Book Title: Sadhviratna Pushpvati Abhinandan Granth
Author(s): Dineshmuni
Publisher: Tarak Guru Jain Granthalay
Catalog link: https://jainqq.org/explore/012024/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAvIranI pavatI abhinandana grantha lain Education international For Prvete & Personal use only Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI jI abhinandana ge dizA nirdezana : upAcArya zrI devendra muni 'zAstrI' m sampAdaka : dineza muni Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzIrvacana sadasanta AcArya sapATa zrI Ananda RSijI ma. upAdhyAya pajya gurudeva bhI puSkara manijI ma. ___.. nidezaka upAcArya zrI detendra munijI mahArAja Ho dalasurata bhAI mAlavaNiyA pradhAna sampAdaka dineza na sampAdaka maMDala : zrI rAjendra muni ema. e. mahAsatI zrI ratnajyoti jI ma. mahAsatI zrI candrAvatI jI ma. DA0 mahendrasAgara pracaNDiyA (alIgar3ha) mahAsatI zrI priyadarzanAjI ma0 DA0 narendra bhAnAvata (jayapura) mahAsatI zrI kiraNaprabhAjI ma0 DA0 e0 DI0 battarA (pUnA) suzrI madhukAntA ema0 dozI (bambaI) prabandha sampAdaka zrIcanda surAnA "sarasa" mulya--125-eka sau paccIsa rupayA mAtra gora nigA gaMvara 2554. viSama gavana 2044 I. ma. 16650 rAkA jIrana gapha jaina granthAlaya zAstrI mala. tana hatya. haka sAxi 10 dhonagarA. JIT 1 nAna ma gana pirama meM madina Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paramaviduSI sAdhvIratna zrI puSpavatIjI mahArAja Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samarpaNasumana jinakA jIvana, sUrya kI taraha tejasvI hai, aura candra kI taraha saumya hai| jinakA jIvana agarabattI kI taraha sugandhita aura momabattI kI taraha prakAzita hai| jinakA jIvana aMgura kI taraha rasamaya aura bAdAma kI taraha snigdha hai| jinakA jIvana mizrI-sA madhura aura phUla-sA komala hai / jinakA jIvana jJAna, darzana aura cAritra triveNI kA saMgama hai| jinake jIvana meM tapa kI tejasvitA evaM adhyAtma-sAdhanA kA divya Aloka jagamagA rahA hai / unhI parama zraddhayA sadguruNI jI zrI puSpavatIjI mahArAja ke pavitra kara kamaloM meM sAdara savinaya, samarpita -dineza muni Anal Use Only VAHIRE Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzIrvacana parasparopahI jIvAnAma jIvana, puSpa kI taraha honA cAhie, puSpa, sAdhAraNa evaM sAmAnya upAdAnoM se bhI ___ mana mohaka saundarya-suSamA, adbhuta parimala-parAga prApta kara saMsAra ko prasannatA aura praphullatA pradAna karatA rahatA hai| mahAsatI zrI puSpavatIjI apane jIvana-puSpa ko jJAnAdi sadguNoM kI saurabha tathA saMyama-zIla ke virala saundarya se maMDita kara jinazAsana ke zramaNa saMghIya upavana meM surabhi aura suSamA kA vistAra kara rahI haiM, unake darzana-pravacana-zravaNa Adi se bhavyajanoM kA mana praphullita ho rahA hai| unake jIvana-sumana kI surabhi kA vistAra kara sabako prINita karane vAlA yaha abhinandana grantha tyAga-zIla-saMyama-zruta kI gaurava-gAthA bane yahI hArdika zubha bhAvanA hai / --AcArya Ananda RSi Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kriNciNdiNciNdiNcaaNclNcN tNddaaNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNN zubha kAmanAe~: sandeza pNddNttNddNttiNdiNcNddNcNddNddNttNdiNciNdiNciNdNj GOVERNOR GUJRAT I am glad to learn that a commendatory volume is being brought out to commemorate the religious services rendered by Sadhvi Shree Pushpavati on the occasion of her attainment of 50th year of her ascetic life. The spiritual life of religious persons like Sadhvi Shree Pushpavati based on the principles of non-violence and self denial helps those who come near them to break the shackle of materialism and to lead a purer and peaceful life. I convey my greetings to Sadhvi Shree Pushpavati on this occasion and wish her a long spiritual life. -R. K. Trivedi Raj Bhavan Gandhi Nagar-382020 satyameva jayate a bhA0 kAMgresa (i) upAdhyakSa priya mahodaya, yaha jAnakara ati prasannatA huI ki parama vidUSI sAdhvIratna zrI puSpavatI jI kI 50vI dIkSA tithi para abhinandana grantha prakAzita kiyA jA rahA hai / Izvara se prArthanA hai ki unake jIvana meM yaha dina bArambAra Ae tathA vaha uttarottara isI taraha deza kI sevA kara yaza kI bhAgIdAra bneN| abhinandana grantha ke saphala prakAzana hetu hArdika shubhkaamnaaeN| naI dillI 7-10-86 ApakA -arjunasiMha * zubhakAmanAe~ : sandeza Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMsada sadasya (rAjya sabhA) yaha jAnakara prasannatA huI ki sAdhvIratna zrI puSpavatIjI ke sammAna meM eka abhinandana grantha prakAzita kiyA jA rahA hai / maiM sAdhvI jI ke dIrgha jIvana kI kAmanA karatA hU~ aura AzA karatA hU~ ki unake jIvana aura vyavahAra se preraNA lekara aparigraha ke AdhAra para samAja ke parivartana ke kArya ko naI gati prApta hogii| zubhakAmanAoM ke sAtha, naI dillI 31 akTUbara 1986 bhavadIya, - aTalabihArI vAjapeyI zikSA mantrI rAjasthAna mujhe yaha jAnakara hAdika prasannatA huI ki sAdhvIratna zrI puSpavatIjI jaina samAja ko viduSI sAdhvI 503 dIkSA varSa meM praveza kara rahI haiN| inhoMne bhArata kA paidala bhramaNa kara dezavAsiyoM ko ahiMsA, satya evaM saMyama kA saMdeza diyA hai| abhinandana grantha ke prakAzana se deza ke hara kSetra va dharma ke logoM ko naitika caritravAna jIvana jIne kA mArga prazasta hogaa| isa prakAzana kI saphalatA kI / shubhkaamnaaeN| ...-hIrAlAla devapurA II TTT7 m jayapura 25 akTUbara, 1986 zubhakAmanAe~ : sandeza Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMsada sadasya sAdhvIratna zrI puSpavatIjI kI 50veM dIkSA varSa meM praveza para abhinandana grantha prakAzita kiyA jA rahA hai, yaha jAnakara prasannatA huii| sAdhvIjI kA tyAga tathA samAja va deza ko unake dvArA diyA gayA sandeza ahiMsA tathA anya sthApita siddhAntoM ke bAre meM sarvavidita hai| sAdhvIjI ke tejasvI vyaktitva kI jAnakArI Ama AdamI ko milanI hI caahie| grantha dvArA yaha kArya hogA tathA Apa saba isa kArya meM saphala hoMge / aisI merI kAmanA (lokasabhA) hai bhavadIya --zAnti dhArIvAla rAjasthAna hAusa naI dillI saMsada sadasya mujhe bahuta prasannatA hai, Apa sAdhvI ratna puSpavatIjI ke 50veM dIkSA-divasa para eka virATa abhinaMdana grantha prakAzita kara rahe haiN| jaina dharma kI bhArata vAsiyoM ke diloM meM eka amiTa chApa hai / ahiMsA kA pAlana karanA, apane ko kaSTa dekara dUsaroM ko va samAja ko sahI rAstA dikhAnA, tapasyA kA jIvana meM mahattva, ina sava bAtoM ke lie jaina muni sAre vizva meM prasiddha haiN| ___maiM ina mahAna puruSoM ke Age apanA sira jhukAtA hU~ aura Apake graMtha ke lie shubhkaamnaaeN| ----jayaprakAza agravAla (lokasabhA) cAMdanI cauka dillI 6-10-86 zubhakAmanAe~ : sandeza Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I am glad to learn that you propose to bring out an Abhinandan Grantha on the occasion of the 50th Birthday anniversary of the noted Sadhwiratna Shri Pushpawati ji. Sadhwiratna shri Pushpawatiji has accomplished a noble mission in her life by travelling on foot from one corner Member of Parliament (Rajya Sabha) SECRETARY Congess (1) Party in Parliament to the other corner of the country and preaching the ideals of Ahimsa, Aparigraha and universal love. I send my hearty felicitations and best wishes for her long life. I also send my good wishes for the success of your venture. satyameva jayate Yours sincerely. -J. K. Jain New Delhi oct 4 1986 vidyuta rAjyamantrI ApakA vidyuta rAjya mantrI jI ke nAma likhita patra sAdhvIratna zrI puSpavatI jI jaina samAja kI parama viduSI sAdhvI para eka abhinaMdana grantha prakAzita karane sambandhita prApta huaa| maMtrI jI kI ora se grantha prakAzita karane ke lie zubhakAmanA preSita hai| vizeSa nijI saciva -DI. DI. aror3A 8 akTUbara 1986 zabhakAmanAeM sandeza Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyakSa mujhe yaha jAnakara prasannatA huI ki sAdhvIratna zrI puSpavatIjI ke dIkSA svarNa jayantI ke pAvana prasaMga para eka sArvajanika abhinandana samAroha meM unakA abhinandana kiyA jA rahA hai / rAjasthAna vidhAnasabhA maiM abhinandana samAroha evaM abhinandana grantha ke prakAzana kI saphalatA kI kAmanA karatA huuN| .-girirAja prasAda tivArI jayapura 6 akTUbara 1986 mujhe yaha jAnakara khuzI huI hai ki parama viduSI sAdhvI zrI puSpavatI svAsthya evaM parivAra kalyANa jI kI 50vIM dIkSA tithi ke pAvana avasara para unake tejasvI vyaktitva aura rAjya mantrI bhArata kRtitva ko ujAgara karane vAlA eka virATakAya abhinaMdana grantha prakAzita kiyA jA rahA hai| merI zubhakAmanA hai ki ApakA yaha Ayojana saphala ho / nayI dillI saroja khAparDe 20 akTUbara, 1986 zubhakAmanAeM : sandeza Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saahaakaal __ zramaNI-paramparA ke itihAsa meM sAdhvIratna mahAsatIjI zrI puSpavatIjI kA nAma svarNAkSaroM meM aMkita hai| kyoMki unake jIvana ke kaNa-kaNa meM zramaNa bhagavAn mahAvIra ke divya aura bhavya siddhAnta mukharita haiN| ve zramaNiyoM kI zrRMgAra haiM / mAnavatA ke divyahAra haiM / jJAna aura sevA kI divya-jyoti se unakA jIvana Alokita hai / vastutaH isa prakAra kI zramaNiyA~ Aloka-stambha kI taraha AtI haiM jo bhUlebhaTake jIvanarAhiyoM ko mArga-pradarzana karatI haiM / mahAsatIjI zrI puSpavatIjI kA jIvana eka samarpaNa kA jIvana hai / ve jana-jana meM sukha, zAnti sneha aura sadbhAvanA kA amRta bA~TatI rahatI haiN| unheM AdAna meM nahIM, pradAna meM Ananda AtA hai| grahaNa meM nahIM, samarpaNa meM unakA vizvAsa hai / tathApi zraddhA aura bhakti-bhAvanA se utprerita hokara hama unheM abhinandana grantha samarpita karane jA rahe haiM / ve abhinandana grantha svIkAra kareMgI yA nahIM, yaha prazna hamAre antarmAnasa meM samutpanna ho rahA hai| gatavarSa yaddhaya sadguruvarya upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0 kA varSAvAsa 'pAlI' meM thaa| maiM zrI devendra munijI ke pAsa baiThA huA thA, anya sAhitya prakAzana ke sambandha meM vicAra-carcAeM cala rahI thIM, usI vicAra-carcA meM 'sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha' ke sambandha meM bhI carcA calI, zrI tAraka guru jaina granthAlaya kA adhyakSa hone ke nAte unhoMne mujhe yaha dAyitva pradAna kiyA, maiM gaharAIse vicAra-manthana karatA rahA aura mujhe yaha anubhUti huI ki 'abhinandana grantha' kisI viziSTa vyakti ke mAdhyama se nikAle jAte haiM, jisa vyakti ke mAdhyama se nikAle jAte haiM, unakA to abhinaMdana hotA hI hai, sAtha viziSTa sAmagrI usa mAdhyama se sa~kalita ho jAtI hai, jo janatA janArdana ke lie atIva upayogI hotI hai| abhinaMdana grantha eka prakAra se dharma, darzana, sAhitya aura saMskRti ke aise akSayakoSa hote haiM, jinakI tulanA karanA kaThina hai, usameM mUrdhanya manISiyoM ke vicAroM kA navanIta hotA hai| ____ abhinaMdana grantha ke mAdhyama se mUrdhanya manISI aise uttama sAhitya kI sarjanA karate haiM, jo jJAnapipAsuoM ke lie varadAna rUpa hotA hai / grantha kA samarpaNa zramaNIratna ke liye nahIM, apitu una AtmAoM ke lie hai, jo jJAna aura vicAra kI pyAsI hai / mahAsatI puSpavatIjI jana-jana kI zraddhA kendra haiN| isalie unake mAdhyama se hama prastuta grantha ke dvArA vaha utkRSTa aura maulika sAmagrI jana-jana taka pahu~cAne ke lie tatpara hue| prakAzaka ke bola Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAsatI puSpavatIjI kA janma udayapura meM huA / unhoMne dIkSA bhI udayapura meM grahaNa kI aura zikSA bhI / isalie udayapura nivAsiyoM kA yaha dAyittva hai ki ve 'dIkSA svarNa jayantI' ke sunahare avasara para eka aisI adbhuta bheMTa unake kara-kamaloM meM samarpita kareM, jo cintana se labAlaba bharI huI ho| hameM yaha likhate hue apAra AhlAda hai ki mahAsatI puSpavatIjI ne sarvaprathama dIkSA kI pahala kI aura usake pazcAt unake laghu bhrAtA zrI devendra munijI ne bhI dIkSA grahaNa kara zramaNa saMgha kI garimA meM vRddhi kI / aura Aja ve zramaNa saMgha ke upAcArya pada para AsIna haiN| usake pazcAt mAtezvarI prabhAvatIjI ne bhI saMyama-sAdhanA svIkAra kara saMgha kI garimA meM cAra cA~da lgaaye| usake bAda anya 11 pArivArikajanoM ne bhI sAdhanA ke patha para kadama bar3hAkara saMyamI jIvana kI mahattA pradarzita kii| mahAsatIjI ke abhinandana grantha ke mAdhyama se hamane sarvaprathama yaha pahala kI hai ki zramaNasaMgha meM jo garimA santa kI hai, vahI garimA eka zramaNI kI bhI hai| zramaNiyA~ jinazAsana kI aisI jagamagAtI jyotiyA~ rahI haiM, jina para hameM nAja hai| ve jinazAsana rUpI bhavya-bhavana kI nIMva kI IMTeM haiN| jo bhUmi meM rahakara bhavya-bhavana ko cirasthAyI banAye hue haiN| prastuta grantha ke sampAdana kA uttaradAyitva zrI upAcArya devendra munijI ne vahana kiyA, unhoMne apane kalama ke jAduI-sparza se pratyeka nivandha ko saMjAne aura sa~vArane kA prayAsa kiyA hai| unhIM kI preraNA se utprerita hokara murdhanya manISiyoM ne maulika aura utkRSTa lekha prakAzanArtha pradAna kie| lekhoM kI saMkhyA atyadhika ho jAne se aura grantha kI pRSTha saMkhyA sImita hone se hameM aneka mahattvapUrNa lekha bhI chor3ane par3e haiM / maiM una sabhI lekhakoM kA AbhArI hU~. jinhoMne hameM itanI utkRSTa sAmagrI itane svalpa samaya meM pradAna kii| jina lekhakoM ke lekha hama na de sake haiM, unase hama hArdika kSamAprArthI haiN| hama AzIrvAdadAtA, zubhecchUka, sampAdaka-maNDala, nidezaka Adi sabhI ke prati hArdika kRtajJatA jJApana karate haiM, jinhoMne prastata grantharatna ko sarvAdhika sundara banAne kA upakrama kiyA hai| mudraNakalA kI dRSTi se grantha ko cittAkarSaka banAne kA sampUrNa zreya sneha saujanyamUrti zrIcanda surAnA jI ko hai, jinhoMne svalpAvadhi meM grantha ko taiyAra kara hamAre bhAra ko halkA kiyaa| maiM kina zabdoM meM unakA AbhAra mAne, kyoMki ve hamAre hI haiN| bhaktibhAvanA se vibhora hokara jina udAramanA mahAnubhAvoM ne Arthika sahayoga pradAna kara apanI ananta zraddhA kA paricaya diyA hai, una sabhI ke prati hama AbhAra vyakta karanA apanA kartavya samajhate haiN| mujhe pUrNa Atma-vizvAsa hai ki abhinandana grantha ke rUpa meM hamArI bhakti kA yaha jIvanta zraddhAsumana hai, jo Ane vAlI pIr3hI ke lie mArgadarzaka hogaa| __upAcArya zrI ke mArgadarzana meM zrI dineza munijI ne prastuta grantha ke sampAdana Adi kArya ke lie jo kaThina zrama kiyA hai, vaha bhI bhulAyA nahIM jA sktaa| -"sampatIlAla boharA adhyakSa zrI tAraka guru jaina granthAlaya, udayapura (rAja.) prakAzaka ke bola Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adivacana cIna ke mahAna dArzanika kanphyUziyasa ne nArI ko saMsAra kA sAra kahA hai to bhArata ke mUrdhanya mahAmanISiyoM ne nArI kI mahimA aura garimA kA utkIrtana karate hue likhA hai ki jahA~ para nArI kI pUjA-arcA hotI hai, vahA~ para devatAoM kA nivAsa hai / bhAratIya sAhitya meM nArI nArAyaNo ke rUpa meM sadA pratiSThita rahI hai| Rddhi siddhi, samRddhi, hrI, zrI, dhRti, kIrti-zakti, sarasvatI, buddhi prabhRti jitane bhI zabda haiM ve vyAkaraNa kI dRSTi se strIliMga haiM / koI bhI zabda puliMga nahIM hai| jaba nArI zakti ko jIvana meM prabala pratiSThA prApta huI taba vizva kI jitanI bhI divya aura bhavya vibhUtiyA~ thIM, usakA mUla AdhAra nArI meM mAnA gayA / parivAra, samAja aura rASTra ke lie bala, buddhi aura dhana ina tIna mahAna zaktiyoM kI AvazyakatA hai| anyAya, atyAcAra-anAcAra-bhraSTAcAra aura durAcAra se jUjhane ke lie bala kI AvazyakatA hai| usake lie bhAratIya cintakoM ne deva kI nahIM, apitu kAlI, mahAkAlI, durgA Adi devI kI kalpanA kI hai / jaba guru gambhIra bauddhika praznoM ke samAdhAna kA prazna upasthita huA to usake lie bhI devI kI hI kalpanA kI gii| sarasvatI devI bauddhika zakti kA prabala pratinidhitva karatI hai aura jaba daridratA ke daitya ko naSTa karane kA prazna samupasthita huA taba lakSmI ke rUpa meM nArI ko hI pratiSThA saMprApta huii| isa dharatI para sabase adhika jyeSTha-zreSTha aura pUjyA mAtA mAnI gaI hai| vaha vandanIyA aura arcanIyA hai / mAnava jAti para usake agaNita upakAra haiN| mAnava jAti meM hI nahIM apitu sampUrNa prANI jagata meM mAtR jAti kI viziSTa garimA hai / samasta jIva sRSTi mAtA ke upakAroM kA hI jIvanta nidarzana hai / santAna ko janma dekara usakA pAlana-poSaNa-saMrakSaNa-saMvarddhana aura saMskAra dekara bAhya evaM antara vyaktitva ke nirmANa meM mAtA kA advitIya sthAna hai| use prANiyoM kA prANa mAnA gayA hai| aura use saSTi kI sarvAdhika garimA maNDita zakti ke rUpa meM aMkita kiyA gayA hai| usake asIma upakAroM kA badalA kabhI bhI cukAyA nahIM jA sktaa| tIrthaMkara jaise adhyAtmayogI ko aura cakravartI jaisI saMsAra vibhUti ko janma dene vAlI nArI hI hai / tIrthaMkara deva kA janmamahotsava manAne hetu jaba divya deva zaktiyAM dharatI para AtI haiM to sarvaprathama 'namo rayaNakukkhadhAriNI' sambodhana se mAtA kI vandanA karatI haiM / mAtR zakti mamatA, udAratA, karuNA vatsalatA, komalatA kI adhiSThAtrI hai| dharma aura artha kI dAtrI hai| vaibhava aura saubhAgya kI varadAyinI hai| __ mAnava sabhyatA ke vikAsa aura utthAna meM kalA saMskRti ke zikSaNa aura prazikSaNa meM jahA~ nArI agrapadA rahI haiM vahIM sAdhanA, sevA aura AdhyAtmika vibhUti kI upalabdhiyoM meM bhI nArI hI prathama hai / 12 . Adivacana Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratyeka yuga meM unmukta bhAva se vaha saMsAra ko pramAmRta pradAna karatI rahI hai / mAyA kI chAyA meM rahakara bhI vaha use tyAgane meM gaurava kA anubhava karatI rahI hai| usameM adhikAra lipsA nahIM para samarpaNa kI bhAvanA pramukha rahI / vaha apanI udAratA, udAttatA aura madhuratA se mAnava mana meM divya teja aura oja kA saMcAra karatI rahI hai / cAhe krAnti ho, cAhe zAnti ho, vaha bhrAnti ke cakkara meM na ulajhakara donoM hI kSaNoM meM zAnadAra dAyitva nibAhatI rahI hai / jaba hama atIta ke itihAsa ko uThAkara dekhate haiM to pratyeka yuga meM kucha aisA viziSTa nAriyA~ huI haiM jinhoMne apane ojasvI-tejasvI aura varcasvI vyaktitva se yuga ko nayA mor3a diyA, naI dizA dii| nayA cintana diyA, nayA darzana diyaa| vaidika yuga meM aditi, bhAratI, rambhA aura zraddhA kA nAma gaurava ke sAtha le sakate haiN| upaniSada kAla meM maitrayI aura gArgI ke nAma ullekhanIya haiM / rAmAyaNa yuga kI sItA, mahAbhArata yuga kI draupadI, pUrANa yuga kI sAvitrI ne bhAratIya saMskRti kI garimA meM abhivRddhi kI hai / bauddha sAhitya meM sujAtA, subhA, yazodharA, gautamI Adi ke nAma gaurava ke sAtha aMkita haiM / jaina sAhitya meM mAM marUdevI, brAhmI, sundarI, bhagavatI mallI, zivA, sItA, anjanA, candanavAlA, jayantI, revatI Adi hajAroM nAma mAnava jAti ke mukuTa meM maNi kI taraha camaka rahe haiN| rAjapUta yuga meM rAjasthAna ko vIra nAriyoM kI vIra gAthAoM kI syAhI abhI taka sUkhI nahIM hai| Adhunika yuga meM kastarabA, sarojinI nAyaDa, kamalA neharU, vijayA lakSmI aura indirA gA~dhI ne bhAratIya nArI kI ajeya zakti kA paricaya pradAna kiyaa| rASTrapitA mahAtmA gA~dhI ne nArI ko sabhI kSetroM meM pUrNa vikAsa karane kI prabala preraNA pradAna kI / unakI preraNA se utprerita hokara nArI ne puruSoM kI taraha hI satyAgraha aura asahakAritA Andolana meM bhAga liyaa| etadartha hI eka pAzcAtya cintaka ne bhAratIya nAro ke sambandha meM cintana karate hue bahuta hI sundara likhA hai-nArI kA itihAsa A~sU kA bhI hai aura phUloM kA bhI hai / usakA atIta cAhe kaisA bhI rahA ho, parantu usakA vartamAna sundara hai / to bhaviSya bahuta hI madhura ora AzAvAdI hai / bhAratIya nArI kA samUcA itihAsa nArI ke jvalaMta tyAga-prema-niSThA-sevA tapa aura AtmavizvAsa ke divya Aloka se jagamagA rahA hai / yaha parakhA huA satya hai ki bhAratIya nArI meM jaba taka zIla, sadAcAra, lajjA, dayA, sevA Adi sadguNa camakate raheMge taba taka usakI mahimA bddh'egii| usakI A~kheM jamIna para aura usakA mana paramAtma bhAva meM lIna rahegA taba taka usakI garimA ko koI cailenja nahIM de sakatA / para kheda hai ki bhautikavAda kI A~dhI ne bhAratIya nArI ko vilAsitA ke caMgula meM pha~sA diyA hai jisase vaha maryAdA ko vismRta kara canda cA~dI ke Tukar3oM ke pIche dIvAnI bana rahI hai / eka dArzanika ne satya hI likhA hai-puruSa nArItva ko jaba prApta karatA hai to bhagavAna bana jAtA hai aura jaba nArI puruSatva ko prApta karatI hai to pizAcinI bana jAtI hai / usa dArzanika ne nArI meM rahe hue sadguNoM ko pragaTa karane kI preraNA dI hai / kyoMki nArI kA hRdaya komala hotA hai / vaha para duHkha-kAtara hotI hai / kintu puruSa kA hRdaya kaThora/paruSa hotA hai / jaba kaThoratA kA vikAsa hogA to nArI, nArI nahIM rahegI, vaha caNDI ke rUpa meM ugra bana jaayegii| jaba hama bhAratIya itihAsa ko gaharAI se nihArate haiM to hameM yaha sahaja hI anubhUti hotI hai ki vaidika paramparA meM kucha tejasvI nAriyA~ avazya huI haiM kintu vaidika maharSi nArI ke prati upekSita rahe / unhoMne nArI ko na vedoM ke adhyayana ke lie chUTa dI aura na svatantra rUpa se adhyAtmika samutkarSa karane aura na pUrNa brahmacarya kA pAlana karatI huI yoga sAdhanA karane kA hI vidhAna kiyaa| tathAgata buddha bhI apane saMgha meM nArI ko sthAna dene ke lie katarAte rahe / jaba Ananda ne atyAgraha kiyA to nArI ko buddha Adivacana Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMgha meM sthAna milaa| kintu jaina tIrthakara nArI ke samutkarSa hetu sadA pakSadhara rahe haiN| unhoMne apane saMgha meM puruSa ke samAna hI nArI ko sthAna diyA aura use mokSa kI adhikAriNI maanaa| yaha bhI satya hai ki pratyeka vastu ke do pahalU hote haiN| hameM bhAratIya sAhitya meM nArI ke donoM hI pakSa milate haiM / eka pakSa zubha hai to dUsarA pakSa azubha hai / zubha pakSa meM nArI ke guNoM kA utkIrtana hai to azubha pakSa meM nArI kI nindA hai / use vAsanA kI pratimA mAnA hai| usameM mAyA kI pradhAnatA hotI hai| para jaba hama zAnta mastiSka se taTastha dRSTi se cintana karate haiM to nindA kA mUla kAraNa vairAgyavAda hai| jisase puruSa usake prati AkarSita na ho, kintu jina durguNoM kA citraNa nArI ke lie hai, ve hI durguNa puruSa meM bhI rahe hue haiN| puruSa bhI una durguNoM se mukta nahIM hai| kisI ne nArI ko kosA hai to kisI ne usakI prazaMsA ke gIta gAye haiN| kisI ne use jIvana ko barbAda karane vAlI mAnA hai to kisI ne use navanirmANa kI prerikA kahA hai / prazaMsA aura nindA kucha to lekhaka ke kaTu yA madhura anubhavoM ke AdhAra para huI hai / para adhyAtma manISiyoM ne nArI aura puruSa ke zarIra meM bheda hone para bhI AtmA meM kisI bhI prakAra kA bheda nahIM mAnA hai| pUrva paMktiyoM meM hama yaha likha cuke haiM ki sAdhanA kI dRSTi se, Atma-upalabdhi kI dRSTi se nArI aura puruSa meM bheda nahIM hai / vahA~ to sirpha cetana sattA kA mahattva hai / jIvana ke UrdhvamukhI ArohaNayAtrA meM nArI eka viziSTa upakArI cetanA rahI hai / usake antara meM kucha aise sahaja guNa haiM jo puruSa ke lie preraNA aura jAgaraNa kA sandeza sphurita karate haiM / nArI ke asIma aura agaNita upakAra puruSa jAti para haiN| tathApi Azcarya hai ki paruSa jAti ne nArI ko upekSita kara dvitIya sthAna para biThA diyA hai| isake aitihAsika yA manovaijJA kAraNa rahe haiN| para yaha nizcita hai ki jaba nArI jagegI tabhI puruSa jagegA / nArI vaha candrakAnta maNi hai jisakI zItala razmiyoM ke Aloka meM puruSa na kevala apanA patha khojatA rahA hai, apitu apanI divya zaktiyoM ko jAgRta kara jana se jina pada taka pahu~catA rahA hai| ___ yaha mahimA nArI zarIra kI nahIM, nArI zakti kI hai, AtmA kI hai / hama nArI ko eka prabuddha AtmA ke rUpa meM dekhate haiM / udbodhinI zakti ke rUpa meM jAnate haiM / brAhmI-sundarI ne vAhubalI ko jgaayaa| rAjImati ne rathanemI ko prabodha diyA / kamalAvatI ne ISukAra ko sambodhi dii| celanA ne zreNika ko samyak patha dikhlaayaa| mRgAvato ne caNDapradyota ko mahAvIra ke caraNa zaraNa meM phuNcaayaa| yAkinI mahattarA ne haribhadra ko sahI mArga batAyA / ratnAvalI ne tulasI ko santa tulasI bnaayaa| isa prakAra nArI ne hajAroM-lAkhoM prANiyoM ko Atma-svarUpa kA darzana karAkara apUrva zakti pradAna kii| jaina tIrthaMkaroM kA yaha vajra AghoSa rahA hai ki AdhyAtmika samutkarSa jitanA puruSa kara sakatA hai utanA nArI bhI kara sakatI hai / caturvidha saMgha meM do saMgha nArI se sambandhita haiN| yadi yaha kaha diyA jAya to atizayokti nahIM hogI ki puruSoM kI apekSA bhI nArI ke kadama Age rahe haiN| tapa-tyAga sevA aura sAdhanA kI vaha jIvanta pratimA hai, usane tapa aura sAdhanA ke kSetra meM jo kIrtimAna sthApita kiyA hai vaha bahuta hI adbhuta hai, anUThA hai| usI divya paramparA kI pavitra lar3I kI kar3I meM sAdhvIratna puSpavatI jI kA nAma sahaja rUpa se liyA jA sakatA hai| sAdhvIratna zrI puSpavatIjI eka viduSI zramaNI haiM, eka sAdhikA haiN| jJAna-darzana-cAritra-ratnatraya kI ArAdhikA haiM / unakA jIvana tapa evaM japa yoga kI upAsanA se AbhAsita hai| Apake jIvana meM Adivacana Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hajAroM-hajAra vizeSatAe~ haiM / una asIma vizeSatAoM ko sasIma zabdoM meM abhivyakta karanA bahuta ho kaThina hai / ApakA cintana gaharA hai, ApakI vANI meM madhuratA aura oja hai| Apake pravacanoM meM supta sAtvika saMskAroM ko ubuddha kara jana-jIvana meM satya, zIla, sevA sadAcAra kI pAvana preraNA hai / Apake jIvana meM bhakti, jJAna aura karmayoga kA adbhuta samanvaya hai| Apake jIvana kI sabase bar3I vizeSatA hai samarpaNa / jana-jIvana meM sukha-zAnti kA sarasabja bAga lahalahAe, sneha sadbhAvanA ke sarasa sumana khile isake lie Apa pratipala-pratikSaNa prayAsa karatI rahatI haiM / ApakA vizvAsa AdAna meM nahIM pradAna meM hai, grahaNa meM nahIM samarpaNa meM hai / tathApi jana-jana kI zraddhA aura bhakti kA punIta pratIka abhinandana grantha samarpita karane kA upakrama zraddhAluoM ke lie AtmatoSa evaM AhlAda kA viSaya hai| yoM to abhinandana grantha samarpaNa eka sammAnanIya paramparA bana gaI hai| isameM abhinandanIya vyakti eka pratIka ke rUpa meM rahatA hai / usa pratIka ke paripArzva meM hama samasta sama sAmayika kalA, sAhitya, saMskRti samAja evaM anya vidhAoM ko upasthApita karate haiM / isa prakAra jo eka grantha nirmita hotA hai vaha abhinandanIya kI paramparA aura saMskRti kA pratinidhitva karane meM sakSama hotA hai / isa prakAra ke granthoM meM abhinandanIya vyaktitva kI guNa gaurava gAthA kA gAna to kama hotA hai kintu eka uccastarIya maulika cintana dhArA kA sundara sarasa pravAha hamAre samakSa AtA hai| sAdhvIratna zrI puSpavatIjI kA abhinandana grantha bhI isI paramparA kA pratIka hai| sAdhvI ratna zrI puSpavatIjI ke prati ananya bhakti, zraddhA aura sadbhAvanA rakhane vAle aneka zramaNa-zramaNiyA~ tathA sadgRhasthoM kI utkaTa bhAvanA thI ki ApazrI ke abhinandana ko mAdhyama banAkara isa prakAra kA grantha samarpaNa honA caahie| jisameM hajAroM zraddhAluoM ko zraddhAbhivyaMjanA kA durlabha avasara prApta hogaa| aura sAtha hI usake mAdhyama se eka sthAI sAhityika sampadA kA nirmANa bhI hogaa| unakI yaha manobhilASA mUrtimanta ho rahI hai, prastuta grantha ke dvArA / abhinandana grantha ke Ayojana kI prastuta prakriyA meM merA svayaM kA bhI duharA mAnasika sambandha jur3A huA thaa| pahalI bAta sAdhvI puSpavatIjI merI jyeSTha bhaginI haiM / gRhasthAzrama meM unakA apAra sneha aura sadbhAvanAe~ mujhe milI / mere se pahale unhoMne AhatI dIkSA grahaNa kii| mere sAhityika vyaktitvanirmANa meM bhI unakA pratyakSa aura parokSa asIma yogadAna rahA hai| upakArI ke prati kRtajJa bhAvanA vyakta karanA,merA sahaja svabhAva hai / dUsarI bAta santoM ke aneka abhinandana grantha nikale haiM aura nikala rahe haiN| para sAdhviyoM kA abhinandana grantha isake pUrva nahIM nikalA hai| jaba maiMne abhinandana grantha nikAlane kA nirNaya liyA aura usakI rUparekhA mUrdhanya manISiyoM ke pAsa aura anya vyaktiyoM ke pAsa pahu~cI to usakI duharI pratikriyA hii| kucha vyaktiyoM ko sAdhvI kA abhinandana grantha nikAlanA pasanda nahIM AyA, aura unhoMne mujhe apanI pratikriyA bhI sUcita kI to dUsarI ora jaina samAja ke prajJA puruSa vidvadratna zrI dalasukha bhAI jI mAlavaNiyA vidyAvAridhi DaoN0 mahendra sAgarajI pracaMDiyA Adi aneka mUrdhanya manISiyoM ne mere sAhasa kI makta kaMTha se prazaMsA kI aura likhA ki "Apane prathama pahala kara apane sAhasa kA paricaya diyA hai| zramaNI varga kA bhI utanA hI mahattva aura Adara hai / samAja meM usakI garimA bar3he yaha Avazyaka hai| Apane yaha Ayojana kara zramaNI varga kA jo aitihAsika mahattva jana-jana ke samakSa prastuta karane kA upakrama kiyA hai, etadartha hArdika badhAI !" mere namra nivedana para mUrdhanya manISiyoM ne apanA anamola sahayoga pradAna Adivacana 15 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kara apane sneha aura sadbhAvanA kA paricaya diyA / mujhe isakI hArdika prasannatA hai ki maiM eka asIma AtmatRpti kA anubhava kara rahA hU~ / isa prasaMga para parama zraddhAspada AcArya samrATa rASTrasaMta zrI Ananda RSijI ma0 mere parama upakArI sadguruvarya upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0 ke asIma kRpA anugraha kA smaraNa karatA huuN| jinake AzIrvAda aura mArgadarzana se hI maiM apanI jIvana yAtrA ko gatimAna banA rahA huuN| sAtha hI pUjyanIyA svargIyA mAtezvarI zrI prabhAvatIjI ma0 kA bhI puNya smaraNa isa prasaMga para hue binA nahIM rahatA / unakA upakAra mere jIvana ke kaNa-kaNa meM 'payasi ghRtaM yathA' kI bhAMti vyApta hai / zrI dineza muni ne mere nArgadarzana meM prastuta grantha ko sampanna karane ke lie pUrNa prayAsa kiyA hai, etadartha sAdhuvAda, mujhe vizvAsa hai ki prastuta abhinandana grantha se jahA~ hamAre zramaNI varga kI garimA kA darzana ujAgara hogA vahA~ jaina darzana, sAhitya isa prakAra 'ekA kriyA vyarthakarI prasiddhA' kI ukti cAritArtha hogI / saMskRti tathA yoga Adi vidhAoM para bhI mananIya sAmagrI prApta kara pAThaka varga ko saMtuSTi anubhava hogI / maiM punaH atIva Atma-toSa kI anubhUti karatA huA, tyAga- sevAmUrti sAdhvIratna zrI puSpavatIjI kA hArdika abhivAdana karatA hai / 16 Co||||| -- upAcArya devendra suni 0 Adivacana Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hry hhHtmvrh yAnaMtarASijI ma.sA abhinandanagrantha kI prathama prati kA vimocana kara janatA ko batA rahe haiM, seTha rasikalAlajI dhArIvAla / maMca para virAjita haiM--(kramaza:) upAdhyAya zrI puSkara mUnijI ma0 upAcArya zrI devendra munijI ma0 zrI dinezamuni jI (grantha ke sampAdaka), siMhAsana para virAjita haiM AcAryasamrATa zrI AnandaRSijI ma0 tathA pArzva meM zrI pravINa RSijI ma0 / aI jarSijI ma.sA. M/ Ama DIMEducation into maMca para-pravartaka zrI rUpacandajI ma0 upAdhyAyazrI jI, upAcAryazrI jI, AcArya zrI jI Adi / AcArya zrI ko grantha samarpita kara rahe haiM seTha rasikalAlajI dhaariivaal| Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AnadarAcASajA ma.sA. grantha kI dvitIya prati kA vimocana karate hue seTha rasikalAlajI dhArIvAla / pAsa meM khar3e haiM ghor3anadI saMgha ke adhyakSa zrI bhavaMrIlAlajI phulaphagara, dIkSA samiti ke adhyakSa bAbU seTha boraa| Nananpinnnel Arya samATI AnaMdamaSijI ma. zrIkSA a 7.88 sAdhvIratna mahAsatI zrI pUSpavatIjI ko grantha samarpita karate hae dhaariivaaljii| pAsa meM virAjita Jain Education haiM mahAsatI zrI priyadarzanAjI, mahAsatI zrI saMyamaprabhAjI, mahAsatI zrI kaushlyaajii| pIche khar3e haiM mainelibrary.or __mahAsatI zrI ratanajyotijI TaoN0 mahAsatI dharmazIlAjI mahAsatI pramodasabhAjI Adi maatiitaat| Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakIya jaba hama Agama-sAhitya kA gaharAI se anuzIlana parizIlana karate haiM, to hameM kucha aise mahattvapUNa saMketa prApta hote haiM jo sAdhaka-jIvana ke liye varadAna rUpa haiN| zramaNa-zramaNiyoM ke lie eka mahattvapUrNa sUcana yaha kiyA gayA hai ki vaha vandanA-arcanA kI abhilASA na kreN| "vandaNaM nAvakaMkhejja / " ___jaba taka sAdhaka nispRha va nirakAMkSa nahIM banatA, taba taka vaha Atma-sAdhanA ke kaThora kaMTakAkIrNa mahApatha para apane muztaidI kadama nahIM bar3hA sktaa| nispRha aura nirakAkSa jIvana hI zramaNa jIvana kA jvalaMta Adarza hai| Agama-sAhitya meM jahA~ zramaNa jIvana kI mahattA ke sambandha meM prastuta saMketa hai, vahA~ para ziSya ke kartavya ke sambandha meM bhI sandara nidarzana hai| vahA~ para spaSTa rUpa se kahA gayA hai jaise jyoti pratipala, pratikSaNa prajvalita rakhane vAlA brAhmaNa vividha AhutiyA~ evaM mantroM ke dvArA abhiSeka karatA hai, usakI pUjA aura arcA karatA hai, vaise ziSya ananta jJAna ke divya Aloka Alokita ho jAya, tathApi AcArya kI, gurujanoM kI vinayapUrvaka sevA kareM, saMstuti kareM, varanA abhinandanA kreN| kahA hai jahAhiyaggI jalaNaM namase naannaahiimNt-pyaabhisitt| evAyariyaM uciThThaijjA, aNaMtanANovagao vi sNto|| sAdhaka ke jIvana meM samarpaNa, kRtajJatA, vinamratA kA anUThA sthAna hai, usakA vinamra honA bahata hI Avazyaka hai| jo sAdhaka gurujanoM ke prati samapita hai, eka niSThA ke sAtha apane Apako ani kara detA hai, usake jIvana meM zAnti kA mahAsAgara ThAThe mArane lagatA hai| ___sadguruNI jI zrI puSpavatIjI isa zatAbdI kI eka viziSTa smaraNIyA, varNanIyA, vandanIyA zramaNI ratna haiN| unameM aisI durlabha aura adbhuta vizeSatAe~ haiM, jo anya zramaNiyoM meM nihArI nahIM jA sktiiN| dIptimAna, nirmala, gehu~A varNa, dArzanika mukha-maNDala para khelatI nizchala smitarekhA, utphalla nIlakamala kI bhAMti sneha-snigdha viha~satI A~kheM, suvarNapatrasA camakatA-damakatA sarvatobhadra bhAla paTaTa, karmayoga kI jvalaMta pratimA rUpI sugaThita, saMtulita dehayaSTi, yaha hai-sadguruNI jI kA bAhya vyaktitva / ve jitanI bAhara se sUndara haiM, andara se usase bhI adhika manobhirAma haiN| unakI bhavya mukhAkRti para bAlaka kI bhAMti saralatA hai, unake netroM meM sahaja udAratA, sahaja sneha sudhA chalakatI hai| vArtAlApa meM atyanta sampAdakIya Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAlInatA hai, usameM viveka, vicAra aura udAttatA sahaja rUpa se pratibimbita hai, jo darzaka ko prabhAvita karatI hai / eka kSaNa meM darzaka zraddhA se nata ho jAtA hai / satItva ke apUrva teja kA sattva Apake jIvana ke kaNa-kaNa meM vyApta haiN| ApameM jahAM gambhIra vidvattA hai, vahA~ namratA kI bhI pramukhatA hai / ApakI pravacana kalA bejor3a hai, ApakA vyaktitva jAduI hai / sAdhanA ke mahapatha para nispRha aura nirakA~kSa bhAva se Apa saritA kI sarasa dhArA kI taraha bar3ha rahI haiM, ApakA jIvana dharma, sadAcAra, satya, ahiMsA, vizva - prema aura vizva mAnavatA kA pAvana pratiSThAna hai / isIlie Apa jana-jana kI vandanIyA haiM / sUrya kA kArya hai - vizva ko prakAza denA, jana-jana ko USmA pradAna karanA, jala kA kArya haizItalatA kA saMcAra karanA, pRthvI kA kArya hai - sabhI ko dhAraNa karanA aura ananta AkAza kA kAryaM. hai - sabhI ko Azraya denA / isI taraha Apake jIvana kA saMlakSya hai - jana-jIvana ko jAgRta karanA, janajIvana meM rahI ananta supta zaktiyoM ko jAgRta karanA / nara se nArAyaNa, AtmA se paramAtmA, insAna se bhagavAna banAne kA mArga batAnA / jaise ye prAkRtika sampadAe~ upakAra ke badale meM AbhAra kI apekSA nahIM karatIM, para atItakAla se hI mAnava sUrya kI vandanA karatA rahA hai, pRthvI, jala aura AkAza kI stutiyoM meM usakI svara lahariyA~ jhaMkRta hotI rahI haiM, isI taraha gurujanoM ke asIma evaM ananta upakAra ke prati vinamratA jJApana karanA hamArA parama karttavya hai / hama apane upakArI ke prati mauna rahate haiM to vaha vANI kI corI hai, unake sadguNoM ko jana-jana ke samakSa prastuta karanA ziSya kA karttavya hai / prastuta upakrama usI kRtajJatA kA ahasAsa hai, isameM hamAre hRdaya kI bhaktibhAvanA kA sahaja prasphuTana hai, isameM pradarzana nahIM, antaHsphurita bhAvanA hai / sarvaprathama yaha kalpanA mere mastiSka meM udbuddha huI aura maiMne yaha kalpanA sadguruNIjI ke sAmane prastuta kI, para ve spaSTa rUpa se inkAra ho giiN| aura kahA- mujhameM kahA~ sadguNa haiM, yadi abhinandana grantha nikAlanA hI hai to sadguruNI jI zrI sohanaku~vara jI ma. kA nikAleM / ve guNoM kI sAkSAt pratimA thiiN| unakA tapa, unakA tyAga, unakI kSamA, nirlobhatA sabhI sadguNa anUThe the / para merA mana ApazrI ke abhinandana grantha nikAlane ke lie lalaka uThA / jo mahAna AtmAe~ hotI haiM ve sadA dUsaroM ke guNoM ko nihAratI haiM, aura apane durguNoM ko dekhatI haiM / kintu merA hI nahIM, jitane hI vyakti Apake samparka meM Aye haiM ve Apake sadguNoM ke saurabha se gamaka uThe haiM / jahA~ eka ora Apa parama viduSI hai, to dUsarI ora pahu~cI huI sAdhikA haiM / ApakA vyaktitva jJAna kI garimA aura sAdhanA kI mahimA se acchI taraha kasA huA hai / jahA~ eka ora ApameM vinamratA kI pradhAnatA hai, to dUsarI ora siddhAnta-niSThA bhI gajaba kI hai / jahA~ Apa meM AcAra-niSThA hai, vahA~ anuzAsana kI kaThoratA bhI hai / Apake jIvana meM sadguNoM kA aisA madhura saMgama hai, jo dekhate hI banatA hai / abhinandana grantha kI parikalpanA jaba mastiSka meM udbuddha huI to sarvaprathama maiMne vaha yojanA sadguruvarya upAcArya zrI devendra munijI ke samakSa prastuta kI, unhoMne usI samaya merI namra prArthanA ko sammAna dekara rUpa-rekhA taiyAra kara dI, mujhe likhate hue apAra AlhAda ho rahA hai ki unhoMne prastuta grantha ke lie jo prayAsa kiyA, unakA meM kina zabdoM meM AbhAra vyakta karU, unhoMne hI sabhI mUrdhanya manISiyoM se patrAcAra kiyA, lekha ma~gavAye, aura una sabhI kA sampAdana kara mere zrama ko vahana kara apanI jyeSTha bhaginI ke prati zraddhA vyakta kI hai| 18 sampAdakIya Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zramaNoM ke aneka abhinandana grantha samaya-samaya para prakAzita hue haiM, para mahAsatIjI kA abhinandana grantha yaha sarvaprathama hai / zvetAmbara samAja meM isake pUrva kisI bhI mahAsatI kA abhinandana grantha nahIM nikalA hai upAcArya zrI devendra munijI ne hI nArI jAgaraNa ke yuga meM prathama pahalaka ra anya zramaNIratnoM ke abhinandana grantha prakAzita karane kA mArga prazasta kara diyaa| prastuta abhinandana grantha meM sAta khaNDa haiN| prAcIna yuga meM sapta khaNDa ke bhavya bhavana bahuta hI zubha aura prazasta mAne jAte the| sapta aMka sAtA kA pratIka hai| saMgha meM zAnti kI A kamanIya kalpanA ko saMlakSya meM rakhakara yaha grantha sAta khaNDoM meM vibhakta kiyA gayA hai| prathama khaNDa meM zraddhArcanA ke sAtha ArzIvacana. vandanA, abhinandanA, saMsmaraNa, aura samarpaNa hai| dvitIya khaNDa meM sadguruNIjI kA vyaktitva darzana hai| upAcArya zrI devendra muni jI kI sajI huI lekhanI se sadguruNI paramparA kI jIvana chavi cittAkarSaka rUpa se prastuta kI gaI hai| sadguruNIjI kA jIvana vRtta unakI viduSI ziSyA priya darzanA jI ne prastuta kiyA hai| tatIya khaNDa meM sadguruNI jI ke sAhitya-paricaya ke sAtha hI mAtAjI mahArAja pratibhAmati sva0 prabhAvatI jI ma0 kI kRtiyoM kA bhI samIkSAtmaka adhyayana prastuta kiyA gayA hai| caturtha khaNDa meM jaina darzana, jaina itihAsa aura jaina sAhitya ke sambandha meM mahattvapUrNa sAmagrI kA saMkalana hai| darzana jaise guru gambhIra viSaya ko sarala evaM sarasa zabdoM meM vividha vijJoM ne cintanapUrNa nibandhoM meM prastuta kiyA hai / pAMcaveM khaNDa meM sAMskRtika maulika sAmagrI kA saMkalana huA hai / chaThe khaNDa meM nArI samAja ke vikAsa ke sambandha meM aisI mahattvapUrNa sAmagrI saMkalita hai, jo atyanta upayogI hai| sAtaveM khaNDa meM dhyAna aura yoga para uccakoTi kI sAmagrI dene kA prayAsa kiyA gayA hai| maiM socatA hU~ prastuta abhinandana grantha meM jo sAmagrI gaI hai, vaha bahumUlya hIroM se bhI adhika mulyavAna hai, yaha sAmagrI jJAnavarddhaka, upayogI aura jIvana mUlyoM kA udghATana karane ke lie atyanta upayogI hai| yaha grantha ratna pustakAlayoM kI zobhA ke lie hI nahIM, kintu jIvana ko sajAne ke lie hai| saMvArane ke lie hai| isa vizAlakAya abhinandana grantha kA sampAdana karanA, baccoM kA khela nahIM thaa| paramavandanIya paramazraddheya mahAmahima AcArya samrATa zrI Ananda RSijI mahArAja jo zramaNa saMgha ke nAyaka haiM, jinakI chatra chAyA meM zramaNa saMgha phala rahA hai, phUla rahA hai, vaha aisA virATa aura madhura vyaktittva hai, jisake sneha sAgara meM avagAhana kara kauna apane Apako dhanya anubhava nahIM krtaa| unakA ArzIvAda bhI prastuta grantha ke sampAdana meM saMjIvanI zakti kA kArya karatA rahA hai| paramazraddhaya sadguruvarya pUjya upAdhyAya zrI puSkara munijI mahArAja kA hArdika AzIrvAda prApta nahIM hotA to maiM isa bhagIratha kArya ko kadApi nahIM kara sakatA thaa| unakA hAdika AzIrvAda merA saMbala rahA, aura zrI devendra munijI jo vartamAna meM zramaNa saMgha ke upAcArya pada para AsIna haiM, unake snehasnigdha zrama kA hI mUrta rUpa hai| sAtha hI paMDita zrI rameza muni jI ma0 zrI rAjendra muni jI M. A. mahAsatI zrI candrAvatI jI, bahina mahAsatI zrI priya darzanAjI, mahAsatI zrI kiraNaprabhA jI aura mahAsatI zrI ratnajyotijI kA AbhAra mAnanA bhI maiM apanA karttavya samajhatA huuN| unakA madhura sahayoga mujhe samaya-samaya para prApta huA hai| sneha mUrtimISI DA0 mahendra sAgara pracaNDiyAjI ne mujhe aneka mahattvapUrNa maulika lekha prApta karAne meM hArdika sahayoga diyA hai / jise jJApita karane ke lie mere pAsa zabda nahIM haiM / DaoN. e. DI. battarA, DaoN. narendra bhAnAvata aura madhukAntA, ema. dozI Adi kA snehapUrNa mArgadarzana grantha ke lie bahuta upayogI rahA hai| sampAdakIya Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhulA nahIM sakatA, jo prastuta grantha ke nidezaka rahe haiN| jinakA prabuddha cintana hamAre prastuta kArya ke lie Aloka-stambha kA kArya karatA rahA hai / sampAdana evaM mudraNa-kalA kI dRSTi se grantha ko sajAne aura sa~vArane kA mahattvapUrNa dAyitva, sneha saujanyamUrti zrIcandajI surAnA ne svIkAra kara apanI hArdika zraddhA abhivyakta kI hai, surAnAjI ke zraddhApUrNa zrama se hI grantha svalpa samaya meM mudrita ho sakA / prastuta kArya ke lie parama zraddhAlu-udAramanA dAnI mahAnubhAvoM ne udAratA ke sAtha anudAna dekara apanI hArdika bhakti abhivyakta ko, tadartha ve sAdhuvAda ke pAtra haiN| jJAta aura ajJAta rUpa meM jinajina kA sahayoga prApta huA hai, ve sadA smRtyAkAza meM camakate raheMge / maiM anta meM apane prabuddha pAThakoM se yaha namra nivedana karanA cAhU~gA ki prastuta grantha kA svAdhyAya kara apane jIvana ko camakAveM / zrI tiloka ratna sthA. jaina dhArmika parIkSA borDa ahamadanagara AcArya zrI Ananda RSi dIkSA hIraka jayantI di0 26 11-87 20 -dineza mani 7 sampAdakIya Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kyA kahaoNTa SECOGEDEDESCGEDEOCEDESSEDDEDGOGESSESGRAMDESIGADCALESEDICDSC0004947409889CODAISISROGEOGODBOSSES prathama khaNDa __sa nde za zubha kAma nA e~ a bhi na nda na ! abhi va nda na ! ticlesdestostestosteseard.eles.ledesesesedicinesistandistootereoledosedesesidesesesesesesedesesedesbdesidadesevedeodese sestedesdeskedesdesjedesbdeios AcAryasamrATa zrI Ananda RSijI mahArAja 2 upAdhyAya zrI puSkara munijI pravartaka zrI kalyANa RSijI ma0 upapravartaka tapasvo zrI sudarzanamuni a0 pra0 muni kanhaiyAlAlajI 'kamala' AzIrvacana vikAsa kI kahAnI, guru kI jabAnI camakatA sUraja damakatA jIvana ___ guNoM kI khAna mahAsatI zrI puSpavatIjI kI sAdhanA kA kramika vikAsa paTThi varejja tuThiM prabala pratibhA kI dhanI tapa aura tyAga kI jItI jAgatI pratimA eka bahumukhI vyaktitva kA abhinandana eka mahakatA puSpa ananta AsthA ke sumana bahumukhI pratibhA kI dhanI eka tejomaya vyaktitva yuga-yuga jIve satI merI jIvana sarjaka sadguruNIjI yaha hai pAradarzI vyaktitva guNoM ke AgAra antara sAdhanA kI eka saphala yAtrI pravartaka zrI umeza muni 'aNu prarvataka bhaNDArI padmacandrajI mahArAja upAdhyAya vizAla munijI ma0 zrI hIrAmunijI ma0 sAdhvI sudhAkumArI rAjendra muni zAstrI mahAsatI kauzalyAjI mahAsato cAritraprabhAjI vipina jArolI dineza muni mahAsatI priyadarzanAjI mahAsatI kiraNaprabhA zAstrI zrI kundana RSijI kyA? kahAM? Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bahumukhI pratibhA-zrIpuSpavatIjI ___ abhinandana ke bola vividhatAoM kA saMgama prajJA kI jyotirmaya mUrti virAT manovRtti kI dhanI saphalatA kA rahasya zubhAziSaH zraddhA-snigdha hRdaya se abhinandana caraNoM meM vandana parama jJAna sAdhikA kamala kI taraha nilipta yuga-yuga jIvo mere guruNIjI zata-zata vandanaH abhinandana mahAsatI puSpavatIjI eka prakAza stambha prabuddha samanvaya sAdhikA anta hRdaya kA abhinandana udayamuni 'jaina siddhAntAcArya' zrI ajitamuni 'nirmala' mahAsatI pramoda sudhAjI mahAsatI ratanajyotijI mahAsatI candrAvatIjI mahAsatI zrImatIjI mahArAja madanamuni 'pathika' zrI girIza munijI sAdhvI divyajyoti 'arpaNa' sAdhvI jJAnaprabhA 'sarala' muni zrI vinayakumAra 'bhIma' nareza muni mahAsatI harSaprabhAjI mahAsatI prItisudhAjI sAdhvI maMjUzrI mahAsatI zrI satyaprabhAjI mahAsatI saMghamitrAjI mahAsatI sujAtAjI mahAsatI suprabhAjI zrI candanamuni (paMjAbI) prarvataka zrI rUpacanda jI ma. 'rajata' gaNeza muni zAstrI magana muni 'rasika' jinendra muni 'kAvyatIrtha' zrI sureza muni zAstrI upaprarvataka zrI sukana munijI mahendra muni 'kamala' dineza muni udaya muni 'jaina siddhAntAcArya' suvrata muni ema. e. 'satyArthI' mahAsatI zrI zIlakuMvarajIma0 mahAsatI kauzalyAjI ma0 sAdhvI sudarzanaprabhA mahAsatI zrI siddhakuMvarajI mahAsatI vimalavatIjI mahAsatI jJAnaprabhA Aloka-stambha zrI puSpa-paccIsI svacchamati hai mahAsatI bhAvoM ke sumana badhAI gIta sammAna sumana zAsana jyoti maMgala ekAdazI zata-zata sumana puSpa ke caraNoM meM bhAva puSpa do muktaka sahasrajIvI Apa hoM zata-zata varSa jIo satIjI satI ziromaNi kA abhinandana harSa se manAiye vandana abhinandana zraddhA sumana gIta zraddhA sumana 22 - kyA? kahA~? Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vandana abhinandana svIkAro guNa-gAna svarNa jayantI manAvA harSa su re puSpavatyaSTakam vandanA ke ina svaroM meM eka svara.... jina zAsana kI garimA eka saMsmaraNa zubhAkAMkSA , sAdhvI saMgha kI zobhA tatttvamasi zrI puSpavatI sAdhanArata mahAsatI puSpavatI eka mahAna jIvana gaurava bolatA huA bhASya do kadama Age sevA kA preraka pratibimba vandanIyA mahAsatIjI maiM dAnava se mAnava banA preraka-saMsmaraNa kyA ? kahAM ? svarNima avasara zata-zata tumheM praNAma hamAre kula kA nAma rozana kiyA AdhyAtma sAdhanA kI saphala sAdhikA adhyayana jyoti jIvana kA kAyAkalpa hRdayodgAra jainadharma kI vibhUti bhAvanA ke sumana hama haiM khuza nasIba jana-jIvana kI AdhAra . sAgaravara gambhIrA jana-jana kA AkarSaNa kendra cumbakIya AkarSaNa zAsana prabhAvikA eka sulajhI huI sAdhikA preraka jIvana kA darzana zraddhA ke do bola sAdhvI madhubAlA 'sumana' sAdhvI ratnajyoti mahAsatI kiraNaprabhA rAjendra muni zAstrI ema. e. AryA candrAvatI zrI saMcAlAla jI bAphaNA zrI ratanacanda rA~kA ( sikandarAbAda ) zrI campAlAla koThArI bambaI zrI javAharalAla munota (bambaI ) cA~damala mehatA ( madanagaMja ) mohanalAla sindhI, byAvara DaoN0 e0 DI0 batarA (pUnA) DaoN0 phaiyAja alI khA~ (kizanagar3ha) DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA (curArA) zrI zobhAcandra bhArilla paM0 janArdanarAya nAgara kamalA jaina 'jIjI' manohara siMha barar3iyA (udayapura) dalapatasiMha bAphanA (udayapura) hastImala lor3hA (udayapura) zrImatI rAjabAI kanhaiyAlAla lor3hA zrImatI dhApUbAI, bhagavatIlAlajI khiMvasarA zrI bhaMvaralAla eDavokeTa (udayapura) zrI saMgIta madanalAla jI barar3iyA (pAlI) Ananda svarUpa jaina (guDagA~va) vikAsa jaina dillI zrImatI puSpA jaina (dillI) zrI jJAnacanda tAteDa (dillI) zAntilAla talesarA (sUrata) mahendrakumAra lor3hA (ajamera) raNajIta siMha lor3hA ( ajamera) dhanarAja cunnIlAla bA~ThiyA (pUnA) sampattIlAla boharA (udayapura) zrI cunnIlAla dharmAvata (udayapura) ratanalAla modI, 63 64 64 65. 67 68 66 70 71 71 73 74 76 78 76 80 81 85 86 87 87 daha 60 62 63 64 65 65 66 67 68 haha 101 102 103 23 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhanapatasiMha pannAlAla baraDiyA (madanagaMja) 104 105 105 107 108 108 106 106 madhura vyavahAra maiM mahAsatIjI ke guNoM para mugdha hU~ tejomaya vyaktitva kI dhanI ArAdhya ke caraNoM meM eka mahAna tattva darzI mahAsatI yogyatA kA abhinandana merI sadguruNI mahAsatI kI saphalatA nirmala mana kI dhanI yaha mahAn jIvana yathAnAma tathAguNa ruNIjI, merA zata-zata praNAma zata-zata abhinandana prakAza puja saMkalpa ke dhanI preraNA srota vilakSaNa vyaktitva kI dhanI / zraddhA-sumana ratanalAla mArU viyogI zrI rAdhe-rAdhe kanhaiyAlAla surANA (nAthadvArA) subhASa osavAla ambAlAla siMghavI (yazavantagar3ha) azoka jaina, (udayapura) sohanalAla jaina (sA0 ratna0 nAthadvArA) DAlacanda paramAra (udayapura) rozanalAla jhagar3Avata (udayapura) bhaMvarIlAla phulaphagara (ghor3anadI) rAjendrakumAramehatA (sUrata) zrImatI a0 sau0 AnanakIbAI javAharalAla vinAyakiyA kesarImala mohanalAla sAkariyA khumAnasiMha kAgarecA harakacanda pAlarecA bherUsiMha sizodiyA (richAvar3a) 110 111 112 113 113 114 116 126 130 khyAtA sarvatra loke'smin hRdayodgArAH vandanA ke svara vandanA ke phUla mahimA maMDita maNi puSpASTaka puSpa-parAga guruNI-mahimA abhinandana zraddhArcanA dvAdazI durlabha hai vaha patha gaMgA kI jaba dhAra banI mahimA chAI cAroM aura paM0 amRtalAla jaina (ahamadanagara) 117 paM0 ramAzaMkarajI zAstrI (ajamera) 120 kavi samrATa nirbhaya hAtharasI (hAtharasa) phUlacanda borundiyA 'jasanagara' / zrIcanda surAnA 'sarasa' 130 kaMvaracandra jaina botharA (maMDI gIdar3abAhA) sau0 vijayakumArI botharA , 131 vairAgina nItU jaina 131 jayasiMha chAjer3a 'ratneza' zrImatI mAyA jaina (udayapura) 133 zrImatI mAyA jaina (udayapura) 134 vairAgI saMjaya jaina (vartamAna zrI surendra muni) 135 kyA ? kahAM? 132 24 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aNdiNciNdttiNciNdiNciNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNN dvitIya khaNDa 137-204 Thayaktitva darzana LEASEDICCHCHEDESEDEPENEDERICANENEDIEREDEEBEDEDNEEDE DICHCNBIGGERCISEREYESIGGENEFIERE SEACHEDERACTIEREATMERCREADEREDEEMEDIEBEDEPENDENSESCERED upAcArya zrI devendra muni 137 jaina zAsana-prabhAvikA amara sAdhikAe~ evaM sadguruNI paramparA eka bUMda, jo gaMgA bana gaI ziSyA-parivAra varSAvAsa-sUcI sAdhvI priyadarzanA (saMkalana) (saMkalana) 202 203 kAlakakada dAlanAkalanakAmanalAlalacAnakalakalavAlakakakakakakadaladalakanandabajakamAnajanakananAvaba-babavacakadakalpadA tRtIya khaNDa 205-257 kRtitva darzana kakakakavalavAlalalalalalalalalalalalalalalalalakakakakakakasalavakalakA vajanakalakakakakakakaka gajanakakabakabakavAdadAtA rAjendra muni zAstrI sAhitya-mahopAdhyAya 205 215 sAdhvI ratnajyoti dineza muni 234 sRjanadharmI pratibhA kI dhanI : mahAsatI puSpavatIjI preraNA kA nirjhara : saMsmaraNa cintana ke sUtra : jIvana kI gahana ___ anubhUti sphuTa vicAra Agama-sampAdana ahiMsA paMcakam : satya pacakam mahAsatI prabhAvatI jI dvArA praNIta sA hitya aura usakA zAstrIya mUlyAMkana sAhasa kA sambala : samIkSaNa sAdhvIratna puSpavatIjI kI pracavana zailI amara sAhigA pupphavaI dinezamuni dinezamuni 236 DA0 mahendrasAgara pracaMDiyA 241 DA0 nityAnanda zarmA 247 249 DA0 narendra bhAnAvata DA0 udayacandra jaina 257 kyA? kahAM? 25 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kanyAdAnandamakalakArakavakanuvAdaka kaca-padavakAsakakakakakakkarabacatapar caturtha khaNDa 1-182 jaina darzana, itihAsa aura sAhitya beste baselesaasboedeslasteste skiestejadeste dovedestestostestostestestosteste testo sodasastadestadtestostestade gasto de este sasasastedadesta seslegesbestodlaste sadecasaed DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA zrI dalasukha mAlavaNiyA DaoN0 devendrakumAra zAstrI DaoN0 saMgamalAla pANDeya DaoN0 sAgaramala jaina DaoN0 daravArIlAla koThiyA DaoN0 udayacandra jaina DA0 dAmodara zAstrI rAjIva pracaNDiyA DA0 bhAgacandra jaina DA0 mahendrasAgAra pracaNDiyA bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva Agama sAhitya meM pUjA zabda kA artha / puNya : eka tAttvika vivecana jaina pramANavAda kA punarmUlyAMkana jaina vAkya-darzana jaina nyAya meM anumAna-vimarza AcArya jinasena kA dArzanika dRSTikoNa 'tattvamasi' vAkya tapaH sAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna zramaNa AcAra-mImAMsA kaSAya-kautuka aura usase mukti : (sAdhanA aura vidhAna) prAyazcitta : svarUpa aura vidhi/ jaina santa aura unakI racanAe~ bhagavAn mahAvIra evaM buddha : eka tulanAtmaka adhyayana jaina-bhU-gola-vijJAnam dharma aura vijJAna Arya granthoM meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali aura usakA artha abhiprAya abhAva pramANa : eka cintana anusaMdhAna kI kArya-praNAlI videzI jaina vidvAnoM ke sandarbha meM somadevasUrikRta-yazastilakacampU meM pratipAdita dArzanika matoM kI samIkSA 132 DA0 puSpalatA jaina DA0 tejasiMha gaur3a DA0 vijayakumAra jaina 132 146 150 sva0 muni abhayasAgaro gaNI sAdhvI maMjUzrI DA0 Aditya pracaNDiyA 'dIti' 156 161 171 rameza muni zAstro DA0 jagadIzacandra jaina 175 jinendrakumAra jaina 182 kA aura kahA~ Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kakana-nAganAtakakAnAkavAkakalUjakAnandakanakananda kannucAkakukArukavAyatakakakakavacandanalaka paMcama khaNDa 189-236 sAMskRtika sampadA tosfasterferindedashdesidaside-lesslesederaslesholejesesedesleshopshoteofeshi. dedesesfdeoladesedbolesteoboleoledeodesdestedesesbosdeseedededesebedeses 186 DA0 mahendra bhAnAvata zrI madana muni 'pathika' DA0 premasumana jaina 163 kuMvara paritoSa pracaNDiyA 205 dharma aura jIvana mUlya ahiMsA : vartamAna sandarbha meM prAcIna jaina sAhitya meM gaNitIya zabdAvali jaina parva aura usakI sAmAjika upayogitA rAjasthAna ke madhyakAlIna prabhAvaka jaina AcArya Aja ke jIvana meM ahiMsA kA mahattva jana paramparA meM kAzI iryAsamiti aura padayAtrA, jaina vicAradhArA meM zikSA zrI saubhAgya muni 'kumuda' 211 DA0 hukamacanda jaina DA0 sAgaramala jaina saMjIva pracaNDiyA somendra DA0 zAntA bhAnAvata 218 222 226 232 aNtriNcNddN viNbNdNddddNtNnnNddNttiNdiNciNdiNcddNtoo 237-300 chaThA khaNDa nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna 99999303089939BBSSSCIO650300339000308989SEASO999999999993ESIDESCCC0s. DA0 zAntA bhAnAvata pro0 kalyANamala lor3hA 237 240 245 muni prakAzacandra 'nirbhaya' saubhAgyamala jaina DA0 zrImatI nirmalA ema. upAdhyAya 255 260 nArI ke mukti dAtA bhagavAna mahAvIra bhAratIya saMskRti aura paramparA meM nArI nArI kA udAtta rUpa : eka dRSTi nArI jIvana jAgaraNa aitihAsika pariprekSya meM rASTrotthAna kI dhurI : nArI nArI kI bhUmikA : vizva zAnti ke sandarbha meM vizva zAnti meM nArI kA yogadAna jaina nArI-samAja meM prayukta viziSTa zabdAvali aura usameM vyaMjita dhArmikatA DA0 ku0 mAlatI jaina 265 270 muni nemicandrajI zrImatI DA0 alakA pracaNDiyA kyA aura kahA~ Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pro0 DA0 indirA jozI 281 mAnavIya vikAsa meM nArI kA sthAna, ___ mahattva aura mUlyAMkana jaina zAsana meM nArI kA mahattva mana kahatA hai nArI ko pUjo.... prAcIna jaina kathAoM meM vihAra kI jaina nAriyA~ nArI: preraNA aura zakti zrI ratana munijI nirbhaya hAtharasI DA0 raMjana sUrideva 287 260 263 sAdhvI madhubAlA 'sumana' 267 svayakaradAtalakakakakakadamadanavanavAbandalacakavAka kalA kyacakadahanakalanakaracayadalalA sabasavAcanalavakalaya sAtavA~ khaNDa 301-376 bhAratIya saMskRti meM yoga 0000000909ECTIODOG000069999000999999000000000000000000000000000000000 kuNDalinIyoga : eka vizleSaNa yuvAcArya mahAprajJa 301 prANazakti kuNDalinI evaM cakra sAdhanA DA0 ma0 ma0 brahmamitra avasthI 308 kuNDalinIyoga : eka cintana DA0 rudradeva tripAThI 322 bhAratIya vAGamaya meM dhyAna-yoga : DA0 sAdhvI priyadarzanA 326 eka vizleSaNa nAma-sAdhanA kA manovaijJAnika vivecana DA0 e0 DI0 batarA (puNe vizvavidyAlaya) yogazcittavRttinirodhaH kI jaina darzana rAjakumArI siMghavI sammata vyAkhyA dharma dhyAna : eka anucintana kanhaiyAlAla loDhA 366 prathama khaNDa dvitIya khaNDa tRtIya khaNDa caturtha khaNDa paMcama khaNDa SaSTha khaNDa saptama khaNDa 12) zraddhA sumana 2 bRhad nibandha 3 nibandha 20 viziSTa nibandha 8 viziSTa nibandha 12 vizeSa nibandha 7 viziSTa nibandha pRSTha 136 pRSTha 68 pRSTha 56 pRSTha 188 pRSTha 48 pRSTha 64 pRSTha 76 kula pRSTha 636 20 kyA? kahA~ ? Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 va 2s >> Pes (r)(r) ** !! saujanya - sahakAra ke surabhita- sumana seaa caa E sabshasbestos jabbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbb bachachsscbchcha shashchacha sacscpcbcpcbcsbcbsbshsaatashcastachachshshast M kakakakakaka Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammAnanIya sahayogI sAdhvI ratna mahAsatI zrI puSpavatI abhinandana grantha ke prakAzana meM zraddhA va udAratApUrvaka artha sahayoga pradAna karane vAle sammAnanIya sahayogI bandhuoM ke zubha nAma va citra zrImAn dhanarAjajI cunIlAlajI bAMThiyA, bAMThiyA inTara prAijeja 86 / 1 bhavAnI peTha pUnA - 2 ( mahA0 ) zrImAn ratanalAlajI mArU, mArU bradarsa, ajamera roDa, madanagaMja (ajamera) rAja0 0 zrImAn zAntilAlajI lakSmIlAlajI talesarA amara zAMti silka milsa, 4- 336 dUsarI maMjila sUrata Taiksa TAIla mArkeTa, riMga roDa sUrata (gujarAta) O akhaNDa sau. zrImatI saralAdevI dvArA - zrImAn bastImalajI khaTor3a khaTor3a bhavana, TAMgA sTaiNDa, po0 - kizanagar3ha ( ajamera) rAja0 zrImAn cAMdamalajI mehatA, osavAlI mohallA po0 - madanagaMja ( ajamera) rAja0 d lAlA AnandasvarUpa jaina, navakAra Ayarana sTora; sadara bAjAra, gur3agAMva (hariyANA) zrImAn ratanalAlajI dhokA, jI. Ara. zaileSa kumAra eNDa kampanI kATana marceMTa, rAjendra gaMja, rAyacUra (karnATaka) * zrImAn rAjendrakumArajI lAlacandajI mehatA sAyarA (udayapura) rAja0 zrImAn jJAnacandajI mANakacandajI tAteDa 2045 kinArI bAjAra, dillI- 6 * zrImAn sohanalAlajI boharA, vimala Tra eDarsa menaroDa po0 sindhanura ji0 rAyacUra (karnA0 ) zrImAn kesarImalajI mohanalAlajI sAkarIyA jvelarsa po0 kosaMbA ji0 sUrata, (guja0 ) Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAn raNajItamalajI mahendrakumArajI loDhA ovarasija TreDa aijensIja, sTezana roDa, ajamera, (rAja0) zrImAn harakacandajI pAralecA (bArI vAle) po0-nayA vAsa, ji0 bAr3amera (rAjasthAna) zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina saMgha po0-nIla kuNDa, zrInAthadvArA (udayapura) rAjasthAna zrI devarAjajI azokakumArajI bAgamAra klotha marcenTa po0 gajendragar3ha, ji0 dhAravAr3a (karnATaka) zrImAn tejarAjajI, rUparAjajI bamba kapar3e ke vyApArI icalakaraMjI, ji. kolhApura (mahArASTra) zrImAn gulAbacandajI dIpacandajI bAgamAra mu0 po0 gadaga, ji. dhAravAr3a (karnATaka) :zrImAna cAndamalajI ramezacandra bAgamAra gajendragar3ha, ji0 dhAravAr3a (karnATaka) mahAvIracandajI, gautamacandajI bAgamAra evanta sAr3I senTara maina roDa, sindhanUra, ji. rAyacUra (karnATaka) zrImAn sampatarAja khA~TeDa rAjezvarI pAna brokara devara jIvana hallI, beMgalora 45 zrImatI dharmAnurAginI vidyAvatI jaina dIpacandajI jaina, Ara0 esa0 TreDarsa 37 baniyAna roDa, pAyadhuni, bambaI 3 zrImAn sampatarAjajI jaina / dvArA-dalIcanda jugarAja jaina / 165/167 javerI bAjAra, bambaI 2 zrImAna indaracandajI mehatA eca.candanamala 116 nainappA nAIka sTrITa madrAsa (tAmilanADu) zrImAn nAthUlAlajI pannAlAlajI seTha ThAkura dvArA ke pAsa po0 gogundA, ji0 udayapura (rAjasthAna) zrImAn sampatIlAlajI boharA eNDa kampanI 36/40 azvini bAjAra udayapura (rAjasthAna) zrImAn sva0 harIzakumArajI, zrIcA~damalajI mAdrecA mAdrecA jvelarsa, hariyAlI vileja, dU0 naM05, DisojA cAla vikrolI (pUrva) bambaI 83 zrImAn javAharalAlajI zeSamalajI vinAkiyA po0 khaNDapa, ji0 bAr3amera (rAjasthAna) zrImatI sau0 phatehakuMvara, gautama AMcaliyA khetara pAlI cabUtarA, jodhapura (rAjasthAna) zrImAn haMsamukhalAla, pradIpakumAra 15, klotha kaoNmarziyala senTara sAkara bAjAra, ahamadAbAda (gujarAta) zrImatI sau0 bhAgavantIbAI, rozanalAlajI jhagar3Avata prakAza eNDa brAdarsa nyU kRSi maNDI, du0 naM0 63, po.-udayapura (rAja.) Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAn gaharIlAlajI koThArI, koThArI jvelarsa 197, kamala kuja, sAyana (IsTa) bambaI 22 zAha pArasamalajI tejarAjajI jaina (jAlaura nivAsI) putra zAMtilAlajI uttamacandajI hasamukha 156/2 tamhAne bilDiMga, sekeNDa phlora prabhu AlI, mAMDA bhivaNDI, ji0 thANA (mahA0) zrImAn phUlacandajI gokharu mu0 baner3A, ji0 bhIlavAr3A (rAjasthAna) dharmAnurAgiNI rAjabAI kanhaiyAlAlajI loDhA bhAdaviyoM kI pola, udayapura (rAjasthAna) zrImAn pArasamala mizrImalajI vinAkiyA mu. po0 khaNDapa, vAyA samadar3I ji0 bAr3amera (rAjasthAna) zrImAn javarIlAlajI zAntilAlajI muthA lohAravAr3I, rAyacUra (karnATaka) zrImAn ghIsAlAlajI koThArI kamala phAyanensa kAraporezana olDa pIlakhAnA, azoka mArkeTa pahalI maMjila haidarAbAda (Andhra pradeza) zrImAn saubhAgyasiMhajI mANDAvata sAdhanA kaimIkalsa I0 1006 mAdar3I iNDasTriyala eriyA purAnA sTezana roDa, sevAzrama ke pAsa udayapura (rAjasthAna) zrImAn choTAmalajI ugamacanda-pavanacandajI mehatA, po0 goregAMva, tA. mANagA~va ji. rAyagar3ha (mahArASTra) zrImatI manoharabAI hIrAlAlajI beda muthA rameza Dreseja, netAjI roDa rAyacUra (karnATaka) zrImAn balavantarAjajI khA~TeDa 692, Traka roDa, punnamallI, madrAsa 56 zrImAn sohanalAlajI jaina jaina TrAnsaporTa kampanI, basa sTeNDa po0 nAthadvArA, ji0 udayapura (rAjasthAna) TI0 campAlAla A~caliyA zAnti kAina kArporezana, sekaNDa yUniTa, pharsTa phlora hAusa naM0 17, rASTrapati roDa haidarabastI, sikandrAbAda-3 (Andhra pradeza) zrImatI sItAbAI khyAlIrAmajI baraDiyA osavAlI mohallA, po0 madanagaMja-kizanagar3ha, ji0 ajamera (rAja.) zrImAn sukharAjajI mahAvIracandajI bAgamAra po0 gajendragar3ha, ji0 dhAravAr3a (karnATaka) PAVAVAVAVAVAVANATA Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUnA nivAsI zrImAn dhanarAjajI bAMThiyA jaina samAja ke vikhyAta dAnavIra sajjana puruSa haiM, jo mukha se bolate bahuta kama haiM kintu maukA Ate hI dAna kI varSA karane meM sabase Age rahate haiN| ApakA janma pUnA jile ke auMdha grAma meM dinAMka 2 mArca 1922 ko huaa| hAIskUla taka adhyayana karane ke bAda Apane TelariMga korsa kiyA aura reDImeDa kapar3e kA vyavasAya bhI prArambha kiyaa| prArambha meM bIja rUpa meM aMkurita vyavasAya Aja vizAla vRkSa kA rUpa dhAraNa kara cukA hai| Apake kArakhAne meM saikar3oM vyakti kArya karate haiN| reDImeDa vyavasAya tathA binnI mila Adi kI ejensI ke rUpa meM ApakA vyApAra dUra-dUra taka khyAti prApta hai| __ApakA svabhAva bahuta hI madhura va milanasAra hai| sAtha hI Apa saccaritraniSTha vyakti haiM / jaina dharma ke prati gaharI niSThA hai aura anya sampradAyoM ke prati mana meM sahAnubhUti hai| aneka sAmAjika, dhArmika kAryoM ke prati ApakI ruci hai aura yathAzakti Apa sahayoga bhI dete rahate udArahRdaya, paramagurubhakta, dAnavIra seTha zrI dhanarAjajI bAMThiyA ApakI dharmapatnI dharmAnurAginI akhaNDa saubhAgyavatI zrImatI jhamakAbAI bhI dharmaparAyaNa suzrAvikA haiN| pati kI bhA~ti Apa meM bhI dhArmika bhAvanA kA sAmrAjya hai, Apa donoM hI zrAvaka jIvana ke Adarza rUpa haiN| vartamAna meM Apake tIna suputra haiM-gulAbacandajI, phUlacandajI aura suhaasjii| yaha tInoM vibhUti kI taraha haiM tathA tInoM bhAiyoM kI dharmaparAyaNA kramazaH dharmapatniyA~ haiM-akhaNDa saubhAgyavatI zrImatI rAjazrI, akhaNDa saubhAgyavatI caMcalAbAI, akhaNDa saubhAgyavatI zrImatI kaantaabaaii| gulAbacandajI ke eka putra aura eka putrI hai-prazAntakumAra, mniissaa| phUlacandajI kI tIna putriyA~ haiM-nUtanakumArI, rAkhIkumArI, sviittiikumaarii| suhAsajI ke do putra haiM aura eka putrI-rUpezakumAra, prItizakumAra aura riinaakumaarii| ApazrI ke jyeSTha putra khIMvarAjajI the| jo bahuta hI vivekI va dharmaniSTha the, unakA svargavAsa ho gayA hai| unakI dharmapatnI dharmamUrti zrImatI kAntAbAIjI bahuta hI samajhadAra suzrAvikA haiN| Apake eka putra hai harSakumAra / ApakA sampUrNa parivAra parama zraddhaya upAdhyAya zrI puSkaramunijI mahArAja, upAcArya zrI devendramunijI mahArAja Adi zramaNa vRnda ke prati atyanta zraddhAlu haiN| prastuta abhinandana grantha prakAzana meM ApakA smaraNIya sahayoga prApta huA hai, dhanyavAda ! Apake pratiSThita vyApArika pratiSThAna kA nAma haike0 jI0 bAMThiyA brAdarsa 86/1, bhavAnI peTha, pUnA-411 002 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAn dharmapremI gurubhakta ratanalAlajI sA0 mArU; madanagaMja dharmazIlA suzrAvikA sau0 sonI devI ratanalAlajI mArU zrImAn ratanalAlajI sA0 mArU atyanta udAramanA dharmaniSTha aura parama gurubhakta suzrAvaka haiN| vi0 saM0 1980 mRgasira vadI 13 ko naravara grAma meM ApakA janma huaa| Apake pUjya pitAzrI kA nAma bhaMvaralAlajI mArU aura mAtezvarI kA nAma zrImatI gopIdevI aura ApakI dharmapatnI kA nAma sau0 sonI devI hai| Apa madanagaMja zrAvaka saMgha ke adhyakSa haiM, sevA, zikSA, cikitsA Adi paropakArI pravRttiyA~ Apako vizeSa priya rahI haiM aura samaya-samaya para apane dhana kA sadupayoga ina kAryoM meM karate rahate haiN| ApakA bIr3I kA vyavasAya hai / Apake tIna bhAI aura tIna bahineM haiN| parama zraddheya upAdhyAya zrI jI, upAcArya zrI jI aura sAdhvI ratna puSpavatI jI ma0 ke prati ApakI va parivAra kI apAra niSThA hai| upAdhyAya zrI jI ke tathA mahAsatI jI ke madanagaMja-kizanagar3ha varSAvAsa meM Apane jo sevA bhakti kA Adarza upasthita kiyA, vaha sabhI ke lie anukaraNIya hai| zrI vardhamAna jaina puSkara sevA samiti madanagaMja ke bhI Apa adhyakSa haiN| prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA hArdika sahayoga prApta huA hai / etadartha hArdika sAdhuvAda ! Apake pharma kA nAma haimArU brAdarsa, DAgA galI, madanagaMja, (rAjasthAna) ( 2 ) : Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImatI dharmAnurAginI sau0 candrakalA devI cA~damalajI mehatA (madanagaMja ) zrImAn cA~damalajI mehatA eka ojasvI tejasvI aura varcasvI karmaTha kAryakarttA haiM / ApakA janma kizanagar3ha ke sannikaTa pigaloda meM huA aura banArasa hindU vizvavidyAlaya meM Apane adhyayana kiyA / san 1941 meM janagaNanA kA prazaMsanIya kArya karane ke kAraNa kizanagar3ha nareza ne svarNAbhUSaNa se Apako samalaMkRta kiyaa| gAMdhI kI AMdhI ne Apako svatantratA saMgrAma meM jUjhane kI prabala preraNA pradAna kI aura Apa rAjanIti meM kUda par3e / pahale kizanagar3ha rAjya prajA maNDala ke adhyakSa bane, phira jayapura jilA kAMgresa ke upAdhyakSa bane / san 1952-54 meM vidhAna sabhA ke sadasya bhI bane aura usa samaya niSThA ke sAtha Apane jo kArya kiyA vaha kisI se chipA huA nahIM hai / zrImAn dharmapremI parama gurubhakta cAMdamalajI sA0 mehatA ( madanagaMja ) vyApArika saMsthAoM ke bhI Apa sammAnanIya adhyakSa haiM / cembara Apha kAmarsa madanagaMja vyApAra maMDala, ajamera jilA vyApAra saMgha ke Apa mahAmantrI rahe haiM, saMsthApaka bhI rahe haiM / isI taraha rAjasthAna khAdya vyApAra saMgha, anAja vyApArI saMgha Adi aneka vyApArI saMsthAoM ke Apa sadasya Adi rahe haiM isake sAtha hI zrI va0 sthA0 jaina zrAvaka saMgha kizanagar3ha ke varSoM taka adhyakSa rahe / rAjanIti, vyApAra nIti aura dharma-nIti ke Apa aguA haiM / Apake jIvana meM pUrNa naitikatA aura prAmANikatA hai / ApazrI ke vIrendrakumArajI, surendrakumArajI, narendra kumArajI, jitendrakumArajI, satendrakumArajI Adi putra haiM aura premajI, vijezajI, mahendrajI, dinezajI, narezajI, rAkezajI, sunIlajI, vinayajI, prasannajI, mukezajI, nIrajajI Adi pautra-prapautra haiM / ApakA pUrA parivAra zraddheya upAdhyAya zrI jI, upAcArya zrI jI va mahAsatI puSpavatIjI ke prati pUrNa samarpita hai / prastuta grantha ke prakAzana meM bhI ApakA hArdika anudAna prApta huA hai / ( 3 ) Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAn dharmapra mI gurubhakta raNajItamalajI loDhA "ajamera " zrImAn dharmapra mI gurubhakta mahendrakumArajI loDhA "ajamera " rAjasthAna kI pAvana puNya dharA meM samaya-samaya para nara-ratnoM ne janma lekara usa dharatI ko apanI Ana-bAna aura zAna se camatkRta kiyA / kitane hI aise nararatna hue haiM jinake jIvana kI camatkRti hajAroM-hajAra varSoM taka rahI hai| nAgaura eka aitihAsika bhUmi hai jisakA sAMskRtika itihAsa bahuta hI ujjvala aura gauravapUrNa rahA hai / nAgaura ke itihAsa meM lor3hA parivAra kA yogadAna apUrva hai / zrImAn caMcalamalajI sA0 lor3hA nAgaura ke eka jAne-mAne medhAvI vyakti the / ApakI dharmapatnI kA nAma umarAva kuMvara thA / zrImAn dharmapremI raNajItamalajI aura zrImAn mahendrakumArajI Adi Apake suputra haiM / Apa donoM bhAiyoM meM rAma aura lakSmaNa kI taraha paraspara prema-sneha aura sadbhAvanAe~ haiM / Apa donoM bhAiyoM kA vyavasAya ajamera meM ovharasIja TreDa ejensIja ke nAma se hai / pahale vyavasAya meM vyasta rahane ke kAraNa dhArmika sAdhanA ke prati donoM hI bhrAtAoM meM ruci kama thI / san 1983 meM parama zraddha eya upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0 aura upAcArya zrI devendra munijI ma0 tathA sAdhvIratna mahAsatI puSpavatI jI ma0 kA varSAvAsa madanagaMja kizanagar3ha huA / usa varSAvAsa meM ApakA paricaya upAdhyAya zrI jI aura mahAsatI jI se huaa| jisase ApakI dhArmika bhAvanAe~ dinapratidina bar3hatI rahIM / zrImAn dharmapremI raNajItamalajI sA0 ke dharmapatnI kA nAma dharmamUrti pavanadevI hai aura Apake suputra kA nAma ravIndra kumAra aura maheza kumAra hai / zrImAn mahendra kumArajI kI patnI kA nAma dharmAnurAginI suzIlAdevI hai aura suputra kA nAma lalitakumAra aura suputrI ku0 prItU hai / isa prakAra ApakA sampUrNa parivAra zraddhaya upAdhyAya zrI jI aura mahAsatI puSpavatIjI ma0 ke prati samarpita hai| prastuta grantha ke prakAzana meM Apane Arthika anudAna pradAna kara apanI bhakti kA paricaya diyA hai| ( 4 ) Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAn dharmapra mI zrImatI dharmAnurAginI bhImarAjajI hajArImalajI sAkariyA sau0 bAbU bAI bhImarAjajI sAkariyA sAMDerAva (rAja.) rAjasthAna kI pAvana puNya dharA jahA~ vIra bhUmi ke rUpa meM vizruta hai vahA~ dharmabhUmi ke rUpa meM bhI usakI khyAti kama nahIM hai| rAjasthAna ke vIra jahA~ raNabAMkure rahe haiM vahA~ dharma ke kSetra meM bhI unake kadama pIche nahIM rahe / yahI kAraNa hai ki jaba bhI aise pAvana prasaMga Aye taba rAjasthAniyoM ne apanI Ana-bAna aura zAna ko isa taraha kAyama rakhA ki dekhane vAle vismaya se mugdha ho gye| sAMDerAva rAjasthAna kA eka sundara kasbA hai, jisa kasbe para camatkAra kesarI zrI vaktAvaramalajI ma0 kI apUrva kRpA rahI, jisake phalasvarUpa Aja sAMDerAva meM amana-caina hai| zAha bhImarAjajI hajArImalajI sAkariyA sAMDerAva ke nivAsI haiN| Apa bahuta hI dharmaniSTha suzrAvaka haiN| ApakI dharmapatnI kA nAma sau0 bAbUbAI sAkariyA hai| jo bahuta hI dharmaparAyaNA suzrAvikA haiM / bAbU bAI ne aneka bAra varSI tapa kiye haiM aura samaya-samaya para tapa kI sAdhanA karatI rahatI haiN| Apake do suputra haiM zrImAn mohanalAlajI, zrImAn kesriimljii| donoM bhAiyoM meM apAra sneha hai| ApakA vyavasAya gujarAta meM kosaMbA jilA sUrata meM hai| Apake pharma kA nAma hai-mesarsa caukasI kesarImala mohanalAla eNDa kaM0, sTezana roDa, kosNbaa| sAMDerAva rAjasthAna prAMtIya santa sammelana meM sAMDerAva ke sAkariyA parivAra ne jo apUrva sevA kA lAbha liyA hai, vaha bahuta hI adbhuta hai| parama zraddhaya upAdhyAya zrI puSkara muni jI ma0 va upAcArya zrI devendra munijI ke prati ApakA pUrA parivAra pUrNa samarpita hai| prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA hArdika sahayoga prApta huA hai vaha Apake hArdika bhakti ko ujAgara kara rahA hai| ( 5 ) Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI AnandasvarUpa jaina, gur3agAMvA kucha vyakti bAhya dRSTi se dIkhane meM bahuta sIdhe-sAde hote haiM kintu unakA hRdaya bahuta udAra, sarala aura sneha se sarAbora hotA hai / ve sadguNoM ke AgAra hote haiM aura apane sadguNoM ke kAraNa hI jana-jana ke sneha ke pAtra bana jAte haiN| zrImAn lAlA AnandasvarUpajI jaina bahuta hI udAramanA suzrAvaka haiN| ApazrI ke pUjya pitAjI kA nAma vizvezaradayAlajI thA aura mAtAzrI kA nAma mizrIdevI thaa| mAtA-pitA ke dhArmika saMskAra sahaja hI Apako prApta hue| una saMskAroM ko pallavita aura puSpita karane kA zreya hai, Agama marmajJa mahAmanISI dharmopadeSTA zrI phUlacandajI ma0 'pUphphabhikkhU' ko| zraddheya phUlacandajI ma0 kI pArakhI dRSTi jaba Apa para girI to Apane isa ratna ko phcaanaa| Apa zraddhaya gurudeva ke caraNoM meM tana-mana-dhana se ho gaye / unakI lambI vihAra-yAtrAoM meM mahInoM taka Apa sAtha rahe aura vRddhAvasthA meM jaba puphphabhikkhujI ma0 rugNa ho gaye to Apane sacce zrAvaka kI taraha unakI sevA-suzrUSA kI aura unakA hArdika AzIrvAda prApta kiyaa| Apa udAramanA mahAnubhAva hai| ApakA vizvAsa vijJApana meM nahIM, kArya meM hai| ApakI dharmapatnI zrImatI candrakAntA bahana bhI dharmaparAyaNA haiM / Apake sunIlakumAra, pravINakumAra, navInakumAra-ye tIna putra haiM aura zazibAlAjI, nirmalA ye do suputriyA~ haiM / navakAra Ayarana sTora, sadara bAjAra gur3agAMvA meM ApakI pharma hai| parama zraddhaya gurudeva upAdhyAya zrI puSkaramunijI ma. sA0 va upAcArya zrI devendramunijI ma0 ke prati ApakI niSThA hai / prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA hArdika anudAna prApta huA hai| etadartha hArdika dhanyavAda / Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImatI dharmAnurAginI sau0 prasannakaMvara jJAnacandajI tAter3a, dillI dillI dillI bhArata kI rAjadhAnI hai / rAjadhAnI hone ke kAraNa usakI mahimA aura garimA atIta kAla se ho rahI hai / aitihAsika sAMskRtika aura dhArmika dRSTi se usakA sthAna sadA agragaNya rahA hai / sthAnakavAsI samAja ke jyotirdhara AcArya zrI amarasiMha jI mahArAja ne vahA~ janma lekara jahA~ apane jIvana ko dhanya banAyA, vahA~ usa parivAra ko bhI gauravAnvita kiyA hai / zrImAn jJAnacandajI sA0 tAter3a AcArya zrI amarasiMha jI ma0 ke parivAra ke eka jAne-mAne sadasya haiM / dillI kA tAter3a parivAra sAmAjika aura dhArmika tathA vyAvasAyika kSetra meM sadaiva aguA rahA hai / jo parivAra koThIvAla ke nAma se jAnA aura pahacAnA jAtA hai / zrImAn jJAnacanda jI ke pUjya pitAjI kA nAma zrI mANakacaMdajI sA0 tAter3a va mAtezvarI kA nAma zrImatI sarbatI devI thA / Apa tIna bhAI haiM - phUlacaMdajI, kamalacaMdajI, jJAnacaMdajI tathA do bahineM - padamAbAI aura vimalA devI hai / zrImAna dharmapra emI parama gurubhakta jJAnacandajI mANakacandajI tAter3a zrImAna jJAnacandajI kA pANigrahaNa byAvara nivAsI hIrAlAla jI boharA kI suputrI sau0 dharmAnurAginI prasanna kuMvara jI ke sAtha sampanna huA / prasanna kuMvara bahuta hI udAra hRdayA mahilA haiM / Apake do suputra haiM- rAjIva aura bhAskara / donoM bhAiyoM meM rAma aura bharata kI taraha paraspara meM pyAra hai / aura Apake cAra suputriyA~ haiM--manju, prAcI, navaraMga, babItA / upAdhyAya zrI jI aura upAcArya zrI jI ke dillI varSAvAsa meM tana, mana, dhana se sevA kI, aura prastuta grantha ke prakAzana meM bhI ApakA hArdika anudAna prApta huA hai / ApakI pharma kA nAma hai mAnakacanda jaina goTevAla 2045 kinArI bAjAra dillI --6 ( 7 ) Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAna dharmapra mI rikhabacanda jI sA0 zrImatI dharmAnurAginI sva0 devIbAI boharA sindhanUra (karnATaka) rikhabacandajI boharA, sindhanUra bhArata ke tattvadarzI maharSiyoM ne jIvana kI paribhASA karate hue kahA ki jIvana vaha hai jisameM udAratA ho, dharma ke prati sadbhAvanA ho| prastuta kasauTI para jaba hama zrImAna rikhabacanda jI boharA ke jIvana ko kasate haiM to lagatA hai unakA jIvana eka sadgRhastha kA jIvana hai / usa jIvana meM dharma ke prati apUrva niSThA hai / sAdA jIvana ucca vicAra unake jIvana kA mUlamantra haiN| zrImAna rikhabacanda jI sA0 boharA zrImAna kesarImalajI boharA ke suputra haiN| ApakI mAtezvarI bahuta hI dharma parAyaNA mahilA thii| Apa rAjasthAna meM girInAvanA ke nivAsI haiN| jaba ApakI umra ATha-nau varSa kI thI, taba Apa karnATaka meM sindhanUra zahara ke nivAsI zrImAna candanamala jI boharA ke vahA~ para dattaka rUpa meM aaye| vahAM para zrImatI mAtA manohara bAI aura pitA candanamala jI kA hArdika sneha prApta kara apane Apako gauravAnvita anubhava karane lge| sindhanUra nivAsI zrImAna mANakacanda jI sakalecA kI suputrI devIbAI ke sAtha ApakA pANigrahaNa huaa| devIbAI bahuta hI dharmaparAyaNa mahilA thii| jinhoMne aneka mAsakhamaNa Adi tapa kI ArAdhanA kara apane jIvana ko dhanya bnaayaa| Apake cAra suputra haiM-zrImAna sohanalAlajI, campAlAlajI, sUrajamalajI, dilsukhraajjii| cAroM bhAiyoM meM dhArmika saMskAra mAtA-pitA se virAsata ke rUpa meM mile haiN| zraddhaya upAdhyAya zrI puSkara muni jI ma0 aura upAcArya zrI devendra muni jI ma0 ke prati Apa meM apAra zraddhA hai| prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA sundara yogadAna prApta huA hai| Apake pharma kA nAma(1) mahAvIra iNDasTrIja (rAIsa mila) sindhanUra (karnATaka) (2) Ara0 esa0 eNDa kampanI rAyacUra (karnATaka) ( 8 ) Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAn dharmapra mI gurubhakta zrImAn dharmapremI zAntilAlajI talesarA, sUrata lakSmIlAlajI talesarA, sUrata mevAr3a apanI Ana-bAna aura zAna ke lie sadA vizruta rahA hai, vahA~ para dAnavIra, dharmavIra raNavIra nara sada haiN| vIra senAnI kI taraha karttavya ke mahApatha para nirantara bar3hane meM gauravAnubhUti karate rahe haiN| mevAr3a meM zatAdhika vyaktiyoM ne sAdhanA-mArga ko svIkAra kara apane jIvana ko camakAyA hai| kitane hI jJAnI-dhyAnI japI-tapI mahAtmA santa vahA~ hue haiM to santoM ke prati apAra niSThA rakhane vAle zrAvaka aura zrAvikAoM kI bhI vahA~ kamI nahIM hai| zrImAn zAntilAlajI lakSmIlAlajI talesarA aise hI gurucaraNoM meM samarpita vyakti haiN| Apa mevAr3a meM yazavantagar3ha ke nivAsI haiN| Apake pUjya pitAzrI kA nAma zivalAlajI aura mAtezvarI kA nAma navalabAI thaa| donoM hI suzrAvaka aura suzrAvikA thiiN| zrIzAnti lAlajI jIvana ke uSAkAla se hI kartavyaparAyaNa vyakti rahe haiN| koI bhI kArya ho, sAmAjika-dhArmika pUrNa mana se karate rahe haiM jisase saphalatA devI sadA ApakA varaNa karatI rhii| ApakA pANigrahaNa bagaDundA nivAsI geharIlAlajI sA0 lor3hA kI suputrI dharmAnurAginI bha~varadevI ke sAtha sampanna huaa| Apake tIna suputra kundanalAla, mahendrakumAra aura taruNakumAra tathA cAra suputriyA~ sazrI ratanakumArI, lIlAkumArI, lakSmIkumArI, jasamAkumArI haiN| ma Apake laghu bhrAtA lakSmIlAlajI haiN| unakI dharmapatnI kA nAma bhAgya se lakSmIdevI hai| Apake eka putra aura cAra suputriyA~ haiM / putra kA nAma gauravakumAra hai| suputrI puSpAkumArI, sumitrAkumArI, anaukhA kumArI, nItAkumArI haiN| Apake do bahineM devIbAI, kamalAdevI haiN| donoM kA pANigrahaNa ho cukA hai / Apake pharma kA nAma isa prakAra hai-amara tArA kArporezana, amara zAnti silka milsa 30 e, ema. jI. mArkeTa, rAjakumAra peTrola pampa ke pAsa, tharDa phlora, riMga roDa, sUrata / ApakA pUrA parivAra pUjya upAdhyAya zrIjI, upAcArya zrIjI aura sAdhvIratna puSpavatIjI ma0 ke prati niSThAvAna hai / Apane bhakti bhAva se vibhora hokara prastuta grantha ke prakAzana meM udAratA ke sAtha anudAna pradAna kiyA hai| ha ) , Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImatI zAMtA bena mohanalAla dozI saurASTra kI pAvana puNya bhUmi atIta kAla se dharmaparAyaNa rahI hai / bhagavAna ariSTanemi ke pAvana upadezoM se vahA~ ke jana-jIvana meM ahiMsA kI udAtta bhAvanA Aja bhI lahalahA rahI hai aura karmayogI zrIkRSNa ke karmayoga kI svara lahariyA~ Aja bhI jhanajhanA rahI haiN| yahI kAraNa hai ki usa dharatI meM zrImad rAjacandra jaise adhyAtmayogI paidA hue to rASTrapitA jaise rASTranAyaka paidA hue| jahA~ para saikar3oM tyAgiyoM ne janma lekara tyAga aura vairAgya kI surasaritA pravAhita kI, usI pAvana puNya dharA meM zrImatI zAMtA bahena kA janma huA / zrImatI zAntA bahena ke pitAzrI kA nAma seTha dalapatarAya lIlAdhara thA aura mAtezvarI kA nAma maMzA bahena thA / jaba Apa bahuta hI choTI thIM taba mAtA kA sAyA Apake sira se uTha gayA / ataH ApakI nAnI ujama bA ne ApameM dhArmika saMskAroM ke bIjAropaNa kiye / sAtha sampanna 16 varSa kI laghuvaya meM zAMtA bahana kA pANigrahaNa mohanalAla kapUracanda dozI ke huA / rAjakoTa saurASTra se Apa vyavasAya hetu bambaI Aye / bambaI meM Apa zAntAkrUja meM rahane lage / mohanabhAI aura zAntAbahena ke suprayAsa kA hI madhura phala hai / zAntAkrUja meM navya bhavya sthAnaka kA nirmANa huA / donoM pati-patnI meM dharma ke prati apAra niSThA rahI aura gupta dAna denA adhika priya rhaa| 70 varSa kI umra meM bhI zAntA bahena nirantara dhArmika abhyAsa meM saMlagna haiM aura unhoMne uccatama parIkSAe~ bhI samuttIrNa kI haiN| ApakI dhArmika bhAvanA ko nihArakara hI Apako upAcArya zrI devendra munijI ne dharmamAtA ke rUpa meM gauravAnvita kiyA hai / zrImatI zAMtA bahena ke tIna putra aura cAra suputriyA~ haiM / zrImAn dhanasukhabhAI, aruNabhAI, razmikAnta bhAI aura suputriyA~ - madhukAntA bahena, jyoti bahena, bhAratI bahena ye tInoM bAla brahmacAriNI haiM aura sabase bar3I bahina kA pANigrahaNa ho cukA hai / ApakA pUrA parivAra upAdhyAya zrIjI, upAcArya zrIjI ke prati samarpita hai / prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA apUrva yogadAna rahA hai| jo ApakI dhArmika bhAvanA kA pAvana pratIka hai / ( 10 ) Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAn paramagurubhakta vairAgI saMjaya kumAra sampatilAlajI boharA [surendra muni udayapura (rAja.) Apa eka ojasvI-tejasvI aura karmaTha kArya- sAdhvIratna puSpavatIjI ke tyAga vairAgya ke kartA aura parama gurubhakta haiN| Apake pUjyapitAzrI chalachalAte upadeza se prabhAvita hokara saMjaya kumAra kA nAma khemarAjajI boharA aura mAtezvarI kA ke mana meM vairAgya bhAvanA ubuddha hii| ApazrI ke nAma zrImatI sundarabAI thaa| ApakA pANigrahaNa pUjya pitAzrI kA nAma zrIyuta cA~damalajI bamba va jayapura nivAsI umarAvacandajI jaragar3a kI suputrI mAtuzrI kA nAma prema bAI hai| nagInAdevI ke sAtha sampanna huaa| Apake rAja ApakI 26-11-87 ko ahamadanagara meM AcArya kUmAra aura vinayakumAra do putra haiN| candrakalA samrATa, upAdhyAya zrIjI, upAcArya zrIjI Adi rItA, nItA ye tIna suputriyAM haiN| muni pravaroM ke sAnnidhya meM dIkSA sampanna huI aura Apa aneka saMsthAoM ke sammAnanIya adhyakSa, ApakA nAma surendra muni hai / jo upa pravartaka zrI upAdhyakSa aura saciva bhI haiM aura Apa pratyeka kArya rAjendra munijI ma. ke ziSya haiN| bahuta hI niSThA va lagana ke sAtha karate haiM / jisa se sahaja hI saphalatA devI ApakA varaNa karatI bhAgavatI dIkSA kI khuzI meM Apake parivAra ne hai / Apa kA pUrA parivAra upAdhyAya zrIjI, upA- grantha prakAzana meM sahayoga pradAna kiyA hai| cArya zrIjI ke prati samarpita haiN| Apa varSoM se zrI tAraka garu jaina granthAlaya ke adhyakSa haiN| Apane prastuta grantha ke prakAzana meM apanA anudAna pradAna kara sahaja niSThA kA paricaya pradAna kiyA hai| (11 ) Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAn dharmapra mI gurubhakta javAharalAlajI zeSamalajI vinA kiyA, khaMDapa (rAja0) ApakA janma bADamera jile meM khaMDapa grAma meM huA hai| jahAM para zramaNa saMgha ke upAcArya zrI devendra munijI ma0 ne ArhatI dIkSA grahaNa kii| zrI 'javAharalAlajI ke pitAzrI kA nAma zeSamalajI 'vinAkiyA aura mAtezvarI kA nAma baksubAI hai / javAharalAlajI meM yuvakocitra joza hai / sAmA*jika, dhArmika kArya karane kI utkaTa bhAvanA hai / parama zraddhaya upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0 aura upAcArya zrIjI ke prati gaharI AsthA hai / ApakA vyavasAya AMdhra pradeza meM puSkara ejensIja karnUla, kvIka selsa kArporezana karanUla, mahA vIra hojayarIja karanUla, plAyavuDa eNDa lemineTa enTaraprAijeja karanUla ke nAma se hai / prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA hArdika anu dAna prApta huA hai / yaha Apake udAra bhakti kA jvalaMta pratIka hai / meM zrImAn sva0 tejarAjajI sA0 bamba rAjasthAna bhAdavA grAma ke nivAsI the aura ApakA vyavasAya icalakaraMjI meM hai / santa-satiyoM kI sevA meM ApakI vizeSa niSThA thI / Apake suputra kA nAma rUparAjajI sA0 bamba hai| pitA ke dhArmika saMskAra ApameM pUrNa rUpa se ubhara kara Aye haiM / Apa bhI pUjya pitA kI taraha hI sAmAjika, dhArmika kArya meM sadA agrasara rahate haiM / Apane bhAdavA grAma meM sthAnaka va skula kA nirmANa karavAyA / ApakI prabala pra eraNA aura hArdika sahayoga ke kAraNa icalakaraMjI meM bhI mahAvIra bhavana kA zAnadAra nirmANa huA aura varSoM taka sammAnanIya adhyakSa ke rUpa meM samalaMkRta rahe / zrImAn rUparAjajI sA0 ke cenarAjajI aura mahAvIrajI ye do suputra haiN| ApakI pharma kA nAma zAha tejarAja rUparAja bamba, klAtha marcenTa, kamI* zana ejenTa, mena roDa, icalakaMrajI / zrImAn dharmapra mI gurubhakta sva. tejarAjajI bamba icalakaraMjI svargavAsa 24-8-82 prastuta grantha meM zrImAn rUparAjajI sA0 ne anudAna pradAna kiyA hai / etadartha dhanyavAda ! ( 12 ) Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAna dharmapremI gurubhakta dharmAnurAginI sva. mAMgIlAlajI AsUlAlajI rAMkA, baksubAI, dharmapatnIgar3hasivAnA (rAja.) sva. zrI lakSmIcandajI pAralecA samadar3I gar3hasivAne kA rAMkA parivAra hara kSetra meM samadar3I bADamera jile kA eka sundara kasbA hai bAMkA rahA hai| sva0 zrImAna mA~gIlAlajI sA0 jahAM para camatkAra kesarI adhyAtmayogI zrI jyeSTha rAMkA eka dharmaniSTha parama gurubhakta suzrAvaka the| malajI ma0 sA0 ne janma, dIkSA, svargavAsa prApta unake jIvana ke kaNa-kaNa meM deva, guru aura kiyaa| jinakI sAdhanA ke pAvana paramANu Aja bhI dharma ke prati apAra niSThA thii| jaba upAdhyAya zrI vahAM bikhare par3e haiN| pUSkara munijI ma0 dAvanagirI padhAre taba Apane jo usI dharatI kI nivAsI haiM dharmAnurAginI suzrAsevA kA apUrva lAbha liyA vaha kabhI bhulAyA nahIM vikA bksubaaii| jo sva0 zrImAna lakSmIcandajI jA sakatA / dAvanagirI saMgha kI ora se zravaNabela pAralecA kI dharmapatnI haiM aura zrImAna dharmapremI golA meM jo varSItapa ke pAraNe hue vaha dRzya bahuta suzrAvaka parama gurubhakta harakacandajI sA0 pAralecA hI adabhata thaa| zvetAmbara samAja kA itanA virATa kI mAtezvarI haiN| kAryakrama va nI bAra huA thaa| Apake suputra mAtA ke pavitra saMskAra zrImAna harakacandajI meM kA nAma madanalAlajI hai jinameM pitA ke pavitra mUrta rUpa lie hue haiN| ApakI guru bhakti sarAhanIya saMskAra aura mAtAjI kI dhArmika bhavya bhAvanA hai| Apane prastuta grantha ke prakAzana meM hArdika anudonoM eka sAtha pallavita aura puSpita hue haiN| dAna pradAna kiyA hai| etadartha dhanyavAda ! Apake vyAvasAyika pratiSThAna kA nAma-mA~gI ApakA vyApAralAla madanalAla rA~kA, zAha AsUjI mA~gIlAla, rUpama sTorsa klAtha marcenTa, baiMka roDa, gadaga meM haMsamukhalAla pradIpa kumAra, 15 klAtha kamarziyala zAnadAra cala rahA hai| senTara, sAkhara bAjAra, ahamadAbAda hai| prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA hArdika anu dAna prApta huA hai| etadartha dhanyavAda ! Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sva0 zrI zeSamala jI bAgamAra zrImAn zeSamala jI bAgamAra bahuta hI dharmaparAyaNa saralamanA eka suzrAvaka the| ApazrI ke pajya pitAzrI kA nAma gevaracanda jI aura mAtA kA nAma patAsIbAI thaa| donoM hI dharma niSTha the| mAtApitA ke dhArmika saMskAra zeSamalajI meM pUrNa rUpa se sAkAra hue| zeSamalajI ke cAMdamalajI aura sUrajamala jI ye do laghu bhrAtA the / zeSamalajI ke dharamIcandajI, subhASacandajI, mahAvIracandajI, mahendrakumAra jI aura ratanacanda jI pA~ca suputra haiN| ina pAMcoM bhAiyoM meM pANDavoM kI taraha paraspara sneha aura sadbhAvakI gaMgA bahatI hai| Apake pUrvaja rAjasthAna se vyavasAya hetu karnATaka meM pahale gajendragar3ha meM kAphI samaya taka rhe| usake pazcAt siMdhatura aura sorApura meM vyavasAya hetu rahane lage haiN| ApakI donoM sthAnoM para kapar3e kI dukAneM haiM / Apa pAMcoM bhAiyoM meM acche dhArmika saMskAra haiN| parama zradraya upAdhyAyazrI aura upAcAryazrI ke prati Apa meM gaharI niSThA hai| prastuta grantha ke prakAzana meM Apane apanA udAra anudAna pradAna kara apanI hArdika bhakti ko mRta hapa pradAna kiyA hai| Apake pharma kA nAma hai-evanta sAr3I senTara, mena roDa, sindhanUra (karnATaka) zrImAn indracanda jI mehatA zrImAna indaracandajI mA0 mehatA rAjasthAna meM santa sammelana nagarI sAdar3I ke nivAsI haiN| jahAM para yazasvI sammelana huA aura zramaNasaMgha kA gaThana huA / ApakA vyavasAya madrAsa meM hai| Apake pharma kA nAma hai-eca0 candanamala, 116 nainappAnAIka sTrITa madrAsa (tamilanADu) zrImAn indaracandajI sA0 dharmapremI parama guru bhakta suzrAvaka haiM / Apake jIvana meM yuvakocita tejasvitA hai / udAratA, sneha aura sadbhAvanAeM aise sadguNa haiM jisake kAraNa Apa jana-janapriya haiM, aneka saMsthAoM ke sammAnanIya padAdhikArI haiN| aura jisa saMsthA ko Apane apane hAtha meM liyA vaha saMsthA Arthika dRSTi se pUrNa samRddha bana gaI / kyoMki vyakti ke kArya karane kI kSamatA hI saMsthAoM meM prANoM kA saMcAra karatI hai| Apane madrAsa meM upAdhyAya zrI ke varSAvAsa meM tana-mana se sevA kI thii| ApakA prastutagrantha ke prakAzana meM bhI anudAna prApta huA hai| yaha ApakI dharmaniSThA ko udyotita karatA hai| ( 14 ) Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Q zrImAna dalapatasiMhajI bAphaNA udayapura (rAja.) zrImAna dalapatasiMhajI bAphanA eka saralamanA yuvaka haiM / Apake pUjya pitA zrI candramohana siMha jI eka sulajhe hue vicAraka the| Apake mAtezvarI kA nAma kRSNA kumArI thaa| jo mahAsatI puSpavatI jI ma0 kI Apa sagI mausI thii| Apa para unakA apAra sneha thA / mAM kI taraha Apane unakA pAlanapoSaNa bhI kiyA thA aura jaba puSpavatIjI ne dIkSA grahaNa kI thI usa samaya bhI unakA hArdika sahayoga prApta huA thA / ApakA pUrA parivAra upAdhyAya zrI jI, upAcArya zrIjI va mahAsatI puSpavatIjI ma0 ke prati pUrNa samarpita hai / prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA hArdika sahayoga prApta huA hai, etadartha sAdhuvAda ! zrImAna nAthUlAlajI pannAlAlajI seTha gogundA (rAja.) zrImAna nAthUlAlajI seTha eka saralamanA vyakti haiM / Apake pUjya pitAzrI kA nAma pannAlAlajI seTha thA / jo mahAsatI zrI puSpavatIjI ma. ke sAMsArika mAmA the / unakA apAra sneha mahAsatI puSpavatIjI para thA / zrImAna nAthUlAlajI aura unakA pUrA parivAra zraddhaya upAdhyAya zrIjI, upAcArya zrIjI va mahAsatIjI ke pratipUrNa samarpita hai / Apa rAjasthAna meM gogundA ke nivAsI hai. jahA~ mahArANA pratApa ko rAjatilaka huA / aura ApakA vyavasAya sUrata meM vastra kA aura koTA meM davAiyoM kA hai / ApakA prastuta grantha ke prakAzana meM hArdika anu dAna prApta huA hai / etadarthaM hArdika dhanyavAda ! ( 15 ) Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAna balavantarAjajI kAMTeDa madrAsa zrImAna balavantarAjajI kAMTheDa udAramanA dharmaparAyaNa suzrAvaka haiM / Apa rAjasthAna meM bagar3I grAma ke nivAsI haiN| ApakI dhArmika bhAvanA prazaMsanIya hai / Apa santa-satiyoM kI sevA karane ke atirikta svadharmI bandhuoM kI sevA karane meM aguA rahe haiN| vartamAna meM ApakA vyavasAya madrAsa meM hai / prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA hArdika saha yoga prApta huA hai / etadartha dhanyavAda ! zrImAna phUlacandajI gokharU baner3A (rAja.) zrImAna phUlacandajI sA0 gokharU eka tejasvI karmaTha kAryakarttA haiM / ApakI bhakti bhAvanA ko hI nihArakara mahAsatI puSpavatIjI ne baner3A varSAvAsa kiyA thaa| Apa prativarSa santa-satiyoM kI sevA va darzana kA lAbha lete rahate haiM / prastuta grantha ke prakAzana meM Apane hArdika sahayoga pradAna kiyA / etadartha sAdhuvAda | zrImAna choTamalajI munnIlAlajI mehatA jAlaura (rAja0) zrImAna choTamalajI sA0 munnIlAlajI mehatA gar3ha jAlaura ke nivAsI haiN| gar3ha jAlora eka aitihAsika sthala hai / jahA~ para AcArya zrI pUnamacanda jI ma0 ne janma grahaNa kiyA aura upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0 ne dIkSA grahaNa kii| usI sthAna para ApakA janma huA / Apa parama gurubhakta haiM / prastuta grantha ke prakAzana meM Apane apanA hArdika anudAna pradAna kiyA haiM / etadartha sAdhuvAda ! ( 16 ) Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImAna geharIlAlajI mevAr3a meM semA grAma ke nivAsI haiN| Apa meM dhArmika bhAvanA vizeSa hai aura santoM ke prati apAra niSThA hai| Apa varSoM se varSItapa kI ArAdhanA kara rahe haiN| Apake mAMgIlAla, mUlacanda, kAntilAla, vardhamAna ye cAra suputra haiM / ApakI taraha akhaNDa saubhAgya vatI zrImatI leharIvAI bhI dharmaparAyaNA tapasvinI mahilA haiN| prastuta grantha ke prakAzana meM zraddhApUrNa anudAna prApta huA hai| etadartha hArdika sAdhuvAda ! - zrImAna geharIlAlajI, sau. leharIbAI koThArI zrImAna sohanalAlajI jaina sva0 harIzakumAra cAMdamalajI mAdarecA, nAthadvArA (rAja.) Dhola (udayapura rAja0) zrImAna sohanalAlajI sA0 jaina nAthadvArA ke nivAsI haiN| parama viduSI sAdhvIratna puSpavatIjI sva. harIza kumAra Dhola nivAsI cA~damalajI mAdarecA ke suputra the| Apa eka honahAra bAlaka the ma. ke varSAvAsa meM apane sevA bhakti kara apanI ApakA 18 varSa ke laghuvaya meM svargavAsa ho gayA / hRdaya kI saMpUrNa bhakti pradarzita kI thii| ApakI puNya smRti meM pUjya pitAzrI ne apanA Apa upAdhyAya zrIjI, upAcArya zrIjI va mahA- hArdika anadAna pradAna kiyA hai| etadartha sAdhuvAda / satI puSpavatIjI ma. ke prati gaharI niSThA rakhate haiN| prastuta grantha ke prakAzana meM ApakA hArdika anudAna prApta huA hai| etadartha dhanyavAda / ( 17 ) www.jainelibrary.orn Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImatI sau0 ratanabAI saMgrAmasiMhajI mehatA zrImatI sau0 bhAgavantI bAI dharmapatnI udayapura (rAja.) zrI rozanalAlajI jhagar3Avata udayapura (rAja.) zrImatI sau0 ratanabAI mehatA eka dharmaparAyaNa zrImatI bhAgavantI bAI zrI rozanalAlajI sA. suzrAvikA hai| Apake pUjya pitA zrI kA nAma jhagar3Avata Daboka nivAsI kI dharmapatnI haiN| Apa kanhaiyAlAla jI lor3hA aura mAtezvarI kA nAma bahuta hI dharmaparAyaNA hai| ApakI guru bhakti dharma rAjabAI hai / Apake AjAda, bhagavatI do bhAI haiM bhAvanA bahuta hI prazasanIya hai| ApakA pUrA paritathA zakuntalA devI, kaMcana devI aura zrI priya- vAra zraddhaya upAdhyAya zrI aura upAcArya zrI ke darzanA ye tIna bahineM haiN| usameM se priyadarzanA jI prati pUrNa samarpita hai| ne mahAsatI zrI puSpavatI jI kA ziSyatva svIkAra ApakI apAra niSThA mahAsatI zrI puSpavatIjI kiyA hai| ke prati hai| ApakI anAja kI dukAna udayapura meM ___ApakA pANigrahaNa zrI saMgrAmasiMhajI mehatA ke sAtha sampanna huaa| saMgrAmasiMhajI bahuta hI bhadra- ___ prastuta grantha prakAzana meM Apane atIva zraddhA prakRti ke sajjana haiN| pUrvaka anudAna pradAna kiyA hai| ____ ApakA pUrA parivAra upAdhyAyazrIjI upA etadartha sAdhuvAda ! cArya zrI jI va mahAsatI zrI puSpavatIjI ke prati samarpita hai| prastuta grantha ke prakAzana meM Apane hArdika anudAna pradAna kiyaa| etadartha hArdika sAdhuvAda ! ( 18 ) . Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra tha ma khaNDa . . sandeza ** zubha kAmanAe~ abhinandana * abhivandana Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avNtNgaannNlNlNlNlNlNlNlNdritN vAzIrvacana dNtNbhNdiNdNddraaNrNrNpraaNtNbhNbhNdhN nANeNaM daMsaNeNaM ca, carittaNa taheva y| khaMtIya muttIe, vaDDhamANo bhavAhi ya // tuma jJAna, darzana cAritra kSAnti-kSamA aura mukti nirlobhatA ke dvArA Age bddh'o| -uttarAdhyayana sUtra 22/23 jaya jaya nandA ! jaya jaya bhaddA ! bhadda te ! abhaggehi nANadasaNacarittahi ajiyAI jiNAhi iMdiyAI jiyaM ca pAlehi samaNadhamma // he nanda ! ApakI jaya ho ! vijaya ho ! he bhadra ! ApakI jaya ho ! jaya ho ! ApakA bhadra (kalyANa) ho / niraticAra jJAna-darzana aura cAritra se tuma nahIM jItI huI indriyoM ko jIto, jIte hue zramaNa dharma kA pAlana kro| -kalpasUtra 112 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / kalakatanAvakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakRtamannAtaka AzIrvacana absessesbsesbsessedesbsedesesesi.sexdesibeesbseseseseseseksesesesesesessessessessedesisesesasebedestedesesledeobdesbsessledesesesesisesbsesise, --AcArya samrATa zrI AnandaRSijI ma. zramaNasaMgha sthAnakavAsI jaina samAja kA eka prArambha se hI merI ruci jJAna--sAdhanA kI ora viziSTa saMgha hai| isa saMgha meM jahA~ anekoM mUrdhanya rahI hai| "paDhamaM nANaM tao dayA" ke siddhAnta ke manISIgaNa haiM, anekoM tattva-cintaka, santagaNa haiM, anusAra pahale jJAna Avazyaka hai kyoMki "nANaM anekoM prakhara pravaktA munirAja haiM to aneka pratApa- payAsayaM" jJAna prakAzaka hai| binA jJAna ke kriyA pUrNa pratibhA kI dhanI sAdhviyA~ bhI hai| jinameM samyak nahIM ho sakatI / ataH zramaNa evaM zramaNiyoM kI gaharAI hai aura virodhI vicAroM kA ko pahale jJAna-sAdhanA meM Age bar3hanA caahie| mujhe samanvaya karane kI adbhuta kSamatA hai| anekoM prava- usa samaya yaha jAnakAra hAdika AbAda haA ki cana vizAradA sAdhviyA~ bhI hai| jinakI vANI meM mahAsatI puSpavatIjI ne saMskRta, prAkRta aura hindI jAdU hai / jaba ve bolatI haiM taba aisA pratIta hotA ke uccatama granthoM kA adhyayana kiyA hai| maiMne hai ki sarasvatI putriyA~ bola rahI haiM / una vidvAna parIkSA kI dRSTi se aneka prazna kiye| santoSaprada santa aura satiyoM para jo jinazAsana kI prabala uttara sunakara mujhe prasannatA huI / mujhe yaha jAnakara prabhAvanA karatI hai, una para mujhe sAtvika gaurava hai| usa samaya bhArI Azcarya huA ki rAjasthAna; jo parama viduSI sAdhviyoM meM mahAsatI puSpavatIjI eka rUDhi custa kSetra hai, jahA~ kA mahilA varga adhyakA nAma Adara ke sAtha liyA jA sakatA hai| ve yana kI dRSTi se bahuta hI pichar3A huA hai, vahA~ para eka pratibhA sampanna sAdhvI haiM / merA unakA paricaya mahAsatIjI ne saMskRta-prAkRta kI uccatama parIkSAyeM jaba zramaNasaMgha nahIM banA thA, usake pUrva kA hai / maiM samuttIrNa kI haiN| usa samaya pA~ca sampradAya kA AcArya thaa| merI usake pazcAta san 1953 meM sojata maMtrimaMDala hArdika icchA thI ki sampUrNa sthAnakavAsI samAja kI baiThaka meM punaH mahAsatIjI ko dekhane kA avasara eka bane / isI bhavya bhAvanA se utprerita hokara maiM milA / maiM usa samaya zramaNasaMgha kA pradhAnamaMtrI mahAsthavira zrI tArAcandajI mahArAja ke pAsa thaa| pradhAnamaMtrI hone ke nAte merA uttaradAyitva san 1950 meM phuNcaa| usa samaya sAdhvIratna mahA- thA ki maiM sabhI santa-satiyoM se pUchre ki unakA satI zrI puSpavatIjI bhI mahAsthavirajI ma0 kI saMyamI jIvana pragati para to hai na ? jJAna-dhyAna kI sevA meM hI virAja rahI thii| ArAdhanA samyak prakAra se to ho rahI hai na ? maiMne 2 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana COM Mearch da. Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha : : 1 mahAsatIjI se vArtAlApa ke prasaMga meM naya aura jaba bhI mujhe samaya milA taba maiM sabhI santa-satiyoM nikSepa ke sambandha meM jijJAsAe~ prastuta kii| mahA- ko unake AdhyAtmika samutkarSa ke sambandha meM pUchatA satIjI ne bahuta hI madhura zabdoM meM kahA-ananta rahA / eka dina sAdhviyoM kI saMgoSThi bhI rakhI dharmAtmaka vastu ke vivakSita varma kA grahaNa karanA gaI thii| usa saMgoSThi meM mahAsatI puSpavatIjI ne aura anya dharmoM kA khaNDana na karane vAlA vicAranaya anekAntavAda para apane vicAra abhivyakta kiye the| hai / vastu meM ananta dharma haiN| jaba kisI eka dharma maiM cAhatA hU~ ki hamAre saMgha meM sAdhviyAM jJAna kA pratipAdana kiyA jAtA hai taba una ananta dharmoM ke kSetra meM Age bddh'eN| yadi ve jJAna meM Age bar3hegI ke sambandha meM kahanA sambhava nahIM haiN| kyoMki vANI to zrAvikA samAja ko nayA dizA darzana de skeNgii| meM una ananta dharmoM kI abhivyakti kI kSamatA nahIM unheM rUr3hiyoM se mukta karA skegii| bAlakoM meM hai| vANI ke dvArA kucha dharmoM kA hI pratipAdana dhArmika saMskAra samutpanna kara sakeMgI / zrI devendra kiyA jA sakatA hai| jo kucha kahA jAtA hai athavA muni hamAre saMgha ke eka tejasvI saMta haiM jinake sad vacana kI sArI vivakSAe~ naya haiM / apara zabdoM meM prayAsa se mahAsatI puSpavatIjI ke vyaktitva aura / kahA jAya to pramANa se parigRhIta vastu ke eka deza kRtitva ko ujAgara karane vAlA abhinandana grantha meM jo vastu kA nizcaya hotA hai vaha naya haiM / dravyA- prakAzita hone jA rahA hai| sthAnakavAsI samAja meM thika aura paryAyAthika ina donoM nayoM kA viSayabhUta yaha eka pahalA prayAsa hai| isa prayAsa meM AzA jo tattvArtha ke jJAna kA hetu hai vaha nikSepa hai / nikSepa karatA hU~ sthAnakavAsI samAja kA jo sAdhviyoM kA kA prayojana hai prastuta kI vyAkhyA karake saMzaya ko ajJAta itihAsa hai vaha ujAgara hogA aura aneka dUra krnaa| naya ke sAta aura nikSepa ke cAra naye tathya prakAza meM aayeNge| prakAra haiN| maiM mahAsatI puSpavatIjI ko hArdika AzIrvAda ___ san 1964 meM ajamera meM zikhara sammelana kA pradAna karatA hU~, ki ve samyagdarzana, samyakajJAna Ayojana thaa| maiM bhI ghATakopara bambaI kA varSA- aura samyagcAritra ke kSetra meM pratipala, pratikSaNa vAsa sampanna kara ajamera pahu~cA / mahAsatI puSpavatI pragati kreN| pUrNa svastha aura prasanna rahakara jina jI usa samaya apanI sadguruNI zrI sohanakuMvarajI zAsana kI prabhAvanA meM cAra cA~da lgaaveN| bhagavAna mahArAja ke sAtha vahA~ para virAja rahI thii| mahA- mahAvIra ke zabdoM meMsatI sohanakuMvarajI eka tapI-tapAyI pratibhA kI nANeNaM daMsaNe NaM ca, dhanI sAdhvI thii| unakA jIvana bahuta hI tejasvI caritteNa taheva ya / thaa| ve mahAsthavirA thii| isa sammelana meM mujhe khaMtIya muttIe, zramaNasaMgha kA AcArya banAyA gyaa| caturvidha saMgha vaDDhamANo bhavAhi y|| kA apAra sneha mujhe prApta huaa| isa sammelana meM AzIrvacana 3 TV Prernation Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI Abhanandana grantha san 1937 kA yazasvI varSAvAsa manamAr3a mahA- DiyA kI suputrI hai| jo udayapura ke nivAsI haiN| rASTra kA sAnanda sampanna kara zraddhaya guruvarya mahA- isakI mAtAjI tIja kuMvara aura isake choTe bhAI sthavira zrI tArAcandajI mahArAja mAlava kI puNya dhannAlAla ko bhI utkRSTa bhAvanA hai / isake bhUmi ko pAvana karate hue san 1938 meM udayapura mAtAjI kA hAtha jala jAne se ve donoM isa samaya padhAre / usa samaya udayapura meM hamArI sampradAya kI upacAra ke lie himmatanagara apane bhAI ke pAsa gaI mahAsthavirA mahAsatI zrI madanakuMvarajI mahArAja huI haiM / jo vahA~ para sarjana haiN| virAja rahI thii| unakI sevA meM parama viduSI sAdhvIratna tapomUrti mahAsatI zrI sohanakuMvarajI gurudeva zrI ne pUchA-ina donoM kI abhI bahuta mahArAja thii| mahAsatI zrI sohanakaMvarajI bahu- choTI umra hai / ye kyA adhyayana kara mukhI pratibhA kI dhanI adhyAtmayoginI sAdhvI mahAsatI sohanaku~varajI ne batAyA ki uttraathii| unhoMne apanI mAtA va do bhAiyoM ke sAtha nau dhyayana, dazavaikAlika, nandI aura vipAka sUtra Adi varSa kI umra meM saMyama mArga svIkAra kiyA thaa| kaNThastha kiye haiM tathA 70-80 thokar3e bhI yAda kiye unameM apUrva teja thA tathA saMgha-saMcAlana kI adbhuta haiN| abhI maiM inheM zAstroM kI vAcanA de rahI huuN| kalA thiiN| ve pUjya gurudeva ke sAmane padhArI / usa gurudeva zrI ne mujhe apane pAsa bulavAyA aura samaya anya ziSyAoM ke sAtha hI do ladhu ziSyAe~ kahA-ki yuga badala cukA hai, isa yuga meM binA bhI thii| una ziSyAoM kA paricaya pradAna karatI adhyayana ke na svayaM ko svAvalambI banA sakate haiM aura na dUsaroM ke praznoM kA samAdhAna hI kara sakate haiM / isIlie maiMne puSkara ko vyAkaraNa, nyAya aura vikAsa kI kahAnI, sAhitya kA adhyayana krvaayaa| aba yaha jaisA mArga darzana deM vaisA ina donoM kA adhyayana krvaao| ye donoM pratibhAsampanna lagatI haiN| ye samAja kA guru kI jubAnI utthAna bhI kreNgii| -upAdhyAya zrI puSkara manijI ma. gurudeva ke Adeza ko pAkara maiMne mahAsatIjI zrI sohanakuMvarajI se kahA-sabase pahale bhASA kI vizuddhi Avazyaka hai aura vaha vizuddhi vyAkaraNa ke huI, unhoMne batAyA ki isa sAdhvI kA nAma kusuma- dvArA hI ho sakatI hai / dhAtu aura pratyaya ke saMzlevatI hai| ye delavAr3A ke nivAsI gaNezalAlajI SaNa aura vizleSaNa dvArA bhASA ke Antarika gaThana koThArI kI suputrI haiM aura isakA nAma gRha sthAzrama kA vicAra vyAkaraNa meM hotA hai / lakSya aura lakSaNoM meM najarabAI thA / yaha apanI mAtAjI kailAzaku~vara ke dvArA suvyavasthita varNa na karanA hI vyAkaraNa kA ke sAtha san 1936 meM mere pAsa dIkSita huI hai aura samuddezya hai| vyAkaraNa zabdoM kI utpatti aura dUsarI mahAsatI hai puSpavatI / yaha jIvanasiMha bara- unake nirmANa kI prANavanta prakriyA kA rahasya bhI 4] prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA bhinandana grantha vyAkaraNa se hI parijJAta hotA hai| ye zabdoM ke dilvaaii| jaina nyAya aura darzana kA adhyayana karane jo vividha rUpa haiM usake andara jo mUla saMjJA aura hetu kucha sAdhviyoM ke sAtha unheM byAvara jaina gurudhAtu rahate haiM, usake svarUpa kA nizcaya aura una kula meM bhI rakhA / lagabhaga eka varSa taka vahA~ rahakara zabdoM meM pratyaya jor3akara vibhinna zabdoM ke nirmANa unhoMne nyAya Adi kA adhyayana kiyaa| kI prakriyA bhI vyAkaraNa se hI jJAta hotI hai| dhAtU pazcAta puSpavatIjI ne udayapura kendra se sAhitya aura pratyaya ke dvArA arthoM kA nizcaya bhI vyAkaraNa ratna kI parIkSA bhI samuttIrNa kI / aura jaina ke dvArA hI hotA hai| vyAkaraNa bhASA kA anuzAsana siddhAntAcArya kA adhyayana kiyaa| isa prakAra rAjakaratA hai / isalie sarvaprathama vyAkaraNa kA adhyayana sthAnI satiyoM meM ina donoM sAdhviyoM ne sarvaprathama karavAyA jAya aura sAtha hI sAhitya kA bhI / vyavasthita adhyayana kara parIkSAeM samuttIrNa kii| hamArA jo bhUla Agama sAhitya hai una AgamoM kI sana 1940 meM mahAsatI puSpavatIjI ke laghu bhASA arddhamAgadhI hai aura una AgamoM kA vyAkhyA- bhrAtA dhannAlAla ne nau varSa ke ladhu vaya meM hamAre sAhitya prAyaH saMskRta meM hai| isalie sarvaprathama pAsa dIkSA grahaNa kI aura usakI dIkSA ke cAra saMskRta aura prAkRta kA jJAna Avazyaka hai| pallava- mAha pazcAta gAtezvarI tIjaka~vara ne bhI mahAsatI grAhI pANDitya nahIM, mUlagrAhI pANDitya apekSita zrI sohanakuMvarajI ke pAsa dIkSA svIkAra kii| hai / ataH Apa inheM vyAkaraNa kA adhyayana krvaaeN| mahAsatI puSpavatIjI ke aneka varSAvAsa mere mujhe yaha likhate hue apAra harSa hai ki viduSI sAnnidhya meM hue haiN| mere se unhoMne Agama aura mahAsatI sohanaku~varajI ne mere sujhAva ko sunA hI TIkA granthoM kA adhyayana kiyA hai| mujhe yaha likhate nahIM, kiMtu use mUrta rUpa dene ke lie ve kaTibaddha ho hae prasannatA hai ki adhyayana ke sAtha usameM namratA gii| unhoMne eka suyogya paNDita kI vyavasthA kI hai, saralatA hai, svabhAva meM komalatA hai / kabhI bhI saMskRta vyAkaraNa kA adhyayana prArambha va nirarthaka vArtAlApa nahIM karatI haiN| usake jIvana krvaayaa| meM zraddhA aura viveka kA anUThA saMgama hai| vaha vaha yuga thA / jaba rAjasthAna meM mahilAe~ cintana-manana svAdhyAya aura dhyAna meM sadA lIna kama par3hatI thiiN| unakI yaha mAnyatA thI ki eka rahatI hai / vaha udAracitta, samanvaya-sAdhikA haiN| ghara meM do kalama nahIM calanI caahie| phira sthAnaka- maitrI, karuNA, pramoda aura mAdhyastha bhAva usameM vAsI paramparA to kriyAniSTha rhii| usakA mUla AtmasAt kara liyA hai| AdhAra hI kriyA thii| kyoMki sthAnakavAsI dIkSA svarNa jayantI ke sunahare prasaMga para merA paramparA kA udbhava hI jJAna ko lekara nahIM apitu hAdika AzIrvAda hai ki vaha khUba adhyayana kareM, kriyA ko lekara haA thaa| isalie ve mahApUruSa cintana kareM. AgamoM kA svAdhyAya kreN| japa aura kriyoddhAraka ke rUpa meM vizrata hue| jaba santa bhI tapa kI sAdhanA kreN| khaba sevAbhAvI. vidavAna vyAkaraNa ke adhyayana se katarAte the| to satiyoM kA ziSyAe~ baneM tathA bhArata ke vividha aMcaloM meM pariadhyayana samAja ko cauMkAne vAlA thaa| kucha sajjanoM bhramaNakara apane ojasvI. tejasvI maulika pravacanoM ne tathA santa bhagavantoM ne bhI isakA virodha kiyaa| se jana-jIvana ko preraNA pradAna kareM / guru aura kintu virodha ke vAtula se mahAsatIjI ghabarAne guruNI ke nAma ko adhikAdhika rozana kareM aura vAlI nahIM thii| ve vIrAMganA thii| unhoMne sabhI ko unakI pratibhA dina-dUnI aura rAta caugunI vikasita saTIka javAba diyA / adhyayana ke pazcAt ziSyAoM ho| ko kvisa-kAleja, vArANasI kI sampUrNa kAvya madhyamA aura sampUrNa vyAkaraNa madhyamA parIkSAe~ vikAsa kI kahAno : guru kI jubAnI | 5 w.jain Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha ANTHEMISLAMIRMANEESerum I RECTOBER ARWala guNavAna AtmA kA sammAna karanA guNajJoM kA use pRthaka karatA hai / vaise hI jinameM jJAna kI camaka kArya hai, yU~ to saMsAra meM lAkhoM aura karor3oM mAnava ho, darzana kI damaka ho aura cAritra kI prabhA ho ve hai para jinake jIvana meM prakAza hotA hai unhIM kI hI satiyA~ ratna kahalAtI haiM / mahAsatI puSpavatIjI ora jana mAnasa kA dhyAna kendrita hotA hai / sUrya sAdhvI ratna haiM unake jIvana meM aneka sadguNoM kA aura candra ye donoM prakAzamAna haiM, sUrya ke prakAza meM sAmrAjya hai| merA hArdika AzIrvAda hai ki ve unnati kreN| nirantara bar3hatI raheM, unakA jIvana prakAza stambha kI camakatA sUraja : damakatA jIvana taraha sadA sarvadA prakAza pradAna karatA rhe| bhUle bhaTake jIvana rAhiyoM ko mArga darzana detA rahe / --pravartaka zrI kalyANa RSijI ma. 00 M teja hotA hai, isa kAraNa usakI ora koI vyakti dekha nahIM pAtA, usakI A~kheM cauMdhiyA jAtI haiM jaba guNoM kI khAna ki candra ke prakAza meM saumyatA hotI hai, jisako nihArane se netroM ko zAnti milatI hai| prAcIna ---upapravartaka tapasvI sAhitya meM yaha bhI likhA hai ki candramA se amRta bhI jharatA hai, santa puruSoM kA jIvana bhI candra kI taraha strii hkhaan oir saumya hotA hai, unake guNoM kA utkIrtana karane se jIvana meM zAnti kA anubhava hotA hai aura unake darzana karane se jIvana meM abhinava cetanA kA saMcAra nArI samAja kI adbhuta zakti hai-'yatra nAryastu hotA hai| pUjyante ramante tatra devatA' jahA~ para nAriyoM kI ___ mahAsatI puSpavatIjI hamAre zramaNa saMgha ke pUjA hotI hai vahA~ devatA vAsa karate haiN| yaha eka upAcArya zrI devendra munijI kI jyeSTha bhaginI haiM purAtana sAMskRtika sUtra hai jisameM puNyazIlA nAriyoM pUnA santa sammelana ke sunahare avasara para Apako ke prati hArdika zraddhA vyakta kI gaI hai / nArI aisI dekhane kA sukhada avasara milA, ApakI saralatA- divya zakti hai jo puruSa meM kSamatA aura sahanazIlatA namratA-saumyatA Adi sadguNoM ko dekhakara maiM prabhA- kA saMcAra karatI hai, svayaM jAgRta rahakara apane dhyeya vita huaa| Apane laghu vaya meM bhogoM kA parityAga kI ora bar3hatI hai| nAriyoM ke Adarza balidAnoM se kara vIrAMganA kI taraha saMyama sAdhanA kI ora apane bhAratIya itihAsa ke pRSTha bhare par3e haiM / unakI kaThora sudRr3ha kadama bar3hAe aura Aja Apa sAdhvIratna ke tapasyA, unakI sevA, saMvedanA unakA tyAga, unakI pada para pahu~cI haiN| sAhasa kI gAthAe~ jana-jIvana ko preraNA pradAna karatI kevala dIkSA lenA hI paryApta nahIM hai, dIkSA haiM ve rASTra kI thAtI haiM unakA Adarza apratihata hai,vaha lekara zikSA prApta karanA aura sadguNoM se jIvana preraNA kI urvarA bhUmi haiM / puruSa samAja kA mastiSka ko camakAnA Avazyaka hai| sAmAnya patthara ratna hai to nArI hRdaya hai| hRdaya kA yogadAna milane se nahIM kahalAte, ratna ve kahalAte haiM jinameM camaka-damaka mastiSka kA tApa zAnta hotA hai aura kArya karane hotI hai| aisA pAnI hotA hai jo anya pattharoM se kI preraNA prApta hotI hai / 6 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana masA www.jaine Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhinandana grantha itihAsa ke vidyArthiyoM ko jJAta hai ki jinazAsana ko vikasita karane meM sAdhviyoM kA apUrva yogadAna rahA hai / sAdhviyoM ne jinazAsana kI garimA meM sadA cAra cA~da lagAe haiN| unhIM guNa sAdhviyoM meM mahAsatI puSpavatIjI kA nAma bir3e gaurava ke sAtha liyA jA sakatA hai / ve guNoM kI khAna haiM / unakA sarala, udAra evaMma dhura svabhAva lokapriyatA kA pramukha kAraNa hai / ApakI karttavyaniSThA aura dharma parAyaNatA Apake adbhuta vyaktitva ko nikhArane meM pramukha rahI hai / Apa meM jo sadguNa haiM ve sadguNa pUjyanIyA mAtA mahAsatI prabhAvatI jI aura adhyAtmayoginI sadguruNI zrI sohana kuMvara jI se virAsata meM mile haiN| una sadguNoM ko Apane adhikAdhika vikasita karane kA prayAsa kiyA hai / Apa anuzAsana meM rahakara saMyama aura cAritra ke niyamoM kA samyak prakAra se pAlana kara rahI haiM aura jana-jana ko preraNA de rahI haiM / dIkSA svarNa jayantI ke maMgalamaya avasara para merI zubha kAmanAe~ aura bhAvanAe~ haiM Apa dIrghAyu baneM aura zArIrika mAnasika bauddhika-adhyAtmika dRSTi se svastha banI rahakara jaina samAja kA utkarSa karatI raheM / Wan mahAsatI zrI puSpavatI jI kI sAdhanA kA kramika vikAsa - a0 pra0 muni kanhaiyAlAla " kamala " satIjI kI saMyama sAdhanA ke vikAsa krama kI rUparekhAunakI sarvaprathama strI paryAya hai, tadanantara zramaNI paryAya aura sAdhvI paryAya hai / strI zabda meM tIna halanta vyaMjana hai aura eka dIrgha svara | prathama halanta vyaMjana "sa" satoguNa kA vyaMjaka hai / dvitIya halanta vyaMjana "ta" tamoguNa kA vyaMjaka hai / tRtIya halanta vyaMjana "ra" rajoguNa kA vyaMjaka hai / eka dIrghasvara "I" IzvarIyabhAva / svAmitva kA sUcaka hai / strI jaba satoguNa dhAraNa karatI hai to vaha usameM pUrNa ho jAtI hai, isI prakAra vaha rajoguNa, tamoguNa meM bhI paripUrNa ho jAtI hai / satoguNI "sItA" jaisI aneka striyA~ huI hai, aura hoMgI, tamoguNI " cAmuNDA " caNDikA Adi aneka huI hai, aura hoMgI, rajoguNI "anaMga senA" Adi aneka huI hai, aura hoMgI, satI puSpavatI strI paryAya se jaba "zramaNI " paryAya meM AI to unane zramanIti svIkAra kI / svAdhyAya dhyAna Adi meM nirantara lagI raha kara saMyamasAdhanA kI siddhi ke lie unane athaka zrama kiyA / sadA satoguNI rahakara jo bAlyakAla, yuvAkAla aura vRddhatva ina tInoM avasthAoM ko nirvighna pAra kara letI hai vahI "satI" hotI hai / caMcala tana, mana, vacana ke sthairya ke lie vaha "sAdhvI" paryAya meM AI / sAtvika caryA se karmaraja ko dhvasta karatI huI aura vItarAga prarUpita patha kA anusaraNa karatI huI grAmAnugrAma vihAra kara rahI hai / zAsaneza kI anavarata ArAdhanA se use avazya siddhi prApta hogI / mahAsatI zrI puSpavatIjI kI sAdhanA kA kramika vikAsa | 7 www.jaint Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / sAvakakakakakakakakakakakakakakakara puTuiM varejja tuhi~ 600000000000 ---pravartaka zrI umeza muni "aNu" jIvaNasIhassa gihe, pemavaIi uyarAu puNNavaI / siri-sundaritti jAyA, kulaMmi kolai vihisuyAvva // 1 // zrImAn jIvanasiMha jI (baraDiyA) ke ghara meM (mAtA) premavatI (yA prema devI) ke udara se lakSmI ke sadRza puNyazAlinI sundarI (nAma kI bAlikA) kA janma huaa| jo brahmA kI putrI (sarasvatI) ke samAna (pitR) kula meM krIDA karatI rhii| tArAcaMda-mahAthera gaNe ajjA susohnnii| samaNI-saMgha-ajjhakkhA, sohaNaku~varI varA // 2 // mahAsthavira (pUjyapAda) zrI tArAcaMda jI mahArAja ke gaNa meM bhalI-bhA~ti zobhAyamAna hone vAlI yA (sva-para ke guNoM ko) bhalI-bhA~ti zodhana karane vAlI zramaNIsaMgha kI adhyakSA zrI sohana1. kuMvarajI zreSTha AryA (sAdhvI) thii| sA tAa sIsaNI jAyA, pupphavaI jasoharA / ajjhayaNa-rayA seTheM joiM dharei sAhuNI // 3 // vaha (bAlikA sundara kumArI) una (mahAsatI zrI sohanakuMvarajI) kI "puSpavatI" nAma se yazasvino ziSyA ho gayo aura (vaha puSpavato) sAdhvI adhyayanarata (hotI huI) zreSTha (jJAna) jyoti __ ko dhAraNa karatI hai| pahAvaIaMba-ajjAe, NAmaM ujjoyae suhaa| saMghe vikkhAyasAhussa, sA devidassa aggayA // 4 // vaha (mahAsatI zrI puSpavatI) zramaNasaMgha meM vikhyAta sAdhu zrI devendra munijI kI zubhA agrajA (sAdhvI banI huI apanI) mAtA zrI prabhAvatIjI AryA ke nAma ko ujjvala karatI hai| ____ sIsaNI-tArayA-majjhe, saradiMduvva sohai / vakkhANaM ca karatI sA, viyaraMtIva caMdimaM // 5 // vaha (puSpavatI satI) ziSyA rUpa tArikAoM ke bIca meM vyAkhyAna detI huI (jJAna) candrikA phailAtI huI-sI zarad Rtu ke candra samAna zobhita hotI hai| tAe mahavvayANaM ca, caraNa-karaNANa ya / mokkhapahe ThiyAe hu, sayANumoyaNA mama // 6 // .. .. | 8 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana HHHHHHHHH www.jainel Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha / nizcaya hI mokSa-mArga meM sthita una (sAdhvI) ke mahAvratoM kI ora caraNa-karaNa rUpa guNoM __ kI sadA hI merI anumodanA hai| mANaTThANaM guNA ceva, jahattha-vAi sAsaNe / thINaM dA purisANaM vA, pakkhavAo na kamhivi // 7 // yathArthavAdI (jinezvaradeva) ke zAsana meM strI yA puruSa ke guNa hI Adara ke kAraNa yA sthAna hai| (isa viSaya meM) kiso ke bhI prati pakSapAta nahIM hai| dhamna-pahAvaNA tAe, jaNa-uddhAraNA tahA / barAbhiNaMdaNijjA hi, vuDhigA hou sAsaNe // 8 // usI prakAra una (sAdhvI jI) kI dharma-prabhAvanA aura lokoddhAra kI kriyA zreSTha aura abhinandana ke yogya hai / vAstava meM (unakI ve kriyAeM) (zrI jina) zAsana meM vRddhi karane vAlI hoveN| jiNa-saMgha-puMDarIe, sA ya mahayarI pivejja suguNarasaM / puTThi barejja tuTThi, labhejjao sAsaya-siva-suhaM // 6 // ve (sAdhvI rUpI) madhukarI jinazAsana rUpI puNDarIka-kamala meM zreSTha guNarUpI makaraMda kA pAna kareM, jisase (ve) (Atma-guNoM kI) puSTi aura parama tuSTi kA varaNa kreN| tathA mokSa ke zAzvat sukha ko prApta kreN| aaliNddNttNtNt ciNtiNcNddNttnnNdddNddddNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNdi prabala pratibhA kI dhanI ARCORDERCIETIERCISESEDERESCRSEPTVINDERGEDEDEPENSCREENCHCECRETOISEDEDESESESEGCDEEDIGITICESCEDESCHEDEODESEE DSSSSODEDEOSE * pravartaka bhaMDArI zrI padmacanda jI mahArAja parama viduSI sAdhvIratna zrI puSpavatIjI jI mahArAja aura kavijI mahArAja sammelanoM meM zramaNasaMgha kI eka jyotirmaya vyaktitva kI dhanI aneka bAra sAtha raha cuke the| tathA jayapura meM san sAdhvI haiN| san 1964 meM ajarAmarapurI ajamera 1655 meM eka sAtha varSAvAsa bhI kara cuke the| kavi meM zikhara santa sammelana kA bhavya Ayojana thaa| isa zrI ke sAtha bahuta hI gaharA unakA sneha sambandha santa sammelana meM bhArata ke vividha aMcaloM se santa thaa| kavizrI ne unakA paricaya diyA aura kahA bhagavanta padhAre the| maiM bhI usa sammelana meM pratibhA ye maMtrI puSkara munijI mahArAja haiN| ye inake gapatti upAdhyAya kaviratna zrI amaracandrajI mahArAja ziSya devendra muni haiN| usI samaya kucha sAdhviyA~ ke sAtha apane ziSya amara muni ke sAtha phuNcaa| darzana hetu vahA~ para padhArI / kavizrI ne kahA ye isake pUrva jitane bhI sammelana hue usameM devendra munijI kI mAtA prabhAvatIjI haiM aura ye nahIM pahu~ca sakA thaa| prathama bAra pUjya bhagavantoM ke devendra munijI kI bahina pRSpavatIjI haiN| prathama darzana kA saubhAgya mujhe milaa| isa sammelana meM paricaya meM hI maiM unake saumya aura tejasvI cehare aneka tejasvI santa padhAre the / unameM eka upAdhyAya ko dekhakara prabhAvita huaa| zrI puSkara munijI mahArAja bhI the| puSkara muni vArtAlApa meM mujhe yaha anubhava huA ki mahAsatI :: prabala pratIbhA kI dhanI | | REFERERNARENDI Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha prabhAvatIjI stoka (thokar3e) sAhitya kA gambhIra arthAta jitane jIva meM vartamAna haiM utane hI bane raheM adhyayana haiN| jaina Agama ke gambhIra rahasyoM ko vaha kAla una nAraka jIvoM kI apekSA azunya samajhane ke lie stoka sAhitya kuMjI ke samAna hai| kAla hai / mahAsatI puSpavatIjI ko Agama vyAkaraNa nyAya maiMne punaH jijJAsA prastuta kI-zUnyakAla kise aura darzana kA gaharA parijJAna hai| maiMne sahaja hI kahate haiM ? mahAsatI se puSpavatIjI pUchA- vyavahArarAzi aura unhoMne samAdhAna karate hue kahA-sAtoM narakaavyavahArarAzi kise kahate haiM ? mahAsatIjI ne bhUmiyoM meM se eka jIva vahA~ se nikalakara punaH vahA~ kahA-nigoda ke jIva jo nigoda ko chor3akara anya para paidA hotA hai / taba taka pUrvavartI sabhI jIva vahA~ kisI bhI gati yA sthAna para utpanna na hue hoM, ve jIva se nikala jAte haiN| eka bhI jIva zeSa nahIM rhtaa| avyavahAra rAzi kahalAte haiN| aura vyavahAra kA vaha kAla zanyakAla kahalAtA hai| artha bheda-vibhAga hai / jo jIva aneka bhedoM meM vibhakta maiMne mahAsatIjI se pUchA-apavartanakaraNa aura haiM ve vyavahAra rAzi ke jIva kahalAte haiN| vyavahAra udvartanakaraNa kise kahate haiM ? kA dUsarA artha upabhoga bhI hai jo jIva hamAre vyavahAra meM yAni upayoga meM Ate haiM ve vyavahAra rAzi ke mahAsatIjI ne kahA-jIva kA vaha prayatna jisase karmoM kI sthiti meM hrAsa hotA hai, vaha jIva haiM / nigoda ke sUkSma jIva avyavahAra rAzi ke / jIva kahalAte haiN| ve sabhI jIva samAna haiN| unakI apavartanakaraNa hai / tathA jIva kA vaha prayatna jisase avagAhanA sthiti,AhAra, ucchvAsa niHzvAsa, Adi karmoM kI sthiti aura rasa meM vRddhi hotI hai vaha meM koI antara nahIM hotaa| ina jIvoM ke janma aura udvartanakaraNa hai| apavartanakaraNa aura udvartanamRtyu bhI sAtha-sAtha hI ghaTita hote haiN| avyavahAra karaNa isa vicAradhArA kA pratipAdana karate haiM ki rAzi ke jIvakAla labdhi ke yoga se vyavahAra rAzi Abaddhakama kI sthiti aura usakA anubhAga ekAnta meM saMkrAta hote haiN| avyavahAra rAzi se jIvoM kA ___rUpa se niyata nahIM hai| unameM adhyavasAyoM kI prabaniyAta hotA hai, para AyAta nhiiN| jaina dArzanikoM latA se parivartana bhI ho sakatA hai| kitanI dIvAra kA yaha mantavya haiM ki avyavahAra rAzi ke jIva aisA bhI hotA hai ki prANI ne azubha karma kA bandha kabhI samApta nahIM hote| vyavahAra rAzi se jitane kiyaa| usake pazcAt vaha zubha kArya meM laga gyaa| jIva mukta hote haiM, usakI kSati pUrti avyavahAra jisakA asara pahale bAMdhe hue azubha karmoM para giratA rAzi se hotI hai| vyavahAra rAzi ke jIva saMkhyA ha hai| phalasvarUpa jo lambI kAla maryAdA hai aura vipAka kI dRSTi se ananta hai| para ve avyavahAra gata zakti kI prabalatA hai| usameM nyUnatA A jAtI hai| rAzi jIvoM ke anantaveM bhAga meM bhI nahIM Ate / vaha isI prakAra kisI vyakti ne zubha kArya kiyA aura | aisA akSayakoSa hai jo kabhI bhI samApta nahIM usase usane puNyakarma kA bandhana kiyA / usake hotaa| vahAM para caitanya kA vikAsa nahIM hotaa| pazcAta vaha pApa kRtya karatA hai to pUrva baddha puNyakarma avyavahAra rAzi meM kevala eka sparzanendriya hotI hai| kI sthiti aura anubhAga meM mandatA A jAtI hai| isa prakAra maiMne aneka prazna mahAsatIjI se maiM itanI spaSTa vyAkhyA sunakara prabhAvita huaa| kie aura unase saTIka samAdhAna sunakara mujhe bahuta maiMne dUsarA prazna kiyA / azUnyakAla kyA hai ? hI prasannatA huii| mujhe yaha anubhava huA ki mahA mahAsatIjI ne batAyA-sAta narakabhamiyoM meM satIjI prabala pratibhA kI dhanI haiN| jitane jIva vartamAna meM haiN| una jIvoM meM se koI bhI zrI devendra munijI se ajamera sammelana ke jIva naraka se na nikale aura na nayA utpanna hoN| pazcAt san 1984 aura 1985 meM dehalI, bar3auta va P AH + 10 / prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana ++ + + Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha meraTha meM lambe samaya taka sAtha rahane kA avasara milaa| unake dvArA likhita aura sampAdita sAhitya ko bhI maiM par3hatA rahA hU~ / unakA apAra sneha aura sadbhAvanA va zraddhA mujhe milatI rhii| unase mujhe yaha jJAta huA ki sAdhvIratna zrI puSpavatIjI dIkSA ke paccAsa basanta pAra kara rahI haiM / dIkSA svarNa jayantI ke sunahare avasara para abhinandana grantha kA Ayojana ho rahA hai / yaha par3hakara mujhe atIta kI sArI smRtiyA~ calacitra kI taraha smRti paTala para camakane lagI / merI isa pAvana prasaMga para yahI maMgala kAmanA hai ki mahAsatIjI pUrNa svastha aura prasanna rahakara jinazAsana kI khUba prabhAvana kareM / aisI pratibhAsampanna sAdhviyoM para hI samAja ko gaurava hai / merA hArdika AzIrvAda hai ki ve khUba apanA AdhyAtmika vikAsa kreN| tathA samAja ko satat mArgadarzana detI raheM / kakakakakava tapa aura tyAga kI : FF FF FF FF jItI jAgatI pratimA - upAdhyAya vizAla munijI ma. aaa:akaa:kaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa bhAratavarSa kI mahAna saMskRti evaM ujjvala paramparA meM nArI kA eka mahattvapUrNa sthAna hai / vaha parivAra samAja aura dharma ke kSetra meM apanI mahakatI bhUmikA nibhAtI rahI hai, usameM vividha guNa hai, vaha mamatAmayI mAM hai, sahaja sneha bikheratI huI bhaginI hai | zraddhA snigdha kanyA hai, aura tanamana ko samarpita karane vAlI sahadharmiNI bhI hai / vaidika kAla meM gArgI aura maitreyI aisI viziSTa nAriyA~ rahI haiM jinhoMne jIvana ke sabhI sukhoM kA parityAga kara eka ujjvala Adarza upasthita kiyA thA / to bhagavAna mahAvIra ke yuga meM hajAroM mahilAe~ bhikSuNI banakara tapa aura tyAga ke kSetra meM eka kIrtimAna sthApita kiyA / nArI kA jIvana atIta kAla se hI ucca Adarza upasthita karatA rahA hai / bhautikavAda kI A~dhI ne nArI kI svarNima chavi ko dhUmila kara diyA hai, calacitroM meM nArI kA vikRta rUpa prastuta kiyA jAne lagA haiM / cAhe koI bhI vijJApana ho vahA~ nArI kA ardhanagna citra prastuta kiyA jA rahA hai / jo usakI gaurava garimA ke pratikUla hai / prasannatA hai jaina dharma meM nArI kA eka viziSTa rUpa aMkita hai / vaha nArAyaNI hai tapa aura tyAga kI jItI-jAgatI pratimA hai / Adhunika yuga meM bhI jaina zramaNiyoM kA sthAna uccatama rahA hai / parama viduSI sAdhvIratna zrI puSpavatIjI nArI kI mahimA ko bar3hAne vAlI sAdhvI haiM unhoMne saMyama sAdhanA aura tapaH ArAdhanA kara apane jIvana ko camakAyA hai / maiMne sarva prathama Apako nAsika meM dekhA / pUnA santa-sammelana kI ora hamAre kadama tejI se bar3ha rahe the| jaba hama nAsika pahuMce taba hameM yaha samAcAra prApta huA ki upAdhyAya zrI puSkara muni jI ma0 apane ziSya samudAya sahita nAsika padhAra rahe haiM / upAdhyAya zrI jI ke darzana hama pahale meraTha meM kara cuke the, unake caraNoM meM aneka bAra baiTha cukA thA / unakI hamAre para asIma kRpA rahI hai isalie hama unake darzana hetu vahA~ ruka gye| dUsare dina mahAsatI puSpavatIjI bhI vahA~ para padhAra gyii| mujhe jJAta huA ki Apa upAcArya zrI devendra muni jI kI jyeSTha bhaginI haiM to bahuta hI prasannatA huI / Apa se vArtAlApa kara hRdaya bahuta hI AlhAdita huA / pUnA santa sammelana meM punaH Apase milane kA avasara milA / maiMne dekhA, mahAsatIjI jJAna gariSTha aura variSTha haiM, unameM Agama, darzana aura tattva sam bandhI gambhIra jJAna hai kintu jJAna kA unameM ahaMkAra nahIM hai / tapa aura tyAga kI jItI jAgatI pratimA | 11 www.jaine Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tNddNddiNcddN sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha mujhe yaha jAnakara hArdika prasannatA huI ki mahA- dvArA hI mArga darzana nahIM karate para unakA Adarza satI puSpavatI jI kA abhinandana grantha mudrita ho rahA jIvana hI jana-jana ke lie mUka preraNAdAyI hotA hai| unhoMne dIkSA ke 50 basanta yazasvI rUpa se hai| unake tapa, tyAga kA asara sudUra prAntoM meM rahane saMpanna kie haiM / maiM apanI ora se aura apane gurudeva vAle sAdhakoM ko bhI mArga darzana pradAna karatA hai| tapasvI ratna zrI samatiprakAza jI ma0 kI ora se prANI mAtra ke mana meM prema kA saMcAra karatA hai| yaha maMgala kAmanA karatA hU~ ki Apa pUrNa svastha raheM aura unake sannikaTa pahuMcane para karttavya kI preraNA aura khUba dharma kI prabhAvanA kreN| pradAna karatA hai| jo bhI unake prati zraddhA se nata hotA hai, vaha bhava bandhana se mukta hotA hai / . ____ mujhe mahAsatI jI ke prathama darzana kA saubhAgya kaba milA? vaha tithi to smaraNa nahIM hai para jaba 1. eka bahumukhI vyaktitva bhI milA, maiM unake divya prabhAva se prabhAvita haa| kA abhinandana sad guruNIjI zrI zIlaku~varajI ma. ke pAvana upa deza ko zravaNa kara mere meM vairAgya bhAvanA udbuddha --zrI hIrA munijI ma. huI aura maiMne mahAsthavira zrI tArAcanda jI ma. ke caraNAravindo meM AhatI dIkSA aMgIkAra kI, dIkSA 800000999999999504999999999999999999SE lene ke pazcAta gurudeva zrI ke sAtha jaba hama udayapura - sthAnAMga sUtra meM cAra prakAra ke puSpoM kA varNana pahu~ce, taba vahA~ para parama viduSI mahAsatI zrI hai / kitane hI puSpa dikhane meM bar3e hI sundara dikhalAI sohanakuMvarajI ma. apanI ziSyAoM ke sAtha virAja dete haiM kintu una puSpoM meM gandha nahIM hotI, unameM rahI thii| mere se pahale puSpavatIjI ma0 kI dIkSA sugandha kA pUrNa abhAva rahatA hai| kitane hI puSpa ho cukI thI / gurudeva zrI unheM apanI madhura vANI dikhane meM sundara nahIM dikhalAyI dete, para unameM meM hita zikSA pradAna karate the aura maiM bhI pAsa meM bhInI-bhInI madhura mahaka hotI haiM / kitane hI puSpa na baiThA-baiThA usa zikSA ko sunatA thaa| dikhane meM sundara hote hai aura na unameM gaMdha hI hotI maha tI jI ke laghu bhrAtA zrI devendra haiM aura kitane hI puSpa dikhane meM bhI sundara hote haiM muni jI ne pUjya gurudeva zrI ke pAsa san 1940 meM aura usakI bhInI mahaka bhI dila aura dimAga ko dIkSA grahaNa kii| devendramunijI kA aura merA adhyatAjagI pradAna karatI hai / parama viduSI sAdhvIratna yana sAtha-sAtha meM calatA rahA, devendra muni jI ke puSpavatIjI caturtha prakAra ke puSpa hai| unakI dIkSA ke pazcAt unakI pUjyanIyA mAtezvarI ne bhI AkRti sundara hai to prakRti bhI utanI hI madhura hai| dIkSA grahaNa kI aura ve mahAsatI prabhAvatI jI ke ve yathAnAma tathAguNa haiN| ApakA jIvana namratA, nAma se vizruta huii| mahAsatI prabhAvatIjI ko saralatA, sAdagI, sneha aura sadbhAvanAoM se ota- Agama, sAhitya aura thokar3e sAhitya kA gaharA jJAna prota haiN| thaa| isa prakAra eka hI ghara se mAtA, bahina aura kahA jAtA hai-kAlA kalUTA lohA bhI pArasa bhAI kA dAkSA sampana bhAI kI dIkSA sampanna huii| ke samparka se sonA bana jAtA hai| vaise hI sAmAnya mahAsatI puSpavatIjI ne choTI umra meM dIkSA mAnava bhI santa aura satiyoM kI kRpA se mahAmAnava lekara pratibhA kI tejasvitA se unhoMne saMskRta, bana jAtA hai / santa aura satI vRnda kA jIvana sad- prAkRta, hindI bhASAoM kA gaharA adhyayana kiyaa| guNoM kA pAvana pratiSThAna hai| ve kevala upadezoM ke Agama, nyAya, vyAkaraNa, darzana Adi uccatama parI 12 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jain Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha) are kSAe~ samuttIrNa ko unakA adhyayana jitanA gaharA sampAdana bhI kiyA hai| unakI tejasvI pratibhA ke hai utanI hI unameM namratA hai| saMdarzana una granthoM meM sahaja rUpa se kiyA jA "vidyA dadAti vinayaM" sakatA hai| hameM hArdika prasannatA hai ki upAdhyAya pUjya __yaha yukti unake jIvana meM pUrNa rUpa se caritArtha gurudeva zrI puSkara muni jI ma. sA. ke maMgalamaya AzIrvAda se Apake laghu bhrAtA zrI devendra munijI __bahuta sAre vyakti adhyayana karane ke pazcAt ma0 ne sAhitya ke kSetra meM kIrtimAna sthApita kiyA sevA se jI curAte haiM / ve socate haiM sevA karanA aura pUnA santa sammelana meM AcArya samrATa zrI sAmAnya vyaktiyoM kA kArya hai para unheM yaha patA Ananda RSi jI ma0 ne upAcArya pada pradAna kara nahIM ki sevA kA kArya sAmAnya vyaktiyoM kA nahIM saMgha meM sarvatra prasannatA kA saMcAra kiyA, yaha hamAre kintu viziSTa vyaktiyoM kA kArya hai| sevA eka 1 aisA viziSTa dharma hai jisase tIrthaMkara nAma karma kA lie bahuta hI gaurava kI bAta hai| 1 bhI anubandhana ho sakatA hai / maiMne dekhA hai ki mahA mahAsatI puSpavatI jI ne dIkSA ke 50 basanta satI pUSpavatI jI jahA~ jJAnI aura dhyAnI haiM vahA~ yazasvI rUpa se sampanna kie haiM, usa upalakSya meM / sevA meM bhI pIche nahIM haiN| unhoMne mAtAjI prabhAvatI abhinandana grantha samarpita kiyA jA rahA hai / maiM isa jI Adi kI khuba sevA kara eka Adarza upasthita sunahare avasara para maMgala kAmanA karatA hU~ ki kiyA hai| mahAsatI puSpavatI jI ne dazavaikAlika mahAsatIjI yuga-yuga taka svastha aura prasanna rahakara puSpa parAga, satI kA zApa, kinAre-kinAre Adi jaina dharma kI jyoti ko jagamagAtI raheM / aneka grantha likhe haiM aura aneka granthoM kA zAnadAra ALUNAN kakakakakatAvanagalakakakakakacanakavalavajakakakakakakakakara khila rahe haiM / mahaka rahe haiN| udyAna kI zobhA ko eka mahakatA puSpa dviguNita kara rahe haiM-ye pAvana puSpa ! Akhira yaha udyAna hai kisakA ? kyA koI -sAdhvI sudhAkumArI kisI dhanI zreSThI kA hai athavA kisI anya manuSya ...seksi.bedeskedesbaleshe sleel sexdesisesibeesbabetesesededesesesealeakedeshe kA ?-are ! kisa udyAna kI bAta hai ? kyA yaha - jo bAhara meM khila rahA hai, damaka rahA hai ? nahIM.... __ ahA ! kitanA sundara udyAna hai ! kitanI rama- nahIM ! yaha to kRtrima bagIcA hai| yahA~ to pratipala, NIyatA hai| kitanA nayanAbhirAma ArAma hai / kSaNa-kSaNa meM pUSpa sauMdaryahIna hote jA rahe haiM, apanI sarvatra sukhada evaM zAnta vAtAvaraNa ! bhInI-bhInI sUvAsa se hIna banakara bhUmisAt ho rahe haiN| cAra madhura suvAsa surabhita ho rahI hai / udyAna kA kaNa- dina iThalAkara apanI camaka-damaka ko chor3ate hue, kaNa mahaka rahA hai| manamohaka sundara se sundaratara jIvana sAthI se bichur3ate jA rahe haiN| inase kyA phala-phUloM se lade hue vRkSa haiN| kahIM camelI, kahIM zobhA ho rahI hai udyAna kI ?-to phira kisakA kevar3A aura kahIM gulAba Adi cittAkarSaka puSpa udyAna hai ? eka mahaka tA puppa | 13 +M.SAN Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha || ___ yaha udyAna hai, vizva jyoti, jana-jana ke ArA- tadanurUpa hI usakA r3halatA jaaegaa| Apake jIvana dhya, vItarAga prabhu mahAvIra kA / yaha nirmala bagIcA kI bhI yahI vizeSatA rahI / ApakI mAtezvarI sva. jahA~ uccakoTi ke prasUna khila rahe haiM / sampUrNa mahAsatI prabhAvatI jI, jo ki atyanta sarala tathA udyAna harA-bharA banA huA hai| kitane hI zramaNa namratA kI mUrti thI, Apa usa susaMskArI mAtA kI evaM zramaNI varga ke jovana puSpa arimita saundarya godI meM palI haiM, jahA~ virAga bharA vAtAvaraNa thA / tathA anupama saurabha se mahaka rahe haiM / mahAn sadguNoM unhIM kI mahAn preraNA pAkara bhrAtA-bhaginI ne kI sumadhura saurabha ko luTA rahe haiM, jise pAkara sabhI saMyama jaisA asidhArAvata apanAyA, tathA jo Anandita evaM pramudita haiN| svayaM bhI saMsAra se virakta hokara uttama vItarAga inhIM udyAna meM eka puSpa khila rahA hai-vaha praNIta saMyama mArga para bar3ha calI thii| hai-saralamanA, saMyama-sAdhanA kI nirmala jyoti, Apake bhrAtA sAhitya vAcaspati, sAhitya parama viduSI zrI puSpavatI jI ma. saa.| yaha puSpa manISI vidvadratna upAcArya zrI devendra muni jI ma. alpAyu se hI janatA ko saurabha pradAna karatA rahA sA. hai, jo uccakoTi ke lekhaka, prajJAsampanna santa hai| mahAsatI zrI puSpavatI jI ma. sA. ne itane varSa ratna hai| jinakI sundara lekhanI ne sarvatra Adara tathA kI saMyama-sAdhanA ke dvArA apane jIvana ko sacamuca sammAna pAyA hai| unhIM bhrAtA kI Apa bhaginI eka khilate va mahakate hue puSpa kI bhA~ti camakAyA hai| ApakA yazasvI jIvana sabhI ke lie preraNA hai| aura isa khilate hue puSpa ne 50 veM saMyama kA kA srota bne| sAdhanA ke sopAna para caDhakara mahaka lUTAne kA na ' dIkSA svarNajayantI kI punIta velA meM ApakA prayAsa prArambha kara diyA hai| Apake jIvana ko hAdika Abhanandana / zata-zata vandana ! eva namana ke nikaTa se dekhane kA saubhAgya milA hai, aura jahA~ / sAtha yaha ujjvala dhavala manorama puSpa adhika se taka anubhava kiyA hai ApakA jIvana mahAn hai / / adhika mahakatA rahe, khilatA rahe, tathA apane mahAn pUSpavat sUkomala tathA ramaNIya tathA kamanIya hai| sadguNoM kI sumadhura saurabha vikIrNa karatA rahe, isI niHsaMdeha Apa saralamanA, bhadra tathA adhyAtma- ujjvala bhAvanA tathA maMgala kAmanAoM ke sAtha.... sAdhikA haiN| mana-mandira meM jJAna kA akhaNDa dIpa prajvalita karane ke lie hI Apane choTI umra meM hI jJAnAbhyAsa prArambha kara diyA thaa| jJAnArjana karake apane jIvana ko ananta banA liyaa| prajJA kI prakha- a na nta A sthA ke sa ma na ratA, vidvattA se maNDita Apane aneka granthoM kA -rAjendra muni praNayana kiyA hai| inake pIche eka mAtra kAraNa thA ki Apa bacapana se hI susaMskArI the, saccaritratA (ema. e. mahAmahopAdhyAya) se bhUSita jIvana thaa| bacapana se hI diye jAne vAle saMskAroM se jIvana kA nirmANa hotA hai| kyoMki jindagI na kevala jIne kA bahAnA, bacapana jIvana kA uSAkAla hotA hai, abhibhAvaka jindagI na kevala sAMsoM kA khjaanaa| mAtA-pitA hI navIna latA ke samAna cAhe jidhara vaha sindUra hai pUrva dizA kA, apanI saMtAna ko mor3a de sakate haiN| ve cAhe to __usakA kAma hai, sUraja ugAnA / / uttama mArga kI preraNA bhI de sakate haiM aura cAhe to parama AdaraNIyA, para zraddhayA, sadguruNI jI adhama mArga kI ora ! jo jidhara abhimukha hogA mahArAja kA mere jIvana para mahAn upakAra hai / san 14 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana fternational www. lal .aaiNA. Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAna puSpavatA Abhanandana grantha HIRE 1663 meM merI pUjanIyA mAtezvarI dhApaku~vara DosI saMsAra kA svarUpa samajhAyA / aura vividha dRSTAntoM rAyalA (mevAr3a) meM rAjakIya cikitsAlaya meM ke dvArA hamAre mana meM saMsAra ke prati virakti kI cikitsikA thii| jisase merI pUjanIyA dAdIjI bhAvanA paidA huI / guruNIjI mahArAja ne prArambhika Adi saparivAra hama vahA~ rahate the| pUjya pitA zrI dhArmika adhyayana krvaayaa| unhoMne jo hamAre mana punamacanda jI DosI ke svargavAsa ke pazcAt mAte- meM dharma kA bIjavapana kiyA jisake phalasvarUpa hI zvarI ne naukarI kara lI thii| san 1963 meM varSA- hama ArhatI dIkSA grahaNakara sake / hamAre meM vairAgya vAsa ke pazcAt aneka munirAjoM kA va mahAsatI bhAvanA sudRr3ha karane ke lie unhoMne gurudeva zrI ke vanda kA Agamana rAyalA meM haa| kyoMki sabhI sAnnidhya meM san 1664 kA vaSAvAsa pApAr3a meM paMjya bhagavanta ajamera zikhara sammelana meM sammilita sampanna kiyaa| isa varSAvAsa meM guruNIjI mahArAja hone ke lie varSAtI nadI kI taraha apane lakSya kI ke caraNoM meM baiThakara dhArmika adhyayana kiyA aura ora bar3ha rahe the / rAyalA meM sthAnakavAsI samAja ke varSAvAsa ke pazcAt gar3hasivAnA meM hama donoM ghara nahIM the| ataH sabhI ke sevA karane kA suavasara bhAiyoM kI dIkSA pUjya gurudeva zrI ke caraNoM meM hameM prApta ho rahA thaa| sampanna huii| hamArI dIkSA kA mahatvapUrNa kArya eka dina hamAre yahA~ para parama vidUSI mahAsatI guruNIjI mahArAja tathA pUjanIyA mAtezvarI ke zrI puSpavatI jI tathA pratibhAtti prabhAvatIjI kAraNa sAnanda huaa| yadi guruNIjI mahArAjamahArAja Adi satI vanda kA zubhAgamana huaa| ve mAtAjI ko taiyAra nahIM karate to hamArI dIkSA hamAre saMsAra meM bahuta sannikaTa ke riztedAra haiM ve honA kaThina thaa| hamArI mAtAjI bahuta hI vIrAMvahA~ para nau dina viraajii| unake pAvana sAnnidhya ganA hone se sArA kArya nirvighna rUpa se ho skaa| ko pAkara hamAre antarmAnasa meM dharmAkara prasphaTita san 1973 meM ajamera meM gurudeva zrI kA varSAho utthaa| unake sneha pUrNa sadvyavahAra se hamArA vAsa huaa| isa varSAvAsa meM guruNIjI mahArAja kA roma-roma lakita ho utthaa| mahAsatIjI ne vahA~ bhI varSAvAsa ajamera meM huaa| isa varSAvAsa meM bhI se vihAra kiyaa| hama unake darzana heta gulAbapurA sadguruNI jI mahArAja aura mAtAjI mahArAja pahuMce / vahA~ para pUjya gurudeva zrI bhI padhAra gae the| (nAnIjI mahArAja) hameM bahuta hI hita zikSA pradAna sadguruNI jI mahArAja ne gurudeva kA paricaya karatI aura jJAna-dhyAna kI preraNA pradAna krtii| kraayaa| tathA mAtAjI mahArAja ne kahA mere bhAI vastutaH guruNIjI mahArAja kA upadeza hamArI jIvana, nAthulAlajI sAmara kI yaha putrI hai| aura rameza nirmANa kI nIMva ke rUpa meM rahA hai| aura rAjendra ye donoM inake supUtra haiN| yaha rAma usake pazcAt san 1980, san 1982 aura san lakSmaNa kI jor3I bahuta hI honahAra haiN| gurudeva zrI 1683 meM kramazaH udayapura, jodhapura aura madanagaMjase aura devendra munijI se bahuta se jJAnavarddhaka bAteM kizanagar3ha meM sAtha-sAtha varSAvAsa hue| ina varSAsunane ko milii| usake pazcAt ajamera zikhara vAsoM meM sadguruNI mahArAja ne jo hameM zikSAe~ sammelana meM hama punaH gurudeva zrI ke aura guruNIjI pradAna kI haiM ve hamAre jIvana ke lie thAtI haiN| mahArAja ke darzana hetu pahuMce / pUjya gurudeva zrI aura sadguruNIjI mahArAja ke guNoM kA kina zabdoM guruNIjI mahArAja ajamera se vihAra kara jaba meM varNana karUM ? zabdoM ke bATa itane halke haiM jo kucerA pahu~ce / to hama bhI mAtAjI ke sAtha vahAM para unake jIvana ko aura guNoM ko mApa nahIM sakate phuNce| hamAre anaghar3a jIvana ko unhoMne ghar3A hai| unake guruNIjI mahArAja ne hama donoM bhAIyoM ko jIvana meM saralatA, sarasatA aura pavitratA hai| ve ananta AsthA ke sumana | 15 www.jaine Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha, guNoM kI AgAra haiM / unakA jIvana bahuta hI madhura hai / mAnavatA ko ubuddha karane meM saMjIvanI kI taraha hai / Aja samAja, deza aura rASTra hiMsA aura azAMti se pratAr3ita haiM / bhISaNa saMgharSayukta jIvana jIyA jA rahA hai / aisI vikaTa belA meM ApakA AdhyAtmika jAgRti kA saMdeza jana-jana ke liye preraNAdAyI hai / abhinandana kI maMgala belA meM maiM apanI ananta AsthA sadguruNIjI ke caraNoM meM samarpita karatA hU~ / aura yaha maMgala kAmanA karatA hU~ ki ve sadA svastha rahakara hameM mArgadarzana pradAna karatI raheM / 5F?easin fastashatiasjobstaclasheshasas of Fb Fb Fb } ve Atmazuddhi aura Atma unnati ke patha para nirantara bar3hatI raheM / unakA maMgalamaya vyaktitva aura kRtitva hama sabhI ke lie preraNAdAyI hai hama bahumukhI pratibhA kI dhanI unake sadguNoM ke prati hameM jata haiM aura bahuta hI namratA ke sAtha apanI zraddhArcanA samarpita karatI haiM / - mahAsatI kauzalyAjI sashsacbcbshasht mahAsatI puSpavatI jI bahumukhI pratibhA kI dhanI sAdhvI haiM / laukika buddhi ke sAtha unameM AdhyAtmika guNoM kA aisA utkarSa hai jise dekhakara hRdaya zraddhA nata ho jAtA hai | paidala paribhramaNa kara jana-jana meM jAgRti paidA karatI haiM / unheM sAdhu aura sAdhvI samAja kI tathA zrAvaka aura zrAvikAoM kI AvazyakatA kA dhyAna hai, bhAna haiM / ve dekha rahI haiM ki Aja kA samAja ajJAna ke andhakAra se grasita hai / isalie ve jJAna kI jyoti prajjvalita karanA cAhatI / ve zikSA kI pAvana preraNA pradAna karatI haiM / ve svayaM adhyayanazIlA haiM ora dUsaroM meM adhyayana kI rucI jAgRta karatI haiM / Aja samAja kA naitika patana kAphI ho gayA hai / usa naitika patana ko dekhakara ApakA hRdaya vyathita hai / jaba taka naitikatA nahIM AtI taba taka AdhyAtmika mUlyoM kI pratiSThA nahIM hotI / isalie Apa apane pravacanoM meM naitika mUlyoM ke mUlyAMkana para bala detI haiM / aura usI ke lie vividha aMcaloM meM 16 | prathama khaNDa, zubhakAmanA : abhinandana ApakA vyaktitva bahuta hI AkarSaka hai, usameM AdhyAtmika Aloka jagamagA rahA hai / antarjJAna kA teja prasphuTita ho rahA hai / isalie jo azAnta loga Apake pAsa Ate haiM / ve zAnti kA anirvaca nIya Ananda prApta karate haiM / mahAsatI puSpavatI jI ne apane jIvana kAla meM sevA, sadbhAvanA, sneha, sauhArda kA jo anupama Adarza upasthita kiyA hai / vaha sabhI ke lie preraNAdAyI hai / 9009666666666666666666666666666666 eka tejomaya vyakti va --- mahAsatI cAritraprabhAjI 60666666666666666 99996989006 "tejasAM hi na vayaH samIkSyate" tejasvI vyaktiyoM kA aMkana vaya ke AdhAra para nahIM kiyA jA sakatA / unakA teja pradhAna vyaktitva hI jana-jana kA AkarSaNa kendra hai / unakA abhyudaya sthiti sApekSa nahIM para pratibhA kI tejasvitA se yukta hotA hai / unakA gatizIla vyaktittva saritA kI sarasa dhArA kI taraha nirantara Age bar3hanA jAnatA hai kintu pIche haTanA nahIM / mahAsatI puSpavatI jI kA jIvana vikAsonmukha rahA hai ! bar3I se bar3I bAdhAe~ unake mArga ko avaruddha www.jainelit Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha - - - - nahIM kara skiiN| nirAzA ke kuhare meM bhI ve sadA na navInatA ke prati AkarSaNa hai / Apa samIcInatA AzA ke dIpa saMjoye rahatI haiN| cAroM ora abhinava ko mahattva detI hai ApakA mantavya hai ki jo samIAloka kI razmiyA~ bikheratI rahatI haiN| cIna haiM use hame apanAnA caahie| prAcInatA ke ____ mahAsatIjI ke jIvana meM satyaM zivaM aura sundaram nAma para jo rUr3hiyA~ panapa rahI hai ve ThIka nahIM haiN| kA madhura saMgama haA hai / ve tattvadraSTA haiM, eka aura AdhunikatA ke nAma para jo bhautikatA kI saphala sAdhikA hai aura kalAkAra hai| pAzcAtya AMdhI A rahI hai, vaha bhI ucita nahIM hai| manISiyoM ne sAdhanA aura kalA meM virodha mAnA hai| mahAsatI puSpavatIjI merI sadguruNI jI kI unakA mantavya hai ki ve donoM pUrva aura pazcima kI laghu guru bahina haiM / maiMne aneka bAra ApazrI ke tara hai| unameM kabhI samanvaya sambhava nahIM / para darzana kiye / ApazrI ke caraNoM meM rahane kA avasara Apane kalA ke lakSya ko AdhyAtmikatA se ota- bhI milA, maiMne bahata hI nikaTatA se ApazrI ko prota kara yaha siddha kara diyA hai ki kalA sAdhanA meM dekhA / ApakA jIvana puSpa ke samAna hI khilA huA bAdhaka nahIM, apitu sAdhaka hai / sAdhanA bhI kalA hI hai| Apake jIvana meM sAdagI hai saMjIdagI hai aura hai jisa sAdhanA meM kalA nahIM vaha sAdhanA nahIM, sabhI ke prati sneha sad bhAvanA hai| samaya-samaya para virAdhanA hai| mujhe hita zikSAe~ dI haiN| ApakA mere jIvana para ApakA jIvana baDA adabhuta jIvana hai| ApakA mahAna upakAra hai| mastiSka cintana kI UrvarasthalI hai| Apake hRdaya ApakI sAdhanA bahuta hI yazasvI rahI hai| meM sAdhanA kI sarasa saritA pravAhita hai| aura Apane apane jIvana meM aneka mahatvapUrNa kArya kie Apake hAtha, paira aGgopAGga vividha kalA kI haiN| Apane saikar3oM zraddhAluoM ko dhArmika adhyayana upAsanA meM saMlagna hai| isa taraha Apake jIvana meM karavAyA sekar3oM ko pratibodha dekara samyakattva aura cintana sAdhanA aura kalA kA triveNI saMgama aahai| vrata dIkSAe~ pradAna kI hai| Apa kA jIvana sabhI ke Aja samAja meM prAcInatA aura navInatA kA lie preraNA dAyI rahA / hamArI sAdhanA Apake netatva jvalanta prazna cala rahA hai| kucha loga prAcInatA ke meM pallavita aura puSpita ho| hama isa maMgalamaya pakSadhara haiM to kucha loga navInatA ke upAsaka haiN| belA meM apane hRdaya kI apAra zraddhA Apake caraNoM para Apake mana meM na prAcInatA ke prati dvaSa hai aura meM samarpita karate haiM / Anti ...... a.opan.. yuga-yuga jIve satI - vipina jArolI sAdhvI zrI puSpavatI, viduSI au mahAsatI, medapATa gaurava kI, anamola pUtI hai / nyAya nIti Agama kI, bhakti-jJAna saMyama kI zIla sadAcAra sevA, jIvana meM yuti hai| upAdhyAya puSkara kI, anamola ziSyA rAna vasamatI candanA ke zAsana kI datI hai| saMyama kI arddha zatI, yuga-yuga jIve satI jana sevA jisakI to AsamAM ko chUtI hai| - eka tejomaya vyaktitva | 17: . HD 4 Relarinternalore Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHitisatta sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha) HTTPS 77000 ********************************************************** merI jIvana sarjana sadguruNI jI -dineza muni dadesadosta dostostestestestostestada se stesstedesteslashdododesestedesbastasadastaseste deste stastastestostestedado de dododododesbostadadesteste destacada desta sadasta desdede ___ sAmAnya mAnava kahA~ para janma letA hai usakA pAlana poSaNa kisa prakAra se hotA hai yaha jAnane kI jijJAsA kisI meM nahIM hotI, para vahI sAmAnya vyakti jaba apanA jIvana sarvajanahitAya, sarvajana sukhAya samarpita kara detA hai to usake jIvana kA pratyeka pahalu jAnane ke lie jana-mAnasa Atura rahatA hai| usakA pratyeka kriyA-kalApa jana-jana ke lie preraNAdAyI hotA hai / vaha prakAza stambha kI taraha sabhI ko mArga darzana detA hai / patha pradarzana karatA hai| jina kA jIvana mahAn hotA hai unake jIvana ko zabdoM kI phrema meM bA~dhanA bahuta hI kaThina hai| ve zabdoM kI phrema meM bA~dhe nahIM jA sakate / unameM eka nahIM aneka vizeSatAe~ hotI haiM, ve sArI vizeSatAe~ zabdoM kI pakar3a meM nahIM AtIM / jaba maiM sadguruNI jI parama viduSI sAdhvIratna mahAsatI puSpavatI jI ma0 ke virATa vyaktittva aura kRtittva ko zabdoM meM bA~dhane kA upakrama karatA hU~ taba mere sAmane yahI samasyA samupasthita hotI hai| maiM jitanA adhika unheM zabdoM meM bA~dhanA cAhatA hU~ usase kahIM adhika ve bAhara raha jAtI haiM / zabdoM ke halke bATa unake gurutara vyaktittva ko kisa prakAra bA~dha sakate haiM ? | mujhe sadguruNI jI ke sambandha meM likhanA hai para kaThinatA yaha hai ki jo vyakti jitanA adhika nikaTa hotA hai usake sambandha meM likhane meM utanI hI kaThinatA hai / maiM guruNIjI mahArAja ko apane bacapana se hI jAnatA hai| dIkSA ke pUrva sarva prathama unhoMne mujhe apane sannikaTa biThAkara bahata hI prema se dIkSA ke mahattva ko samajhAyA aura kahA-ki jo tumheM jIvana milA hai vaha prabala puNyavAnI ke pazcAt milA hai| yaha jIvana khela aura kUda meM bitAne ke lie nahIM haiN| jIvana ke anamola kSaNa hai yadi tumane ina kSaNoM kA sadupayoga kara liyA to tuma nihAla ho jAoge / unhoMne vividha dRSTAntoM aura rUpakoM ke mAdhyama se mujhe yaha rahasya hRdayaMgama karA diyA, ki jIvana kUkara aura zUkara kI taraha galI aura kUcameM bhaTaka kara bitAne ke lie nahIM haiM / isa jIvana kA uddezya hai, nara se nArAyaNa bananA, AtmA se paroM mAtmA bananA aura insAna se bhagavAna bananA / sadguruNIjI ke upadeza kI chApa mere mana para bahuta gaharI huii| maiMne mana hI mana meM yaha dRr3ha saMkalpa kiyA ki pUjya gurudeva upAdhyAya zrI puSkara muni jI ma0 upAcArya zrI devendra munijI ma0 ke pAsa dIkSA avazya lenI haiM / merI umra usa samaya bAraha-teraha varSa kI thii| mere pUjya pitA zrI ratanalAlajI modI to pUjya gurudeva ke prati pUrNa samarpita hI the/hai| unhoMne apane jIvana ke uSAkAla meM hI yaha niyama le rakhA thA ki yadi koI bhI pArivArika sadasya dIkSA lenA cAhegA to maiM inkAra nahIM houuNgaa| pitA zrI mere vicAroM ke anukUla the| para mere jyeSTha bandhu zrI hIrAlAla jI aura khyAlIlAla jI dIkSA dilavAne ke pakSadhara nahIM the / anya pArivArikajana bhI dIkSA dilavAne ke lie antarAyabhUta hI the| eka pArivA 18 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana HHim www.jaine ? Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha amananeanRDLama rika jana ne to mujhe bhar3akAne kA prayAsa kiyA aura aneka ulTI sIdhI bAteM batAkara mere mastiSka ko bharamAne kA prayAsa karane lgaa| merA mastiSka asthira ho gyaa| mere sAmane eka gambhIra samasyA upasthita ho gaI, ki maiMne jo mana meM saMkalpa kiyA hai vaha ThIka hai ? yA jo yaha vyakti kaha rahA hai vo ThIka hai ? maiM apane hRdaya kI bAta pUjya gurudeva ke sAmane kaha nahIM sakatA thaa| unake tejasvI vyaktittva ke kAraNa unake sAmane jAne se katarAtA thA / maiM guruNI jI ke pAsa pahu~cA, unhoMne mere udAsa cehare ko dekhA, ve samajha gaI ki kucha na kucha isake mana meM bAta hai, unhoMne bahuta hI pyAra ke sAtha vArtAlApa ke daurAna meM mere hRdaya kI bAta nikalavA hI lI / aura mujhe samajhAyA ki acche kArya meM vighna Ate haiM, ye vighna hamArI parIkSA karate haiN| sone ko Aga meM tapAyA jAtA hai jyoM-jyoM use tapAyA jAtA hai tyoM-tyoM vaha adhika camakatA hai| agarabattI ko jyoM-jyoM jalAte haiM tyoM usameM se madhura sugandha phUTatI hai / momabattI ko jalAte haiM to prakAza hotA hai vaise hI hamAre jIvana meM aise prasaMga Ate haiM to hamAre vairAgya kI kasauTI hotI hai parIkSA hotI hai / yadi usa dina guruNI jI mahArAja mujhe pratibodha nahIM dete to maiM isa mahAmArga ko zAyada hI svIkAra kara paataa| ___ guruNI jI mahArAja kA varSAvAsa gurudeva zrI ke sAtha hI ajarAmara purI ajamera meM thaa| maiM prati. dina guruNI jI mahArAja ke pAsa jAtA aura unase dhArmika adhyayana karatA / mere mana meM dIkSA lene kI to bhAvanA thI, para kaba lenI yaha nizcaya nahIM thaa| maiM eka dina guruNI jI ke pAsa baiThA thA, guruNI jI ne mujhe pUchA-terI dIkSA lene kI icchA kaba hai ? maiMne kahA-jaba bhI Apa pharamAyeMgI tabhI, maiM prastuta huuN| merI apanI koI icchA nahIM, ApakI icchA hai / Apane hI to pharamAyA thA ki ziSya aura ziSyAoM kI apanI icchAe~ nahIM honI caahie| unheM guru aura guruNI ke caraNoM meM samarpita honA caahie| maiM to Apake caraNoM meM samarpita huuN| Apa jo bhI nirNaya leMgI, vaha mere hita ke lie hI hogaa| merI bAta ko sunakara garuNIjI mahArAja prasanna hii| unhoMne gurudeva se nivedana kiyA-aura ullAsa ke kSaNoM meM merI dIkSA san 1973 meM ajamera meM sAnanda sampanna huii| ajamera se vihAra kara gurudeva zrI rAjasthAna ke vividha aMcaloM meM vicarate hue ahamadAbAda varSAvAsa hetu padhAre / vahA~ se pUnA, rAyacura, baiMgalora, madrAsa aura sikandarAbAda varSAvAsa sampanna kara gurudeva zrI udayapura pdhaare| punaH guruNI jI ma0 ke darzanoM kA saubhAgya milA / maiM chaH varSa ke bAda mama utthaa| usa varSa sana 1980 meM gurudeva zrI ke sAtha hI udayapura meM cAturmAsa huA / udayapura varSA vAsa meM maiMne guruNIjI mahArAja se uttarAdhyayana sUtra par3hA / guruNI jI mahArAja AgamoM ko itanA bar3hiyA par3hAtI haiM ki jise Agama kA tanika mAtra bhI parijJAna na hoM, vaha bhI Agama ke rahasya ko sahaja rUpa se samajha letA hai / rUpaka aura dRSTAnta ke dvArA viSaya kA jo vizleSaNa karatI haiM vaha bahuta hI anUThA hotA hai / sAtha hI Apa isa prakAra kI hita zikSAe~ detI hai| jo bhAra rUpa nahIM hotI / Apa mujhe satata yahI zikSA pradAna karatI rahIM ki tuma sAdhu bane ho to tumheM sAMsArika prapaMcoM se sadA alaga-thalaga rahanA hai / jIvana meM aise aneka prasaMga A sakate haiM jo tumheM sAdhanA ke mArga se vicalita karane vAle hoN| para tumheM una prasaMgoM meM sadA sarvadA jAgarUka rahanA hai aura apane niyamopa samyak prakAra se pAlana karanA hai / kabhI bhI vicalita nahIM honA hai| tuma usa guru ke ziSya ho, jo mahAn haiM / jinakA jIvana tapa aura tyAga kA pAvana pratIka hai / tuma usa mAtA-pitA kI santAna ho jo bedAga haiM / hama zramaNa bane haiM to hameM zramaNatva kA ujjvala Adarza sadA prastuta karanA hai| vIra aura kAyara meM yahI antara hai ki kAyara vyakti pIche haTatA hai, to vIra ke kadama sadA Age kI ora bar3hate haiN| merI jIvana sarjaka sad guruNIjI | 16 ternat Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha uTho virAdara ! kasa kamara, tuma dharma kI rakSA karo / vIra ke tuma putra hoke, godar3oM se kyA Daro // udayapura varSAvAsa meM pUjanIyA guruNI jI ma. aura pUjanIyA pratibhAmUrti mAtA jI ma. zrI prabhAtI jI ma. ne mujhe samaya-samaya para sazikSAe~ dI haiM ve kabhI bhulAI nahIM jA sakatI / san 1682 meM paramAdaraNIyA mAtAjI ma. ke svargavAsa ho jAne se guruNI jI ma. kA varSAvAsa jodhapura meM gurudeva ke sAtha huA / usa varSAvAsa meM Apane mujhe antakRtudazAMga sUtra, vipAka sUtra Adi AgamoM kA adhyayana karAyA / jaba kabhI bhI maiM guruNIjI sa. kI sevA meM baiThA taba ve mujhe jJAna kI hI bAta batAtI rahIM / kabhI bhI nirarthaka bAta karanA unheM pasanda nahIM / ve cAhatI haiM ki pratyeka kSaNa kA upayoga kiyA jAya / vyApArI vahI mahAn banatA hai jo eka-eka pAI kA hisAba rakhatA ho / jo vyApArI paise kA durupayoga karatA ho jise Avaka va jAvaka kA patA nA ho, vaha mahAn nahIM bana sakatA / jo eka samaya kA sadupayoga karatA hai vahI zreSTha aura jyeSTha bana sakatA hai / san 1983 kA varSAvAsa gurudeva zrI kA madanagaMja kizanagar3ha meM huA / usa varSa bhI bhAgya se ApakA varSAvAsa bhI vahA~ para huA / usa varSAvAsa meM maiMne Apase dazavaikAlika sUtra, tattvArtha sUtra Adi kA adhyayana kiyA / jyoM-jyoM ApakA nikaTa samparka huA, tyoM-tyoM merI zraddhA ApazrI ke prati dina prati dina bar3hatI hI calI gii| isakA mUla kAraNa hai Apa meM sahaja saralatA hai, saumyatA hai aura apAra vAtsalya bhAvanA hai / ApameM sadA hita kI buddhi rahI hone se jo bhI bAta Apa pharamAtI haiM vaha vAta sIdhI hRdaya meM baiTha jAtI hai / guruNI jI mahArAja kA jJAna agAdha hai / ve Agama kI gambhIra jJAtA haiM / Agama ke rahasyoM ko jisa khUbI se samajhAtI haiM ki vaha viSaya sahaja samajha meM A jAtA hai / ApazrI ne dazavaikAlika sUtra kA bahuta hI zAnadAra sampAdana kiyA hai / usa para Apane jo vivecana likhA hai vaha bahuta hI sundara hai / guruNI jI mahArAja ke maiMne aneka bAra pravacana sune haiM / unake pravacana bahuta hI mArmika hote haiM / unake pravacanoM ko sunate samaya aisA sahaja anubhava hotA hai ki hama bhISma-grISma Rtu meM upavana meM baiThe hue zItala manda, sugandhita samIra kA Ananda le rahe haiM / ve pravacana ko dhIre se prArambha karatI haiM aura viSaya kI gaharAI meM zrotAoM ko isa prakAra le jAtI haiM zrotA maMtra mugdha ho jAte haiM / aura phira rUpaka ke dvArA usa viSaya ko isa taraha pratipAdita karatI haiM ki zrotA apane Apa ko dhanya-dhanya anubhava karane lagatA hai / gambhIra viSaya ko bhI sarala rUpa meM prastuta karane kI kalA meM vairAgya kA sampuTa rahatA hai| Apa pUrNa dakSa haiM / Apake sAtha hI maulika cintana pravacanoM kI sabase bar3I vizeSatA hai ki usameM aura maulika udbhAvanAoM kI pracuratA hotI hai / Apake jIvana meM kSamA, zAnti nirlobhatA Adi sadguNoM kA prAdhAnya haiM / yadi yaha kaha dU~ ki ApakA jIvana guNoM kA AgAra hai to atizayokti nahIM hogii| Apa meM nAma kI cAha nahIM hai / jaba maiMne "abhinandana grantha" nikAlane ke sambandha meM Apake laghu bhrAtA, upAcArya gurudeva zrI devendra muni jI ma. se kahA--usa samaya Apa vahIM para virAjamAna thIM / Apane bahuta hI spaSTa zabdoM meM niSedha kiyA aura kahA ki mere meM kahAM guNa haiM ? maiM eka choTI sAdhvI hU~ / yadi grantha nikAlanA hai to sadguruNI jI ma. ke yA mAtA jI ma. ke nAma se nikAleM / ve bilkula hI nirlipta rahIM haiM / unakI nirliptatA se maiM aura adhika prabhAvita huA / I 20 | prathama khaNDa, zubhakAmanA : abhinandana www.jan Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhinandana grantha san 1985 kA dehalI kA varSAvAsa sampanna kara pUjya gurudeva zrI rAjasthAna padhAre / punaH Apake madanagaMja meM darzana prApta hue| ajamera aura vyAvara meM kucha samaya punaH sannikaTa rahane kA avasara milA / AcArya samrATa Ananda RSi jI ma. ke Adeza ko zirodhArya kara pAlI varSAvAsa sampanna kara pUnA padhAre aura guruNI jI ma. bhI nAthadvArA kA varSAvAsa pUrNa kara pUnA padhArIM / isa sammelana meM zrI devendra muni jI ma. ko upAcArya pada pradAna kiyA aura AcArya pravara ke Adeza se gurudeva zrI kA aura Apa zrI kA varSAvAsa AcArya zrI ke sAnnidhya meM ahamadanagara meM huA / ApakI samaya-samaya para hita zikSAe~ mujhe milI / isa samaya bhI maiM Apase AgamoM kA adhyayana karatA rhaa| guru aura gurANI vahI hai jo ziSya aura ziSyAoM para coTa bhI karate haiM aura rakSA bhI / unakI coTa nirmANa ke lie hotI hai / unakI zikSAe~ jIvana nirmANa ke lie hotI haiM / guruNIjIma kI asIma kRpA mujha para rahI hai| unakI asIma kRpA ke phalasvarUpa hI maiM sAdhanA ke patha para apane mustaidI kadama bar3hA sakA / unakI nirmala chatra chAyA hama para sadA banI rhe| isI maMgala AzA ke sAtha maiM apane zraddhA snigdha sumana samarpita kara rahA hU~ / yaha hai pAradarzI vyaktitva .... mahAsatI priya darzanAjI vyakti janma se nahIM, apane karttavya se mahAn banatA hai / sadguruNIjI mahArAja ke sambandha bhI yahI bAta hai / jisa dina unakA janma huA, parivAra ke logoM ke liye bhI koI anahonI bAta nahIM thI / usa samaya kisI ko yaha kalpanA bhI nahIM thI ki eka mahAna AtmA hamAre yahA~ para janmI hai / para Aja Apake adbhuta kRtitva ko dekhakara bhArata ke vividha aMcaloM meM rahane vAle zraddhAluoM ne Apake dIkSA svarNa jayantI ke pAvana prasaMga para abhinandana grantha samarpita karane kA nirNaya liyA hai / " jaba yaha nirNaya liyA gayA to anekAneka zraddhAluoM ke hRdaya kamala khila uThe / lobha, lipsA, bhrama aura krodha kA dunivAra mahAsatI zrI puSpavatIjI kA zAnta ceharA karate haiM to darzaka ko zAnti kA anubhava aura jyotirmaya netra AzA aura zAnti Aja saMsAra ghRNonmAda kA zikAra ho rahA hai| bolavAlA hai / bhraSTAcAra aura patana ke yuga meM jaba hama nihArate haiM, unake zAnta cehare kI ora jarA-sA dRSTinikSepa hotA hai / unakI AkRti maMgalamayI hai / unakA caur3A lalATa kA AzvAsana dete haiM / aura unake santulita vyavahAra se to pratyeka vyakti mugdha ho jAtA hai / lagatA hai sAkSAt mahAsatI candanabAlA hai / 'bahujana hitAya aura bahujana sukhAya' ve asIma mAnavatA kA sandeza lekara pada yAtrA karatI haiM / aura jahA~ bhI jAtI haiM vahA~ para naI bhAvanA aura nayA vAtAvaraNa taiyAra ho jAtA hai / maiMne sarvaprathama Apake darzana udayapura meM kiye / Apake sambandha meM mujhe mAtezvarI zrImata yaha hai pAradarzI vyaktitva | 21 www.jain Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha rAjabAI aura pitA zrI kanhaiyAlAlajI lor3hA aura merI bar3I bahana ratanabAI ne bahuta kucha batAyA thaa| unhoMne kahA ki mahAsatI puSpavatIjI teraha varSa kI umra meM jaba sAdhanA ke patha para kadama bar3hAne kA nizcaya kiyaa| taba sAre pArivArikajana virodha meM the| kaThina parIkSAoM meM gujarane ke pazcAt unakI dIkSA huii| aura unake tIna varSa pazcAt tumhAre bhAI devendra muni ne dIkSA grahaNa kii| aura unakI dIkSA ke cAra mAha pazcAt tumhArI mausI ne dIkSA grahaNa kI / maiMne mana hI mana meM yaha nizcaya kiyA ki maiM bhI saMyama ko svIkAra karUMgI / bahana, bhAI aura mausI ke kadamoM para calUMgI / pitAjI se mujhe bhaya lagatA thaa| para mA~ ke sAmane to hRdaya khulA huA thaa| maiMne mA~ se kahA-mAM maiM bhI dIkSA luuNgii| merI mA~ dhArmika saMskAroM vAlI bhadra prakRti kI suzIla mahilA haiN| mA~ ne kahA-yadi tuma dIkSA logI to hama tumheM kisI bhI prakAra kA kaSTa nahIM deNge| maiM tumhAre pitAjI ko kahakara AjJA bhI karavA duuNgii| maiMne socA-mA~, majAka kara rahI hai / kyoMki mere Asa-pAsa meM kahIM bhI vairAgya nahIM thaa| khelanA, kudanA aura par3hanA, likhanA hI kArya thaa| maiM sAdhu, santa, satiyoM ke pAsa bhI nahIM jAtI thii| san 1956 meM upAdhyAya pUjya gurudeva zrI puSkaramunijI ma0 kA varSAvAsa udayapura meM huaa| gurudeva ke sAtha hI bhAI mahArAja zrI devendra munijI bhI the| bhAI hone ke nAte maiM yadA-kadA darzanArtha jaatii| pahalI bAra merA santoM se vizeSa samparka huaa| usa samparka meM mere mana para eka vizeSa chApa pddii| vaha chApa yaha thI ki jaina zramaNoM kA jIvana kitanA tyAgamaya hai| vArtAlApa ke prasaMga meM bhAI ma0 mujhe yaha preraNA pradAna karate rahe ki tumheM yaha jo jIvana milA hai| isa jIvana kA lakSya bhautika vaibhava prApta karanA nahIM hai| isa jIvana kA uddezya hai-apane jIvana ko mahAna banAnA / apane tA ke nAma ko rozana krnaa| maiMne mausI mahArAja va bahana ma0 ke darzana bhI nahIM kiye the| para mana meM yaha nizcaya kiyA-maiM bhI sAdhanA patha para bddhuuNgii| jaba maiMne mausI ma0 va bahana ma0 ke darzana kiye, merA hRdaya Ananda vibhora ho utthaa| mausI ma0 ne mujhe preraNA dI aura maiMne bhI unheM AzvAsana diyA ki merI bhAvanA hai| maiM goguMdA apane nanihAla phuNcii| usa samaya Apa vahA~ para padhArI huI thI / nanihAla meM aura to koI kAma thA hI nahIM, sAre dina mahAsatIjI ke hI sAnidhya meM jJAna, dhyAna sIkhanA prArambha kiyA aura vaha sAnidhya mere liye varadAna rUpa meM bnaa| merI bhAvanA uttarottara bar3ha rahI thii| mere bahuta anunaya-vinaya karane para mujhe guruNIjI mahArAja kI sevA meM rahane kI AjJA mila gii| maiMne unake sAnidhya meM rahakara dhArmika adhyayana vikasita kiyaa| pUjya pitA zrI kI icchA thI ki maiM kucha dina rukakara bAda meM dIkSA luuN| dhArmika adhyayana karate-karate mujhe bAraha mahine se adhika samaya ho gayA thaa| ataH maiM cAhatI thI ki merI dIkSA jaldI ho jAya / merI dIkSA ke pAvana prasaMga para gurudeva zrI ko bhI bulavAnA cAhatA thii| para usa samaya bhAI najI mahArAja atyadhika asvastha the| ve svAsthya ke kAraNa dIkSA para nahIM padhAra sake / merI dIkSA jaina jagata ke jyotirdhara nakSatra AcArya zrI gaNezIlAlajI mahArAja ke dvArA san 1960 meM udayapura meM sampanna huI aura maiMne bahinajI mahArAja kA ziSyatva svIkAra kiyaa| __ merA adhyayana bahinajI mahArAja ke hI netRtva meM huaa| adhyayana kI apekSA adhyApana kArya adhika kaThina hotA hai| adhyayana meM vidyArthI apane Apako khapAtA hai| para adhyApana meM para ke liye apane Apako khapAnA par3atA hai| adhyApaka kI yogyatA kA parIkSaNa hotA hai| adhyApaka 22 | prathama khaNDa, zubhakAmanA : abhinandana S 4.EENAWATCH HASA www.lal CAREERStaternational THERE HAHAREPORT HTTA Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Amanandana grantha adhyApana karttA kI yogyatA ko dekhakara saMkSepa aura vistAra se viSaya kA vizleSaNa aura pratipAdana karatA hai / adhyApana meM aneka kaThinAiyA~ haiM / phira bhI isa kaThina kArya ko Apa sahaja rUpa se sampanna karane meM kuzala haiM / ApakI dekha-rekha meM aneka sAdhviyoM ne adhyayana kiyA aura aneka chAtrAoM ne dhArmika adhyayana kiyA / ApakA anuzAsana kaThora nahIM apitu mRdu hai / Apa adhyayana karane vAle vidyArthiyoM ko vizeSa ulAhanA nahIM detI / DA~Ta-DapaTa meM ApakA vizvAsa hI nahIM hai / phira bhI zaikSya sAdhviyoM para itanA niyantraNa hotA hai ki Apake binA pUche koI bhI kArya nahIM karatI / AtmIyatA meM aisA adbhuta AkarSaNa hai ki utanA AkarSaNa DA~Ta-DapaTa meM nahIM hotA / kArya karatI haiM, utanI hI tatparatA se Apa adhyApana kA apanA hI kArya samajhatI hai / isaliye Apako usa kArya jitanI tatparatA se Apa adhyayana kArya bhI karatI haiM / ve adhyApana ke kArya ko bar3A hI Ananda AtA hai / dIkSA grahaNa karane ke pazcAt sAdhucaryA kA prArambhika jJAna karAne hetu dazavaikAlika sUtra ko kaMThastha karAyA jAtA / mere ko pATha dete samaya Apane rAjasthAnI kahAvata "jJAna kaNThA~ aura dAma aNTA" ko sunAte hue kahA - isa umra meM jitanA jJAna tuma kaNThastha karogI / utanA hI tumhAre liye lAbhaprada rahegA / " jaba maiMne laghu siddhAnta kaumudI kA adhyayana prArambha kiyA / taba Apane eka dohA pharamAyA thA vaha dohA isa prakAra hai khAna pAna cintA tajai, nizcaya mAMDe maraNa / gho-cI-pU-lI karato rahai, jada Avai vyAkaraNa || jaba koI vyakti khAna-pAna kI cintAoM se mukta hokara kevala vyAkaraNa ke pIche apane Apako jhoMka detA hai, jo vyAkaraNa ko ghoTane meM, citArane meM, pUchatAcha karane meM aura likhane meM apanA samaya lagAtA hai vahI saMskRta vyAkaraNa ko par3ha sakatA hai / adhyayana karane vAle vidyArthI kA saMkalpa jitanA sudRr3ha hogA, vaha utanA Age bar3ha sakegA / maiM jo kucha bhI adhyayana kara sakI hU~, vaha saba guruNIjI ma0 kI hI kRpA kA pratiphala hai / guruNIjI mahArAja kA adhyayana bahuta hI vizAla hai aura adhyApana karAne kI kalA to bar3I adbhuta hai, anUThI hai / 6 guruNIjI mahArAja kI eka bahuta bar3I vizeSatA hai ki ve apanA amUlya samaya nirarthaka nahIM khotI / nirarthaka vArtAlApa karanA Apako bilkula hI pasanda nahIM hai / svAsthya jitanA cAhiye utanA anukUla nahIM rahatA tathApi niyamita samaya para Apa japa karatI haiM, dhyAna karatI hai aura svAdhyAya karatI hai / prAyaH yaha dekhA jAtA haiM jo vidvAna hote haiM, unameM sevA kA guNa bahuta hI kama hotA hai / ve prAyaH yaha samajhate haiM ki sevA karanA samaya kA apavyaya karanA hai / para guruNIjI mahArAja isa bAta ke apavAda rahI haiM / maiMne apanI A~khoM se dekhA hai / merI dAda guruNIjI tapa aura tyAga kI jvalanta pratimA mahAsatI zrI sohanakuMvarajI mahArAja jaba rugNa huI thI taba Apane dina-rAta kI paravAha kiye binA khUba sevA kI / mausI mahArAja pratibhA mUrti zrI prabhAvatIjI mahArAja jaba asvastha thI taba Apa isa rUpa se sevA karatI rahI / unakI sevA bhAvanA ko dekhakara maiM vismaya mugdha thI / eka bAra mere ko apenDisa sAiTisa kA darda ho gayA / jisakA oNparezana karavAnA pdd'aa| usa samaya ApakI sevA bhAvanA dekhakara to maiM daMga raha gaI / Apa apane Avazyaka kAryoM ko chor3akara merI sevA meM lagI rahI / cAhe koI choTI satI ye hai pAradarzI vyaktitva | 23 www.jai Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha hoM cAhe bar3I hoM, unakI sevA Apa aglAna bhAva se karatI haiM / sevA kA jaba bhI avasara AyA taba Apa pIche nahIM haTatI / Apake jIvana meM anekoM vizeSatAe~ haiM / merI lekhanI una vizeSatAoM kA varNana karane meM kahA~ sakSama haiM ? maiM apanI ananta AsthA sadguruNI ke caraNoM meM samarpita kara rahI huuN| maiM yaha maMgala kAmanA karatI hU~ ki sad guruNIjI kI chatra-chAyA sadA hamAre para banI raheM / hama ApakI chatrachAyA meM nirantara AdhyAtmika utkarSa kI sAdhanA karatI rheN| aura ApakA varadahasta sadA hamAre para rahe jisase hama jJAna, darzana, cAritra meM pragati kara Apake nAma ko adhika se adhika rozana kre| jina zAsana kI prabhAvanA kara sakeM / mujhe Apake pAradarzI vyaktitva meM jo guNa pahalI bAra dikhAI diye ve hI guNa maine sadA ApameM pAye haiM / unhIM vizeSatAoM ke kAraNa Apa mahAn vanI haiM / guNoM ke AgAra mahAsatI kiraNaprabhA zAstrI gaMgA meM avagAhana karane se, jyoM tana pAvana bana jAtA hai / sad guruNIjI ke darzana karane se tyoM mana bhAvana bana jAtA hai // jIvana meM sadguru yA sadguruNI kA milanA bahuta hI kaThina hai / sadaguru yA sadguruNI eka vilakSaNa AdhyAtmika zakti hai / jo mAnava ko nara se nArAyaNa, AtmA se paramAtmA aura insAna se bhagavAna banA detI hai / sadguruNI jIvana kI eka zreSTha kalAkAra haiM jo jIvana sughar3a pratimA kA rUpa dekara usakI gaurava garimA meM abhivRddhi karatI haiM / rUpI anaghar3a patthara ko hamArA parama saubhAgya hai ki hameM parama viduSI sAdhvI ratna puSpavatIjI jaisI sadguruNI prApta huI haiN| unakA jIvana guNoM kA AgAra hai / jaise guladaste meM raMga-biraMge phUla apanI madhura saurabha se janamana ko tAjagI pradAna karate haiM, vaise hI sadguruNIjI ke sadguNoM kI sumana naI dizA pradAna karatI haiN| hamAre jIvana meM abhinava krAnti paidA karatI hai / sadguruNIjI mahArAja meM kRtitva zakti apUrva hai / ve jisa kArya ko apanA lakSya banA letI haiN| usa para nirbhIka hokara bar3hatI haiM / bAdhAeM aura ApattiyAM AtI haiM / para puruSArthiyoM ke sAmane sabhI svayameva nirasta ho jAtI hai / aura unakA patha nirvighna aura nirvivAda ho jAtA hai / etadartha hI to eka zAyara ne likhA hai bahAdura kaba kisI kA, AsarA, ahasAna letA hai / usI ko kara gujarate haiM, jo dila meM thAma lete haiM // nirutsAhI vyakti kisI bhI kArya ko karane ke liye avasara kI pratIkSA karatA hai / para utsAhI aura karmaTha vyakti hara paristhiti ko apane Apa meM DhAlakara kArya sAdha lete haiM / avasara unake 24 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jainelit Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Amanandana grantha sAmane sadA nata rahatA hai / guruNIjI mahArAja kI yaha vizeSatA hai, ve apane praNa kI pakkI haiM, ve jisa kArya ko karane kA nirNaya letI haiM usa kArya ko samApanna karake hI virAma letI hai / na bIca meM ve rukatI haiM, na aTakatI haiM aura na bhaTakatI haiM / kintu kaThinAiyoM kI kaThora caTTAnoM ko cIratI huI Age bar3ha jAtI haiM / eka kavi ke zabdoM meM kahU~ to isa prakAra kaha sakatI hU~ praNa ke pakke, karmaTha mAnava, jisa patha para bar3ha jAte haiM / eka bAra to raurava ko bhI, svarga banA dikhalAte haiM // arastu ke zabdoM meM "Life is movement" sakriyatA hI jIvana haiM / sakriya vyakti hI sAdhanA ke sarvocca zikhara ko chU sakatA hai / kintu niSkriya vyakti sAdhanA ke patha para saphalatA ke sAtha nahIM bar3ha pAtA / sakriyatA saMjIvanI zakti hai, oNksIjana hai, jo jar3atA kI kArbana haTAkara jIvana ko gatimAna banAtA hai / mahAsatI puSpavatIjI dhuna kI dhanI, tapa aura tyAga kI sAkAra mUrti haiM / rASTrapitA mahAtmA gA~dhI ne likhA hai- " tyAga eka sAttvika Ananda hai / tyAga ke binA mAnava kA vikAsa nahIM ho sakatA / guruNIjI mahArAja svayaM to sAdhanA kA sAttvika Ananda anubhava karatI haiM / aura jo vyakti unake samparka meM Ate haiM unheM bhI adhyAtma Ananda kA amRta pAna karAtI haiM / sAdhanA ke surasaritA meM ve svayaM to snAna karatI hI haiM aura jo saMparka meM Ate haiM unheM bhI utprerita karatI haiN| kisI ne bahuta hI sundara likhA hai-- bAtoM se kucha nahIM hotA, kAma karane vAle bar3hate haiM / khar3e rahane se kucha nahIM, Age calane vAle zikhara car3hate haiM / nAma kA yaha saMkrAmaka roga, bahutoM ko parezAna kara baiThA / virale hI bace jo aramAnoM ko sahI DhA~ce meM mar3hate haiM / sadguruNIjI vinamratA kI sAkSAtumUrti hai / ahaMkAra unake Asa-pAsa meM kahIM para bhI nahIM hai | cAhe nirdhana ho, cAhe dhanI ho, bAla ho, cAhe vRddha ho, cAhe santa ho, cAhe gRhastha ho / sabhI ke sAtha unakA vahI udArabhAva hai / hRdaya aura vANI ke vilakSaNa mAdhurya ke kAraNa ve sabhI kA sammAna karatI haiM / cAhe bhale hI koI umra yA dIkSA meM bhI choTA ho, ve unako bahuta hI Adara ke sAtha pukAratI haiM / dharma kA mUla vinaya haiM, vaha niyama unake jIvana meM, vyavahAra meM mUrtimAna hai / yahI kAraNa hai ki ApakA abhinandana abhivandana samAja kara rahA hai / ......... puSpa - sUkti kaliyAM [D] ahiMsA jIvana kA zreSTha saMgIta hai / jaba vaha saMgIta jana-jana ke mana meM jhaMkRta hotA hai, taba mAnava-mana Ananda meM jhUmane lagatA hai / [] ahiMsA dayA kA akSaya koSa hai / dayA ke abhAva meM mAnavamAnava na rahakara dAnava ho jAtA hai / guNoM ke AgAra | 25 www. Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha * ** * * * * * * 700000000000000 batadteste stastestostestestostestado destesleste stedestastastedadlestostestes destestastestostesked cArya zrI jI kI jyeSTha bhaginI parama viduSI sAdhvI vividha guNoM kA saMga ma . ratna zrI puSpavatI jI bhI padhArI aura AcArya zrI ke sAnidhya meM unakA varSAvAsa bhI ahamadanagara -zrI kundana RSijI meM huaa| cAra mAha taka mahAsatIjI ko bahuta hI nikaTa se dekhane kA sunaharA avasara milA / aura aneka bAra Apa zrI ke pravacanoM ko bhI sunane kA parama viduSI sAdhvIratna zrI puSpavatIjI kA saubhAgya milaa| Apa jaba kabhI bhI kisI bhI viSaya vyaktitva bahuta hI vilakSaNa hai, inakA adhyayana para bolatI haiM to usa viSaya ke tala-chaTa taka paha~gambhIra hai / cintana gaharA hai san 1964 ajamera meM catI haiM / sUktiyA~-yuktiyA~ aura rupaka ke mAdhyama se zikhara sammelana kA bhavya Ayojana thA, usa viSaya ko itanA sarala-sarasa banAkara prastuta karatI sammelana meM sammilita hone ke lie mahAmahima haiM ki zrotA sahaja hI viSaya ko hRdayaMgama kara pUjya gurudeva bambaI ghATakopara se vihAra kara tejI se letA hai| usa dizA meM kadama bar3hAte hue vijaya nagara pdhaare| maiMne mahAsatI jI ko, svAdhyAyI bandhuoM ko usa samaya gulAbapurA meM sarva prathama mahAsatI puSpa- par3hAte hue bhI dekhA hai / ve eka-eka bAta ko bahuta vatIjI se milane kA avasara prApta huaa| usa hI sarala rIti se samajhAtI haiN| pahale mUla pATha para samaya merI dIkSA ko sirpha do hI varSa hue the / prathama artha karatI haiM, phira viSaya kA vivecana isa prakAra darzana meM hI maiMne yaha anubhava kiyA ki mahAsatI karatI haiM ki kaThina se kaThina viSaya bhI samajhane meM puSpavatI jI eka pratApa pUrNa pratibhA kI dhanI sAdhvI kaThinatA nahIM hotii| haiM / ajamera gulAbapurA kI yAtrA meM do tIna-bAra maiMne varSAvAsa meM yaha anubhava kiyA ki mahAsatI mahAsatI jI se milane kA avasara milA / ajamera jI kA hRdaya makkhana se bhI adhika mulAyama hai| meM pUjya gurudeva zrI ko AcArya pada pradAna kiyA kisI bhI duHkhI vyakti ko dekhakara unakA komala gayA aura usakI jo caddara razma huI vaha bahuta hI hRdaya dravita ho jAtA hai| sAtha hI unakA hRdaya darzanIya thii| ajamera se AcArya pravara paMjAba, sarala bhI hai| isa kAraNa unake jIvana meM vividha hariyANA, uttara-pradeza ko sparzate hue rAjasthAna meM guNoM kA madhura saMgama huA hai| maiM abhinandana ke padhAre kintu mahAsatIjI se punaH milane kA avasara pAvana prasaMga para apanI ora se zraddhA sumana samarpita prApta nahIM huaa| kara rahA huuN| san 1987 meM pUnA santa sammelana kA navya-bhavya puSpa sUkti kaliyAM Ayojana puNya bhUmi pUnA meM huaa| isa sammelana meM asatyAcaraNa manuSya ko paramAtmA se dUra dUra-dUra se santa aura satI vRnda kA padArpaNa huaa| kara detA hai, aura mAnava samAja jo bahuta hAni pahuMgambhIra vicAra carcAe~ huii| zramaNasaMgha ko sudRr3ha cAtA hai| banAne kA upakrama kiyA gyaa| sAhitya manISI / asatya paraloka ke lie duHkhadAya hai / isa zrI devendra munijI upAcArya pada aura DaoN. ziva muni loka meM bhI asatyavAdI kI nindA jI ko yuvAcArya pada dekara zramaNasaMgha kI garimA usakI saccI bAta para bhI vizvAsa nahIM karanA / meM abhivRddhi kI gii| isa sammelana meM hamAre upA hai, koI ENTRA 26] prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana remational BIRERADE www.jainelip Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ muNdNjlNtriNcNddNcddNNdiNciNdiNcddN kaarnnNgaa a nta ra sA dha nA kI e ka sa pha la yA zrI --mahAsatI kusumavatIjI mahArAja SEEDHOLDERSESSIOESSESEDIEDCHCEEDEDICAEDEREDEDGCSCGESEPHEBEDEOHDDEDESEDESEEDSCHEESERESEDDRESSESE D CGLDIERESENICIPEDIOPENISEDIESEGEDEODESEELE jaina dharma kI sAdhanA antaHparimArjana kI jAya to ve nakha-zikha sarala haiM, nirdambha haiM, maiMne unheM sAdhanA hai, Atma-pariSkAra kI upAsanA hai / vaha bahuta hI nikaTa se dekhA hai varSoM taka mai unake satat bAhya veza-bhUSA aura karmakANDa kI camaka-damaka meM sAhacarya meM rahI huuN| kitanI hI bAra maiMne unheM samApta nahIM hotii| usakA mArga bAhara kI apekSA parakhA hai| ve zata-pratizata sarala haiM - anekoM bAra antaraMga adhika hai yahI kAraNa hai, ki strI-puruSa adambha bhAva kI kasauTI para ve kharI utarI haiN| Adi kA binA bheda-bhAva ke koI bhI vyakti Anta- unakA AcAra sarala hai, vicAra nirmala hai, aura rika sAdhanA se jIvana ko sAdhakara mokSa prAptakara paraspara vyavahAra sneha aura sauhArda se tarala hai| sakatA hai| jo bhI kiyA vaha sApha aura jo bhI kahA vaha bhI parama viduSI sAdhvIratna mahAsatI zrI puSpavatI sApha unheM lukAva aura chipAva pasanda nhiiN| jI isI antaraMga sAdhanA kI eka prazasta yAtrI haiM, puSpavatIjI ke dIkSA ke kucha mAha pUrva merI bAlyakAla meM unhoMne zramaNadharma kI nirmala dIkSA huii| hama donoM eka hI sadguruNI kI ziSyA sAdhanA ko svIkAra kiyA aura taba se satata rahI haiM / hama donoM meM apAra sneha aura sadbhAvanA binA kisI prakAra kA zoragula macAe, vijJA- rahI, hama donoM ne sAtha-sAtha adhyayana kiyA aura panabAjI se dUra rahakara mauna bhAva se sadguruNI parIkSAe~ dii| unakI buddhi bahuta hI tIkSNa thI, nidiSTa adhyAtma patha para siMhanI kI bhA~ti nirantara pratyeka viSaya ke tala chaTa taka ve pahu~catI thI tathApi gati aura pragati karatI rhiiN| AMdhI AI, tUphAna unameM namratA kUTa-kUTakara bharI thI / ahaMkAra aura Ae aura bhayaMkara jhaMjhAvAta bhI Aye para na kahIM mamakAra kA nAga unheM kabhI DaMsA nhii| unakI bhaTakI na rukI, kintu viveka aura vairAgya kI vANI aura vyavahAra meM sadA mujhe namratA ke saMdarzana jagamagAtI mazAla lekara nirantara apane lakSya kI hote rahe haiN| ora bar3hatI rahI; unakI sAdhanA sabhI ke lie eka adhyayana ke pazcAt ve lambe samaya taka udara mUrtimAna Adarza hai| vyathA, sira vyathA Adi se parezAna rahI, kintu sAdhanA kI sarvaprathama kasauTI hai saralatA, kabhI bhI hatAza aura nirAza na hokara vIrabAlA niSkapaTatA, adambhatA binA saralatA ke Atma- kI taraha saMkaToM ko parAsta karatI huI ve Age bar3hI zuddhi nahIM ho sktii| dravya-kAla-bhAva kI dRSTi haiN| ve eka saphala lekhikA haiM, hoMne dazavaikAlika se bAhyAcAra meM kucha parivartana ho sakatA hai para jaise Agama grantharatna kA sampAdana aura vivecana yadi usakA hRdaya sarala hai, to usakI sAdhanA ghRta- kiyA hai to kinAre-kinAre, satI kA zApa, kaMcana sikta pAvaka ke samAna sahaja, sarala aura nidhUma aura kasauTI, phUla aura bhaMvarA jaise zreSTha upanyAsoM hogI, nirmala hogii| mahAsatI puSpavatIjI saralatA kI lekhikA bhI haiM / lekhikA ke sAtha kuzala pravacana kI jyotirmaya mUrti haiM,yadi sAhityika bhASA meM kahA kI bhI haiN| antara sAdhanA kI eka saphala yAtrI | 25 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dIkSA svarNa jayantI ke pAvana prasaMga para maiM apanI laghu bahana puSpavatI jI kA hArdika abhinandana karatI hU~ aura yaha maMgala bhAvanA bhAtI hU~ ki ve pUrNa svastha rahakara sadgurUNI jI ke nAma ko adhikAdhika rozana kreN| unakA nAma sarvatra aura sarvadA camakatA rahe aura unake kAma kI mahimA sadA gAI jAya / r3iyA evaM mAtA prema devI ke ghara 18 navambara 1924 ko janmI sundara kumArI ne mAtra 14 varSa kI alpAyu meM saMyamapaMtha aMgIkAra kara vairAgyamaya jIvana apanA liyA / guruNI mahAsatI zrI sohanakuMvarajI ma0 sA0 evaM guru upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0 sA0 Adi ke sAnnidhya meM rahakara Apane aneka jaina graMthoM va AgamoM kA gahana adhyayana kiyA / cAritrika dRr3hatA evaM jJAna sampannatA ke sAtha-sAtha ApakI lekhanI bhI susAhitya sRjana meM laga gaI / jahA~ Apane aneka racanAoM kA sarjana kiyA vahIM aneka 6666666666666* bahumukhI pratibhA -- zrI puSpavatIjI kRtiyoM kA saphala sampAdana bhI kiyA / apane dIrgha - udaya muni 'jaina siddhAntAcArya' saMyamI jIvana meM Apane mevAr3a, mAravAr3a aura ma0 pra0 Adi kSetroM meM paidala vihArakara hajAroM-lAkhoM dharmAluoM ko Atma-kalyANa ke satya dharma patha kA jJAna kraayaa| Apa zrI ke bahumukhI vyaktitva se prerita, prabhAvita hokara aneka bhaSya AtmAoM ne bhagavatI dIkSA aMgIkAra kI / 36666666666666666666 00000000000 bhAratIya sabhyatA evaM saMskRti meM nArI zakti kA mahattvapUrNa sthAna hai / apane vividha rUpoM meM nArI ne prema, tyAga, karuNA va dharma kI aisI mizAleM prastuta kI hai ki sArA jaga Aja bhI isake sAmane natamastaka sA hai / sItA, aMjanA, caMdanabAlA, lakSmIbAI, rajiyA sultAna Adi aisI aneka mahAn nAriyA~ isa dharA para huI haiM jinhoMne bhArata kA nAma sAre vizva meM rozana kiyA hai / mahAsatI jI ma0 sA0 apane saMyamI jIvana ke svarNa jayantI varSa meM praveza kara rahI hai / isa zubhaavasara para hama saba milakara unakA sAdara abhinandana karate hue unake zatAyu hone kI kAmanA karate haiM / Apa zrI apane jJAna-dhyAna, saMyama - sAdhanA se Atma-kalyANa ke sAtha-sAtha jana-jana ko supatha ke lie sadA prerita karate rahe, inhIM zubha bhAvoM ke sAtha kalama ko virAma detA hU~ / jaina dharma paramparA meM bhI aisI aneka satiyA~zrAvikAe~ huI haiM jisake kAraNa yaha dharma apane Apa ko gauravAnvita mahasUsa karatA rahA hai / mahAsatI danabAlA, mainAsundarI, mRgAvatI Adi anekoM mahAsatiyA~ jahA~ bhUtakAla meM huI haiM vahIM vartamAna meM bhI yaha zrRMkhalA abAdha rUpa se jArI hai / Aja bhI jainadharma meM aisI anekoM mahAsatiyA~ vidyamAna hai| jo kaThora saMyamI patha para calate hue apanI AtmA kA kalyANa karane ke sAtha-sAtha bhavIjanoM ko bhI dharma kA sumArga batA rahI hai / parama viduSI sAdhvI ratna zrI puSpavatI jI ma0 sA0 eka aisI hI mahAsatI haiM jo saMyamI jIvana ke svarNa jayantI varSa meM praveza karane jA rahI hai / udayapura (rAja0 ) meM pitA zrI jIvanasiMha bara 28 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana kakakakakakakakakaka abhinanda na 10 peppeF455 4* Feb * * ke bola - zrI ajita muni 'nirmala' atteaaseaaklaaseaakttaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaktteaa zramaNa bhagavAna mahAvIra ke dharma zAsana meM jaina nArI kA mahattvapUrNa sthAna hai / caturvidha saMgha meM do saMghoM kA sambandha nArI se hai, eka sAdhvI aura dUsarI zrAvikA / sAdhu aura zrAvaka kI bhAMti sAdhvI aura Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrAvikA kA mahattva bhI kama nahIM hai / ve bhI saMgha ke jisa ghaTiyA stara se prastuta kiyA jA rahA hai| AdhAra haiM, jo apane Apa meM eka aisI mizAla vahA~ jaina nArI eka Adarza nArI ke rUpa meM apanI hai jo ayantra DhU~r3hane para bhI nahIM mila sktii| Ana-bAna aura zAna banAye hue hai| usakA ujjavala __ jahA~ taka AdhyAtmika utkrAnti kA prazna hai, aura samujjvala jIvana Aloka staMbha kI taraha patha nArI puruSa se kisI bhI prakAra kama nahIM hai| vaha pradarzaka hai| kevalajJAna aura mokSa ko prApta kara sakatI hai| sAdhvI zrI puSpavatIjI jaina saMsAra kI eka parama nArI tapa aura tyAga kI, saMyama aura sAdhanA kI viduSI sAdhvIratna haiM, jo sarvadA nispRha aura nirpakSa jvalanta pratimA haiM, adbhuta hai usakI mahimA anupama bhAva se sAdhanA ke patha para avirAma gati se bar3hatI hai usakI garimA / aisA koI kAla nahIM rahA, rahI haiN| unhoMne nyAya, vyAkaraNa, kAvya, Agama jisameM jana nArI puruSoM se Age na rahI hoN| pratyeka Adi darzana tathA nIti granthoM kA tala sparzI adhyatIrthaGkara ke samaya zramaNoM kI apekSA zramaNiyoM kI yana kara apane jIvana ko camakAyA hai| ve sAdhusaMkhyA adhika rhii| zrAvakoM kI apekSA zrAvikAe~ jIvana aura maryAdA ke sAkSAt pratimUrti haiM / RjutA adhika rhiiN| jaba hama AgamoM meM unakA tapa aura samatA evaM karanI-kathanI kI ekarUpatA unakI sahaja tyAga se jagamagAtA jIvana par3hate haiM to hRdaya unake vRtti hai| vastutaH guNa gambhIra evaM zAnta prakRti kI caraNoM meM nata ho jAtA hai, sira zraddhA se jhuka sAdhvIratnA puSpavatIjI mAnava samAja kI gaurava haiN| jAtA haiN| aisI sAdhvIratna kA abhinandana / tapa-tyAgaatItakAla meM agaNita jaina nAriyA~ huI haiM, saMyama, samatA, satya, zIla, sevA, sadAcAra kA jinake tapa aura tyAga kI kamanIya kahAniyA~ jana- abhinandana hai| maiM abhinandana kI isa maMgala velA jana kI jihvA para aMkita haiM / Aja bhautikavAda ke meM abhinandana karate hue apane Apako dhanya anubhava yuga meM nAriyoM kA bIbhatsa rUpa prastuta kiyA jA kara rahA huuN| yaha jaina nArI kA abhinandana hai| rahA hai / satya aura zIla kI pAvana pratIka nArI ko vi vi dha tA oM kA saMga meM ___...mahAsatI pramodasudhA jI mahAsatI puSpavatI jI ke jIvana meM vividhatAoM kA madhura saMgama hai| unameM zraddhA kI pramukhatA hai to tarkazakti bhI kama nahIM hai / unameM samatA kI pradhAnatA hai to zAsaka kA manobhAva bhI hai| unameM hRdaya kI sukumAratA hai, vahA~ caritra pAlana ke prati pUrNa kaThoratA bhI hai| ve kisI bhI vyakti meM guNoM kI apekSA karatI hai| aura usake duguNoM kI upekSA karatI haiN| unameM jahA~ dharma ke pratirAga hai, vahA~ saMsAra ke prati virAga hai / isa prakAra unakA jIvana vividha virodhI yugala kA sarasa saMgama haiN| eka dina unhoMne rAjasthAna kI pAvana puNya dharA udayapura meM janma grahaNa kiyaa| abhibhAvaka gaNoM ke pyAra ko ThukarA kara sAdhanA ke mahAmArga para kadama bar3hAye / AtmA meM jo ananta jJAna, anantadarzana, ananta Ananda, ananta zakti hai, usakI abhivyakti ke lie hI unhoMne sAdhanA kA patha svIkAra kiyaa| vividhatAoM kA saMgama | 26 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaise miTTI meM gaMdha hotI hai| vaha avyakta gaMdha pAnI kA yoga milate ho vyakta ho jAtI hai| agara meM gaMdha hotI hai, vaha gaMdha agni kA samparka pAte hI vyakta ho jAtI hai| vase ho AtmA ko arva zakti bho dIkSA kA saMyoga pAte hI vyakta hone lagatI hai / dIkSA vaha saMskAra hai jo AtmA ko asatya se satya kI ora, andhakAra se prakAza kI ora le jAtI hai| . yaha eka parakhA huA satya hai-tape binA koI bhI vyakti jyoti nahIM banatA aura khape binA koI bhI vyakti motI nahIM bntaa| AtmopakAra ke binA paropakAra nahIM ho sakatA / paropakAra kA utsa AtmopakAra hI hai| jo apane Apa ko gaMvAkara dUsaroM ke nirmANa kA svapna dekhatA hai vaha dUsaroM ko banA nahIM pAtA aura vaha apane Apako bhI gaMvA detA hai| dUsaroM kA vahI nirmANa kara sakatA hai, jo pahale-pahale apane ApakA nirmANa karatA hai| mahAsatI jI ne pahale apane Apako sAdhanA meM, jJAna meM, dhyAna meM khapAyA / isalie Aja ve hamarA patha pradarzana karane meM sakSama huI haiN| mahAsatI jI satya kI upAsikA haiN| binA satya ke vyakti kA jIvana abhaya nahIM ho sktaa| jahA~ para satya nahIM hotA, vahA~ para abhaya vikasita nahIM ho sakatA / satya aura abhaya kI samanviti ne mahAsatI jo ko yathArtha kahane kI apUrva zakti pradAna kii| yahI kAraNa hai ki ve apanI durbalatAoM ko bhI sahaja rUpa se svIkAra kara letI haiN| unakA mantavya hai ki apanI bhUloM ko chipAnA, bhUloM ko protsAhana denA haiM / bhUla ko svIkAra karane meM saMkoca kisa bAta kaa| lambe samaya taka mahAsatI puSpavatI jI sira kI vyathA se vyathita rhiiN| bhayaMkara vedanA hotI thiiN| DaoNkTara bhI nidAna nahIM kara sake ki kisa kAraNa se vyathA hai| para ApakA manobala, Atmabala itanA prabala rahA ki Apa kabhI bhI parAjita nahIM huii| ApakA yaha mantavya hai-tana kI vyAdhi utanI khataranAka nahIM haiM, jitanI mana kI vyAdhi-tana kI bImArI se bhI mana kI bImArI bhayaMkara hai| yadi mana "svastha hai to mana kI vyathA utanI parezAna nahIM karegI ? __ mahAsatI jI sarva dharma samanvaya kI samarthaka haiM, unakA mantavya hai ki sampradAya bure nahIM hai, sampradAyavAda burA hai| vibhinna sampradAyeM vibhinna ruci ke pratIka haiN| sampradAya sadbhAva ko naSTa nahIM karatI, vicAra bheda bhale hI hoM, para manabheda nahIM honA caahie| hameM dUsaroM ke vicAroM ke prati sadA sahiSNu rahanA caahie| dUsare ke prati ghRNA aura tiraskAra kI bhAvanA nahIM honI caahie| zramaNa bhagavAna mahAvIra ne hameM anekAntavAda kA udAra dRSTikoNa diyA hai| phira hama ekAnta dRSTikoNa ko apanA kara paraspara kyoM lar3e, kyoM Apasa meM jhgdd'e| agni kA saMsparza pAkara kAlA-kalUTA koyalA bhI sone kI taraha camakane lagatA hai| usakA jIvana parivartita ho jAtA hai| vaise hI mahAsato jo ke sAnidhya se aneka bhavya jIvoM ke jIvana meM AmUla-cUla parivartana huA hai / unakI mahAn vizeSatAoM kA aMkana karanA hamArI zakti se pare haiN| pUnA santa sammelana ke pAvana prasaMga para Apa zrI ke darzana hue / ApakI mahimA aura garimA hamane bahuta pahale bhAI zrI devendra muni jo se suna rakhI thI, para sAkSAt darzana kara hameM yaha anubhUti huI ki jitanA sunA thA usase adhika Apako dekhA / upAcArya caddara mahotsava para hamane apane pyAre bhAI mahArAja kA abhinaMdana kiyA, aura aba ApakA abhinandana kara rahI hai / isa maMgala belA meM hamArI yahI maMgalakAmanA hai ki ve pUrNa svastha rahakara samAja ko satata mArgadarzana karatI rheN| 30 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kidavarAvakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakaba prajJA kI jyotirmaya mUrti ---mahAsatI ratnajyoti jI teste testastootesteslastegtestestostestest este destacadastesteslasesteste sustasesteste stasjasta este stesa.estastasesteste de destacadesetose stes deste sledece testosteastedete sAdhvI ratna mahAsatI zrI puSpavatI jI sthAnakavAsI samAja kI sAdhviyoM meM agragaNya haiN| mahAsatI jI prajJA kI eka jyotirmaya sajIva mUrti haiN| unakA sarala svaccha, sahaja, sadvyavahAra pratyeka sahadaya ko sahasA ApyAyita kara detA hai| unakA gaharA adhyayana aura sUkSmacintana kaThina se kaThina viSaya ko bhI antara tala taka sparza karave sarala rUpa meM prastuta karatI haiN| unhoMne jJAna ko Atma-sAkSya bhAva se nihArA hai aura use apane AcaraNa meM utArA hai| yahI kAraNa hai ki jJAna kI uSmA ne unheM kevala tArkika nahIM banAyA apitu zraddhA ke divya Aloka se ApUrita kiyA hai| mahAsatI jI kevala dArzanika hI nahIM haiM aputi unake pAsa sAdhanA aura saMyama kA vizeSa bala hai / jo bhI rikta sAdhana unake pAsa jAtA hai vaha bharA huA AtA hai / san 1976 meM pujya upAdhyAya vizva santa puSkara muni jI mahArAja kA mahArASTra se karnATaka padArpaNa huaa| gurudeva ke Agamana ko sunakara jana-jana ke mana meM apUrva utsAha kA saMcAra huaa| mere nAnA jI devarAjajI bAghamAra aura mere pujya pitAjI gulAbacanda jI baraDiyA aura mAtAjI AnandI bAI jo dharma ke jIvanta rUpa haiN| unhoMne atyanta AlhAdita hote hue kahA ki hamArA kitanA sadbhAgya hai ki gurudeva zrI rAjasthAna se karnATaka meM padhAra raheM haiN| maiM apane abhibhAvaka gaNoM ke sAtha darzanArthaM phuNcii| prathama darzana meM hI mujhe yaha anubhUti huI ki guru deva ke sAtha janma-janma kA sambandha hai / maiMne ina mahApuruSoM ko kabhI na kabhI dekhA hai, para kaba dekhA yaha smRti para jora dene para bhI mujhe smaraNa nahIM A rahA thaa| isa bhava meM to nahIM, kisI na kisI bhava meM to avazya hI dekhA hai| gurudeva zrI gajendra gar3ha padhAre / pravacana ke pazcAt maiM mAtA jI ke sAtha darzana hetu pahuMcI / merI bhUA sadguruNI jI zrI puSpavatI jI mahArAja ke pAsa kucha samaya se dhArmika adhyayana kara rahI thii| maiMne gurudeva se pUjya mahAsatI jI ke sambandha meM jijJAsA prastuta kI aura devendra munijI se yaha bhI pUchA-Apane dIkSA kaise lI ? dIkSA ke sambandha meM mahArAja zrI ne jAnakArI dI / aura merI sahaja bhAvanA ko nihArakara mujhe pratibodha bhI diyA ki saMsAra asAra hai, ki yaha AtmA ananta kAla se saMsAra meM paribhramaNa kara rahA hai| dIkSA eka aisA upakrama hai jisameM sAdhaka adhika se adhika antarmukhI hokara apane Apako nihAratA hai| dIkSA bubhukSu nahIM, mumukSu letA hai| gurudeva ke upadeza kA asara mere para huaa| merI mA~ ke saMskAroM kA asara mere para pahale se hI thA gurudeva ke upadeza se ve saMskAra adhika prabhAvita ho gye| gurudeva varSA-vAsa hetu rAyacura padhAre aura vahA~ kA yazasvI varSAvAsa sampanna kara gadaga pdhaare| udhara udayapura meM merI sAMsarika bhUA AzA jI jo sAdhvI banane ke bAda kiraNa prabhAjI ke nAma se vizru ta haiN| unakI dIkSA hone vAlI thI. usa sanahare avasara para maiM udayapara phuNcii| garuNI jI mahArAja ke darzanoM kA saubhAgya milA, merA hRdaya kamala khila uThA aura mana mayUra nAca uThA / maiMne apanI mA~ se yaha nivedana kiyA ki prajJA kI jyotirmaya mUrti | 31 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mai to guruNo jo mahArAja ko sevA meM rahakara dhArmika adhyayana kaho / mA~ ko anumati se maiM udayapura guruNI jI mahArAja kI sevA meM raha gaI / guruNIjI mahArAja kI sevA meM rahane para mujhe apUrva Ananda kI anubhUti huI / usa samaya mAtA jI mahArAja virAja rahI thIM, ve vAtsalyamUrti thIM / unakA anAra sneha mere para thA / unakA sampUrNa jIvana tapa aura tyAga kA pAvana pratiSThAna thA ! unake jIvana meM jJAna aura kriyA kI aisI samanviti thIM ki jo dekhate hI banatA thA / mere mana meM yaha dRr3ha saMkalpa thA / jaba dakSiNa bhArata kI yAtrA kara gurudeva zrI idhara padhAregeM, tabhI maiM dokSA grahaNa kruuNgii| maiMne apane hRdaya ko bAta madrAsa varSAvAsa meM aura sikandarAbAda meM gurudeva zrI ko nivedana kI / gurudeva zrI ne mere para apAra kRpA kara sikandarAbAda se vihAra kara udayapura pdhaare| do hajAra se bhI adhika kilo mITara kA vihAra pA~ca-chaH mahine meM karanA koI baccoM kA khela nahIM, gurudeva padhAre aura bahuta hI utsAha ke kSaNoM se san 1980 meM merI dIkSA udayapura meM sampanna huI / merA sAMsArika nAma sundara kumArI thaa| isake sthAna para merA nAma ratna jyoti rakhA gayA / yaha eka niyama hai, jo vastu bahuta ho sannikaTa hotI hai use dekhanA bahuta hI kaThina hotA hai / jo mahApuruSa sannikaTa hote haiM unake sambandha meM likhanA aura kahanA bahuta hI kaThina hai / kyoMki sabhIma zabda asIma vyaktitva kA uTTaM kana nahIM kara sakate / sadguruNI jI mahArAja ke sambandha meM maiM kyA likhUM ! ve vilakSaNa pratibhA ke dhanI haiM / isa saMsAra meM kucha vyakti aise hote haiM jinameM pratibhA kA abhAva hotA hai para ve pratibhA kA vijJApana karate haiN| kitane hI vyakti vo hote haiM jinameM pratibhA hotI hai kintu pratibhA kA vijJApana nahIM karate / guruNIjI mahArAja meM pratibhA hai para ve apanI pratibhA kA kabhI pradarzana nahIM krtii| unheM svadarzana meM vizvAsa hai, pradarzana meM nahIM / guruNI jI mahArAja ke jo bhI samparka meM AtA hai, vaha unakI tejasvI pratibhA se abhibhUta hue binA nahIM raha sakatA / Apa zrI kA AgamoM kA adhyayana bahuta hI gaharA hai / Agama ke rahasyoM ko jisa saralatA aura sugamatA se Apa samajhAtI haiN| vaha kaThina se kaThina viSaya bhI sahaja rUpa se samajha meM A jAtA hai / maine Apa zrI se aneka AgamoM kA adhyayana kiyA / vastutaH Apako pratibhA ko dekhakara sira nata ho jAtA hai | Agama hI nahIM jaina dArzanika granthoM kA adhyayana jaba Apa karAtI haiM to usa viSaya kI eka-eka kalI Apa spaSTa kara detI haiM / adbhuta haiM Apa meM adhyayana karane kI kalA / jatA, ApakI pravacana kalA bhI bahuta hI anUThI va citAkarSaka hai| pravacana to sabhI karate haiM para pravacana kI kalA kisI-kisI meM hotI hai / jo zabda hRdaya kI gaharAI se nikalate haiM / usameM svAbhAvikatA, sahasaralatA hotI hai / jo upadeza AtmA se nikalatA hai; vaha AtmA ko sparza karatA hai jo zabda kevala jIbha se hI nikalate haiM ve zabda kAnoM taka pahu~ca kara hI aTaka jAte haiM ve zabda hRdaya ko chU nahIM pAte, hRdaya ko sparza nahIM kara pAte / guruNI jI mahArAja ke pravacanoM kI yaha vizeSatA hai ki 'unake pravacanoM meM gaharA cintana manana aura apane anubhavoM kA aura satya kA prakRSTa bala hai / unakI vANI meM madhuratA hai, nadI kI dhArA kI bhA~ti usameM gati hai| agni kI jyoti kI taraha usameM teja hai, prakAza hai, usameM Apake cintanazIla mastiSka kA spaSTa pratibimba nihArA jA sakatA hai| ApakI bhASA meM mAdhuryaM ke sAtha hI cuTIlApana bhI hai aura vicAra pravaNatA bhI / ApakA hRdaya pavitra hai / isalie ApakI vANI meM pavitratA kA ajasra srota pravAhita hotA hai / jisa ghara meM gandagI kA ambAra lagA huA ho vahA~ para kitanI hI agara battiyA~ jalAI jAya to bhI sugandhI mahaka nahIM sktii| jIvana meM apavitratA hai to vahA~ para dharma kA teja prakaTa nahIM ho sakatA 32 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mana meM yadi apavitratA hai to dharma kI tejasvitA prakaTa nahIM ho sktii| guruNIjI mahArAja ke hRdaya meM pavitratA hai aura vahI pavitratA vANI ke rUpa meM abhivyakta hotI hai| Apa dekheMgI, ve apane viSaya kA pratipAdana karane hetu AgamoM kI sUktiyoM kA prayoga karate haiN| jahA~ ve nItizAstra kI uktiyoM kA bhI prayoga karatI haiN| to mahApuruSoM kI sUktiyA~ bhI prastuta karatI haiN| rUpaka, Agama kathAe~ va loka kathAe~, bhI sunAtI haiN| jisase zrotAoM ko gahana aura gambhIra viSaya bhI sahaja rUpa se samajha meM A jAtA hai| guruNI jI mahArAja sadA samanvayAtmaka bhASA kA hI prayoga karatI haiM / ve samanvaya kI dRSTi se socatI haiM aura samanvaya kI dRSTi se hI ve likhatI bhI haiN| samanvaya mUlaka nIti ke kAraNa hI ve janajana kI AdarapAtra banI haiN| ve jo bhI bAta kahatI haiM candana ke zarbata kI taraha gale ke nIce utara jAtI haiN| unakI vANI meM oja hai, teja hai, hRdaya kI pavitratA hai aura sAdhanA kA utkarSa hai / Apake pravacanoM se jahA~ vRddha vyaktiyoM ko Agama ke rahasya jAnane ko milate haiN| vahA~ yuvakoM ko cintana aura anubhava kA amRta milatA hai| Apake virAT vyaktitva, cintana ko gaharAI aura AtmIyatA kI pravAhita saritA ko nihArakara mai mana hI mana zraddhAnata huuN| Apake sneha pUrNa sadvyavahAra se mere antarmAnasa kI kaI ulajhI huI granthiyA~ sulajha gii| Apake sambandha meM maiM kyA likhU, yaha eka prazna cinha mere sAmane hai| mai kavi ke zabdoM meM itanA hI nivedana kara sakatI hU~ ki "tuma eka gula ho, tumhAre jalave hajAra haiN| tuma eka sAja ho, tumhAre nagameM hajAra haiM / / 7 iNtiNciNdiNciNdiNcddNtNdNgaann vyaktitva ke citra ko zabdoM ke phrema meM maDhane kA virAT manovRtti kI dhanI prastuta upakrama hai| prasanna mana, sahaja RjutA, jana-jana ke prati -mahAsatI candrAvatIjI samabhAva AtmIyatA kI tIvra anubhUti gahana cintana paropakAra parAyaNa vyaktitva, vAtsalya kA umar3atA aNdiNcddmNttlNdiNciNdiNci - sAgara jo eka bAra bhI Apa zrI nikaTa samparka meM zabda parimita hai aura vyaktitva kI rekhAe~ AtA hai usa para Apake tejasvI vyaktitva kI chApa aparimita haiM / parimita zabdoM meM aparimita sadA-sadA ke lie aMkita ho jAtI hai| vyaktitva ko bAMdhanA gAgara meM sAgara bharane ke samAna cintana ke kSaNoM meM baiThI huI maiM soca rahI hU~ ki kaThina hI nahIM, ati kaThina hai / para vivazatA hai, maiM kyA likhU sadguruNIjI ke agaNita saMsmaraNa mere abhivyakti pAne ke lie lalaka rahI hai| smati paTala para raha-rahakara A rahe haiN| kisa saMsma isIlie yaha prayAsa hai sadguruNI jI ke vyaktitva raNa ko likhU aura kise na likhU yaha samajha meM nahIM kA lekhA-jokhA jitanA anubhUti paraka hai utanA A rahA hai| abhivyakti paraka nhiiN| kyoMki anubhUti cetana hai, san 1646 pharavarI mAsa meM udayapura kI ramato abhivyakti ke zabda jar3a hai tathApi saMsAra zabdoM NIya bhUmi meM sadguruNI jI mahArAja virAja rahI ke sahAre kI apekSA karatA hai / isalie usa virATa thii| maiM apanI pUjyanIyA mAtA laharIbAI ke sAtha virATa manovRtti kI dhanI | 33 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ darzanArtha phuNcii| vandanakara maiMne nivedana kiyA ki karatI ki sabhI loga mujhe buddhimAna samajhate, to maiM kAnor3a nivAsI pannAlAlajI mehatA kI putrI dUsare kSaNa aisI betukI bAta kahatI ki sabhI daMga raha huuN| guruNIjI mahArAja ne mujhe batAyA ki ye sad- jAte kabhI nAcatI to kabhI gAtI yaha thI mere pAgalaguruNIjI sohanakuMvarajI ma. haiM / aura ye tapomUrti pana kI sthiti aisI viSama sthiti meM anya loga sevA madana ku~vara jI ma0 haiM / aura ye mAtAjI zrI prabhA- karane se katarAte kintu sadguruNI jI ne merI jo vatI jI mahArAja haiM / prathama darzana meM hI maiM sad- sevA kI use maiM kina zabdoM meM aMkita kruuN| unakI guruNI jI se prabhAvita huii| apane sthAna para pahu~cI sevA bhAvanA bahuta hI adbhuta aura anUThI hai / jabapara mere AkhoM ke sAmane vahI chavi raha-rahakara Ane jaba bhI maiM bImAra huI taba-taba unhoMne jo sevA kA lgii| maiM pratidina darzanArtha jAne lgii| Adarza upasthita kiyaa| vaha sabhI ke lie anukaraeka dina maiMne apane hRdaya kI bAta mAM se khii| NIya hai| mAM ne kahA-dIkSA lenA koI haMsI khela nahIM hai ApameM adhyayana karavAne kI kalA bhI abhata tU abhI bahuta choTI hai maiM pahale dekhUgI ki terA hai| jaba Apa adhyayana karavAtI haiM taba hameM sahaja vairAgya kitanA pakkA hai / usake bAda hI agalI hI ApakI prakRSTa pratibhA ke saMdarzana hote haiM / jisa baat....| mAtAjI ko jaba yaha pUrNa vizvAsa ho gayA viSaya ko Apa par3hAtI haiM use sarala aura subodha ki merI vairAgya bhAvanA antarha daya se ubRddha hai to zailI meM prastuta karatI haiM jisase vidyArthI ko adhyave svayaM bhI dIkSA ke lie kaTibaddha ho gii| san yana bhAra rUpa na hokara sahaja hotA hai / vaha adhya1647 meM maiMne kapAsana meM dIkSA grahaNa kI, aura yana karate hue bora nahIM hotA / vaha una gaNa gaMbhIra sadguruNI jI puSpavatI jI kA ziSyattva svIkAra rahasyoM ko sahaja hI hRdayagaMma kara letA hai| kiyA / aura mAtAjI ne mahAsatI zrI prabhAvatIjI sadguruNI jI kI eka bahuta bar3I vizeSatA hai,be kA ziSyatva grahaNa kiyaa| maiMne sadguruNI jI ke bahuta hI sarala haiM, unake jIvana meM poja nahIM, kintu caraNoM meM baiThakara saMskRta-prAkRta hindI Adi satya kI khoja hai / banAvaTI aura dikhAvaTIpana unheM bhASAoM kA adhyayana kiyaa| Agama sAhitya kA pasanda nahIM hai| unakI prakRti bahuta hI madhura hai, jo parizIlana kiyaa| unake caraNoM meM rahatA hai use apAra Ananda kI maiMne yaha anubhava kiyA ki sadguruNI mahArAja anubhUti hotI hai| kA jIvana sadguNoM kA AgAra hai / ve jJAnI haiM para maiM isa pAvana prasaMga para yaha maMgala kAmanA unameM jJAna kA ahaMkAra nahIM hai| ve tyAgI haiM, para karatI hU~ ki sadguruNI jI sadA svastha rahakara dharma unameM tyAga kA ghamaMDa nahIM hai| ve bahuta hI sahaja kI prabala prabhAvanA karatI raheM aura maiM bhI unake haiM, sarala haiM / unakA antarhRdaya bilkula vizuddha hai| zrI caraNoM meM rahakara apanA jIvana dhanya banAtI usameM sneha kA sAgara sadA ThATe mAratA rahatA hai| rhuuN| usameM apanA aura parAye kA koI bheda nahIM hai| jo puSpa sUkti kaliyA~parAye haiM ve bhI unake apane haiN| jo apane haiM ve to 0 asatya kA pardA jaba manuSya kI buddhi para apane haiM hii| eka bAra meM asvastha ho gaI aura paDatA hai to usake antarnetroM ke Age andhakAra A aisI asvastha ho gaI ki sabhI merI asvasthatA dekha- jAtA hai / kara ghabarA gaye, mere mastiSka kA saMtulana bigar3a asatya kA pApa samasta pApoM se bar3hakara gyaa| jisase maiM eka kSaNa rotI to dUsare kSaNa bhayaMkara hai / khila-khilAkara haMsa pdd'tii| eka kSaNa maiM aisI bAta 34 prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kakakakakakakakaka saphalatA kA rahasya - mahAsatI zrImalajI mahArAja Addddddddddddsachch mahimAmayI puNya bhUmi rAjasthAna nara ratnoM kI janma bhUmi hai, isa pAvana puNya bhUmi meM AdhyAtmikatA aura tyAga ke bIja kaNa-kaNa meM samAye hue haiM / yahA~ kA jana-jIvana sAMskRtika-AdhyAtmika AdarzoM se sadaiva anuprANita rahA hai / yahA~ ke aneka raNa- vIra rASTra bhaktoM aura adhyAtma sAdhaka santa-mahAtmAoM kI gaurava gAthAe~ itihAsa ke pRSThoM para aMkita haiM / jaba unakA puNya smaraNa hotA hai to hamArA sira zraddhA se unnata samunnata ho jAtA hai / isI puNya bhUmi meM hamArI zraddheyA bahina mahAsatI puSpavatIjI kA janma huA, unhoMne saMyamasAdhanA kara jo kIrtimAna saMsthApita kiyA hai vaha adhyAtma-sAdhakoM ke lie dIpa stambhavat hai / bAlyakAla meM hama kaI bAra sAtha-sAtha meM hama - jolI hone ke kAraNa khelatI rahIM, jaba unhoMne dIkSA grahaNa kI taba merI bhuA haoNspiTala meM thI, unakA hAtha jala gayA thA, bhayaMkara vedanA thI / maiM unakI sevA meM rahI, maiMne usa samaya dekhA merI bhuA usa vikaTa saMkaTa kI ghar3iyoM meM bhI saMyama -sAdhanA ke mahAmArga ko grahaNa karane ke lie utsuka thI, unhIM ke pAvana sAnnidhya kA phala hai ki maiM usa samaya to nahIM, para bAda meM saMyama mArga ko grahaNakara sakI / aura bhuA mahArAja kA ziSyatva svIkAra kara apane jIvana ko dhanya banA sakI / puSpavatIjI prArambha se hI pratibhA sampanna thI, unameM vinaya aura viveka kI pradhAnatA thI / jisase sadguruNIjI aura mAtAjI mahArAja kA hArdika AzIrvAda prApta huA / jIvana kA ardha zataka jinhoMne sAdhanA meM bitAyA hai ApakA yazasvI sAdhanA maya jIvana rahA hai isIlie Apako abhinandana grantha samarpita kiyA jA rahA hai, merI yahI hArdika abhilASA hai ki Apa svastha aura prasanna raheM aura hamarA mArgadarzana karatI raheM / hama Apake netRtva meM sAdhanA ke patha para agrasara hotI raheM / G kakakakakakakaka kakakakakakakaka - madana muni 'parika' unakA jIvana prArambha se hI saMskArita rahA hai / pitA kA teja inheM virAsata meM milA aura sad- 44444444444464kbad+++++ guruNI zrI sohanakuMvarajI ma0 kI AdhyAtmika nidhi prApta kara inhoMne apane jIvana ko kasA, aura mAtAjI zrI prabhAvatIjI ne jIvana nirmANa meM Apako apUrva yogadAna diyA / jisake phalasvarUpa Aja Apa itane mahattvapUrNa pada para pahuMcI haiM / zubhAziSaH mAnava jIvana kI prApti puNyodaya se hI hotI hai / yahI vaha bhava haiM jisameM yadi jIva apramAdI hokara Atma-sAdhanA ke patha para Age bar3he to sadAkAla ke lie janma mRtyu ke cakra se chUTakara mukti kI prApti kara sakatA hai / isa satya ko sunate to bahuta loga haiM kintu apane hRdaya meM dhAraNa bahuta hI kama kama kara pAte haiM / aura hRdaya meM dhAraNa karake nirantara ekAgra - citta se sAdhanA ke patha para agrasara hote rahanA to ine-gine logoM ke hI vaza kI bAta hotI hai / vizvasanta upAdhyAya zrI puSkara munijI mahArAja tathA candanabAlA zramaNIsaMgha kI adhyakSA mahAsatI sohanakuMvarajI mahArAja kI suziSyA zubhAzISa | 35 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AtmadRSTA sAdhikA mahAsatI puSpavatIjI mahArAja parIkSAe~ uttIrNa kara inhIM upAdhiyoM kI zobhA eka aisI hI vibhUti haiM jinhoMne AtmasAdhanA ke bar3hAI hai tathA jaina Agama darzana Adi bhAratIya kaMTakAkIrNa patha para apane aDiga-caraNa bar3hA kara na darzanoM kA adhyayana karake aneka uttama dharmagranthoM kevala apanI pavitra AtmA ko aura adhika nirmala kA sRjana kiyA hai| ina granthoM meM dazavaikAlika sUtra. banAyA haiM, balki samasta sthAnakavAsI jaina samAja puSpa parAga, kinAre-kinAre, satI kA zApa, prabhAkA patha pradarzana karake usa para parama upakAra vatI zataka, sAdhanA-saurabha Adi prakAzita grantha kiyA hai| vizeSa ullekhanIya haiN| unake dvArA sampAdita granthoM caMdana vRkSa ke samIpa jAne se jisa prakAra surabhi kI sUcI to bahuta lambI hai| prApta hotI hai, zubha candrikA se jisa prakAra zIta jaba puNyodaya hotA hai to anukUla prasaMga bhI latA prApta hotI hai, usI prakAra mahAsatI puSpavatI ___ Apa se Apa hI jur3ate jAte haiN| mahAsatIjI jI ke sAnidhya meM rahane se saMsAra jAla meM jakar3e puSpavatI ke jIvana meM bhI yahI ghaTita huaa| mAtAhue vyaktiyoM ko parama AtmazAnti kA anubhava hotA pitA dharma premI prApta hue / bhAI ke rUpa meM sAhitya hai| saMsAra to AzA-nirAzA kA eka jhUlA hai, sukha- vAcaspati devendra munijI mahArAja prApta hue / dukha kI dhUpa-chA~ha hai, isameM dolita hote hue vyaktiyoM vAtAvaraNa vairAgyamaya milaa| eka sajaga, sAdhanAko mahAsatIjI ke jIvana darzana se apanA khoyA huA maya, tapasvI AtmA ko aura kyA cAhie thA? prakAza vizvAsa, TUTA huA manobala tathA vilupta hotI huI kA, pUNya kA prazasta patha sammUkha thA-ve usa para AsthA punaH prApta hotI hai| jo bhI loga kucha aDiga caraNoM se Age bar3ha clii| jJAna kA dopaka samaya ke lie bhI unake sAnnidhya meM Ate haiM athavA guruNI jI ma0 sA0 ne unake acaMcala unake sadupadeza kA zravaNa karate haiM, unakI dRSTi meM hAthoM meM thamA diyaa| basa, phira unhoMne kabhI pIche Atma-sAdhanA kA ujvala, prakAzita kSetra prakaTa ho mur3akara nahIM dekhA / ve Atma-sAdhanA, Atma-saMyama jAtA hai tathA unheM parama zAnti kI anubhUti hotI tathA gahana tapa ke mArga para Age hI baDhatI calI hai| unake mana meM yaha vizvAsa jAgatA hai ki hama gaI aura Aja bhI Age bar3ha rahI hai| unakA hRdaya bhI yadi prayatna kareM to Age bar3ha sakate haiM, apanI Alokita hai tathA ve loka ko bhI Alokita kara mukti kA mArga khoja sakate haiN| mahAsatIjI parama vidUSI haiN| jaina samAja ke rahI hai| aisI parama tapasvinI, Atma-dRSTA sAdhikA gaurava, jJAna-mahodadhi, paMDita ratna zrI zobhAcandra / mahAsatI puSpavatI jI mahArAja kA abhinandana grantha jI bhArilla, paMDita ramAzaMkarajI zAstrI jaise jJAnI prakAzita ho rahA hai, yaha parama harSa kA viSaya hai| vidvAna se unhoMne zikSA prApta kI hai tathA jaina zAstroM yaha sarvathA ucita bhI hai| hama unake ujvala, Adarza kA adhyayana kiyA hai| sone aura suhAga kI kahAvata bhaviSya heta zubhakAmanA karate haiN| zabhAzIvAda caritArtha huI hai| mahAsatI puSpavatIjI jaisI pradAna karate haiN| sAdhikA aura paMDita zobhAcandrajI bhArilla jaise vidvAna kA suyoga milane se mahAsatIjI kI sAdhanA meM kitanA sundara nikhAra AyA hai pariNAmataH unhoMne avirAma adhyayanarata rahate hue vyA karaNa madhyamA, sAhitya madhyamA, nyAyatIrtha, kAvyatIrtha, jaina siddhAntAcArya, sAhityaratna ityAdi 36 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ h| tuma sadA para mAnasa pa nAmamANa kakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakalanacara aNdiNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNN ' svaccha prajJA satyAnulakSI pratibhA aura gambhIra zraddhA-snigdha hRdaya se abhinandana cintana sadA-sarvadA sabhI ko milatA rhe| tuma kitanI bhAgyazAlinI ho ki tumhArI mA~ - vyAkhyAna vAcaspati zrI girIza munijI ne bhI saMyama-sAdhanA ko svIkAra kiyaa| aura ACOCECONDSODEBB0000000000000000000000 vIrAganA kI taraha nirantara bar3hatI rahI. tumhArA laghu bhrAtA bhI zramaNa banA aura sAhitya kI vividha jyotirmaya sAdhanA ke pacAsa puNya basaMta pAra vidhAoM me likhakara eka kIrtimAna sthApita kiyA, kara tuma ikyAvana basaMta meM praveza karane jA rahI ho| aura Aja zramaNa saMgha ke variSTa pada upAcArya pada hajAroM-hajAra samaveta svaroM meM tumhArA hRdaya se para AsIna haiN| svAgata hai| zraddhAsnigdha hRdaya se abhinandana hai| dhanya hai tumhArA bhAgya, dhanya hai tumhArA jIvana, kyoMki tumane saMyama-sAdhanA tapaH ArAdhanAkara apane dhanya haiM ve vyakti jinhoMne guNAnarAga se utprerita jIvana ko dhanya banAyA hai| hokara abhinandana kA Ayojana kiyA hai| abhitumhArA vyaktitva anUThA hai, tumhArA kRtitva nandana grantha ke mAdhyama se hRdaya kI ananta zraddhA adabhuta hai| tumane jina-zAsana kI garimA meM cAra mUrta rUpa grahaNa kregii| ataH lo merA bhI sAdara cA~da lagAye haiN| jina dharma kI mahimA jana-mana meM abhinandana / prasthApita ho isake lie tumane prabala puruSArtha kiyA hai| tama sadA para bhAva se haTa kara svabhAva meM ramaNa karatI ho isIlie yaha tumhArA abhinandana hai| ___ merA tumhAre se sAkSAt paricaya bhI nahIM hai, caraNoM meM vandana kabhI maiMne apane carma-cakSuoM se tumheM nihArA bhI -sAdhvI divyajyoti 'arpaNa' nahIM hai / para tumhAre sadguNoM kI saurabha ne mere mana ko mugdha kiyA hai / tumhAre pavitra-caritra kI cAru (bI. e. sA. ratna) candrikA ne mere hRdaya ko khilAyA hai| isalie -sAdhvI jJAnaprabhA 'sarala' tumhArA abhinandana hai| (bI. e. sA.ratna) sAdhvI kA paricaya kyA ? vaha to guNoM kI sAkSAta AgAra hai| usake jIvana ke kaNa-kaNa meM, thesearch tedesbadeoseksbsessedesbsesordershdesebedesesesesesesesh mana ke aNu-aNu meM sadguNoM kA sAmrAjya hotA hai| vaha jahA~ bhI jAtI hai, vahA~ prakAza vikIrNa karatI abhinandana aura abhivandana kI suhAvanI sumhai| isIlie usakA abhinandana hai| dhura sukhada belA meM zramaNa saMgha kI eka mahAna . abhinandana kI maMgala velA meM merI hAdika bhavya sAdhikA mAtRtulyA parama zraddheyA mahAsatI zrI puSpabhAvanA hai 'ciraM jIva ciraM jy| kyoMki tumhAre vatI jI ma. ke caraNa-sarojoM meM hRdaya ke asIma pAsa jo anubhUtiyoM kA athAha khajAnA hai| vaha bhAvoM ke sarasa-sumana samarpita karate hue hama apane jana-jana ke hetu sadA arpita aura samarpita karatI Apako dhanya-dhanya anubhava kara rahI haiM, kavi ke raho, tuma sarasvatI putrI ho, tumhArI sphaTika sI zabdoM meM kahU~ to cayaNoM meM vandana | 37 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'ye Aja havAeM macala-macala gada hojAte haiM bar3oM ke prati Apa meM Adara aura vinaya karatI ApakA abhinandana hai| hai| sadbhAva-sadAcAra sneha zuddhAtma bhAva, sahiSNutA nabha ke nakSatra camaka-camaka aise sadguNa haiM jinake kAraNa Apa ke caraNoM meM hama karate caraNoM meM vandana hai|' sabhI nata haiM, hama ananta AsthA ke sAtha vandana aura eka ora bhArata kI puNya dharA, rAma, kRSNa, abhinandana karatI huI yaha bhavya bhAvanA bhAtI haiMmahAvIra, buddha, guru govindasiMha, nAnaka deva, chatrapati "hajAroM varSa jI karake, zivAjI, mahArANA pratApa, mahAtmA gA~dhI jaise nara sabhI ko patha pradarzana do| vIroM ko janma dekara gauravAnvita hai| to dUsarI adhyAtma kI divya jyoti, ora brAhmI, sundarI, sItA, candanA, celanA, mIrA, au jJAna kA amRta varSako " durgA, padminI aura lakSmIbAI jaisI sannAriyoM ko janma dekara saubhAgya zAlinI haI hai| una nara aura nAriyoM ne bhArata kI mahimA aura garimA meM cAracA~da lagAe haiN| yaha satya hai puruSa himAlaya kI taraha jana-jana kA AkarSaNa kendra rahA hai to nAriyA~ parama jJAna sAlikA bhI saritA kI sarasa dhArA kI taraha jana-jIvana ko --munizrI vinayakumAra "bhIma" sarasabja banAne kA athaka prayAsa karatI rahI haiN| sAdhvI ratna zrI puSpavatI jI eka parama viduSI sAdhvI haiM, ve sva-kalyANa to kara hI rahI haiM, sAtha sampUrNa vizva meM sammAna bahuta se sAdhaka aura hI para kalyANa meM bhI saMlagna haiM ApakA nAma pUSpa sAdhikAoM ko prApta huA hai aura ho sakatA hai| hai, puSpa meM sugandha hotI hai Apa meM bhI saMyama kI kintu zraddhA kisI virale ko hI prApta hotI hai| sugandha hai| Apa aise pUSpa haiM jo sadA-sarvadA khile jo svayaM zraddhAmaya hotA hai, zraddheya ke pratipUrNa rahate haiN| Apa zramaNa saMgha ke upavana meM khile hae niSThA ke sAtha samarpita hotA haiM aura jisakA sadAbahAra puSpa haiN| jIvana, mana, vacana, karma meM ekarUpa samarasa hotA hamane sarva prathama Apake darzana pranA santa samme- hai jagat usI ke prati zraddhA kA samarpaNa karatA hai| lana meM kiye, prathama darzana meM hI Apa zrI ke sneha paramaviduSI sAdhvIratna zrI puSpavatIjI sthAnaka aura sadbhAvanApUrNa sad vyavahAra se hama prabhAvita ra vAsI samAja kI eka parama sammAnanIya sAdhvIratna huIM / Apa meM aneka guNa haiM una guNoM kA varNana karane haiM, jinake prati sampUrNa samAja kI apAra zraddhA evaM meM merI lekhanI kahA~ samartha hai, ve sAre guNa merI * asIma AsthA hai| unameM vidvatA aura vinamratA kA lekhanI ke nukIle noka se utAre nahIM jA sakate / meM adbhuta aura madhura saMgama hai| sAdhvIjI ajAta tathApi hama itanA kaha sakate haiM ki ApakA hRdaya ___ zatru haiN| AkAza se bhI adhika vizAla hai| aura sAtha hI ApakA vyaktitva bahuta hI jubhAvanA va cintana usameM sAgara se bhI adhika gaharAI hai| ApakA gaharA hai| ApakI vANI madhuratA tathA ojasvitA dRSTikoNa bahuta hI vizAla hai, yahI kAraNa hai ki se paripUrNa hai / Apa samyagdarzana, samyakjJAna, aura ApakI dRSTi meM apane aura parAe kA bheda nahIM hai| samyakcAritra kI pratimurti haiM / prakRti sarala, milanajo parAe haiM ve bhI Apake apane hI haiM / choToM se bhI sAra aura guNa sampanna hai / Apake bahumukhI vyaktitva Apa itanA pyAra karatI haiM ki ve Apake sneha se gad meM anokhA AkarSaNa hai| saralatA, saumyatA, udA 38 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ratA, mana kI pavitratA, dayAlutA, evaM mAdhurya, meM kie san 1980 meM zraddheya gurudeva zrI kA varSAvAsa Apake jIvana kI zreSTha tathA stutya nidhi hai| udayapura meM thA maiM bhI usa varSAvAsa meM gurudeva zrI ApakI cintanazIlatA, dIrgharzitA, caritrabala ke sAnnidhya meM dhArmika adhyayana karatA thaa| merI mahAn hai| ApakI saMyama sAdhanA atulanIya hai| utkaTa bhAvanA dIkSA grahaNa karane kI thii| samayamahAzruta jJAnI AcArya zrI bhadrabAhu ne sAdhaka ke samaya para mahAsatI zrI puSpavatIjI mujhe jJAna-dhyAna viSaya meM kahA hai kI preraNA pradAna krtiiN| unake mRdu vyavahAra ko thovAhAro, thovabhaNio, jo hoi thovaniho ya / dekha kara merA hRdaya zraddhA se nata ho jAtA thaa| thovovahi uvagaraNo, tassaha devA vi NamasaMti / / san 1982 meM merI dIkSA gaDha sivAnA meM huii| -Avazyaka niyukti dIkSA ke pazcAt gurudeva zrI kA varSAvAsa marudharA arthAt jo sAdhaka thor3A khAtA hai, thor3A bolatA . kI rAjadhAnI jodhapura meM huaa| aura san 1983 thor3I nIMda letA hai, thor3I hI upakaraNa Adi . kA varSAvAsa gurudeva zrI kA madanagaMja, kizanagar3ha meM sAmagrI rakhatA hai, usa (saMyamI) sAdhaka sAdhikA huaa| ina donoM hI varSAvAsoM meM mahAsatI zrI ko devatA bhI namaskAra karate haiN| sAdhvIjI ukta puSpavatI jI kA sAnidhya mujhe milA aura maiMne sUktiko cAritArtha kara rahI hai| anubhava kiyA ki mahAsatI jI svabhAva se sarala haiM hRdaya se udAra haiN| unameM sahaja gAmbhIrya hai| __ mujhe yaha jAnakara hArdika prasannatA huI ki parama unakA adhyayana vizAla aura talasparzI hai| maiM viduSI sAdhvIratna zrI puSpavatIjI ke dIkSA unase bahuta hI prabhAvita huA huuN| svarNa jayantI ke upalakSa meM abhinandana grantha prakA abhinandana kI isa maMgalamaya velA meM; maiM yaha zita hone jA rahA hai| hArdika maMgala kAmanA karatA hU~ ki ki ve pUrNa isa zubha avasara para unake dIrghAyu hone kI svastha rahakara ahiMsA satya, asteya, brahmacarya aura maMgalamaya kAmanA karate huye hArdika abhinandana parigraha ke pAvana siddhAntoM to jana-jana ke mana meM karatA huuN| sthApita kreN| ApakA jIvana kamala kI taraha nirlipta to Apake vicAra sUrya kI taraha tejasvI haiM Apa zramaNasaMgha kI eka ojasvI, tejasvI sAdhvIratna haiN| Apa se saMgha ko mahAna AzA hai| maiM Apake ujja vala-samUjjavala bhaviSya kI maMgala kAmanA karatA kamala kI taraha nirlipta -nareza muni puSpa sUkti kaliyAM alishsindesesesechodaviededasti desesedaddedesesedootoofedesesesedosdasesedese - asatya kabhI apane rUpa meM cala nahIM sakatA, parama vidUSI sAdhvIratna puSpavatI jI kA use satya kA bAnA pahanA kara hI peza kiyA jAtA jIvana aneka vizeSatAe~ lie hue haiN| unameM alau- hai| kika pratibhA hai, gajaba kI sahana zakti hai| unakI pramAda yukta mana vacana kAyA ke dvArA jo va madrA ko nihAra kara darzaka prabhAvita kacha bhI vicAra, kathana yA kArya kiyA jAya vaha hue binA nahIM rahatA / ve eka Adarza sAdhvI hai| asatya athavA anRta hai| maiMne unake darzana gRhasthAzrama meM bhI udayapura kakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakA kamala kI taraha nilipta ! 36 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 909594000049993298686090093929 CIDC9E98694149404349404907 jA rahI haiM isa avasara para abhinandana grantha samapita yuga-yuga jIvo mere garuNI jI karane kA jo nizcaya kiyA gayA hai vaha statya hai| __maiM yaha hArdika maMgala kAmanA karatI hU~ ki yuga-yuga -mahAsatI harSaprabhA jI Apa jIveM aura pUrNa svastha rahakara khUba vicaraNa ___kareM aura hameM hArdika AzIrvAda pradAna kareM jisase GEETOPAEDIEDERACEBIEBEDEO BEEGSEBCAMBEDICIPSCDCSCGCRICORDISIONE hama nirvighna saMyama sAdhanA karatI haI Age baDhatI "he nirbhayatA ke parama upAsaka / rheN| ho zata-zata vandana-abhinandana / " parama viduSI sAdhvIratna zrI puSpavatIjI ma. kA vyaktitva bar3A hI dilacaspa aura vilakSaNa hai / ve prakhara cintaka, prabhAvI vyAkhyAtA prabala saMgaThaka aura viziSTa sAdhanArata mahAsatI haiM / jahA~ Apa sudIrgha chaan-haan hl: otthintne sAdhanAmaya jIvana meM Atma-kalyANa kI ora rahI haiM, vahA~ jana kalyANa kI ora bhI sadaiva saceSTa -mahAsatI prItisadhA jI rahI haiN| saralatA ke sAtha bhavyatA, vinamratA ke sAtha dRr3hatA, jJAna dhyAna ke sAtha prazAsanika kSamatA zramaNa bhagavAna mahAvIra ne eka bAra jIvana Apa ke vyaktitva kI virala vizeSatAeM haiM, Apake kA vizleSaNa karate hue kahA ki isa virATa vizva vyaktitva meM cumbakIya AkarSaNa hai jisase vyakti meM aneka prakAra ke vyakti haiN| kitane hI vyakti sahaja rUpa se ApakI ora khIMcA calA jAtA hai| sevA, tapa-tyAga Adi to karate haiM kintu usakA san 1973 kI bAta hai, mere antarmAnasa meM yaha ahaMkAra nahIM krte| kitane hI vyakti tapa-tyAga vicAra ubuddha huA ki maiM sAdhanA ke mahAmArga ko aura sevA Adi nahIM karate para usakA ahaMkAra karate svIkAra kara apane jIvana ko camakAU~, jaba bhAvanA / haiN| kitane hI vyakti tapa-tyAga sevA Adi karate jAgRta huI to mere vairAgya kI parIkSA bhI huI, aura haiM aura sAtha hI ahaMkAra bhI karate haiN| kitane hI mAtA-pitA se anta meM AjJA bhI prApta ho gii| vyakti na sevA, tapa Adi karate haiM aura na ahaMkAra aura maiMne sadguruNI jI zrI prabhAvatI jI ma. ke hI karate haiM / ina cAra prakAroM meM prathama prakAra kA pAsa AhatI dIkSA grahaNa kI, maiM sadguruNI jI kI sAdhaka sarvazreSTha sAdhaka hai| vaha usa bahumUlya hIre sevA nahIM kara skii| sadguruNI jI kI mere para kI taraha hai jo apane guNoM kA utkIrtana nahIM karate / asIma kRpA rahI, unakI anukampA kA jaba bhI mujhe smaraNa AtA hai taba merI A~khoM se AMsU Tapakane unake lie kahA jA sakatA hai-'hIrA mukha se nA kahe, kA lagate haiN| Aja mAtAjI ma. nahIM haiM kintu merI jIvana parama viduSI sAdhvIratna puSpavatIjI prathama naiyA ke khevanahAra sadguruNI puSpavatI jI haiN| unakA koTi kI sAdhikA hai| jo nirantara jJAna-dhyAnaasIma upakAra mere para hai, Aja merA hRdaya Ananda sevA sAdhanA ke mahA patha para calane para bhI garva se vibhora hai yaha jAnakara ki mere sadguruNI jI dIjJA achUtI haiN| kiMcita mAtra bhI ahaMkAra unheM sparza ke 50 basanta pAra kara 51 veM basanta meM praveza karane nahIM kara sakA hai| jaba bhI inase mileMge taba Apa 40 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAyeMge bAlaka kI taraha unameM sahaja-saralatA hai, zAnti ke sAtha sahana karatI haiM / lagatA hai bhagavAna nirmalatA hai / aura sahaja svAbhAvikatA hai| mahAvIra kA yaha saMdeza "appANabhayaM na dasae" apane garva kI eka vakra rekhA bhI unameM kahIM nahIM hai, ko kabhI bhayabhIta nahIM hone do| unake jIvana meM unakI kRti meM, AkRti meM aura prakRti meM sahajatA, rama gayA hai / ve kaSTa ko sadAkasauTI mAnatI haiN| saralatA TapakatI hai| kavi ke zabdoM meM hama apane varadAna mAnatI haiN| unakA jIvana sUtra haibhAva isa prakAra kaha sakate haiM "duHkheSu vigatodvegaH sukheSu vigataspRhaH / " karate haiM karttavya, kintu jarA abhimAna nahIM hai, ve duHkha meM udvega rahita aura sukha meM spRhA mukta phUla khilA hai para, khilane kA mAna nahIM hai| haiN| cAhe unheM koI gAliyA~ bhI de, para pratyuttara me saba kucha kiyA samarpaNa jisane nija jIvana ko, ve eka zabda bhI nahIM bolatI / maiMne eka bAra pUchA-- unakI mahimA kA hotA kucha anumAna nahIM hai / ki Apa usakA pratyuttara kyoM nahIM detii| Apane mahAsatI puSpavatIjI kA hRdaya sarasa hI nahIM, sarala zabdoM meM kahA---Aga meM ghI DAlane se kyA bahuta sarala hai| unake mana meM kahIM para bhI ghumAva lAbha hai / yadi DAlanA hI hai to pAnI DAlA jAya / nahIM hai| durAva aura chipAva bhI nahIM hai| jaisA hamArA to yaha siddhAnta hai, "hama Aga bujhAne vAle sa meM vicAra hai ve hI vANI ke dvArA haiM, hama Aga lagAnA kyA jAneM / " hameM vyakta hote haiN| ve bahuta hI sIdhe sarala zabdoM meM Aga bujhAnA AtA hai para Aga lagAnA nahIM AtA apanI bAta ko rakhatI haiN| jitane unake bhAva sarala merA yaha anubhava hai ki mahAsatI puSpavatI jI haiM, utanI hI unakI vANI bhI sarala hai| bhagavAna bahuta vinamra hai para dabbU nhiiN| ve pratyeka vyakti ke mahAvIra ne sAdhaka ke lie sabase bar3A gaNa batAyA sAtha madhuratApUrNa vyavahAra karatI haiN| unake cehare hai saralatA / jo sarala AtmA hai,usI pavitra AtmA para sadA madhura muskAna aThakheliyA~ karatI rahatI meM dharma kA nivAsa hai, sarala AtmA hI dharma-devatA hai| ve apanI bAta sahajatA se kaha jAtI haiM para kA mandira hai / jo sIdhA hotA hai vahI siddha gati koI bAta mAne hI, yaha unakA Agraha nahIM hotaa| ko prApta karatA hai / vakra gati vAlA kabhI siddha apane vimala vicAroM ko ve kisI para thopanA nahIM nahIM bana sakatA / jahA~ saralatA hai vahIM para madhuratA caahtii| jo vicAra unheM pasanda hai unheM ve sahaja bhI hai| binA saralatA ke madhuratA Tika nahIM rUpa meM svIkAra kara letI haiN| para jo vicAra unheM sakatI / etadartha hI kavi rasakhAna ne likhA hai- svayaM ko pasanda nahIM hai ve vicAra kisI ke dabAva prIti sIkhie Ikhate, pora-pora rasakhAna / se bhI svIkAra nahIM krtii| unheM satya se pyAra hai| jahA~ gA~Tha tahaM rasa nahIM, yahI nIti kI bAna // adhyayana kI dRSTi se mahAsatI puSpavatI jI yadi zramaNa aura zramaNiyA~ sarala nahIM hai / ve bahuta hI jAgarUka rahI haiM unhoMne saMskRta-prAkRta kA sahI dRSTi se zramaNa aura zramaNiyA~ bhI nahIM hai| gaharAI se adhyayana kiyA hai| unhoMne siddhAnta mujhe sAdhvIratna mahAsatI puSpavatIjI ke mana kI, kaumudI jaise nIrasa viSaya ko bhI hRdayaMgama kara vacana kI sahaja va saralatA dekhakara Azcarya hotA parIkSAe~ dI aura prathama zreNI meM samuttIrNa huI / hai aura apAra zraddhA umaDa par3atI hai| dharma, darzana Agama kA gambhIra adhyayana kiyA / mahAsatIjI kA janma vIra bhUmi rAjasthAna meM bhASA, jJAna aura Agama kA jJAna ApakA talasparzI huaa| ve vIrAMganA hai, jaise vIra kSatriya yuddha ke hai / nagAr3e sunakara ghabarAtA nahIM apitu usakI bhujAe~ adhyayana ke sAtha hI Apa meM kalA ke prati bhI phar3akane lagatI haiN| vaise hI mahAsatI jI parISahoM ruci hai| Apake akSara bahuta hI sundara haiN| Apa ko dekhakara bhayabhIta nahIM hotii| ve parISahoM ko vastroM kI silAI bahuta hI bar3hiyA karatI hai ? aura zata-zata vandana : abhinandana | 41 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha pAtroM kI raMgAI bhii| silAI aura raMgAI ko dekha- saMdarzana AdaraNIyA bahina mahArAja meM hue| ve kara kaI bAra acche-acche kalAkAra bhI usa kalA jIvana ke anamola kSaNa hamAre lie varadAna rUpa hai| para pugdha ho jAte haiN| mujhe yaha jAnakara hAdika AlhAda haA ki jJAna ke sAtha meM Apa meM dhyAna ruci, japa ruci puSpavatI jI ma. ne saMyama-sAdhanA ke pacAsa basanta bhI atyadhika hai| japa Apako bahuta hI priya hai| ullAsa ke kSaNoM meM pAra kiye haiM, aura ikyAnave niyamita samaya para ve japa karatI haiM / varSoM se unakI vasanta meM praveza karane jA rahIM haiM, unheM isa avasara japa sAdhanA avirAma gati se cala rahI hai| ve siddha para abhinandana grantha samarpita karane kA jo nirNaya japa yoginI haiN| kucha varSoM se tana ko dRSTi se Apa liyA hai yaha stutya hai| prathama vAra eka sAdhvI kA asvastha rahIM para Apake cehare para vahI apUrva teja abhinandana grantha prakAzita ho rahA hai, yaha hamAre hai| jAgarUkatA hai, Alasya unake Asa-pAsa kahI lie gaurava kA viSaya hai| nahIM hai| sphUrti aura tAjagI ke hI sadA darzana pUnA santa-sammelana kI eka yaha bhI vizeSatA hote haiN| rahI ki hamAre bhAI mahArAja 'upAcArya' pada se mahA mahima AcArya samrATa kI asIma kRpA se alaMkRta hue| bhAI ko isa pada para alaMkRta dekhakara ' mahArASTra kI puNya dharA pUnA meM santa va satI samme- hama sabhI vahinoM kA hRdaya vAMso uchalane lgaa| lana kA navya-bhavya Ayojana huaa| jisa kAraNa hamane usa avasara para bhAI kA abhinandana kiyA, aneka santa-satiyoM ke darzanoM kA saubhAgya bhI hameM aba bahina kA abhinandana karate hue phUlI nahIM samA prApta huA / hamArI bar3I bahina AdaraNIyA puSpa- rahI haiN| vatI jI mahArAja ke bhI darzana hameM isa avasara para hamArI yahI maMgala kAmanA hai ki parama vidUSa ...hue| unake sambandha meM hamAre saMgha ke bhAgya-vidhAtA sAdhvI zrI puSpavatI jI ma. pUrNa svastha va prasanna / aura hamAre pyAre zraddheya upAcArya zrI devendra bhuni rahakara sadA jina zAsana kI vijaya-vaijayantI phaha jI ma. se unake vyaktitva aura kRtitva ke sambandha rAtI rheN| meM jAnakArI milI thii| sunane se adhika guNoM ke kakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakA mahAsatIjI zrI puSpavatIjI : eka prakAzastambha -sAdhvI maMjazrI M. A. jaina siddhAntAcArya e sieseardesesedesosestostedesjodeoledesesesesedesesesedeseriesasesledeshsedesesesesaskedesesesesesese seskedasesedesh sastesseskelesedesdesesasteseseseshorse isa vizvapaTala para asaMkhya citra ubharate haiM aura apane kadama bar3hA diye| jisa dRr3hatA ke sAtha Apane miTa jAte haiN| unake pIche na unakI rekhAe~ bacatI haiM, zatArdha saMvatsara nirantara-saMyama yAtrA meM bitAye haiM, na vrnnchttaa| vaha apane Apa meM eka anuThI misAla hai| para kucha aise citra bhI hote haiM jo ubharate haiM mahAsatIjI kA utkaTa saMyamI jIvana jainaaura ubhare hI rahate haiN| unakI jIvana-sAdhanA unheM zramaNIvarga ke liye hI nahIM, samasta nArI samAja ke adhikAdhika spaSTa, adhikAdhika kAntimAna evaM lie gaurava pradAna karane vAlA hai, kiMbahunA samasta adhikAdhika dhrava banAtI rahatI vizva ko udAtta evaM pavitra saMdeza dene vAlA hai / / aisA hI eka bhavya-divya citra hai-mahAsatIjI Fa zrI puSpavatIjI ma0 / mahAsatIjI ke caraNoM meM abhivAdanapUrvaka shubh| sva-para hitamaya jIvana-sAdhanA meM Apa laghuvaya bhAva arpita karatI hU~ ki mahAsatIjI bhaviSya meM bhI (14 varSa ko umra) meM hI saMlagna huI aura adhyayana, dIrghakAla taka apane saMyamI jIvana ke prakAzastaMbha cintana-manana evaM sevAbhAva ke sAtha kalyANa-patha para dvArA hama saba kA yAtrApatha Alokita karatI rheN| 42 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana B .. ..... . . www.iaina Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha / uppleNttpNdN muNbNdNttnnNddlNlNlNdNdd ...IT prabuddha samanvaya sA dhi kA.... --mahAsatI zrI satyaprabhAjI (jaina siddha nta-prabhAkara) aNdiNciNdiNcNddiNcddNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNshaalu isa jagata ke vizAla prAMgaNa para jaba hama dRSTi "jIvana-caritra mahApuruSoM ke, pAta karate haiM to hameM yaha avagata hotA hai ki sahasroM hameM nasIhata karate haiN| vyakti pratipala/pratikSaNa janma lete haiM, le rahe haiM hama bhI apanA jIvana svaccha, hai aura sAtha hI sAtha apanA AyuSya pUrNa karake yahAM ramya kara sakate haiM / se vidAI bhI lete haiN| "pUnarapi jananam, punarapi isa bhArata kI puNyadharA para, maraNam"--janma lenA aura kAla dharma ko prApta karanA samaya par3ane para jo Ave kAma / isa sRSTi kA aTala evaM zAzvata niyama hai / lekina hameM cAhie hama bhI apanA, jo vyakti janma lekara apane jIvana-kAla meM viziSTa bana jAyeM padacinha lalAma // " kArya karate haiM, tapa-tyAga kI ucca bhUmikA para anAdi-anantakAla se bhArata kI zramaNa ArUDha hote haiN| unakA nAma hI logoM kI jihvA para saMskRti kI paramparA meM santa-satI maNDala kA mahAna sadA-sarvadA ke lie ukita rahatA hai| saMskRta meM yogadAna rahA hai| mAnava jIvana ke sAmAjika, eka zloka hai evaM dhArmika mAnyatAoM kI saMsthApanA meM mahApuruSoM "sa jAto yena jAtena, kA upakAra smRti paTala para sadaiva camakane lagatA yAti vaMzasamunnatim / hai| evaM avismaraNIya bana jAtA hai / sAmAjika parivartini saMsAre, saMtulana evam saha-jIvana kI bhAvanA ke prasAra evaM mRtaH ko vA na jAyate / / " poSaNa meM zramaNa-zramaNiyoM ne jisa kAryakSamatA evaM usI kA janma lenA sArthaka hai, jisase vaMza kI pratibhA kA paricaya diyA, vaha saMsAra ke itihAsa meM unnati ho, apanI jAti kA gaurava vRddhiMgata ho| svarNAkSaroM meM likhe jAne yogya hai| "santa bhArata kI isa parivartanazIla saMsAra meM kisakA prAdurbhAva nahIM AtmA hai|" bhAratIya itihAsa ke nirmANa meM ve hotA athavA kauna maraNa ko prApta nahIM hotA / Aja nIMva kI IMTa [Foundation] ke rupa meM raheM aura raha taka anantAnanta prANI vizva ke raMgamaMca para Aye rahe haiN| jJAna aura vairAgya kI akSaya jyoti prajvaaura samaya pUrNa karake kAla-kavalita ho gaye / isa lita karane vAlI cAritrAtmAoM ne sAMsArika vidhnaprakAra kA janma-maraNa apane-ApameM koI mahattva nahIM bAdhAoM kI paravAha nahIM karate hue apAra vaibhava / rkhtaa| jaba taka jIvana meM jJAna, darzana, cAritra vilAsa se muMha mor3akara mAnava jAti ke lie mokSa Adi guNoM kA vikAsa nahIM hotA, taba taka mAnava kA mArga prastuta kiyA / zramaNa saMskRti ke antanievaM pazu kI pravRttiyA~ samAna rUpa se ginI jAtI hai| hita AcaraNa meM pUrNa ahiMsA, tathA vicAroM meM pUrNa mAnava-jIvana meM dhArmika pravRtti hI aisI hai, jo pazu anekAntavAda ko mahattvapUrNa sthAna diyA gayA hai| jIvana kI apekSA viziSTa aura adhika hai| jisake jaina darzana, AcAra aura nIti ke prAyaH sabhI siddhAnta AdhAra se mAnava pAzavika pravRttiyoM se Upara uTha- inhIM meM samAviSTa ho jAte haiM / jinazAsana kI kara devatva kA adhikArI bana jAtA hai / prabhAvanA meM uparokta siddhAnta upayogI pahalU ke rUpa prabuddha samanvaya sAdhikA | 43 wwwwwijaine +HATI Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha meM rahe hai, jinakA vyAvahArika evaM kriyAtmaka rUpa tyAgI - mahApuruSoM kI jIvana - saritA meM avalokana kiyA jA sakatA hai | ahiMsA, saMyama aura tapa kI triveNI meM avagAhana kara jo apane jIvana ko kRtakRtya / dhanya banA rahI haiM / unameM parama viduSI mahAsatI zrI puSpavatIjI ma0 sA0 kA nAma bar3e gauravapUrNa zabdoM meM liyA jA sakatA hai / ApakA AcArika niyama evaM vaicArika niSThA pratyeka nara-nArI ke lie spRhanIya hai / ApakI vANI kA oja janamedinI ke karNa-kuharoM meM guMjAyamAna ho rahA hai / Apake pAvana pravacanoM kA sAnidhya prApta karake aneka mumukSu prANI apanA jIvana dAna, zIla, tapa, bhAva prabhRti sadguNoM kI ora agrasArita kara rahe haiM / Apa svayaM jJAna, darzana, cAritra rUpa ratnatraya se apane jIvana ko Alokita karake anya aneka bhavya AtmAoM ko ratnatraya kA Aloka kA mArga pradarzita kara rahI haiM / mahAsatI puSpavatIjI ma0 kA vyaktitva himAlaya ke samAna mahAn, AkAza ke samAna ananta aura sAgara ke samAna gambhIra hai / "sAgara iva gambhIrA " ! Apake mukha maNDala para tapa / saMyama kI dIptimAna AbhA parilakSita hotI hai / ApakI prakRti atyanta mRdula evaM sAtha hI sAtha vANI meM bhI oja hai / viSama se viSama paristhitiyoM meM bhI Apa ghabarAtI nahIM kintu dhairya aura sAhasa kA paricaya detI huI parvata kI taraha acala rahane kI dRr3hatA aura kaThoratA kA sanmArga prastuta karatI hai| "vajrAdapi kaThorANi, mRdUni kusumAdapi "-- mahApuruSoM ke antarhRdaya kI yahI vizeSatA hotI hai ki ve dUsaroM ke duHkhoM evaM kaSToM se santapta prANiyoM ke prati atyanta karuNAzIla hote haiM / eka tarapha jahA~ ve phUloM se bhI adhika mRdu [komala ] hote haiM, to dUsarI tarapha karttavya pAlanatA evaM apane para Aye hue saMkaToM ke samaya vajra se bhI adhika kaThora ho jAte haiM / mahAsatIjI ke saMyamI jIvana meM aise prasaMgoM ke upasthita hone para bhI samaya-samaya para Apa udAtta svabhAva kA paricaya detI rahatI haiM / jaba 44 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana Apane mamatA ke bandhanoM ko tor3akara saMyama ke mahAmArga para apane mustaidI kadama baDhAe~ to aneka taraha ke pralobhana aura saMkaTa bhI Apako apane nizcaya se calita karane meM samartha nahIM hue, vipula vaibhava, vizAla parivAra aura sukha ke sabhI sAdhanoM ko chor3akara Apane sAdhanA kA kaMTakAkIrNa patha apanAyA, vaha vastutaH prazaMsanIya aura anukaraNIya hai / sAdhanA ke kSetra meM praveza karane ke anantara Apane saMskRta, prAkRta, hindI Adi bhASAoM para Adhipatya karake Agamadarzana, nyAya, kAvya Adi kI uccatama zikSA prApta kI / "vidyA vinayena zobhate" isa ukti ke anurUpa Apane vinaya, vinamratA, evaM mRdulatA ke kAraNa apanI kuzAgra buddhi se jJAna evaM vidyA ke kSetra meM eka vizeSa saphalatA arjita kI / sva-para kalyANa ke lie evaM jina zAsana ke lie pUrNarupeNa samarpita kara diyA Apane apane Apako ! lagabhaga 50 varSa ke apane saMyamI jIvana meM caturvidha saMgha kI vividha prakAra se Apa ullekhanIya sevAe~ kara rahI haiN| tathA vItarAga zAsana ke abhyudaya ke lie bhI Apa pUrNarUpeNa kaTibaddha hai / ApakI vANI meM vaha jAdU hai, jo mAnavasamudAya ko cumbakavat apanI ora AkRSTa kara letI haiM / padma sAdhvIratna zrI puSpavatIjI ma0 eka spaSTa vaktA, udAra vicArikA evaM gambhIra cintikA ke rUpa meM hamAre samakSa samupasthita hai / Apake madhura milana / sammilana kA prasaMga zraddheya guruvarya upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0 sA0 AdigaNa ke sAtha mujhe mere pUjyA sadguruNIjI sva0 paramaviduSI mahAsatI zrI umarAvakuMvarajI ma0 sA0, viduSI mahAsatI zrI sukanakuMvarajI ma0 sA0 kI AjJA se jodhapura nagarI meM samprApta huA | ApakI snehamayI smRtiyAM Aja bhI mere dila - divAroM para camaka rahI hai / Apake jIvana meM anya aneka guNoM ke sAtha nirbhayatA evaM spaSTavAditA kA eka vizeSa guNa hai / satyavArtA ko kahane meM Apa kabhI hicaki nAtI nahIM / ApakI madhura evaM ojasvI vANI kA prabhAva pratyeka mAnasa para gaharA par3atA hai / jina Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI Abhanandana grantha / / zAsana kI gaurava-garimA meM abhivRddhi ho, jaina-dharma "zaile zaile na mANikya, mauktikam na gaje gaje / kA pracAra-prasAra ho, bhagavAna mahAvIra ke ahiMsA, sAdhavo na hi sarvatra, candanam na vane vane / / " / satya, anekAnta, aparigraha prabhRti siddhAnta moha rupI arthAt pratyeka parvata para maNiyA~ nahIM hotI, nidrA me suSupta prANiyoM ko jAgRta kareM, isa hetu hara hAthI ke mastaka meM muktA nahIM hotI, hara eka Apa satata prayatnazIla rahatI hai| Apake Agama- jaMgala meM candana ke vRkSa nahIM hote tathA pratyeka sthAna sAhitya kA adhyayana, manana aura cintana bahata hI para sajjana puruSa nahIM milate haiN| sAdhu vahI hai, gahana hai / jisa prakAra eka dIpaka apanI deha ke kaNa- jo sva aura para ke kalyANa ke lie sadA sarvadA kaNa ko jalAkara AvAsa meM parivyApta aMdhakAra ko tatpara rheN| jo dIpaka kI taraha svayaM jalaka dUra kara Aloka evaM prakAza se use prajvalita kara ko jJAna kA prakAza deN| svayaM kaSTa sahana karake bhI detA hai, usI prakAra mahAsatI zrI puSpavatIjI na0 jo dUsaroM kA sanmArga prazasta kareM / uparyukta paMktiyA~ bhI apane saMyamI tathA sAdhanAmayI jIvana kA pratyeka sAdhvIratna zrI puSpavatIjI ma0 sA0 ke navya/ + kSaNa samAja ko samarpita kara rahI haiN| aMgrejI meM bhavya jIvana para vAstavika rUpa se saphala hotI hai| eka sakti hai-"Humility and love are the esse- mahAsatIjI ma0 zrI vardhamAna sthAnakavAsI nce of true religion" mahAsatIjI kA jIvana jaina zramaNasaMgha rUpI vATikA ke eka sarabhita bhI namratA aura prema se paripUrNa hai| sAmAjika kusuma kI taraha hai| jo svayaM jJAna, darzana cAritra sudhAra, jAgRti ke lie Apa sadaiva kaTibaddha rahatI Adi guNoM se mahaka rahI hai aura jo bhI ApakI 1 hai| kAryakattAoM kA utsAha vaddhiMgata kara Age sannidhi prApta kara rahA hai, use bhI gauravamayI bar3hane ke lie sarvadA preraNA pradAna karatI hai| suvAsita luTA rahI hai| sevA, tyAga, sahiSNutA ApakA jIvana gaMgA kI taraha zItala, AkAza va tapArAdhanA meM hI Apake saMyamI jIvana kI saurabha 8 kI bhA~ti vimala, sudhA ke samAna svaccha, sarya ke samAviSTa hai| ApakA jIvana sahI mAyane meM samAna samujjvala, sumeru ke samAna ucca, evaM samudra sAdhutva ke anurUpa hai| ApakI vANI meM hIrA ke samAna gambhIra hai| Apa vinayazIla. nirabhi- jaisI camaka motI jaisI damaka, tathA sphaTika maNI mAnI evaM pratibhAsampanna hone para bhI tapa, tyAga, ke samAna pAradarzitA dRSTigocara hotI hai / ApakI 3 sevA, udAratA, kSamA,nirbhayatA Adi guNoM kI upA- pravacanadhArA aisI lagatI hai, jaise bhakti sUdhA rUpI sanA karane vAlI haiN| umiyA~ ta~ragitaM rahI hoN| "udAra caritAnAM vasudhaiva kuTumbakam' isa ukti Apa eka mahAna sAdhikA ke rUpa meM hamAre samakSa E ko Apa caritArtha karane vAlI hai| ApakA anta- parilakSita ho rahI hai| pratiSThA aura jJAna kA na hRdaya atyanta vizAla evaM udAra hai / sampUrNa pRthvI- ApameM kiMcit mAtra bhI abhimAna nahIM hai / ApakI vAsiyoM ko parivAra kI taraha samajhane vAlA prANI vANI meM oja, vicAra zakti meM gAmbhIrya, aura hI mahAn evaM ucca ginA jAtA hai| samAja kA vicAroM meM spaSTatA va nirbhayatA jhalakatI hai| kAyAkalpa karake use suvyavasthita saMgaThana ke rUpa meM ApakI vyAkhyAna kI zailI itanI atyuttama hai ki sthApita karane kI tar3apha Apa meM antanihita hai| zrotAgaNa sahaja hI ApakI ora AkarSita ho jAte "samayaM goyama mA ! pamAyae" Agama kA yaha kathana haiN| sarvaguNa sampanna hone para bhI Apa svabhAva se Apake jIvana para zata-pratizata kharA utaratA hai| sarala, vinamra, milanasAra evaM nirabhimAnI hai| eka kSaNa bhI Apa vyartha nahIM khotI hai| ApameM pratyeka sAdhvI ko nibhAne kI pUrNa kSamatA ___ saMskRta meM eka zloka hai-- hai / tathA ADambara va dikhAve se Apake mana WITHILIARRHEHREE prabuddha samanvaya sAdhikA | 45 www.jain Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . sAdhvAratna puSpavatA abhinandana grantha FREPHIEFHimammammmmmmmmmmmmma mastiSka meM sakhta ghRNA hai / apane mukta-vicAroM ke If character is lost, Everything is lost." rUpa meM Apa jana-jana ke antarmAnasa meM samAyI "yadi dhana gayA to kucha nahIM gayA, yadi svAsthya gayA to kucha gayA, aura yadi caritra gayA ___ Apake jIvana se sambandhita katipaya udAharaNoM to saba kucha calA gyaa|" caritra rUpI pArasamaNI ko maiM nimna rUpa se apane lekha meM uTTa kita kara ke saMsparza se mAnava kA jIvana unnata/samunnata rahI hU~ bana jAtA hai| samyaka AcaraNa aura caritra kI [1] vinamratA evaM saralatA kI pratimUti bhAratadeza ko AvazyakatA hai| sAdhaka vAkcA prabha mahAvIra ne pAvAparI kI dharmadezanA meM ke AdhAra para dUsaroM ko AkRSTa karane kA prayAsa apanI pIyUSavarSI vANI meM kahA kara rahA hai| usakA Antarika evaM bAhya jIvana ___ "sohI ujjuyabhUyassa, dhammo suddhassa cidai / pRthak-pRthak hai / yadi sAdhaka ke jIvana meM dambha kI nivvANaM paramaM jAi, ghayasittivva pAvae // " pradhAnatA hai to usakI vANI kA asara janatA para saralatA-sAdhanA kA mahAprANa hai| cAhe vaha nahIM par3a skegaa| Aja vivaraNa prastuta karane kI gRhastha kI zreNI meM ho athavA sAdhaka kI zreNI meM jarUrata nahA, apitu Age Akara kucha kArya kara ho, donoM ke lie RjabhAva, niSkapaTatA, Avazyaka dikhAne kA hai| saralatA se saMyamI jIvana camakahI nahIM, ati Avazyaka hai| ghRtasikta agni ke damaka uThatA hai / usameM eka nayA nikhAra A samAna sahaja evaM sarala sAdhanA hI nirdhama evaM jAtA hai| nirmala hotI hai| zramaNa evaM zramaNI jIvana meM jina mahAsatI zrI puSpavatIjI ma.. sadguNoM kI anivAryatA hotI hai, unameM se vinaya vinamratA kI paMkti meM apanA agrima sthAna rakhatI guNa sAdhvAcAra kI agrima paMkti ko suzobhita karatA hai / ApakA jIvana vinamra hI nahIM, ati vinamra -hai| 'viNao dhammassa mulaM'-vinaya dharma kA mala hai hai / ApakI dhAraNA hai ki eka-dUsare se dara rahakara ! aura "mANo pAvassa mulaM"-abhimAna pApa kA mUla sakoNatA kI khAI ko pATA nahIM jA sakatA hai| hai| jisa sAdhaka ke antarhRdaya meM ahaMkAra rUpI vaha dUrI to sneha-saujanya, vinamratA Adi se hI kAlA-kalUTA nAga aThakheliyA~ kara rahA hai, vaha miTa sakatI hai| mahAsatIjI ma0 jaisI andara hai, sAdhanA kA saccA amRta samprApta karane meM asamartha vaise hI bAhara hai| ApameM nakha se lekara zikha taka rahatA hai| sAdhanA aura abhimAna meM kramazaH saralatA kI kiraNeM camakatI hai / "manasyekaM vacasyeka "tejastimirayoriva" teja aura aMdhakAra kI taraha karmaNyekaM mahAtmanAm" isa saMskRta ukti ke anurUpa vaira/virodha hai / sneha, saujanya evaM vinamratA aise ApakI vANI sarala, vicAra sarala aura jIvana kA sarvazreSTha kavaca ke samAna hai, jisakA koI bhI bhedana pratyeka vyavahAra sarala hai| kahIM para bhI lukAvanahIM kara sakatA hai| chipAva nahIM, durAva nahIM / "dhanya hai ApakA ___saralatA ke abhAva meM sAdhaka mukti rUpI maMjila RjumAnasa ! dhanya hai ApakI mRdulatA !! | kA varaNa nahIM kara sakatA hai / vartamAna vizva para [2] titikSA ko dhatI-aneka pratikUla aura jaba hama dRSTipAta karate haiM to hameM yaha mAlUma hotA anukula upasarga aura parISaha upasthita hone para bhI hai ki naitika caritra kA zanaiH zanaiH patana hotA sAdhu DaTakara unakA sAmanA karatA hai| vaha kabhI una jA rahA hai / aMgrejo ke eka vicAraka ne likhA hai- kaSToM se vicalita nahIM hotA hai / "titikkhA "If wealth is lost, Nothing is lost. paramaM dhamma'-titikSA arthAt kSamA dhAraNa karanA If Health is lost, Something is lost. hI sarvazreSTha dharma hai / yaha bAta vaha acchI taraha se J46 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana TATE Thurrentatiope www.jaine Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha | hRdayaMgama kara letA hai / maila se yukta svarNa ko hama jA rahI hai ,isa upalakSa meM zramaNa saMghIya AcArya | jyoM-jyoM agni meM tapAte haiM, tyoM-tyoM vaha adhika bhagavAn, vizvavibhUti samatAyoga ke sAdhaka pUjya nikharatA hai, camakatA hai| evaM vizuddha kundana vana 1008 zrI AnandaRSijI ma0 sA0, rAja0 kesarI, jAtA hai / candana ko jaise-jaise zilA para ghisA adhyAtmayogI, upAdhyAya pUjya gurudeva zrI puSkara jAtA hai, vaise-vaise hI usameM surabhi kA vikAsa munijI ma0 sA0 prabhuti mahApuruSoM ke zubhAzIrvAda hotA rahatA hai| usI prakAra saMyamI jIvana meM aise evaM sAhitya vAcaspati,zramaNa saMghIya, sAhitya zikSaNa kSaNa bhI Ate haiM, jaba sAdhAraNa mAnava unase saciva, zraddhaya gurudeva zrI devendra munijI ma. ghabarAkara apane para pIche haTA detA hai| kinta jo zAstrI' ke nirdezana / sampAdakatva meM abhinava zramaNa/zramaNI mahApuruSa hai, ve una kSaNoM meM bhI abhinandana grantha' kA prakAzana hone jA rahA hai / apUrva, zaurya dhairya, sahiSNutA aura titikSA kA dIkSA svarNajayantI ke pAvana prasaMga para merI paricaya dete haiM / mahAsatI puSpavatIjI ma0 kA yahI hArdika abhilASA hai ki Apa jahA~ bhI padhAreM, saMyamI jIvana bhI titikSA aura sahiSNutA rUpI vahA~ para saMyama rUpI yaza kI sugandha phailAkara sugandha se dig-diganta meM suvAsita ho rahA hai! jainadharma kI vijaya-vaijayantI phaharAne meM evaM AcArya mahaka rahA hai| deva Ananda ke zAsana meM cAra cA~da lagAne tathA ApameM aise aneka guNa vidyamAna hone para bhI zramaNa-saMgha kI gaurava-garimA vRddhiMgata karane meM lekha kI zrRMkhalA draupadI ke cIra kI bhA~ti dIrgha apanA mahAn yogadAna prastuta kareM, Apake sadguNa nahIM ho jAyeM, ataH maiM apanI lekhanI ko yahIM mAnava-medinI ke jIvanAkAza meM sadA sarvadA virAma detI huuN| sitAroM kI taraha Alokita hote raheM; vIra prabhu Apa apane saMyamI jIvana ke 50 varSa pUrNa karane se yahIM maMgala-manISA ! anta ha da ya kA abhi na nda ja -mahAsatI saMghamitrA jI -mahAsatI sujAtAjI __jisakA hRdaya puSpa se bhI komala haiM, jisakA dekhA nahIM kintu unakI jIvana gAthA maiMne kAnoM jIvana candra se bhI zItala hai, jisakA caritra kSIra se sunI hai| mujhe ApakI madhura vANI sunane kA se bhI ujjvala hai, jisakA jJAna pAnI se bhI bhI avasara nahIM milA kintu Apake pravacanoM ko nirmala hai, unako hama arpaNa kara rahe haiM antarha daya par3hane kA saubhAgya milaa| usa AdhAra se maiM likha kA abhinandana / sakatI hU~ ki Apake pravacanoM meM cintana kA ___maiM kyA likhU ? kina zabdoM meM Apake jIvana sAgara umar3a rahA hai| ko citrita karUM / ApakA jIvana sAgara se gahana rAjasthAna kI dharatI kA eka-eka kaNa hai, pRthvI se bhI adhika dhairyavAna hai / ananta AkAza vIrAMganAoM kI gAthA se gauravAnvita hai, tapase bhI vizAla hai aura sumerU parvata ke samAna tyAga aura zaurya kI jItI jAgatI agaNita aDola hai, akampa hai| maiMne unako kabhI A~khoM se vIrAMganAe~ vahA~ huIM, unhIM vIrAMganAoM kI lar3I antarhRdaya kA abhinandana | 41 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha iii i iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii kI kar3I meM mahAsatI puSpavatIjI kA nAma gaurava viSama bhAva ke nukIle kaoNTeM unake jIvana meM nahIM se liyA jA sakatA hai| jinhoMne tyAga aura haiM / Apake samparka meM jo bhI AtA hai, use Apa yahI vairAgya meM puruSArtha kara bhautika bhakti meM bhUle-bhaTake sandeza detI haiM, ki puSpa kI taraha khilo,mhko| yadi mAnavoM ko sanmArga dikhAyA hai| tumhAre jIvana meM sugaMdha hai to bhaMvare apane Apa ApazrI kitane bhAgyazAlI rahe ki teraha varSa tumhAre para mNddraayeNge| yadi tumhArA jIvana puSpa kI vaya meM hI sAdhanA kI ora kadama bddh'aae| plAsTika ke puSpoM kI taraha sugandharahita hai to apane nAma ke anurUpa sundara kAryakara yaha siddha koI bhI tumhAre Asa-pAsa nahIM phaTakegA / ataH kara diyA ki sukha kA sAgara hamAre andara ho jIvana-puSpa meM sugandha paidA karane kA prayAsa kro| aThakheliyA~ kara rahA hai| hama bahirmukhI banakara maiMne apanA jIvana sadguruNIjI ke caraNoM meM bhaTaka rahe haiM / sadguru ke saMsparza ko pAkara jIvana samarpita kiyA hai| maiM cAhatI hU~ ki mere jIvana antarmukhI banatA hai| aura antarmukhI jIvana hI puSpa meM sadguNoM kA sAmrAjya ho / usI ke lie paramAtma tattva ke saMdarzana karatA hai| mahAsatI maiM aharniza prayatnazIla hU~ / maiM karnATaka kI puSpavatIjI usI rAha kI rAhI haiM isIlie ve rAjadhAnI baiMgalora meM janmI aura vizva santa vandanIya haiM, arcanIya haiN| upAdhyAya zrI puSkara munijI ke pAvana pravacanoM jisane eka kSaNa ke lie bhI saMyama dharma ko sunakara mere antahRdaya meM vairAgya kA payA svIkAra kara liyA, vaha dhanya bana jAtA hai to uchAle mArane lagA aura anta meM mAtA-pitA kI jinhoMne pacAsa-pacAsa varSa taka saMyamasAdhanA kI anumati prApta kara maiMne sadguruNIjI ke caraNoM meM ho unake jIvana kA kahanA hI kyA ? Apane apane ArhatI dIkSA grahaNa ko / dIkSA kA artha jIvana ko jIvana-svarNa ko saMyama se kasakara kundana banAyA mAMjanA hai, kaSAya ko kama karanA hai, rAga-dveSa kI hai| dhanya haiM Apa, dhanya haiM ApakI mAtezvarI aura pariNati se mukta honA hai tathA svAdhyAya, dhyAna meM dhanya haiM Apake laghu bhrAtA jo Aja zramaNasaMgha ke nimagna honA / maiM cAhatA hU~ ki ananta-ananta kAla # upAcArya haiN| se isa virATa vizva meM AtmA paribhramaNa karatI dIkSA svarNa jayantI ke sunahare avasara para huI A rahI hai / vaha paribhramaNa banda ho / hamArA hArdika abhinandana svIkAra kareM aura hameM sadguruNIjI ke caraNoM meM baiThakara maiM jJAna kI yaha AzIrvAda deM ki hamArI sAdhanA bhI ujjvala sAdhanA karatI hU~ / inake caraNAvindoM meM baiThane se aura samujjva la bane / mujhe apAra AhlAda kI anubhUti hotI hai aura anirvacanIya Ananda kI anubhUti hotI hai| Aloka-stambha vastutaH sadguruNIjI kA jIvana mahAna hai / unake jIvana ke kaNa-kaNa meM vAtsalya hai| unakA jIvana -mahAsatI suprabhAjI hamAre lie Aloka stambha kI taraha hai| maiM isa ratnagarbhA vasundharA ne samaya-samaya para aneka . maMgala belA meM apane hRdaya kI ananta AsthA anamola ratna pradAna kie haiN| unameM mahAsatI zrI sadguruNIjI ke caraNoM meM samarpita karatI haiN| aura puSpavatIjI kA nAma bahuta hI niSThA ke sAtha yaha maMgala kAmanA karatI hU~ ki Apake kuzala liyA jA sakatA hai| unakA vyaktitva baha AyAmI : netRtva meM hamArI saMyamasAdhanA, tapaHArAdhanA hai / ve puSpa kI taraha sadA khilI rahatI haiM / yadi " nirantara pragati karatI rahe / yahI Apa AzIrvAda koI sammAna karatA hai yA apamAna karatA hai / para pradAna kreN| unake cehare para sadA samabhAva camakatA rahatA hai / 48 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jainelibe Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha mahAsatI zrI puSpavatI jii| DaTakara karatI dharma-pracAra / / japa-tapa jJAna, dhyAna para unake / / Aja huI duniyA balihAra / nAmI vaha mevAr3a prAnta kA, rAjya bahuta hI harSA thaa| usa dina mAno megha khuzI kA, hara ghara DaTakara varSA thaa| ...... uganIsau ikyAsI kI zubha / / migasira kRSNa jaba thI sAta / / jIvanasiMha barar3iyA harSe / harSI "prema kumArI" mAta // "sohana kuMvara" satI ati viduSI, phUlI nahIM samAI thI bhAgya yoga se yogya suziSyA, anAyAsa hI pAI thI / / (6) nahIM Apa se kamatI koI, premakumArI mAtA thii| mahAsatI jo "prabhAvatI" bana, huI bahuta vikhyAtA thii| upAdhyAya zrI puSkara munivara, __bane Apake guruvara jainAgama ke vidyAoM ke, jo haiM sacce sAgara jii| jI / / zrI puSpa-pa ccI sI |-kaviratna zrI candana muni(paMjAbI) par3ha-likhakara huziyAra ho gaIM, __abhI na bacapana bItA thaa| pAMca indriyAM aura prabala mana, bhalI bhAMti para jItA thA // viduSI bar3I banAyA DaTakara, soyA jagata jagAne ko| jaina dharma ke satya ahiMsA, tattvoM ko samajhAne ko / sacamuca nAma ApakA ghara kA, ___'sundara' sundara bhArI thA / 'sundara' zabda agara thA pahale, pIche zabda 'kumArI' thA / zramaNasaMgha ke sujJa upAcArya, zAstrI muni devendra kumAra / anuja Apake jaina jagata ke, lekhaka vaktA dhUAMdhAra / / ( 12 ) sAdara unako dete rahanA, apanI madhura-madhura AzISa / jisase unnata aura samunnata, bane aura bhI vizvAbIsa // uganI sau curAnaveM jaba sudi, ___mAgha trayodaza AI dhUma-dhAma se nagara udayapura, ___ meM dIkSA apanAI thI / thii| zrI puSpa paccIsI | 46 www.jained Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 50 ( 13 ) sandeza | navayuga kA nirmANa kara rahI, bahanoM ko de nava vanitAoM kI ora ApakA, jAtA rahatA dhyAna vizeSa // ( 14 ) rUDhivAditA andhazraddhA meM, jo haiM bholI mahAvIra kA de unakA haratI doSa ( 15 ) nArI varga rahe kyoM pichar3A, pichar3A hai na jaba nara varga / donoM kI unnati se hI, yaha saMsAra banegA svarga // bahaneM grasta / sandezA, Apa samasta // ( 16 ) Aja samAja rasAtala jisase, niza-dina daur3A jAtA teja / bolatI baco baco hai, bhayAnaka bar3A dAja- daheja | kahA yaha, ( 17 ) Apane punaH punaH naye-naye dekara ke mahA lobha ke kAraNa mAnava, bar3A bhayAnaka pAtA ( 18 ) bina mAMge jo milA dUdha-sA, mAMga liyA so pAnI hai / usako samajho narka barAbara, jisa meM khIMcAtAnI hai // tarka / narka // prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana ( 16 ) durguNa kI durgandha dUrakara, jaga puSpa - samAna daMbha dveSa ke nikaTa "puSpavatI" mAnavatA kA sabako ( 25 ) "candana muni " paMjAbI hI kyA, kahatA sArA jaina mahAsatI zrI puSpavatI ko, dekheM satiyoM kI pyArA pyArA, pATha par3hAtI haiM // ( 21 ) sAdhvIratna kaheM na kaise, bhalA Apako paNDita loga / zama dama saMyama meM hI rahatA, lagA ApakA jaba upayoga || ( 22 ) devI aura mAnavI se bhI, U~ce bahuta uThe haiM Apa 1 dhanya vahI to jIvana hotA, jo ho zAMta sarala niSpApa // ( 23 ) kI / Aja jarUrata hai ati aisI, sAdhvI kI sannArI dazA badala de dizA badala de, girI deza kI nArI kI // mahakAtI jAtI hai / ApakA jIvana, kahalAtI haiM / samAja | ( 20 ) kapaTa kleza ke, kabhI na jAtI hai / he kalyANI ! dharma jaina dharma kI zramaNa saMgha kI, rahe Apase hotI saratAja // ( 24 ) mRdu vyAkhyAnI ! nizAnI / maMgalamaya | jaya || www.jainel Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. . . . . . OnApA 7 OPPOOOO O O - ........... HERE: kakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakAra -kAvyamanISI pravartaka rUpacandajI ma. "rajata" asekshdaseseseradhechchodadetestesteshshobsesbsecbdesedesesesetessettesbsesbsedese desesesesesesesestaseseshdesesestestestedesesesedesesesesetest ........ aNtNnnNgaann mahAsatI puSpavatI, jJAnarati guNarUpa / vAka vilAsa vidyAvatI, svacchamati satIrUpa // 1 // jagatI meM jo jaina dharma ko, satata dipAtI jAtI / AryA puSpavatI jI pAvana, mahAsatI kahalAtI // 2 // premakuMvara ApakI maataa| pitA seTha jIvana pyAre, osavAla baraDiyA jaina the, zrAvaka svIkAre // 3 // 0000000000000000000PERSTANDESCE9805000470401990SAPSEEGC727032700800908059095740800100500000000000@GOODee chapayuuayntao saath`ngf`ngchaak svaccha ma ti hai ma hA sa tI jinakI pAvana parama kRpA se / paMca mahAvrata dhAre, upAdhyAya zrI puSkara guruvara / munivara mahimA vAre // 4 // saba 000000000000000000000000000000000000nnNNNNNNNNNloo nizchala nirbhaya bhakta jAtI nizcinta sadA hii| hit-kaarii|| maNDalI sUnakara vaannii| balihArI ||shaa jayI kahe jIvana jyotirmaya / saMyama sama sad bhaavnaa| 'rajata' kRpA pAkara guruoM kI / / "puSpa" khile nita pAvanA // 6 // "amara" vikazita "suvarNa" surabhita alaukika bAga TahanI "puSpa" upavana viSe, vinoda / pai TIrarahA / mana moda // 7 // svacchamati hai mahAsatI | 51 www.jainaiae Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI Abhanandana grantha bhA voM ke su ma na ___ --gaNeza muni zAstrI puSpavatIjI ApakA, puNya bahuta balavAna hai, jo sahajatA tuma meM samAhita,vaha anya meM milato nahIM, jaina jagata se pA rahI, Apa bahuta-bahumAna hai, kArUpya kI kaliyAM jo tuma meM,ve anyatra khilatI nahIM, sAdhanA kI kasauTI para Apa utarI haiM kharI- mahAvIra kA divya paigAma lie, tuma to cala rahI ho vAstava meM ApakA nahIM yaha tyAga kA sammAna hai| sAdhanA kI mazAla tuma sI, hara kahIM jalatI nhiiN| ApakI surabhi mahakI dharA, mahakA gagana hai, dhIra va gaMbhIra bana kara, Apane sIkhA hai jInA, yAga sevA kI kahAnI, kaha rahA sArA camana hai, abhI luTAkara jahara ko, apane sIkhA hai pInA, jaina samAja ApakA kara rahA abhinandana Aja- adhyAtma kA patha Apa se ho rahA hai AlokitazAMta citta bana Apa to, sAdhanA meM hI magana hai| mudrikA kI pITha para, nita camakatA hai jyoM nagInA / abhinandana-vandana ke bola, Aja yahAM carcita hai, moda lie mana kI, saba AzAe~ arpita hai, mahAsatIjI kA jIvana, maMgalamaya sudIrgha bane'muni gaNeza' vizvAsa bhare,bhAvoM ke sumana samarpita hai| ba dhA I gIta -maganamuni 'rasika' mahAsatI zrI puSpavatIjI, Aja mhAro manar3o hariyo hai| nAma sabhI mana mohe jI, gIta gaurava suM bhariyo hai / / tapa saMyama rI saurabha phailI, hivar3e haraSa manAU~ jI, jaina jagata meM sohejii| madhura lahara meM jhUma-jhUma ne, suyaza saba mila gAve haiN| mahimA gAU~jI // tter|| darzana durlabha pAve haiN| pAvana nAma sunAU~jI // parama ArAdhya vizva-santa, madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 // 2 // ___ zrI puSkara muNIzvara pyArA jI, janma bhUmi hai nagara udayapura, upAdhyAya haiM zramaNa saMgha ke, jaga jAhira kahalAve jii| __mujha nayanoM kA taaraajii| sUryavaMzI rI hai rAjadhAnI, anupama zobhA chAje hai, chaTA suramya suhAve jii|| nagarI jhIloM kI hai bhArI, sabhA meM siMha jyUM gAje hai| dekhatA Ave haiM nara-nArI / caraNa meM zIza jhukAU~jI / / nayana abhirAma batAU~jI / / madhura lahara meM jhUma-jhUma kara0 // 1 // madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 // 3 // 52 | prathama khaNDa, zubhakAmanA : abhinandana ONernationa www.jail Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ....................... sAsvArana puSpavatA Amanandana grantha HHHHHHHHHHHHHHHATTERIELHILLLLLLLLLLL suzrAvaka zrI jIvanasiMha jI, prema devI jI mAtA jii| osa vaMza meM gautra baraDiyA, jainadharma raMga rAtA jI / / dharamarI lagana ghaNI dina-rAta, sAdhanA kInI hai bhalI bhAMta / ___ jIvana kA sAra sunAU~nI / madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 // 4 // vikrama saMvat ugaNIsau hai, __ ikarayAsI mana bhAyo jii| magasara vada sAtama pakhavAr3o, maMgalavAra kahAyojI / janma zubha pala meM pAyA hai, nAma sundara hI AyA hai / ghar3I anamola batAU~jI / madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 / / 3 / / ugaNIsau caurANuM mAhI, mAgha mahInoM jAna jii| zukla pakSa hai zanivAra yo, maMgala divasa mahAna jii| bhAva suM saMyama lIno hai, jhUTho jaga taja dIno hai / ujjvala caritra] batAU~ jii|| __ madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 // 6 // mahA guNI guruNI sA vhAlA, __ sohana kuMvara jI nAma jii| zuddhAcArI mahAvrata dhArI, jana-jana rA abhirAma jii| . udayapura dIkSA dhArI hai, satI jI bAla brahmacArI hai| ___ tyAga rI garimA gAU~jI // madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 // 7 // guruNI sArI sevA karane, _ jJAna khajAno bhariyo jii| vyAkaraNa nyAya sAhitya saba bhaNiyA, jIvana nirmala kariyo jii| HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH racanA ghaNI banAI hai, nava rasa bharI sajAI hai| sAdhanA saurabha cAU~ jI / / madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 / / 8 / / celyA~ ro parivAra Apa re, puNyavAnI suM miliyo jI / candrAvatI, priyadarzanA jI, kirana prabhA mana khiliyo jii| ratna jyoti jI jJAnI hai, saMga suprabhA jI dhyAnI hai| prati dina pragati cAU~ jii| madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 / / 6 / / mahAsatI zrI prabhAvatI jI, jananI saMyama dhAriyo jii| upAcArya zrI devendra muni jI, bhrAtA nAma kamAyo jii| paMDita prakhara kahAve hai, lekhanI grantha likhAve hai| ___ guNAMrA pAra na pAU~ jI / madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 / / 10 / / nagara-nagara aura gA~va-gA~va meM, dina-dina kIrti bar3hatI jii| prabhAvazAlI preraka bhASaNa, amRtavANI bharatI jii| saumyatA mukha para damake haiM, ravi jyUM jIvana .. camake haiN| __ zraddhA rA phUla car3hAU~ jI / / madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 / / 11 / / maMgala kAmanA yAhija mhArI, .. dIrghAyu vaNa rIjo jii| sadguNa saMyama rI saurabha suM, sadA suyaza hI lIjo jii| manAve abhinandana saba Aja, saphala ho 'rasika' AparA kAja / badhAI gIta sunAU~ jI / madhura lahara meM jhUma-jhUma ke0 // 12 // vadhAI giit| 53 . .. ... www.jainei . Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhyAtmapuSpavatA Amanandana vanya 8888888909 8968088 700 800 7768078 6888899707008 $$1$ $ 800 0 9696900 6727 sa ma mA na su ma na --jitendra muni 'kAvyatIrtha testodestasedlosestestestostesteste destadestestastestostestosteste deste desteste stastestostesteste destestostestes stastestostestastastesteste stedest sta slagtestesosteste destestostese desto stastestesesest. vItarAga vijJAna kI, zodha kare dina rAta / nijAnanda meM lIna ko, siddhi AtI hAtha / / parama viduSI mahAsatI, puSpavatIjI nAma / sohanasatI kI lADalI, ziSyA guNa kA dhAma / / prabhAvatI kI putrikA, guNa-ratnoM kI khAna / bhaginI muni devendra kI, jAne jaina jahAna / / abhinandana unakA amala, karatA sakala samAja / guNa pUjA kA jagata meM, jIvita rahe rivAja / / milA zramaNiyoM ko sukhada, jina zAsana meM sthAna / strI ho cAhe puruSa ho, saMyama sadA mahAna / / samatA patha kI sAdhikA, rakhatI ucca vicAra / ucca vicAra pracAra hita, karatI pAda vihAra / / bAdhAoM ko cIratI, bar3hatI rahI hmesh| Age bar3hane kA hameM, detI nita upadeza / mAtA-bhrAtA se mile, khile dharma-saMskAra / zAsana sevA meM rahe, tvaratA se taiyAra // guru puSkara se prApta kara, AdhyAtmika sajjJAna / puSpavatIjI bAMTatI, donoM hAthoM dAna / / guruNI ke prati nita rahI, pUrNa samarpita aap| sarasa samarpaNa bhAvanA, sikhalAtI hai sApha / / ziSyAoM ko de rahI, mAtR tulya vAtsalya / vatsalatA kaba panapatI, jo ho dila meM zalya / / zramaNa saMgha meM ApakA, bar3he sadA sammAna / ___ lau sama jagamagatA rahe, jIvana tyAga-pradhAna / / bhAva pUrNa guNa varNanA, kareM Apa svIkAra / 'muni jinendra' jIvita raheM, jaga meM varSa hajAra / / 54 [ prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jain Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA bhinandana grantha .. .. ....... OSCOOC25QC2395349982423424934949:23SCOCEDES E28:02CD2CE5%9E22CEDESSE2E969636292639E9E%2C33E2SC29322256 zA sa na jyoti --zAstrI zrI sureza muni ITTER kriNcNddcriNciNdiNciNdiNciNdiNcinNduNciNcddN mNddlN dharma vIra jina dharma divAkara, dharmatIrthapati dharma nidhAna / dharmasaMgha nAyaka tIrthaMkara, dharma dIpa hue zrI vardhamAna / pUrvavartI kaI gauravazAlI, santa satI ne rAkhI zAna / vartamAna meM bhI kaI karate, jaina dharma udyota mahAn // sthAnakavAsI satI zRMkhalA, rahI sadA hI upakArI / dharma prabhAvI caritrAtmA, mahimA jinakI hai bhArI / / vIra bhUmi mevAr3a prAnta kA, nagara udayapura gaurava dhAma / zramaNIsaMgha kI rahI adhyakSA, sohana satI kA ujjvala nAma / / unakI ziSyA prabhAvatI jI, mAtA jI para saMgha ko nAja / dharma saMgha ko arpita ho gaI, jAna rahA hai jinheM samAja / / jinakI putrI sundara suzIlA, jaina dharma zAsana kI prANa / puSpavatI zubha khyAti pAI, banI saMgha meM jyotirmAna / / sAla caurANu saMyama le, karA kiyA Apane Agama jJAna / vyAkaraNa-kAvya nyAyatIrtha haiM, darzana ke bhI haiM vidvAna / vizva saMta zrI upAdhyAya jI, guru Apake guNa kI khAna / puSkara muni jI zramaNasaMgha kI, zAsana jyoti dIptimAna / / bhrAtA Apake devendra muni jI, upAcArya priyakArI haiN| siddha hasta lekhaka haiM pUre, cintaka vaktA bhArI haiM / / jJAna dhyAna ziSyA se phUle, kadama-kadama pAye upahAra / yuga-yuga taka ye mahAsatI jI, khUba karegI dharma pracAra / sAdhvI ratna zrI puSpavatI jI, kA abhinandana ho sukhakAra / dIkSA svarNa jayanti para yaha bhAva kAmanA maMgalakAra / / jina zAsana ke gagana meM, ujjvala jyoti svarUpa / lage suhAnI zizira meM, jaise sabako dhUpa // sadguNa kI saurabha sadA, mahake dig diganta / satvazIla zubha mahAsatI, guNa-garimA ananta // zAsana jyoti | 55 ternatie www.jail PM Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha viriNciNdiNciNdiNciNdiNciNdiNNNNNNNNNNNNNNdi maMgala ekAdazI -upapravartaka zrI sUkana munijI aNdiNcddNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNcik puSpa vATikA khila rahI, saurabha sAtha sugaMdha / zramaNI satya vikAsa se, jyotita hota amaMda // 1 // sohana somA sama kiyA, jaga dIpita hai Aja / sadguru divya prakAza se, jhilamila hota samAja / / 6 // paJca-vrata kI sAdhanA, hai jIvana paryanta / mukti mArga saccA yahI, magaMlamaya jayavanta // 7 // dayA, dAna, saMyama tathA, damanavRtti haiM tattva / jaina dharma kI sIkha hai, taditara kA na mahatva / / 8 / / dina dUnI mahimA bar3he, dharma - dIpti - saMyoga / samatA kI saritA vahe, miTeM jagata ke roga // 2 // vimala gandha bahatI rahe, cAhata haiM muni-vRnda / jagatItala zobhA bar3he, taba jIvana Ananda / / 3 / / tapa saMyama anurAga se, vahe jJAna kI dhAra / guru puSkara AzISa se, hove ber3A pAra / / 4 // deva deva sama bandhu haiM, prema - prabhA-sI mAta / saMyama dhana vakSAviyo, jIvana hai avadAta // 5 / / gurUvara marUdhara kesarI. jayakArI bhagavanta / sukana ziSya praNamata unheM, koTi-koTi jayavanta // 6 // H siddhi siddhi bar3hatI rahe, jIvana-vRddhi sameta / sukana-bhAvanA hai yahI, yazakArI para heta // 10 // abhinandana zramaNI taNauM, zobhita pAThaka hAtha / maMgalamaya dIpita rahe, jana zubhakArI sAtha / / 11 / / iiiiiHTrthi prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jainelly Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha ........ ..................... za ta - za ta su ma na pATama kA nIla varNI vyoma harSAyA digdaganta muskarAyA upavana meM bahAra AI meghoM ne malhAra gAI phUla khile bhaMvare gUMje koyala bolI mora nAce sUraja ne kSitija meM raMgolI sajAI kaha kahA lagAtI huI puravA pavana AI rajanIkara ne nizA meM amRta chalakAyA jaba jyoti puJja eka udayapura meM AyA Aja bhI apanI chaTA se kaNa-kaNa meM Aloka anavarata bhara rahA hai svayaM puSpa banakara vIra vATikA meM khila rahA hai| medapATa, marudhara aura mAlava meM ahisA dhvaja laharAyA mahAvIra kA pAvana saMdeza gA~va nagara ghara ghara pahuMcAyA abhinaMdana kI belA meM tyAga tumhArA carcita hai mahAsatI puSpavatIjI tumako mere bhAvoM ke zata-zata sumana samarpita hai| AMANAN WAL mahendra muni "kamala" zata-zata sumana | 57 NUTE internet Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / aNdNjlNtriNciNdiNcddNlNlNlNlNlNlNlNdiNciNdiNciNdi puSpa ke caraNoM meM bhAva-puSpa __ -dineza muni aNdritNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNcddNtNgaa [ caupAiyA~ ] jaya trizalA suta, jaya jinavAnI, unnIso corANUM vikrama, jaya guru gautama, jaya bhavi prAnI // 1 / / mAghasudI terasa dina uttama // 15 / / jaya vratadhAraka saMta satI gaNa, dIkSA sthalI udayapura bhAI, jaya jaya saMyama zrama samarAMgaNa // 2 / / zramaNI puSpavatI kahalAI // 16 / / tIrtha sAdhviyA~ tIrtha zrAvikA, mAtra harSa ko puSpa jAnatA, prabhAvikA jJAnAtma bhAvikA // 3 // udAsInatA ko na mAnatA // 17 // paramparA jaya sthAnakavAsI, puSpa asaMgI raMga biraMgI, jJAna vilAsI ziva abhilASI / / 4 / / kareM siddha hama kyoM caubhaMgI // 18 / / amarasiMha AcArya pravara jaya, bahu AkArI puSpa manohara, vizva santavara guru puSkara jaya // 5 / / khilate jala sthala bAhara bhItara // 16 // mahAsatI zrI prabhAvatI jaya, prabhu caraNoM kI sevA pAtA, putrI puSpAvatI satI jaya // 6 // hAra gale kA bana laharAtA // 20 // dIkSA svarNa jayantI para hama, durabhigaMdha se dUra hamezA, abhinandana karate ati uttama // 7 / / puSpa svabhAva janma se aisA // 21 / / janma bhUmi mevAr3a udayapura, surabhita vAtAvaraNa banAtA, pitA seTha jIvanasiMha sakhakara // 8 // khilatA ha~satA puSpa suhAtA // 22 / / dAdAjI zrI lAla kanhaiyA, puSpa tulya jIvana mana nirmala, jinakA bahuta udAra ravaiyA // 6 / / hRdaya dayAlu puSpa sama komala // 23 // mAtA prema prema barasAtI, puSpa surabhi sama surabhi suyaza kI, jaina baraDiyA jAti suhAtI // 10 / / nahIM nirasatA usake vaza kI // 24 / / unnIsau ikyAsI migasira, paDhakara kI vyAkaraNa madhyamA, kRSNA sAtama maMgala vAsara // 11 // baDhakara kI sAhitya madhyamA // 25 / / sundara bAI nAma suhAyA, kAvyatIrtha kara nyAyatIrtha kara, pyAra vimAtA jI kA pAyA // 12 / / kara sAhityaratna phira sukhakara // 26 / / dhArmika ruci rakhatI bacapana meM, banI jaina siddhAntAcAryA, kramika vikAsa huA jIvana meM / / 13 / / vaMdyA AdaraNIya AryA // 27 // guruNI sohanakuMvara suhAI, Agama kI mApI gaharAI, laghuvaya meM hI dIkSA pAI // 14 // dhvajA dharmavAlI phaharAI // 28 // 58 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana VAH www.jaine Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha RESEARNERRHEIRBEHENIR H zreSTha sAdhanA karane vAlI, nirbhaya samaya vicarane vAlI // 26 // sahaja samanvaya jJAna-bhakti kA, zubha saMyoga vizeSa zakti kA // 30 // cintana manthana rakhatI gaharA, rakhatI nija para nijakA paharA // 31 / / acchAiyA~ sadA apanAtI, guNiyoM ke guNa mana se gAtI / / 32 / / nahIM dekhatI doSa kisI kA, mArga dikhAtI eka isI kA // 33 / / jana sevA kI sarala mUrti sI, saMskAroM kI tarala sphUrti sI // 34 / / spRhA, ghRNA se jur3I nahIM hai, satkAryoM se mur3I nahIM haiM // 35 / / kiyA nahIM abhimAna jJAna kA, liyA lAbha sad jJAna dAna kA // 36 / / muni 'devendra' Apake bhrAtA, nAtA sAMsArika kahalAtA // 37 / / yU~ bhI bahana aura ye bhAI, saMpradAya jaba eka suhAI // 38 / / bahuta pustake kI sampAdita, huI pustakeM bahuta prakAzita // 66 / / lekhana sampAdana ati sundara, bar3hatI sAhityika gati sundara // 40 // ziSyAyeM bhI cAra ApakI, yaha bhI vidhi dUka puNya mApa kI // 41 // 'candra' 'priya' hai AjJA kArI, 'kiraNa' 'ratna' kI sevA pyArI // 42 / / zreSTha svabhAva isI se oNko, sAmAjika jIvana vidhi jhAMko // 43 / / zramaNasaMgha hai apanA sArA, apanA pharja nibhAyeM pyArA // 44 / / guNa guNa grahaNa kareM saba Ao, gAo maMgala gIta badhA vo // 45 // pUjya pravara Ananda RSIzvara, sarala bhadra prakRti yogIzvara // 46 / / upAdhyAya pada muni pada jaya jaya mahAnanda pada nirbhaya jaya jaya // 47 / / puSpa parAga virAga bar3hAye, jana mana zraddhA sumana car3hAye / / 4 / / rahe niroga saMyamI kAyA, chU na sake mAyA kI chAyA / / 4 / / "muni dineza' suguna cuna lAyA, catuSpadI kA chanda banAyA // 50 // ikAvanI paDhiye gunavAlI, gunI puruSa ke sadA divAlI // 51 // AREi n mam imillittiltilinimillilititilitilitin do muktaka (2) denA dUsaroM ko khUzabu, phUla kA svabhAva hotA hai, manAye harSa samaya hai, harSa manAne kA, icchuka ho jo mukti kA, vaha vairAgya dhAra letA hai| kare abhinandana yogya, pAtra hai abhinandana kaa| A le saMyama alpa vaya meM. dipAne dharma kA nAma jaga meM. kara rahI praveza dIkSA svarNa, jayaMti varSa meM sato. usI mahAnArI kA 'udaya' prasaMga hai yaha, 'udaya' vairAgya, mahattva batAne kA // "puSpavatI" sA sammAna hotA hai| --udaya muni 'jaina siddhAntAcArya' do muktaka | 56 www.jainel Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha sa ha sa jI vI A pa ho 0.............. -suvrata muni "satyArthI" (ema. e. hindI, saMskRta) ......... santa raheM isa jagata meM, nIraja sama nirlipt| kAvya nyAya vyAkaraNa meM, Apa bar3I niSNAta / ataH jana gaNa kare unheM zraddhA se abhiSikta / grantha anekoM haiM likhe, gItoM kI kyA bAta / / zarIra se to bhinna haiM, santa satI mhaaraaj| candravatI priya darzanA, kiraNa prabhA mahAn / Atma dRSTi se eka hai, kahatA prAjJa samAja // ratna jyotijI suziSyA, guNa ratnoM kI khAna / / jJAna jyoti se jo kare, dUra timira ajnyaan| praziSyA suprabhA ApakI, rahe Apake pAsa / tyAga aura paropakAritA, santoM kI pahacAna // zramaNa saMgha ko Apase, bahuta bar3I hai Aza / / rahI mahattA tyAga kI, isa pRthvI para nitya / bhrAta tava devendra muni, jainAgama vidvAna / abhinandana kara tyAga kA, janatA ho kRta kRtya / / svarNa jayantI manA rahe, sabakA kara AhvAna / / aisI hI ye mahAsatI puSpavatI mhaaraaj| abhinandana hetu Apake, tatpara samasta saMgha / upakAroM se Apake kRtajJa jaina samAja // 'suvrata muni' ke hRdaya meM, uThI bar3I umaMga / / -pacAsa varSa se karatI, saMgha kA utthAna / sahasra jIvI Apa hoM, kareM pUrNa vikAsa / isIlie hI bana gaI, satI vRnda kI zAna // "suvrata" jana mana ko mile,AdhyAtmika su prakAza / / sthaan-chaan m t mnii| -paramaviduSI mahAsatI zrI zIlakuvarajI ma. puSpa puSpa sama jIvana teraa| unako guruNI sama samajhA maiMne / hai jJAna saurabha mahAna / / kahU~ hRdaya se Aja / / mahAsatIjI ke cehare pr| jaisI dhUla guruNI merii| hai gaharI muskAna / / 1 / / jinhoMne diyA thA zikSA sAja / / 4 / / sAhityaratna hindI meM kInA / unake varada hastoM ke nIce / aura Agama kA jJAna / / khilA "pRSpa" ye khAsa // "puSpavatI" jI mhaastii| vidvattA se Apa zrI kii| jina zAsana kI zAna // 2 // phailI jaga suvAsa // 5 // sarala svabhAvI tpodhnii| zata zata varSa jIo stiijii| jJAna - sevA - guNa khAsa / / karo dharma pracAra // svarNa sI sohana guruNI terii| AzIrvAda hai "zIla" kaa| leza na vANI vilAsa // 3 // mAtra udgAra // 6 // hRdaya 60 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jaina Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAvAratna pulddi Abhanandana grantha AAR satI ziromaNi kA abhinandana -mahAsatI kauzalyA jI ma. mamamamamamamamamamamamamamamamamamamamamaRITHILIHE +++HH R EHilfilliiiiiiiiiiififlHHHifinitiiiiiiiiiITALI puSpavatI guru bhaganI kA abhinandana Aja hI karate haiN| satI ziromaNi pravacana dAtR caraNoM meM vandana karate haiM / laghu vaya meM le dIkSA inane jJAna-dhyAna meM citta diyaa| saMskRta-prAkRta hindI Adi kaI bhASAoM kA jJAna kiyA / / saskRta hindI kI de ke parIkSA phasTa nambara meM pAsa huii| darzana jJAna ArAdhana karake mithyA mata se dUra huI // tri karaNa se zuddha ArAdhana caritra dharma kA karatI hai / jana-jana meM jina vANI kA pracAra sabhA meM karatI hai / "zataM jIyAt" sohana guruNI kI, ziSyA puSpavatI satI / zubhAziSa do "kauzalyA" ko, banI rahe merI zubha mati / / harSa se manAiye --sAdhvI sudarzanaprabhA (jaina siddhAnta zAstrI) saMsAra ko tajakara, saMyama ko saja kara / jJAna kA prakAza kara, mithyAtama miTA kr| jinavara bhaja kara, Atma ko jagAiye / / samyag cAritra jIva, apanA apanAiye // bhavoM kA bhramaNa kara, rUlA hai anantakAla / satI puSpavatIjI kI, svarNa jayanti zubha / samyagdarzana pA ke, mithyAtva bhagAiye / / ___ hila mila 'sudarzanA' harSa se manAiye / / vandana abhinandana -mahAsatI zrI siddhakuvarajI RAMA mahAsatI zrI puSpavatI jI bar3e upakArI ___ karuNAdhArI bAla brahmacArI "Tera pitA jIvanasiMha jI ke kula ujiyAre, prema devI mAtA ke Apa sahAre, udayapura nagarI meM 55 5 janme jAharI...........1 gururAja puSkara muni bhAgya se pAe, sohana guruNI jI ke caraNoM meM Ae, cavadaha varSa meM 55s saMyamadhArI..............2 saMyama lekara citta jJAna meM lagAyA, ApakI buddhi kA pAra na pAyA, svalpa samaya meM 555 bane guNadhArI.........."3 vANI meM jAdU amRta rasa barase, suna-suna janatA ke hRdaya harase, ___ mevADa mAravADa ''' mAlavA vihArI..........."4 yuga yuga jIe Apa yahI bhAvanA hai, "siddha" prabha se yahI maMgala kAmanA hai, vandana abhinandana 555 bAra hajArI......... + + tt++++ h vandana-abhinandana | 61 www.jaine! Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 00000 zraddhA sumana gIta - mahAsatI vimalavatIjI 777777777 (tarja- merI pyArI bahaniyAM ) merI pyArI bahaniyA~ milI khabariyA~ abhinandana grantha chape terA, harSA hai mana ati merA... " jIvanasiMha jI" kI pyArI honandA 'prema kuMvara kI tuma 'udayapura zahara' meM 'barar3iyA~ Aya lagAyA 'sundara' DerA ***** ******* ( zrI vimalavatIjIma0 kI ziSyA) - mahAsatI jJAna prabhA 16666666666pbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbbb c***c*c*c* kula ke candA ghara meM, bAlaka vaya meM jaba tuma jJAna guruNI 'sohana' se terasa dIkSA hai, mahAsuda toDana nikale haiM karma jaMjIrA upAcArya hai bhAI tumhArA mAtA ke sAtha ve saMyama dhArA darza jo pAve, ati hulasA jana-jana ke mohana gArA ""harSA par3ha likha Apa viduSI pada pAI sAhitya kalA meM nipuNatA lAI parasA hai mevAr3a aura bhI mAravAr3a gAve haiM guNa "vimala' terA''''harSA''' - harSA " Aye pAye 62 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana sarasa Tensehehehhesseness as heheheh "harSA zraddhA sumana ( tarja - inhIM logoM ne .... abhinandana hai, abhinandana hai abhinandana sukhakArI, jAU~ balihArI zahara udayapura janma liyA hai, kula 'barar3iyA' majhArI.... jAU~- 'jIvanasiMhajI ' pitA tumhAre mAtA prema kI dulArI....jAU~ - bAla vaya meM chor3a saMsAra zikSaNa saMyama dhArA duHkhakArI.... jAu~ - pAyA, dharma sunAyA vANI madhura hitakArI.... jAU~ dIkSA kI svarNa jayanti AI, jovo varSa hajArI....jAU~ 'jJAna prabhA' kA zraddhA sumana le lo Apa svIkAra.... jAU~ - puSpa sUkti kaliyAM [] ahiMsA kA mUla AdhAra samatvayoga hai / samatvayoga Atma-sAmya dRSTi kI pradAna karatA hai / isakA tAtparya vizva kI sabhI AtmAoM ko samadRSTi se nihAranA hai / ahiMsA vIroM kA dharma hai | ahiMsA kA yaha vajra AghoSa hai - mAnava ! tU apanI svArthalipsA meM DUbakara dUsare ke adhikAra ko na chIna / 7777777777 6 6 www.jain Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha vandana abhinandana svIkAro -sAdhvI madhubAlA 'sumana' (zAstrI sAhityaratna) htritititiffithilitimBREAMILTHumm jaina dharma meM nArI kI, jisa kula meM eka saMyamI, gaurava gAthA amara mahAn / vaha kula ho jAtA mahAn / yuga-yugoM taka yAda rahegI, jisameM sabhI saMyamI bane, Arya nArI kI yaha dAztAna // 1 // usa kUla ko kaheMge mahAmahAn // 6 // jahA~-jahA~ samaya Ane para, rAjasthAna kI dharatI bhI, himmata lekara ar3I rhii| caraNa raja se huI pAvana / puruSa varga bhI hAra cuke the, dhanya dhanya hai mahAsatI ko, jIta lekara khar3I rahI // 2 // bAla brahmacArI mana bhAvana // 7 // RSabha se mahAvIra taka, jIvanasiMhajI sundara ko pA, huI anekoM satI vidvAna / ho gaye the bar3e nihAla / jJAnI-dhyAnI tapI mahAtmA, "prabhA" ko pA "puSpa" vikasA, saMyama lekara kiyA kalyANa // 3 // garu "puSkara" mile vizAla / / 8 / / candana bAlA mokSa pahuMcI, una guru ziSya kI jor3I, de gaI vaha amara varadAna / candra sUrya sama dIpa raheM / dhanya-dhanya hai bhArata bhU ko, bahina hai puSpa satIjI, nArI ratna guNoM kI khAna / / 4 / / muktipUra ke samIpa rahe // // usI paraMparA meM prabhAvatIjI, saMvata unnIso caurANu meM, aru puSpavatIjI hai vizeSa / puSpavatIjI banI anagAra / kara puruSArtha dharma dipAyA, guru puSkara kI zikSA kA, hama to legeM nAma hameza // 5 // kiyA bhArata meM khUba pracAra // 10 // vandana abhinandana mahAsatI kA, svIkAra karo zraddhA kI thAla / dIrghAyu baneM Apa kI, "madhu" bhI bana guNI vizAla // 11 / / m mHINTIMITTERRRRRRRRRRRRIAmAmAmAmmmmmmma ......... puSpa mUkti kaliyAM ......... 0 ahiMsA eka mahAsaritA ke samAna hai / jaba vaha sAdhaka ke jIvana meM iThalAtI-bala khAtI huI calatI hai taba sAdhaka kA jIvana sara sabja aura ramaNIya bana jAtA hai| . . vandana abhinandana svIkAro / 63 www.jain Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) shiNciNdiNciNdiNciNdiNciNdiNciNdiNciNdiNciN00000000000000000 guNa gAna -sAdhvI ratnajyoti eeeeeeeeeeee000000000000000000000000000666666666666666666666 guruNIvA Apake caraNoM meM. chor3ayo jaga ro jaMjAla, banyA jIvAM rA pratipAla, zraddhA ke sumana car3hAte hama ! tyAga tapasyA meM zUra vIra, banagA mhArI guruNIsA ! maMgalamaya svarNa-jayantI para, tana-mana balihArI // 3 // abhinandana gAna sunAte hama !! (tarja-jayapuriyA ko lahariyo....) guruNI sohanajI mahAn mAtA prabhAvatI jAna, svarNa jayantI hai mahAn, mhArA hivar3A rI tAna, / upAcArya bhrAtA jI saMyama pAle mhArA guruNI sA ! mhArI jIvana naiyA ko pAra lagAo mhArA gurUNIsA! . tana-mana balihArI ||tter|| tana-mana balihArI // 4 // dhanya udayapura mahAn jAne sakala jahAna, saMyama jyoti ko jagAI. 'ratna jyoti' pAsa meM AI, jahA~ prema bAI kuMkhe janma lIno mhArA guruNI sA! ' bhava bhramaNa ko Apa miTAo mhArA guruNI sA ! tana-mana balihArI // 1 // jIvanasiMha jI jyArA tAta, tIjA bAI jyArI mAta, tana-mana balihArI // 1 // barar3iyA vaMza ujjavala konA mhArA guruNI sA ! tana-mana balihArI // 2 // svarNa jayantI manAvA hA sure -mahAsatI kiraNaprabhA (tajaM-mahimA manohara madana kumAra ko....) sohana satIjI miliyA Apane, re / svarNa jayanti manAvo harSa sure| suNiyo hai jiNa ro upadeza re / / guruNI rA karaoN guNa grAma re / / cavadaha varSare Upara mAMyanai re / santa satiyA~ guNa gA~vatA re / choDyo hai jaga ro kleza re // 4 // pAvA~ maiM mukti ro dhAma re // 1 // ugaNI se caurAsI sAla meM re / deza mevAr3a suhAvaNo re| lIdho hai saMyama bhAra re / / udayapura rANAjI ro vikhyAta re / / mAtA ne bhrAtA bhI saMyama liyo re / barar3iyA jIvana siMha rI lADalI re / / kIno hai Atama ro uddhAra re / / 5 // premA bAI hai jiNarI mAta re / / 2 / / ugaNI se ikyAsI meM janmiyA re / vicariyA ghaNA hI rAjasthAna meM re / mRgasara vada sAtama sukhakAra re / kiyo gujarAta paraveza re / / moTA huA par3hiyA prema su re / mahArASTra Apa padhAriyA re| gayA haiM skUla majhAra re // 3 // dIno hai khUva upadeza re // 6 // zraddhA kA sumana car3hAvatI re 'kiraNa' ne devo AzIrvAda re // jIvU jaThA taka reve mero re tapa saMyama AbAda re / / 7 / / 64 | prathama khaNDa, zubhakAmanA : abhinandana ..... www.jainellips Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha puSpa va tyaTaka m --- rAjendra muni zAstrI ema. e. sadbrahmacaryacaraNAcita pAdapadma, medhAvini svamasi (devisura ) puSpavati prapUjyA / tejasvinI bhavasi sarva mahAsatInAm, he brahmacAriNi mahAsatI sampradIvyA // 1 // - he pUjyA puSpavatI jI ! Apake dvArA brahmacarya vrata pAlana karane se Apake pavitra caraNoM kI pUjA kI jAtI hai / isI kAraNa ApakA teja sabhI mahAsatiyoM meM adhika camakatA hai / he mahAsatI akhaNDa brahmacAriNI Apa isI taraha sadA camakate rahiye / / 1 // uccaiH sadAcaraNamasti sadA tvadIyam, tasmAjjinendra bhagavAMstava vAcyatiSThat / yadyadbravISi sadasi tvamanindyavRtte tattajjaneSu bhavatIha sumantra tulyam // 2 // - he pUjyA ! ApakA sadA sarvadA kA AcaraNa nirantara zuddha rahA hai, ataeva ApakI pavitra vANI meM jinendra bhagavAna kA nAma nivAsa karatA hai / jo jo Apa apane mukhAravinda se zabda ratna prakaTita karatI haiM, ve ve sabhI, he stutya vyavahAra vAlI pUjyA ! jana mAnasa meM mantra ratna bana jAte haiM / / 2 / / devA api pravacane tava dattacittAH kA syAtkathA kathaya tadbhuvi mAnavAnAm / sAdhAraNe tava mitho jaga bhASaNe'pi prajJAghano dravati vAci sudhA sudhArAH // 3 // - he pUjyA ! Apake AkarSaka pravacana meM devagaNa bhI mana sahita magna hokara kho jAte haiM, taba batalAiye-manuSyoM kA to kyA kahanA ? ApakI sAdhAraNa bolacAla ke samaya bhI ApakA buddhi bAdala ApakI madhura vANI meM amRtadhArA ghola detA hai / taba prayatnapUrvaka pravacana kA to kahanA hI kyA ? || 3 || tvaddarzanena bahavo'tula bhUri bhAgyAH, jAtA naro'pi mahilA laghu puNyazIlAH / sarvatra te yaza idaM bhuvi candratulyam, jJAnaJca mAyikatamo hata eva nityam // 4 // - he pUjyA Apake darzanoM se atyanta uttama bhAgyadhArI nara-nArI kSaNArdha hI meM mahA puNyazAlI ho jAte haiM / ApakA candra samAna yaza aura bhAnu samAna jJAna rAta rUpI mAyA ke aMdhakAra ko sadA ke lie naSTa kara dete haiM // 4 // prAtaH samasta janamAnasamindu vatse, harSAmbu vAkcarala evaM subhe militvA / kaucidyathA sumuni udbhavati prabhAte, prAtaH kamaNDalu -apo'mRta tulyamattaH // 5 // - he pUjyA ApakA saccAritrya aura amRtajhariNI vANI, donoM milakara jaise koI do muni saberA hote hI kamaNDaluoM meM pAnI bharakara pIte pilAte hoM, vaise hI sampUrNa mAnavoM ke mana rUpI ghar3oM ko candramA kI bhA~ti harSAmRta se bhara dete haiM / / 5 // IGa, mahimna ubhaye'suradeva saGghAH, sadbrahmacaryaM paricita suvratasya, gAyanti kIrtimamalAM munirAja siddhAH / sarva vratezvara samAhitasya // 6 // lumUla prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana | 65 www.jainej Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mama ma mamamamamamamamammmma sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha -he pUjyA Apake isa prakAra ke mahimAdhArI brahmacarya vrata kI nirmala kIti kA gAna, deva aura dAnava donoM karate haiN| kyoMki yaha brahacarya vrata samasta bratoM kI jar3a hai| isa vrata ke binA koI bhI vrata pUrNa ho hI nahIM sakatA upavAsa, kathA zravaNa, svAdhyAya, vidyAdhyayana ityAdi sabhI vratoM kI yaha brahmacarya vrata jar3a mUla hai // 6 // yaH ko'pi nA vratamidaM vidhi pUrvakaJcet, sampAlaye tsa yamarAjamapi prahaNyAt / / asya prabhAvamatulaM hanuman viditvA, sampAlayastadajaro'pyamaro babhUva // 7 // -he pUjyA isa vrata ko jo koI bhI mAnava vidhi pUrvaka pAlana karatA haiM, vaha yamarAja ko bhI samApta kara (harA) detA hai| isa mahAvrata ke atUla prabhAva ko samajhakara zrI hanamAna jI pAlana karate rahe aura ajara amara ho gye| -he pUjyA Apane isa kaThora vrata kA pAlana kiyA hai, ataeva Apake sabhI asAdhya kArya bhI siddha hote haiN| brahmacarya ke prabhAva se Apa sAkSAt devI hI bana gaI haiM / ApakA nAma puSpavatI isa vrata se sArthaka ho gayA hai / / 7 // asya vratasya mahimAnamapi pragAyet, devAsureSu nRSu siddha kavIzvareSu / etad vratamparicaranmanujo'suro vA, nArAyaNaH sa bhavatIti na saMzayo'sti // 8 // -he pUjyA isa mahAvrata kI mahimA kA zatAMza bhI, deva, asura, nara, muni, siddha athavA mahA kaviyoM meM kauna aisA samartha hai jo gA sake (varNana kara sake) / isa mahAvrata ko pAlana karane vAlA cAhe mAnava athavA rAkSasa koI bhI ho, vaha sAkSAt nArAyaNa bhagavatsvarUpa ho jAtA hai / / 8 // rAjendranAma munireSa mahAvratasya, zrI puSpavatyamarakItita saccaritre / tvatpAlitasya guNadhAmna udAravRnle gAyanmahA mahimadasya sukhI bhavAmi // 6 // -zrI puSpavatI ke saccaritra meM jisakI prazaMsA devI-devatA bhI gAte haiM, jo yaha mahAvrata brahmacarya hai, aura isakA pAlana zrI puSpavatI jI ne bar3I niSThApUrvaka kiyA hai, yaha vrata samasta udAra guNoM kA khajAnA haiM aura sAtha hI yaha vrata sabase bar3I mahimA pradAna karatA hai| ataeva meM rAjendra muni isa mahAvrata aura ise svecchA se saharSa dhAraNa karane vAlI mahAsatIjI zrI puSpavatI ina donoM kA guNagAna karane meM atyanta manorama Ananda kA anubhava kara rahA hU~ / / 6 // puSpa sUkti kaliyA~ ahiMsA yaha kabhI nahIM sikhAlI ki anyAyoM ko sahana kiyA jAya, kyoMki anyAya karanA apane Apa meM pApa hai / ahiMsA samasta prANiyoM kA vizrAma-sthAna hai, krIDA-bhUmi hai aura mAnavatA kA zrRMgAra hai| ] ahiMsA, mAnava jIvana kA sarvottama AbhUSaNa hai / yaha Antarika samatAbhAva para AdhArita hai / ahiMsA itanA sArvabhauma aura sarvAMgavyApI tattva hai, ki yaha mAnava-jIvana meM aneka dhArAoM meM pravAhita hotA hai| 66 | puSpavatyaSTakam mation Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha vaMdanA ke ina svaroM meM eka svara merA milA do yuga-yuga meM camake yaza gAve nara-nArI dhanya mahAsatIjI puSpavatI guNadhArI // Tera // saba dezoM kA saratAja mevAr3a kahAve / pitA jIvanasiMha varar3iyA vaMza dipAve / huI mAtA ApakI prema kuMvara sukhakArI // 1 // jaba cAra varSa kI Ayu Apane pAI taba mAtA ApakI suraloka sidhAI // saba parijana ke nayano meM bahatA vArI // 2 // gogundA ke seTha zrI maganalAla mana bhAye / usakI sutA se lagna kara harSAye, tIja kuMvara kA nAma vaha sundara bAlA mAtA kI 4 / phira dhannA sabako taja ghara ho bar3A priyakArI // 3 // mana meM ati harSAtI / sevA karake prema bar3hAtI, nAma ke bhrAta hue jayakArI // karake tAta svarga meM jAte, gayA sUnA Age kathA sunAte / tInoM ke mana vairAgya huA usa vArI / / 5 / / vikrama saMvat unnIsa sau caurANu AyA 1 taba sundara kuMvara ne saMyama kA vrata ThAyA / teraha varSoM kI umara mohanagArI / / 6 / / gurudeva Apake tArAcandajI pyAre / unake kula meM puSkara muni jaina sitAre / nau varSa ke bhrAtA dhannA dIkSA dhArI // 7 1 phira tIja kuMvarajI pati virahaNI nArI, satI sohana kuMvara jI zikSA dI hitakArI / lInA hai saMyama dhAra sakala duHkha TArI // 8 // mAtA putrI ne eka hI guruNI kInI, kaI zAstra thokar3e sIkhI hai guNa khAnI diyA puSpavatI zubha nAma hai mahimA bhArI // 6 // sAhityaratna kI pAsa parIkSA zrI ramAzaMkara jI se par3hI harSa mana karake / jinake caraNoM meM "candra" rahe hara vAri / / 10 / / karake. --AryA candrAvatI vandanA ke ina svara meM eka svaroM merA milA do | 67 www.jainellit Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ji na zA sa na kI garimA / zrI saMcAlAlajI bAphaNA (adhyakSa : a. bhA. zve. sthAnakavAsI jaina kAnphresa, dillI) zramaNa saMskRti vizva kI eka mahAna saMskRti hai| isa saMskRti meM vyakti ko nahIM, guNoM ko mahattva diyA hai / vyakti kI mahattA guNoM para AdhRta hai, yahI kAraNa hai ki zramaNa aura zramaNiyoM ko bhI guNoM ke kAraNa mahattA pradAna kI gaI hai / guNoM ke kAraNa hI zramaNa va zramaNiyA~ mahAna banatI hai / sAdhaka kA eka vizeSaNa hai, 'guNAnurAgI' / sAdhaka guNI vyaktiyoM ke prati anurakta rahatA hai| vaha guNiyoM kI vandanA, abhinandanA karane meM apane Apako dhanya anubhava karatA hai| abhinandana grantha samarpita karane kI eka maMgalamaya paramparA ina varSoM meM cala rahI hai| usa paramparA kA bhI yahI uddezya hai ki jina santa aura satI vRnda kA hamAre samAja para mahAna upakAra hai,unase upakRta hone ke lie vandanA, abhinandanA aura stavanA kI jAtI hai| parama viduSI sAdhvI ratna mahAsatI puSpavatIjI zramaNa saMgha kI eka tejasvI sAdhvI haiN| jahA~ . taka mujhe jJAta hai vahA~ ve sarva prathama sAdhvI haiM jinhoMne kvIsa kAleja vArANasI kI, aura kalakattA va prayAga kI hindI, saMskRta kI uccatama parIkSAe~ samuttIrNa kii| Aja yuga badala cukA hai| Aja anekoM sAdhviyoM ne vizvavidyAlayoM kI uccatama parIkSAe~ samuttIrNa kI haiM aura zodha prabandha likhakara pI.eca.DI. kI upAdhi bhI prApta kI hai| para vaha yuga thA ki jisa yuga meM zramaNa aura zramaNiyoM ko gRhastha vidvAnoM se par3hane kA niSedha thaa| jisa yuga meM bhayaMkara virodha ke bAvajUda bhI rAjasthAna kI dharatI meM rahakara unhoMne adhyayana kiyA aura parIkSAeM samuttIrNa kii| pAzcAtya vicAraka bekana ne satya hI likhA hai "rIDiMga meksa e phula maina spIkiMga e paraphaikTa maina rAiTiMga e egjaikTa maina" adhyayana mAnava ko pUrNa banAtA hai, bhASaNa use paripUrNatA detA hai| aura lekhana use prAmANika banAtA hai / jaba ye tInoM bAteM kramazaH hotI haiM taba usameM paripUrNatA AtI hai| pahale adhyayana, phira bhASaNa aura usake pazcAt lekhana / jo vyakti binA adhyayana likhate haiM, unakI lekhanI me paripUrNatA nahIM aatii| Ajakala kitane hI lekhaka eka-dUsare kI pratispardhA meM likhate haiM, para unakI lekhanI meM koI camatkAra nahIM hotA, na maulika cintana hotA hai, na kamanIya kalpanA kI ur3Ana hotI hai| vahI ghIsI-piTI bAteM hotI haiM para mahAsatIjI ke sAhitya ko maiMne par3hA, usameM vicAroM kA ajasra srota pravAhita hai| bhAva bhASA aura zailI kA aisA sumela hai ki par3hate-par3hate pAThaka jhUmane lagatA hai| puSpa-parAga mahAsatIjI ke pravacanoM kA 68 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana irani ... ... Smsanmatopati Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha) Dines...... eka zAnadAra saMkalana hai| vratoM para mahAsatIjI ne jo vizleSaNa kiyA hai vaha bahuta hI anuThA hai aura preraNAdAyI hai / Aja isI prakAra ke preraNAprada sAhitya kI AvazyakatA hai| ___maiMne mahA satIjI ke dvArA likhita upanyAsa bhI par3he haiM "satI kA zApa" "kinAre-kinAre" aura "kaMcana aura kasauTI" Adi upanyAsa kyA hai, eka jIvanta preraNA hai / Aja nArI kA vikRta rUpa prastuta kiyA jA rahA hai| "satI ke zApa" meM bhAratIya nArI kA eka tejasvI rUpa ujAgara haA hai| a kinAre' upanyAsa meM daheja ke dAvAnala para tIkhA vyaMgya hai, eka karArI coTa hai / prAcIna yuga meM yaha paramparA kitanI vizuddha thI, para Aja vaha kitanI vikRta ho gaI hai ? isakA saTIka varNana hai, samAdhAna hai| maiMne mahAsatIjI dvArA sampAdita daza vaikAlika sUtra dekhA isa Agama para jo mahAsatIjI ne 4 aneka AgamoM ke Aloka meM vivecana likhA hai vaha vivecana bahuta hI sundara aura sarasa hai / Agama sAhitya para vivecana likhanA Ter3hI khIra hai| hara vyakti usa para vivecana nahIM likha sktaa| jinakA adhyayana gambhIra hai, tulanAtmaka dRSTi se Agama dharma aura darzana kA jinhoMne adhyayana kiyA hai ?ve hI isa prakAra kA vivecana likhane meM sakSama ho sakate haiN| mahAsatIjI ne pratyeka pada para cintanapUrvaka vivecana likhA hai| aisI parama viduSI sAdhvIratna ne apane jIvana ko sAdhanA kI Aga meM tapAyA hai / bedAga jIvana jIkara aisI mazAla peza kI hai, jo sabhI ke lie preraNAdAyI hai| Aja pAzcAtya saMskRti ke prabhAva ke kAraNa hamAre yahA~ para bhI bhautikavAda kI A~dhI A rahI hai / tapa-tyAga aura samarpaNa kI jvalaMta pratimAe~, mahilAe~ bhautikavAda ke pravAha meM pravAhita ho rahI hai / sIne jagata kI tArikAe~ banane ke lie lalaka | rahI haiM / aise samaya meM hamAre saMskRti kI gaurava-garimA rUpa ye sAdhviyA~ Aloka staMbha kI taraha hai| inakA jIvana pavitra hai, inake vicAra nirmala haiM aura inakA AcAra vizuddha hai| maiM aisI tapaHmUrti sAdhvI kA hArdika abhinandana karatA hU~ / inakA jIvana yuga-yuga taka hameM prakAza pradAna karatA rhegaa| BHARATHHHH kRtavantataHlAlakRtavanakanakalatulandakAladakatanajanakalavAkakRta lakadakandadAyalanakaraka rukanyatA bo la tA hu A bhA Sya zrI ratanacaMda rAMkA (sikandarAbAda) 2deodesihde.bie.ke.be.ke.ke.ka.le.ke.dese.sevisebabei.ke.kepdealevisdesiabaleseddesesesesedesbdesesexbesesesejeseaksisesesedseasesosddessessedesbsecotosed ___ bhArata ke eka tattvadarzI manISI ne likhA hai--- bhI jJAnI ke samparka meM AtA hai, usake jIvana meM "sahasraSu ca paNDitaH" hajAroM vyaktiyoM meM ekAdha abhinava rozanI jaga-magAne lagatI hai| vyakti paMDita hotA hai para jJAnI to lAkhoM vyaktiyoM parama viduSI mahAsatI puSpavatIjI eka jJAnI meM koI viralA hI milatA hai / jJAnI aura paNDita meM sAdhvI haiM / jJAna kA athAha sAgara unake jIvana antara hai| paNDita kA jJAna mastiSka kI upaja hai meM lahalahA rahA hai / usa jJAna ke sAgara ko nApanA aura vaha jJAna jIbha para aThakheliyA~ karatA rahatA bahuta hI kaThina hai| maiMne dekhA hai, ve samAja meM phaile hai| para jJAnI kA jJAna antarhRdaya se ubuddha hae-ajJAna-andhakAra ko naSTa karane ke lie hotA hai aura vaha usake jIvana meM jhaMkRta hotA hai| prayatnazIla hai| ve samAja meM panapatI huI rUr3hiyA~, usakA jIvana eka bolatA huA bhASya hai / jo durvyasanoM ko naSTa karane ke lie sadA saMlagna hai / bolatA haA bhASya | 66 www.jainell Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha unakA jIvana paropakArI jIvana haiN| unake jIvana mahAsatIjo apane nAma ke anurUpa sadguNoM kI kA tila-tila AtmotthAna va samAjotthAna meM saurabha phailAtI hai| ve jahA~ bhI gaI haiM, vahAM apane lagA huA hai| yahI kAraNa haiM ki unhoMne aneka pavitra caritra kI saurabha phailAI hai| yahI kAraNa hai bAlikAoM ko dhArmika saMskAra pradAna kie haiN| ki zraddhAluoM ke sira Apake guNoM ke prati nata haiM / aneka bhUle-bhaTake yuvakoM ko vyasanoM se mukta kiye sabhI ke antarhadaya kI yaha maMgala kAmanA hai ki Apa pUrNa svastha rahakara samAja ko sahI mArga-darzana pradAna paSpa kI sabase bar3I vizeSatA hai ki vaha sadA- karatI rheN| ApakI svasthatA samAja ke lie sarvadA apanI madhura saurabha se jana-mana ko AhlA- varadAna rUpa rahegI / abhinandana kI isa belA meM dita karatA hai, tAjagI pradAna karatA hai| vaise hI hamAre abhinandana ko grahaNakara hameM kRtArtha kreN| do kadama Age -zrI campAlAla koThArI bambaI parama viduSI mahAsatI zrI puSpavatIjI kA prazna ko bahuta hI dhyAna se sunatI haiM aura phira smaraNa Ate hI mAnasa paTala para eka aise divya, aisA saTIka uttara detI hai ki praznakartA ko zaMkAe~ bhavya, vyaktitva kA citra aMkita ho jAtA hai| usI taraha naSTa ho jAtI hai / jaise-ilekTroka strI ca '-jinake mastiSka meM jJAna kA apAra sAgara hilore ko ona karate hI andhakAra svataH hI nau do gyAraha le rahA hai| jinake hRdaya se anubhava kI razmiyA~ ho jAtA hai| vikIrNa ho rahI haiN| jinakA pAvana darzana preraNA Aja kA yuga nArI jAgaraNa kA yuga hai| kA akSaya srota hai| sarvatra nAriyoM ne apanA buddhi-kauzala pradarzita kiyA maiMne mahAsatI pUSpavatIjI ke anekoM bAra hai| hamAre svargIya pradhAnamaMtrI indirA gA~dhI ne darzana kie haiM / unake pAvana pravacana sune haiM / unase to yaha siddha kara diyA ki nArI puruSa se pIche vicAra-carcAe~ bhI kI hai| una sabhI meM mujhe unake nhiiN| kintu do kadama Age hI hai| vaha yadi lubhAvane vyaktitva ke darzana hue / unake pravacanoM meM apanI zakti kA vikAsa kare to puruSa kA pauruSa sabase bar3o vizeSatA hai ki ve Agama ke guru gambhora bhI phikA par3a jAtA hai| mahAsatI puSpavatIjI rahasyoM ko sarala aura sugama rIti meM prastuta karato aisI hI pratibhAsampanna sAdhvI haiM / jo kaI santoM haiN| jisase zrotA Ubate nhiiN| unheM aisA anubhava se jJAna, darzana aura cAritra meM Age hai / unake hotA hai ki pravacana gaMgA meM avagAhana karane se sadgaNoM para mugdha hokara ke hI dIkSA svarNa jayantI unakI cintAe~ miTa rahI haiM aura cintana ubuddha ke avasara para unheM abhinandana grantha samarpita kiyA ho rahA hai| cAhe bAlaka hoM, cAhe vRddha hoM / cAhe jA rahA hai| jisase unakI mahimA aura garimA yuvaka hoM, cAhe yuvatiyA~ hoN| sabhI ke lie vaha svataH siddha hai| maiM apanI ora se zraddhA-sumana preraNAprada hai| samarpita kara rahA huuN| vicAra carcA meM to jo Ananda AtA hai, vaha zabdoM ke dvArA vyakta nahIM kiyA jA sakatA / ve 70 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana thations www.jainelibi :: : Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha 310. g g baaaaaaaaaaaaaa(r)(r)(r) aa aa aa Free p> gg(r) s s s essels is the P sevA kA preraka pratibimba bbbbbffsi.sbstacleodabadasses jaina zramaNa zramaNiyoM kA samasta jIvana itivRtta, samyak - trayIkA mUrtimanta prakAzita pratIka hotA hai, dIkSA grahaNa ke uttara kAla ke pA~ca dazaka to cintana, udbodhana, AdhyAtmika jAgRti- prakharatA aura catuvidha saMgha kI sammAnanIya sevA kA preraka prativimba hotA hai / parama pUjyanIya svanAma dhanya prAtaH smaraNIya sAdhvI ziromaNi pu0 puSpavatIjI ma0 sA0 ke isI unnAyaka kAla meM svarNa jayantI manAne kA nizcaya jitanA ullAsadAyaka hai utanA hI samAja ke lie preraka aura spRhaNIya hai / kRpayA merI ora se vinamra abhivAdana, abhinandana aura sAdhuvAda svIkAra kareM / - zrI javAharalAla munota; bambaI vandanIyA mahAsatI jI hamArI yaha pAvana puNya bhUmi santa aura satiyoM kI tapobhUmi rahI hai / yahA~ para hajAroM-lAkhoM nara ratna hue haiM / jinhoMne adhyAtma sAdhanA kara apane jIvana ko dhanya banAyA / aura dUsaroM ke lie prakAza stambha kI taraha patha pradarzaka bane / sAdhvI ratna zrI puSpavatIjI eka pratibhA sampanna sAdhvI haiM / jinhoMne laghuvaya meM sadguruNIjI zrI sohana kuMvarajI mahArAja ke pAsa ArhatI dIkSA grahaNa kI / tapaH sAdhanA aura saMyama ArAdhanA kara abhinandana grantha kI rUpa rekhA ko nihArakara yaha spaSTa ho jAtA hai ki yaha grantha jaina dharma, darzana itihAsa, sAhitya, saMskRti dhyAna aura yoga jaise gambhIra viSayoM kA eka anupama khajAnA hogA jisameM adhikArI murdhanya manISiyoM ke lekha hoMge / yaha upakrama gAgara meM sAgara bharane ke sadRza hai / isa abhinava - anupama aura adbhuta anuSThAna kI saphalatA asaMdigdha hai| maiM prabuddha pAThakoM se yaha vinamra nivedana karU~gA ki aise adbhuta grantha kevala pustakAlaya va DrAiMga rUmoM kI zobhA zrI meM hI abhivRddhi na kareM apitu isa grantha kA paThana-pAThana kara apane jIvana meM jJAna-vijJAna kI abhivRddhi kareM / - cA~damala mehatA ( madanagaMja ) apane jIvana ko jyotirmaya banAyA / san 1655 meM maiM mahAsatIjI ke samparka meM AyA / usa samaya unakA varSAvAsa merI janma sthalI madanagaMjakizanagar3ha meM hI thA / yoM merI prArambha se hI ruci rAjanIti meM rahI / gA~dhI kI A~dhI ne mere ko prabhAvita kiyA aura AjAdI kA dIvAnA banakara svatantratA saMgrAma meM juTA rhaa| jIvana ke uSAkAla meM dharma ke prati sahaja lagAva nahIM thA / yoM paramparA se hama sthAnakavAsI the / jaba mahAsatIjI kA vahA~ vandanIya mahAsatIjI | 71 www.jaing Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha cAtarmAsa haa| meM usa cAturmAsa meM aneka bAra virAjanA pddaa| aura sana 1984 kA varSAvAsa samparka meM aayaa| mere mana para unake nizchala kizanagar3ha meM huA aura san 1985 kA varSAvAsa vyaktitva kA adbhuta prabhAva pdd'aa| haramADA ko milaa| aura pUnaH Apa haramAr3A se san 1975 meM punaH mahAsatIjI kA dvitIya varSAvAsa ke pazcAta vihArakara madanagaMja pdhaarii| varSAvAsa madanagaMja meM haA / isa varSAvAsa meM pUrva isa prakAra madanagaMja ke sabhAgya ke kAraNa hameM varSAvAsa se adhika sannikaTa Ane kA avasara sevA kA suavasara milA / mahAsatIjI kI apAra milA / mujhe yaha likhate hue apAra AhlAda hotA anukampA hamAre para rhii| maiM jyoM-jyoM mahAsatIjI hai ki mahAsatIjI kI mere para aura mere parivAra ke samparka meM AyA tyoM-tyoM merI zraddhA dina dunI para apAra kRpA rahI hai| usI kRpA kA suphala hai aura rAta caugunI bar3hatI calI gaI / merI hI nahIM ki merA pUrA parivAra mahAsatIjI ke prati pUrNa mere pUre parivAra ke zraddhA vikAsa meM haA hai| maiM zraddhAlu haiN| sAdhikAra kaha sakatA hU~ ki mahAsatIjI ke jIvana san 1973 kA ajamera kA yazasvI varSAvAsa meM aneka sadguNa haiM / ve sadA prasanna mukha rahatI haiN| sampannakara zraddheya pUjya gurudeva upAdhyAya zrI kabhI bhI unake cehare / kabhI bhI unake cehare para udAsInatA aura khinnatA puSkara munijI mahArAja sA. hamArI bhAvabhInI / dikhalAI nahIM deto / unakA svAsthya kaI bAra prArthanA ko sammAna dekara madanagaMja padhAre / unake / 1 pratikUla bhI rahA para usa pratikUlatA meM bhI unakA pAvana pravacanoM ko sunakara hamAre saMgha meM abhinava / jIvana-puSpa sadA musakarAtA hI rahA hai / maiMne apane cetanA kA saMcAra huaa| hamane usa varSa gurudeva ke ___ jIvana meM aneka sAdhviyoM ke darzana kiye haiM / para - varSAvAsa hetu jI-jAna se prayatna kiyaa| para Apa meM jo vilakSaNa vizeSatA dekhI hai / vaha dUsaroM ahamadAbAdasaMgha ke atyAgraha se vaha varSAvAsa meM kama dekhane ko milI hai / unhIM vizeSatAoM ke - ahamadAbAda ko prApta huaa| hamArA saMgha samaya 1- kAraNa Apa anya sAdhviyoM se vilakSaNa hai| samaya para prArthanA karatA rahA / san 1983 kA pUjya mujhe zrI devendra munijI se parijJAta huA ki gurudeva kA varSAvAsa hameM mahAsatI zrI puSpavatIjI mahAsatIjI san 1987 meM dIkSA ke 50 basanta meM kI kRpA se milA / kyoMki aneka saMgha gurudeva ke praveza kreNgii| usa avasara para zraddhAluoM ke dvArA cAturmAsa ke liye lalaka rahe the| para hamArI ora se mahAsatI puSpavatIjI ne aisI vakAlAta kI ki unheM eka abhinandana grantha samarpita karane kI yojanA hai| yaha sunakara merA hRdaya Ananda se hameM varSAvAsa kA lAbha milaa| hai taraMgita ho utthaa| maiM apane Apako gauravAnvita isake pUrva madanagaMja kI do bAlAoM ne anubhava kara rahA hU~ ki prastuta grantha meM apane zraddhA mahAsatI puSpavatIjI ke pAsa saMyama le rakhA hai| ataH hamArI prArthanA ko sammAna dekara gurudeva ke ke do bola likha sakA huuN| merI tathA mere parivAra sAnnidhya meM mahAsatIjI kA bhI cAturmAsa huA aura kI yaha hArdika maMgala kAmanA hai / Apa pUrNa svastha isa cAturmAsa meM beMgalaura nivAsI bahina nirmalAjI raha kara hamAre para sadA AzIrvAda barasAyA kreN| ApakA maMgalamaya AzIrvAda hamAre lie sambala ne dIkSA grahaNa kii| isa cAturmAsa meM merA pUrA * parivAra gurudeva aura guruNIjIke prati pUrNa samarpita rUpa rhegaa| jisase hama dharma ke kSetra meM sadA rhaa| yaha aitihAsika cAturmAsa madanagaMja saMgha ke Aga bar3hata rh| lie varadAna rUpa meM rahA / mahAsatI zrI catara kuMvarajI kI vRddhAvasthA ke kAraNa mahAsatIjI ko madanagaMja lambe samaya taka 72 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jaineline Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha POSTEGOROGGESSESESERVERSITERSTORESPECTIGESPOESSENTIDISCIPEDEPENDESES9990954000 maiM dA na va se mA na va va nA -mohanalAla sindhI, byAvara sNbNdiNciNdiNciNdNbNdNddraaN iNttiNcddN HiltinimithilmiRIANIM hamArA parama saubhAgya hai ki parama viduSI para vaha joza kSaNika hotA hai|" maiM pravacana ke ekakI sAdhvIratna puSpavatIjI jaisI vimala vibhUti eka zabda ko dhyAna se suna rahA thaa| maiMne jaina hamArA patha pradarzana kara rahI haiN| ve samatA, sAdhvI ke darzana bhI pahalI bAra hI kiye the aura kA sahiSNutA, namratA, saralatA ke dvArA mAnavatA kI pravacana bhI pahalI bAra hI sunA thaa| mere hRdaya meM pratiSThA karanA cAhatI haiN| ve cAhatI haiM ki eka Andolana prArambha ho gyaa| mujhe apane pApoM sadguNoM kI bela para hI mAnavatA ke phUla vikasita kI smRtiyA~ Ane lagI aura mero AMkhoM se A~sU hote haiM / binA mAnavatA ke na zrAvakapana AtA hai barasane lge| pravacana samApta huA, sabhI loga aura na sAdhUpana hii| yahI kAraNa hai ki prAcIna namaskAra kara cala diye| para maiM vicAroM ke sAgara manISiyoM ke mArgAnusArI guNoM kA pratipAdana meM hI gote lagA rahA thaa| Aja isa jagajjananI 2 kara pahale guNa vikasita karane kI preraNA pradAna ne mere netra khola diye the| kI hai| jaba loga cale gaye taba guruNI maiyA ne mujhe maiM eka nambara kA badamAza thaa| mere jIvana pukArA / bhaiyA-kyA soca rahe ho ? tumhArI A~khoM meM sabhI durgaNa the| merA jIvana durgaNoM kA AgAra se A~sU kyoM baha rahe haiN| kyA tumheM kucha cintA 2 thaa| maiM rAta-dina zarAba pIne meM mazagUla rahatA hai ? kaho, apane hRdaya kI bAta ? hama tumhArI thA / san 1966 meM guruNIjI kA varSAvAsa ajamera bAta kA samAdhAna kreNgii| meM huaa| maiM zarAba piyA huA thaa| mere eka mitra maiMne kahA- maiM jaina nahIM huuN| hama loga sindha ne mujhe kahA----kyA tU bhI kathA meM calegA ? maiM mitra ke rahane vAle haiN| jaba sindha meM pAkistAna ho ke sAtha pravacana paNDAla meM pahu~ca gyaa| guruNIjI kA gayA to hameM vivaza hokara yahA~ para AnA pdd'aa| pravacana cala rahA thA, vo batA rahI thI ki "jIvana aba hama yahIM para raha rahe haiM / burI saMgati meM par3akara | eka naukA hai / naukA meM jarA sA chidra mere jIvana meM sAre dugaNa A gaye haiN| aba merA ho jAye to naukA meM pAnI bhara jAtA hai| aura kaise uddhAra hogA ? Aja maiMne pahalI bAra upadeza vaha naukA DUba jAtI hai| jIvana meM bhI jarA sA sunA / Apake upadeza ne mujhe cintana karane ke lie vyasana kA chidra ho jAye to jIvana barvAda ho bAdhya kiyA hai ki maiM mAnava banA huuN| para mere kRtya jAtA hai / jaise kauve ko yadi koI khAne kI vastu to dAnava kI taraha haiN| maiM ApakI zaraNa meM AyA DAlI jAya to kauvA kabhI akelA nahIM khaataa| huuN| Apa merA uddhAra kreN| guruNI maiyA ne mujhe vaha kaoNe-kaoNe kara apane anya sAthiyoM ko bhI prema se smjhaayaa| maiM usa dina se pratidina unake bulAtA hai| vaise hI durguNa bhI (yAni vyasana) pravacana meM jAne lagA / merA kAyAkalpa ho gyaa| akelA nahIM aataa| vaha apane sAtha anya vyasanoM pahale maiM samajhatA thA ki zarAba pIne se tAjagI ko bhI leke AtA hai / vyasana se jIvana khokhalA anubhava hotI hai| para aba yaha dhAraNA mithyA bana jAtA hai| usa samaya joza pratIta hotA hai, siddha ho gii| i ttini maiM dAnava se mAnava banA / 73 CERIME www.jainelibra ...." Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uul.... sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha varSAvAsa sampanna huaa| vidAI belA sannikaTa maiM yaha sAdhikAra kaha sakatA hU~ ki jaina dharma AI / guruNI maiyA ko maiMne pUchA-mere liye kyA eka mahAn dharma hai| isake siddhAMta bahuta hI udAra Adeza hai ? unhoMne kahA- "dIye se dIyA jalAte aura mAnavIya haiN| isa dharma ke jo santa aura jAo" / jina vyasanoM se tumhArA jIvana saMtrasta satIgaNa hai ve bahuta hI tyAgI aura tapasvI aura thA vaise hI hajAroM logoM kA jIvana bhI saMtrasta nirlobhI haiN| maiM apane saMgI sAthiyoM ko yahI hai| tuma unake jIvana ko naI dizA do| guruNI preraNA detA hU~ ki ve isa mAnavatAvAdI dharma ko jI kA Adeza huaa| maiM jahA~ bhI jAtA vahAM para apanAkara apane jIvana ko pAvana bnaaveN| yaha abhiyAna prArambha kara diyA aura maiMne saikar3oM guruNI maiyA ke laghu bhrAtA zrI devendra munijI vyaktiyoM ko zarAba chur3avA dii| anya vyasana ne mujhe yaha batAyA ki guruNI maiyA ke sAdhanA ke chur3avA diye / merA sampUrNa parivAra Aja jaina haiN| pacAsa varSa ho rahe haiM aura usake upalakSya meM eka mere bAla-baccoM meM bhI aise sadRDha saMskAra garuNI grantha nikAlane kI yojanA hai| mujhe bahuta prasannatA maiyA ne DAle ki merA parivAra Aja sukhI hai, huI / maiM apanI ananta zraddhA ke sAtha guruNI maiyA ke samRddha hai aura hara taraha se hamAre jIvana meM Ananda caraNoM meM zraddhA sumana samarpita karatA huuN| hai| yaha saba guruNI maiyA ke puNya kA hI pratiphala hai| viriNcddN aNdddNdddNddNbddiNdiNciNdNbNdNj pre ra ka--saM ra ma ra Na --DA. e. DI. batarA (pUnA vizvavidyAlaya, pUnA) - kNbhNnnNgaann00creepeee e eeee0000001 samatA, sahiSNutA, namratA, saralatA Adi mAnavIya guNa jinake jIvana kA zRMgAra hai| jinake jIvana meM eka nahIM aneka guNa haiM / aisI parama viduSI mahAsatI puSpavatIjI ke sambandha meM, maiM kyA likha ? unake jIvana ke aneka saMsmaraNoM jo mujhe devendra muni ne sunAye the, ve Aja bhI mere antarmAnasa meM ubhara rahe haiM / una saMsmaraNa meM se sthAlI, pulAkanyAya se maiM kucha hI saMsmaraNa yahA~ prastuta kruugaa| una saMsmaraNoM se yaha sahaja hI parijJAta hogA ki mahAsatIjI meM kitanI dUrazitA, niSkAmatA. gambhIratA sahiSNutA, samAnatA aura vairAgya bhAvanA prabhRti guNoM kA maNikAMcana saMyoga huA hai| .san 1646 meM mahAsatIjI apanI jyeSTha guru bahina mahAsatI zrI kusumavatIjI ke sAtha jaina nyAya aura darzana kA adhyAyana karane hetu byAvara pdhaarii| byAvara zahara se jaina gurukula tIna kilomITara ke lagabhaga dUra thaa| pratidina zikSA ke lie zahara meM Ane-jAne se kAphI samaya adhyayana se vaMcita rahanA par3atA thaa| gurukula meM kucha adhyApakoM ke makAna the, vahIM se jo kucha thor3A bahata AhAra prApta ho jAtA usI se ve apanA nirvAha kara adhyayana meM lagI rahatI thii| jaba avakAza hotA tabhI AhAra ke lie byAvara zahara meM pdhaartii| usI dina unakA pUrNa AhAra hotA thaa| zeSa dinoM unodarI tapa ke sAtha adhyayana calatA thaa| yaha thI unameM jnyaan-nisstthaa| .ApakI sadguruNIjI zrI sohanakuMvarajI ma. vRddhA mahAsatiyoM ke kAraNa udayapura meM virAjitA thI / vyAkaraNa kA adhyayana cala rahA thA / kvIMsa kAleja, vArANasI kI madhyamA parIkSA kI taiyArI cala rahI thI, usameM sampUrNa siddhAnta kaumudI thii| sampUrNa siddhAnta kaumudI kA adhyayana kara 74 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jar ...... ... Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DIRECTIvArana puSpavatA Abhanandana grantha III. .. . Hi ...... ......... i iiiiiiHREEEEEEERIHARA aura phira usakI parIkSA denA bahuta hI kaThina kArya thaa| para Apane candramA kI cAMdanI meM baiThakara rAtarAta bhara jagakara use yAda kiyaa| rAtri-jAgaraNa kI koI cintA nahIM thii| para usa samaya kevala eka dhuna thI, adhyayana-adhyayana-adhyayana / isI jJAna-lipsA ke kAraNa Apa prathama zreNI meM samuttIrNa huI / jIvana ke USAkAla se hI Apa svAvalambinI rhii| apanA kArya apane hI hAthoM karanA Apako pasanda thaa| Apa apane vastra svayaM prakSAlana karatI thii| svayaM apane vastroM ko sItI aura svayaM ke pAtroM ko svayaM hI sApha krtii| aura svayaM ke vastra Adi kI pratilekhanA svayaM hI krtii| *adhyayana ke sAtha Apa meM AjJApAlana kA guNa bhI gajaba kA rahA hai / jIvana ke prArambha se hI Apa binA bar3oM kI AjJA ke koI bhI kArya nahIM krtii| kaI bAra binA mana ke bhI Apa saharSa AjJA kA pAlana karatI / san 1977 meM guruNIjI zrI sohanakuMvarajI ma. pAlI meM birAjI hI thIM, unakA svAsthya kAphI asvastha thaa| varSoM se Apa sadguruNIjI kI sevA meM hI varSAvAsa karatI rahIM / para usa varSa garuNIjI ne Adeza diyA ki tajhe ajamera jAnA hai| Apane guruNIjI se nivedana kiyA ki ApakA svAsthya ThIka nahIM hai| maiM isa varSa ApakI hI sevA meM rahanA cAhatI huuN| para guruNIjI ke Adeza ko svIkAra, kara binA mana hI anya satiyoM ke sAtha ajamera kI ora prasthAna kiyaa| mana meM zaMkA thI, vaha zaMkA sArthaka ho gaI / varSAvAsa meM hI sadguruNI kA svargavAsa ho gyaa| Apako pahale svapna meM AbhAsa ho gayA thA ki guruNIjI ma. yaha cAturmAsa nahIM nikaaleNgii| para guruAjJA ko Apane sadA mahattva diyaa| san 1980 kA varSAvAsa upAdhyAya puSkara munijI ma0 kA udayapura meM thaa| maiM bhArata sarakAra kI ora se yoga-vidyA para bhASaNa dene hetu amerikA gayA thaa| vahA~ para maiMne 44 bhASaNa diye| amerikA ke eka mitra DaoN0 jemsa bhI mere sAtha bhAratIya tattva vidyA kA parijJAna karane ke lie bhArata Aye the| hama donoM upAdhyAyazrI ke darzanArtha udayapura phuNce| dasa dina vahA~ para ruke| mahAsatI puSpavatIjI apanI mAtezvarI mahAsatI prabhAvatIjI ke sAtha vahIM para virAja rahI thii| unhoMne mere se dhyAna aura yoga ke sambandha meM vibhinna jijJAsAe~ prastuta kii| maiMne apanI ora se samAdhAna karane kA prayAsa kiyaa| .dasa dinoM taka vividha viSayoM para samaya-samaya para unase vArtAlApa hue| maiMne vArtAlApa meM yaha anubhava kiyA ki puSpavatIjI eka prakRSTa pratibhA sampanna sAdhvI haiM, unameM tIvra jijJAsA hai| yaha jijJAsAvRtti hI unakI pragati kA mUla haiN| ve sIdhI aura sarala haiN| unakI saralatA ko nihArakara merA mana bahuta hI prasanna huaa| .isa prakAra Apake jIvana ke vividha saMsmaraNa raha-rahakara smRtyAkAza meM camaka rahe haiM para una savako likhanA baDA kaThina hai| kabhI samaya para likhane kA prayAsa kruuNgaa| vastutaH unakA jIvana eka preraka jIvana hai| unake jIvana meM vividha sadguNoM ko nihArakara hamArI maMgala kAmanA hai ki ve sadguNa hamAre jIvana meM sAkAra hoN| puSpa sUkti kaliyAM premarUpI sampatti ko na to kahIM se lAnA hotA hai aura na kisI se lenA hotA hai| manuSya kI antarrAtmA meM isakA samudra labAlaba bharA hai| aisA athAha samudra ki hajAroM varSoM taka saMsAra ke sAre manuSyoM yA abhISTa * prANiyoM ko bA~TA jAya, taba bhI usameM kabhI kamI nahIM aatii| MARATARNURSES preraka saMsmaraNa 75 LISEDPUR IADER ernatione www.jainelibaap Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakaka kakakakakakakakakakakakakakakakakakanalakakayara sAdhvIratna zrI puSpavatI jI : eka saMsmaraNa -DA0 phaiyAja alI khA~, (kizanagar3ha) (ema0 e0 pI eca0 DI0 hindI evaM aMgrejI) etesbsecheskiesesseskiesesesesesedevkese siesteolestesesesesledesdesksksesekertesese desesesevedosbolestesbelesechodaedesksesechsleste sesbsesesoreshsbsesksebedese ise parama saubhAgya hI kahA jAyagA ki mujhe mahAsatI jI ke sambandha meM vandanA svarUpa kucha zabda nivedana karane kA suavasara pradAna kiyA gayA / prAcIna evaM satata-prayogita hone ke kAraNa aneka kahAvateM aupacArikatA mAtra raha jAtI haiN| unameM se eka hai 'sUrya ko dIpaka dikhAnA' tathApi isa lekha meM to aupacArikatA kA nitAnta abhAva mAnakara mujhe kRtArtha karane kI prArthanA hai, kyoMki isa akiJcana kI lekhanI se prasUta zabda kevala duH sAhasa hI kahe jA sakate haiM / kincita upazamana ke rUpa meM kavi kulacUr3AmaNi kAlidAsa ke nimsAMkita zloka kA Azraya lekara upasthita hotA huuN| __ athavA kRta vAdvAre vaMze'smin pUrvasUribhiH / maNau vajrasatkIrNe sUryasyevAsti me gatiH / / vastutaH, sAdhvIratna jI ke viSaya meM mere lekhana kA AdhAra jaina Agama evaM aneka tapasvI sAdhusantoM, muniyoM Adi ke pravacana eva lekha haiN| aura ve hI mere sambala haiN| kizanagar3ha kSetra ke nivAsiyoM ke puNyodaya ke phalasvarUpa san 1984 kA cAturmAsa mahAsatIjI ne yahA~ kiyA / kizanagar3ha anupama puNya-sthalI hai; jaina dharma kA bhI yaha prasiddha sthAna rahA hai / atIta meM yahA~ jainiyoM ke 2700 ghara the evaM lagabhaga 25 sthAnaka the| aneka prakRSTa jaina sAdhuoM ne yahA~ nirantara cAturmAsa kiye; aneka jaina vairAgiyoM ko yogya zikSA prApta karavAne ke yahA~ sthAyI prabandha rahate the; jainadharma sAdhanA ke yahA~ utkRSTa sAdhana upalabdha the; bhArata ke samRddha dhArmika nagaroM se samparka sthApita karane vAle pramukha rAjamArga para sthita hone, nivAsIya suvidhAe~ upalabdha hone, jalavAyu kI anukulatA, evaM . mahArAjAoM kI vizAla-hRdayatA ke kAraNa yahA~ bhinna bhinna prAMtoM ke vargoM, dharmAvalambiyoM, AcAryoM, santoM, Adi se pArasparika vicAra-vinimaya ke sahaja suavasara prApta the| phalataH kizanagar3ha rAjya aneka dRSTiyoM se eka anupama AkarSaNa-sthala rhaa| dharma-sAdhanA kI dRSTi se bhI yahA~ ke prAkRtika upakaraNa vizeSa mahatvapUrNa the / parvatoM kI kandarAoM, nadI taToM evaM vanoM meM aneka dharmoM ke sAdhaka nivAsa karate the gujarAta kI sAdhviyoM ne mujhe hAla hI meM batAyA ki gujarAta-kAThiyAbAr3a ke eka prasiddha santa kizanagar3ha rAjya kI punIta bhUmi para SANmAsika araNya-tapa ke lie virAjethe / . yahA~ ke mahArAjA dharmoM ke prati zraddhAvAna hone ke sAtha-sAtha jaina dharma ke prati bhI Adara pradazita karate the| jaba rUpanagara meM isa rAjya kI rAjadhAnI thI taba vahA~ kucha siddha jainAcAryoM ne tatkAlIna mahArAjA ko eka bahu-carcita vijJapti patra diyA thaa| sambhava hai vaha aba bhI kahIM upalabdha ho / use aitihAsika kahA gayA thA jisake phalasvarUpa jaina matAvalambiyoM ko aneka suvidhAe~ dI gayI thii| yaha jaina santoM ke prati mahArAjAoM kI sadbhAvanA kI paramparAgata pradarzikA thii| kucha adhika lambA samaya nahIM, huA jaba zraddhaya cauthamala jI ma0 sA0 ke prati udayapura ke mahArANA ne apanI zraddhA kA satata pradarzana kiyaa| 76 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jaith .: : Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAha Amanandana grantha kizanagar3ha meM jaina sAdhuoM evaM sAdhviyoM ke virAjane kI paramparA satata lAbhadAyI rahI hai / sarvazrI pannAlAlajI ma0 sA0 sahasramala jI ma0 sA0 chaganalAlajI ma0 sA0 hastImalajI mA. Adi ne yahAM cAturmAsa kiye hai / zeSakAla meM cauthamalajI ma sA Ananda RSijI ma0 sA0, upAdhyAya puSkara muni jI ma0 sa0, kaviratna amaracandajI ma. sA. vijaya munijI ma. sA. nAnhAlAlajI ma. sA. hamAmIvAlajI ma0 sA0, yuvAcArya mizrImalajI 'madhukara' ma0 sA0, mohana lAla jI ma0 sA0 Adi ne apane pravacanoM se kizanagar3ha kI janatA ko kRtArtha kiyA / sAdhviyoM meM cAturmAsa evaM zeSa kAla meM yahA~ birAjane vAlI hai umarAva kuvarajI ma0 sA0 premavatI jI ma0 sA0, cAritraprabhA jI ma0 sA0, Adi / yahA~ kucha dIkSAe~ bhI huI haiM / saMthAre ke udAharaNa bhI yahA~ prApta hai / sAdhvI ratna zrI puSpavatI jI ma0 ke kizanagar3ha cAturmAsa ko maiM 'aitihAsika' vizeSaNa se alaMkRta karanA cAhatA hU~ / yahA~ mahAsatiyoM ke cAturmAsa kI zrRMkhalA meM vaha eka anupama kar3I bhI rahA / jaba kizanagar3ha meM Apa zrI ke cAturmAsa kI svIkRti huI to na kevala Apase pUrva paricita vyaktiyoM ko balki anya janoM ko bhI atyanta harSa kA anubhava huA | Apake prathama pravacana hI ko sunakara zrotAoM ne apane ko dhanya mAnA / alpa samaya meM hI yaha AbhAsa ho gayA ki ApakI vANI meM sAdhanA - samanvita evaM tapaprasUta masRNatA hai; vyavahAra meM sneha - sikta kuzalatA evaM vyaktitva meM sAdhvI- sulabha AkarSaNa / variSThoM se prApta zikSAoM evaM gahana adhyayana ke ye saba sahaja phala kahe jAege / guru zrI upAdhyAya puSkara muni jI ma0 sA0 evaM guruNI sohana kuMvara jI ma0 ke uccakoTi ke vyaktitva Apake patha pradarzaka rahe / saMsAra pakSa meM bhAI sAhitya vAcaspati devendra munijI evaM anya sAdhu-sAdhvayoM ke samparka ne bhI Apako lAbhAnvita kiyA hai / eka pramukha vaiziSTya kI Apa dhanI hai aura vaha hai sAdhvI maryAdAoM kA sahaja evaM pUrNa paripAlana | sneha kI Apa Adarza haiM; usakA ucca pramANa Apake sAtha rahane vAlI mahAsatiyoM ke prati Apake vyavahAra se prApta hotA hai / pArivArika pUrNa saMskAroM evaM ArhatI dIkSA kI pAlanA ke phalasvarUpa hI Apane apanA jIvana eka susaMskRta tapasvinI ke rUpa meM DhAlA / jaina Agama darzana evaM sAhitya meM Apa pAraMgata haiM | zramaNAcAra, zrAvakAcAra Adi viSayoM para likhe gaye prAkRta evaM apabhraMza bhASAoM ke granthoM kA ApakA adhyayana vipula hai / saMskRta bhASA meM likhe gaye jaina evaM jainetara sAhitya meM Apa niSNata haiM / hindI evaM katipaya anya sAhitya kA bhI ApakA adhyayana gambhIra hai / vyAkaraNa meM Apa siddhahasta haiM / zrI puSpavatIjI ma. ko lekhanI meM ajarjava ke sAtha sauSThava hai, gahanatA ke sAtha sAralya aura Adarza ke sAtha bhAva pravaNatA, unakI bhASA meM sphIta vAgdhArA hai / jaina evaM jainettara samAja unakI kRtiyoM se samAna rUpa se lAbhAnvita hote haiM / cAturmAsa meM ApazrI dhArmika pravRttiyoM meM protsAhana kI preraNA nirantara pradAna karatI rahIM / pauSadha, upavAsa, Ayambila, sAmAyika, pacakkhANa Adi se sambandhita Adezaupadeza jaina samAja ke adhyAtmika utthAna meM sahAyaka hote rahe / cAturmAsa meM paryuSaNa parva meM ApazrI kA dhArmika yogadAna atyaMta saphala evaM lAbhadAyaka rhaa| jAne-mAne saMtoM kI puNya tithiyoM para Apake pravacana dharma patha para samAja ko agrasara karane meM sahAyaka siddha hue / jainetara samAjoM ke vyakti bhI apanI dhArmika preraNAoM meM ApazrI ke pravacanoM dvArA anAyAsa hI dharma vRddhi prApta karate rahe / Apake pravacanoM meM vividha zrotAoM kI upasthiti usakA jvalaMta pramANa hai / pravacanoM meM lagabhaga sabhI dharmoM ke sarvamAnya tathya dRSTAMtoM ke rUpa zrotAoM ko prabhAvita karate rahe / ApazrI ko jainetara dharmoM kA bhI vistRta adhyayana hai / bhAra tI SaTdarzana kI gahanatA ko atIva sarala evaM suvodha bhASA meM zrotAoM ke hRdayaMgama karAne kI Apa meM adbhuta zakti hai / ApakA koI bhI pravacana kabhI ekaGgI na hokara sarvadA sarvAgINa hotA thA / jahA~ prabuddhoM ke lie sAdhvIratna zrI puSpavatIjI : eka saMsmaraNa 77 www.jai Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha vaha ullAsa kA viSaya hotA thA vahAM jana sAdhAraNa ke lie anUThA patha-pradarzaka / napI-tulI bhASA meM binA kisI bhI prakAra kI rukAvaTa ke apane viSaya kA vivecana karanA kevala anubhaya kI hI vastu hai / jaina dharma ke tattva vivecana ke sAtha-sAtha dharmoM ke tathyoM kA sAmaJjasya mAno svAbhAvika rUpa meM pravacanoM meM ubhara AtA thaa| veda, upaniSada, gItA, zrImadbhAgavata Adi granthoM meM se uddharaNoM evaM udAharaNoM se zrotAgaNa prabhAvita hote rahate the / rAmAyaNa evaM mahAbhArata se bhI Apa apane pravacanoM ko uddIpta karatI thii| kabhI kabhAra aisA etIta hotA thA ki ApazrI kA svAstha sAmAnya se kucha nyUna hai kintu Apane kabhI yaha AbhAsa na hone diyA ki unheM kisI prakAra kI asAtA hai| phalataH unake pravacana lagabhaga niraMtara calate rahe / mahAtapasvitA mAnoM unako vazavartinI thii| pratyeka vastu, sthiti; paristhiti ko ve atyanta sahaja rUpa meM letI rahI / zrotAoM kA puNyodaya hI kahA jaaegaa| sAdhvIratna ke viSaya meM jitanA kahA jAya, nyUna hI rhegaa| uparyukta nivedana meM yadi koI truTi kahIM hai, to lekhaka kI hai aura usakA kAraNa ho sakatA hai; sunane athavA lekhana meM pramAda / tadartha vaha kSamA prArthI / zu bhA kAM kSA -DA0 ema0 pI0 paTairiyA; (curArA) maiMne dekhA, aksara loga socate haiM, unake pAsa mAnavIya jIvana kA zreyaSkara mArga yahI hai| jo kama hai vaha AdhA/adharA hai| jabaki dasaroM ke jIvana siddhAnta ke ukta sandarbha meM parama vidaSI pAsa bahuta kucha/pUrA hai| isa taraha kA cintana mRga- sAdhvI ratna zrI puSpavatIjI mahArAja ke prasthAna tRSNA hai / jIvana ke bodha kA digbhrama hai| krama para dRSTipAta karane se yaha tathya spaSTa hotA hai __vyakti ke jIvana kA sabase mahattvapUrNa yathArtha ki unakA prArambhika vyaktitva sAmAnya vyaktiyoM yaha hai ki vaha apUrva hai| maiM tuma aura ve saba bhI, kI taraha, AdhA/adhUrA thaa| kintu ve mRgatRSNA meM jo isa jagata meM haiM, apUrNa/adhare haiN| nahIM uljhii| usa samaya unheM jo kucha prApta thA, jIvana kI sArthakatA, isameM nahIM hai, ki jo hameM use unhoMne pahicAnA/parakhA; aura apane pUrNa nahIM milA, usake lie rote pachatAte rheN| yoga/yatna se bahata kucha pAne / banane ke lie, patha. hameM cAhie, ki jo kucha hameM hai, use milA vatI bana cala pdd'iiN| apane prasthAna ke gata pacAsa pahicAne aura jo kucha hama pAnA / bananA cAhate basantoM meM saMyama-abhiSikta unakI sAdhanA-latA, haiM, usake liye samagra yoga yatna se prayAsa kreN| aba vastutaH 'puSpavatI' banakara nikharI hai| usakI ___antataH, hamane jo pAliyA, usakA mUlyAMkana sarasavatI upalabdhiyA~ bhI abhinandanIya haiM / meM ve kareM; usI para santoSa/sukha/Ananda kA anubhava 'phalavatI' banakara jIvana kI sArthakatA ke chora taka kreN| pahuMce, yahI merI zubhAkAMkSA hai| -- - -- - - 78 | prathama khaNDa, zubhakAmanA : abhinandana PRD . .... ASTRATermation www.jair P.. . . .. Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha zo bhA --zrI zobhAcandrajI bhArilla sAdhvI saMgha kI kevala mAnavajAti meM hI nahIM; mAnavetara prANiyoM kI bhI jIvana zailI meM vibhinnatA dRSTigocara hotI hai / isa vibhinnatA kA kAraNa unakI sahaja pravRtti kI vicitratA hai / kintu prakRti meM vaicitrya kA hetu kyA hai ? isake anekAneka kAraNoM meM pradhAna kAraNa adRSTa kI bhinnatA ko hI mAnA jA sakatA haiM / eka vyakti sAdhAraNa koTi kA hone para bhI apane Apako asAdhAraNa prakaTa karane ke prayAsa karatA rahatA hai, saMkIrNa hote hue bhI virAT rUpa meM pradarzita karane kI ceSTA meM saMlagna hai, ajJa hone para bhI vijJa ke rUpa meM vizruta karatA hai, hInAcArI hokara bhI uccAcArI pradarzita karane kA prayAsa karatA rahatA hai aura yaha saba karane ke lie dUsaroM ko apane se hIna, nagaNya aura nimnakoTi kA siddha karane meM koI kasara nahIM rakhatA / vaha dambha aura asatya kA AcaraNa karate nahIM hicakatA aisA karake bhI vaha vivekazIla janoM kI dRSTi se chipA nahIM raha sakatA / isake viparIta katipaya vyakti aise hote haiM jo kisI kSetra meM asAdhAraNa hote hue bhI apanI namravRtti evaM ahaMkArahInatA ke kAraNa apane Apako sAdhAraNa hI anubhava karate haiM / apanI prazasti sunakara saMkoca anubhava karate hai / apanI asaliyata meM hI masta rahate haiM / apane pada ke anurUpa karttavyaniSThA hI unakA dhyeya hotA hai / mahAsatI zrI puSpavatIjI dUsarI zreNI ke vyaktitva kA eka utkRSTa udAharaNa haiM / unheM kIrti kI kAmanA nahIM hai / khyAti kA lobha chU bhI nahIM sakA hai / satkAra sammAna kI cAha nahIM hai / apanI vidvattA ko vizruta karane kA vicAra bhI unake hRdaya meM udbhuta nahIM hotA / asAdhAraNa hone para bhI sAdhAraNa ke rUpa meM anubhava karanA prakaTa karanA, aura vyavahAra karanA unakI vizeSatA hai / lagabhaga AdhI zatAbdI hone AI, taba se maiM unake nikaTa paricaya meM hU~ | lambe samaya taka unhoMne mujhe nimitta banAkara jaina AgamoM aura darzanazAstra kA adhyayana kiyA hai / usa samaya meM unake vyaktitva ko pUrI taraha samajhane kA mujhe avasara milA hai / isake AdhAra para nissandeha kahA jA sakatA hai ki mahAsatI puSpavatIjI atyanta zAnta, dAnta, vinamra evaM AcAraniSTha sAdhvI haiM / ve sAdhvIsaMgha kI zobhA haiM / unhoMne apane Adarza jIvana vyavahAra aura dharmadezanA ke mAdhyama se samAja ko bahuta kucha diyA hai, de rahI haiM aura sAtha hI AtmotthAna kI sAdhanA meM sadA sajaga rahakara nirata rahatI haiM / mahAsatIjI kA abhinandana pramoda bhAvanA kA abhivyaktikaraNa hai aura sAtha hI dUsaroM ko preraNApradAyaka bhI hai / hArdika kAmanA hai ki mahAsatIjI cirAyu hoM, unakI sAdhanA nirantara ugratara hotI raheM / saMgha ko unase jo bahumUlya avadAna prApta ho rahA hai vaha cirakAla taka prApta hotA rahe / sAdhvI saMgha kI zobhA ! 76 www.jain Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha HINDI ............. -dNddNbddddN vidhiNcaalNttuNddttN tat ttvamasi, zrI puSpavatI -paM. janArdarAya nAgara .... ..... la . ti udayapura vidyApITha) sNddddddlaaddiNcukuNttunnaaddu aNdiNcddNtNgaa dNddraaN .....non.. hit A . .... AAAAAkashasanik . ... ... ma bhI nahIM hai| parama viduSI sAdhvI-ratna zrI puSpavatI ! abhinandana ! (1) cArvAka lokAyata ne mAnava jIva ko kahA-Atma-paramAtmA punarjanma, mukti-mokSa dharma sadA caraNa Adi vyartha kA pralApa hai / jIva kA zarIra hI jIva hai tathA vaha paramANuoM meM saMghAta se (gobara ke kIr3oM kI bhA~ti) utpanna hotA rahatA hai / ataH RNakara tathA ghRta pIte hue bhogo ! yaha deha bhasmIbhUta hogA deha cirantana nahIM hai--ajara aura amara hai nahIM / mRtyu ke pazcAt ke viSaya meM kevala saMbhrAnta kathana mAtra hai ! ataH zAzvata caitanya-AtmA-paramAtmA, paramezvara jaisA kahA bhale hI jAya, parantu anubhava meM aisA kucha (2) lokAyatoM ne svayaM ko anta meM jarjarita hokara naSTa hone vAlA deha hI mAnA hai tathA isa jagata ko rahasyamaya paramANuoM kA gobara mAnakara sabhI jIvoM ko kIr3e mAnA hai| lokAyata indriyaja sannikarSa se abAdha aura nizcinta bhoga me hI ataH bhautika (vijJAnavAdI) saMskRti mUlataH cArvAka-saMskRti hI hai| cArvAka-ma mRtyu ko hI antima tathA Atyantika mAnakara calatA hai / saca to yaha pratIta hotA hai ki mAnava ke antaH . karaNa meM mRtyu aura mRtyuJjaya saMskRti kI cetanAoM kA saMkrAmaka tathA sanAtana dvandva hai aura calatA hI rahatA hai| (3)-kintu jaina ne udita hokara mAnavoM se kahA, deha nahIM ho tuma puSpavatI ! tuma ajara-amara ifi niSkalaMka niSpApa caitanya ho / tuma vahI ho ! yaha deha to prArabdhavazAt hI tuma dhAraNa kara prAbandha-yoga karatI rahatI ho ! ataH isa jagata meM buddhizAlI jIva ko "AtmA-zAzvata anAdi mukta aura Anandamaya caitanya kA iMgita jaina-mAnava ne kiyA hai aura yahIM se mAnava-prabuddha ne AtmA-paramAtmA kI zodha AraMbha kI hai ! isaliye jaina-darzana mAnava kI dArzanika UhApoha tathA cintana-manana evaM sAdhanA ke liye jIvana-darzana kA zilAnyAsa hI hai| saca yahI lagatA hai ki mAnava-jIva indriya-sannikarSa dvArA bhI, jagata ke satat kSaNika bhoga karatA huA bhI apane cid-dhana meM apane hI parama caitanya kA dhyAna karatA hI rahatA haiM ! mAnava-jIva kA svabhAva hai jagata ke bhoga dvArA apane hI Atma caitanya kA dhyAna karate rahanA / isIliye mAnava buddhi meM "darzana'' kI prajJA kA svayaMbhU udaya hotA hai / jagata kA hamArA dhyAna to jagata ke paMcabhUtoM aura unako tanmAtrAoM dvArA bhogane kA hI hai / zastra, zAstra vidyA Adi sabhI bala jagata ko prApta karane ke liye hI haiM / vidyA dvArA jagata prApta kiyA jAtA hai, aura kalA dvArA bhogA jAtA hai / kintu bhoga mAtra kSaNika hai, jagata ke rUpa kI abhivyakti sanAtana to hai, anAdi to hai kintu kSaNika hai tathA jagata meM nAma smRti meM kucha kAla dhvanita hokara sa daiva ke liye bilA jAtA hai / jagata kI antima aura Atyaitika anubhUti taba kyA hai 'mAnava-buddhi kA carama-parama vikAsa hokara jaba cintana kA antima vilAsa udbhava hogA, to vaha yahI hogAH brahma satyam jaganmithyA ! parama satya AtmA hai, caitanya hai aura ma | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana HPterwasna www.jainelibre TIM + Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha) .. ..... ..................... yaha jagata antogatvA kSaNa ke liye bhAsagAna hokara mithyA hai| mithyA arthAt hai bhI aura nahIM bhI ! vandanIyA sAdhvI zrI ! kSaNa-bhAsamAna hote hue bhI jagata kSaNa ke liye bhI hai tathA kSaNoM ke kAla pravAha meM udbhavita aura tirohita hotA huA yaha jagata tathA jIvana bhI hai| ananta kA artha hI kSaNoM kA apane bimba (rUpa) tathA nAmoM sahita smRti aura vismRti meM bahate rahanA hai-kAla ! kAla kA artha jAti, Ayu tathA bhoga ho hotA hai ho sakatA hai| isoliye prajJAvAna mAnava, prAjJa, anta meM yahI kahatA hai "yaha jagata kSaNoM ke liye hai tathA apane nAma-rUpa evaM guNa-dharmoM ke pravAha meM sanAtana hai-ananta hai| hai bhI aura nahIM bho, vahI "mithyA" hai| ataH jagata tathA jova asad nahIM hai; mithyA haiN| (4)-sAdhvI zrI puSpavatIzrI ! ApazrI kI jIvana-sAdhanA ko sunakara mujhako aisA lagatA hai, Apa jaina-darzana kI apanI A~kheM ulaTakara parama zAzvata Atmacaitanya kI hI khoja-khabara karatI rahI haiM aura Apa apane mUlataH svabhAva se tAdAtmya prApta kara cukI hai| mAnava-jIva jagata ke sukha-duHkhamaya prArabdha bhogate, kATate hue bhI prati nimiSa, jJAta-ajJAta, parama caitanya ke anAdi meM sarakanA cAhatA hai, giranA cAhatA hai-DUbanA tathA lIna honA cAhatA hai, Apa zrImatI yaha jAna gaI haiM ki zabda hai vahA~ taka vANI haiM, vANI hai vahA~ taka vidyA hai tathA zAstra hai| bhava-jIvana hai to anivAryataH A hai karma hai to bandhana hai-janma-maraNa hai ! isaliye maiM Apako pukAra kara Atma-caitanya kI ora unmukha honA cAhatA hu~ ! Apa jaise sAdhakoM ne hI anAtha dIna, tuSNAtura bhayArta aura bhayabhIta ba~dhe hue jIva ko kahA hai "tattvamasi ;' yaha tat AtmA ho hai-Atmavaitanya hI hai ! nirmala, zuddha, buddha, bhaya, mukta tathA abhaya aura abheda se pUrNa paripUrNa Ananda tathA prasanna astitva Atma-caitanya hI janma-maraNa ke pare aura pAra merA antima lakSya-vedha hai / isa lakSya-vedha kI preraNA gRhastha jIvoM ko Apa jaisI viduSI sAdhvI zrImatI se hI milatI hai| (5)--Apa sAdhvIratna ne saMkalpakara gRhastha jIvana ko aMgIkAra nahIM kara janma-maraNa ke sanAtana cakra se alaga hI kara liyA hai tathA kAla-bandhana ko Atma-caitanya ke satat aura gahana dhyAna dvArA prAyaH kATa hI liyA hai / Apa isIliye mAnava-jIvana ke liye Atma zaurya kI pratIka banakara ajara-amara saccidAnanda caitanya kI ora hameM prerita karatI tathA karSita rakhatI hai / maiM ApakA abhinandana karate hue Apako praNAma karatA hU~, kmoki jaina-dRSTi dvArA hI meM prathama bAra Atma-caitanya kA dhyAna kara sakA hU~ aura zveta-ketu ko sambodhita kara sakA hU~-Aja Atma-caitanya kI dhAraNA ko pradAna karane ke anugraha ko zirodhArya kara meM hI Apako pukAratA huuN| "tattvamasi puSpavatI ! sAdhvIzrI!" / sAdhanArati mahAsatI puSpavatI -kamalA jaina 'jIjI' isa parivartanazIla saMsAra meM samaya kA koI hisAba nahIM rakha sakA, ise koI sImA meM nahIM ba~dha sakA aura na hI isake pravAha ko pala bhara ke liye bhI koI roka sakA hai| yaha niraMtara ajasra gati se pravAhita hotA calA jAtA hai / jise hama bhaviSya kahate haiM vaha roja vartamAna bana kara sAmane AtA hai tathA vartamAna atIta banakara itihAsa meM parivartita ho jAtA hai / isa bIca jIvana meM kitanI ghaTanAe~ ghaTatI haiM tathA sukha aura dukha ke kaise-kaise raMga gahare hokara dhUmila ho jAte haiM, isakI paravAha samaya nahIM krtaa| sAdhanArati mahAsatI puSpavatI | 81 . www.sain Dtm. IIRAIN. ...... Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha) iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiPHHHHHHHHIPPIRIFI kintu kucha saMsNaraNa itane tAje rahate haiM tathA kucha paricaya itane pragAr3ha hote haiM ki ve sadA hI jIvana ko mAdhurya se bhare rahate haiM aura unheM jaba-jaba palaTa kara dekhA jAya to vartamAna ke samAna hI mana ko prabhAvita karate haiN| avismaraNIya saMsmaraNa __vidvat ziromaNi, cintanazIlA, madhuravaktA evaM adhyAtma-jJAna-garimA ke yukta zramaNIratna mahAsatIjI zrI puSpavatIjI ma0 se merA pragAr3ha paricaya aisA hI madhura tathA avismaraNIya rahA hai / lagabhaga cAra dazaka kA samaya vyatIta ho jAne para bhI yaha na dhUmila hotA hai aura na kucha bhI vismRta hI ho pAtA hai| mujhe, khUba yAda hai, san 1945 ke lagabhaga mere pitAjI paM0 zobhAcandrajI bhArilla jo ki jainadarzana ke dhuraMdhara vidvAna haiM, 'zrI jaina gurukula vyAvara' meM pradhAnAdhyApaka ke pada para AsIna the aura hama saba gurukula meM hI rahA karate the| unhIM dinoM merA prathama paricaya mahAsatIjI se huA thaa| ve pitAjI se adhyayana karane hetu prAyaH gurukula meM nivAsa karatI thIM aura hama bhAI-bahana Adi sabhI dina bhara meM aneka bAra Apake darzanArtha daur3a jAyA karate the tathA rAtri ko kahAniyA~ sune binA pIchA chor3ate hI nahIM the| vaha sahaja paricaya aura pragAr3ha banA, jaba 'jaina gurukula' samApta huA tathA pitAjI byAvara ke hI 'bicaralI muhalle' meM nivAsa karane lge| mahAsatIjI bhI adhyayanArtha byAvara meM virAja rahI thI tathA cAturmAsa bhI vahIM thaa| unhIM dinoM meM adhyayana kara rahI thI tathA byAvara meM hI rahanA huA thaa| pratidina do-tIna bAra maiM samaya milate hI Apake darzanArtha jAyA karatI thI upAzraya meM / vaha isI kAraNa ki ApakA spaSTa evaM niSkapaTa evaM AtmIyatA se paripUrNa ati saumya vyaktitva mujhe atyanta priya lagatA thA / Apake cehare para satata banI rahane vAlI AkarSaka muskurAhaTa tathA vyavahAra kI snigdhatA mujhe puna: punaH Apake samIpa khIMcakara le jAyA karatI thii| maiM ghaMToM Apake sAmIpya meM rahatI thI tathA jaina-darzana, saMyama-sAdhanA Adi mana ko pariSkRta karane vAle viSayoM para Apase vArtAlApa kiyA karatI thii| isI prakAra apane jIvana ke vyaktigata viSayoM kA samAdhAna pAtI thI, sAtha hI ma. zrI ke jIvana kI mahattvapUrNa ghaTanAoM ke viSaya meM bhI jAnakArI prApta karatI thii| pramUdita bhAva se mitroM ke samAna niHsaMkoca vArtAlApa hamArA hotA thaa| yadyapi una dinoM merA jIvana ulajhanoM aura parezAniyoM se bharA thA ataH mana bahuta khinnatA aura nirAzA kA anubhava karatA thaa| para mahAsatIjI ne satat preraNA dete hue mere citta meM kartavya-bodha, jagAyA tathA jIvana kA sahI uddezya batAte hue isake prati AsthA paidAkara ke nirAza kI bhAvanAoM ko bar3I sImA taka samApta kiyaa| isa dRSTi se maiM Aja taka unake prati AbhArI hU~ ki unhoMne mujhe mana kI uthala-puthala bhUlakara ise vyasta rakhane ke liye jJAnArjana karane ke sAtha hI sAtha kucha na kucha likhate rahane kI bhI preraNA dI / byAvara nivAsa ke pazcAt adhika samaya Apake sAtha rahane kA avasara bhale hI nahIM milA kintu samaya-samaya para yatra-tatra unake darzana kiye tathA pUrva-samparka kA mAdhurya banA rhaa| mAtA kA mAtRtva varadAna sAbita huaa| ApakI mAtAjI mahAsatIjI zrI prabhAvatIjI thii| unake sadRza mAtA kA prApta honA isa pRthvI para asambhava to nahIM, kintu atyanta durlabha avazya hai / viralI mAtAe~ apanI santAna ko dUradarzitA evaM vicakSaNatA ke dvArA usa akSayasUkha kI prApti ke mArga para bar3hA sakatI haiM jo sadA-sarvadA zAzvata rahatA hai| mahArAnI madAlasA ne jisa prakAra apane sAtoM putroM ko sote-jAgate, haMsate-khelate tathA anya samasta kriyAoM ke sAtha-sAtha vairAgya-rasa ke gIta aura kahAniyA~ sUnA-sUnAkara unameM uttamottama saMskAra bhare aura rAjakumAra hone para bhI unheM mahAn tyAgI puruSa banA diyaa| ThIka isI prakAra zrI prabhAvatI jI ne apanI ma mmmmmmmmmmmmmmmmmmmma 82 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jaineliprat Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha putrI puSpavatI evaM putra devendrakumAra meM zaizavAvasthA se hI uttama guNa tathA AdhyAtmika saMskAra bharane prArambha kara diye / unhoMne apanA lakSya hI yaha banA liyA thA ki mujhe apanI beTI aura beTe ko saMsAra ke nazvara sukhoM meM ulajhAkara inake janma-maraNa ko bar3hAnA nahIM hai apitu mukti mArga para calAkara saMsAra ko kama karanA hai | apane isa uddezya kI pUrti ke liye ve prANapraNa se juTa gaI / bahana aura bhAI sAdhanA ke rAja mArga para cala diye mAtA prabhAvatI kI aharniza - sajagatA raMga lAI aura putrI puSpavatI ne mAtra caudaha varSa kI avasthA meM paramaviduSI, tapomUrti evaM saralamanA mahAsatIjI zrI sohanakuMvarajI ma. ke pAsa bhagavatI dIkSA grahaNa kara lI / apanI mAtA ke isa upakAra ko mahAsatI ne sadA gadgada hokara smaraNa kiyA hai tathA aneka bAra vArtAlApa ke daurAna unhoMne kahA hai- " maiM mAtAjI ke upakAra se kabhI uRNa nahIM ho sakatI / isa saMyamamArga para bar3hAne vAlI merI mA~ ke sadRza mAtA kA milanA ati durlabha hai / " vastutaH isa saMsAra meM putra yA putrI ko dIkSA kA nAma lete hI rokane vAlI tathA nAnA prakAra ke vighnoM kA sUtrapAta karake bAdhA dene vAlI mAtAe~ hI milatI haiM, svayaM taiyAra karake isa patha para bar3hAne vAlI nahIM / aisA su-kArya prabhAvatI jI ke jaisI nArI ratna hI kara pAtI haiM / jinhoMne putrI ko saMmArga para bar3hAkara turanta putra ko virakta evaM tyAgI banane kA nizcaya kiyA tathA usake anurUpa saMskAra DAlane prArambha kiye / yakSa ke samAna sajaga rahakara unhoMne devendra kumAra ko bhI jaina-zAsana ke anupama ratna ke rUpa meM nirmita kiyA tathA samaya hote hI unheM bhI vizvasaMta, AdhyAtmayogI, upAdhyAya zrI puSkaramunijI ma. sA. ke caraNoM meM nikhArane ke liye samarpita kara diyA | huA bhI aisA hI, Aja hama sabhI dekha rahe haiM ki zrI devendra munijI apane nAma ke anurUpa hI jisa prakAra bAhya saundarya se maNDita haiM, usI prakAra Antarika guga-mAdhurya evaM gahana jJAna se paripUrNa bhI haiM / apanI prakANDa vidvattA se Apane sAhitya ke bhaNDAra ko aneka ratna-rUpa racanAe~ bheMTa kI haiM / kahane kI AvazyakatA nahIM hai ki zramaNIratna mahAsatI jI zrI puSpavatI jI evaM unake laghu bhrAtA parama tejasvI, vidvadavarza zrI devendra munijI, donoM hI unakI mAtA dvArA zramaNa saMgha ko dI gaI abhUtapUrva bheMTa haiM jinhoMne saMgha ko ujjvala banAyA hai tathA usake gaurava meM cAracA~da lagAye haiM / apanI putrI aura putra ko apAra harSa sahita jina-mArga para bar3hAkara zrI prabhAvatIjI bhI cupa nahIM baiTha gaI apitu putrI aura putra ke prati mahAna karttavya ko pUrA karate hI unhoMne bhI mahAsatIjI zrI sohana ku~varajo ke pAsa ArhatI dIkSA le lI aura jIvana paryaMta saMyama - sAdhanA karake Atma-kalyANa kiyA / gahanajJAna evaM cintana kA adbhuta samanvaya mahAsatIjI kA jaina darzana kA adhyayana bar3A gahana evaM cintana-yukta hai / maiMne dekhA hai ki ApakA adhikAMza samaya kucha na kucha par3hane aura arjana karane meM hI vyatIta hotA hai na ki darzanArtha Ane vAlI bahanoM se nirarthaka vArtAlApa karane meM / isIlie vividha viSayoM kA gUr3ha jJAna evaM use cintana-manana dvArA AtmasAta karane kI divya vibhUti Apako prApta huI hai / bhASA evaM bhAvoM kI maulikatA ne ApakI vANI meM AkarSaNa evaM mAdhurya bhara diyA hai / ApakI prajJA jisa prakAra antarmukhI hai, usI prakAra bahirmukhI bhI hai jo ki Apake pravacanoM meM nirantara jhalakatI hai / Apane saMskRta, prAkRta evaM apabhraMza Adi sabhI para samAna adhikAra prApta kiyA hai / yahI kAraNa hai ki Aja hamArA mana niHsaMkoca rUpa se unheM zramaNI - ratna mAnakara gaurava kA anubhava karatA hai / ApakI sabase bar3I vizeSatA to yaha hai ki apanI prazaMsA evaM pratiSThA sAdhanArata mahAsatI puSpavatI | 83 www.jainel Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) inbiiiiiiiiiiii kI cAha ApameM leza mAtra bhI nahIM hai / isa viSaya para kisI ke bAta karate hI Apa mAnoM apane Apa meM simaTa mauna dhAraNa kara letI haiM tathA vaktA ko avilamba mahasUsa ho jAtA hai ki yaha viSaya Apa ko atyanta arucikara laga rahA hai| caturvidha saMgha prAcIna itihAsa ko ulaTane para jJAta hotA hai ki tathAgata buddha ne to apane dharma-saMgha meM nArI ko sthAna diyA hI nahIM thaa| bahuta samaya ke pazcAt apane eka ziSya ke Agraha para eka strI ko sAdhvI banane kI anumati dI thI, kintu vaha bhI bar3e anamane bhAva se| ve striyoM ko dharma-kArya ke yogya mAnate hI nahIM the| kintu hamArI jaina-paramparA meM to sadA se hI nArI kA mahattva bar3A ucca mAnA gayA hai| caturvidha saMgha meM jahA~ do sthAna zramaNa aura zrAvaka ke haiM, vahIM do sthAna sAdhvI evaM zrAvikA arthAt nArI ke bhI haiN| sAtha hI yaha akATya evaM dhruva satya hai ki nArI ne apane sthAna ko kama ujjvala nahIM kiyA hai varana ati bhavya tapomaya evaM sAdhanAmaya banAkara sadA hI Adarza upasthita kiyA hai| itihAsa yaha bhI batAtA hai ki prAcInakAla se hI mAtra sAdhAraNa nArI hI nahIM, apitu jinake yahA~ aizvarya kA aTUTa bhaMDAra rahA, aisI zreSThi-patniyA~, rAniyA~ aura mahArAniyA~ bhI sarpa-keMcula vat apane samagra vaibhava evaM parijanoM kA tyAga karake tyAga, tapasyA tathA sAdhanA ke kSetra meM utarI haiM aura dRr3ha saMyama tathA aTUTa AsthA ke sAtha Atma-mukti ke mArga para calI haiM aura dharma-kSetra meM apanA krAMtikArI sthAna banAkara zAzvata sukha kI adhikAriNI bana cukI haiN| isI paramparA meM Aja taka asaMkhya tapasvinI evaM viduSI sAdhviyA~ apane nAma ko ujjvala karatI calI A rahI haiM, jinameM eka nAma zramaNI ziromaNi, AdhyAtma yoginI, parama viduSI evaM AgamajJa sAdhvIratna mahAsatIjI zrI puSpavatIjI ma0 kA bhI ullekhanIya hai| apanI prajJA, cintanazIlatA, tejasvitA evaM gUr3ha jJAna ke dvArA Apa bahuta kAla se jaina-samAja kA mArga-darzana kara rahI haiN| ApakI marmasparzI zailI evaM sAdhanApUrita cAritryamaya jIvana ne jana-jana ke mAnasa ko pariSkRta evaM susaMskRta banAne kA athaka prayAsa kiyA hai tathA anekAneka jijJAsu aura mumukSu prANiyoM ko bodha dekara sAbita kara diyA hai ki na binA yAnapAtreNa taritaM zakyate'rNavaH / / narte gurUpadezAcca sutaro'yaM bhavArNavaH // --jaise jahAja ke binA samudra ko pAra nahIM kiyA jA sakatA, vaise hI guru ke mArga-darzana ke binA saMsAra-sAgara kA pAra pAnA atyanta kaThina hai| merA vizvAsa hai ki mahAsatIjI bhI jala-pota ko dizA batAne vAle aura samudra ke madhya meM sthita rahane vAle prakAza-stambha ke sadRza hI isa saMsAra-sAgara meM bhaTakane vAle mArgabhraSTa athavA digmUr3ha prANiyoM ke lie uccatama jJAna-dvIpa athavA Aloka-staMbha banakara unheM Atma-mukti kI sahI dizA kA jJAna aura digdarzana kraaeNgii| anta meM maiM ApakI dIkSA-svarNa-jayantI ke upalakSya meM ApakA hArdika abhinandana karate hue yahI kAmanA karatI hU~ ki Apa cirakAla taka tapa, tyAga evaM sAdhanA kI pratIka banakara jana-mAnasa kI AdhyAtmika mor3a deM tathA sAdhvI-varga kI mahattA sAbita karate hue caturvidha saMgha meM diye gaye nArI ke sthAna ko pUrNatayA anivArya evaM ujjvalatama sAbita kreN| ApakI sUkIrti diga diganta meM apanI divya prabhA phailAe, isI maMgala kAmanA ke sAtha mere apane asaMkhya zraddhA-sumana Apako samarpita haiN| 84 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana CRecorational www.jainelibtated0g Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha e ka ma hA na jI va na gau ra va __ ----manoharasiMha barar3iyA; (ujyapura) vyaktitva kA nirmANa AcAra aura vicAra rUpI do dhAtuoM se hotA hai, jisa jIvana meM AcAra kI U~cAI aura vicAra meM gaharAI hotI hai vahI jIvana mahAna banatA hai / santa jIvana meM vicAroM kI U~cAI meM AcAra kI gaharAI bhI hotI hai aura vahI unakI mahAnatA kA kAraNa bhI hai| parama viduSI sAdhvI ratna puSpavatIjI eka pahu~cI huI sAdhikA haiM sthAnakavAsI samAja kI ve eka pramukha sAdhvI haiM unake gauravamaya jIvana ko jaba meM nihAratA hU~ to merA hRdaya bAMso uchalane lagatA hai| _ mujhe gaurava hai ki hamAre parivAra meM aisI parama viduSI sAdhvI haiM jinake sAtha mere bAlyakAla kI madhura saMsmaraNa jur3e hue haiN| hama donoM hamajolI haiM ve mere jyeSTha bhrAtA jIvanasiMhajI kI putrI haiN| mere jyeSTha bhrAtA eka puNya puruSa the; unakA vyaktitva bahuta hI tejasvI thaa| unakA mere para apAra prema thA, puSpavatIjI jinakA sAMsArika nAma sundara thA, sundara ko aura mere ko jyeSTha baMdhu samAna pyAra karate the| nitya-naI khAne kI vastu, khelane kI vastu aura pahanane ke lie baDhiyA se baDhiyA vara jahA~ unakA apAra sneha thA, vahA~ hama unake ojasvI tejasvI vyaktitva se sadA Darate bhI the| bhAI sAhaba ke nidhana ke pazcAt mere bhAbhIjI zrI tIjakuMvara bAI aura merA bhatIjA dhannAlAla tInoM ke antarmAnasa meM vairAgya bhAvanA prabuddha huii| hamAre parivArikajanoM ne dIkSA na dene ke lie prayatna kiyA, mere pUjya pitAzrI bhI jaba taka jIvita rahe taba taka yaha prayAsa karate rhe| pitAzrI ke svargavAsa ke pazcAt sarva prathama sundara ne dIkSA grahaNa kI aura unakA nAma mahAsatI puSpavatI rakhA gayA, usake pazcAt dhannAlAla ne bhI dIkSA grahaNa kI aura unakA nAma devendramuni rakhA gayA / tadanantara bhAbhIjI ne bhI dIkSA grahaNa kI, aura ve prabhAvatIjI mahArAja ke nAma se vizruta huii| tInoM ne hamAre kula ke gaurava meM cAra-cA~da lagAe / bhAbhIjI ne svayaM ko to mahAna banAyA ho sAtha hI apane putra aura putrI ko bhI sAdhanA ke mahAmArga para bar3hAkara jaina dharma kI jyoti meM cAra-cA~da lagAe / Aja bhAbhIjI mahArAja hamAre bIca nahIM haiM, pAMca varSa pUrva unakA svargavAsa ho gyaa| unakA yazasvI jIvana sabhI ke lie preraNAdAyI rhaa| ___mujhe yaha jAnakara hArdika prasannatA huI merI bhatIjI mahArAja puSpavatIjI jinheM dIkSA liye 50 varSa pUrNa hone ke upalakSya meM eka virATa kAya abhinandana grantha samarpita kiyA jAyegA / dina kitane jaldI | bItate haiM eka dina hama donoM sAtha-sAtha khele haiM aura Aja pacAsa varSa sAdhanA ke pUre ho rahe haiN| dhanya hai inake jIvana ko inhoMne dIkSA lekara pahale zikSA prApta kI aura bhArata ke aneka prAntoM meM vicaraNa kara jana-jana ke mana meM eka abhinava cetanA kA saMcAra kiyA aura aneka granthoM kA lekhana kiyaa| para maiM to saMsAra ke mohamAyA meM hI ulajhA rahA, kintu unhoMne apane jIvana ko virATa banAyA / parivAra ke saMkIrNa ghere se mukta hokara vizva baMdhutva kI bhAvanA ko apanAne se ve mahAna bana gyiiN| maiM apanI ora se, apanI dharmapatnI lAr3ajI kI ora se aura apane putra harSavardhana kI ora se yaha maMgala kAmanA karatA hU~ ki Apa sadA svastha rahakara dharma kI prabhAvanA karatI rheN| Hit eka mahAna jIvana gaurava | 85 www.jain Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ifffffffffffiiiiiiiiiii iiiiiiiiiiiiiitititithiHRADHEHE a dhya ya na jyo ti -dalapatasiMha bAphanA, (udayapura) bhArata ke pAsa yadi santa aura mahAsatI kI bImArI ke pazcAt svargastha ho gaI thI ataH merI pAvana paramparA na hotI to bhArata adhyAtma vidyA mAtezvarI ne puSpavatI jI kA atyadhika pyAra se se vaMcita rahatA Aja jo bhArata vizva guru ke lAlana-pAlana kiyaa| merI mA~ kA ina para nAma se gauravAnvita hai vaha nahIM hotA, bhale anya atyadhika mamatA thI to puSpavatI jI kA bhI hamAre deza bhautika dRSTi se samRddha rahe hoM kintu jaba bhI parivAra para atyadhika sneha rahA hai| maiM jaba bahuta AtmA-paramAtmA karma pUnarjanma Adi dArzanika hI choTA thA, tabhI mA~ ke sAtha Apake pAsa jAtA gutthiyoM ko sulajhAne kA prasaMga AtA hai vahA~ sahaja AtA rahA, mere pUjya pitAzrI candramohanasiMhajI hI bhAratIya cintana kI ora mahA manISiyoM kI bhI kabhI bhI santa-satiyoM ke samparka meM nahIM Ate dRSTi kendrita ho jAtI hai| isa sArvabhauma satya ko the| parantu puSpavatI jI ke aura upAcArya devendra ujAgara karane kA zreya Atma dRSTA santa aura munijI ke samparka meM Ane ke pazcAt unake jIvana satiyoM ko hai| meM AmUla-cUla parivartana ho gyaa| santa aura satiyoM kA cintana saritA meM ranAna Aja hamAre parivAra meM jo dharma kI bhAvanA kara bhArata sadA Atmasphurta rahA, Aja bhI santa apanI patnI zAMtAdevI va putra ramezacandra, prakAza aura satiyoM ke caraNAravindoM meM zraddhAlaoM ke candra, navInacandra Adi dikhalAI detI hai, usakA siranata haiM, unake caraNoM meM pahuMcakara aura unake sArA zreya Apako hai| hameM gaurava hai ki hamAre sAnnidhya ko pAkara mAnava kA kAyAkalpa ho jAtA parivAra se mausI aura bhAI-bahana ne dIkSA lekara hai / durguNoM ke sthAna para sadguNoM kA sara-sabja jo dharma kI prabhAvanA kI hai ki jisase hamArA bAga lahalahAne lagatA hai| sira unnata hai| dIkSA svarNa jayaMtI ke pAvana mahAsatI puSpavatIjI merI mausI premadevIjI prasaMga para maiM apanI ora se apane parivAra kI kI suputrI haiM, merI mAtA kRSNAkumArI unakI ora se zraddhA ke samana samarpita karate hae Ananda sagI bahina tho / mero mausI laghuvaya meM lambI vibhaarhuu| RE puSpa sUkti kaliyAM 0 yadyapi prema nirmUlya hai, kintu AtmA meM prema kA prakAza prajvalita karane ke lie usa para Ae hue mala vikSepa, svArtha, saMkIrNatA moha, ghRNA, dvaSa IrSyA, droha Adi AvaraNoM ko haTAnA pdd'egaa| sahAnubhUti ahiMsA ke sAdhaka ke antaHkaraNa kI gahana mauna aura - avyakta komalatA hai|| / dayA kI zakti apAra hai| senA aura zastrabala se to kisI rAjya para asthAyI vijaya milatI hai, parantu dayA se mAmava-mana para sthAyI aura alaukika vijaya prApta hotI hai / 86 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jainel Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha ------.. HINEERINEER HITRA pakacakakakakakakakakakakakakakAyakakakakakakakakavAdana kara puSkara munijI ma0; upAcArya devendra munijA ke varSAvAsa bhI hue usameM maiM unake bahuta hI nikaTa jovana kA kAyAkalpa samparka meM AyA / vastutaH mahAn guruoM kA sAnidhya pAkara kauna mahAn nahIM banatA ? purapavatIjI -hastImala lor3hA (udayapura) ko bhI mahAn banAne meM inhIM guruoM kA yogadAna stestest te doda deste testeste desto se deshsa slashdosh dosiestdesosastostadosledasested nItizAstra vizArada cANakya ne likhA hai maiM isa sunahare avasara para apanI ora se apanA dharmapatnI rozana devI kI ora se zraddhA-sumana pratyeka parvata para mANikya nahIM hotA pratyeka hAthI samarpita kara rahA huuN| me muktA nahIM milatI, sabhI jaMgaloM meM candana upalabdha nahIM hotA vaise hI sarvatra sAdhu nahIM milate haiN| zaile-zaile na 5.2 , 5219 mANikya, mauktikaM na gje-gje| " ??? ????? ? ??? ??? 0910887 9 sAdhavo na hi sarvatra, candanaM na vane-vane / / hRdayodgAra mANikya aura motI va candana durlabha haiM ve apanI camaka aura damaka tathA sugandha se jana-mAnasa -zrImatI rAjabAI kanhaiyAlAlajI lor3hA (udayapura) ko AkarSita karate haiM vaise hI santa bhI sadguNoM ke kAmakAlAnamakakakakakakakakakakakakanalAlabananananakAlakara kAraNa jana-mana ko maMtra mugdha banAte haiN| sAmAnya jana se unakA jIvana viziSTa hotA hai| mahAsatI jaina dharma tyAgapradhAna dharma hai, bhoga se yoga puSpavatI jI zramaNa paramparA ke eka jagamagAte ratna kI ora, rAga se virAga kI ora bar3hane kI yaha haiN| unakI pratibhA vidvattA nirbhayatA aura cAritra pavitra preraNA detA hai yahI kAraNa hai ki jaina dharma niSThA ke kAraNa jana-jana ke antaHkaraNa meM unhoMne meM santa aura satiyoM kA jIvana tyAga aura tapa apanA sthAna banAyA hai| siMha jahA~ bhI jAtA hai kA eka jItA jAgatA udAharaNa hai| unake tapaHpUta vahA~ apanA sthAna banA letA hai, vaise hI Apa jIvana ko dekhakara kisa zraddhAlu kA jIvana nata utkRSTa AcAra aura vimala vicAroM ke kAraNa nahIM hotA, tapomUrti mahAsatI zrI madanaku~vara jahA~ bhI padhAratI haiM vahA~ jana-mAnasa meM apanA __ jI ma. aura tapa, sAdhanA kI jAgatI pratimA sthAna banA letI haiN| mahAsatI zrI sohana kuMvarajI ma0 kA jIvana eka san 1954 meM; maiM jayapura meM thA, usa samaya bolatA huA bhASya thA, unake sAnidhya meM Akara sarvaprathama mahAsatI pUSpavatIjI ke darzanoM kA aneka bhavyAtmAoM ne apane jIvana ko camakAyA saubhAgya milA, hamArA sAMsArika riztA bhI va dmkaayaa| bahata hI nikaTa kA thA tathApi maiM kabhI bhI santa merI laghu bahina zrI tIjabAI ne mahAsatIjI satiyoM ke samparka meM nahIM jAtA thA, mujhe aisI ke sAnnidhya ko pAkara saMyamamArga ko svIkAra elarjI thI para mahAsatI jI ke sAnidhya meM pahuMcakara karane kA dRr3hasaMkalpa kiyaa| usa saMkalpa kI mere bhrama dUra ho gae aura mujhe eka viziSTa Atma pUrti meM aneka bAdhAe~ upasthita huiiN| isa sthAna santoSa prApta huaa| mere jIvana kA kAyA kalpa para yadi anya mahilA hotI to vaha kabhI kI ho gyaa| vicalita ho jAtI kintu merI bahina ne aisA zaurya jayapura meM san 1955-56 meM upAdhyAya zrI dikhAyA jo eka rAjasthAnI lalanA ke lie hRdayodgAra | 87 www.jainel Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ...... .. ....... .................. .......... ............................... ..... ................ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha HHHHHH gauravAspada thaa| pArivArika-sAmAjika aura hamArI goda meM khelate-kUdate rahI eka dina inhoMne zArIrika bAdhAoM kI cintA na kara ve apane lakSya mere sAmane hI dIkSA grahaNa kI aura Aja dekhatekI ora utarottara bar3hatI calI gaI, sarvaprathama dekhate dIkSA ko 50 varSa bIta ge| Aja se pAMca unhoMne apanI putrI ko dIkSA grahaNa karane ke lie varSa pUrva merI bahana mahAsatI prabhAvatIjI kA preraNA pradAna kI, usake pazcAt apane ikalaute saMthAre ke sAtha svargavAsa ho gyaa| ve mara karake putra dhannAlAla ko dIkSA dI aura anta meM svayaM bhI amara ho gii| hameM garva hai ki hamAre parivAra ne dIkSA lekara eka jvalaMta Adarza upasthita meM se aisI vibhUtiyA~ nikalI jinhoMne jina zAsana kiyaa| kI garimA meM cAra-cA~da lagAe haiN| dIkSA ke sAtha zikSA bhI Avazyaka hai, binA devendra munijI jinako maiMne bAlyakAla meM mAtA zikSA ke dIkSA meM koI camatkRti paidA nahIM hotI, kI taraha pyAra diyA, Aja ve zramaNasaMgha ke upAcArya jJAna se sAdhaka kA jIvana nikharatA hai| hamArI pada se alaMkRta haiM aura mahAsatI zrI puSpavatIjI bahina mahAsatI prabhAvatIjI saccI jJAna yoginI kA bhI Aja sAdhvI samAja meM pramukha sthAna hai| thI, svAdhyAya aura dhyAna meM sadA rata rahatI thI hamArA tana-mana pulakita hai, Aja mere pati kanhaiyA to puSpavatIjI aura devendra muni bhI kahAM pIche lAla jI sA0 lor3hA hote to unake prasannatA kA rahane vAle the ? unhoMne nirantara apramatta rahakara Ara-pAra nahIM rhtaa| maiM apanI ora se aura jamakara adhyayana kiyA aura hamAre parivAra ke nAma apane pyAre pUtra AjAda, bhagavatI tathA apanI ko rozana kiyaa| putriyA~ ratanadevI, zakuntalAdevI aura kaMcanadevI bahina mahArAja ke samparka meM Akara hamArI kI ora se bhI hAdika zraddhArcanA samarpita karatI putrI priyadarzanA ne bhI dIkSA grahaNa kI, aura unake huI yaha maMgala kAmanA karatI hU~ ki puSpavatI jI caraNoM meM rahakara apane jIvana ko nikhAra pUrNa svastha rahakara hamAre parivAra kA nAma sadA sarvadA dIpAtI rheN| ____ samaya kI gati bar3I tIvra hai, eka dina yaha i lliniiiiiiiiiiiii aNdiNciNdiNciNdiNciNdiNciNdiNciNdiNciNdiNciNdiNciNNNNNN ... . jaina dha ma kI vi bhU ti -zrImatI dhApubAI, bhagavatIlAlajI khivasarA (udayapura) skedede b este destustestosteste slasksede desta vieste deste destesiste kestostesbitestostertestesksbestekostedestes teststestesterkobstsestestekste beste keskse kestestoste mahAsatI puSpavatIjI eka alaukika pratibhA kI gambhIratA, pRthvI kI sahiSNutA, kamala kI aura apratima vyaktitva kI dhavala AbhA se maNDita nirliptatA aura sumeru kI nizcalatA hai| Apake sAdhvI haiM unhoMne samAja meM naI cetanA, naI preraNA jIvana meM sadguNoM kA sAmrAjya hai, Apako AkRti aura nayA utsAha samutpanna kiyaa| Apa zramaNasaMgha meM namratA hai, prakRti meM sahajatA hai aura sevA meM niH kI eka jyoti haiM, jaina dharma kI vibhUti haiM aura svArthatA hai| jJAna kI garimA aura AcAra kI maghutyAga-vairAgya kI sAkAra mUrti haiN| Apake jIvana meM rimA se ApakA vyaktitva jagamagA rahA hai| sUrya kI tejasvitA, candramA kI zItalatA, sAgara hameM gaurava hai ki hamAre parivAra meM se aisI 88 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jainelity Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA abhinandana grantha vibhUtiyA~ nikalIM jinhoMne saMyama-sAdhanA svIkAra unake putra devendra muni ne jahA~ mA~ ke nAma ko kara apanA to kalyANa kiyA hI sAtha hI hamAre rozana kiyA hai, Aja ve zramaNasaMgha ke upAcArya hai parivAra kA bhI uddhAra kiyA hai| mahAsatI zrI yadi Aja merI bahana hotI to phalI nahIM smaatii| prabhAvatIjI merI bar3I bahana thii| hama sabhI bahanoM se jahA~ bhAI ne itanA vikAsa kiyA hai vahA~ bahina unake jIvana meM vilakSaNatA thI, ve sAhasa kI dhano puSpavatIjo bhI apanI jJAna kI garimA se maMDita thIM / jo mana meM saMkalpa kara letI use sampanna kara hI rahI hai| unakA jIvana tapa-tyAga aura sAdhanA kA vizrAma letI thii| ve bahuta hI choTI umra meM vivAha triveNI saMgama hai| ke bandhana meM baMdhI aura kucha dinoM ke pazcAt vaidhavya maiM unake dIkSA svarNa jayantI ke avasara para kI kAlI ghaTAe~ bhI unake jIvanAkAza meM maMDa- apanI ora se, apane putra DUMgarasiMha, motIsiMha, rAI aura unake sAhasa ke dAkSiNAtya pavana ne ve duHkha kAnasiMha, aura putrI TamaTamA kI ora se zraddhA-sumana kI ghaTAe~ bhI chitara-bitara kara dI aura svayaM hI samarpita karatI huI yahI maMgala kAmanA karatI hU~ ki nahIM, apane putra aura putrI ke sAtha tyAga mArga grahaNa ve sadA svastha rahakara hamArA mArga darzana karatI kara eka ujjvala Adarza upasthita kiyaa| ve jaba raheM / taka jIvita rahIM prakAzapuMja kI taraha prakAza vitIrNa karatI rahIM / unakA anUThA aura adbhuta vyaktitva ja sabhI ke lie preraka rahA / nttiNciNdiNciNdNjlNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNmnnN svarNima avasara -zrI bhaMvaralAla eDavokeTa (udayapura) alNkriNciNdiNciNdiNciNdiNcddNNNcddNNNNNNNNNNNNNNduddu aNdiNci __ mahAsatIjI zrI puSpavatIjI eka uccakoTi ke vyaktitva kI dhAraka zramaNI haiM / Apa jJAnI haiM, isalie jahA~ bhI jAtI hai apane jJAna-garimA kI divya jyotsnA se sabhI ko prabhAvita karatI haiN| vaijJAnikoM kA mantavya hai ki mAnava ke Asa-pAsa eka tejovalaya hotA hai jisakA prabhAva nikaTastha vyaktiyoM para giratA hai| usase pApI se pApI vyakti kA jIvana bhI parivartita ho jAtA hai / Apake jIvana rUpI ghaTa meM se mAnavatA rUpI madhu jharatA hai jisakA pAna karane hetu bhakta rUpI bhaMvare sadA Apake pAsa maMDarAte rahate haiN| ApakI pravacana zailI bahuta hI madhura hai, jaba vANI rUpI saritA kala-kala-chala-chala kara pravAhita hotI hai to zrotAgaNa Ananda se jhUma uThate haiM / Apake pravacanoM meM jIvana kA gaharA cintana-manana evaM anubhavoM kA nicor3a hai| unake pravacanoM meM antaHkaraNa se nikale hue unake udgAra bahuta hI sphUrta, sahaja aura svAbhAvika hote haiN| Apake jIvana kI aneka vizeSatAe~ hai, Apane 13 varSa kI umra meM sAdhanA-mArgako svIkAra kiyA usa samaya hamAre pUre parivAra kA virodha thaa| virodha ke bAvajUda bhI Apane apane saMkalpa ko pUrNa kiyaa| merI buA mahArAja mahAsatI prabhAvatIjI bahuta hI sAhasI mahilA thI, unhoMne pahale apanI putrI ko dIkSA dI usake pazcAt putra ko dIkSA dI aura phira svayaM ne dIkSA lii| isa prakAra unhoMne apane pUre svarNima avasara 86 www.jain Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha parivAra ko jina zAsana kI sevA meM samarpita kara diyaa| usake pazcAt merI laghu bahana zrImatIjI ne aura hanoI ne bhI isa dizA meM kadama bar3hAe / eka dina jo parivAra dIkSA kA virodhI thA, vahI parivAra unake sadguNoM ke kAraNa Aja nata hai / vyakti meM jaba guNa hote haiM to usakI pUjA sarvatra hone lagatI hai / Aja hameM aura hamAre parivAra ko gaurava hai ki aisI vibhUtiyA~ hamAre parivAra meM se nikalI haiM jinhoMne dhArmika-AdhyAtmika kSetra meM hI nahIM sAhityika kSetra meM bhI eka kIrtimAna sthApita kiyA hai / zrI tAraka guru granthAlaya se ve maulika prakAzana hue haiM / maiM apanI ora se, apane parivAra kI ora se aura zrI tAraka guru granthAlaya kA maMtrI hone ke nAte se usakI ora se dIkSA svarNa jayantI ke sunahare avasara para zraddhA-sumana samarpita karate hue bahuta hI Ananda kI anubhUti kara rahA hU~ / naakaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaang::aaaaaaaa naseeb ********* zata-zata tumheM praNAma suzrI saMgItA (putrI; zrI pArasamalajI kAMkariyA ) 18666666666666666666666666666666666666666666 kaise pUjUM caraNa tumhAre, kaise karUM namana, jitanA tumako khojUM, utanA khotA jAtA hai mana / eka nanhA sA vaTa vRkSa kA bIja jaba prakRti ke goda meM samA jAtA hai / anukUla havA, pAnI aura prakAza milane se vaha nanhA sA bIja eka virATa vRkSa kA rUpa dhAraNa kara letA hai / aura jana-jana kA vaha AkarSaNa kendra bana jAtA hai| hajAroM thake mAMde yAtrI usakI zItala chAyA meM baiThakara vizrAnti kA anubhava karate haiM / aura hajAroM pakSIgaNa bhI usameM baserA lekara apane jIvana ko dhanya anubhava karate haiM / jo dAnA eka dina nagaNya samajhA jAtA thA, vaha kitanoM kA AzrayadAtA bana jAtA hai / jina vyaktiyoM ko janma lete samaya hama nagaNya samajhate haiM, para ve AtmAeM saMskAroM ko pAkara kitanI mahAna bana jAtI haiM ? unakA jIvana Aloka stambha ke samAna patha pradarzaka hotA hai| unake caraNazaraNa meM pahu~cakara aneka AtmAe~ apanA uddhAra-samuddhAra karatI haiM / parama viduSI sAdhvIratna puSpavatIjo hamAre parivAra meM janmI / ve mere bar3e nAnAjI jIvanasiMhajI kI suputrI haiN| mAtA-pitA aura parivAra ke dhArmika saMskAroM ke kAraNa pratApa pUrNa pratibhA ke dhanI svargIyA parama viduSI mahAsatI zrI sohana kuMvarajI mahArAja ke sAnidhya ko pAkara merI bar3I nAnIjI mahAsatI prabhAvatIjI aura mausI mahAsatI puSpavatIjI aura mAmA devendra munijI sabhI ne sAdhanA patha ko svIkAra kiyA aura ve nirantara sAdhanA ke patha para Age bar3ha rahe haiM / nAnIjI mahArAja bahuta hI pratibhA ke dhanI, tyAga aura vairAgya kI mUrti thI / unakI vANI mizrI se bhI adhika madhura thI, ve jJAnamUrti thI / merI pUjanIyA mAtAjI uSA devI ( javerI) batAtI hai san 1666 meM unhoMne pAlI meM cAturmAsa kiyA / usa samaya unakI guruNIjI mahArAja rugNa thI aura samAdhipUrvaka unakA pAlI meM hI svargavAsa huA / nAnIjI mahArAja ke pAsa sadA bahinoM kI bhIr3a lagI 60 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jainer Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha rahatI thiiN| aura ve bahinoM ko sadA zAstroM kA svAdhyAya sunAyA karatI thI tathA jJAna-carcA kiyA karatI thii| unakA thokar3e kA jJAna bahuta hI gaharA thaa| ghaNToM taka ve thokar3e ginA karatI thii| kabhI bhI nirarthaka vArtAlApa nahIM krtii| unakA jIvana bar3A adbhuta, preraNAdAyI thaa| maiM ghaNToM taka unakI sevA meM baiThI rahatI aura ve sadA dhAmika zikSAe~ pradAna krtii| usake bAda meM maMne bho unake darzana aneka bAra kiye / maiM khAlI gaI aura bharI lauttii| anUThA thA unakA vyaktitva aura kRtitva / / mausI mahArAja puSpavatIjI bahumukhI pratibhA kI dhano sAdhvI haiM / ma unake darzana kiye aneka bAra kiye / jaba bhI maiMne darzana kiye taba unake tyAga-vairAgya pUrNa vyaktitva ko nihArakara maiM prabhAvita hii| unake caraNoM meM baiThakara mujhe apAra AlhAda kI anubhUti hotI rahI hai| ___ hamArA mahAn saubhAgya hai ki san 1986 kA varSAvAsa pAlI meM mAmAjI mahArAja zrI devendra munijI ma. zraddhaya sadguruvarya upAdhyAya vizva santa 1008 zrI puSkara munijI mahArAja sAhaba ke sAtha huA / isa varSAvAsa meM hameM dhArmika adhyayana karane kA avasara milA aura hameM yaha jAnakara AlhAda huA ki mausI mahArAja ko dIkSA ke pacAsa varSa pUrNa hone jA rahe haiM aura ve ekAvanaveM varSa meM praveza kreNgii| usa maMgala belA meM eka abhinandana grantha unheM samapita kiyA jA rahA hai| mausI mahArAja kA jIvana sAgara ke samAna hai jisameM guNoM ke ratnabhare par3e hai / ApakA jIvana antarikSa ke samAna vistRta hai / jisakA koI ora chora nahIM haiN| kaI bAra ananta AkAza meM umar3a-ghumar3a kara ghaTAe~ AtI haiM aura ve ghaTAe~ binA barase hI lauTa jAtI haiM / vaisI sthiti merI bhI ho rahI hai| mere hRdayAkAza meM bhAvoM kI ghaTAe~ A rahI haiM / para ve ghaTAe~ zabda rUpa banakara kAgaja para utara nahIM pA rahIM haiN| mana meM bahuta kucha vicAra Ate haiM, para likhA nahIM jA rahA hai / merI, mere pUjya pitAzrI pArasamalajI kAMkariyA, merI mAtezvarI uSA devI, mere bhrAtA sunIla kumAra,vikAsa kumAra aura merI laghu bahina amitA kI ora se isa sanaharI ghar3iyoM meM jinezvara deva se yaha prArthanA karatI haiM ki Apake tana meM prANa zakti mana meM tejasvitA, vicAroM meM apUrva udAratA, vANI meM ojasvitA aura buddhi meM sUjha-bUjha pratipala-pratikSaNa pravAhita hotI rahe / Apa pUrNa svastha rahakara hamArA satata mArga darzana kreN| ApakA yazasvI jIvana samasta saMgha ke liye varadAna rUpa rahe / kavi kI bhASA meM yahI kahU~gI Apa hamArI AtmA, Apa hamAre prANa haiN| jaina dharma ke devatA, zata-zata tumheM praNAma hai| puSpa sUkti kaliyAM - / ahiMsA meM saMyama tathA karuNA ina donoM dhArAoM kA honA Avazyaka hai / jaise havAI jahAja meM do yantra hote haiM / eka yaMtra havAI jahAja kI raphtAra ko ghaTAtA-bar3hAtA hai aura dUsarA yaMtra dizA kA bodha karAtA hai / isI prakAra ahiMsA ke sAtha bhI ye donoM prakAra ke dravya-bhAvarUpa yA bahiraMgaantaraMgarUpa yaMtra Avazyaka haiN| zata-zata tumheM praNAma | ER www.sain Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha hamAre kula kA nAma rozana kiyA vAlyakAla jIvana kA eka sunaharA samaya hai / usa sunahare kAla kI jaba madhura smRtiyA~ mAnasa paTala para camakatI hai to hRdaya Ananda vibhora ho uThatA hai / mere pUjya pitA zrI kanhaiyAlAla jI varar3iyA eka dharmaniSTha suzrAvaka the| unake jIvana ke kaNa-kaNa meM aura mana ke aNu- aNu meM dharma kI nirmala bhAvanAe~ aMgar3AiyA~ le rahI thI / merI pUjanIyA mAtezvarI candrabAIjI bhI eka suzIla aura zraddhAlu suzrAvikA thI / hamAre pUre parivAra para mAtA-pitA ke dhArmika saMskAroM kA asara thA / mere sabase bar3e bhAI zrI jIvanasiMhajI the / ve bahuta hI pratibhA sampanna puNya-puruSa the / unhoMne choTI umra meM hI vyApAra kalA meM dakSatA prApta kI thI / aura puNya kI prabalatA se pUjya pitA bhI unake bharose nizcinta the / sattAIsa varSa kI bharI javAnI meM kucha samaya bImAra rahakara saMthAre ke sAtha unakA dehAnta ho gyaa| unakA dehAnta pUjya pitAzrI ke lie vajrAghAta se bhI adhika kaThora thA / para vidhi ke vidhAna ke Age sabhI lAcAra the / unake nidhana se parivAra ko bhArI AghAta lagA / 1 merI bhojAI zrImatI tIjabAIjI bahuta hI sAhasI mahilA thI / unake sAhasa ko dekhakara hama sabhI vismita the / pUjya pitAzrI ne viyoga kI duHkhada ghar3iyoM meM bhojAIjI ko satata dhArmika preraNA dii| jisase unake jIvana meM sukha zAnti banI rahe / usa samaya bhAgya se udayapura meM tyAga surti sadguruNI jI mahAsatI zrI madana kuMvarajI aura parama viduSI sAdhvI ratna mahAsatIjI zrI sohana kuMvarajI ma. virAjatI thI / pitAzrI ne mahAsatI jI ke pAsa 2 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana - madanalAlajI barar3iyA (pAlI) pratidina jAne kI preraNA pradAna kI / phalasvarUpa bhojAIjI meM dhArmika bhAvanA dina-danI aura rAta caugunI bar3hatI rahI / bhojAIjI ke sAtha hI merI bhatIjI sundara kumArI aura merA bhatIjA dhannAlAla bhI mahAsatIjI ke samparka meM Ane lage aura unake jIvana meM bhI dhArmika vicAra panapane lage / mere pUjya pitAzrI moha ke kAraNa apanI pyArI potI aura pyAre pote ko sAdhanA ke mahAmArga para agrasara hotA dekhanA nahIM cAhate the / unakA una para itanA adhika pyAra thA ki ve unako usa mArga kI ora bar3hane ke lie rokane lage / yadyapi pitAzrI apUrva dharmaniSTha the / kintu moha ke kAraNa hI ve isa prakAra karane se bAdhya huye the / isa kArya ko pasanda nahIM kara rahe the / pitAzrI kA svAsthya jyeSTha bhrAtA kI mRtyu ke bhayaMkara AghAta se asvastha ho gayA thA / parivAra kI sArI jimmedAriyA~ una para A cukI thIM / ataH svAsthya dhIre-dhIre zithila hotA jA rahA thA / aura vikrama saM0 1963 meM unakA svargavAsa ho gayA / unake svargavAsa ke pazcAt aba ghara meM mAtAjI ke pazcAt bhojAIjI hI var3I thI / bhojAIjI ne 'sundara kumArI' ko dIkSA kI anumati pradAna kara dI / sundara kumArI mere se cAra varSa bar3I thI / bAlyakAla meM 'hama donoM paraspara khUba khelate the aura eka-dUsare ko khUba pyAra karate the / jaba ve saMyamasAdhanA ke mArga ko svIkAra karanA cAhatI thI / para hamArA mana nahIM cAhatA thaa| eka varSa taka pitA zrI ke svargavAsa ke pazcAt unheM rokane kA prayatna kiyA gayA, para unakI vairAgya bhAvanA bahuta hI www.jain Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA bhinandana grantha prabala thii| phalasvarUpa unhoMne parivArikajanoM ko tejasvI santa aura satiyAM huI hai| jinakI pratibhA sUcanA dekara dIkSA grahaNa kara lI / mAtA kI AjJA meM tejasvitA hai, cintana kI gambhIratA hai aura caritra hone se anya koI pArivArikajana rukAvaTa nahIM kI utkRSTatA hai| bhArata meM hI nahIM vizva meM DAla sakA / dIkSA lene para sUndara kumArI mahAsatI unakA nAma camaka rahA hai| puSpavatIjI ke nAma se vizruta huiiN| unhoMne dIkSA unake dIkSA lene ke pazcAt maiM bhI udayapura se lene ke pazcAt vividha bhASAoM kA adhyayana pAlI goda A gyaa| aura pAlI meM hI rahakara kiyaa| apanA sAMsArika jIvana Ananda ke sAtha vyatIta kara vikrama saM0 1997 meM mere bhatIje dhannAlAla ne rahA huuN| maiMne anekoM bAra bhojAIjI mahArAja ke bhI mahAsthavira zrI tArAcanda jI ma. va upAdhyAya aura bhatIjI ma0 ke darzana kiye haiM, unake pravacana zrI puSkara munijI ma. ke pAsa ArhatI dIkSA grahaNa sune haiN| unase vArtAlApa kiyA hai / bhojAI jI ma0 kii| aura dhannAlAla Aja zrI devendra munijI ke kA to tIna varSa pUrva svargavAsa ho gyaa| merI nAma se vitrata hai aura zramaNa saMgha ke upAcArya pada bhatIjI mahArAja mahAsatI zrI puSpavatIjI dIkSA se samalaMkRta haiN| vikrama saM0 1968 meM merI bhojAI ke pacAsa vasanta pArakara ikkAvanaveM varSa meM praveza zrI tIja kuMvarabAI ne dIkSA grahaNa kI aura ve mahA- karane jA rahI haiN| isa maMgalabelA meM maiM apanI ora satI prabhAvatIjI ke nAma se prasiddha huI / isa prakAra se aura apane parivAra kI ora se ananta-ananta tInoM ne saMyama mArga svIkAra kara hamAre parivAra zraddhA samarpita karatA huuN| aura yaha maMgala kAmanA kI gaurava garimA meM cAra cA~da lagAye haiN| tInoM ne karatA hU~ ki ve sadA svastha rheN| aura hamAre kula jinazAsana kI prabala prabhAvanA kI hai| Aja hameM ko, hamAre dharma ko sadA dIpAte raheM / ina para sAtvika gaurava hai hamAre parivAra meM aise kAkAkalakatanananananananangalabArakabAkatavanabA vakakatantakacantakakakakakakakakakakakakata nannAkara adhyAtma sAdhanA kI saphala sAdhikA -Ananda svarUpa jaina (guDagAMva) _for-ledki sexleakkake ke vealed seaks Leakese healbagle so sealedeesisesealeseselesedeokaskese videobalatake sbse addedeseedskosestakesiseshakeeleeleshsksdese shche sheshshe bhAratIya saMskRti kRSi pradhAna hI nahIM RSi rAjasthAna prAnta jo rUr3hI custa kahA jAtA hai,purAnI pradhAna saMskRti hai| yahA~ para sattA, sampatti, vaibhava paramparA kA purodhA hai vaha para eka sAdhvI kA zraddhA | aura aizvarya sAdhaka ke caraNoM meM nata hote rahe haiN| luoMdvArA sArvajanika abhinaMda naAyojita ho rahA hai yahA~ kA itihAsa isa bAta kA sAkSya hai ki jIvana mahAsatIjI kI sudIrgha dIkSA paryAya ke pacAsa basanta kA lakSya sattA aura aizvarya nahIM apitu sAdhanA aura pAra karane ke upalakSa meM maine mahAsatIjI ke kizanameM vairAgya hai / Atma-sAdhanA ke pavitra patha para bar3hane gaDha darzana kiye| usake pUrva zrI dineza muni vAle tejasvI sAdhaka hI bhAratIya jana-jIvana ke parama mahAsatI puSpavatIjI ke sambandha meM bahata kUcha sUna Adarza parama AdaraNIya aura parama vandanIya rahe haiM: rakhA thaa| darzana kara mujhe yaha anubhava huA ki mujhe yaha jAnakara atyanta prasannatA huI ki jitanA sunA thA usase kahIM adhika mahAsatIjI meM adhyAtma sAdhanA kI saphala sAdhikA 63 www.jainel. Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / ...... * (100000 1700000000000000000000000 6000 sadguNa haiM unakI saralatA, saumyatA aura AtmIyatA Apa apane pAvana jIvana ko tapa, tyAga aura pUrNa sad vyavahAra kI madhura smRtiyA~ Aja bhI mujhe saMyama kI Alokamaya garimA pradAna karatI haiM / gadgad kara detI haiN| kitane madhura haiN| mahAsatIjI ApakA vyaktitva adbhuta hai, vaha himAlaya kI taraha kA jIvana vastutaH unake nAma ke anurUpa haiN| unameM virAT hai, gaMgA kI taraha pavitra hai, gulAba ke phUla sadguNoM kI saurabha itanI adhika hai ki jo unake kI taraha sugandhita hai, kamala kI taraha nilipta hai| samparka meM AtA hai usakA tanAva samApta ho jAtA candra sA nirmala haiN| ApakA Atma parAkrama dIpa hai aura vaha tAjagI kA anubhava karatA hai / ve sad- zikhA kI taraha jyotirmAna hai| Apake tejodIpta guNI hai, sevAbhAvI haiM madhura bhASI haiM, vaktA, lekhaka mukha mudrA para antara kA apUrva ullAsa aura Atma aura kavayitrI haiN| adhyayanazIlatA aura jijJAsA tuSTI kI pavitra chavi aMkita hai| ApakI A~khoM meM vRttI meM unakI pratibhA kI tejasvitA meM cAra cA~da asIma mamatA, karuNA aura vAtsalya ko samujjvala lagA diye haiN| rAjasthAna kI isa viduSI suvizruta AbhA sadA prasphuTita hotI hai| Apake tapaH pUta sAdhvI ratna kA abhinandana kI maMgalabelA meM merA zarIra se AdhyAtmika sphUti, samatA, sevA sahiSNutA hAdika abhinandana ! kI kiraNeM cAroM ora vikIrNa hotI huI dikhalAyI tuma salAmata raho hajAra varSa / detI hai prathama darzana meM hI darzaka AkarSita aura prabhAhara varSa ke dina hoM pacAsa hajAra // vita ho jAtA hai| ApakI jAdU bharI ojasvinI madhura vANI ko sunakara mantra mugdha ho jAtA hai / hama abhinandana aura abhivandana kI belA meM Apake bhAvanA ke sumana cirAyu kI maMgala kAmanA karate haiM / kavi ke zabdoM -vikAsa jaina dillI tuma hamAre ho sadA, hama tumhAre haiM, kstedesteste stedestestoskestestestostese deseste stedese state sedeosteste stastestosteskole bhAvanA ke sumana, saba Aja vAre haiM / kaha rahA hai nitya dharatI kA, yaha kaNa-kaNa, .. jIvana ananta guNAtmaka hai| guNoM kA vikAsa tuma jIo itane barasa, jitane cA~da sitAre haiN| hI vyaktitva kI mahattA kA AdhAra hai / jisameM guNoM kI pradhAnatA hai vaha mahAn hai aura jisameM guNoM kI alpatA hai vaha sAmAnya hai| mahAsatI puSpavatIjI mahArAja kA vyaktitva mahAn hai kyoMki ve sAdhAraNa vyakti ko bhI mahAn banAne meM dakSa haiN| puSpa sUkti kaliyA~_ mahAsatI jI kA vyaktitva bahamakhI hai| ve ora jahA~ adhyAtma sAdhanA meM tallIna haiM to dUsarI asatya se kisI sthAyI lAbha kI prApti ora satI samudAya para anuzAsana bhI karatI hai nahIM hotI, yaha to bahuta hI ghATe kA saudA hai| tIsarI ora ve jana-jana kI samasyAoM ko samAhita / manuSya meM anya guNa cAhe jitanI mAtrA meM karane meM tatpara haiM / to cauthI ora svAdhyAya adhya ho, vaha cAhe jitanA dAna, puNya, dhyAna, adhyayana, yana aura zikSA prasAra ke lie prabala prayAsa krtii| : japa Adi karatA ho, kintu agara usake jIvana meM huI dRSTigocara hotI hai| jahA~ ve Agama ke gambhIra __ satya nahIM hai, to ye saba nirarthaka va niSphala haiN| rahasyoM ko sulajhAtI hai vahA~ ve prAcIna galI saDI paramparAoM kA unmUlana karane ke lie kaTibaddha hai| L 64 | prathama khaNDa : zubhakAmanA abhinandana : NEmational www.jainelipi Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha 2000 jaga meM jIvana zreSTha vahI, jo phUloM sA muskAtA hai / apane guNa saurabha se jaga ke, kaNa-kaNa ko mahakAtA hai // bhArata kI pAvana - puNya dharA aneka santa aura satiyoM kI janma sthalI rahI hai / jinhoMne apanI tapaHpUta vANI se jana-jana ke jIvana meM abhinava cetanA kA saMcAra kiyaa| moha-mAyA meM ulajhI huI AtmAoM ko sanmArga pradAna kiyA / hama haiM khuza nasIba saMyama, sadAcAra, dayA, lajjA, brahmacarya Adi advitIya guNoM ko dhAraNakara mAnava meM pauruSa ko pradIpta kiyA / ve anantakAla se AtmA kI ulajhI huI gutthiyoM ko isa prakAra sulajhAtI haiM, jo dekhate hI banatA hai / inakA vyaktitva aura kRtittva Adarza hai / ja na - jIvana to sabhI prANI jIte haiM, para jIneM kI kalA virale vyaktiyoM hI meM milatI hai : jIvana jIne kI eka zailI aura eka tarIkA hai jo apane Apako khapAtA hai, vahI mahAn banatA hai / guNoM kI gurutA ke 0 jIvana kI AdhA ra -zrImatI phUla bana kara mahaka. tujhako jamAnA jAne / terI bhInI khuzabU ko apanA begAnA jAne / / dahI kA maMthana karane se navanIta prApta hotA haiM aura jIvana kA maMthana karane se anubhava kA amRta milatA hai / navanIta dahI kA sAra hai to anubhava jIvana kA sAra hai / mahApuruSoM kA jIvana nirAlA hotA hai / usa jIvana meM aneka prakAra ke mIThe aura kar3ave anubhava hote haiM / aura una kar3ave - mIThe 'jaina (dillI) 66666666 puSyA kAraNa hI vyakti kI mahattA hai choTA-sA aMkuza madonmatta hAthI ko niyantrita kara letA hai / vaise hI choTA-sA sadguNa vyaktitva ko nikhAra detA hai / parama viduSI sAdhvIratna aisI hI viziSTa sAdhvI haiM jinakA jIvana paropakAra ke lie samarpita haiM jo svayaM kaSTa sahanakara dUsaroM kA uddhAra aura samuddhAra karatI haiM / jinakA jIvana agarabattI kI tara sugandhita hai | jo vikaTa saMkaTa kI ghaDiyoM meM bhI sadA muskarAtA rahatA hai| Apa eka ojasvI aura tejasvinI sAdhvI haiM / Apane apanI nirmala vANI se jana jIvana meM abhinava cetanA kA saMcAra kiyA / ApakI vANI ke rasa kA pAna kara ve Apake aura jinavANI ke bhakta bana jAte haiM / isalie kavi ne ThIka hI kahA hai durlabha haiM darzana Apake, Apa kisako nasIba hote haiM ? Apa jinake karIba hote haiM, ve bar3e khuza nasIba hote haiM ? - zrI jJAnacanda tAteDa, dillI anubhavoM ko mahApuruSa sahaja rUpa se grahaNa karatA hai / na mIThe anubhavoM ke prati usake mana meM anurAga hotA hai aura na kar3ave ke prati dva eSa hI hotA, vaha to samabhAvI sAdhaka hotA hai / parama viduSI sAdhvI ratna mahAsatI puSpavatIjI anubhava amRta sampanna mahAzramaNI haiM / mahAsatIjI ne apane sAdhanA kAla ke pacAsa vasantoM meM bahuta kucha dekhA hai, anubhava kiyA hai / jana-jIvana kI AdhAra | 65 www.jainer Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha iiiTTTTTTTTTTTTTTTTTTm unhoMne una sAdhakiAoM ko dekhA hai jinake- lahalahA rahA hai| maiMne aneka bAra Apake-darzana anamAnasa meM sAdhanA kA ahaMkAra phana phailAkara kiye aura jaba-jaba bhI darzana kiye taba-tava maiMne yaha phutakAra rahA thA / aura ahaMkAra ke kAle nAga ke anubhava kiyA ki Apake hRdaya meM mneha kA sAgara Dasane se ve eka dina sAdhanA ke patha ko bhUla gye| ThAThe mAra rahA hai| koI bhI satI ho Apa sadaiva unhoMne una sAdhikAoM ko bhI dekhA hai jinake apanatva luTAtI rahatI hai| ApakI usa udAtta jIvana meM vinaya kA sAmrAjya thA / jo sevA kI bhAvanA ke kAraNa hI ApakA abhivandana pratimUrtiyA~ thI unakA jIvana vizuddha aura vizuddhattara abhinandana kiyA jA rahA hai| hotA calA gyaa| Apane anubhava ke AdhAra para jJAna karma ke yogI ho tama. ahaMkAra ko chor3akara namratA svIkAra ko hai| AdhAra bane jIvana ke| samatA, saralatA, Adi sadguNoM ko apanAye haiM prema se arpita hai ye, jisase ApakA jIvana vRkSa kalpavRkSa kI taraha zraddhA kaNa mere mana ke / HTTARA sAgaravara gambhIrA -zAntilAla talesarA, (sUrata) mahAsatI puSpavatIjI eka pratibhA sampanna kiyA ve eka sateja sAdhvI haiN| unakA hRdaya Ananda sAdhvI haiN| unake jIvana meM jahA~ pratibhA kI se labAlaba bharA huA hai aura ve sadA Ananda tejasvitA hai, vahA~ para AcAra ke prati gaharI bA~TatI rahatI hai| niSThA hai / AcAra aura vicAra kA samanvaya unake mahAsatI puSpavatIjI eka sulajhI huI vicArikA jIvana meM hai| jaina manISiyoM ne sAdhanA kI pari- hai| yahI kAraNa hai ki ve jo bAta kahatI hai vaha sApha pUrNatA ke lie jJAna aura kriyA kA samanvaya hotI hai, sIdhI hotI hai, aura sarala hotI hai / kahIM Avazyaka mAnA hai| jisa jIvana meM kevala eka para bhI usameM dUrAva va chipAva nahIM hotaa| jina pahalU kI hI pradhAnatA hotI hai, vaha sAdhaka apUrNa vyaktiyoM ke vicAra ulajhe hue haiM unakI bAteM bhI hai| jJAna ke binA kriyA andho hai, to kriyA ke ulajhI huI hotI haiM / unameM spaSTatA nahIM hotii| binA jJAna paMgu hai / isalie jisa sAdhaka ke jIvana mahAsatI puSpavatIjI meM maiMne eka mahattvapUrNa meM donoM kI paripUrNatA hotI hai, vahI mahAna hai| vizeSatA dekhI-ve bahuta hI jAgarUka sAdhikA haiM / maiMne bahuta hI nikaTatA se mahAsatIjI ko dekhA, kahIM bhI saMyama-sAdhanA meM doSa na lage, isake lie parakhA mujhe Atma-santoSa haA ki ve eka saphala ve satata sAvadhAna rahatI haiN| maiMne pUchA-Apa meM sAdhikA haiN| sAdhanA ke prati jo jAgarUkatA hai usakA mUla kAraNa java kabhI bhI maiMne mahAsatIjI ke darzana kiye| kyA hai ? uttara meM unhoMne batAyA ki mere meM jo ye sadA unake cehare para madhura muskAna aThakheliyA~ saMskAra haiM usakA zreya hai mere pUjya dAdAjI zrI karatI huI dikhalAI dii| kabhI bhI unake cehare para kanhaiyAlAlajI sA0 ko| mere dAdAjI bahata hI tanAva aura krodha kI rekhAe~ nahIM paaii| jinake dharmaniSTha sAdhvAcAra ke prati jAgarUka zrAvaka the| hadaya meM prasannatA kA sAgara ThATha mAratA hai unhIM ke bAlyakAla meM maiMne unakI pyArI goda meM baiThakara yaha cehare para sadA prasannatA camakatI hai| mahAsatI sIkhA ki sAdhanA meM pratipala-pratikSaNa jAgaruka puSpavatIjI ke sAnidhya meM rahakara maiMne yaha anubhava rho| usake pazcAt merI sadguruNI zrI sohana 66 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana WWWLaine :-.. Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAranapuSpavatA Abhanandana grantha Tri - / kuMvarajI ma. jo mahAna tyAgI thii| unake kaNa-kaNa hI hRdayaMgama ho jAtA hai| isakA mUla kAraNa hai ki meM, mana ke aNu-aNu meM saMyama-sAdhanA ramI huI thii| unakA adhyayana gambhIra hai, cintana bahuta hI unakA jIvana sAdhanA kA jIvita bhASya thaa| kahA~ spaSTa hai| hai Aja unake jaisI sAdhviyA~ ? unakI guru bahina unake jIvana meM hajAroM guNa haiN| unakA jIvana mahAsatI madanakuMvarajI kA jIvana bhI tapa aura guNoM kA AgAra hai / Apa sAgara vara gambhIrA haiM, tyAga kA hI rUpa thaa| merI mAtAjI mahAsatIzrI guNiyoM kA abhinandana karanA hamArI apanI purAnI prabhAvatIjI bhI eka prabuddha sAdhikA thii| una sabhI paramparA rahI hai| yaha bahuta hI prasannatA kI bAta ke saMskAroM kA hI yaha sUphala hai| hai ki mahAsatIjI kA abhinandana grantha prakAzita ___mahAsatI puSpavatIjI ke sAmane jaba kabhI bhI ho rahA hai / usa gra-tha ke mAdhyama se hameM bhI apane maiMne jijJAsA prastuta kI taba ve una jijJAsAoM kA zraddhA-sumana samarpita karane kA sunaharA avasara bahuta hI zAnti ke sAtha samAdhAna pradAna karatI milA hai| hama apane ananta AsthA ke sumana haiM / samAdhAna karane kA unakA tarIkA bahuta hI samarpita kara apane Apako dhanya-dhanya anubhava kara suhAvanA hai / viSaya ke talachaTa taka pahu~cakara aisA rahe haiM / spaSTIkaraNa karatI haiM ki sunane vAle ko viSaya sahaja jana-jana kA AkarSaNa kendra -mahendra kumAra lor3hA, ajamera parama pUjya sAdhvIratna zrI puSpavatIjI isa Apane gambhIra adhyayana kiyaa| vividha viSayoM ke yuga kI mahAna sAdhikA evaM santa vyaktitva kI dhanI zatAdhika granthoM kA Alor3ana vilor3ana kara haiM / sundara rUpa aura sundara svabhAva ke kAraNa mAtA- cintana kA navanIta aura anubhava kA amRta jana-jana pitA ne unakA nAma sundara kumArI rkhaa| ve apane ko pradAna kara rahI haiN| adbhuta hai ApakI pravacana madhura vyavahAra se karuNa, komala mAnasa tathA adbhuta kalA, vilakSaNa hai ApakA vizleSaNa / eka bAra bhI pratibhA kI vilakSaNatA se pArivArikajanoM kI Aka- jisane Apake pravacana-pIyUSa kA pAna kara liyaa| rSaNa kendra bana gaI / mAtA premaku~vara kA prema aura vaha apane jIvana ko dhanya-dhanya anubhava karane pitA jIvanasiMhajI kI jIvana kalA unheM virAsata lagatA hai| meM prApta huI thii| saundarya ke sAtha saralatA, rUpa ke prAcIna manISiyoM ne kahA ki bhAgya se hI mahAsAtha mAdhurya kA virala saMyoga unake jIvana meM apra- puruSoM kA sAnnidhya prApta hotA hai, eka kSaNa kI bhI tima vyaktitva pradAna kara sakA thaa| unake cehare para saMgati jIvana meM AmUla-cala parivartana kara detI hai| maiM garva ke sthAna para sAralya aura vinaya kA mAdhurya bhI mahAsatIjI ke samparka meM AyA, unake pAvana bhAva jhalaka rahA thaa| pravacanoM ko suneM / jisake phalasvarUpa mere antar bAlyakAla meM hI unhoMne sAdhanA patha ko svI- mAnasa meM parivartana prArambha huaa| yaha hai mahAsatI kAra karane ke liye dRr3ha saMkalpa kiyaa| aneka bAdhAoM jI ke sAnnidhya kA lAbha / maiM ciMtana ke kSaNoM meM se jujhatI huI siMhanI kI bhAMti ve nirantara Age socatA hU~ ki Aja hamArA bauddhika vikAsa atyadhika bar3hatI rahI / aura unhoMne 13 varSa kI laghuvaya meM ho rahA hai / bauddhika vikAsa se hamAre meM tarka zakti AhatI dIkSA grahaNakara apane sudRr3ha saMkalpa ko pUrNa prabala ho rahI hai| kintu jIvana meM zAnti kA abhAva kiyaa| dIkSA ke pazcAt ApakI zikSA prArambha haI hai| hama bAhara zAnti kI anveSaNA kara rahe haiM, para jana-jana kA AkarSaNa kendra 67 WORDP www.jainelip Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha || . . . . . . . . zAnti prApta nahIM ho rahI hai| para santa-satiyoM kA cakita hote haiM / maiMne yaha bhI anubhava kiyA hai| pahale sAnnidhya jaba hameM milatA hai, to bauddhika vikAsa ke mujhe jaba krodha adhika AtA thA, usake pazcAt maiM sAtha hI hamArA AdhyAtmika vikAsa bhI hotA hai| niDhAla ho jAtA thaa| para Aja sphUtti aura cetanA aura hama sva kendrita hote haiM / jaba sva-kendrita hote rahatI hai| mere parivAra vAle bhI sukhI haiM to mujhe / haiM to sahaja hI sukha kI anubhUti hotI hai / yaha sabase bhI apUrva AhlAda hai| / bar3A lAbha hai| ____ dIkSA svarNa jayantI kI pAvana belA meM maiM apanI mujhe yaha likhate hue apAra harSa hai ki mahAsatI ora se apane pArivArikajanoM kI ora se mahAsatI | jI ke samparka meM Ane ke pazcAt mere svabhAva meM puSpavatIjI ke caraNoM meM apanA zraddhA sumana samarpita bahuta kucha parivartana huA hai / pahale maiM bAta-bAta meM karate hue, apAra prasannatA hai| hamArI yahI maMgala krodha karatA thA, Ape se bAhara ho jAtA thA para aba kAmanA hai| Apa pUrNa svastha rahakara hameM sadA mArga / vaha sthiti nahIM hai| kaI bAra krodha ke prasaMga samupa- darzana pradAna karatI rheN| sthita hone para bhI jaba maiM zAnta rahatA hU~ to pArivArika jana mere svabhAva ke parivartana ko dekhakara . . . . . . . . cumbakIya AkarSaNa -raNajIta siMha lor3hA --(ajamera) paramaviduSI sAdhvIratna puSpavatIjI kA jIvana anna-jala grahaNa nahIM kruuNgii| binA mana ke bhI aneka vizeSatAe~ liye hue haiN| maiMne unake darzana hameM darzana ke lie pahuMcanA pdd'aa| sarva prathama madanagaMja meM kiye| kucha vyAvasAyika hama madanagaMja-kizanagar3ha phuNce| gurudeva zrI pravRttiyoM ke kAraNa santa-satiyoM kI sevA meM kA jAdUI cumbakIya AkarSaNa se hama prabhAvita hue| pahuMcanA nahIM ho paataa| ajamera meM hama varSoM se hameM anubhava huA ki hamane itanA samaya yoM hI raha rahe haiN| vahA~ para santa aura satiyoM kA nirarthaka kho diyaa| mana meM pazcAttApa hone lgaa| Agamana bhI hotA rahatA hai| aura varSAvAsa bhI hamane apanI dharmapatnI ko dhanyavAda diyaa| yadi prAyaH hote rahate haiN| para hama donoM bhAI bahata kama tuma satyAgraha nahIM karatI to hama aise mahApuruSoM jAte haiN| patA nahIM aisI kyA elarjI ho gaI hai ki ke darzana se vaMcita rhte| aba to binA preraNA ke sthAnaka jAne kA mur3a hI nahIM hotaa| san 1983 meM hI darzana hetu pahuMcane lge| usa samaya gurudeva zrI upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0 kA varSAvAsa kI sevA meM mahAsatI pRSpavatIjI virAja rahI thii| madanagaMja meM huaa| hamAre bhojAIjI aura merI unake darzanoM kA bhI hameM sobhAgya milaa| unakA dharmapatnI gurudeva zrI kI sevA meM phuNcii| unake sarala mAnasa, prema pUrNa sadvyavahAra se hamArA adbhuta vyaktitva se prabhAvita huii| unhoMne hameM antarhRdaya gadgad ho utthaa| gurudevazrI to madanapreraNA dI ki Apa eka bAra avazya hI gurudeva ke gaMja se vihAra kara dehalI padhAra ge| darzana kreN| hama unakI bAtoM ko TAlate rhe| para gurudeva zrI ke varSAvAsa dillI meM hue| mahAsatI eka dina merI dharmapatnI ne satyAgraha kara liyaa| jI sthavirA mahAsatI zrI cattara kuMvara jI ma0 kI jaba taka Apa nahIM caleMge-darzana hetu taba taka maiM vRddhAvasthA ke kAraNa lambe vihAra karane kI sthiti 18 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana waternation www.jair ... Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA abhinandana grantha meM nahIM thI / ataH unhoMne eka varSa kizanagar3ha meM aura dvitIya varSa haramAr3A meM varSAvAsa kiyA / ina donoM varSAvAsa meM tathA zeSa kAla meM hama jaba bhI avakAza milatA ! saparivAra gAr3I lekara darzanArtha pahuMca jAte / tathA mahAsatI jI ke sAnidhya meM baiTha kara apAra Ananda kA anubhava hotA / mahAsatIjI ke nikaTa samparka meM Akara hamAre jovana meM dhArmika ruci jAgrata huI / gurudeva ne dhArmika saMskAroM ke vIja kA vapana kiyA to mahAsatI jI ne usa bIja kA siMcana kara usakI abhivRddhi kI / mahAsatI jI ke nikaTa samparka se hamAre jIvana meM dharma kI bhAvanA lahalahAne lagI hai / upAcArya zrI devendra munijI mahAsatIjI ke laghu bhrAtA hai / unhoMne yaha batAyA ki mahAsatIjI kI dIkSA svarNa jayantI A rahI hai aura isa avasara para patram puSpam ke rUpa meM mahAsatIjI ko eka abhinandana grantha samarpita karane kI bhAvanA ubuddha huI hai| hamane nivedana kiyA ki hamAre yogya jo bhI sevA ho vaha binA saMkoca batAne kI kRpA kareM | hamArA parama saubhAgya hai ki hameM isa pAvana prasaMga para apane zraddhA sumana samarpita karane kA avasara milA hai / hama yaha sAdhikAra kaha sakate haiM ki hamane anya mahAsatIjI ke bhI darzana kiye haiM para jo vizeSatA aura zAnti mahAsatI puSpavatI jI meM dekhI hai / vaha adbhuta hai, anUThI hai / isIlie hamArA hRdaya unake caraNoM meM nata hai / apanI ora se aura apane pUre parivAra kI ora se zraddhA sumana samarpita karate hue Ananda vibhora ho rahA hU~ / puSpa sUkti kaliyAM mithyAbhASaNa aura mithyAcAra se zarIra aura mana donoM para bahuta hI burA prabhAva par3atA hai / zAsana prabhAvikA -- dhanarAja cunnIlAla bA~ThiyA, pUjA jaina sAhitya kA jaba hama paryavekSaNa karate haiM to hameM sahaja hI parijJAta hotA hai ki jaina zramaNiyoM kA itihAsa gauravapUrNa rahA hai / ve dharma kI nIMva ke rUpa meM rahI haiM / hara tIrthaMkara ke zAsanakAla meM zramaNoM kI apekSA zramaNiyAM adhika rahI haiM / unakA tapaHpUta jIvana jana-jana ke lie preraNA srota rahA hai / antakRtadazAMgasUtra isa bAta kA sAkSya hai / jaba hama una zramaNiyoM ke tapa kA varNana par3hate haiM, to hamAre roMgaTe khar3e ho jAte haiM / ve mahArAniyA~ jo eka dina bhoga ke dala-dala meM pha~sI huI thIM jaba tyAga - mArga ko svIkAra karatI hai, to unake kadama vIrAMganA kI taraha nirantara Age bar3hate rahate ki haiN| unake tapa kA varNana par3hakara aisA lagatA zramaNoM ke kadama bhI unase tapa meM pIche rahe haiM / tapa meM hI nahIM, japa, dhyAna, svAdhyAya aura bauddhika zakti meM bhI ve sadA Age rahI haiM / I vAsI jaina samAja kI eka pratibhA sampanna sAdhvI parama viduSI sAdhvIratna puSpavatIjI sthAnaka - haiM / unameM pratibhA kI tejasvitA hai, cintana kI gaharAI hai| jo prathama darzana meM hI zraddhAluoM ko AkarSita karatI haiM / parama zraddhaya sadguruvarya upAdhyAya zrI puSkara munijI mahArAja sAhaba kA varSAvAsa san 1680 meM udayapura thA / hama saparivAra gurudeva zrI ke darzana hetu udayapura pahu~ce / hamane pUnA meM hI gurudevazrI ke cAturmAsa meM yaha suna rakhA thA ki upAcArya devendra munijI kI mAtAjI aura bahinajI ne bhI dIkSA le rakhI hai aura ve bahuta hI jJAnI hai / jaba hameM yaha jJAta huA ki unakA varSAvAsa bhI udayapura meM hI hai to hamArA mana unake darzanoM ke lie lalaka uThA / hamane sarva prathama mAtAjI mahArAjazrI prabhAvatIjI ke darzana kiye / unakI saumya aura bhavya mukhAkRti ko zAsana prabhAvita &c www.jainelin Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha nihArakara hamArA hRdaya pramudita ho uThA / "yatrA kisI bhI viSaya ko jaba samajhAtI haiM to vaha viSaya kRti tasra guNA vasanti' vaha yukti sahaja smaraNa ho sahaja hI hRdayaMgama ho jAtA hai| ve kevala viduSI AI / vArtAlApa karane para aisA parijJAta huA ki hI nahIM sAtha hI saphala sAdhikA bhI haiN| niyamita unakI vANI amRta se bhI adhika madhura hai| unakA samaya para ve japa karatI haiM, dhyAna karatI haiM, zAstrIya jJAna bahuta hI gambhIra hai| unhoMne jo jJAna svAdhyAya aura cintana karatI haiN| unakA cintana kI bAteM batAI-ve Aja bhI smRti paTala para camaka bahuta hI spaSTa hai| rahI haiM / kintu dUsare varSa hI unakA saMthAre ke sAtha maiMne unake pravacana ko bhI sunA hai| unakA udayapura ke sannikaTa khairodA gA~va meM svargavAsa ho pravacana rAjanetAoM kI taraha nahIM hotaa| apitu gayA / vaha virala vibhUti Aja hamAre sAmane nahIM ve zAstrIya rahasyoM kA isa prakAra vizleSaNa hai kintu unakI gaurava-gAthA Aja bhI dig-diganta karatI haiM ki zrotAoM ke antarmAnasa meM vItarAga meM gUMja rahI hai / ve jana-mAnasa ke smRti paTala para vANI ke prati sahaja niSThA paidA hotI hai unake sadA jIvita rheNgii| dvArA sampAdita dazavaikAlika sUtra maiMne par3hA hai| __mAtAjI mahArAja ke darzana ke pazcAt maiMne unhoMne jo gAthAoM kA vivecana kiyA hai, vaha bahina mahArAja ke darzana kie / bahinajI mahArAja bahuta hI zAnadAra hai / Agama ke rahasya ko jAnane ne bahuta hI madhura zabdoM meM jJAnAmRta pilAte hue ke lie sarcalAiTa kI taraha upayogI hai| mahAmahima hameM batAyA ki sadguru jIvana naiyA ke khavaiyA hote AcArya samrATa Ananda RSijI ma. ke AhvAna para haiN| deva, guru aura dharma ye tIna tattva haiN| inameM guru pUnA meM santa sammelana kA bhavya navya Ayojana bIca meM haiM jo hameM vItarAga deva kI pahicAna karAtA huA / isa Ayojana meM bhArata ke sudUra aMcaloM se hai, aura sAtha hI dharma ke rahasya ko bhI samajhAtA vihAra kara santa va satIvRnda kA Agamana huaa| hai| jo jJAna, darzana aura cAritra meM bhArI hotA hai, mahAsatIjI puSpavatI jI bhI rAjasthAna se pdhaarii| vaha guru hai / isIlie bhArata ke prAcIna manISiyoM mahAsatI pRSpavatIjI ke laghubhrAtA devendramunijI ko ne kahA hai-guru hI brahmA hai, viSNu hai, maheza hai| upAcArya pada pradAna kiyaa| sammelana ke pazcAt guru sAkSAt paramezvara hai / guru se bar3hakara anya koI hamArI prArthanA ko sammAna dekara hamAre nivAsasthAna nahIM hai / gura hameM jIvana nirmANa kA guru (rahasya) puSkara dhana bhI padhArIM / isa prakAra unakI apAra batAtA hai| jyotiSazAstra kA bhI mantavya hai ki kRpA mere para aura hamAre parivAra para rahI hai| jisake janma kuNDalI meM guru ucca sthAnIya hai to dIkSA svarNa jayantI ke sunahare avasara para hama anya grahoM kA jora nahIM cltaa| Apa kitane unheM abhinandana grantha samarpita karane jA rahe haiM / bhAgyazAlI haiM ki Apa para gurudeva kI apAra kRpA yaha unakA abhinandana nahIM, api ,apitu hamArA hI gaurava hai aura ApakI bhI gurudeva para apAra niSThA hai| hai| gaNiyoM ke gaNAnuvAda karane se hamAre karmoM kI san 1982 aura san 1983 meM kramazaH jodhapura nirjarA hotI hai / isalie isa upakrama ke dvArA hama aura madanagaMja-kizanagar3ha meM mahAsatIjI ke varSAvAsa apanA hI hita sAdhate haiN| maiM apanI ananta zraddhA meM darzanoM kA saubhAgya milaa| aura aneka bAra mahAsatIjI ke caraNoM meM samarpita karatA hU~, ki ve sevA meM baiTha kara unase vArtAlApa karane kA bhI yuga-yuga taka dharma kI prabala prabhAvanA karatI raheM / avasara prApta huaa| maiMne yaha anubhava kiyA ki unakA yazasvI jIvana sabhI ke lie preraNAmahAsatI puSpavatIjI sarasvatI kI putrI haiM / ve jisa pradAtA bneN| thama khaNDa, zubhakAmanA : abhinandana www.janelle Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI Abhanandana grantha / inhifi kAyayakavAkavacakanacavAlayakavacacacapakakakakarakakavAdakakakakakakakakakakakakakakakakakacanacandalAlakalana lalakA eka sulajhI huI sAdhikA -sampattIlAla boharA adhyakSa-zrI tAraka guru jaina granthAlaya (udayapura rAja.)] TiffffffffilifffiiiiiiiiHEMEREH h teen.potesesesesesaneleokestesiseseseseseoeslesholestasisesesesevedesejashopseshshobseseseseseseseseshotselectedesbodesesedesesasbobsedese desesistan ERE PHHHHHHHHHH Page Aja cAroM ora hisA, azAnti ke kAle- dRSTiyoM se satya ko grahaNa karatA hai| vaha ekAnta kajarAre bAdala maMDarA rahe haiM / saMgharSa panapa rahA hai| vAdI nahIM hotA apitu sabhI dRSTikoNoM se satya mAnava kA hRdaya simaTatA calA jA rahA hai / usakA ko samajhane kA prayAsa karatA hai| para kheda hai ki cintana saMcita ho gayA hai| jisase jAtivAda, hama anekAntavAdI bhI ekAntavAdI hote jA rahe prAntavAda aura bhASAvAda ke kAle nAga phana phailA haiM / vaijJAnika jagata meM san 1905 meM prophesara kara mAnavatA ko nigalane ke lie lalaka rahe haiN| albarTa AInsTIna ne sApekSavAda ke siddhAnta ko isa vikaTa belA me zAnti kA, sneha ra sadbhAvanA prastata kiyA aura isa siddhAnta ke dvArA unhoMne kA pAvana patha pradarzana karane vAle jo mAnava ko aneka samasyAoM kA nirasana kiyaa| syAdvAda virATa banane kI preraNA dete haiM / ve bhAvAtma ekatA aura sApekSavAda ina donoM meM apekSA pradhAna haiN| kA sandeza dete haiM / prasupta mAnavatA ko jAgRta karate donoM hI satya jJAna kI kuMjI haiM / para hama usa kuMjI haiN| usI lar3I kI kar3I meM parama viduSI sAdhvIratna kA upayoga nahIM kara rahe haiM / yadi hama usa kuMjI mahAsatI puSpavatIjI kA nAma Adara ke sAtha liyA kA upayoga kareM, to jaina zAsana meM jo vibhinna jA sakatA hai| ___ maiMne mahAsatIjI ke darzana kava kiye yaha tithi gaccha panapa rahe haiM ve nahIM panapeMge / sampradAya raheMgI, to smaraNa nahIM hai ? para jaba bhI darzana kiye mana ko para sampradAyavAda nahIM rhegaa| sampradAya bhale hI eka anirvacanIya Ananda kI anubhUti haI / unakA raheM kintu sampradAyavAda nahIM rhe| pavitra sAnnidhya cintana ko ubuddha karatA hai| ___ maiMne eka bAra mahAsatIjI se pUchA ki jaina meM zrI tAraka guru jaina granthAlaya kA adhyakSa hone ke sAdhanA kA mUla AdhAra kyA hai nAte mujhe aneka bAra Apase sAmAjika, dhArmika unhoMne mujhe batAyA ki sAdhanA kA prArambha aura sAhityika viSayoM para vicAra carcA karane kA hotA hai samatA se / cAhe gRhastha hoM, cAhe zramaNa avasara milA hai| maiMne ina sabhI carcAoM meM yaha hoM / donoM ke lie samatA Avazyaka hai / jaina dharma meM pAyA ki mahAsatIjI eka sulajhI huI vicArikA sAdhaka ke lie chaH kArya Avazyaka batAe haiM / usameM haiM / unakA cintana bahuta hI spaSTa hai| unake anta- sarvaprathama Avazyaka hai sAmAyika yAni samatA / nisa meM eka tar3aphana haiM, lagana haiM ki hamArI binA samatA ke anya koI sAdhanA saphala nahIM ho AdhyAtmika utkrAnti honI caahiye| sktii| gItAkAra ne bhI samatva ko hI yoga kahA unhoMne vArtAlApa ke prasaMga meM mujhe batAyA ki hai| jahA~ samatA hotI hai, vahA~ mamatA aura viSamatA jaina darzana vizva kA mahAn darzana haiN| usake pAsa / panapa nahIM sktii| samatvayogI sAdhaka hI apane anekAntavAda kA aisA mahAn siddhAnta hai jo jaina / dharma kI to kyA vizva kI gambhIra se gambhIra Apa ko nihAra sakatA hai| samasyAoM ko bhI sulajhA sakatA hai / vaha vibhinna samaya-samaya para Apa se vicAra-carcAe~ huii| F : mmmmma eka sulajho huI sAdhikA 101 In.... TIMERI. www.jainel ::: ----- Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHRRHAN maiMne una carcAoM meM pAyA ki ApakA adhyayana parama vidUSI sAdhvIratna zrI puSpavatIjI isI gambhIra haiM, sulajhA huA hai / Apa kisI bhI prazna prakAra kI sAdhvI haiM, jina para hameM garva hai / unakA kA uttara bahuta hI zAnti se detI haiN| sAtha meM Apa adhyayana vizAla hai, cintana gaharA hai| vizleSaNa jijJAsu bhI haiN| koI bhI naI bAta jAnane ke lie karane kI zakti adbhuta hai / ve jJAnI haiM kintu unameM Apa sadA tatpara rahatI haiM / jijJAsu vRtti ke kAraNa jJAna kA ahaMkAra nahIM hai / vinaya aura viveka se hI ApakA itanA vikAsa ho skaa| samanvita unakA jIvana-darzana preraka hai| mahAsatI puSpavatIjI udayapura kI pAvana-puNya maiM varSoM se kAryakartA hone ke nAte bhUtapUrva pUjya bhUmi meM janmI, vahIM para bar3I huI, vahIM para unhoMne zrI amarasiMhajI mahArAja ke sampradAya ke sabhI ArhatI dIkSA grahaNa kI aura vahIM para rahakara santa-satiyoM ke nikaTa samparka meM rahA hai| kaI bAra adhikAMza adhyayana kiyA / Apa jaisI viduSI kar3ave aura mIThe anubhava bhI hae haiN| para maiM yaha sAdhviyoM para hameM gaurava hai / Apane rAjasthAna aura adhikAra ke sAtha kaha sakatA hU~ ki mahAsatI puSpamadhyapradeza gujarAta, mahArASTra Adi meM vicaraNa vatIjI bahuta hI sulajhI huI, cintanazIlA sAdhvI kara dharma kI prabhAvanA kii| haiM / unake jIvana meM saralatA hai / sahaja sneha aura dIkSA svarNa jayantI ke sunahare kSaNoM meM maiM sadbhAvanA hai / samAjotthAna kI maMgalamaya bhAvanA apane hRdaya kI ananta zraddhA-samarpita karatA haiN| sadA unake antarmAnasa meM aThakheliyA~ karatI rahatI aura jinezvara deva se yaha maMgala kAmanA karatA hU~ haiM / ve svayaM anuzAsana meM rahatI haiM aura dUsaroM ko ki Apa svastha rahakara sadA mArga darzana detI bhI anuzAsita rahane kI preraNA detI haiN| unakA yaha mantavya hai ki guru AjJA mAnane meM vicAra nahIM karanA cAhie / jo bhI guru kI AjJA ho use saharSa svIkAra karanA cAhie / jaba hamane jIvana naiyA kI Dora guruoM ko samarpita kara dI hai to phira unakI preraka jIvana darzana AjJA ke sambandha meM hameM cintana karane kI Ava-zrI cunnIlAla dharmAvata, zyakatA nahIM / ve jo bhI AjJA aura Adeza deNge| (koSAdhyakSa-:zrI tAraka guru jaina granthAlaya, udayapura) vaha hamAre hita ke lie hI hogA / use hameM binA na nu naca kiye mAnanA caahie| usI meM saMgha aura hotosekesledeoesdesese deskesiestasleele.kesidedeosdededesi. so elesde abodesdesesesesed santa-satiyoM kA hita sannihita hai| vedanIya karma kI prabalatA ke kAraNa unake sira ! __eka bAra banArDa zA ne kahA-maiMne bhArata meM do adbhuta vastue~ dekhI / eka mahAtmA gA~dhI aura meM lambe samaya taka bhArI vyathA rhii| kintu sadA hI dUsare jaina zramaNa aura zramaNiyAM / jo bhautikavAda unhoMne usa vyathA ko zAnti ke sAtha sahana kiyaa| ke yuga meM bhI tyAga ke pAvana pratIka haiN| vastutaH jaba kabhI bhI koI bhI takalIpha huI / usa takalIpha __ ko ve binA ghabarAe dhairya ke sAtha sahana karatI hai| jaina zramaNa aura zramaNiyoM kA tyAga anUThA haiN| unakI mizAla anyatra dekhane ko nahIM mila sktii| unake cehare para kabhI bhI khinnatA kI rekhAe~ ubhahajAroM varSoM se yaha pavitra dhArA calI A rahI hai| ratI nahIM / ve sadA AtmabhAva meM masta rahatI hai| Aja bhI jaina zAsana meM aneka prabhAvazAlI, tejasvI, adhyayanazIlA hone para bhI unameM sevA kI ojasvI aura varcasvI santa aura satiyA~ hai / unakA bhAvanA sarAhanIya hai| maine dekhA hai-unako sadjIvana-darzana pAvana-preraNA kA ajastra srota hai| guruNIjI zrI sohana kuMvarajI mahArAja, mAtAjI zrI ****************** ************** ** MARRRRRRIA - 102 prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jaineli Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HAsAvAna yudhyatA Abhanandana grantha prabhAvatIjI mahArAja va mahAsatI candrAvatIjI va haiM / tujhe saMsAra meM rahanA pdd'egaa| saMsAra meM rahakara mahAsatI priyadarzanAjI kI sevA karate hue / sevA hI tU dharma-sAdhanA karatA rhegaa| para eka bAra dharma bahuta hI kaThina hai| yaha Antarika tapa hai| tujhe niyama dilAtA hU~ ki tere santAna kI icchA dIkSA jisa saMgha meM yaha bhAvanA pUrNa vikasita hai, vaha saMgha lene kI ho to inkAra na honaa| gurudeva ke Adeza sadA pragati ke patha para bar3hatA hai| ko svIkAra kara maiMne saharSa niyama grahaNa kara mahAsatI zrI puSpavatIjI meM aneka guNa haiN| ve liyaa| jahA~ bhI padhArI haiM / vahA~ apane guNoM kI saurabha para mere antarmAnama meM yaha vicAra udbuddha ho phailAI hai / unake guNoM ko sunakara merA hRdaya Ananda rahA thA ki merA abhI na to pANigrahaNa huA hai vibhora ho uThatA hai / isIlie zraddhAlugaNa apanI aura na vAgadAna hI huA hai| phira santAna kI bAta ananta AsthA ko abhivyakti dene ke lie abhi- to AkAza kusumavata hai / para jJAnI gurudeva ne jo nandana grantha nikAla rahe haiM / yadyapi mahAsatIjI kI dekhA aura jisakI kalpanA bhI nahIM thI sahaja meM svayaM kI icchA nahIM hai tathApi zraddhAluoM kI hI merA vivAha ho gyaa| tathA mere pA~ca putra aura bhAvanA kA prazna rahA aura unhIM kI bhAvanA ko tIna putriyA~ bhI huii| yakAyaka sarpa DaMsa se DaMsita prastuta grantha meM mUrta rUpa diyA gayA hai / hama sabhI kI hokara patnI kA dehAnta ho gayA / maiM socane lgaa| yahI maMgala kAmanA hai ki mahAsatIjI pUrNa rUpa se jIvana kitanA nazvara haiM ? maiM to saMsAra sAgara meM svastha rheN| tathA bhArata ke vividha aMcaloM meM hI raha gyaa| gurudeva ne kahA thA ki santAna dIkSA vihAra kara dharma kI vijaya-vaijayantI phailAe, unakA le to inkAra na honA / kintu santAnoM ne gurudevoM tejasvI vyaktitva aura kRtitva sabhI ke lie preraka kA sAnnidhya hI prApta nahIM kiyA hai, to vairAgya rhe| hama unake jIvana se sadA preraNA prApta kara kaise ubuddha ho sakatA hai ? san 1972 meM sANDerAva __ apane jIvana ko mahAna banAe~ / yahI unake prati meM rAjasthAnI muniyoM kA sammelana thA / maiM usa zraddhArpaNa haiN| sammelana meM gurudevoM ke darzana hetu pahu~cA / aura maiMne pUjya gurudeva upAdhyAya zrI puSkara munijI mahArAja sAhaba se prArthanA kI ki maiM to sAdhu nahIM bana sakA zraddhA ke do bola huN| choTe bacce haiN| yadi Apa unheM pratibodha deN| -ratanalAla modI, udayapura unake bhAgya yadi prabala hoMge to saMyama-mArga ko svIkArakara apane jIvana ko dhanya banA skeNge| __ mahAsthavira zrI tArAcandajI mahArAja kI pUjya gurudeva ne pharamAyA mahAsatI zrI puSpavatIjI asIma kRpA hamAre prAnta para rhii| pahAr3iyoM se aura mahAsatIjI ina dinoM meM gogundA yA bagaDaMdA ghire hae isa prAnta meM sadgurudeva samaya-samaya para virAja rahI haiM / Apa pahale eka bacce ko satIjI bhaktoM ko sambhAlane ke lie padhArate rahe / jisa ke darzana karA deN| unake sAnnidhya meM kucha dina kAraNa hamAre meM dhArmika saMskAra abhivaddhi ko rahane deN| jisase bAlaka meM saMskAroM kA bIja vapana prApta hote rhe| jaba gurudeva zrI hamAre prAnta hogA / maiM bhI vihAra kara udhara hI A rahA huuN| jhAlAvAr3a meM padhArate taba hama nirantara unakI sevA gurudeva zrI ke saMketa se maiM bAlaka caturalAla ko meM rahate / unake pAvana sAnnidhya ko pAkara mere lekara mahAsatIjI kI sevA meM phuNcaa| maiMne to mana meM saMsAra se virakti huI / para gurudeva to jJAnI pahale bhI aneka bAra mAtAjI mahArAja aura bahinajI the / unhoMne kahA ratana ! tere bhogAvalI karma avazeSa mahArAja ke darzana kie the| unakI sevA meM bhI .................. . ...... zraddhA ke do bola | 103 HoAF www.jain Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha rahA thA vihArAdi meM / bAlaka caturalAla ko kRpA dRSTi rhii| merI pUjanIyA bhojAIjI badAma dekhakara unhoMne merI bhAvanA ko protsAhana diyaa| bAI kI dharma meM prArambha se hI ruci rahI aura pUjya ora garuNIjI kI sevA meM bAlaka ko rahane kA bhAI sAhaba pannAlAlajI samAja ke kAryoM meM agavA prathama hI avasara thaa| darzana karane kA bhI prathama rahe haiM / bhojAIjI aura bhAIsAhaba kI preraNA se hI maukA thaa| prathama darzana meM hI bAlaka ke mana mahAsato puSpavatIjI kA unake sadguruNIjI sohana para gaharA prabhAva pdd'aa| kucha dina bAda gurudeva zrI kaMvarajI ma0 tathA mAtAjI pratibhA mUrti prabhAvatIjI kA bhI padArpaNa ho gyaa| ke sAtha san 1955 meM madanagaMja cAturmAsa huA / usa varSa garudeva kA cAturmAsa jodhapura meM thA usake pahale mahAsatIjI sana 1953 meM jayapara cAtaaura guruNIjI kA varSAvAsa sAdar3I mAravAr3a meM si hetu padhAra rahI thii| taba madanagaMja padhArI thii| thA / bAlaka caturalAla kI bhAvanA kI sudRr3ha karane tabhI se hamArA AkarSaNa unake prati thaa| meM guruNIjI mahArAja kA apUrva yogadAna rahA / cAtu mahAsatI zrI sohanakuMvarajI ma. bahuta hI rmAsa ke pazcAt maiMne guruNIjI mahArAja se prArthanA AtmArthI mahAsatI thii| kisI prakAra kA prapaJca kI ki ApazrI kA cAturmAsa gurudevazrI ke sAnnidhya unake jIvana meM nahIM thA / aura mAtAjI ma0 kA to meM hogA to cAturmAsa meM yadi yoga huA to dIkSA kahanA hI kyA ? unakI vANI mizrI se bhI adhika kA maMgalamaya kArya bhI sAnanda sampanna ho sakatA hai| mIThI thii| sabhI ke sAtha unakA AtmIyatA pUrNa hamArI prArthanA ko saMlakSya meM rakhakara cAturmAsa vyavahAra thaa| ve sadA jJAna aura dhyAna meM tallIna ajamera huA / aura usI cAturmAsa meM caturalAla rahatI thii| isa kAraNa hamArI bhojAIjI kA Akane gurudeva ke caraNoM meM dIkSA grahaNa kI aura ve rSaNa aura adhika thaa| madanagaMja kA yaha unakA dineza muni ke nAma se Aja vizruta haiN| prathama varSAvAsa thA / usa varSAvAsa ke pazcAt jahA~ guruNIjI mahArAja ke pAvana sAnnidhya meM maiM bhI mahAsatIjI ke cAturmAsa hue, hamArA parivAra aneka bAra AyA hU~ aura jaba bhI AyA hU~ taba unake unakI sevA meM pahu~catA rahA / usake pazcAt san cehare para vahI prasannatA, vahI AhlAda mujhe dikhAyI 1975 meM, sana 1983 meM mahAsatIjI ke cAturmAsa diyA / jaba bhI maiM caraNoM meM pahu~cA taba mujhe sadA madanagaMja ko mile / aura kAraNa vizeSa se zeSakAla snehapUrNa AzIrvAda milA / dIkSA svarNa jayantI ke meM bhI lambe samaya taka mahAsatIjI kA madanagaMja meM pAvana avasara para maiM apanI ora se apanI zraddhA sama virAjanA rahA / madanagaMja kA pratyeka zraddhAlu rpita karatA hU~ aura yahI jinazAsana deva se prArthanA mahAsatIjI ke prati AkarSita rahA hai / karatA hU~ ki Apa jina zAsana kI prabhAvanA karatI unakI pravacana kalA manamohaka hai| usameM tAtvika ra hameM patha pradarzana karatI rheN| vivecana ke sAtha hI jIvana jIne kI kalA kA bhI vizleSaNa hotA hai / jIvana vyavahAra ke aneka pahaluoM para mahAsatIjI prakAza DAlatI haiN| jisase jIvana meM sukha aura zAnti kA saMcAra hotA hai| madhu ra vya va hA ra unakA madhura vyavahAra hara vyakti ko cumbaka kI taraha AkaSita karatA hai| -dhanapatasiMha pannAlAla baraDiyA, (madanagaMja) dIkSA svarNa jayantI ke sunahare avasara para maiM baraDiyA parivAra meM janma lene ke kAraNa mahA- apanI ora se tathA apane parivAra kI ora se zraddhA satI puSpavatIjI ke prati hamArA svAbhAvika Aka- samana samarpita karatA huA apane Apako gauravAnvita rSaNa rahA / to unakI bhI hamAre parivAra para apAra anubhava karatA huuN| R AITARA 104 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana TOP +PORDS www.jainell Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha maiM mahAsatIjI ke guNoM para mugdha huuN| -ratanalAla mArU (adhyakSa-madanagaMja zrAvaka saMgha) savAsita samanoM kI madhura saurabha binA prayAsa gaMja saMgha para bhI maiM madanagaMja saMgha ke adhyakSa hone ke kiye apane Apa phailatI hai vaise hI jo mahAn nAte apanI ora se tathA saMgha kI aura se dIkSA AtmAe~ hotI haiN| unake jJAnopayoga, darzanopayoga svarNa jayantI ke pAvana pUNya prasaMga para apanI ananta aura AtmAnubhUti kI carcAe~ bhI binA prayAsa ke AsthA samarpita karatA haiM merI yahI hArdika kAmanA hai digadiganta meM phailatI hai aura usa madhura saurabha ko hai ki Apa jaisI viduSI sAdhviyA~ hI vizva ko mAnagrahaNa karane ke liye bhaktarUpI bhaMvare bhI unake cAro vatA kA divya sandeza pradAna kara sakatI haiN| aura ora ma~DarAte haiN| hamArA udvAra evaM samuddhAra kara sakatI haiN| parama viduSI sAdhvI ratna puSpavatIjI isa prakAra kI sAdhvI haiM, jinakA pAvana darzana maMgalamaya haiN| madanagaMja saMgha para to unakI apAra kRpA rahI hai| tejomaya vyaktitva kI dhanI madanagaMja meM mahAsatIjI ke tIna varSAvAsa hue hai .- viyogI zrI rAdhe rAdhe aura eka varSAvAsa kizanagar3ha huaa| varSAvAsa ke atirikta bhI mahAsatIjI kA kAraNa vizeSa se lambe (cikalavAsa nAthadvArA) samaya taka madanagaMja meM virAjane kA lAbha milA hai| ___maiM jyoM-jyoM mahAsatIjI ke samparka meM AyA parama viduSI sAdhvIratna zrI puSpavatIjI bhAra tyoM-tyoM unake sadguNa mere ko prabhAvita karate ge| tIya sAdhvI paramparA kI saccI pratinidhi haiM / maiMne kabhI bhI unako udAsa aura hatAza nahIM dekhA ApakA vyaktitva prabhAvapUrNa aura AkarSaka hai| usameM aura na unake mana meM kisI bhI vastu kI cAha hai| puSpa kI taraha suvAsa hai / Apake jIvana meM saralatA, maiMne anekoM bAra unase nivedana kiyaa| sadA eka hI vidvattA, zraddhA aura viveka kA anUThA saMgama huA hai| uttara milA ki sabhI prakAra se Ananda haiM unake pAsa saskRta, prAkRta, hindI, rAjasthAnI, nyAya, vyAkaraNa cAhe garIba vyakti jAe yA cAhe dhanavAna, cAhe vaddha Agama-nigama, dharma aura darzana, prabhRti kA Apako jAe, cAhe bAlaka jAe / sabhI ke prati unakA eka gaharA jJAna hai / Apa madhurabhASiNI zAntacetA aura sadRzyavyavahAra rahA hai / ve sabhI se prema pUrvaka vArtA- sadA prasannacitta rahane vAlI sAdhvI haiN| Apa sadA lApa karatI hai| isIlie sabhI unake prati nata hai, svAdhyAya, dhyAna, cintana-manana, adhyayana-adhyApana zraddhAlu haiN| meM lIna rahatI haiM / maitrI, karuNA, pramoda, mAdhyastha . mahApuruSoM ke jIvana kI yaha adbhuta vizeSatA hai ki bhAva Apake jIvana ke kaNa-kaNa meM samAye hae haiM / jo bhI unake nikaTa saMparka meM AtA hai| vaha unase yahI kAraNa hai Apake jIvana meM kaTutA aura tIvratA prabhAvita hue binA nahIM raha sakatA maiM bhI mahAsatIjI kA abhAva hai / Apa mana se sarala haiM / ApakI vANI ke guNoM para mugdha haiN| mahAsatIjI kI apAra kRpA madhura hai| ApakI dRSTi sAra grAhiNI haiN| usameM mere para aura mere parivAra para rahI hai / tathA madana- chidrAnveSaNa kI pravRtti nahIM hai / Apa pratyeka vyakti tejomaya tyaktitva kI dhanI 105 www.jainelibi Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / meM guNa dekhatI haiM aura nIrasa jIvana meM bhI sara- cAhatA hai| vaise hI anIti se upArjita smptti| satA ke saMdarzana karatI hai / ApakA jJAna bahuta hI sampadA nahIM, vipadA lAtI hai| gaharA hai / Apane jJAna ko buddhi ke stara para Atma mahAsatIjI ke pravacana meM cintana hai, vicAroM meM | sAta kiyA hai / phalasvarUpa usameM aMdhavizvAsa nahIM gambhIratA hai, aura vArtAlApa meM saralatA, sarasatA hai / Apa rUr3hiyoM kA, galata paramparAoM kA jamakara aura tAjagI hai| virodha karatI haiM / dharma ke nAma para panapane vAle meM usa jJAna jyoti parama vidUpI sAdhvI ratna ke vAhya ADambaroM kI bhI bhartsanA karatI haiM / Apane caraNoM meM zraddhA se nata haiN| unakA sAralya dIpta, apanI "puSpa-parAga" pustaka meM una mithyA dhAra- tejomaya vyaktittva hamArA sadA sarvadA mArga darzana NAoM para kaThora vyaMgya kiyA haiN| karatA rahe / Apake abhyudaya evaM dIrghAyu kI maMgala mahAsatIjI kI jaina saMskRti para pUrNa AsthA kAmanA karatA huuN| hai / maiMne AsthA kA kAraNa jAnanA cAhA to mahAsatIjI ne batAyA jaina saMskRti-vizva kI eka viziSTa saMskRti hai jisa saMskRti meM mAnava apanA caramotkarSa kara sakatA hai, jisa saMskRti ne yaha udghoSa kiyA hai ki AtmA hI paramAtmA hai |"krmbddh AtmA hai aura ArAdhya ke caraNoM meM karmamukta paramAtmA hai / jaba AtmA apane prabala puru -kanhaiyAlAla surANA (nAthadvArA) pAthe se karmoM ko naSTa karatA hai taba vaha paramAtmA banatA hai / vyakti kA apanA puruSArtha hI use mahAn jina vyaktiyoM ke kArya mahAn hote haiM unake banAtA hai / dUsarI vigeSatA yaha hai ki isa saMskRti prati sahaja zraddhA udbuddha hotI hai| jina vyaktiyoM meM anekAntavAda kI divya dRSTi pradAna kI hai, jisa kA vyaktitva ojasvI, tejasvI aura varcasvI dRSTi se sAMskRtika samanvaya kiyA jA sakatA hai| hotA hai unake vyaktitva ke prati bhakti bhAvanA vividhatA meM bhI ekatA ke saMdarzana kiye jA sakate paidA hotI hai| jinameM sadguNoM kA madhura samanvaya haiM ! vibhAjaka meM bhI samanvaya bhAvanA vikasita kI hotA hai, vaha vyakti ArAdhya bana jAtA hai| jA sakatI haiN| isIlie ve jaina saMskRti ko vizva miti ko vipata ArAdhya ko zabdoM ke saMkIrNa ghere meM Abaddha karanA kI sarvazreSTa saMskRti mAnatI haiN| bahuta hI kaThina hai| bhASA to bhAvoM kA laMgar3AtA mahAsatIjI ne apane pravacanoM meM isa bAta para huA anuvAda hai yaha satya hai aura tathya bhI hai| bala diyA hai ki Aja deza meM cAritra kA jo duSkAla sAtha meM yaha bhI satya hai ki bhASA ke mAdhyama se hI hai usakA mUla kAraNa hai-jIvanadRSTi kA abhaav| jIva- bhAva vyakta kiye jAte haiN| yaha bhASA na hoM to bhAva dRSTi ke abhAva ke kAraNa hI mAnava cAritra ko bhUla vyakta nahIM kiye jA skte| kara dhana ko sarvasva mAnane lagA hai, jisase milAvaTa, mahAsatI puSpavatIjI hamAre ArAdhya haiM / maiM rizvatakhorI aura taskara vRtti panapa rahI hai.mAnavanyAya usa ArAdhya deva ko zraddhA ke sumana kina zabdoM aura nIti ko vismRta hokara dhana ke pIchedIvAnA banA meM arpita kruu| Apane hameM jinavANI kI sudhA huA hai / yaha dhana jo anyAya aura anIti se upA- pilaaii| jisa sudhA ke pAna se mere cintana meM eka jita hai / vaha zAnti pradAna nahIM karatA / vaha to jAgRti AI, maiM nirbhaya hokara apane lakSya kI ora jIvana meM usI taraha azAnti paidA karatA hai, jaise abAdha gati se bar3hane lagA hU~ ? Apake samparka koI pipAsu kerosina pIkara pyAsa zAnta karanA meM Akara mujhe ananta satya ke darzana hue| pahale 106 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jaine Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAranapuSpavatI abhinandana grantha) ............... .. HHHHHHHHHHHHHHHHHTHHHHHHHHHHHHILLAR jo sampradAyavAda kA cazmA lagA thA, vaha haTa gayA hai| Apake aneka varSAvAsa bhI hue haiN| Apake aura mujhe yarthAthatA ke darzana hue| pahale maiM dUsaroM sadguNoM para nAthadvArA saMgha ko nAja hai| zrImAn ke doSa nihArA karatA thA / para ApakI maMgalamaya cauthamalajI surAnA jo saMgha ke adhyakSa rahe haiM unakI preraNA se utprerita hokara maiM aba apane doSa dekhane Apake prati asIma bhakti hai| lagA huuN| mujhe jIvana kA navIna prakAza milaa| isa pAvana belA meM mere antarhRdaya se jo merA yaha mAnanA thA ki- "zaThe zAThayaM samAcaret bhAvanAe~ umaDa rahI haiM use Apa svIkAra kreN| ITa kA uttara patthara se do| kintu Apake sampaka sadAmA ke tandala kI taraha merI bhAvanAoM kA meM Akara maiMne yaha nizcaya kiyA hai ki IMTa kA / ki iTa kA Apa aMkana kreN| Apa dIrghajIvI bneN| merA javAba patthara se nahIM phUloM se do| duSTa vyakti ko aura jaina samAja kA hI nahIM apitu sampUrNa vizva ziSTa banA do| __ kA Apa patha pradarzana kareM / yahI merI zata-zata zubhanAthadvArA saMgha para ApakI asIma kRpA rahI kAmanA hai, bhAva-arcanA hai / HHHHH ___ e ka ma hA na ta tva da ii ma hA sa tI ---subhASa osavAla (adhyakSaH a. bhA. zve. sthA. jaina yuvA kAnphresa, naIdillI) mahAsatI puSpavatIjI eka mahAn tattvadarzI zrI banArasIdAsa jI osavAla dillI ke jAnemahAsatI haiN| japa-tapa aura jJAna-sAdhanA ke sAtha mAte hae parama sevAbhAvI the| usa samaya upAdhyAya hI sAtha loka-kalyANa kAmanA kA prasAra hI Apa zrI jI ke prosTeTa kA Aprezana haA thaa| pitAzrI zrI ka udAtta eva Adaza jAvana kA mukhya lakSya kI sevA ke kAraNa upAdhyAyazrI jI kI hamAre prihai| sadbhAva-sadAcAra-sneha sahayoga zuddhAtmavAda vAra para asIma kRpA rahI / sana 1984-85 kA varSA aura sahiSNutA kA mahattva janatA janAdana ko vAsa upAdhyAya zrI kA dillI meM haA usa samaya samajhAne ke lie Apa paidala paribhramaNa karatI haiM sAmAjika kAryoM ke lie pajhe rAjasthAna kI yAtrA aura apane pIyUSavarSI pravacanoM meM andhavizvAsa, karanI pddii| usa yAtrA meM madanagaMja-kizanagar3ha andhaparamparA rUr3hivAda, jAtivAda, svAthAndhatA, pahu~cA. jahA~ para mahAsatI puSpavatIjI virAja U~ca-nIca viSayaka viSamatA Adi duguMNo ko rahI thI. unake pAvana darzana ko pAkara aura unase karItiyoM ko naSTa karane ko praraNA pradAna karatI vicAra carcA kara majhe sahaja anabhati haI ki mahAhai / dhAmika samanvaya nAtakotthAna ke lie Apa satI paSpavatIjI eka pahu~cI haI tattvajJA sAdhvA / / aniza prayatna karatI rahatI haiN| Apa hamAre zramaNasaMgha ke upAcArya zrI devendra san 1987 maI mahIne meM pUnA santa sammelana munijI kI jyeSTha bahina haiM / devendramunijI ke sAtha kA Ayojana huaa| mujhe usa sammelana meM yuvA merA bahuta hI purAnA paricaya rahA hai, san 1954 kAMphasa kA adhyakSa hone ke nAte pUre sammelana ke meM mahAsthavirajI tArAcandajI ma0 upAdhyAya samaya pUnA hI rahanA pdd'aa| sAdhu-santoM se bahuta zrI puSkara munijI ma0 padhAre the| mere pUjya pitA hI nikaTa kA paricaya rahA / santa sammelana meM zrI eka mahAna tatvadarzI mahAsatI | 107 mernatiOPE www.jaine Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + + + ++ + ++ + +++++ + +++ ++++ ++ .. . .................. ... ... ...... . sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ** ************** / devendra munijI ko 'upAcArya' pada pradAna kiyA 1 gyaa| bahina puSpavatI jI ma0 se bhI merA paricaya merI sadaguruNI / acchI taraha se rhaa| aura mujhe jJAta huA ki -azoka jaina, bI0 kAma0 udayapura dIkSA svarNa jayantI para abhinandana graMtha prakAzita ho rahA hai| maiM apanI ora se aura parivAra kI Licatalosbeeshabsbesidesbeled eled Let.iade badededosdede kakaskedesideshabdesh, ora se zraddhA sumana samarpita kara rahA huuN| jaina zramaNI paramparA bahuta hI prAcIna paramparA rahI hai, jahA~ para itihAsa kI pahuMca nahIM hai| bhagavAna RSabhadeva prAgaitihAsika kAla meM hue haiM jo pahale prathama tIrthaMkara haiM unhoMne caturvidha tIrtha kI sthApanA kI thI, usameM eka tIrtha zramaNI kA bhI yogyatA kA abhinandana thaa| aura usake pazcAt jitane bhI tIrthakara hue una sabhI ne bhI zramaNI tIrtha kI sthApanA kii| --ambAlAla siMghavI hajAroM-lAkhoM mahilAoM ne zramaNI dharma svIkAra (yazavantagar3ha) kara jana-jana ke sAmane eka Adarza upasthita kiyaa| jaba hama zramaNiyoM ke itihAsa ko par3hate haiM sadguruNI zrI puSpavatIjI, prasannatA sneha aura taba hameM sahaja hI parijJAta hotA hai ki zramaNI dharma sadbhAvanA kI abhivyakti kI eka sajIva mUrti haiN| jaba bhI maiMne unake darzana kiye unheM prasannamudrA meM ko grahaNa karane vAlI sAmAnya mahilAe~ hI nahIM, pAyA / unakA hRdaya sarala, mukhAkRti saumya aura viziSTa mahilAe~ bhI zramaNa dharma ko svIkAra kara jaina dharma kI prabala prabhAvanA karane vAlI thii| yaha eka kArya praNAlI rasamayI hai, ye ve guNa haiM jisake kAraNa ve samAja meM, saMgha meM samAdRta huiiN| manovaijJAnika tathya hai ki puruSa meM mastiSka pradhAna sadguruNI zrI sohanakuMvarajI ma0 vRddha satiyoM kI _ hai to nArI meM hRdaya pradhAna hai| puruSa meM paurUSa sevA ke kAraNa udayapura lambe samaya taka sthiravAsa hotA hai to nArI meM sahaja bhAvanAe~ hotI haiM / ve virAjI thI aura merA udayapara pArivArika saMbaMdha bhAvanA ke pravAha meM bahatI haiM yahI kAraNa hai ki hone ke nAte se yazavantagar3ha se udayapura AnA zramaNoM kI apekSA zramaNiyoM kI saMkhyA sadA jAnA rahA aura udayapura meM anekoM bAra Apa zrI adhika rahI hai| tapa Adi ke kSetra meM bhI zramaNiyA~ ke darzana kiye| aura ApazrI bhI anekoM bAra santoM se bhI Age rahI haiN| Agama sAhitya ke yazavantagar3ha padhArI aura mere hI makAna meM virAjI pRSTha isa bAta ke sAkSI haiN| jisase mujhe bahuta hI nikaTa se sevA kA avasara paramaviduSI sAdhvIratna isa yuga kI eka sarva zreSTha sAdhvI haiM jinakA janma rAjasthAna kI milaa| ApazrI ke guNoM se maiM bahuta hI prabhAvita pAvana bhUmi udayapura meM huaa| Apane teraha varSa kI laghuvaya meM dIkSA grahaNa kI aura nirantara sAdhanA huaa| hama sabhI kI sahI bhAvanA hai ki ApakI # kRpA dRSTi sadA hamAre para aura hamAre saMgha pr| ke kSetra meM Age bar3hatI rahI aura apane sadguNoM banI rahe jisase hama dharma ke kSetra meM khUba pragati ___ ke kAraNa Aja ve vizvavaMdya bana gaI haiN| maiMne bahuta hI choTI umra meM Apake darzana kiye kara skeN| mere jyeSTha baMdhu upAdhyAya pUjya gurudeva zrI puSkara HHHHHHHHHHHHHHHH Hii 108 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jaine Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAvAranapuodtA Amanandana nya munijI ma0 upAcArya zrI devendra munijI ma0 mahAsatI puSpavatIjI ne nAthadvArA meM aneka ke pAsa dIkSita hai jinakA nAma dineza muni hai| varSAvAsa kie haiM, una varSAvAsoM meM mujhe sevA karane sadguruNI zrI puSpavatIjI kI pAvana preraNA mujhe kA avasara milA hai| maiMne mahAsatIjI meM sabase milatI rahI para maiM svAsthya kI pratikUlatA ke bar3I vizeSatA yaha dekhI cAhe garIba ho, cAhe kAraNa zramaNa dharma grahaNa na kara sakA, para merI dhanavAna ho, cAhe strI ho yA puruSa, cAhe vAlaka hAdika bhAvanA yahI hai ki vaha mere lie svarNa kA ho cAhe vRddha ho ve sabhI se samAna vyavahAra rakhatI sUryodaya hogA jisa dina maiM zramaNa dharma ko grahaNa haiN| isalie sabhI kI zraddhA Apa para hai / Apa jahA~ kruuNgaa| bhI jAtI haiM vahA~ para ApakI caritra rUpI saurabha sadguruNI puSpavatI jI ke guNoM kA utkIrtana ko lene ke lie bhakta rUpI bhauMre maMDarAte rahate haiN| maiM kina zabdoM meM karU', unake saumya mukha mudrA ko Apake jIvana meM sarvatra madhuratA hai / Apake madhunihArakara darzaka zraddhA se nata ho jAtA hai, ve rimA pUrNa vyaktitva aura kRtitva ko hamArA koTibahuta hI mitabhASI haiM, ve jIvana ke anamola kSaNoM koTi vandana aura abhinandana ! kA upayoga svAdhyAya-dhyAna-cintana-manana aura dharma-carcA meM karatI haiN| pramAda unake jIvana meM kahIM bhI dikhalAI nahIM detA hai| ApakA zAstrIya jJAna gahana hai| aura jaba Apa zAstrIya samAdhAna detI haiM to jijJAsU maMtra mugdha ho jAte haiN| nirmala mana kI dhanI : sada garuNIjI ___ ApakA prabhAvazAlI garimAmaya vyaktitva -DAlacandajI paramAra, [udayapura] sabhI ke lie patha pradarzaka / maiM dIkSA svarNa jayantI ke sunahare kSaNoM meM zraddhA-sumana samarpita karate hue| mahAsatI puSpavatIjI eka nirmala mana kI dhanI apane Apako dhanya anubhava kara rahA huuN| sAdhvI haiM; ve bhUle-bhaTakoM ko satpatha para lAne kA aharniza prayAsa karatI haiN| bhautikavAda ke kuhare meM bhUle-bhaTake insAnoM ko Apa mAnavatA kA pATha 100066nnNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNN paDhAtI haiN| Apa mAnavatA ke udghoSaka haiM / kavi ke mahAsatIjI kI saphalatA zabdoM meM kitanoM ke avalambana bane ho, -sohanalAla jaina, (sA0ratna, nAthadvArA) kitanoM ko bhara aMka lagAyA ? svayaM garala pIkara kitanA, CACICICISEDICCHEESEDGIEDEEOSSEDDDEDEBEDEIOMDESISEDIDESHED oroM ko pIyuSa pilAyA? ___ merA mana bahuta hI praphullita hai kyoMki dIkSA banakara nirdezaka kitanoM ko, svarNa jayantI ke sunahare avasara para sAdhvIratna tumane bhUlI rAha batAI ? puSpavatIjI ko abhinandana grantha samarpita kiyA jA kitanoM ke tamasAta mana meM, rahA hai| mahAsatI puSpavatIjI eka tapI-tapAI tumane jIvana jyoti jagAI ? AtmA haiM, jinhoMne 50 varSa taka ugra sAdhanA kI hai Apa hajAroM kI avalambana banI aura hajAroM usa sAdhanA meM AtmA rUpI svarNa ko kundana kA patha pradarzana kiyA isIlie zraddhAlugaNa Apa banAyA hai| zrI ke prati nata haiM aura unhoMne zraddhA se abhibhUta nirmala mana kI dhanI : sadguruNIjI | 106 Main Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ # sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha hokara abhinandana grantha samarpita karane kA nirNaya liyA / yaha hama sabhI ke lie gaurava kI bAta hai / mahAsatI puSpavatIjI sadguruNIjI zrI sohana kuMvarajI ma. kI suziSyA haiN| zrI sohanakuMvarajI ma. eka bahuta hI vilakSaNa pratibhA kI dhanI thI / unakA tyAga, unakA vairAgya aura unakA prabhAva sabhI kucha adbhuta thaa| mere pUjya pitA zrI seTha nAthUlAla jI sA. paramAra AcArya amarasiMha sampradAya ke pramukha zrAvaka the / sadguru aura sadguruNI ke prati unakA jIvana pUrNa samarpita thA / isalie bAlyakAla se hI hamArA parivAra sabhI santa-satiyoM se paricita rahA / maiM mahAsatI puSpavatIjI ko 50 varSoM se jAnatA hU~ jaba unhoMne dIkSA lI tabhI se hamArA paricaya rahA hai / sadguruNI puSpavatIjI meM jo dhIratAgambhIratA maiMne dekhI hai, vaha anya satiyoM meM kama dekhane ko milatI hai / ve sadguNoM ke kAraNa apanI kakakakakakakakakakakkkkkkkkkkkkkkkr'ukkkkr'kkk| pragati kara sakI haiM / ve jahA~ bhI jAtI haiM; sarvatra - jana mAnasa ko prabhAvita karatI haiM / dIkSA svarNa jayantI ke isa avasara para maiM apanI ora se va parivAra kI ora se ananta zraddhA | samarpita karate hue atyadhika gauravAnvita hU~ / eka mahAna jIvana -- rozanalAlajI jhagar3Avata, mahAsatI puSpavatIjI kA vyaktittva asIma aura aparimita hai / unake madhurimApUrNa vyaktittva ko nihAra kara darzaka mugdha hue binA nahIM rahatA / unhoMne jJAna aura dhyAna kI sAdhanA se, saMyama aura tapa kI ArAdhanA se apanI AtmA ko pAvana kiyA hai, pavitra kiyA hai / unake kaThora tyAga aura ugra tapa se samAja ko naI cetanA, naI jAgRti aura naI sphUrti samutpanna huI hai / unake mArga darzana se janatA ko sukha-zAnti santoSa aura Ananda milA hai, aura mila rahA hai / unakI dIkSA svarNa jayantI ke maMgalamaya avasara para maiM hArdika bhAva se zraddhA sumana samarpita kara rahA hU~ aura unake batAye hue mArga para calakara hama apane jIvana ko mahAna banAe~ yahI maMgala manISA karatA hU~ / (udayapura) kisI bhI santa va sato jana ke divya va bhavya guNoM kA smaraNa aura utkIrtana karanA kisI bhAgyazAlI ko hI prApta hotA hai / vastutaH santa va satI vRnda ke guNoM kA cintana jIvana ke vikAsa aura utthAna kA sAdhana hai / una mahApuruSoM ke dhyAna se, cintana se dhyAtA kA jIvana bhI divya aura bhavya bana jAtA hai / 110 / prathama khaNDa zubhakAmanA : abhinandana yathA nAma tathA guNa - bhaMvarIlAla phulaphagara (ghoDanadI) babasasasasch cases classes faceshab fash doob chacha sabsc mahAsatI puSpavatojI eka prakhara cintaka, prabhAvI vyAkhyAtA, prabala saMgaThaka aura viziSTa sAdhanA sampanna satI haiM / eka ora ApakA jIvana sAdhanAmaya rahA hai / Atma-kalyANa kI aura pravRtta hai to dUsarI ora samAjotthAna kI maMgalamaya bhAvanA bhI Apa meM aThakheliyAM kara rahI hai / mahAsatI puSpavatIjI kA paricaya kaI varSa purAnA hai / maiMne eka bAra Apake darzana kizanagar3ha meM kie the| yoM nAma maiMne bahuta hI suna rakhA thA / upAdhyAya zrI puSkara munijI ma. kA san 1968 meM ghoDanadI varSAvAsa thA / usa samaya zrI devendra muni jI se unakA paricaya milA thA / para darzana karane www.jainel Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpava Abhanandana grantha kA avasara kizanagar3ha meM prApta huA / Apake sarala niSkapaTa svabhAva se maiM atyadhika prabhAvita huA / jJAna hote hue bhI Apa meM abhimAna nahIM hai / ApakA nAma puSpa hai: puSpa kI sadA yaha vizeSatA rahI hai ki vaha khilatA rahatA hai| cAhe jo bhI usake pAsa jAtA hai vaha use sugaMdha pradAna karatA hai / kabhI bhI usameM se durgandha nahIM AtI vaise hI ApakA jIvana hai / usameM saurabha hI saurabha hai / jo bhI unake pAsa jAtA hai unheM ve sadguNoM kI saurabha bAMTate rahate haiM / maiMne mahAsatIjI ke sAtha jJAna carcA bhI kI hai usa jJAna carcA meM maiMne pAyA ki mahAsatIjI kA Agama aura dArzanika sAhitya kA jJAna bahuta hI gaharA hai / ve pratyeka prazna kA uttara bahuta hI zAnti se pradAna karatI haiM / aura unase samAdhAna Wan | | guruNI jI; merA zata zata praNAma | | mahAsatI puSpavatIjI kA vyaktitva asIma aura aparimita hai, unakI dugdha-dhavala saMyama sAdhanA ko nihArakara kisa zraddhAlu kA sira nata nahIM hotA hai / unake madhurimApUrNa vyaktitva se kauna prabhAvita nahIM hotA / ye jJAna kI calatI-phiratI pyAU haiM jo bhI unake samparka meM AtA hai, ve unmukta mana se jJAna dAna pradAna karatI haiM, unakA gantavya hai ki jJAna ko svayaM sIkho aura dUsaroM ko sikhAte raho / sunakara bahuta hI prasannatA huI aura mana meM sAtvika gaurava bhI huA / santa sammelana ke pAvana prasaMga para mahAsatIjI mahArASTra meM padhArI / sammelana ke pUrva nAsika, cAkaNa, talegAMva DhamaDherA Adi aneka sthaloM para darzanoM kA saubhAgya milaa| mahAsatIjI hamArI prArthanA ko sanmAna dekara ghor3anadI bhI padhArIM / aura vahA~ para kucha dina virAjI mahAsatIjI ke svarNa jayantI ke avasara para samAja unakA abhinandana kara rahA hai aura isa avasara para unheM eka abhinandana grantha bhI bheMTa kiyA jA rahA hai, AzA hai grantha meM unake vyaktitva kI pUrNa jhalaka milegI / mahAsatIjI zatAyu hoM, aura grantha sabhI ke lie upayogI ho / jo sIkho, kisI ko sikhAte calo / die se die ko, jalAte calo // ApakA pavitra jIvana eka prakAza staMbha kI taraha hai jo jana-jana ko mArgapradarzana karatA hai / ApakI vANI meM teja hai, oja hai aura usameM cintana kA gAmbhIrya hai / jidhara bhI Apa padhAratI haiM udhara zraddhAluoM meM zraddhA kA sAgara umar3a par3atA hai / - rAjendra kumAra mehatA; (sUrata) maiMne anekoM bAra ApazrI ke darzana kie, sevA meM rahane kA bhI avasara milA / aneka bAra Apase vicAra carcA bhI huI, una sabhI meM maiMne pAyA ki Apake jIvana meM sarvatra madhuratA hai / ApakI vANI madhura hai, ApakA vyavahAra madhura haiM aura vArtAlApa ' meM vaha madhuratA sahaja rUpa se pragaTa hotI hai / maiM tapomUrti sadguruNIjI mahAsatI puSpavatIkA abhinandana karate hue bahuta hI prasannatA kA anubhava kara rahA huuN| maiM cAhU~gA ki unakA hArdika AzIrvAda sadA hameM milatA rahe jisase hama AdhyAtmika patha para nirantara bar3hate raheM / puSpa sUkti kaliyAM [ asatya ko jana jIvana meM dharma yA siddhAnta kA rUpa dekara pratiSThita karanA sabase bhayaMkara asatya hai / guruNI jI! zata-zata praNAma 111 www.jain Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / 9000000000000000000000000000000000000000000 za ta - za ta a bhi na nda na -zrImatI a0 sau0 AnandIbAI (gajendragar3ha karnATaka) 388GOOGGESEPSEEDSGSSSSSSSSSCIENDS99999999DONDOROSCSSSCGOVEIDOSSSSSSSSSSSESE antarbAhya saMyogoM kI mukti hI AtmA kI carama aura parama unnati hai| isa virATa vizva meM jitane bhI prANI haiM, una prANiyoM ko apanI AtmA ke samAna samajhate haiM santa aura satI jana / isI nirmala buddhi ke kAraNa santa aura satI jana-jana ke kalyANa meM jur3e rahate haiM / ve kuzala mAlI haiM jo mAnavatA kA bIja sabhI mAnavoM meM vapana karate haiN| jana-jana ke kalyANa hetu svayaM bhISaNa se bhISaNa kaSTa sahana karake bhI sadA phUloM kI taraha muskarAte rahate haiN| Aja vijJAna kI kazamasAtI belA meM jo yatra-tatra mAnavatA ke saMdarzana hote haiM usakA sampUrNa zreya santa aura satI vRnda ko hai| yadi ve prabala prayAsa nahIM karate to Aja mAnava dAnava se bhI gayA gujarA hotA vastutaH santa aura satI mAnava ke guNoM ke janmadAtA haiN| mahAsatI puSpavatIjI mahAn haiM unameM satI janocita sabhI guNa vidyamAna haiN| unhoMne rAjasthAna, madhya bhArata, gujarAta aura mahArASTra ke vibhinna bhAgoM meM paidala paribhramaNa kara mAnava samAja ke vikAsa meM jo yogadAna diyA hai, vaha apUrva hai / ve apane madhura svabhAva ke kAraNa pratyeka vyakti ko apane ora AkarSita kara letI haiN| unake darzana karane se antarmana ko avarNanIya Ananda kI upalabdhi hotI hai aura - vArtAlApa karane se jJAna kI abhivaddhi hotI hai| aisI zIla aura madhura svabhAva kI dhanI haiM mahAsatI pusspvtiijii| san 1976 meM sarva prathama udayapura meM Apake darzana kA avasara milaa| merI nanada AzA jI kI dIkSA kA pAvana prasaMga thaa| maiM saparivAra usa dIkSA meM upasthita huI prathama darzana meM hI mujhe anirvacanIya Ananda kI anubhUti huii| mAtAjI prabhAvatIjI mahArAja aura puSpavatIjI ke darzana kara mere mana kA kaNa aura aNu-aNu AhlAdita ho utthaa| maiM mana hI mana socane lagI-mere jIvana meM bhI vaha dina kaba AyegA jisa dina maiM svayaM saMyama prahaNa kara apane jIvana ko sAdhanA ke raMga meM rNguugii| vaha dina dhanya hogaa| para lambA vihAra karane kI sthiti na hone se maiM dIkSAgrahaNa nahIM kara sakatI thI para 'mujhe prasannatA hai merI suputrI sundara ne jo apanI buA ke dIkSA prasaMga ko dekhakara usake antarmAnasa meM bhI vairAgya kA payodhi uchAla mArane lagA aura usane mahAsatI puSpavatIjI ke pAsa dIkSA grahaNa kI aura unakA dIkSA ke pazcAt nAma ratnajyoti rakhA gyaa| usake pazcAt meM aneka bAra mahAsatIjI kI sevA meM jodhapura, kizanagar3ha aura saMgamanera (mahA.) pUnA taka sevA meM rahI huuN| maiMne bahuta hI nikaTatA se puSpavatIjI ko dekhA hai / isalie maiM sAdhikAra likha sakatI hU~ ki unakA jIvana puSpa kI taraha vikasita hai| usameM saurabha hI saurabha hai / svayaM kaSTa sahana karake bhI sadA-dUsaroM ko saurabha pradAna karatI rahatI haiN| dIkSA svarNa jayantI ke pAvana puNya kSaNoM meM; maiM apanI ora se zraddhA-sumana samarpita karatI huuN| aura yaha maMgala kAmanA karatI hU~ ki ve pUrNa svastha rahe aura khUba jina dharma kI prabhAvanA kreN| mammmmmma 112 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jainelib Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA abhinandana grantha prakAza punja -javAharalAla vinAyakiyA sUrya svayaM prakAzita hai isIlie vaha dUsaroM ko rSaNa kendra hai / cAroM ora unakI vidvatA kI dhAka hai prakAza detA hai phUla meM svayaM gaMdha hai / tabhI vaha dUsaroM to unake ujjvala caritra kA samAdara hai / zraddhAlu ko saurabha pradAna karatA hai / isI taraha santa aura Apako apanA mArga darzaka mAnate haiM / satI vRnda svayaM prakAzazIla hote haiM svayaM surabhita Apane ahaMtA aura mamatA pragAr3ha ke bandhanoM ko hote haiM isalie ve dUsaroM ko bhI jJAna kA divya toDa diyA hai tyAga-tapa aura vairAgya kI amara prakAza va saMyama kI sumadhura saurabha pradAna karate hai| jyoti ApameM jagamagA rahI hai / aura adbhuta Aka sadguruNI mahAsatI puSpavatIjI ke jIvana kI rSaNa zakti hai ApameM / | yaha vizeSatA hai ki unhoMne svayaM ne ahiMsA, saMyama isa pAvana prasaMga para maiM usa zraddhA ke prakAza puMja / aura tapa kI U~cI sAdhanA kI haiN| isIlie ve saMsAra ke caraNoM meM apane zraddhA sumana samarpita karate hue ko bhI samatA, namratA, sneha aura sadbhAvanA kA apane Apako dhanya anubhava kara rahA huuN| pATha par3hAtI haiN| unakA vicAra samanvita AcAra aura AcAra samanvita vicAra jana-jana kA Aka saMkalpa ke dhanI -kesarImala mohanalAla sAkariyA, kozabA saMkalpa aura vikalpa ye do zabda haiN| para donoM Aja bhI hajAroM-hajAra sAdhaka unake pavitra maiM bar3A antara hai / saMkalpa mAnava ko utthAna kI jIvana se preraNA prApta karate haiM / maiM bhI Apake ora le jAtA hai aura vikalpa patana kI or| samparka meM aayaa| jaba Apa rAjasthAna se vihAra kara sAmAnya vyakti vikalpa ke bhaMvara jAla meM phaMsa jAtA gajarAta meM padhArI taba maiMne tIna-cAra dina taka hai jisase unake mana meM asamAdhi bar3hatI hai| vikalpa dha bar3hatA hai| vikalpa vihAra meM ApakI sevA kI / Apa hamAre yahA~ kA parityAga kara santa saMkalpa zakti se samAdhi kI padhArI usa nikaTa paricaya meM mujhe Apake jIvana se ora apane kadama bar3hAte haiN| jisase unake jIvana meM zariNApA atyadhika preraNA prApta hai| merA parama saubhAgya hai | Ananda kA mahAsAgara aThakheliyA~ karatA hai| gira aThakhAlayA karatA hai| ki majhe isa pAvana prasaMga para zraddhA--samana samarpita parama zraddheya sadguruNIjI zrI puSpavatIjI isa karane kA avasara prApta haA hai| merI yahI hAdika yuga kI eka mahAna sAdhikA haiM ve apane saMkalpa zakti kAmanA hai ki mahAsatIjI kA jIvana hameM sadA-sarvadA se bhoga ko chor3akara yoga kI ora bar3hI aura Aja preraNA dete rhe| eka adhyAtmayoginI bana gii| puSpa-pUkti kaliyAM "] ahiMsA caritra kA eka aMga hai / sAdhaka ke caritra kI jo vyAkhyA kI gaI hai, usameM nivRtti aura pravRtti donoM ko barAbara kA sthAna diyA gayA hai| saMkalpa ke dhanI 113 www.jainelibre Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHiiiiiiiiiiOAD. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ra preraNA srota -khumAnasiMha kAgarecA ___ adhyAtma jIvana ke anAsakti, saMyama aura tyAga vyaktittva aura madhuravANI se jhakajhora kara sajaga | ye tIna aMga hai / jisa sAdhaka ke jIvana meM ye tInoM aura sAvadhAna karate haiN| dharma manasA, vAcA aura kAyeNa mUrtarUpa grahaNa karatA mahAsatI zrI puSpavatIjI isI prakAra kI tapI hai vaha saMtapuruSa kahalAtA hai / santa puruSa hI samAja tapAI sAdhvI hai| unake vicAra udAra haiM aura aura rASTra ke lie Adarza aura preraNA srota hote haiN| AcAra pAvana aura pavitra hai| unakI vANI madhura sAdhvIratna mahAsatI zrI puSpavatIjI eka aisI aura priya haiN| unhoMne svayaM jJAna kI sAdhanA kI hI adbhuta adhyAtmayAgiNA satA hai jinakA adhyAtma aura dasaroM ko khalakara jJAna kA dAna diyaa| dharma sAdhanA se bhautika bhakti ke yuga meM hajAroM vyaktiyoM / darzana, vyAkaraNa, nyAya, Agama ke Apa prakANDa meM eka jIvana jyoti samutpanna kI hai| ve sthAnaka- paNDita haiN| saMskRta prAkata apabhraza jaisI prAcIna vAsI samAja kI eka tapasvInI pratibhAzAlI sAdhvI bhASAoM ke bhI vidvAna haiN| ApakI bhASaNa kalA hai| sAtha hI dhurandhara vidvAna aura parama cintanazIlA sabhI ko maMtramugdha karane vAlI hai| Apa sAdhvI haiM / ve apanI sayama, sAdhanA, tyAga aura sampanna haiN| dIkSA svarNa jayantI ke sanahare avasara varAgya,jJAna Ara pAruSa ke bala para mahAna banI hai| para hamArI yahI maMgala kAmanA hai ki ApakA una jaisA tejasvI vyaktitva aura ekaniSTha sAdhaka para sAnidhya aura ApakI chatra-chAyA hamAre para sadA aura ApakI trakisI bhI samAja aura rASTra meM varSoM ke pazcAta huA / karate haiM aura prasupta hue samAja rASTra aura janacetanA ko apane jAjvalyamAna pradIpta evaM ojapUrNa vilakSaNa vyaktittva kI dhanIH mahAsatI zrI puSpavatIjI -harakacanda pAlarecA, (adhyakSaH zrI vardhamAna jaina svAdhyAya saMgha-samadar3I) nIle AkAza ke AMgana meM asaMkhya tArikAe~ pratidina dRSTigocara hotI hai| una sabhI meM adhikAMza manda-manda TimaTimAtI rahatI hai, jabaki katipaya tArikAe~ apanI viziSTa AbhA se darzakagaNoM ko anAyAsa hI apanI ora AkarSita kara letI hai| bhAratavarSa kI pAvana puNya dharA anAdi-ananta kAla se dharma pradhAna tapobhUmi rahI hai / zramaNa saMskRti kA pratinidhitva karane vAle aneka mahApuruSoM kA yahA~ para prAdurbhAva huaa| jinhoMne ahiMsA, satya, aparigraha, saMyama, kSamA Adi kA udghoSa kiyaa| unakI isa tapaHpUta vANI ko zravaNa kara aneka naranAriyoM ne apane ko moha rUpI nidrA se jAgRta kiyA aura saMyama-mArga kI ora apane pada cinhoM ko gatizIla kiyaa| unhoMne jana-jana ke antarha daya meM vItarAga vANI ko phuNcaayaa| mahApuruSoM ke sAdhanAmaya caraNa cinha sAdhakoM ke patha ke pradIpa banakara mArgadarzana pradAna karate haiN| unakI pAvana jyoti usa patha para bar3hane vAle hara rAhI ke lie eka preraNA, eka sambala banakara sadA sarvadA Age se Age bar3hane kA sAhasa bharatI rahatI hai / mahApuruSoM ke caritra-granthoM ko par3hane kA yahIM to zubha pratiphala hai / unake jIvana HitHinmiliffitilitiiiiiiii 114 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana Ad.. www.jainei PAL Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha ................. HARA .... . ...... caritra vastutaH samAja aura rASTra ke lie prakAza-stambha haiN| jinase AbAla-vRddha sAtvika preraNA prAptakara saddharma kI ArAdhanA meM rucivAna banakara pratipala/pratikSaNa Age bar3hate rahate haiM / satya aura zIla kI sAdhanA se unakA jIvana amara ho jAtA hai / unake divya jIvana kI preraNAoM se sampUrNa mAnavatA kRtArtha ho jAtI hai| mahApuruSoM athavA mahAsatiyoM ke jIvana-caritra kI yaha vizeSatA rahI hai ki unake upadezoM ko zravaNa kara sampUrNa mAnava jAti kA mastaka gaurava se U~cA ho uThatA hai / vinaya va zraddhA se jhuka jAtA hai| unake zaurya evaM sAhasa kI preraNA rUpI dhamaniyoM meM joza, utsAha, kartavyaniSThA evaM sadAcAra kA rakta pravAhita hone lagatA hai| unhIM jyotirdhara mahApuruSoM ke pAda-padmoM meM asaMkhya nara-nAriyoM ke sira zraddhA se jhuka jAte haiM jo apane saMyamI jIvana ko sadguNoM se maNDita kara samyagjJAna, samyagdarzana aura samyagcAritra rUpa ratnatraya kI ArAdhanA/sAdhanA meM apane jIvana ko pUrNa samarpita kara dete haiM / isI kI pAvana zRMkhalA meM parama viduSI mahAsatI zrI puSpavatIjI ma0 kA nAma smRti paTala para ubhara jAtA hai / mahAsatIjI sthAnakavAsI jaina samAja kI vATikA kI eka surabhita puSpa hai, jo svayaM mahaka kara AsapAsa ke vAtAvaraNa ko bhI suvAsita kara rahI hai / sevA, tyAga, tapa aura sahiSNutA meM Apake jIvana kI saurabha samAyI huI hai / jaiseeka dIpaka apanI deha ke kaNa-kaNa ko jalA kara Aloka pradAna karatA hai, usI prakAra mahAsatIjI ne apane jIvana kA pratyeka kSaNa samAja ko samarpita kara diyA, ajJAna rUpI aMdhakAra ko dUra kara jJAna rUpI jyoti jalAI / eka aMgreja kavi ne kahA hai "Humility and Love are the essence of true religion."-mahAsatIjI kA jIvana bhI namratA, vinaya aura prema se paripUrNa hai / Apake vyaktitva aura kRtitva meM himAcala kI mahAnatA, AkAza kI anantatA aura sAgara kI gambhIratA parilakSita hotI hai| mukha-maNDala para tapa-saMyama kI dIptimAna AbhA bikharI huI hai tathA vANI meM anokhA oja hai| Apa uccakoTi kI mahAn sAdhvI hai / ApakI vANI meM hIrA-sI camaka, motI-sI damaka aura sphaTika maNI jaisI pAradarzitA hai| ApakI vyAkhyAna zailI aisI hai ki eka ora vANI meM advitIya bhakti-sudhA rasa laharAtA hai to dUsarI ora jIvana ko udvelita karane vAlI jozIlI phaTakAra va lalakAra hai / ApakA janma mevAr3a prAnta kI pAvana dharA para huA jo deza kI svataMtratA aura gaurava kI rakSA ke lie saikar3oM varSoM taka nirantara balidAna karatA rahA hai| jahA~ ke vIra yaddhoAoM ne apane rakta se mAtRbhUmi ko sIMcA aura usakI rakSA ke lie vIra ramaNiyoM ne aura bAlakoM ne bhI apane prANoM kI AhUtiyA~ de dii| janmabhUmi ke lie hI nahIM kintu dharma ke lie bhI jinhoMne ha~sateha~sate balidAna diyA hai| usI vIra basandharA para janma lekara Apane jananI aura janma bhUmi ke nAma ko rozana kiyA jaise-sUrya kA prakAza, candramA kI zItalatA, samudra kA gAmbhIrya, kasturI kI sugandha pramANita karane kI AvazyakatA nahIM hotI, usI prakAra Apake vyaktitva ko nikhArane kI AvazyakatA nahIM, vaha to svayaM nikharita hai| sAdhvIratna, vidvadvaryA mahAsatI zrI puSpavatIjI ma. sA. divya jIvana kI zreSThatama guNoM kA agAdha mahAsAgara hai| unake viziSTa sadguNoM ke samudra ko canda zabdoM ke binduoM se bAMdhanA sarvathA asambhava hai / Apake jIvana meM saralatA aura vinamratA kI nirmala dhArA satata pravAhita hotI rahatI hai| Apa sadA ha~samukha aura prasanna banI rahatI hai / ApakI mukha mudrA sUryamaNDala ke samAna tejasvI, candramaNDala vilakSaNa vyaktitva kI dhanI : mahAsatI zrI puSparatIjI ma. | 115 IIT. Maton Mentation www.jainelibra IA Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ........inant sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha , - / kI taraha zItala aura saumya hai| ApazrI kI vANI meM anokhA aura anUThA AkarSaNa hai, jo zrotAoM ke mana ko moha letA hai / ApakI vANI meM mRdutA ke sAtha sAtha madhuratA evaM sundaratA kA bhI samanvaya hai| yaha jAnakara atyanta AhlAda kI anubhUti ho rahI hai ki Apa apane saMyamI jIvana kI ardhazatI pUrNa karane jA rahI haiM, isa upalakSa meM ApazrI ke sammAnArtha abhinandana grantha kA prakAzana hone jA rahA hai / isa maMgala belA para ananta AsthA ke sahasroM puSpa Apake zrI caraNoM meM arpita hai| Apa dIrghajIvI hokara vItarAga zAsana kI gaurava-garimA meM abhivRddhi karatI raheM tathA zramaNasaMgha kI zobhA meM cAra-cAMda lagAyeM, yahI Antarika abhilASA aura prazasta manISA hai ! zAsana deva ke caraNoM meM yahIM prArthanA / abhyarthanA hai tuma jiyo hajAroM sAla ! hara barasa ke dina hoM pacAsa hajAra !! ............... ............... ... . . zraddhA-sumana -bherUsiMha sizodiyA (richAvar3a rAjasthAna) mahAsatI puSpavatIjI rAjasthAna kI jAjvalya- mulAyama hai| ve jo sevA meM rahate haiM unake sAtha mAna jyoti haiM; maiM kina zabdoM meM apanI zraddhA vyakta bahata hI madhuratA kA vyavahAra karatI haiM jisase karUM, maiM mahAsatIjI kI sevA meM udayapura se sAtha meM rahane vAle ko kaSTa anubhava nahIM hotaa| gujarAta aura mahArASTra meM pAda vihAra meM sevA meM mujhe yaha jAnakara bahuta hI prasannatA huI ki rahane kA avasara milaa| isa lambI vihAra yAtrA mahAsatI jI ma0 ne dIkSA ke 50 basanta yazasvI 1 meM mujhe bahuta hI nikaTa se mahAsatI jI kA sAnidhya rUpa se sampanna kie haiM merI yahI hArdika bhAvanA / prApta huaa| maiMne isa sAnidhya meM yaha pAyA ki hai ki ve sadA svastha rahakara khUba vicaraNa kreN| pahAsatI jI kA hRdaya makkhana se bhI adhika aura dharma kI prabhAvanA kreN| . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - . . .'-.- - - - - / - - . . . . . . . . . . . . . puSpa sUkti kaliyAM prema kA prasAda vitaraNa karane meM na to koI paisA la na hI koI sAdhana / prema kA prasAda vANI se, zarIra-sevA se, bhAvanA se, vicAra se, karuNA, dayA, sahAnubhUti, saMvedanA Adi kisI bhI rUpa meM saMsAra bhara meM vitarita kiyA jA sakatA hai| / prema ke amRta meM na to dhana lagatA hai aura na usakA dAna karane meM kucha vyaya hI hotA hai| prema AtmA kA sahaja prakAza hai, use kisI se pAne yA kahIM se lAne kI AvazyakatA nahIM hotii| . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jaine Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Amanandana khyAtA sarvatra loke'smin amRtalAla -paM. zrI nAbhisUnuM prathamaM jinendra, namAmi sendrAcitapAdapITham / yatpAdasevArata citta vRttirna S, stabAdhaM samupaiti mokSam // 1 // zrI puSpavatyA januSA pavitraM, yathodayAkhyaM puramasti dhanyam / tathA na kiJcit puramanyadasti, tattulya puNyaM nikhile' pi loke // 2 // yA bAlyakAlespi samaM sakhIbhiH, sAdhvI samAjaM samupetya bhaktyA / tasyopadezAmRtayAnalInA na vAJchati sma svagRhaM prayAtum ||3|| AhUya tAstAH svavayaH samAnAH, sAyaM vayasyA nikhilA dinAnte / cikrIDa sAdhvI kalitAM tapasyA muddizya nityaM samameva tAbhiH || 4 || janmAntara-prApta-virAga bhAvAd, yA yauvanAt prAgapi dIkSitA'bhUtu / satsaGgamo bhavya janAn karoti, samutsukAn muktimavAptumAzu || 5 // tAM dIkSitAM puSpavatIM nirIkSya, dIkSotsuko' bhUdanujo'pi tasyAH / tatso'pi jagrAha jinendra dIkSAM 'devendra' - nAmnA vanivizruto'bhUt // 6 // zAstrANi nAnA samadhItya so'yaM, guruprasAdAd vidho babhUva / granthAnanekAn viracayya lekhAnu, llekhanI yAMzca vilikhya sadyaH ||7|| jaina (ahamadanagara) zrI nAbhirAya ke putra prathama tIrthaMkara bhagavAn RSabhadeva ko - jinakA pAdapITha bhI devoM ke dvArA pujA jAtA thA- -bhaktipUrvaka namana karatA huuN| jinake caraNoM kI sevA meM mana lagAne vAlA mAnava samAja nirbAdha mokSa ko prApta karatA hai // 1 // pUjyA mahAsatI puSpavatI jI ma0 sA0 ke janma se pavitra jaisA udayapura dhanya hai / vaisA puNyazAlI anya koI pura sAre saMsAra meM nahIM hai // 2 // jo mahAsatI puSpavatIjI ma0 sA0 apane bacapana meM bhI apanI saheliyoM ke sAtha sAdhviyoM ke pAsa jAkara bhaktipUrvaka unake darzana karatI thI aura unake upadezAmRta ke pAna karane meM aisI lIna ho jAtI thI ki unheM apane ghara jAne taka kI bhI icchA nahIM hotI thI // 3 // jo sAyaMkAla apanI hama umra samasta saheliyoM ko bulAkara dina ke samApta hote hI unake sAtha sAdhviyoM kI tapasyA ko lakSya banAkara pratidina khelA karatI thIM / khela kA mukhya uddezya thA mahAsatiyoM kI tapasyA kA abhinaya karanA // 4 // * pichale janma ke vairAgya ke saMskAra se jinhoMne yuvAvasthA ke Ane se pahale hI bhAgavato dIkSA le lI / saca to yaha hai ki santoM kA samAgama bhavyAtmAoM ko zIghra hI mokSa pAne ke lie utkaNThita kara detA hai // 5 // puSpavatIjI ko dIkSita dekhakara unake choTe bhAI bhI dIkSA lene ke liye utsuka ho gaye / isalie unhoMne bhI dIkSA grahaNa kara lI aura unakA devendra kumAra jI yaha nAma zIghra hI yatra-tatra sarvatra prasiddha ho gayA / / 6 / / guru ( upAdhyAya puSkara muni ma0 sA0 ) kI kRpA se vividha zAstroM kA adhyayana karake ve vidvAna ho gaye, aura aneka granthoM kA praNayana evaM ullekhanIya lekhoM ko likhakara unhoMne bahuta khyAti prApti kI // 7 "I khyAtA sarvatra loke'smina | 117 www.air Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ..... yazobhirAmaH sa parAM prapede zreSThAmupAcAryapapratiSThAmda / na yogyatA puNyavatAM munInAM, kvacin kadAcid viphalatvameti // 8 // sutAM sutaJcApi tathA 5 valokya, mAtApi dIkSAM zivadAM babhAra / tapaH prabhAvAtta vapuHprabhAtaH prabhAvatIti viditA prathivyAm // 6 // guromukhAt samyagadhItya tAni zAstrANi yasyA matirujjvalA bhUt / na kArya siddhi bhajate kathaJcit satkAraNeSvatra manAga vilambam // 10 // yasyA upAdhyAya pada pratiSTho, vidyAguruH 'puSkara'-nAmadheyaH / zummad yazAH zlAghyaguNo' janiSTa, vidyA nidhirdhyAnadhano' stakAmaH // 11 // apAstaniHzeSaparigrahA yA, ratnatrayAbhUSaNabhUSitazrIH / nirAkRtAtmIya janAbhiSaGgA, prazasta caryA niratA rarAja / / 12 / / isake uparAnta una yazasvI muni devendra kumAra jI ne zreSTha pratiSThita 'upAcArya' kA pada prApta kiyaa| puNyavAn muniyoM kI yogyatA kabhI kahIM bhI viphala nahIM hotI // 8 // putra aura putrI ko dIkSita dekhakara unakI mAM ne bhI muktidAyinI bhAgavatI dIkSA grahaNa kara lii| tapasyA ke prabhAva se unake deha vI prabhA adbhuta ho gaI / isI kAraNa se unakA 'prabhAvatI' nAma sarvatra prasiddha ho gayA / / 6 / / gurumukha se prasiddha-prasiddha zAstroM ko par3ha kara unakI buddhi meM nikhAra A gyaa| acche sAdhanoM ke milane para kArya kI siddhi meM tanika-sA bhI vilamba nahIM hotA // 10 // unake guru upAdhyAya muni puSkara jI ma. sA0 haiM, jo yazasvI haiM, jinake guNa zlAghanIya haiM; jo samasta vidyAoM ke nidhi haiM; jo dhyAna ke dhanI hai aura haiM bAla brahmacArI // 11 // mahAsatI puSpavatIjI ma. sA0 ne samasta parigraha kA parityAga kara diyA thA para ve tIna ratnoM (samyag darzana Adi) ke AbhUSaNa se vibhUSita thiiN| AtmIya janoM ke samparka ko chor3a kara ve prazastacaryA ke pari pAlana meM tatpara rahane lagI aura isI se unakI zobhA nirAlI ho gaI // 12 // mahAsatI puSpavatIjI ma0 kSamA kI pavitra mUrti bana gaI / unakA prabhAva sarvatra prakaTa hone lgaa| ghora-seghora upasargoM ke Ane para bhI unake mana ne kabhI dhairya nahIM chor3A aura na kabhI nirbhIkatA kA bhI parityAga kiyA // 13 // pravacana-sabhAoM meM jinake madhura vacanAmRta kA pAna karake kisI bhI bhavya puruSa ne svarga ke amRta ko pIne kI cAha nahIM kI-yaha suna kara bar3e-bar3e vidvAna cakita hokara unakI bhUri-bhUri prazaMsA karate rahe // 14 // mahAsatI puSpavatI kSamAyA, bhUrtiH pavitrA prkttprbhaavaa| ghoropasargeSvapi yanmano no, mumoca dharyaM na ca nirbhayatvam / / 13 / / vANI yadIyAM madhurAM nipIya, divyAM sUdhAM necchati ko'pi bhavyaH / itthaM samAkarNya savismayaM ke cakraH prazaMsAM vibudhA na tasyAH // 14 // sampAditaM vA likhitaM samastaM, sAhityamasyA viduSAM vareNyAH / hRdA ' bhinandanti tathA paThanti, 'ye 'nye ca lokA mudamApnuvanti / / 15 / / unake dvArA sampAdita evaM likhita samasta sAhitya kA viziSTa vidvAna hRdaya se abhinandana karate haiM tathA jo loga par3hate haiM, ve prasannatA kA anubhava karate // 15 // 118 prathama khaNDa : zubha kAmanA : abhinandana www.jain Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAra sAvAratna puSpavatI abhinandana grantha -PHH jaise vikasita puSpoM se yukta latA samasta AkAza ko bhI sugandhita kara detI hai vaise ho pU0 puSpavatI jI ma0 sA0 apane jJAna kI dIpti se sabhI padezoM ko ajJAnAndhakAra se mukta kara detI / 16 / puSpavatI jI ma. sA. isa deza meM jahA~ bhI vihAra karatI haiM, vahAM ke loga unake upadeza se prabhAvita hokara madirA Adi kA sadA ke lie tyAga kara dete haiM // 17 // jinakI ziSyAe~ evaM praziSyAe-jinakA sarvatra nAma hai-sabhI jagaha dharmAmRta kI vRSTi karake bhavya jIvoM ko prati bodha de rahI haiM-moha nidrA se jagA rahI haiM / / 18 / / yathA latA pUSpavatI samantAt, sasaurabhaM santanute nabho 5 pi / tathA satI puSpavatI svadIptyA dhvastAndhakArAn kurute pradezAn / / 16 / / / yatraiva sA puSpavatIti nAmnI, sAdhvI vihAraM tanute ' tra deze / tatratya lokaH pratibodhitaH san, madyAdikaM muJcati jIvanAntam / / 17 / / ziSyAH praziSyAzca sadA yadIyA, vizvambharA vizru tanAmadheyAH / sarvatra dharmAmRtavarSaNena, tAn bhavyajIvAn pratibodhayanti // 18 // yasyaH padAmbhojarajaH pavitro, madhyapradezo 5 pi smrcniiyH| tathaiva jAto 'tra marupradezaH, sa meda pATo pi ca tIrthakalpaH / / 16 / / evaM mahArASTra mitipradezaH, sa gujarAkhyo / pi ca puusspvtyaaH| vihArataH prAptapavitrabhAvI, cirAya. jAtau bhuvanaprasiddhau // 20 // Arabhya dIkSA divasAd yathA'syA, nirantarAyaM calitA pvitraa| yA sAdhanA sA 5 stu sadA tathaiva, mano'bhilASI mama vartate 'yam / / 2 / / dIkSA svarNajayantI yasyAH, satyAH samasti sA dhnyaa| pUjyA puSpavatIti, khyAtA sarvatra loke'smin / / 22 / / jinake caraNa kamaloM kI dhUli se madhya pradeza bhI pUjyanIya bana gayA hai| isI taraha mAravAr3a bhI sammAnya ho gayA hai aura mevAr3a to tIrthasthAna jaisA pratIta hone lagA hai // 16 // isI taraha mahArASTra aura gujarAta pradeza bhI pUjya puSpavatI ma0 sA0 ke vihAra se pavitra hokara hamezA ke lie sarvatra prasiddha ho gaye haiM // 20 // dIkSA ke dina se lekara ina sAdhvI jI kI jo pavitra sAdhanA abhI taka nirvighna calatI A rahI hai, vaha Age bhI sadA aisI hI banI rahe--yaha merI hArdika abhilASA hai // 21 // jinakI dIkSA kI yaha svarNa jayantI manAI jA' rahI hai, samasta vizva meM vikhyAta ve pUjya puSpavatIjI mahAsatI dhanya haiM // 22 // puSpa sUkti kaliyAM vastutaH dayA kA kAma lar3akhar3Ate pairoM ko naI zakti pradAna karanA hai, nirAza hRdaya meM jAgRti kI naI preraNA denA hai, gire hue ko uThane kI sAmarthya denA hai| khyAtA sarvatra loke'smina | 116 www.jaine Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha hRdayodgArAH -paM ramAzaMkarajI zAstrI ( ajamera rAjasthAna ) pAvanoM dIkSAsvarNa jayantImupalakSya paramaviduSyAH sAdhvI ratnasya zrImatyAH puSpavatyAH zubhAya zrImateSbhinandanAya padyAJjaleH samarpaNam / saMsArajIvajagataH paramaM hitecchu, mokSecchukaM prakRtihetujaneviraktam / jJAnAtmadehaviSaye hRtasaMzayaM taM vande guNAtizayitaM bhuvi varddhamAnam / / padyAJjaleH prArambhaH AsaM kiyAnahamaho dayayA vihInaH, sAmAnyajaina janato'pi vivekazUnyaH / bAlo haThIva padamAtravicAradhIraH, prApto'bhavaM prathamameva vizeSamUrtim // 1 // sAmAnya jaina jana se bhI vivekazUnya maiM kitanA dayA se hIna thA, arthAt kaThora thA / kevala vyAkaraNa ke vicAra meM sAhasI AgrahI bAlaka ke samAna sarva- prathama maiM eka anokhI mUrti se milA |1| dRSTvaiva me hRdayamAcakitaM vibhUtyA, mUrterazeSavacana paritoSamAptaH / jijJAsA kimapi dhairyamavApya citte, mugdhaH sadA hi bahuzo lapanAbhilASaH // 2 // dekhakara hI merA hRdaya vibhUti se vismita ho uThA taba usa mUrti ke saba kahane se DhADhasa prApta kara sakA, hRdaya meM jAnane kI icchA se sAhasa baTora kara kahane lagA kyoMki behoza adhikatara bakavAsa kiyA karate haiM |2| tadvAnahaM kimapi tAM prati nA'bhyavocam, tasyAM sthitAvapi tu sA sahasA'pyavocat / jJAtaM mayA bhavatu yajjagatI tale'smin, siddha zramaH phalati tadvacanaM na vAcA // 3 // bakavAsI rahane para bhI maiM usa mUrti se kucha bhIM kaha na sakA, aisI hAlata meM usa mUrti ne eka sAtha kahA ki maiM saba kucha samajha gaI, jagat meM jo hotA hai hotA rahe, kintu saphalatA ke liye zrama karanA 120 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana hotA hai, kevala kahane se kucha nahIM hotA | 3| AsIdasau vijayamUttirapIha nAnyA, sAdhUttamA bhagavatI bhuvaneSu zobhA / mAtaiva vA gururiyaM kimapIha vAcyA, sA zobhanA zubhamatirmama sohanaiSA ||4|| yaha vahI vijayamUtti thI aura koI dUsarI nahIM thI jo trilokI meM sarvazreSTha sAdhvIratna bhagavatI thI yahA~ kucha bhI kahanI cAhiye, mere liye to yaha guru thI athavA mAtA hI thI, merI kalyANakAriNI zobhanakumArI yahI vaha sohanakuMvara thI // 4 // dehAbalA vratavalI sakalAgamazrIH, tejasvinI munigaNena samAdRtAsau / AsIdiyaM kRtigururjagadeka pUjyA, tasyA aho vimala puSpavatI satIyam // 5 // zarIra se nirbala brahmacaryAdivratoM kI dhAraNakartrI sampUrNa AgamoM kI jJAtrI tejasvinI satI sohanakuMvarajI mahArAja muniyoM ke dvArA bhI Adara kI mahAsatI thI, unakI hI yaha svaccha puSpavatI pAtra thIM, yaha nirmANa meM dakSa, saMsAra bhara kI pUjya satI haiM |5| satyaM vadAmi bhavatAM purataH samastAn, jJAtuM guNAn na ca guNI kathamagraNIrvA / vaktuM bhaveyamathavA sakalAgamAnAm, jJAtA'pi kiM punarasau vadituM prabhuzvet // 6 // Apake sAmane maiM saca kahatA hU~ ki sabhI guNoM kA jAnakAra nahIM hU~ guNoM ke jAnakAroM kA aguA honA to dUra kI bAta hai yA sabhI AgamoM kA jAna kAra bhI kyA guNoM ke varNana meM samartha ho sakatA hai ? arthAt guNoM ke jJAtA saba nahIM ho sakate / isalie maiM guNoM kA sahI varNana kA adhikArI nahIM hU~ tathApi guNavarNana meM prasakta hU~ - yaha merI mUrkhatA hI hai | 6 | www.jainelit Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha ....... ........................ ............................... In saMsAradRSTi rathavA bhavabhAgyavAdI, putroSameva samaye samavApya ziSTim, sthAmeva vA jagati ko'pi kathaM vadeyam / bAlye caturdazamaye vayasi prakRSTam / prANIbhavannayamaho racanAM surUpAm, dhRtvA vAM jananimRtyuharaM punAtA, kartuM prabhubhavitumarhati nAtra zaktiH // 7 // nAmnAtha puSpavatikA kathitA 5 vanau sA // 11 // maiM jagat meM duniyAvI yA bhAgyavAna hU~ yaha maiM iso putrI ne samaya para AjJA prApta kara caudahakaise kaha sakatA hU~ ? manuSya hokara hI yaha maiM anu- varSa ke bAlya AyuSya meM janma aura mRtyu ke haraNa kUla racanA karane ke lie samartha ho sakU aisI mujhameM karane vAle vrata ko dhAraNa kara pavitra haI satI isa koI sAmarthya bhI to nahIM hai / 7 / duniyA~ meM puSpavatI ke nAma se kahI gii| AjJayamatrabhavatAM racanAvizeSama, AsodiyaM kuzalabuddhi surUpadhIrA, kAvyaM bhaved rucikaraM viduSAM sanojJam / vidyAnurAga niratAdhyavasAyazIlA / kuryAmahaM racayituM hatamAnasazrIH, mandaH kaviH kathamaho racayet sukAvyam / / 8 // tasmAtsadaiva samaye dhRtasUtravRttiH, zabdAnuzAsanavidhau parama pravINA // 12 // pUjyoM kA yaha Adeza ki vidvatpriya sundara racanA vizeSa kAvya ho, to phira maiM hRdaya kI umaMgoM kA yaha ati kuzala buddhi aura apane meM sAhasI vidyAprema meM nimagna cintanazIla hone ke kAraNa udAsa mUrkha kavi sukAvya ko kaise banAU~ ? yaha mere sAmane eka samasyA hai ho sakatA hai ki Adeza hI sadA hI usa samaya vyAkaraNa ke zAsana vidhAna meM kAvya banAde-yaha vyaDya hai / / sUtra aura vRttiyoM kI upasthiti ke kAraNa atyadhika niSNAta thI / 12 / Azeyamasti hRdaye kRmiratra tucchaH, puSpAzrayo bhavati bhUSaNameva hAre / dhArA pravAha suragIrasa zobhitAbhA, tadvanmamApi gatirastu satIkathAyAH, saiSA satI katipayeSu dineSu yAvat / saGgana kena na bhuvane patitAH plavante // 6 // sAhitya zAbdika dharAtalayo virbhAtam, hRdaya meM eka yaha AzA ho sakatI hai ki isa jJAnaM dadhAra hRdaye vimale svakIye // 13 // duniyA~ meM tuccha kRmi puSpa ke Azraya se hAra meM yahI vaha satI kucha hI dinoM ke bhItara dhArAbhUSaNa hI ho jAtA hai, usI ke muAphika satIjI pravAha saMskRta ke rasa se jagamagA uThI aura apane kI kathA se merI bhI hAlata kucha bana jAye / kyoMki svaccha hRdaya meM sAhitya aura vyAkaraNa ke rahasyoM saMsAra meM sahArA pAkara gire hue bhI tara jAte kA dedIpyamAna jJAna dhAraNa kiyA // 13 / / vidyAvadhAnasamaye smRti jAgarUkA, khyAte kule baraDiyAgadite yazasvI, satraH sadA vihitasiddhiriyaM pdaanaam| siMhAnta jIvana padAdyabhidhAnako 'bhUt / jJAtrI zrameNa bahudhA kaThinasthalAnAm, tasyaiva vaMzavibhavA suSamAti saumyA, siddhi prakAra mapi sA sahasAdhyagacchat / / 14 // prameyameva gRhiNI samasUta putrIm // 10 // par3hane ke samaya satIjI kI smaraNa zakti itanI baraDiyA kahe jAne vAle prasiddha vaMza meM eka teja thI ki sUtroM ke dvArA hamezA zabda-siddhi kara kIrtimanta zrImanta jIvanasiMha hue, unakI parama liyA karatI thii| aksara kaThina sthaloM kI zrama se sundarI kulIna premavatI dharmapatnI ne eka putrI ko siddhi jAna letI thii| jisameM siddhi-prakAra yohIM janma diyaa|10| avagata thA / 14 / hRdayodgArA | 121 www.jainel Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..... ........................ ................ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha AsIdiyaM prakhara buddhidharA suzIlA, satiyoM meM saikar3oM hI dUsarI mAGgalika satiyAM vaiduSyamUttiriva zArada candra kAntiH / / ho sakatI haiM, kyoMki sampUrNa samUha meM samayabheda se nItI viveka vimalA ' pija mandavANI, aisA ho sakatA hai| sRSTi meM sadA manuSyoM meM kucha dhIrAvadAtavacanA samaye' pyavAdIt // 15 // na kucha to antara hotA hI hai-yaha jAnate haiM ki sazIla tIkSNabuddhi kI, zaratkAla ke candra kI bhedaka jJAna kA kAraNa hai / 16 / candrikA sI eka vidvattA kI mUrti thii| vyavahAra meM svAsthyaM yadA samabhaviSyadathAnurUpama, svaccha jJAna rakhatI huI bhI Apa jijhakatI nahIM thI, satyAH svarUpamadhikaM prasRtaM vyadhAsyat / sundara vacanoM se kabhI kaha bhI detI thI / 15 / tasmAdahaM kathayituM virataH kathAyAH, buddhayA viveka parayA samadhIta zAstrA, asyAH parantu caritAdatiyAti kiM tat // 20 // vAkyaprasUnamiva sA sahasod girntii| yadi satIjI kA svAsthya yadi anurUpa arthAt jAte vicAra samaye zatadhA' pyavocat, jaisA cAhie aisA rahA hotA to satIjI kA apanA sAdhvISu puSpavatikA gaNitAdhunAsau / 16 / / __rUpa kucha adhika phailatA huA hotaa| isalie maiM samajhadArI ke sAtha acchI taraha se zAstroM kA adhika kucha kahane se virata hotA hai kintu itane adhyayana kiyA, eka sAtha bolatI huI aisI lagatI / para bhI isake carita se bar3hakara koI carita hai thI jaise vAkyoM ke puSpa hoN| vicAra ke samaya saikar3oM kyaa?|20| taraha se bolatI thI, ve hI satI aba mAnya satiyoM bhAgyAdiyaM parigatAsu satISu kasyAH, meM Aja ginI jAtI haiM / 16 / / pretAbhibhUtavacasau vacasAmasahyAm / bhavyAkRtiH sahaja sundara zabda mAlAn, vANAli vyasahatA'paranAmasatyAH, Alambya bhAvazatazo gurudevtaayaaH| puSpAsatI madhuravAgapi kiM vadeyam // 21 // sevAvidhau dhRtamatiH satatodyatAsIt, bhAgya se AI huI satiyoM meM se kisI pretAbhASA vizeSarucayo matayaH satInAm / 17 / / bhibhUta nAma kI, dUsarA nAma jisakA satI hI ho svAbhAvika sundara zabdoM ko lekara bhavyAkRti __ sakatA hai, vacanoM kI asahya bANAvali ko ina satIjI apanI gurudevatA ke sevAvidhAna meM sAva- madhura vANI vAlI satI puSpavatIjI ne kahA-yaha dhAna rahakara sadA tatpara rahatI thiiN| satIjana ke maiM kaise kahU~ ? jisa para bItatI hai, vahI jAnatA vicAra bhASA vizeSa kI ruci ke hote haiM / 17 / hai / 21 // kiMvAdhikaM kathayituM prabhavejjano'mUm, mithyA vadeyurapare'pi kathAmimAM me, puSpAM satI vizadabhAvavatI suzIlAm / yAmuktavAnahamaho vipadAM samUham / adyAvadhau nikhila jainasatI samUham dIkSAvizeSamadhigatya satI puroktA, dRSTvApi bhAvasadRzIM na hi bhAvayeyam // 18 // vibhrAjate punarasau sumatiH sabhAyAm // 22 // suzIla khule dimAga kI ina satI puSpavatIjI jisa kahAnI ko maiMne abhI kahA hai, usako ko koI kahane ke lie kahA~ taka adhika kaha pAyegA ? Aja taka sabhI satiyoM ke samudAya ko dUsare bhI mithyA kaheMge-kahAnI kyA ? usa vipattiyoM ke samUha ko / pUrvokta vahI satIdekhakara bhI maiM to unake samAna samajha nahIM / zrIpuSkarAbhidhamunegurudevakIrteH sakA / 18 / bhavyA bhaveyuraparAH zatazaH satInAm, ziSyasya sAsya bhaginI zatazaH kRtInAm / kAlAntareNa jagataH sakale smuuhe| nirmAturatrabhakto mahimAnamAptuH, sRSTau sadA bhavati bhedakajodhahetuH, devendranAma sumuneradhizItalAMzoH // 23 // vidyo vayaM janajanAntaramantaraM yat // 16 // gurudeva zrI puSkaramuni ke ziSya adhi zItalA~zu 122 | prathama khaNDa : zubha kAmanA : abhinandana ..... ationsaloneitional www.dil Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha +F F F - : : -...-------------------------- saikar3oM kRtiyoM ke nirmAtA mahAmahima devendra muni ginI jA sakatI yA kisI bhI doSa ke hone kI jI kI bahina jI haiM / 23 / yogyatA nahIM ho sakatI / 27 / yasya zriyA vikasitAkhilajainasRSTau mAnye'pi ratnanicaye yadi ratnamanyat, saMtiSThate muni vidhu vane'dhitAram / cinvIta ko'pi puruSo na hi lindako'sau / saMzritya kotinArA munimaNDale yam, ratneSu tadvadiha me cayanaM vicintyam, dIvye dananyaptazo mahatAM dinezaH // 24 // syAdevameva gaNanA vihiteyamasyAH // 28 // jisakI zobhA se vikasita sampUrNa jana jAt mAnya ratnasamudAya meM bhI yadi koI puruSa kisI ke AkAza meM tAroM meM municandra virAjamAna hai aura ratna ko cuna letA hai to yaha to nahIM mAnA jA muniyoM ke maNDala meM dUsaro koti ko dhAraNa kara sakatA ki vaha dUsare ratnoM kA nindaka hai yA unakI advitIya tejoM kA sUrya dIpta hotA hai / 24 / / avagaNanA karatA hai / ThIka usI prakAra ina satIjI premNA sadaiva gurutaGa ghamupAsyamAnA, kA cayana vicAra caahie| ataH yaha cayana bhI svI satoganiyaM nirataM mahAbhana / AkSeptavya nahIM ho sakatA / 28 / saMrakSya sedhitumanA hRdayena bhavyam , rUpaM vayo yuvatibhAvamavApya cAsau, saMtiSThate savinayaM niyamAnukUlam // 25 // bAlye'pi bodharahite viratau nimagnA / bahinajI ye satI prema se sadA gurujI ke saGka hitvA sukhaM prakRtijanyavikAramUlam, kI upAsanA karatI huI sevA kI bhAvanA se apane satyaM sukhaM mRgayitu ramate samAdhau // 26 / / dIptimanta satIgaNa kI hRdaya se rakSA kara vinaya aura ye satIjI yauvana, rUpa aura vaya ko prApta se niyamAnusAra yaha bhI virAjamAna haiM / 25 / kara bodha-rahita bAlakapana meM vairAgya meM lIna ____ sampratyaho caritapAvanamAnaseyam, hokara, prakRti se paidA hone vAle vikAra kI jar3a zreSThAsu pUtacaritAsu satISu puSpA / sukha ko chor3akara sacce sukha DhUMr3hane ke lie dhyAna dhanyApi zuddhacaritarmunibhiH prazastaiH, meM lIna haiM / yaha kyA koI choTI-moTI bAta hai ? mAnyeva dIvyati janaH suguNairna rUpaH // 26 // ataH inakI jitanI prazaMsA ho, vaha thor3I hai / 26 / mithyAvivAdanikaraM parihAya nityam, carita se pUta manavAlI yaha puSpavatI satI aba zAstrAvabodhaviSaye dhRtcittvRttiH| | zreSThA pata carita satiyoM meM zadva carita prazasta maniyoM sAdhvI svayaM svahRdayaM vidhinAnukUlam, se bhI dhanya aura mAnya ke samAna sammAnita hai, sadyo'nubhAvayati bhAvavibhUtivRddhaye // 30 // kyoMki manuSya acche guNoM se prazaMsA pAtA hai, rUpa se zAstrAgama ke jJAna ke viSaya meM dhyAnamagna nahIM / 26 / ho ye satIjI svayaM apane hRdaya ko vidhi ke manye bhaveyuraparA api kIttimatyaH, anusAra bhAvavibhUti kI vRddhi ke lie zIghra cintana satyaH parantu na hi tA manasApi nindyaaH| meM lagI rahatI haiM, isalie inhoMne mithyA vivAdoM pUjyAsu tAsu yadi me gaNitA satIyam, ko chor3akara aisA sadA ke lie kiyA / kyA yaha doSaH punarbhavitumarhati nAtra kazcit // 27 // saba yoM hI ho jAtA hai ! / 30 / mAnatA hU~ ki anya bhI kIrtimatI satiyA~ haiM etAdRzo hi munayo bahavo'pi satyaH , kintu ve bhI kabhI mana se bhI nindya nahIM ho sakatI, dRSTyAnayA sugatayo bhavinaH praNamyAH / kintu yadi una pUjya satiyoM meM yaha bhI satI ginI vandyA bhaveyurathavA mahimAdhikAH syuH, jAtI hai to phira isameM kisI prakAra kI truTi nahIM stutyAH sadA praNayino guNino hi nAnye // 31 // ----------- hRdayodgArA ! 123 Ciru www. iain Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha .... kara isa dRSTi se aise aneka munijana aura satiyA~ ginatI meM vibhinna aura adhika satiyA~ hoM bhI praNamya aura vandya haiM athavA pUjya aura stuti aisA vicAra puSpavatI satIjI kA nahIM hai, isalie ke yogya haiM, usI prakAra vidvajjana haiN| ye hI Apa svabhAva se zuddha ruci kI, virakti meM lIna vizvAsa ke yogya guNI haiM aura nahIM ho sakate / 31 / strI ko apanI ziSyA banAtI haiM / 35 // kAle'dhunA vimatayo dhanilo'gragaNyAH , dhanyAmimAM kathayituna hi me'bhilASaH, mAnyA bhavanti guNinAmapi te samAje / zreSThAM satIjanazubhAzumiva prasannAm / tasmAdahaM kathayitu viramAmi vANIm , pahA : zubhaiH satatakIrtiparairmahimnAm, pApe na kAmakaluSe niyunajmyatastAm // 32 // ratnaM vibhAti zapathaiH svata eva nAdaH / / 36 / / Aja ke samaya meM guNiyoM ke samAja meM bhI mahilAoM ke nirantara yazavAle acche padyoM se durbuddhi dhanADhya aguA mAne jAte haiN| isalie maiM zreSTha satiyoM meM candra sI khilI haI ina puSpavatI aba cupa rahanA hI cAhatA hU~ kyoMki kAma ke pApa satIjI ko dhanya kahane ke lie merI koI cAha meM aura pApI ke viSaya meM usa vANI kA maiM niyojana nahIM hai, kyoMki yaha ratna camakatA hai isake lie nahIM karatA / 32 / zapathoM ke khAne kI koI AvazyakatA nahIM hotI, pUjyA bhaveyurapare guNinaH purastAt, vaha to apane Apa camakatA hai / 36 / / ibhyA aho punarime dhaninAM samAje / __ mAnyA bhavantu viSame samaye'sya rAyaH, padya: punAmi sahasA vacanaM svakIyam, satyAH yato'sti caritaM paramaM punItam / tatra dvayoradhikatA guNinaH prazastA // 33 // sabase pahale dUsare guNiyoM kA Adara honA prAsaGgikI sumanasAM manasAnubhUtiH, cAhie aura dhaniyoM ke samAja meM dhanADhyoM kA gandhasya me bhavati hAradharasya saGgAt / / 37 / / Adara/dhana kI AvazyakatA ke samaya Ane para, satI jI kA parama pAvana carita hai, isI kAraNa honA cAhie / ina dhanADhya aura guNI meM guNI kI se maiM apanI vANI ko sahasA padyoM se pavitra kiyA mahattA prazasta hotI hai|33| cAhatA huN| ataH maiM puSpoM kI mAlA pahane hue ke asyA azeSagaNitA amitaprabhAvA:, saGga se svAbhAvika puSpoM kI mahaka mana se anubhava ziSyA vizAlahRdayA mahimAdhikAyAH / karatA hU~ kyoMki guNakIrtana ke ye svAbhAvika santyeva kintu sumaterapi puSpavatyAH, pariNAma haiM / 37 / ratnatrayAzayayatermatireva bhinnA // 34 // jAne satI svayamiyaM kathayeTa bhISTam, adhika mahatvavAlI ina ratnatraya Azraya svAzIrvaco bhavitumarhati tAvakInam / prApta huI sumati puSpavatI satIjI paryApta prabhAva itthaM kadApi manasApi na tarkayeyam, vAlI vizAlahRdaya guNavatI ziSyAyeM haiM to bhI inakA vicAra bhinna hI hai, arthAt ziSyAoM ke yA kApi vArima bhaginI bhavato' pyavazyam / 38 // banAne kA vicAra kucha aura hI hai / 34 // maiM jAnatA hU~ ki svayaM satIjI apane Apa meM yahI kahatI hoyeMgI ki yaha saba ApakA mano' saMkhyAkrameNa vividhA adhikA bhaveyuH, bhilaSita zubha AzIrvacana hone ke yogya hai, maiM to, satyo rucerna viSayaH khalu yuSpavatyAH / jaisA bhI Apane kahA hai, aisA kabhI manase bhI tarka tasmAdiyaM prakRtizuddharuciviratyAH, nahIM kara sktii| maiM cAhe jo bhI koI hU~, kintu maiM magnAM striyaM prakurute bhavatI svaziSyAm // 35 // ApakI bhI bahina avazya hU~ / 38 / 124 | prathama khaNDa : zubha kAmanA : abhinandana www.jain Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha gacchAmyahaM yadapi matsamayAnukUlam, abhipUta aura IyAsamiti evaM sUkSma guptiyoM ke nantu satIH savinayaM pathi vA munInAm / avadhAna meM niSNAta aisI satIjI ko bhI jo satisthalasya savidhe sati me munIn vA, khutto vandana na kare to maiM usako apane mana meM granthAbhinandanapade kuta eva neyAm / 36 / pRthivI para karmahIna mAnatA hU~ / 42 / / yadyapi maiM mere samaya ke anukUla satiyoM aura tasmAdahaM sakalazIlaguNarupetAm, santoM ke upAzraya ke pAsa meM hone para satiyoM ko puSpAbhidhAnarucirAM smtaabhiruupaam| savinaya vandana ke lie jAtA hU~ aura phira rAste meM nabhrAmimAM samabhinandayitu sadAham,i mila jAe~ to bhI namana karatA hU~, aisI sthiti meM padyAJjali savinayaM paramarpayAmi // 43 // jaba satIjI kA granthAbhinandana ho rahA hai to maiM isalie maiM sabhI zIla aura guNoM se yukta samatA granthAbhinandana sthAna para kaise nahIM jAU~-yaha kaise se zobhita ina namra sadA pUjanIya puSpavatI satI jI ho sakatA hai ? ataH maiM aise samaya para to pahuMcUMgA ko abhinandita karane ke lie iSTa padyAJjali ko hI / 36 / savinaya arpaNa karatA huuN|43| kasyApyaho stutimayasya kaveH phalasya, bhAvena bhaktisulabhena samarpito'yam, kAvyasya vA praNayane na hi me prazastiH / padyAJjalirbhavatu me vibhavaM vidhAtum / syAmapyahaM kathamapIha yazo'dhikArI, vAcaH prasAdamabhitaH sugamaM vivarNyam, satyAH prasAdamahimAnamato vadeyam / 40 / prAptuM janaH prayatate rcnaabhilaassH|44|| ajI ! merI kisI bhI stutimaya kavi ke kAvya bhaktisulabha bhAva se samarpita yaha padyAJjali yA phala ke praNayana kI koI bhI prazasti nahIM hai| mere vibhava ko karane ke lie ho| sabhI ora se yadi maiM phira bhI isa meM yaza kA adhikArI hotA hU~ sugama vizeSa varNana ke yogya sarasvatI ke prasAda ko to maiM satIjI kI prasannatA ke mahattva ko hI prApta karane ke liye racanAkAra manuSya prayatna karatA kaha~gA / 4 / rahatA hai / 44 / granthAbhinandana mahotsavato' pi tasyAH, santyeva kAmyaracanAH kavayaH pRthivyAm, kAvyaM bhavedabhimataM paramaM kathaJcit / vANIsudhAsuSamitAM kavitAM dadhAnAH / satyAH pratApanikarAnmama puSpavatyAH, teSAM puraH kavayitu na hi yogyatA me, vANI sadAbhyudayinI munidevatAnAm // 41 // kAko'pi kiM bhavati pukhatayaiva haMsaH // 4 // merI una satI puSpavatIjI ke pratApoM ke samU- pRthivI meM spRharaNIya racanA karane vAle vANI aura granthAbhinandana ke mahotsava ke kAraNa ke amRta se parama zobhita kavitva ko dhAraNa karate se bhI kisI prakAra parama abhimata kAvya bana gayA hue kavijana haiM hI, unake sAmane kavitA karane ke ho to ho, kyoMki muniyoM aura devatAoM kI vANI lie merI yogyatA nahIM hai, jaise haMsa ke paMkhoM ko sadA abhyudaya karane vAlI hotI hai athavA muni- lagAne se hI kAka bhI kyA haMsa hotA hai|45|| devatAoM ke bar3e maMgalakAraka vacana hote haiM / 41 syAmapyaho kavirahaM yadi pAdapUrteH, hRdyAnavadyacaritA cAraNAbhipUtAm, sarve bhaveyurapare kavayo manuSyAH / IryAsamityatiguguptyavadhAnasiddhAm / zabdadhvanevilasitArtharasAM subhAvAm, etAdRzImapi satI na namet trikRtvaH, padyAli racayituM kapayaH kimeyuH // 46 // manye janaM manasi taM bhuvikarma hInam / / 2 / / yadi pAdapUrti ke kAraNa se maiM bhI kavi ho priya aura pAvana carita aura AcaraNoM se jAU~ to dUsare saba manuSya kavi ho jaayeNge| taba hRdayodgArA 125 www.jainelibrar Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha zabdoM kI dhvani se camatkRta artha aura rasIlI nindantu ke'pi munayo yadi vA stuvantu, sundara bhAvoM kI padyAvali ko racane ke lie kyA satyo'pyamUH kimapi vA kayayeyuretAm / vAnara AyeMge ? 146 / puSpazriyaM bhavatu tAM kamanIya kAntim , satyA guNeSu niyatAstruTayo bhaveyuH dAntAM namAmi nirataM sutarAM stavImi // 48 // bhAveSvapIha mama vAzayabodhakeSu / yadi koI bhI munijana nindA kareM yA prazaMsA doSAzcate'pi bahavaH kRpayA sudhIbhiH, kareM yA ye satiyA~ bhI inako kucha bhI kahA kareM, jo kSamyA bhaveyuradhamo dayanIya eva // 47 // bhI ho, huA kare kintu una jitendriya svabhAva sundara bhagavatI puSpavatIjI satIjI ke guNoM meM truTiyA~ puSpazrI satIjI ko sadA namana karatA hU~ aura acchI avazya hoyeNgii| aura mere bhI yahA~ Azayabodhaka taraha prazaMsA karatA huuN|48|| vicAroM meM doSa, ve bhI bahuta hoyeMge, ve sudhIjanoM ayaM ramAzaGkaranAmakaH kaviH se kRpayA kSamya hoyeMge / kyoMki adhama dayanIya hI dadhAti padyAJjalimAtmanirbharama / hotA hai / 47 / samAdare granthamaye'bhinandane virAjatAM saurabhamAvahannaho // 46 // [lipikAra kI likhAvaTa bahuta hI aspaSTa tathA truTipUrNa hone ke kAraNa yadi ukta padyAvalI evaM hindI anuvAda meM azuddhi doSa dRSTigata ho to pAThaka kSamA kreN| -sampAdaka EelOnaos 26 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana hatic www.jainte Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha C2630C2599 59 IOCOCICIOCESSIG THEHARASHTRARHIREMIERRIHITHI sva ra ke SEC610050000000RIORPISODEG0407499184904001008GOSTERESTRICC000000000000000000000000055510050004IDIDOE C2599$9999999999999999999999999999929999999999999999 20:32:0823 pUjya pitAzrI jIvanasiMha jI se jagajIvana pAyA hai, pUjya 'premadevI' mAtuzrI kI premila-chavi-chAyA hai / 'osavAla baraDiyA' jaina sthAnakavAsI-dharma lie, jaga-maMgala karane ko 'maMgalavAra' janmadina bhAyA hai| 'vizvasanta sadguru zrI puSkara muni' kA AzIrvAda milA, guruNI 'mahAsatI zrI sohanakuMvari' kA puNya-prazAda milaa| 'prabhAvatI' mAtA, bhrAtA zrI devendra muni' kRtkRtya hue, bhAgya udaya ho gaye 'udayapura' meM dIkSA-AhlAda milaa| dIkSita hokara 'mahAsatI zrI puSpavatI' kahalAI haiM, sthAnakavAsI paramparA ne viduSI sAdhvI pAI haiN| jJAna-gaMbhIrA, siddha-sAdhikA, zramaNI-saMgha suhAI haiM, bhakti-jJAna aura karmayoga kA zubha-saMgama sukhadAI hai| janma liyA 'maMgala' ko, dIkSA lene ko 'zanivAra' milaa| 'zubha' ho cAhe 'azubha' sabhI para zubha-samAna adhikAra milaa| 'kRSNa pakSa' meM janmI 'zukla pakSa' meM dIkSA pAI hai, 'asat' se 'sat' taka, jaga-maga-tama meM jyotirmaya vistAra milaa| sumadhura-ojasvI-vANI meM, cintana kI gaharAI hai| satya-zIla - cAritrya - saMgaThana, anuzAsana - U~cAI hai| priya-pIyUSa - pravacanoM se janasevA-hita jana-jIvana ne, sadAcAra - patha para bar3hane kI prabala-preraNA pAI hai| nyAya-kAvya-sAhitya-vyAkaraNa-darzana sabakA manana kiyA, jaina-dharma-siddhAnta Adi sabakA mana se anugamana kiyaa| "mahAsatI zrI puSpavatI jI mahArAja ne niSThA se. jana-gaNa-mana ke adhyApana ko adhikAdhika adhyayana kiyaa| zataka', 'puJja', 'pravacana', 'puruSArtha kA phala', meM 'prabhA' pradarzana hai, 'dasavaikAlika satra', 'satI kA zApa', 'kalpatarU' cintana hai| 'puSpa-parAga', kinAre-kinAre', 'sudhA-sindhu', 'saMgIta-prabhA', 'sAdhanA saurabha', 'pIyUSa ghaTa', 'sAhasa kA sambala' prakAzana hai| jinakI guru-gaurava-garimAmaya vANI zubha sukhadAI hai, jinakI saphala sAdhanA ne sAdhana kI rAha dikhAI hai| aisI sAdhvI mahAsatI viduSI zrI puSpavatI jI kIdaivayoga se durlabha dIkSA svarNa jayantI AI hai| tana niSkAma bhale hI ho, mana-karma sakAma hamAre haiM, gati avaruddha bhale hI ho, para paga avirAma hamAre haiN| jinake jIvana kI pAvanatA puSpa-parAga bakhera rahI, unake zrI caraNoM meM sAdara namra praNAma hamAre haiN| -kavi samrATa nirbhaya hAtharasI (hAtharasa) nA aNdN cNdN kudiriNciNdNtt aNdiNcddN jrigiNdiNciNdiNciNdi 6 1005000CCCC055813641454810088054505665009CCESSOSISCCCIDCORICICICIETSIDEOCIDIOEMEDICICICIENCE va nda L IT A RAMERA vandanA ke svara | 127 www.jaine Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha prammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmH na ma na ! -jJAja bhArilla vItarAga bhagavanta-kRpA se saba zubha ho, 'puSpavatI' aisI sannArI, sAdhvI kI, saba jIvoM ko sadAkAla sukha-zAnti mile| mahAsatI kI hotI hai jayakAra sadA / vighna dUra hoM, maMgalamaya jIvana-patha ho, hAtha jor3akara natamastaka hotA hai jaga, jinazAsana kA sundara zatadala kamala khile / / aura mAnatA hai unakA upakAra sadA / / pahile to mAnava-jIvana hI durlabha hai, maiM kyA hU~ ? kavi ? nahIM, alpajJAnI hU~ maiM, phira uttama kula meM yadi janma mile to kyaa| mere pAsa kahA~ haiM zabda ki kucha gAU~ ? uttama kula pAkara satsaMga-sAdhanA ho, parama tapasvini, mahAsatI ke arcana hita, mAtA-pitA susaMskRta ho, taba bhAgya jagA / bhAvoM ke zubha sumana kahA~ se maiM lAU~ ? mAnava, jIvana pAte haiM, mara jAte haiM, jo kucha lAe the vaha bhI kho jAte haiN| sUraja ko dIpaka kaise dikhalAU~gA? agina guNoM kA gAna kahAM kara pAU~gA? aise jo mAnava haiM vahI abhAge haiM, unakA jJAna agAdha, tapasyA himagiri-sI, apane patha meM khuda kaMTaka bo jAte haiN| maiM to sIr3hI eka nahIM car3ha paauuNgaa| svamiNa avasara hotA hai mAnava-jIvana, dUra-dUra se darzana isakA sadupayoga karanA hai mAnavatA / hI kara sakatA hU~, ise vyartha jAne apanA mAnava-janma dhanya kara sakatA huuN| denA hai kAyaratA, unake parama tapomaya jIvana ke akSaya, isakA durupayoga karanA hai dAnavatA // puNya-koSa se yaha jholI bhara sakatA huuN| jo haiM vIra, vivekI, ve Age bar3hate, itanA bhI to merA puNyodaya hI hai, apane sAtha anya ko bhI le calate haiN| unakA darzana mujhe sudhAmaya karatA hai| aMdhakAramaya kAlI amA-nizA meM ve, jalate hue pApamaya mere antara ko, puNya-prakAzita paMtha-dIpa-se jalate haiN| unakA smaraNa zAnti ke jala se bharatA hai / satata pravAhita kAla kabhI roke na rukA, mahAsatI cAritrya-zikhara para sthita haiM jo, bahatI jAtI hai avirAma smy-dhaaraa| unakA darzana mujhe 'indra' ne krvaayaa| isa dhArA meM kabhI-kabhI khila AtA hai, munivara ve 'devendra' pUjya haiM utane hI, koI pAvana kamala puSpa sundara, pyArA // kRpAbhAva se mujhe jinhoMne apanAyA / / aise munivara ko merA sAdara vandana ! aisI mahAsatI ko zata-zata bAra namana ! unake zrI caraNoM meM rahU~ avasthita maiM, unakI sAkSI meM bIte merA jIvana / / HHHHHHHHHHHHHHHHHHiffiHitHmmitTihirmiti 128 | prathama khaNDa : zubha kAmanA : abhinandana www.jainel Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha PHHHHHHHHHH .... Mar vandanA ke phUla -phUlacanda borundiyA "jasanagara" .......................... ...................... PAPPHIRHA NASMISRDHAdamVERVADHANASHIK A AGIRITERAMANARASWANORM saMta satI bahu dIpatA, zramaNa saMgha nA prANa / / upAdhyAya puSkara muni kesarI rAjasthAna / / 1 / / zAstrI zrI devendra muni, upAcArya gaNaIza / / divya vibhUtiyA~ saMgha meM, zAMta dAMta vizeSa // 2 // parama viduSI mahAsatI, puSpavatI guNakhAna / / dIkSA varasa pacAsa kI, svarNa jayanti jAna // 3 // janma udayapura meM bhayo, jIvanasiMha jI tAta / / osavaMza meM barar3iyA premA devI mAta // 4 // UgaNIso IkyAsI meM miMgasara kAlI rena / / sAtama maMgalavAra ne prakaTI sundara bena // 5 // paramparA amareza kI, tAraka ziSya vinIta / / jyAMrA ziSya suhAvanA, puSkara muni punIta / / 6 / / candanabAlA zramaNI saMgha, mukhiyA sohana khAsa / / prabhAvatI jI kI prabhA jIvana meM ujAsa // 7 / / jyAM pAse dIkSA lahI, caurANUM kI sAla / / mAghasudI terasa zanI, udayapura vizAla // 8 // jina Agama aru vyAkaraNa, kAvya nyAya sAhitya / / para darzana adhyayanakara, camakAyo Aditya // 6 // mAravAr3a, mevADa meM, aura hIM madhyapradeza / / dharma dIpAyo jaina ro, de de zubha sandeza / / 10 / / Agama jJAtA upAcArya, sAhitya sarajana hAra / / bhrAtA devendra muni, jina zAsana zRMgAra // 11 / / bhrAtA, mAtA, benajI, tIna hI dIkSA lIdha // baraDiyA vaMza dIpAvIyo, puSkara mahimA kIdha / / 12 / / ziSyA sundara tAMharI, candrA, priya, kiraNeza / / ratna jyoti va suprabhA, vAr3I yA amareza / / 13 / / cira Ayu ho mahAsatI, abhinA6na pRpeza / / zAsana dIpe vIra ro, vandana "phUla" hameza / / 14 / / AMAAN vandanA ke phUla | 126 NE www.laine Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. ........ ..................... sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha Abos nAma mahimA maMDita-maNi -zrIcanda sarAnA 'sarasa' jIvana mahAsAgara kI mahimA maMDita maNi hai, bhava-sAgara se tAraka tarala deva-taraNi hai| zAnti-saukhya - sadbhAgya-sadguNoM kI saraNi hai, puNya-parAga-pravAla prabhAsita puSpavatI zramaNI haiN| mahilA kI mahimA jinake AdarzoM se maMDita hai, zramaNI kI zobhA jinake sasaMyama se syandita hai| bahu AyAmI pratibhA jinakI, prajJA kI paMDita hai, una puSpavatI bhaginI zramaNI ke caraNa deva vaMdita hai| pu SpA STa ka - kaMvaracandra jaina botharA, [maMDI gIdar3abAhA paMjAba] E jina zAsana kA haiM zRMgAra jhUThA hai saba merA-terA | mahAsatI zrI puSpavatI moha mAna kA toDo gherA adbhuta karatI dharma pracAra prabhu-caraNoM meM lAo DerA / mahAsatI zrI puSpavatI // 1 // aise detI madhura vicAra tajakara bhare huye bhaMDAre mahAsatI zrI puSpavatI // 5 // najakara parijana pyAre sAre krodha kAma ke cora ucakke paMca mahAvrata jinane dhAre caurAsI meM dete dhakke gaI jagata ko Thokara mAra unake khUba chur3AtI chakke mahAsatI zrI puSpavatI // 2 // jainadharma kI paharedAra janatA ko sanmArga dikhAne mahAsatI zrI puSpavatI // 6 // lobha kSoma chala chadma chuDAne mahilAoM meM jJAna bhakti lakha prema pyAra kA pATha par3hAne navayuvakoM meM nava jAgRti lakha bhASaNa karatI amRta dhAra hara ika meM hI Atma zakti lakha mahAsatI zrI puSpavatI // 3 // hotI harSita aparaMpAra duniyAM vAloM! jAgo-jAgo mahAsatI zrI puSpavatI // 7 // Alasa nidrA gaphalata tyAgo "kaMvaracanda" itanA hI likhatA dUra bhUta bhaya bhaya se bhAgo ina-sA tyAga bahata kama dikhatA rahI zeranI-sI lalakAra kauna sAmane inake TikatA mahAsatI zrI puSpavatI / / 4 / / gahana guNoM kI haiM bhaNDAra mahAsatI zrI puSpavatI // 8 // iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHPAmAmAmAmA 13 0 | prathama khaNDa : zubha kAmanA : abhinandana Hemcitronal www.jaine .. . Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha HTTPHHHHHHHHirit puSpa-parAga -sau0 vijayakumArI botharA. B. A., B. E. D. maNDI gIdaDabAhA [paMjAba] puSpavatI viduSI satI-kA hai jIvana dhny| mAtA, bhrAtA isa taraha, dIkSita hokara aap| aisI huA dharma-prabhAvikA, viralI hogI anya // karate, karavAte sadA, jinavara jI kA jApa / / pyArI nArI jAti para, karane ko upakAra / kaise mahilA maNDalI, unnata ho dina-rAta / lagatA hai ApakA, maMgalamaya avatAra // bahuta Apake dhyAna meM rahatI hai yaha bAta // satiyA~ hoM jo Apa-sI, gahana jJAna gunnvtii| tajA bharA parivAra saba, taje bhare bhaNDAra / unnata merA deza ho, kaise na phira ati / / koI sIkhe Apase, tajanA yoM saMsAra / .... . .... puNya kiye the Apane, sacamuca satI ! mahAn / liyA nahIM Alasya kA, kabhI Apane nAma / guruvara "puSkara"-se mile, upAdhyAya guNa-khAna // koI sIkhe Apa se parahita karanA kAma / / mAtA jI bhI Apake, saMyama le sukhkaar| mahAvIra bhagavAna kA, divya dayA-sandeza / "prabhAvatI" ke nAma se, rozana haiM saMsAra // detI rahatI Apa haiM, dUra nikaTa ke deza / / (12) muni devendra kumAra haiM, sage Apake bhraat| "vijaya kumArI" botharA, dharakara caraNana zIza / vaMza ApakA phira na ho, kaise jaga vikhyAta // kare kAmanA Apa hoM, unnata vizvAbIsa / / R guruNI mahimA -vairAgina nItU jaina amara sampradAya meM 'puSpA kA bar3A nAma hai| bhAI inake devendra kA saMgha meM bar3A nAma hai| prema kI pyArI pUtrI, jIvana siMha tAta hai||| 1 // sAhitya kA karate sajana ye mahAna pUjya guruNI sohana unakA bhI bar3A nAma hai| jIvana ke kaNa-kaNa meM karuNA kA bhAva hai| 'puSpA' ko apanA kara diyA saMyama jJAna haiM // 2 // jaharIle prANI bacAye kaI bAra hai / / 6 // jisake kUla meM janme unakA bhI bar3A nAma hai| kAmI krodhI lobhI ko, moha se bacAyA hai| barar3iyA jaise kula kA kiyA ber3A pAra hai // 3 // zatra ahaMkArI ko Apane jhukAyA hai // 7 // inakI mAtA 'prabhAjI' kA cAro ora nAma hai| priya ziSya 'candra' unakA bhI bar3A nAma hai| dIkSA liyA jIvana kA kiyA uddhAra hai // 4 // 'nItU' jaisI ziSyA ko diyA jJAna dAna hai / / 8 / / guruNI mahimA | 131 MR. . Master ADMAT Iman www.jaine Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha w FROOR w Fesa wRANPHE -- TITO F - R jina zAsana ko vasuMdharA para, satata dipAtI jAtI hai| parama viduSI pUjyA satI jI, puSpavatI kahalAtI hai / / 1 / / prabhAvatI jI mAta ApakI, pitA jIvanasiMha haiM pyAre / osavAla meM kula barar3iyA hai, jana-jana ke mana mohana gAre / / 2 / / jhIloM kI nagarI zahara udayapura, saMyama vrata apanAyA hai| satya, ahiMsA, kSamA zIla se, jIvana ko camakAyA hai // 3 // mahAvratadhArI, ugravihArI, nirmala yaza ke dhArI haiM / nirmala hai cAritra ApakA, guNa gaNa ke bhaNDArI hai // 4 // gItalatA hai cAMda sarIkhI, teja sUrya sA camaka rahA hai / sAgara sama gambhIra Apa haiM, vacana sudhArasa varSa rahA hai // 5 // zramaNa saMgha hai sAgara jaisA, agaNita jisameM kamala khile / paMca samiti traya gupti dhAraka, anupama-anupama hai virale / / 6 / / a m 0900109999999DDCDD94999900000000000000000099999999999999000000000000E abhinandana zraddhArcanA dvAdazI asledishsosasterdesjeshse fedesiesteofessodedesestestososesisdedesesesesesastesededesesesasodedesastestendesesentendedestastroposestetroessfecadesdasieshsastaseetests. -jayasiMha chAjeDa 'ratneza' ......................................... jagaha-jagaha para vicara-vicara kara, jaina kI dhvajA phaharAI hai| Agama vANI satya sunAkara, duniyA~ supta jagAI hai / / 7 / / sunakara prasanna citta ho jAtA, jaba bhI nAma liyA jaataa| jyoM cAtaka ko svAti nIra ke, milane para Ananda AtA // 8 // suna karake ho jAte gadgada, jisako jaga ke prANI hai| adhika-adhika hai mizrI se bhI, miThI amRta vANI hai // 6 // zramaNa saMgha kI zobhA sArI, aisI hI mahAsatiyoM se / sacamuca tapa-japa sajatA hai, ati gahare jJAnI guNiyoM se / / 10 / / guNa ratnoM kI divya jyoti se, jIvana ApakA jyotirmAna / kyA batalAe~ sacamuca hI tuma, zramaNIratna aura bhAgyavAn / / 11 / / dhIra-vIra-mRdu-zAnta-guNAkara, mahimA ApakI aparampAra / / dIkSA svarNa jayantI prasaMge, 'ratneza' abhinandana hai zata-zata bAra / / 12 / / 1 132 | prathama khaNDa : zubhAkamanA : abhinandana www.jaine Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhavAnapusudtA Abhanandana grantha iiiiifffffffffifffiHRIRTHERN HHHHHHILITARIRITHILIOHITAIRRITICIET MARNERASEANIAMRTCHINAMES I TIHERARATHIER H PANTHRRAHERE durlabha hai vaha patha jise sahaja svIkAra kiyA samatA kI viduSI ne mamatA ke AMcala meM samatA kI kilakAra uThI prabuddha zIla ke zobhA ratha para durgama duSkara bhISaNa dUSaNa timira-bhAra se AkrAMta mArga meM zuddha citta se ArUr3ha huI banI kaMTikA kI bhUmi bhI zobhA siddhi se puSpavatI mevAr3a dharA kI pAvana pratibhA prAkRta-saMskRta kI garimA le Agama sUtra meM datta huI jina zAsana kI zAna banI Atma-prabhAdhI prabhAvatI kI kyoM na jana-mana kalyANa kare aisI jina zAsana kIanuzAsana saccaritra bhAvanA jana sevA jana-jAgaraNa hetu suramya vATikA rUpa huI vizva saMta zrI puSkara muni ko puSkara tIrtha sama pAvana nirmala bhAvoM kI dhArA meM nija svarUpa ko dekha sakI mahAsatI sohanakuMvara ke pAvana-pavitra-caraNa kamala kI raja mAnoM agamya rUpa meM use dikhI / kiyA apane ko apanI or| mAtA kI mamatA meM bhAI zrI devendra muni ke sAhitya sarovara meM DubakI le amara sAdhikA ke caraNAmbuja sudhA sindhu se prakSAla saka to yaha 'mAyA' bhI mAyA ke rUpoM ko bhI chor3a skuu| durlabha hai vaha patha 10a AMAD (piU kaMja-3 arivandanagara, udayapura) --zrImatI mAyA jaina RAPE durlabha hai vaha patha | 133 minsse Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA abhinandana grantha Dr. . gaMgA kI jaba dhAra banI dharma, darzana, kalA saMskRti kA lekhA hai| mAnava ke antastala ne samatA ko jaba-jaba dekhA hai jIvanta huA sapanA jIvana sundara Ananda banA atIta ke calacitroM kI maNi pradIpa kI rekhA hai akSara jJAtA koI nArI brAhmI sI banI hamezA hai sUtra granthiyoM kI gaNanA pAvana kSitija para saMkhya-asaMkhya- ananta rUpa kI suramya sundarI sulekhA hai agni pUjya huI sItA praveza kI dhUma macI jaba pativrata, vAtsalya setu se sAgara kA ullAsa taraMgo meM laharAtA haiM rAjula kA saMkalpa jIvanta huA jana-mana meM nArI kI mamatA bhI samatA kA svara detI hai saubhAgya saMskRti kabhI nahIM hotI hai| jisa saMskRti ke kaNa-kaNa meM candanA kI candana sama surabhi surabhita hotI hai| eka nahIM anekAneka nAriyA~ zaka DAla putriyA~ yakSA, reNA, beNA bhavagatI dIkSA jaba dhAra cukI sarasvatI sura sundarI bAlA -zrImatI mAyA jaina, uda yapura bhAgA, saddA, phattU cenA ratnA jI sI mahAsatI lakSamA, raMbhA, nabalA rUpakuMvara kI havA calI chagana magana huI Agama meM jJAna kuMvara sI tapodhanI jAne kitanoM ne viduSI pada pAyA kitanoM ne kiyA uddhAra samAja aura deza rASTra kA lAbha ku~vara kI pAvana gaMgA DAkU taskara kA dila khIMca sakI eka kalI jaba banI yauvanA siddha svarUpa ke guNa gAtI vajI zahanAI amara loka kI puSkara meM vaha kUda par3I Agama rahasya zruta sUtra sAra se kalI-kalI hI nahIM rahI vaha puSpavatI vaha mahAsatI guru puSkara se jJAna razmi kA bodha likhA camaka uThA gaganAMcala sArA samatA ke sarala vicAroM se jana jIvana meM amRta rasa ko ghola sakI pAvana vaha dhanya dharA madhura mRdula jana vANI se saMskRta, prAkRta, hindI rAjasthAnI kA bhI rAga jagA barasAtI amRta nIra sadA zata-zata vandana abhinandana se 'mAyA' kI savitA gaMgA kI jaba dhAra bnii| 134 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana www.jainelion Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI Abhanandana grantha 1980% ?? ?????? ? ? ? ] ] ] 070887077 770000000000000000000000 mahimA chAI cAroM ora -vairAgI saMjaya jaina (vartamAna- zrI surendra muni) ******** * * * * ******************** * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * ********* iiiiiiiffffffffffffffffffitiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiififffilifffiilimfiliffiffitiffffffiliffTREA puSpa guruNI kI mahimA chAI hai cAroM ora, bhavarA nAce phUloM para, jyoM janatA Ave daur3a ||tter|| bAla avasthA meM saMyama dhArA, vANI kI tuma ho nirmala dhArA / Apa tire aura tAre jana-jana kA kiyA uddhAra // 1 // mArga saMyama kA Apane batAyA, avaguNa jIvana se dUra bhgaayaa| kadama Apake bar3hate haiM, mukti nagara kI ora // 2 // nara-nArI gAte haiM gaurava tumhArA, teja camakatA hai jaise sitArA / sAvana meM bAdala kI garjana, suna nAce mora // 3 / / daur3a ke tumhAre darzana ko AU~, darzana karake jIvana dhanya bnaauuN| bhava-bhava ke isa cakkara se, Apa bacAvo moya // 4 // guruNI jI merI vandanA svIkAro, nayA bhaMvara meM par3I pAra utaaro| "saMjaya" pukAre mere kAjaliyA kI kora // 5 // ma five MERIHIMI RRITHIPARma mAmA mahimA chAI cAge ora | 135 www.jain Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha tumhAre vinaya, viveka vairAgya kI gaMgotrI se udgata nirmala-svaccha-jIvana pravAha ko dekha, guru janoM ke pramoda pUrNa hRdaya se AzIrvAda ke sumana niHsRta jIvana meM hI sadA phalita-puSpita, iiiiiiiiiiiiiiii tumhAre tyAga-saMyama-sAdhanA-saMskRta sadAcaraNa kI sarjanA se pAvana sahaja saumya-bhAvoM se bharita ye khile haiM zubhakAmanAoM ke sumana i iiiHRESTHHTHALLER ENTERNETRIES tumhArI navanavonmeSa zAlinI pratibhA-prajJA antara-unmeSa kholane vAlI pravacana-paTutA, hRdaya ratha ko spandita karane vAlI kuzala kAvya kRtiyA~, par3hakara, sunakara, avalokana kara, jagA, jinake hRdaya me zraddhA kA dIpaka umar3A ullAsa kA udreka bhakti-bharita bhAvoM kA Areka, unakI, zabda-sUtroM meM saMyojita zraddhA pUrNa bhAva-kaliyA~ bhAvoM kA puSpahAra bana, TaeNgAhai ina patra-pAdapoM para svIkAra karo, he puSpavatI mahAsatI zubhakAmanA, abhivandana abhinandana ! 136 | prathama khaNDa : zubhakAmanA : abhinandana LI SNE EMORRHOS + KHARA www.jainelions ARE Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvi tI ya kha NDa Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha 1625 0000 60968 jaina zAsana - prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNI paramparA - upAcArya zrI devendra muni 1666666666666666666666666666666 0000666666666 [ sAdhvI ratna puSpavatIjI ma. ke jisa sadguNa suvAsa snigdha sarvatobhadra vyaktitva ke prati jana-jana kA mana bhAva vibhora hai, jisake prati gurujana AzIrvacana evaM maMgala kAmanA ke puSpa varSA rahe haiM, vidvad manISI jinakI sadguNa lalita kalita kalAoM kA abhinandana kara rahe haiM aura zraddhA-bhakti saMbhRta bhakta hRdaya jinakI vandanA va zraddhAnA meM bhAvanAoM kI mUlyavAna maNiyAM prastuta kara rahe haiM, unakA jIvana paricaya jAnane kI utsukatA bhI lalaka rahI hai aura unakI paramparA kA itihAsa jAnane kI jijJAsA bhI prabala ho rahI hai - yaha svAbhAvika hai / prastuta meM hama sarvaprathama bhagavAna mahAvIra kI pAvana paramparA kI pratinidhi mahAbhAgA zramaNiyoM kA eka saMkSipta itivRtta prastuta karanA cAhate haiM, aura pazcAt isI paramparA kA pratinidhitva karane vAlI mahArutI puSpavatIjI kA saMkSipta jIvana vRtta : - saMpAdaka ] mUla se phUla taka prathama zatAbdI bhagavAna mahAvIra ne kevalajJAna hone ke pazcAt catuvidha tIrtha kI sthApanA kI / sAdhuoM meM gaNadhara gautama pramukha the to sAdhviyoM meM candanabAlA mukhya thIM / kintu unake pazcAt kauna pramukha sAdhviya huI, isa sambandha meM itihAsa mauna hai / yoM AryA candanabAlA ke pazcAt AryA suvratA, AryA dharmI, Arya jambU kI padmAvatI, kamalamAlA, vijayazrI, jayazrI, kamalAvatI, suseNA, vIramatI, ajayasenA ina ATha sAsuoM ke pravrajyA grahaNa karane kA ullekha hai aura jambU kI ATha patniyA~ samudrazrI, padmazrI, padmasenA, kanakasenA, nabhasenA, kanakazrI, rUpazrI, jayazrI, inake bhI AhatI dIkSA lene kA varNana hai / vIra nirvANa saM0 20 meM avantI ke rAjA pAlaka ne apane jyeSTha putra avantIvardhana ko rAjya tathA laghuputra rASTravardhana ko yuvarAja pada para AsIna kara svayaM ne Arya sudharmA ke pAsa pravrajyA grahaNa kI thI / rASTravardhana kI patnI kA nAma dhAriNI thA / dhAriNI ke divya rUpa para avantIvardhana mugdha ho jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNIM paramparA : upAcArya zrI devendramuni | 137 www.jaine: Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha gyaa| ataH dhAriNI ardharAtri meM hI putra aura pati ko chor3akara apane zIla kI rakSA hetu mahala kA parityAga kara cala dI aura kauzAMbI kI yAnazAlA meM ThaharI huI sAdhviyoM ke pAsa phuNcii| use saMsAra se virakti ho cukI thii| vaha sagarbhA thii| kintu usane yaha rahasya sAdhviyoM ko na batAkara sAdhvI bnii| kucha samaya ke pazcAt garbha sUcaka spaSTa cinhoM ko dekhakara sAdhvI pramukhA ne pUchA taba usane sahI sthiti batAyI / garbhakAla pUrNa hone para putra ko janma diyA aura rAtri ke gahana aMdhakAra meM navajAta zizu ko usake pitA ke AbhUSaNoM ke sAtha kozAMbI nareza ne rAjaprAsAda meM rakha diyaa| rAjA ne usa zizu ko le liyA aura usakA nAma maNiprabha rakhA, aura punaH dhAriNI ne prAyazcitta lekara Atmazuddhi ke patha para caraNa bddh'aayaa| avantIvardhana ko bhI jaba dhAraNI na milI to apane bhAI kI hatyA se use bhI virakti huii| aura dhAriNI ke putra avantIsena ko rAjya de usane bhI pravrajyA grahaNa kii| jaba maNiprabha aura avantIsena ye donoM bhAI yuddha ke maidAna meM pahuMce taba sAdhvI dhAriNI ne donoM bhAiyoM ko satya-tathya batAkara yuddha kA nivAraNa kiyaa| 1] dUsarI, tIsarI zatAbdI AryA yakSA : adbhuta dhAraNA zakti vIra nirvANa kI dUsarI-tIsarI sadI meM mahAmantrI zaka DAla kI putriyA~ aura Arya sthUlabhadra kI bahaneM yakSA, yakSadinnA, bhUtA, bhUtadinA, se.NA, deNA, reNA ina sAtoM ne bhI pravrajyA grahaNa kI thii| ve atyanta pratibhAsampanna thiiN| mazaH eka bAra, do bAra yAvat sAta bAra sunakara ve kaTina se kaThina viSayoM ko bhI yAda kara letI thiiN| unhone antima nanda kI rAjyasabhA meM apanI adabhuta smaraNa zakti ke camatkAra se vararuci jaise murdhanya vijJa ke ahaMkAra ko naSTa kiyA thaa| sAtoM bahanoM ke tathA bhAI sthalabhadra ke pravajita hone ke pazcAt unake laghu bhrAtA zrIyaka ne bhI pravrajyA grahaNa kI jo atyanta sukomala prakRti ke the| bhUkha aura pyAsa ko sahana karane meM akSama the| sAdhvI yakSA kI prabala preraNA se zrIyaka ne upavAsa kiyA aura usakA rAtri meM prANAnta ho gayA jisase yakSA ne muni kI mRtyu kA kAraNa apane Apako maanaa| duHkha, pazcAttApa aura AtmaglAni se apane Apako dRHkhI anubhava karane lgii| kaI dinoM taka anna-jala grahaNa nahIM kiyaa| saMgha ke atyadhika Agraha para usane kahA ki kevalajJAnI mujhe kaha deM ki maiM nirdoSa hU~ / anna-jala grahaNa karUMgI, anyathA nhiiN| saMgha ne zAsanAdhiSThAtrI devI kI ArAdhanA kI / devI kI sahAyatA se AryA yakSA mahAvideha kSetra meM bhagavAna zrI sImandhara svAmI kI sevA meM phuNcii| bhagavAna ne use nirdoSa batAyA aura cAra adhyayana pradAna kiye| devI kI sahAyatA se vaha punaH lauTa ayo| uhone cAroM adhyayana saMgha ke samakSa prasta (vaye jo Aja cUlikAoM ke rUpa meM vidyamAna haiN| ina sabhI sAdhviyoM kA sAdhvI saMgha meM viziSTa sthAna thA para ye pravatinI Adi pada para rahIM yA nahIM isa sambandha meM spaSTa ullekha nahIM hai| cauthI zatAbdI mahAn viduSI AryA poiNI Adi inake pazcAt kauna sAdhviyA~ unake paTTa para AsIna huIM yaha jAnakArI prApta nahIM hotI hai / vAcanAcArya Arya balirasaha ke samaya himavanta sva rAvalI ke anusAra viduSI AryA poiNI tathA anya tIna sau sAdhviyA~ vidyamAna thiiN| valiga catravartI mahAmeghavAhana khAravela dvArA vIra nirvANa caturtha zatAbdI 13% | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana FFternetronals www.jainelibrary: :: ........" :: Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA abhinandana grantha ke prathama caraNa meM kumAragiri para Agama pariSada huI thI, jisameM vAcanAcArya Arya balissaha aura gaNAcArya susthita supratibaddha kI paramparAoM ke pA~ca sau zramaNa upasthita hue the| vahA~ AryA poiNI bhI tInasau zramaNiyoM ke sAtha upasthita haI thiiN| isase spaSTa hai ki AryA poiNI mahAna pratibhAzAlI aura Agama rahasya ko jAnane vAlI thiiN| unake kula, vaya, dIkSA, zikSA, sAdhanA sambandhI anya paricaya prApta nahIM hai / himavanta sthavirAvalI se spaSTa hai ki poiNI kA caturvidha saMgha meM gauravapUrNa sthAna thaa| pA~cavIM zatAbdI rUpa aura vairAgya kA saMgama : AryA sarasvatI vIra nirvANa ko pAMcavIM zato meM dvitIya kAlakAcArya ko bhaginI sarasvatI thii| unake pitA kA nAma vairasiMha aura mAtA kA nAma sUra sundarI thaa| rAjakumAra kAlaka kA apanI bahana sarasvatI para apAra sneha thA / guNAkara muni ke upadeza se donoM ne jaina dAkSA grahaNa kii| eka bAra Arya kAlaka ke darzana hetu sAdhvI sarasvatI ujjayinI phNcii| rAjA gardabhilla ne usake anupama lAvaNya ko dekhA to vaha usa para mugdha ho gyaa| usane apane rAjapUruSoM dvArA sAdhvI sarasvatI kA apaharaNa karavAyA / Arya kAlaka ko gardabhilla ke ghora anAcAra kA patA lgaa| rAjA ko samajhAne kA prayAsa kiyA, kintu rAjA na smjhaa| ataH Arya kAlaka ne zakoM kI sahAyatA prApta kI evaM apane bhAnaje bhar3auMca ke rAjA bhAnumitra ko lekara yuddha kiyA, sAdhvI sarasvatI ko mukta karavAyA aura punaH apanI bahana sarasvatI ko dIkSA pradAna kii| sAdhvI sarasvatI aneka kaSToM kA sAmanA karake bhI apane patha se cyuta nahIM hii| AryA sunandA mAtA vIra nirvANa kI pAMcavI zatI meM Arya vajra kI mAtA sunandA ne pravrajyA grahaNa kI thii| unhoMne kisa zramaNI ke pAsa zramaNadharma svIkAra kiyA usake nAma kA ullekha kahIM nahIM milatA hai| yaha satya hai ki usa yuga meM sAdhviyoM kA virATa samudAya hogA, kyoMki bAlaka vajra ne sAdhviyoM se hI sunakara ekAdaza aMgoM kA adhyayana kiyA thaa| - chaThI zatAbdI anurAga virAga banA : AryA rukmiNI vIra nirvANa kI chaThI zatAbdI ke pUrvArddha meM sAdhvI rukmiNI kA varNana milatA hai / vaha pATalIputra ke koTyAdhIza zreSThI dhana kI ekalautI putrI thii| Arya vajra ke anupama rUpa ko nihAra kara mugdha ho gii| usane apane hRdaya kI bAta pitA se khii| vaha eka araba mudrAe~ tathA divya vastrAbhUSaNoM ko lekara vajrasvAmI ke pAsa phuNcaa| kintu rukmiNI ne vajrasvAmI ke tyAga-vairAgya se chalachalAte hue upadeza ko sunakara pravrajyA grahaNa kI aura rukmiNI tathA vrajasvAmI ke apUrva tyAga ko dekhakara sabhI kA sira zraddhA se nata ho gyaa| vIra nirvANa kI pA~cavI-chaThI zatI meM eka videzI mahilA ke dvArA ArhatI dIkSA grahaNa karane kA ullekha prApta hotA hai| vizeSAvazyakabhASya tathA nizIthacuNi meM varNana hai ki muruNDarAja kI vidhavA bahana pravrajyA lenA cAhatI thii| muruNDarAja ne sAdhviyoM kI parIkSA lene hetu eka Ayojana kiyA ki kauna sAdhvI kaisI hai ? eka bhImakAya hAthI para mahAvata baiTha gayA aura caurAhe para vaha khar3A ho gyaa| jaba koI bhI sAdhvI udhara se nikalatI taba mahAvata hAthI ko sAdhvI kI ora bar3hAte hue sAdhvI cetAvanI detA ki sabhI vastroM kA parityAga kara nirvasanA ho jAya, nahIM to yaha hAthI tumheM apane pA~voM se kucala DAlegA / aneka sAdhviyA~, parivrAjikAe~, bhikSuNiyA~ udhara nikliiN| bhayabhIta hokara unhoMne jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni / 136 www.jainel Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha vastroM kA parityAga kiyA / anta meM eka jaina zramaNI udhara aayii| zramaNI ke dhairya kI kaThora parIkSA lene ke lie hAthI jyoM hI usakI ora bar3hane lagA tyoM hI usane kramazaH apane dharmopakaraNa udhara pheMka diye, usake pazcAt sAdhvI hAthI ke idhara-udhara ghUmane lgii| kintu usane apanA vastra-tyAga nahIM kiyaa| jaba janasamUha ne yaha dRzya dekhA to unakA Akroza ubhara AyA / muruNDarAja ne bhI saMketa kara hAthI ko hastizAlA meM bhijavAyA aura usI sAdhvI ke pAsa apanI bahana ko pravajita kraayaa| sAhasa, sahanazIlatA, zAnti aura sAdhanA kI pratimUrti usa sAdhvI kA tathA muruNDa rAjakumArI ina donoM kA nAma kyA thA, yaha jJAta nahIM hai| zrutAdhyayana kI apUrva preraNA : sAdhvI mAtA rudrasomA vIranirvANa kI chaThI zatI meM AryarakSita kI mAtA sAdhvI rudrasomA kA nAma bhI bhulAyA nahIM jA sakatA jisane apane pyAre putra ko jo gambhIra adhyayana kara lauTA thA, use pUrvo kA adhyayana karane hetu AcArya tosalIpUtra ke pAsa preSita kiyA aura sArddha nau pUrva kA AryarakSita ke pAsa adhyayana kiyaa| rudrasomA kI preraNA se hI rAjapurohita somadeva tathA usake parivAra ke anekoM vyaktiyoM ne AhatI dIkSA svIkAra kI aura svayaM usane bhii| usakA yazasvI jIvana itihAsa kI anamola sampadA hai| dAnavIrA zramaNI IzvarI ___ vIra nirvANa kI chaThI zatI ke antima dazaka meM sAdhvI IzvarI kA nAma AtA hai| bhISaNa duSkAla se chaTapaTAte hue sopArava nagara kA Ibha zreSThI jinadatta thaa| usakI patnI kA nAma IzvarI thaa| bahuta prayatna karane para bhI anna prApta nahIM huA, anta meM eka lAkha mudrA se aMjalI bhara anna prApta kiyA / usameM viSa milAkara sabhI ne marane kA nizcaya kiyaa| usa samaya muni bhikSA ke lie aaye| IzvarI muni ko dekhakara atyanta AhlAdita huI / Arya va sena ne IzvarI ko batAyA ki viSa milAne kI AvazyakatA nahIM hai / kala se sukAla hogaa| usI rAtri meM anna ke jahAja A gaye jisase sabhI ke jIvana meM sukha-zAMti kI baMzI bajane lgii| IzvarI kI preraNA se seTha jinadatta ne apane nAgendra, candra, nivRtti aura vidyAdhara ina cAroM putroM ke sAtha ArhatI dIkSA grahaNa kii| aura unake nAmoM se gaccha aura kula paramparA prArambha huI / sAdhvI IzvarI ne bhI utkRSTa sAdhanA kara apane jIvana ko cmkaayaa| isake pazcAt bhI aneka sAdhviyA~ huI, kintu RmabAra unakA ullekha yA paricaya nahIM milatA ma UrjA, bauddhika cArya, nIti kauzala evaM prakhara pratibhA se jaina zAsana kI mahanIya sevA kI / maiM yaha mAnatA hU~ ki aisI aneka divya pratibhAoM ne janma liyA hai, kintu unake kartRtva kA sahI mUlyAMkana nahIM ho sakA / itihAsa sAmagrI kSata-vikSata ho jAne se Aja unakA koI varNana nahIM miltaa| 0 aThArahavIM zatAbdI tejomUrti bhAgyazAlinI bhAgAjI hama yahA~ aThArahavIM sadI kI eka tejasvinI sthAnakavAsI sAdhvI kA paricaya de rahe haiM jinakA janma dehalI meM huA thaa| unake mAtA-pitA kA nAma jJAta nahIM hai aura unakA sAMsArika nAma bhI kyA thA yaha bhI patA nahIM hai| para unhoMne AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja ke samudAya meM kisI sAdhvI ke pAsa AhatI dIkSA grahaNa kI thii| ye mahAn pratibhAsampanna thiiN| inakA zramaNI jIvana kA nAma mahAsatI bhAgAjI thA / inake dvArA likhe hue anekoM zAstra, rAsa tathA anya granthoM kI pratilipiyA~ zrI amara jaina jJAna bhaNDAra, jodhapura meM tathA anyatra saMgrahIta haiN| lipi utanI sundara nahIM hai, para prAyaH zuddha hai| aura lipi ko dekhakara aisA jJAta hotA hai lekhikA ne saikar3oM granthoM kI pratilipiyAM kI hoNgii| AcAryazrI 140 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana ...... www.jainen tar . .. .. Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha amarasiMhajI mahArAja ke netRtva meM paMcevara grAma meM jo santa sammelana huA thA usameM unhoMne bhI bhAga liyA thA / aura jo prastAva pArita hue unameM unake hastAkSara bhI haiM / anuzruti hai ki unheM battIsa Agama kaNThastha the / eka bAra ve dehalI meM virAja rahI thIM / zauca ke lie ve apanI ziSyAoM ke sAtha jaMgala meM padhArIM / vahA~ se lauTane ke pazcAt rAste meM eka upavana thA usameM eka bahuta ramaNIya sthAna thA jo ekAnta meM thA vahA~ para baiThakara mahAsatI jI svAdhyAya karane lagIM / svAdhyAya cala rahI thI, idhara bRhad nau tattva ke racayitA zrAvaka dalapatasiMhajI udhara se A nikale / unhoMne dekhA ki upavana ke vRkSoM ke patta e danAdana gira rahe haiM, phUla murajhA rahe haiM / asamaya meM patajhar3a ko AyA huA dekhakara unhoMne socA isakA kyA kAraNa hai ? idhara-udhara dekhA to unheM mahAsatI jI ekAnta meM baiThI huI dikhAyI dIM / zrAvakajI unakI sevA meM pahuMce / namana kara unhoMne mahAsatI se pUchA- Apa kyA kara rahI haiM ? mahAsatIjI ne batAyA ki maiM svAdhyAya kara rahI hU~ / isa samaya candraprajJapti aura sUryaprajJapti kI svAdhyAya cala rahI hai | zrAvakajI ne namratA se nivedana kiyA - sadguruNIjI, dekhie ki vRkSa ke patta e asamaya meM gira rahe haiM, phUla murajhA rahe haiN| lagatA hai svAdhyAya karate samaya kahIM asAvadhAnI se skhalanA ho gaI hai / kRpA kara ApazrI punaH svAdhyAya kareM / lAlA dalapatasiMha jI bhI Agama ke marmajJa vidvAna the / svAdhyAya kI gayI / jahA~ para skhalanA huI thI zrAvakajI ne unheM batAyA / skhalanA kA pariSkAra karane para vRkSoM ke patta girane banda ho gaye aura phUla muskarAne lage / mahAsatIjI kA vihAra kSa etra dillI, paMjAba, jayapura, jodhapura, mer3atA aura udayapura rahA haiaisA prazastiyoM ke AdhAra se jJAta hotA hai / mahAsatI bhAgAjI kI aneka viduSI ziSyAe~ thiiN| unameM vIrAjI pramukha thIM / ve bhI AgamoM ke rahasyoM kI jJAtA aura cAritraniSThA thiiN| unakI janmasthalI Adi ke sambandha meM sAmagrI prApta nahIM hai| mahAsatI vIrAjI kI mukhya ziSyA saddAjI thIM jinakA paricaya isa prakAra hai / mohajayI saddAjI rAjasthAna ke sAmbhara grAma meM vi0 saM0 1857 ke pauSa kRSNa dazamI ko mahAsatI saddAjI kA janma huaa| unakI mAtA kA nAma pATanade thA aura pitA kA nAma pIthojI modI thA / aura do jyeSTha bhrAtA the / unakA nAma mAlacanda aura bAlacanda thA / saddAjI kA rUpa atyanta sundara thA tathA mAtA - pitA kA apUrva pyAra bhI unheM prApta huA thA / usa samaya jodhapura ke mahArAjA abhayasiMhajI the / sumerasiMhajI mehatA mahArAjA abhayasiMha jI ke manonIta adhikArI the / unhoMne cAraNa ke dvArA saddAjI ke apUrva rUpa kI prazaMsA sunakara unake pitA ke sAmane prastAva rkhaa| anta meM saddAjI kA pANigrahaNa unake sAtha sampanna huA / virATa vaibhava aura manonukUla patnI ko pAkara mehatAjI bhogoM meM tallIna the / saddAjI bAlyakAla se hI dhArmika saMskAra mile the / isa kAraNa ve pratidina sAmAyika karatI thIM aura prAtaHkAla va sandhyA ke samaya pratikramaNa bhI karatI thIM / eka bAra saddAjI eka prahara taka saMvara kI maryAdA lekara namaskAra mahAmantra kA jApa kara rahI thIM, usI samaya dAsiyA~ ghabarAyI huI aura A~khoM se AMsU barasAtI huI daur3I AyIM aura kahA 'mAlakina, gajaba ho gayA / mehatAjI kI hRdaya gati ekAeka ruka jAne se unakA prANAnta ho gayA hai / unhoMne sadA ke lie A~kheM mUMda lI haiM / ' yaha sunate hI saddAjI ne tIna dina kA upavAsa kara liyA aura dUdha, dahI, ghI, tela aura miSThAna ina pAMcoM vigaya kA jIvana paryanta ke lie tyAga kara diyA / bhojana meM kevala roTI aura jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni / 141 www.jainell Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAyAratna puSpavatA Amanandana grantha chAcha Adi kA upayoga karanA hI rakhakara zeSa sabhI vastuoM kA tyAga kara diyaa| pati mara gayA, kintu unhoMne rone kA bhI tyAga kara diyA / sAsa-sasura donoM Akara phUTa-phUTa kara rone lage, saddAjI ne unheM samajhAyA-aba rone se koI phAyadA nahIM hai / kevala karma - bandhana hogA / isalie ronA chor3a deN| ApakA putra Apako chor3akara saMsAra se vidA ho cukA / aisI sthiti meM maiM bhI aba saMsAra meM nahIM rahU~gI aura zramaNadharma ko svIkAra karU~gI / sAsa aura sasura ne vividha dRSTiyoM se samajhAne kA prayAsa kiyA kintu saddAjI kI vairAgya bhAvanA itanI dRr3ha thI ki ve vicalita nahIM huI / devara rAmalAla ne bhI saddAjI se kahA ki Apa saMsAra kA parityAga na kareM / putra ko dattaka lekara ArAma se apanA jIvanayApana kreN| kintu saddAjI isake lie prastuta nahIM thIM / unake bhrAtA mAlacandajI aura bAlacandajI ne bhI Akara bahana ko saMyama sAdhanA kI atiduSkaratA btaayii| kintu saddAjI apane mantavya para dRr3ha rahIM / usa samaya AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja kI AjJAnuvartinI mahAsatI bhAgAjI kI ziSyA mahAsatI vIrAjI jodhapura meM virAja rahI thIM / mehatA parivAra bhI mahAsatIjI ke nirmala caritra se prabhAvita thA / unhoMne kahA - tuma mahAsatIjI ke pAsa saharSa pravrajyA grahaNa kara sakatI ho kintu hama tumheM jodhapura meM kabhI bhI dIkSA nahIM lene de sakate / yadi tumheM dIkSA hI lenI hai to jodhapura ke atirikta kahIM bhI le sakatI ho / saddAjI ne bAr3amera jile ke jasola grAma meM vi0 saM0 1877 meM mahAsatI vIrAjI ke pAsa saMyamadharma svIkAra kiyA / dIkSA grahaNa karane ke pazcAt unhoMne vinayapUrvaka aThAraha zAstra kaNThastha kiye, saikar3oM thor3e aura anya dArzanika dhArmika grantha bhI / isake bAda deza ke vividha aMcaloM meM paribhramaNa kara dharma kI atyadhika prabhAvanA kI / phakta jo kI paramparA saddAjI kI aneka ziSyAe~ huI / unameM phatta jI, ratnAjI, cenAjI aura lAdhAjI ye cAra mukhya thIM / cAroM meM viziSTa vizeSatAe~ thIM / mahAsatI phattUjI kA vihAra kSa etra mukhya rUpa se mAravAr3a rahA aura unakI ziSyAe~ bhI mAravAr3a meM hI vicaraNa karatI rahIM / Aja pUjya zrI amarasiMha jI mahArAja kI sampradAya kI mAravAr3a meM jo sAdhviyAM haiM, ve sabhI phatta jI ke parivAra kI haiM / " mahAsatI ratnAjI kA vicaraNa kSa etra mevAr3a meM rahA / isalie mevAr3a meM jitanI bhI sAdhviyAM haiM ve ratnAjI ke parivAra kI haiM / mahAsatI cenAjI meM sevA kA apUrva guNa thA tathA mahAsatI lAdhAjI ugra tapasvinI thIM / ina donoM kI ziSyA - paramparA upalabdha nahIM hotI hai / mahAsatI saddAjI ne aneka mAsakhamaNa tathA karmattUra aura vividha prakAra ke tapa kiye / tapa Adi ke kAraNa zArIrika zakti vihAra ke lie upayukta na rahane para vi0 saM0 1901 meM ve jodhapura meM sthiravAsa ThaharIM / mahAsatI phattU jI aura ratnA jI ko unhoMne Adeza diyA ki ve ghUma-ghUmakara atyadhika dharmapracAra kareM / unhoMne rAjasthAna ke vividha aMcaloM meM paribhramaNa kara anekoM bahanoM ko pravrajyA dI / saM0 1921 meM mahAsatI phattUjI aura ratnAjI ne vicAra kiyA ki isa varSa hama saba guruNIjI kI sevA meM hI varSAvAsa kreNgii| sabhI mahAsatI saddAjI kI sevA meM pahu~ca gyiiN| ASAr3ha zuklA paMcamI ke dina mahAsatI saddAjI ne tivihAra saMthArA dhAraNa kiyA / sadguruNIjI saMthArA dhAraNa kiyA huA dekhakara unakI noTa - mahAsatI phatta jI kI paramparA kA varNana isI lekha ke anta meM dekheM / 142 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jaine Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ---- Hiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiimammmmmmmmmma ziSyA mahAsatI lAdhAjI ne bhI saMthArA kara liyA aura sadguraNI jI se kucha dinoM pUrva hI svarga pahuMca gaIM / saMthArA cala rahA thA, mahAsatIjI ne apanI ziSyAoM ko bulAkara antima zikSA dete hue kahA"apanI paramparA meM brAhmaNa aura vaizya ke atirikta anya varNavAlI mahilAoM ko dIkSA nahIM denA, tathA maiMne anya jo samAcArI banAyI hai, usakA pUrNarUpa se pAlana krnaa| tuma vIrAMganA ho / saMyama ke patha para nirantara bar3hatI rhnaa| cAhe kitane bhI kaSTa AveM una kaSToM se ghabarAnA nhiiN|' sadguruNIjI kI zikSA ko sunakara sabhI sAdhviyA~ gadgad ho gyiiN| unheM lagA ki aba sadgRruNIjI lambe samaya kI mehamAna nahIM haiM / hameM unakI AjJA kA samyak prakAra se pAlana karanA hI caahie| bhAdrapada sudI ekama ke dina pacapana dina kA saMthArA kara ve svarga padhArI / isa prakAra paiMtAlIsa varSa taka mahAsatI sahAjI ne saMyama kI sAdhanA, tapa kI ArAdhanA kii| Aja bhI mahAsatI sahAjI ke ziSyA-parivAra meM pacAsa se bhI adhika sAdhviyAM haiN| unnIsavIM zatAbdI zAsana prabhAvikA lachamAjI mahAsatI ratnAjI kI ziSyA-parivAra meM zAsana-prabhAvikA la chamAjI kA nAma vismRta nahIM kiyA jA sakatA / inakA janma udayapUra rAjya ke tirapAla grAma me saM0 1910 meM haA thaa| Apake pitA kA nAma rikhabacandajI mANDota aura mAtA kA nAma nandabAI thaa| Apake do bhrAtA the-kisanAjI aura varAja jI / ApakA pANigrahaNa mAdaDA gA~va ke sAklacandajI caudharI ke sAtha haa| kucha samaya ke pazcAt sA~kalacandajI ke zarIra meM bhayaMkara vyAdhi utpanna huI aura unhoMne sadA ke lie A~kha mUMda liiN| usa samaya mahAsatI ratnAjI kI ziSyA gulAbaku~varajI mAdaDA pdhaarii| ve mahAna tapasvinI thIM, unhoMne apane jIvana meM anekoM mAsakhamaNa kiye the| unake upadeza ko sunakara lachamAjI ke mana meM vairAgya bhAvanA ubuddha huI / aura vi0 saM0 1628 meM bhAgavatI dIkSA grahaNa kii| ve prakRti se bhadra, vinIta aura sarala mAnasavAlI thiiN| sato kA AzIrvAda : naukara banA dhannA seTha HEEEEEEEEHHHHHHHHH eka bAra ve apanI sadguruNIjI ke sAtha bar3I sAdaDI meM virAja rahI thiiN| satI-vRnda kamare meM AhAra kara rahI thIM ki eka bAlaka AMkhoM se AMsU barasAtA huA aayaa| bAlaka ko rote hue dekhakara lachamAjI ne pUchA-tU kyoM ro rahA hai ? bAlaka ne rote hue kahA-maiM gaTUlAlajI mehatA ke yahAM naukarI karatA huuN| merA nAma vacharAja hai / Aja seTha ke yahAM mehamAna Aye haiM aura sabhI miSThAna khA rahe haiN| para mere nasIba meM rUkhI-sUkhI roTI bhI kahAM hai ? kSudhA se chaTapaTAte hue maiMne bhojana kI yAcanA kii| kintu unhoMne mujhe dutkAra kara ghara se nikAla diyA ki tujhe mAla khAnA hai yA naukarI karanI hai / maiM apane bhAgya para pazcAttApa kara rahA huuN| - lachamAjI ne bAlaka kI ora dekhA / usake cehare para apUrva teja thaa| unhoMne use AzvAsana dete hue kahA-'roo mata / kala se tere sabhI duHkha miTa jaayeNge|' 'bAlaka ha~satA aura nAcatA huA cala diyaa| choTI sAdar3I meM nAgorI zreSThI ke lar3akA nahIM thaa| pAsa meM lAkhoM kI sampatti thii| seThAnI ke * kahane se seThajI bAlaka bacharAja ko dattaka lene ke lie bar3I sAdar3I pahu~ce aura usako apanA dattaka putra ghoSita kara diyaa| bAlaka ne mahAsatI ke caraNoM meM girakara kahA-- sadguruNIjI, ApakA hI puNya pratApa hai ki mujhe yaha virATa sampatti prApta ho rahI hai| ApakI bhaviSyavANI pUrNa satya siddha huii|' mahAsatI lachamAjI ke sahaja rUpa se nikale hue zabda satya siddha hote the| unako vAcA siddhi thii| unake jIvana ke HHHHHHHHHHHHHHHHHHHmmit jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAe evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni | 143 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha 2 aise aneka prasaMga haiM jinameM unakI camatkArapUrNa jIvana-jhAMkiyAM haiN| vistArabhaya se maiM use yahAM nahIM de rahA huuN| deva banA bhakta mahAsatI lachamAjI saM0 1955 meM gogundA padhArIM / manda jvara ke kAraNa zarIra zithila ho cukA thA / ataH caitra vadI aSTamI ke dina unhoMne saMthArA grahaNa kiyaa| tIna dina ke pazcAt rAtri meM eka deva ne prakaTa hokara unheM nAnA prakAra ke kaSTa diye aura vividha prakAra ke sugaMdhita bhojana se bharA huA thAla ki bhojana kara lo| kintu satIjI ne kahA-maiM bhojana nahIM kara sktii| pahalA kAraNa yaha hai ki devoM kA AhAra hameM kalpatA nahIM hai| dUsarA kAraNa yaha hai ki rAtri hai| tIsarA kAraNa yaha hai ki mere saMthArA hai / isalie maiM AhAra grahaNa nahIM kara sktii| deva ne kahA-jaba taka tuma AhAra grahaNa nahIM karogI taba taka hama tumheM kaSTa deNge| Apane kahA-maiM kaSTa se nahIM ghabarAtI / eka kSaNa bhI prakAza karate hue jInA zreyaskara hai kintu patha-bhraSTa hokara jInA upayukta nahIM hai / tuma mere tana ko kaSTa de sakate ho, kintu AtmA ko nahIM / AtmA to ajara-amara hai / anta meM devazakti parAjita ho gyii| usane unakI dRr3hatA kI muktakaNTha se prazaMsA kii| saMthAre ke samaya anekoM bAra deva ne kezara kI aura sUkhe gulAba ke puSpoM kI vRSTi ko / dIvAloM para kezara aura candana kI chApa laga jAtI thii| saMgIta kI madhura svara lahariyA~ sunAyI detI thIM aura deviyoM kI pAyala dhvani sunakara janamAnasa ko Azcarya hotA thA ki ye adRzya dhvaniyA~ kahA~ se A rahI haiM / isa prakAra 67 dina taka saMthArA claa| jyeSTha vadI amAvasyA vi0 saM0 1956 ke dina unakA saMthArA | aura ve svarga pdhaarii| pratibhA puja raMbhAjI parama viduSI mahAsato zrI saddAjo kI ziSyAoM meM mahAsatI zrI ratnAjI parama viduSI satI thiiN| unakI eka ziSyA mahAsatI raMbhAjo huii| raMbhAjI pratibhA kI dhanI thiiN| unakI suziSyA mahAsatI zrI navalAjI huI / navalAjo parama viduSo sAdhvI thiiN| unakI pravacana zailI atyanta madhura thii| jo eka bAra ApakI pravacana suna letA vaha ApakI tyAga, vairAgyayukta vANI se prabhAvita hue binA nahIM rhtaa| ApakI aneka ziSyAe~ huI / unameM se pA~ca ziSyAoM ke nAma aura unakI paramparA upalabdha hotI hai / mahAsatI navalAjI kA ziSyA parivAra sarvaprathama mahAsatI navalAjI kI suziSyA kaMsubAjI thiiN| unakI eka ziSyA huii| unakA nAma sirekuMvarajI thA aura unakI do ziSyAe~ huii| eka kA nAma sAkarakaMvarajI aura dUsarI kA nAma najarakuMvarajI thA / mahAsatI sAkarakuMvarajI kI kitanI ziSyAe~ huI yaha prAcIna sAkSyoM ke abhAva meM nizcita rUpa se nahIM kahA jA sakatA / kintu mahAsatI najarakuMvarajI kI pA~ca ziSyAe~ huIM / mahAsatI najarakuMvarajI eka viduSI sAdhvI thiiN| inakI janmasthalI udayapura rAjya ke vallabha nagara ke sannikaTa menAra gA~va thii| Apa jAti se brAhmaNa thiiN| brAhmaNa kula meM janma lene ke kAraNa Apa meM svAbhAvika bauddhika pratibhA thii| Agama sAhitya kA acchA parijJAna thaa| ApakI pA~ca ziSyAoM ke nAma isa prakAra haiM(1) mahAsatI rUpakuMvarajI yaha udayapura ke sannikaTa delavAr3A grAma kI nivAsinI thiiN| 144 dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jaine Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana granthaFAITHER AMARINAME LAAPAT ma (2) mahAsatI pratApakaMvarajI yaha bhI udayapura rAjya ke vIrapurA grAma kI thiiN| (3) mahAsatI pATUjI ye samadar3I (rAjasthAna) kI thIM / inake pati kA nAma goDAjI luMkaDa thaa| vi0 saM0 1978 meM inakI dIkSA huii| (4) mahAsatI cauthAjo inakI janmasthalI udayapura rAjya ke baMborA grAma meM thI aura inakI sasurAla vATI grAma meM thii| (5) mahAsatI ejAjI ApakA janma udayapura rAjya ke zizode grAma meM huaa| Apake pitA kA nAma bherUlAlajI aura mAtA kA nAma katthUbAI thA / ApakA pANigrahaNa vArI (mevAr3a) meM huA aura vahIM para mahAsatI ke upadeza se prabhAvita hokara dIkSA grahaNa kI / vartamAna meM inameM se cAra sAdhviyoM kA svargavAsa ho cukA hai kevala mahAsatI ejAjI isa samaya vidyamAna haiN| unakI koI ziSyAe~ nahIM haiN| isa prakAra yaha paramparA yahA~ taka rahI hai| mahAsatI zrI navalAjI kI dvitIya ziSyA gumAnAjI thiiN| unakI ziSyA-paramparAoM meM bar3e AnandakuMvarajI eka viduSI mahAsatI huI / ve bahuta hI prabhAvazAlI thiiN| unakI suziSyAe~ aneka huI, para una sabhI ke nAma mujhe upalabdha nahIM hue| unakI pradhAna ziSyA mahAsatI zrI bAlabrahmacAriNI abhayakuMvarajI huI / ApakA janma vi0 saM0 1952 phAlguna vadI 12 maMgalavAra ko rAjavI ke bATelA gA~va (mevAr3a) meM huaa| Apane apanI mAtezvarI zrI hemakuMvarajI ke sAtha mahAsatI AnandakuMvarajI ke upadeza se prabhAvita hokara vi0 saM01660 mRgazira sUdI 13 ko pAlI-mAravAr3a meM dIkSA grahaNa kI / Apako zAstroM kA gaharA abhyAsa thaa| ApakA pravacana zrotAoM ke dila ko AkarSita karane vAlA hotA thaa| jIvana kI sAndhyavelA meM netra-jyoti calI jAne se Apa bhIma (mevAr3a) meM sthiravAsa rahIM aura vi0 saM0 2033 ke mAgha meM ApazrI kA saMthArA sahita svargavAsa huaa| ApazrI kI do ziSyAe~ huI-mahAsatI badAmakuMvarajI tathA mahAsatI jskuNvrjii| mahAsatI badAmakuMvarajI kA janma vi0 saM0 1961 basanta paMcamI ko bhIma gA~va meM huaa| ApakA pANigrahaNa bhI vahIM huA aura vi0 saMvat 1978 meM viduSI mahAsatI abhayakuMvarajI ke pAsa dIkSA grahaNa kii| Apa sevAbhAvI mahAsatI thii| saM0 2033 meM ApakA bhIma meM svargavAsa huaa| mahAsatI zrI jasakuMvarajI kA janma vi. saM. 1653 meM padarADA grAma meM huaa| Apane mahAsatI zrI AnandakuMvarajI ke pAsa saM0 1985 meM kambola grAma meM dIkSA grahaNa kI aura mahAsatI zrI abhayakuMvarajo kI sevA meM rahane se ve unheM apanI guruNI kI taraha pUjanIya mAnatI thiiN| Apa meM sevA kI bhAvanA atyadhika thI / saM0 2033 meM bhIma meM svargavAsa huaa| isa prakAra yaha paramparA yahA~ taka clii| mahAsatI zrI navalAjI kI tRtIya ziSyA kesarakuMvarajI thiiN| unakI suziSyA chaganakuMvarajI huii| eka hI pravacana se vairAgya udaya mahAsatI chaganakuMvarajI Apa kuzalagar3ha ke sannikaTa kelavAr3e grAma kI nivAsinI thiiN| laghuvaya meM hI ApakA pANigrahaNa jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAe~ evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni | 145 iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiimAmAmAmAma www.jainelibra Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Amanandana grantha ho gayA thA / kintu kucha samaya ke pazcAta pati kA dehAnta ho jAne se Apake antarmAnasa meM dhArmika sAdhanA ke prati vizeSa ruci jAgRta huI / ApakA sasura pakSa mUrtipUjaka AmnAya ke prati viziSTa rUpa se AkarSita thA / Apa tIrthayAtrA kI dRSTi se udayapura AyIM / kucha bahaneM pravacana sunane hetu mahAsatI gulAba kuMvarajI ke pAsa jA rahI thIM / Apane unase pUchA ki kahA~ jA rahI haiM ? unhoMne batAyA ki hama mahAsatI jI ke pravacana sunane jA rahI haiM / unake sAtha Apa bhI pravacana sunane hetu pahu~cI / mahAsatI jI ke vairAgyapUrNa pravacana ko sunakara antarmAnasa meM tIvra vairAgya bhAvanA jAgrata huI / Apane mahAsatIjI se nivedana kiyA ki merI bhAvanA tyAga mArga ko grahaNa karane kI hai| mahAsatI jI ne kahA- kucha samaya taka dhArmika adhyayana kara phira antima nirNaya lenA adhika upayukta rahegA / buddhi tIkSNa thI / ataH kucha hI dinoM se kAphI thokar3e, bola, pratikramaNa va AgamoM ko kaNThastha kara liyA / parivAra vAloM ne ApakI. bhAvanA dekhakara dIkSA kI anumati pradAna kI / Apa apane sAtha tIrthayAtrA karane hetu prabhUta sampatti bhI lAyI thiiN| parivAravAloM ne kahA- hama isa sampatti ko nahIM leMge / ataH sArI sampatti kA unhoMne dAna kara diyA / ApakA pravacana bahuta hI madhura hotA thA / ApakI aneka ziSyAe~ thiiN| unameM mahAsatI phUlakuMvarajI mukhya thIM / vi0 saM0 1965 meM saMthAre ke sAtha ApakA udayapura meM svargavAsa huA / gurumAtA - jJAnakuMvara jI ma0 mahAsatI chaganakuMvarajI kI eka ziSyA viduSI mahAsatI jJAnaku~varajI thIM / ApakA janma vi0 saM0 1605 ummaDa grAma meM huA aura bamborA ke zivalAlajI ke sAtha ApakA pANigrahaNa huA thA / saM0 1640 meM Apake eka putra huA jisakA nAma hajArImala rakhA gayA / AcAryapravara pUjyazrI pUnamacandajI mahArAja tathA mahAsatI chaganakuMvarajI ke upadeza se prabhAvita hokara Apane 1650 meM mahAsatI zrIchaganakuMvarajI ke pAsa jAloTa meM dIkSA grahaNa kii| Apake putra ne jyeSTha zuklA 13 ravivAra ke dina samadar3I meM dIkSA grahaNa kii| unakA nAma tArAcandajI mahArAja rakhA gyaa| ve hI Age calakara upAdhyAya zrI puSkara munijI mahArAja ke guru bane / mahAsatI jJAnakuMvarajI mahArAja bahuta hI sevAbhAvI tathA taponiSThA sAdhvI thIM / mahAsatI zrI gulAba kuMvarajI ke udayapura sthAnApanna virAjane para ApazrI ne vahA~ varSoM taka rahakara sevA kI aura vi0 saM0 1987 meM udayapura meM saMthArA sahita unakA svargavAsa huA / mahAsatI phUlakuMvarajI ApakA janma udayapura rAjya ke dulAvatoM ke gur3e meM vi0 saM0 1921 meM huA / Apake pitA kA nAma bhagavAnacandajI aura mAtA kA nAma cunnIbAI thA / laghuvaya meM ApakA pANigrahaNa tirapAla meM huA / kintu kucha samaya ke pazcAt pati kA dehAnta ho jAne se mahAsatI chaganakuMvarajI ke Upadeza ko sunakara virakti huI aura 17 varSa kI umra meM Apane pravrajyA grahaNa kii| ApakI buddhi bahuta hI tIkSNa thI / Apane anekoM zAstra kaMThastha kiye / ApakI pravacana zailI bhI atyanta madhura thI / Apake pravacana se prabhAvita hokara nimna ziSyAe~ banIM - ( 1 ) mahAsatI mANakakuMvarajI, (2) mahAsatI dhUlaku~varajI, (3) mahAsatI AnandakuMvarajI, (4) mahAsatI lAbhakuMvarajI, (5) mahAsatI sohanakuMvarajI, (6) mahAsatI. premakuMvarajI aura ( 7 ) mahAsatI mohanakuMvarajI / Apane pacAsa varSa taka saMyama kI utkRSTa sAdhanA kI / vi0 saM0 1986 meM Apako aisA pratIta hone lagA ki merA zarIra lambe samaya taka nahIM rahegA / Apane apanI ziSyAoM ko kahA ki mujhe aba saMthArA karanA hai / kintu ziSyAoM ne nivedana kiyA ki abhI Apa pUrNa svastha haiM, aisI sthiti meM saMthArA karanA ucita nahIM hai / usa samaya Apane 146 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainelibr Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ziSyAoM ke mana ko duHkhAnA ucita nahIM samajhA / Apane apane mana se hI phAlguna zuklA bArasa ke dina saMthArA kara liyaa| dUsare dina jaba sAdhviyA~ bhikSA ke lie jAne lagIM, taba unhoMne Apase nivedana kiyA ki hama Apake lie bhikSA meM kyA lAveM taba Apane kahA ki mujhe AhAra nahIM karanA hai| tIna dina taka yahI krama claa| cauthe dina sAdhviyoM ke Agraha para Apane spaSTa kiyA ki maiMne saMthArA kara liyA hai| caitra badI aSTamI ko bAraha dina kA saMthArA pUrNa kara Apa svarga pdhaaroN| mahAsatI mANakakuMvarajI-ApakA janma udayapura rAjya ke kAnoDa grAma meM vi0 saM0 1910 meM huaa| ApakI prakRti sarala, sarasa thii| sevA kI bhAvanA atyadhika thii| 75 varSa kI umra meM vi0 saM0 1985 ke Asoja mahIne meM ApakA udayapura meM svargavAsa huaa| saMyamakalpa veli-mahAsatI dhUlakuMvarajI ApakA janma udayapura rAjya ke mAdar3A grAma meM vi0 saM0 1935 mAgha badI amAvasyA ko huaa| Apake pitAzrI pannAlAlajI caudharI aura mAtA kA nAma nAthIbAI thaa| mAtA-pitA ne dIrghakAla ke pazcAt santAna hone se ApakA nAma dhUlaku~vara rkhaa| teraha varSa kI laghuvaya meM vAsa nivAsI cimanalAla jI oraDiyA ke sAtha ApakA pANigrahaNa huaa| kucha samaya ke pazcAt hI pati kA dehAnta hone para, ApakI bhAvanA mahAsatI phUlakuMvara jI ke upadeza ko sunakara saMyama grahaNa karane kI huii| kintu pArivArika janoM ke atyAgraha ke kAraNa Apa usa samaya saMyama na le sakI aura vi0 saM0 1956 meM phAlguna badI terasa ko vAsa grAma meM mahAsatI phUlakuMvarajI ke pAsa dIkSA grahaNa kii| vinaya, vaiyAvRtya aura saralatA Apake jIvana kI mukhya vizeSatAe~ thiiN| Apane aneka zAstroM ko bhI kaNThastha kiyA thaa| lagabhaga 300 thokar3e Apako kaNThastha the| Apake mahAsato AnandakuMvara jo, mahAsatI saubhAgyakuMvarajI, mahAsatI zambhukuMvarajI, bAlabrahmacAriNI zIlakuMvarajI, mahAsatI mohanakuvarajI, mahAsatI kaMcanakuMvarajI, mahAsatI sumanavatIjI, mahAsatI dayAkuMvarajI, Adi ziSyAe~ thiiN| ___ zraddheya sagudruvarya puSkaramunijI mahArAja ko bhI prathama Apake upadeza se hI vairAgya bhAvanA jAgRta huI thii| ApakA vihAra kSetra mevAr3a, mAravAr3a, madhyapradeza, ajamera, byAvara thaa| vi0 saM0 2003 meM Apa gogundA grAma meM sthAnApanna virAjI aura vi0 2013 meM kArtika zuklA 11 ko 24 ghanTe ke saMthAre ke pazcAt ApakA svargavAsa huaa| mahAsatI lAbhakuMvarajI-ApakA janma vi0 saM0 1633 meM udayapura rAjya ke Dhola grAma meM huaa| Apake pitA kA nAma motIlAlajI DhAlAvata aura mAtA kA nAma tIjabAI thaa| ApakA pANigrahaNa sAyarA ke kAveDiyA parivAra meM huA thaa| laghuvaya meM hI pati kA dehAnta ho jAne para mahAsatI phUlakuMvarajI ke upadeza se prabhAvita hokara vi0 saM0 1956 meM sAdaDI mAravAr3a meM dIkSA grahaNa kii| ApakA kaNTha bahuta madhura thA / vyAkhyAna-kalA sundara thii| ApakI do ziSyAe~ huI-mahAsatI laharakuMvarajI aura daakhkNvrjii| ApakA svargavAsa 2003 meM zrAvaNa meM yazavaMtagar3ha meM haa| mahAsatI laharakuMvarajI-ApakA janma nAndezamA grAma meM huaa| Apake pitA kA nAma sUrajamalajI siMghavI aura mAtA kA nAma phUlakuMvara bAI thaa| ApakA pANigrahaNa Dhola nivAsI gegarAjajI DhAlAvata ke sAtha huaa| pati kA dehAnta hone para kucha samaya ke pazcAt eka putrI kA bhI dehAvasAna ho gyaa| eka putrI jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAe~ evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni / 147 www.jain Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / / / jisakI umra sAta varSa kI thI use usakI dAdI ko sauMpakara vi0 saM0 1981 meM jyeSTha sudI vArasa ko nAndezamA grAma meM dIkSA grahaNa kii| ApakI prakRti madhura va milanasAra thii| stoka sAhitya kA Apane acchA abhyAsa kiyaa| ApakI eka ziSyA banI jinakA nAma khamAnakuMvarajI hai| ApakA svargavAsa 2026 mAha badI aSTamI ko 12 ghanTe ke saMthAre se sAyarA meM huaa| mahAsatI prema kuMvarajI-ApakA janma udayapura rAjya ke gogundA grAma meM huA aura ApakA pANigrahaNa udayapura meM huA thaa| pati kA dehAnta hone para mahAsatI phUlakuMvarajI ke upadeza se prabhAvita hokara dIkSA grahaNa kii| Apa prakRti se sarala, vinIta aura kSamAzIla thiiN| vi0 saM0 1964 meM ApakA udayapura meM svargavAsa haa| ApakI eka ziSyA thI jinakA nAma vidaSI mahAsatI pAnakaMvarajI thA, jo bahuta hI sevAbhAvinI thIM aura jinakA svargavAsa vi0 saM0 2024 ke pauSa mAha meM gogundA grAma meM huaa| mahAsatI mohana kuMvara jI-ApakA janma udayapura rAjya ke vATI grAma meM huA thaa| Apa lor3hA parivAra kI thIM / ApakA pANigrahaNa molerA grAma meM huA thA / mahAsatI phUlakuvarajI ke upadeza ko zravaNa kara cAritra dharma grahaNa kiyaa| Apako thokar3oM kA acchA abhyAsa thA aura sAtha hI madhura vyAkhyAna bhI thiiN| ____ mahAsatI saubhAgya kuMvarajI-ApakA janma bar3I sAdar3I nAgorI parivAra meM huA thA aura bar3I sAdar3I ke nivAsI pratApamala jI mehatA ke sAtha ApakA pANigrahaNa huaa| Apake eka putra bhI huaa| mahAsatI zrI dhUlakuvarajI ke upadeza ko sunakara Apane pravrajyA grahaNa kii| ApakI prakRti bhadra thii| jJAnAbhyAsa sAdhAraNa thaa| vi0 saM0 2027 Asoja sudI terasa ko tIna ghaMTe ke saMthAre ke sAtha gogundA meM ApakA svargavAsa huaa| mahAsatI zambhu kuMvarajI-ApakA janma vi0 saM0 1658 meM vAgapurA grAma meM huaa| Apake pitA kA nAma gegarAjajI dharmAvata aura mAtA kA nAma nAthIbAI thaa| khAkhar3a nivAsI anopacanda jI vanoriyA ke suputra dhanarAjajI ke sAtha ApakA pANigrahaNa huaa| Apake do putriyA~ huii| bar3I putrI bhUravAI kA pANigrahaNa udayapura nivAsI candanamala jI karNapuriyA ke sAtha huaa| kucha samaya pazcAt pati kA nidhana hone para Apa udayapura meM apanI putrI ke sAtha rahane lgiiN| mahAsatI dhulakaMvarajI ke upadeza ko sanakara vairAgya bhAvanA udbuddha huii| apanI laghu putrI acaraja bAI ke sAtha vi0 saM0 1982 phAlguna zuklA dvitIyA ko khAkhar3a grAma meM dIkSA grahaNa kii| putrI kA nAma zIlakuMvarajI rakhA gyaa| Apako thokar3oM kA tathA Agama sAhitya kA acchA parijJAna thaa| Apake pravacana vairAgyavardhaka hote the| vi0 saM0 2018 meM Apa gogundA meM sthiravAsa viraajiiN| vi0 saM0 2023 ke ASAr3ha vadI terasa ko saMthArApUrvaka svargavAsa huaa| ApakI prakRti bhadra va sarala thI / sevA kA guNa ApameM vizeSa rUpa se thaa| isI paramparA meM parama viduSI mahAsatI zrI zIlakuMvarajI mahArAja vartamAna meM haiN| Apako AgamoM va thokar3oM kA bahuta gambhIrajJAna hai / pravacana zailI prabhAvaNAlinI hai| mahAsatI zIlaku~varajI kI mahAsatI mohanakuMvarajI, mahAsatI sAyarakuMvarajI, viduSI mahAsatI zrI candanabAlAjI, mahAsatI zrI celanAjI, mahAsatI sAdhanAku~varajI aura mahAsatI devendrAjI, mahAsatI maMgala jyoti, mahAsatI dharma jyoti Adi aneka ApakI suziSyAe~ haiM jinameM bahuta-sI prabhAvazAlI vicAraka va vaktA haiN| iiiiiiiiiiiiiiiiiii: ....... . . 148 / dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana .. .... + on raternationalis Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI Abhanandana grantha mahAsatI navalAjI kI caturtha ziSyA jasAjI huii| unake janma Adi vRtta ke sambandha meM sAmagrI prApta nahIM ho sakI hai / unakI ziSyA-paramparAoM meM mahAsatI zrI lAbhakuMvarajI thiiN| inakA janma udayapura rAjya meM kaMbola grAma meM huA / inhoMne laghuvaya meM dIkSA grahaNa kii| ye bahuta hI nirbhIka vIrAMganA thiiN| eka bAra apanI ziSyAoM ke sAtha khAmanora (mevAr3a) grAma se semala gA~va jA rahI thiiN| usa samaya sAtha meM anya koI bhI gRhastha zrAvaka nahIM the, kevala sAdhviyA~ hI thiiN| usa samaya sazastra cAra DAkU Apako luTane ke lie A phuNce| anya sAdhviyAM DAkuoM ke DarAvane rUpa ko dekhakara bhayabhIta ho gyiiN| DAkU sAmane Aye / mahAsatI jI ne Age bar3hakara unheM kahA-tuma vIra ho, kyA apanI bahU-beTI sAdhviyoM para hAtha uThAnA tumhArI vIratA ke anukUla hai ? tumheM zarma AnI caahie| isa vIra bhUmi meM tuma sAdhviyoM ke vastra Adi lene para utArU ho rahe ho? kyA tumhArA kSAtra-teja tumheM yahI sikhAtA hai ? isa prakAra mahAsatI jI ke nirbhIkatApUrvaka vacanoM ko sunakara DAkuoM ke dila parivartita ho gye| ve mahAsatIjI ke caraNoM meM gira paDe aura unhoMne pratijJA kI ki hama bhaviSya meM kisI bahana yA mA~ para hAtha nahIM uThAyeMge aura na bAlakoM para hii| DAkA DAlanA to hama nahIM chor3a sakate, para isa niyama kA hama dRr3hatA se pAlana kreNge| guruNI ke camatkAra kI parIkSA lI zrAvakoM ne eka bAra mahAsatI lAbhakuvarajI cAra ziSyAoM ke sAtha devariyA grAma meM padhArI / vahA~ para eka bahuta hI sundara makAna thaa| eka zrAvaka ne kahA-mahAsatIjI, yaha makAna Apa satiyoM ke Thaharane ke lie bahuta hI sAtAkArI rhegaa| anya zrAvakagaNa mauna rhe| mahAsatIjI vahA~ para Thahara gyiiN| mahAsatIjI ne dekhA usa makAna meM palaMga bichA huA thaa| usa para gAdI-takiye bichAye hue the tathA itra puSpoM kI madhura saurabha se makAna suvAsita thaa| rAtri meM koI bhI bahana mahAsatIjI ke darzana ke lie vahAM upasthita nahIM huii| mahAsatIjI ko patA laga gayA ki isa makAna meM avazya hI bhUta aura preta kA koI upadrava hai / mahAsatI lAbhakuMvarajI ne sabhI ziSyAoM ko Adeza diyA ki sabhI Akara mere pAsa baitthe| Aja rAtri bhara hama akhaNDa navakAra mantra kA jApa kreNgii| jApa calane lgaa| eka sAdhvIjI ko jarA nIMda Ane lgiiN| jyoM hI ve soI tyoM hI pretAtmA usa mahAsatI kI chAtI para savAra ho gayI jisase vaha cillAne lgii| mahAsatI lAbhakuMvarajI ne Age bar3hakara usa preta ko lalakArA-tujhe mahAsatiyoM ko parezAna karate hue lajjA nahIM aatii| hamane tumhArA kucha bhI nahIM bigAr3A hai / mahAsatI kI gambhIra garjanA ko sunakara pretAtmA eka ora ho gyaa| mahAsatI lAbhaku~varajI ne sAdhviyoM se kahAjaba taka tuma jAgatI rahogI taba taka pretAtmA kA kiMcit bhI jora na clegaa| jAgate samaya japa calatA rhaa| kintu lambA vihAra kara Ane ke kAraNa mahAsatiyA~ thakI huI thiiN| ataH unheM nIMda satAne lgii| jyoMhI dasarI mahAsatI nIMda lene lagI tyoM hI pretAtmA unheM ghasITa kara eka ora le claa| gaharA a~dherA thA, mahAsatI lAbhakuMvarajI ne jyoM hI andhere meM dekhA ki pretAtmA unakI sAdhvI ko ghasITa kara le jA rahA hai, navakAra maMtra kA jApa karatI huIM ve pahuMcI aura pretAtmA ke caMgula se sAdhvI ko chur3Akara punaH apane sthAna para lAyIM aura rAta bhara jApa karatI huIM paharA detI rhiiN| prAtaH hone para unake tapaHteja se prabhAvita hokara mahAsatIjI se kSamA mAMgakara pretAtmA vahA~ se calA gyaa| mahAsatI ne zrAvakoM ko upAlaMbha dete hue kahA--isa prakAra bhayaprada sthAna meM sAdhviyoM ko nahIM ThaharAnA caahie| zrAvakoM ne kahA-hamane socA ki hamArI guruNIjI bar3I hI camatkArI haiM, isalie isa makAna kA sadA ke lie saMkaTa jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNo paramparA :upAcArya zrIdevendra muni | 146 AM www.jainel Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha miTa jAyagA ataH usa zrAvaka kI prArthanA karane para mauna rahe, aba kSamA prArthI haiM / mahAsatIjI ne kahAsaMkaTa to miTa gayA para hameM kitanI parezAnI huI ? - isa prakAra mahAsatIjI ke jIvana meM anekoM ghaTanAe~ ghaTIM kintu unake brahmacarya ke teja va japasAdhanA ke kAraNa sabhI upadrava zAMta rahe / mahAsatI zrI lAbhakuMvarajI kI aneka ziSyAoM meM eka ziSyA mahAsatI choTe AnandakuMvarajI thIM / ApakI janmasthalI udayapura rAjya ke kamola grAma meM thI / ye bahuta hI madhurabhASiNI thIM / unake jIvana meM tyAga kI pradhAnatA thI / isalie unake pravacanoM kA asara janatA ke antarmAnasa para sIdhA hotA thA / Apa jahA~ bhI padhArIM vahAM Apake pravacanoM se janatA maMtramugdha hotI rahI / ApakI aneka ziSyAyeM huI / unameM mahAsatI mohanakuMvarajI mahArAja aura laharakuMvarajI mahArAja ina do ziSyAoM kA saMkSipta paricaya isa prakAra hai / mahAsatI mohanakuMvarajI mRtyu kA AbhAsa huA mahAsatI mohanakuMvara jI kA janma udayapura rAjya ke bhUtAlA grAma meM huA / unakA gRhasthAzrama kA nAma mohanabAI thA / jAti se Apa brAhmaNa thIM / nau varSa kI laghuvaya meM ApakA pANigrahaNa ho gayA / vaha pati ke sAtha eka bAra tIrthayAtrA ke lie gujarAta AyIM / bhaDauMca ke sannikaTa naramadA meM snAna kara rahI thIM ki nadI meM pAnI kA acAnaka tIvra pravAha A gayA jisase aneka vyakti jo kinAre para snAna kara rahe the pAnI meM baha gaye / mohanabAI kA pati bhI baha gayA jisase ye vidhavA ho gaI / usa samaya mahAsatI AnandakuMvarajI vihAra karatI huIM bhUtAle pahuMcIM / unake upadeza se prabhAvita huI / mana meM vairAgya - bhAvanA laharAne lagI / kintu unake cAcA motIlAla ne aneka prayAsa kiye unakA vairAgya raMga phIkA par3a jAya / aneka bAra unheM thAne ke andara koTharI meM banda kara diyA, para ve sabhI parIkSAoM meM samuttIrNa huI / anta meM motIlAlajI unheM mahArANA phatahasiMha ke pAsa le gaye / mahArANAjI ne bhI unakI parIkSA lii| kintu unakI dRr3ha varAgya-bhAvanA dekhakara dIkSA kI anumati pradAna kara dI jisase solaha varSa kI umra meM ArhatI dIkSA grahaNa kii| khUba mana lagAkara adhyayana kiyaa| ApakI dIkSA ke solaha varSa ke pazcAt ApakA varSAvAsa apanI sadgurugI ke sAtha udayapura meM thA / Azvina zuklA pUrNimA kI rAtri meM ve soyI huI thIM / unhoMne dekhA eka divya rUpa sAmane khar3A hai aura vaha AvAja de rahA hai ki jAga rahI haiM yA so rahI haiM ? tatkSaNa ve uThakara baiTha gaI aura pUchA- Apa kauna haiM ? aura kyoM Aye haiM ? deva ne kahA -- yaha na pUcho, dekho tumhArA antima samaya A cukA hai / kArtika sudI pratipadA ke dina nau baje tuma apanI nazvara deha kA parityAga kara dogI, ataH saMthArA Adi kara apane jIvana kA uddhAra kara sakatI ho / yaha kahakara deva antardhAna ho gayA / mahAsatI AnandakuMvarajI jo sannikaTa hI soyI huI thIM, unhoMne sunA aura pUchA kisase bAta kara rahI ho ? unhoMne mahAsatIjI se nivedana kiyA ki merA antima samaya A cukA hai, isalie mujhe saMthArA karA deM / mahAsatIjI ne kahA- abhI terI battIsa varSa kI umra hai, zarIra meM kisI bhI prakAra kI vyAdhi nahIM hai, ataH maiM saMthArA nahIM karA sakatI / usa samaya udayapura meM AcArya zrIlAlajI mahArAja kA bhI varSAvAsa thA, unhoMne bhI apane ziSyoM ko bhejakara mahAsatI se saMthArA na karAne kA Agraha kiyA aura mahArANA phatahasiMha jI ko jJAta huA to unhoMne bhI puchavAyA ki asamaya meM saMthArA kyoM kara rahI ho ? taba mahAsatI ne kahA maiM svecchA se saMthArA kara rahI hU~, maiM mevAr3a kI 150 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jain Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha -- - - vorAMganA hU~ / svIkRta saMkalpa se pIche haTane vAlI nahIM hU~ / anta meM saMthArA grahaNa kiyA aura gautama pratipadA ke dina nizcita samaya para unakA svargavAsa huaa| zAstrArtha vijayI-laharakuMvara jI mahAsatI laharakuMvarajI kA janma udayapura rAjya ke salodA grAma meM huA aura ApakA pANigrahaNa bhI salodA meM huaa| kintu laghuvaya meM hI pati kA dehAMta ho jAne se mahAsatI zrI AnandakuMvarajI ke pAsa dIkSA grahaNa kii| Agama sAhitya kA acchA abhyAsa kiyaa| eka bAra rAgrAma meM zvetAmbara mUtipUjaka aura terApaMtha ko satiyoM ke sAtha ApakA zAstrArtha haa| Apane apane akATya tarkoM se unheM parAsta kara diyaa| ApakI prakRti bahuta hI sarala thii| ApakI vANI meM mizrI sA mAdhurya thaa| saM0 2007 meM ApakA varSAvAsa yazavaMtagaDha (mevADa) meM thaa| zarIra meM vyAdhi utpanna haI aura saMthAre ke sAtha ApakA svargavAsa huaa| ApakI do ziSyAyeM huI-mahAsatI sajjanakuMvarajI aura mahAsatI kaMcanakuMvara jii| mahAsatI sajjanakuMvarajI kA janma udayapura rAjya ke tirapAla grAma ke baMborI parivAra meM huaa| Apake pitA kA nAma bhairUlAla jI aura mAtA kA nAma raMgUbAI thaa| 13 varSa kI avasthA meM ApakA pANigrahaNa kamola ke tArAcandajI jozI ke sAtha sampanna huaa| ApakA gRhasthAzrama kA nAma jamanAbAI thaa| solaha varSa kI umra meM pati kA dehAnta hone para viduSI mahAsatI Anandaku~varajI ke upadeza se saM0 1976 meM dIkSA grahaNa kii| caupana varSa taka dIkSA paryAya kA pAlana kara saM0 2030 Asoja sudI pUrNimA ke dina apakA yazavantagar3ha meM svargavAsa huaa| mahAsatI sajjanakuMvarajI kI eka ziSyA huI jinakA nAma bAlabrahmacAriNI viduSI mahAsatI kauzalyAjI hai| mahAsatI kauzalyAjI kI sAta ziSyAe~ haiM-mahAsatI vinayavatIjI, mahAsatI hemavatIjI, mahAsatI darzanaprabhAjI mahAsatI sudarzanaprabhAjI, saMyamaprabhA, snehaprabhA, sulkssnnaa| mahAsatI laharakuMvarajI kI dUsarI ziSyA mahAsatI kaMcanakuMvarajI kA janma udayapura rAjya ke kamola gA~va ke dosI parivAra meM huaa| teraha varSa kI vaya meM ApakA vivAha padarADA meM huA aura cAra mahIne ke pazcAt hI pati ke dehAnta ho jAne se laghuvaya meM vidhavA ho gyiiN| mahAsatI zrI laharakaMvarajI ke upadeza ko sunakara dIkSA grahaNa kii| ApakA nAMdezamA grAma meM saMthAre ke sAtha svargavAsa huaa| ApakI eka ziSyA hai jinakA nAma mahAsatI vallabhakuMvarajI haiM jo bahuta hI sevA parAyaNa hai| pUrva paMktiyoM meM hama batA cuke haiM ki mahAsatI saddAjI kI ratnAjI, raMbhAjI, navalAjI kI pA~ca ziSyAe~ huIM, unameM se cAra ziSyAoM ke parivAra kA paricaya diyA jA cukA hai| unakI pAMcavIM ziSyA amRtAjI duI / unakI paramparA meM mahAsatI zrI rAya kuvarajI huI jo mahAna pratibhAsampanna thiiN| ApakI janmasthalI udayapura ke sannikaTa kavitA grAma meM thii| Apa osavAla talesarA vaMza kI thiiN| unake anya jIvanavRtta ke sambandha meM mujhe vizeSa sAmagrI upalabdha nahIM ho sakI hai| para yaha satya hai ki ve eka pratibhAsampanna sAdhvI thiiN| jinake pavitra upadezoM se prabhAvita hokara aneka ziSyAe~ bniiN| unameM se dasa ziSyAoM ke nAma upalabdha hote haiN| anya ziSyAoM ke sambandha meM jAnakArI prApta nahIM ho sakI hai| jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra mani 151 www.ja Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " I m mmmmmmmmmm sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha (1) mahAsatI sUrajakuMvarajI ___ inakI janmasthalI bhI udayapura thI aura pANigrahaNa sADola (mevAr3a) ke hanota parivAra meM huA thaa| mahAsatIjI ke upadeza se prabhAvita hokara Apane sAdhanAmArga svIkAra kiyaa| Apako kitanI ziSyAe~ huIM, yaha jJAta nahIM / (2) mahAsatI phUlakaMvarajI ApakI janmasthalI bhI udayapura thii| AMcaliyA parivAra meM ApakA pANigrahaNa huaa| mahAsatIjI ke pAvana pravacanoM se prabhAvita hokara zramaNIdharma svIkAra kiyaa| ApakI bhI kitanI ziSyAe~ huI, yaha jJAta nhiiN| (3) mahAsatI hullAsakuMvarajI ___ApakI janmasthalI bhI udayapura thI / ApakA pANigrahaNa bhI udayapura meM harakhAvata parivAra meM huA thaa| Apane bhI mahAsatojo ke upadeza se prabhAvita hokara saMbama dharma grahaNa kiyA thaa| mahAsato hullAsakuMvarajI bahuta vilakSaNa pratibhA kI dhanI thiiN| Apake upadeza se prabhAvita hokara pA~ca ziSyAe~ banI -mahAsatI devakuMvarajI (janma karNapura ke poravADa parivAra meM tathA vivAha udayapura poravADa parivAra), mahAsatI pyArakuMvarajI (janma-bAThaiDA, sasurAla-Daboka), mahAsatI padamakaMvarajI-inakA janma udayapura ke sannikaTa thAmalA ke siyAra parivAra meM huA aura Daboka jhagar3Avata parivAra meM pANigrahaNa huaa| sthAvirA viduSI mahAsatI saubhAgyaku~varajI aura sevAmUrti mahAsatI cturkuNvrjii| inameM mahAsatI padamakuMvarajI kI mahAsatI kailAsakuMvarajI ziSyA huiiN| ApakI ja udayapUra thii| Apake pitA kA nAma hIrAlAlajI aura mAtA kA nAma indirAbAI thA / ApakA gaNezIlAlajI se pANigrahaNa huA thaa| saM0 1963 phAlguna zuklA dazamI ke dina delavAr3A meM Apane dIkSA grahaNa kii| ApakI caritra bA~cane kI zailI bahuta hI sundara thI, ApakI sevAbhAvanA prazaMsanIya thii| saM0 2032 meM ApakA ajamera meM saMthArA sahita svargavAsa huaa| ApakI eka ziSyA huI jinakA nAma mahAsatI ratanakuMvarajI hai| mahAsatI hullAsakuMvarajI kI caturtha ziSyA saubhAgyakuvara jI haiM / ApakI janmasthalI udayapura, pitA kA nAma moDIlAlajI khokhAvata aura mAtA kA nAma rUpAbAI thaa| ApazrI vartamAna meM vidyamAna / svabhAva bahuta hI madhura hai| ApakI ziSyA huI mahAsatI mohanakavarajI jinakA janma darIbA (mevAr3a) meM huA aura unakA pANigrahaNa davoka grAma meM huaa| vi0 saM. 2006 meM Apane dIkSA grahaNa kI aura saM0 2031 meM ApakA svargavAsa udayapura meM huA / __ mahAsatI hallAsakuMvara jI kI pAMcavI ziSyA mahAsatI caturakuMvarajI haiM jo bahuta hI sevAparAyaNa sAdhvIratna haiN| (4) mahAsatI rAyakuMvarajI kI caturtha ziSyA hukamaku~varajI thiiN| unakI sAta ziSyAeM huIMmahAsatI bhUrakuMvarajI-ApakA janma udayapura rAjya ke kavitA grAma meM huaa| Apako thokar3e sAhitya kA bahuta hI acchA parijJAna thaa| pacahattara varSa kI umra meM ApakA svargavAsa huaa| ApakI eka ziSyA huI jinakA nAma mahAsatI pratApakuMvarajI thA, jo prakRti se bhadra thiiN| lakhAvalI ke bhaNDArI 152 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jaine Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha parivAra meM ApakA pANigrahaNa huA thA aura lagabhaga sattara varSa kI umra meM ApakA svargavAsa huA / mahAsatI hukumakuMvara jI kI dUsarI ziSyA rUpakuMvarajI thIM / ApakI janmasthalo devAsa (mevAr3a) thI / loDhA parivAra meM ApakA pANigrahaNa huA / Apane mahAsatI jI ke pAsa dIkSA grahaNa kI / varSoM taka saMyama pAlana kara anta meM ApakA udayapura meM svargavAsa huA / mahAsatI hukumakuMvarajI kI tRtIya ziSyA ballabhaku~varajI thIM / ApakA janma udayapura ke vAphanA parivAra meM huA thA aura ApakA pANigrahaNa udayapura ke gelaDA parivAra meM huA / apane dIkSA grahaNa kara Agama zAstra kA acchA abhyAsa kiyA / ApakI eka ziSyA huIM jinakA nAma mahAsatI gulAbakuMvarajI thA / ApakA janma 'guluMDiyA' parivAra meM huA thA aura pANigrahaNa 'vayA' parivAra meM huA thaa| Apako Agama va stoka sAhitya kA samyak parijJAna thA / udayapura meM hI saMthArA sahita Apa svargastha huIM / mahAsatI hukumakuMvara jI kI cauthI ziSyA sajjanakuMvarajI thIM / Apane udayapura ke bAphanA parivAra meM janma liyA aura dugar3oM ke vahA~ para sasurAla thI / ApakI eka ziSyA huI jinakA nAma mohanakuMvarajI thA jinakI janmasthalI alavara thI aura sasurAla khaNDavA meM thI / varSoM taka saMyama - sAdhanA kara udayapura meM ApakA svargavAsa huA / mahAsatI hukumakuMvarajI kI pA~cavIM ziSyA choTe rAjakuMvarajI thIM / Apa udayapura ke mAhezvarI vaMza kI thIM / mahAsatI hukumakuMvarajI kI eka ziSyA devakuMvarajI thIM jo udayapura ke sannikaTa karNapura grAma kI nivAsinI thIM aura poravADa vaMza kI thIM aura sAtavIM ziSyA mahAsatI geMdakuMvarajI thIM / ApakA janma udayapura ke sannikaTa bhuAnA ke pagAriyA kula meM huA / candesarA gA~va ke bokar3iyA parivAra meM ApakI sasurAla thI / Apako saikar3oM thokar3e kaNThastha the / Apa sevAparAyaNa thIM / saM0 2010 meM byAvara meM ApakA svargavAsa huA / vyutpanna medhAvinI - madanakuMvarajI mahArAja ApakI janmasthalI udayapura thI / ApakI pratibhA gajaba kI thI / Apane mahAsatI jI ke pAsa dIkSA grahaNa kii| Apako Agama sAhitya kA gambhIra adhyayana thA aura thokar3A sAhitya para bhI ApakA pUrNa adhikAra thA / eka bAra AcArya zrI munnAlAlajI mahArAja jo Agama sAhitya ke marmajJa vidvAna the, unhoMne udayapura ke jAhira pravacana sabhA meM mahAsatI madanakuMvarajI ke unnIsa prazna kiye the 1 ve prazna Agama jJAna ke sAtha hI pratibhA se sambandhita the / unhoMne pUchA- batAiye mahAsatIjI siddha bhagavAna kitanA vihAra karate haiM ? uttara meM mahAsatIjI ne kahA -- siddha bhagavAna sAta rAju kA vihAra karate haiM, kyoMki siddha jo banate haiM ve yahA~ para banate haiM, yahIM para aSTa karma naSTa karate haiM aura phira karma naSTa hone se ve Urdhva loka ke agrabhAga para avasthita hote haiN| kyoMki vahA~ se Age AkAza dravya hai, para dharmAstikAya nahIM / mahArAjazrI ne dUsarA prazna kiyA - sAdhu kitanA vihAra karate haiM ? uttara meM mahAsatI jI ne kahA-AcArya pravara, sAdhu caudaha rAju kA vihAra karate haiM / kevalI bhagavAna jinakA Ayukarma kama hotA hai aura jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni | 153 www.ja Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) vedanIya, nAma, gotra karma adhika hotA hai, taba kevalI samudghAta hotI hai| usa samaya Atmapradeza sampUrNa loka meM prasarita ho jAte haiN| kevalI mahArAja sAdhu haiM / unake Atmapradeza bhI sAdhu ke haiN| isa dRSTi se ve caudaha rAju kA vihAra karate haiN| AcAryazrI ne tIsarA prazna kiyA-siddha bhagavAna kitane lambe haiM aura kitane caur3e haiM ? mahAsatI jI ne uttara meM nivedana kiyA-siddha bhagavAna tIna sau taiMtIsa dhanuSa aura battIsa aMgula lambe haiN| kyoMki pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAle jo siddha banate haiM unake Atmapradeza tIna sau teMtIsa dhanuSa aura battIsa aMgula lambe rahate haiM aura siddha bhagavAna caur3e haiM paiMtAlIsa lAkha yojana / paiMtAlIsa lAkha yojana kA manuSya kSetra hai / jahA~ para eka siddha hai vahA~ para ananta siddha haiN| sabhI siddhoM ke Atmapradeza paraspara mile hue haiM / bIca meM tanika mAtra bhI vyavadhAna nahIM hai / isa ghanatva kI dRSTi se siddha bhagavAna paiMtAlIsa lAkha yojana caur3e haiN| cauthA prazna AcAryazrI ne kiyA-caubIsa tIrthaMkaroM meM prathama tIrthakara RSabhadeva haiM aura caubIsaveM tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra haiN| batAiye donoM meM se kisakI AtmA hamAre se adhika sannikaTa hai ? uttara meM mahAsatIjI ne kahA-bhagavAna RSabhadeva kI AtmA hamAre se adhika sannikaTa hai banisvata bha0 mahAvIra ke / kyoMki bhagavAna RSabhadeva kI avagAhanA pA~ca sau dhanuSa kI thI aura bha0 mahAvIra kI avagAhanA sAta hAtha kI thii| jisase RSabhadeva ke Atma-pradeza tIna sau taiMtIsa dhanuSa aura battIsa aMgula haiM aura mahAvIra kI AtmA ke pradeza cAra hAtha aura solaha aMgula haiN| ataH RSabhadeva kI AtmA mahAvIra kI AtmA se hamAre adhika sannikaTa hai| pA~cavA~ prazna AcAryazrI ne kiyA--do zrAvaka haiN| ve donoM eka hI sthAna para baiThe haiN| eka devasI pratikramaNa karatA hai aura dUsarA rAIsI pratikramaNa karatA hai| ve donoM pRthaka-pRthaka pratikramaNa kyoM karate haiM ? isakI kyA apekSA hai ? spaSTa kiijie| mahAsatIjI ne uttara meM kahA-do zrAvaka haiM, eka bharatakSetra kA dUsarA mahAvidehakSetra kaa| ve donoM zrAvaka virAdhaka ho gaye aura ve vahA~ se Aya pUrNakara aDhAI dvIpa ke bAhara nandIzvara dvIpa meM jalacara ke rUpa meM utpanna he| nandIzvara dvIpa meM deva bhagavAna tIrthaMkaroM ke aSTAhnika mahotsava manAte haiN| una mahotsavoM meM tIrthaMkara bhagavAna ke utkIrtana ko sunakara una jalacara jIvoM ko jAtismaraNajJAna hotA hai aura ve usa jJAna se apane pUrvabhava ko nihArate haiM aura usa jAtismaraNajJAna ke AdhAra se ve vahA~ para pratikramaNa karate haiN| kyoMki nandIzvara dvIpa meM to rAta-dina kA koI krama nahIM hai / ataH ve jAtismaraNajJAna se apane pUrva sthala ko dekhate haiM / mana meM glAni hotI hai ataH ve vahAM pratikramaNa karate haiN| para jisa samaya bharatakSetra meM dina hotA hai usa samaya mahAvideha kSetra meM rAtri hotI hai, ataH eka devasI pratikramaNa karatA hai aura dUsarA rAIsI pratikramaNa karatA hai| sannikaTa baiThe rahane para bhI ve donoM pRthaka-pRthaka pratikramaNa karate haiM / AcAryazrI ne chaThA prazna kiyA--jIva ke pAMca sau tirasaTha bhedoM meM se aisA kauna-sA jIva hai jo ekAnta mithyAdRSTi hai aura sAtha hI ekAnta zuklalezyI bhii| kyoMki donoM paraspara virodhI haiN| mahAsatIjI ne kahA-teraha sAgara kI sthiti vAle kilviSI deva meM ekAnta mithyAdRSTi hotI hai aura sAtha hI ve ekAnta zuklalezyI bhI haiM / isa prakAra unnIsa praznoM ke uttaroM ko sunakara AcArya pravara aura sabhA pramudita ho gayI aura unhoMne kahA-maiMne kaI santa-satiyA~ dekhIM, para inake jaisI pratibhAsampanna sAdhvI nahIM dekhii| 154 dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana DAL Aadital www.jainelil ... ... ... Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha gupta tapasvinI mahAsatI madanakuMvarajI jisa prakAra prakRSTa pratibhA kI dhanI thIM usI prakAra utkRSTa AcAraniSThA bhI thIM / gupta tapa unheM pasanda thaa| pradarzana se ve kosoM dUra bhAgatI thIM / ve sAdhviyoM ke AhArAdi se nivRtta hone para jo avazeSa AhAra baca jAtA aura pAtra dhone ke bAda jo pAnI bAhara DAlane kA hotA usI ko pIkara saMtoSa kara letiiN| kaI bAra nanhIM sI gur3a kI DelI yA zakkara lekara muMha meM DAla letIM / yadi koI unase pUchA- kyA Aja Apake upavAsa hai ! ve kahatIM - nahIM, maiMne to mIThA khAyA hai / unameM sevA kA guNa bhI gajaba kA thA / unheM hajAroM jaina kathAe~ aura loka kathAe~ smaraNa thIM / samaya-samaya para bAlaka aura bAlikAoM ko kathA ke mAdhyama se saMsAra kI asAratA kA pratipAdana karatIM / karma ke marma ko samajhAtI / unakA mAnanA thA ki bAlakoM ko aura sAmAnya prANiyoM ko kathA ke mAdhyama se hI upadeza denA cAhie jisase vaha upadeza grahaNa kara ske| unhoMne mujhe bAlyakAla meM saikar3oM kathAe~ sunAI thIM / san 1946 meM tIna dina ke saMthAre ke sAtha udayapura meM unakA svargavAsa huA / (6) mahAsatI sallekuMvarajI - ApakI janmasthalI udayapura thI aura ApakA udayapura meM hI mehatA parivAra meM pANigrahaNa huA / Apako mahAsatIjI ke upadeza ko sunakara vairAgya bhAvanA jAgRta huI aura apanI putrI sajjanaku~vara ke sAtha Apane ArhatI dIkSA grahaNa kii| Apa sevAparAyaNa sAdhvI thIM / (7) mahAsatI sajjanakuMvarajI - ApakI mAtA kA nAma sallekuMbara thA aura Apane mA~ ke sAtha hI mahAsatIjI kI sevA meM dIkSA grahaNa kI thI / dIrgha tapasvinI tIja kuMvarajI (8) mahAsatI tIjakuMvarajI - ApakI janmasthalI udayapura ke sannikaTa tirapAla gA~va meM thI / ApakA pANigrahaNa usI gA~va meM seTha roDamalajI bhogara ke sAtha sampanna huA / gRhasthAzrama meM ApakA nAma gulAba devI thA / Apake do putra the jinakA nAma pyArelAla aura bhairUlAla thA tathA eka putrI thI jisakA nAma khamAkuMvara thaa| Apane mahAsatIjI ke upadeza se prabhAvita hokara do putra aura eka putrI ke sAtha dIkSA grahaNa kii| Apake pati kA svargavAsa bahuta pahale ho cukA thA / ApazrI ne zramaNIdharma svIkAra karane ke pazcAt nau bAra mAsakhamaNa kI tapasyAe~ kIM, solaha varSoM taka Apane eka ghI ke atirikta dUdha, dahI, tela aura miSThAna ina cAra vigayoM kA tyAga kiyaa| eka bAra Apako prAtaHkAla sapanA AyA - Apane dekhA ki eka ghar3e ke samAna bRhatkAya motI camaka rahA hai| ataH jAgRta hote hI Apane svapna phala para cintana karate hue vicAra kiyA - aba merA eka dina kA hI Ayu zeSa hai / ataH saMthArA kara apane jIvana ko pavitra banAU~ / Apane saMthArA kiyA aura eka dina kA saMthArA kara svargastha huIM / (6) parama viduSI mahAsatI zrI sohanakuMvarajI- ApazrI kI janmasthalI udayapura ke sannikaTa tirapAla gAMva meM thI aura janma saM0 1646 (san 1862 ) meM huA / Apake pitAtrI kA nAma roDamalajI aura mAtA kA nAma gulAba devI thA aura ApakA sAMsArika nAma khamAkuMvara thaa| nau barasa kI laghuvaya meM hI ApakA vAgdAna DulAvatoM ke guDe ke takatamalajI ke sAtha ho gayA / kintu parama viduSI mahAsatI rAyakuMvarajI aura kavivarya paM0 muni nemIcandajI mahArAja ke tyAga - vairAgyayukta upadeza ko zravaNa kara Apa meM vairAgya bhAvanA jAgrata huI aura jinake sAtha vAgdAna kiyA gayA thA unakA sambandha chor3akara apanI mAtezvarI aura apane jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni | 155 www.jain Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / jyeSTha bhrAtA pyArelAla aura bhairUlAla ke sAtha kramazaH mahAsatI rAjakuMvarajI aura kavivarya nemIcandajI mahArAja ke pAsa jainendrI dIkSA grahaNa kii| ApakI dIkSAsthalI pacabhadrA (bADamera) meM thI aura donoM ne zivagaMja (ja dhapura) meM dIkSA grahaNa kii| usa samaya Apake bhrAtAoM kI umra 13 aura 14 varSa kI thI aura ApakI umra varSa kii| donoM bhrAtA bar3e hI medhAvI the| kucha hI varSoM meM unhoMne Agama sAhitya kA gaharA adhyayana kiyaa| kintu donoM hI yuvAvasthA meM kramazaH madAra (mevAr3a) aura jayapura meM saMthArA kara svargastha hue| vairAgyamUrti madhurabhASiNI : sohanakuMvarajI mahArAja __khamAkuMvarajI kA dIkSA nAma mahAsatI sohanakuMvarajI rakhA gyaa| Apa bAla-brahmacAriNI thiiN| Apane dIkSA grahaNa karate hI Agama-sAhitya kA gaharA adhyayana prArambha kiyA aura sAtha hI thokar3e sAhitya kA bhii| Apane zatAdhika rAsa, caupAiyAM tathA bhajana bhI kaNThastha kiye| ApakI pravacana zailI atyanta madhura thii| jisa samaya Apa pravacana karatI thIM vividha Agama rahasyoM ke sAtha rUpaka, dohe, kavitta, zloka aura urdU zAyarI kA bhI yatra-tatra upayoga karatI thiiN| viSaya ke anusAra ApakI bhASA meM kabhI oja aura kabhI zAnta rasa pravAhita hotA thA aura janatA Apake pravacanoM ko sunakara mantramugdha ho jAtI thii| adhyayana ke sAtha hI tapa ke prati ApakI svAbhAvika ruci thii| mAtA ke saMskAroM ke sAtha tapa kI paramparA Apako virAsata meM milI thii| Apane apane jIvana kI pavitratA hetu aneka niyama grahaNa kiye the, unameM se kucha niyamoM kI sUcI isa prakAra hai (1) paMca parva dinoM meM AyaMbila, upavAsa, ekAsana, nIvi Adi meM se koI na koI tapa avazya krnaa| (2) bAraha mahIne meM chaha mahIne taka cAra vigaya grahaNa nahIM karanA / kevala eka vigaya kA hI upayoga krnaa| (3) chaH mahIne taka acitta harI sabjI Adi kA bhI upayoga nahIM karanA / (4) cAya kA parityAga / (5) unhoMne mahAsatI kusumavatIjI, mahAsatI puSpavatIjI aura mahAsatI prabhAvatIjI ye tIna ziSyAe~ banAyIM / usake pazcAt unhoMne apanI nezrAya meM ziSyAe~ banAnA tyAga diyaa| yadyapi unhoMne pahale bhI tIsa-paMtIsa sAdhviyoM ko dIkSA pradAna kI kintu unheM apanI ziSyAeM nahIM bnaayiiN| (6) plAsTika, selUlAiDa Adi ke pAtra, paTTI Adi koI vastu apanI nezrAya meM na rakhane kA nirNaya liyaa| (7) jo unake pAsa pAtra the unake atirikta naye pAtra grahaNa karane kA bhI unhoMne tyAga kara diyaa| (8) eka dina meM pA~ca dravya se adhika dravya grahaNa na krnaa| (9) pratidina kama se kama paccIsa gAthAoM kI svAdhyAya krnaa| (10) bAraha mahIne meM eka bAra pUrNa battIsa AgamoM svAdhyAya krnaa| isa prakAra unhone apane jIvana ko aneka niyama aura upaniyamoM se Abaddha bnaayaa| unake jIvana 156 / dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainellpi Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna sva0 zrI sohanakuMvarajI mahArAja Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha meM vairAgya bhAvanA aThakheliyA~ karatI thI / yahI kAraNa hai ki ajamera meM san 1963 meM zramaNI saMgha ne milakara Apako candanabAlA zramaNIsaMgha kI adhyakSA niyukta kiyA aura zramaNasaMgha ke upAcArya zrI gaNezIlAlajI mahArAja samaya-samaya para anya sAdhviyoM ko preraNA dete hue kahate ki dekho, viduSI mahAsatI sohanakuMvara kitanI pavitra AtmA haiM / unakA jIvana tyAga- vairAgya kA sAkSAt pratIka hai| tumheM inakA anusaraNa karanA cAhie / viduSI mahAsatI sohanakuMvarajI jahA~ jJAna aura dhyAna meM tallIna thIM vahA~ unhoMne utkRSTa tapa kI bhI aneka bAra sAdhanAe~ kIM / unake tapa kI sUcI isa prakAra hai 33 2 16 3 32 1 15 13 31 1 10 10 24 2 ha 10 23 22 1 2 50 6 40 5 40 21 1 4 65 20 2 3 61 17 3 2 80 jaba bhI Apa tapa karatIM taba pAraNe meM tIna paurasI karatI thIM yA pAraNe ke dina AyaMbila tapa karatIM jisase pAraNe meM audde zika aura naimiktika Adi doSa na lage / Abhyantara tapa kI saphala sAdhikA bAhya tapa ke sAtha Antarika tapa kI sAdhanA bhI ApakI nirantara calatI rahatI thI / sevA bhAvanA Apa meM kUTa-kUTa kara bharI huI thI / Apa sva-sampradAya kI sAdhviyoM kI hI nahIM kintu anya sampradAya kI sAdhviyoM kI bhI usI bhAvanA se sevA karatI thIM / Apake antamanisa meM sva aura para kA bheda nahIM thA / AcArya gaNezIlAlajI mahArAja kI ziSyAe~ kesarakuMvarajI, jo sAikila se aksiDeNTa hokara sar3aka para gira par3I thIM, sandhyA kA samaya thA, Apa apanI sAdhviyoM ke sAtha zauca bhUmi ke lie gayIM / vahAM para unheM dayanIya sthiti meM girI huI dekhA / usa samaya Apake pAsa do caddara or3hane ko thIM, unameM se Apane eka cAdara kI jholI banAkara aura satiyoM kI sahAyatA se sthAnaka para uThAkara lAyIM aura unakI atyadhika sevA-zuzrUSA kI / isI prakAra mahAsatI nAthakuMvarajI Adi kI bhI Apane atyadhika sevA zuzrUSA kI aura antima samaya meM unheM saMthArA Adi karavAkara sahayoga diyA / AcArya hastImalajI mahArAja kI ziSyAe~ mahAsatI amarakuMvarajI, mahAsatI dhanakuMvarajI, mahAsatI gogAjI Adi aneka satiyoM kI zuzrUSA kI aura saMthArA Adi karavAne meM apUrva sahayoga diyA / candanabAlA zramaNI saMgha kI prathama pravartinI san 1963 meM ajamera ke prAMgaNa meM zramaNa saMgha kA zikhara sammelana huA / usa avasara para vahA~ para aneka mahAsatiyAM ekatrita huiiN| una sabhI ne cintana kiyA ki santoM ke sAtha hameM ekatrita hokara kucha kArya karanA caahie| una sabhI ne vahAM para milakara apanI sthiti para cintana kiyA ki bhagavAna mahAvIra ke pazcAt Aja dina taka santoM ke adhika sammelana hue, kintu zramaNiyoM kA koI bhI sammelana Aja taka nahIM huA aura na zramaNiyoM kI paramparA kA itihAsa bhI surakSita hai| bhagavAna mahAvIra ke jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni | 157 www.jair Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha pazcAt sAdhvI paramparA kA vyavasthita itihAsa na milanA hamAre lie lajjAspada hai jabaki zramaNoM ko kI taraha zramaNiyoM ne bhI AdhyAtmika sAdhanA meM atyadhika yogadAna diyA hai| isakA mUla kAraNa hai ekatA va eka samAcArI kA abhAva / ataH unhoMne zrI varddhamAna candanabAlA zramaNI saMgha kA nirmANa kiyA aura zramaNiyoM ke jJAnadarzanacAritra ke vikAsa hetu ikkIsa niyamoM kA nirmANa kiyaa| usameM 25 pramukha sAdhviyoM kI samiti kA nirmANa huA / candanabAlA zramaNI saMgha kI pravartinI pada para sarvAnumati se ApazrI ko niyukta kiyA gayA jo ApakI yogyatA kA spaSTa pratIka thaa| . . ... . . . . . HHHHHIBISHRHI . udAra va dIrghadarzI dRSTi . . . ... .. . . . . . . . rAjasthAna prAnta meM rahane ke bAvajada bhI ApakA mastiSka saMkucita vicAroM se Upara uThA haA thA / yahI kAraNa hai ki sarvaprathama rAjasthAna meM sAdhviyoM ko saMskRta, prAkRta aura hindI bhASA ke uccatama adhyayana karane ke lie Apake antarmAnasa meM bhAvanAe~ jAgRta huiiN| Apane apanI suziSyA mahAsatI kusumavatIjI, puSpavatIjI, candrAvatIjI Adi ko kiMgsa kAleja banArasa kI saMskRta, hindI sAhitya sammelana, prayAga kI sAhitya ratla prabhati uccatama parIkSAe~ dilvaayii| usa samaya prAcIna vicAradhArA ke vyaktiyoM ne ApazrI kA DaTakara virodha kiyA ki sAdhviyoM ko saMskRta, prAkRta, hindI kA ucca adhyayana na karAyA jAya aura na parIkSA hI dilavAyI jaaeN| taba Apane spaSTa zabdoM meM kahA-. sAdhuoM kI taraha sAdhviyoM ko bhI adhyayana karane kA adhikAra hai| Agama sAhitya meM sAdhviyoM ke / ullekha hai| yuga ke anusAra yadi sAdhviyAM saMskRta, prAkRta Adi bhASAoM kA adhyayana nahIM kareMgI to Agama aura usake uttarakAlIna sAhitya ko par3ha nahIM sakatIM aura binA par3he AgamoM ke rahasya * samajha nahIM A sakate / isakA virodhiyoM ke pAsa koI uttara nahIM thaa| Apa virodha ko vinoda mAnakara adhyayana karavAtI rhiiN| usake pazcAt sthAnakavAsI paramparA meM aneka mUrdhanya sAdhviyAM huiiN| Aja aneka sAdhviyAM ema. e., pIeca. DI bhI ho gayI haiN| yaha thA ApakA zikSA ke prati anurAga / ma mamma .----.... Apane aneka vyaktiyoM ko prativodha diyaa| jaba anya santa va satIjana apanI ziSyA banAne ke lie utsuka rahatI haiM taba ApakI yaha vizeSatA thI ki pratibodha dekara dUsaroM ke ziSya va ziSyAe~ banAtI thiiN| Apane apane hAthoM se 30-35 bAlikAoM aura mahilAoM ko dIkSAe~ dI para sabhI ko anya nAmoM se hI ghoSita kiyA / apanI jyeSTha guru bahana mahAsatI madanakuMvarajI ke Agraha para unakI AjJA ke pAlana hetu tIna ziSyAoM ko apanI nezrAya meM rakhA / yaha thI Apa meM apUrva nispRhtaa| mujhe bhI (devendra muni) Adya pratibodha dene vAlI Apa hI thiiN| Apake jIvana meM aneka sadguNa the jisake kAraNa Apa jahA~ bhI gayIM, vahA~ janatA janArdana ke hRdaya ko jiitaa| Apane ahamadAbAda, pAlanapura, indaura, jayapura, ajamera, jodhapura, byAvara, pAlI, udayapura, nAthadvArA, prabhRti aneka kSetroM meM varSAvAsa kiye, sevA bhAvanA se prerita hokara apanI guru bahinoM kI tathA anya sAdhviyoM kI vRddhAvasthA ke kAraNa dIrghakAla taka Apa udayapura meM sthAnApanna rhiiN| san 1966 meM ApakA varSAvAsa pAlI meM thaa| kucha samaya se Apako raktacApa kI zikAyata thI, para ApazrI kA Atmateja atyadhika thA jisake kAraNa Apa kahIM para bhI sthiravAsa nahIM viraajiiN| sana 1966 (saM2023) meM bhAdra zuklA 13 ko saMthAre ke sAtha rAtri meM ApakA svargavAsa haa| Apa mahAna 158 dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.janenie Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha H HHI HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH pratibhAsampanna sAdhvI thiiN| Apake svargavAsa se eka tejasvI mahAsatI kI kSati huI / ApakA tejasvI jIvana jana-jana ko sadA preraNA detA rhegaa| mahAsatI kusumavatIjI viduSI mahAsatI zrI sohanakuMvara mahAsatI kI prathama ziSyA viduSI mahAsatI kusumavatIjI haiN| unakI tIna ziSyAe~ haiM-bAlabrahmacAriNI mahAsatI cAritraprabhAjI, bAlabrahmacAriNI mahAsatI divyaprabhAjI, bAlabrahmacAriNI garimAjI / mahAsatI cAritraprabhAjI ke pA~ca ziSyAe~ haiM (1) viduSI bAlabrahmacAriNI darzanaprabhAjI (2) mahAsatI vinayaprabhAjI, (3) mahAsatI rucikAjI, (4) mahAsatI rAjazrIjI (5) mahAsatI pratibhAjI tathA mahAsatI zrI divyaprabhAjI kI do ziSyAe~ haiM-(1) mahAsatI anupamA, (2) mahAsatI nirupamA aura viduSI mahAsatI puSpavatIjI dvitIya ziSyA haiM / unakI cAra ziSyAe~ haiM--bAlabrahmacAriNI candrAvatIjI, bAlabrahmacAriNI priyadarzanAjI, bAlabrahmacAriNI kiraNaprabhAjI, aura bAlabrahmacAriNI ratnajyotijI / mahAsatI priyadarzanA jI kI ziSyA mahAsatI suprabhAjI hai / (mahAsatI puSpavatIjI kA jIvana vRtta agale pRSThoM para isI khaNDa meM aMkita hai)| prajJAmUti prabhAvatIjI mahArAja tRtIya suziSyA prajJAmUti mahAsatI prabhAvatIjI thiiN| Apa prabala pratibhA kI dhanI, Agama aura darzana kI gambhIra jJAtA thiiN| Apane AcArAMga, uttarAdhyayana, dazavaikAlika, vipAka, sUtrakRtAMga, prabhRti aneka Agama kaMThastha kiye the aura sAtha hI Agama ke rahasyoM ko samudghATita karane vAle 400-500 thokaDe bhI kaMThastha the| jisase Agama kI guru gambhIra granthiyoM ko apanI prakRSTa medhA se udghATita kara detI thiiN| nandIsUtra ke prati atyadhika anurAga thaa| usakI svAdhyAya dina meM anekoM bAra karatI thii| ApakI pravacana kalA sahaja thii| pravacana meM Agama ke rahasyoM ko sahaja aura sugama rUpa se prastuta karatI thiiN| aura usake lie Agamika udAharaNoM ke sAtha laukika jana-jIvana meM ghaTita hone vAlI ghaTanAoM ke mAdhyama se spaSTIkaraNa karatIM, jisase zrotA maMtra-mugdha ho jAtA thaa| Apa kavayitrI thiiN| ApakI kavitA meM zabdADambara nahIM, para bhAvoM kI pramukhatA thii| jaba kabhI bhI bhAvoM kA jvAra uThatA, vaha sahaja hI bhASA ke rUpa meM Dhala jAtA / kavitA banAne ke lie unheM prayAsa karane kI AvazyakatA nahIM thI, vaha sahaja hI bana jaatii| arihaMta deva kI stuti karate hue unakI hattantrI ke tAra isa prakAra jhanajhanAye haiM "jaya arihaMtANaM, arihaMta deva bhagavAn, jaya arihaMtANaM, dhara arihaMtAM ro dhyAna"...." pA~ca padAM meM prathama pada, madarahita nirApada jAna / jJAna kA mahatva pratipAdita karate hue Agama kI zabdAvalI ko apanI sahaja bhASA meM isa prakAra prastuta kiyA hai mAno Agama kA rasa-pAna hI kara liyA hai| vaha tIvra anubhUti kI abhivyakti kitanI Bitt iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHI subodha hai E RRE mamamamamamma "jJAna jo hogA nahIM to, ho nahIM sakatI dayA / AgamoM meM vIra dvArA, vacana pharamAyA gayA" jJAna jIvA'jIva kA pahale jarUrI caahie| phira kriyAe~ kIjie, rasa prApta ho sakatA nayA / / dhyAna jIvanotkarSa kI maMgalamaya sAdhanA hai, AdhyAtmika utkrAnti kA sarvocca upAya hai / dhyAna jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni | 156 www. ia Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha .. kahane kI nahIM, karane kI sAdhanA hai| aura vaha kalA vahI vyakti batA sakatA hai, jisane svayaM dhyAna ko sAdhanA siddha kI hai / dekhie unhIM ke zabdoM meM--- "isa mana ko sthira karanA cAho to, dhyAna sAdhanA karanA jI" sthira Asana ho, sthira vacana aura tana caMcala vAtAvaraNa nhiiN| sthira yoga-sAdhanA karate to phira, sthira hote kyoM karaNa nahIM sthira dhyAna-sAdhanA ho jAne se, marane se kyA DaranA jI // 1 // unake banAye hue zatAdhika bhajana haiM aura eka-do khaNDa-kAvya bhI haiN| unake dvArA likhita kahAnI saMgraha 'jIvana kI camakatI prabhA' ke nAma se prakAzita huA hai aura tIna-cAra kahAnI-saMgraha kI pustakeM aprakAzita haiM / 'Agama ke anamola motI-tIna bhAga' bhI prakAzana ke patha para hai| ApakA janma vi0 saM0 1970 (san 1913) meM gogundA grAma meM huA thaa| Apake pUjya pitA zrI kA nAma seTha hIrAlAla jI tathA mAtezvarI kA nAma pyArIbAI thaa| ApakA janma nAma tIjakuMvara thaa| Apake antarmAnasa meM vairAgya-bhAvanA prArambha se ho tho| kintu pArivArika janoM ke Agraha se ApakA pANigrahaNa udayapura nivAsI zrI kanhaiyAlAla jo baraDiyA ke suputra jovanasiMhajo baraDiyA ke sAtha san 1628 meM sampanna huaa| zrI jIvanasiMha jI barar3iyA udayapura ke eka labdhapratiSThita kapar3e ke vyApArI the| ApakA bahuta hI laghuvaya yAnI caudaha varSa kI umra meM prathama pANigrahaNa eDavokeTa zrImAn arjunalAla jI bhaMsAlI kI suputrI premakumArI ke sAtha sampanna huaa| unase eka putrI huii| unakA nAma sundarakumArI rakhA gyaa| kucha varSoM ke pazcAt premakumArI kA dehAvasAna ho jAne se caubIsa varSa kI umra meM ApakA dvitIya vivAha huaa| Apake do putra hue-eka kA nAma basantakumAra aura dUsare kA nAma dhannAlAla rakhA gyaa| basantakumAra Der3ha mAha ke bAda hI saMsAra se cala basA / aura 27 varSa kI umra meM saMthAre ke sAtha jIvanasiMha jI bhI ho gye| pUtra aura pati ke svargastha hone para varAgyabhAvanA jo prArambha meM antanisa meM dabI haI thI, vaha sAdhvIratna mahAsatI zrI sohanakuvarajI ke pAvana upadeza ko sunakara ur3a samaya pati kA svargavAsa huA, usa samaya dvitIya putra dhannAlAla sirpha 11 dina kA hI thaa| ataH mahAsatIjI ne karttavya-bodha karAte hue hue kahA-abhI tumhArI putrI sundarakumArI sirpha 7 varSa kI hai aura bAlaka dhannAlAla kucha hI dina kA hai / pahale unakA lAlana-pAlana karo, sambhava hai, ye bhI jinazAsana meM dIkSita ho jAyeM / sadguruNI jI kI praraNA se Apa gRhasthAzrama meM rhiiN| para pUrNa rUpa se sAMsArika bhAvanA se uparata ! Apane vi0 saM0 1668 (san 1941) meM ASAr3ha sudI tRtIyA ko AhatI dIkSA grahaNa kI / vairAgya Agama va darzana kA itanA gaharA jJAna thA ki dIkSA lete hI sadguruNI jI ko AjJa se siMghAr3Apati hokara svatantra varSAvAsa kiyA / ApakI pravacana kalA itanI prabhAvotpAdaka thI ki zrotA mantra-mugdha raha jAte / Apane dIkSA lene ke pUrva apanI putrI sundarakumArI aura apane putra dhannAlAla kI utkRSTa vairAgya bhAvanA dekhakara dIkSA kI anumati pradAna kI thii| putrI ne vi0 saM0 1964 (san 1937) meM mAgha zuklA 13 ko sadguruNIjI zrI sohana kuvara jI ma0 ke pAsa dIkSA grahaNa kI thI aura saMskRta, prAkRta, nyAya aura kAvya kA uccatama adhyayana kiyaa| kvInsa kaoNleja banArasa kI vyAkaraNa, kAvya, madhyamA, sAhityaratna (prayAga) tathA nyAya-kAvyatIrtha Adi parIkSAyeM samuttIrNa kii| aura dhannAlAla ne upAdhyAya zrI puSkara muni jI ma0 ke pAsa dIkSA grahaNa kI aura zramaNa jIvana kA nAma 'devendra muni' rakhA gyaa| sa 160 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jane Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratibhAmUrti sva0 sAdhvIratna zrI prabhAvatIjI mahArAja Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ApakI cAra ziSyAe~ huIM - 1. mahAsatI zrImatIjI 2. mahAsatI premakuMvarajI 3. mahAsatI candrakuvarajI aura 4. mahAsatI bAlabrahmacAriNI harSaprabhAjI | jIvana kI sAndhya velA taka dharma kI akhaNDa jyoti jagAtI huI rAjasthAna, madhya bhArata meM ApakA vicaraNa rahA / Apane apane tyAga - vairAgya se chalachalAte hue pravacanoM se vyAkhyAna vAcaspati gaNeza muni jI "zAstrI ", rameza muni jI " zAstrI ", rAjendra muni jI " zAstrI" aura dineza muni jI "vizArada" ko tyAga mArga kI ora utprerita kiyA / di0 27 janavarI 1982 ko ApakA 'khairodA' grAma meM samAdhipUrvaka saMthAre ke sAtha svargavAsa huA / ApakA bhautika zarIra bhale hI vartamAna meM vidyamAna nahIM hai para Apa yazaH zarIra se Aja bhI for haiM aura bhaviSya meM sadA jIvita raheMgI / kAla kI krUra chAyA bhI unake tejasvI vyaktitva evaM kRtitva ko dhUmila nahIM banA sakatI / isa prakAra prastuta paramparA vartamAna meM cala rahI hai / isa paramparA meM aneka parama viduSI sAdhviyA~ haiM / mAravAr3a ke usa prAnta meM jahA~ strI zikSA kA pUrNa abhAva thA, vahA~ para una sAdhviyoM ne tyAga-tatra ke sAtha zikSA ke kSetra meM bhI pragati ko / kyoMki kaI sAdhviyoM ke hAthoM kI likhI huI pratiyA~ prApta hotI haiM, jo unakI zikSA yogyatA kA zreSTha udAharaNa kahA jA sakatA hai / para paritApa hai ki unake sambandha meM prayAsa karane para bhI mujhe vyavasthita sAmagrI prApta nahIM ho sakI / isalie anukrama meM unake sambandha meM likhanA bahuta hI kaThina hai / jitanI bhI sAmagrI prApta ho sakI hai, usI ke AdhAra se maiM yahA~ likha rahA hU~ / yadi rAjasthAna ke amara jaina jJAna bhaNDAra meM vyavasthita sAmagrI mila gayI to bAda meM isa sambandha meM pariSkAra bhI kiyA jA sakegA / phattUjI kI ziSyA - paramparA meM mahAsatI AnandakuMvarajI eka tejasvI sAdhvI thIM / unakI bAIsa ziSyAeM thIM jinameM se kucha sAdhviyoM ke nAma prApta ho sake haiM / mahAsatI AnandakuMvarajI ne kaba dIkSA lI yaha nizcita saMvatu nahIM mila skaa| unakA svargavAsa paM0 1981 pauSa zuklA 12 ko jodhapura meM saMthAre ke sAtha huA / mahAsatI AnandakuMvarajI ke pAsa hI paM0 nArAyaNacandajI mahArAja kI mAtezvarI rAjAjI ne aura nArAyaNadAsajI mahArAja ke ziSya sulatAnamalajI kI mAtezvarI nenUjI ne dIkSA grahaNa kI thI / mahAsatI rAjAjI kA svargavAsa vi0 saM0 1978 vaizAkha sudI pUnama ko jodhapura meM huA thA / mahAsatI rAjAjI kI eka ziSyA rUpAMjI huI thI jinheM thokar3e sAhitya kA acchA abhyAsa thA / mahAsatI AnandakuMvarajI kI eka ziSyA mahAsatI paratApAjI huIM jinakA vi saM0 1983 mRgazira vadI 11 ko svargavAsa huA thA / mahAsatI phUlakuMvarajI bhI mahAsatI AnandakuMvarajI kI ziSyA thIM aura unakI suziSyA mahAsatI jhamakUjI thIM jinhoMne apanI putrI mahAsatI kastUrIjI ke sAtha dIkSA grahaNa kI thI / donoM kA jodhapura meM svargavAsa huaa| mahAsatI kastUrIjI kI eka ziSyA gavarAjI thIM, ve bahuta hI tapasvinI thIM / unhoMne apane jIvana meM pandraha mAsakhamaNa kiye the, aura bhI aneka choTI-moTI tapasyAe~ kI thIM / unakA svargavAsa bhI jodhapura meM huA / mahAsatI AnandakuMvarajI kI babhUtAjI, pannAjI, dhApUjI, aura kisanAjI aneka ziSyAe~ thIM / mahAsatI kisanAjI kI harakujI ziSyA huiiN| unakI samadAjI ziSyA huI aura unakI ziSyA pAnAjI haiM / jaina zAsana prabhAvikA amara sAdhikAeM evaM sadguruNI paramparA : upAcArya zrI devendra muni | 161 www.jai Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha | ApakA janma jAlora meM huA, pANigrahaNa bhI jAlora meM huaa| gar3hasivAnA meM dIkSA grahaNa kI aura vartamAna meM kAraNavazAt jAlora meM virAjita haiN| __isa prakAra mahAsatI AnandakuMvarajI kI paramparA meM vartamAna meM kevala eka sAdhvIjI vidyamAna haiN| mahAsatI phattUjI kI ziSyA-parivAroM meM mahAsatI pannAjI huiiN| unakI ziSyA jasAjI huii| unakI ziSyA sonAjI huIM / unako bhI ziSyAeM huIM, kintu unake nAma smaraNa meM nahIM haiN| mahAsatI jasAjI kI nainUjI eka pratibhAsampanna ziSyA thiiN| unakI aneka ziSyAe~ huIM / mahAsatI vIrAjI, hIrAjI, kaMkUjI, Adi aneka tejasvI sAdhviyA~ huiiN| mahAsatI kaMkUjI kI mahAsatI harakUjI, rAmUjI Adi ziSyAe~ huIM / mahAsatI harakUjI kI mahAsatI umarAvakuMvarajI, baksUjI (premakuMvarajI) vimalavatI jI Adi aneka ziSyAe~ huiiN| mahAsatI umarAvakuMvarajI kI zakunakuMvarajI unakI ziSyA satyaprabhA aura unakI ziSyA candraprabhAjI Adi haiM / aura mahAsatI vimalavatI jI kI do ziSyAe~ mahAsatI madanakuMvarajI aura mahAsatI jJAnaprabhAjI haiN|| mahAsatI phattUjI ke ziSyA-parivAra meM mahAsatI campAjI bhI eka tejasvI sAdhvI thiiN| unakI UdAjI, bAyAjI Adi aneka ziSyAe~ huI / vartamAna meM unakI ziSyA-paramparA meM koI nahIM hai| mahAsato phattUjI kI ziSyA-paramparA meM mahAsatI dIpAjI, vallabhakuMvarajI Adi aneka viduSI va sevA-bhAvinI sAdhviyA~ huiiN| unakI paramparA meM saralamUrti mahAsatI sItAjI aura zrI mahAsatI gavarAjI (umarAvakuMvarajI) Adi vidyamAna haiN| isa prakAra AcAryazrI amarasiMhajI mahArAja ke samaya se mahAsatI bhAgAjI kI jo sAdhvI paramparA calI usa paramparA meM Aja taka gyAraha sau se bhI adhika sAdhviyA~ huI haiM / kintu itihAsa lekhana ke prati upekSA hone se unake sambandha meM bahuta kama jAnakArI prApta hai| ina saikar3oM sAdhviyoM meM bahuta-sI sAdhviyA~ utkRSTa tapasviniyA~ rhiiN| anekoM sAdhviyoM kA jIvanavrata sevA rhaa| aneka sAdhviyA~ baDI hI prabhAvazAlinI thiiN| maiM cAhatA thA ki ina sabhI ke sambandha meM vyavasthita evaM prAmANika sAmagrI prastata grantha meM daM / para rAjasthAna ke bhaNDAra jahA~ isake sambandha meM prazastiyoM ke AdhAra se yA unake sambandha meM racita kavitAoM ke AdhAra se sAmagrI prApta ho sakatI thI, para svarNabhUmi ke. jI. epha. jaise sudUra dakSiNa prAnta meM baiThakara sAmagrI ke abhAva meM vizeSa likhanA sambhava nahIM thaa| tathApi prastuta prayAsa itihAsapremiyoM ke lie patha-pradarzaka banegA isI AzA ke sAtha maiM apanA lekha pUrNa kara rahA huuN| yadi bhaviSya meM vizeSa prAmANika sAmagrI upalabdha huI to isa para vistAra se likhane kA bhAva hai| 162 | dvitIya khaNDa , vyaktitva darzana . .... . Caterersonal .... +vale www.jainelib .. .. .... Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha selesestasedeoastasbodhslesh resesesaslesedesholestestdessestereotasfasfastesteshdodesksesesa stofastadesh desesesedesesbdesesedesespondesesesesbhsbsesfesbshsed: eka bUMda; jo gaMgA bana gaI -sAvI priyadarzanA ema. e. seasesisesfesfasbshseshsleshchddesbseckedarjarkesta dedestedfastesinesesastechsheredeshsedesbsechshsbsesesesleshobsesadhsaseddededeodeshshastachsssbshsedeshesteos janma, jIvana aura mRtyu-jindagI ke tIna caraNa haiN| janma sabhI kA prAyaH samAna hotA hai| mRtyu sabhI kI avazyambhAvI hai| kintu jIvana zailI sabhI kI bhinna hotI hai| jIvana zailI ke kAraNa hI janma evaM mRtyu kA alaga-alaga mahattva hai, mApadaNDa hai| jinakA jIvana viziSTa kartRtvasaMpanna hotA hai, saMyama-tyAga-sevAparopakAra viziSTa sRjanadharmI pratibhA se maMDita hotA hai, unakA janma bhI mahattvapUrNa ho jAtA hai aura maraNa bhI amaratA kA caraNanyAsa bana jAtA hai| jainazramaNI zrI puSpavatIjI kA jIvana aura janma isIlie mahatvapUrNa hai, cUMki unhoMne jIvana ko kucha viziSTa zailI meM jIyA hai| eka surabhita kamala kI taraha unakA jIvana apane paripArzva se nirlepa to hai hI, kintu apane aneka sahaja guNoM kI parimala se samUce vAtAvaraNa ko prabhAvita/suvAsita kiyA hai| unake jIvana kA eka aisA andAja haijisameM sahajatA ke sAtha madhuratA, nirmalatA, nirlepatA, kintu samasta ke kalyANa hetu visarjita ho jAne kI adamya taraMga hai| mahAsatIjI kA saMpUrNa jIvana usa dIpaka kI bhA~ti hai, jo apanA za karatA hai| usa puSpa kI taraha hai, jo apanI eka-eka kalI ko saurabha aura saundarya kA dUta banAkara samarpita kara detA hai| Aiye, aisI divya mahAmanasvI zramaNI ke jIvana kI gaurava gAthA pddh'eN| -sampAdaka eka bUda, jo gaMgA bana gaI :mAdhvI priyadarzanA | 163. www.janebitram Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ill % 20RRENA vyaktitva kI lahareM vizuddha zveta vastroM meM jhAMkatA huA eka bhavya sudarzana vyaktitva, jo Adima yuga kI prathama sAdhvI brAhmI kI pAvana smRti ko sAkAra karatA hai to zramaNa bhagavAna mahAvIra kI prathama ziSyA candanA kA pratinidhi svarUpa banakara ubhara AtA hai| paripArzva meM phaile ujjvala-samujjvala AbhA maNDala ko nihAra kara darzaka Ananda ke mahAsAgara meM avagAhana karane lagatA hai| aura jisakA cumbakIya AkarSaNa mAnava mana ko adhyAtma dhAra se jor3a detA hai| jisakI vimala vANI ko sunane ke lie zrotAoM ke kAna lalakate haiN| jisakI sunaharI chavi ko nihArane ke lie darzakoM ke netra tarasate haiM / jo AtmavizvAsa, sAhasa, sneha aura sadbhAvanA kI sAkAra pratimA hai / jisakA antarmAnasa antarikSa kI taraha virATa hai| jisakA hRdaya sAgara kI taraha gambhIra hai / jisake vicAra himAlaya kI taraha unnata haiN| jo jana-jIvana meM anaitikatA ke kUr3e-karkaTa ko haTAkara usake sthAna para naitika mUlyoM kI saMsthApanA karanA cAhatI haiN| jo bhoga-vilAsa ke cAk-cikya meM ulajhI aura apane Atma-gaurava ko bhUlI-bisarI mahilAoM ko AdhyAtmika jIvana jIne kI preraNA pradAna karatI haiN| samAja meM phailI kurItiyA~, arthahIna paramparAe~ jisase samAja pisA jA rahA hai, use tor3ane ke lie jo kaTibaddha haiN| __ jo satkAra ke sarasa-sumanoM ko pAkara AhlAdita nahIM hotI aura apamAna ke viSa ko pAkara mujhAtI nahIM / kintu sadA samatA ke sarovara para rAjahaMsinI kI bhA~ti tairatI haiN| jo isa vaijJAnika yuga meM pracura sAdhana-suvidhAe~ upalabdha hone para bhI satata paidala paribhramaNa kara jana-jana ke mana meM adhyAtma aura dharma kI jyoti prajvalita karatI haiN| jo isa dharatI para svarga ko utArane meM jI-jAna se lagI haiN| jo hiMsA, anaitikatA, bhraSTAcAra aura durAcAra kI kasa-masAtI belA meM ahiMsA, sadAcAra aura naitikatA kA pATha par3hAne meM tallIna haiN| usa virAT vyaktitva kI dhanI viduSI zramaNI kA nAma haimahAsatI puSpavatIjI! mahAsatI puSpavatIjI sthAnakavAsI jaina samAja kI eka labdha pratiSThita sAdhvI haiM / unakA bAhya vyaktitva cittAkarSaka hai aura Antarika vyaktitva manamohaka hai| sudarzana bAhya vyaktitva lambA kada, gauravarNa, prazasta lalATa, tIkhI aura uThI huI nAka, gaharAI taka jhA~katI huIM sateja A~kheM, muskarAtA huA mukha-maNDala / yaha hai unakA bAhya vyaktitva / jinheM loga mahAsatI puSpavatIjI ke nAma se jAnate haiM, pahicAnate haiN| prathama darzana meM hI darzaka ko yaha anubhUti hotI hai ki yaha eka ArSa sAdhvI hai / yaha eka aisI jIvanta pratimA hai jo usake mAnasa meM utarakara zraddhA ke siMhAsana para virAjamAna ho sakatI hai| 164 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainellite Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha mammmmmma pUjya mahAsatIjI, sAdhanA aura siddhi ke bIca kI kar3I hai / sateja-nirmalatA kI paryAya hai| ___ sAdhanA se nikharA antaraMga svarUpa kaThora saMyama-sAdhanA se apane tana-mana ko kasA hai aura vANI ko saMvArA hai| phalataH jIvana vINA ke kaNa-kaNa se Atma saMgIta kI surIlI svara lahariyA~ jhanajhanA rahI haiN| koI bhI duHkhI saMtapta hRdaya Apake sAnnidhya meM AtA hai to anirvacanIya Ananda kI anubhUti se pulaka uThatA hai| thakA-hArA vyakti AtA hai to tAjagI se lalakane lagatA hai| nirAza-hatAza aura dizAhArA vyakti AtA hai to AsthA kA Aloka prApta kara apane Apako dhanya-dhanya anubhava karatA hai| aisA-nahIM ki ve koI jAdU-TonA karatI haiN| babhUta yA prasAda detI haiN| kintu inakI sAdhanA ke teja se sabhI sahaja abhibhUta ho jAte haiN| unakA madhura vyavahAra, karuNa-komala bhAva se mAnava-mAnasa prabhAvita hotA hai| ve eka paramparA aura eka suvidita samudAya kI sAdhvI hokara bhI sampradAyavAda ke bandhana se sarvathA mukta haiN| jaba hama unake jIvana kI atala gaharAI meM utarakara dekhate haiM to spaSTa hI anubhava karane lagate haiM ki ApakA sampUrNa jIvana karuNA, niSkAma-sAdhanA, samAjasevA aura sAmAjika vAtsalya kI apUrva nirmala yazogAthA hai| ApakA vyaktitva santulita, saMvedanazIla, paropakArarata aura anuzAsana kI maryAdA se bandhA huA hai| usameM karuNA aura kaThinatA kA maNikAMcana saMyoga huA hai / ve svayaM apane lie vajra aura dUsaroM ke lie puSpa haiN| ve apane lie halAhala aura dUsaroM ke lie amRta haiM jinhoMne, jIvana bhara saMkaToM ke viSa ko pIkara jJAna kA amRta bA~TA hai| jinake antarmAnasa meM pratipala, pratikSaNa karuNA kA ananta sAgara ThAThe mAratA hai| isIlie unakA vyaktitva madhura hai, kRtitva madhura hai / mAdhurya unake jIvana kA pramukha AdhAra hai| ___ sAdhanA kA amiTa teja aura darzana kA agAdha pANDitya lie hue bhI jo sahaja sarala hai, mitabhASI haiN| jinake pratyeka zabda se mRdutA aura nirmalatA TapakatI hai| jo sadA gulAba ke phUla kI taraha muskarAtI rahatI haiM / aura sarvatra apanI madhura mahaka bA~TatI rahatI haiM / karuNA kI usa gaMgA kA nAma haimahAsatI puSpavatIjI ! kabhI-kabhAra vizva ko aisI durlabha vimala vibhUtiyA~ mila jAtI haiN| jinheM pAkara vaha apane Apako gauravAnvita anubhava karane lagatA hai| apane udAtta bahu-AyAmI vyaktitva ke kAraNa mahAsatI puSpavatIjI aisI hI patita-pAvanI santa zreNI meM sahaja hI A virAjatI haiN| janma bhUmi unakA janma rAjasthAna kI pavitra bhUmi udayapura meM huaa| rAjasthAna kI vasundharA vIrabhami ke rUpa meM atIta kAla se hI vizruta rahI hai| dharma aura karttavya kI yaha sAkSAt tapobhUmi hai| isakA ...LADED eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 165 . .. Intetnamental www.jainel Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha atIta gauravapUrNa rahA hai / isa bhUmi ke kaNa-kaNa meM zaurya, parAkrama, balidAna, audArya, tyAga tathA sAhitya sAdhanA kI agaNita kahAniyA~ lipaTI huI haiM / suprasiddha itihAsavettA, karnala TaoNDa ne sarvatantra svatantratA kI balivedI para Atmotsarga karane vAle parAkramI yoddhAoM kA tathA satya aura zIla para kurbAna hone vAlI sannAriyoM kA itihAsa lipibaddha kiyA hai / jitanA lipibaddha kiyA hai usase kaI gunA itihAsa kalama kI noMka se utArA nahIM gayA hai / sasIma zabdAvalI asIma itihAsa ko likhane meM kaba samartha huI hai ? vizvakavi ravIndranAtha Taigora ne rAjasthAna ke cAraNa sAhitya kI bhUri-bhUri prazaMsA kI hai / kintu hajAroM jaina sAdhakoM ne rAjasthAna kI dharatI meM rahakara virAT sAhitya kA sRjana kiyA / jo sAhitya bhAratIya - sAhitya kI anamola nidhi hai, usakA ve ullekha taka nahIM kara sake / rAjasthAna vIrabhUmi hone ke sAtha hI sAtha dharmabhUmi bhI hai / zakti aura bhakti kA madhura sAmaMjasya isa mATI meM rahA hai / yahA~ ke vIra bhakti bhAvanA se utprerita hokara apanI adbhuta zaurya vRtti kA paricaya dete haiM / to yahAM ke bhakta puruSArtha, sAdhanA aura sAmarthya ke bala para dharma ko tejasvitA pradAna karate haiM / yahAM ke udAra mAnavavAda ke dharAtala para vaidika, vaiSNava, zaiva, zAkta, jaina, islAma Adi sabhI dharma-sampradAya apanI-apanI raMgata saMgata ke sAtha sauhArdapUrNa vAtAvaraNa meM phalate-phUlate rahe haiN| yahAM kI prAkRtika saundarya suSamA aura jalavAyu ne jIvana ke prati sacetanatA ke sAtha nispRhatA aura anurakti, kaThoratA aura komalatA, saMyamazIlatA aura sarasatA kA pATha par3hAyA aura vahI jIvana dRSTi yahAM ke dharma, sAhitya, saMgIta aura kalA meM pratibimbita huI hai / mevAr3a kA garimA maMDita atIta mevAr3a bhArata ke pazcima meM aura rAjasthAna ke dakSiNa meM avasthita hai / vahA~ kI dharatI ke kaNakaNa meM bApA hamIra, kuMbhA, sAMgA, pratApa, rAjasiMha jaise zAsakoM kA zaurya aura mIrA kI bhakti mukharamukhara hokara mevAr3a ke gaurava meM cAra cA~da lagA rahI hai / mevAr3a yaha nAma kaba aura kaise huA, isa viSaya meM itihAsa ke pRSTha mauna haiN| prAcIna granthoM meM zivi aura prAgvATa nAma upalabdha hote haiM / prAcIna zilAlekhoM, prAcIna sikkoM meM yaha nAma uTTakita hai / ye nAma ka parivartita hue yaha aitihAsika vijJoM ke lie zodha kA viSaya hai / bhASAzAstrIya dRSTi se yadi hama cintana kareM to mevAr3a zabda saMskRta ke medapATa zabda se nirmita hai / jisakA artha medoM kI bhUmi hai / vijJoM kA yaha mantavya hai ki isa kSetra para meda, meva yA mera jAti kA Adhipatya hone se isakA nAma medapATa ho gyaa| eka dUsarA mantavya hai mevAr3a zabda kI niSpatti medinIpATa ( pRthvI kA siMhAsana) zabda se huI hai / isa sambandha meM aura bhI kucha dhAraNAe~ haiM, una dhAraNAoM meM mataikya nahIM hai tathApi yaha nizcita hai mevAr3a yA medapATa ye donoM zabda vikrama saMvata kI 11vIM zatAbdI meM praca lita the / prAkRta grantha dhamma parikkhA jo vikrama saMvat 1044 meM nirmita hai aura haThUDI ke zilAlekha jo vikrama saMvat 1053 meM uTTa kita haiM unameM kramazaH mevAr3a aura medapATa ye nAma milate haiM / isase yaha spaSTa hai ki Aja se lagabhaga 1000 pUrva mevAr3a kA astitva ujAgara ho gayA thA / mevAr3a bhArata kI prAcIna sabhyatA kA eka suprasiddha kendra hai / purAtattvavidoM kA mantavya hai ki mevAr3a kI 'gambhIrI' aura 'bar3eca' saritAoM ke muhAnoM para mAnava sabhyatA ke vikAsa kI jAnakArI prApta 166 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana Www.jalih Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) SHAFFHHHHHHHHHHIRRRRR hotI hai| AhADa aura bAgora kI khudAI meM jo bhagnAvazeSa prApta hue haiM ve kramazaH tIna aura cAra hajAra varSa purAne haiM / mevAr3a kI dharatI para ziviyoM, mAlavoM, mauryoM aura guhiloM ke Adhipatya kA ullekha prApta hotA hai| gRhiloM ke vaMzaja bApA ne cittaur3a para AkramaNa kara use apane adhikAra meM kiyaa| bApA rAvala kI upAdhi se samalaMkRta hokara zAsana kA saMcAlana karane lge| prastuta ghaTanA vikrama saMvat 761 kI hai / vikrama kI terahavIM zatAbdI meM dillI ke zAsaka mugaloM ne mevAr3a para AkramaNa kiyA aura unhoMne cittaur3agar3ha ko apanI rAjadhAnI banAI / caudahavIM zatAbdI meM alAuddIna khilajI ke AkramaNa se ratnasiMha Adi zAsaka mAre gaye aura mahArANI padminI ne jauhara kara apane satya-zIla kI rakSA kii| usake pazcAt kumbhA aura sAMgA ne mevAr3a kI sImAoM kA vistAra kiyaa| sAMgA ke pazcAt mevAr3a ke vIra aura mugaloM ke bIca saMgharSa hotA rahA / vikrama saMvata 1632 meM itihAsaprasiddha haldI ghATI kA yuddha haa| mahArANA pratApa kI mRtyu ke pazcAt amarasiMha ne vikrama saMvat 1672 meM mugaloM ke sAtha saMdhi kii| usake pazcAt mevAr3a-mugala saMgharSa samApta huaa| __ mevAr3I mATI kA saMdarbha mevAr3a eka pahAr3I pradeza hai / pahAr3I pradeza hone se vahA~ choTI-bar3I nadiyA~ bhI bahatI rahatI haiN| eka bAra hindustAna ke vAisarAya ne udayapura ke mahArANA phatahasiMha se pUchA-rANAjI, Apake mevADa kA nakzA kahA~ hai ? mahArANA ne kahA-abhI ma~gavAtA huuN| unhoMne anucara se kahakara ur3ada (dhAnya) kA pApar3a sikavA kara maMgavAyA aura vAisarAya ko kahA-hamAre mevAr3a kA yaha nakzA hai / vAisarAya eka kSaNa taka dekhate hI raha gye| unake kutUhala bhare mana ko samAhita karate hue rANA ne kahA-yaha ur3ada kA seMkA haA pApar3a jitanA Ubar3a-khAbar3a hai utanA hI viSamonnata mevAr3a kA bhU-bhAga hai| isa pApar3a meM phapholoM vAlA bhAga adhika hai aura sama bhAga kama hai| prakRti devI ne ina pahAr3iyoM aura caTTAnoM ke rUpa meM dharatI ko saundarya hI nahIM diyA hai apita usane jIvana kA zAzvata satya ujAgara kiyA hai / jIvana bhI eka sadRza nahIM hai, usameM bhI aneka utAracar3hAva haiM / jo ina utAra-car3hAvoM meM sAkSI bhAva rakhatA hai / vahI Urjasvala vyaktitva ko ujAgara kara sakatA hai| udayapura mahArANA udayasiMha kI amara kIrti ko hRdaya meM chipAye udayapura Aja bhI rAjasthAna kA mahattvapUrNa janapada hai| jahA~ eka ora gaganacumbI parvatamAlAe~ jIvana ko unnata-samunnata banAne kA pAvana sandeza de rahI haiN| to dUsarI ora kRtrima virAT jhIleM cAroM ora phailI huI, mana ko vizAla banAne kA AhvAna kara rahI haiN| tIsarI ora mIloM taka phaile hue bagIce apanI prAkRtika saundarya suSamA se jana-mana ko AhlAdita karate haiN| to cauthI ora kala-kala chala-chala bahate hue jharaNe jIvana kI kSaNabhaMguratA kA ahasAsa karate hue satata gatizIla rahane kA sandeza dete haiM / udayapura kI miTTI kucha dUsare hI prakAra kI hai| isa miTTI meM parAkrama aura pauruSa kA vizeSa prabhAva rahA hai| yahA~ ke nivAsI dRDha saMkalpa ke dhanI aura zakti-bhakti meM samAna sAmarthyazIla hae haiN| Aja bhI isa miTTI kA camatkAra spaSTa rUpa se dekhA jA sakatA hai| isI bhUmi ko hamArI caritranAyikA mahAsatI puSpavatIjI kI janma bhUmi hone kA gaurava prApta hai| ___osavAla vaMza : zaurya-zIla kA rAjahaMsa rAjasthAna kI pAvana puNyabhUmi osiyAM mahAnagarI se osavAloM kI utpatti huI hai| eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA www.jainel Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) jetA vArya ratlAma sUre eka mahAna krAntikAro AvArya / zramaga bhagavAna mahAvo ra ke samaya mAnava jAti UMca-nova ke bhedAM meM / varga vyavasthA meM ahaMkAra kA viSa isa prakAra ghula-mila gayA thA ki gudroM ko dharma karane ke adhikAra se ho vaMcita rahanA pdd'aa| usa samaya bhagavAna mahAvIra ne saMdeza diyA -'manuSya jAti eka hai / isameM kisI prakAra kA bheda nahIM hai / jo bhI dharma ko grahaNa karegA vahI mahAn bana jaayegaa|' bhagavAna mahAvAra ke torya meM cAroM vargoM ko sthAna milaa| ___ samaya ne karavaTa bdlo| rUr3hivAda, varNavAda aura vargabheda kI bhAvanA punaH druta gati se panapane lgii| mAnava samAja vibhinna khaNDoM meM vibhakta ho gyaa| jainadharma, kucha vaizya aura kucha rAjavaMzIya logoM taka sImita ho gyaa| AcArya ratnaprabhasUri ne dhArmika jar3atA ko naSTa karane ke lie eka sAhasika aura aitihAsika kadama utthaayaa| alaga-alaga vargoM meM vibhakta mAnavoM ko vyavahAra aura vicAra zuddhi kara eka bnaayaa| isa vyavahAra zuddhi meM cAroM ho varNa ke vyakti niSThA ke sAtha sammilita hue / mAMsAhAra aura madyapAna kA pracAra atyadhika bar3hA huA thaa| jina logoM ne mAMsAhAra aura madyapAna kA parityAga kiyA unheM namaskAra mahAmantra ke uccAraNa ke sAtha jainatva kI dIkSA kA saMskAra diyaa| osiyAM meM jitane bhI loga rahate the cAhe ve kSatriya hoM, cAhe brAhmaNa, cAhe vaizya hoM yA zadra-sabhI meM bhedabhAva bhUlakara dhArmika bandhutva kI bhAvanA sampanna kI gii| sabhI meM eka hI dharmaniSThA aura eka hI prabhu ke prati bhakti rakhane kI preraNA dI gii| yaha dharma krAnti bar3I adbhuta aura aitihAsika thii| isa dharma-krAnti meM sammilita sabhI varNa zuddhAcArI hokara apane Apako 'osavAla' kahane meM gaurava kI anubhUti karane lge| jainAcArya kI udAtta bhAvanA ne unheM paraspara mitra banA diyA aura dUdha-mizrI kI taraha ekIkRta kara diyaa| osavAla saMgha meM jo vibhinna vargoM kA madhura samanvaya huA hai vaha cIMTiyoM kI taraha nahIM hai| cIMTiyA~ vibhinna anna kaNoM ko eka sthAna para ekatrita karatI haiN| para vaha samanvaya, sahI samanvaya nahIM / kyoMki sabhI dAne apanA svatantra astitva rakhate haiN| ve pRthak-pRthaka rUpa meM pahacAne jAte haiN| para osavAla vaMza meM jo samanvaya huA vaha madhumakkhiyoM ko prakriyA kI taraha huaa| madhumakkhiyA~ raMga-biraMge phUloM se rasa-pAna karatI haiM aura usa rasa ko aisA rUpa pradAna karatI hai ki usameM kisI phUla vizeSa ke rasa kI pramUkhatA nahIM hotii| osavAla vaMza aneka varNa aura varga ke saMmizraNa se banA huA madhu chatra hai jo osiyA~ meM niSpanna huaa| osavAla jAti ke nirmANa meM kisa varNa kA kitanA yogadAna rahA, yaha kahanA bahuta hI kaThina hai| isa jAti ke rakta meM kSatriyoM kA teja hai, oja hai / to brAhmaNAM kI buddhi aura vilakSaNatA hai / vaizya kI caturatA aura vyavahAra zuddhi hai / aura zUdra kI sevA bhAvanA aura sahiSNutA hai| yaha hai osavAla jAti kI garimA aura mahimA / isa prakAra osavAla jAti zaurya-cAturya-sevA aura sadAcAra kA eka rAjahaMsa mAnA jAtA hai| Aja osavAla kahalAne vAle apane lakSya se bhaTaka rahe haiN| unheM apanI garimA ko jIvita rakhanA hai| bhISaNa akAla se utpIr3ita hokara osavAla osiyA~ nagarI ko chor3akara bhArata ke vividha aMcaloM meM jA base / ve vahA~ para osavAla ke nAma se hI jAne-pahacAne jAte haiN| osavAla vaMza meM 168 / dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha caudaha-sau caumAlIsa (1444) gotra haiN| usameM eka gota barar3iyA bhI hai| yaha nAma kisa kAraNa se par3A, yaha anusandhAna kA viSaya hai / yadi anusandhAna kiyA jAya to aneka rocaka va aitihAsika prasaMga pAThakoM ke sAmane A sakate haiN| yaha bhI satya hai ki kAla kI paratoM ke nIce aneka aitihAsika tathya daba cuke haiN| bhArata ke vividha prAntoM meM baraDiyA parivAra ke loga base hae haiN| isa parivAra ke loga kisa saMvata meM udayapura pahu~ce ? yaha aitihAsika dRSTi se anveSaNIya hai / anuzruti yaha batAtI hai ki karer3A meM jo bhagavAna pArzvanAtha kA aitihAsika Alaya hai / vaha barar3iyA parivAra ke dvArA hI nirmita hai / parivAra-paricaya zrImAn kanhaiyAlAlajI barar3iyA udayapura ke eka dharmaniSTha suzrAvaka the| unake jIvana ke kaNakaNa meM dharma kI nirmala bhAvanAe~ sadA a~gar3AiyA~ letI rahatI thiiN| yaha kahanA atiraMjana nahIM hogA ki kanhaiyAlAlajI apane meM eka saMsthA the| saMyukta parivAra ke mukhiyA hone ke kAraNa hI nahIM kinta ve nagara ke eka pratiSThita lokapriya vyakti the| ve svabhAva se niDara the, udAra the tathA dharmapriya bhI the| ve pratidina pA~ca sAmAyikeM karate the| mahIne meM pA~ca Ayambila karate the| jaba taka udayapura meM santa bhagavanta virAjate taba taka ve munirAjoM ko AhAradAna diye binA bhojana grahaNa nahIM karate the| unheM gupta dAna denA bahuta pasanda thA / ve dIna-anAthoM ko vastradAna aura susvAdu bhojana khilAne ke zaukIna the / ve prati dina sAmAyika meM bhaktAmara stotra uvasaggahara stotra Adi kA pATha kiyA karate the aura niyamita rUpa se zAstra-zravaNa karate the / Apake pharma kA nAma thA, jAlamacanda kanhaiyAlAla / udayapura meM do dukAneM thiiN| eka meM thoka mAla aura dUsarI meM riTela mAla kA vikraya hotA thA isake atirikta bar3I sAdar3I, kAnor3a aura bhIMDara meM mo ApakI dukAneM thiiN| Apake pA~ca patra the| jIvanasiMha, ratanalAla, paramezvaralAla. manohara lAla aura madanalAla / yaha pA~coM bhAiyoM kA guTa pANDavoM kI smRti ko tAjA karatA thaa| tathA cAra putriyA~ thiiN| puNyapuruSa : zrI jIvanasiMhajI sabase bar3e putra the jIvanasiMhajI jo eka puNyapuruSa the| prArambhika meTrika adhyayana ke pazcAt unhoMne vyavasAya ke kSetra meM praveza kiyA / vyApAra kalA meM niSNAta hone ke kAraNa vyApAra dina-dUnA aura rAtacaugunA camakane lgaa| namratA, saralatA, sneha aura sadbhAvanA ke kAraNa ve atyadhika janapriya ho gae / 18 varSa kI laghuvaya meM hI jIvanasiMhajI kA pANigrahaNa arjunalAlajI bhaMsAlI kI suputrI premakuMvara ke sAtha sampanna huaa| usa samaya ajunalAlajI udayapura ke prasiddha vakIloM meM se the| bar3e tAkika the| premakaMvara bhadra prakRti kI eka suzIla mahilA thI / jIvanasiMhajI kA dAmpatya jIvana AnandapUrvaka bItane lgaa| jaba vRkSa para nae kisalaya Ane lagate haiM, to sahaja hI parijJAta hotA hai ki basanta Rtu kA Agamana ho rahA hai / jaba uttara dizA meM kAle-kajarAle bAdala umar3a-ghumar3a kara Ate haiM to ve bAdala varSA kA saMketa karate haiM / sAyaMkAla jaba pazcima dizA meM lAlimA apanI sunaharI kiraNoM se camakato haiM to rAtri ke Agamana kA sahaja AbhAsa ho jAtA hai aura jaba prAtaHkAla uSAsundarI pUrva dizA meM muskarAtI hai to sUryodaya hone kA parijJAna ho jAtA hai| usI prakAra mahAn vyakti ke Agamana kA bhI pUrva saMketa mila jAtA hai| mahAsatI puSpavatIjI ke janma dhAraNa se pahale hI unakI mA~ ko zubha saMketa mila gayA thaa| eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 166 www.sair ..... Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha mAtA ko zubha svapna ... rAtri kA zAnta vAtAvaraNa thaa| Thumaka-Thumaka kara pavana cala rahA thaa| sitAre ananta AkAza meM camaka rahe the / premadevI sukha kI nIMda meM so rahI thii| usane dekhA eka sundara bagIcA hai| jisameM raMgabiraMge phUla khila rahe haiM, mahaka rahe haiM / una phUloM para umar3a-ghumar3a kara bhaMvare maMDarA rahe haiN| bagIce meM hI eka sundara sarovara hai / usameM kamala khila rahe haiM / usake kinAre gaganacumbI vRkSa lahalahA rahe haiN| mIloM harA-bharA darvAdala laharA rahA hai| usa samaya ananta AkAza meM se eka divya sundarI utaratI hai aura vaha dekhate hI dekhate usake muMha meM praveza kara jAtI hai| svapna kA saMsAra baDA mohaka hotA hai| usameM kAlpanika jagat bhI yathArtha pratIta hotA hai| madhura svapna meM vyakti ko yaha anubhava hotA hai ki isa virATa vizva kA sampUrNa aizvarya usa para nichAvara ho rahA hai / mAtA kA antaraMga ajJAta pulakana se bhara gyaa| vaha Ananda kI taraMgoM para tairane lgii| vaha yakAyaka uThakara baiTha gaI aura mana hI mana vicArane lagI ki Aja to maiMne bar3A sundara sapanA dekhA hai / mAtA premakuMvara apane mana meM uTha rahe sukhada vicAroM ko vyakta karanA cAhatI thii| usane sannikaTa palaMga para soye hue apane patideva ko jagAyA, aura kahA-"Aja maiMne bahuta hI sundara svapna dekhA hai aura use batAne ke lie hI maiMne Apako jagAyA hai|" premadevI ne eka hI zvAsa meM svapna kA zabda citra prastuta kara diyaa| svapna sunakara jIvanasiMhajI ne kahA- tumane bahuta hI sundara svapna dekhA hai| isa svapna kA phalAdeza merI dRSTi se yaha hai ki tuma sulakSaNI sudhI kanyA ko janma dogii| vaha bhAgyavatI kanyA hamAre kula ke nAma ko ujAgara kregii| ___svapna kA phalAdeza sunakara premakuMvara pulakita ho uThI aura Ananda se vibhora hokara bolIApakA kathana pUrNa satya hai / mujhe bhI aisA hI anubhava huaa| dina para dina, mahIne para mahIne bItane lage niyata kAla avadhi pUrNa hone para premadevI kI kukSi se eka divya jyoti prakaTa huii| baraDiyA parivAra meM khuziyAM vyApta ho gaIM / sabhI parivAra ke sadasya Ananda se jhUma utthe| vaha dina thA vikrama saMvata 1981 migasara kRSNA saptamI, maMgalavAra tadanusAra dinAMka 18-11-1924 / jyotiSI bulAyA gyaa| janma kuNDalI racI gii| uttama grahoM ko dekhakara jyotiSI ckraayaa| usane kahA-maiM pUrNa nizcaya nahIM kara pA rahA hU~ ki yaha bhAgyazAlinI kanyA parama yoginI banegI yA phira asAdhAraNa pada prApta kregii| mAtA premadevI ne sundara svapna dekhA thaa| isalie kanyA kA nAma sundari rakhA gayA / ujalA, gaura varNa, saumya-sughar3a-gola ceharA, sugaThita deha, zAlIna cApalya, mukha para vyApta prasannatA kI nirmala kAnti / jise nihAra kara sabhI pramudita the| dAdAjI kI vaha prANAdhAra thI / dAdIjI kI vaha lAr3alI thii| pitAjI kI dulArI thii| mAtA kI vaha pyArI thii| sabhI kuTumbI jana usase pyAra karate the| sabhI use pyAra se apane hAthoM meM lete aura khuziyoM se cahaka uThate / hamArI pyArI gur3iyA jaldI-jaldI baDI hogI / abolatI mUka bAlikA sabhI ko mukharita kara rahI thii| mAtA-pitA apanI pyArI biTiyA kI tatalI bAteM sunate to use goda meM bharane ke liye lalaka uThate / bAlikA ko premadevI kA sAtvika rUpa aura apane pitA jIvanasiMha kI kartavyaparAyaNatA virAsata meM milI thii| rUpa ke sAtha usake svabhAva meM 170 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana Intonal www.jainelibrary Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha miThAsa tho, madhuratA thI, sAralya aura vinaya kA bhAva thaa| usakI pratyeka pravRtti meM jo miThAsa tho, vaha mAtra raMjanadAyinI na hokara, rakSaNa pradAyinI bhI thii| vaha kisI bhI prANI ko kaSTa denA pasanda nahIM karatI thii| usameM sUrya ko taraha tejasvitA thI aura phUloM kI taraha komalatA aura madhuratA thii| vahI madhuratA aura prakharatA Age calakara janakalyANa ke lie varadAna ke rUpa meM prakaTa huii| bAlikA jaba Der3ha sAla ko huI taba premadevI ne dUsarI kanyA ko janma diyaa| jisakA nAma suzIlA rakhA gyaa| kintu kucha dina ke pazcAt hI suzIlA ne sadA ke lie A~kheM mUMda lI thiiN| suzIlA ke dehAnta se premadevI ko bhArI AghAta lgaa| usa AghAta se unakA mAnasika santulana asta-vyasta ho gayA aura ve Adhi se santrasta ho gii| usa samaya jIvanasiMhajI apane anya kAryoM ko gauNa kara patnI kI sevA tana, mana se karane lge| aneka cikitsakoM ko dikhalAyA gyaa| upacAra kiye gye| para koI lAbha nahIM huA / yahA~ taka ki mAnasika rugNatA se bebhAna banakara premadevI zauca se sAre makAna ko gandA kara detii| para jIvanasiMhajI binA kisI saMkoca ke sArA makAna apane hAtha se sApha kara dete| ve kahate -pati kA kartavya hai ki vaha binA saMkoca patnI kI sevA kre| pati aura patnI kA sambandha eka-dUsare ke prati samarpaNa kA hai / eka-dUsare ke sahayoga kA riztA hai| pati yadi rugNa hotA hai to patnI kA kartavya hai ki usako suzrUSA kare / sabhI usa naujavAna kI sevA va kartavya bhAvanA dekhakara vismita the| jIvanasiMhajI ko patnI-viyoga jIvanasiMhajI ke dvArA prabala prayAsa karane para bhI premadevI baca nahIM skii| tIna varSa kI jaba sundari huI taba usa abAdha bAlikA ke sira para se mAtR-vAtsalya kI sukhada chatrachAyA uTha gii| duniyA kI lIlA ajaba hai, vidhi kA vidhAna gajaba hai| krUra kAla ke sAmane kisI kA bhI jora nahIM cltaa| sundari ke komala mAnasa para bhArI AghAta lgaa| vaha yaha samajha na pAI ki pyArI mA~ ko sabhI loga uThAkara kahA~ le gae ? vaha punaH kaba AyegI? bAla sulabha saralatA se vaha apane pUjya pitA se pUchatI--mA~ kahA~ gaI hai ? use loga uThAkara kyoM le gae ? vaha kaba taka lauTakara AegI? bAlikA kI bAteM sunakara jIvanasiMhajI kI A~kheM bhara AtIM aura jaba bAlikA dekhatI pitA kI AMkhoM meM AMsU haiM to vaha pitA ke caraNoM meM girakara kahatI ki mere aparAdha ko kSamA kreN| maiM aba kabhI bhI aba vaha bAlikA sadA pitA ke pAsa rahane lgii| bAla-sulabha caMcalatA usameM thii| vaha pitA ke pyAra se abhibhUta thii| pitA usase bahuta hI pyAra karate the| use nita nae vastra pahanAte, abhUSaNa pahanAte tathA bar3hiyA miThAiyA~ khilAte, phala aura mevA khilAte / pitAjI pAna khAte the| unakA anusaraNa kara vaha bhI pAna khAne lgii| vaha jo bhI haTha pakar3a letI thI. jaba taka pUrI nahIM hotI taba taka pitA ko caina se nahIM baiThane detI thii| kaI bAra usane apane pitA ko rAtri meM halavAI ke yahAM se tAjA miThAI lAne ke lie bAdhya kiyaa| bAlaka kI mAnasikatA bar3I vicitra hotI hai, kuzala abhibhAvaka use samajha sakatA hai aura use yogya dizA meM mor3a sakatA hai / premadevI ke nidhana ke pazcAt jIvanasiMhajI ke cehare para pahale kI taraha muskAna nahIM thii| usake cira-viyoga se unake komala mAnasa ko bhArI AghAta lagA thaa| parijanoM ne jaba unake murajhAe hae cehare ko dekhA to unheM samajhAyA ki abhI ApakI umra bahuta hI choTI hai| sirpha tevIsa varSa kI vaya hai / ataH dUsarA vivAha kara leN| pahale inkAra karate rhe| kintu pUjya pitA zrI ke atyadhika Agraha para unheM jhukanA pdd'aa| eka bUda, jo gaMgA vana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 171 www.jaine Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha, inni vikrama saMvata 1985 (san 1928) meM unakA pANigrahaNa gogundA nivAsI zrImAna hIrAlAlajI seTha kI suputrI tIjakumArI ke sAtha sampanna huaa| tIjakuMvara bAlyakAla se hI dhArmika saMskAroM se sampanna thiiN| kyoMki gogundA meM AcArya samrATa amarasiMhajI mahArAja ke sampradAyastha santa-satiyoM kA Agamana hotA rahatA thaa| unake nikaTa samparka meM Akara Apa dhArmika adhyayana karatI rahatI thiiN| dhArmika adhyayana se Apake antarmAnasa meM vairAgya bhAvanA prabuddha huI thii| pArivArikajanoM ke atyadhika Agraha se ApakA pANigrahaNa jIvanasiMhajI ke sAtha sampanna huaa| tIjabAI ne nae ghara meM praveza kiyaa| vinaya-viveka ke kAraNa kucha hI dina meM unhoMne vahA~ para sabhI ke mana ko jIta liyaa| sundarakumArI bhI mAtA tIjabAI ke sneha ko pAkara AhlAdita thii| mAtA ke akRtrima vyavahAra se vaha bahuta santuSTa thii| use yaha patA hI na calA ki yaha merI dUsarI mA~ hai| jIvanasiMhajI ke jIvana meM punaH ullAsa aura prasannatA ke phUla khila utthe| unake dAmpatya jIvana meM eka naI cetanA kA saMcAra huaa| kucha samaya ke pazcAt tIjakuMvara ne eka putra ko janma diyA / jisakA nAma basantakumAra rakhA gyaa| socA thA yaha basanta kI taraha acchI taraha se phalegA-phUlegA aura parivAra kA AdhAra vRkSa bnegaa| kaI raMgIna kalpanAe~ mAtA-pitA mana meM saMjoe hae the| para saba sapane saca nahIM hote| eka dina yakAyaka bAlaka basanta rugNa huA aura asamaya meM vaha sadA ke lie saMsAra se vidA ho gyaa| usake vidA hote hI kalpanAoM kA kamanIya mahala bhI Dhaha gyaa| apane pyAre bhAI kI mRtyu ko dekha kara sundarakumArI kisI ajJAta bhaya se sihara uThI / mRtyu ke krUra aTTahAsa se usakI AtmA kaMpakaMpA uThI / vaha socane lagI ki yaha mRtyu kyA hai ? vaha mRtyu ke rahasya ko jAnane ke lie samutsuka thii| para usakI jijJAsA kA kauna samAdhAna karatA ? usake mana meM yaha prazna raha-rahakara kauMdhatA rahA / pitA bhI putra ke nidhana se cintita the| mAtA bhI A~sU bahA rahI thii| samaya eka aisA adbhuta marahama hai jo viyoga ke ghAva ko bhara detA hai| ____eka dina mAtA tIjakuMvara ne deva vimAna kA svapna dekhaa| usa svapna ko dekhakara usakA hRdaya bAMsoM uchalane lagA / jaba vaha svapna jIvanasiMhajI ne sunA to ve bhI Ananda se jhUma utthe| unhoMne svapna kA phalAdeza batAte hue kahA-ki tuma eka puNyavAna putra kI mA~ bnegii| jaba bAlaka garbha meM thaa| mAtA tIjakuMvara ko isa prakAra kI bhavya bhAvanA ubuddha hotI thIM ki maiM garIboM ko dAna dUM, unheM vastra dUM, caturvidha saMgha ko AhAradAna dUM, jIvoM ko abhayadAna duuN| saMsAra meM koI bhI vyakti duHkhI na rahe aura na abhAvagrasta hI rhe| maiM jinadharma kI prabhAvanA kruuN| sthAna-sthAna para dhArmika pAThazAlAe~ sthApita karUM / isa prakAra unakI jo bhI bhAvanAe~ utpanna huii| dohada jAgRta hue / una sabakI pUrti jIvanasiMha jI ne kii| dhannA : saubhAgyazAlI dhannA jIvanasiMha jI ke mana meM ullAsa thaa| ve soca rahe the ki aba jo santAna hogI vaha merI gaurava garimA meM cAra cAMda lagAegI / aMguliyoM para dina gina rahe the| vikrama saMvata 1688 kArtika vadI trayodazI zanivAra dinAMka 8-11-1931 ke dina putra kA janma huaa| bhAratIya parva paramparA meM yaha tithi dhanyA tithi yAni dhanaterasa ke rUpa meM vizruta hai| dIpAvalI kI agavAnI hetu isa dina ghara-ghara meM maMgala dIpa jalAye jAte haiM / ghara-ghara meM miThAiyA~ vitaraNa kI jAtI hai / sone-cA~dI aura javAhArAta kI dukAneM vizeSa rUpa se sajAI jAtI hai / loka-dhAraNA hai ki isa dina sonA-cA~dI Adi kI vastue~ kraya karane se in 172 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainelibratyal Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96666666 666666 vairAgyamati dhannAlAla 699999 janma vi.sa.1386kArtika kRSNakyo dokSAvisa1997 60609669 upAcArya zrI devendramunijI zAstrI ke vairAgya kAla kA eka bhavya citra 99999999 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii lakSmI prasanna hotI hai| bhAratIya jyotiSa ke anusAra yaha dina pUrNa rUpa se vizuddha hai| rAjasthAnI mAnyatAnusAra-aNa pUkhyo morata bhalo ke terasa ke tIja / dhana terasa ko janma hone ke kAraNa zizu kA nAma dhannA lAla rakhA gayA / bahuta hI ullAsa ke kSaNoM meM bAlaka kA janmotsava manAyA gyaa| jIvanasiMhajI eka ora putra ko pAkara prasanna the to dUsarI ora unheM saMgrahaNI kI bImArI dina pratidina bar3ha rahI thii| kamajorI ke kAraNa zarIra meM sUjana bhI A gayI thii| aneka upacAra karane para bhI bImArI kanTrola meM nahIM A rahI thii| unheM yaha bhAna ho gayA thA ki aba maiM lambe samaya taka jIvita nahIM rhuuNgaa| mere pIche pitA kI kyA sthiti hogI ? patnI aura bAla-baccoM kI kyA sthiti hogI ? yaha vicAra Ate hI unakI A~kheM Daba-DabA jaatiiN| ve so rahe the| unheM svapna meM yaha bhAna huA ki eka divya zakti unheM jAgRta kara rahI hai ki jIvana ! tU lambe samaya kA mehamAna nahIM hai / tU apane jIvana kI antima ghar3iyoM ko santhArA kara sudhAra le / tujhe vIra kI taraha mRtyu ko varaNa karanA hai, na ki kAyara kI taraha / svapna pUrA hote hI unakI A~kheM khula giiN| unhoMne dekhA uSA kA Aloka cAroM ora phaila rahA hai / unhoMne usI samaya pitAjI ko bulAyA aura kahA ki Apa udayapura meM jo mahAsatI zrI sohana ku~vara jI virAja rahI haiM, unheM sUcita kareM ki mujhe darzana dene ke lie pdhaareN| pUjya pitA zrI kanhaiyAlAlajI dhArmika vicAroM ke dhanI the| unhoMne usI samaya mahAsatIjI ko sUcanA dI / mahAsatIjI eka sAdhvI ko lekara pdhaarii| usa samaya udayapura meM koI santa nahIM virAja rahe the| ataH jIvanasiMhajI ne mahAsatIjI ke sAmane apane pApoM kI AlocanA kI aura kahA ki Apa mujhe yAvajjIvana kA santhArA karavA deN| merA antima samaya aba sannikaTa hai| mahAsatIjI ne zArIrika lakSaNa dekhe / ve samajha gaIM para pArivArikajanoM kI anumati ke binA unhoMne sAgArI santhArA karAnA hI upayukta samajhA / aura unhoMne sAgArI santhArA karA diyaa| maMgala pATha sunAkara mahAsatIjI vidA hue / unake vidA hone ke pazcAt jIvanasiMha jI ne sabhI abhibhAvaka gaNoM se kSamA-yAcanA kii| pitR--viyoga sattAIsa varSa kI umra thii| kisI ko bhI yaha kalpanA nahIM thI ki itanI laghuvaya meM (vi0 saM0 1988 migasaravada 3 tadanusAra di. 28-11-1931) unakA svargavAsa ho jaaegaa| bAlaka dhannAlAla ikkIsa dina kA thA aura putrI sundarakaMvara sAta varSa kI thii| pitA kanhaiyAlAlajI ke lie yaha AghAta dussaha sAbita huaa| putra ke dehAnta ke pazcAt ve sadA ke lie gamagIna ho ge| tIjakuMvara ko pati ke cira viyoga kA hRdaya vidAraka jhaTakA lagA / unakA to saMsAra hI ujar3a gyaa| bhaviSya ke aneka raMgIna sunahare sapane A~khoM ke sAmane taira rahe the, para yakAyaka dAmpatya jIvana para vajrapAta huaa| vidhi ko tIjakuMvara ke bhAgya se IrSyA ho gii| vaha usake akhaNDita sukha na nihAra skii| prakRti ne usake sAtha krUra upahAsa kiyaa| zahanAI kI gUMja abhI samApta hI nahIM huI, mAtama kI dhuna baja uThI / prasannatA kI gulAba kyAriyA~ abhI gadarAI hI nahIM ki patajhara kI AMdhI A gii| tIjakuMvara ke sunahare jIvana meM kAlA kAlIna bicha gyaa| kamanIya kalpanA kI raMgIna duniyA~ tAza ke pattoM kI taraha bikhara gaI / vaha sadA ke lie pati sukha se vaMcita ho gaI / vaidhavya kI kAlI ghaTAe~ jIvanAkAza meM maMDarA aaiiN| sArA parivAra zoka saMtapta ho gyaa| jaba gogundA hIrAlAlajI seTha ko dAmAda ke Akasmika nidhana kI sUcanA milI to ve subaka-subaka kara rone lge| unake dhairya kA bA~dha TUTa gyaa| unhoMne putrI ke bhaviSya ke sambandha meM kyA-kyA kalpanAe~ kI thIM para krUra kAla ne una kalpanAoM para tuSArapAta F I REF -.-:.--: eka bada, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 173 Pinternatide: .... www.ja .. Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAranapuSpavatA Abhanandana grantha ARE ................. ........... iiiiiiiiiiiiiii biiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHPPHPAmmmmmmmmmmmmmmmmmmma kara diyaa| ve bho Ano antar vyathA ko roka nahIM pA rahe the| unake muMha se bAra-bAra ye zabda nikala | rahe the-vidhAtA ne yaha kyA kara diyA ? pitA ko mRtyu sudari ke sAmane ho huI tho| unako mRtyu ne sundara ke mana meM kaI gahana prazna khar3e kara die| vaha mana ho mata soco lagI-mRtyu kyA hai ? mRtyu kyoM hotI hai ? mRtyu se kisa prakAra jotA jA sakatA hai ? vaha apane mana meM ina nigUr3hatama praznoM kA utara khojane lgii| yadi vaha naciketA hoto to yamarAja ke pAsa jAkara mRtyu ke ina ajJAta rahasyoM kA pardA uThAkara puuchtii| mauta ko vaha samajhanA cAhatA thaa| usake sAmane AtA mA~ kA, bhAI ko aura pitA ko mRtyu huI tho| usakA antardvandva parAkASThA para pahu~ca rahA thaa| para samAdhAna nahIM mila rahA thaa| arjunalAlajo bhansAlo jA sundari ke nAnAjo the tathA bhaMvaralAlajo sA. ko dharma-patno jo bar3o dAdA thaa| ve sundari ko atyadhika pyAra karate the| ve sundari ko yaha anubhava karA denA cAhate the ki pitA kA jo vAtsalya tujhe mila rahA thA usase bhI adhika hama tujhe pyAra de rahe haiM / para krUra kAla ne unako bhI jaba chona liyA taH sundarakumAro yaha socane lagI ki jaba inakA jIvana puSpa dekhatedekhate murajhA gayA to maiM kauna se bAga ko mUlo huuN| merA bhAI bAlaka thaa| merI mAtA aura pitA donoM naujavAna the aura nAnAjo aura dAdIjI ye bar3I umra ke the| mauta kisako, kisa samaya varaNa kare, yaha kucha bhI nizcita nahIM hai / vaha kaba A jAegI, kucha bhI patA nahIM hai| usI bhAvanA se usake mana meM vairAgya bhAvanA ke bIja vapana ho rahe the| satsaMga ne ArtadhyAna ko dharmadhyAna meM badalA hama yaha pUrva batA cuke haiM ki jIvanasiMhajI ke svargavAsa se pitA kanhaiyAlAlajI ko bahuta bar3A AghAta lgaa| ve ekAnta, zAnta kSaNoM meM socane lage ki merI putravadhu kI umra aThAraha varSa kI hai| potI kI umra sAta varSa kI hai aura potA to abhI kucha hI dinoM kA huA hai| yadi putravadhu sadA ArtadhyAna meM rahegI to isakA svAsthya bhI bigar3egA aura usakA asara pote para bhI hogaa| isako ArtadhyAna se mukta karanA hai to vaha upAya hai-dharma-dhyAna / sadguruNIjI ke caraNoM meM baiThegI to isakI cintA dUra hogo aura cintana prabuddha hogaa| do varSa kA samaya vyatIta ho gyaa| eka dina zrI kanhaiyAlAlajI ne tIjakuMvara ko kahA-beTI cala maiM tujhe aise sthAna para le jA rahA hU~ jo sthAna kalpavRkSa kI bhA~ti zoka mukta evaM zAntiprada hai / jaise kalpavRkSa manokAmanA pUrNa karatA hai aura cintAe~ naSTa karatA hai vaise hI sadguruNIjI kA sAnnidhya hamAre jIvana ke lie varadAna rUpa hogaa| tIjakaMvara, sundari aura dhannAlAla tInoM ko lekara kanhaiyAlAlajI udayapura meM sthiravAsa 'varAjitA sAdhvIratna tapomUrti mahAsatI madanakuMvarajI tathA sAdhvIratna mahAzramaNI sohanakuMvarajI ke pAsa le ge| aura kahA-'Apa inheM jJAna, dhyAna sikhAiye, jisase ki inake jIvana meM naI rozanI prApta ho / ye ArtadhyAna aura raudradhyAna se mukta hokara dharma-dhyAna kreN| isIlie maiM Apake caraNoM meM inako lAyA huuN| jaba bhI samaya milegA / taba Apake caraNAravindoM meM aayeNgii| mAnava-mana kI pArakhI mahAsatiyoM ke pAsa mAtAjI tIjakuMvara ke sAtha sundarI bhI jAne lgii| mahAsatIjI yaha acchI taraha se jAnatI thI ki bAlakoM ko khelane-kUdane meM, khAne-pIne meM jitanA Ananda 174/ dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana ........ARE www.jain Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H iiiiiiiiiiiiii sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha AtA hai. usase bhI adhika AnAda AtA hai ise kahAnI sunane meM / kahAniyA~ bAlakoM ko atyadhika priya hotI haiM / ve miThAiyoM se bhI adhika mIThI lagatI hai / jaba bAlaka kthA kahAniyA~ sunatA hai to usa samaya na use bhUkha satAtI hai, na pyAsa parezAna karatI hai aura na khelane kI bhAvanA hI jAgRta hotI hai| bAla manovijJAna kI isa pahelI ko samajhakara mahAsatIjI ne rocaka kahAniyA~ sunAnI cAlU kii| mahAsatI zrI madanakuMvarajI ne dhArmika, sAmAjika, aitihAsika aura Agamika kahAniyA~ sunAnA prArambha kiyaa| kahAniyoM ke mAdhyama se jo upadeza diyA jAtA hai, vaha upadeza bhAra rUpa nahIM lagatA / usase vyakti UbatA nahIM, vintu sahaja hI grahaNa kara letA hai| mahAsatIjI kI kahAniyoM ne bAlikA sundari ke anta nayA raMga lAnA prArambha kiyaa| kathAoM ke sAtha hI mahAsatIjI sAmAyika sutra, pratikramaNa, paccIsa bola Adi jaina tattvajJAna kA adhyayana bhI karAtI / jaba bhI ghara se samaya milatA sundari apanI mA~ aura bhAI ke sAtha dharmasthAnaka meM pahu~ca jAtI / vairAgya bhAvanA uttarottara abhivRddhi kI ora thii| eka dina sundara ne sadguruNIjI zrI madanakuMvarajI mahArAja sAhaba se pUchA-'batAie kyA maiM bhI dIkSA grahaNa kara sakatI hU~ ? ApakI ziSyA (celI) bana sakatI huuN|' saMskAroM meM nayA raMga uttara meM sadguruNIjI ne kahA-kyoM nhiiN| para dIkSA grahaNa karanA jitanA sarala hai, utanA hI kaThina hai sAdhanA kA mhaamaarg| yaha mArga talavAra kI dhAra para calane se bhI adhika kaThina hai| talavAra kI dhAra para to bAjIgara bhI nAca sakate haiM / apanI karAmAta dikhA sakate haiM / para sAdhanA kA mArga usase bhI adhika kaThina hai / moma ke dAMtoM se lohe ke cane cabAnA hai / isalie gaharAI se soca lo| kahane se pUrva mana kI tarAjU para tola lo| eka bAra jo zabda muMha se nikala jAte haiM ve zabda punaH lauTa kara nahIM Ate / ataH koI bhI kArya kiyA jAya vaha vicArapUrvaka ho / yAda rakhanA, acche kArya meM sadA vighna Ate haiM / jo una vighnoM se jUjhane kI kSamatA rakhatA hai, vahI sAdhaka Age bar3hatA hai / jarA sA vighna Ate hI jo ghabarA jAtA hai, vaha sAdhanA ke patha para nahIM bar3ha sktaa| sone ko Aga meM DAla kara tapAyA jAtA hai / hIre ko zANa para ghisa kara camakAyA jAtA hai / vaise hI abhibhAvakagaNa vairAgya kI parIkSA lete haiM / jisakA jitanA adhika sudRr3ha vairAgya hogA, vaha vyakti hI Age bar3hatA hai / vairAgya kI sudRr3ha nIMva para hI sAdhanA kA sudRr3ha mahala khar3A kiyA jA sakatA hai| pahale apane mana meM vairAgya ko tola lo / usake pazcAt muMha se bolanA / dekhanA, hAthI ke dA~ta bAhara nikalate nahIM aura yadi nikala jAte haiM to punaH andara nahIM jAte / eka dina udayapura meM terApantha samudAya ke AcArya Ae the| unake sannikaTa tIna bAlikAe~ dIkSA grahaNa karane jA rahI thIM / bahuta hI zAnadAra julUsa nikalA / usa julUsa ko dekhakara sundarakuMvara mana --ye tInoM lar3akiyA~ merI hI umra kI haiN| ye tInoM dIkSA grahaNa karane jA rahI haiM, to maiM kyoM nahIM dIkSA grahaNa kara sakatI huuN| mujhameM aisI kyA kamajorI hai ? jo maiM isa mArga ko svIkAra karane meM katarA rahI huuN| AtmA meM ananta zakti hai / para hama usa zakti ko prakaTa nahIM kara rahe haiM / eka dina guruNIjI ne rAmAyaNa kA prasaMga sunAyA thA ki vIra hanumAna ko meghanAda ne nAgapAza meM bAMdha diyA thA aura use rAvaNa kI sabhA meM lAyA gayA thaa| rAvaNa ne hanumAna ke vyavahAra se kruddha hokara kahA thA ki isakA muMha kAlA kara diyA jAya aura gadhe para baiThAkara ise laMkA se bAhara nikAla diyA jAya / para jyoMhI yaha bAta eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 175 www.jant Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha hanumAna ne sunI aura vaha socane lagA yaha merA nahIM-bhagavAna rAma kA apamAna hai / maiM unakA dUta banakara yahA~ AyA huuN| mere meM ananta zakti hai / jyoMhI hanumAna ko apanI zakti kA bhAna huA tyoMhI usane eka jhaTakA dekara nAgapAza ke Tukar3e-Tukar3e kara diye / aura vaha uchalakara vahAM se cala diyaa| rAmAyaNa kA prasaMga sunakara mujhe bhI ahasAsa huA ki mujhameM bhI apUrva zakti hai| maiM cAhU~ to moha ke nAgapAza ko tor3a kara mukta bana sakatI huuN| maiM vIrAMganA huuN| mujhe pIche nahIM haTanA hai, Age bar3hanA hai / adhyAtma kI jyoti jAgRta karanA hai / bhAvanAeM saMkalpa banane lagIM maiMne apane mana meM nizcaya kiyA aura sAhasa baTora kara apane hRdaya kI bAta mA~ se khii| aura usakI pratikriyA jAnane ke lie mA~ ke muMha kI ora dekhane lgii| mAtA tIjakuMvara ne kahA-'beTI ! terI bhAvanA bahuta hI utama hai, para saMsAra bar3A vicitra hai| jaba logoM ko yaha bAta jJAta hogI to kaheMge ki sautelI mAM hone se lar3akI ko ghara se nikAla diyA hai| sArA doSAropaNa loga mere para kareMge / isalie tumane jo bAta mere se kahI hai usa para gambhIratA se vicAra lo|| sundari ne kahA-mAM ! tumane mujhako kitanA pyAra diyA hai ? jitanA pyAra tumane diyA hai, utanA pyAra to asalI mA~ bhI nahIM de sktii| tumhAre pyAra ne to pitA ke pyAra ko bhulA diyA hai| kabhI bhI tumane sotelI mA~ kI taraha mere se vyavahAra nahIM kiyaa| tuma pratidina mujhe bar3hiyA se bar3hiyA bhojana banAkara khilAtI ho, nita naye kapaDe pahanAto ho aura dekho, mujhe kitane AbhUSaNa pahanA rakhe haiM ? tumhAre pratyeka vyavahAra meM hArdika sneha jhalaka rahA hai, phira loga kyoM kaheMge ? mAtA tIjakuMvara ne pyAra se halkI-sI capata lagAte hue kahA-tuma to bar3I samajhadAra ho gaI ho / isa bAta para hama bAda meM avakAza ke kSaNoM meM soceMge / abhI to samaya ho gayA hai| hama guruNI jI mahArAja ke darzana ke lie cleN| mAtA ne bar3hiyA vastra sundari ko pahanAye, AbhUSaNa dhAraNa karavAe aura darzana ke lie cala pdd'e| __Aja mA~ ke cehare para apUrva prasannatA thii| vaha mana hI mana soca rahI thii| saMsAra asAra hai| merI lAr3alI usa asAra saMsAra ko tyAgane ke lie lalaka rahI hai| yaha isake prabala puNya kI nizAnI hai / saMsAra ke pravAha meM to ananta kAla se jIva bahatA rahA hai, bhaTakatA rahA hai| Aja isake mana meM yaha nirmala bhAvanA paidA huI hai / kala yaha bhavanA virATa rUpa dhAraNa kregii| dUsare hI kSaNa mA~ tIjakuMvari socane lagI ki abhI to mere zvasura vidyamAna haiN| ve jaba AjJA deMge, tabhI to yaha kArya sambhava hai / zvasurajI dharmaniSTha haiM, para moha kA rAjya bar3A prabala hai| abhI to yaha unakI ekAeka potI hai / ve sahaja rUpa meM AjJA pradAna nahIM kreNge| isalie bAta karane se pahale apane mana ko sudRr3ha banAnA caahie| sadguruNI jI ke sAmane hI mAtA tIjakuMvari ne apane hRdaya kI bAta kahI-ki sundari ! tU apane mana ko majabUta banA le / abhI koI jaldI nahIM hai| dAdA jI ko bAta kahane se pUrva kucha dinoM taka aura soca le / bAta meM pazcAttApa na karanA pdd'e| sundari ne aneka niyama grahaNa kiye| para ve niyama yA to vaha svayaM jAnatI thI yA mAtAjI 176 / dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jaine Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha ora guruNojo jAnatI thA / lagabhaga eka mahInA pUrA hone hI vAlA thA / sundari kI umra teraha varSa kI cala rahI thii| eka dina pArivArikajanoM se hI sundari ko patA lagA ki dAdAjI mere lie vara kI talAza kara rahe haiN| unhoMne do-cAra lar3ake bhI dekhe haiN| yadi isa samaya maiM mauna rahU~gI to ve sambandha pakkA kara leMge / eka bAra vAgdAna hone ke pazcAt samasyA aura adhika ulajha jaayegii| vaha apanI mAM ke sAtha guruNIjI ke pAsa phuNcii| aura sArI sthiti guruNIjI se nivedana kI / pUchA-mujhe kyA karanA cAhie ? guruNIjI zrI sohanakuMvarajo ne kahA-sundari ! maiM isa sambandha meM tujhe kyA sujhAva dUM ? yadi terI vairAgya bhAvanA prabala hai to vaha bhAvanA dAdAjo ke sAmane acchI taraha se batA de / yadi vairAgya bhAvanA sudRr3ha nahIM hai to mauna rahanA hI acchA hai| dAdAjI cauMka gaye caitra zuklA aSTamI kA dina thaa| vikrama saMvata 1964 cala rahA thA / bhagavAna RSabhadeva kA janma dina thA / sundari ne dAdAjI ke caraNoM meM namaskAra kara, namra nivedana kiyA-pUjyavara ! Apa mere lie vara kI talAza kara rahe haiM aisA maiMne sunA hai / to merA Apase yaha bahuta hI namra zabdoM meM nivedana hai ki maiM vivAha nahIM karU~gI / aisA maiMne apane mana meM dRr3ha saMkalpa kiyA hai / jaba se mAtA jI, bhAI, pitAjI, nAnAjI aura bar3I dAdI kA svargavAsa huA, tabhI se mere antamAnasa meM eka dvandva cala rahA hai ki mRtyu kyA hai ? mRtyu kyoM hotI hai ? aura amara banane kA kyA upAya hai ? merA sadbhAgya hai ki mujhe Apa jaise vAtsalya ke devatA, dharmamUrti dAdAjI mile haiN| Apane hI hameM sadguruNIjI mahArAja kA paricaya karAyA hai / jisase mujhe yogya mArga-darzana milA hai ki hamArA jIvana bahumUlya hai / vaha kUkara aura zUkara kI taraha vAsanA kI gandagI cAdane ke lie nahIM hai / aura na cAra gatiyoM kI galiyoM meM bhaTakane ke lie hI hai / hameM yaha mAnava jIvana milA hai / isa jIvana ko sAdhanA kara hameM camakAnA hai| isalie merA sanamra nivedana hai ki Apa mujhe AjJA pradAna kreN| dAdAjI kanhaiyAlAla jI ne apanI pautrI ke muMha se apanI kalpanA ke viruddha jaba bAta sunI to ve eka kSaNa stabdha raha gae / ve soca hI nahIM sake ki maiM kyA suna rahA hU~ ? unhoMne bahuta hI pyAra se sundari ko apane pAsa baiThAyA / aura kahA-biTiyA ! tU bahuta sukumAra hai / jIvana ne tujhe phUla kI taraha rakhA hai| merA bhI apAra pyAra tujhe milA hai| sAre parivArika loga tujhe apane prANoM se bhI adhika cAhate haiN| tU yaha kyA kaha rahI hai ? sAdhu kA mArga koI sarala mArga nahIM hai / yaha mArga nukIle kA~ToM para calane ke sadRza hai| tere bAla kitane mulAyama aura sundara hai ? ina bAloM ko hAthoM se nocakara nikAlanA / kitanA kaThina hai| eka bAla bhI tor3ane para AkAza ke tAre najara A jAte haiM / phira itane bAloM kA loca kaise karogI ? tumhAre paira kitane komala haiM ? ina komala pairoM se tuma kisa prakAra vihAra kara skogii| sardI meM tIkSNa kA~Te aura kaMkara cubhege / barpha kI taraha ThaMDI jamIna para calanA bahuta hI kaThina hai| garmI ke dinoM meM jaba sUrya kI cila-cilAtI dhUpa giratI hai to reta tapta tave kI taraha tapane lagatI hai / usa para calane se paira jhulasa jAte haiM / santa aura satiyoM ke pAsa vastra bhI sImita hote haiN| jaba sanasanAtI huI havA calatI hai to kaI bAra santa aura satiyoM ko rAta bhara baiTha kara nikAlanA hotA hai / ve ThaNDa se nIMda bhI nahIM le skte| bhojana bhI unheM mAMga kara hI lAnA hotA hai / kabhI ghI ghaNA, kabhI muTThI caNA aura kabhI vaha bhI manA hai| eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 177 paOAR JONenatione www.jamenued Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) kA varNana sAdhu jIvana meM eka nahIM, aneka parISaha sahana karane par3ate haiM tU to jIvana kI uSA kAla se hI caTokar3I rahI hai / tujhe garmA-garma roTI khAnA pasanda hai aura sabjI bhI tujhe vaha cAhie jisa para cAra aMgula ghI tairatA ho / tujhe tAjI miThAI cAhie / bAsI miThAI to tujhe pasanda nahIM hai| nita naye vastra aura AbhUSaNa caahie| aisI sthiti meM tU zAMti ke kSaNoM meM soca ki dIkSA lekara kisa prakAra tU niyamopaniyama kA pAlana kara sakegI ? dekha ! abhI tU baccI hai| bhAvanA ke pravAha meM baha rahI hai| para sAdhanA kA mArga bar3A kaThora hai / jisa para calate samaya bar3e-bar3e vIroM ke kadama lar3akhar3Ate haiN| ataH gaharAI se soca / saMyama kA mArga koI baccoM kA khela nahIM hai| sundari dAdAjI kI bAtoM ko bahuta hI dhyAna se sunatI rhii| jaba dAdAjI ne apanI bAta pUrI kI to usane punaH nivedana karanA prArambha kiyA-dAdAjI ! maiM lambe samaya se cintana karatI rahI haiN| Apa ghabarAe nahIM / antagaDa dazAMga sUtra meM maiMne samraTa zreNika kI aura kRSNa mahArAja kI mahArAniyoM hA hai| jo phUla se bhI adhika sukumAra thiiN| jinhoMne saMsArAvasthA meM sUrya kI rozanI ke bhI darzana nahIM kie| aisI ve komalAMgI jaba sAdhanA ke mArga meM praviSTa hotI haiM to itanA ugra tapa karatI haiM jisa varNana ko par3hate-par3hate roMgaTe khar3e ho jAte haiM / ve siMhanI kI taraha nirantara Age bar3hatI haiN| vaise hI maiM bhI sAdhanA ke patha meM Age bddhuuNgii| manuSya kA mana to pAnI kI taraha hai / pAnI ko jaisA bartana mile vaisA hI AkAra dhAraNa kara letA hai / mana ko bhI jaisA vAtAvaraNa va saMskAra milatA hai vaisA hI bana jAtA hai / maiM dharmavIra dAdA kI potI hU~ / vIratA mere saMskAroM meM bharI hai / vibhinna parIkSAe dAdAjI meM dhArmika bhAvanA kUTa-kUTa kara bharI thI; kintu moha kI prabalatA se ve AjJA denA nahIM cAhate the / ve cAhate the ki sundari gRhasthAzrama meM rahe / unheM vArtAlApa se hI yaha jJAta ho gayA thA ki yaha nirantara mukhavastrikA mukha para rakhatI hai / hamezA dayA vrata karatI hai / ataH unhoMne jarA kaThora hokara kahA-dekha, bhojana ghara meM sArA sAmAna par3A hai / maiM cAhatA hU~ ki tU mujhe apane hAtha se bhojana banAkara khilAe / Aja mere sAtha baiThakara bhojana kare / yadi tU mujhe apane hAtha se banAkara bhojana na khilAyegI to maiM svayaM bhojana nahIM karUgA / aura tujhe bhI bhojana nahIM karanA hai| maiM dekhanA cAhatA hU~ terI paak-klaa| sundari ne nivedana kiyA-AdaraNIya dAdAjI ! maiMne sacitta vastu ke sparza kA tyAga kara rakhA hai| bhojana to binA sacitta vastu ke sparza ke nahIM bana sakatA / Apane hI to eka dina pharamAyA thA ki niyama ko lekara tor3anA nahIM caahie| isalie maiM ApakI isa AjJA kA kisa prakAra pAlana kara sakatI hU~ ? dAdAjI dhArmika vRtti ke kAraNa niyama bhaMga karane ke lie kaha nahIM sakate the, tathApi unake tArkika mastiSka ne eka upAya DhUMDha hI liyA / unhoMne kahA-jo niyama lene kA pATha hai, usameM 'mahattarAgAreNaM' yaha AgAra hai / isa AgAra ke anusAra bar3oM kI AjJA ko sammAna dekara tU bhojana banAkara mujhe khilA sakatI hai| ___ sundari ne punaH vinayapUrvaka nivedana kiyA ki 'mahattarAgAreNaM' jo AgAra hai vaha sAdhU aura sAdhviyoM ke lie hai / AdhyAtmika sAdhanA karate samaya yadi AdhyAtmika samutkarSa ke lie gurujana AjJA pradAna karate hoM to usake pAlana kI bAta hai / sAmAnya vyaktiyoM ke dvArA kahA huA kathana 'mahattarAgAreNaM' 178 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainelibracx3709 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha ..imini FI. . nahIM hai| yoM to ghara meM sabhI mere se bar3e haiN| sabhI kI bAta mahattarAgAreNaM hogI to phira kisI bhI niyama kA pAlana nahIM ho skegaa| dAdAjI ke pAsa isakA koI uttara nahIM thaa| ve sundari kI jamakara parIkSA karanA cAhate the / ve jAnanA cAhate the ki kahIM isakA vairAgya kaccA to nahIM hai| yadi kaccA vairAgya hogA to upasarga Ate hI usakA raMga apane Apa phIkA par3a jaaegaa| sundari ko tIna dina taka bhojana nahIM diyA gayA / use yahI kahA gayA ki tU apane hAtha se bhojana banAkara svayaM bhI khAo aura hameM bho khilaao| tona dina taka bhU vo rahane para bhI usane sacitta vastu ke sparza ke niyama ko nahIM tor3A / ghara meM pratidina bartana mAMje jAte the aura vaha dhovana pAnI eka maTakI meM chAnakara pratidina rakhA jAtA thaa| jaba se sundari ne dokSA ko bAta kaho taba se dhovana pAnI ghara meM rakhanA banda kara diyaa| bhISaNa grISma Rtu meM pAnI ke abhAva meM galA sUkhatA thA / sUndAra ko yaha preraNA do jAtI ki tU kacce pAnI ka upayoga kara / kintu niyama lene ke kAraNa vaha apane niyama meM dRr3ha rho| eka bAra bho kacce pAnI kA upayoga nahIM kiyaa| tIna dina kI parIkSA meM sundarI saphala rhii| sundari prArambha se hI kisI kA jUThA bhojana nahIM khAtI thI aura na dUsare ko vaha jUThA khilAtI thii| usakI parIkSA cala rahI thii| yaha kitanI samabhAva meM rahatI hai| kahIM mana ke viparIta hone bAhara to nahIM ho jaatii| ataH sandari jaba bhojana ke lie dAdAjo ke pAsa baiThatI to dAdAjI ne parIkSA ke lie apanA jUThA bhojana usakI thAlI meM DAla diyaa| sundari ne binA nanunaca kiye vaha bhojana khA liyaa| usake cehare para kiMcita mAtra bhI krodha kI rekhA nahIM utrii| dAdAjI ke saMketa se eka dina sundari jaba bhojana karate baiThI to use bhojana isa taraha se parosA gayA jaise kisI bhikhArI yA kutta ko dete haiM / dAdAjI dUra baiThakara dekha rahe the ki yaha bar3I svAbhimAninI hai / dasa bAra manuhAra karane para yaha koI vastu letI hai| aba dekheM ki tiraskAra karane para ise krodha to nahIM AtA hai na ! mAna kA sarpa phutkAreM mArakara khar3A to nahIM hotA hai na ! para sundari pakkI guruNI kI celI thii| jinakI zikSA ne usake krodha ko zAnta kara diyA thaa| apamAna ke jaharIle ghaMTa ko pIkara bhI vaha muskarAtI rahatI thii| jaba dAdAjI ne dekhA ki isakA vairAgya-raMga gaharA hai to unhoMne pratikUla parISaha denA chor3a diyaa| kintu dAdAjI ke dvArA jaba parIkSA kI gaI to anya abhibhAvaka gaNa bhI cAhate the ki hama bhI ise parIkSaNa prastara para kaseM / tAle meM banda dAdI jI aura cAcA jI Adi cAhate the ki eka bAra ise kamare meM banda kara deN| tIna-cAra dina taka kamare meM banda par3I rahegI to apane Apa vairAgya miTa jaayegaa| sundari ko isa yojanA kA patA laga gayA / vaha satat sAvadhAna rhtii| usane svayaM ne kaI bAra kunde ko tAlA lagA diyA jisase ki kundA banda na ho aura usa para tAlA lagAne kI yojanA mUrta rUpa na le sake / dayAvata lene ke kAraNa sundari kisI bhI sacitta vastu kA sparza nahIM karatI thii| use cir3hAne ke lie cAcA aura bhUA Adi sundari para sacitta sabjI Adi pheMkate aura kilakAriyA~ karate ki sundari mahArAja ke saMgaThA ho gayA / para sundari zAntamudrA meM vaha sArA dRzya dekhatI aura muskarA detii| cAcA eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 176 www.jaine Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI Abhanandana grantha Adi use krodha karAne ke lie tule hue the| para sundari ke zAnta cehare ko dekhakara unakA mana apane Apa zAnta ho jaataa| ghara meM vivAha kA prasaMga thaa| kaMcana bhUA dulhana banakara Amoda-pramoda kara rahI thaa| dhUma-dhAma se vivAha hone jA rahA thaa| usa samaya sundari dharmasthAnaka meM jAne ke lie taiyAra huii| kintu dAdAjI ne use isalie roka diyA ki dUlhA aura dalhana ko dekhakara isakI bhAvanA parivartita ho jaaegii| kinta sundari usa samaya sAmAyika meM baiTha gaI aura apane jJAna-dhyAna meM lIna ho gii| usane A~kha uThAkara bhI dUlhA aura dulhana ko nahIM dekhA / anukUla parISaha ko bhI jaba sundari sahana kara gaI aura vicalita nahIM huii| to dAdAjI ko yaha AtmavizvAsa ho gayA ki sundari dIkSA avazya grahaNa kregii| vaha rokane para bhI rukegI nhiiN| dIkSA meM pratibaddhatA kyoM ? zrImAn kanhaiyAlAlajI baraDiyA AcArya zrI javAharalAla jI mahArAja aura AcArya gaNezI lAlajI mahArAja ke parama bhaktoM meM se the| ve prativarSa varSAvAsa meM unake darzana ke lie pahu~cate the aura caukA lagAkara sevA meM rahate bhI the| isalie anya milane vAloM ne unako utprerita kiyA ki ApakI potI bahuta hI pratibhA sampanna haiN| yadi ise dIkSA denA hI hai to hukmIcandajI mahArAja ke sampradAya meM do / dUsarI prampradAya meM dIkSA kyoM dete hai ? dAdAjI ko vaha sujhAva pasanda A gayA aura unhoMne sundari / javAharalAlajI mahArAja kI sampradAya meM dIkSA lenA cAhatI hai to maiM saharSa AjJA patra likha detA hU~ / anya sampradAya meM yadi tU dIkSA lenA cAhatI hai to maiM AjJA nahIM duuNgaa| sundari kumArI ne kahA pUjyavara Apane hI to hameM guruNIjI ke darzana krvaae| Apane hI to kahA thA-ye mahAn bhAgyazAlI sAdhviyA~ haiN| merI dAdIjI aura mAtAjI ke pIhara meM bhI inhIM guruNIjI kI guruAmnA hai / Apane yaha bhI batAyA thA ki hamAre dAdAjI AcArya amarasiMhajI ma0 ke sampradAya ke pUjya pUnamacandajI ma0 ke parama bhaktoM meM se the| phira dIkSA lene meM sampradAya kA kyA sambandha hai ? dIkSA to zraddhA kA paripakva phala hai| jahA~ bhI vAtAvaraNa kI anukUlatA hotI hai, yaha paka jAtA hai| isase sampradAya Adi kI zarta yA pratibaddhatA kyoM ? yaha to eka bhAva pravAha hai jidhara anukUla mArga milA, baha nikalatA hai| jitane bhI santa aura satiyA~ haiM, una sabhI ke niyama eka sadRza haiM / pA~ca mahAvrata, pA~ca samiti tIna gupti inakA pAlana zramaNa jIvana ke lie Avazyaka hai| yaha nahIM hai ki amuka sampradAyastha sAdhu sAdhvI mukti ko varaNa kareMge / mukti kA pramANa-patra unhIM ko milA huA hai| kyA aisA kucha hai ? nahIM, to phira ApakA yaha Agraha bhI ucita nahIM hai| saMyama to mujhe pAlana karanA hai / maiMne jisa guruNI jI ko cunA hai| unakI jaisI AtmArthinI sAdhviyA~ milanA bahuta kaThina hai| unake jIvana meM AcAra aura vicAra kA, jJAna aura kriyA kA samanvaya huA hai / vaha adbhuta hai| unake jIvana kA kaNa-kaNa tyAga va vairAgya ke raMga se raMgA huA hai| merI zraddhA unake prati samarpita ho gaI hai| dAdAjI kanhaiyAlAlajI ke mana meM bhI mahAsatIjI ke AcAra aura vicAra ke prati gaharI niSThA thI / ve jIvana ke uSA kAla se hI santa aura satiyoM ke nikaTa samparka meM rahe the| unake mana para 180 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana terional www.jainelin Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha mahAsatI madanakuvarajI aura sohanakuMvarajI ke tyAga kI chApa gaharI par3I thI / para sampradAyavAdiyoM ne unake mastiSka meM eka vicAra Thasa diyA thA aura vahI vicAra unako AjJA dene se roka raha kanhaiyAlAlajI ne sundari ko kahA-merI AjJA binA mahAsatIjI dIkSA nahIM deNgii| yadi tU merI bAta ko mAna jAegI to maiM terI dIkSA caTa-paTa karavA duuNgaa| mujhe samAja meM rahanA hai| samAja ke agragaNya vyaktiyoM kI bAta nahIM mAnUM / yaha kaise ho sakatA hai ? tu abhI merI bAta para gaharAI se cintana kr| dAdAjI cala base yaha hama pUrva hI likha cuke haiM ki jyeSTha putra jIvanasiMha ke dehAvasAna ke pazcAt kanhaiyAlAlajI kA svAsthya dina-pratidina girane lagA thaa| cintA kA ghuna laga cukA thaa| parivAra kI sArI jimmedArI una para hI A gaI thii| lambA-caur3A vyApAra phailA huA thaa| dvitIya putra ratanalAlajI ko vyApAra meM rasa nahIM thaa| ve vidyAbhavana meM adhyayana karavAne lge| aura anya tIna putra choTe the| ataH mana hI mana meM kanhaiyAlAlajI ghulate cale jA rahe the| jisake kAraNa eka dina dekhate hI dekhate lambI bImArI ke pazcAt unhoMne sadA ke lie A~kheM mUMda liiN| jIvana ke antima kSaNoM meM bhI unakI dhArmika bhAvanA sarAhanIya rahI / para sAmpradAyika vyaktiyoM ke prabhAva ke kAraNa ve sundari ko dIkSA kI AjJA na de sake / dAdAjI ke svargavAsa ke pazcAt vAtAvaraNa meM parivartana ho gyaa| ATha mAha kA samaya dAdAjI kA anunaya-vinaya karate hue bIta gayA thaa| aba parivAra kA uttaradAyitva sundari ke cAcA ratanalAla jI para A gayA thaa| ratanalAlajI jIvana ke uSA kAla se hI pAzcAtya bhautika vicAroM meM pale-puse the| unako dhArmika kriyA-kANDoM ke prati lagAva nahIM thaa| unakA siddhAnta thA-'iTa, DriMka eNDa bI merI' khAo pIo aura mauja kro| ve usa samaya vidyAbhavana meM rahate the| sundari apanI mAtA aura bhAI ke sAtha cAcA ke pAsa pahuMcI aura dIkSA kI anumati ke lie AjJA caahii|| ratanalAlajI ne kahA-yaha umra khAne-pIne kI hai, mauja-majA karane kI hai| isa umra meM dIkSA lenA ucita nahIM hai / tU dIkSA kyoM letI hai ? / uttara meM sundari ne kahA-cAcAjI ! dIkSA bubhukSu nahIM, mumukSu letA hai| yadi bubhukSu letA ho to bahuta se bhikhArI dIkSA le leN| dIkSA eka aisA pavitra saMskAra hai jo hameM bahirmukhI se antarmukhI banAtA hai / andhakAra se prakAza kI ora le jAtA hai| jisake antarmAnasa meM vairAgya bhAvanA kI prabalatA hotI hai, vahI sAdhaka isa patha kA pathika banatA hai| cAcA kI cAleM ratanalAlajI ne sundari ko kahA-kucha dina tU mere pAsa rh| phira maiM dekhUgA ki terI vairAgya bhAvanA kaisI hai ? yadi mujhe yaha Atma-vizvAsa ho gayA to phira maiM dIkSA kI anumati de duuNgaa| sundari ko kyA Apatti thI ? vaha cAcA ke pAsa raha gii| vividha prazna para prazna kara ve usake vairAgya sAgara kI thAha lenA cAhate the| khAna-pAna Adi ke dvArA vairAgya ko kasanA cAhate the| sabhI parIkSAoM meM jaba sundari samuttIrNa ho gaI to unhoMne eka cAla clii| unhoMne sundari kI mAtAjI se kahA--bhAbhIjI maiM dIkSA kI AjJA likha rahA huuN| para maiM cAhatA hU~ ki sundari ke nAma se kama se kama bIsa hajAra rupaye baiMka meM jamA karavA deN| eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA| 181 www.jaine : : : : :::: Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha P __ bhAbhI tIjakuMvara ne kahA-lAlAjI! Apane dIkSA kI AjJA likhate samaya jo bIsa hajAra rupaye baiMka meM sundari ke nAma para jamA karane kI bAta khii| vaha merI samajha meM nahIM AI ki usakA kyA rahasya hai ? tyAga ke sAtha parigraha kI yaha kaisI zarta hai ? ratanalAlajI ne kahA--bhAbhIjI ! yaha bahuta sIdhI bAta hai ki sundari dIkSA le rahI hai / yadi unakA mana saMyamI jIvana meM nahIM lagA aura yadi yaha punaH gRhastha bananA cAhe to bosa hajAra rupayoM ke byAja se bhI yaha apanA gujarA kara legii| bhAbhI tIjakuMvara ne kahA-lAlAjI ! Apane khUba socI hai| jaba Apako zAdI huI, taba Apake zvasura ne daheja ke sAtha vidhavA kA veza bhI diyA hogaa| unhoMne socA hogA ki yadi beTI vidhavA ho jAyegI to kyA pahanegI? isa bAta ko sunakara ratanalAlajI ne kahA-vivAha ke sunahare avasara para isa prakAra azubha kauna socegA ? isa prakAra socanA hI mUrkhatA hai / bhAbhI tIjakuMvara ne kahA-lAlAjI, phira ApakA yaha socanA buddhimAnI haiM kyA ? Apa to sAkSara haiM / phira isa prakAra kI bAta socanA kyA ucita hai ? bhAbhI tIjakuMvara kI bAta sunakara ratanalAlajI ne kahA-abhI Apako merI garja hai, isIlie merI itanI khuzAmada kara rahI haiM / para merI bAta mAnane ke lie Apa prastuta nahIM hai / bhAbhI tIjakuMvari ne svAbhimAna ke sAtha kahA-maiM ApakA bahumAna karato huuN| isolie maiMne ApakI garja kI hai| yoM meM svayaM bar3I huuN| maiM apanA kAma apane Apa kara luuNgii| mere ko aba kisI kI khuzAmada karane kI AvazyakatA nahIM hai / ratanalAlajI bhAbhI ke celeMja ko sunakara krodha se tilamilA utthe| unhoMne korTa meM arjI likhavA dI ki sundari kI mA~ tIjakuMvara sautelI mA~ hai| isalie vaha sundari ko usakI binA icchA ke hI dIkSA dilA rahI hai| mere jeSTha bhAI jIvanasiMhajI kA dehAnta ho gayA hai| ataH merI bhaujAI manamAnI kara rahI hai / use rokA jAya / sundarikumArI aura dhannAlAla yaha donoM nAbAliga haiN| ataH jaldI se jaldI rokane kI kAryavAhI kI jaae| dUsare dina thAnedAra pulisa ko lekara ghara para phuNcaa| aura usane daravAje para khar3e raha kara AvAja lagAI ki jIvanasiMhajI kahA~ haiM ? unakI lar3akI sundarikumArI aura unakA lar3akA dhannAlAla kahA~ hai ? unake hastAkSara karavAne haiN| pulisa ko dekhakara dhannAlAla ne kahA-hamAre pitAjI zmazAna meM gaye hue haiN| Apa pahale vahA~ jAkara unase hastAkSara krvaaiye| phira hameM hastAkSara ke lie khiyegaa| thAnedAra ne usa salaune bAlaka ko apanI goda meM uThA liyA aura usake sira ko cUmate hue bolA-hama to sarakAra ke naukara haiM / beTA, tumhAre cAcAjI ne arjI kI tumhArI mAtA tumheM jabaradastI dIkSA dilA rahI hai| isIlie hameM yahA~ AnA par3A hai| sundarikumArI usI samaya kamare se bAhara AI aura kahA-meM svayaM apanI icchA se dIkSA grahaNa karanA cAhatI huuN| isameM mAtA kI koI jabaradastI nahIM hai / usane kAgaja para hastAkSara kara diye / thAnedAra calA gyaa| 182 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainefits Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / "HHHHHHHHHHHHHHTTTTTTTTTTTT TTTTTTTTTI dIvAna aura nagaraseTha : anukaraNa dIkSA kA mAmalA ulajha gayA thaa| use sulajhAne ke lie sundarikumArI udayapura ke dIvAna zrImAn balavantasihajI koThArI ke pAsa phuNcii| aura unase kahA-Apa dharmaniSTha haiN| maiM kisI ke bahakAve meM Akara nahIM kintu apanI svecchA se dIkSA grahaNa karanA cAhatI huuN| moha ke kAraNa cAcA Adi pArivArika jana isa kArya meM bAdhaka bana rahe haiN| yadi Apa sahAyaka bana jAe to kArya sAnanda sampanna ho sakatA hai| dIvAna balavantasiMha jI koThArI bar3e buddhimAna the| unhoMne sundari se kahA-beTI ! tuma gRhasthAzrama meM rahakara bhI dhArmika sAdhanA kara sakatI ho| phira dIkSA lene kI kyA AvazyakatA hai ? sundari kumArI ne kahA- dIvAna sAhaba ! par3hAI to ghara para bhI rahakara kI jA sakatI hai| phira vidyAlaya, mahAvidyAlaya banAne kI kyA AvazyakatA hai ? dIvAna balavantasiMhajI ne uttara diyA-vidyAlayoM meM adhyayana vyavasthita rUpa se hotA hai| vaisA vyavasthita adhyayana ghara para nahIM ho sakatA / isIlie vidyAlaya banAye jAte haiN| kumArI ne tapAka se kahA-dhArmika jIvana gRhasthAzrama meM bhI jiyA jA sakatA hai para vahAM para aneka bAdhAe~ haiN| aura saMyamI jIvana meM una bAdhAoM kA abhAva hai| vahA~ para jisa saralatA aura sugamatA se dhArmika jIvana jiyA jA sakatA hai, vaisA gRhasthAzrama meM nhiiN| isIlie tIrthaMkaroM ne | va hajAroM sAdhakoM ne gRhasthAzrama ko chor3akara tyAga-mArga grahaNa kiyA hai| maiM usI tyAga-mArga ke skUla meM | bhartI hone jA rahI huuN| dIvAna balavantasiMhajI sundari ke 'akATya tarka ko sunakara prabhAvita hue| unheM yaha anubhava haA ki kanhaiyAlAla jI barar3iyA kI potI teja-tarrAra hai| isake raga-raga meM saMyama dhAraNa karane kI bhAvanA hai / ataH unhoMne sundari ke sira para hAtha rakhakara kahA-yadi mere sAmane tumhArI dIkSA kI koI bAta AI to maiM apanI ora se avazya sahAyatA kruuNgaa| ra sUndari dIkSA ke prasaMga ko lekara udayapura ke nagaraseTha nandalAlajI bAphaNA ke pAsa bhI phuNcii| nagaraseTha nandalAla jI bahuta hI samajhadAra aura cintanazIla vyakti the| ve kisI bhI prazna para sahaja nirNaya nahIM karate the| ve usa viSaya meM talachaTa taka jAte aura jaba unheM sahI pratIta hotA tabhI ve svIkRti sacaka sira hilAte the| sundarikumArI se bhI unhoMne aneka prazna kie ki tumhArI mAtA tumhAre se pyAra nahIM karatI haiM ? kyA tumheM ve jabaradastI dIkSA dilavA rahI haiM ? sUndarikumArI ne uttara dete hue kahA--pUjyavara ! merI mAtA mujhase itanA pyAra karatI hai ki | maiM jisakA varNana nahIM kara sakatI / ve sadA mujhase pyAra se peza AtI hai| mujhe na khAne kI dikkata hai| pratidina baDhiyA se bar3hiyA khilAtI hai| caTakIle-bhar3akIle bar3hiyA vastra pahanAtI hai / vaha to mujhe dIkSA dilAnA bhI nahIM cAhatI / jabaradastI kA to prazna hI nhiiN| jisane bhI Apako yaha bAta kahI hai, vaha mithyA | hai| dIkSA maiM apanI icchA se le rahI huuN| pitAjI, dAdAjI, nAnAjI, bar3I dAdIjI ke nidhana se mere mana | meM jIvana kI nazvaratA kA bhAna huA hai / maiM socatI hU~ ki jIvana eka miTTI kA khilaunA hai| jo tanika mAtra bhI Thesa lagate hI cakanA-cUra ho jAtA hai| jIvana to eka sandhyA kI lAlimA hai / jo apanI kSaNika camaka-damaka dikhalAkara vilIna ho jAtI hai / saMsAra kA pratyeka prANI jIvana aura maraNa ke cakra meM pisA jA rahA hai / maiM usI zAzvata sukha kI khoja meM huuN| jo sukha hamAre andara bhI chipA par3A hai| usa zAzvata sukha ko prApta karane ke lie hI maiM dIkSA ke patha ko svIkAra karanA cAhatI huuN| eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 183 www.ja Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha nagaraseTha ne kahA-maiMne sunA hai ki tU mahAsatI madanakuMvarajI aura sohanakuMvarajI ke pAsa dIkSA lenA cAhatI hai / hama tujhe anya sAdhviyoM ke pAsa dIkSA dilAeM to tujhe kyA etarAja hai ? sundari kumArI ne kahA-gAr3I calAne vAlA yadi kuzala nahIM hai to kyA Apa usa gAr3I meM baiThanA pasanda kareMge ? kuzala saMcAlaka hI khatare se gAr3I ko sakuzala pAra kara detA hai| vaise hI sAdhanA kI gAr3I kA bhI saMcAlaka kuzala honA caahie| mujhe AtmavizvAsa hai ki maiMne jisa guruNI ko cunA hai, mahAn haiN| guruNIjI mahArAja vRddha satiyoM ke sevA ke lie cira kAla se udayapura meM virAja rahI haiN| Apane bhI aneka bAra unake darzana kie haiN| kyA Apako yaha zaMkA hai ki maiMne guruNI kA cunAva ThIka nahIM kiyA hai ? yadi ThIka kiyA to phira badalane kA prazna hI upasthita nahIM hotaa| nagaraseTha nandalAlajI ne kahA-mahAsatI madanakuMvarajI aura sohanakuMvarajI ve to ajAtazatru haiN| unake sambandha meM virodhI virodhI se vyakti bhI kucha nahIM kaha sktaa| ve bahuta hI bhAgyazAlinI cAritraniSThA sAdhviyA~ haiN| nagaraseTha subaha ATha baje se lekara sAMyakAla cAra baje taka vividha dRSTiyoM se sundari kA parIkSaNa karate rahe / anta meM unhoMne kahA-mujhe AtmavizvAsa hai ki terA vairAgya pakkA hai| tU dIkSA legI aura hamAre sAmane koI prazna AyA to hama yogya samAdhAna kareMge / hama tere kArya meM rukAvaTa paidA nahIM kareMge / sundarikumArI dIkSA ke prasaMga ko lekara udayapura ke suparinTeNDeMTa raNajItasiMhajI bakzI ke pAsa pahuMcI aura unheM yaha vizvAsa dilavAyA ki maiM jo mArga grahaNa karane jA rahI hU~, vaha ucita hai| __eka bhAI evaM bahana ke sAtha sundari dIkSA ke prasaMga ko lekara majisTreTa ke pAsa bhI phuNcii| majisTreTa ne sundari se pUchA-batAo, tuma kitane varSa kI hai ? sundari jhUTha bolanA nahIM cAhatI thI ataH usane majisTreTa se hI pUchA-meM Apake sAmane khar3I huuN| maiM Apako kitane varSa kI dikhalAI de rahI hU~ ? majisTraTa sundari ke hRSTa-puSTa zarIra ko dekhakara aura usake lambe kada ko dekhakara bolAmujhe to tuma aThAraha-unnIsa varSa ko laga rahI ho| jinhoMne tumhAre lie likhA hai ki tuma nAbAliga ho, unakA yaha likhanA mithyA hai / maiM likhatA hU~ ki tuma nAbAliga nahIM ho| isalie tuma apanA mArga cunane meM svatantra ho / dIkSA meM kAmanA nahIM, bhAvanA mukhya majisTrITa ne dUsarA prazna kiyA ki tuma dIkSA kisa kAmanA se le rahI ho ? sundari kumArI ne uttara meM kahA-maiM kAmanA se nahIM kintu bhAvanA se dIkSA le rahI hU~ / dIkSA EH meM kAmanA nahIM hotii| dIkSA kA artha hai-" ra krodha, mAna, mAyA aura lobha kA prityaag|" dIkSArthI ke mana meM kisI prakAra kI AkAMkSAe~ nahIM hotii| AkAMkSA to jIvana kA zalya hai| usa zalya se nivRtta hone ke liye hI to dIkSA kA kA pavitra patha apanAyA jAtA hai| jisa dIkSArthI meM vikAroM se jUjhane kA sAhasa nahIM hai| vaha kAyara hai / kAyara vyakti pravrajyA 184 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana ww Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha :::::HHHHHHHHHHHHHHHHH HALLLLLLLLLLLLLL nahIM le sktaa| vaha to karttavya se palAyana karanA jAnatA hai pragati nhiiN| dIkSA to palAyana nahIM hai, pragati hai| majisTreTa kA pramANa patra majisTreTa sundari kI bAta ko bahuta hI dhyAna se suna rahA thaa| usane saharSa likha diyA ki sundari sarvathA suyogya hai| ise dIkSA lene ke lie koI bhI rukAvaTa na DAle / sundari vaha pramANa-patra lekara apanI mA~ ke pAsa pahu~cI / Aja usakA ceharA khilA huA thaa| usane mA~ se kahA-sabhI bAdhAe~ aba naSTa ho gaI hai / kala Apa mujhe AjJA-patra likha deN| tAki kisI bhI virodhI ko nanu naca karane kA maukA hI na mileN|" AsurI upadrava mAnava socatA kyA hai aura hotA kyA hai / bhAvI ke garbha meM kyA chipA hai ? yaha kevalajJAnI ke atirikta koI nahIM jAnatA / mAtA, putra aura beTI tInoM soe hue the| mAtA ne eka bhayaMkara svapna dekhaa| eka krUra daitya sAmane khar3A hai| vaha kaha rahA hai ki tU apanI pyArI beTI ko dIkSA denA cAhatI hai aura tene yaha saMkalpa kiyA hai ki maiM prAtaHkAla maMgala belA meM AjJA-patra likha duuNgii| para merA kathana mAnakara AjJA-patra na likhnaa| yadi merI AjJA kI avahelanA karegI to maiM tujhe aisA pATha paDhAU~gA ki tu varSoM taka karAhatI rahegI / vedanA se chaTapaTAtI rhegii|" svapna meM hI usa AsurI zakti ko tIjakuMvari ne kahA-maiM AjJApatra likhUgI / aba mujhe koI roka nahIM sakatA / merI lar3akI jinendra deva ke mArga ko grahaNa kregii| isase bar3hakara aura prasannatA kyA hogI? usa AsurI zakti ne apanA vikarAla rUpa banA kara DarAne kA prayAsa kiyA aura kahA ki yadi kahanA nahIM mAnegI to kala maiM tere zarIra meM praviSTa ho kara terA dAhinA hAtha jalA duuNgaa| phira tU kisase AjJA-patra likhegii| na bhaMga hote hI tIjakaMvara ghabarAI huI uTha kara baiTha gii| usane upasarga zAnti hetu 'uvasagga haraM stotra kA ikkIsa bAra pATha kiyA aura mana hI mana socane lagI ki isa prakAra kA duHsvapna kyoM AyA ? aisI kauna-sI zakti hai jo vighna upasthita karanA cAhatI hai| baccoM ke lie bhojana banAnA hI thaa| jyoM hI unhoMne sIgar3I sulagAnA prArambha kiyA tyoM hI vaha AsurI zakti zarIra meM praviSTa ho gii| isase aMgIThI na jalAkara hAtha meM jo rabara kI cUr3iyA~ pahinane ko thI, usa para mAcisa kI prajvalita tilI rakha dI aura sAtha hI miTTI kA tela bhI usa para DAla diyaa| Aga bhar3aka uThI aura tIjakuMvari usa zakti ke duSprabhAvavaza use dekhakara khuza ho rahI thii| AdhA hAtha burI taraha se jala gyaa| jaba AsurI zakti zarIra meM se nikala gaI / taba tIjaku~vara ko patA lagA ki merA hAtha jala gayA hai / bhayaMkara vedanA ho rahI thii| AjJA-patra usa hAtha se likhane kA prazna hI nahIM thaa| dhana kI dhanI mAtA tIjakuMvari ne kara AjJA-patra likhavAyA aura dAyeM hAtha ke aMgUThe se nizAna kara diyaa| aura kahA ki mere jIvana kA koI bharosA nahIM hai / yadi maiM Ayu pUrNa bhI kara lUM to tumane jo mArga cunA hai, vaha avazya hI svIkAra karanA merI beTI ! Tiharirit mAtAjI ko haoNspITala meM bhartI kiyA gyaa| hAtha jalane ke kAraNa bhayaMkara vedanA ho rahI thii| sAtha hI usameM pIpa-mavAda Adi par3a gaI thii| sundarikumArI mAtA kI sevA ke lie haoNspITala jaatii| / usa samaya usake muMha para mukhavastrikA rahatI thii| mukha vastrikA ko nihAra kara DaoNkTara kampAuDara aura eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 105 www.lamen Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha sisTara upahAsa karatI ki ye nae mahArAja A ge| sundari ke tAUjI campAlAlajI baraDiyA haoNspITala ke pramukha kAryakartA the / ataH sabhI kahate ki bAbUjI kI pautI muMha bA~dhI huI hai| zrI campAlAlajI ne sundari ko kahA-sundari ! jaba taka tU haoNspITala meM rahe taba taka mukhavastrikA utAra diyA kr| sundari ne kahA-pUjyavara ! ApakA yaha Adeza anucita hai / maiMne yaha pratijJA le rakhI hai, bhojana ke atirikta maiM mukha-vastrikA sadA muMha para bA~dhe rhuuNgii| to Apa hI batAie ki maiM muMha-patI kaise utAra sakatI hU~ ? zrI campAlAlajI ke pAsa koI uttara nahIM thaa| ve prati-dina mahAsatI madanakuMvarajI aura sohanakuMvarajI ke darzana hetu AyA karate the| ataH unhoMne yaha zikAyata mahAsatIjI se kI ki Apa sundari ko samajhA deM ki vaha haoNspITala meM muMha-patti na rakhA kreN| mahAsatI madanakuMvarajI ne kahA-devANupriyA ! hama muMha pati bA~dhane ke lie to kaha sakate haiN| kintu muMha-pati kholane ke lie nahIM kaha sakate / yaha hamArI maryAdA hai| dIkSA chupakara kyoM ? eka dina udayapura ke AcArya pravara zrI javAharalAlajI ma0 ke parama bhakta zrAvaka zrI gerI lAla jI khIMvasarA mahAsatI zrI sohanakaMvarajI ma0 ke pAsa gaye aura kahA-mahAsatIjI ! sundari kI dIkSA kI bAta ko lekara pArivArika jana atyadhika virodha kara rahe haiN| merI Apase vinatI hai ki Apa udayapUra se vihAra kara deN| aura 100-50 kosa dUra padhAra jaaeN| phira vahA~ para sundari ko dIkSA de deN| dIkSA de dene ke pazcAt do-tIna varSa taka udayapura na padhAreM jisase ki sArA vAtAvaraNa zAnta ho jaaegaa| nirbhIka sAdhikA mahAsatI sohanaku~varajI ne kahA-maiM cora nahIM huuN| cora kI taraha dIkSA denA mujhe pasanda nahIM hai / ghara kI mAlakina tIjakuMvara jI ne sTAmpa ke kAgaja para mujhe AjJA-patra likha kara de diyA hai / isalie maiM sundari kI dIkSA udayapura meM hI karane ke bhAva rakhatI huuN| Apa jaise suzrAvakoM ko isa prakAra kahanA; kyA zobhA detA hai ? mAtA tIja kuMvari ne haoNspITala meM hI paNDita ko bulAyA aura dIkSA ke muhUrta ke lie khaa| jozI ne muhUrta nikAlA saMvata 1964 mAgha zuklA trayodazI zanivAra tadanusAra bAraha pharavarI 1938 / nArI, kabhI na hArI sundarakuMvari ko ADambara priya nahIM thaa| vaha cAhatI thI ki usakI dIkSA kA kAryakrama sAdagI se sampanna hoN| kintu mAtA tIjakuMvari cAhatI thI ki sundari kI dIkSA bahuta hI ThATa-bATa se hoN| jisase ki sabhI pArivArikajanoM ko yaha jJAta ho sake ki eka nArI jisa kArya ko karane kA saMkalpa kara letI hai, vaha usa kArya ko acchI taraha se sampanna kara sakatI hai / nArI kA eka rUpa hI haiM, nArI; kabhI na haarii| kala yaha koI na kaha de ki sautelI mAM hone ke kAraNa vivAha ke kharca se Dara kara sundari lo dIkSA dilA dI / tIna dina taka dIkSA mahotsava kA kAryakrama calatA rahA / tIna dina taka julUsa nikalatA rahA / mAtA svayaM haoNspITala meM bhayaMkara vedanA se chaTapaTA rahI thI / idhara dIkSA kA kAryakrama cala rahA thaa| kAryakrama prArambha hone ke pUrva mahAsatI zrI sohanakuMvarajI ne mAtA tIjakuMvara ko kahA ki isa samaya tuma atyadhika rugNa ho / tumhArI sevA ke lie sundari kI AvazyakatA rhegii| kyoMki bAlaka dhannA to abhI pAMca varSa kA hI hai / isalie abhI dIkSA sthagita rakhI jaay| 186 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jannel Hi.. . Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha fiill """"""""""TITHHTiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii i iii __ mAtA tIja ku~vara ne kahA-merI svayaM kI utkRSTa bhAvanA dIkSA lene kI hai para maiM to aba kaise dIkSA le sakU~gI ? mere jIvana kA koI bharosA nahIM hai / maiMne kitane azubha karma bA~dhe haiM ? jisake kAraNa mujhe yaha antarAya A gaI / mere bhAgya meM likhA hogA, so hogA / Apa isa zubha muhUrta meM sundari ko to dIkSA pradAna kara hI deM / yadi merI mRtyu ho gaI to phira sundari kI dIkSA honA bahuta hI kaThina hai| sAre pArivArikajana dharma parAyaNa hote hue bhI dIkSA ke nAma para virodhI bana gae haiM / ataH Apa merI antima icchA ko mAna dekara dIkSA pradAna kara deN| ___ sundari ne bhI mAtAjI se kahA ki maiM aisI sthiti meM Apako chor3akara dIkSA kaise lU? loga kyA kaheMge ? mA~ haoNspITala meM bImAra hai aura lar3akI dIkSA le rahI hai| kintu mAtA tIjakuMvari ne use bhI yahI samajhAyA ki beTI ! bhagavAna ne kahA hai-eka kSaNa kA bhI pramAda mata kro| dharma ke kArya meM DhIla karanA acchA nahIM hai / tuma merI cintA chor3o aura bharapUra utsAha ke sAtha dIkSA grahaNa kro| mAtA tIja kvara kI prabala preraNA se utprerita hokara sundari paidala cala kara dIkSA sthala para pahaMcI / Aja usake mana meM apAra Ananda kI anubhUti ho rahI thii| Aja vaha nae jIvana meM praveza karane jA rahI thii| Atma-saMskAra karane ke lie vaha kaTibaddha thii| dIkSA zabda kI zAbdika vyutpatti ko spaSTa karate hue kisI gIrvANa girA ke yazasvI kavi ne likhA hai dIyate jJAnasadbhAva; kSIyate pshuvaasnaa| dAna--kSapaNa saMyuktA dIkSA teneha kI ittaa| arthAt jisake dvArA jJAna diyA jAtA hai aura pazuvAsanA kA kSaya hotA hai, aisI dAna aura kSapaNa yukta kriyA dIkSA hai| sundari banI : zramaNI puSpavatI saikar3oM logoM kI upasthiti meM sundari kI cira pratIkSita saMgharSa bharI dIkSA sampanna huii| zramaNa paramparA meM jaba koI sAdhvI jIvana meM dIkSita hotI hai taba usako nayAnAma de diyA jAtA hai / sundari kA nAma bhI Aja 'puSpavatI' rakhA gyaa| jo bhAI-bahana dIkSA ke samaya upasthita hue the, unheM mAtA tIjakuMvari kI ora se nAriyala kI prabhAvanA dI gaI / sarvatra ullAsa thA / para yaha kaisA vicitra saMyoga thA ki usa dIkSA meM haoNspITala meM bhartI hone ke kAraNa na mAtA dIkSA meM upasthita ho sakI aura na pyArA bhaiyA dhannAlAla bhI mAtA ke pAsa rahane se dIkSA meM A sakA / jaba nava dIkSitA ko lekara sadguruNI jI zrI sohanakuMvarijI ma. julUsa ke sAtha udayapura zahara meM praviSTa huI / gaganabhedI nAroM se tathA maMgala gItoM se zabdAyamAna karatA huA julUsa mahAsatIjI ke sthAna para pahu~cA / Adhe mArga meM gerIlAlajI khIMvesarA mila ge| unheM mahAsatIjI kI kahI huI bAta smaraNa ho AI aura unake muMha se ye zabda nikala gae ki- "mahAsatIjI vastutaH zeranI hai / unhoMne udayapura meM hI sundari kI ThATa-bATa se dIkSA kara dii|" sundari kumArI ne vairAgya kAla meM hI bhaktAmara, kalyANamandira, mahAvIrASTaka, citAmaNi pArzvanAtha, amita gatidvAtriMzikA, ratnAkara paMcaviMzatikA Adi aneka stotra tathA uttarAdhyayana, dazavaikA iiiimamA ..." eka bada, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 187 WWWlan Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha RRIERRRRRRRR lika, sakha vipAka, vIra stuti, Avazyaka sUtra tathA navatattva, lavu daNDaka, guNasthAnaka dvAra Adi ikAvana thokar3e kaNThastha kara rakhe the / aura anya jaina darzana va tattva vidyA kA parijJAna kiyA thA / sAdhvI puSpavatIjI kI dinacaryA puSpavatIjI prAtaHkAla cAra baje uThatI aura rAta ko dasa baje sotI thii| isa bIca sAdhvAcAra kA paripAlana, svAdhyAya, cintana-manana, paThana-pAThana, gurusevA, AhAra-nihAra Adi kA krama cltaa| Agama granthoM kA apramatta avalokana Apake lie anivArya thaa| jaina zramaNa aura zramaNiyA~ rAta meM rozanI kA prayoga nahIM karate isalie jaba taka akSara dikhalAI dete taba taka Apa par3hatI rahatI / aura rAta ke andhere meM adhIta viSaya kA smaraNa/cintana karatI rahatI / ApakI gurubhakti advitIya thii| dIkSA dhAraNa kie cAra mAha kA samaya pUrNa ho gyaa| isa bIca mAtA tIjakuMvari kI vyAdhi bar3hatI calI gaI thii| sundari ke mAmA mAlamasiMha jI DosI usa samaya himmata nagara meM sarjana DaoNkTara the / ve udayapura Ae / unhoMne dekhA ki bahina kA hAtha atyadhika jala cukA hai / upacAra sahI na hone se pasa par3a gaI hai| aisI sthiti meM yadi samaya para sahI upacAra nahIM kiyA gayA to jIvana kA khatarA bhI sambhava hai| ataH dhannAlAla aura mAtA tIjakuvari ko lekara himmatanagara pahu~ce tathA upacAra karane lge| pratidina jakhmoM meM se rasI nikAlI jaatii| DresiMga karate samaya asahya vedanA hotii| kyoMki usa samaya zalya cikitsA aura auSadha vijJAna itanA vikasita nahIM thaa| mA~ ko apAra vedanA se kara va chaTapaTAte hue dekhakara bAlaka dhannAlAla bhI jora se cillAtA thaa| usakA eka hI AdhAra mA~ thii| aura vaha vedanA ke jhUle para jhUla rahI thI / apane pyAre lAla ko isa prakAra rote hue dekhakara mA~ kA galA rUdha jAtA thaa| koI upAya bhI nahIM thaa| DaoNkTara mAlama siMha jI ne socA-yadi dhannAlAla yahA~ para rahA to donoM mA~ beTe eka-dUsare ko dekhakara A~sU bahAte rheNge| aura isa taraha se donoM rote rahe to cikitsA kisa prakAra ho sakegI ? bAlaka ko kisa bahAne se yahA~ se haTAkara udayapura bhejA jAya / ve isa para cintana karane lge| adhyayana meM dizA darzana udayapura meM varSoM ke pazcAt gujarAta, bambaI, mahArASTra, khAna deza aura mAlave kI bhUmi ko pAvana deva mahAsthavira zrI tArAcanda jI ma0; upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0 ThANA do se udayapura padhAre / sarvatra ullAsamaya vAtAvaraNa thaa| sadguruNIjI zrI sohanakaMvarajI mahArAja 'mahAsatI kasamavatI jI aura puSpavatIjI Adi naI sAdhviyoM ko lekara guru-caraNoM meM phuNcii| donoM hI bAla sAdhviyoM ko dekhakara gurudeva prasanna hue| unhoMne unake Agamika jJAna kI parIkSA lii| donoM hI parIkSA meM samuttIrNa huI / bar3e gurudeva ke Adeza se upAdhyAya zrI puSkara munijI ma. ne guruNIjI zrI sohanakuMvara jI se kahAye donoM pratibhA sampanna haiN| isalie Apa ina donoM ko saMskRta aura prAkRta ye donoM bhASAe~ jaina Agama aura isake vyAkhyA sAhitya ko par3hAne ke lie Avazyaka hI nahIM, anivArya vyavasthA kreN| inakA vyavasthita adhyayana karAveM / eka-eka zabda ke artha ko samajhane ke lie zabdArtha yAda karanA to pallava grAhI pANDitya hai| yadi mUla bhASAoM para inakA adhikAra ho gayA to phira kaisA bhI sAhitya kyoM na ho ye binA kisI kI sahAyatA ke apane-Apa arthaabhiprAya lagA leNgii| guruNIjI ne bahuta hI dhyAna se gurujI kI bAta sunii| unhoMne gaharAI se isa bAta para cintana kiyA / kyoMki vaha yuga thA, jaba sAdhu yA sAdhviyA~ paNDitoM se nahIM par3hA karate the| tathA par3hane i milimRRIERREE 188 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAvAranapuoldtA Amanandanantha - - . . - . . . - - . . . . . . . . . DIT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...DHI . . . . . . . . . . . . . . . . . + + + para prAyazcitta diyA jAtA thaa| guruNIjI sohanakuMvarajI ne socA yuga badala cukA hai| pahale gRhasthoM kI lar3akiyA~ bhI nahIM par3hatI thiiN| para Aja lar3akiyA~ bhI uccatama adhyayana karatI haiN| gRhasthavarga prabuddha ho rahA hai / aura sAdhu samAja yadi adhyayana se isI prakAra katarAtA rahA to gRhastha varga kA netRtva kaise kara sakegA? unakI jvalanta samasyAoM kA samAdhAna kisa prakAra kara sakegA? isalie gurudeva ne jo sujhAva diyA hai, use amala karanA hI hogaa| sAdhviyoM ko paNDita pddhaayegaa| isa bAta ko lekara samAja meM rUr3hicusta vyakti UhA-poha bhI kareMge / para satya ke lie Dara kisa bAta kA ! unhoMne dRr3ha nizcayakara dUsare dina gurudeva se nivedana kiyA ki maiM ina donoM kA bhaviSya ujjvala aura samujjvala dekhanA cAhatI huuN| isalie inako vyavasthita adhyayana kraauuNgii| isa varSa varSAvAsa svIkRti salodA gA~va kI ho cukI hai / vahA~ para paNDita milanA kaThina hai para cAturmAsa ke pazcAt phira lambe samaya taka inakA adhyayana vyavasthita rUpa se clegaa| gurudeva zrI udayapura se vihAra kara gogundA nAndezamA hote hue kambola cAturmAsa ke lie padhAra gye| mA~ se dUra huA dhannAlAla ___ DaoNkTara mAlamasiha jI ne kisI bahAne se bAlaka dhannAlAla ko udayapura bheja diyA / dhannAlAla apanI mausI rAjabAI ke pAsa rahane lgaa| kintu mA~ kA pyAra usakI smRti meM Ate hI usakI A~khoM se A~sU barasa par3ate / mA~ kI vedanA kI kalpanA kara vaha sihara utthtaa| atyadhika rone se usakI A~kheM sUja gii| aura A~kheM A bhI gii| A~kheM Ane se bhayaMkara darda ho rahA thaa| usakI zArIrika sthiti asta-vyasta thii| usakA phUla-sA komala mukhar3A murajhA gayA thaa| sundari kumArI jaba gRhasthAzrama meM thii| taba mAtA-pitA ke pazcAt sabase adhika pyAra apane pyAre choTe bhaiyA dhannAlAla para thaa| vaha use nahalAtI aura baDhiyA vastra aura AbhUSaNa phnaatii| jaba kabhI bhI santa-pravacana zravaNa ke lie jAtI taba vaha use sAdhuveza pahanAtI / gauravarNa hone ke kAraNa vaha bahuta hI suhAvanA va lubhAvanA lagatA thaa| para Aja usakI yaha dazA dekhakara mahAsatI puSpavatIjI ke A~khoM meM bhI pAnI A gyaa| bahana kI mamatA jAga gyii| dhannAlAla ne rote-rote kahA-bahina ! tuma sAdhvI bana gaI ho| mAtAjI kI yaha sthiti hai| pratidina unake hAtha ke mA~sa ko kATA jAtA hai| jaba mA~sa kATate haiM to cAroM ora khuna ke phavvAre chUTate haiN| bar3I bhayaMkara vedanA hotI hai| usa vedanA ke kAraNa kaI bAra mA~ behoza ho jAtI hai| yadi mA~ pitA kI taraha saMsAra se cala basI to merI dIkSA kaise ho sakegI? isa prazna kA uttara bahina mahArAja ke pAsa mauna ke sivAya kucha nahIM thaa| yadyapi dhannAlAla kI mausI rAjabAI usako bahuta hI pyAra karatI thI aura usake mausA kanhaiyAlAlajI lor3hA putra ko taraha pyAra karate the / kintu mA~ ke pyAra kI pUrti mausI sa kara kaise katI ! usa varSa sadguruNIjI zrI sohanakuMvarajI kA varSAvAsa salodA nizcita ho cukA thaa| jo haldIghATI ke pAsa meM hai aura nAthadvArA se paccIsa kilomITara para avasthita hai| ataH unheM vihAra karanA thaa| sAtha hI bahina puSpavatIjI bhI jAne vAlI thI / kyoMki dIkSA lete hI yaha prathama varSAvAsa thA / dhannA [ ke lie udayapura meM jo eka mAtra sahArA bahina kA thA vaha bhI chUTa rahA thaa| para koI upAya nahI thaa| usakI umra pA~ca varSa kI hone ke kAraNa vaha isa samaya dIkSA bhI nahIM le sakatA thaa| mAtA himmata nagara hI thii| + + + + + + + + + / eka bUda, jo gagA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 189 www.jainelibera Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha TififtiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHREEEEEEEEEEEEEEEEEE komala kalI : kA~ToM se chilI __ mahAsatI puSpavatojI saMvata 1965 tadanusAra isvI san 1938 ke varSAvAsa hetu salodA phuNcii| salodA haldIghATI ke sannikaTa basA huA bahuta choTA-sA gA~va hai| jahA~ para sthAnakavAsI samAja ke 2530 ghara the / una sabakI Arthika sthiti bahuta hI sAdhAraNa thii| ve prAyaH khetI kara apanA jIvanayApana karate the| usa samaya vahA~ para jau aura makaI kA pracalana thaa| jau kI hathelI jitanI moTI roTI banatI thii| jisameM tUSa kI pradhAnatA thI / tUSa kA~Te kI taraha gale meM cubhatA thaa| pAka-kalA se anabhijJa mahilAe~ thiiN| una moTI roTiyoM ko binA pUrva abhyAsa ke koI khA nahIM sakatA thaa| sabjI kA prayoga nahIM vat thaa| kevala caTanI, uDada kI dAla aura kar3I cAkI inake atirikta kabhI-kabhAra rAbor3I aura bar3I yA cane kI dAla kA upayoga ve loga karate the| sAyaMkAla chAcha meM makaI ke dAne ubAlakara rAba taiyAra karate / yahI thA usa samaya vahA~ kA khAna-pAna / ___ mahAsatI puSpavatIjI prathama bAra hI udayapura chor3akara gA~va meM AI thii| pahale isa prakAra kA khAna-pAna na dekhA thA aura na cakhA thA / para samabhAva se ve usI AhAra ko thor3A bahuta krtii| tathA paNDitajI se saMskRta kA adhyayana krtii| yaha satya hai ki binA AhAra ke zarIra lambe samaya taka sAtha nahIM detaa| do mAha taka kisI prakAra nikAle tIsare mAha ve bhayaMkara jvara se grasita ho gii| na vahA~ para vaidya thA aura na DaoNkTara hii| jaba jvara ne eka mAha taka pIchA nahIM chor3A to yaha samajhakara ki yaha bar3A nikAlA (TAiphAiDa) hai| do mAha taka bistara para leTI rhii| pathya ke nAma para koI vastu upalabdha nahIM thI / maraNAsanna sthiti meM dekhakara sadguruNIjI zrI sohanakuMvarajI ma0 kA dhairya vicalita ho uThA / ve socane lgii| maiMne ina nava dIkSitAoM ke sAtha yahA~ cAturmAsa kara ThIka nahIM kiyA / ye zahara kI sukumAra - bAlikAe~ yahA~ ke nIrasa AhAra ko kara nahIM paatii| tathA rugNa hone para bhI pathyAdi sAdhana kA abhAva hai / yadi yaha svastha ho jAye to bhaviSya meM kSetra ko dekhakara hI maiM varSAvAsa kA nizcaya kruuNgii| vedanA meM samabhAva bhayaMkara rugNa avasthA meM bhI bheda-vijJAna kI sAdhikA mahAsatI puSpavatIjI ke antarmAnasa meM samatA kA sAgara lahalahA rahA thaa| ve soca rahI thI ki aba merA AyuSa pUrNa bhI ho gayA to bhI koI bAta nhiiN| kyoMki maiMne saMyama mArga ko svIkAra kara liyA hai| varSAvAsa ke upasaMhAra kAla meM tIjakuMvara bhI himmatanagara se udayapura A gaI aura apane pyAre lAla dhannAlAla ko lekara salodA guruNIjI ma0 ke darzana hetu pahuMcI / lambe upacAra ke bAda bhI tIjakuMvari kA hAtha ThIka nahIM huA thA / para pahale se usameM sudhAra thaa| rasI, mavAda nirantara cAlU thaa| sAmAnya gharelU upacAra ve karane lagI thii| vahA~ para puSpavatIjI kI zArIrika sthiti dekhakara unake mana meM vicAra huA aura guruNIjI se prArthanA kI ki Apa udayapura padhArakara varSAvAsa ke bAda upacAra karAveM / guruNIjI ne kahA-aneka gAMvoM kA atyadhika Agraha hone para bhI maiM idhara-udhara kahIM na jAkara sIdhI cUMgI aura vahAM para inakI cikitsA kraauuNgii| gAMvoM meM to koI acchA anubhavI vaidya nahIM hai| yahAM to nIma hakIma hI haiM / jinakA ilAja karAnA khatare se khAlI nahIM hotaa| tIjakuMvara apane putra ke sAtha kambola phuNcii| jahA~ para gurudeva zrI tArAcandajI mahArAja kA varSAvAsa thaa| usa samaya na to saDakeM thIM aura na rAste hI sIdhe the| pahADI, nadI-nAloM ko vaha pAra karatI huI, U~Ta kI savArI se kambola phuNcii| gurudeva ke prathama bAra darzana kara mAtA putra donoM Ananda udaya 190 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainelbe Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SP sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha iiiiiiiiiiiiiiiiiii vibhora ho utthe| kucha dina vahAM rahakara udayapura cale aae| dhannAlAla ne mana meM yaha dRr3ha nizcaya kiyA ki maiM dIkSA lU~gA to inhIM gurudeva ke pAsa lUgA / varSAvAsa ke pazcAt dhIre-dhIre vihAra kara guruNIjI sohanakuMvarajI ke sAtha puSpavatIjI udayapura pahuMcI / lambe samaya taka upacAra karane se puSpavatIjI svastha huii| para pahale kI taraha svAsthya sudhara nahIM sakA / lambI bImArI jAte-jAte bhI apane kucha dUta chor3a gii| vikrama saMvata 1996 (IsvI san1936) meM varSAvAsa udayapura meM hI huA / svAsthya itanA anukUla nahIM thA ki jamakara adhyayana kiyA jA ske| usa varSa udayapura meM sthAnakavAsI paramparA ke do tejasvI aura prabhAvaka muni pravaroM ke varSAvAsa the| poravAr3oM ke paMcAyatI nohare meM AcArya zrI javAha ke paTadhara yuvAcArya zrI gaNezIlAlajI ma0 aneka santoM ke sAtha vahAM para virAja rahe the| to osavAloM ke paMcAyatI nohare meM jainadivAkara prasiddhavaktA zrI cauthamalajI ma0 aneka ziSyoM ke sAtha virAja rahe the| donoM kA udayapura kI janatA para prabala prabhAva thaa| gaNezIlAlajI ma0 ke pravacanoM meM jaina bandhuoM kA prAdhAnya rahatA thA to divAkarajI ma0 ke pravacanoM meM chattIsa hI kauma ke zraddhAlugaNa upasthita hote the| donoM ora pravacanoM meM hajAroM kI upasthiti hotI thii| udayapUra kI bhakta nagarI meM dharma kI raMga varSA ho rahI thii| mahAsatIjI zrI sohanakuMvarajo ma0 AcArya zrI amarasiMhajI ma0 ke sampradAya kI thii| kintu unakA mAnasa sampradAyavAda ke saMkIrNa ghere meM Abaddha nahIM thA aura na ve kisI eka pakSa se baMdhI huI thiiN| ataH ve donoM hI sthAnoM para apanI suvidhAnusAra pravacana zravaNa karane ke lie pahu~catI / gaNezIlAlajI ma0 aura divAkarajI ma. donoM ke antarmAnasa meM mahAsatIjI ke prati apAra sneha aura sadbhAvanAe~ thii| isa varSa mahAsatI puSpavatIjI ne bhI donoM mahApuruSoM ke pravacana zravaNa kA lAbha liyaa| varSAvAsa ke pazcAt mana meM yaha dRr3ha saMkalpa kiyA ki hameM gurudeva zrI ke AdezAnusAra saMskRta prAkRta kA gaharAI se adhyayana karanA hai| mahAsatI zrI madanakuMvarajIma0 kI zArIrika sthiti vihAra karane kI nahIM thii| isalie ve udayapura meM hI sthiravAsa virAja rahI thiiN| unakI sevA meM rahate hue adhyayana vyavasthita rUpa se ho sakatA thaa| vidyAdhyayana meM saMlagna udayapura meM pANinIya vyAkaraNa ke mahAmanISI eka vidvatratna paMDitajI the| unake ziSya ramAzaMkara jhA unake pAsa adhyayana karate the| guruNIjI ma0 ne unako adhyApana ke lie niyukta kiyaa| paM0 ramAzaMkarajI bahuta hI sIdhe-sAde va caritravAna vyakti the / par3hAne kI kalA meM dakSa the| jaba ve adhyayana karavAte taba zramaNa maryAdA ke anusAra eka zrAvikA aura eka bar3I sAdhvI mahAsatI zrI kusumavatIjI va puSpavatIjI ke pAsa baiThatI thiiN| adhyayana druta gati se cala rahA thaa| kvInsa kaoNleja vArANasI se vyAkaraNa madhyamA aura sAhitya madhyamA ina donoM kI sampUrNa parIkSAe~ eka-eka varSa meM samuttIrNa kii| usake pazcAt hindI sAhitya, madhyamA aura sAhityaratna kI parIkSAe~ samuttIrNa kii| pratibhA kI tejasvitA ke kAraNa sabhI parIkSAoM meM prathamazreNI prApta huI / vyAkaraNa aura sAhitya ke sAtha darzana aura jainAgamoM kA bhI adhyayana gaharAI ke sAtha kiyA / vi0 saM0 1968 aSAr3ha meM ApakI mAtAzrI ne mahAsatI sohanakuMvarajI ke pAsa dIkSA lI tathA bhAI dhannAlAla ne upAdhyAya zrI puSkara munijI ke pAsa saMyama vrata grahaNa kiyaa| ". eka bUda, jo gagA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 161 www.jaineli Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAranapuSpavatA Abhanandana grantha %2 ......... iiiiiiiii . ::: vi. saMvata 2003 (san 1946) meM Apa apanI guru bahina mahAsatI kusumavatIjI ke sAtha jaina nyAya aura jaina AgamoM kI TIkAoM kA adhyayana karane ke lie byAvara jaina gurukula meM padhArI / tathA paM0 zobhAcandrajI bhArilla Adi se gambhIra adhyayana kiyaa| bAraha mAsa taka vahA~ para Thaharakara nyAya tIrtha kA adhyayana sampanna kiyA tathA jaina siddhAntAcArya taka kA adhyayana pUrNa kiyaa| prakRSTa pratibhA ke kAraNa jisa kisI bhI grantha kA Apa pArAyaNa karatI vaha smRti paTala para aMkita ho jAtA / ApakI smRti bahuta hI teja thii| adhyayana ke sAtha hI ApakI lekhana kalA bhI apUrva thii| Apane usa samaya jaina darzana aura jaina sAhitya para utkRSTa nibandha likheN| sAtha hI saMskRta bhASA para itanA adhikAra ho gayA thA ki dhArA pravAha saMskRta bhASA meM pravacana kara letii| bekana ne ThIka hI likhA hai rIDiMga meksa e phula maina spIkiMga e paraphaikTa maina rAiTiMga ena egjaikTa maina adhyayana mAnava ko pUrNa banAtA hai, bhASaNa use paripUrNatA detA hai aura lekhana use prAmANikatA pradAna karatA hai| tInoM hI dRSTiyoM se puSpavatIjI kA sArasvata vikAsa pragati para thaa| eka kuTila prazna kA sarala uttara ApakI pragati ko dekhakara kitane hI IrSyAlu vyakti jala-bhuna rahe the| para unakA itanA sAmarthya nahIM thA ki ve mahAsatI sohanakuMvarajI ke sAmane kucha kaha ske| idhara udayapura meM pratibhA sampanna Agama vidyA ke pAragAmI zrI ghAsIlAlajI ma0 kA padArpaNa huaa| virodhI tattvoM ne ghAsIlAla jI ma0 ke kAna bhre| ghAsIlAlajI ma0 mahAsatI madanakuMvarajI ko darzana dene hetu jahA~ para mahAsatI jI virAja rahI thI vahA~ para padhAre / usa samaya mahAsatI kusumavatI jI aura puSpavatojI donoM par3ha hI thiiN| guruNIjI ma0 unake pAsa meM virAjI huI thiiN| aura eka bahina bhI baiThI huI thiiN| ghAsIlAla jI ma0 ne mahAsatI sohanakuMvarajI se pUchA-kyA ApakI ye donoM ziSyAe~ saMskRta aura prAkRta par3ha rahI haiM ? maiMne sunA hai ki inhoMne siddhAntakaumudI par3ha lI hai| unhoMne siddhAnta kaumudI se saMbaMdhita prazna kiye / mahAsatI puSpavatIjI ne una praznoM kA saTIka uttara diyaa| uttara sunakara unheM yaha AtmavizvAsa ho gayA ki ye sAdhviyA~ pratibhAsampanna haiM / niDara bhI haiN| tathApi virodhI tattvoM ne jo kAna bhare the usase unhoMne mahAsatI sohanakaMvarajI se kahA-aba Apa inako adhika na pddh'aaeN| kya adhika par3hegI to phira ApakI AjJA meM nahIM rahegI / Adi aneka bAteM khiiN| uttara meM guruNIjI sohanakuMvarajI ne kahA-mahArAjazrI ! isakI Apako cintA karane kI AvazyakatA nahIM / mujhe to Azcarya hai ki Apa jaise vidvAna bhI aisI bAta karate haiM jabaki anubhavI nItijJa kahatA hai-vidyA dadAti vinayaM-vidyA se to vinaya AtA hai, vinaya se viveka bar3hatA hai, phira Apa aisA viparIta kyoM socate haiM ? maiM inako acchI taraha se jAnatI huuN| yaha adhyayana kara jinazAsana diipaayeNgii| Apane jo kucha kahA hai vaha apane hRdaya kI pukAra se nahIM kahA / para kisI ke kahane se kahA hai| maiM itanI kAna kI kaccI nahIM huuN| maiM apane karttavya ko acchI taraha se jAnatI huuN| kyA par3hAnA hai aura kyA nahIM par3hAnA hai ? isakA mujhe viveka hai| 162 | dvitIya khaNDa . vyaktitva darzana www.jainelet Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAvAratnapuSpavatA bhinandana grantha ... . ...lman zrI ghAsolAla jI ma0 Age kucha nahIM kaha ske| ve mana hI mana socate rahe ki sohanakavarijI Ed kI ziSyAe~ adhyayana karane meM kuzAgra haiN| jisa siddhAntakaumudI ko maiMne aneka varSoM meM pUrNa kI use - inhoMne eka varSa meM pUrNa kara parIkSA bhI de dI aura prathama zreNI meM samuttIrNa huI hai| yadi isa prakAra vikAsa karatI rahIM to santoM kI kyA sthiti hogI ? unheM kauna pUchegA ? Adi prazna unake mana meM kauMdhate rhe| vikaTa zirovedanA saMvata 2005 (san 1948) meM mahAsatI puSpavatIjI udayapura virAja rahI thiiN| yakAyaka sira meM bhayaMkara darda Arambha huaa| cikitsakoM ko dikhAyA gyaa| kintu ve roga kA nidAna na kara ske| sira meM vedanA itanI bhayaMkara aura asahya thI ki par3hanA-likhanA sabhI chor3anA par3A / ekAnta aura zAnta sthAna para baiThakara samabhAva se ve vyathA ko sahana krtiiN| vaha zirovedanA eka dina nahIM, do dina nahIM, mahIne aura do mahIne nahIM kintu nau varSa taka lagAtAra calatI rahI / vihAra karate hue guruNI jI ma0 ke sAtha mandasaura, indaura, koTA, jayapura, ajamera Adi ke bar3e-bar3e cikitsakoM ko dikhAyA gayA para koI kisI nidAna para nahIM phuNcaa| mahAsatI puSpavatIjI usa bhayaMkara vedanA meM bhI sadA prasanna rahatIM aura mana meM socatIM ki mere pUrvabaddha karmoM kA udaya kAla pariNAma haiN| yadi mere mana meM kiMcit mAtra bhI viSama bhAva A gayA to nayA karmavandhana ho jaaegaa| jaba merI AtmA ne ha~sa-ha~sa kara karma bA~dhA hai to bhogate samaya kyoM katarAnA ? isa prakAra atIva sahaja, nirmala, samatAmaya, nirAkula aura nirvikalpa mana se usa vedanA ko sahana kiyaa| aura java bhI thor3I-sI vyathA zAnta hotI taba ve svAdhyAya, dhyAna meM tallIna ho jaatiiN| karmasiddhAnta ke prati unake mana meM apUrva niSThA thii| ve socatI thIM ki eka dina asAtAvedanIya miTegA aura sAtAvedanIya kA udaya hogaa| mujhe vedanA se ghabarAnA nahIM hai| AtmA to vedanA se mukta / mujhe sadA AtmabhAva meM rahanA hai / jahA~ na vyAdhi hai aura na roga hI hai| maiM zuddha hU~, buddha hU~, nirAkula Et, ajara aura amara huuN| Akasmika cakSa vedanA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . kahate haiM ki kauA akelA bhojana karane nahIM AtA / vaha apane sAtha anya saMgI-sAthiyoM ko lekara AtA hai / vaise hI jaba asAtA vedanIya karma kA udaya hotA hai to cAroM ora se hotA hai| mahAsatI puSpavatIjI kA pAvana pravacana cala rahA thaa| zrotA jhUma-jhUmakara pravacana rasa kA pAna kara rahe the / yakAyaka A~khoM meM bhayaMkara darda huA aura eka A~kha se danAdana pAnI girane lgaa| puSpavatojI samajha hI nahIM sakI ki yaha pAnI kyoM gira rahA hai ? DaoNkTara bhI usakA sahI nidAna nahIM kara ske| idhara peTa meM bhI darda hone lgaa| vaha darda kabhI tIvra aura kabhI manda rUpa se calatA rhaa| darda meM bhI vahI samabhAva, cehare para vahI madhura muskAna / sira aura A~khoM meM darda ke kAraNa par3hanA kaThina ho gayA thaa| usa samaya kA upayoga unhoMne japa-sAdhanA aura dhyAna-sAdhanA meM kiyaa| kaSTa ke dina antataH vyatIta he| kaSTa ke dinoM meM bhI tana meM vyathA thI para mana samAdhistha thaa| jaba dhIre-dhIre vyathA kama haI to pUnaH jJAna-sAdhanA prArambha hii| kintu lambe samaya kI vyathA thii| pUrNataH mastiSka khoI zakti arjita nahIM kara rahA thaa| vaha zIghra hI thakAna kA anubhava krtaa| jisase jama karake koI bhI kArya karane meM dikkata hotI thii| tathApi dhairya ke sAtha thoDA-thoDA kArya krtiiN| eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 193 www.al Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . sAdhvAratnapuSpavatI bhinandana grantha . .. ... janatA janArdana kI tIvra icchA Apake pAvana pravacanoM ko sunane ke lie rhtii| para svAsthya ke kAraNa AdhA ghaNTA, pauna ghaNTA aura kabhI eka ghaNTA Apa pravacana krtiiN| vikrama saMvata 2007 (san 1950) meM zraddhaya gurudevazrI kA varSAvAsa nAndezamA gA~va meM thaa| usa varSAvAsa meM mahAsatIjI ne gurudevazrI kI sevA meM rahakara Agama sAhitya kA parizIlana kiyaa| vikrama saMvata 2010 (san 1953) kA varSAvAsa jayapura meM huaa| usa samaya bhI zraddhaya gurudeva zrI kA varSAvAsa jayapura meM thaa| DaoNkTaroM kI rAya thI ki sira-darda ke lie upacAra bahuta hI Avazyaka hai / ataH guru-caraNoM meM rahakara upacAra krvaayaa| upacAra hetu jayapura meM lambe samaya taka avasthiti rhiiN| vikrama saMvata 2011 (san 1954) meM bhI upacAra hetu jayapura meM hI ThaharanA pdd'aa| usa varSAvAsa meM zramaNa-saMgha ke sahamaMtrI AdaraNIya zrI hastImalajI ma. sA0 kA varSAvAsa jayapura meM thaa| usa varSAvAsa meM zraddheya mahArAjazrI ke pravacana, zAstra-zravaNa karane ko milaa| mahArAjazrI ke agAdha Agamika jJAna ko sunakara hRdaya Ananda se jhUmane lagatA thaa| adhyayana, cintana, manana, nididhyAsana ke lie saMvata 2016 (sana 1962) meM jodhapUra ghoDoM ke cauka meM, vikrama saMvata 2021 (san 1964) meM pIpAr3a, saMvata 2030 (san 1973) meM ajamera, saMvata 2037 (sana 1680) meM udayapura, saMvata 2036 (san 1982) jodhapura aura saMvata 2040 (san 1983) meM madanagaMja (kizanagar3ha) ke cAturmAsa gurudeva zrI ke sAnnidhya meM hue| ina sabhI cAturmAsoM meM Agama aura usake vyAkhyA sAhitya kA aura jaina dArzanika granthoM kA gaharAI se adhyayana kiyaa| sAtha hI vibhinna vicAra goSThiyoM, ziviroM Adi ke mAdhyama se Apa jana-jIvana meM vicAra jAgRti karatI rahIM / ApazrI kI mukhya ruci thI--jahA~ bhI cAturmAsa ho, mahilAoM evaM bAlakoM meM jJAnavRddhi, dhArmika sAdhanA ko niyamita krama evaM svAdhyAya kI pravRtti ko Age bddh'aanaa| __sabhI cAturmAsa kAla kI vistRta gatividhi kI carcA karane se lekha bahuta bar3A bana jAyegA ataH yahA~ kizanagar3ha cAturmAsa evaM tatpazcAt ke kucha mahattvapUrNa cAturmAsoM kI jAnakArI prastuta kara rahI huuN| mahAsatI puSpavatI jI ne ladhuvaya meM saMyama-sAdhanA kI ora apane mustaidI kadama bar3hAe aura usa kadama bar3hAne meM mAtA jI ma0 prabhAvatI jI kA apUrva sahayoga unheM milaa| saMyama-sAdhanA meM nirantara agrasara bane isI bhAvanA se utprerita hokara mA~ kA hArdika vAtsalya unheM milatA rhaa| cAhe pravacana ho, cAhe dArzanika va dhArmika carcAe~ hoM, cAhe vArtAlApa ho, sabhI kArya meM ve DhAla banakara unakA saMra karatI rahI / pahale sadguruNI jI aura usake pazcAt mAtAjI ke bharose sAdhvIratna pUSpavatIjI sadA nizcinta rhiiN| vi0 saM0 2038 meM jaba mA~ kI vAtsalyamayI chAyA yakAyaka uTha gaI to unakA antarmAnasa atyadhika vyathita ho uThA / kyoMki mAnava kI dharatI para mA~ kI mamatA se bar3hakara anya koI bhI mamatA kA kendra nahIM / mahAsatI puSpavatI jI ke hadaya meM apanI pUjyA evaM sAdhvI mAtA ke prati agAdha AsthA, atIva zraddhA aura jIvana ke kaNa-kaNa meM apAra bhakti bhAvanA thii| unake svargavAsa se mana vyathita honA svAbhAvika thaa| isIlie ApakA saMvat 2038 kA varSAvAsa sadgurudeva ke sAnnidhya meM jodhapura sampanna huaa| usa varSAvAsa meM pUjya gurudevazrI devendramunijI ma0 kA svAsthya asvastha ho jAne se Apane mana meM nizcaya kiyA ki jaba taka laghu bhrAtA kA svAsthya ThIka na ho jAya taba taka guru caraNoM meM rahane kI Apane gurudevazrI se abhyarthanA kii| 194 dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainelil Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha ... I I THTH H in -..-.--- ___ madanagaMja saMgha zraddhaya sadguruvarya ke varSAvAsa hetu varSoM se lalaka rahA thA, ve bhI cAhate the ki hamAre yahA~ se AzA jI sAdhvI, kiraNaprabhA jI aura ratnajyoti ne dIkSA grahaNa kI hai usake bAda mahAsatI jI kA varSAvAsa madanagaMja meM nahIM haA hai| guru caraNoM meM yadi sAtha hI varSAvAsa ho jAya to sone meM sugandha kA kArya ho jAyegA / madanagaMja saMgha kI bhakti ne apanI zakti batAI aura mahAsatI jI kA 2040 kA varSAvAsa gurudeva zrI ke sAnnidhya meM madanagaMja meM sampanna huaa| isa varSAvAsa meM aneka Agamika aura dArzanika granthoM kA svAdhyAya huaa| tathA samaya-samaya para Apake maulika pravacanoM kA bhI lAbha janatA janArdana ko prApta hotA rahA / varSAvAsa ke pazcAt di0 16 janavarI ko beMgalUra nivAsI nirmalA khiMvasarA kI dIkSA ApazrI ke pAsa sampana huI / jaba devendra munijI kA svAsthya kucha svastha huA to upAdhyAyazrI ne vahA~ se jayapura, AgarA, mathurA, vRndAvana hote hue dehalI kI ora prasthAna kiyaa| kintu mahAsatI cattarakuMvarajI vRddhAvasthA ke kAraNa adhika lambe vihAra kI sthiti meM nahIM the, isalie kizanagaDha ke Asa-pAsa ke kSetroM ko sparzakara Apane sa. 2041 kA varSAvAsa kizanagar3ha saMgha kI prArthanA ko sammAna dekara kizanagar3ha karane kA nizcaya kiyaa| -- - --- ---- - - ___kizanagar3ha eka aitihAsika rAjadhAnI rahI hai| vahA~ samaya-samaya para aise adbhuta citrakAra hue jinhoMne apanI tUlikA ke camatkAra se aise manohArI citroM kA aMkana kiyA jisase kizanagar3ha kI zailI ke nAma se vaha vizruta huii| Aja bhI usI zailI ko Adarza mAnakara citra banAne vAle kucha citrakAra vahA~ haiM jinake citra deza aura videzoM meM jAte haiN| kizanagar3ha kA mahattva isa dRSTi se bhI rahA hai ki vahA~ para jaina jagata ke jyotirdhara AcArya zrI amarasiMha jI mahArAja ne varSAvAsa kiye, aneka bAra unake caraNAravindoM se vaha dharatI pAvana bnii| mahAsatI bhAgAjI Adi aneka sAdhviyoM kA vahA~ vicaraNa rahA, isalie Apane vahA~ varSAvAsa karanA adhika upayukta samajhA / isa varSAvAsa kI yaha pramukha vizeSatA rahI ki vahA~ pravacana meM jainiyoM ke atirikta vaiSNava aura musalamAna bhAI bhI paryApta mAtrA meM upasthita hote rahe / prasiddha vidvAna prophesara phaiyAja alI bhI pratidina upasthita hote aura ekAgra hokara pravacanoM ko zravaNa karate / jaba acche zrotA pravacana meM upasthita hote haiM to vaktA sahaja rUpa se khila uThatA hai| Apane vividha viSayoM para cAra mAha taka nirantara pravacana kiye aura samaya-samaya para sthAnIya cintakoM kI vicAra goSThiyA~ bhI Ayojita huiiN| una vicAra goSThiyoM meM vividha viSayoM para khula kara carcAe~ bhI hotI rhiiN| parama sevAmUrti mahAsatI zrI cattarakuMvarajI jinake jIvana kA mUla mantra sevA rahA aura jIvana bhara usa mantra ko apanAkara sevA karatI rahIM unakI bar3hatI huI vRddhAvasthA ke kAraNa tathA asvasthatA ke kAraNa lambe bihAra kI sthiti nahIM thI isalie Apa varSAvAsa ke pazcAta sannikaTa ke kSetroM ko pAvana karatI rahIM aura jahA~ bhI Apa padhArI vahA~ ke jana mAnasa meM dhArmika saMskAra pallavita aura puSpita karatI rhiiN| ApazrI kA san 1985 kA varSAvAsa rAjasthAna ke bahuta hI choTe se gA~va haramAr3A meM huaa| gA~voM meM hI bhAratIya saMskRti kA sAMskRtika rUpa nihArA jA sakatA hai| gAMvoM ke loga na vAcAla hote haiM aura na uddaNDa hI hote haiM, unameM sahaja bholApana hotA hai| svabhAva se sIdhe aura sarala hote haiM / jahA~ eka bUda : jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 165 SUNIL MOD .. . Ninternational PRO www.janel Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha) saralatA hotI hai vahIM dharma kA nivAsa hotA hai / ApakA prastuta varSAvAsa dhArmika dRSTi se bahuta hI prabhAvaka rahA / haramAr3A nivAsiyoM ne bhakti bhAva se vibhora hokara khUba tapa-japa kI sAdhanA kii| cAhe jaina ho cAhe ajaina sabhI loga niyamita samaya para pravacana meM upasthita hote| kitane hI ajaina mahAnubhAva to aise the ki pravacana prArambha hone ke pUrva hI pravacana haoNla meM Akara baiTha jAte the jo unakI pravacana zravaNa kI sahaja abhivyakti thii| haramAr3A meM nAtha sampradAya kA eka prAcIna maTha hai, usa maTha ke mahanta jI bahuta hI vicAraka aura bhAvanA pradhAna vyakti haiN| pahale pRthaka sampradAya hone ke kAraNa ve mahAsatI jI ke satsaMga se katarAte rahe, para jaba eka bAra unhoMne pravacana sunA to unake vicAroM kA kAyAkalpa hI ho gyaa| unhoMne vidAI samAroha ke pAvana prasaMga para apane vicAra vyakta karate hue kahA maiM vaidika paramparA kA eka pratinidhi haiN| vaidika paramparA kA pratinidhi hone ke kAraNa jaina paramparA ke zramaNa aura zramaNiyoM ke sambandha meM aneka bhrAnta dhAraNAe~ panapa rahI thI, para mAtRsvarUpA mahAsatIjI ke samparka meM Akara merI sArI bhrAntiyA~ naSTa ho giiN| mahAsatIjI jaina dharma aura darzana kI gambhIra jJAtA haiM hI kintu vaidika aura bauddha paramparA kI bhI ye itanI jJAtA haiM ki hameM Apa zrI se vicAra-carcA kara bahuta kucha jAnane ko milA hai| maiM isa sarasvatI putrI kA hRdaya se abhinandana karatA huuN| prastuta varSAvAsa meM aneka bAlaka aura bAlikAoM ne Apa se pratikramaNa, bhaktAmara, kalyANa mandira, tattvArtha sUtra Adi kA adhyayana kiyaa| isa varSAvAsa meM jina logoM ne kabhI bhI eka upavAsa nahIM kiyA thA unhoMne ATha-ATha nau-nau dina kI tapasyA kara yaha siddha kara diyA ki bhakti meM kitanI zakti hai / jaba hRdaya meM bhAvanA kI pradhAnatA hotI hai taba tapa bhAra rUpa nahIM hotaa| ApakI suziSyA mahAsatI priyadarzanA ne garma jala ke AdhAra se ikkIsa dina kI tapasyA kii| unakA vicAra eka mahIne tapa karane kA thA, para mahAsatI zrI cattarakuMvarajI ke rugNa ho jAne ke kAraNa sevA kI mahattA ko samajhakara 21 dina kA hI pAraNA kara liyaa| isa varSAvAsa meM dillI, bambaI, sUrata, ajamera, udayapUra, jodhapUra Adi ke aneka bhAvuka bhaktoM ne samaya-samaya para upasthita hokara darzanoM kA lAbha liyA aura vividha vastuoM kI prabhAvanAe~ dekara apanI bhakti ko ujAgara bhI kiyaa| mahAsatI cattarakuMvarajI, jo lambe samaya se vRddhAvasthA ke kAraNa rugNa sthiti meM cala rahI thIM. kinta unakA manobala aura Atma bala prazaMsanIya thaa| varSAvAsa ke pazcAt Apa vahA~ se vihAra kara madanagaMja padhArI / upacAra se laga rahA thA ki svAsthya meM sudhAra ho rahA hai para yaha nahIM patA thA ki dIpaka gula hone ke pUrva eka bAra camakatA hai / mahAsatI jI kI svasthatA bhI sadA ke vidAI ke lie thii| eka dina dekhate-dekhate unhoMne samAdhimaraNa hetu saMthArA saMlekhanA kI bhAvanA vyakta kii| saMthArA grahaNa bhI kiyA aura samAdhipUrvaka unakA svargavAsa ho gyaa| jo phala khilatA hai vaha mujhautA bhI hai, jo sUrya udaya hotA hai vaha asta bhI hotA hai| jo phUla khile aura mUAe nahIM yaha asambhava hai / jo sUrya udaya ho aura kabhI asta na ho yaha kabhI sambhava nhiiN| janma ke sAtha matyu kA avinAbhAva sambandha hai| janma aura mRtyu kA cakra anAdikAla se cala rahA hai| mRtyu eka anabUjha pahelI hai jise koI bUjha nahIM sakA hai / yaha eka aisA rahasya hai, jise koI samajha nahIM sakA hai / priya jana ke viyoga ke AghAta kI coTa bar3I gaharI hotI hai jo raha-rahakara sAlatI rahatI hai| dimAga meM tUphAna, dila meM parezAnI aura zarIra meM zUnyatA ina tInoM ne milakara mahAsatIjI puSpavatIjI para aisA AkramaNa kiyA jisase unake hRdaya kI dhar3akana bar3ha gii| ve socane lagIM pahale guruNI maiyA kA 166 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parama sevAbhAvI saralamanA sva. mahAsatI zrI catarakaMvarajI mahArAja Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI Abhanandana grantha viyoga huA, usake pazcAt mAtAjI mahArAja kA avalambana sadA ke lie chUTa gyaa| aura inakA sahArA bhI Aja samApta ho pyaa| raha-rahakara unake mAnasa paTala para calacitra kI taraha atIta kI smRtiyA~ ubhara rahI thiiN| sAdhvIratna puSpavatI jI bhedavijJAna kI jJAtA haiM isalie unhoMne apane Apako zIghra hI saMbhAlA kintu zarIra kamajora hone ke kAraNa jo eka bAra dhar3akana bar3ha gaI thI use kanTrola karane meM kAphI samaya lgaa| dillI kA yazasvI varSAvAsa sampanna kara gurudeva upAdhyAya zrI jI, rAjasthAna kI rAjadhAnI gulAbI nagarI jayapura ko pAvana karate hue madanagaMja pdhaare| guruvarya ke Agamana se bhaktoM ke mana mayUra nAca uThe aura hRdaya kamala khila utthe| bhakta zrAvakoM kI prArthanA ko svIkAra kara lagabhaga mAsa kalpa taka upAdhyAya zrI kA vahA~ virAjanA rhaa| mahAvIra jayantI kA navya-bhavya Ayojana haa| isa sUnahare avasara para zrI vardhamAna puSkara jaina sevA samiti ke navya-bhavya bhavana kA udghATana huaa| udayapura, jayapura, pAlI, yazavantagaDha, nAthadvArA Adi sthAnoM ke vibhinna saMgha upasthita hae aura apane-apane yahA~ varSAvAsa kI prArthanA karane lge| san 1986 kA varSAvAsa upAdhyAya zrI jI kA pAlI meM huA aura sAdhvIratna puSpavatIjI kA nAthadvArA meN|| mahAsatI puSpavatIjI ajamera, byAvara hotI huIM nAthadvArA padhArI / nAthadvArA eka aitihAsika sthala hai, jahA~ para jaina samAja ke saikar3oM ghara haiM / kRSNa bhaktoM kA to yaha prasiddha gar3ha hai| kahA jAtA hai ki muslima yuga meM jaba dharmAndhatA aura sAmpradAyikatA kA bolabAlA caramotkarSa para pahuMcA to maMdira naSTa kiye jAne lage aura dharmazAstroM kI holI jalAI jAne lagI / taba mathurA, vRndAvana meM jo kRSNa kI kI pratimA thI, use lekara mahantajI udayapura mahArANA ke pAsa pahuMce aura mahArANA kI AjJA se vaha pratimA vahA~ saMsthApita kI gaI / vahA~ para jitane nitya naye bhoga car3hAe jAte haiM utane bhoga anyantra nahIM car3hAe jaate| vaidika paramparA ke kucha cintakoM meM yaha bhrAnta dhAraNA hai ki jaina paramparA ke anuyAyI zrIkRSNa ko nahIM maante| sAdhvIratna puSpavatIjI ne apane pravacanoM meM usa bhrAnti kA nirasana karate hue kahA ki zrIkRSNa kA varNana jaina AgamoM meM aneka sthaloM para huA hai / ve vAsudeva haiM, zlAghanIya puruSa haiM, unheM uttama puruSa mAnA gayA hai| ve karmayogI haiM, unakA jIvana sUrya kI taraha tejasvI aura candra kI taraha saumya rahA hai| yaha satya hai unake rAsalIlA, makkhana curAne Adi ke prasaMga jaina sAhitya meM nahIM haiM kintu unake ve prasaMga haiM jo unake vyaktitva va kRtitva ko ujAgara karate haiN| ve parama paropakArI the yaha bAta unake IMTa uThAne ke prasaMga se jAnI jA sakatI hai| ve guNAnurAgI the yaha bAta kutte ke camacamAte dA~toM ke prasaMga se samajhI jA sakatI hai| unake aise bahuta se prasaMga haiM jo jaina sAhitya meM hI milate haiN| ve prasaMga na bauddha sAhitya meM haiM aura na vaidika paramparA ke sAhitya meM haiN| lagabhaga sau grantha kRSNa se sambandhita jaina sAhitya meM haiN| pratyeka yuga kI sAhityika vidhAoM meM kRSNa para likhA gayA hai| bhASA kI dRSTi se kRSNa sAhitya saMskRta, prAkRta, apabhraza, rAjasthAnI, gujarAtI, hindI Adi meM bhI hai| aneka parama kRSNa bhaktoM ko jaba yaha bAta jJAta huI to Apase vicAra-carcA ke lie samaya-samaya para upasthita hote / zrImAn zrI gAyatrI mAnava sevA saMsthAna, cika lavAsa saMsthApaka viyogI hari, zrImAn rAdhe-rAdhe jaise Apake prati gaharI niSThA vyakta karane lge| prastuta varSAvAsa meM Apane 'zrAvaka' zabda para cAra mAha taka pravacana kara apanI prakRSTa pratibhA kA eka bUda : jo gaMgA bana gaI sAdhvI priyadarzanA | 197 www.inhe Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FIFA sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha paricaya diyA / jo bhI Apake samparka meM Aye ve Apako tejasvI pratibhA se prabhAvita hue vinA na rhe| varSAvAsa sampanna hone para Apa udayapura pdhaarii| mahAmahima rASTrasanta AcArya samrATa ne pUnA meM santa na ho aura usa sammelana meM zramaNa saMghIya sabhI santa satiyoM ko padhArane kA AhvAna kiyA to ApakI bhI bhavya bhAvanA udbuddha huI ki mujhe sammelana meM pahu~canA hai| dRr3ha saMkalpa ke sAtha Apane udayapura se prasthAna kiyaa| yaha Apake jIvana kI sarvaprathama lambI yAtrA thI, para jaba mana meM utsAha aura umaMga kA sAgara ThAThe mAratA hai to durgama mArga bhI sugama bana jAtA hai / zUloM kA mArga bhI phUloM kA bana jAtA hai / pUnA sammelana kI ora isa yAtrA meM aneka aitihAsika aura sAMskRtika sthaloM ko nihArane kA Apako avasara milaa|| sarvaprathama parvata mAlAoM se ghire hue kesariyAjI ko Apane dekhaa| yaha jainiyoM kA eka camatkArI tIrtha mAnA jAtA hai| yahAM para kesara kI pramukhatA hai| isa tIrtha ke lie zvetAmbaroM aura digambaroM meM lamve samaya taka paraspara saMgharSa calA, ucca aura uccatama nyAyAlayoM meM mukadame cale / samAja ke lAkhoM-karor3oM rupaye barbAda hue aura Aja vaha sthAna zAsana ke adhIna hai| yaha hai pArasparika phUTa kA pariNAma / tIrthakSetra : saMskRti ke mUrtimaMta sAkSya sAMvalA jI aura DAkorajI ina donoM kSetroM meM kRSNa jI ke vizAla-Alaya haiM / jahA~ para pratidina saikar3oM zraddhAlugaNa dUra-dUra se Ate haiN| lasundarA aura unAI ina sthAnoM para garma pAnI ke aneka kuNDa haiM / aneka kiMvadantiyA~ bhI una sthAnoM ke sAtha jur3a gaI haiN| pAnI meM gandhaka kI pramukhatA hone se carma rogiyo ke lie vaha pAnI bahuta hitAvaha batAyA jAtA hai| bar3audA ke pAsa chANI eka choTA sA gA~va hai jahA~ para jainiyoM ke 80 ghara haiN| batAyA jAtA hai ki vahA~ se 150 se bhI adhika ArhatI dIkSAe~ huI haiN| aneka prabhAvaka AcArya, santa vahA~ se nikale haiN| bar3audA gAyakavAr3a kI rAjadhAnI rahI, jainiyoM kA bhI vaha kendra rhaa| gAyakavAr3a sIrijamAlA meM aneka jaina grantha bhI prakAzita hue| vahA~ kI lAibrerI, myUjiyama Adi jana-jana ke AkarSaNa kendra rahe haiN| bharuca kA nAma jaina sAhitya meM aneka sthaloM para AtA hai| zrIpAla rAjA aura mainAsundarI kA prasaMga isa sthAna se sambandhita rahA hai / aneka jainAcAryoM ne samaya-samaya para yahA~ dharmodyota kiyA hai| yahA~ para bhArata kI suprasiddha mahAnadI narmadA kA pravAha darzaka ke mana meM abhinava cetanA kA saMcAra karatA hai / kyoMki kucha hI dUrI para vaha apane svAmI samudra kI goda meM vilIna ho gaI hai| nadI ke isa kinAre bharuna hai to dUsare kinAre para aMkalezvara hai| aMkalezvara meM inDasTrIyala eriyA itanA phailA hai ki dekhakara tAjjuba hotA hai aura kahA jAtA hai ki yaha eziyA kA sabase bar3A inDasTrIyala eriyA hai| idhara musalamAnoM ke bar3e-bar3e gA~va haiM jo muslima yuga meM hinduoM ko parivartita kara banAye gaye haiN| dharmAndhatA ke kAraNa mAnava kyA nahIM karatA, ina gA~voM ko dekhane se spaSTa hotA hai| eka dina meM 22 lAkha kA candA Apa ugra vihAra karatI huI dinAMka 6/3/87 ko sUrata phuNciiN| Apake pahu~cane ke pUrva hI dinAMka 3 ko upAdhyAya pUjya gurudeva zrI pAlI kA varSAvAsa sampanna kara samadar3I, jAlora, sirohI, AbU, bar3audA hote hue yahA~ padhAra gaye the| gurudevazrI ke nau mahIne ke bAda darzana kara unakA hRdaya Ananda vibhora ho uThA / sUrata jaina nagarI rahI hai| vahA~ para kapar3e kA bahuta bar3A udyoga hai| sAr3iyoM kA to vaha kendra hI hai / mevAr3a prAnta ke zraddhAluoM kI saikar3oM per3hiyA~ vahA~ para haiN| jinhoMne apane zrama aura puruSArtha se purAne byApAriyoM ko cunautI dI hai ki vyakti puruSArtha se hara kSetra meM Age bar3ha sakatA hai| upAdhyAya zrI jI ke 118 dvitIya khaNDa , vyaktitva darzana kasara www.jain Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha AFFFHHIFF PHERAPR upadeza se prabhAvita hokara zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina sthAnaka ke lie 22 lAkha kA candA bhI ekatrita haa| gurudeva ke sAtha hI ApazrI ke pravacana bhI hue| Apane yuvakoM ko sambodhita karate hae kahA "yavaka rASTa kA merudaNDa hai| usakI svasthatA aura prasannatA para hI rASTra kA bhAgya avalamiva yuvakoM ko vyasanoM se mukta honA caahie| unakI zakti pArasparika nirarthaka vAda-vivAdoM meM kharca na hoM ve eka juTa hokara nirmANa ke kArya meM lage to rASTra kA bhaviSya bahuta hI ujjvala hai / ' ApakI preraNA se aneka yuvakoM ne nirvyasana jIvana jIne kI pratijJA grahaNa kii| sUrata se Apa bAraDolI padhArI / jahA~ para lohapuruSa saradAra vallabhabhAI paTela ne kisAnoM kA Andolana prArambha kiyA thaa| jisa Andolana ne rASTra meM naI jAgRti kA saMcAra kiyA thaa| Apa vahA~ se bahArI padhArI / jisa gA~va ke nAma ke sambandha meM yaha kivadantI hai ki maryAdA puruSottama rAma vanavAsa ke samaya yahA~ para Aye the, taba yahA~ mArga meM nukIle kAMTe adhika bikhare hue the taba sItA ne apane hAtha meM hArI lekara mArga sApha kiyA thaa| jisake kAraNa prastuta gA~va kA nAma buhArI haa| aura unAI ke sambandha meM yaha vArtA pracalita hai ki sardI ke dinoM meM sItA satI ne yahA~ para snAna kiyA jaba rAma ne pUchA to unhoMne 'hu~ nAI' lahA vahI Age calakara unAI ke rUpa meM vizruta huaa| gujarAta meM Apa jahA~ bhI padhArI vahA~ Apako sahaja sneha ke darzana hue / jahA~ unheM madhura bhojana priya hai vahA~ ve bahuta hI madhurabhASI haiN| vahAM ke nivAsiyoM meM sahaja hI dharma ke prati anurAga hai| vahIM para mAMsAhAra kA pracalana kama hai| loka jIvana sarala aura sahaja hai usameM krUratA kA abhAva hai| isakA mUla kAraNa hai bhagavAna ariSTanemi kI ahiMsAmUlaka vANI kA divya prabhAva / mahArASTra kI dharatI para ___ gujarAta ke pazcAt Apane mahArASTra ko dharatI para caraNa rakhe / gaganacumbI parvatamAlAoM ke bIca meM AdivAsiyoM kI jhoMpar3iyA~ kahIM-kahIM camaka rahI thiiN| yaha vaha rAstA thA jise prAcI kAraNya kahA jAtA thA aura Aja sAbutArA pahAr3a ke nAma se vizruta hai| jaina sAhitya kI dRSTi se tIrthaMkara munisuvrata yuga kI eka ghaTanA hai ki eka jainAcArya pA~ca sau muniyoM ke sAtha udhara padhAre / rAjA kA rAjapurohita abhavya thaa| AtmA kI saMsiddhi ke zAstrArtha meM vaha AcAryadeva se parAjita ho gyaa| usane usa vaira kA badalA lenA caahaa| rAjA se kahakara una pA~ca sau muniyoM ko dhANI meM pilavAne kA Adeza diyA / AcAryadeva ne sabhI ziSyoM ko samAdhipUrvaka zAMta bhAva se mRtyu kA varaNa karane kI preraNA dii| anta meM eka ladhu ziSya jisa para AcArya kA atyadhika anurAga thA, usake lie usa pAlaka ko kahA ki tuma pahale mujhe kolhU meM DAla do, maiM apanI A~khoM ke sAmane isa laghu ziSya ko marate hue nahIM dekha sakatA / pAlaka to unheM kaSTa dene ke lie hI tulA haA thaa| usane pahale ziSya ko kolha meM DAlA aura use pIla diyaa| apane ziSya ko isa prakAra marate hue dekhakara AcArya deva kA khUna khaula uThA, unhoMne usI samaya pratijJA kI ki mere tapa kA prabhAva ho to maiM isa dRSTa rAjA kosA sabaka sikhAU~ jo sadA-sadA yAda karatA rhe| krodhAveza meM AcArya ne Ayu pUrNa kiyA aura unakA jIva agnikumAra deva bnaa| usane krodha ke vazIbhUta hokara usa nagara ko naSTa kara diyaa| daNDa dene ke kAraNa aura nagara naSTa ho jAne ke kAraNa vaha daNDakAraNya ke nAma se jAnA-pahacAnA jAne lgaa| maryAdA puruSottama rAma bha0 munisuvrata ke yuga meM hI hue the ve isI rAste se nAsika yAnI paMcavaTI meM Aye the| sarpaNakhA kI nAsikA kATane se nAsika ke nAma se Aja loga jAnate haiN| vahIM para paMcavaTI meM se mahAsatI sItA kA apaharaNa huA thA / caritranAyikA ne sabhI sthAnoM ko apanI painI dRSTi se nihArA / sthAna-sthAna para aneka kivadantiyA~ bhI unheM sunane ko milii| eka bUda : jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priyadarzanA | 166 . ..... PROGRSannal Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ muicaa puSpaaal Abhanandana gantha nAsika meM upAdhyAya zrI vizAlamunijI, salAhakAra zrI sumanamunijo, tapasvI zrI mohanamunijI tathA paMjAba se padhArI huI mahAsatI arcanAjI, punItajyotijI, kRSNAjI Adi kA milana huaa| kucha dina vahA~ rukakara sinnara, saMgamanera hote hue Apa pUnA padhAroM / jahA~ santa sammelana kI ullAsa ke kSaNoM meM taiyArI cala rahI thii| AcArya samrATa tathA anya aneka santoM ke va mahAsatI vRnda ke darzana kara hRdaya Ananda vibhora ho utthaa| santa-sammelana dinAMka 30-4-87 ko navya bhavya julUsa ke sAtha sabhI santa-satIgaNa AcAryazrI ke sAtha mahArASTra maNDala meM padhAre, aura vahIM virATa sabhA kA Ayojana huaa| sabhI santa aura satI vRnda ne sammelana kI mahattA para prakAza DAlA aura mana meM yaha dRr3ha saMkalpa kiyA ki hameM prastuta sammelana ko pUrNa yazasvI banAnA hai| dinAMka 1-5-87 ko bhagavAna AdinAtha kA pAraNA divasa akSaya tRtIyA thii| isa sunahare avasara para bhArata ke vividha aMcaloM se Aye hue 250 bhAI aura bahinoM ne AcArya pravara ke netRtva meM pAraNe kiye| dinAMka 2 maI se 10 maI taka prAtaH aura madhyAhna meM santa sammelana kI mITiMgeM calatI thiiN| ina mITiMgoM meM satiyoM ko bhI mITiMga meM baiThane kA aura apane vicAra prastuta karane kA adhikAra diyA gayA / mahAsatI puSpavatIjI bhI pratinidhi ke rUpa meM isa sammelana meM upasthita huI, aura samaya-samaya para unhoMne apane maulika vicAra bhI prastuta kie / isa sammelana kI yaha vizeSatA rahI ki jo bhI prastAva pArita hae ve sabhI sarvAnumati se hue| dinAMka 12 maI 87 ko virATa sabhA meM AcArya pravara zrI AnandaRSijI ma0 ne apane uttarAdhikArI ke rUpa meM zrI devendramunijI ko upAcArya pada pradAna kiyA / aura DaoN0 zrI zivamunijI ko yuvAcArya pada pradAna kiyaa| dinAMka 13 maI 87 ko jinheM upAcArya aura yuvAcArya pada pradAna kiyA gayA thA, una donoM muniyoM ko caturvidha saMgha ke samakSa 11 bajakara 45 minaTa para caddara pradAna kii| caddara mahotsava ke sunahare avasara para lagabhaga eka lAkha vyakti upasthita the| usa avasara para Apane maMgalamaya pravacana meM kahA ki Aja merA hRdaya Ananda vibhora hai / jaba upAcArya zrI devendramunijI gRhasthAzrama meM dhannAlAla ke rUpa meM the| mAtA ke dhArmika saMskAroM ke kAraNa inakI antarAtmA dharma ke raMga meM raMgI huI thI jisake kAraNa pravacana sabhA meM muni veSa ko dhAraNakara pahu~cate the| eka bAra udayapura meM AcAryazrI javAharalAlajI mahArAja virAja rahe the taba hamAre dAdAjI ke sAtha dhannAlAla pravacana sabhA meM pahaMcA usa samaya AcArya pravara zaucAdi ke lie bAhara padhAre hue the aura dAdAjI apane svAdhyAya meM lIna the taba dhannAlAla khelatekhelate AcArya pravara ke paTTe para jAkara baiTha gyaa| AcArya pravara ke pravacana kI nakala karane lagA / jaba AcArya pravara ne bAlaka ko isa prakAra nakala karate hue dekhA taba unhoMne gambhIra ghoSa ke sAtha pUchA ki yaha bAlaka kisakA hai ? dAdAjI ghabarAye hue AcAryadeva ke caraNoM meM gira par3e aura kahA-yaha bAlaka ApakA hI hai / kSamA kareM, nAdAna hai| AcArya pravara ne maMda muskarAhaTa ke sAtha kahA-yaha bAlaka dIkSA le to iMkAra na karanA kyoMki isake zArIrika lakSaNa batA rahe haiM ki yaha bAlaka Age calakara sAdhusaMgha kA AcArya bnegaa| pUjya zrIlAlajI ma0 ne jo lakSaNa batAe the ve lakSaNa prastuta bAlaka meM dRSTigocara ho rahe haiN| AcArya pravara kI prastuta bhaviSyavANI ko Aja mUrta rUpa dekhakara merA hRdaya Ananda vibhora hai| HHHHHHmamamamammma :: 200 | dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainell Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jaint prANa puSpavatA jAmanandana grantha AcArya pravara ne gambhIra cintana ke pazcAt jo nirNaya liyA hai usakA sarvatra svAgata ho rahA hai / apane laghu bhrAtA ko isa pada para AsIna dekhakara mujhe hArdika gauravAnubhUti ho rahI hai / mahAmahima AcArya pravara ke Adeza ko zirodhArya kara san 1687 kA varSAvAsa ApazrI kA ahamadanagara meM huA / isa varSAvAsa meM Apako AcArya samrATa, upAdhyAyazrI aura upAcAryazrI kA sAnnidhya prApta huA / samaya-samaya para ApazrI ke mahattvapUrNa pravacana bhI hue / AcArya pravara kI asIma kRpA Apa para rhii| isa varSAvAsa meM bhArata ke vividha aMcaloM se darzanArthI baMdhu upasthita hote rahe / unakA samparka bhI Apako milatA rahA / abhinandana grantha kA samarpaNa 26 navambara 87 ko AcArya pravara kA dIkSA amRta mahotsava parva manAyA gayA / jise 'dIkSA hIraka jayantI kahA jAtA hai| hIre kI camaka-damaka meM abhivRddhi hotI hai, isalie sAdhvIratna puSpavatIjI ke svarNa jayantI kA pAvana prasaMga hone se isa zubha prasaMga para sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha ghor3anadI prasiddha udyogapati rasikalAlajI dhArIvAla ne abhinandana grantha kA vimocana kara prathama prati AcArya samrATa ke kara-kamaloM meM samarpita kI aura dUsarI prati mahAsatI zrI puSpavatIjI ma0 ko samarpita kii| isa sunahare avasara para 8 virakta AtmAoM ne ArhatI dIkSA grahaNa kara ( jinazAsana kI zobhA meM cAra cA~da lagAye / isa avasara para AcArya pravara, upAdhyAya zrI puSkara munijI ma0, upAcArya zrI devendra munijI ma0, pravartaka zrI kalyANa RSijI ma0, pravartaka zrI rUpacandajI ma0, salAhakAra zrI ratanamunijI ma0, salAhakAra zrI sumatiprakAzajI ma0 ta0 zrI mohanamunijI ma0 ta0 zrI vRddhicandrajI ma0 prabhRti 57 santa tathA sAdhvIratna mahAsatI puSpavatIjI ma0, ! mahAsatI zrI rAmakaMvarajo ma0, mahAsatI pramodasudhAjI ma0, mahAsatI sundarakuMvarajI ma0, mahAsatI puSpakaMvarajI ma0, mahAsatI subAlakuMvarajI ma0, mahAsatI kauzalyAjI ma0, mahAsatI dharmazIlAjI ma0 Adi 72 sAdhviyA~ kula ThANeM 126 santa satI va 35-40 hajAra kI vizAla jana- medinI upasthita thI / isa samAroha ke adhyakSa mahArASTra rAjya ke mukhya mantrI zaMkararAva cavhANa the|" tathA kAnphreMsa ke adhyakSa seTha saMcAlAlajo bAphanA, kAnphreMsa ke kAryavAhaka adhyakSa zrI [hastImalajI munota, kAnphreMsa ke cAra upAdhyakSa (1) zrI pArasamalajI gaurar3iyA ( 2 ) zrI mohanalAlajI tUMkar3a ( 3 ) zrI phakIracandajI mehatA ( 4 ) zrI je0 DI0 jaina tathA bhArata jaina mahamaNDala ke mahAmantrI zrI pukharAjamalajI luMkar3a, pUnA santa sammelana samiti ke adhyakSa zrI baMkaTalAlajI koThArI Adi sthAnakavAsI samAja ke gaNamAnya netA va grantha ke prabandha sampAdaka zrIcandajI surAnA bhI upasthita the / isa sunahare avasara para saMkSipta aura sArapUrNa pravacana karatI huI sAdhvIratna puSpavatIjI ne kahA - 'jo mujhe abhinandana grantha bheMTa diyA gayA hai maiM use grahaNa karatI hU~ aura isa grantha ko maiM apane jIvana nirmAtA sadguruNIjI mahArAja zrI sohanakuMvarajI ko aura sadgurudevazrI ko samarpita karatI hU~ jinakI asIma kRpA se hI maiM isa gauravapUrNa pada para pahu~ca sakI hU~ / ' samAroha bahuta hI darzanIya thaa| samAroha ke pazcAt mahAsatI puSpavatIjI ne karnATaka gajendragar3ha padhArane ke lie ahamadanagara se usa dizA meM vihAra kiyA / solApura, bIjApura, bAgalakoTa hote hue gajendragar3ha padhAreMgI / prastuta hai / isa prakAra sAdhvI ratna sadguruNI zrI puSpavatIjI mahArAja kI jIvanacaryA kI yaha saMkSipta jhA~kI eka bUda, jo gaMgA bana gaI : sAdhvI priya darzanA / 201 www.jaineliba Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kATayArapuSyatA AmanandI nya Hi toshsinhalategodeesesedlespobseiedeokolesteote-editedesiseseddedesticlesjetaladcaster-ltdear-of-.1-1------ ---------- --- - - sAdhvIratna zrI puSpavatIjI mahArAja kA ziSyA parivAra SOCHEREFERENCECOGODDERED ACCISEDICAPPESCE NCODECHEME:22PERSPEPARAN l filiffifffffilifffiliuniLEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEmitt mahAsatI zrI candrAvatIjI ma. yA ApakA janma vikrama samvat 1963 meM udayapura-rAjasthAna meM huaa| Apake pitAthI kA nAma pannAlAlajI mehatA aura mAtA kA nAma laharIbAI thaa| Apane parama viduSI mahAsatI zrI puSpavatI jI ke sadupadeza se samvat 2004 mAgha sudI tIja ko (san 1947) kapAsana meM dIkSA grahaNa kii| Apane saMskRta. prAkRta tathA hindI bhASA kA acchA abhyAsa kiyaa| jaina siddhAntAcAryA parIkSA bhI uttArNa kii| 'magadha kA rAjakumAra megha', ApakA khaNDakAvya hai aura "divya puruSa' bhagavAna mahAvIra se sambandhita upanyAsa hai / Apake kaI lekha prakAzita hue haiM / ApakA pravacana tAttvika aura madhura hotA hai / mahAsatI zrI priyadarzanAjI ma. ___ ApakA janma udayapura meM vikrama samvat 2002 vaizAkha sudI duja di0 13-5-1945 ravivAra ke huaa| Apake pitA kA nAma kanhaiyAlAla jI lor3hA aura mAtA kA nAma rAjavAI hai / ApakA gRhasthAzrama kA nAma anokhA bahina thaa| mahAsattI zrI puSpavatIjI ma. ke upadeza se prabhAvita hokara Apane sambata 2018 phAlguNa kRSNA terasa di04-4-1962 ko udayapura meM dIkSA grahaNa kii| hindI saMskRta bhASA kA acchA abhyAsa hai| ApakA pravacana sarala va madhura hai| Apa adhyayanazIlA ke sAtha-sAtha sevAbhAvinI hai| mahAsatI zrI kiraNaprabhAjI ma. ApakA janma vi0 saM0 2015 madanagaMja (rAja.) meM haa| ApakI mAtAjI kA nAma sItAbA hai aura pitA kA nAma khyAlIrAmajI baraDiyA thaa| sa0 2033 mAgha sudI terasa ko mahAsatI $ puSpavatIjI ma0 ke sadupadeza se udayapura meM Apane dIkSA grahaNa kii| Apako saMskRta, prAkRta, hindI Adi bhASAoM kA jJAna hai / Apa sevAbhAvI haiM / mahAsatI zrI ratnajyotijI ma. ApakA janma san 1962 kArtika zuklA 14 di0 10-11-72 ko gajendragar3ha karnATaka meM huaa| ApakI mAtAjI kA nAma AnandIbAI aura pitAzrI kA nAma gulAbacanda jI hai| sana 1980 vaisA zuklA pUrNimA di0 30-4-80 ko mahAsatI zrI puSpavatI jI ma0 ke upadeza se udayapura meM Apane dIkSA grahaNa kI / Apako saMskRta, prAkRta, hindI, iMgaliza, kannar3a Adi bhASAoM kA jJAna hai| E ALE PhiliztIya khaNDa : vyaktitva darzana Audumpeg .antan ....... www.jaine Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhavAratnapuSpavatA Abhanandana grantha ............ kakakakakakakRtakavanacakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakakA varSAvAsa-sUcI hidhdschstan e.desi.felebrvashikestendesee.feda-desbstedesiachothshoedoshddasesesedhsfestessesh.socedeofestostestasjesfe ofestasesfessanleodeslisteolasastesleshdodess zramaNa saMskRti ke zramaNa aura zramaNiyA~ ghumakkaDa rahI haiN| ve bhArata ke vividha aMcaloM meM paidala paribhramaNa kara jana-jana ke antarmAnasa meM dhArmika, AdhyAtmika aura sAMskRtika jyoti jagAtI haiN| aura jinakA jIvana dharma aura sAdhanA se vimukha banA huA hai una vyaktiyoM ko ve dharma kA sahI svarUpa batAtI haiN| saritA kI sarasa dhArA ke samAna pratipala-pratikSaNa calate rahanA hI jinake jIvana mUla maMtra hai etadartha hI zramaNa bhagavAna mahAvIra ne kahA-'vihAracarcA yA isiNaM pasatthA' / zramaNa aura RSiyoM ke lie vihAra karanA bahuta prazasta mAnA gayA hai / upaniSada ke RSiyoM ne bhI yahI svara bulanda kiyA-'caraiveti caraiveti cale calo baDhe clo| vaddhazravA indra ne to yaha udaghoSaNA ki-'caratI carato bhagaH' jo vyakti baiThA rahegA usakA bhAgya bhI baiThA rahegA aura jo calatA rahegA usakA bhAgya bhI gatizIla hogaa| eka samaya tathAgata buddha ne apane ziSyoM ko preraNA dete hue kahA ki bhayAnaka jaMgala meM geMDA akelA ghUmatA hai, use kisI prakAra kA bhaya nahIM lagatA, vaise hI tumheM bhI bhaya rahita hokara ghUmanA caahie| tuma jana-jana ke hita ke lie jana-jIvana ke sukha ke lie nirantara calate raho, paribhramaNa karate raho aura mAnava samAja ko yaha upadeza do ki hiMsA, corI mata karo, kAmAsakta na bano, mRSAbhASaNa na karo aura madyapAna na kro| tathA gata buddha ke Adeza ko zirodhArya kara bhikSugaNa laMkA, jAvA, sumAtrA, varmA, zyAma, cIna, jApAna, tibbata Adi eziyA ke vividha prAnta aura pradezoM meM pahuMcA aura vahA~ ghUmakara zramaNa saMskRti kA pracAra kiyaa| jaina zramaNa aura zramaNiyA~ 'bhAraMDapakkhIva care'ppamatte' bhAraMDa pakSI kI taraha apramatta hokara viharaNa karate haiN| vihAra karate samaya aneka vighna-bAdhAe~ bhI AtI haiN| kintu vighna aura bAdhAoM se unake kadama kabhI lar3akhar3Ate nahIM aura na ThiThakate haiM apitu zera kI taraha apane lakSya kI ora bar3hate haiM / sAdhvIratna puSpavatIjI kA vicaraNa kSetra mukhya rUpa se rAjasthAna rhaa| rAjasthAna meM bhI udayapura meM unake 11 varSAvAsa hue / ajamera meM 4 varSAvAsa hue, jayapura aura jodhapura meM 3-3 varSAvAsa hue| 1 varSAvAsa madhya pradeza indaura meM huA eka cAturmAsa mahArASTra meM ahamadanagara meM huaa| zeSa cAturmAsa unake rAjasthAna meM hI hue| adhyayana Adi kI dRSTi se unake kaI cAturmAsa zraddheya gurudeva mahAsthavira zrI tArA candajI ma0 aura upAdhyAya zrI puSkaramunijI ma0 ke sAnnidhya meM hue / eka cAturmAsa AcAryahastImalajo ma0 ke sAnnidhya meM bhI huaa| jahA~ bhI Apake varSAvAsa hote rahe haiM, vahA~ para bAlaka aura bAlikAoM meM dhArmika saMskAra hetu adhyayana karavAtI rahIM aura zrI tiloka ratna dhArmika parIkSA borDa pAtharDI kI parIkSAe~ bhI dilavAtI rhiiN| aneka medhAvI chAtrAoM ko jaina tattva vidyA ko apane parijJAna krvaayaa| aura mahilAoM meM vizeSa dhArmika jAgRti kA prayatna kiyA aura sthAna-sthAna para dhArmika pustakAlayoM kI saMsthApanAe~ bhI -- varSAvAsa-sUcIH | 203 www.ia Dr. Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadhyAna puSpavatA Abhanandana grantha kI / ApakA mUla uddezya jana-jIvana meM dhArmika cetanA kA saMcAra karanA rahA hai| saMkSepa meM Apake vaSAvAsoM kI sUcI isa prakAra hai kramAMka gAMva evaM prAMta vikrama saMvat san kramAMka gAMva evaM prAMta vikrama saMvat san 1666 1667 2023 2024 2025 2026 2027 2628 13 1 salodA (mevAr3a) 1965 1938 2-8 udayapura 1996-2002 taka 1936 16.45 6 byAvara (mAravAr3a) 2003 1646 udayapura 2004 1947 11 udayapura 2005 1648 12 bar3IsAdar3I (mevAr3a) 2006 1646 nAndezamA 2007 1950 14 indaura (ma. pra.) 2008 1951 koTA 2006 1952 jayapura 2010 1953 jayapura 2011 1954 madanagaMja 2012 1955 jayapura 2013 1956 ajamera 2014 1657 byAvara 2015 1958 javAjA 2016 1956 23 gogundA (mevAr3a) 2016 1960 24 Daboka 2018 1961 25 jodhapura 2016 1962 nAthadvArA 2020 1663 pIpAr3a 2021 1964 28 jodhapura 2022 1665 26 ajamera bhIlavAr3A bhIlavAr3A nAthadvArA baner3A DUMgalA (mevAr3a) mAravAr3a sAdar3I ajamera ajamera madanagaMja udayapura 40 nAI (mevAr3a) nAthadvArA Daboka (mevAr3a) udayapura DUMgalA jodhapura 46 madanagaMja kizanagar3ha haramAr3A 46 nAthadvArA 50 ahamadanagara 51 gajendragar3ha 2026 2030 2031 2032 2633 2034 2035 2036 2037 2038 2036 2040 2041 2042 2043 2044 2045 1666 1970 1971 1672 1673 1674 1975 1976 1677 1678 1676 1680 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 48 .. vies .... ........... . ....ORG ...... NAAT 204 1 dvitIya khaNDa : vyaktitva darzana www.jainella % 2 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya khaNDa kRvitva darzana Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grnth| aciNciNdiNcddN jrignntN sRjanadharmI pratibhA kI dhanI mahAsatI puSpavatIjI --rAjendramuni zAstrI ema. e. sAhityamahopAdhyAya a00000000000000000000000000000000000ciNciNdiNlNlNlNlNlNlNloo pichale pRSThoM meM hama mahAsatI puSpavatIjI ke gaMgA sama pavitra jIvana kI eka jhAMkI dekha cuke haiN| unake vyaktittva ke mUla AdhAra haiM1. sahiSNutA 2. saMyamazIlatA 3. satata jJAna-ArAdhanA 4. jana-maMgala ke lie zrama-zIlatA unakA yaha caturmukhI vyaktittva Aja eka Adarza zramaNI ke rUpa meM maMDita hai| unake garimAnvita kRtitva ke darzana kara aba hama jAna pAyeMge ki unakA sRjanadharmI kRtitva sAhitya-kalA-saMskRti ke upavana / meM satata nava-nava sumana khilAtA rahA hai| unakA nAma hai-pusspvtii| yaha nAma sArthaka huA hai-sAhitya ke madhuvana meM / sAhitya kI vividha vidhAoM meM unakI samAna gati hai, tvarita nirmita hai| yadyapi ve apanI hAracaryA, sAdhucaryA ke bahuvidha niyama-upaniyama-dhyAna sAdhanA Adi meM nirata rahane se lekhana Adi ke lie bahuta hI kama samaya nikAla pAtI haiM,phira jitanA samaya bacatA hai, usameM ziSyAoM ko adhyApana, bAlaka-bAlikAoM va zrAvaka varga ko dharma-jJAna denA, tattvacarcA karanA va pravacana karanA ina vidhiyoM meM hI samaya kA adhikAMza bhAga bIta jAtA hai| svataMtra lekhana cintana ke lie bahuta hI kama samaya baca pAtA hai, kintu jo baca pAtA hai, utane meM bhI satata apramAdazIla caryA meM viharaNa karane vAlI zramaNI apanA kucha lekhana karatI hai| sAhitya kA nava sRjana karatI hai, apane udAtta vyApaka cintana se yUga cetanA ko lAbhAnvita karatI rahatI hai| pUjya mahAsatIjI kI sAhitya sajana kI aneka vidhAeM rahI haiN| saMskRta kAvya racanAoM ke sAtha hI ve hindI meM kAvya racanA kI adbhuta kSamatA rakhatI hai| hindI kAvya sampAdana meM bhI unakI kalA nikharI hai / pUjya mAtAjI prabhAvatIjI mahArAja dvArA racita rAjasthAnI tathA hindI caritra kAvyoM ke sampAdana meM unakI pratibhA kA camatkAra dekhA jA sakatA hai| saMzodhana, sampAdana, bhAva, bhASA, zailI, kAvya-kalpanA Adi meM saMzodhana saMvardhana kara una kAvyoM meM atyadhika lAlitya bhara diyA hai| jinakI yat kiMcita carcA agale pRSThoM meM kI gaI hai| sRjanadharmI pratibhA kI dhanI : mahAsatI puSpavatIjI | 205. Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA abhinandana grantha ApazrI ke svayaM ke pravacanoM kA eka zreSTha saMgraha 'puSpa - parAga' nAma se prakAzita huA hai tathA mAtAzrI prabhAvatIjI ma0 ke pravacana saMgraha 'prabhA - pravacana' kA bhI zreSThatama sampAdana Apane kiyA hai / kathA, upanyAsa zailI meM bhI Apane 4-5 upanyAsa likhe haiM jinakI apanI viziSTatA hai / sauzyatA hai / inakI apanI zailI hai aura eka nayA mArga-darzana bhI hai / prAcIna caritroM meM Adhunika jIvana kI saMgati va sAmaMjasya rakhate hue unheM jIvanasparzI banAyA hai jisakI carcA bhI prastuta meM kareMge / isake atirikta, nibandha, saMsmaraNa, cintana sUtra Adi vidhA meM bhI ApakI lekhanI gatizIla rahI hai / bhale hI parimANa meM alpa likhA hai, parantu pariNAma kI dRSTi se bahuta hI zreSTha likhA hai / yahA~ hama kramazaH sabhI viSayoM para saMkSepa meM carcA prastuta kara rahe haiM / adhyApana kalA mahAsatI puSpavatIjI ne jahA~ gurucaraNoM meM baiThakara adhyayana kiyA hai / vahA~ ApameM adhyApana karAne kI kalA bhI prabhAvaka hai / Apa jahA~ varSAvAsa karatI haiM yA lambe samaya taka virAjatI haiN| vahAM para mahilAoM meM va kanyAoM meM dhArmika saMskAroM ke bIja vapana karatI haiM / unheM dhArmika adhyayana karAtI haiM / saikar3oM bAlikAoM ko Apane dhArmika adhyayana karavAyA aura unheM dhArmika parIkSAe~ bhI dilavAIM / tathA mahAsatI candrAvatIjI, priyadarzanAjI, kiraNaprabhAjI, ratnajyotijI, suprabhAjI Adi satiyoM ko tathA santoM meM devendra muni, dineza muni Adi ko hindI sAhitya kA adhyayana karavAyA aura sAhitya madhyamA, aura sAhityaratna tathA sAdhviyoM ko jaina siddhAntAcArya taka adhyayana karavAyA / vyAkaraNa aura dArzanika granthoM kA bhI adhyayana karavAyA / nibandha sAhitya adhyayana ke sAtha adhyApana jaise Apako pasanda hai vaise hI lekhana kalA bhI Apako priya rahI hai / nibaMdha gadya kI kasauTI hai / anubhUti kI sazakta abhivyakti nibaMdha meM hotI hai / isalie nibaMdha ko gadya kI kasauTI mAnA hai / lekhaka kA pUrNa vyaktitva nibaMdha meM nikharatA hai / nibaMdha ke bhAvAtmaka aura vicArAtmaka ye do prakAra haiM / bhAvAtmaka nibaMdha meM lekhaka kisI vastu kA vivecana apanI buddhi aura tarka zakti se nahIM karatA / apitu hRdaya kI bhAvanAoM ko sarasa anubhUtiyoM ke raMga meM raMga kara isa prakAra prastuta karatA hai ki par3hatepar3hate prabuddha pAThakoM ke hRdayataMtrI ke tAra jhanajhanA uThate haiM / vicArAtmaka nibaMdhoM meM cintana, vivecana aura tarka kI pradhAnatA hotI hai / vicArAtmaka nibaMdhoM meM lekhaka ke vyaktigata dRSTikoNa se kisI eka vastu kI tarkapUrNa aura cintanazIla anubhUti kI gahana abhivyakti hai / yahA~ para yaha bhI smaraNa rakhanA hogA ki sAmAnya lekha aura nibandha meM paryApta antara hai / sAmAnya lekha meM lekhaka kA vyaktitva pracchanna rahatA hai / jabaki nibaMdha meM lekhaka kA vyaktitva Upara ubharakara AtA hai / saMskRta meM nibaMdha kA artha hai - baaNdhnaa| nibaMdha vaha hai, jisameM vizeSa rUpa se bandha yA saMgaThana ho / jisameM vividha prakAra ke vicAroM, matoM, vyAkhyAoM kA sammizraNa ho yA gumphana ho / Adhunika yuga meM 206 | tRtIya khaNDa : kRtittva darzana www.jainelior Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'h nibandha usa gadya racanA ko kahate haiM, jisameM parimita AkAra ke bhItara kisI viSaya kA varNana athavA pratipAdana apane vizeSa nijapana, svatantratA, sauSThava, sajIvatA, Avazyaka saMgati aura sabhyatA ke sAtha kiyA gayA ho / svAbhAvika rUpa se apane bhAvoM ko pragaTa kara denA nibaMdhakAra kI saphalatA hotI hai / Apane donoM hI prakAra ke nibaMdha likhe haiM / Apake vicArAtmaka nibaMdhoM meM vivecanAtmaka aura gavepaNAtmaka ye donoM hI prakAra kI vidhAe~ sammilita haiM / Apake nibaMdhoM kI zailI sarala, sarasa aura sugama haiM / Apake nibaMdha samaya-samaya para abhinandana granthoM meM tathA patra-patrikAoM meM prakAzita hote rahe haiM tathA bahuta sAre nibaMdha aprakAzita haiM / yahA~ hama ApazrI ke nibaMdhoM ke kucha uddharaNa prastuta kara rahe haiN| ahiMsA ko jaina darzana kA prANatattva kahA hai / Apane ahiMsA para cintana karate hue likhA haiahiMsA jaina dharma kA prANa tattva hai / vizva ke sabhI dharmoM ne ahiMsA para gaharA cintana kiyA hai| kintu ahiMsA kA jaisA sUkSma vivecana aura gahana vizleSaNa jaina sAhitya meM upalabdha hotA hai, vaisA anyatra nahIM hai / jaina saMskRti kI pratyeka sAdhanA meM ahiMsA kI bhAvanA parivyApta hai / usake pratyeka svara meM ahiMsA kI madhura dhvani mukharita hai / jaina saMskRti kI pratyeka kriyA ahiMsAmUlaka hai / calanA phiranA, uThanA, baiThanA, zayana karanA Adi sabhI meM ahiMsA kA nAda dhvanita ho rahA hai / vicAra meM uccAra meM aura AcAra meM sarvatra ahiMsA kI sumadhura jhaMkAra hai / bhagavAna mahAvIra ne ahiMsA kA utkarSa batalAte hue spaSTa zabdoM meM kahA--jaise jIvoM kA AdhAra sthAna pRthvI hai, vaise hI bhUta, yAnI prANiyoM ke jIvana kA AdhAra sthAna zAnti-ahiMsA hai / ahiMsA jIvana kA zreSTha saMgIta hai / jaba yaha saMgIta jana-jana ke mana meM jhaMkRta hotA hai, taba mAnava-mana Ananda meM jhUmane lagatA hai, yahI kAraNa hai ki sudUra atIta sAdhaka isakI sAdhanA aura ArAdhanA karate rahe haiM / kAla se hI M kucha vicArakoM kA yaha mantavya rahA hai ki jainadarzana ke anusAra ahiMsA niSkriya hai / usa vicAra kA khaNDana karatI huI lekhikA ne apane nibaMdha meM likhA hai- 'jaina darzana kI ahiMsA niSkriya ahiMsA nahIM hai, vaha vidhyAtmaka hai / usameM vizva bandhutva aura paropakAra kI bhAvanA uchAle mAra rahI hai / jaina dharma kI ahiMsA kA kSetra atyanta vyApaka aura vistRta rahA hai / usakA Adarza jIo aura jIne do taka hI sImita nahIM hai, kintu usakA Adarza hai dUsaroM ke jIne meM sahayogI bano / avasara Ane para dUsaroM jIvana kI rakSA ke lie apane prANoM ko bhI nyauchAvara kara do / ' unhoMne isa bhrAnti kA bhI nirAkaraNa kiyA hai ki ahiMsA kAyaratA hai / unhIM ke zabdoM meM dekhiye "kitane hI logoM kI bhrAnta dhAraNA hai ki ahiMsA kAyaratA kA pratIka hai, vaha deza ko paratantratA kI ber3iyoM meM jakar3atI hai aura karma kSetra meM Age bar3hane se rokatI hai / para unheM smaraNa rakhanA cAhie ki ahiMsA kAyaratA nahIM, apitu vIratA sikhAtI | ahiMsA vIroM kA dharma hai / ahiMsA kA yaha vajra AghoSa hai - mAnava ! tU apanI svArtha-lipsA meM DUbakara dUsare ke adhikAra ko na chIna / kisI bhI deza yA rASTra ke Antarika mAmaloM meM hastakSepa na kara / kisI bhI samasyA kA samAdhAna zAnti pUrvaka kara / itane para bhI yadi samasyA kA samyak samAdhAna nahIM ho rahA hai aura deza, jAti yA dharma kI rakSA karanA anivArya ho to usa samaya vIratA paraka kadama uThA sakate ho, kintu ahiMsA ke nAma para kAyara banakara ghara meM muMha chipAkara baiThanA ucita nahIM hai / apane prANoM kA moha kara kAyara mata bano ! kintu samaya para anyAya, atyAcAra kA pratikAra karo, yadi usa samaya tumane kAyaratApUrNa vyavahAra kiyA to vaha ahiMsA nahIM, Atma-vaMcanA hai / sRjanadharmI pratibhA kI dhanI mahAsatI puSpavatIjI | 207 www. Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MASTILalrana puSpavatA Abhanandana grantha iiiiiii ARRIAL 'ahiMsA yaha kabhI nahIM sikhAtI ki anyAyoM ko sahana kiyA jAya, kyoMki anyAya karanA apane Apa meM pApa hai aura anyAya ko kAyara hokara sahana karanA mahApApa hai, jisameM anyAya ke pratikAra kI zakti nahIM hai, vaha ahiMsA nAma mAtra kI ahiMsA hai|' syAdvAda jaina darzana kI AtmA hai / jaina manISiyoM ne syAdvAda ko samajhAne ke lie vizAla granthoM kA nirmANa kiyA hai / Agama yuga se lekara Agametara yuga taka isa para cintana huA hai| usa gahana cintana ko mahAsatI puSpavatIjI ne apane nibandha meM bahuta hI sarala zabdoM meM prakAza DAlA hai / syAdvAda aura anekAntavAda meM kyA antara hai ? use bhI unhoMne spaSTa kiyaa| hama yahA~ unake nibandha kA avataraNa prastuta kara rahe haiM-"anekAntavAda eka dRSTi hai, eka vicAra hai| vicAra jagata kA anekAntavAda java vANI meM utaratA hai, taba vaha syAdvAda kahalAtA hai| syAdvAda meM syAd zabda kA artha hai-apekSA yA dRSTikoNa aura vAda zabda kA artha hai-siddhAnta yA prtipaadn| donoM zabdoM se milakara bane hae prastuta zabda syAdvAda kA artha huA kisI vastu, dharma, guNa yA ghaTanA Adi kA kisI apekSA se kathana karanA / syAdvAda kA apara nAma apekSAvAda bhI hai, jisakA artha hai-pratyeka vastu kA vibhinna dRSTikoNoM se vicAra krnaa|' 'pratyeka padArtha meM aneka dharma haiM, una sabhI dharmoM kA yathArtha parijJAna tabhI saMbhava hai, jaba apekSA dRSTi se vicArA jAya / darzana zAstra meM nitya-anitya, sat-asat, eka-aneka, bhinna-abhinna, vAcya-avAcya Adi tathA loka vyavahAra meM-sthula-sUkSma, svaccha-malina, mUrkha-vidvAna, choTA-bar3A Adi aise aneka dharma haiM jo sApekSika hai| jaba hama una dhamoM meM se kisI eka dharma kA kathana karanA cAheMge to apekSAdRSTi se hI saMbhava hai / kyoMki koI bhI eka zabda vastu ke sampUrNa dharmoM ko abhivyakta nahIM kara sktaa| ataH vabhinna zabdoM ke mAdhyama se hI vibhinna dharmoM kA pratipAdana kiyA jA sakatA hai|" apekSA dRSTi se vizva ke samasta padArtha eka aura aneka rUpa haiN| unameM eka ora nityatva ke darzana hote haiM, to dUsarI tarapha anityatva ke / vasta ke dhra va tattva kI ora jaba dRSTi vastu ke zAzvata saundarya ke saMdarzana hote haiM aura uttara-guNoM kI ora dRSTipAta karane para pratipala-pratikSaNa parivartita rUpa dikhalAI detA hai| AcArya hemacandra ke zabdoM meM- "jaba hamArI dRSTi bheda-gAminI banatI hai, taba vastu kA parivartita hone vAlA rUpa sAmane AtA hai, aura jaba dRSTi abhedagAminI banatI haiM, taba vastu kA akhaNDa rUpa dRSTi patha meM AtA hai| jaba hama AtmA ke abhedarUpa kA cintana karate haiM, taba ananta-ananta AtmAoM meM eka Atma-tattva ke darzana hote haiM, aura bheda dRSTi se cintana karane para eka hI AtmA meM aneka paryAya dikhalAI detI haiN| dArzanika zabdoM meM "bhedagAminI dRSTi paryAyadRSTi hai aura abhedagAminI dRSTi dravyArthika dRSTi hai|" / mahAsatI puSpavatIjI ne vividha viSayoM para nibaMdha likhe haiM / ve nibaMdha unake gambhIra cintana ko ujAgara karate haiM / ve gambhIra adhyayanazIlA haiM / unheM loka saMskRti kA, dharma aura darzana kA gambhIra parijJAna hai / unhoMne jJAna ko prajJA ke stara para AtmasAta kiyA hai| ve navInatA aura prAcInatA kI vicAradhArA ko isa prakAra prastuta karatI haiM, mAno setu hoM / dharma aura saMskRti ke nAma para palane vAle andha vizvAsoM aura pratigAmI rUr3hiyoM kA dRr3hatA ke sAtha virodha karatI haiM aura samIcInatA ko grahaNa karane ke lie apane nibaMdhoM meM preraNA pradAna karatI haiN| unake nibaMdha sAhitya kA paryavekSaNa karane para yaha sahaja hI spaSTa ho jAtA hai ki mahAsatIjI ne jIvana ke zAzvata tathyoM para prakAza DAlA hai| 208 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana www.jainelibre Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha pravacana sAhitya jisa prakAra mahAsatI puSpavatIjI kA nibandha sAhitya cintana kI apUrva dharohara hai usI prakAra ApakA pravacana sAhitya bhI vicAroM kA anamola khajAnA hai / ve eka saumya aura prabuddha vicArikA la, pratikSaNa apanI sAdhanA evaM cintana kA anamola ardhya jana-jana ko samarpita karatI haiN| unake vicAroM meM maulikatA hai, cintana kI gaharAI hai tathA vikRti ko naSTa karane kI apUrva kSamatA hai / vizva kI aneka gambhIra samasyAoM ko ve apane gahana adhyayana ke dvArA sulajhAtI haiM / jaba ve pravacana karatI haiM to aisA pratIta hotA hai, sAkSAt sarasvatI-putrI kI vAgdhArA prasphuTita ho rahI hai| __ ve jaina paramparA meM palI-puSI sAdhvI haiM / jaina darzana kA gambhIra adhyayana hai / isalie jaina dArzanika pahaluoM ko tanmayatA ke sAtha chUtI hai / sAtha hI anya dharma aura darzanoM ke prati ve udAra dRSTikoNa ke sAtha cintana karatI haiN| unameM sampradAya-vizeSa kA Agraha nahIM, kintu satya kA Agraha mukhya rUpa se rahA huA hai / unhoMne bar3I tanmayatA aura sUkSmatA ke sAtha ahiMsA, satya, asteya, brahmacarya, aparigraha, anekAntavAda, dhyAna aura yoga Adi vividha viSayoM para gaharAI se prakAza DAlA hai / "puSpa-parAga' zIrSaka se unakA eka zAnadAra pravacana saMkalana prakAzita huA hai / usa saMkalana ko par3hane se sahaja hI mahAsatIjI kI bahuzrutatA aura sUkSma pratibhA kA sahaja saMdarzana hotA hai| unakI vimala vANI meM saritA ko sarasa dhArA kI taraha pravAha hai| na usameM kRtrimatA hai, na ghumAva hai aura na zabdoM kA ADambara hI hai / jo hai, vaha sahaja hai| ahiMsA-ahiMsA para unhoMne pravacana karate hue kahA hai-'ahiMsA kI do dhArAe~ haiM / eka bAhya ahiMsA aura dUsarI Antarika ahiMsA / ahiMsA kA antaraMga rUpa na ho to ahiMsA kI gati-pragati ThIka dizA meM ho rahI hai yA nahIM ? isakA patA nahIM cala sktaa| kaSAyoM yA rAga-dveSAdi ke pariNAma jitane kama hote hai, utanI-utanI ahiMsA sIdhI dizA meM gati-pragati kara rahI hai, yaha samajhanA caahie| kyoMki kaSAyoM yA rAga-dveSa Adi vikAroM meM jitanI nyUnatA hogI, utanI hI adhika tIvra gati vAya ahiMsA meM hotI jaayegii| agara kaSAyoM yA rAga-dveSAdi meM nyUnatA nahIM hogI to cAhe bAhya ahiMsA kI 2phtAra teja ho jAe, vaha galata dizA meM samajhI jaayegii| sevAvrata-bhArata ke murdhanya manISiyoM ne sevA ke saMbaMdha meM bahuta gaharAI se cintana kiyA hai / aura kahA hai- 'sevA-dharma bahuta hI gahana hai / bar3e-bar3e yogIgaNa bhI usa patha para calate samaya katarAne lagate haiM / sevA mAnava kA mahattvapUrNa guNa hai / usa guNa para cintana karatI huI mahAsatIjI ne kahA hai| "AtmA ke sarvAMgINa guNoM ke vikAsa ke lie sevA anivArya sAdhanA hai, kyoMki Atmaupamya kI bhAvanA, dUsare ke prati sadbhAva, dUsare ke vyaktitva kA Adara, samasyAoM ko sulajhAne meM dUsare ke prati sneha, sahayoga aura samarpaNa ye saba sevA ke rUpa haiN| jaise apane se pichar3e, pIDita, duHkhI, rugNa evaM Ata vyaktiyoM ke duHkha ko apanA duHkha samajhakara use miTAne ke lie prayatna karanA sevA hai, vaise hI apane se guNoM meM zreSTha evaM pUjya vyaktiyoM ke jJAna-darzana-cAritra kI unnati meM sahayoga denA, unake AdarzoM ko yatkicitrUpa meM bhI apane jIvana meM utAranA aura unake pracAra-prasAra meM sahayoga denA bhI sevA hai| jJAnavRddhi, sAmUhika utkarSa, duSpravRttiyoM kA unmUlana jaise zubha kAryoM meM saMlagna vyaktiyoM tathA saMsthAoM kA poSaNa karanA bhI zreSTha sevA hai / isameM sahayoga denA sevA-dharma kA ucita mArga hai|" sajanadharmI pratibhA kI dhanI : mahAsatI puSpavatIjI | 206 www.jaine Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Tru jAnanandana grantha kSamA-kSamA eka mahattvapUrNa guNa haiM jo samartha vyakti hotA hai, vahI kSamA ke pavitra-patha para bar3ha sakatA hai / kSamA guNa para cintana karate hue mahAsatI puSpavatIjI ne likhA hai-"yadi koI manuSya krodha se hI krodha ko vaza meM karanA cAhe to vaha saphala nahIM ho sktaa| baira se baira sktaa| zera ko macchara kATe aura vaha yaha soce ki maiM ina maccharoM ko mAra DAlUM to usake lie aisA karanA asambhava-sA hai / vaha thaka jAyegA, para maccharoM kA saphAyA nahIM kara skegaa| isI taraha krodha se krodha jItA nahIM jA sktaa| krodhI ko koI cAhe jitane upadeza de, usase vaha sudharatA nahIM hai, vaha to kSamA se hI, sahanazIlatA se hI sudhara sakatA hai / .... kSamA kA zabdoccAra hI kSamA nahIM hai; apitu dUsaroM kI durbalatAoM va alpatAoM ko sneha kI mahAna dhArA meM vilIna karane kI kSamatA ko hI kSamA kahate haiN| isalie jaina dharma ke mahAn parva saMvatsarI para kSamA denA aura kSamA mA~ga ne kI pavitra paramparA hai|" satya-satya saMsAra kI sabase bar3I zakti hai| saMsAra meM jitane bhI bala hai, una sabameM satya kA bala sabase bar3A bala hai / satya para cintana karatI huI mahAsatIjI ne kahA- "satya kA vyAkaraNa zAstra kI dRSTi se artha hotA hai 'kAlayaye tiSThatIti sat tasyabhAvaH satyam' arthAt jo tInoM kAla meM vidyamAna rahe, eka rUpa rahe, vaha sat kahalAtA hai, usakA bhAva haisatya / satya yAnI honA / sat se satya banA hai, jisakA artha hai-'hai pn'| jaise namaka kI DalI aura namaka donoM alaga-alaga nahIM haiM, eka hI hai, vaise hI sata aura satya donoM eka hI haiN| sata vasta satya se vyApta hai, sat meM satya otaprota hai / sat aura satya donoM meM bheda nahIM hai, donoM eka hI haiN| sat kA 'artha hai-vidyamAna, nitya, sthAyI / vaha jisa vidyamAnatA--hai pana se pUrNa vyApta hai, vahI satya hai| __ jo svayaM tInoM kAla meM rahe, jisake astitva ke lie dUsare kI apekSA na rahe, usakA nAma satya hai / satya svayaM vidyamAna rahatA hai, usake hI AdhAra para anya sArI cIjoM kA astitva nirbhara hai| satya ke lie kisI dUsare ke AdhAra kI jarUrata nahIM hai|" acaurya vrata-parama viduSI mahAsatIjI kisI bhI viSaya para pravacana karatI haiM to usa viSaya ke talachaTa taka pahu~catI haiM / Agama, darzana aura vividha cintakoM ne usa viSaya meM kyA-kyA bAteM kahIM haiM, usa para prakAza DAlatI haiM / aura viSaya kA vizleSaNa isa prakAra karatI hai ki viSaya sahaja samajha meM A jAtA hai / dekhie acaurya vrata para cintana karate hue isa prakAra prakAza DAlA hai-"binA dI huI athavA vastu ke svAmI kI AjJA athavA anumati lie binA kisI vastu ko le lenA, apane pAsa rakha lenA, apane adhikAra meM kara lenA athavA usa vastu kA upayoga-upabhoga kara lenA corI hai| corI kA yaha lakSaNa parivAra, samAja, deza, prAnta, rASTra sarvatra vyApaka hai| parivAra meM yadyapi sabhI kA samAna adhikAra mAnA jAtA hai, sabhI pArivArika saMpatti ke svAmI mAne jAte haiM, pitA kI saMpatti para putra kA adhikAra hotA hai, phira bhI yadi putra binA pitA kI anumati ke cupacApa hI usake parsa se rupaye nikAla le jAtA hai, athavA mAtA kI peTI se koI AbhUSaNa nikAla le jAtA hai to putra kA vaha karma caurya karma kahalAtA hai aura usakI use tAr3anA-tarjanA dI jAtI hai|' 210 / tRtIya khaNDa : kRtitva darzana PROAAPP www.ia Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / brahma-sAdhanA--isI prakAra mahAsatIjI ne brahmacarya vrata para prakAza DAlate hue kahA-carya kA artha hotA hai-vicaraNa krnaa| isa prakAra brahmacarya kA artha huA-AtmA meM ramaNa karanA, AtmA kI sevA meM vicaraNa karanA athavA paramAtmabhAva meM ramaNa karanA, paramAtmA kI sevA meM vicaraNa krnaa| tIsarA artha hotA hai-mahAn yA vRhata meM vicaraNa yA ramaNa krnaa| jaba sAdhaka jIvana ke kSudra kSetra meM vicaraNa karatA hai, taba pratyeka sthiti meM apane Apako kSadra evaM dIna-hIna mAnane lagatA hai| aisI sthiti meM usakA gamana yA usakA vicaraNa virATa (paramAtmA yA vRhat dhyeya) kI ora kaise ho sakatA hai ? kintu jaba sAdhaka kisI na kisI virAT dhyeya meM yA paramAtmA meM vicaraNa karane lagegA taba svataH hI usake mana, vacana, tana indriya Adi meM kSudra vicAra, vAsanA ke vicAra yA vikAra nahIM aaeNge| kyoMki indriya-viSayoM kI lAlasA ke vicAra hI use kSudratA kI ora le jAte haiM; mana ke kAma, krodha, lobha-moha Adi vikAra hI use hInatA kI ora khIMca le jAte haiM / jaba vaha inakI ora dhyAna na dekara apane vyApaka vizAla dhyeya yA paramAtmA, AtmA Adi kI ora hI dhyAna degA taba svataH hI ve vikAra yA durvicAra zAnta ho jAe~ge / ataH kSudra evaM hIna sImA ko lAMghakara pavitra 2 evaM mahAn jIvana kI virATatA kI ora bar3hanA, usameM ramaNa karanA hI vastutaH brahmacarya hai| isI prakAra jahA~ brahmacarya kA artha-paramAtmabhAva yA zuddha AtmabhAva kI ora caryA karanA, gati karanA yA calanA hotA hai, vahA~ bhI sAdhaka jaba paramAtmabhAva yA zuddhAtmabhAva kI ora agrasara hotA hai yA usake lie sAdhanA karatA hai, vahA~ usakI sAdhanA karate samaya kSudra vikAroM yA viSaya-vAsanAoM ko damana karanA Avazyaka ho jAtA hai| tabhI brahmacarya sAdhaka ke jIvana meM paramAtmabhAva kI jyoti pradIpta kara detA hai|" Aja azAnti ke kAle kajarAle vAdala cAroM ora maMDarA rahe haiN| usa azAnti kA mUla kAraNa hai-parigraha / parigraha para cintana karate hue unhoMne apane pravacana meM kahA hai-"manuSya ke jIvana meM aparigraha vRtti ko Aga lagAne vAlI tIna AsurI vRttiyA~- eSaNAeM AsurI rUpa banA kara AtI hai / ve haiMvittaiSaNA, putraiSaNA aura lokaiSaNA / ye asantoSa ke tIna rUpa haiM / inhIM se parigraha adhikAdhika bhar3akatA jAtA hai / ina tInoM ko eSaNA isalie kahate haiM ki ye tInoM kramazaH dhana, vAsanA aura ahaMtA kI tRSNA adhikAdhika evaM amaryAdita rUpa se bhar3akA detI haiN| ___isa prakAra ve apane pravacanoM meM viSaya kA pratipAdana itanA zAnadAra prastuta karatI haiM ki zrotAgaNa tanmaya ho jAte haiM / unake pravacanoM meM unakI bahuzrutatA kA spaSTa nidarzana hotA hai| Apake pravacana jIvana ko pAvana preraNA pradAna karate haiN| upanyAsa sAhitya pravacana sAhitya ke atirikta Apane jIvanopayogI, preraNAprada kathA vidhA meM sAhitya kA bhI lekhana kiyA hai| kathA vidhA meM Apane kaI upanyAsa likhe haiN| unameM se do upanyAsa prakAzita hae haiN| "satI kA zApa" aura "kinaare-kinaare'| (1) satI kA zApa ___ isa upanyAsa meM mahAsatI puSpavatIjI ne bhArata kI usa nArI kA citraNa kiyA hai jisake jIvana ke kaNa-kaNa meM zaurya hai / vaha eka aisI jvAlA hai, jo usakI ora kudRSTi se dekhane vAle ko bhaSma kara detI sRjanadharmI pratibhA kI dhanI : mahAsatI puSpavatIjI | 211 alia Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha hai| tyAga aura balidAna kI jIvanta pratimA, jasamA garIba, majadUra kula meM janmI thii| para usakA rUpa saundarya mahArAnI se bhI adhika cittAkarSaka thaa| gurjarezvara jayasiMha siddharAja apanI garimA ko bhUlakara usakI rUpa rAzi para dIvAnA bana gayA aura saba prayAsoM meM hArane ke bAda usake satItva para AkrAmaka rUpa dhAraNa karane lagatA hai / satya-zIla kI rakSA ke lie prANoM ko nyauchAvara kara dene vAlI vIra nArI 'jasamA' siddharAja ko lalakAratI hai, usake aizvarya ko dutkAratI hai aura zIla-rakSA hetu prANotsarga karatekarate eka zApa de jAtI hai| prastuta kathAnaka ko upanyAsa ke rUpa meM rocaka zailI meM prastuta kiyA gayA hai / Aja sabhya aura suzikSita kahalAne vAlI nArI canda cA~dI ke Tukar3oM ke lie apanI ijjata becane ko taiyAra ho jAtI hai| 3 tuccha nAma va dhana ke lie tana kA saudA karate hue bhI nahIM hicktii| usake samakSa jasamA jaisI majadUrI karake peTa pAlane vAlI garIba nArI kA yaha udAharaNa kitanA preraka aura sAhasa jagAne vAlA hai / jisane gurjarezvara siddharAja ke apAra vaibhava ko bhI ThukarA diyA aura jAna dekara ke bhI apane zIla kI rakSA kii| Adhunika nAriyoM ko isa pAvana prasaMga se zikSA grahaNa karanI caahie| (2) kinAre-kinAre dUsarA upanyAsa hai-"kinAre-kinAre" usameM unakA upanyAsakAra rUpa bahuta hI nikhara kara AyA 2 hai| Aja ke yaga meM daheja kA dAnava sabhI ko nigalane ke lie maMha bAe khaDA hai| amIra bhI usase parezAna hai aura garIba bhI / madhyama varga kI sthiti to atyanta dayanIya hai / vaha isa dAnava se itanA trasta hai ki usako na rAta meM caina par3atA hai aura na dina meM hii| sAre ghara kI sampatti ko homa karake bhI vaha jIvana bhara rotA rahatA hai / prastuta upanyAsa meM mahAsatIjI ne eka sundara samAdhAna prastuta kiyA hai yadi dhanavAna apanI pyArI putrI kA vivAha yadi suzIla, garIba lar3ake se karatA hai to aura use prItidAna ke rUpa meM sahayoga detA hai to donoM hI ghara AbAda ho jAte hai / daheja jaba prItidAna ke rUpa meM rahatA hai taba taka vaha jana mAnasa meM bhAra rUpa nahIM hotA / jaba pratidAna ke rUpa meM na rahakara daheja kA rUpa grahaNa karatA hai-taba vaha dAnava bana jAtA hai| prastuta upanyAsa daheja kI sAmayika samasyA para AdhRta hai| (3) kaMcana aura kasauTI - mahAsatI puSpavatIjI kI pravAhamayI lekhanI isameM nadI kI dhArA kI bhAMti bahI hai / kahIM hAsya rasa, kahIM vIra rasa, kahIM adbhuta aura kahIM zAnta rasa-isa prakAra rasoM ke utAra-car3hAva tathA baharaMgI chaTA ke kAraNa upanyAsa kAphI rocaka tathA vaividhyapUrNa ho gayA hai| vIra evaM adbhuta rasa to pada-pada para darzaka ko umaMgita karatA hai aura anta meM zAntarasa ke paripAka meM vaha pUrNatA prApta karatA hai| prAcIna prAkRta kAvya-malayasundarI kathA ke AdhAra para isakI kathAvastu TikI hai / isake pramukha nAyaka hai-rAjakumAra mahAbala tathA rAjakumArI mlyaa| isa adbhuta kathA meM vicitra suramya kalpanAoM kI mAlA isa prakAra gUMthI hai ki pAThaka unakI manabhAvana chaTA ko dekhatA huA 'parIkathA' jaisI manoramatA anubhavatA hai| Azcaryacakita karane vAlI aneka ghaTanAe~ aura aneka divya vastue~-sacamu va meM mana ko gudagudA detI haiM / rAjakumAra mahAbala kA prAdurbhAva hI Azcaryajanaka DhaMga se hotA hai| phira Akasmika rUpa se malayAsundarI ke sAtha milana, phira viyoga aura phira milana / bIca-bIca meM aneka sAhasa zauryapUrNa adbhuta karataba kahIM malayA kI viyoga janita karuNa pIr3A, kahIM paropakAra ke lie jAna hathelI para lekara rAkSasoM va kApAlikoM se yuddha va saMgharSa aura kahIM jokhima uThAkara bhAgya-parIkSA ke lie cala par3anA-isa 212 / tRtIya khaNDa : kRtitva darzana .....LIOPH www.jaing Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha .... prakAra ko vicitra-vicitra ghaTanAvaliyoM se gumphita yaha 'kaMcana aura kasauTI' vAstava meM hI dhIra-sAhasI puruSa ke parAkrama, puruSArtha aura bhAgya kI kasauTI hI hai / isa ghaTanAvastu kA tAttvika pakSa hai-pUrvajanmakRta zubhAzubha kRtya / jaina dharma kA karma-siddhAnta / ghaTanAoM ke madhya sajIva-sA hotA najara AtA hai / ___ bhASA kA pravAha, kathopakathana zailI aura udAta caritra citraNa-isa upanyAsa ko hindI ke zreSTha paurANika upanyAsoM kI koTi meM prastuta karate haiN| mahAbala-malayA ke rUpa meM do dhorodata caritranAyakoM ke mAdhyama se lekhikA ne prAcInatama bhArata kI yogavidyA ke camatkAroM ko pratyakSa anubhUti karAte hue atimAnavIya zaktiyoM kA mAnavIya dharAtala para paropakAra, para-kaSTa nivAraNa tathA abalA-saMrakSaNa, asahAya-sahAyatA, duSTajana sajjana Adi vividha mAnavatAvAdI pakSoM ko ubhArA hai / isake sAtha lekhikA ne yaha bhI vyakta kiyA hai ki sabhI daivika zaktiyA~ usI kI sahAyatA karatI haiM jisakA svayaM kA Atmabala aparAjita hotA hai tathA paropakAra, nyAya-rakSA evaM anyAya kA pratikAra hI jinakA jIvana lakSya hotA hai| hindI upanyAsoM kI zRMkhalA meM ise hama eka vRhad paurANika upanyAsa kaha sakate haiM, jisakI kathAvastu pApa kA duSphala tathA puNya kA suphala prakaTa karate hue manuSya ko AdhyAtmika mUlyoM kI sthApanA ke lie sajaga va saceSTa karatI haiN| upanyAsa abhI mudraNAdhIna hai, AzA hai zIghra ho prakAza meM A jaayegaa| (4) phUla aura bhaMvarA yaha bhI eka atyanta rasaprada paurANika upanyAsa hai, kintu isameM kahIM bhI daivika zaktiyoM ke camatkAra ko kalpanA nahIM kI gaI hai / anekAneka adbhuta kRtyoM kI sarjanA mAnavIya buddhi se kI gaI hai / eka catura nArI digabhrAnta pati ko jo kisI anya strI ke caMgula meM phaMsA hai aura usI ke mAyAjAla ke kAraNa apanI patnI se na kevala vimukha hai, kintu atIva rUpavatI hote hue bhI use kAnI, kAlI aura kurUpa mAnatA hai, use apanI kulamaryAdA kI rakSA karate hue apane adbhuta kauzala, cAturya aura vilakSaNa buddhi ke dvArA rAste para lAtI hai / parityaktA aura avamAnitA nArI, pati dvArA pratAr3ita hokara bhI apanA bauddhika santulana va mAnasika garimA nahIM khotI hai / vaha puruSa ko svArthI, kAmI aura dhokhebAja batAkara gAliyA~ nahIM detI hai, kintu puruSa kI ruci va pravRtti kA gaharA sUtra pakar3akara use usI kI durbalatA se parAjita kara jItatI hai / nArI, kabhI na hArI, isa ukti ko caritArtha karatI hai / strI-puruSa ke sambandhoM va ruciyoM kA manovaijJAnika vizleSaNa karane vAlA yaha upanyAsa yadyapi paurANika kathAnaka para AdhArita hai, kintu phira bhI Adhunika nArI ke lie bahuta hI mArgadarzaka va usakI asmitA ko bauddhika AdhAra detA hai| madana nAma ke zreSThIputra va guNasundarI nAma kI catura zreSThIkanyA ke caritra para TikA yaha upanyAsa yaha sacita karatA hai-nArI eka phala hai. kintu usa phala kA rasAsvAda karane kA adhikAra sirpha usI bhaMvare ko hai, jo phUla-phUla para nahIM maMDarAkara sirpha eka hI phUla ke lie samarpita hotA hai| kathAnaka kA pravAha tathA racanA sauSThava mana ko vibhora kara detA hai| sajanadharmI pratibhA kI dhanI : mahAsatI puSpavatIjI |22. tion www.jaineli Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ApA anya bhI aneka upanyAsa likhe haiM / para ve prakAzita nahIM ho sake haiM / Apake upanyAsoM meM sabase bar3I vizeSatA hai ki usameM eka preraNA hai, jIvana- nirmANa karane kI eka dizA hai / upanyAsoM meM zAMta aura vIra rasa kI pradhAnatA hai / deza, kAla aura vAtAvaraNa kA citraNa bhI sahaja rUpa se huA hai| ApakI bhASA-zailI viSaya ke anurUpa paridhAna dhAraNa karatI haiM / bhASA, zailI meM prAijalatA, pravAhazIlatA kA sahaja saMgama hai| Apane bhASAgata zabda zaktiyoM-abhidhA, lakSaNA aura vyaMjanA zailI kA samyaka upayoga kiyA hai| bodha kahA jahA~ Apane upanyAsa vidhA meM likhA hai vahA~ Apane laghu kathAe~, bodha kathAe~ bhI paryApta mAtrA meM likhA haiM / vodha kathAoM meM kisI bhI viziSTa vyaktiyoM ke ve prasaMga unhoMne die haiM jo antara ko chate haiN| hIra-kaNI kI taraha ve dikhane meM choTe para prabhAvakatA meM paine haiN| ve hRdaya ko jhakajhora dete haiN| kucha prasaMga yahA~ para de rahe haiM jisase ki prabuddha pATakoM ko unakI preraNA aura udbodhana kA sahaja subodha ho sake ! eka namUnA dekhie--- mAtR bhUmi ko kalaMka netAjI subhASacandra bosa AI. sI. esa. kI parIkSA samuttIrNa kara bhArata Athe / unheM naukarI ke liye eka likhita parIkSA meM sammilita honA thaa| ve parIkSA meM sammilita hae / eka aMgrejI aMzakA anuvAda karanA thA, vaha aMza yaha thA-Indian soldiers are generally dishonest. arthAt-bhAratIya sainika sAmAnyatayA beImAna hote haiN|' isa avataraNa ko par3hate hI unakI bhRkuTiyA~ tana giiN| unhoMne nirIkSaka mahodaya ko kahA-"isa aMza ko prazna-patra meM se nikAla diyA jaay|' nirIkSaka mahodaya ne kahA-- "yaha prazna anivArya hai, ise hala karanA hogaa| yadi ise hala nhiiN| kiyA to isake aMka prAptAMkoM meM se kaTa jaayeNge|' subhASa bAbU ne spaSTa zabdoM meM kalA-mujhe isa prakAra kI parIkSA nahIM denI hai aura unhoMne usI samaya prazna-patra phAr3a diyA aura parIkSA bhavana se nikala gye| unakA spaSTa mantavya thA ki jisa kArya: se mAtR-bhUmi ko kalaMka lage, vaisA kArya nahIM karanA hai| Apane laghu kathAe~, bodha kathAe~ Adi likhakara sAhitya jagata meM kathA rasa ko nayA svarUpa pradAna kiyA hai / ApakI kathAoM meM na kevala dhArmika va AdhyAtmika jJAna hai, kiMtu netika preraNA, rASTrIya bhAvanA, deza prema, svAbhimAna, kartavya pAlana aura paropakAra sevA kI aMgar3AIyA~ bharatI huI kathA kaliyA muskarA rahI hai| Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kakakakakakakakakakakaka kakaka kakakakakakakakakakakakakakakakakaka preraNA kA nirbhara : saMsmaraNa zabdAMkana -- sAdhvI ratnajyoti 442442464444446 Des saMsmaraNa zabda kI vyutpatti sam + smR + lyuTa (aNa) se huI hai, jisakA artha hai samyak smara samyak zabda kA artha hai pUrNarUpeNa aura pUrNarUpeNa kA Azaya hai sahaja AtmIyatA tathA gambhIratA se vi vyakti ghaTanA, dRzya, vastu Adi kA smaraNa karanA / vastutaH anubhUti aura smRti se sRjita iti saMsmaraNa hai / saMsmaraNa kI sabase bar3I vizeSatA hai ki lekhaka apane samaya ke itihAsa ko surta rUpa detA bahudhA saMsmaraNa-lekhaka aura saMsmarNya vyakti donoM mahAna hote haiM / vaise jaba do samAna koTi ke mahA athavA kalA evaM sAhitya ke mahArathI saMsmaraNa likhate haiM to saMsmarNya vyakti ke jIvana ke aneka rahasa pakSa Alokita ho uThate haiN| sAtha hI saMsmaraNalekhaka ko svayaM kI jIvanI - aMza bhI prakAza jAtI hai / saMsmaraNa meM yathArtha kA citraNa bhAvanA kI gahanatA lie hotA hai / ataeva vyakti se varNita ghaTanA athavA vyavahAra kI AkarSaka DhaMga se prastuti usakA mukhya dhyeya hotA hai / isake mAdh saMsmaraNa-sarjaka saMsmarNya ke jIvana ke mahanIya tathya kA sAkSAtkAra karatA hai jo usake pariveza aura ko bhI ujAgara kara detA hai / saMsmarNya ke jIvana ke jisa aMza ko saMsmaraNa kA varNya viSaya banAyA hai vaha svayaM praNetA ke jIvanAdarza kA sUcaka - saMketa hotA hai saMsmaraNa- sRjaka saMsmaraNa meM AtmakathA nibandhAtmaka, patrAtmaka Adi zailI kA upayoga karatA hai| jisameM eka nijIpana aura AtmIyata saMsparza dRSTigata hotA hai / / sAdhvI ratna sadguruNIjI zrIpuSpavatIjI ke saMsmaraNa atIta ko sajIva karate haiM aura apane zra aura pAThakoM ko jIvana ke bahuvidha pakSoM kA sAkSAtkAra karAte haiM ataeva inameM svabhAvatayA rocakatA raMjana kSamatA mukhara hai / vastutaH sAdhvIzrI ke ye saMsmaraNa preraNA ke nirjhara haiN| Aie, Apa bhI inheM jIvana meM Ananda aura preraNA kA saMcAra kIjie / ( 1 ) eka bAra maiM vihAra kara rahI thI / yakAyaka mere paira kI nasa meM tanAva ho gayA / maiM dhI apane lakSya kI ora bar3ha rahI thI / kucha rAhagIra mile | maiMne unase pUchA -amuka gA~va kitanA dUra hai ? rAhagIra bar3I tejI se bar3e cale jA rahe the / unhoMne saMkSepa meM kahA- bahuta hI nikaTa hai maiMne una rAhagIroM se pUchA- batalAie vahA~ para hamAre Thaharane kI upayukta jagaha mila ja rAhagIra ne tejI se Age kadama bar3hAte hue kahA- vahA~ eka bar3hiyA skUla hai / Apa vahA~ Thahara preraNA ke nirbhara : saMsmaraNa Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / kucha dUra Age bar3hane para ATha-dasa lar3ake bastA lekara skUla kI ora jA rahe the| maiMne una vAlagopAloM se pUchA-batAo-tumhArA skUla yahA~ se kitanA dUra hai ? lar3akoM ne tapAka se pUchA- kyA Apa skUla meM par3hane jA rahI haiM ? uttara meM maiMne kahA-par3hane ke lie nahIM, kintu Thaharane ke lie jA rahI huuN| __ lar3akoM ne merI ora muMha karake kahA-mAtAjI ! yadi Apa par3hogI nahIM, to anapar3ha raha jAogI / Aja kA yuga par3hane kA hai / maiM bAlakoM kI bAta sunakara socane lagI-AjAda bhArata ke grAmINa bAlaka bhI paDhane kA mahattva samajhane lage haiM / yaha jAgRti kI nizAnI hai| (2) maiM apanI ziSyAoM ke sAtha eka gA~va meM pahu~cI / usa gA~va meM eka bhI jaina parivAra nahIM thA / maiM jisa makAna meM ThaharI thii| usake sAmane hI eka vizAla cabUtarA thaa| jahA~ para sAre grAmavAsI Akara baiThA karate the| grAmavAsiyoM ne jaba hameM dekhA to paraspara hamArI hI carcA karane lage / eka vRddha sajjana ne tambArU pIte hue kahA-dekho, ye jaina sAdhviyA~ haiM jo kisI ko bhI kaSTa nahIM detIM / mUrkha logoM ne inake sambandha meM kitanI bhrAnta vAraNAe~ banA rakhI haiM ? para dekho, ye kitanI sIdhI aura sarala haiN| maiM to inako varSoM se jAnatA huuN| ye hamAre gharoM meM se apane niyamAnusAra bhikSA grahaNa karatI haiN| yadi hama inake lie bar3hiyA bhojana banAkara dete haiM to bhI yaha grahaNa nahIM krtiiN| inakA jIvana bar3A santoSI hai| dUsare vRddha ne apanI sapheda dAr3hI para hAtha phirAte hue kahA-hamAre bhI to sAdhu Ate rahate haiM / ve apane Apako vairAgI kahate haiN| para unake Asa-pAsa bhI kahIM vairAgya dikhalAI nahIM detaa| unake to bAla-bacce aura pUrA parivAra hI hotA hai / ve udAsI aura sanyAsI kahalA karake bhI pUre gRhastha kI taraha hote haiM / para yaha dekho sAdhviyAM vairAgI bhI haiM, tyAgI bhI haiM aura sAtha hI parama viduSI bhI haiN| inheM rAmAyaNa, mahAbhArata, gItA aura vedoM va purANoM kA bhI adhyayana hai| inake pravacanoM ne to hamArI A~kheM khola diiN| vastutaH jaina sAdhu aura sAdhviyoM ne hI sAdhutva ko jIvita rakhA hai| X (3) maiM eka bAra bAr3amera jile meM phuNcii| bAr3amera jile meM jainiyoM kI bharapUra AbAdI hai| vahA~ ke jaina parivAra samRddha bhI haiM / sAtha hI rUr3hicusta bhI hai| maiM madhyAhna meM baiThI huI Avazyakaniyukti kI svAdhyAya kara rahI thii| eka bahana ne namaskAra kara mujhe kahA-mere zvasurajI kA dehAnta ho gyaa| merI sAsu bahuta hI dharmAtmA haiN| jaba unheM yaha jJAta ho jAya ki gA~va meM sAdhu yA sAdhviyA~ padhArI haiM to ve unake darzana kie binA anna-jala grahaNa nahIM karatI / ve ghara se bAhara nahIM nikalatI hai / ataH unhoMne nivedana karavAyA hai| maiMne usa bahana se pUchA-tumhAre zvasurajI ko divaMgata hue kitanA samaya ho gayA ? usa bahana ne kahA-dasa varSa ho gae haiM / abhI do varSa taka sAsujI ghara meM hI rheNgii| maiM sAdhviyoM ke sAtha usa bahana ko darzana dene hetu phuNcii| maiMne usa bahana se kahA-tumhAre pati kA viyoga ho gayA hai / para tumane to dharma-zravaNa kA bhI viyoga kara liyA hai| tumhAre jaisI samajhadAra bahana bhI kurItiyoM kI caMgula meM phaMsI rahegI to phira dUsaroM se kyA apekSA kI jA skegii| tuma dasa varSoM se isa kurIti kA sampoSaNa kara rahI ho| rAta-dina ArtadhyAna karato ho| phira dharmadhyAna 216 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kaise hogA ? jisa kArya se guru darzana va dharma-zravaNa se vaMcita rahanA par3e, vaha kurIti hai / tuma isakA tyAga karo / Aja mujhe tumhAre se yahI bhikSA cAhie / usa rAjasthAnI vIrAMganA ne mere kathana kA svAgata kiyA aura dUsare dina vaha pravacana zravaNa ke lie pahu~ca gaI / X (4) maiM eka bAra skUla meM ThaharI huI thI / adhyApakoM ke Agraha para maiMne pravacana diyA / pravacana ke. pazcAt dhArmika praznottaroM kA kAryakrama rakhA gayA / vividha prakAra ke prazna kie ge| eka adhyApaka ne anta meM prazna kiyA ki mahAsatIjI maiM khA~sI kI vyAdhi se santapta hU~ / Apa kucha upAya batA deM to maiM sadA-sadA ke lie isa roga se mukta ho sakatA hU~ / maiMne adhyApaka mahodaya se pUchA- Apa sigareTa, bIr3I aura tambAkU to nahIM pIte haiM na ? adhyApaka ne kahA- bIr3I-sIgareTa to khUba pItA hU~ / caubIsa ghaNTe meM kama se kama do-tIna paikeTa to pI letA hU~ / maiMne kahA-- taba to Apako khA~sI avazya AegI, Apa cAhe kitanI bhI davAiyA~ khA leM kucha bhI phAyadA nahIM hogA / tambAkU meM eka nahIM paiMtIsa viSa sammilita haiM / aura jaba sigareTa jalatI hai to usameM tIna sau viSa paidA ho jAte haiM / tambAkU se kaiMsara, damA, hRdaya roga, mastiSka roga, kSaya, khA~sI Adi bhayaMkara roga samutpanna hote haiM / nAnA viSa sAmagrI meM nikoTina viSa kI mAtrA adhika hotI hai / yaha viSa prANaghAtaka hai / eka pauNDa tambAkU meM tIna sau assI grena nikoTina hai / yaha viSa saMkhiyA se bhI adhika tIvra hai / yadi eka bUMda kutte aura billI ko dI jAya to ve do-tIna minaTa meM hI chaTapaTA kara prANoM ko tyAga deMge / adhyApaka mahodaya ne kahA- mahAsatIjI ! sigareTa chor3ane kI cIja thor3e hI hai / vaha to Aja ke yuga kI sabhyatA hai / jo loga sabhya haiM, ve hI sigareTa kA upayoga karate haiM / maiMne kahA- Apa nahIM chor3eMge to eka dina sigareTa Apako chor3a degI / yaha bAta sunate hI adhyApaka mahodaya ne khar3e hokara pratijJA grahaNa kI ki aba maiM kabhI bhI sigareTa nahIM pIU~gA / dUsare adhyApaka ne kahA- mahAsatIjI ! Apane hamAre snehI sAthI ko sigareTa chur3avA dI / para hamAre gA~va meM eka bahuta bar3A mandira hai| eka bahuta bar3e mahantajI rahate haiN| unakI bahuta bar3I jAgIrI hai / vahA~ para hamezA bhA~ga, aphIma aura tambAkU kA daura calatA rahatA hai / mahantajI nirantara tambAku pIte haiM / maiMne adhyApaka mahodaya se kahA- yaha kheda kI bAta hai / Aja dharma sthAna bhI vyasanoM ke aDDe vana gae haiM / batAie, yadi Arogya kendra roga kendra bana jAya to upacAra kahA~ hogA ? sarvaprathama AvazyakatA hai ki dhArmikoM ko vyasana se mukta honA cAhie / dharmasthAna vyasanamukta raheM / isI meM unakA gaurava surakSita hai| X X X (5) maiM eka bAra bhikSA ke lie jA rahI thI / maiMne dekhA eka vara rAjA bahuta hI dhImI gati se preraNA ke nirjhara : saMsmaraNa 217 www.jainel Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cala rahA thA / mAno ghar3I kI suI cala raho ho / vaha vara na idhara dekhatA thA aura na udhara devatA thA vaha to nIcI dRSTi kiye hue apane lakSya ko ora bar3ha rahA thaa| maiM yaha dekhakara cintana karane lgii| yaha vara vadhu ko prApta karane ke lie kitanA sAvadhA aura ekAgra banA huA hai / vara yAtro Apasa meM vAtAlApa kara rahe haiN| ha~sI-majAka kara rahe haiN| para va rAjA na bola rahA hai aura na ha~sI-majAka hI kara rahA hai / kyoMki ise vadhU caahie| zivavadhU prApta karane ke lie bhI sAdhaka ko isase adhika ekAgra banane kI AvazyakatA hai / ma vacana aura kAyA ke yoga kA nirundhana karane vAlA vyakti hI mokSa ko prApta karatA hai| (6) maiM eka gAMva meM ThAkura sAhaba ke mahala meM ThaharI huI tho / ThakurAnI ne jaba pravacana sunA vahuta hI prabhAvita huI / ThAkura sAhaba bhI hamAre pAsa Akara baiTha gye| unhoMne vArtAlApa ke prasaMga kahA-mahAsatIjI ! Apake anuyAyI jainI loga bahuta paise vAle hote jA rahe haiN| maiMne jayapura meM hai-jainI seThoM ke vaibhava ko, rAjA-mahArAjAoM ke vaibhava se bhI adhika vaibhava unake pAsa hai| eka hamAre pAsa bhI vaibhava kA ambAra lagA huA thaa| para Aja to hamArI Arthika sthiti dayanIya: gaI hai| merI hI nahIM sabhI ThAkura aura rAjA-mahArAjAoM ko yahI sthiti hai| isakA kAraNa hai ? maiMne kahA-kSatriya jAti pauruSa kI jItI-jAgatI pratIka rahI hai| jitane bhI mahApuruSa haiM, cAhe ve tIrthaMkara hoM, cAhe avatArI mahApuruSa hue hoM ve sabhI kSatriya hI the| kSatriya jAti dina sadguNoM kI upAsikA thI jisase usakA vikAsa huaa| para jaba kSatriya jAti mA~sa, ma zikAra aura vilAsa ke dala-dala meM phaMsa gaI taba se usakA patana prArambha huaa| jaba taka kSatriya vyasanoM se mukta nahIM hogii| taba taka usakA vikAsa saMbhava nahIM hai| jaino loga sadA se vyasanoM se rahe haiN| isIlie unakA vikAsa huA hai / jainiyoM ne apanI sampatti samAja, rASTra aura dharma ke lie samarpita kI hai| ThAkura sAhaba ko samAdhAna mila gyaa| unhoMne usa samaya vyasanoM kA parityAga kara diyaa| (7) eka bahana mere pAsa pahu~cI / usakA ceharA murajhAyA huA thaa| maiMne usa bahana se Apa udAsa kyoM haiM ? usa bahana ne AMkhoM se AMsU bahAte hue kahA ki aguka bahana ApakI nindA kara rahe maine usane kahA ... calo, mahAsatIjI ke pAsa hama bAta kA nirNaya kara leNgii| para vaha yahA~ Ane teyAra nahIM haI / vaha apanI Adata se lAcAra hai aura nindA karatI hai| maiMna muskarAte hue kahA--yaha to acchI bAta haiM, vaha nindA kara mere karmoM ko nirja kregii| sAdhanA meM pratipala-pratiaNa mujhe Age bar3hane ko prerita kregii| nindA karma hamArA hita rahA hai / darpaNa kI bhA~ti vaha hamAre durguNoM ke dhabbe ko dhotA hai / etadartha hI santa kavIra ne kahA nindako sadA sannikaTa rkho| jisase vaha binA pAnI aura sAbuna ke bhI mela ko sApa rhe| Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kakaka kakakakakakaka kakakakaka kakakakaka tana ke kakakakakaka kakakacana kaDekapada ka cintana ke sUtra : jIvana kI gahana anubhUti saMkalana : dinezamuni 6+C+O60666666666666666666666666666 000000000000064 nedeceas Aja kA jana-jIvana cAhe vaha vyakti, samAja aura rASTra kA jIvana ho usameM kuMThA, guccha, niSkriyatA ke megha AcchAdita ho gae haiM / cintAoM ke bojha se vaha bojhila ho gayA hai / usakI tejasvitA prAyaH kSINa ho calI hai / jIvana kI kuNThA aura tanAva ke ghane ghere se bacane ke lie cintakakA sudRr3ha praharI honA Avazyaka hai / yuga kI mUrcchA miTAne ke lie cintana kA amRta sparza Aja sarvathA apekSita hai / ciMtana uge- jage binA cintA kA parihAra nahIM hotA / cintA ke parihAra binA jIvana meM sphUrti aura tejasvitA kA samAgama sambhava nahIM / sakriya aura tejasvI jIvana hI vastutaH sArthaka jIvana hai / cintana kI isa hima-dhavala rajata jyotsnA kI chAyA meM hI vyaktitva kA zatadala kamala puSpita- pulakita hotA hai / sAdhvI ratna zrI puSpavatIjI ke cintana sUtra jIvana kI gahana anubhUtiyoM se janme haiM / anubhava ke jyotirmaya pradIpa haiN| ina sUtroM meM jIvana-darzana kI sahaja chApa DAlane meM Apa siddhahasta haiM / vastutaH sAdhvIzrI samakAlIna mAnasa-maMthana kI citrakAra aura prastutakartrI haiN| ApazrI ke cintana sUtra kucha nizcita AsthAoM ke irda-girda ghUmate haiM tathApi unameM rAgamayatA kA sparza nahIM hai / gUr3ha cintana aura sUkSma vivecana kI apanI viziSTa zailI meM sAdhvIzrI kI pratyeka racanA apane sImita parisara meM antargrathita aura sampUrNa hai / bhASA svaccha kintu saMketapUrNa hai / Aja ke trAsa-saMtrAsa bhare jIvana ke lie sAdhvIzrI ke ye cintana sUtra nizcaya hI amogha divya saMjIvanI kA kAma kareMge / Aie, hama sabhI isa cintana kI cA~danI Alokita hoveM / !] pratyeka vyakti apane Apa ko bRhaspati kA avatAra mAnatA hai / vaha apane ko buddhimAna aura meM dUsare ko buddha samajhatA hai phira cAhe bhale hI vaha svayaM buddha kyoM na ho ? buddhimAna jise buddha kahate haiM | para viDambanA yaha hai ki buddha bhI buddhimAna ko buddha mAnatA hai / kitane hI vyakti nirAzA ke svara meM kahate haiM hama kArya to karanA cAhate haiM para sahayoga nahIM miltaa| maiM socatI hU~ pahale yoga honA caahie| hamArA mana vacana aura kAyA kA yoga sabala hai dUsaroM kA sahayoga sahaja hI mila jAyegA | yoga sAtha hI to sahayoga va suyoga rahA huA hai| 0 vahiSkAra aura pariSkAra ye do zabda hai pahale pariSkAra hai aura phira bahiSkAra | dura vyakti ko pahale pariSkAra karane kA avasara da yadi vaha pariSkRta hone kI sthiti meM ho to usa bahiSkAra na karo / jaba pariSkAra kI saMbhAva cintana ke sUtra : jobana kI 'hana anubhUti | 2 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha samApta ho jAtI hai tabhI bahiSkAra kI AtI hai / jo roga davA Adi upacAra se sakate hoM unake lie zalya cikitsA (oNprezana ) kI AvazyakatA nahIM / sthiti ThIka ho kheta meM phUla bhI Ate haiM to zUla bhI / sAgara ratnAkara bhI hai aura lavaNAkara bhI / pRthvI ke garbha meM bahumUlya svarNa bhI hai to koyalA bhI / ananta AkAza meM camacamAte hue nakSatra bhI haiM kAle kajarAre bAdala bhI haiM / saMsAra meM santa bhI haiM to durjanoM kI bhI kamI nahIM hai / aba lene vAle grAhaka para avalambita hai ki vaha kise grahaNa karanA pasanda karatA hai / 23] jJAnI kA sAmAnya kathana bhI viziSTa artha ko lie hue hotA hai jaise citrakAra ke dvArA khIMcI gaI Ter3hI-mer3hI rekhAoM meM bhI kisI citra kI AkRti - kalpanA chipI rahatI hai / cintana ke kSaNoM meM maiM baiThI - baiThI soca rahI thI ki nAka aura kAna hara samaya khule rahate haiM / unako banda karane kI vyavasthA nahIM hai / para A~kha aura jIbha ke lie kudarata eka viziSTa vyavasthA kI hai - jaba AvazyakatA ho tabhI khulA rakho, zeSa samaya use banda kara do| para Aja kA mAnava jise kudarata ne banda rakhanA pasanda kiyA hai unheM khulA rakhanA pasanda karatA hai / 0 loga AkRti ko nahIM prakRti ko dekhate haiM / jalebI Ter3I-mer3hI hotI hai kintu madhura rasa ke kAraNa vaha sabhI ko priya ho jAtI hai / vaise hI prakRti / svabhAva kI sarasatA se hI mAnava sarvapriya bana sakatA hai hamane eka sthAna para dekhA - eka aisA makAna jisameM eka vAra nahIM sAta bAra pratidhvani sunAI detI thI / jisa prakAra kI AvAja hotI usI prakAra kI pratidhvani punaH kAnoM meM AtI / maiM socane lagI -- dhvani kI pratidhvani hotI vaise hI jaisA hama hai vyavahAra karate haiM vaisA hI 220 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana prativyavahAra hameM milatA hai / isalie sAdhaka ko cAhie ki vaha sabhI ke sAtha sadvyavahAra kare / [] cintanazIla vyakti kA mastiSka ninANa kie hue kheta ke sadRza hotA hai / jisameM kiMcit mAtra bhI klUr3A-kacarA nahIM hotA / para jina vyaktiyoM meM cintana kA abhAva hai unakA mastiSka binA jote hue usa kheta kI taraha hotA hai jisameM svataH utpanna huA ghAsa-phUsa hotA hai, jisakA koI upayoga nahIM hotA / avicArI kA mastiSka nirarthaka vicAroM se bharA huA hotA hai / [] kisI bhI mahAna kArya ko prArambha karane meM atyadhika zrama karanA par3atA hai| jaba kArya prArambha ho jAtA hai to use calAne ke lie phira utanA zrama nahIM karanA par3atA jaise iMjana ko prArambha karate samaya jyAdA IMdhana kI AvazyakatA hotI aura jaba iMjana prArambha ho jAtA hai to IMdhana kI khapata bhI kama hotI hai / 1] jitanA cintana gaharAI ko liye hue hogA utanI hI adhyayana meM paripakvatA AyegI / aura jitanA adhika manana hogA utanA hI adhika cintana meM nikhAra AyegA / bhojana ke pAcana ke binA rasa nahIM banatA aura binA rasa ke zarIra meM zakti kA saMcAra nahIM hotA / [] cintana ke kSaNoM meM, maiM baiThI baiThI soca rahI thI ki mAnava ne jJAna-vijJAna ke kSetra meM apUrva pragati kI hai aura pazu jahA~ ke tahA~ haiM / isakA kAraNa kyA hai ? prajJA ne samAdhAna kiyA ki mAnava ko apane pUrvajoM se anubhava kA amRta nidhi ke rUpa meM sadA milatA rahA hai aura usa nidhi ko vaha aura bar3hAtA rahA hai para pazu-jagata ko apane pUrvajoM se virAsata meM vicAroM kI nidhi prApta nahIM huI aura na svayaM usameM cintana zakti hai jisase vaha pichar3A hI raha gayA / sar3aka kIcar3a se lathapatha thI / pathika ne socA isa kIcar3a meM to zakti kA abhAva hai, maiM ise www.jainel Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha pairoM se rauMdakara Age bar3ha jAU~ / para jyoM hI usane kIcar3a meM para rakhA, kIcar3a ne chapAka se kahA - tU merA apamAna kara rahA hai para garIba kA apamAna karanA ucita nahIM / usane uchalakara pathika ke camacamAte hue vastroM ko malina banA diyA / maiM socane lagI- dalita aura patita samajhA jAne vAlA kIcar3a bhI jaba apanI pratikriyA vyakta karatA hai, jo jar3a hai / to insAna yadi anyAya kA pratikAra kare to Azcarya kyA ? jinameM cintana kA abhAva hai, ve dUsaroM se bahuta jaldI prabhAvita ho jAte haiN| jarA se pAnI kI bUMdeM girate hI sImenTa kI pharza zIghra gIlI ho jAtI hai para jyoM hI havA calI nahIM ki sUkha bhI jaldI hI jAtI hai / binA guNoM ke vyakti kI kadra nahIM hotI / gulAva kA paudhA apane sugandhita puSpa ke kAraNa jana-jana kA AkarSaNa kendra hai | Ama kA vRkSa apane madhura phaloM ke kAraNa janatA janArdana kA Adara pAtA hai / nAgarabela apane patte ke kAraNa hI lokapriya hai to candana kA vRkSa apane kASTha ke kAraNa hI jana-jana ko priya hai | vaise hI mAnava kI kadra na rUpa ke kAraNa aura na zArIrika sauSThava ke kAraNa balki usakI kadra hotI hai sadguNoM ke kAraNa | zrIkRSNa raMga se kAle the, aSTAvakra ATha sthAnoM se Ter3he the, cANakya atyanta kurUpa the aura mahAtmA gAMdhI kRzakAya the / satya aura ahiMsA Adi guNoM ke kAraNa hI AdaraNIya bane / svatantratA vikAsa ke lie Avazyaka hai / svatantratA svachandatA na bana jAya isake lie usa para niyantraNa bhI Avazyaka hai| zarIra meM hAtha paira, A~kha-nAka ye sabhI aMga svatantra haiM tathApi mastiSka kA una para niyantraNa hai / yadi mastiSka kA niyaMtraNa na rahe to vyakti pAgala kI taraha kArya karane lagegA / 1] nimna prakRti kA vyakti yadi ucca sthAna para bhI pahu~ca jAya phira bhI prakRti kI vikRti ke kAraNa vaha avanati kI ora hI kadama bar3hAyegA / kala, nala aura bala ke kAraNa pAnI U~ce sthAna para pahu~cane para bhI usakI gati adhogAmI hI rahatI hai / dila ko kSudra nahIM virATa banAo, ghar3A nahIM dariyA banAo / ghar3e kA pAnI ThaNDA bhI hotA hai garama bhI hotA hai / jarA-sA raMga ghar3e ke pAnI ke raMgako parivartita kara detA hai kintu dariyA ke pAnI ko prabhAvita karane kI zakti kisI meM bhI nahIM / sardI, tUphAna Adi kA bhI usake pAnI para koI prabhAva nahIM par3atA / virATa vyaktitva ke dhanI kA mAnasa kisI bAhya prabhAva se prabhAvita nahIM hotA / 1] Dora se sambandhita pataMga apanA vikAsa karatI hai / use koI khatarA nahIM hotA / vaha cAhe U~cI-nIcI-tirachI kidhara bhI jAye, AkAza use zaraNa detA hai, pavana use dularAtI hai aura pataMga nizcita, nirdvanda, Thumaka Thumaka kara nIle anantAkAza meM aThakheliyA~ karatI rahatI hai / para Dora se pataMga kA sambandha viccheda huA nahIM ki vo sArI anukUlatAe~ jo gagana ne, pavana ne, pataMga ko dI thIM, vilupta ho jAtI haiM pratikulatAe~ bana jAtI haiM aura pataMga DagamagAtI- DolatI na jAne kisa ajJAta ko meM jA giratI hai / satya hai, jo svAvalambI nahIM hote, dUsaroM ke avalambana sambala para AdhAra para paira para phailAte haiM; ve isI prakAra avanati ko prApta karate haiM / 4] eka sAdhaka ko pustaka par3hakara jJAna prApta hotA hai to dUsare ko guru ke anugraha se jJAna prApta hotA hai / donoM meM vaisA hI antara hai jaise eka vyakti vartana meM nikalA huA dUdha pItA hai aura dUsarA vyakti sIdhA hI gau- stana se dugdhapAna karatA hai / jo sIdhA hI gau- stanoM se mukha lagA dUdha pItA hai / use adhika lAbha hotA hai jabaki pAtra meM nikalA huA cintana ke sUtra : jIvanakI gahana anubhUti / 221 www.jaine Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Amanandana grana dUdha bAhara kI havA lagane ke kAraNa itanA lAbha kIcar3a se bAhara nahIM nikala sakoge / kIcar3a se nahIM karatA / bAhara nikalane kA upAya hai kIcar3a para leTa jAo aura saraka kara bAhara nikalo / bala (zakti) se nahIM apitu kala (yukti) se kArya lene se hI saphalatA prApta ho sakatI hai / pustakoM se jJAna to prApta ho sakatA hai kintu usake sAtha guru kA anugraha use prApta nahIM hotA jo jJAna ke vikAsa meM bahuta hI sahAyaka hai / mA~ kI mAra meM usake hRdaya kA apAra pyAra chipA rahatA hai / guru kI DA~Ta meM hRdaya kA ananta vAtsalya sannihita rahatA hai| kumbhakAra kI mAra meM bartana kA vikAsa chupA huA hai / jo inheM sahana karatA hai, vaha pragati ko varaNa karatA hai / 20] kitane hI loga kahA karate haiM ki lakIra ke phakIra na bano / para maiM cintana ke kSaNoM meM socatI hU~ ki lakIra para calanA hI to phakIrI kA lakSaNa hai / jo lakIra ko hI bhaMga kara detA hai vaha phakIra hI kaisA ! dhyAna rahe lakIra kA artha maryAdA hai / maryAdA kA ullaMghana karanA santa kA svabhAva nahIM hai / 10 jJAnI aura ajJAnI ke svabhAva meM bar3A antara hotA hai / jJAnI kisI bAta ko pakar3atA hai / usakI pakar3a tAle kI taraha hotI hai jo cAbI lagate hI khula jAtA hai apanI bhUla kA jJAna hote hI vaha use chor3a detA hai para ajJAnI kI pakar3a makor3e ke sadRza hotI hai jo TUTatA hai para chUTatA nahIM / mAnava ne bauddhika vikAsa atyadhika kiyA hai / aNu paramANu Adi bhautika padArthoM kI anveSaNA meM vaha itanA adhika tallIna ho gayA ki svayaM ko bhUla baiThA / vaha svayaM kauna hai ? kahA~ se AyA hai ? udhara nihArane kI use phurasata hI nahIM hai / buddhi jisake bala-bUte para panapa rahI hai usake rahasya se vaha aparicita hai / maiMne dekhA eka vyakti tAlAba ke kIcar3a meM phaMsa gayA thA / kIcar3a se bAhara nikalane ke lie vaha jora lagA rahA thA, vaha jyoM-jyoM jora lagAtA thA, tyoM-tyoM adhikAdhika kIcar3a meM dhasatA jAtA thA / eka anubhavI ne use batAyA- tuma isa taraha 222 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana [] kesara ke raMga kA bhI dAga hotA hai aura kIcar3a kA bhI / kesariyA dAga suhAvanA lagatA hai va maMgala kArya kA pratIka hai jabaki kIcar3a kA dAga dikhane meM bhaddA lagatA hai aura vaha asabhyatA kI nizAnI hai | vaise hI puSya aura pApa bhI haiM / kesariyA dAga kI taraha puNya hai to kIcar3a ke dAga kI taraha pApa | donoM dAga hI haiM- eka zubha hai dUsarA azubha hai | sAdhaka ko azubha aura zubha sthiti se uThakara zuddha sthiti ko prApta karanA hai| azubha vikRti hai, zubha saMskRti hai aura zuddha prakRti hai / [ kitane hI vyaktiyoM ke antarmAnasa meM apane prabhAva ko phailAne kI icchA hotI hai / ve prabhAva to phailAnA cAhate haiM para bhAva ko vizuddha banAnA nahIM cAhate / bhAvarahita prabhAva AkAzIya vidyata kI taraha hai jo apanA Aloka eka kSaNa dikhAkara punaH lupta ho jAtI hai / maiM Trena kI paTariyoM ke kinAre-kinAre cala rahI thii| TreneM A A-jA rahI thIM / jahA~ para lAina meM mor3a hotA yA koI vizeSa paristhiti hotI yA siganala DAuna nahIM hotA taba iMjana sITI bajAtA usakI sITI ko sunakara, maiM socane lagI binA matalaba iMjana bhI bolatA nahIM hai para Aja kA mAnava binA matalaba bar3abar3AtA rahatA hai / jabaki mahApuruSoM ne 'bahuyaM mAya Alave' adhika na bolo kA saMdeza diyA hai / 1 sAmAnya kAgaja aura noTa meM yahI antara hai ki sAmAnya kAgaja para rAjakIya mudrA nahIM hotI jabaki noTa para rAjakIya cinha hotA hai aura jitanA aMka usa para aMkita hotA hai utanA hI usakA mUlya bar3ha jAtA hai / samaya bhI sAmAnya www.jainellor: Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha) .... kAgaja ke sadRza hai| usa para satkArya kI mudrA mArA jAtA hai / yadi mana meM kaSAyoM kI salavaTa ho aMkita ho jAyegI to usa samaya kA mUlya bar3ha to use kSamA, karuNA, maitrI Adi ke pAnI se jaayegaa| nikAla denI caahiye| zarIra kI svasthatA ke liye rakta pravAha kI zabdoM meM zakti hai,yaha satya hai para ve hI zabda gati sama honI cAhiye / jaba rakta kA pravAha tejI se adhika zakti sampanna hote haiM jinake pIche anubhUti pravAhita hotA hai to 'hAI-blaDa-prezara' kahalAtA hai kI tIvratA hotI hai| jisakA anubhava jitanA tIvra aura jaba usakI gati maMda ho jAtI hai to lo-blaDa- hogA, usakI anubhUti bhI utanI hI spaSTa hogii| prezara' ke nAma se abhihita kiyA jAtA hai| donoM kuA~ jitanA gaharA hogA, utanA hI pAnI ThaMDA hI sthitiyA~ asvasthatA kI nizAnI haiN| hogaa| jitane sela zakti sampanna hoMge utanA hI vaine hI uttejanA aura nirAzA donoM hI prakAza tIvra hogaa| jo zabda hRdaya se nikalate haiM |sthitiyA~ sAdhaka kI sAdhanA ke liye hitAvaha nhiiN| vahA dUsarA ke hRdaya meM praviSTa hote haiN| | eka dina rUpa ne zIla se kahA-merA yadi mana pavitra hai to vANI svataH pavitra saundarya kitanA suhAvanA aura lubhAvanA hai| jo hogii| mana meM apavitratA aura gandagI bharI huI bhI dekhatA hai vaha mugdha ho jAtA hai / / hai to vANI meM pavitratA kahAM se AyegI ? zIla ne kahA-tumhArA mahattva avazya hai / kaI bAra vANI pavitra aura madhura hotI hai para mere binA nhiiN| jaba hIrA-sone kI agUMThI meM para mana meM halAhala viSa bharA rahatA hai / 'viSa jar3a jAtA hai to usakI camaka-damaka nirAlI ho kumbham payomukham' isa ukti kA vaha pratIka hai| hai| tuma bhI hIre ke sadRza ho jaba zIla kI smaraNa rahe, mana vANI kA dAsa nahIM hai kintu vANI mudrikA meM jar3e jAoge taba tumhAre meM apUrva nikhAra mana kI dAsI avazya hai| A jaayegaa| bAlaka kA jIvana kacce mAla ke sadRza hai| jo dUsaroM ke hita ko naSTa kara svayaM kA kacce mAla ko jisa sAMce meM DhAlA jAyegA vahI hita sAdhatA hai vaha duSTa prakRti kA vyakti hai / jo AkRti grahaNa karegA yadi DhAMce meM hI vikRti hai to dUsaroM ke hita ko naSTa na kara svayaM kA kArya DhAlane vAlI vastu meM usa vikRti kA AnA svAbhAsampanna karatA hai vaha mAnava hai| jo svayaM kA hita vika hai / mAtA-pitA kA jIvana durvyasanoM se grasita bhI karatA hai aura sAtha hI dUsaroM ke hita karane meM hai to santAna bhI durvyasanI hogii| tatpara rahatA hai vaha jana sajjana kahalAtA hai aura pyAra aura khAra ye do zabda haiN| eka se jo svayaM kI cintA na kara dUsaroM ke hita sAdhana meM mitra banate haiM to dUsare se shtru| mAnava pyAra ko tpara rahatA hai| vaha mahAjana hai mahAjana kA chor3akara khAra ko apanAtA hai jisase jIvana meM kartavya bahuta hI U~cA hai / usake sAre kArya para kI azAnti ke kAle-kajarAre bAdala maMDarAte haiN| yadi unnati ke lie hote haiN| para Aja kA mahAjana vaha pyAra ko pAle to azAnti usI taraha bhAga kadhara jA rahA hai yaha Atma-cintana kA viSaya hai| jAegI jaise dakSiNAtya pavana calane para bAdala naSTa yadi kapar3e meM kahIM salavaTa ho to mAnava ho jAte haiN| se pAnI meM bhigokara nikAlane kA prayAsa karatA eka dina drAkSA ne zrIphala kA upahAsa / vaha socatA hai ki salavaTa se kapar3e kA sauMdarya karate hue kahA-kisa mUrkha ne tumhArA nAma zrIphala : cintana ke sUtra : jIvana kI gahana anubhUti | 223 www.jainelibras ma tional Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prasATavAratnapavatA Abhanandana grantha rakhA hai ? tumhAre meM aisI kauna-sI vizeSatA hai bAlaka ne kahA-tumhAre meM aura mere meM jisase tumheM lakSmI kA phala banane kA saubhAgya yahI antara hai ki tuma vAsanA se grasita ho aura maiM prApta haA hai| jo bho zreSTha kArya hotA hai vahA~ vAsanA-mukta huuN| vAsanA-mukta ko hI loga pyAra prathama tumheM sthAna milatA hai| tumhAre pArIra meM karate haiN| saundarya kA abhAva hai| tumhArA sArA zarIra jaTA se AcchAdita hai, yadi ye jaTA koI haTA bhI le to / eka dina hare-bhare lahalahAte hae khetoM ne tumhAre andara kI khola itanI majabUta hai ki use kheta mAlika se kahA-hameM kAMToM se Apa kyoM tor3ane ke lie patthara cAhiye merI taraha na to tumhArA pariveSTita karate haiN| sundara zarIra hai aura na mere sadRza tumhAre meN| komltaa| mere meM to madhura rasa kA sAgara hI kisAna ne kahA -tumhArI rakSA ke lie laharA rahA hai| mere sAtha tumhArI kahA~ tulanA ho mujhe yahI upAya apanAnA par3a rahA hai| sakatI hai ? nAriyala ne zAnta vANI meM kahA-bahana ! 10 eka vRddha ne bAlaka se kahA--maiM terI masto - ko dekhakara hairAna huuN| tere meM se kucha mastI mujhe tumheM itanA ghamaNDa nahIM karanA cAhiye / mere zarIra bhI de de| kA koI bhI avayava nirupayogI nahIM hai / merI jaTAoM se yogI-gaNa apanA Asana banAte haiM to bhogI -bAlaka ne kahA-Apa bhI mere sadRza gaNa bhI sophAseTa jaise aneka AsanoM meM inakA upayoga karate haiN| merI jaTAe~ malina bartanoM ko bhI cintAmukta aura sarala bana jAiye, ApameM mastI nirmala banAtI haiM tathA inakA upayoga aneka auSadhiyoM svataH A jAyagA / meM bhI hotA hai aura merI khopar3I pAtra banakara anekoM vRddha ne eka medhAvI chAtra se kahA-tU jise ko jIvanadAna detI hai| merA pAnI rugNa vyaktiyoM par3hatA hai, usakA artha bhI nahIM jAnatA tathApi tujhe ko svastha banAne meM sakSama hai / merA gadAbhAga mastiSka kI zakti ke lie upayogI hai aura merA pATha yAda kasa rahatA hai| tela khAne aura lagAne ina donoM meM upayogI hai|| bAlaka chAtra ne kahA-maiM kevala zabda paka___ vyakti kA mahattva rUpa ke kAraNa, nahIM, guNoM r3atA haiM para Apa zabda aura artha donoM pakar3ate haiN| isa ke kAraNa hotA hai / bahana ! tumhAre se to madirA duvidhA ke kAraNa Apako smaraNa nahIM rahatA hai taiyAra hotI hai jo samajhadAra vyakti ko bhI pAgala kyoMki kahA bhI hai ki 'duvidhA meM donoM gaye, mAyA banA detI hai| milI nA rAma / ' drAkSA cupa hokara sunatI rhii| bAlaka ko upAlambha dete hae prapitAmaha 0 eka yuvaka ne nanheM bAlaka ko kahA--tU ne bAlaka se kahA-kisI vastu ko prApta karane ke kitanA bhAgyazAlI hai, jo tujhe yuvatiyAM goda meM lie tU kitanA rotA hai, kitanI haTha karatA hai aura lene ko lalakatI haiN| tujhe pyAra karane ko chaTa- phira kucha samaya ke bAda usa vastu ko jahA~-tahA~ paTAtI hai| para merI ora to AMkha uThAkara bhI pheMka detA hai| tujhe vaha vastu smaraNa bhI nahIM nahIM dekhtii| rhtii| 224 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana www.jaineestore Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana gantha AHARHAALLLLLLLLLLLLLLH M ___ bAlaka ne kahA- hamArA mastiSka kisI bhI milUMgA to tumhArA vAstavika svarUpa ojhala nahIM vastu ko pakar3akara nahIM rakhatA / hama paraspara cAhe hogaa| kitane bhI lar3aleM kintu kucha samaya bAda hamArI pAnI ne kahA-milAvaTa to Akhira lar3AI mitratA meM badala jAtI hai| hamAre meM jo milAvaTa hI hai| vaha vikRti hI paidA karatI hai| anAsakti hai vahI to hamArI mastI kA kAraNa hai| jo prakRti meM Ananda hai vaha vikRti meM nhiiN| - eka jijJAsu ne pUchA-Ananda kahAM hai ? - agni jala rahI thii| eka vicAraka udhara / maiMne kahA-Ananda tumhAre andara hI hai para tuma se nikalA usane kahA-tU sabhI ko jalAtI hai use bAhara DhUr3ha rahe ho isIlie vaha prApta nahIM ho phira bhI tujhe pAvaka kahA jAtA hai, kyoM? rahA hai| darpaNa meM pratibimba dikhAI detA hai para agni ne adhika prajvalita hote hae usameM vaha vyakti nahIM hotA vaise hI bhautika padArthoM kahA-mAnava jise pavitra nahIM kara sakatA use maiM meM Ananda to dikhAI detA hai para hotA nhiiN| pAvana banAtI hU~ isIlie merA nAma pAvaka hai| TyUbalAiTa kA prakAza jagamagA rahA thaa| tAlAba ne bahuta hI duHkhI hokara kuMe se usane sagarva maNi se kahA-terA prakAza bahata hI kahA-hama to sUkha cuke haiM para tumhAre meM abhI manda hai para merA prakAza kitanA teja hai ! phira bhI pAnI lahalahA rahA hai| mere se terI adhika kImata kyoM? kae ne kahA- tumhAre meM pAnI bAhara se maNi ne kahA-tuma dUsaroM ke balabUte para __ AtA hai jabaki mere meM pAnI andara se hI phUTatA prakAza phailA rahI ho, tumhArA svayaM kA prakAza hai / maiM pradarzana nahIM karatA jabaki tuma itanA nahIM hai jabaki maiM svayaM prakAzita huuN| pradarzana karate ho ki dekhane vAlA cakita ho jAtA __ dUsaroM ke AdhAra para panapane vAlA kA hai| vaha samajha nahIM pAtA ki tumhAre meM kitanA kImata kama hI hotI hai| jala bhaMDAra hai ? tumhAre meM vistAra hai para gaharAI samAcAra patra ko par3hane ke pazcAta pAThaka nhiiN| jabaki mere meM vistAra nahIM gaharAI hai| ne use raddI kI TokarI meM pheMkate hue kahA-terA jahAM gaharAI hotI hai vahAM agAdhatA hotI hai| jIvana kitanA choTA-sA hai, par3hane ke bAda terA garajatI aura uphanatI huI nadiyoM ne samudra mUlya hI nhiiN| se kahA-hama itanI sArI nadiyAM tumhAre meM mila samAcAra patra ne kahA-re pAThaka ! sabhI jAyeMgI to koI khatarA to nahIM hogA tumheM / tuoM kA mUlya samaya para hI hotA hai| sAgara ne nadiyoM ko svayaM meM samAhita zarabata ne pAnI se kahA-cadi maiM tujha meM / karate hue kahA-khatarA kSudra ko hotA, hai ananta mila jAU~ to tumhArA mUlya kaI gunA bar3ha ko nhiiN| jaayegaa| pItala ne sone se kahA-merA aura pAnI ne kahA-tumhAre milane se merA / tumhArA raMga eka sadRza hai-tuma bhI pIle ho to maiM mUlya to bar3hegA para merA vAstavika svarUpa naSTa ho bhI pIlA hU~ phira samajha meM nahIM AtA ki tumhAre jaayegaa| aura mere mUlya meM itanA antara kyoM ? pAsa hI meM barpha par3A huA thA, usane sone ne kahA-jarA-sI coTa lagate hI tuma | kahA-maiM to tumhArA sajAtIya hU~, maiM jaba tumhAre meM dhvani karane lagate ho jabaki maiM coTa sahana karake iiiiiiiii. cintana ke sUtra : jIvana kI gahana anubhUti | 225 www.jaineli + ++ Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pArana puNyavatA Abhanandana gantha# bhI mauna rahatA hU~ / saMsAra meM vAcAloM kI kImata kaThora bana jAU~ to prANiyoM kA jIvana dUbhara ho sadA kama hotI hai / adhika bolane vAlA AbhUSaNa- jaaygaa| pAyala, pairoM meM sthAna prApta karatA hai aura mauna -parvata ne eka bAra pRthvI se kahA-jarA rahane vAlA bora sara para gUMthA jAtA hai| mUlya mujhe dekho ! mere para umar3a-ghumar3a kara bAdala Ate rUpa-raMga se, nahIM guNoM se AMkA jAtA hai| haiM aura ve hajAra-hajAra dhArA ke rUpa meM barasate haiM 0 kAlA-kalUTA koyalA apane badarUpa raMga para para maiM apane pAsa pAnI ko saMgraha karake nahIM AMsU bahA rahA thA / eka santa udhara se niklaa| rakhatA / idhara pAnI AtA hai udhara meM hajArausane koyale se kahA- kyoM citita hai ? maiM tujhe hajAra hAthoM meM bA~Ta detA hai| maiM cAhatA hai ki janaaisA upAya batAtA hU~ jisase terA rUpa nirUpa jana kA kalyANa ho / para tU to jitanA bhI pAnI jAyegA aura tU sone kI taraha camakane lgegaa| prApta honA hai use kaMjUsa kI taraha apane pAsa * koyale ne gir3agir3Ate hue kahA-bhagavana ! jamA kara letI hai| mujhe vaha upAya avazya btaaiye| maiM apane rUpa ko pRthvI ne kahA-vatsa parvata ! sAmarthyavAna vyakti nikhAranA cAhatA hU~ / santa ne kahA agni ke saMsparza kA tyAga hI saccA tyAga hai| jise tU tyAga kaha se tU camacamAtA huA aMgArA bana jaayegaa| tere rahA hai vaha tyAga nahIM hai tyAga kA upahAsa hai / merA meM adbhuta parivartana ho jaayegaa| koyale meM agni saMgraha bhI svayaM ke lie nahIM para ke lie hai| snAna kara apane ko tejasvI banA liyaa| D makkhana nikale hue dUdha ne chAcha se kahAkheta lahalahA rahe the| lahalahAte hue khetoM logoM meM buddhi kA abhAva hai jo bhojana ke bAda ko dekhakara sar3aka IrSyA se kur3hane lgii| use lagA tumheM pIte haiM / aba tumhIM batAo ki mere meM aura ye kheta merA upahAsa kara rahe haiN| ataH usane khetoM tumhAre meM kyA antara hai? ko.lalakArate hue kahA-tuma asabhya ho isIlie chAcha ne kahA-makkhana nikalane para bhI isa taraha jhUma rahe ho para tumheM patA nahIM, tumhAre tumhAre meM pAcana guNa kA abhAva hai aura mere meM nIce kitanA kUr3A karakaTa hai, gandagI hai / mujhe dekho pAcana guNa hai jisase loga mujhe pInA pasanda maiM kitanI svaccha huuN| kaNa mAtra bhI dhUla mere zarIra karate haiN| para nahIM hai| cAhe kitanI bhI varSA ho! AMdhI yAra ] eka bhakta ne pahu~ce hue sAdhaka se pUchA .. , naphAna Aye! mere para na kIcar3a hotA hai aura na japa aura tapa meM kauna bar3A hai ? japa karanA acchA vAsa ho ugatA hai| para tuma to jagalA haa| kaiyA nA karanA vijJAna ke camacamAte yuga meM AuTa oNpha eTIkeTa sAdhaka ne kahA-japa bar3A hai| japa meM out of etiquette) hai tumhArA yaha jIvana / isa tapa svataH A jAtA hai para tapa meM japa AtA bhI lie tumheM mere jIvana se preraNA prApta kara apane hai aura nahIM aataa| isIlie 'japAtsiddhirjajIne ke DhaMga meM parivartana karanA caahie| pAtsiddhirjapAtsiddhirna saMzayaH' kahA gayA hai| | kheta ne kahA-jise tuma gaMdagI kahatI ho ] bhISma grISma ke tApa se tApita mAnava ne vaha gaMdagI, jindagI hai / yadi koI cAhe ki tumhAre babUla ke vRkSa ke nIce vizrAnti ke lie zaraNa lii| ra anna paidA kiyA jAe to kadApi yaha saMbhava babUla ne tIkSNa zUloM se usakA svAgata kiyaa| nahIM hogaa| dUsaroM ko jIvana pradAna karane ke lie pathika ne zUloM kI vedanA se vyathita hote hae apane ko kaSTamaya jIvana jInA par3e to ghabarAnA kahA-kyA isa prakAra zUloM se svAgata karanA nahIM caahie| yadi maiM tumhArI taraha svaccha aura zobhAspada hai ? 126 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha H E RITERTREEEEEEEEEEEETIRTHHHHHHHHHHHiiiiiiiiiiiiiiiiiiHHHHHHHHHERE babUla ne kahA-maiM phUla kahA~ se lAU~ ? jisake to mircI usameM se tIkhA rasa letI hai| gulAba pAsa jo vastu hotI hai usI se to vaha svAgata ketakI kevar3A ke puSpa usameM se saurabha lete haiM to karatA hai| pyAja aura lahasuna usameM se durgandha grahaNa karate haiM / yadi vastra para kIcar3a yA anya kisI vastu kitanI hI vastue~ svayaM ke ghara meM zobhA pAtI kA dAga laga gayA hai to usakI upekSA na kI jAe haiN| ghara kA parityAga karane para unakI kiMcitta mAtra zIghra dhokara usa dAga ko miTA denA cAhiye / yadi bhI kadra nahIM rhtii| jaise muMha meM dAMta kI zobhA jarA-sI upekSA kI gayI to vaha dAga sadA ke lie hotI haiM aura sira para keza kI aura hAtha meM nAkhuna apanA sthAna banA legA vaise hI pApakRtya kA dAga kI jaba ve svasthAna se bhraSTa ho jAte haiM to kahIM para lagane para usI kSaNa AlocanA aura prAyazcitta kara bhI unakI kadra nahIM hotii| zuddhikaraNa kara lenA cAhiye / maiM bAda meM prAyazcitta kitanI hI vastue~ aisI hotI haiM jinakI svaghara kara lUgA isa prakAra upekSA karane se vaha doSa sthAyI meM pUcha nahIM hotI kintu dUsare sthAna para jAte hI ho jAtA hai| aise kAryoM ke lie bhagavAna mahAvIra unakI gaurava-garimA bar3ha jAtI hai jaise hIre, panne, ne kahA hai-samayaM goyama ! mA pmaaye| eka kSaNa mANika, motii| jaba taka khadAna meM par3e rahate haiM mAtra kA bhI pramAda na kro| taba taka unheM koI pUchatA hI nahIM hai para jaba ve he ! yuvaka ! tU bhArata kA bhAgya-vidhAtA svasthAna chor3akara jauharI ke pAsa pahu~cate haiM to hai / AdarzoM ke prati tere mana meM gaharI AsthA honI unakA mUlya bar3ha jAtA hai| caahie| tujha pUrNa kartavyaniSTha honA caahie| kitanI hI vastue~ aisI hotI haiM jo apane sthAna digbhrAnta mAnava kI taraha nhiiN| para bhI zobhA pAtI haiM aura svasthAna choDane para bhI pariSkAra se vastu meM nikhAra A sakatA hai unakI mahattA nyUna nahIM hotii| phUla TahanI para bhI para prakRti meM parivartana nahIM kiyA jA sktaa| zobhA pAtA hai aura TahanI se pRthaka hokara bhI vaha kASTha zilpI raMde se kASTha ko cittAkarSaka banA mAnava kA zRMgAra bana jAtA hai| sakatA hai kintu candana ke rUpa meM use badala nahIM mAnava ko isa prakAra kA kArya karanA sktaa| cAhiye jisa kArya ke karane ke pazcAta pazcAttApa na jina sAdhakoM kA Antarika jIvana sabala ho| isa prakAra bolanA cAhiye jo svayaM ko nahIM hotA ve anukUla aura pratikUla donoM hI pari- Anandita kare aura dUsaroM ko bhii| jisa pravRtti se sthitiyoM se prabhAvita ho jAte haiN| anukUla pari- dUsaroM ke antarmAnasa meM klaiza paidA hotA ho usa sthiti unameM ahaMkAra paidA karatI hai to pratikula prakAra ke kArya na karanA hI zreyaskara hai| paristhiti unameM krodha ko ubhAratI hai| jinakA gaharAI se cintana ke pazcAt jo zabda svAsthya durbala hotA hai unheM jarA-sI ThaNDI havA nikalate haiM ve mUlyavAna hote haiM / hIre-panne, mANikalagI nahIM ki jukhAma ho jAtA hai aura jarA-sI motI, ratna atyadhika anveSaNA ke pazcAt hI prApta garma havA se lU laga jAtI hai| hote haiM isIlie unakA mahatva hai| ] vyakti meM jitanI yogyatA hogI utanI rabara jyoM-jyoM khIMcA jAtA hai tyoM-tyoM aura vaisI vastu vaha grahaNa kara skegaa| pRthvI sarva- vaha bar3hatA to jAtA hai para vaha kamajora ho jAtA rasA hai| aMgUra kA paudhA usameM se madhura rasa grahaNa hai| khIMcA-tAnI se vastu bar3ha sakatI hai para jo karatA hai, nimbU usameM se khaTTA rasa grahaNa karatA hai, usameM sAmarthya hotA hai vaha naSTa ho jAtA hai| cintana ke sUtra : jIvana kI gahana anubhUti 227 www.air Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . .... ........ O m sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha - anagar3ha patthara mana ko bhAtA nahIM kintu kitane hI mAnavoM kI yaha zikAyata hai ki cikanA aura camakadAra patthara mana ko lubhAtA hai| ve sadA-sarvadA prema kA amRta bAMTate rahate haiM kintu anagar3ha jIvana kisI ko AkarSita nahIM kara sktaa| unheM premAmRta ke badale dvaSa kA jahara hI prApta sneha aura sadbhAvanA se yukta jIvana hI dUsaroM ke hotA hai| mana ko lubhAtA hai, mana ko haratA hai| dAvAnala ko zAnta karane ke lie kucha kumbha mAnava ko apanI jhaThI prazaMsA bhI pasanda pAnI paryApta nahIM hotA, usake lie AvazyakatA hai aura saccI nindA vaha sunanA bhI pasanda nahIM hotI hai hajAra-hajAra dhArAoM ke rUpa meM barasane karatA isalie kisI kI nindA na karo aura kisI vAle pAnI kii| ko prasanna karane ke lie vyartha kI prazaMsA bhI na kro| vipadA mAnava ko naI dRSTi detI hai| sardI, prazaMsA ko sunakara vaha vyakti gumarAha ho jAyegA garmI aura varSA se yadi mAnava vyathita na hotA to aura sAtha hI vaha prazaMsA AtmavaMcanA bhI hai| guNI bhavya bhavanoM kI sudIrgha paMktiyA~ jagamagAtI nhiiN| ke guNoM kA saMkIrtana karanA guNAnurAga kA pratIka hai| calane se mAnava klAnta na hotA to tIvragAmI vAhanoM kA AviSkAra na hotaa| yadi bhakha use 7 ajJAnI aura jJAnI meM yaho antara hai ajJAnI dUsaroM kI nindA aura apanI prazaMsA sunakara pIr3ita na karatI to khetI, vyApAra, vyavasAya Adi vikasita na hote| sabhyatA nahIM panapatI aura khuza hotA hai to jJAnI svayaM kI nindA aura dUsaroM kI prazaMsA sunakara prasanna hotA hai| donoM meM apanI karmayuga kA prArambha nahIM hotaa| aura parAI kA hI bheda hai / 0 kitane hI vyaktiyoM kA cintana hai ki sabhI ke sAtha eka sadRza vyavahAra honA caahiye| phira prazaMsA sunakara mAnava andhA bana jAtA hai| bhale hI vaha dhanavAna ho yA nirdhana, buddhimAna ho yA use cintana karane kA avakAza nahIM rahatA / para buddha / kyoMki mAnava-mAnava eka hai| AlocanA sunakara mAnava udvigna to hotA hai aura para unakA cintana gaharAI ko lie hue nahIM / usake pratikAra hetu prayatna bhI karatA hai kintu usake samAna jAti hone se vyaktitva meM nikhAra nahIM muMde hue netra udghATita ho jAta haiM aura vaha sammala AtA / hIre, panne, mANaka, pukharAja nIlama Adi jAtA hai| patthara hI hote haiM para ve apane guNoM ke anurUpa Adara vAsanA ke bIja bahuta hI bArIka hote haiN| pAte haiN| jo bar3e-bar3e sAdhakoM ko bhI dikhalAyI nahIM pdd'te|| ] mAnava kI tIna avasthAe~ haiM-bAlyAvasthA ve socate haiM hamAre mana kI bhUmi bilkula sApha hai yuvAvasthA aura vRddhAvasthA / bAlyAvasthA meM capalatA para unheM patA nahIM ki vAsanA ke bIja bhI ghAsa ke / hotI hai, yuvAvasthA meM joza hotA hai aura vRddhAbIja kI taraha hote haiM jo anukUla pavana aura varSA vasthA meM hoza hotA hai| bAlaka nizcita hotA hai, hote hI uga Ate haiN| ata. sAdhaka ko satata sAva yuvaka kartavya parAyaNa hotA hai aura vRddhatva meM anudhAna rahanA caahie| bhava kA amRta hotA hai| / pratyeka mAnava ke pAsa mana hai| mana hone / bAlaka kArya karane ke pUrva aura pazcAt para bhI pratyeka mAnava manasvI nahIM hai| sabhI mahi- socatA nahIM, yuvaka joza meM kArya kara letA hai lAoM ke aMga to hote haiM para sabhI mahilAe~ aGganA usake pazcAt socatA hai kintu vRddha kArya karane ke nahIM hotii| pUrva socatA hai aura phira karatA hai / 228 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana www.jained Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha -samaya rabara nahIM hai jo khIMcane se lambA ho kA kAma hai| dUsaroM ke lie svayaM khatare ko mola aura khicAva kama hone para pUrvavat ho jaay| letA hai isIlie use Age sthAna milatA hai| __ samaya saritA kI sarasa dhArA hai jo satata Aja ke netA Age baiThanA pasanda karate haiN| ve apane lakSya kI ora bar3hatI rahatI hai kintu pIcha abhinetA kI taraha pArTa to adA karate haiN| kintu nahIM mudd'tii| vAstavikatA ke abhAva meM saphala nahIM ho paate| samaya kapUra kI bhAti hai jo jarA-sI asAva- sacce netA bano, abhinetA nhiiN| dhAnI se naSTa ho jAtA hai| yadi tumane samaya kA cAlaka kA asaMyamI honA khataranAka hai / sadupayoga kiyA to samaya tumhAre lie varadAna rUpa usake hAtha sTeriMga para, paira braka para aura A~kheM siddha hogA / yadi samaya kA durupayoga kiyA to vaha mArga para lagI rahanI cAhiye / AMkhoM ke saMketa para abhizApa siddha hogaa| isIlie kahA hai ki samaya hI hAtha aura paira kArya karate haiM ! yadi AMkhoM ke buddhimAnoM kA dhana hai-Time is money / saMketa kI hAtha-paira eka kSaNa bhI upekSA kareM to tumhAre bhavya bhavana ke dvAra para yadi koI khatarA usI samaya upasthita ho jAyegA / jo vyakti vyakti gandagI phailAtA hai / kyA usa vyakti ko tuma patha pradarzaka ke saMketa para kArya karatA hai, vahI vahA~ para biThAye rakhanA pasanda karoge ? vahA~ se use buddhimAna hai| dhakela doge ? bure saMkalpa-vikalpa tumhAre mana-mandirA cAhe kitanA bho mahAna vyakti kyoM na ho? ko apAvana kara rahe haiN| kyA kabhI tumane udhara bhI yadi vaha bhI asamaya meM AtA hai, usakA Agamana dhyAna diyA hai ? Adara kI nigAha se nahIM dekhA jAtA / megha paropa7 jaba gRha-svAmI kharrATe bharatA hai taba taskara kara kArI hai para vaha binA Rtu ke barasatA hai to dhana kA apaharaNa kara lete haiM vaise hI jaba AtmA logoM ko asuhAvanA lagatA hai| prasupta hotI hai taba vikalpa-saMkalpa rUpI taskara [] sahayoga ke kAraNa nanhA vyakti bhI mahAna Atma dhana kA apaharaNa kara lete haiM / bana jAtA hai| nanhA sA nAlA anya kSudra nadiyoM ke jIvana eka maMjila hai| maMjila taka pahu~cane / sahayoga ko pAkara virATa nadI kA rUpa le letA hai| anukula sahayoga gati meM pragati pradAna meM aneka ghumAva aura utAra car3hAva Ate haiN| jo karatA hai| utAra-car3hAva aura ghumAva ko nihArakara bhayabhIta hokara ruka jAtA hai| vaha lakSya para nahIM pahu~cA mahAna vyakti apane dhyeya kI ora niraMtara sktaa| smaraNa rakho, ananta AkAza meM ur3Ana bar3hanA jAnate haiN| ve dUsare ke sahayoga kI pratIkSA bharane vAle vimAna ko bhI car3hAva, utAra, ghumAva nahIM karate para unakI karttavya parAyaNatA para mugdha khAnA hI par3atA hai phira tU kyoM cintita ho rahA hai ? hokara guNajJa vyakti unake pIche cala par3ate haiN| mAnava kA pratyeka kadama bAdhAoM aura vaMcikAoM se svatantratA saMgrAma meM rASTrapitA mahAtmA gAMdhI ke vaMcita nahIM para hareka kadama para bAdhAe~ SaDyantra kara pIche bhArata kA prabuddha varga cala par3A thaa| A juTI hoMgI aisI kalpanA karanA hI sabase bar3I jo vastu parizrama se prApta hotI hai, usameM bAdhA hai| mAdhurya hotA hai / usakA mUlyAMkana hotA hai / kintu netA vAhana cAlaka ke sadRza hotA hai jo binA zrama se prApta vastu kA vAstavika mUlyAMkana sadA Age kI sITa para baiThatA hai aura pIche baiThane nahIM hotA / yahI kAraNa hai prAyaH dhanavAnoM kI vAloM kA mArgadarzana karatA hai / Age baiThanA khatare santAna AvArA hotI hai / cintana ke sUtra : jIvana kI gahana anubhUti | 226 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + +++ + + i n e ........ HHHHHHHHHHHHHHRRRRRRR .............. sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha 0 bAlaka sneha cAhatA hai| yuvaka barAbarI rahI thI ki yadi maiM apanI bahana se na ulajhI hotI kA sneha sAthI cAhatA hai aura vRddha vinIta vyakti to merI yaha dayanIya sthiti na hotii| cAhatA hai jo usakI bAta svIkAra karatA ho| eka kisAna ne apanI paropakArI manovatti ataH bAlaka ko sneha se jIto, yuvaka ko mitratA kI zekhI baghArate hae kahA-dekho bailo ! maiM khetI se jIto aura vRddha ko vinaya se jiito| meM se kitanA alpAMza anna grahaNa karatA hU~ aura dIpaka kA kArya patha ko dikhAnA hai para sArA ghAsa to tumhAre lie chor3a detA huuN| patha para calane kA kArya pathika kA hai| zAstra aura raMbhAte hue bailoM ne kahA-kisAna bandhu ! tuma sadguru kA kArya hai jIvana kI vAstavikatA ke saMda- pakke svArthI ho| vyartha kI bAte banAne se kyA rzana karavAnA kintu usakA AcaraNa karanA sAdhaka lAbha ? yaha hamArA parama saubhAgya hai ki mAnava kA kArya hai / yadi sAdhaka digdazita mArga kA anu- ghAsa nahIM khaataa| yadi mAnava ghAsa khAtA hotA to saraNa-AcaraNa na kare to usameM sadguru kA kyA pazuoM ko bhUkhe hI maranA pdd'taa| doSa ? eka dina mAnava ne gAya se kahA-tU mAtA eka dina maiMne chatrI se pUchA-tu itanI tanI hai| maiM terI sevA karanA cAhatA hU~ isalie ghara para haI kyoM rahatI hai ? usane dhIre se kahA---kya cala / patA nahIM ki maiM apane Apako sadA sameTe hue gAya ne apane sira ko hilAte hue kahA-t rakhatI hU~ para pratipakSiyoM se mukAbalA karane ke lie merI kyA sevA karegA? tU to pakkA svArthI hai / tu to binA tane kAma nahIM ho sakatA / maiM socane mere baccoM ko bhUkhe mArakara dUdha chIna legaa| kyA yahI hai terI sevA ? mAnava niruttara ho gyaa| lagI vastutaH chatarI kI bAta satya hai| eka dina jhAr3a apane vikaTa bandhana se Uba mila danAdana cala rahI thii| cimanI ne dekhA, maiM sabase bar3I haiN| jitanI bhI mazIneM haiM ve gayA aura socane lagA ki bandhana to kArAgRha ke merI caraNopAsikA haiM kintu yaha AkAza mere se sadRza hai ataH maiM isa bandhana se mukta ho jAU~ ! aura bhI Upara hai| maiM isa svaccha AkAza ko dhue~ se vaha bandhana se mukta hone ke lie chaTapaTAne lgaa| kAlA banA dUMgI tAki yaha bhI yAda rakhegA ki ___ mAlika ne chaTapaTAte hue jhAr3a se kahA-tU kisI se pAlA par3A thaa| bandhana se mukta to honA cAhatA hai para yAda rakha ki| AkAza ne maMda muskAna bikherate hue kahAbandhana se mukta hone para jo terI garimA hai vaha naSTa / tU mujhe kyA kAlA banAyegI ? mere para tere dhue~ kA ho jaayegii| bandhana meM baMdhakara ta kacarA sApha karatI - koI asara nahIM hogA para terA muMha to avazya kAlA hai para bandhana se mukta hote hI tu svayaM kacarA bana ho jaaegaa| jaayegii| Thumaka-Thumakakara pavana cala rahA thaa| pataMga ananta AkAza meM pataMga ur3Ana bhara rahI thii| anaMta AkAza ko nApa rahI thii| usakI dRSTi yakA dUsarI pataMga usakI U~cI ur3Ana nahIM dekha skii| yaka Dora para gii| usane napharata kI nigAha se vaha IrSyA se jala utthii| vaha use girAne ke lie Dora kI ora dekhA aura kahA-mere kAraNa tujhe bhI usase ulajha par3I, para vaha svayaM hI kaTakara nIce anaMta AkAza kI yAtrA karane kA suhAvanA-suavagira pdd'ii| jo dUsaroM ko girAnA cAhatA hai usakA sara milA hai| svataH patana ho jAtA hai| pataMga kI bAta sunakara Dora kahA~ cupa baiThane giratI huI pataMga A~sU bahA rahI thI aura soca vAlI thI, usane muskarAte hue kahA-bhaiyA ! tumane 230 tRtIya khaNDa : kRtitva darzana 23AESAMRAKARIRAMPANCE/Y Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nandana granya bhI khUba kho| tuma mere kAraNa ho to itane U~ usake ho / phira mujhe hI kahate ho ki tuma mere kAraNa saira kara rahI ho / yaha kahA~ kA nyAya hai / pataMga ur3Ane vAle ne kahA- Apa Apasa meM vivAda na kreN| eka-dUsare ke sahayoga ke kAraNa hI Apa donoM U~ce uTha sake ho / yadi donoM ne paraspara vivAda kiyA to donoM kA hI patana nizcita hai / patte TahanI se TUTakara nIce gira rahe the / unhoMne pavana ko upAlambha dete hue kahA - tuma bhI bar3e vicitra prakRti ke dhanI ho / bAlyakAla meM tumane hameM pyAra se sahalAyA thA, yuvAvasthA meM hamAre sAtha kIr3A ko thI aura aba vRddhAvasthA meM jIvanadAna dene ke sthAna para hameM nIce girA rahe ho ! pavana ne kahA- saMsAra kI yahI rIti hai / jaba svayaM meM zakti hotI hai to pratikUla sthiti bhI anukUla lagatI hai / zaktihIna vyakti prema se sahalAne para bho pIr3ita ho jAtA hai / jinameM zakti kA abhAva hai ve mUla se cipaka kara nahIM raha sakate / 7] vANI kI coTa tana na para lagakara hRdaya para lagatI hai / vaha coTa itanI gaharI hotI hai ki yakAyaka miTatI nahIM / hA~, yadi koI aparAdha svIkAra kara le to usakA darda kama ho jAtA hai / apane hI muMha se apanI prazaMsA zobhAspada nahIM hai / hameM dUsaroM kI prazaMsA karane kA adhikAra hai kintu dUsaroM kI nindA karane kA adhikAra nahIM hai / svayaM ke duSkRtyoM kI nindA karanA pApa mukti kA upAya hai jabaki dUsaroM kI nindA karanA pApa upArjana kA sAdhana hai / ] bhASA cAhe kitanI bhI muhAvaredAra prabhAvapUrNa aura lacchedAra kyoM na ho ! para usakA asara taba taka nahIM hotA jaba taka usameM vicAroM kI maulikatA na ho| kyA kabhI bAhya zArIrika saundarya prasAdhanoM se zArIrika saundarya kI vRddhi ho sakatI hai ? vAstavika saundarya ke abhAva meM vaha kRtrima sondarya kevala upahAsa kA pAtra banatA hai | dharma ke nAma para apanA prabhutva sthApita karane vAle mAyAcAra meM lipta haiM / sattA aura zakti ke atyAcAra meM mazagUla haiM / sahAre jIne vAle vyavasthA aura jana sevA kI Ar3a meM palane vAle bhraSTAcAra meM AkaNTha DUbe haiM / vAle dhana, yauvana kI vAsanA kA khulA khela racane ke daladala meM phaMse durAcAra haiM / hue [] jisa mAnava ke AvAra aura vicAra zuddha nahIM hote vaha kisI bhI jAti kA kyoM na ho, vaha kAphira hai / grAmophona rikArDa meM saMgIta kI madhura dhvani hotI hai, tiloM meM tela hotA hai, dUdha meM ghRta hotA hai| vaise hI jIvana meM sadguNa hone cAhie, tabhI usakI kImata hai / pAla kI sahAyatA se naukA aura dharma kI sahAyatA se mAnava pAra ho jAtA hai / D pAnI ke vinA machalI duHkha pAtI hai vaise hI mAnava jJAna ke binA dukhI hotA hai / [] cAMdanI ke divya Aloka meM tAjamahala camaka uThatA hai vaise hI svaprakAza se jIvana Alokita hotA hai / 1] prema hI prasannatA meM pariNata hotA hai / sAbuna se kapar3A dhoyA jAtA hai usase raMgA nahIM jaataa| raMga se kapar3A raMgA jAtA hai, dhoyA nahIM jaataa| vaise hI sAdhanA se antaHkaraNa zuddha hotA hai aura zuddha antaHkaraNa meM jJAna pradIpta hotA hai / talavAra kI dhAra kI taraha buddhi tIkSNa honI caahie| jisase jJAna upalabdha ho sake / + X X cintana ke sUtra : jIvana kI gahana anubhUti 231 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha || / gajAnana ke sUMDa hotI hai vaha sUMDa viveka talavAra ke ghAva se khUna bahAtA hai / vaira ke ko pratIka hai isIlie vaha samRddhi kA adhiSThAyaka jahara se khUna jalatA hai| mAnA hai| - prema dAmpatya jIvana kA sAra hai| moha [] kAna hone para bhI jisameM jJAna nahI hai dAmpatya jIvana kA bhAra hai| vaha bahare se bhI gayA bItA hai| vaha andara meM utara 7 Dibbe para likhA rahatA hai yaha janAnA hai, kara antarnAda nahIM suntaa| mardAnA hai para TikaTa para nahIM likhA rahatA hai vaise 7 vyartha kA vArtAlApa vilApa ho jAtA hai hI zarIra janAnA aura mardAnA hai, AtmA nhiiN| vaha paraspara milApa nahIM hone detaa| / / tAra se bijalI zahara taka pahu~catI hai| jaba taka nadI sAgara meM nahIM milatI taba vaise hI mahApuruSoM vicAroM kA Aloka janatA taka taka vaha zAnta nahIM hotii| pahu~catA hai| [] ghar3A naSTa hone para bhI miTTI naSTa nahIM anna ke kaNa, samaya ke kSaNa aura tallIna hotI / mAnava kA dehAnta hone para bhI usakA ama- mana ye tInoM aparva dhana hai| tAza aura sinemA meM ratva naSTa nahIM hotaa| tathA gande sAhitya ke par3hane meM samaya kA nAza - Alasya arasa hai usase jIvana rasa rahita karanA jIvana kA hrAsa hai| bana jAtA hai| 0 pApa chupAne se kabhI bhI chipatA nahIM, - jo vyakti satat bhaviSya kI cintA karatA aura prakaTa karane se pApa rahatA nhiiN| ataH pApa rahatA hai aura bhUtakAla kA bhUta use saMtRpta karatA ko prakaTa kara do jisase saMtApa nahIM hotaa| rahatA hai vaha vartamAna meM AnandapUrvaka jI nahIM sonA pramAda hai aura jAganA pramoda hai / sktaa| 0 bartana yadi garama hai to vaha saMDasI se 0 dharma AcaraNa kA viSaya hai uccAraNa kA uThAyA jAtA hai vaise hI saMsAra meM viveka se rahanA nhiiN| vastutaH antaHkaraNa kI zuddhi dharma hai bAhya- caahie| zuddhi zrama haiN| 0 mAnava kA jIvana pula kI taraha hai, pula - saMgIta aMtaraMga bhAvopalabdhi kI abhi- rukane ke lie nahIM hotA. pAra utarane ke lie vyakti hai| hotA hai| binA AcaraNa ke kevala bauddhika jJAna suga- - jisake antarmAnasa meM zraddhA kA Adhipatya ndhita 'zava ke sadRza hai| hai vahAM para patthara bhI bola sakatA hai aura jahAM jisakA antarmAnasa AtmajJAna kI saurabha para zraddhA kA abhAva hai vaha bolatA huA bhI patthara se surabhita hai vahI santa hai| ke sadRza hI hai| ] koI vyakti sira kA bhAra kandhe para rakha vAtsalya kA prabhAva kevala manuSyoM evaM detA hai aura samajhatA hai ki maiM halkA ho gayA hU~ samajhadAra jAnavaroM para hI nahIM per3a-paudhoM aura para vastutaH vaha halkA nahIM hotA / vaise hI duHkhA vanaspati jagata para bhI acUka rUpa se par3atA hai| bhAva sukha nahIM, sukha pratIti meM nahIM prIti meM hai| paramAtmA kI zakti jitanI virATa va 0 dakSa mAnava hI lakSya ko prApta kara sakatA vyApaka hai, utanI hI vyApaka va virATa mAnavIya hai / vaha asama saMsAra meM se sama nikAlatA hai| zakti hai| 232 1 tRtIya khaNDa : kRtitva darzana www.jainelitra Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha 5 mAnava jIvana ko mahattA ke pada para pratiSThita karane vAle guNoM meM sevA eka mahatvapUrNa guNa hai / jisane svayaM apane Apako cirakAla taka Adarza paristhitiyoM meM rakhakara jJAna, anubhava, tapa ke AdhAra para viziSTa banA liyA ho, vahI vaisA upadeza dene kA adhikArI hai / [] Atma-sudhAra se Atma-sevA ke sAtha-sAtha para-sudhAra se para-sevA ke prayatna meM hI svArtha aura paramArtha kA samanvaya hai / 1] jo jitanA sahana kara sakatA hai, pacA sakatA hai, vaha utanA hI bahAdura hai, utane hI aMza se AnaMda kA upabhoktA hai / [] jo kSamAzIla hai, usake lie saMsAra meM koI zatru nahIM, bhaya nahIM, antardvandva nahIM / kSamA vizAla antaHkaraNa kI bhAvabhi- sUrya udita hotA hai / kSamA paristhitiyoM se tathA Antarika hiMsAoM se bacane tathA hiMsA kI paramparA bar3hane na dene kA uttama prayAsa hai / satya saMsAra kI sabase bar3I zakti hai / saMsAra ke samasta baloM kA samAveza satya meM ho jAtA hai / satya kA sarvAMgINa svarUpa samajhane ke lie dRSTi kA zuddha, spaSTa aura sarvAMgINa honA bahuta Avazyaka hai / vyakti hai / ! dUsare ke doSoM ke prati udAra aura sahanazIla bananA hI kSamA hai / jaise namaka kI DalI aura namaka donoM alaga-alaga nahIM hai, eka hI haiM, vaise hI sat aura satya donoM eka hI hai / kSamA sneha kI zUnyatA ko sneha se bharanA hai / [1] satu vastu satya se vyApta hai, sat meM satya otaprota hai / sat aura satya donoM meM bheda nahIM hai, kSamA evaM sneha vahI de sakatA hai, jo sva- donoM eka hI haiM / bhAva se mahAn ho samartha ho / kSamA kA zabdoccAra hI kSamA nahIM hai, apitu dUsaroM kI durbalatAoM va alpatAoM ko sneha kI mahAn dhArA meM vilIna karane kI kSamatA ko hI kSamA kahate haiM / kSamA vidheyAtmaka ahiMsA ko tIvra aura vikasita karane kA apUrva upAya hai / ] satya ko bhalI-bhA~ti samajhane ke lie manuSya ko samyagdarzana evaM samyagjJAna kI agni meM avidyA ko bhasma karanA par3atA hai, tabhI hRdaya meM satya kA [ jo svayaM tInoM kAla meM rahe jisake astitva dUsare ko apekSA na rahe, usakA nAma satya ke lie hai / [] satya svayaM vidyamAna rahatA hai, usake hI AdhAra para anya sArI cIjoM kA astitva nirbhara hai / saMsAra meM koI bhI vastu yA sthAna aisA nahIM hai jahA~ satya na ho / jisa vastu meM satya nahIM hai vaha vastu kisI kAma kI nahIM raha jAtI / satya apane Apa meM svayaM sundara hai / jagat meM satya se bar3hakara sundara koI vastu nahIM hai / cintana ke sUtra : jIvana kI gahana anubhUti | 233 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha sphuTa vicAra zikSA binA madanagaMja ke vidyAlaya meM pravacana karate hue Apane kahA--jIvana ke sAtha zikSA kA vahI sambandha hai, jaisA ki zarIra ke sAtha prANazakti kA / zikSA ke jIvana kA mUlya nahIM / zikSA se hI jIvana meM camaka aura damaka AtI hai / mAnava jAti ne jo Aja ke dina taka vikAsa kiyA hai usakA mUla zikSA hai| mAnava kI zikSAkA prArambha sarvaprathama ghara hotA hai / usake pazcAt vidyAlaya se / jaina, bauddha aura vaidika paramparA ke grantha isa bAta ke sAkSya haiM ki atIta kAla meM yahA~ para gurukuloM meM adhyayana hotA thA / nAlandA vizva vidyAlaya eka aisA vizva vidyAlaya rahA, jahA~ para cIna, jApAna, IrAna aura madhya eziyA ke anya bhAgoM se vidyArthI zikSA prApta karane ke lie Ate the aura adhyayana kara apane jIvana ko dhanya banAte the / Aja jisa prakAra ke jIvana mUlya parivartita ho cuke haiM to zikSA ke mUlya bhI parivartita ho cuke haiM / prAcInakAla meM zikSA kA AdhAra dharma aura AdhyAtma thA / para Adhunika zikSA kA AdhAra vijJAna aura rAjanIti hai / prAcIna kAla meM zikSA kA Adarza thA / baMdhanoM se vimukti to Aja zikSA kA Adarza hai svArthoM kI niyukti / pahale zikSaka kartavyapradhAna the to Aja zikSakoM meM bhI draupadI ke cIra kI taraha adhikAra lipsA bar3ha rahI hai / prAcIna yuga ke chAtroM meM viveka aura anuzAsana kI pramukhatA thI to Aja chAtroM meM uddaNDatA kA prAdhAnya hai / ve apanI zakti kA pradarzana rASTra ke nirmANa meM nahIM apitu rASTra ke vinAza ke liye kara rahe haiM / pahale vidyArthI aura adhyApakoM meM sneha aura sahAnubhUti kA prAdhAnya thA to Aja avizvAsa kA bolabAlA hai | yahI hai saMgharSa kA mUla kAraNa / mahAna vicAraka varka ne kahA- zikSA pustakoM kA Dhera nahIM hai apitu vizva ke sAtha, mAnavoM ke 234 | tRtIya khaNDa : kRtittva darzana sAtha ora jIvana ke sAtha tAdAtmya buddhi hai / eDisana kA mantavya hai zikSA mAnava jIvana ke lie usI prakAra hai, jaise saMgamaramara ke patthara ke lie zilpakalA / mahAkavi nirAlA ne spaSTa zabdoM meM kahA- saMsAra meM jitane prakAra kI prAptiyA~ haiM, zikSA una sabhI se bar3hakara hai / zikSA-jIvana vRkSa kA bIja hai / zikSA jIvana ko svAvalambI banAtI hai / jIvana ko svAzrita banAtI hai / Aja sarvatantra svatantra bhArata ke samakSa do mukhya samasyAe~ haiM / eka zikSA kI aura dUsarI rakSA kI / dasa-bIsa lAkha sainika rakSA kI samasyA ko hala kara sakate haiM kintu ajJAna ke gahana andhakAra ko naSTa karane ke lie usase adhika prayatna kI AvazyakatA hai / jisa rASTra kI prajA adhika suzikSita hogI, vaha rASTra utanA hI pragatizIla hogA kyoMki jIvana vikAsa kA AdhAra susaMskAra jIvana ko susaMskArita banAne kA kArya hai zikSA kA / zikSA ke sAtha yadi dharma kA sumela hogA to zikSA varadAna rUpa hogI / dharma zUnya vaijJAnika zikSA bhI vinAza kA kAraNa hai na vikAsa kA / zikSA hamAre mana ko vizAla banAe~, hRdaya ko virAT banAe aura hamAre AcaraNa ko pavitra kare / zikSA kevala vividha jAnakAriyoM kA Dhera nahIM hai apitu nirmala jIvana jIne kI preraNA hai / etadartha hI rASTra kavi maithilIzaraNa gupta ne likhA hai sabase prathama karttavya hai zikSA baDhAnA deza meM, zikSA binA hI paDa rahe haiM Aja hama saba kleza meM / zikSA binA koI kabhI banatA nahIM satpAtra hai, zikSA binA kalyANa kI AzA durAzA mAtra hai / jIvana aura vijJAna eka bAra cintana goSThI meM jIvana aura vijJAna ke sambandha meM vicAra carcAe~ cala rahI thIM, Apane apane vicAra prastuta karate hue kahA-- Aja kA yuga www.jainel Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha Iti vaijJAnika yuga hai, yahI kAraNa hai ki Aja kA mAnava haiN| Aja mAnava ke tana kI dUrI kama ho gaI hai| vijJAna ke parIkSaNa prastara para pratyeka vastu ko kasane lAkhoM mIla kI dUrI bhI Aja aisI pratIta hotI hai ke pazcAt use sahI mAnatA hai| jIvana kA koI ki vaha ghara kA hI A~gana hai / Aja andhakAra ko bhI kSetra aisA nahIM hai jisa para vijJAna kA prabhAva dUra karane ke lie vidya ta kA Aloka hai, pasInA na ho / khAne-pIne, uThane-baiThane meM sarvatra vijJAna kI sukhAne ke liye paMkhA hai, bhojana pakAne ke lie gaisa cahala-pahala dikhalAI detI hai| Aja mAnava kI hai, sardI se bacane ke liye hITara hai to garmI se bacane vattiyoM kA adhyayana bhI vijJAna kI dRSTi se kiyA ke lie kUlara hai / yaha hai bhautika vijJAna kI dena jAne lagA hai / mUrdhanya vaijJAnika vijJAna ke Aloka to jIvana vijJAna kI dena hai ki isa virATa vizva meM AtmA ke sambandha meM cintana kara rahe haiN| yaha meM jitanI bhI AtmAeM haiM, ve merI AtmA ke samAna satya hai ki vijJAna eka zakti hai vaha acchI bhI ho haiM / isalie mittI me savva bhUesu kA svara usane sakatI hai aura burI bhii| vaha vinAza kA pralayaMkArI balanda kiyaa| adhyAtma vijJAna jIvana jIne kI dRzya bhI upasthita kara sakatI hai| jo nitya naI naI dRSTi detA hai| yadi bhautika vijJAna kA adhyAtma sukha-suvidhAoM kA sRjana kara varadAna rUpa prastuta vijJAna ke sAtha sumela ho jAya to sneha aura sadkara sakatI hai| reDiyo, TelIvijana, vidya ta, bhAvanA kI sUra-saritA jana-jana ke antarmAnasa meM cikitsA aura kRSi Adi ke sambandha meM vijJAna ne sahaja rUpa se pravAhita ho sakatI hai / mAnava jAti para jo upakAra kiyA hai, vaha kisase chupA huA hai ? Aja mAnava ananta AkAza meM pakSI / eka dina nArI jIvana para vicAra-carcA karate kI taraha ur3Ana bhara rahA hai, sAgara meM machalI kI para rela aura kAra ke hae Apane kahA-kApayUziyasa jo cIna kA mahAn dArzanika thA usane nArI ko saMsAra kA sAra kahA dvArA sarapaTa daur3a rahA hai / yaha hai vijJAna kA cama hai| pAzcAtya cintaka kolI ne likhA hai nArI tkAra / vijJAna kA sadupayoga aura durupayoga karanA prakRti kI eka madhura bhUla hai / to mahAna cintaka mAnava kI buddhi para nirbhara hai / vijJAna kA dharma ke zeksapiyara ne nArI ko puruSa kI durbalatA kahA hai| sAtha samanvaya hogA to vaha kalyANakArI rUpa prastuta bhArata ke RSiyoM ne nArI kI mahimA aura garimA kara skegaa| kA aMkana karate hue likhA ki jisa ghara meM nArI pratyeka vastu ke do pahalU haiM usakA eka pahalU kI pajA hotI hai vahA~ devatA vAsa karate haiM "yatra zubha hai to dUsarA pahalU azubha hai| eka pahalU sat nAryastu pUjyante, ramante tatra devatA / / hai aura dUsarA asat hai ? vijJAna zubha bhI hai TopI aura mAnava bhI haiN| bhAratIya sAhitya meM nArI ke donoM rUpa hai| vaha amRta bhI hai to halAhala jahara bhI hai / Avazya- kahIM para nArI kI nindA bhI kI hai aura use katA hai usake vicArapUrvaka upayoga kii| vijJAna ke naraka kA dvAra bhI batalAyA hai / yaha nArI kA azubha dvArA mAnava nitya naye rahasyoM kA patA lagA rahA pakSa hai| jabaki nArI tapa aura tyAga kI eka hai / vaha candraloka, maMgalaloka aura zukraloka kI adbhuta pratimA hai| vaha lakSmI hai| sarasvatI hai yAtrA ke lie sannaddha hai / sAgara kI atala gaharAI aura durgA bhI hai / vaha ghara kI pratiSThA hai samAja kA meM pahu~cakara usane vaijJAnika sAdhanoM se aise rahasya sammAna hai aura rASTra kA hRdaya hai| usane apanI | prastuta kiye haiM, jo Aja taka rahasyamaya bane hue the| pratApapUrNa pratibhA aura zIla va sevA se jo Adarza nabha, jala aura thala tInoM para usake caraNa gatizIla upasthita kiye haiM ve uccatama Adarza bhAratIya - - - sphuTa vicAra | 235 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha itihAsa ke svarNa pRSThoM para camaka rahe haiM / vaidika paramparA meM gArgI ne yAjJavalkya jaise mahAmanISI ko zAstrArtha meM parAjita kiyA thA jise dekhakara rAjA janaka bhI cakita the / jaina itihAsa meM jayantI jaisI tarkazIlA nArI ne zramaNa bhagavAna mahAvIra ke sAmane aneka jajJAsAe~ prastuta kI ora bhagavAna mahAvIra ne samAdhAna diye| jaba hama use par3hate haiM to lagatA hai ki nArI meM sahaja bauddhikatA hai / usane tapa aura tyAga ke kSetra meM jo kIrtimAna sthApita kiyA hai vaha puruSoM ke lie bhI cunautI hai / jaba hama antagar3hadazAMgasUtra meM kAlI, mahAkAlI zramaNiyoM ke tapa kA jItA jAgatA varNana par3hate haiM to zraddhA se sira nata ho jAtA hai / rAjasthAna kI vIra nArI to itihAsa kA zrRMgAra hai, apanI zIla kI rakSA ke lie apane rASTra deza va kula paramparA kI rakSA ke lie unhoMne jo balidAna diyA hai usase rAjasthAna kA itihAsa Alokita hai / jhAMsI kI rAnI ne raNakSetra meM talavAra kA jo camatkAra dikhAyA kyA kabhI use vismRta kiyA jA skegaa| rAnI durgAvatI aura padminI ne apanI zIla kI rakSA ke lie jo kadama uThAyA kyA anya deza kI nAriyA~ isa prakAra kadama uThAne meM sakSama rahI hai ? kabhI nahIM, sItA, sAvitrI, damayantI brAhmI aura sundarI aisI tejasvI nAriyA~ rahI haiM jina para bhArata ko garva hai / para Aja nArI kI jo avamAnanA ho rahI hai hara, vijJApana meM nArI kA jo bhoNDA citra prastuta kiyA jA rahA hai vaha dardanAka aura zarmanAka hai| nArI nArAyaNI hai| nara meM donoM akSara hrasva hai jabaki nArI meM donoM hI akSara dIrgha haiM / nArI cAhe to saMsAra meM svarga utAra sakatI hai / use tapa aura tyAga kA jvalaMta Adarza upasthita karanA cAhie usI meM usakI garimA rahI huI hai / sAhitya aura kalA prastuta karate hue Apane kahA- mAnavIya saMskRti ke lie sAhitya aura kalA varadAna hai / sAhitya aura kalA kA paraspara ghaniSTha sambandha hai | sAhitya aura kalA aisI sundara sarasa saritAe~ haiM jo mAnava mAnasa kI bhUmi ko sarasabja banAtI haiM / atItakAla se hI mAnava jIvana kA sAhitya ke sAtha ghaniSTha sambandha rahA hai / iTalI ke mahAna cintaka sisaro ne eka sthAna para likhA hai ki sAhitya kA adhyayana yuvakoM meM cintana udbuddha karatA hai, vRddhoM kA manoraMjana karatA hai / to vibhinna vyaktiyoM ko dhairya pradAna karatA hai, ghara ke vAtAvaraNa ko vizuddha banAtA hai / aura sabhI mAnavoM meM namratA kA saMcAra karatA hai, isaliye pratipala - pratikSaNa sAhitya rUpI sumana kA satata siMcana karanA ke cAhie / ananta gopAla zevaDe jo Adhunika yuga prasiddha sAhityakAra haiM unakA mantavya hai ki rAjanIti kSaNabhaMgura hai kintu sAhitya cirasthAyI hai / sAhitya ke AdhArabhUta mUlyoM kI kabhI kSati nahIM hotI / jarmana ke mahAna cintaka geTe ne apane vicAra abhivyakta karate hue eka bAra kahA thA ki sAhitya kA patana rASTra ke patana ko dyotita karatA hai ve patana kI ora eka-dUsare ke paraspara sahayogI va pUraka hai isIlie sAhitya ko sadA naitikatA kI ke janamAnasa kA pratibimba ujAgara hotA hai / ora agrasara rahanA cAhie kyoMki sAhitya meM vahA~ merI dRSTi se sAhitya kI saritA apane lakSya kI ora bar3he use kisI bhASA vizeSa ke saMkIrNa ghere meM Abaddha na kiyA jaae| sAhitya vahI saccA sAhitya hai jo hamArI suruci ko jAgRta kre| AdhyAtmika aura mAnasika tRpti pradAna kare, hameM vaha gati aura zakti de jisase hama sacce aura acche insAna bana sakeM, hamAre vicAra svaccha aura nirmala ho sake / sAhitya meM samAja kA yathArtha pratibimba ho jo pratibimba samAja samatA, samanvaya samutpanna kare isa prakAra kA sAhitya hI samAja meM varadAna rUpa 1 eka bAra sAhitya saMgoSThi meM apane vicAra hotA 236 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana www.jan Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma sAvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha Agama-sampAdana : dazavakAlika sUtra svataMtra lekhana eka kalA hai, isa kalA meM anubhUti pradhAna hotI hai, anubhUti evaM abhivyakti kI kuzalatA lekhaka ko zreSThatA pradAna karatI hai| sampAdana meM zruti va adhIti pradhAna hai| lekhaka kA gambhIra adhyayana, zabdajJAna aura zabdoM kI Dora pakar3akara bhAvoM kI gaharAI taka pahu~canA tathA unake 'supta' artha kA udghATana karanA-isI meM saMpAdaka kI kalA kA cAturya hai| sampAdaka mUla lekhaka kI parokSa AtmA kA, una zabdoM ke mAdhyama se pratyakSa darzana karatA hai / jo sampAdaka isa kalA meM niSNAta nahIM, vaha yogya sampAdaka bhI nahIM ho sktaa| sampAdana meM bhI Agama-zAstra jaise gambhIratama viSaya kA sampAdana karanA to aura bhI kaThina hai, kaThinatama hai| isameM na kevala zabda jJAna hI paryApta hai, apitu usa viSaya kA sarvAgINa aura usake sama sAmayika deza-kAla meM nirmita sAhitya, AcAra paramparA Adi kA bhI jJAna apekSita hai tabhI sampAdaka zAstra ke sAtha nyAya kara sakatA hai / mahAsatI zrI puSpavatIjI ne jaina Agama sAhitya ke pramukha sUtra-dazavakAlika sUtra kA saMpAdanavivecana kiyA hai| yaha vivecana bahuta hI vistRta hai, tathA TokA-cUNi-bhASya Adi tAtkAlika vivecanA granthoM kA AdhAra mAnakara calA hai| isameM mahAsatIjI ne athaka parizrama kiyA hai, tathA apane adhyayana, anubhava, cintana tathA adhIta zruta jJAna kA paryApta upayoga kiyA hai| sau choTe-choTe granthoM ke sampAdana se eka hI uttama-zreSTha sampAdana adhika mahattvapUrNa hotA hai| mahAsatIjI kI Agama-sampAdana kuzalatA ka nidarzana karAne meM yahI eka paryApta hai| isa Agama para upAcArya zrI devendra munijI zAstrI ne vistata sarvAMgapUrNa prastAvanA likhI hai| prastAvanA ke anta meM likhI paMktiyA~ saMpAdana kI viziSTatA para prakAza DAla rahI haiM - 'sthAnakavAsI samAja eka prabuddha aura krAntikArI samAja hai| usane samaya-samaya para vividha sthAnoM se AgamoM kA prakAzana kiyA tathApi Adhunika dRSTi se AgamoM ke sarvajanopayogI saMskaraNa kA abhAva khaTaka rahA thA / usa abhAva kI pUrti kA saMkalpa mere zraddhaya sadguruvarya rAjasthAnakesarI adhyAtmayogI pUjya upAdhyAya zrI puSkaramunijI ma. ke sneha-sAthI va sahapAThI, zramaNa saMgha ke yuvAcArya zrI mizrImalajI madhukara munijI ne kiyaa| yuvAcAryazrI ne isa mahAna kArya ko zIghra sampanna karane hetu sampAdakamaNDala kA gaThana kiyA aura sAtha hI vividha manISiyoM ko sampAdana, vivecana ke lie utprerita kiyA / pariNAmasvarUpa san 1983 taka aneka Agama zAnadAra DhaMga se prakAzita hue| atyanta drutagati se AgamoM ke prakAzana kArya ko dekhakara manISIgaNa AzcaryAnvita ho ge| para kise patA thA ki yuvAcArya zrI kA Agama sampAdana : dazavakAlika sUtra | 237. www.jainee Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D ILDO I LUID .... ..... .. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha svapna unake jIvana kAla meM sAkAra nahIM ho paayegaa| navaMbara 1983 ko nAsika meM hRdaya-gati ruka jAne se yakAyaka unakA svargavAsa ho gyaa| unakI prabala praraNA thI ki dazavakAlika ke abhinava saMskaraNa ka sampAdana merI jyeSTha bhaginI paramavidUSI mahAsatIjI zrI puSpavatIjI kreN| bahina jI mahArAja ko bhI sampAdana-kArya meM pUjanIyA mAtezvarI mahArAja ke svargavAsa se vyavadhAna upasthita huA jisake kAraNa na cAhate hue bhI isa kArya meM kAphI vilamba ho gyaa| yuvAcAryazrI isa Agama ke sampAdanakArya ko nahIM dekha ske| dazavaikAlika kA mUla pATha prAcIna pratiyoM ke AdhAra se vizuddha rUpa se dene kA prayAsa kiyA gayA hai / mUla pATha ke sAtha hindI meM bhAvAnuvAda bhI diyA gayA hai| AgamoM ke gambhIra rahasyoM ko spaSTa karane ke lie sakSepa meM videcana bhI likhA hai / vivecana meM niyukti, cUNi, TIkA aura anyAnya AgamoM kA upayoga kiyA gayA hai| yaha vivecana sAragarbhita, sarala aura sarasa huA hai| kaI ajJAta tathyoM ko isa vivecana meM udghATita kiyA gayA hai| anuvAda aura vivecana kI bhASA sarala, subodha aura sarasa hai / zailI cittAkarSaka aura mohaka hai| bahina jI mahArAja kI vilakSaNa pratibhA kA yatra-tatra saMdarzana hotA hai| yadyapi unhoMne Agama kA sampAdanakArya sarvaprathama kiyA hai tadapi ve isa kArya meM pUrNa saphala rahI haiN| yaha vivecana hara dRSTi se maulika hai| mujhe AzA hI nahIM apitu dRr3ha vizvAsa hai ki isa saMskaraNa kA sarvatra samAdara hogA, kyoMki isakI sampAdana zailI Adhunikatama hai aura guru gambhIra rahasyoM ko spaSTa karane vAlI hai / grantha meM aneka pariziSTa bhI die gae haiM, viziSTa zabdoM kA artha bhI diyA gayA hai, jisase yaha saMskaraNa zodhArthiyoM ke lie bhI parama upayogI siddha hogaa............|" . . . . sUtra kA artha prAkRta bhASA meM sutta zabda ke tIna artha hote haiM--- sUtra, zruta aura supta ! . 1. sUtra kA eka artha hai-dhAgA-dhAgA bikhare hue aneka phUloM ko eka ____ mAlA meM gUtha sakatA hai, isI prakAra sUtra bikhare hue aneka vicAroM, ____ arthoM ko eka vAkya mAlA meM guphita kara letA hai| sUtra kA dUsarA artha hai zrata-jJAna ! jisa suI meM sUtra-dhAgA piroyA huA rahatA hai, vaha suI gira jAne para bhI khotI nahIM, kho jAne para khoja nikAlanA sahaja hotA hai, usI prakAra sUtra-zruta (jJAna) se yukta AtmA saMsAra kI vAsanAoM meM bhaTaka jAne para bhI sahajatayA saMbhala jAtA hai, aura Atma-svarUpa ko prApta kara letA hai| 3. sUtra kA tIsarA artha hai-supta ! sUtra-vaha hai jo zabdoM kI zayyA para bhAvoM kI gaharAI lie soyA rahatA hai| soye hae vyakti ko jagAne : para vaha prabuddha hokara kAryarata ho jAtA hai, usI prakAra supta bhAva va artha jisameM chipA rahatA hai, aura jise ciMtana ke dvArA jAgRta karake . aneka prakAra kA vijJAna prApta kiyA jA sake vaha hai--sUtra ! satra ke tInoM arthoM kA sAmaMjasya karake jIvana ko Alokamaya banAnA : caahie| -upAcArya zrI devendramunijI : 238 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana www.jainein HD Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha 132 FAmmmmmma saMskRta kAvya racanA mahAsatIjI zrI puSpavatIjI kA prAkRta, saMskRta tathA hindI bhASA para na kevala gadya-vidhA meM, apitu padya vidhA meM bhI acchA adhikAra hai / ve saMskRta meM dhArApravAha pravacana evaM vArtAlApa karake prAcIna bhAratIya viduSiyoM kI smRti ko sajIva kara detI haiM / yadyapi saMskRta meM Apane koI viziSTa khaNDa kAvya yA mahAkAvya Adi kI sarjanA nahIM kI, kiMtu samaya-samaya para sphuTa kAvyoM kI navaka, aSTaka, paMcaka Adi meM aneka racanAe~ kI haiN| saMskRta kI bhASA sarala hote hue bhI mAdhurya evaM prasAda guNa maMDita hai / viSaya-vivecana to mArmika hai hii| yahAM para prastuta haiM do racanAe~ ahiMsA paJcakam [zikhariNI vRttam ] ahiMsAyAM lAbhAH sakalaguNadAH santi bahavaH / na kazcitprANIha prabhavati tato vairakaraNaH / / pratiSThAyAM tasyA sa'sura-nara daityAH sumanaso hyajAtA mitratvaM nikhila sukhamasmai pradadati / / 1 // ahiMsAvRttiryo nara iha bhavecced bhuvi nydaa| tatastasmindaivI bhavati khalu zaktizca mahatI / / sa sarveSAmpUjyo divi bhuvitale dikSu dazasu / bhayaM naiva kvApi prabhavati ca tasyArdramanasaH // 2 // samastaM lokaM yo hyanubhavati hRdyAtma sadRzam / tathaivasvAtmAnaM sakala - kata - bhavaneSvapyanabhaveta / bhuvaneSva na tasya vyAmohaH manasi samudetyekasumate didRkSostulyatvaM kvacidapi ca zoko'pi na bhavet / / 3 / / vRtAyenA'hiMsA bhavati sa naraH zaGkara iva / sameSAM kalyANaM racayitumasau zaktisahitaH / / atasmAsminsarve vidadhati suvizvAsamamalaM (managham) na kazcijjIvaH samprabhavati ca tasyA'hitakaraH / / 4 / / susAdhyAstAH sarvAH savidhamupayAntIha matayaH / kriyAzcAnirdezyA sva-yamanuphalantIha bhuvanai / na kazciddevo'pi prabhavati ca tasya svaharaNaH / pizAcAH pretAste nahi kimapi duHkhaM pradadati // 5 // "puSpavatyA' mahAsatyA ahiMsA sAdhitA dhiyaa| atastasyAH kriyAH sarvAH siddhidAH sambhavantyaho / / 6 / / saMskRta kAvya racanA | 236 Irrammational www.jainel Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) satya paJcakam (sragdharA vRttam) // 1 // satyaM zuddhasvarUpaM paramahitakaraM, sarva vizvAsapAtram / satye siddhA pratiSThA bhavati sumanasAM dharma AbhAti satye / / satye'hiMsA sthitA'sti prakaTita vibhavA satyamAzritya devAH / satyaM satyaM vasanti svarapi divi sadA satyameva prapannam / / // 2 // satyAnnAstIha kiJcinmahadadhikatamaM pAvanaM bhUrbhavaH sva lokessvetepu punyaM vratamati sukhadaM sUrya vadyattamoham / / dhRtvAyanmAnavo'smijagati bahutamAM naiva mjjtyghaabdhau| tIrkhA saMsAravAdhri pramuditahRdayo dIvyati brahmaloke / / // 3 // devo'pyasmA dvibheti vratadha ra puruSAt satyavAvakarmazIlAt gacchedyadyatpradezaM raviriva sudinaM tatra tatra prakuryAt / / sarveSAmAtmatulya : prabhavati sa pumAn supriyo divya puMsAm / sAdhyAHpretAH pizAcA api ca nizicarAH prekSyataM mukti moyuH / / // 4 // kIhaksatyasvarUpaM suranaramunayaH surayazcaiva sarve / vyAmohaM tatra te'yuH zatatamapi tadbhAgamAkhyAtumIzAH / / jJAtuM draSTuM tathaiva sva manasi nitarAM cintituM no babhUvuH / / etAvAMstanmahimno'bhavadanupamaH zreSTha yogo garIyAn / / // 5 // vIrastIrthaGkaro me manasi tamasotkhAtya bhUlaM yadasti / satyaprajJAGkaraM taM sapadi malaharaM kalpavRkSAdapIDyam / / ratnaM cintAmaNerapya-dhikatamamahanmU tejasvi pronnataM tannikhilabhayaharaM sollasanasaddadhAtu // // 6 // satyameva jayatyatra tasmAtsatyavrataM janAH / pAlayantu vadAmyetat, zrI puSkara gurorvacaH / / "puSpavatya"hametasya mahimAnaM manoharam / jAnAmi satya sAnnidhyaM zrAvakAH bhajatottamam / / 240 tRtIya khaNDa : kRtitva darzana Nie www.jaine Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FA sAvAratna puSpavatA Abhanandana grantha liNciNdiNciNdiNciNdNtaa cNddaalNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNbrN mahAsatI prabhAvatIjI mahArAja dvArA praNIta sAhitya aura usakA zAstrIya mUlyAMkana -DaoN. mahendrasAgara pracaMDiyA (vidyAvAridhi sAhityalaMkAra -ema. e., pI.eca. DI., DI. liTa.) vishaa EERGG26968edecorado00 0 00000000000000 mahAsatI puSpavatI jI saMskRta kI bhAMti hindI kAvya racanA meM bhI samAna gatizIla hai, samaya-samaya upadezapradhAna bhajana, stavana evaM kavitAe~ likhatI rahatI haiM, kintu unakA saMkalana-saMpAdana aba taka nahIM kiyA jA sakA / dUsarI bAta, Apako svatantra kAvya racanA meM itanI ruci hI nahIM hai| phira bhI Apane pUjya mAtAjI zrI prabhAvatI jI ma. dvArA racita carita kAvyoM kA kuzalatApUrvaka saMpAdana aura navasaMskaraNa kiyA hai jisameM pada-pada para Apake zrama va kAvya cAturya kA saMdarzana hotA hai / ve kAvya prakAzita ho cuke haiN| kisI vidvAna ne likhA hai, tathA yaha anubhava siddha bhI hai ki-"lekhana se bhI saMpAdana karanA adhika kaThina hai| kabhI-kabhI to saMpAdaka ko mUla racanA meM itanA saMzodhana-saMskAra karanA par3atA hai ki usakA nava kAyA-kalpa hI ho jAtA hai| ataH lekhaka se bhI adhika vaiziSTaya sapAdaka kA hai| saMpAdaka kI kuzalatA racanA meM nava prANa-saMcAra kara detI hai / isa dRSTi se mahAsa tIjI dvArA saMpAdita sAhitya kA sujanadharmI dRSTi se eka svatantra vaiziSTya hai / prakAzita kAvya racanAoM para prasiddha sAhitya manISI DA0 pracaNDiyA kI vidvattApUrNa samIkSA yahAM mananIya hai| -sampAdaka mahAsatI sAdhvI prabhAvatI jI mahArAja dvArA praNIta sAhitya aura usakA pAstrIya mUlyAMkana | 241 WOMAMPIRE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .-RAMPURNIArrivariri. in Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha zramaNa saMtoM kI paramparA arvAcIna nahIM hai| apekSita hotA hai / kavayitrI ne sarala kintu sarasa isa paramparA meM jahA~ sAdhaka sAdhu-saMtoM kA samAgama bhASA-zailI meM rAjakumAra candrasena ko eka dRr3harahA hai, vahA~ sudhI sAdhviyoM kA yogadAna bhI apanA pratijJa, kaThora saMkalpa tathA utsAha kA unnAyaka ke mahattvapUrNa sthAna rakhatA hai / zvetAmbara zramaNa para- rUpa meM citrita kiyA hai| kRti kA mukhya saMdeza hai mparA meM sthAnakavAsI paramparA apanI jAgarUkatA ki pratyeka kArya-siddhi meM aneka vighna-bAdhAe~ ke lie Arambha se hI vikhyAta raho hai / iso khyAti AtI haiN| kavayitrI ne kathA ke tAratamya ko ciraMprApta jJAna-gautamI meM zrI candanabAlA zramaNo saMgha jIvI banAyA hai jisameM prabhAvanA ke sAtha rAkSasoM kI pravartinI viduSo mahAsatI zrI sohanakuMvara jI se ghamAsAna yuddha, aghoriyoM se bhir3anta kA sajIva kA nAma bar3e mahattva kA hai / ApakI suziSyA prati- varNana kiyA hai / rAkSasoM ke ghara jAkara kathAnAyaka bhAmUrti sudhI sAdhvI mahAsato zrI prabhAvatI mahArAja prANoM ko hathelI para rakhakara candrAvatI ko mukta eka ora jahA~ sAdhvIcaryA-tapasyA meM tejasvI karAtA hai / itane se kAvyAtmaka varNana meM zRMgAra, Adarza kI sthApanA karatI haiM, vahA~ dUsarI ora hAsya, vIra, adbhuta tathA zAMta rasoM kA sundara parisAhityasarjanA meM ve apane samaya kI aguA ko pAka huA hai| prastuta kRti meM kavayitrI kA jIvana sapakSa bhUmikA nirvAhana meM pahala karatI haiN| Apake rasavaMtI tattvajJAna pada-pada para vyakta huA hai jise sAhitya meM svAntaHsukhAya kI sugandha prakIrNa hai to mAdhurya kAvyAbhivyakti ke mAdhyama se jIvana kA dUsarI ora parajanahitAya aura loka-maMgala kI udAtta saMdeza zabdAyita kiyA gayA hai| kRti meM udAtta bhAvanA kI niSkampa zikhA bhI prajvalita puruSArtha kI preraNA tathA lakSya ke prati tanmaya bhAva hai / yahA~ sAdhvI mahArAja ke dvArA praNIta sAhitya- se samarpita ho jAne kA udghoSa abhivyakta hai| sampadA kA zAstrIya nikaSa para mUlyAMkana karanA 0 sAhasa kA sambala %. hamArA mulAbhipreta rahA hai / divyAtmAoM ke Adarza jIvana kI kahAnI sAdhvI zrI prabhAvatI jI mahArAja ne bhAratIya caritrakAvya kA mukhya viSaya hotI hai| sAhasa kA B. janabhASA tathA rAjabhASA hindI meM gadya tathA padya pakSa bhI candrAprabhu ke caritra meM antarkathA ke rUpa meM donoM hI rUpoM meM vibhinna kAvyarUpoM meM sAhitya samAhRta zrIsena-harisena ke jIvanavRtta para AdhRta sRjana kiyA hai / kAvya meM caritrakAvya, bhajana tathA hai| viduSI kavayitrI ne zrIsena aura harisena ina taka jaise sazakta kAvyarUpoM meM sAta granthoM kA donoM bhAiyoM ke caritra dvArA satya, dayA. vinayasajana kiyA hai| gadya-lekhana meM Apane bodhakathA zIlatA, sevAparAyaNatA jaise udAtta guNoM kI tathA pravacana ke rUpa meM aneka vicArapUrNa nibandhoM pratiSThA kI hai / caritra meM spaSTa kiyA gayA hai ki kI racanA kI hai| aba pratyeka kRti kA sAhityika sAMsArika sukha yathArtha sukha nahIM hai, vaha mAtra sukhAmulyAMkana karanA yahA~ asaMgata na hogaa| bhAsa hai / pAramArthika sukha hI yathArtha sukha hai aura 0 puruSArtha kA phala hameM usI ko pAne ke liye prayatnazIla honA ___ 'puruSArtha kA phala' eka paurANika caritra kAvya caahiye| hai| isakI racanA prasiddha jaina aitihAsika kathAnaka zrIsena aura harisena donoM hI bhAiyoM ke mana candrasena-candrAvatI ke kathAvRtta para AdhArita hai| meM jaba vairAgya utpanna hotA hai taba unheM sAMsArika yaha vastutaH eka rUpaka kAvya hai, jisameM candrasena vaibhava tyAgane meM koI kaSTa nahIM hotaa| ye turanta puruSArtha kA pratIka hai aura candrAvatI abhIpsita zramaNa-jIvana svIkAra kara lete haiN| karvAyatrI ne lakSya kA / lakSya prAptyartha puruSArtha kA upayoga parama itane se kathAvRtta ko itane prabhAvaka aura mohaka 242 / tRtIya khaNDa : kRtitva darzana www.jaineli Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha zailI meM vyakta kiyA hai ki pAThaka kA mana eka bAra ko virAgatA me DUba jAtA hai / kAvya kA lakSya yahIM para pUrNatA prApta karatA hai / prastuta kAvya kI racanA dohA, caupAI, chandoM meM hui hai jise kavayitrI ne rAdhezyAma kI tarja para vyavasthita kiyA hai / sAre kAvya meM prasAda guNa kI rasadhAra pravAhita ho uThI hai / kAvya meM sarasatA, saralatA aura subodhatA kA apUrva saMgama mukhara ho uThA hai| vivecya kAvya meM anuprAsa, upamA tathA rUpaka alaMkAroM kA sahaja prayoga draSTavya hai / pUre kAvya meM vairAgya rasa kI ajasra dhArA pravAhita hai, jisameM Aja ke jIvana kI vyAkulatA aura trAsapUrNatA kA sahaja samAdhAna zabdAyita hai / prastuta kAvya vairAgya ke sAtha-sAtha naitika kAvya kI koTi meM sahaja rUpa se samAhata ho jAtA hai / sudhA-sindhu kalpataru kavayitrI kA kalpataru nAmaka caritra kAvya vastutaH eka praur3ha racanA hai / isameM kavayitrI kA jIvanta anubhava tathA antaraMga abhivyakta huA hai / kathA kaMcanapura ke rAjagharAne para AdhArita hai| rAjakumArI padmA aura nandagrAma kA padmasena ke divya caritra kA lekhA-jokhA prastuta kAvya meM vyaMjita hai / kathAvRtta suvyavasthita aura kisI bhI prabandha kAvya kI pAtratA rakhatA hai tathApi kavayitrI ne ise eka choTe se caritrakAvya meM hI nibaddha kara diyA hai / racanA kI bhASA-zailI vastutaH pravAhamayI hai, prasAdAMta hai / kAvya meM sthAna-sthAna para alaMkAroM kA sundara prayoga tathA lokoktiyoM kA sArtha prayoga kathana kamanIyatA utpanna kara uThA hai| isa kAvya meM nAyaka ke guNoM kI pradhAnatA rahatI hai so vivecya kAvya meM parilakSita hai / padmasena meM zUravIratA, udAratA, brahmacarya Adi mAnavI guNoM ko ujAgara kiyA gayA hai / zRMgAra, vIra, karuNa tathA anta meM kathA kA avasAna zAntarasa meM ho jAtA hai / kAvya meM tyAga kI amaratA ko sarvopari siddha kiyA hai / nAyaka kAma tathA artha nAmaka puruSArthoM ko hIna dRSTi se dekhatA hai aura pravInadRSTi sthira rahatI hai. dharma tathA mokSa puruSArtha para / yahI bhAratIya saMskRti kI dena hai / prastuta kAvya meM isI udAttatA kA saMcAra prastuta kiyA gayA hai / kavayitrI apane uddezya meM AzAtIta saphalatA prApta karatI hai / mahAsatI sAdhvI prabhAvatI jI mahArAja dvArA praNIta sAhitya aura usakA zAstrIya mUlyAMkana | 243 prastuta kAvya kA kathAnaka paurANika hai jisakA nAyaka hai - sindhukumAra / manacalI kanyA dvArA anaitika Aropa lagAne ke phalasvarUpa nAyaka ko rAjyase niSkAsita kiyA jAtA hai | nAyaka apane Adarza - vAdI sampanna caritra, vIratA tathA karttavyaparAyaNatA ke balabUte para vaha deza - dezAntaroM kI yAtrA karatA hai aura apanI sUjha-bUjha se sudhAkumArI rAjakanyA se vivAha kara letA hai / apanI navavivAhitA ko rAjakumArI banAne ke vyAja se vaha ghora parizrama karatA hai aura aneka vighna-bAdhAoM ko pAra karatA huA antataH saphalatA arjita karatA hai / vaha apane puruSArtha ke bala para vizAla rAjya kA svAmI vana jAtA hai / nyAya, nIti tathA sadAcArapUrvaka zAsana karatA huA eka Adarza rAjA kA caritra prastuta karatA hai / meM sahaja hI vyaMjita kI gaI hai / vicAra aura vyaMjanA meM kahIM kucha bhI thopA huA nahIM hai / prastuta kAvya meM upamA, rUpaka, zleSa tathA yamaka Adi alaMkAroM kA yathAyogya upayoga kiyA gayA hai / inake prayoga se artha-vyaMjanA meM, utkarSa meM varddhana huA hai, kisI prakAra kA bojha nahIM / bhASA kI sukumAratA aura saralatA ne kAvya ko miThAsa se bhara diyA hai / dohA tathA rAdhezyAmI tarja para likhA gayA kAvya jIvanta dhvanyAtmakatA se mukhara ho uThA hai / jahA~ taka kAvyakalA kA prazna hai, prastuta kAvya usakA eka anUThA udAharaNa / isameM bhASA aura zailI kI dRSTi se saralatA aura subodhatA kA Adyanta prayoga huA hai| isameM loka-nIti, dharma tathA samAja maryAdA Adi kI preraNA prastuta kAvya www.jain Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha kavayitrI dvArA cAra caritra kAvya race gaye haiM, jinameM divyAtmAoM ke Adarza jIvana kI kramika yAtrA vyaMjita kI gaI hai tathA prANI ke sammukha eka Adarza jIvana yAtrA ko prastuta kara unmArga se sanmArga kI ora pravRtta hone kI preraNA dI gaI hai / zabda zaktiyoM kA zuddha prayoga, alaMkAroM kA sahaja upayoga tathA prabhAvaka bhASA-zailI kA vyavahAra ina kAvyoM meM zakti paidA karatA hai / nAyaka ke caritra - citraNa meM sAhasa, zakti kA adamya bhaNDAra mukhara ho uThA hai jo azubha se jUjhakara zubhopalabdhi meM sahAyaka siddha hotA hai| manISI mahilAmaNi zrI prabhAvatI jI ne ina satyoM ko saphalatApUrvaka zabdAyita kiyA hai / prabhAvatI zataka carita kAvyoM ke atirikta kavayitrI ne prabhAvatI zataka nAmaka kAvya kI bhI racanA kI hai / saMkhyAparaka kAvyarUpoM meM kulaka, aSTaka Adi kI paramparA meM zataka kAvya racane kI paripATI arvA - cIna nahIM hai / saMskRta vAGmaya meM zataka kAvyoM kI eka sudUra paramparA rahI hai, vahI hindI meM bhI avatarita huI aura nIti, upadeza tathA saMdeza viSa yaka mantavyoM ke lie isa kAvyarUpa kA vyavahAra kiyA jAtA rahA hai / hindI kI zataka paramparA meM prastuta kAvya apanA mahattvapUrNa sthAna rakhatA hai / zataka kAvya meM kisI bhI chanda ke zata athavA isase adhika kA honA zataka ke lie Avazyaka hai / hindI meM uddhava zataka kA mahattvapUrNa sthAna hai / jaina hindI kaviyoM ne aneka zataka kAvya race haiM, jinameM zRMgAra, nIti tathA upadeza viSayoM ko pradhA tA rahI hai / prabhAvatI zataka isI paramparA meM eka bejor3a kAvya hai / isameM mahAsatI dvArA apane jAgatika tathA virAgI jIvana kI pramukha jIvaMta ghaTanAoM ko vyaMjita kiyA gayA hai| mahAkavi banArasIdAsa kI bhA~ti 'arddha kathAnaka' jaisA grantha racA hai zataka ke rUpa meM kavayitrI ne 'prabhAvatI zataka' / ise Atma-kathA bhI kahA jA sakatA hai, para vaisI pravRtti ho, para zakti nahIM hai / 244 | tRtIya khaNDa : kRtittva darzana janmabhUmi, parivAra, zizutA kA sauSThava, zvasurAlaya kI dehalI saba--sukha, eka duHkha, putra-putrI kI dIkSA svayaM kI dIkSA, jIvanacaryA, cAlIsa caturmAsa, ziSyAoM ke nAma, upakAriNI vANI, svargavAsa ke samaya, sevAbhAvI satiyA~ prabhAvatI jI ke putra-muni, sthAyI smRtipUrvaka zataka 106 dohA Adi chandoM ke dvArA sampanna kiyA gayA hai| bhASA bolacAla kI sarala tathA zailI pravAhapUrNa hai / mAnavI guNoM kA udghATana prastuta kRti meM sahaja meM hI ho jAtA hai / [ saMgIta prabhA kavayitrI ne bhajana bhI race haiN| prastuta kRti meM bhajanoM kA hI prAdhAnya hai / saMkalana meM 66 bhajana haiM jinameM tIrthaMkaroM kI vandanA, bAraha bhAvanA tathA dharma ke dasa lakSaNa pramukha haiM / vividha rAga-rAginiyoM meM nibaddha bhajanoM kA yaha saMkalana mahilAmaNDala ke gAne - duharAne ke lie parama upayogI hai / kAvya ke mAdhyama se jo bAta prabhAvakArI rUpa meM dUsaroM ke sAmane prastuta kI jA sakatI hai utanI gadya meM nahIM / bhajanoM ke dvArA kisI bhI bhASya kI AvazyakatA nahIM raha jAtI / unameM vyaMjita AdhyAtmikatA sahaja meM hI AtmasAt ho jAtI hai / kavayitrI ne tatkAlIna loka meM pracalita saMgAyana kI tarjoM ko apanAyA hai aura usI para AdhArita sAre bhajana raca DAle haiM jo jaina bhaktoM meM zraddhApUrvaka gAye duharAye jAte haiM / prabhA-pIyUSa ghaTa yaha kavayitrI kA dUsarA bhajanoM kA saMkalana hai, jisameM sATha bhajanoM kI racanA kI gaI hai| sabhI bhajana vajanadAra haiM aura dhArmikatA se sampanna haiM / pratyeka bhajana meM koI na koI saMdeza diyA gayA hai / pravacana meM jo sthAna dRSTAnta kA hai, vahI kAvya meM bhajana kA hai / bhajana apane Apa meM upadeza hote haiM / unheM svayaM gAyA jAe aura apanAyA jAe / ve svayaM upadeza haiM aura svayaM hI upadezaka bhI / nAnA viSayoM para apane jIvana ke anubhavoM kA nicor3a isameM kavayitrI ne vyaMjita kiyA hai / vividha rAga. www.jainelibr Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha rAginiyoM para AdhRta ye bhajana Aja bhI jIvita haiM aura kala bhI jIvita rahane kI arthamattA inameM vidyamAna hai / yahI kavayitrI kI sabase bar3I vizepatA hai / isa prakAra kavayitrI dvArA kAvya kRtiyoM kA saMkSipta paricaya ke AdhAra para yaha sahaja meM kahA jAtA hai ki mahAsatI prabhAvatI jI ke kAvya meM dhvanyAtmakatA hai, prabhAvazIlatA hai aura hai gajaba kI subodhatA / bhASA meM sAralya hai / zailI meM gajaba kI lokapriyatA hai / jaisA bhI kaNTha ho yadi isa kAvya ko duharAegA to mana jhUma jAegA, yaha taya hai / alaMkAra haiM para ve kisI pAMDitya pradarzana ke lie kAvyAbhivyakti meM gRhIta nahIM hue haiM / artha - utkarSa ke lie sahaja meM prayoga bana par3A hai| loka meM praca lita rasa, chanda tathA rAga-rAginiyoM ke prayoga se kavayitrI ne kAvya ko sarasa banAyA hai / kAvya yadi abhivyakti kI kasauTI hai to gadya lekhana kI kasauTI hai arthAt gadya ko sarasa banAnA duruha hI nahIM jaTila bhI hai| viduSI lekhikA ke gadya meM laghu kathA aura nibandha jaisI vidhAoM meM bhI apanI saphala lekhinI calAI hai / yahA~ unakI gadyAtmaka kRtiyoM kA saMkSepa meM anuzIlana karanA Avazyaka hai / [ jIvana kI camakatI prabhA vicAra saMpreSaNa meM kathA kA yogadAna Adima hai| dAdI aura nAnI kI kror3a meM baiThakara zizu kathA ko sunakara hI apane jJAna ko vistAra dete / unheM sadasada kA bodha huA karatA hai / viduSI lekhikA ne bhI apanI Arambhika kRtiyoM meM kathA ko hI prAthamikatA dI hai / aThAraha kathAoM kA yaha saMkana hameM aThAraha prakAra ke upadezoM kA dharma lAbha pradAna karatA hai / ye laghu kathAe~ haiM athavA bodha kathAe~ yaha nirNaya kara pAnA sarala nahIM hai / sabakI saba paurANika garbha se nisRta haiM kintu apane DhaMga se unakA mArjana kiyA gayA hai isa kriyA meM lekhikA kI sUjha-bUjha mukhara ho uThI hai / bhASA sarala hai aura subodha hai / zailI jise 'sunakara zrotA aura pAThaka pUre mana se DUba jAtA hai, vibhora ho jAtA hai / racanA kauzala kA AdhAra isa para nirbhara karatA hai ki usake zrotA bakhUba sunate haiM athavA Ubate haiM / kahAnI ke anta meM upadeza mukharita hai yahI lekhikA kA lakSya rahA hai / pAThaka isa prakAra asada se haTakara sad kI ora unmukha hotA hai / [prabhA pravacana nibandha kA maukhika rUpa hI pravacana kahalAtA hai / isameM upadeza kI sAmagrI vyavasthita hokara ekameva hokara antara se nikala kara bAhara AtI hai / hRdaya kI vANI satyaM zivaM aura sundaraM hotI hai / prabhA pravacana kI pUrI vANI satyaM zivaM aura sundara kI triveNI se anuprANita hai / dasa pravacanoM kA yaha saMgraha lekhikA kI praur3ha vaicArikatA kA pratIka hai / bhASA aura zailI prabhAvaka hai / vicAroM meM vaha sakSama hai / hindI meM jo sthAna saradAra pUrNa ke anurUpa saphala vAhaka kI bhUmikA kA nirvAha karane siMha kA hai vahI sthAna zramaNa samAja meM nibandha lekhana meM mahAsatI prabhAvatI jI ko prApta hai / itane se nibandhoM meM sudhI lekhikA ne siddha kara diyA hai ki unakI vaicArika sAdhanA kitanI gaharI hai| aura vaha kitanI paka cukI hai| sAre ke sAre dRSTAnta isa prakAra die gae haiM ki lagatA hai ki ve lekhikA athavA sAdhikA ke antarmana ko udghATita karane ke lie lAlAyita haiM / zrotAoM ko ekadama AplAvita karane meM ve saphalatA prApta karate haiM / vANI caritra kI pratidhvani huA karatI hai / prastuta kRti meM mahAsatI jI kA pUrA cAritra pUrI sAdhanA ke sAtha prakaTa huA hai| pUrI kRtiyoM meM ve sahaja haiM kintu isameM ve vyavasthita hai / lagatA hai sAdhaka kI sAdhanA kA jo svatva hai vaha isa abhivyakti meM ekadama mukhara ho uThA hai| eka bhI zabda mahAsatI sAdhvI prabhAvatI jI mahArAja dvArA praNIta sAhitya aura usakA zAstrIya mUlyAMkana | 245 www.jainati Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha unakI bhAvukatA kA muhatAja nahIM hai / paripakva vicAra ne usI zabdAvali ko AmaMtrita kiyA hai jisameM abhivyakti kI zakti hai aura painApana hai / yaha kRti lekhikA kA hindI sAhitya ko vizeSa anudAna hai| prasiddha cintaka tathA sAdhaka upAcArya zrI devendramuni zAstrI ke zabdoM meM prabhA-pravacana meM parama viduSI sAdhvIratna ke anubhavoM kA sAkSAtkAra, unake gahana adhyayana kA nicor3a, jIvana kI bahuAyAmI vyApakatA, anubhava, nIti, vyavahAra dharma, sAdhanA aura cintana kA navanIta abhivyApta hai / yaha vastutaH jIvana kA bhASya hai / jahA~ prastuta pravacanoM kA saMkalana sAhityika nidhi kA pratinidhitva karatA hai vahA~ vaha pAThakoM athavA zrotAoM ko sanmitra kI sahakAritA pradAna karatA hai / sIkha jaisI sampadA pAkara usakA pAThaka lAbhAnvita hotA hai aura duhAI detA hai pUjanIyA mAtAjI ko / isase bar3hakara kRti-lekhana kI saphalatA aura kyA ho sakatI hai ? pravacanoM kI zailI vartamAna hai aura hai usameM jIvanta preraNA phUMkane kI adamya sAmarthya | saba milAkara yaha sahaja meM kahA jA sakatA hai ki viduSI lekhikA dharma kI pracArikA mAtra hI nahIM hai apitu sudhI lekhikA bhI siddha huI hai| unheM kavayitrI ke rUpa meM sadA smaraNa kiyA jAvegA / bhajanoM kA lekhA-jokhA to hajAra-hajAra mahilAoM ke samUha meM AkaMThita gUMja rahA hai| gUMja kI garimA jIvana ko udAttatA pradAna karatI hai vastutaH yaha bahuta bar3I dena hai / yahI ziva hai, yahI satya hai aura hai sundaraM / bodha kathAoM kA saMkalana pAThaka ko subodhatA hai / eka hI baiThaka meM yadi kisI ko zikSA kA modaka AsvAdita ho jAe to Aja ke santrAsa se bhare vAtAvaraNa meM aura kyA kucha cAhie ? pravacanoM kA saMgraha jIvana - pAtheya hai jise pAkara kisI bhI yAtrI ko saphalatA taka pahu~cAne kA dAvA hai / sAdhvI mahAsatI jI Aja sazarIra hamAre bIca nahIM haiM / unakA sAhitya hamAre sAmane hai / pravacanoM ko maiM kaI bAra bA~ca gayA hU~ / barAbara lagatA rahA hai ki unheM bA~catA rahU~ / sadsAhitya lekhaka kA smAraka hotA hai / prabhAvatI jI kA sAhitya unake abhAva ko miTAtA hai aura 'proksI' kI bhUmikA adA karatA hai / isa prakAra ve apane sudhI pAThakoM kA itane pavitra sAhitya ko pArAyaNa karane sAhitya ke vyAja se amara haiM / ajara haiM / maiM hindI kI hArdika saMstuti karatA hU~ aura sAdhuvAda detA hU~ unheM jinhoMne ise prakAzita kiyA hai, sulabha karAyA hai / prabhu kA svarUpa : namaka kI putalI ne sAgara se pUchA - "tumhArI gaharAI kitanI hai ?" sAgara ne kahA - " bhItara utarakara dekho !" putalI bhItara gaI aura usI meM samA gaI ! sAdhaka ne prabhu se pUchA - "prabhu ! tumhArA svarUpa kyA hai ?" prabhu ne kahA- "mana ke bhItara jhAMka kara dekho" 246 | tRtIya khaNDa : kRtila darzana sAdhaka mana ke bhItara utarA aura svayaM prabhu svarUpa bana gayA / sAgara ko jAnane kA artha hai - sAgara meM vilIna hokara sAgara bana jAnA / prabhu ko jAnane kA artha hai- prabhu svarUpa ko pAkara svayaM prabhu bana jAnA / - upAcArya devendra muni 000000 LILT www.jainely Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha mahAsatI prabhAvatI jI kI eka kAvya kRti sAhasa kA sambala : samIkSaNa - DaoN0 nityAnaMda zarmA pI-eca. DI. DI. liT ( pUrva prophesara evaM adhyakSa hindI vibhAga jodhapura ) mahAsatI prabhAvatIjI sthAnakavAsI jaina paramparA kI eka pratibhAsampanna sAdhvI thiiN| unameM sahaja kavitvazakti thI / unake dvArA praNIta zrIsena harisena nAmaka kAvya kA maiMne Adi se lekara anta taka avalokana kiyA / isa kAvya kI kathAvastu prAcIna jainA vArya candAprabhu ke caritra meM antarkathA ke rUpa meM AI hai / atIta kAla se hI mAnava kathApriya rahA hai / kathA ke dvArA jo bAta pratipAdita kI jAtI hai, vaha sahaja grAhya hotI hai / yahI kAraNa hai ki pratyeka deza ke sAhitya meM kathA - sAhitya kA apanA viziSTa sthAna rahA hai / jaina, bauddha aura vaidika tInoM hI paramparAoM meM vipula kathA-sAhitya likhA gayA hai, aura usa kathA - sAhitya ne jana-jIvana meM abhinava cetanA kA saMcAra kiyA hai / saMskRta sAhitya meM paMcatantra aura hitopadeza kA apanA anUThA mahattva rahA hai to aMgrejI sAhitya meM Isapa, phebilsa kA mahattva bhI kisase chipA huA hai ? paramaviduSI mahAsatI prabhAvatIjI ne prastuta grantha ke prArambha meM hI kathA kI mahattA kA varNana karate hue likhA hai kahAniyoM meM kyA nahIM, bharA par3A hai jJAna / nahIM diyA to dIjie, Apa abhI bhI dhyAna // kahAniyoM meM nItiyA~, kahAniyoM meM dharma / kahAniyoM meM hai na kyA, karma, akarma, vikarma // kahAniyoM meM rasa bhare, milate rIti rivAja / kahAniyoM se kyA nahIM, badalA gayA samAja // bhAratIya mUrdhanya manISiyoM ne kalA, kalA ke lie hai; isa siddhAnta ko svIkAra nahIM kiyA hai / kalA jIvana ke lie hai| vahIM bAta kAvya ke lie bhI hai / kAvya nirmANa kA bhI eka uddezya hotA hai, aura vaha uddezya hai-satya kA jana-jIvana meM pracAra karanA, jIvana ko satyaM zivaM sundaram se maMDita karanA / viduSI lekhikA ne zrIsena aura harisena ina donoM bhrAtAoM ke caritra ke dvArA satya, dayA, vinayazIlatA, sevAparAyaNatA prabhRti sadguNoM kI pratiSThA kI hai / aura sAtha hI yaha dikhAne kA prayAsa kiyA hai ki sAMsArika sukha vAstavika sukha nahIM hai, sukhAbhAsa hai / vaha AkAza- kusuma kI taraha hai / pAramArthika sukha hI saccA sukha hai, aura usI sukha ko prApta karane kA prayAsa honA cAhie / rAjyAsakti, parivAra - Asakti eka aisA viSa hai, jo jIvana ko vikRta banAtA hai / jana-jana ke antarmAnasa meM rAga-dva eSa ke dAvAnala ko sulagAtA hai / jIvana ko viSAkta banAtA hai, isalie lekhikA ne AsaktiyoM se bacane kA pavitra saMdeza isa caritra ke mAdhyama se diyA hai / jaba antarcakSu, khula jAte haiM / bhogoM kI vAstavikatA kA patA laga jAtA hai, to Asakti ke tAra kacce dhAgoM kI taraha TUTa jAte haiM / jahA~ Asakti hai, vahIM bandhana haiM / anAsakta vyakti bandhanoM meM baMdha nahIM sakatA / use bhoga, roga kI taraha pratIta hote haiM, aura rAjya kArAgRha kI taraha lagatA hai / phira vaha usameM baMdhatA nahIM, kintu mukta hone ke lie chaTapaTAtA hai / zrIsena aura harisena donoM hI bhAiyoM ke antarmAnasa meM jaba vairAgya kA payodhi uchAleM mAratA hai taba rAjya-vaibhava ko ThukarAkara tyAga vairAgya se chalachalAte hue zramaNa jIvana ko svIkAra karane ke lie ve tatpara ho jAte haiM / unake hRttaMtrI ke sukumAra tAra jhanajhanA uThate haiM ki mAnava ko rAjya aura parivAra ke bandhana meM nahIM baMdhanA cAhiye / dekhie kavayitrI ke zabdoM meM sAhasa kA sambala : samIkSaNa 247 www.jair Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHImamA sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha dhikkAra rAjya ko jisakA moha bar3A hai / jisase na sUjhatA sara para kAla khar3A hai / / jyoM bha~vara phUla para rahate jIva lubhaaii| parivAra kuTumba bar3A baMdhana hai mana kA / milatA na samaya bhI dharma dhyAna cintana kA zrI saritAsuta kA cintana krama badalA hii| jisa kavi aura lekhaka kI anubhUti jitanI adhika tIvra hogI, utanI hI abhivyakti sazakta aura prANavAna hogii| kavayitrI ne apane kAvya sUktiyAM aura uktiyAM isa prakAra jaDa dI haiM, mAno svarNa meM nagIne jar3a die gae hoN| jo apanI camaka aura damaka se janamAnasa ko mugdha kara deN| satya, dharma, vinaya, Adi sadaguNoM ke sambandha meM lekhikA kI kalama ne kamAla hI dikhAyA hai| unakI uktiyAM bar3I mArmika aura hRdayasparzI hai "jio aura jIne do" kA siddhAnta lekhikA ne kitane sajIva zabdoM meM prayukta kiyA hai-- hama lar3eM na paraspara kareM na chInA-jhapaTI / dila sarala banAyeM kyoM kahalAyeM kapaTI / / / lo premabhAva, sadbhAva zAnti apnaaii| prastuta kAvya kA praNayana dohe, caupAI aura rAdhezyAma kI tarja para kiyA gayA hai| sarvatra kAvya meM prasAda guNa vyApta hai / sarasatA, saralatA aura subodhatA kA aisA triveNI saMgama huA hai, jisameM avagAhana karane vAlA pAThaka sadA-sarvadA ke lie pApa-tApa va santApa se mukta ho jAtA hai| grantha ko par3hate samaya rASTrIya kavi svargIya maithilIzaraNa gupta ke kAvya-granthoM kA smaraNa ho AtA hai / mahAsatI jI kI sahaja pratibhA sarvatra mukharita huI hai / lagatA hai-kavayitrI ko kAvya banAne ke lie prayAsa karane kI AvazyakatA nahIM huI hai, vaha sahaja hI bana gayA hai / bhASA bhAvoM ko vahana karane meM sakSama hai| bhASA bahuta hI sarala aura sahaja hai / tatsama, tadbhava zabdoM kA prayoga to huA hI hai, sAtha hI pratidina jIvana-vyavahAra meM Ane vAle videzI zabdoM kA prayoga bhI yathAsthAna huA hai| kahIM para tvatpratijJArtha, plAvita, Akrandana jaise saMskRtaniSTha zabda hai to kahIM para pharamAyA, mAlajAdI, khulAsA, nakkI Adi zabdoM kA sArthaka prayoga huA hai| prastuta kAvya meM anuprAsa, upamA, rUpaka Adi alaMkAroM kA prayoga bhAvotkarSa meM bahuta hI sahAyaka huA hai / alaMkAra svataH hI Ae haiM; lekhikA ko prayAsa karane kI AvazyakatA hI nahIM huI hai| jisa pAvana-pavitra uddezya se isa caritra-mUlaka kAvya kA sRjana kiyA gayA hai usameM lekhikA pUrNa saphala rahI hai / jainazramaNa aura zramaNiyoM kA jIvana tyAgamaya hotA hai / bhautikavAda kI A~dhI meM jahA~ mAnava adhyAtma ko bhulAkara bhautika Rddhi, samRddhi aura upalabdhi ke lie lalaka rahA hai| vaijJAnika ciMtana mAnava ko bhautika sukha-suvidhAe~ adhikAdhika prApta karAne ke lie prayatnazIla haiM; Aja vaijJAnikoM kI kRpA se bhautika sukha-suvidhAoM ke ambAra laga cuke haiN| prAcIna yuga meM jo suvidhAeM rAjA-mahArAjAoM ko nahIM thIM, ve suvidhAeM sAmAnya nAgarikoM ko bhI prApta hai tathApi jana-jIvana meM azAnti kA sAmrAjya hai| draupadI ke dukUla kI taraha tRSNAeM bar3ha rahI haiN| unakI zAnti kA upAya isa kAvya meM viduSI lekhikA ne pratipAdita kiyA hai| lekhikA kA gambhIra adhyayana aura prakRSTa pratibhA kA kAvya meM sarvatra saMdarzana hotA hai| lekhikA jaina sAdhvI haiM, isalie unake kAvya meM vairAgya rasa kI pradhAnatA honA svAbhAvika aura sahaja hai| Aja zikSA ke kSetra meM naitika zikSA kI ora cintakoM kA dhyAna kendri hai aura usa dRSTi se yaha caritra kAvya naitika kAvya kI koTi meM parigaNita kiyA jA sakatA hai| mujhe AzA hI nahIM; apitu dRr3havizvAsa hai ki isa kAvya ke prakAzana se hindI sAhitya kI abhivRddhi hogii| ma 248 ! tRtIya khaNDa : kRtitva darzana termeraman www.jaineline PL : .. . . . Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhArana puSyatA Abhanandana grantha FREERHITEHRILLEiiiiiiiHHHHHHHHHHHETRI kavadakarAnAvanakakAlakananakalanakakakabulandalacaka yakRtakakArakakakakakakakakakakakakakakaka pravacana-sAhitya-samIkSA sAdhvIratna zrI puSpavatIjI kI pravacana zailI -DaoN. narendra bhAnAvata (esoziyeTa prophesara, hindI vibhAga, rAjasthAna vizvavidyAlaya, jayapura) aNdri muNbNlNlNdukuNbhviNcddN laaNciNcddN bhAratIya santa paramparA kI taraha sAdhvI para- aura ananta vibhu se sAkSAtkAra karAtA ho| jo mparA kA bhI apanA viziSTa sthAna hai / bha0 mahAvIra nazvara hai, jIrNa-zIrNa hai, usameM Apako sundaratA ke svAmI ne jisa caturvidha saMgha kI sthApanA kI, darzana nahIM hue / jahA~ abhAva hai vahA~ saundarya kaisA ? usake aMga haiM-sAdhu-sAdhvI, zrAvaka-zrAvikA / vaibhava kaisA ? saundarya aura vaibhava vahA~ hai jahA~ mahAvIra ke zAsana meM 14000 sAdhu the aura abhAva nahIM / isa ananta saundarya kI khoja aura 36000 sAdhviyA~ / sAdhviyoM kA netRtva mahAsatI usakI jijJAsA ke phalasvarUpa hI Apane 14 varSa candanabAlA ke hAthoM meM thaa| candanabAlA kI yaha kI avasthA meM 12 pharavarI 1638 ko adhyAtma sAdhvI paramparA Aja taka avicchinna rUpa meM calI yogI upAdhyAya zrI kRSkaramanijI ma. sA0 ke A rahI hai / isI paramparA kI jAjvalyamAna nakSatra sAnnidhya meM unakI AjJAnuvartinI ziSyA mhaastii| haiM vidUSI mahAsatI zrI pusspvtiijii| ApakA janma zrI sohanakaMvara jI ke nezrAya meM bhAgavatI dIkSA 18 navambara, 1624 meM udayapura meM seTha zrI jIvana- aMgIkata kara lii| ApakA parA parivAra hI vItasiMhajI baraDiyA kI dharmapatnI zrImatI premadevI kI rAgitA ke lie samarpita parivAra hai| ApakI kukSi se huaa| ApakA nAma rakhA gayA-sundara- mAtA prabhAvatIjI zramaNa saMgha kI zreSTha sAdhvI thIM kamArI / Apa janma se hI vilakSaNa pratibhA kI aura Apake bhAI zrI devendramanijI jIvana malyadhanI thiiN| ApakI dRSTi antarbhadinI aura vicAra vAhI udAtta bhAvanA ke zreSTha santa sAhityakAra haiN| udAtta the / yahI kAraNa hai ki Apane apane nAma ke mahAsatI zrI puSpavatIjI kA vyaktitva puSpa kI anurUpa saundarya kI khoja kii| Apako sAMsArika taraha komala aura madhara hai| Apane jaina-jainetara bAhya saundarya AkarSita nahIM kara skaa| Apa usa granthoM kA manthana kara jo makaranda nikAlA, vaha ananta saundarya kI khoja meM rahIM jo zabda, varNa, prANImAtra ke lie kalyANakArI hai| Apane rAjarasa, gandha, sparza se pare dehAtIta ho, indriyAtIta ho sthAna evaM madhyapradeza, gujarAta, mahArASTra ke vividha sAdhvIratnazrI mahAsatI puSpavatIjI kI pravacana zailI-DaoN. narendra bhAnAvata / 249 ... ....... .... . Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kSetroM meM pada yAtrA kara apane sadguNa makaranda aura munijI dvArA sampAdita hokara julAI 1982 meM mahaka se jana-jana ko suvAsita aura puSTa kiyA hai| zrI tAraka guru jaina granthAlaya, zAstrI sarkala udaya Apa eka saccI jaina sAdhvI haiM / apanI pura dvArA prakAzita hai| isa saMkalana meM sAdhvIzrI dainandina-caryA meM Apa nitya prati svAdhyAya aura ke 13 pravacana saMgrahIta haiN| unameM ahiMsA, satya, dhyAna kA abhyAsa karatI haiN| svAdhyAya aura dhyAna asteya, brahmacarya, aparigraha aura syAdvAda, ina ke maNikAMcana saMyoga se jo anubhUtiyA~ Apako jIvana mUlyoM para zAstrIya evaM vyAvahArika donoM prApta hotI rahatI haiM, unheM Apa apanI vANI ke dRSTiyoM se prakAza DAlA gayA hai| mAdhyama se samaya-samaya para vyakta karatI rahI hai| pratyeka manaSya isa saMsAra meM janma letA hai aura ApakI yaha vANI pustakIya vANA na hokara anu- apane karmAnusAra jIvana yApana kara maraNa ko prApta bhati ke AdhAra para jIvana-satya kA udghATita hotA hai| jIvana kI sArthakatA apane se pare jo karane vAlI vANI hai| isIlie usameM jana-mana kI jIvana-jagata aura zeSa sRSTi hai, usake sAtha prema, gaharAI taka prabhAvita karane kI kSamatA hai / ApakI maitrI, sahayoga aura satya kA sambandha sthApita karane vANI sAdhAraNa vacana nahIM, vaha 'pravacana h| kyAki meM hai| bha0 mahAvIra ne jIvana kI sArthakatA ke lie usameM Atma-cetanA kA vizeSa prabhAva aura Atma- pA~ca mahAvratoM-aNavatoM aura tathAgata buddha ne paMcabala ko vizeSa prabhA hai / jaba vacana ke sAtha Aca- zIla kA vidhAna kiyA hai| mahAsatIjI ne apane raNa jur3atA hai taba vaha pravacana bana jAtA hai| prava- pravacanoM meM inhIM jIvana mUlyoM kA dharmazAstra, lokacana kI zakti tIra kI taraha bedhane vAlI hotI hai| zAstra, samAjazAstra aura manovijJAna ke pariprekSya prasiddha jaina AcAra grantha 'vRhatkalpabhASya' meM meM vivecana-vizleSaNa kiyA hai| apane vivecana meM kahA hai unakA bahuAyAmI aura bahuzruta vyaktitva spaSTataH guNasuTThiyarasa vayaNaM ghaya-parisittRvva pavao bhvdd| jhAMkatA pratIta hotA hai| saMkSepa meM unake pravacana guNahI ssa na sohapa nehavihUNo jaha paIvo // sAhitya kI vizeSatAoM ko isa prakAra rekhAMkita kiyA jA sakatA haiguNavAna vyakti kA vacana ghRta siMcita agni kI taraha tejasvI evaM patha-pradarzaka hotA hai jabaki (1) mahAsatIjI jisa viSaya kA varNana karatI guNahIna vyakti kA vacana sneharahita (tela zunya) haiM, ve usake zabdArtha ko spaSTakara usakI paribhASA dIpaka kI bhA~ti nisteja aura andhakAra se priprnn| nirdhArita kara viSaya ke svarUpa kA vizleSaNa karatI calatI haiM / apane svarUpa-vizleSaNa meM unakI kahanA na hogA ki mahAsatI puSpavatIjI ke dRSTi kisI mata, paramparA yA sampradAya meM na ulajhapravacana guNasampanna hone ke kAraNa tejasvitA aura kara cittavRtti ke rUpa meM usakA vivecana karatI tAjagI lie hue haiN| hai| ahiMsA ke sambandha meM unake 5 pravacana haiN| yoM to mahAsatIjI jahA~-jahA~ bhI vicaraNa ahiMsA unakI dRSTi meM jainadharma kA prANatatva hai| karatI haiM, yathAvasara janamAnasa ko dharmopadeza detI ahisA ko samagra rUpa se samajhane ke lie ve usake hI haiM / yadi unakI samasta dezanA saMkalita kI pravRtyAtmaka aura niSedhAtmaka donoM pakSoM para prakAza jAya to kaI grantha bhare jA sakate haiM / para isa samaya DAlate hue kahatI haiM-'jaina darzana meM ahiMsA ke dA hamAre samakSa unake pravacanoM kA pratinidhi saMkalana pakSa haiM / (ka) nahI mAranA yaha ahiMsA kA eka pahalU "puSpa parAga' hai jo sAhitya vAcaspati zrI devendra hai, (kha) maitrI, karuNA, dayA, sevA yaha usakA dUsarA | 250 tRtIya khaNDa : kRtitva darzana www.jal Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha pahala hai / prathama pakSa nakArAtmaka hai, jabaki dvitIya pakSa sakArAtmaka hai / yadi hama kevala ahiMsA ke nakArAtmaka pahalU para hI vicAra kareM to yaha ahiMsA kI adhUrI samajha hogI / sampUrNa ahiMsA kI sAdhanA ke lie prANimAtra ke sAtha maitrIbhAva rakhanA, unakI sevA-zuzrUSA karanA, unheM kaSTa se mukta karanA Adi vidheyAtmaka pakSa para bhI samyak prakAra se cintana karanA hogaa| jaina Agama praznavyAkaraNa meM jahA~ ahiMsA ke sATha ekArthaka nAma diye gaye haiM / vahA~ para use dayA, rakSA, abhaya Adi nAmoM se bhI abhihita kiyA gayA hai| (pRSTha 2) niSedhAtmaka ahiMsA ko samajhAne kI dRSTi se bhI ve usake Antarika aura bAhya bheda karatI haiM / Antarika vidheyAtmaka ahiMsA meM unhoMne sahAnubhUti, saMvedanA, prema, vAtsalya, Atmaupamya, samyaktva aura AtmIyatA Adi guNoM ko samAviSTa kiyA hai| isI prakAra bAhya vidheyAtmaka ahiMsA ke antargata karuNA, dayA, sevA, maitrI, kSamA, namratA, muditA, yA pramoda, mAdhyastha, sahayoga, saha-astitva, dAna aura paropakAra ko ginAyA hai / ( pRSTha 30 ) isI prakAra satya kA vivecana karate hue usake tIna rUpoM tattva, tathya aura vRtti para prakAza DAlate hue sAdhvIjI likhatI haiM-- maiMne Apako satya ke pracalita tIna artha batAye - pahalA tattva rUpa artha hai jisameM siddhAnta tattva yA prAkRtika niyama Adi kA samAveza ho jAtA hai, dUsarA tathya rUpa artha jo prANiyoM kI hita dRSTi ko lekara vANI se prayukta hotA hai; tabhI satya banatA hai aura tIsarA vRtti rUpa artha jisameM pratijJA, niyama, vacana, samaya Adi kA yathArtha pAlana kiyA jAtA hai / [ pR0 123] karatI haiM / channa corI, najara corI, ThagI corI, udghATaka corI, balAt corI aura ghAtaka corI [ pRSTha 185 ] / ina coriyoM ke alAvA bhI vartamAna pariprekSya meM naye DhaMga kI jina coriyoM kA pracalana bar3hA hai| unakA vargIkaraNa karate hue sAdhvIjI ne nAma corI, dharohara athavA giravI rakhI vastu kA prayoga, AvazyakatA se adhika vastuoM kA saMgraha, zaktiyoM kA samAja hita meM upayoga na karanA, upakAra vismRta, sabhya corI Adi kA bhI ullekha kiyA hai / [ pR0 187 ] acaurya vrata kI vivecanA meM ve corI kI vibhinna paribhASA dekara unake prakAroM kA vividha dRSTiyoM se ullekha karatI haiM / 'Avazyaka sUtra' meM Aye hue corI ke 5 prakAroM kA zAstrIya ullekha karane ke sAtha-sAtha ve sthUla corI ke 6 prakAroM kA bhI varNana brahmacarya ko bhI ve saMkIrNa artha meM nahIM letIM / unakI dRSTi meM brahma kA artha AtmA aura paramAtmA donoM haiM aura carya kA artha hai -- vicaraNa karanA / unhIM ke zabdoM meM 'isa prakAra "brahmacarya" kA artha huA - AtmA meM ramaNa karanA, AtmA kI sevA meM vicaraNa karanA athavA paramAtva bhAva meM ramaNa karanA, paramAtmA kI sevA meM vicaraNa karanA / brahma kA artha bRhada yA mahAn bhI hotA hai / isa dRSTi se mahAn yA bRhat meM ramaNa karanA brahmacarya hai / (pR. 202) phrAyaDa Adi manovaijJAnikoM ne kAma tattva kA jo vivecana kiyA hai, usake pariprekSya meM bhI sAdhvIjI ne kAma zakti ke zodhana kI prakriyA prastuta karate hue use Atma zakti ke rUpa meM prakaTa karane kI preraNA dI hai / parigraha- aparigraha ke vivecana meM sAdhvIzrI ne bAhya aura Antarika parigraha kI carcA karate hue icchA aura mUrcchA ko parigraha kI jar3a mAnA hai aura sAmpradAyikatA, kaTTaratA, prAdezikatA, ziSyamoha Adi ke rUpa meM bar3hate hue parigraha ke nayenaye rUpoM kI khUba khabara lI hai / apane antima nibandha meM jaina darzana kI apUrva dena ke rUpa meM syAdvAda kA svarUpa dravyadRSTi aura paryAya dRSTi ke pariprekSya meM spaSTa kiyA hai / saMkSepa meM kahA jA sakatA hai ki sAdhvIzrI ne apane viSaya ko spaSTa karane ke lie usakI zAbdika evaM svarUpasAdhvI ratnazrI mahAsatI puSpavatIjI kI pravacana zailI : DaoN0 narendra bhAnAvata | 251 www.jainel Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nidi n ammna sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha gata vivecanA ke sAtha-sAtha usase sambandhita sUkSma dAna aura aisI sevA kA kyA artha hai ? [pRSTha 20] vRttiyoM kA tulanAtmaka vizleSaNa bhI prastuta kiyA (ii) bahudhA dekhA jAtA hai ki loga apane premAhai / jisase sambandhita jIvana mUlyoM ko gaharAI ke spada prabhu ke lie A~sU bahAte haiM, apane ArAdhya ke sAtha vyApaka phalaka para samajhane meM madada milI hai| sammukha baiThakara vilApa karate haiM, yAcanA karate haiM (2) sAdhvIzrI apane pravacanoM meM dharma ko ki unheM zarIra ke kArAgAra se sukta karake apane naitika mUlya aura sAmAjika zakti ke rUpa meM prastuta abhISTa premI arthAta premAspada prabhu ke sAtha ekarUpa karane meM vizeSa saceSTa dikhAI par3atI haiN| unakI kara diyA jaay| isa prakAra kI unakI vyAkUlatA dRSTi meM ahiMsA, satya, Adi jIvana mUlya acala dekhakara unake bhakta yA premI hone kA anumAna lagA nahIM haiN| ve sAmAjika sambandhoM kA sarokAra pAkara liyA jAtA hai| lekina ve hI vyakti jaba apane Asa-pAsa ke dukhI aura klAnta manuSyoM ko dekhakara sacala aura gatimAna ho uThate haiN| isI bindu se mauna aura udAsIna rahate haiM, kisI pIr3ita ko dekhadharma samAjIkaraNa kI prakriyA athavA sAmudAgi kara dayA, saMvedanA athavA karuNA se dravita nahIM hote, cetanA ke vikAsa kA mAdhyama banatA hai| to spaSTa jJAta hotA hai ki ve paramAtmA ke bhakta yA bhogalipsA aura saMkucita svArthavRtti ke kAraNa premI nahIM, apitu prema kA pradarzana karane vAle DhoMgI vyakti ahiMsA, satya, asteya, brahmacarya, aparigraha haiN| prematatva se otaprota vyakti kA hRdaya karuNA, Adi jIvana mUlyoM kA sahI AcaraNa nahIM kara dayA, kSamA Adi se avazya hI sarAbora hotA hai| paataa| jaba vaha unheM brAhya pradarzana, dikhAvA aura pRSTha 38 nAmavarI ke lie or3hane lagatA hai taba dharma AcaraNa (iii) satya kA sarvAgINa svarUpa samora kA viSaya na banakara pradarzana bana jAtA hai| Aja lie dRSTi kA zuddha, spaSTa aura sarvAMgINa honA vyavahAra meM aisA dekhA jAtA hai ki jIvana mUlyoM kA bahata Avazyaka hai| jisakI dRSTi para ajJAna aura tathAkathita dhArmika logoM ne bAjAra mUlya banA moha kA kAlA pardA paDA haA hai, jo sAdhanA ke liyA hai| ve sikke yA mudrA ke rUpa meM usase kucha lie veSa pahanakara to susajjita ho gayA hai, lekina na kacha kharIdanA cAhate haiM / aise logoM para sAdhvIjI jise yaha patA nahIM hai ki satya kA AcaraNa kyoM ne jagaha-jagaha kaThora prahAra kiyA hai| kucha udA- karanA cAhie ? satya kA svarUpa kyA hai ? satya se haraNa dekhiye-- jIvana ko kyA lAbha hai ? asatya se kyA hAni hai ? (i) mAna lIjie, eka vyakti dhanADhya hai, vaha aisA vyakti yadi bhaya se yA dabAva se yA isI taraha dhAna karatA hai. usane yAtriyoM ke lie dharmazAlA pralobhana se yA svArtha se satya bola bhI detA hai to banavA dI hai, garIboM kI sevA ke lie usane koI usase vaha karmabandhana se mukta nahIM ho sakatA, satya saMsthA khola dI hai kintu dUsarI ora se vaha zoSaNa usake lie karma kATane kA sAdhana nahIM banatA / kA kucakra bhI calA rahA hai, apane naukaroM se unake agara satya bolU~gA to mAlika tarakako kara degA, sAmarthya se adhika kAma letA hai, jarA se dera se Ane yA inAma degA, aura asatya bolUMgA to mAlika yA para vetana kATa letA hai| to ye bAteM usa sevA aura pitA nArAja ho jAyeMge, athavA samAja meM merI badadAna ke sAtha kaise mela khA sakatI haiM ? yaha to aisA nAmI hogI, aisA socakara jo satya bolatA hai, vaha hI hai, jaise koI eka botala rakta nikAlakara badale satya cAritra kA aMga nahIM hai, aura na isase AtmameM eka do bUMdeM rakta de de, yA sau-do sau ghAva karake vizuddhi hI ho sakatI hai, aisA bhagavAn mahAvIra kA eka do ghAvoM para marahama paTTI kara de| ataH aise spaSTa AghASa hai / [pRSTha 101 252 tRtIya khaNDa : kRtitva darzana s www.jainell Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FA sAvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha - ...... .. ....... iiHHTF (iv) kaI gRhastha zrAvaka-zrAvikA bhI dharmalAbha jisa prakAra mA~ vAtsalya rasa meM otaprota hokara yA dharmadalAlI ke tIvra Aveza se prerita hokara apane apane bacce ko snehapUrvaka koI bAta samajhAtI hai, sampradAya ke anuyAyiyoM yA sAdhu-sAdhviyoM kI choTe-choTe udAharaNa aura dRSTAnta dekara apane kathana vRddhi kI icchA-mUrchA karate haiM aura kaI anucita kI puSTi karatI hai aura bAlaka use sahaja grahaNa kara kRtya bhI karate haiN| yaha bhI parigraha kA eka rUpa hai| letA hai, isIprakAra sAdhvIzrI bhI mA~ bhAratI ke paSTha 260 rUpa meM bhAratIya saMskRti kI udAtta paramparA ko (3) sAdhvIzrI kA zAstrIya jJAna agAdha evaM vizva ke bAlakoM ke sAmane AtmIyatA kA sparza loka jIvana kA anubhava gaharA aura yathArtha hai| dekara prastuta karatI haiN| Apake pravacanoM meM sthAnagA~va-gA~va, nagara-nagara vicaraNa karane se loka- sthAna para paurANika, Agamika, Agametara, aitihAmAnasa se aura lokabhUmi se ApakA jIvanta samparka sika, vaijJAnika preraka prasaMga, rocaka dRSTAnta, aneka hai| isa kAraNa Apake pravadhAnoM meM jahA~ eka ora kathAeM, mahApuruSoM ke jIvana prasaMga, sAhityakAroM zAstrIya vaibhava hai vahA~ dUsarI ora lokagandha kI aura vaijJAnikoM ke rocaka anubhava viSaya kI gambhImadhura mahaka hai| viSaya pratipAdana meM jaina paramparA ratA meM saralatA kA raMga aura hRdaya kA sAralya se saMbaddha hokara bhI Apa bhAratIya evaM pAzcAtya gholate calate haiN| kahIM mahAvIra aura buddha kI bahamukhI vicAradhArAoM kA yathA-sthAna ullekha karuNA, raMtideva kA tyAga, mahAtmA gA~dhI kI satyakaratI calatI haiM / Apake pravacanoM meM jahA~ eka ora niSThA, TAlasTAya kA zAnti-saMdeza, banDa rasela AcArAMga, uttarAdhyayana, dazavaikAlika, sUtrakRtAMga, kA itihAsa-bodha, rAmAnuja kA bhakti bhAva, rAmabhagavatI sUtra, jJAtAsUtra Adi jaina AgamoM ke uddha tIrtha kA lokAnubhava prativimbita haiN| to kahIM raNa haiM vahIM rAmAyaNa, mahAbhArata, zrImadbhAgavata, jIvana aura samAja ke sAdhAraNa bhAI-bahinoM ke gItA, yogavAziSTha, cANakyanIti, yogazAstra. jIvana-prasaMga haiM jo apanI sAdharaNatA meM asAdhArachAndogya upaniSad, mArkaNDeya purANa, dIrghanikAya NatA chipAye hue haiM / isa saMdarbha meM madanabAI pArakha dhammapada Adi aneka grantha uddhata haiN| yahI nahIM. kA udAharaNa ullekhanIya hai| loka-saMskRti aura loka-jIvana ko vyAkhyAyita (5) sAdhvI zrI kA kakSya jitanA samRddha hai karane vAle saMta kabIra, mahAtmA tulasIdAsa, saMta - ta utanA hI samRddha ApakA pravacana-zilpa hai| ApakI tukArAma, bhakta haridAsa Adi aneka loka kaviyoM __bhASA parimArjita aura pariSkRta hai| saMskRta kI evaM bhakta kaviyoM ke anubhUtipravaNa pada aura dohe tatsama zabdAbalI kA bAhulya hone para bhI vaha abhISTa tathya ko saMpuSTa karane ke lie jagaha-jagaha kliSTa nahIM hai kyoMki Apa jo kucha kahatI haiM vaha apanI bahuraMgI chaTA bikherate calate haiM / isa vaividhya mastiSka se socakara nahIM varana hRdaya ke kAraNa Apake pravacana par3hate samaya samagra mAnavatA hokara / isIlie usameM zAstrIyatA kA puTa hote evaM vizva sAhitya kI bhAvAtmaka ekatA kA bodha hue bhI vaha janapada kI AbohavA se sikta hai| vividha hotA calatA hai| bhASAoM kA jJAna hone se Apa yathAprasaMga saMskRta, (4) sAdhvI jI gahana Agamika evaM Agametara prAkRta, rAjasthAnI, aMgrejI, gujarAtI, marAThI jJAna hote hae bhI apane kathya ko jaTila aura Adi bhASAoM ke zabdoM, padoM, kahAvatoM, muhAvaroM bojhila nahIM banAtI haiM / gambhIra viSaya ko sahaja, Adi kA prayoga karatI calatI haiN| ye prayoga aMgUThI sarala banAkara prastuta karane meM Apa siddhahasta haiN| meM jar3e hue nagIne kI bhA~ti pratIta hote haiN| RA P A--------- sAdhvI ratna zrI puSpavatIjI kI pravacana zailI | 253 VASIA national www.jaineta ..... :::: Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha bhASA jJAna cAhe kitanA bhI bahuAyAmI ho, yadi zailI prabhAvapUrNa aura pravAhI nahIM hai to kathya bhalI prakAra sampreSita nahIM ho sakatA / sAdhvI jI ke pravacanoM meM bhASA-pravAha ke sAtha-sAtha zailIgata saundarya kI do pramukha vizeSatAe~ haiM upamA aura rUpakoM kA yathA sthAna prayoga tathA prabhAvapUrNa AtmasparzI sUktiyoM kA nirmANa / apane kathana ko spaSTa karane ke lie sthAnasthAna para upamA aura rUpaka jaise sAdRzyamUlaka alaMkAroM kA prayoga kiyA gayA hai / isa kAraNa ahiMsA, satya, karuNA, jaisI amUrta bhAvanAe~ mUrtivanta hokara pAThaka ke hRdaya paTala para bimba sA khar3A kara detI haiM / yahA~ kucha udAharaNa dRSTavya haiM : 1. ahiMsA eka mahAsaritA ke samAna hai / jaba vaha sAdhaka ke jIvana meM iThalAtI balakhAtI calatI hai, taba sAdhaka kA jIvana sarasabja aura ramaNIya bana jAtA hai / (pRSTha-3) 2. jaise havAI jahAja meM do yantra hote haiM, eka - yantra hava 1I jahAja kI raphtAra ko ghaTAtA - bar3hAtA hai aura dUsarA yantra dizA kA bodha karAtA hai / isI prakAra ahiMsA ke sAtha bhI donoM prakAra ke dravya bhAva rUpa yA bahiraMga - antaraMga rUpa yantra (pRSTha - 9 ) 3. karuNA jaba mAnava hRdaya se nikala jAtA hai taba vaha bujhA huA dIpaka-sA bana jAtA hai / Avazyaka 1 (pRSTha-66) 4. Apa ahiMsA kI relagAr3I meM baiThe haiM; kahIM usake nIce svArtha aura ahaMkAra ko paTariyA~ to nahIM chipI haiM ? vaha anyAya aura atyAcAra kA dhuMA to nahIM ugala rahI haiM ? (pRSTha-66) 5. vyakti ke mana kA kemarA jaisA hotA hai vaisI hI tasvIra khiMca jAtI hai / (pRSTha 110) 6. agara Apa jIvana rUpI udyAna meM lage hue tana, mana aura vacana rUpI per3a-paudhoM kI nigarAnI 254 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana nahIM rakheMge, usameM lagI huI pA~coM indriyoM rUpI latAoM kI surakSA-vyavasthA nahIM rakheMge, taba unameM lage hue brahmacarya, vIrya saMyama, nigraha Adi phUloM kA tathA zArIrika, mAnasika, bauddhika evaM Atmika balarUpI phaloM kI prApti kaise hogI ? (pRSTha- 224) 7. dAna ke liye dhana saMgraha karane kI lAlasA (icchA) kIcar3a meM paira DAlane ke samAna hai / (pRSTha - 274) sUkti sAmAnya kathana na hokara anubhUta satya kI sArvakAlika abhivyakti hotI hai / usameM sUkti kA anubhUta satya, gahana loka saMvedana aura zAzvata mUlyavattA nihita rahatI hai / sAdhvI zrI puSpavatIjI ke pravacanoM meM isa prakAra kI aneka sUktiyA~ haiM / jinameM eka ora zAzvata jIvana mUlya prativimbita haiM to dUsarI ora vartamAna jIvana aura samAja ko samyakU dizAbodha hai| kucha sUktiyoM ke udAharaNa dekhiye 1. manuSya ko vikAsa kI ora le jAne vAlI Antarika preraNA-agtaH cetanA ahiMsA hai / ( pRSTha- 8) 2. sacce prema meM denA hI denA hotA hai, lene kI bhAvanA ko vahA~ avasara nahIM rahatA / ( pRSTha - 35 ) 3. prema antaHkaraNa kI aisI upaja hai jo zuSka se zuSka, kaThora se kaThora aura dizAbhrAnta jIvana ko sarasa, aura snigdha banA detI hai / (pRSTha-35) 4. apanI AtmA kA jagata ke sAtha AtmIpamya bhAva se anubandha jor3anA hI yoga hai / (pRSTha-55) 5. dayA kA AcaraNa karake hI manuSya devatva prApta kara sakatA hai / (pRSTha-62) 6. jIvita hRdaya vahI hai, jahA~ anyathA kevala vaha mA~sa kA Tukar3A hai| karuNA hai, (pRSTha-66 ) www.jainen Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FIEsAkAratna puSpavatA Amanandana grantha ::: iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiitititififinitififtttttithilitifinitiirE GOOG 7. mitratA tabhI hotI hai, jaba dila meM pAra- 11. dimAga meM vicAroM kI bhIr3a ikaTThI ho darzitA ho, saralatA ho, vizvAsa ho / (pRSTha-67) jAnA yA nirarthaka vicAra ThUsa lenA bho parigraha hai / 8. deha mara sakatA hai, magara maMtro nahIM, kyoMki kula milAkara kahA jA sakatA hai ki sAdhvI vaha to dehAtIta AtmA ke sAtha hotI hai| jI kI pravacana-kalA citta ke manoraMjana ke lie (pRSTha-67) na hokara citta kI nirmalatA ke lie hai| sacce 6. jo vyakti bhaya aura svArtha, lobha aura arthoM meM vaha dharmakalA hai, kyoMki usakA mUla lakSya dabAva se saca bolatA hai to vaha saca bolanA satya vibhAva se svabhAva meM AnA hai| sAdhvI zrI jI ke kI parachAI mAtra hai| (pRSTha-101) pravacanoM meM sAdhanA kA bala, cintana kI tAjago 10. satya ko sajAne se satya nirvikAra nahIM aura loka saMgrahI dRSTi hai| rahatA, usameM vikAra A jAtA hai| (pRSTha-105) 66666666 paNDita kauna ? paNDita kauna ? kyA jisane zabda zAstra ke aneka rUpa, sUktiyA~ aura cATUktiyoM kA 6 pATha kara rakhA hai, vaha paNDita hai ? kyA jisane brAhmaNa kula meM janmadhAraNa kiyA, vaha paNDita hai ? kyA jisane zira para tilaka Adi lagA rakhA ho, aura vidvAnoM kI paMkti meM nAma likhavA liyA ho vaha paNDita hai ? nahIM ! nahIM !! paNDita kI vyAkhyA karate hue bhagavAna mahAvIra ne kahA hai jo Arambha-hiMsA, vaira virodha, kleza evaM doSa se uparata arthAt mukta hai, vahI paMDita hai, tathAgata buddha ne paNDita kI paribhASA kI hai-- bahuta adhika bolane se koI paNDita nahIM hotA, vAstava meM jo kSamAzIla, vaira rahita aura sadA nirbhaya hai, vahI paNDita kahalAtA hai, isIprakAra kA bhAva mahAbhAratakAra vyAsa ne vyakta kiyA hai sardI-garmI, bhaya aura anurAga, sampatti aura daridratA jisake kArya meM vighna nahIM DAlate vahI vyakti paNDita kahalAtA hai, __ aura kabIradAsa to paNDita kI paribhASA meM bilkula do TUka bAta hI kaha gae "paNDita kI ina bahuvidha paribhASAoM kA nicor3a mere anubhava ne yoM prastuta kiyA hai jo vaira-virodha se mukta hokara, sarvatra baruNA, sneha evaM lI sadbhAva kA amRta varSAtA haA abhaya evaM adIna bhAva se apane lakSya kI ora agrasara hotA rahe vahI saccA paNDita hai, upAcArya devendra muni zAstrI 6666666 ETEFITRIFIERRRRRRRRRRRRRR 66666666 sAdhvI ratna zrI puSpavatIjI kI pravacana zailI | 255 HEREHE www.laine Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ........ ............ ... sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha aaaaaannmNcidiNciNdi jNttkaannNlaaNttnnNddaalNpNttlu samaNa-sAsaNa-pahAvigA-amara-sAhigA-puphphavaI fiiiiiiiii intill -DaoN0 udayacaMdra jaina, udayapura GROACCO R DING GORGEOGRE GORGEOGGEOGGERG000000000 aTTha-guNa-samma-juttaM palayaM pauro vi viggh-sNghaao| tassa usahassa NamAmi kaya-kuviyappa-NAsaNo ahaM / / 1 / / taM jiNavaraM vaMde vi jassa kevalaNANeNa pyaasio| tihuvaNa-logaM NiccaM aMtima-titthayaraM saMmaI / / 2 / / amara-kheyara-vaMdiyaM bhv-bhycchey-krnn-sNjuttaa| sAsaya kallANa-juttA savva-mokkha-maggaraya muNINaM // 3 // sayala-NANa-viNNANa-vettA jiNavasaha sAsaNarakkhA / saNNANa-kaMThAbharaNa-gaNAhIsANaM thomi ahaM / / 4 // samaNa-sAsaNa-pahA vigA-amara sAhigA samaNasaMgha paraMparA ai-purA vijjae assi loe| cahuviha-tittha-ThAvaNA bhagavaya-mahAvIrassa pacchA / / 5 / / su-suya-pahANa-sIsA-vi jAA goyama-gaNaharA sAhuNo / dedivvamANa-Nakkhayavva Agama kusalA bahuNANI / / 6 / / candaNaviva surahIo caMdaNabAlA-pamuha-samaNI jaaaa| karaluMca-kesarAsI aMtevAsI mahAvIrassa / / 7 / / vIra NivvANa-vIe sadIe mahamaMtI sgddaal-suaa| ajja-thUlabhadda-satta bahiNI jakkha-jakkhadiNNAI / / 8 / / ajja dikkhaM NeUNa guNa-gaNa-sAmiddhi heuNo Nicca / moha-khoha-hINaThaM su-jhANa-maggammi raA-saA / / 6 / / samaya-samayammi dese bh-subh-bhu-nnaannii-aagm-kuuslaa| cariya- NiTTha-sajjhAyI dhammasaddA vi samaNI jAyA // 10 // 256 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana niel www.jaine - --- PER Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna pu Helfer forfettone Amanandana gransa Agama-rahassa - NAyA vIrA vIrANugAmiNI sIsA | bhAgAi-bhAva- juttA appA appammaraA juttA // 11 // vikkama - saMvada - uNavIsapaNasatta posa - kiNhadasamIe / rAyaTThANa saMbha ca apuvva-guNa kaNNA jAyA / / 12 / / juga -- pavaTTaya kaMtiyArI - Airiya - sirI - amarasiMhamuNI / gaMgA-sama Nimmalo hi sajaga-sateya-saMtarayaNa-gaNI // 13 // joIhara-saMjamaraa-pahara- mai-takkapuNa mahAsatI / sattha-Agama-siddhahattha-pasatta-guru-guNagaNadhaNI // 14 // joga arahI dikkha-paviNNA saI- vIrA-saddA suya-saMpaNNA / vIrA kamme vIrA sadA saMjama tave pasiddhA || 15 || phattU-rayaNA-caiNA lAhA ya caupamuha- sIsA tIe / Agama-kusalAdhIrA paramaviusI pavayaNamahurA / / 16 / / lachamAsamaNI / rayaNAe bahusIsA sAsaNa pahAvigA ega rahA mahAsaI tIe navalA viddhamaI ||17|| udayapuramma Nayarammi osavAla vaMsa - baraDiyA parivArassa / kaNhaiyAlAlassa ca mahAjaNassa uyArakulo / / 18 / / so samaNovAsago vi dhamma-parAyaNa dhammANurAgI hi / puNeNa patta-sAvaga-kula-samudda i-rayaNavva dulahaM // 16 // jahA samudda e rayaNaM bahumullaM hoi assiM loyammi / tahA maNujANa jammaM dhammaNiTTha jaNa patta- dullahaM // 20 // jIvaNasIha varaDiyA pavitta-pautta- jutta-putta - jAo / pemmakuMvara-jAyA / / 21 / / dhamma-parAyaNA bhajjA tassa saMvada uNavIsa igaassI ega - suMdarIbAlA sattamI suMdarakuMvarakaNNA jAyA ||22|| avara - susIlakuMvarA dhamma - guNa - susIla - saMpaNNA hoi / sA vi ai-dhamma-rattA vimalA - gaMgA viva gahIrA vi / / 23 / / tattovadesa-juttaM samma-bhatti-rasajuttaM mahAsaI - sohaNakaMvara - bAlA vi / dikhA dharia - vAlA ||24|| tAe sakkaya- pAiya- NiuNA Agama-rahassabo hu~ magasira tihIe / hoUNa Nicca kavva - vAgaraNa - ahiraA / jaNNasIlA bhUyA ||25|| ega - cakkeNa Na rahaM pajAi iha bhUyalammi ThANammi / esA jANiUNa sA gai - sIla- samaNI-saMghAe ||26|| samaNa - sAsaNa- pahAvigA amara sAhigA pupphabaI / 257 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) taNa-dhaNa-kaMcaNa-putta-mitta-sayala-asAriA loge NiccaM / egaM tu sAra-bhUyaM appaNo sudhammo hi samma / / 27 / / asAra-bhUya-saMsAra-jalabubvva athirA asabbhUyA / ega-thira-bhUya appA jo jANai so hoi tava rattA vi / / 28 / / bAlA sundara ku~varA pemmakuMvara--paDhama--bAlA--ai--maNoNNa-dhamma--NiuNA / suha-lakkhaNa-lakkhiA vi jaNa-maNa-vallahA jAyA sA / / 26 / / jA jA sikkha-sikkhiA sA ai-buha-pavarA bhaviA jAi / vijjAvaMtabAlA sajjhAya-jhANa-saMjuttAya // 30 // saMsArassa savve hi aTThA NiraTThA asAra rUvA ya / kevalasAra-bhUyaM tavappahANa-cariyaM loe // 31 // evaM ciMtaUNa sA bAlA sIla-dhamme hi sayA raA / appa-sahAvaM magge appaNo jhANaM saA kaA // 32 / / iNaM sarIraM vayaNaM sIla-saMjama-tava-guNalaMkiA / jai vijjAe bhUsiyA to jamma-sahalaM ihaloyammi / / 33 / / vijjAmANo puriso sakkAraM jAi kovidehi bhave / vijjAvaMtA bAlA savvaseTTha-payaM paNNei // 34 // vijjA jasassarI hI puMsaM vijjA kallANa-kAraNI / sammaM ArAhiyA ca vijjA-devayA vi kAma-dAyiNI vi / / 3 / / vijjA kAmaduha-dheNu-vijjA-citAmaNi-rayaNa-jaNANaM / dhamma-attha-kammadAyI vijjA savvaphala-dAyiNI vi / / 36 / / vijjA-baMdhu-mittaM ca vijjA-savva-kallANa-kArakaM vi / visaya-vimuttA vijjA savvattha-sAhiNI vi have // 37 / / vijjaTThI savvaTThI vijjaTThI daMsaNa-NANa-cara-hArI / vijjA khalu savvesiM mulaM kapparukkhaM viva jage // 38 // vIra-himAlaya-Nisiya-NANa-gaMgA-ai-NimmalA bhave / pasaMta-gahIra-jalammi NahANaM eva savvasejheM // 36 / / jahA gagaNammi sUro dedivvamANa-saya-paraM pagAsio / tahA suMdarIbAlA appa-appANaM karei sA / / 4 / / egadivasammi Nayare sohaNa-kuMvara-mahAsai-samAgamA / tAe jiNa-vANIe apuvva-dhamma-vuDDhI jAyA / / 4 / / Dagara-Dagara-gAva-gAva-Naya r-nnyr-jnn-mnn-ai-phaaviaa| savve jaNA kaheMti udayapure dhammadhaNNa-kayA // 42 // SAPP *58 | tatIya khaNDa : kRtitva darzana www.jaine Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatA Abhanandana grantha HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHIARRHEARILALMAHARREARRETREELLERH dattacittA pasaNNa-vayaNa-dhamma-aNuratta-bAlA suMdarI / kula-maMDala-sIla-sattha-buddhi-tava-caraNa-maNa-visuddhI // 43 / / suuvavAseNaM vao vaeNa tavo taveNa iMdiyajio / iMdiya-jaeNaM samo sameNaM hoi muttimaggo // 44 / / jahiM pecchae loyaM tahiM jama-sAsaNo avassaM atthi / jahiM ciTThai tahiM taM sUlAsaNo samaM AsaNaM / / 45 / / udayapura-mahimA mevADa-su-bhUmIe vIra-vIraMgaNA pabhUyA jage / suramma-rammArAmA jassa pae pae suviTThiyA / / 46 / / ArAvalI pavvao vIrAvalI tavAvalI khu atthi / uttaMga-sihara mmi vi pamudiya-Nara-NAri-saMghANaM / / 47 / / jhara-jhara-jharaMta-Nijjhara. kaNa-kaNaMta-digadigaMtakaMtillo / / mayaraMda--pANa--bhamarAvalI--virAyamANa--uvavaNo vi // 48 / / kamhIravva suMdaro udayapuro vi vaTTae bharahakhetta / su-rAya-rAyaTThANe vIrappayAva bhUmIe hu // 46 / / ai-ramaNIyo Nayaro parimaMDiya-pokkhara-siharavibhUso / jassiM siharatalammi vi NANAkhaNaNasaMpadA atthi // 50 / / phatahasAyara-surammo ai-rammo kala-kalaMta-NIra-ravo / bhamaNasIlasavva-jaNA ANaMdA hoMti NAvArUDhA / / 1 / / avara sarUvasAyaro mujjhati jaNANa rammarUveNaM / tANaM taDAvalI avi diNesa-rAsi-rAsiA maNA // 52 / / egAjhIla-majjhammi ai-sohaNIya-NeharU-ujjANaM / phatahasAyarovaritale ArAvalI-vADiyA atthi // 53 / / tAe vADiyAe vi payAva-sarai-paTTa-cetakAso / taM pAsaM gacchiUNa jaNA ANaMdA-juttA hoMti // 54 / / uvajjhAya-pokkharo muNI gaNa-gaNAlaMkio sayA samaNa-saMgha-teapaMja-maNivaMta / pokkharo pokkharasamo muNivara-jaga-jaNa-maNa jayavaMta / / 55 / / jahA tithasiromaNI tittho pukkhararAyo loyammi / tahA muNi-saMghammi khalu uvajjhAya-pokkharo muNI / / 5 / / aNaNaM muNiNA samaM sattha-sAyara-pArassa vara-taraNI / jiNavayaNamimaM heUM bhUyo bhUyo vi guNa-laharI // 57 / / tilithith samaNa sAsaNa-pahAvigA-amara-sAdhigA-pupphabaI | 254 www.ar Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha guNa-guNa- gAraveNaM su~darakuvarI pupphavai - mahAsaI / jAyA bhakti-bhAvaM hi Agama- sutta-paha - aNugAmiNI ||8|| Agama-rahassa - savva - daMsaNa - pANI / NimmalapaNNA Na kevala-Naya - pANI takkapavINa-vaya- paDU ya buddhama ||5|| vijjAi samma sahA teNaM jiNavayaNarasaM apuvvagurubhaktI-caritaNiTThA / NisuNiUNaM ai-saMtuTThA / / 60 / / desadesaMtaraM gamaNAgamaNaM / saMvegamukka-sIladharA sA / / 69 / / paMcAsa - vAsa- dikkha - samaya - jAyA / jA vigappa - saMkaSpa - jAlAe ||62 || sudhamma-payArarattA iMdiyaM daNDiUNaM pupphavaI - samaNIe sudhaNNA si tuma bohitA bhavvaloyaM tava - sUsiya-taNU - catta-NIsesa - rAgA / sajjhANaDDhA gurUNaM sa-samaya-vihiNA sAraNAI karitA // 63 // sUrIso cittavego samaNa - parivuDo desayaMtA jaNANaM / dhammaM tityesarUttaM viharai vasuI saMjamujjoya - juttA ||64 || esA samaNI - samaNI savvaloya - bhavva - jaNANaM vasuhi / Niyaya - avasthA - sarisaM salAha- NijjaM ca hou jaNA || 65 / / 260 | tRtIya khaNDa : kRtitva darzana ii bhai gaNide jhANatattaM mahaddhA jaNa - sadasi muNiddA pAtusAbhatti bhAjo | ghaNa - pulakiya - muhura-gattamavira muhAjaM diNakara - karayoga - AkarA kiM ayaM amara saggo kiM Nu jaiNANu bhAvo kimuta jiyai- esA kiM dhImaMto pahAvo / iti vitahi kuUhA dikkhamANA tumaM jayai guru-samAjehi-bhattu - aTThANa - bhUmI // 67 // sudhIrAsamaNI tumaM caMdaNAmahAsaivva saI / gahIrA - uyahI tumaM jaNa - kallANa-kAraNI ||68 || paraM padaM paraM suhaM jiNAgama - paramakkharaM tumaM asthi / imaM 'udaya' guNa - NihANaM homi ||66 || tumaM jANiUNaM haM bambujANaM // 66 // MEMEME www.jainelit Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina darzana (). itihAsa aura sAhitya ca turtha kha NDa Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha bhA ra tI ya darza noM meM Atma tattva DA. ema. pI. paTairiyA bhAratIya darzana kA cintana-kSi tija bahu AyAmI hai| 'jIva' aura 'jagat' ke astitva kI paricarcAoM ke sAtha-sAtha unakA svarUpa nirdhAraNa, darzana kA pramukha pratipAdya rahA hai| kintu, jagat dAvAnala se vidagdha jIvAtmA kI duHkha-nivRtti kaise ho ? isa dizA meM jaba vaha zodhalIna huA, taba use aisI anubhUtiyA~ huIM ki jagat ke samasta duHkhoM se chuTakArA pAne kA eka mAtra upAya 'Atma-sAkSAtkAra' ho sakatA hai| isa anubhUtiparaka preraNA ne, darzana ko AtmAnveSaNa kI ora pravRtta kiyaa| phalataH jinajina maharSiyoM AcAryoM ne Atma-sAkSAtkAra meM saphalatA pAI, unhoMne, apanI anubhUtiyoM ko eka vyavasthita svarUpa de diyaa| tAki, unake sAdhanA-anubhavoM kA lAbha uThAkara loga bhI AtmasAkSAtkAra kara sakeM; jagat ke kaSToM se hamezA-hamezA ke lie chuTakArA pA skeN| jo janmatA hai, vaha maratA bhI hai| janma aura mRtyu ke bIca use kaI rUpoM/sthitiyoM/avasthAoM meM se gujaranA par3atA hai / mRtyu ke bAda bhI, use phira janma lenA/maranA par3atA hai| janma-mRtyu kA yaha silasilA, jIva aura jagat ko isa kadara sAtha-sAtha bAMdhe rakhatA hai ki koI bhI jIvAtmA, apanI saMsArAvasthA se unnata/zuddha sthiti ke bAre meM soca taka nahIM paataa| Atma-sAkSAtkAra karane vAle RSiyoM/AcAryoM ne, ina sArI sthitiyoM kI vivecanA bhI apanI anubhUtiyoM meM silasilevAra kI; aura antima niSkarSa ke rUpa meM, yaha bAta jora dekara kahI, ki duniyA~ ke jaMjAla se chUTane kA ekamAtra sAdhana 'Atma-sAkSAtkAra' hI hai| isI kAraNa, bhAratIya darzanoM kA jo svara ubharA hai, usameM 'Atma-tattva' ko maulika AdhAra mAnane ko gUja, sApha-sApha sunAI par3a rahI hai| anekoM bhAratIya RSiyoM/AcAryoM ne 'Atma-sAkSAtkAra' kiyA; kintu unake DhaMga aura anubhUtiyA~ apane-apane taraha ke the| jisa RSi/AcArya ne jina-jina taura-tarIkoM ko AnAkara 'Atma-sAkSAtkAra' karane meM saphalatA pAI, una tarIkoM anubhavoM ke anurUpa usane apane ziSyoM praziSyoM ko bhI prazikSita kiyaa| phalasvarUpa, kAlAntara meM, Atma-sAkSAtkAra ke tamAma taraha ke taura-tarIke aura bhinna-bhinna taraha ke anubhava, jaba Ama AdamI ke sAmane Aye, to use lagA-'eka hI Atmatattva ke bAre meM, alaga-alaga taraha kI mAnyatAe~ kyoM/kaise A sakatI haiM ? AcAryoM kI mAnyatA hai--pratyeka dravya tattva. ananta dharmoM vAlA hai| jina-jina RSiyoM AcAryoM ne Atma-sAkSAtkAra kiyA, yadi unake anubhavoM/vizleSaNoM meM kahIM kucha bhinnatA hai, to yaha nahIM mAnanA cAhie ki unake dvArA kiyA gayA Atma-sAkSAtkAra, aura usakI vivecanA galata/asatya/ Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha mithyA hai / balki, mAnanA yaha cAhie ki una sabake anubhavoM/vizleSaNoM ko milAkara, Atma-tattva kA jo svarUpa nikharatA/spaSTa hotA hai; vahI usakA samagra svarUpa hogaa| kyoMki, jisa RSi/AcArya ne AtmA ke jisa svarUpa kA sAkSAtkAra/vizleSaNa kiyA, sirpha vahI svarUpa AtmA kA nahIM hai| balki ve sAre svarUpa, Atma-tattva ke una bhinna-bhinna pahaluoM se jur3e haiM, jina pahaluoM kA sAkSAtkAra, alagaalaga RSiyoM/AcAryoM ke dvArA kiyA gyaa| yaha eka alaga bAta hai ki cintana/samIkSaNa ke prasaMga meM, ina bhinna-bhinna pahaluoM ko, pRthak-pRthak isa Azaya se vivecita kiyA jAye ki unake pArasparika sAmya vaiSamya ko spaSTa samajhA jA sake / isI bhAvanA se, bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva kA saiddhAntika vizleSaNa aura usakI samIkSA, yahA~ prastuta kI jA rahI hai| cArvAka darzana meM Atma-cintana Atma-tattva kA sabase sthUla svarUpa, cArvAka darzana meM dekhA jA sakatA hai| yadyapi cArvAka darzana ke siddhAnta/AcAra kA koI vyavasthita/sampUrNa grantha upalabdha nahIM hai; tathApi, usake nAma se, vibhinna zAstroM/granthoM meM jo ullekha Aye haiM, unhIM ko, usakI paramparA kA mAna liyA gyaa| eka vilakSaNa tathya to yaha hai, AtmA ke sthUla/bhautika svarUpa ke bahuta sAre varNana, upaniSadoM meM bhI pAye gaye haiN| ina sabako milAkara, AtmA kI sthUlatA ko prakaTa karane vAle, sAre siddhAntoM ko, yahA~ eka krama se diyA jA rahA hai| bhUtacaitanyavAda- pratyeka prANI meM, svatantra buddhi/viveka pAye jAte haiN| jaise kisI ko miThAI khAne meM Ananda kI anubhUti hotI hai, to koI khaTTI cIjoM meM vizeSa rasa-Ananda anubhava karatA hai; aura tIsarA, caTapaTe carapare svAda meM Anandamagna ho jAtA hai| isI taraha, yaha mAnA jA sakatA hai, ki jise, jisa vajaha/taraha se duHkhoM se chuTakArA mila jAye, vahI usakA AtmA/Atma-sAkSAtkAra svIkAra kara liyA jAye; yaha mAnanA svAbhAvika hai / cArvAkoM kI mAnyatA hai ki AtmA eka hai| vaha svatantra hai, caitanyayukta hai, Ara kamA kA katA hai| cUki yaha, bhUta samudAya ke mizraNa se utpanna hotA hai isalie vaha pratyakSa dvArA jAnA jA sakatA hai| zarIra meM jo cetanatA hai, vaha bhUta/tattva samudAya ke sammilana se apane Apa paidA ho jAtI hai isameM koI mahattvapUrNa kAraNa apekSita nahIM hotA hai, jaise, do/cAra padArthoM ko sAtha-sAtha milA dene para unameM se mAdakatA paidA hotI hai| yahA~, dhyAna dene kI bAta yaha hai ki jina kucha padArthoM ko sAtha-sAtha milAyA jAtA hai, unameM, koI padArtha aisA nahIM hotA, jo apane meM se mAdakatA ugA sake / kintu, paraspara mela ke vAda, unameM se mAdakatA apane-Apa paidA ho jAtI hai / isI taraha, pRthivI-jala-teja aura vAyu, ina cAra bhUtoM, padArthoM meM se kisI bhI eka meM, cetanatA nahIM pAyI jAtI; kintu cAroM kA milApa/mizraNa ho jAne para, unameM se cetanatA apane Apa ubhara AtI hai| jaise barasAta meM meMDhaka Adi tamAma kIr3e-makor3e, bhUtoM meM se apane Apa paidA ho jAte haiM / yahI bAta, manuSya Adi jIvoM ke sambandha meM samajhanI caahie| dehAtmavAda-loka vyavahAra meM, sahaja hI hama dekhate haiM ki ghara meM Aga laga jAne para, hara vyakti, apane Apako bacAkara bhAga nikalatA hai; bhale hI, usake bacce, patnI Adi, jalate hue ghara meM kyoM na raha jaayeN| isa mAnasikatA se yaha tathya spaSTa hotA hai, ki vyakti ko, putra Adi kI apekSA apanA deha adhika priya hotA hai / 'Atmanastu kAmAya sarvaM priyaM bhavati / ' cUMki sArI kriyAyeM, deha meM/deha ke dvArA hI 2 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha sampanna hotI haiN| yahA~ taka ki cetanatA bhI deha meM hI pAyI jAtI hai| isalie, cArvAkoM kA kahanA hai'caitanyaviziSTaH kAyaH puruSaH' yAnI, caitanyayukta deha hI AtmA hai| isa siddhAnta ke anasAra, zarIra ke mRta ho jAne para, na to cetanatA zeSa bacatI hai, na hI deha-kriyAyeM raha jAtI haiN| taittirIyopaniSad meM yahI Azaya, ina zabdoM meM prakaTa kiyA gayA hai-'sa vA eSa annarasamayaH puruSaH' / 'maiM moTA hU~' 'maiM dubalA hU~' 'maiM kAlA hU~' ityAdi anubhavoM se bhI yaha nizcaya hotA hai ki 'deha hI AtmA hai' / yahI 'dehAtmavAda' hai| mana AtmA hai-kucha cArvAkAcArya yaha bhI kahate haiM-zarIra kI sabhI kArya praNAlI 'mana' ke adhIna hotI hai / mana, yadi vyavasthita/ekAgra na ho, to zarIra aura usake aGgopAGga ThIka se kArya nahIM kara pAte / cUMki mana svataMtra hai aura jJAna bhI karAtA hai| isalie 'mana' ko hI 'AtmA' svIkAra kiyA jAnA caahie| isI siddhAnta ko 'Atma-manovAda' kahA gayA hai / taittirIyopaniSad kA bhI kahanA hai-'anyo'ntara AtmA mnomyH| indriyAtmavAda-zarIra, indriyoM ke bhI adhIna hotA hai / yAnI, indriyAM hI sAre ke sAre kArya karatI haiM / chAndogyopaniSad meM kahA gayA hai-'te ha prANAH pitaraM pretya U cuH' / 'maiM andhA hU~' 'maiM baharA hU~' ityAdi anubhavoM meM, yaha mAnA gayA ki 'ahaM' pada se 'AtmA' kA artha prakaTa hotA hai| isa mAnyatA ke anusAra cArvAkoM kA eka varga 'indriyA~ hI AtmA haiM', yaha mAnatA hai| isa mAnyatA ke bhI do bheda haiN| eka samudAya ke anusAra 'eka deha meM, eka hI indriya, AtmA hotI hai' yaha mAnA gayA hai| ise 'ekendriyAtmavAda' kahA gyaa| dUsare samudAya ke anusAra 'indriyoM ke samUha' ko AtmA mAnA gyaa| isa mAnyatA ko 'militendriyAtmavAda' kahA gyaa| prANAtmavAda-indriyA~, prANoM ke adhIna hotI haiN| deha meM prANoM kI pradhAnatA hotI hai| prANavAyu ke nikala jAne para, deha aura indriyA~ bhI mara jAtI haiN| prANoM ke rahate hue hI zarIra jiMdA rahatA hai aura indriyA~ bhI kArya karatI haiN| bhUkha/pyAsa lagane para 'bubhukSito'haM' 'pipAsito'haM' Adi anubhava prANoM kA dharma hai| isalie, kucha AcAryoM kA kahanA hai-'prANa evAtmA' / taittirIyopaniSad ne bhI prANAtmavAda kA samarthana karate hue kahA hai-'anyo'ntara AtmA prANamayaH / putra AtmA hai-beTe ko sukhI/duHkhI dekhakara pitA sukha duHkha kA anubhava karatA hai / saMsAra meM kaI bAra, aise dRzya dekhe gaye haiM, ki beTe ke mara jAne para, usake viraha-duHkha se pitA bhI mara gayA / isa lokavyavahAra ke AdhAra para, kucha cArvAka AcAryoM kA kahanA hai-'putra hI AtmA hai|' isa mAnyatA ke samarthana meM kauSItakI upaniSad kA kahanA hai-'AtmA dhai jAyate putrH'| ___ artha/dhana AtmA hai-dhana, sabakA paramapriya hai| dhana ke binA AdamI duHkhI rahatA hai / aura kabhIkabhI to dhana ke abhAva meM vaha mara bhI jAtA hai / dhana hone para sukhI honA, na hone para duHkhI rahanA, eka sAmAnya loka-vyavahAra hai| jisake pAsa dhana hai, vaha svataMtra hai, saba kucha karane meM samartha hai / isalie, dhanI ko 'mahAn' aura 'jJAnI' taka kahA jAtA hai| jo dhanI hai, dhana kA vinAza/kSaya ho jAne para, vaha apane prANa tyAga detA hai, yaha bhI kaI avasaroM para dekhA gayA hai| isa vyavahAra ke AdhAra para kucha cArvAka mAnate haiM-'laukiko'rtha evaatmaa'| bRhadAraNyakopaniSad meM isa mAnyatA ke samarthana meM kahA gayA hai'artha evaatmaa'| 1. taittirIyopaSiSad-2/1/1 4. taittirIyopaniSad-2/2/1 2. taittirIyopaniSad-2/3/1 3. chAndogyopaniSad-5/1/7 5. kauSItakI upaniSad -1/2 6. bRhadAraNyakopaniSad-1/4/8 bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 3 www.ja Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ............................. ................. . sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ___ ina siddhAntoM ko dhyAna se dekhane para, yaha spaSTa pratIta hotA hai ki inameM se adhikAMza siddhAnta, loka-vyavahAra para AdhArita haiM / zAyada isIlie, inake AcAryoM kA 'lokAyata' nAma bhI de diyA gyaa| yaha bhI dhyAna dene yogya hai ki ina sAre siddhAntoM meM padArthoM/bhUtoM kI hI pradhAnatA hai| isa lie, ina siddhAntoM ko bhUtavAda/bhautikavAda jaise nAmoM se bhI vyavahRta kiyA gyaa| cArvAka, cUMki bhUtoM se haTakara anya kucha bhI vimarza nahIM krte| isalie inhoMne AkAza, prANa aura mana kI bhI, bhautikatA ko hI svIkAra kiyA hai| chAndogyopaniSad ne 'mana' ko 'annamaya' aura prANoM ko jalIya padArtha mAnA hai| aura, donoM kI bhautikatA ko spaSTa karate hue kahA hai-'annamazitaM tredhA vidhiiyte| tasya yaH sthaviSTho dhAtustatpurISaM bhavati / yo madhyastanmAMsaM, yo'NiSThastanmanaH / / ApaH pItastredhA vidhIyate / tAsAM yaH sthaviSTho dhAtusta-mUtra, yo madhyastallohitaM, yo'NiSThaH sa prANAH // bauddhadarzana meM Atma-vicAraNA tathAgata buddha ko jaba tattvajJAna huA thA, tabhI unheM AtmasAkSAtkAra bhI haA thaa| kintu, jIvana kA parama lakSya 'Atma-sAkSAtkAra' hI hai, yaha jAnate hae bhI unhoMne 'AtmA' ke sambandha meM kucha bhI spaSTa nahIM khaa| unakI dhAraNA thI-vartavyaniSThAoM kI upAsanA se, aura tapasyA se antaHkaraNa kI zuddhi hotI hai| isI se, svataH hI AtmajJAna ho jaayegaa| isa kAraNa unhoMne karma sambandhI upadeza ko prAthamikatA dI / AtmA, zarIra se bhinna hai yA abhinna ? AtmA, mUrta hai yA amUrta ?- mRtyu ke bAda bhI usakA astitva rahatA hai yA nahIM ? ityAdi AtmA sambandhI praznoM kA uttara dene ke bajAya, unhoMne mauna rahanA hI zreSTha smjhaa| isalie, bauddhadarzana meM AtmaviSayaka carcAoM kA prAyaH abhAva hI dekhA/pAyA jAtA hai| vaccagottabhikSu ke ukta praznoM ke sambandha meM dhAraNa kiye gaye mauna ke viSaya meM, aura una praznoM ke uttara ke viSaya meM bhI, unake pramukha ziSya Ananda ne, jaba buddha se prazna kiyA to unhoMne kahA'Ananda ! 'AtmA hai', yadi maiM yaha kahatA hU~, to una zramaNa-brAhmaNoM kA siddhAnta puSTa hotA hai, jo AtmA kI sthiratA/nityatA meM vizvAsa karate haiM / 'AtmA nahIM hai' yadi yaha kahatA hU~, to una zramaNa-brAhmaNoM ke siddhAnta kI puSTi hotI hai, jo AtmA ke zUnyavAda meM vizvAsa rakhate haiN|' buddha aura Ananda ke isa saMvAda para, pAzcAtya vidvAn AlDenabarga kA mAnanA hai-'AtmA ke astitva aura abhAva, donoM se pare rahakara diye gaye uttara kA yahI Azaya liyA jAyegA ki 'AtmA nahIM hai| bAvajUda ukta sthiti ke, bauddhadarzana meM rUpa-vedanA-saMjJA-saMskAra aura vijJAna nAma ke pA~ca skaMdhoM ke saMghAta/saMyoga/mela rUpa meM AtmA kI svIkRti pAyI jAtI hai / isa svIkRti para apanI TippaNI karate hae roja DeviDsa ne likhA hai--rUpa-vedanA Adi pA~coM skaMdhoM ke saMyoga ke vinA, jIvAtmA Tha pAtA aura inakA saMyoga, kriyamANa ke abhAva meM asambhava ho jAtA hai / kriyamANa bhI eka aura dUsare kriyamANa ke binA sambhava nahIM hotaa| aura, 'vibhAga' svIkAra kiye binA, yaha dUsarA kriyamANa bhI svIkAra kara pAnA sambhava nahIM hai / yaha eka aisA tirobhAva hai, jo pahile/bAda ke samaya meM, kabhI bhI pUrA 7. chAndogyopaniSad-6/5/1 8. BUDDHA - p. 273 4 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Parernalisarall wwwa Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha nahIM ho pAyegA / isa taraha, yaha eka aisI zAzvata / avicchinna prakriyA hai, jisameM nAma, rUpa Adi kucha bhI to sthAyI nahIM hai"| vidvAnoM kI isI taraha kI TIkA /TippaNiyoM ke pariprekSya meM, bauddhoM kA AtmA-viSayaka abhiprAya yaha spaSTa hotA hai- 'AtmA, na to vaha hai, jo paJcaskandha kA svarUpa hai; na hI usa skandha rUpa se sarvathA bhinna hai / yaha AtmA, na to kevala zarIra-mana kA sammizraNa mAtra hai, na hI koI isa taraha kA nitya padArtha hai, jo ki parivartanoM ke viplava se sarvathA mukta raha ske| vaidika vAG maya meM Atma-carcA duHkha - nivRtti kA pramukha kAraNa Atma-sAkSAtkAra hai, yaha mAnakara, vaidikakAlIna jIvAtmA, java AtmAnveSaNa meM pravRtta huA, to usane dekhA ki devopAsanA / stuti Adi se bhI duHkha nivRtti ho jAtI hai / isalie vaha indra, varuNa, Adi devoM ko hI 'AtmA' ke rUpa meM mAna baiThA / yaha tathya, veda saMhitAoM ke avalokana se spaSTa hotA hai / kintu jisane, jaba-jaba bhI jisa kisI devatA kI stuti kI, taba-taba upAsya / stutya deva ko hI usane 'mahAnatama' maanaa| para, sabhI deva to 'mahAnatama' ho nahIM sakate - yaha viveka jAgRta hone para unake manoM meM eka jijJAsA jAgI - 'sabase mahAn kauna hai ?' isa ke samAdhAna meM yaha mAnA gayA ki jo deva, sabase mahAn ho, vastutaH vahI AtmA hai| isI taraha kI bhAvanAoM ke rUpa meM, Atma-sAkSAtkAra kI jijJAsA kI kramika pragati vedoM meM dekhI jA sakatI hai / yaha bAta alaga hai ki upaniSadoM meM, AtmA ko devatAoM se pRthak rUpa meM svIkAra kara liyA gayA / kenopaniSad kahatI hai" - "jisa AtmA ke anveSaNa meM loga lage hue haiM, vaha devatAoM se bhinna hai / kyoMki, devatAoM meM jo devatva zakti hai, vaha brahmapradatta hai / isalie, AtmA, devatAoM se bhinna hai- yaha tathya yakSa- deva samvAda meM spaSTa huA hai / ' brAhmaNoM/AraNyako meM Atm- brAhmaNa granthoM meM pahale to mitra, bRhaspati, vAyu, yajJa Adi ko 'brahma' rUpa meM mAnA gayA " / bAda meM, ina saba devatAoM kI utpatti brahma se batalAkara, brahma tattva kA vyApaka rUpa pradarzita kiyA gayA / yahA~ 'AtmA' aura 'brahma' donoM ko hI alaga-alaga kahA gayA hai / brahma, devatAoM kA utpAdaka hone para bhI unase abhinna mAnA gayA / aura, AtmA ko devatAoM se bhinna svIkAra kiyA gyaa| yAnI, brAhmaNoM / AraNyakoM meM, devatAoM kI utpatti ke kAraNasvarUpa brahma se 'AtmA' kA svarUpa pRthak svIkAra kiyA gayA / zatapatha brAhmaNa meM 'zarIra kA madhyama bhAga AtmA hai 23 kahane ke sAtha-sAtha tvacA, zoNita, mAMsa aura asthiyoM ke lie, phira bAda meM mana, buddhi, ahaMkAra tathA citta ke lie bhI 'AtmA' zabda kA prayoga kiyA gayA / yahIM para, jAgrata, svapna, suSupti, turIya avasthAoM ke lie bhI 'AtmA' zabda kA prayoga hai 14 / jabaki jaiminIya brAhmaNa meM AkAza se abhinna mAnakara AtmA kI pRthak sattA dikhalAI gaI hai" / 9. mahAvagga - 1 /6/38 12. zatapatha brAhmaNa - 9/3/2/4 15. jaiminIya brAhmaNa - 2/54 10. puggalapaJJatti 13. vahI -- 9/3/2/4 11. kenopaniSad - 1 / 5/9 14. zatapatha brAhmaNa - 7 / 1 /1/18 bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 5 www.ja Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpAvatI abhinandana grantha tattirIya AraNyaka meM AtmA ko prANoM se abhinna mAnate hue use 'vijJAnamaya' 'Anandamaya' svIkAra kiyA gayA hai| aura anta meM usakA svarUpa-paricaya diyA gayA hai| aitareya brAhmaNa meM dyau aura pRthivI ke madhyavartI AkAza se abhinna 'AtmA' kahA gayA hai17 / jaba ki aitareya AraNyaka meM 'AtmA' se hI loka kI sRSTi kahI gaI hai, aura usake sopAdhi-nirupAdhi svarUpoM kA varNana karake, citpuruSa brahma se usakI ekatA svIkAra kI gaI hai| dUsare sthala para, spaSTa kahA gayA hai-zuddha caitanya se bhinna, anya koI padArtha, saMsAra meM nahIM hai| devatA, jaMgama aura sthAvara jIva, jo kucha bhI isa saMsAra meM vidyamAna haiM, vaha saba AtmA hI hai / isI se sabakI sRSTi hotI hai, aura sabakA laya bhI isI meM hotA hai| isa taraha, AtmA ke sthUlatama, paricchinna svarUpa se lekara sUkSmatama, sarvavyApaka svarUpa taka kA varNana AraNyakoM meM pAyA jAtA hai| - upaniSatsAhitya meM Atma-vicAraNA upaniSadoM kA pramukha pratipAdya viSaya 'AtmA' hai / veda-saMhitAoM se lekara AraNyakoM taka jisa 'brahma' ko AtmA se bhinna pratipAdita kiyA gayA thA, vahI brahma, upaniSatsAhitya meM AtmA se abhinna mAna liyA gyaa| isake sAtha-sAtha, yaha bhI svIkAra kiyA gayA ki 'AtmA' ke alAvA, anya koI bhI dUsarA padArtha, saMsAra meM 'sat' nahIM hai| bRhadAraNyakopaniSad' kA, AtmA ke sambandha meM yaha kathana draSTavya hai-'sa vA ayamAtmA brahma vijJAnamayo manomayaH prANamayazcakSurmayaH zrotramayaH pRthivImayaH ApomayaH ..................."dharmamayo adharmamayaH sarvamayaH' ityaadi| yahI AtmA/brahma, prANa-apAna-vyAna-udAna vAyu ke rUpa meM, hamAre zarIra kI rakSA karatA hai; ..yahI AtmA, bhUkha, pyAsa, zoka, moha, bur3hApA, mRtyu Adi se hama sabakA uddhAra karatA hai| isI ke jJAna/ sAkSAtkAra se, putra, dhana, svarga Adi kI abhilASA se mukta huA jIva saMnyasta ho jAtA hai / cUMki, yaha AtmA akhaNDa hai, pUrNa hai; isalie, sat-asat, dIrgha-laghu, dUra-samIpa, Adi paraspara virodhI dharmoM kA vaha AdhAra hotA hai| isI vajaha se, alaga-alaga dArzanikoM ne bhinna-bhinna apekSAoM se, usakA varNana aneka taraha se kiyA hai| bRhadAraNyakopaniSad ke adhyayana se aisA pratIta hotA hai, ki 'brahma' sambandhI jJAna, pahale-pahala, kSatriyoM meM hI thaa| unhIM se brAhmaNoM ne isa vidyA ko prApta kiyaa| isameM, yaha bhI spaSTa kahA gayA hai ki apanI tapasyA ke bala para, koI bhI brahma ko jAna/prApta kara sakatA hai| kyoMki, yaha AtmA na to vedoM ke adhyayana se jAnA/pAyA jA sakatA hai, na hI buddhi/zAstroM se use prApta kiyA jA sakatA hai| balki, jo jIvAtmA, apane AtmA kA varaNa karatA hai, vahI jIvAtmA, apane AtmA ko prApta karatA hai / yahI bAta kaThopaniSad meM bhI yoM kahI gaI hai :2* nAyamAtmA pravacanena labhyo na medhayA na bahunA zrutena / yamevaiSa vRNute tena labhyastasyeSa AtmA vivRNute tanUM svAm // HAR 16. taittirIyAraNyaka-9/1 19. vahI-2/6/1 22. vahI-4/5/6 17. aitareyabrAhmaNa-1/3/3 18. aitareya AraNyaka-2/4/1/3 20. bRhadAraNyakopaniSad- 215/19 21. vahI-4/4/5 23. vahI-4/4/19 24. kaThopaniSad-1/2/23 6 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya ....... +-Darnational RateARA H Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha jIvAtmA kA svarUpa- martya - amartya, sthira - asthira svarUpa vAlA brahma / paramAtmA, avidyA se saMzliSTa hone para 'jIvAtmA' kahalAtA hai" / pUrvajanma ke karmoM ke anusAra, vaha sukha / duHkha kA upabhoga karatA hai, aura janma / maraNa ko prApta karatA hai; balki, janma lene se pUrva hI apane sthUla, sarvAMgapUrNa zarIra ko grahaNa kara letA hai / pazcAt iha / paraloka kA bhramaNa karatA huA, svapna taka meM donoM lokoM kA jJAna / anubhava, eka hI samaya meM prApta karatA hai / isI se vaha sukha / duHkha kA anubhava karatA hai / janmAntara vyavasthA - sthUla zarIra kI zakti kama ho jAne para, vaha jAgrata avasthA se svapna avasthA meM praveza karatA hai, phira, jarjarita, sthUla zarIra ko chor3akara, avidyA ke prabhAva se, dUsare naye zarIra ko grahaNa karatA hai / isa 'zarIra - parityAga' ko 'maraNa' kahA jAtA hai / maraNa kI avasthA meM jIvAtmA, durbala aura saMjJAhIna hokara, hRdaya meM sthita ho jAtA hai / maraNa ke samaya, sabase pahale usake rUpa / jJAna naSTa hote haiM, phira anya indriyoM ke sAtha-sAtha, usakA antaHkaraNa bhI zithila ho jAtA hai / isa samaya hRdaya ke UrdhvabhAga meM eka 'prakAza' udita hotA hai; joki zarIra ke chidroM meM se hokara, zarIra se bAhara nikala AtA hai / isa prakAza ke sAtha-sAtha, usakI jIvana-zakti bhI bAhara nikala jAtI hai| isa sthiti meM bhI, usameM 'vAsanA' spaSTa dikhAI detI hai / isa vAsanA ke hI prabhAva se, jIva ke janmAntara kA svarUpa nizcita hotA hai" / paramapada prApti - jIvAtmA, apane vartamAna janma meM, jo / jaisA karatA hai, usI ke anusAra use agalA janma prApta hotA / isalie hara jIvAtmA ko apanA agalA janma samyak banAne ke lie zubha karma karane cAhie; jJAna kI prApti ke lie yoga kA abhyAsa aura sadgranthoM kA adhyayana karanA cAhie / zubha karmoM ke karane se zubha deha-svarUpa aura sthAna prApta hotA hai / yadi koI jIvAtmA, apane jIvana kAla meM tapasyA / puNyodaya ke dvArA tattvajJAna prApta karatA hai, to, isase usakI vAsanA kA aura kiye hue karmoM kA vinAza ho jAtA hai / saJcita karmazakti kA hrAsa ho jAnA hI 'jIvanmukti' kahA jAtA hai / jIvanmukta avasthA meM, prArabdha ke yoga se prApta sthUla zarIra hI raha jAtA hai / bAda meM, prArabdha ke naSTa ho jAne para, usakA zarIra bhI chUTa jAtA hai / aura, jIvAtmA 'Atma-sAkSAtkAra' kA anubhava karane lagatA hai / yAnI, 'paramapada' ko prApta kara letA hai / nyAyadarzana meM Atma-vivecanA jJAna kA jo adhikaraNa hotA hai, vahI 'AtmA' hai / AtmA draSTA, bhoktA, sarvajJa, nitya aura vyApaka hai 28 / naiyAyikoM kI mAnyatA hai - bAhya indriyoM se aura mana se, AtmA kA pratyakSa nahIM hotA / isalie icchA, dveSa, prayatna, sukha, duHkha, jJAna rUpa liMgoM ke dvArA, AtmA ke pRthak astitva kA anumAna kiyA jAtA hai / isa prasaMga meM 'AtmA' kA Azaya 'jIvAtmA' hai / isI ko 'baddha AtmA' kahA jAtA hai / sukha / duHkha kI vicitratA se yaha siddha hotA hai ki hara zarIra meM bhinna-bhinna jIvAtmA hai| vahI usa zarIra kA, aura usake sukhoM/duHkhoM kA bhoktA hotA hai| mukta avasthA meM bhI hara jIvAtmA svatantra aura eka-dUsare se alaga rahatA hai / isI AdhAra para naiyAyikoM ne mukta AtmAoM kA anekatva mAnA hai 1 29 25. bRhadAraNyakopaniSad - 2 / 3 / 1 27. vahI -- zAMkara bhASya - 4 / 4 / 2 29. Conception of Matter-Dr. Umesh Chandra, Chap. 11, p. 372-76. 26. vahI - 4/4/2 28. nyAya bhASya -- 1/1/9 bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 7 www. Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha nyAyadarzana ke anusAra jIvAtmA jJAna kA adhikaraNa hai / phira bhI vaha svabhAva se jJAnazUnya hai / ataeva jar3a hai / AtmA meM svabhAvataH caitanya kA abhAva hai / mana ke saMyoga se usameM jJAna utpanna hotA hai / arthAt, 'jJAna' AtmA kA 'svAbhAvika' dharma na hokara 'Agantuka' dharma ThaharatA hai / isI bAta ko dhyAna meM rakhakara mahAkavi zrIharSa ne naiyAyikoM kA parihAsa karate hue kahA 30 - muktaye yaH zilAtvAya zAstramUce sacetasAm / AtmA ke guNa - nyAyadazana ke anusAra jJAna, sukha, duHkha Adi AtmA ke guNa haiM 31 / usake mana, vANI aura zarIra ke zubha-azubha pariNAmoM se utpanna hone vAle zubha-azubha saMskAra AtmA meM adhiSThita rahate haiM / ye saMskAra, mRtyu ke bAda bhI, jIvAtmA ke sAtha, eka zarIra se dUsare zarIra meM praveza karate haiM / inhIM ke prabhAva se AtmA bhogazIla hotA hai / yahA~ yaha prazna kiyA jAtA hai ki, cUMki AtmA vibhu / sarvavyApI hai / phira, vaha jahA~ kahIM bhI kaise A / jA sakatA ? vaha eka zarIra se dUsare zarIra meM praveza kaise kara sakatA hai ? naiyAyika kahate haiM, isa taraha kI zaGkA ucita nahIM hai / kyoMki AtmA, vibhu / vyApaka hai / isase usake sabhI saMskAra, sava jagaha, hamezA maujUda rahate haiN| hAlAMki naiyAyika, saMskAroM ko 'mana' meM nahIM mAnate haiM, kintu, sthUla zarIra meM mana kA saMyoga hone para, usameM jIvAtmA ke saMskAra jaba ubuddha hote haiM, tabhI vaha bhogazIla bana pAtA hai / yadyapi, eka zarIra ko chor3akara, dUsare zarIra meM mana hI praveza karatA hai, tathApi moTI buddhi se, kahA yahI jAtA hai - 'jIvAtmA ke sAtha usake saMskAra bhI jAte haiM / ' yaha kathana, jIvAtmA kA mana se sambandha hone ke kAraNa, kiyA jAtA hai / mokSa - ikkIsa prakAra ke duHkhoM aura unake kAraNa kA vinAza ho jAne para AtmA mukta hotA hai / yAnI, ikkIsa prakAra ke duHkhoM se hamezA-hamezA ke liye chUTa jAnA 'mukti' hai / isakA dUsarA nAma 'apavarga' bhI hai / ikkIsa prakAra ke duHkha ye haiM- 'mana ke sAtha chaH indriyA~, unake rUpa-rasa Adi chaH viSaya, ina chaH hI prakAra ke indriya-viSayoM ke chaH prakAra ke jJAna, sukha aura duHkha / inhIM se duHkha utpanna hotA hai / ata: inakI Atyantika nivRtti ko naiyAyika 'mokSa' kahate haiM / mokSa prApti kI prakriyA ---- zAstroM ke samAlocanajanya jJAna se padArthoM kA jo jJAna hotA hai, usase, padArthoM meM tamAma doSa dikhalAI dene lagate haiM / isI se, jIvAtmA ko saMsAra ke prati virakti ho jAtI hai / vaha mokSa kI kAmanA karane lagatA hai / aba, vaha guru ke upadeza se aSTAMga yoga kA abhyAsa karatA hai, tathA dhyAna aura samAdhi meM pUrNa paripakvatA pA lene para 'Atma-sAkSAtkAra' kara letA hai / Atma-sAkSa ho jAne se avidyA, asmitA, rAga, dveSa aura abhiniveza rUpa pA~ca aura vaha niSkarma ho jAtA hai / usake karmajanya saMskAroM kI utpatti saMcaya kriyA kA abhAva ho jAtA hai / klezoM kA vinAza ho jAtA hai / nahIM ho pAtI / ataH usameM karma jIvAtmA meM jo pUrvajanmopArjita saMskAroM aura karmoM kA saMcaya rahA hotA hai, vaha yogAbhyAsa se samyagjJAna ho jAne para, una-una karmoM ke bhogayogya bhinna-bhinna zarIroM ko kAya - vyUha se utpanna karatA hai, tathA ina zarIroM kI tIvra karmabhogya sAmarthya se samasta bhogoM kA upabhoga karake pUrvajanmopArjita karmoM 30. naiSadhIyacaritam - 17 / 75 32. pAtaJjala yogadarzanam - 2/3/9 8 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya 31. nyAyasUtra - prazasta pAdabhASya - pR0 70 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HisAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha kA vinAza kara detA hai| jisase usake bhAvI zarIroM kA vinAza ho jAtA hai| aba, usakA jo maujUdA zarIra bacA raha jAtA hai, usake mara jAne para, ikkIsoM prakAra ke duHkhoM kI Atyantika nivRtti ho jAtI hai / isI sthiti meM mokSa ko prApta huA jIvAtmA 'mukta' kahalAtA hai / yahI abhiprAya AcArya gautama ne isa taraha se vyakta kiyA hai34-'mithyAjJAnasya vinaSTe sati rAgadveSAdInAmapi nAzastatazca pravRtterabhAvastadanantaraJca punarjanmAbhAvo'nte ca duHkhAnAmabhAvAt 'muktiH' bhavatIti' / momAMsA darzana meM AtmavicAra naiyAyikoM kI taraha mImAMsA darzana meM bhI zarIra-indriya Adi se bhinna 'AtmA' kI sattA mAnI gaI hai| kintu, isa darzana meM, 'AtmA' ko bhI eka 'dravya' mAnA gayA hai| vedoM meM kahA gayA hai-'yajJa ke bAda yajamAna svargaloka jAtA hai| mara jAne para, yajamAna kA zarIra to yahIM jalA diyA jAtA hai| isalie, zarIra svarga nahIM jaataa| jo jAtA hai, vahI 'AtmA' hai / isI taraha 'so'yaM jIvana maraNayorbandhanAnmucyate' isa kathana se bhI spaSTa jJAta hotA hai ki mukta hone vAlA zarIra-indriya se bhinna, avinAzI, eka loka se dUsare loka meM jAne vAlA 'jIvAtmA' hI hai| yadyapi AtmA meM jJAna kA udaya hai, para, svapna avasthA meM jJAna kA viSaya upasthita na rahane se jJAna kA bhI abhAva rahatA hai| isa mAnyatA ke anusAra mImAMsaka kA AtmA jar3a rUpa bhI hai, aura bodharUpa bhI hai| __vAstava meM to AtmA nitya hone ke kAraNa kabhI naSTa nahIM hotaa| yahI kartA-bhoktA hotA hai| aura, 'ahaM' isa anubhUti ke dvArA jAnA jAtA hai| vibhu hone ke kAraNa saba jagaha maujUda rahatA hai| isalie deza-kAla se paricchinna, yaha zUddha jJAna svarUpa36, samasta padArthoM kA jJAtA hai| eka zarIra meM maujada AtmA dasare zarIroM meM maujUda AtmAoM se bhinna hai| ataH AtmAe~ aneka haiN| mImAMsakoM kI yaha spaSTa mAnyatA hai / jIvAtmAoM kI anekatA/bhinnatA svIkAra karane para hI 'baddha'/'mukta' AtmAoM kI vyavasthA bana pAtI hai| anyathA, eka jIvAtmA ke 'mukta' ho jAne para sabhI jIvAtmAoM ko mukta ho jAnA cAhie / yaD jIvAtmA svAnubhava se jAnA jAtA hai| isalie isakA mAnasa pratyakSa bhI yahA~ svIkAra kiyA gayA hai| mukti kA svarUpa-yaha zarIra bhogoM kA Ayatana/ghara kendra hai| indriyA~ bhoga kA sAdhana haiM / zabda, sparza, rUpa Adi indriyoM ke viSaya bhogya haiM / 'prapaJca' pada/zabda inhIM ke liye prayoga kiyA jAtA hai / inhIM sabase jIvAtmA sukha/duHkha kA sAkSAt anubhava karatA hai, aura anAdikAla se 'baddha' banA par3A hai| isalie. ina tInoM kA Atyantika vinAza 'mokSa' hai| yaha, bhaTTamata meM svIkAra kiyA gayA hai| pahale se utpanna zarIra, indriyA~ aura indriya viSayoM kA vinAza, bhAvI zarIra, indriyA~ aura indriya viSayoM kA utpanna na honA 'Atyantika-vinAza' kahA jAtA hai| isake pazcAt sukha-duHkha rahita mukta jIva 'svastha' ho jAtA hai / arthAt, jJAna, sukha, duHkha, icchA, dveSa, prayatna, dharma, adharma, saMskAra Adi se rahita apane svarUpa meM sthita jIva, jJAnazakti, sattA aura dravyatva se sampanna ho jAtA hai / mukti prakriyA-pUrvajanma meM kamAye gaye dharma-adharma puNya-pApa Adi kA, unake phala kA upabhoga 33. (ka) nyAyasUtra-- 4/2/38-- 46 35. (ka) zlokavArtika-1/5, 37. vahI-4 123 (sa) takaMpAdabhASya-pR0-91-92 (kha) zAstradIpikA-1/1/5 38. vahI--10 123--24 34. nyAyasUtra--1/1/2 36. zAstradIpikA-10 123 39. zlobatika-1/5 bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 6 mnational www.jainer Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..... sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha ... ::. karane se vinAza ho jAtA hai / inakA nAza ho jAne para sukha-duHkha kA bhI nAza ho jAtA hai jisase pUrva janma ke bandhanoM se jIva mukta ho jAtA hai / kAmya karmoM kA parityAga kara dene se, bhAvI dharma-adharma Adi kI, aura unake phaloM kI utpatti nahIM hotI; isalie unakA bhI abhAva ho jAtA hai| vedavihita karmoM ko karate hue bhI niSiddha karmoM kA parityAga kara dene se, naye zarIra Adi kI utpatti nahIM hotii| ataH pUrvazarIra kA vinAza ho jAne ke bAda, jIva mukta hokara sva-rUpa meM sthita ho jAtA hai| mokSa avasthA meM jIva meM sukha, Ananda aura jJAna rahate haiN| isa taraha, bhaTTa mImAMsaka ke matAnusAra 'prapaJca sambandha kA vilaya' hI mokSa hai| mukta jIva kA svarUpa-mukta avasthA meM zarIra kA, aura mana ke sambandha kA bhI abhAva ho jAtA hai| phira vahA~ mukta jIva ko 'sva-jJAna' kaise hotA hai ? cUMki, manaH-zarIra Adi ke sAdhanoM ke abhAva meM AtmA bhI apane Apako jAnane meM samartha nahIM rahatA, isaliye, mokSa ho jAne para, jIvAtmA ko apanA jJAna nahIM hotA; kintu, usameM jJAnazakti kA lopa kabhI bhI nahIM hotA; vaha to usameM rahatI hI hai / AtmA kA vAstavika svarUpa yahI hai / isI svarUpa meM, vaha mokSa meM rahatA hai"| prabhAkara ke mata meM, dharma/adharma kA niravazeSa vinAza ho jAne para, deha kA Atyantika vinAza hI 'mokSa' hai / vastutaH to dharma-adharma ke vazIbhUta huA jIvAtmA nAnA-yoniyoM meM paribhramaNa karatA hai| isalie, dharma-adharma kA vinAza ho jAne para, isI ke kAraNa utpanna deha-indriyoM Adi ke sambandha se sarvathA rahita hokara duHkhoM se aura bandhanoM se chuTakArA pA jAtA hai| mukti pAne kI icchA rakhane vAlA jIva, sAMsArika duHkhoM se udvigna ho jAtA hai| saMsAra meM vizuddha sukha kA abhAva hai| isalie, sAMsArika duHkhoM se mukta huA jIvAtmA, sAMsArika sukhoM se bhI parAGa mukha ho jAtA hai phira vaha mokSa ke liye prayatnazIla banatA hai| bandha ke kAraNoM kA, pApa ke hetubhUta niSiddha karmoM kA vaha parityAga karatA hai, pUrvajanma meM arjita karmaphaloM kA upabhoga karake unakA vinAza karatA hai| aura, yogazAstroM meM batalAye gaye zama-dama-brahmacarya Adi yoga ke aMgoM kA pAlana karake . AtmajJAna prApta karatA hai aura, dharma-adharma Adi saMskAroM kA vinAza karatA hai; taba kahIM vaha isa saMsAra se mukta hotA hai| phira isa saMsAra meM nahIM aataa| mukta avasthA meM, jIva kI sattA mAtra rahatI hai| AtmA, cUMki sattvayukta hotA hai, aura akAraNa rUpa hotA hai, isalie vaha 'avinAzI' bana jAtA hai; aura, saba jagaha rahane ke kAraNa 'vibhu' bhI hotA hai / isa vizleSaNa se jJAta hotA hai ki bhaTTa aura prabhAkara ke mata meM pharka yaha hai ki bhaTTa ne sirpha karmaphaloM kA upabhoga kara lene se hI dharma/adharma kA vinAza mAna liyA hai| jabaki prabhAkara ne ukta upabhoga ke sAtha-sAtha zama-dama Adi yogAnoM ke paripAlana se prApta AtmajJAna ko bhI dharma-adharma ke vinAza meM Avazyaka mAnA hai / bhaTTamata meM prapaJca sambandha kA vilaya hI mokSa hai| jabaki prabhAkara mata meM dharmaadharma kA niravazeSa vinAza, tathA prApta deha kA Atyantika vinAza 'mokSa' mAnA hai| ukta donoM siddhAntoM meM jo pArasparika bhinnatA parilakSita hotI hai, vaha vAstavika nahIM hai| kyoM ki bhaTTamata meM tInoM prakAra ke bandhoM kA Atyantika vilaya' mokSa mAnA gayA hai| to prabhAkara mata 40. zAstradIpikA-pR0 130 41. vahI -pR. 130 42. prakaraNa paJcikA-pa0 154-157 43 vahI-pR0 157 44. vahI-(kAzI saMskaraNa) pR. 156 45. zAstradIpikA--pR. 125 10 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha meM 'deha kA Atyantika uccheda' mokSa mAnA gayA hai" / eka mata meM zarIra sambandha ke vilaya ko aura dUsare mata meM zarIra ke hI uccheda ko, mokSa kA kAraNa mAnA gayA hai / zarIra kA uccheda ho jAne para, zarIra sambandhoM kA uccheda ho jAnA svAbhAvika hai / ataH donoM matoM meM koI vizeSa pharka nahIM hai / sAMkhyadarzana meM Atma-cintana sAMkhyadarzana meM mUlatattva tIna haiM--vyakta, avyakta, aura jny| inameM se 'vyakta' aura 'avyakta' jar3a haiM / kevala 'jJa' hI cetana hai / 'jJa' ko 'puruSa' bhI kahA gayA hai / parokSa hone ke kAraNa 'puruSa' ko na to buddhi se jAnA jAtA hai, na hI usakA pratyakSa hotA hai / yaha triguNAtIta aura nirlipta hai| ataH isakI sattA / astitva kI siddhi karane ke liye kisI sahayogI 'liMga' ke na hone se, anumAna dvArA bhI isakA jJAna nahIM kiyA jA sakatA / sAMkhyoM kI mAnyatA hai ki mAtra 'zabda' / 'Agama' hI isake astitva kI siddhi meM sahayogI hai | sAMkhya zAstroM meM 'jJa' ke astitva sambandhI anekoM pramANa milate haiM / jinheM dekhate hue yaha kahA jA sakatA hai ki 'jJa' kI siddhi Agama / Aptavacana se ho jAtI hai / sAMkhyoM kA yaha puruSa ahetumAn, nitya, sarvavyApI, triguNAtIta aura niSkriya hai / puruSa kI anekatA / bahutva ke viSaya meM, vidvAnoM meM aikamatya nahIM hai / IzvarakRSNa ' tathA ca pumAn 7 pada ke dvArA isake 'ekatva' aura 'prakRti ke sAtha sAdRzya' prakaTa karate haiN| isa pada ke bhASya meM gaur3apAdAcArya ne bhI 'pumAnapyekaH' pada ke dvArA jJa / puruSa kA ekatva siddha kiyA hai / jabaki anya TIkAkAroM ne puruSa kA 'bahutva' siddha kiyA hai / isakA mukhya AdhAra 'puruSa bahutvaM siddha 18' pada jAna par3atA hai / kintu, isa sandarbha meM jo vizeSaNa zabda janana-maraNa-karaNa Adi prayoga kiye gaye haiM, unase yaha spaSTa jAna par3atA hai ki puruSa ke bahutva kA yaha varNana, usake zuddha svarUpa kI apekSA se nahIM kiyA gayA hai| balki, sAMsArika / baddha puruSa kI vahA~ para apekSA jAna par3atI hai / baddha puruSa kI anekatA - sAMkhyadarzana meM zuddha svarUpa vAlA puruSa / jJa eka hI hai / kintu, baddha/ sAMsArika puruSa bahuta haiM / ina sAMsArika puruSoM ke janma-mRtyu, aura indriya-samUha ke sattA / svarUpa bhinnabhinna rUpoM meM niyata pAye jAte haiN| ina saba kI alaga-alaga DhaMga kI pravRtti, aura sattva- raja-tama rUpa guNya kI viSamatA, yaha siddha karate haiM ki baddha / sAMsArika puruSoM kI vividhatA / bahutva hai / yadi baddha puruSoM meM bhI ekatva mAna liyA jAtA hai, to kisI eka puruSa ke janma lene para sabako janma le lenA cAhie; eka ke mara jAne para sabako mara jAnA caahie| kisI eka ke andhA / bahirA ho jAne para, sabako aMdhA / bahirA ho jAnA caahie| loka vyavahAra meM aisA dRzya dikhAI nahIM detA; jisase, yahI siddha hotA hai ki puruSa - bahutva kA vizleSaNa, usakI saMsArAvasthA ko lakSya karake hI sAMkhyadarzana meM kiyA gayA hai / 'jJa' ke bahutva meM ApattiyA~- kucha vidvAn, haThapUrvaka yaha svIkAra karate haiM ki sAMkhyadarzana meM 'jJa' / 'zuddhAtmA' kA hI bahutva svIkAra kiyA gayA hai / inheM vicAra karanA cAhie ki zuddha svarUpa 'jJa' mukta avasthA vAlA hotA hai / vaha, na to kabhI janma letA hai, na hI maratA hai / isalie, usako aMdhA / bahirA hone, yA kisI kArya meM saMlagna hone kA prazna hI nahIM uThatA / na hI usameM sattva - raja-tama Adi guNoM kI 46. prakaraNapaJcikA - pR0 156 48. sAMkhyakArikA - 18 47. sAMkhyakArikA - 11 49. vahI - 18 bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 11 www.jain Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha), upasthiti rahatI hai| ina tamAma guNoM kA zuddha svarUpa meM abhAva hone para bhI, usameM sirpha 'bahutva' kaise ghaTita ho sakatA hai ? ataH 'puruSabahutvaM siddha kA artha/Azaya, yahI liyA jAnA cAhie ki janma-maraNa Adi kI apekSA se, traiguNya viparyaya kI apekSA se baddha/sAMsArika puruSa hI bahutva ko prApta hotA hai| sAMkhyadarzana meM puruSa ko anAdi avidyA ke saMsarga se, anAdikAla se baddha mAnA gayA hai| isIlie vaha zarIrI hotA hai| isI kI saMjJA 'puruSa' hai| isI ke liye 'bahutva' vizeSaNa prayoga kiyA jAtA hai / isI kA pratyakSa hotA hai; aura anumAna dvArA grahaNa karane ke liye 'saMghAta parArthatvAt' Adi pA~ca hetu batalAye gaye haiN| na ki pratyakSa se agamya, zuddha svarUpa ke grahaNa ke liye / ataH 'puruSabahutvaM siddha' pada se IzvarakRSNa kA abhiprAya baddha puruSa ke bahutva se hai, yahI mAnanA caahie| 'jJa' kI vividhatA--zrImadbhagavadgItA kI taraha, sAMkhyadarzana meM bhI puruSa kA traividhya mAnA gayA hai / ye tInoM rUpa haiM-1. nirlipta-'jJa', 2.baddhapuruSa-jIvAtmA, aura 3. muktaatmaa| tattvakaumudI ke maMgalAcaraNa meM paM0 vAcaspati mizra ne yahI kahA hai ajAye tAM juSamANAM bhajante jahatyenAM bhuktabhogAM numastAn / yahA~ para mizra mahodaya ne bahuvacana ke prayoga se baddhamukta donoM kA bahutva mAnA hai| baddha AtmAe~, anAdikAla se saMsAra meM haiN| yadi sabhI AtmAe~ baMdhI hI raha jAyeM, to nilipta' 'triguNAtIta' jaise vizeSaNa zabdoM ke prayoga kA artha/Azaya kyA liyA jAyegA ? sAMkhyoM kI mAnyatA ke anusAra, mukta avasthA meM bhI, puruSa sattvaguNa se achUtA nahIM rahatA hai / isalie muktAvasthA meM bhI inhoMne 'puruSa' kI paraspara bhinnatA mAnI hai| yaha mAnyatA spaSTa karatI hai ki jise 'nilipta' aura 'triguNAtIta' svabhAva vAlA kahA gayA hai, vaha baddha mukta avasthAoM se bhinna, tIsarI, zuddha avasthA vAlA 'jJa' hI ho sakatA hai| isa taraha sAMkhyadarzana meM baddha sAMsArika aura mukta AtmAoM kA bahatva, tathA zuddha svarUpa vAle 'jJa' kA ekatva mAnA jAnA, spaSTa parilakSita hotA hai| ina tInoM prakAroM/ svarUpoM kA svataMtra astitva hai| jisase yaha bhI spaSTa ho jAtA hai ki sAMkhyadarzana meM baddha, mukta aura zuddha svarUpa meM jJa puruSa kA traividhya mAnA gayA hai| jo zuddha svarUpa vAlA jJa/puruSa hai, usame aliGgatva, niravayavatva, svatantratva, atriguNatva, vivekitva, aviSayatva, asAmAnyatva, cetanatva, aprasavamitva, sAkSitva, kaivalya, mAdhyasthya, audAsInya, draSTratva, akartRtva Adi sabhI dharma/guNa usake nirlipta hone para hI siddha ho pAte haiM / puruSa kA bandha-sAMkhya puruSa svabhAva se nilipta nissaMga, triguNAtIta, nitya hai| avidyA bhI nitya hai aura ina donoM kA saMyoga bhI nitya hai| avidyA prakRti jaDasvarUpa hai| isameM puruSa kA pratibimba jaba bhI pratibhAsita hone lagatA hai| jisase vaha niSkriya, nilipta, nisvaiguNya hone para bhI kartA, bhoktA aura Asakta jaisA jAna par3atA hai| prakRti-puruSa ke isa Aropita-svarUpa ko hI sAMkhyoM ne 'bandha' mAnA hai| bandha-viccheda-prakRti/puruSa donoM ko hI apane-apane svarUpa kA jJAna ho jAnA, sAMkhyadarzana meM bandha kA abhAva/viccheda mAnA gayA hai / isI ko 'viveka buddhi' bhI kahA gayA hai| yahI puruSa kI 'mukti' hai / isakI prakriyA nimnalikhita taraha se samajhI jA sakatI hai : 12 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Marcional Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / 'jJAna' se avidyA kA nAza ho jAne para prakRti/puruSa apane-apane svarUpa ko jAnane lagate haiN| yaha jJAna hI vivekabuddhi utpanna karatA hai / vivekabuddhi utpanna ho jAne para puruSa apane nilipta nissaMga svarUpa kA anubhava karane meM samartha ho pAtA hai| isake pazcAt, jJAna ke alAvA dharma, adharma Adi sAta bhAvoM kA prabhAva jaba naSTa ho jAtA hai, tava, usake liye sRSTi kA koI artha nahIM raha jaataa| prakRti, isa uddezya ke pUrNa ho jAne para virata ho jAtI hai / aura puruSa, 'kaivalya' ko prApta kara letA hai| kintu, prArabdha karmoM aura pUrvajanmoM ke saMskAroM ke kAraNa, kaivalya pAte hI zarIra naSTa nahIM hotA; ataH ina karmoM kA bhoga kara lene ke bAda, saMskAroM kA vinAza ho jAne para zarIra bhI naSTa ho jAtA hai| taba, puruSa ko 'videha kaivalya' prApta ho pAtA hai| yAnI vivekabuddhi prApta ho jAne para bhI, jIva kA zarIra taba taka calatA rahatA hai, jaba taka usake prArabdha karmoM kA upabhogapUrvaka kSaya nahIM ho jaataa| isI ke bAda, vaha nirapekSa, sAkSI, draSTA hokara, prakRti ko dekhatA huA bhI usake bandhana meM phira se nahIM bNdhtaa| advaita/zAGkara vedAnta meM Atma-cintana advaita vedAnta meM pAramArthika dRSTi se, ekamAtra tattva 'brahma', 'AtmA' hai / vaha AnandasvarUpa vAlA hai / brahma se bhinna anya saba kucha 'ajJAna'/'mAyA' kahA gayA hai / yahA~ para mAyA/avastu kA jJAna Avazyaka / tAki 'vasta' tattva/'AtmA' 'avasta' se pRthaka ho ske| avasta ke jJAna ke binA. mana-vANI se agocara vastu/AtmA kA jJAna sAmAnya janoM ko nahIM ho paataa| zAGkara vedAnta meM brahma ke alAvA anya sAre padArtha 'asat' haiN| ina saba kA Aropa brahma meM TotA hai| yAnI. isa Aropa kA adhiSThAna AdhAra 'brahmA' hotA hai| mAyA. apanI vikSepa zakti ke dvArA jo sarjanA karatI hai, vaha mAyika/bhrAnta hotI hai| brahmarUpa adhiSThAna se jo jitane bhI kArya hote haiM, sirpha ve hI nahIM, balki sampUrNa jagat brahma kA hI 'vivarta' hai, yaha mAnA gayA hai| caitanya ke do rUpa--sarvavyApI cetana brahma, eka nivizeSa tattva ke rUpa meM mAnA gayA hai| isake svarUpa ke do prakAra batalAye gaye haiM--(1) caitanyarUpa (2) maayaa/upaadhiruup| ina donoM rUpoM se hI AkAza Adi kI sRSTi hotI hai / isa sRSTi meM, jaba upAdhiyukta caitanya kI pradhAnatA hotI hai, taba sRSTi kA nimitta kAraNa caitanya hotA hai / aura jaba mAyA rUpa upAdhi kI pradhAnatA hotI hai, taba mAyA upAdhi viziSTa catanya ko saSTi kA upAdAna kAraNa mAnA jAtA hai| ____ jIvasvarUpa-yahA~ vijJAnamaya koSa se AvRta caitanya ko 'jIva' pada se kahA gayA hai / caitanya, cUMki - vyApaka, niSkriya, vibhu aura sarvatrasthita mAnA gayA hai| usameM gamana-Agamana Adi kriyAyeM nahIM hotii| isaliye yahA~, vastutaH vijJAnamaya koza hI caitanya kI sahAyatA se iha/paraloka ko prApta hotA hai| yahI jIvAtmA kartA, bhoktA, sukhI, duHkhI hotA hai / baddha hone se, yahI mukti ko prApta karatA hai| advaita darzana meM jIvAtmA aura paramAtmA kA tAdAtmya svIkAra kiyA gayA hai| upAdhi bala se donoM meM jo bheda hai, vaha kalpita hai| isa upAdhi ke naSTa ho jAne para, jIvAtmA apanA svarUpa prApta kara letA hai| yahI to brahma/paramAtmA kA svarUpa hai / 'tattvamasi' isa mahAvAkya ke dvArA, yahI saba bhalI-bhA~ti batalAyA gayA hai| ... :: HH::::::: 50. sAMkhya kArikA-37 51. sAMkhya kArikA-65 52. saccidAnandaM brahma, AnandaM brahmaNo vidyAt / bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 13 H www.IE Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha jainadarzana meM AtmavicAra jaina darzana jagat ko mUlataH 'jIva' aura 'ajIva' do tattvoM meM vibhAjita karatA hai| 'AtmA'| 'cetana' ko 'jIva' kahA gayA hai| 'jIva' ke/'baddha' aura 'mukta' do sAmAnya bheda kahe gaye haiN| janma-mRtyu ke cakra meM saMsaraNa karatA huA aura isI meM anurakta 'jIva' vividha karmoM ko karatA hai aura 'bandha' ko prApta hotA hai / karmabandhana se yukta jIva ko 'baddha'/'saMsAro' kahA jAtA hai| jinhoMne bandha ko naSTa kara diyA, ve 'mukta' jIva haiN| ___ jIva-svarUpa-traikAlika jIvana guNa se yukta hone se 'jIva' saMjJA sArthaka kahI gaI hai| 'jIvana' kA AdhAra dazavidha 'prANa' batalAye gaye haiN| yaha vyavahAra dRSTi hai| nizcaya dRSTi se, jisameM 'cetanA' pAyI jAye, vaha 'jIva' hai / jainadarzana meM cetanA ko 'bhAvaprANa' bhI kahA gayA hai| ___ jIva kA lakSaNa-jainadarzana meM jIva kA lakSaNa 'upayoga' kahA gayA hai| upayoga, cetanA kA anuvidhAyi pariNAma hotA hai / ise 'jJAna' aura 'darzana' nAma se do bhedoM vAlA batalAyA gayA hai| ina donoM ke dhAraka ko 'jIva' kahA jAtA hai| jIva ke guNa-svarUpa-lakSaNa ke anusAra jIva 'upayogamaya' hai| isameM rahane vAlI cetanA/upayoga meM saMkoca/vistAra kI sAmarthya hotI hai| isaliye vaha cIMTI aura hAthI jaise zarIroM meM, unakI deha ke pramANa meM, rahatA hai / isaliye use 'svadehapramANa' mAnA gyaa| anAdi karmabandha ke kAraNa, vaha nAnAvidha karmoM ko karatA hai, aura unake phaloM ko bhI bhogatA hai| ataH vaha 'kartA' aura 'bhoktA' bhI hai| arUpI hone ke kAraNa use 'amUrta' mAnA gayA / aura vaha, svabhAvataH 'UrdhvagaganazIla' hai| saMsArAvasthA se 'mukta' ho jAne para use 'siddha' kahA jAtA hai / jIva kA dravyatva-'jIva' meM acetana padArthoM kI taraha, 'pradeza' aura 'avayatra' bhI mAne gaye haiN| use, isI kAraNa 'astikAya' kahA gyaa| usameM pratikSaNa parimamana kriyA hotI rahatI hai| vaha apane mUlarUpa/guNoM ko nahIM chodd'taa| ye utsAda, vyaya aura dhrauvya, usameM sadA pAye jAte haiN| ina kAraNoM se ise bhI eka dravya mAnA gyaa| AtmA kA lakSaNa-jaina vAGamaya meM 'atati/gacchati iti AtmA' rUpa meM 'AtmA' kI paribhASA dI gaI hai| 'gamana' arthavAlI dhAtue~ jJAnArthaka bhI hotI haiM / isalie, jo 'jJAna' Adi guNoM meM A-samantAt rahatA hai, athavA, utpAda, vyaya, dhrauvyarUpa trika ke sAtha, jo samagrataH rahatA hai, vaha 'AtmA' hai / AtmA ke bheda-dravyAthika naya kI apekSA se AtmA 'eka' hai| kintu, paryAyAthika naya kI dRSTi se pariNAmAtmaka hone ke kAraNa, isake tIna prakAra mAne gaye haiM-bahirAtmA, antarAtmA aura paramAtmA / saMsArI AtmA jIva, zarIra Adi para-dravyoM meM 'Atmabuddhi' rakhatA hai| ataH vaha 'bahirAtmA' hai60 / jaba, usakI yaha para-buddhi dUra ho jAtI hai, yAnI usake 'mithyAtva' ke miTa jAne para, usameM 'samyaktva' A jA hai, taba vaha 'antarAtmA' bana jAtA hai / antarAtmA ke bhI 'uttama' 'madhyama' aura 'jaghanya' tIna prakAra haiN| B.TECTEm 53. tattvArtharAjavArtika-2/10/1 56. dravyasaMgraha-23, 24 59. mokSaprAbhRta-4 54. vahI -1/4/7 55. tattvArtharAjavAtika-2/8/1 57. paJcAstikAya--9/12/13 58. bahavvya sagraha-57 60. adhyAtma kamalamArtaNDa-3/12 61. vahI-3/12 14 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibe Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 'paramAtmA', 'sakala' aura 'vikala' bheda se, do prakAra kA mAnA gayA hai| sarvajJa/arhanta ko 'sakala paramAtmA' aura 'siddha' 'parameSThI' ko 'vikala paramAtmA' batAyA gayA hai| bandha prakriyA-jainadArzanikoM ne mana, vacana aura kAya meM 'spandana'/kriyA mAnI hai| ise ve 'yoga' kahate haiM / rAga-dveSa ke nimitta se, jaba-jaba bhI ye spandana hote haiM, taba, hara spandana ke dvArA, eka acetana dravya/karmaparamANu, bIjarUpa meM, jIva meM praveza kara jAtA hai / aura, AtmA ke sAtha cipaka baMdhakara raha jAtA hai| samaya Ane para, yahI sukha/duHkha dene meM samartha ho jAtA hai| isI ko 'karma' aura 'karmabandha' samajhanA cAhie / jIva ke rAga-dveSa Adi vAsanAe~, tathA karmabandha kI paramparA bIja-vRkSa kI taraha anAdi haiN| rAga-dveSapUrvaka hone vAle mana-vANI-zarIra ke rapadanoM se naye-naye karmoM kA bandha hotA hai| yahA~, rAga-dveSa kI utpatti se 'bhAvAsrava', aura ina donoM se yukta. parispandana ke sAtha bIjarUpa karmapudgala ke praveza ko 'dravyAsrava' kahA jAtA hai| bhAvAsrava se "bhAvabandha' aura 'dravyAsava' se 'dravyabandha' hotA hai / isake ___ alAvA mizyAtva' 'avirati' 'pramAda' aura 'kaSAya' ko badha kA pramukha kAraNa mAnA ga bandhakAraNoM se AtmA ke mUlaguNa/dharma prabhAvita hote haiN| jisase vaha 'parabhAva' pariNati karatA huA, saMsArAvasthA ko aura sudRr3ha banAtA rahatA hai| mokSa-jo karma, AtmA ke sAtha cipake baMdhe haiM, unakA sarvathA uccheda /vinAza ho jAnA 'mokSa' hai / karmabandha kA vinAza ho jAne para AtmA svataMtra ho jAtA hai| aura apanI zuddha avasthA ko prApta kara letA hai| mokSa prakriyA-jainadarzana, karmabandha vinAza/mokSa kI prakriyA ko 'saMvara' aura 'nirjarA' rUpa meM, do caraNoM meM bA~TatA hai / prathama caraNa meM, naye-naye karmoM ko baMdhane se rokanA, aura dUsare caraNa meM, pUrva meM baMdhe karmoM kA uccheda karanA, vihita kiyA gayA hai| dazavaikAlika sUtra, sthAnAGga sUtra aura dazAzrutaskaMdha meM mokSa-prakriyA karma-viccheda kA krama varNita hai / inakA sAMrAza isa taraha hai| jIva, rAga-dveSa aura mithyAtva ko jItakara jJAna-darzana-cAritra kI ArAdhanA meM tatpara hotA hai / aura, ATha prakAra kI karmagraMthiyoM ko bhedane chedane kA prayatna karatA hai / isa prayAsa meM vaha sarvaprathama mohanIya karma kI aTThAisa prakRtiyoM ko naSTa karatA hai| phira, pA~ca prakAra ke jJAnAvaraNIya, nau prakAra ke darzanAvaraNIya, aura pA~ca prakAra ke antarAya karmoM kA yugapat eka sAtha kSaya karatA hai| isake bAda, usameM AvaraNa rahita, ananta aura paripUrNa kevalajJAna-darzana utpanna hote haiN| ina donoM kA sadbhAva hone taka jJAnAvaraNIya Adi cAroM ghanaghAti karmoM kA vinAza ho cukA hotA hai| isI avasthA meM use 'sarvajJa'/'arhanta/kevalI' jaise nAmoM se sambodhita kiyA gayA hai / isI avasthA ko vedAnta kI 'jIvanmukta' avasthA jaisA kaha sakate haiM / isake uparAnta jaba kevalI/sarvajJa kI Ayu kA mAtra eka muhUrta zeSa raha jAtA hai, taba, vaha sabase pahale apane mAnasika spandana ko rokatA hai, phira vANI aura zarIra ke spandana ko, aura zvAsocchvAsa ko rokakara, zukladhyAna kI caturtha zreNI-zailezIkaraNa meM sthita ho jAtA hai| iiiiiiiiiiHPiIFE: HHHHH 62. samAdhitatra-5 64. karmaprakRti-prastAvanA, 66. tattvArthasUtra-sarvArthasiddhi-1/4 68. sthAnAGgasUtra-3/3/190] 63. tattvArthasUtra-6/1 65. paJcAstikAya-147 67. dazavakAlikasUtra-4/14-25, 69. dazAzrutaskandha-5/1/3,5/11,16 bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 15 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha dhyAna kI yaha sthiti, pA~ca hrasva akSaroM ke uccAraNa kAla jitane samaya meM, 'vedanIya' 'AyuSya' 'nAma' aura 'gotra' cAra aghAti karmoM kA, eka sAtha kSaya kara detI hai| phalataH, sampUrNa karmoM kA kSaya ho jAne ke sAtha-sAtha audArika, kArmaNa aura taijasa zarIroM se bhI, use hamezA-hamezA ke liye mukti prApta ho jAtI hai / aba, vaha apanI svAbhAvika Urdhvagati se lokAgra taka pahuMcatA hai, aura 'siddha'/'mukta' vana kara Thahara jAtA hai701 Atma-siddhAntoM kA samAlocana cArvAka-cArvAka mAnyatA ke AcArya mUlataH pratyakSavAdI the| unake anusAra pRthivI-jala-teja aura vAyu, ina cAroM bhUtoM se hI sRSTi kI saMracanA, aura deha kI utpatti hotI hai| deha meM caitanya kA samAveza bhI, inhIM cAroM ke saMyoga se hotA hai / isa taraha, inake anusAra, caitanya-viziSTa deha hI 'AtmA' aura isase bhinna AtmA kA koI astitva nahIM hai| strI. patra, dhana, sampatti Adi se milane vAlA sakha hI svargasakha hai / aura loka vyavahAra meM mAnyatA prApta 'rAjA' hI 'paramezvara' hai| tathA, deha kA nAza ho jAnA hI 'mokSa' hai| cArvAka kI mAnyatA hai-'jo dikhalAI detA hai, vahI vizvasanIya hai'| isa mAnyatA ke anusAra, dRzyamAna jar3a padArtha hI vizvasanIya Thaharate haiN| 'AtmA' 'Izvara'/'paramAtmA', punarjanma Adi tathA Astika darzanoM meM mAne gaye jo tattva indriyagamya nahIM haiM, ve bhI, adRzya hone ke kAraNa vizvasanIya nahIM haiN| aise padArthoM ke prati jijJAsA ko cArvAkAcArya kapolakalpanA/murkhatA mAnate haiN| yahI inakA jar3avAdI bhUtavAdI siddhAnta hai| bhUtavAda' ke anusAra, pratyeka vastu, pahale jar3a/acetana avasthA meM rahatI hai| bAda meM, unake sammela se, usameM cetanA utpanna ho jAtI hai| yAnI, svabhAvataH jar3a padArthoM kA pariNAma 'cetanA' hai| yahA~ jo cetana tattva mAnA gayA hai, vaha jJAna, buddhi aura anubhava se yukta hai| isa dRSTi se, aba taka kI sampUrNa sRSTi-prakriyA meM, ekamAtra manuSya hI mahAnatama hai / phira bhI use zAzvata nahIM kahA jA sakatA / kyoMki vaha, deza/kAla kI sImitatA meM pariveSTita hai / ataeva, vaha ekadezIya aura nazvara hai| vastutaH, vaha aise hI tattvoM se utpanna mAnA gayA hai| isa dehAtmavAda ke bAre meM AcArya zaGkara kA kahanA hai- 'deha hI AtmA hai' yaha pratIti hI jIvAtmA ke samasta kAryoM/vyApAroM meM mUla kAraNa hotI hai / AtmA ko deha se bhinna mAnane vAle bhI vyAvahArika rUpa meM, dehAtmavAdI siddha hote haiN| kintu, yahA~ pUrva ullikhita vivecanoM se yaha spaSTa hai, ki cArvAkoM ke alAvA, anya samasta tattvajJoM ne, AtmA kA svarUpa, deha se bhinna hI mAnA hai| bauddha-bauddhadarzana meM jIva, jagat aura janma ke viSaya meM 'pratItya samutpAda' ke AdhAra para vicAra kiyA gayA hai| yaha eka madhyamamArgIya siddhAnta hai / isake anusAra, eka ora to vastu samUha ke astitva ke bAre meM koI sandeha nahIM mAnA gayA hai| kintu, 've vastue~ nitya haiM' yaha nahIM kahA jA sktaa| kyoMki, unakI utpatti, anyAzrita mAnI gaI hai| dUsarI ora, vastu samUha kA pUrNa vinAza nahIM mAnA gyaa| balki, mAnA yaha gayA, unakA astitva, vinAza ke bAda bhI, isa saMsAra meM rahatA hai| isa taraha, bastutattva, na to pUrNatayA nitya hai, na hI sarvathA vinAzazIla hai| 72 / 70. uttarAdhyayana-20/71/73, 71. zAMkarabhASya kI prastAvanA aura samanvya sUtra bhASya ke anta meM : 72. bhAratIya darzana-DaoN0 rAdhAkRSNan, pR0 351 1.6 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibrary Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha -..-. ..--------- ---- - - -------- - ----- -- buddha ke isa siddhAnta meM 'AtmA' ko koI sthAna nahIM hai| upaniSatka AtmA kI taraha, inakA AtmA bhI na to nitya hai, na hI avinAzI hai| balki, inakI dRSTi meM 'AtmavAda' mahA-avidyA rUpa hai| isI avidyA ke kAraNa, jIvAtmA dvAdaza avasthAoM ke bhavacakra meM paribhramaNa karatA rahatA hai| rUpa-vedanA-saMjJA-saMskAra aura vijJAna, ina pA~coM ke samaha/saMghAta rUpa meM AtmA ko mAnane ke siddhAnta meM, koI vAstavikatA nahIM jAna pdd'to| kyoMki, buddha ke mata meM, jagat ke sArabhUta ukta paJcaskandha bhI anityAtmaka haiM, aura duHkhasvarUpa haiN| paJcaskandha ke viSaya meM 'idaM madIyam' 'ayamaham' 'ayaM mamAtmA' Adi prakAra kI kalpanA bhI sarvathA anucita jAna par3atI hai| kyoMki ve, roga/bAdhAgrasta aura kSaNika haiN| isalie unheM 'AtmapadavAcI' na mAnakara 'duHkhapadavAcI' mAnA jaayegaa| isase bhI Age, bauddhoM ne yahA~ taka spaSTa kahA hai-'inake dvArA mAnava jAti kA koI bhI kalyANa sambhava nahIM hotA / phira unake UhApoha kI AvazyakatA hI kyA hai ?' isa taraha unhoMne paJcaskandha se utpanna 'zarIra', aura usameM sthita 'AtmA' ko bhI avAstavika ThaharAyA hai| buddha se pahale, dArzanika jagat meM AtmA kA jo sthAna thA, aura usase sambandhita, paramparAgata jo siddhAnta maujUda the, unakA manana karane ke bAda, unhoMne yaha niSkarSa diyA-'zarIra hI AtmA hai'yaha eka ekAnta kathana hai| 'zarIra se AtmA bhinna hai'-yaha dUsarA ekAnta kathana hai| ina donoM kathanoM se pare rahane vAlA, madhyama mArga rUpI siddhAnta yaha hai-'nAmarUpa se SaDAyatana, SaDAyatanoM se sparza, sparza se vedanA, vedanA se tRSNA, tRSNA se upAdAna, upAdAna se bhava, bhava se jAti, aura jAti se jarA-maraNa kI utpatti hotI hai| utpatti kA yahI krama hai| isa taraha buddha ne zAzvatavAda ucchedavAda kI ativAditA se dUra rahakara kahA hai- 'jagat meM duHkha, sukha, janma, maraNa, bandha, mokSa Adi sabhI haiM; kintu, inakA AdhArabhUta koI AtmA nahIM hai / ye sArI avasthAe~, eka dUsarI naI avasthA ko utpanna karake naSTa hotI rahatI haiN| pUrva avasthAoM meM se kisI bhI avasthA kA na to sarvathA uccheda hotA hai, na hI vaha sarvathA sthAyI rahatI hai / yAnI pUrva avasthA kA astitva hI uttaravarto avasthA ko utpanna karatA hai / vaivika siddhAnta-jisa vidhAna se prakRti ke niyama zAsita haiM, vaha dharma-vidhAna hai / jahA~ yaha dharmavidhAna hai, vahA~ isake niyAmaka kisI 'cetana' kI svIkRti bhI Avazyaka ho jAtI hai| jar3a pravAha rUpa jagat vyApAra kA saMcAlaka, kalyANI buddhi se sampanna cetana puruSa hI ho sakatA hai| yaha karma-jagat, usI dharmapravaNa/vicArazIla ke AdhIna hai| vahI isa jagat kA niyantA, zAstA, adhiSThAtA hai / vedoM meM, isI cetana puruSa kA sAkSAtkAra nirdiSTa hai| use, yahA~ 'devatA' nAma se kahA gayA hai| ye vaidika devatA adRSTa zakti rUpa caitanya ke vibhinna rUpoM meM vidyamAna haiN| unheM vizvaniyantA ke rUpa meM svIkAra kiyA gayA hai| vedoM meM 'bahudevavAda' aura 'ekadevavAda' rUpa meM, devavAda ke do rUpa vidyamAna haiM / vedAnta meM jIvAtmA aura paramAtmA kA aikya jisa taraha se pratipAdita kiyA gayA hai, usakA mUla rUpa vedoM meM kahIM-kahIM dikhAI de jAtA hai / Rgveda meM aise vizleSaNa, apekSAkRta adhika haiM / 73 advaita vedAnta meM brahma aura mAyA ke dvaita kI jo kalpanA kI gaI hai, usakA digdarzana, isa zrutavAkya meM spaSTa dikhalAI detA hai - 73. Rgveda--2/3/23/46, 3/7/14/5 74. vahI-4/7/33/18 bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 17 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha rUpaM rUpaM pratirUpo babhUva tadasya rUpaM praticakSaNAya / indro mAyAbhiH puru rUpa Iyate yuktA hyasya harayaH zatAdaza / / arthAt, sarvavyApaka citsvarUpa paramAtmA, pratyeka zarIra meM nihita buddhi meM pratibimbita hotA huA, jIvabhAva ko prApta hotA hai / jaise- ghar3e meM sthita jala meM pratibimbita AkAza, ghaTAkAra / ghaTabhAva ko prApta karatA hai / upaniSaddhAnta - upaniSadoM meM AtmA ko ajanmA, nitya, zAzvata aura purAtana kahA gayA hai| janma maraNa se rahita yaha AtmA zarIra kA nAza ho jAne para bhI astitva meM rahatA hai / usameM koI vikAra utpanna nahIM hotA / yahI tathya yamarAja dvArA naciketA ko diye gaye upadeza meM spaSTa huA hai| upaniSadoM kA brahma bhI sat, vyApI, nitya, ananta, zuddha aura cetana hai / yaha samasta AtmAoM kA AtmA hai / isI se jagat kA vistAra hotA hai aura astitva vanA rahatA hai / jagat kA sampUrNa vilaya bhI isI meM rahatA hai / prakRti aura isakI zaktiyA~, brahma ke hI aMza haiM / isa taraha upaniSadoM kA brahma samasta prANiyoM meM antarbhUta, kiMvA vizvarUpa hai / upaniSadoM ke adhyayana se jJAta hotA hai ki vahA~ 'jIva' (saMsArI - AtmA) vaiyaktika AtmA hai / 'AtmA' to 'paramAtmA' hai hI / ye donoM, kramazaH andhakAra / prakAza rUpa haiM / inameM jIvAtmA anubhavayukta hai / ataH vaha pUrvakRta karmoM ke phalabandha se vaha ba~dhA rahatA hai / jabaki AtmA, 'nitya' aura 'karmabandhamukta' hai / isa taraha ke AtmA kA uddezya AtmajJAna prApta karanA, aura bAda meM apane bandhanoM tathA dvaitabhAva tor3a chor3akara apane vAstavika svarUpa, paramAtmatva kA sAnnidhya prApta karanA hotA hai / ananta karmabandha se ba~dhe hue jIva kI mukti ke liye, mokSa mArga kA nirdeza dete hue kahA gayA hai - ' heturUpa brahma kI upAsanA se vizuddha mokSa, aura kAryarUpa jagat kI upAsanA se mokSarUpa phala ( karmaphala ) prApta hotA hai / jo ina donoM tathyoM ko yugapat jAnatA hai, vaha 'mRtyu' / 'asambhUti' ko jItakara, 'mokSa' / 'sambhUti' ko prApta karatA hai| 76 isa taraha, bhAratIya tattvavidyA kI srota rUpa upaniSadoM meM, jIvana kI vibhinna dhArAoM kA varNana, eka mahodadhi meM vilaya kI taraha pratipAdita kiyA gayA hai| yAnI, anekatA meM ekatA kI sthApanA kI gaI hai / inakA mukhya mahatva yaha hai ki ye upaniSat, mAnavatA ke lie zreyaskara / hitakara, donoM hI prakAra ke tattvoM kA samAnatA ke sAtha pratipAdana karatI haiM / nyAyadarzana - nyAyadarzana meM AtmA ko sparza Adi guNoM se rahita, jJAna / caitanya kA armUta Azraya, aura nirAkAra svIkAra kiyA gayA hai / vaha deza / kAla ke bandhana se mukta, sImAtIta, vibhu aura nitya hai / va indriyoM kA upabhoktA bhI hai / mana ko, AtmA aura indriyoM kA saMdezavAhaka mAnA gayA hai aura buddhi ko AtmA kA guNa / isa taraha AtmA, zarIra, indriya, mana aura buddhi se bhinna hai / zarIra ke sAtha AtmA kA saMyoga 'pUrvakRta' ke upabhoga ke lie hotA hai / isalie naiyAyika zarIra ko AtmA kA 'bhogAyatana' mAnate haiM / nyAya-siddhAntoM ke anusAra, anAdikAla se hI eka-eka jIva kA mana ke sAtha saMyoga hai / isa 76. IzopaniSad - 12/14 75. kaThopaniSad - 1/2/12 18 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya wwww.jaithelib Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha FRR RRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRREEHiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHEH 'avidyA' hai| yaha jIva, ananta zarIroM meM bhramaNa, mana ke sAya karatA hai| mukta avasthA meM bhI yaha mana, pratyeka avasthA ke sAtha rahatA hai| isI kAraNa, eka AtmA ko dUsarI AtmAoM se bhinna mAnA gayA hai| Azaya yaha hai ki jIva 'mana' se kabhI bhI mukta nahIM hotA / 'jIva' vyApaka hai, kintu mana ke saMyoga ke kAraNa vaha 'avyApaka' jaisA jAna par3atA hai| aura isI ke saMyoga ke kAraNa, anAdi karmasaMskAroMvaza, eka zarIra se dUsare zarIra meM praviSTa hotA rahatA hai| yadyapi samasta duHkhoM kA vinAza ho jAne para, AtmA kA 'mukta' ho jAnA naiyAyikoM ne mAnA hai; kintu, mana se ise mukti nahIM mila paatii| isa kAraNa, saMsArAvasthA meM sthita AtmA , aura mukta avasthA meM sthita AtmA meM sirpha yaha antara hotA hai ki saMsArAvasthA meM, isake jJAna-sukha-duHkha Adi guNa utpanna hote rahate haiM; mukta avasthA meM ye guNa utpanna nahIM hote, kintu usa avasthA meM, ina guNoM kI svarUpayogyatA to usameM rahatI hI hai| _isa taraha AtmA ko saMsArAvasthA meM dUsare dravyoM se pRthak mAnane meM, usake 'guNAstitva' ko, aura mukta avasthA meM ina guNoM kI 'svarUpa yogyatA' ko pRthaktva sAdhaka mAnA gayA hai / isase, yaha spaSTa kahA jA sakatA hai ki makta jIva meM bhI 'svarUpa-yogyatA' jaisI saMsArAvasthA rahatI hai| yadi usa mukta jIva ko, kisI taraha zarIra Adi sAdhana vahA~ mila jAyeM, to usameM aura saMsArI jIva meM, koI pharka na raha jaaye| mImAMsA siddhAnta-mImAMsA darzana meM 'AtmA' zarIra, indriya Adi se bhinna aura 'nitya' hai| 'yajamAnaH svarga yAti' isa taraha ke zrutivAkyoM meM 'yajamAna' zabda se usakA 'zarIra' grahaNa nahIM kiyA jAtA, varan usakA 'jIvAtmA' hI grahaNa kiyA jAtA hai| zarIra ke naSTa ho jAne para, usake dvArA kiye gaye zubha-azubha karmoM kA saMcaya AtmA meM ho jAtA hai / karmoM ke isI saMgraha se, dUsare janma meM AtmA 'sazarIrI' banatA hai aura pUrva meM kie gae karmoM kA phala bhogatA hai| yaha AtmA 'nitya' hone ke kAraNa, janma-maraNa ke bandhana se mukta mAnA gayA hai| kintu use 'kartA' 'bhoktA' bhI mAnA gayA hai| 'ahaM' anubhUti ke dvArA use pratyakSa se jAnA jA sakatA hai / vaha vibhu hai, jJAtA hai, aura jJeya bhI hai| yaha darzana, pratyeka zarIra meM pRthak-pRthak AtmAoM ko mAnatA hai aura, unameM maujUda 'catanya' ko yaha 'aupAdhika' guNa mAnatA hai / jaba yaha mukta/suSupta avasthA meM hotA hai, taba ye aupAdhika guNa usameM nahIM rahate / isalie, AtmA jar3arUpa ho jAtA hai / 'jar3a' hone ke kAraNa vaha 'bodhya' bhI ho jAtA hai| ___ yadi pratyeka zarIra meM sthita AtmAoM ko eka mAna liyA jAye, to eka 'jIva' dvArA kie gaye re jIvoM ko bhI bhoganA pdde| caMki 'karma' aura 'karmaphala' kI vivecanA. mImAMsakoM kA mukhya pratipAdya hai / isI kI vyavasthA ke lie, pratyeka zarIra meM AtmA kI bhinnatA svIkAra kI gaI hai| prabhAkara ke mata meM bhI AtmA jar3a svabhAva vAlA hai| kintu, usakA 'jJAna' 'svaprakAzaka' hai| prabhAkara kI yaha vivecanA, bhaTTa kI apekSA, zreSTha aura buddhiyukta jAna par3atI hai| mImAMsakoM ne, naiyAyikoM kI hI taraha, AtmA kA 'bahutva', aura mukta avasthA meM bhI use 'svatantra' tathA 'eka dUsare se bhinna' mAnA hai| ___ sAMkhya-siddhAnta-sAMkhyadarzana meM eka cetana tattva 'puruSa' aura dUsarA acetana tattva 'prakRti' hai| anAdikAla se avidyA ke saMsarga se prakRti-puruSa donoM kA paraspara sambandha hai| isase puruSa kA prativimba prakRti meM nirantara par3atA rahatA hai / cetana ke isa pratibimba samparka se, prakRti meM cetana jaisI __bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 16 i iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha sAmarthya A jAtI hai| puruSa ke pratibimba se prabhAvita prakRti ke guNoM kA Aropa puruSa meM bhI ho jAtA hai| jisase, svabhAvataH nilipta, traiguNyarahita, asaMgI puruSa svayaM ko karttA/bhoktA Adi rUpoM meM anubhUta karane lagatA hai / ina donoM meM paraspara adhyAsita Aropa, jaba jJAna ke dvArA naSTa hote haiM, taba, puruSa, apane ko prakRti se bhinna anubhava karane laga jAtA hai| prakRti bhI puruSa kA parityAga kara detI hai, aura usake lie kI jAne vAlI sarjanA, se virAma le letI hai| isI ko 'viveka buddhi'/'bhedabuddhi'/'kaivalya prApti' kahA gayA hai| isI se duHkhoM kI Atyantika nivRtti hotI hai| ataH vivekabuddhi utpanna ho jAne ke pazcAt puruSa apane svarUpa meM sthita rahakara hI prakRti ko dekhatA hai| usake bandhana meM phira nahIM aataa| 'puruSa' kI yahI mokSAvasthA hai| sAMkhyoM ne mukta avasthA meM bhI 'puruSa' ko prakRti kA darzaka mAnA hai| isa mAnyatA se yaha spaSTa hotA hai ki mukta-avasthA meM vaha na to prakRti se sarvathA 'mukta' ho pAtA hai, na hI sattvaguNa se / kyoMki usameM sattvaguNa kA, kucha na kucha aMza bacA hI rahatA hai / isake binA usameM dekhane kI sAmarthya nahIM A sktii| aura, jaba vaha vahA~ dekhane meM lIna hotA hai, taba, usameM tamoguNa kA bhI abhibhava avazya ho jAtA hai 178 sAMkhyadarzana mAnatA hai ki guNa, paraspara abhibhava kA sahArA lekara, mizrita rUpa se hI apanA vyavahAra/vyApAra karate haiM / phira sattva aura tama donoM hI guNoM meM, punaH eka dUsare ko abhibhUta karane kI AzaMkA banI rahatI hai| isa sthiti meM, yaha kaise mAnA jA sakatA hai ki mukta puruSa ko duHkhoM kI Atyantika/ekAntika rUpa se duHkhoM se nivRtti mila jAtI hai ? vaise bhI sAMkhyadarzana meM kisI vastu kA sarvathA abhAva nahIM mAnA gyaa| apitu, padArtha ke eka rUpa se dUsarA rUpa pariNamita hotA dekhA jAtA hai| isI taraha. makta avasthA meM bhI koI sthiti aisI nahIM mAnI jA sakatI. jisameM tamoga abhAva ho sakatA ho / vAcaspati mizra ne bhI yahI Azaya tattva kaumudI meM vyakta kiyA hai / sAMkhyadarzana puruSa meM jisa vivekakhyAti/bhedabuddhi kI prApti ko muktirUpa meM svIkAra karatA hai, vaha khyAti/buddhi sattvaguNa rUpa hI hotI hai| isalie mukta avasthA meM yadi khyAti/buddhi kI maujUdagI mAnI jAtI hai, to vahA~ sattvaguNa kI bhI sthiti avazya mAnI jaayegii| isase usakA prakRti ke sAtha sambandha bhI avazya sambhAvita ho jAtA hai / isa dRSTi se, yaha kahA jA sakatA hai ki sAMkhyoM kA puruSa, mukta avasthA meM bhI vastutaH prakRti se mukta nahIM ho paataa| ___ advata-siddhAnta-buddhi, mana, ahaMkAra, citta, antaHkaraNa kI vRttiyoM aura pA~ca jJAnendriyoM ke saMyoga se vijJAnamaya koza kI, tathA usase AvRta caitanya jIva kI utpatti hotI hai| isa mAnyatA ke anusAra 'zarIra' aura 'AtmA' donoM ko hI 'jIva' mAnakara, use 'Izvara kA aMza' kahA gayA hai| mAyA kA pariNAma hone ke kAraNa, sthUla sUkSma zarIroM vAlA 'AtmA' hI 'jIva' kahA gayA hai| AtmA ke pratyeka vyavahAra meM svataHprAmANya mAnA gayA hai| yahI AtmA, Ananda-jJAnasvarUpa, sat, kUTastha nitya, zuddha, buddha aura mukta tathA jJAtA hai / isa mAnyatA meM 'AtmA' aura 'brahma' kI ekatA spaSTa hai| pratyaka yaktigata AtmA hI buddhi, mana Adi kI vRttiyoM se AvRta cetanA hai| jabaki 'brahma' vizaddha. vinirmakta cetanA hai / mAyA kA vazIbhUta huA aura antaHkaraNa kI vRttiyoM se Abaddha brahma hI AtmarUpa ko prApta hotA hai / jaise ghaTa ke chinna-bhinna ho jAne para ghaTAkAza, bAhyAkAza meM sammilita hokara, usI jaisA ho jAtA hai / isI taraha, AtmA aura paramAtmA meM bhI koI antara nahIM hai| 77. sAMkhyakArikA - tattvakaumudI--(mAttvikayA-bhedo'ntyeva) 65 78. vahI- (anyonyAbhibhavA0) 12 79. vahI-tattva kaumudI-1 20 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya MH / ' www.jaineit Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha yaha dRzyamAna jagat mAyA kA vilAsa hai, isalie mithyA hai / saMzleSa' hI jIva kA 'vandha' hai| asatyarUpa sAMsArika padArtha, mAyA ke pariNAma se 'satya' jaise pratibhAsita hote haiN| kintu, jaba jIvAtmA kA paramAtmA ke sAtha sAkSAtkAra ho jAtA hai, tava usakA 'jIvatva' naSTa ho jAtA hai / yahI usake bandha kA vinAza hai / isake uparAnta, jIvAtmA kA brahma meM vilaya ho jAnA, usakA 'mokSa' hotA hai| avidyA ke kAraNa vaha 'brahmatva' se cyUta hokara 'jIvatva' ko prApta hotA hai| isI avidyA ke kAraNa 'aatmaa'| 'paramAtmA' meM, 'jIva'/'brahma' meM dvaita pratibhAsita hotA hai| jaina siddhAnta-jainadarzana, 'AtmA' ko eka svataMtra dravya ke rUpa meM mAnatA hai| usakI saMsArAvasthA, svayaM kI pravRttiyoM se utpanna karmabaMdha ke kAraNa utpanna hotI hai| 'karmabaMdha' kA hetu, usakA mithyAjJAna-darzana mAne gaye haiM / yaha hetu, usake pUrvajanmoM ke azubha-vyavahAroM se utpanna 'AvaraNIya' karmajanita hote haiN| AvaraNa, usake samyagjJAna-zraddhAna kI sAmarthya ko Dhaka lete haiN| jisase usakI pra para-padArthoM meM 'Atmaparaka' hone lagatI hai| yahI pravRtti, usake bhava-saMsaraNa kI saMcAlikA hotI hai| para-pravatti ke isa rahasya ko samajha lene vAlA jIvAtmA, apane meM se 'mithyAtva' ko haTAkara 'samyaktva' ko jAgRta karatA hai| jisase usakI pravRtti Atmaparaka hone lagatI hai| zanaiH zanaiH, vaha AtmaguNoM zaktiyoM ko prApta karane lagatA hai, aura baMdhe hue karmoM ko sarvathA naSTa kara lene ke bAda, vaha apanA zuddha svarUpa prApta kara letA hai / isa taraha, saMsArI jIvAtmga, paramAtmA bana jAtA hai| niSkarSa bhAratIya darzanoM ke Atmacintana kI samIkSA se yaha niSkarSa jJAta hote haiM (1) cArvAkAcAryoM ne 'AtmA' ko bhautika svarUpa ke atirikta use aura kucha nahIM maanaa| kintu, unakI mAnyatA meM mahatvapUrNa tattva yaha hai ki ve, AtmA kI aura sRSTi kI bhI utpatti, asata padArthoM se nahIM mAnate / unake siddhAntoM ke anusAra, yaha dRzyamAna jagat 'sat' hai| isakA sarvathA vinAza nahIM hotA / ise ve vAstavika, svAbhAvika aura prAkRtika mAnate haiM / (2) bauddhoM ne paJcaskandhAtmaka AtmA ke svarUpa kA jo varNana kiyA hai, usake anusAra AtmA kA koI svarUpa nizcita nahIM kiyA jA sktaa| unakA jo 'pratItyasamutpAda' hai, vaha, vibhinna praznoM se vyathita mAnasa ko kSaNika tuSTi dene ke liye kalpita kiyA gayA vAgjAla mAtra jAna par3atA hai| kyoMki. jaba duHkha-sukha, janma-maraNa, bandha-mokSa Adi kA AdhArabhUta tattva hI koI na hogA, taba, kauna duHkha-sukha kA bhAgI hogA ? kauna janma lekara mRtyu ko prApta hogA? aura kauna acche bure karma-phaloM se bandhana ko prApta hogA ? isa sabase chuTakArA/mokSa bhI kauna prApta karegA? (3) vedoM meM, AtmavarNana ke rUpa meM 'bahudevavAda' yA 'ekezvaravAda' ke jo varNana milate haiM, unase yaha anumAna hotA hai ki jo RSi, jisa devatA ke prabhAva/kSatra meM rahA, usane, usI kA mAhAtmya vizeSa rUpa se vaNita kiyaa| devatAoM meM AtmA/paramAtmA kI jo parikalpanA kI gaI hai, usakA Azaya yahI jAna par3atA hai ki usa samaya ke logoM ke abhipreta padArtho kAmanAoM kI pUti, jina-jina devatAoM kI upAsanA se ho jAtI rahI, unhIM devatAoM ko unhoMne loka meM sarvazreSTha mAna liyaa| (4) upaniSatkAlIna maharSi, dina-rAta tattva-gaveSaNAoM meM tallIna rahe; unake jo anubhava, Aja hameM milate haiM, unameM, Aja ke aneka siddhAntoM ke bIja-bindu hI nahIM pAye jAte haiM, balki, una saba kI saiddhAntika vivecanA bhI spaSTataH dekhate haiM / jIvana aura jagata kI vyAkhyA, kisI eka tarIke se, ThIka ThIka nahIM kI jA sktii| kyoMki yaha jagat, yathArthataH anantadharmAtmaka hai| upaniSatkAlIna AcAryoM ne, bhAratIya darzanoM meM Atma-tattva : DaoN0 ema0 pI0 paTairiyA | 21 Nok www. Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha) jagat kI vyAkhyA, kaI dRSTikoNoM se kI hai| unakI isa paddhati meM, Aja ke hara taraha ke praznoM kA, aura unake samAdhAnoM kA nidarzana sahaja hI dekha sakate haiM / jagat ke eka-eka svarUpa kI vivecanA, aura usake svarUpa se jur3e praznoM ke utara Adi sabako milAkara, samudita rUpa se jaba taka vicAraNA/cintanA nahIM kI jAyegI, taba taka, jagat ke vizvarUpa kI kI jAne vAlI vyAkhyA/vivecanA meM samagratA nahIM A sktii| (5) naiyAyikoM ne jo Atma-vivecana kiyA hai, usameM AtmA ke sarvavidha duHkhoM kA abhAva 'mokSa' batalAyA gayA hai / kintu, vahA~/mokSa meM, AtmA ke sAtha 'mana' kA saMyoga banA rahatA hai| jisase use 'paramAtmA' kaise mAnA jA sakegA? usameM mana kI upasthiti se, sAMsArika pravRtti ke vidhAyaka avasaroM/ sAdhanoM ko nakArA nahIM jA sktaa| ataH unakI 'sAMsArikatA' aura 'mokSa'/'mukti' meM koI khAsa pharka nahIM jAna pdd'taa| (6) mImAMsAdarzana kI Atma-vivecanA ko dekhakara yaha kahA jA sakatA hai ki eka to unakA AtmA 'jar3a' hai; dUsare, ve svarga se bhinna, kisI aise 'mokSa' ko nahIM mAnate, jise prApta kara lene para, jIvAtmA ko punaH saMsAra meM na AnA pdd'e| (7) sAMkhyadarzana bhI mokSa meM 'sattva' guNarUpA 'buddhi' kI sattA mAnatA hai| jisase usakA 'puruSa' samagrataH 'jJa' ke svarUpa ko prApta nahIM kara paataa| balki, vaha vahA~ prakRti se parAGa mukha rahakara bhI, eka taraha se usase saMzliSTa hI rahatA hai|| (8) advaitavedAnta meM saba kucha brahmarUpa mAnA gayA hai| phira mAyA se, aura jagat ke asat rUpa saMzliSTa rahane para bhI 'AtmA' kI koI hAni nahIM mAnI jAnI caahie| kintu, yaha vAstavikatA nahIM jAna par3atI ki sArA kA sArA jagat brahmarUpa hI hai / yadi sArA vizva brahmarUpa hI hotA, to brahmarUpa jagat/mAyA kA abhAva kaise ho sakatA hai ? yadi usakA abhAva mAna liyA jAye, to brahma ke bhI abhAva kA prasaMga upasthita ho jAtA hai| ) jainadarzana ne jIva-ajIva kI tarka-saMgata bheda-kalpanA kI hai| cetana meM acetana ke sammilana kI nyUnAdhikatA ke anusAra, usane AtmA ke guNAtmaka vikAsa ke sopAnoM kI vivecanA kI hai| vaha mAnatA hai, ki jisa 'jIva' meM jitanI mAtrA meM 'acetana' kA adhika aMza hogA, vaha Atmika guNoM ke vikAsa krama meM, utanA hI pIche rahegA / aura jisa 'jIva' meM 'acetana' kA aMza jitanI mAtrA meM nyUnatama kama hotA calA jAyegA, vaha Atmika guNoM kI vikAsa-prakriyA meM, utanA hI Age/Upara pahu~catA jAyegA / acetana ke adhika aMza vAle jIva ko 'mokSa' prApta kara pAnA, adhika muzkila hotA hai| kintu, nyUna/kama aMza vAlA 'jIvAtmA' zIghra hI mokSa prApta kara sakatA hai| daraasala, jainadarzana, 'jIva' ko cetana-acetana kI mizrita avasthA mAnatA hai| jisa dina/kSaNa, usameM se acetana kA sarvAMzataH nirgama/pRthaktva ho jAtA hai, usI dina/kSaNa, vaha jIva, saMsAra se 'mukta' ho jAtA hai / aura mukta AtmA meM phira dubArA acetana kA praveza nahIM ho pAtA; jainadArzanika mAnyatA kA yaha mahattvapUrNa/ujjvala pakSa hai| bhAratIya dArzanika sAhitya kA avalokana karane se yaha jJAta hotA hai ki prAyaH sabhI dArzanika, 'AtmA' aura 'mokSa' ke svarUpa kI vivecanA, alaga-alaga taraha se karate Aye haiN| jarUrata isa bAta kI hai, inake pArasparika virodha/matavaibhinya para Agraha-buddhi na rakhakara, usameM sApekSa/samanvita dRSTi se praveza kiyA jAye, to hara Atmacintaka/zodhArthI ke liye, yaha zreyaskara vidhi siddha ho skegii| 22 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya . ..IN ptewwewermein www.jainel : Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha jaM na aMga A ga ma sA hi tya meM pUjA zabda kA artha -zrI danasukha mAlavaNiyA vartamAna samaya meM jaina samAja meM kucha AcArya jinapratimA kI taraha apane hI nava aMgoM kI pUjA karavAte haiM / isa viSaya meM samAja meM kAphI vivAda cala rahA hai| ataH hama yahA~ pUjA ke sandarbha meM kucha cintana kareM, yaha Avazyaka hai| jaina vizvabhAratI, lADana dvArA prakAzita "Agama zabda koSa' meM jaina aMga AgamoM meM jo-jo zabda jahA~-jahA~ para prayukta hue haiM unake sandarbha diye gaye haiM / ataH pUjA, pUjArthI, pUjanA jaise zabdoM kA aMga AgamoM meM kahA~-kahA~ para prayoga huA hai, unakI anveSaNA karanA sarala ho gayA hai| etadartha pUrvokta koza kA Azraya lekara hama yahA~ pUjAdi zabda evaM unake artha, jo TIkAoM meM yatra-tatra diye gaye haiM, usakA sAra dene kA prayatna kara rahe haiN| TIkAkAra pUjA zabda kA jo artha karate haiM usa para hama bAda meM cintana kreNge| sarvaprathama mUla Agama granthoM meM hI pUjA zabda kA jo artha phalita hotA hai, spaSTa hotA hai, usakI hama samIkSA kara rahe haiN| sUtrakRtAMga ke dvitIya zrutaskandha ke prathama adhyayana meM taithikoM kI carcA kI gaI hai| usameM lokAyata yA cArvAka yA zarIra ko hI AtmA mAnane vAle anuyAyI pUjA kisa taraha karate the, usakA spaSTa nirdeza milatA hai| jo isa prakAra hai "tumaM pUjayAmi taM jahA- asaNeNa vA pANeNa vA khAimeNa vA vattheNa vA paDiggaheNa vA kaMbaleNa vA pAyapuMchaNeNa vA" spaSTa hai ki pUjya ko azanAdi, vastra, pAtra, kambala, pA~va pauMchane kA vastra Adi denA hI pUjA hai| aGga Agama meM jahA~-jahA~ para pUjA zabda kA prayoga huA hai vahA~ para TIkAkAra jo artha karate haiM usake kucha dRSTAMta yahA~ draSTavya haiN| sUtrakRtAMga (1. 14. 11) meM prApta pUjA zabda kA artha TIkAkAra isa prakAra karate haiM"abhyutthAnavinayAdibhiH pUjA vidheyaMti" (-Agamo0 pR0 245, dillI pR0 164) 1. Agamodaya AvRtti pR0 277 usakI dillI se prakAzita phoTo vAphI pR0 185 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lal. sAdhvIratnapuSvatI abhinandana grantha / / sUtrakRtAGga (1. 16. 4) meM "ettha vi Niggatthe No pUyAsakkAralAmaThI" aisA pATha hai, usakI TIkA meM kahA gayA hai ki-"no pUjA satkAra lAbhArthI kintu nirjarApekSI" -Agamo0 pR0 265; dillI pR0 177 sthAnAGga meM (Agamo0 sUtra 466) chaThANA aNattavao ahitAte asubhAte ....."bhavaMti / taM jahA .....""puutaaskkaare| chaThANA attavatto hitAte......."bhavaMti / taM0 ....."jAva pUtAsakkAre" usakI TIkA meM zrI abhayadeva kahate haiM ki-"anAtmavAn sakaSAya ityrthH........| pUjAstavAdirUpA, tatpUrvakaH satkAro vastrAbhyarcanam, pUjAyAM vA AdaraH pUjA-satkAra iti" (-Agamo0 pR0 358; dillI pR0 236) sthAnAGga meM chadmastha kI pahacAna ke prasaMga meM kahA gayA hai ki-'sattahi ThANehiM chaumatthaM jANejjA taM0 pANe aivAettA bhavati ...... pratAsakAramaNavattA bhavati" (Agamo0 satra 550) usakI TIkA isa prakAra hai-"pUjA satkAraM-puSpArcana-vastrAdyarcanaM anuba hayitA-pareNa svasya kriyamANasya tasya anumodayitA, tadbhAve harSakArI ityarthaH -Agamo0 pR0 386, dillI pR0 260 sthAnAGga (sUtra 756) "dasavihe AsaMsappaoge ...... pUyAsaMsappatoge ........'' dasa prakAra se manuSya prazaMsA vyApAra karatA hai usameM se eka hai-puujaashNsaapryog| usakI TIkA meM zrI abhayadeva likhate haiM ki-"tathA pUjA-puSpAdipUjanaM me syAditi pUjAzaMsAprayogaH / " -Agamo0 pR0 515, dillI pR0 344. isa prakAra ke AzaMsA prayoga karaNIya nahIM hai aisAM zrI abhayadeva kA bhI abhiprAya hai| isI sUtra meM satkAra AzaMsA ko pRthak mAnA hai aura usakI TIkA meM TIkAkAra likhate haiM ki-"satkAraH pravaravastrAdibhiH pUjanam, tanme syAditi satkArAzaMsA prayoga iti / " isase yaha jJAta hotA hai ki sUtrakAra ko pUjA aura satkAra artha iSTa hai, pUjA ke dvArA satkAra aisA artha iSTa nahIM hai| samavAyAGga sUtra meM 36veM samavAya meM uttarAdhyayana ke 36 adhyayana ginAye haiM usameM gyArahavAM adhyayana 'bahuzrutapUjA' nAmaka hai| usameM gA0 15-33 meM bahuzruta kI aneka upamAoM ke dvArA prazaMsA kI gaI hai| yahI usakI pUjA hai-aisA mAnanA cAhie / bhagavatI sU0 556 meM "pUyA sakkAra thirikaraNaTThayAe" aisA pATha hai| kintu TIkA meM mAtra usakI saMskRta chAyA hI dI gaI hai| pUjA zabda kA artha nahIM diyA hai| pUyaNa-pUyaNA AcArAMga (1-1-1) meM "imassa ceva jIviyassa parivaMdaNa-mANaNa-pUyaNAe" ityAdi pATha hai jisakI aneka bAra punarAvRtti kI gaI hai| usakI TIkA meM pUjana ke viSaya meM zrI zIlAMka likhate haiM ki-"pUjanaM pUjA-draviNa-vastrAnapAna-satkAra-praNAma sevA vizeSarUpam / " -Agamo0 pR0 26, dillI pR0 18 AcArAMga (3. 3. 116) meM "duhao jIviyassa parivaMdaNa-mANaNa-pUyaNAe jaMsi ege pamAyaMti" pATha hai / usakI TIkA zrI zIlAMka isa prakAra karate haiM--"tathA pUjanArthamapi pravartamAnAH kamasrivarAtmAnaM bhAvayanti mama hi kRtavidyasyopacitadravya prAgbhArasya paro dAna-mAna-satkAra-praNAma-sevAvizeSaH pUjAM - kariSyatItyAdi pUjanaM, tadevamartha karmopacinoti / " --Agamo0 pR0 169, dillI pR0 113 24 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya .... . HAR www.jainell Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .... ... ........... sAdhvAratnapuSpavatA bhinandana grantha Hiiiiitm .. . --- -- praznavyAkaraNa sUtra meM-"na vi vaMdaNAte, na vi mANaNAte na vi pUyaNAte....." bhikkhaM gavesiyavvaM' pATha hai| jaina vizva bhAratI prakAzita 6.6. usakI TIkA meM AcArya abhayadeva ne likhA hai-"nApi pUjanayA-tIrthanirmAlyadAna-mastakagandha-kSepa-mukhavastrikA-namaskAramAlikA-dAnAdi-lakSaNayA" -Agamo0 50109 sUtrakRtAMga (1. 2. 2. 11) meM pATha hai "jAviya vaMdaNa-pUyaNA ihaM" usakI TIkA meM AcArya zIlAMka likhate haiM-"rAjAdibhiH kAyAdibhiH vaMdanA, vastrapAtrAdibhizca pUjanA" -Agamo0 pR0 64, dillI pR0 43 sUtrakRtAMga (1. 3. 4. 17) meM pATha hai-jehiM nArINa saMjogA pUyaNA piTThato katA" usakI TIkA meM A0 zIlAMka likhate haiM ki-"tayA tatsaMgArthameva vastrAlaMkAramAlyAdibhiH AtmanaH 'pUjanA' kAmavibhUSA pRSThataH kRtA" -Agamo0 pR0 100, dillI pR0 67 / sUtrakRtAMga (1. 2. 2. 16) meM-"no'vi ya pUyaNapatthae siyA" pATha hai usakI TIkA A0 zIlAMka isa prakAra karate haiM -"na ca upasargasahana dvAreNa pUjAprArthakaH prakarSAbhilASI syAt bhavet" -Agamo0 pR0 65, dillI pR0 44 sutrakRtAMga (1. 2. 3. 12) meM "nivviMdejja siloga-pUyaNaM' pATha hai usakI TIkA meM A0 zIlAMka ne likhA hai ki-"nivindyeta-jugupsayet pariharet AtmazlAghAM stutirUpAM tathA pUjanaM vastrAdilAbharUpaM pariharet" -Agamo0 pR0 73, dillI pR0 46 sUtrakRtAMga (1. 6. 22) meM "jA ya vaMdaNa pUyaNA" pATha hai usakI TIkA A0 zIlAMka ne isa prakAra kI hai "tathA yA ca surAsurAdhipati cakravarti balade va vAsudevAdibhiH vaMdanA, tathA satkAra pUrvikA vastrAdinA pUjanA" -Agamo0 pR0 16-1-2 dillI pR0 221-2 sUtrakRtAMga (15-11) meM "vasumaM pUyaNAsu (sa) te aNAsae" kahA hai usakI TIkA meM A0 zIlAMka ne isa prakAra kahA hai-"kiM bhUto'sau anuzAsaka ityAha-vasu dravyaM, sa ca mokSaM prati pravRttasya saMyamaH, tadvidyate yasyAsau vasumAn / pUjanaM devAdikRtamazokAdikamAsvAdayati upabhuGakta iti pUjanAsvAdakaH / nanu cAdhAkarmaNo devAdikRtasya samavasaraNAderUpabhogAt kathamasau satsaMyamavAn ityAzaMkyAha na vidyate AzayaH pUjAbhiprAyo yasya asau anAzayaH, yadi vA dravyato vidyamAne'pi samavasaraNAdike bhAvato' nAsvAdako'sau, taduta gAAbhAvAt / " -Agamo0 pR0 257, dillI pR0 127 ------ ...... . pUTThi samavAyAMga sUtra (samavAya 30) meM tIsa mahAmohanIya sthAna ke varNana ke prasaGga meM 34vIM gAthA nimnokta/hai usameM tIsavA~ sthAna hai apassamANo passAmi deve jakkhe ya gujjhage / aNNANI jiNapUyaTThI mahAmohaM pakuvvai / / 34 // usakI TIkA AcArya abhayadeva isa prakAra karate haiM-"apazyannapi yo bra te pazyAmi devAnityAdisvarUpeNa ajJAnI jinasyeva pUjAM arthayate yaH sa jinapUjArthI gozAlakavat / sa mahAmohaM prakarotIti / " -Agamo0 pR0 55, dillI pR0 37 jaina aMga Agama sAhitya meM pUjA zabda kA artha : paM0 dalasukha mAlavaNiyA | 25 Anternational Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha pUyaNa kAma sUtrakRtAMga ( 1 - 4-1-26) meM gAthA hai ki- bAlassa maMdayaM bIyaM jaM kaDaM avajANai bhujjo / duguNaM karei se pAvaM pUyaNakAmo visannesI // 26 // prastuta gAthA kI TAMkA meM A0 zIlAMka likhate haiM ki - " kimarthamapalapati ityAha- pUjanaM satkAra puraskArastatkAmaH tadabhilASI mA me loke avarNavAdaH syAdityakAryaM pracchAdayati / - Agamo0 pR0 114, dillI pR0 5-76 pUyanaTThi sUtrakRtAMga (1-10-13) meM gAthA hai ki suddha e siyA jAe na dUsaejjA amucchie Na ya ajjhovavanne / iitamaM vimukke Na ya pUyaNaTThI, na silogagAmI ya parivvajjA / / 23 / / ukta gAthA kI TIkA meM A0 zIlAMka likhate haiM ki - " tathA saMyame dhRtiryasyAsau dhRtimAn, tathA sa bAhyAbhyantareNa granthena vimuktaH, tathA pUjanaM vastra pAtrAdinA, tenArthaH pUjanArthaH sa vidyate yasyAsau pUjanArthI, tadevaMbhUto na bhavet, tathA zloka : " zlAghA kIrtistadgAmI na tadabhilASukaH parivrajetaditi / kIrtyarthI na kAJcanakriyAM kuryAdityarthaH // " - Agamo0 pR0 165, dillI pR0 130 spaSTa hai ki aMga AgamoM meM pUjA zabda kA mukhya artha pUjya ke aMgoM kI pUjA aisA nahIM hai kintu pUjya ko Avazyaka vastuoM kA samarpaNa hai / ataH pUjA evaM dAna meM kyA bheda hai ? vaha bhI yahA~ vicAraNIya hai / pUjya ke pAsa jAkara vastuoM kA arpaNa pUjA hai jabaki pUjya svayaM dAtA ke pAsa jAkara jo grahaNa karatA hai, vaha dAna hai / isa prakAra pUjA evaM dAna meM bheda kiyA jA sakatA hai| pUjA zabda ke sthAna para arcA zabda kA prayoga jJAtAdharmakathA meM draupadI kI kathA meM kiyA gayA hai / samagra aMga AgamoM meM yaha eka hI ullekha jina pratimA kA arcA ke viSaya meM kiyA gayA hai yaha bhI ullekhanIya hai / pATha hai "jiNapaDimaNaM accaNaM karei " - nAyA0 1- 16-751 ( jaina vizva bhAratI lADanUM kI AvRtti ) / Agamodaya samiti kI nAyAdhammakA mUla meM pATha adhika hai kintu TIkA meM kahA gayA hai ki uparokta pATha ke anusAra saMkSipta pATha bhI milatA hai / 26 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaine Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha AHARI " ::: puNya : eka tAtvika vi ve ca na ::::: -DaoN. devendrakumAra zAstrI HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH: : E jIvana eka dvandva hai| usa dvandva meM do virodhI zaktiyA~ sakriya haiM-rAga-virAga, puNya-pApa, zubhaazubha, dharma-adharma Adi / ina sabakA sApekSa rUpa se kathana kiyA jAtA hai, kyoMki apane Apa meM zubha yA azubha kucha nahIM hai / manuSya kI vRttiyA~ hI apanI pravRttiyoM ko zubha-azubha kahakara nirdiSTa kiyA karatI lie inako samajhane ke lie nayoM evaM sApekSatA kA jJAna Avazyaka hai| jIvana kI pratyeka kriya hamAre pariNAmoM se paricAlita hotI hai / bhAva hI manuSya ke pApa-puNya bandha ke kAraNa tathA jIvana-maraNamokSa ke kAraNa haiN| pApa-puNya Adi jina karmoM ke udaya se utpanna hote haiM, vyavahAra natha se jIva una zubhaazubha karmoM ke udaya se hone vAle sukha-duHkha Adi kA bhoktA hai / svAmI kArtikeya kA kathana hai jIvo vi pAvaM ai-tivva-kasAya-pariNado NiccaM / jIvo vi havai puNNaM uvasama-bhAveNa sNjutto| -svAmikArtikeyAnuprekSA 160 arthAt jaba yaha jIva atyanta tIvra kaSAya rUpa pariNamana karatA hai tava pAparUpa hotA hai aura jaba upazamabhAvarUpa pariNamana karatA hai taba puNyarUpa hotA hai| dUsare zabdoM meM, anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha aura mithyAtva Adi pariNAmoM se yukta jIva pApI hai, kintu aupazamika samyaktva, aupazamika cAritra tathA kSAyika samyaktva evaM kSAyika cAritrarUpa pariNAmoM se yukta puNyAtmA hai| jaba yaha jIva pUrNa vItarAga ho jAtA hai to puNya aura pApa donoM se rahita ho jAtA hai| isa prakAra bhAvoM ke tIna bheda kiye gaye haiM-azubha, zubha aura zuddha / (pApa kA hI dasarA nAma rA nAma azubha hai puNya kA dUsarA nAma zubha hai tathA dharma kA dUsarA nAma zuddha hai / ) AcArya kundakunda ke zabdoM meM bhAvaM tivihapayAraM suhAsuhaM suddhameva NAyavvaM / asuhaM ca aTTarudda suhadhammaM jiNavariMdehiM / -bhAvapAhuDa, 76 arthAt jinendradeva ne bhAvoM ke tIna prakAra kahe haiM-zubha, azubha aura zuddha / unameM se Artta-raudra dhyAna azubha haiM aura dharma-dhyAna zubha hai / zuddha bhAva vAle to sadA apane zuddha svabhAva meM lIna rahate haiN| paMDita jayacandra jI chAvar3A 'bhAvapAhuDa' kI bhASAvacanikA (gAthA 118) meM kahate haiM pUrvekahyA jinavacana teM parAGa mukha mithyAtva sahita jIva tisa te viparIta kahiye jina AjJA kA zraddhAnI samyagdRSTi jIva hai so vizuddhabhAva kuM prApta bhayA zubhakarma kU bAMdhai hai jAte yAkai samyaktva ke T MLALILAHILIIIIIIILLLLLE puNya : eka tAttvika vivecana | 27 rnational www.ja Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... . .. .. . ................. ........ . ... .. .. .. . .. . sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha mAhAtmya kari aise ujjvala bhAva haiM tAkari mithyAtva kI lAra bandha hotI pApa prakRtIni kA abhAva hai, kadAcit kiMcit koI pApa prakRti baMdhai hai tinikA anubhAga manda hoya hai, kachU tIvra pApa phala kA dAtA nAMhI tAteM samyagdRSTi zubhakarma kA hI bAMdhane vAlA hai| aise zubha-azubha karma ke bandha kA saMkSapa kari vidhAna sarvajJadeva naiM kahyA hai so jAnanAM / isa vivecana se spaSTa hai ki eka hI jIva kAla-bheda se kabhI puNyarUpa pariNAma karane ke kAraNa puNyAtmA aura pAparUpa pariNAma karane ke kAraNa pApAtmA kahA jAtA hai| isase yaha bhI spaSTa hai ki samyagdRSTi jIva zubha karma ko karane vAlA tathA zubha bhAvoM kA ArAdhaka hotA hai| kyoMki jaba samyaktva sahita hotA hai taba tIvra kaSAyoM kA samUla unmUlana ho jAtA hai aura isalie vaha puNyAtmA kahalAtA hai / ataeva puNya zubha bhAva hai / zubha bhAva paramparita mokSa kA kAraNa kahA jAtA hai| zubha bhAva ke binA jIva zuddha dazA meM nahIM pahu~ca sakatA / puNya eka aisI sthiti hai jisameM pahu~cakara manuSya pApa kI pravRtti kI ora unmukha ho sakatA hai aura dharma kI vRtti meM bhI laga sakatA hai| isa kAraNa se puNya ko samajhanA atyanta Avazyaka hai| puNya ko ThIka se nahIM samajhane ke kAraNa Aja aneka pantha bana gaye haiN| kintu vAstavikatA yaha hai ki laukikatA meM kisI sImA taka puNya upAdeya hai, kintu paramArtha meM heya hI hai| yogIndradeva kA kathana hai pAve NAreu tiriu jiu puNNe amara vimANu / misse mANusagai lahai dovi khaye NivvANu / / arthAt pApa se jIva naraka aura tiryaMca gati meM jAtA hai, puNya se deva hotA hai aura puNya-pApa ke mela se manuSya hotA hai / jaba puNya-pApa donoM kA kSaya kara detA hai taba mokSa prApta karatA hai / puNya kise kahate haiM ? 'puNya' zabda kI vyutpatti hai-'punAtIti puNyam' / jisase AtmA meM upazama bhAva prakaTa hotA hai aura jo AtmA kI zuddhi kA kAraNa hai use puNya kahate haiM / AcArya kundakunda jIva ke zubha pariNAma ko 'puNya' kahate haiM / puNya aura pApa donoM hI jIva ke sAtha bane rahane vAle nitya pariNAmI nahIM haiN| kintu saMsAra kI acchI yA burI sthiti ina donoM pariNAmoM ke binA nahIM bana sakatI / AcArya kundakunda ke isa kathana kI ora to sabhI kA dhyAna rahatA hI hai ki jisa jIva kA rAga prazasta (zubha) hai, jisake pariNAmoM meM anukampA yA dayA hai aura jisakA mana malina nahIM hai usake puNya kA Asrava hotA hai| unake hI zabdoM meM rAgo jassa pasattho aNukampA sahido ya prinnaamo| citte Natthi kalussaM puNNaM jIvassa Asavadi // -paMcAstikAya, 135 kintu yaha kathana kisake lie hai isa para prAyaH dhyAna nahIM dete| AcArya kundakunda svayaM kahate haiM micchatta aNNANaM pAvaM puNNaM caevi titriheNa / moNavvaeNa joI joyattho joyae appA // -mokSapAhuDa, 28 paM0 jayacanda jI chAvar3A artha karate hue kahate haiM-yogI dhyAnI muni hai so mithyAtva ajJAna pApa-puNNa inikU mana, vacana, kAya kari chor3i maunavrata kari dhyAna virSe tiSThyA AtmA * dhyAvai hai| 28 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya ...... . Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iiiiiiiiiiii sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) yahI bAta 'paMcAstikAya' meM bhI spaSTa kI gaI hai jassa Na vijjadi rAgo doso moho va savvadavvesu / NAsavadi suhaM asuhaM samasuha-dukkhassa bhikkhussa // -paMcAstikAya 142 arthAt jisa zramaNa (sAdhu) ke sabhI dravyoM meM rAga-dveSa, moha Adi vidyamAna nahIM hote usake zubha-azubha bhAvoM kA Asrava bhI nahIM hotaa| saMkSepa meM adhyAtma granthoM meM 'puNya-pApa' kA varNana 'AsravAdhikAra' meM kiyA gayA hai aura puNyapApa kA niSedha 'saMbarAdhikAra' meM kiyA gayA hai| isI prakAra se zramaNa sAdhuoM ke lie paNya-pApa samAna rUpa se batAyA gayA hai / vArataviktA bhI yahI hai ki jo dhyAna, tapa Adi meM, zuddhAtmAnubhUti meM lIna rahatA hai vaha zubha-azubha bhAvoM ke cakkara meM nahIM pdd'taa| vaha zuddha AtmAnubhava meM rahane kI ora unmukha rahatA hai / kintu sAdhAraNa janoM kI sthiti usase bhinna hotI hai / ataH vayA puNya unake lie sarvathA heya ho sakatA hai, yaha eka jaTila prazna hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki pravRtti meM kisI sImA taka puNya upAdeya hai; kyoMki guNasthAnoM meM jyoM-jyoM bhUmikA ke anusAra jIva Age bar3hatA jAtA hai, tyoM-tyoM puNyaprakRtiyA~ bar3hatI jAtI haiN| kintu mokSamArgI unakI abhilASA nahIM karatA hai / usakI dRSTi meM puSya sarvathA heya hI hotA hai / yadi aisA na ho to vaha utthAna nahIM kara sktaa| kyA puNya sarvathA heya hai ? jo loga yaha kahate haiM ki puNya viSThA ke samAna tyAjya hai yaha vAstavikatA meM atizayokti hai / pApa aura pUNya baMdha kI dRSTi se lohe aura sone kI ber3iyA~ to haiM para ve samAna kArya karane vAlI nahIM haiN| puNya tuccha nahIM hai| kyoMki sAre saMsAra kI pravRtti azubha aura zubha para AdhArita hai| jo pravRtti meM bhI use vyartha samajhate haiM, ve apane jIvana ko sudhArane meM asamartha rahate haiM / jaba puNya ke prati hamArI vRtti upekSita ho jAtI hai taba na hama zuddhopayoga meM hI laga pAte haiM aura na zubhopayoga kI vRtti jAgrata ho pAtI hai| aisI sthiti meM kevala vANI aura carcA meM hama zuddha upayoga kI bAta karate haiM aura vyavahAra meM hamArA adhikatara samaya azubha kAryoM meM vyatIta hotA hai| Aja ke AtmavAdI logoM kA jIvana isI prakAra kA dikhAI par3atA hai / ve puNya-pApa ko sarvathA heya evaM viSThA ke samAna mAnate haiM, para pUrvajanma ke puNyodaya se jo vaibhava unheM prApta hotA hai usakA te haiN| isakA artha to yahI hai ki paNya ke phala kI cAha hai aura usakA upayoga bhI karate | haiM / jo puNya kA upayoga karatA hai vaha usase virata kaise hai ? yaha jIvana kI viDambanA hai ki kathanI meM kucha hai aura karanI meM kucha hai / svAnubhUti ke gIta gAne se svAnubhUti nahIM ho sakatI / svAnubhUti to cAritra guNa kI paryAya hai| vaha AtmA kI nirAkula, kaSAyavihIna evaM cAritraguNa kI zuddha avasthA meM prakaTa hotI hai / svAnubhUti matijJAna kI paryAya nahIM hai| AcArya guNabhadra puNya kA varNana karate hue kahate haiM puNyaM tvayA jina vineyavidheyamiSTaM matyAdibhiH paramanirvRtisAdhanatvAt / naivAmarAkhilasukhaM prati tacca yasmAd bandhapradaM viSaya niSThamabhISTaghAti / / 76/553 // arthAt hai jinendra ! Apane jisa puNya kA upadeza diyA hai vahI jJAna Adi ke dvArA parama nirvANa kA sAdhana hone se iSTa hai tathA bhavya jIvoM ke dvArA sAdhane yogya hai / devatAoM ke sabhI sukha dene vAlA puNya : eka tAttvika vivecana : DaoN0 devendra kumAra zAstrI | 26 kama www.ial Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha jo puNya hai vaha puNya nahIM hai, kyoMki usase karmabandha hotA hai aura jIva viSaya-vAsanAoM meM ulajha jAtA hai tathA paramapuruSArtha mokSa se haTa jAtA hai / jo puNya ko mithyAtva kahakara usakA anAdara karate haiM ve vAstava meM bhUla para haiN| kyoMki pUNya mithyAtva nahIM hai| pUNya ke udaya se jo devAdika ke vaibhava prApta hote haiM una vaibhavoM kI AkAMkSA rakhanA aura kevala isalie puNya ko mokSa kA kAraNa mAnanA mithyAtva hai| parantu 'puNyabhAva mokSa kA kAraNa hai' aisA kathana karanA vyavahAra hai| kyoMki pUNya-pApa kA bheda aghAtiyA karmoM kI dRSTi se hai, ghAtiyA karma kI apekSA to donoM samAna haiN| kaSAya cAhe tIvra ho athavA manda ho vaha kaSAya hI hai| 'samayasAra' meM bhI azubhakarma ko kuzIla aura zubhakarma ko suzIla kahA gayA hai| AcArya kundakunda ke zabdoM meM kammamasuhaM kusIlaM suhakammaM cAvi jANaha susIlaM / kiha taM hodi susIlaM jaM saMsAraM pavesedi // --samayasAra, 145 ___arthAt jo azubhakarma hai vaha to nindanIya hai, burA hai isalie nahIM karane yogya hai| parantu zubha karma puNyarUpa hai, suhAvanA hai, sukhadAyaka hai isalie upAdeya hai, yaha kathana vyavahAra se hai| paramArtha se puNya aura pApa donoM saMsAra ko banAe rakhane vAle haiM / ataeva kuzIla aura suzIla ko eka hI varga kA kahA gayA hai| parantu vyavahAra meM aisA nahIM hai / AcArya zrI jJAnasAgara jI isa kA vizeSa artha spaSTa karate hue kahate haiM-AcAryadeva ne yaha grantha RSi, muni, yogI loga jo ki ekAnta nirAkulatA ke grAhaka hote haiM unhIM ko lakSya meM lekara likhA hai / isalie likhate haiM ki hai sAdho! tuma logoM ke lie jisa prakAra corI karanA, jhaTha bolanA Adi karma heya haiM, usI prakAra dAna, pajA Adi karma bhI tam bhI tumhAre lie kartavya nahIM haiM / kyoMki unako karate rahane para bhI nirAkulatA prApta nahIM ho sakatI hai / nirAkulatA ke lie to kevala Atmanirbhara honA pdd'egaa| isase yadi koI gRhastha bhI apane lie aisA hI samajha le to yA to use gRhasthAzrama chor3a denA hogA, nahIM to yaha manamAnI karake kugati kA pAtra bnegaa| ataH use to corI-jArI Adi kukarma se dUra rahakara parizramazIlatA, paropakAra, dAna, pUjA, Adi satkarma karate hue apane gRhastha jIvana ko nibhAnA caahie| paM0 banArasIdAsa jI nATaka samayasAra meM kahate haiM moha ko vilAsa yaha jagata ko vAsa meM to, jagata soM zUnya pApa puNya andha kUpa hai| pApa kine kauna kiye kare karihai so kauna, kriyA ko vicAra supane kI daura dhUpa hai / / 61 // eka aura paM0 banArasIdAsa jI jahA~ pApa-puNya ko andhakUpa batalAte haiM vahIM 'banArasIvilAsa' meM puNya kA mahatva batalAte hue kahate haiM pUrava karama dahai saravajJa pada lahai; gahai puNyapaMtha phira pApa meM na AvanA / karunA kI kalA jAgai kaThina kaSAya bhAgai, ___ lAgai dAna-zIla-tapa saphala suhAvanA // pAvai bhavasiMdhu taTa khole mokSadvAra paTa, zarma sAtha dharma kI dharA meM karai bhaavnaa| etai saba kAja karai alakha ko aMga dharai, cerI cidAnanda kI akelI eka bhAvanA // 86 / / 30 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya R www.jainell Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha isa prakAra se puNya paramparita mokSa kA kAraNa hai| sacce puNya ko prApta kara lene ke pazcAt pApa meM lauTakara nahIM AnA pdd'taa| isalie paM0 AzAdhara jI ne 'sAgAradharmAmRta' meM kahA hai bhAvo hi puNyAya mataH zubhaH pApAya cAzubhaH / taM duSyantamato rakSedvIraH samayabhaktitaH // -sAgAradharmAmRta, 65 puNya kI yathArthatA jainadharma kA mahatva nirdiSTa karate hue AcArya kundakunda ne pratipAdana kiyA hai ki sabhI dharmarUpI ratnoM meM jinadharma zreSTha hai| uttama jainadharma meM dharma kA svarUpa isa prakAra hai puyAdisu vayasahiyaM puNNaM hi jiNehiM sAsaNe bhaNiyaM / mohakkhohavihINo pariNAmo appaNo dhammo // __ --bhAvapAhuddha, 83 arthAt jinendradeva ne jinazAsana meM pUjAdika ko tathA vratoM ko puNya kahA hai aura moha, kSobha se rahita AtmA kA pariNAma dharma batAyA hai| paMchita jayacandra jI chAvar3A isa kI vyAkhyA karate hue kahate haiM-jinamata maiM jina bhagavAna aise kahyA hai jo pUjAdika virSe ara vratasahita hoya so to puNya hai, tahA~ pUjA ara Adi zabda kari bhakti-vandanA, vaiyAvRtya Adika lenA / yaha to deva, guru, zAstra ke athi hoya hai bahuri upavAsa Adika vrata haiM jo zubhakriyA haiM / ini maiM AtmA kA rAga sahita zubha pariNAma hai tAkari puNyakarma nipaje haiM tAteM ini 1 puNya kahe haiM, yAkA phala svargAdika bhoga kI prApti hai / bahuri moha kA kSobha rahita AtmA kA pariNAma leNe, tahA~ mithyAtva to atattvArthazraddhAna hai, bahuri krodha, mAna, arati, zoka, bhaya, jugupsA ye chaha to dveSa prakRti haiM, bahuri mAyA, lobha, hAsya, rati, puruSa, strI, napuMsaka ye tIna vikAra aise sAta prakRti rAgarUpa haiM / inike nimitta taiM AtmA kA jJAna, darzana svabhAva vikAra sahita kSobha rUpa calAcala vyAkula hoya hai, yAteM inikA vikArani teM rahita hoya taba zuddha darzana jJAna rUpa nizcaya hoya so AtmA kA dharma hai; isa dharma teM AtmA ke AgAmI karma kA to Asrava ruki saMvara hoya hai ara pUrva baMdhe karma tinikI nirjarA hoya hai, saMpUrNa nirjarA hoya taba mokSa hoya hai, tathA ekadeza moha ke kSobha kI hAni hoya hai tAteM zubha pariNAma kU~ bhI upacAra kari dharma kahiye hai, ara je kevala zubha pariNAma hI . dharma mAMni santuSTa haiM tinikai dharma kI prApti nAMhI hai, yaha jinamata kA upadeza hai| vyavahAra cAritra : puNya 'azubha bhAvoM se haTakara zubha bhAvoM meM laganA' yaha dharma kI prathama vyAvahArika utthAnikA hai| AcArya kundakunda, nemicandra siddhAntacakravartI ne 'asuhAdo viNivittI, suhe pavittI ya jANa cAritta' kaha kara puNya ko cAritra rUpa nirUpita kiyA hai| 'cArittaM khalu, dhammo' cAritra hI nizcaya se dharma hai| vyavahAra meM bhI cAritra dharma hai aura nizcaya meM bhI cAritra dharma hai / ataH cAritra dharma hai, isa meM kisI ko vivAda nahIM hai| loka meM bhI caritra se vyakti parakhA jAtA hai / 'sonA jAnie kasane se, AdamI jAnie basane se|' kaisA puNya upAdeya hai ? binA zraddhAna aura jJAna ke AcaraNa zuddha nahIM hotA hai| ataeva jJAnI ke puNyamulaka karmoM meM tathA kriyAoM meM aura ajJAnI ke kAryoM meM mahAna antara dekhA jAtA hai| puNya kI kriyAoM ko karate hue puNya : eka tAttvika vivecana : DaoN0 devendra kumAra zAstrI | 31 www.jan Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 1. bhI puNya meM tRSNA nahIM honI caahie| jisa prakAra se eka manuSya bImAra ho jAne para roga tathA azakti ko dUra karane ke lie auSadha kA sevana karatA hai aura dUsarA kAma-bhoga-zakti bar3hAne ke lie auSadha sevana karatA hai, ina donoM meM atyanta dRSTi-bheda hai / usI prakAra se ajJAnI aura jJAnI ke puNya meM bar3A antara hai| svAmI kArtikeya kahate haiM jo ahilasedi puNNaM sakasAo visy-sokkh-tnnhaae| dUre tassa visohI visohi-mUlANi puNyANi // -kArtikeyAnuprekSA 411 arthAt jo kaSAyavAna hokara viSaya-sukha kI tRSNA se puNya kI abhilASA karatA hai, usase vizuddhi dUra hai aura puNyakarma kA mUla vizuddhi hai| sAdhujanoM ko sambodhita karate hue Age kahA gayA hai puNNAsAe Na puNNaM jado NirIhassa puNNa-saMpattI / iya jANiUNa jaiNo puNNe vi ma AyaraM kuNaha // -kArtikeyAnuprekSA 412 arthAt puNya ke Azaya se jo puNya kiyA jAtA hai usase puNya kA bandha nahIM hotA, kintu icchA rahita vyakti ko hI puNya kI prApti hotI hai| yaha jAnakara yogiyoM ko puNya meM bhI Adara bhAva nahIM rahanA caahie| jo bhogoM kI tRSNA se puNya karatA hai use sAtizaya puNya kA bandha nahIM hotaa| niratizaya puNya kA bandha hone se vaha sAnurAga hokara bhogoM kA sevana karatA huA punaH naraka Adi AtA hai| isalie usakA niSedha kiyA gayA hai| parantu sAtizaya paNya upAdeya hai| jo mokSa-prApti kI bhAvanA se zubha karmoM ko karatA hai vaha mandakaSApI hone se sAtizaya puNya kA bandha to karatA hI hai, paramparA se mokSa bhI prApta kara letA hai / ataeva viSaya-sukha kI cAha se puNya karanA heya kahA gayA hai; na ki puNya kA ekAnta niSeya kiyA gayA hai / kyoMki jIva-dayA Adi jitane bhI ahiMsAmUlaka bhAva tathA karma haiM sabhI meM zubha bhAvoM ko mahattva diyA gayA hai / AcaraNa kI vizuddhi ke lie zraddhAna aura jJAna kI vizuddhatA sApekSa hai| ataeva ekAntataH puNya kA sarvathA niSedha karanA jinAgama ke anukUla nahIM hai| isameM koI sandeha nahIM hai ki pApa tathA puNya meM bheda hai, pApa se puNya meM vizeSatA hai| isalie pApa chor3ane kA tathA puNya karane kA upadeza diyA jAtA hai| kintu yaha bhI nizcita hai ki mokSamArga meM, paramArtha kI dRSTi meM puNya aura pApa meM koI vizeSatA nahIM hai| kyoMki puNya aura pApa donoM Asrava ke kAraNa haiM / yadyapi tyAga ko dharma kahA jAtA hai, kintu tyAga kA tyAga dharma kaise ho sakatA hai ? yathArtha meM dharma vastu-svabhAva meM hai / ataH svabhAva ko chor3akara vibhAva meM AnA yA svabhAva kA tyAganA dharma nahIM hai| tyAga to vibhAva kA, kaSAya kA, indriya viSaya kA tathA hiMsA kA honA caahie| ahiMsA ke tyAga ko dharma kaise kahA jA sakatA hai ? yadi bhAva kI dRSTi se vicAra kiyA jAe to azuddha bha hI tyAga kahate haiN| zubha aura azubha donoM prakAra ke bhAva azuddha kahe gaye haiM / vrata meM azubha bhAva kA tyAga hotA hai, kintu zubha bhAva kA grahaNa kiyA jAtA hai| hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha kA tyAga vrata hai / AcArya amRtacandra ke zabdoM meM dharmeNa pariNatAtmA yadi yuddhasaMprayogayut / prApnoti nirvANasukhaM zubhopayukto vA svargasukham / / dharma meM pariNamita svarUpa vAlA AtmA yadi zuddhopayoga meM yukta ho to mokSasukha ko prApta karatA hai aura yadi zubha upayoga vAlA ho to svarga ke sukha ko (vandha dazA ko) prApta karatA hai| 32 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibrar Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha yathArtha meM jo puNya kI vAMchA karatA hai vaha viSaya-sukha kA hI abhilASI hai / jise laukika sukhAbhAsoM meM hI Ananda AtA hai vahI puNya ko cAhatA hai aura puNya kI prApti se sAMsArika bhoga- vaibhava milatA hai / puNyakarma jIva ko rAjyAdi dekara narakAdi duHkha utpanna karAte haiM / isaliye jJAnI puruSa aisA kahate haiM ki puNya bhI acche nahIM haiM / kAraNa yaha hai ki nija zuddhAtmA kI bhAvanA se utpanna jo vItarAga paramAnanda atIndriya sukha kA anubhava hai usase viparIta jo dekhe, sune, bhoge jAte haiM una indriyoM ke bhoga kI hI duHkhadAyI hai / phira nidAnapUrvaka viSaya - sukha kI abhilASA se kie gae dAna, tapa Adi se upArjita puNyakarma / kyoMki rAjya Adi kI vibhUti ko prApta kara ajJAnI jIva viSaya-bhogoM ko chor3a nahIM sakatA aura usakA phala yaha hotA hai ki rAvaNa Adi kI taraha vaha narakAdika ke duHkha prApta karatA hai / zrImad yogIndradeva ke zabdoM meM 260 // puNeNa hoi vihavo vihaveNa mao maeNa mai-moho / mai - moheNa ya pAvaM tA puNNaM amha mA hoi // puNya se dhana kI samRddhi prApta hotI hai jisase abhimAna hotA hai aura mAna se buddhi-bhrama hotA hai / buddhi ke bhramita hone se avivekI ke pApa hotA hai isalie aisA puNya hamAre na ho to bhalA hai / puNya karma ke kSaya kA kAraNa nahIM hai / yadyapi Agama meM aisA kahA hai ki samyaktva sahita puNya kA udaya bhalA hai, samyagdarzana ke sammukha hokara maraNa ko bhI prApta kare to acchA hai, kintu yaha bhI kahA gayA hai ki samyaktvI tIrthaMkaranAma prakRti Adi puNya prakRtiyoM ko avAMchita vRtti se grahaNa karatA huA unako tyAgane yogya samajhatA hai, upAdeya nahIM mAnatA hai / AcArya akalaMkadeva kahate haiM ki ghAtikarmoM kA bandha bhI zubha pariNAmoM se hotA hai / jo zubha pariNAma puNya kA kAraNa hai vaha pApa kA kAraNa bhI ho sakatA hai / ataH jJAnI puNya ko bhI parigraha samajhatA hai / itanA hI nahIM, samasta zubha karmoM ko bhogiyoM ke bhoga kA mUla mAnatA hai / kevala nija zuddhAtmA yA paramAtmA ko hI upAdeya mAnatA hai / kahA bhI hai sukRtamapi samastaM bhoginAM bhogamUlaM tyajatu paramatattvAbhyAsaniSNAtacittaH / ubhaya samayasAraM sAratattvasvarUpaM bhajatu bhavavimuktyai ko'na doSo munIzaH // - niyamasAra kalaza, 56. saMkSepa meM, isa vivecana kA sAra yahI hai ki bhUmikA ke anusAra zrAvaka tathA zramaNa ke puNya kI pravRtti evaM zubha pariNAma hote haiM, unakA niSedha nahIM kiyA gayA hai; kintu puNya karane lAyaka nahIM hai, dRSTi meM sarvathA hai aura pravRtti meM bhI upAdeya nahIM hai / yaha avazya hai ki puruSArtha kI azakyatA hone se bAhya pravRttiyoM meM para kA avalambana letA hai, kintu vaha svAvalambI jIvana kA pathika svAvalambana ke sivAya anya kisI ko iSTa nahIM samajhatA hai / puNya : eka tAttvika vivecana : DaoN0 devendra kumAra zAstrI | 33 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..... . . ..... .. ....... . .. . . .. . ... .... sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha jaina pramANa vA da - - kA puna mUlyAMkana TIT DOT DA. saMgamalAla pAMDeya ... pramANa kI paribhASA ke bAre meM jaina dArzanikoM meM aikamatya nahIM hai| umAsvAti, siddhasena divAkara, akalaMka, vidyAnanda, mANikyanandi, hemacandra sUri Adi pramukha jainatarkazAstriyoM ne pramANa kI vibhinna paribhASAyeM dI haiN| udAharaNa ke liye, siddhasena divAkara kahate haiM-pramANa vaha hai jo AtmA aura viSaya ko prakAzita karatA haiM / mANivayanandi kahate haiM ki pramANa vaha hai jo anadhigata yA apUrva artha kA jJAna karAtA hai aura hemacandra sUri kahate haiM ki pramANa vaha hai jo samyak artha-nirdhAraNa karatA hai| aba prazna hai--jainatarkazAstra meM yaha mata-bheda kyoM haiM? vAstava meM jaina tarkazAstrI apane samakAlIna bhAratIya tarkazAstra kA parizIlana karate rahe aura jainetara tarkazAstra se prabhAvita hote rahe / yahI kAraNa hai ki pramANa ke bAre meM unakI aneka paribhASAyeM haiN| paranta tarkazAstra ke pratyeka viSaya kI jaina paribhASA denA tarkataH asambhava tathA anAvazyaka hai| prAcIna kAla meM tarkazAstra ko saMskRta bhASA athavA saMskRta vyAkaraNa kI bhAMti sabhI bhAratIya dArzanikoM ke liye mAnya honA cAhiye thA kyoMki vaha sarvatantra-svatantra yA sarvamAnya hai| kintu sAmpradAyikatA ke yUgoM meM tarkazAstra ke isa sarvamAnya svarUpa kA sAkSAtkAra jainatarkazAstrI na kara ske| asaMgata aura viphala hote rahane para bhI ve pramANa, pratyakSa, anumAna Adi kI jaina paribhASA dene kA prayAsa karate rahe; kintu Aja aise prayAsoM kA mahatva nahIM hai / Aja hameM pramANa kI aisI paribhASA dene kA prayAsa karanA cAhiye jo sarvamAnya ho, aura jisakA sambandha sampradAya-vizeSa se na ho / kadAcit isa ora svayaM jainatarkazAstra ke itihAsa kA vikAsa hotA rahA hai, kama se kama hemacandra sUri ne jo pramANa kI paribhASA dI hai, vaha aisA saMketa detI hai / unakI pramANa-paribhASA sarvamAnya hone kA dAvA karatI hai / unake anusAra samyak artha kA nirdhAraNa pramANa hai| punazca, prAcIna jaina AcAryoM ne jJAna tathA pramANa meM koI antara nahIM kiyA thaa| kintu hemacandra sUri ne yaha antara kiyA hai jo ThIka hI hai| hindU naiyAyikoM ne pramA yA samyak jJAna ke kAraNa ko pramANa kahA hai aura isa prakAra pramANa kA sambandha satya jJAna se jor3A hai| pahale pramANa anubhava kA sAdhana mAnA jAtA thA kintu kAlAntara meM vaha satyApana yA pramANIkaraNa kI prakriyA ho gyaa| vaha anubhava-sAdhana se parokSa-sAdhana ho gyaa| kintu pramANa kI cAhe jo paribhASA ho, pramANa do prakAra kA hotA hai :-pratyakSa aura parokSa / ise sabhI jaina AcArya mAnate haiM / phira ve pratyakSa ko parokSa se jyeSThatara pramANa nahIM mAnate haiM, kyoMki pratyakSa parokSapUrvaka hotA hai| isase spaSTa hai ki jaina AcArya pratyakSavAdI (Empiricist) nahIM haiN| unakI 34 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelib Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha sthiti kAMTa jaisI hai / ve pratyakSa tathA parokSa donoM ko anyonyAzrita mAnate haiM ] / ataH jaise ve "pratyakSavAdI nahIM hai, vaise hI buddhivAdI ( Rationalist) bhI nahIM haiM / unakA mata kAMTa ke AlocanAvAda ) (Criticism) ke sannikaTa hai / kintu kAMTa kA AlocanAvAda zuddha jJAnamImAMsA kA siddhAnta hai aura jaina pramANavAda jJAnamImAMsA se adhika mUlyamImAMsA ( Axiology) se sambandhita hai / unhoMne AlocanAvAda kA prayoga apane saMvyavahAravAda (Pragmatism) ke liye kiyA hai / pramANa artha kA samyak nirdhAraNa hai aura artha heya, upAdeya tathA upekSaNIya tIna prakAra kA hai / isa prakAra trimulyIya artha ke vinizcaya kA sAdhana pramANa hai / ina tIna arthoM kA vinizcaya karane ke anantara upAdeya ko prApta karanA aura heya tathA upekSaNIya kA parihAra karanA jaina pramANavAda kA mukhya lakSya hai / sAMvyavahArika hone ke kAraNa jaina pramANavAda kAMTa ke AlocanAvAda se bhI adhika gahana aura vyApaka hai / isane kAMTa ke pratyakSa aura saMpratyaya donoM ko parokSa ke antargata rakhA hai aura phira parokSa kA AlocanAtmaka samanvaya usa jJAna se kiyA hai jise kAMTa tarka - bAhya mAnatA hai aura jo samAdhi-jJAna yA alaukika jJAna hai / jainiyoM kA yaha sAMvyavahArika AlocanAvAda Adhunika vizva-saMskRti aura mulyamImAMsA ke liye atyanta sAragarbhita hai / yaha sabhI prakAra ke anubhavoM ke satyApana kA mAnadaNDa prastuta karatA hai / isakA mahatva Adhunika yuga meM bar3hatA jA rahA hai, kyoMki Aja nItizAstra aura arthazAstra ke kSetroM meM bhI tarkazAstra kA vikAsa ho rahA hai / kintu jaina pramANavAda itanA hI nahIM hai, usakA samucita paricaya prApta karane ke liye jainatarkazAstra aura isake samUce itihAsa kA vicAra karanA hai / jainiyoM ke liye pramANavAda eka tArkika dRSTikoNa hai / vaha tarkazAstra kA paryAya hai kyoMki kama se kama mANikyanandi aura hemacandrasUri ke nyApa-granthoM se yaha spaSTa hai| isa prakAra pramANavAda ke vizeSa vivecana meM samUce tarkazAstra ke svarUpa aura mahatva kA vivecana apekSita hai | jo yahA~ thor3e samaya meM sambhava nahIM hai / kintu isakA tAtparya yaha nahIM hai ki hama pramANavAda kA sAmAnya vivecana nahIM kara sakate haiN| svayaM jainiyoM ke anusAra paribhASA yA lakSaNa dvividha hai -- sAmAnya lakSaNa aura vizeSa lakSaNa / isa siddhAnta kA upayoga karate hue hama yahA~ pramANavAda kA sAmAnya vivecana karanA cAhate haiM / hamArA prayojana yahA~ jainatarkazAstra kI una vizeSatAoM ko jAnanA hai jo jainiyoM ke liye Avazyaka haiM, jinakA vikAsa kevala jainiyoM ne kiyA hai aura jinakA mahatva Aja zuddha vijJAna ke yuga ke liye bhI bahuta bar3A hai / parantu aisA vivecana karane ke pUrva hama pahale una dhAraNAoM kA nirAkaraNa karanA cAhate haiM jo jainatarkazAstra ke bAre meM atyanta pracalita haiM / jainatarkazAstra ke bAre meM prAcIna kAla se hI tIna dhAraNAyeM calI A rahI haiM / eka, jainatarkazAstra bhAratIya darzana ke anya tarkazAstroM se vizeSataH nyAya - darzana ke tarkazAstra se bhinna hai aura jaina vidvAnoM ne nyAya darzana aura bauddhadarzana ke tarkazAstroM ke sAmAnAntara apanA svatantra tarkazAstra banAne kA prayAsa kiyA hai / dUsare, jainatarkazAstra kA sIdhA sambandha jaina- jJAnamIsAMsA aura jainatattva - mImAMsA se hai / tIsare, jaina dArzanikoM kA vicAra hai ki jainatarkazAstra anya bhAratIya tarkazAstroM se zreSThatara hai / aba tarkazAstra Adhunika vikAsa ke AdhAra para ina tInoM dhAraNAoM ko bhrAnta siddha kiyA jA sakatA hai / prAcInakAla meM tarkazAstra kA AdhAra jJAnamImAMsA thA aura jJAnamImAMsA kA AdhAra tattvamImAMsA thA / sambhavataH isI kAraNa jaina aura bauddha dArzanikoM ne apanI-apanI tattvamImAMsA aura jJAnamImAMsA ke dRSTikoNa se apane jaina pramANavAda kA punarmUlyAMkana : DA0 saMgamalAla pANDeya | 35 www. Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha apane tarkazAstra kA vikAsa kiyaa| parantu yadi hama unake tarkazAstra kI tulanA nyAya-darzana ke tarkazAstra se kareM to patA calegA ki vAstava meM ina tInoM ke takazAstra meM koI maulika antara nahIM hai aura ye tInoM eka hI prakAra ke tarkazAstra kI sthApanA karate haiN| ga meM tarkazAstra jJAnamImAMsA aura tattvamImAMsA se svatantra ho gayA hai| isaliye Aja yaha bAta bilkula spaSTa ho gaI hai ki tarkazAstra kisI tattvamImAMsA yA jJAnamImAMsA se nikalA huA zAstra nahIM hai| udAharaNa ke liye, bhAratIya nyAya-vAkya jaina, bauddha, sAMkhya, naiyAyika, mImAMsaka, aura vedAntI sabhI ke darzanoM meM mulataH eka hI hai / uddezya, lakSaNa aura parIkSA tarkazAstra ke mukhya viSaya haiM / nyAyabhASyakAra vAtsyAyana ke isa mata ko sabhI mAnate haiM / hetu tarkataH satya yA AbhAsita hotA hai, isako bhI ve sabhI mAnate haiN| isa prakAra dekhane se spaSTa hai ki vAstava meM vibhinna darzanoM ke hote hae bhI bhArata meM eka hI prakAra kA tarkazAstra vikasita haa| usa takazAstra ko hindU, bauddha aura jaina ke vargoM meM bA~TanA prAcIna vidvAnoM kA vargIkaraNa-doSa thA, jisake cakkara meM zerabAtskI, satIzacandra vidyAbhUSaNa, eca0 ena0 rainDila, sukhalAla saMghavI Adi Adhunika vidvAna bhI par3a gaye haiN| bhArata meM jo tarkazAstra vikasita huA hai vaha dvimUlyIya tarkazAstra hai| vaha hindU, jaina, bauddha na hokara zuddha bhAratIya hai| punazca satIzacandra vidyAbhUSaNa ne jainatarkazAstra ke bAre meM eka aura bhrAnta dhaarnn| phailA dI hai| vaha yaha hai ki jainatarkazAstra madhyayugIna bhAratIya tarkazAstra hai kintu vAstava meM prAcInakAla se lekara Aja taka jaina dArzanika tarkazAstra kA vikAsa karate Aye haiN| mahAvIra svAmI (566-527 I0 pU0) bhadrabAhu (prathama), umAsvAti (prathama zatAbdI IsavI), bhadrabAhu dvitIya (375 I0), siddhasena divAkara (480 I0), jinabhadragaNi kSamAzramaNa samantabhadra (600I0), akalaMka (750 I0), mANikyanandi (800 I0), mallavAdI (827 I0), hemacandrasUri (1100 I0), haribhadra (1120 I0), mallisena (1262 I0), yazovijaya (17vIM zatAbdI), sukhalAla saMghavI (20vIM zatAbdI) Adi jainiyoM ne tarkazAstra kA vikAsa kiyA hai aura inakA kAla prAcInakAla se lekara Aja taka hai| vAstava meM samasta jainatarkazAstra prAcIna nyAya tarkazAstra kI paramparA meM hai / use madhyayugIna yA Adhunika nahIM kahA jA sakatA hai| ___ aba prazna uThatA hai ki tarkazAstra meM jainiyoM kA mukhya yogadAna kyA hai jisakA mahattva Aja bhI hai| hama nahIM mAnate ki jainatarkazAstra kA mahatva kevala jainadharma ke liye hai| hamAre vicAra se jainatarkazAstra kA mahatva kisI dharma yA sampradAya ke liye nahIM, apitu tarkazAstra ke liye hI hai| tarkaza jo mahatva mAnava jJAna-vijJAna meM hai vahI mahatva prAcIna kAla meM sAmAnyataH jainatarkazAstra kA thaa| yahI kAraNa hai ki paramparopajIvI jainiyoM meM vaha Aja taka jIvita hai| kintu unake liye jainatarkazAstra kA jo mahatva hai vaha hama logoM ke liye jo jainI nahIM hai, nahIM hai| ataH dekhanA hai ki hamAre liye jainatarkazAstra kA kyA mahatva Aja hai ? isa prasaMga meM sabase pahale kahA jA sakatA hai ki jainatarkazAstra kA aitihAsika mUlya hai| prAcIna kAla se lekara Aja taka bhAratIya tarkazAstra jina-jina sthitiyoM se gujarA hai unakA sajIva varNana jaina tarkazAstra meM surakSita hai / tarkazAstra kA Arambha dharma se sambandhita kucha padoM se nirvacana se huaa| bhadravAha kI niyuktiyA~ aisA hI nirvacana karatI hai / 10 ina nirvacanoM ko lekara tAttvika tarkazAstra kA vikAsa huA, jisakA varNana siddhasena divAkara kA sanmati tarkaprakaraNa karatA hai| isI se nyAya paidA hotA hai jo buddhi ko sata kI ora le jAne ke kAraNa nyAya kahalAtA hai| siddhasena divAkara kA nyAyAvatAra isa avasthA ko sUcita karatA hai| phira isake bAda vivecana, vizleSaNa aura vivAda prakaTa hote haiM, jinako lekara mImAsAM utpanna hotI hai / samantabhadrakRta AptamImAMsA isa avasthA ko vyakta karatI hai| nyAya aura 36 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Citational www.jainelibar ... . Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rai sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha ........................... mImAMsA donoM dRSTikoNoM kA samanvaya karate hue akalaMka ne siddhivinizcaya aura nyAyavinizcaya likhakara sUcita kiyA ki vAstava meM tarkazAstra meM siddhi-prakriyA aura vinizcayaprakriyA kA mahatva adhika hai| phira inakI parIkSA kA prazna uThatA hai aura tarkazAstra sambandhI sabhI vivecanoM kI parIkSA kA mahatva bar3hatA hai jisakI abhivyakti mANikyanandi ke parIkSAmukhazAstra meM hotI hai| parIkSA kA AdhAra pramANa hotA hai isa kAraNa tarkazAstra kI agrima avasthA pramANa mImAMsA ho jAtI hai jisakA vikasita rUpa hameM hemacandra kI pramANa mImAMsA meM milatA hai / 15 Age calakara pramANa se bhI adhika mahattva tarka yA tarkaNA kA ho jAtA hai jisakI abhivyakti yazovijaya kI takabhASA meM hotI hai| isa prakAra niyuktizAstra se lekara tarkazAstra ke vikAsa kI sabhI avasthAoM kA varNana jaina darzana meM surakSita hai| jainapramANavAda kA yahI aitihAsika yogadAna hai| dUsare, jainatarkazAstra kA tulanAtmaka aura AlocanAtmaka mahattva hai| yaha bar3e mahattva kI bAta hai ki jainatarkazAstriyoM ne sAMkhya, nyAya, mImAMsA, cArvAka matoM ke lakSaNoM aura siddhAntoM kA tulanAtmaka adhyayana kiyA aura unakI AlocanA kI / udAharaNa ke liye, hemacandra sUri ne pramANa kI una paribhASAoM kA khaNDana kiyA jinheM nyAya, mImAMsA aura bauddha darzana ke vidvAnoM ne diyA thaa| aneka jaina tarkazAstriyoM ne bauddha nyAya-granthoM para aura cArvAka nyAya-granthoM para TIkA-TippaNI kii| kintu bar3e Azcarya kI ki yadyapi nyAya-darzana ke tarkazAstrI bauddha tarkazAstriyoM ke dvArA kiye gaye apane siddhAntoM ke khaNDana se paricita haiM aura unako uttara bhI dete haiM, tathApi ve jainiyoM ke dvArA kiye gaye tulanAtmaka aura AlocanAtmaka anuzIlana se sarvathA anabhijJa pratIta hote haiN| yahI hAla bauddha, mImAMsA aura sAMkhya ke paravartI vidvAnoM kA bhI hai| ataH hama kaha sakate haiM ki jainiyoM ne bhAratIya tarkazAstra-sambandhI vibhinna lakSaNoM aura siddhAntoM kA jo tulanAtmaka aura AlocanAtmaka parizIlana kiyA vaha Adhunika bhAratIya tarkazAstra ko vikasita karane meM sahAyaka hI nahIM apitu anivArya bhI hai / tIsare, tarkazAstra kA adhyayana buddhi ko vimala banAtA hai, use kuzAgra karatA hai| isa tathya ko sabhI prAcIna dArzanikoM ne dharma ke sandarbha meM kahA hai| kintu jisa prakAra siddhasena divAkara ne sanmatitarka prakaraNa meM tarkazAstra ko mahatva diyA hai vaisA prAcIna sAhitya meM bahuta kama dekhane ko milatA hai| unake mata se tarkazAstra prabhAvaka zAstra hai aura usake jJAtA ko akalpita sevana ke liye prAyazcitta nahIM karanA par3atA hai / isa prakAra jaina tarkazAstriyoM ne tarkazAstra ko ucca pada para pratiSThita kiyA hai| vaha tarkazAstra kI garimA kA advitIya udAharaNa hai| cauthe, jaina tarkazAstra kA bhASA-vaijJAnika mahattva bhI kama nahIM hai| jainoM ne prAkRta, saMskRta, gujarAtI aura hindI meM acchA tarkazAstra sAhitya nirmita kiyA hai / ina sabhI bhASAoM meM prAkRta bhASA kA mahattva tarkazAstra ke itihAsa meM kyA hai ? isa prazna ko hala karane kA eka mAtra sAdhana jainatarkazAstra hai kyoMki jainiyoM ne prAkRta bhASA meM tarkazAstra likhe aura jainetara tarkazAstriyoM ne prAkRta bhASA meM tarkazAstra nahIM likhe / bar3e Azcarya kI bAta hai ki yadyapi bauddhoM ke dharmagrantha pAli bhASA meM haiM tathApi isa bhASA meM unakA eka bhI tarkazAstra grantha nahIM hai / prAkRta bhASA saMskRta aura hindI ke bIca kI kar3I hai / isI prakAra prAkRta bhASA kA tarkazAstra bhI saMskRta bhASA ke tarkazAstra aura hindI bhASA ke tarkazAstra ke bIca kI kar3I hai| bhASA aura tarka kA sambandha bahuta gAr3hA hai, yaha tathya prAcIna bhAratIya dArzanikoM ko vaise hI vidita thA jaina pramANavAda kA punarmUlyAMkana : DA0 saMgamalAla pANDeya | 37 :::::::::: iiiiiiiiiiiiiiiiii www.jara Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha jaise Adhunika dArzanikoM ko vidita hai / kintu phira bhI jainetara tarkazAstriyoM ne prAkRta bhASA meM tarkazAstra ke grantha nahIM likhe| kadAcit unhoMne tarka ko bolacAla kI bhASA se sambandhita nahIM kiyA thaa| jainiyoM ne tarka ko bola-cAla kI bhASA se sambandhita karake siddha kiyA hai ki tarkazAstra eka jIvanta zAstra hai, aura usakA mahattva dainika jIvana, bhASaNa aura cintana ke liye hai / Adhunika yuga meM jaba prAkRta bolacAla kI bhASA nahIM raha gayI taba jaina vidvAnoM ne gujarAtI aura hindI meM tarkazAstra likhakara bolacAla kI bhASA se isako punaH jor3a diyA hai / paMDita sukhalAla saMghavI ne yaha mahAna kArya kiyA hai| pA~cave, abhI taka jina mUlyoM kA hamane vivecana kiyA hai ve utane mahattvapUrNa nahIM hai, jitanA tarkazAstra kA sAMvyavahArika mahattva hai / jainiyoM ne bakavAda ke liye athavA vivAda ke liye tarkazAstra kA sajana nahIM kiyaa| unakA tarkazAstra pratyakSavAdI tarkazAstra tathA pratyayavAdI tarkazAstra nahIM hai| jisa prakAra nyAyadarzana ne pratyakSavAdI tarkazAstra aura bauddhoM ne pratyayavAdI (Idealistic) tarkazAstra ko janma diyA, usI prakAra jainiyoM ne sAMvyavahArika tarkazAstra (Pragmatic Logic) ko janma diyaa| jainatarkazAstra vaise hI sAMvyavahArika hai jaise jaoNna DivI aura kvAina kA sAMvyavahArika tarkazAstra / aura yaha vaise hI naiyAyikoM ke tarkazAstra se bhinna hai jaise Aja kvAina kA tarkazAstra kAnapa ke tarkazAstra se bhinna hai / jainiyoM kA sAMvyavahArika dRSTikoNa unake syAdvAda aura anekAntavAda meM bhalI-bhA~ti surakSita hai / punaH parantu isakI sarvAMga sundara vyAkhyA hemacandra sUri ke pramANa mImAMsA meM milatI hai| hemacandra sUri ne samyag artha nirNaya ko pramANa kahA -samyagarthanirNayaH pramANam / phira artha kI vyAkhyA karate huye unhoMne kahA ki jo heya, upAdeya yA upekSaNIya ho vaha artha hai / artha aura pramANa kI ye paribhASAyeM jaina tarkazAstra ke sAMvyavahArika svarUpa ko ujAgara karatI haiM, punazca jainiyoM kA nayavAda jo pratyeka kathana ke vyAvahArika mUlya kA anusaMdhAna karatA hai unake saMvyavahAra kA sabase bar3A prAmANya hai| chaThe, jainiyoM ne eka abhitarkazAstra (Metalogic) ko janma diyA jo unakA samasta bhAratIya tarkazAstra meM sabase bar3A yogadAna hai| unhoMne tarkazAstra kA mUla bolacAla ke prakathanoM meM DhUMr3hA, aura nayavAda kA siddhAnta khojaa| kisI eka dRSTikoNa se kahA gayA prAkathana naya hai|"praamaanny ke dRSTikopa vaha satya (pramANanaya) asatya (durnaya) aura satyAsatya nirapekSa yA anizcita (naya) ho sakatA hai| yahA~ jainiyoM ne vAstava meM satyatA ke tIna mUlyoM kI khoja kI hai, jinakI jAnakArI pazcima meM kevala 20vIM sadI meM prathama vizvayuddha ke bAda ho pAyI hai| satyatA ke ina tIna mUlyoM kI tulanA lukAsevigja ke tIna satyatA mUlyoM se kI jA sakatI hai / pramANa naya syAdvAda hai, durnaya ekAMgI naya yA asatya naya hai aura naya anizcita hai| isa prakAra satya, anizcita aura asatya ina tIna satyatA-mulyoM ko khoja jainiyoM kI bahuta baDI khoja hai| unhoMne tIna mUlyoM vAle tarkazAstra kA adhika vikAsa nahIM kiyA aura dvimUlyIya tarkazAstra ke bala para hI anumAna kiyaa| parantu Aja unake nayavAda ke AdhAra para trimulyIya tarkazAstra kI saMracanA kI jA sakatI hai| ___ abhitarkazAstra ke rUpa meM jainiyoM ne sAmAnya bhASA kA tAkika anuzIlana kiyaa| unhoMne saptabhaMgI naya kA siddhAnta banAyA, jisase kisI viSaya se sambandhita sAta prakAra ke kathana ho sakate yadyapi ina sAta prakAra ke kathanoM kA upayoga unhoMne apane nyAya-vAkya meM nahIM kiyA tathApi unhoMne inake dvArA artha ke vibhinna prakAroM ko sujhAyA hai aura kisI sandarbha-vizeSa meM usase sambandhita artha-grahaNa para bala diyA hai| 38 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaiheti Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha) HHHHHHHHHHHHHHHHHHITA isa prakAra Adhunika yuga meM hama prAcIna jainatarkazAstra kA upayoga tarkazAstra ke liye kara sakate haiM / usa ke adhAra para hama kama se kama tIna dizAoM meM bhAratIya tarkazAstra kA vikAsa kara sakate haiN| pahalA, hama jaina tarkazAstra kI paramparA ke anukUla eka abhitarkazAstra vikasita kara sakate haiM jo Adhunika pAzcAtya abhitarkazAstra se bhinna hai| __dUsarA, hama eka trimUlyIya tarkazAstra vikasita kara sakate haiM, yA jaina trimUtyIya tarkazAstra ko lukAsevigja ke trimUlyIya tarkazAstra se jor3a sakate haiN| tIsare, hama sAmAnya lokabhASA meM tarkazAstra-paramparA ko vikasita kara sakate haiM jisakA sUtrapAta jainiyoM ne apane nayavAda meM kiyA hai / yahI jainatarkazAstra kA Adhunika mahatva hai| isa prakAra aba spaSTa hai ki jainatarkazAstra kA pramANavAda kisI myUjiyama kI vastu nahIM hai| usakA Aja bhI mahattva hai| jisa prakAra jaina vidvAn anekAntavAda ke AdhAra para Aja-kala sabhI dharmoM kA samanvaya kara rahe haiM usI prakAra unheM Aja-kala vividha tarkazAstriyoM aura abhitarkazAstriyoM kA bhI samanvaya karanA cAhiye yA kama se kama unakA tulanAtmaka aura AlocanAtmaka anuzIlana karanA caahiye| agara itanA ve isa yuga meM karate haiM taba ve tarkazAstra ke kSetra meM apanI paramparA kA pUrNa nirvAha karate haiM / yadi ve koI nayA tarkazAstra yA abhitarkazAstra nahIM banAte aura Adhunika sabhI tarkazAstroM aura abhitarkazAstroM ke samanvayAtmaka anuzIlana taka hI apane ko sImita rakhate haiM to bhI unakA kArya sarvathA maulika, prazaMsanIya aura yugIna hogaa| hamAre mata se jo bhI loga yaha kArya Aja kara rahe haiM ve sabhI jaina paramparA kA hI pAlana kara rahe haiM / Aja ke vibhinna tarkazAstroM meM itanA antara hotA jA rahA hai, ki eka dUsare kI bhASA ko bhI nahIM samajha sakatA hai| isa tArkika paristhiti kA sAmanA karanA aura sabhI tarkazAstroM ko eka dUsare ke sannikaTa lAnA aura eka ko dUsare ke liye bodhagamya banAnA utanA hI mahattvapUrNa hai jitanA kisI maulika tarkazAstra kA sRjana krnaa| hama mAnate haiM ki jJAna eka aura akhaNDa hai / isaliye yaha samanvayAtmaka kArya sambhava hai / isa prakAra jaina pramANavAda kI Adhunika dizA atyanta suspaSTa ho jAtI hai| 1. pramANa svaparAbhAsi-nyAyAvatAra 1 2. apUrvArtha vijJAnam-parIkSAmukhazAstra 1/1 3. samyagarthanirdhAraNaM pramANa:-pramANatrayI mAlA / 4. samyagarthanirNaya: pramANam-pramANamImAMsA / 5. pramAkaraNam pramANam-tarkabhASA pRSTha 13 (vizvezvara kRta vyAkhyA) 6. pratyakSasyApi pramANAntara pUrvaktvopalavdheH / (pramANamImAMsA 1/10 vRtti) 7. pramANamImAMsA-1/2 kI vRtti| 8. dekhiye unakA mUla-iNDiyana lAjika / 9-16. sanmatitartha prakaraNa kI prastAvanA-(sakhalAla saMghavI pRSTha 4) / 17. ekadeza viziSTortho nayasya viSayomataH / (nyAyAvatAra 29) / 18. syAdvAda maMjarI, mallisena, zloka-28 jaina pramANavAda kA punarmUlyAMkana : DA0 saMgamalAla pANDeya | 36 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHA sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) jaina vA kya-darzana -DA. sAgaramala jaina vAkya bhASAyI abhivyakti kI eka mahatvapUrNa ikAI hai / vAkya kI paribhASA ko lekara vibhinna dArzanikoM ke vicAroM meM matabheda pAyA jAtA hai| prastuta vivecana meM hama sarvaprathama jaina AcAryoM dvArA pratipAdita vAkya ke svarUpa ko spaSTa kareMge aura usake bAda vAkya kI paribhASA ke sambandha meM anya dArzanika 4 vadhAraNAoM ko aura unakI jaina dArzanikoM dvArA kI gaI samIkSA ko prastuta kareMge tathA yaha dekhane kA prayAsa kareMge ki jaina dArzanikoM ne vAkya kA jo svarUpa nizcita kiyA hai, vaha kisa sImA taka tarka-saMgata hai| jainavarzana meM vAkya kA svarUpa Thi prabhAcandra prameyakamalamArtaNDa meM vAkya ke svarUpa ko spaSTa karate hue likhate haiM ki "apane vAkyArtha ko spaSTa karane ke lie eka dUsare kI paraspara apekSA rakhane vAle padoM kA nirapekSa samUha vAkya hai|" vAkya kI isa paribhASA se hamAre sAmane do bAteM spaSTa hotI haiM / prathama to yaha ki vAkya kI racanA karane vAle pada apane vAkyArtha kA avabodha karAne ke lie paraspara eka dUsare kI apekSA rakhate haiM kintu unase nimita vaha vAkya apane vAkyArtha kA avabodha karAne ke lie anya kisI kI apekSA nahIM rakhatA hai| dUsare zabdoM meM, apanA arthabodha karAne meM vAkya svayaM samartha hotA hai kintu pada svayaM samartha nahIM hote haiM / jaba sApekSa yA sAkAMkSa pada paraspara milakara eka aise samUha kA nirmANa kara lete haiM jise apanA arthabodha karAne ke lie anya kisI kI apekSA nahIM rahatI hai, taba vAkya banatA hai| saMkSepa meM sAkAMkSa/ sApekSa padoM kA nirapekSa/niHkAMkSa samUha vAkya hai / padoM kI sApekSatA aura unase nirmita samUha kI nirapekSatA hI vAkya kA mUla tatva hai| vAkya kA pratyeka pada dUsare pada kI apekSA rakhatA hai| vaha dUsare ke binA apUrNa sA pratIta hotA hai| apane arthabodha ke lie dUsare kI AkAMkSA yA apekSA rakhane vAlA pada sAkAMkSa pada kahalAtA hai aura jitane sAkAMkSa padoM ko milAkara yaha AkAMkSA pUrI ho jAtI hai, vaha ikAI vAkya kahI jAtI hai| isa prakAra jaina dArzanikoM ke anUsAra jahA~ vAkya meM prayukta pada sApekSa yA sAkAMkSa hote haiM vahAM una padoM se nirmita vAkya apanA arthabodha karAne kI dRSTi se nirapekSa yA nirAkAMkSa hotA hai| vastutaH paraspara eka dUsare kI apekSA rakhane vAle sApekSa yA sAkAMkSa padoM ko milAkara jaba eka aise samUha kI racanA kara dI jAtI hai jise apane arthabodha karAne ke lie anya kisI kI apekSA nahIM rakhatI hai. taba vAkya bana jAtA hai| isa prakAra jaina dArzanikoM ke anusAra vAkya meM padoM kI dRSTi se sApekSatA aura pada-samaha 1. (a) padAnAM tu tadapekSANAM nirapekSaH samudAyo vAkyamiti / -prameyakamalamArtaNDa, pR. 458 (ba) padAnAM punavAkyArthapratyAyane vidheye'nyonyanirmitopakAramanusaratAM vAkyAntarastha padopekSA rahitA saMhatirvAkyamabhidhIyate / -syAdvAdaratnAkara, pR. 641 40 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya tonal Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI Abhanandana grantha / HTHHHHHHHHHHHHHHHHREEmammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm kI dRSTi se nirapekSatA hotI hai| isakA tAtparya yaha hai ki vAkya eka ikAI hai jo sApekSa yA sAkAMkSa padoM se nirmita hokara bhI apane Apa meM nirapekSa hotI hai| pada vAkya ke Avazyaka aMga haiM aura vAkya inase nirmita eka nirapekSa ikAI hai / vAkya khaNDAtmaka ikAiyoM se racita eka akhaNDa racanA hai| vAkya ke svarUpa ke sambandha meM vibhinna mata aura unakI samAlocanA' vAkya ke svarUpa ke sambandha meM vibhinna bhAratIya dArzanikoM ke dRSTikoNoM ko spaSTa karane ke lie jaina dArzanika prabhAcandra ne apane grantha prameyakamalamArtaNDa meM vAkyapadIya se do zloka uddhRta kiye haiM jinameM usa kAla meM pracalita vAkya kI paribhASA evaM svarUpa sambandhI vibhinna avadhAraNAoM kA eka saMkSipta paricaya mila jAtA hai| AraNyatazabda: saMghAto jaati-sNghaatvtinii| eko'navayavazabdaH kramo buddha ynusNhtiH|| padamAdyaM pRthaka sarvapadaM saakaaNkssmitypi| vAkyaM pratimatibhinnA bahudhA nyAyavAdinAm // -vAkyapadIya 2/1-2 bhAratIya dArzanikoM ko ye vAkya ke svarUpa ko lekara do mahatvapUrNa dRSTikoNa upalabdha hote haiN| vaiyAkaraNikoM kA mata hai ki vAkya eka akhaNDa ikAI hai / ve vAkya meM pada ko mahatvapUrNa nahIM maante| unake anusAra vAkya se pRthak pada kA koI astitva hI nahIM hai / jabaki dUsarA dRSTikoNa jisakA samarthana nyAya, sAMkhya, mImAMsA Adi darzana karate haiM, vAkya ko khaNDAtmaka ikAiyoM arthAt zabdoM aura padoM se nirmita mAnatA hai / inake anusAra pada vAkya kA eka mahatvapUrNa aMga hai aura apane Apa meM eka svatantra ikAI hai / yadyapi isa prazna ko lekara ki kriyApada (AkhyAta pada) athavA uddezya pada Adi meM kauna sA pada vAkya kA prANa hai-ina vicArakoM meM bhI matabheda pAyA jAtA hai| vAkyapadIya ke AdhAra para prabhAcandra ne vAkya kI paribhASA evaM svarUpa ke sambandha meM nimna matoM kA ullekha kara unakI samIkSA ko hai| (1) AkhyAtapada ho vAkya hai kucha dArzanikoM ke anusAra AkhyAtapada yA kriyApada hI vAkya kA prANa hai| vahI vAkya kA artha vahana karane meM samartha hai / kriyApada ke abhAva meM vAkyArtha spaSTa nahIM hotA ataH vAkyArtha ke avabodha meM kriyApada athavA AkhyAtapada hI pradhAna hai, anya pada gauNa haiN| isa mata kI samAlocanA karate hue prabhAcandra likhate haiM ki AkhyAtapada arthAt kriyApada anya padoM se nirapekSa hokara vAkya hai yA sApekSa hokara vAkya hai ? yadi prathama vikalpa ke AdhAra para yaha mAnA jAye ki Apa anya padoM se nirapekSa hokara vAkya hai to yaha mAnyatA do dRSTikoNoM se yuktisaMgata nahIM hai / kyoMki prathama to anya padoM se nirapekSa hone para AkhyAtapada na to pada hI rahegA aura na 'vAkya' ke svarUpa ko prApta hogaa| dUsare yadi anya padoM se nirapekSa AkhyAtapada arthAt kriyApada ko hI vAkya mAnA jAye to phira AkhyAtapada kA hI abhAva hogA kyoMki AkhyAtapada arthAt kriyApada, vaha hai jo uddezya aura vidheya ke athavA apane aura uddezya ke pArasparika sambandha ko sUcita karatA hai| uddezya yA vidheya pada se nirapekSa hokara to vaha apanA arthAt AkhyAtapada kA svarUpa hI kho cukegA 1. vistRta vivecana evaM mUla sandarbha ke lie dekheM(a) prameyakamalamArtaNDa, pR. 458 se 465 / (ba) syAdvAdaratnAkara pR0 641-647 / (sa) bhASAtatva evaM vAkyapadIya pR0 85 se 66 / 2. prameyakamalamArtaNDa ke pR0 456 para uddhRta vAkyapadIya ke ye do zloka azuddha haiM-hamane unheM zuddha karake diyA hai / usameM dUsare zloka ke prathama caraNa meM 'padamAdyaM padaM cAntya' aisA pATha hai jabaki anyatra 'padamAdyaM pRthaksarvapadaM' aisA pATha milatA hai jo ki adhika zuddha hai| jaina vAkya darzana : DA0 sAgaramala jaina | 41 www.jajnADD Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kyoMki nirapekSa hone se vaha na to uddezya pada aura vidheya pada ke sambandha ko aura na uddezya pada aura apane sambandha ko sUcita karegA / punaH yadi AkhyAtapada anya padoM se sApekSa hokara vAkya hai to vaha kathaMcit sApekSa hokara vAkya hai yA pUrNatayA sApekSa hokara vaaky| isameM bhI prathama mata ke anusAra yadi yaha mAnA jAye ki vaha kathaMcit sApekSa hokara vAkya hai to isase to jaina mata kA hI samarthana hogA / punaH yadi dUsare vikalpa ke anusAra yaha mAnA jAye ki vaha pUrNa sApekSa hokara vAkya hai to pUrNa sApekSatA ke kAraNa usameM vAkyatva kA hI abhAva hogA aura vAkyatva kA abhAva hone se usake prakRta artha arthAt AkhyAta svabhAva kA hI abhAva hogA, vaha arddha vAkyavat hogA kyoMki pUrNa sApekSa hone ke kAraNa use apanA arthabodha karAne ke lie anya kisI kI apekSA banI rahegI / anya kisI kI apekSA rahane se vaha vAkya ke svarUpa ko prApta nahIM hogA kyoMki vAkya to sApekSa padoM kI nirapekSa saMhati arthAt ikAI hai| ataH jainoM ke anusAra kathaMcit sApekSa aura kathaMcit nirapekSa hokara hI AkhyAtapada vAkya ho sakatA hai / isakA tAtparya hai ki vaha anya padoM se milakara hI vAkya svarUpa ko prApta hotA hai| AkhyAtapada vAkya kA cAhe eka mahatvapUrNa aMga ho, kintu vaha akelA vAkya nahIM hai / yaha satya hai ki aneka sthitiyoM meM kevala kriyApada ke uccAraNa se sandarbha ke AdhAra para vAkyArtha kA bodha ho jAtA hai, kintu vahA~ bhI gauNarUpa se anya patroM kI upasthiti to hai hI 'khAo' kahane se na kevala khAne kI kriyA kI sUcanA milatI hai, apitu khAne vAle vyakti aura khAdya vastu kA bhI avyakta rUpa se nirdeza hotA hai kyoMki binA khAne vAle aura khAdya vastu ke usakA koI matalaba nahIM hai| hindI bhASA meM 'lIjie' 'pAie' Adi aise AkhyAtapada haiM jo - eka-eka hokara bhI vAkyArtha kA bodha karAte haiM. kintu inameM anya padoM kA gauNarUpa se saMketa to ho hI jAtA hai| saMskRta bhASA meM 'gacchAmi' isa kriyApada ke prayoga meM 'aha' aura 'gacchati' isa kriyApada ke prayoga meM 'saH' kA gauNarUpa se nirdeza so rahA hI hai / kriyApada ko sadaiva vyakta yA avyakta rUpa meM karttApada kI apekSA to hotI hI hai ataH AkhyAta pada anya padoM se kathaMcit sApekSa hokara hI vAkyArtha kA avabodha karatA hai - yaha mAnanA hI samucita hai aura isa rUpa meM yaha mata jaina dArzanikoM ko bhI svIkArya hai / (2) padoM kA saMghAta vAkya hai bauddha dArzanikoM kA yaha kahanA hai ki padoM kA saMghAta hI vAkya hai| yahA~ hameM yaha smaraNa rakhanA cAhie ki mAtra pada samUha saMghAta nahIM hai / mAtra padoM ko ekatra rakhane ke vAkya nahIM banatA hai / vAkya banane ke lie 'kucha aura' cAhie aura 'kucha aura padoM ke eka vizeSa prakAra ke ekIkaraNa se prakaTa hotA hai| yaha padoM ke artha se adhika evaM bAharI tatva hotA hai / padoM ke samaveta hone para Aye hue isa 'arthAdhikya' ko hI saMghAtavAdI vAkyArtha mAnate haiM / isa prakAra saMghAtavAda meM vAkya ko pada ke samanvita samUha ke rUpa meM aura vAkyArtha ko padoM ke artha samanvita samUha ke rUpa meM svIkAra kiyA jAtA hai kintu yahA~ saMghAta hI mahatvapUrNa tatva hai kyoMki vaha padoM ke artha meM kucha nayI bAta ko bhI jor3atA hai| isa mata ke anusAra padoM ke saMghAta meM kucha eka aisA nayA tatva hotA hai jo padoM ke alaga-alaga hone para nahIM hotA hai / udAharaNa ke rUpa meM 'ghor3A' 'ghAsa' 'khAtA hai', ye tIna pada alaga-alaga rUpa meM jisa artha ke sUcaka hai, inakA saMghAta yA saMhati arthAt 'ghor3A ghAsa khAtA hai' usase bhinna artha kA sUcaka hai / isa prakAra saMghAtavAdI padoM ke saMghAta ko hI vAkyArtha ke avabodha kA mukhya AdhAra mAnate haiM / saMghAtavAda kI isa mAnyatA kI samAlocanA karate hue prabhAcandra prameyakamala mArtaNDa meM likhate haiM ki padoM kA yaha saMghAta yA saMgaThana dezakRta hai yA kAlakRta yadi padoM ke saMghAta ko dezakRta athavA kAlakRta mAnA jAye to yaha vikalpa yuktisaMgata nahIM hai kyoMki 'vAkya ke sunane meM kramazaH utpanna evaM dhvaMsa hone vAle padoM kA eka hI deza meM yA eka hI kAla meM avasthita hokara saMghAta banAnA sambhava nahIM hai / punaH yaha prazna upasthita hotA hai ki vAkyarUpatA ko prApta pada vAkya se bhinna hai yA abhi hai| ve bhinna nahIM ho sakate kyoMki bhinna rahane para para ve vAkyAMza nahIM raha jAyeMge aura 42 | caturtha khaNDa: jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaine iters Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha vAkya ke aMza ke rUpa meM usakI pratIti nahIM hogii| punaH jisa prakAra eka varNa kA dUsare varNa se saMghAta nahIM hotA usI prakAra eka pada kA bhI dUsare pada ke sAtha saMghAta nahIM hotA hai / punaH yadi saMghAta abhinna rUpa meM hai to yaha prazna upasthita hotA hai to vaha sarvathA abhinna hai yA kathaMcit abhinna hai| yadi sarvathA abhi mAnA jAyegA to saMghAta saMghAtI ke svarUpa vAlA ho jAyegA, dUsare zabdoM meM pada hI vAkyarUpa ho jAyegA aura aisI sthiti meM saMghAta kA koI artha hIM nahIM raha jaayegaa| yadi yaha saMghAta kathaMcit abhina aura kathacit bhinna hai to aisI sthiti meM jaina mata kA hI samarthana hogA kyoMki jaina AcAyoM ke anusAra bhI pada vAkya se kathaMcit bhinna aura kathaMcit abhinna hote haiN| isa rUpa meM to yaha mata jainoM ko bhI mAnya hogA arthAt jaina mata kA hI prasaMga hogA / (3) sAmAnyatasya (jAti) hI vAkya hai kucha vicArakoM kI mAnyatA hai ki vAkya mAtra padoM kA saMghAta nahIM hai / vAkya ke samasta padoM ke saMghAta se hone vAlI eka sAmAnya pratIti hI vAkya hai| ina vicArakoM ke anusAra padoM ke saghAta se eka sAmAnya tatva jise ve 'jAti' kahate haiM, utpanna hotA hai aura vaha saMghAta meM anusyUta sAmAnya tatva hI vAkya hai| vAkya meM padoM kI pRthak-pRthak sattA nahIM rahatI hai apitu ve saba milakara eka sAmAnya tattva kA arthabodha dete haiM aura yahI vAkyArtha hotA hai / isa mata ke 'anusAra yadyapi padoM ke saMghAta se hI vAkya banatA hai phira bhI yaha mata vAkya se pRthak hokara una padoM kI arthabodha sAmarthya ko svIkAra nahIM karatA hai / yadyapi vAkya meM pratyeka pada apanI sattA rakhatA hai tathApi vAkyArtha eka alaga ikAI hai aura padoM kA koI artha ho sakatA hai to vAkya meM rahakara hI ho sakatA hai; jaise zarIra kA koI aMga apanI kriyAzIlatA zarIra meM rahakara hI banAye rakhatA hai, svatantra hokara nahIM / pada vAkya ke aMga ke rUpa meM hI pAte hai / apanA artha isa mata meM bhI ve jaina dArzanika prabhAcandra isa mata kI samIkSA karate hue kahate haiM ki yadi jAti yA sAmAnyatatva kA tAtparya paraspara sApekSa padoM kA nirapekSa samUha hai to hameM koI Apatti nahIM hai kyoMki yaha dRSTikoNa to svayaM jainoM ko bhI svIkArya hai| kintu jAti ko padoM se mizra mAnA jAyegA to aisI sthiti meM sabhI doSa upasthita ho jAyeMge jo saMghAtavAda meM dikhAye gaye haiM kyoMki jisa prakAra pada saMghAtapadoM se kathaMcit bhinna aura kathacit abhinna hokara hI arthabodha pradAna karatA hai usI prakAra yaha jAti yA sAmAnyatattva bhI padoM se kathaMcit bhinna aura kathacit abhinna rahakara hI vAkyArtha kA avabodha karA sakatA hai kyoMki sAmAnyatatva yA jAti ko vyakti (aMza) se na to pUrNataH bhinna mAnA jA sakatA hai aura na pUrNataH abhinna hI pada bhI vAkya se na to sarvathA bhinna hote haiM aura na sarvathA abhinna hI unakI sApekSika bhinnAbhinnatA hI vAkyArtha kI bodhaka banatI hai / ( 4 ) vAkya akhaNDa ikAI hai vaiyAkaraNika vAkya ko eka akhaMDa sattA mAnate haiN| unake anusAra vAkya apane Apa meM eka ikAI hai aura vAkya se pRthak pada kA koI astitva hI nahIM hai| jisa prakAra pada ko banAne vAle varNoM meM padArtha ko khojanA vyartha hai usI prakAra vAkya ko banAne vAle padoM meM vAkyArtha kA khojanA vyartha hai| vastutaH ekasva meM hI vAkyArtha kA bodha hotA hai| isa mata ke anusAra vAkya meM pada aura varNa kA vibhAjana samIcIna nahIM hai| vAkya jisa artha kA dyotaka hai, vaha artha pada yA padasamUha meM nahIM hai| vAkya ko eka ikAI mAnane meM jaina AcAyoM ko bhI koI virodha nahIM hai kyoMki ve svayaM vAkya ko sApekSa padoM kI eka nirapekSa ikAI mAnate haiN| unakA kahanA kevala itanA hI hai ki vAkya ko eka akhaNDa sattA yA nirapekSa ikAI mAnate hue bhI hameM yaha nahIM bhUla jAnA cAhie ki usakI racanA meM padoM kA eka mahatvapUrNa sthAna hai| jaMga se pUrNatayA pRthak aMzI kI kalpanA jisa prakAra samucita nahIM usI prakAra padoM kI pUrNa upekSA karake vAkyArtha kA bodha sambhava nahIM hai / vAkya nirapekSa ikAI hote hue bhI sApekSa pada samUha se hI nirmita hai / ataH ve bhI vAkya ke mahatvapUrNa ghaTaka hai, ataH arthabodha meM unheM upekSita nahIM kiyA jA sakatA hai / jaina vAkya darzana : DA0 sAgaramala jaina | 43 20115 www.jaidere Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhyAratna puSyavatI abhinandana grantha prabhAcandra vAkya ke isa akhaNDatA siddhAnta kI samAlocanA karate hue kahate haiM ki vAkya eka avibhAjya evaM apada ikAI hai, yaha mAnyatA eka prakAra kI kapola kalpanA hI hai kyoMki pada ke binA vAkya nahIM hotA hai, vAkya meM sAkAMkSa padoM kA honA nitAnta Avazyaka hai / vAkya meM padoM kI pUrNa avahelanA karanA yA yaha mAnanA ki pada aura padArtha kA vAkya meM koI sthAna hI nahIM hai, eka prakAra se Anubhavika satya se vimukha honA hI hai| prabhAcandra ne isa mata ke sambandha meM ve sabhI ApattiyA~ uThAyI haiM jo ki sphoTavAda ke sambandha meM uThAyI jA sakatI haiN| yaha mata vastutaH sphoTavAda kA hI eka rUpa hai jo vAkyArtha sambandha meM yaha pratipAdita karatA hai ki pada yA unase nirmita vAkya artha ke pratipAdaka nahIM hai, kintu sphoTa (artha kA prAkaTya ) hI artha ko pratipAdaka hai| zabdArtha ke bodha ke sambandha meM sphoTavAda eka mAtra aura antima siddhAMta nahIM hai kyoMki yaha isakA uttara nahIM de pAtA hai ki padAbhAva meM artha kA sphoTa kyoM nahIM ho jAtA / ataH vAkya ko akhaNDa aura anavayava nahIM mAnA jA sktaa| kyoMki pada vAkya ke aparihArya ghaTaka haiM aura ve zabdarUpa meM vAkya se svatantra hokara bhI apanA artha rakhate haiM, punaH padoM ke abhAva meM vAkya nahIM hotA hai ataH vAkya ko anavayava nahIM kahA jA sakatA / (5) kramavAda evaM usakI samIkSA kramavAda bhI saMghAtavAda kA hI eka vizeSarUpa hai| isa mata ke anusAra pada ko vAkya kA aparihArya aMza to mAnA gayA hai kintu padoM kI sahasthiti kI apekSA padoM ke krama ko vAkyArtha ke lie adhika mahatvapUrNa mAnA gayA hai| krama ho vAstavika vAkya hai jisa prakAra varNa yadi eka sunizcita kama meM nahIM hoM to unase vAkya nahIM banatA hai, usI prakAra yadi pada bhI nizcita krama meM na hoM to unase vAkya nahIM banegA | sArthaka vAkya ke lie padoM kA kramAtmaka vinyAsa Avazyaka hai / pada krama hI vastutaH vAkya kI racanA karatA hai aura usI se vAkyArtha kA bodha hotA hai / padoM kA eka apanA artha hotA hai aura eka viziSTArtha padoM kA eka viziSTa artha unameM kramapUrvaka vinyAsa dazA meM hI vyakta hotA hai| padoM kA yaha kramapUrvaka vinyAsa hI vAkya kA svarUpa grahaNa karatA hai / 1 sAtha hI kramavAda kAla kI nirantaratA para bala detA hai aura yaha mAnatA hai ki kAla kA vyavadhAna hone se pada krama TUTa jAtA hai aura padakrama ke TUTane se vAkya naSTa ho jAtA hai| kramavAda meM eka pada ke bAda Ane vAle dUsare pada ko prathama pada kA upakAraka svIkAra kiyA jAtA hai| padoM kA yaha niyata krama hI upacIyamAna arthAt prakaTa hone vAle artha kA dyotaka hotA hai / jaina dArzanika prabhAcandra isa mata ko saMghAtavAda se adhika bhinna nahIM mAnate haiM, mAtra antara yaha hai ki jahA~ saMghAtavAda padoM kI sahavartitA para bala detA hai, vahIM kramavAda unake krama para / unake anusAra isa mata meM bhI ve sabhI doSa haiM jo saMghAtavAda meM haiM kyoMki yahA~ bhI deza aura kAla kI vibhinnatA kA prazna uThatA hai / eka deza aura kAla meM krama sambhava nahIM aura alaga-alaga deza aura kAla meM padoM kI sthiti mAnane para arthabodha meM kaThinAI AtI hai| yadyi vAkya vinyAsa meM padoM kA kama eka mahatvapUrNa tathya hai kintu yaha krama sAkAMkSa padoM meM jo kathaMcit bhinna aura kathaMcit abhinna rUpa se vAkya meM sthita hai, hI sambhava hai| (6) buddhigRhIta tAtparya ho vAkya hai isa mata kA svarUpa evaM samIkSA kucha dArzanikoM kI mAnyatA hai ki zabda yA zabda-samUha bAhyAkAra mAtra hai, vAkyArtha usameM nihita nahIM hai| ataH vAkya vaha hai jo buddhi ke dvArA gRhIta hai| buddhi ko viSayagata ekAgratA se hI vAkya bolA jAtA hai aura usI se vAkya ke artha kA grahaNa hotA hai| vAkya kA janaka evaM kAraNa buddhi tatva hai| vaktA dvArA bolane kI kriyA tabhI sambhava hai, jaba usameM suvicArita rUpa meM kucha kahane kI icchA hotI hai / ataH buddhi yA buddhitatva hI vAkya kA janaka hotA hai / buddhi ke abhAva meM na to vAkya kA uccAraNa sambhava hai aura zrotA ke dvArA usakA artha grahaNa hI sambhava hai / ataH vAkya kA AdhAra buddhi anusaMhati hai| 44 | caturthaM khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Bircelationals www.jaineliocare Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lepa.. PA sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha jainAcArya prabhAcandra isa dRSTikoNa kI samIkSA karate hue prazna karate haiM ki yadi buddhi tattva hI vAkya kA AdhAra hai to vaha dravyavAkya hai yA bhAvavAkya / buddhi ko dravyavAkya kahanA tarkasaMgata nahIM hai, kyoMki dravyavAkya to zabda dhvani rUpa hai, acetana hai aura buddhitattva cetana hai ata: donoM meM virodha hai| buddhi ko dravyavAkya nahIM mAnA jA sakatA / puna: yadi yaha mAne ki buddhitattva bhAvavAkya hai to phira siddhasAdhyatA kA doSa hogA / kyoMki buddhi kI bhAvavAkyatA to siddha hI hai / buddhitatva ko bhAvavAkya ke rUpa meM grahaNa karanA jainoM ko bhI iSTa hai / isa sambandha meM buddhivAda aura jaina dArzanika ekamata hI haiN| vAkya ke bhAvapakSa yA cetanapakSa ko bauddhika mAnanA jainadarzana ko bhI svIkArya hai aura isa dRSTi se yaha mata jainamata kA virodhI nahIM hai| (7) Adya pada (prathama pada) hI vAkya hai-isa mata kA svarUpa evaM samIkSA kucha vicArakoM kI mAnyatA hai ki vAkya ke prathamapada kA uccAraNa hI sampUrNa vAkyArtha ko abhivyakti karane kI sAmarthya rakhatA hai| isa mata ke anusAra taktA kA abhiprAya prathama pada ke uccAraNa mAtra se hI spaSTa ho jAtA hai kyoMki anya pada to vivakSA ko vahana karane vAle hote haiN| vAkyapadIya meM kahA gayA hai ki kriyA se yadi kAraka kA vinizcaya sambhava hai to phira kAraka ke kathana se bhI kriyA kA nizcaya sambhava hai| yaha siddhAnta yadyapi vAkya meM kAraka pada ke mahatva ko spaSTa karatA hai phira bhI pUrNataH satya nahIM mAnA jA sktaa| jainAcArya prabhAcandra kA kahanA hai ki cAhe vAkya kA prathama pada arthAt kAraka pada ho athavA aMtima pada arthAt kriyApada ho ve anya padoM kI apekSA se hI vAkyArtha ke bodhaka hote haiM, yadi eka hI pada vAkyArtha ke bodha meM samartha ho to phira vAkya meM anya padoM kI AvazyakatA hI nahIM raha jaavegii| dUsare zabdoM meM, vAkya meM unake abhAva kA prasaMga hogaa| yaha sahI hai ki aneka prasagoM meM prathama pada (kAraka pada) ke uccAraNa se hI vAkyArtha kA bodha ho jAtA hai| udAharaNa rUpa meM, jaba rAja dIvAra kI cunAI karate samaya 'ITa' yA 'patthara' zabda kA uccAraNa karatA hai to zrotA yaha samajha jAtA hai ki use IMTa yA patthara Dhone kA Adeza diyA gayA hai / yahA~ prathama pada kA uccAraNa sampUrNa vAkya ke artha kA vahana karatA hai kintu hameM yaha samajha lenA cAhie ki vaha "IMTa" yA 'patthara' zabda prathama pada ke rUpa meM kevala usa sandarbha vizeSa meM hI vAkya kA svarUpa grahaNa karate haiM usase pRthak ho karake nhiiN| rAja ke dvArA uccarita 'patthara' zabda 'patthara lAo kA sUcaka hogA jaba ki chAtra-pulisa sagharSa meM prayukta 'patthara' zabda anya artha kA sUcaka hogaa| ataH kAraka pada kevala kisI sAdarbha vizeSa meM hI vAkyArtha kA bodhaka hotA hai, sarvatra nahIM / ataH ekAnta rUpa se kAraka pada ko vAkya mAna lenA ucita nahIM hai / 'rAma' zabda kA uccAraNa kisI sandarbha meM vAkyArtha kA bodhaka ho sakatA hai, sadaiva nahIM / isalie kevala Adi pada yA kArakapada ko vAkya nahIM kahA jA sakatA / kevala 'pada' vizeSa ko hI vAkya mAna lenA ucita nahIM hai, anrathA vAkya meM nihita anya pada anAvazyaka aura nirapekSa hoMge aura isa sthiti meM unase vAkya banegA hI nhiiN| pada sadaiva sAkAMkSa hote haiM aura una sAkAMkSa padoM se nirmita vAkya nirAkAMkSa hotA hai / ataH vAkya meM padoM kA sthAna mahatvapUrNa hote hue bhI ve svatantra rUpa se vAkya nahIM kahe jA sakate haiM / (8) sAkAMkSa pada hI vAkya hai kucha vicArakoM ke anusAra vAkya kA pratyeka pada vAkya ke aMga ke rUpa meM sAkAMkSa hote hue bhI apanA svatantra astitva rahatA hai| isa mata meM pratyeka pada kA vyaktitva svatantra rUpa se svIkAra kiyA jAtA hai| isa mata ke anusAra padoM kA apanA nijI artha unakI sahabhUta yA samaveta sthiti meM bhI rahatA hai / yaha mata vAkya meM padoM kI svatantra sattA aura unake mahatva ko spaSTa karatA hai / saMghAtavAda me isa mata kI bhinnatA isa artha meM hai ki jahA~ saMghAtavAda aura kramavAda meM pada ko pramukha sthAna aura vAkya ko gauNa sthAna prApta hotA hai vahA~ isa mata meM padoM ko sAkAMkSa mAnakara vAkya ko pramukhatA dI jAtI hai| yaha mata mAnatA hai ki pada vAkya ke antargata hI apanA artha pAte haiM, usase bAhara nhiiN| vastutaH yaha avadhAraNA jaina-darzana ke atyanta nikaTa hai, kyoki jaMna dArzanika bhI sAkAMkSa padoM kI nirapekSa saMhati ko hI vAkya kahate haiN| ALLAHARIHARAMPUR jaina vAkya darzana : DA0 sAgaramala jaina | 45 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / H vAkya ke sambandha meM jaina dRSTikoNa jaina mata sAkAMkSa padoM ke nirapekSa samUha ko vAkya kahatA hai kintu vaha pada aura vAkya donoM para hI samAna bala detA hai| jaina dArzanikoM ke anusAra na to padoM ke abhAva meM vAkya sambhava hai aura na vAkya ke abhAva meM pada hI apane viziSTa artha kA prakAzana karane meM sakSama hote haiM / pada vAkya meM rahakara hI apanA artha pAte haiM, usase svatantra hokara nhiiN| ataH pada aura vAkya donoM kA sApekSika astitva evaM sApekSika mahatva hai| donoM meM se koI bhI eka dUsare ke abhAva meM apanA arthabodha nahIM karA sakatA hai| arthabodha karAne ke lie pada ko vAkyasApekSa aura vAkya ko padasApekSa honA hogaa| jana-mata meM Upara vaNita sabhI matoM kI sApekSika satyatA ko svIkAra kiyA jAtA hai kintu kisI eka pakSa para anAvazyaka bala nahIM diyA jAtA hai| unakA kahanA yaha hai ki pada aura vAkya eka dUsare se pUrNatayA nirapekSa hokara arthabodha karAne meM samartha nahIM hai| unakI arthabodha sAmarthya unakI pArasparika sApekSatA meM nihita hai| vibhinna padoM kI pArasparika sApekSatA (sAkAMkSatA) aura pada evaM vAkya ko sApekSatA meM hI vAkyArtha kI abhivyakti hotI hai| paraspara nirapekSa pada tathA vAkya-nirapekSa pada aura pada-nirapekSa vAkya kI na to sattA hI hotI hai aura na unameM arthabodha karAne kI sAmarthya hI hotI hai| ataH vAkya ko paraspara sApekSa padoM kI nirapekSa saMhati mAnanA hI adhika tarkasagata hai| vAkyArtha bodha sambandhI siddhAnta vAkyArtha (vAcya-viSaya) kA bodha kisa prakAra hotA hai| isa prazna ko lekara bhAratIya cintakoM meM vibhinna mata pAye jAte haiM / naiyAyika tathA bhATTa mImAMsaka isa sambandha meM abhihitAnvayavAda kI sthApanA karate haiN| inake virodha meM mImAMsaka prabhAkara kA sampradAya anvitAbhidhAnavAda kI sthApanA karatA hai / ina siddhAntoM kA vivecana aura jaina dArzanikoM ke dvArA kI gaI inakI samIkSA ko prastuta karate hue yaha dekhane kA prayatna kareMge ki vAkyArtha bodha ke sambandha meM samucita dRSTikoNa kyA ho sakatA hai ? abhihitAnvayavAda pUrvapakSa kumArilabhaTTa kI mAnyatA hai ki vAkyArtha ke bodha meM hameM sarvaprathama padoM ke zravaNa se una padoM ke vAcyaviSayoM arthAt padArthoM kA bodha hotA hai| usake pazcAt unake pUrva meM ajJAta pArasparika sambandha kA bodha hotA hai aura unakI sambaddhatA ke bodha se vAkyArtha ko pratIti hotI hai / isa prakAra abhihitAnvayavAda ke anusAra vAkyArtha ke prati padArthoM kA jJAna hI kAraNabhUta hai, dUsare zabdoM meM padoM ke arthapUrvaka hI vAkyArtha avasthita hai|1 saMkSepa meM padoM se abhidhAzakti ke dvArA padArtha kA bodha hotA hai, phira vaktA ke tAtparya arthAt vaktA dvArA kiye gaye vibhakti prayoga ke AdhAra para una padoM ke pArasparika sambandha/anvaya kA jJAna hotA hai aura isa anvaya-bodha arthAt padoM kI pArasparika sambaddhatA ke jJAna se vAkyArtha kA bodha hotA hai| yahI abhihitAnvayavAda hai / kyoMki isameM abhihita arthAt pada dvArA vAcya padArtha ke anvaya arthAt pArasparika sambandha ke jJAna se vAkyartha kA jJAna hotA hai / isa siddhAnta meM vAlyArtha kA jJAna tIna caraNoM meM hotA hai-prathama caraNa meM padoM ko sunakara unake vAcya arthAt padArthoM kA bodha hotA hai, usake pazcAt dUsare caraNa meM una padArthoM ke pArasparika sambandha (anvaya) kA jJAna hotA hai / taba tIsare caraNa meM isa anvaya se vAkyArtha kA bodha hotA hai / isa siddhAnta ke anusAra vAkya se svatantra padoM/zabdoM kA eka alaga artha hotA hai aura padoM ke isa artha ke jJAna ke AdhAra para hI vAkyArtha kA nizcaya hotA hai / dUsare zabdoM meM vAkyArtha kA bodha padoM ke arthabodha para hI nirbhara karatA hai, padoM ke artha se svatantra hokara vAkya kA koI artha nahIM hotA haiM / abhihitAnvayavAda ke 1 (a) padArthAnAM tu mUlatvamiSTaM tadbhAvanAvataH ||-miimaaNsaashlokvaartik vAkya 0 111 ... (ba) padArthapUrvakastasmAdvAkyArthoyamavasthita // -bahI 336 46 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaine Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha anusAra padoM kA vAkya se evaM dUsare padoM se nirapekSa yA svatantra artha bhI hotA hai kintu vAkya kA padoM ke artha se nirapekSa apanA koI artha nahIM hotaa| vAkyArtha padoM ke vAcyAyoM ke pArasparika sambandha yA anyaya para nirbhara karatA hai| jaba taka padoM ke artha arthAt padArthoM ke pArasparika sambandha kA jJAna nahIM hotA hai taba taka vAnavA kA bodha nahIM hotA hai vAkyArtha ke bodha ke lie do bAteM Avazyaka hai- prathama, padoM ke artha kA jJAna aura dUsare padoM ke pArasparika sambandha kA jJAna punaH padoM ke pArasparika sambandha ke bhI cAra AdhAra haiM- (1) AkAMkSA, (2) yogyatA, (3) sannidhi aura (4) tAtparya / (1) AkAMkSA prathama pada ko sunakara jo dUsare pakSa ko sunane kI jijJAsA mana meM utpanna hotI hai-use hI AkAMkSA kahA jAtA hai| eka pada ko dUsare pada kI jo apekSA rahatI hai vahI AkAMkSA hai| bAkAMkSA rahita arthAt paraspara nirapekSa gAva, azva, puruSa, strI Adi aneka padoM ke uccAraNa se vAkya nahIM banatA hai| jaina dArzanikoM ke anusAra bhI sAkAMkSa arthAt paraspara sApekSa pada hI vAkya kI racanA karane meM samartha hote haiM / (2) yogyatA - yogyatA' kA tAtparya hai ki abhihita padArthoM ke pArasparika sambandha meM virodha yA bAdhA nahIM honA cAhie arthAt unameM pArasparika sambandha kI sambhAvanA honA caahie| udAharaNArtha 'Aga se sIMcoM' isa pada samudAya meM vAkyArtha bodha kI yogyatA nahIM hai, kyoMki Aga kA sIMcane se koI sambandha nahIM hai yathArthataH asambandhita yA sambandha kI yogyatA se rahita padoM se vAkya nahIM banatA hai| (3) sannidhi - sannidhi kA tAtparya hai, eka hI vyakti dvArA binA lambe antarAla ke padoM kA uccAraNa honaa| na to aneka vyaktiyoM dvArA binA antarAla ke arthAt eka sAtha bole gaye padoM se vAkya banate haiM aura na eka hI vyakti dvArA lambe antarAla arthAt paSTe-ghaNTe bhara bAda bole gaye padoM ke uccAraNa se vAkya banatA hai| (4) tAtparya - vaktA ke abhiprAya ko tAtparya kahate haiN| naiyAyikoM ke anusAra - yaha bhI vAkyArtha ke bodha kI Avazyaka zarta hai| binA baktA ke abhiprAya ko samajhe vAkyArtha kA samyak nirNaya sambhava nahIM hotA hai| vizeSa rUpa se taba jaba ki vAkya meM prayukta koI zabda vardhaka ho, jaise 'saindhava' lAo isa vAkya kA samyak artha yastA ke abhiprAya ke abhAva meM nahIM jAnA jA sakatA hai| isI prakAra jaba koI zabda kisI viziSTa artha yA vyaMga ke rUpa meM prayukta kiyA gayA ho yA phira vAkya meM koI pada adhyakta raha gayA ho| vibhakti prayoga vaktA ke tAtparya ko samajhane kA eka AdhAra hai / -- saMkSepa meM, padoM ko sunane se prathama ananvita (asambandhita) padArtha upasthita hote haiM phira AkAMkSA, yogyatA, sannidhi aura tAtparya arthAt vibhakti prayoga ke AdhAra para unake paraspara sambandha kA bodha hokara vAkyArtha kA bodha hotA hai| yahI abhihitAnvayavAda hai / abhihitAnvayavAda kI samIkSA jaina tArkika prabhAcandra apane grantha prameyakamalamArtaNDa meM kumArilabhaTTa ke abhihitAnvayavAda kI samIkSA karate hue likhate hai ki yadi vAkya ko sunakara prathama paraspara asambandhita yA ananvita padArthoM kA bodha hotA hai aura phira unakA pArasparika sambandha yA anvaya jJAta hotA hai to prazna yaha upasthita hotA hai ki unakA yaha anvaya (sambaddhIkaraNa) kisa AdhAra para hotA hai ? kyA vAkya se bAhya kinhIM anya zabdoM / padoM ke dvArA inakA anvaya yA pArasparika sambandha sthApita hotA hai yA buddhi (jJAna) ke dvArA inakA anvaya jJAta hotA hai ? prathama vikalpa mAnya nahIM hai / kyoMki sampUrNa padoM ke arthoM ko viSaya karane vAlA aisA koI anvaya kA nimittabhUta anya zabda hI nahIM hai| punaH jo zabda / pada vAkya meM 1 prameva kamalamArtaNDa (prabhAcandra) 10 454-465 Jain Ertucation: Interes jaina vAkya darzana : DA0 sAgaramala jaina | 47 www.jainlibrart: Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (sAdhvIratnapuSvatI abhinandana grantha ........ iiiiii + + anupasthita haiM unake dvArA vAkyastha padoM kA anvaya nahIM ho sakatA hai / yadi dUsare vikalpa ke AdhAra para yaha mAnA jAye ki ye buddhi ke dvArA anvita hote haiM yA buddhitattva inameM anvaya sambandha dekhatA hai to isase kumArila kA abhihitAnvayavAda kA siddha na hokara usakA virodhI siddhAnta anvitAbhidhAnavAda hI siddha hotA hai| kyoMki padoM ko paraspara anvita rUpa meM dekhane vAlI buddhi to svayaM hI bhAvavAkya rUpa hai| yadyapi kumArila kI ora se yaha kahA jA sakatA hai ki cAhe vAkya apane paraspara anvita padoM se bhinna nahIM ho kyoMki vaha unhIM se nirmita hotA hai, kintu usake artha kA bodha to una ananvita padoM ke artha ke bodha para hI nirbhara karatA hai, jo sApekSa buddhi meM paraspara sambandhita yA anvita pratIta hote haiN| isake pratyuttara meM jaina dArzanika prabhAcandra kA tarka yaha hai ki pada apane dhAtu, liMga, vibhakti, pratyaya Adi se bhinna nahIM hai, kyoMki jaba ve kahe jAte haiM taba apane avayavoM sahita kahe jAte haiM aura unake artha kA bodha unake paraspara anvita avayavoM ke bodha se hotA hai, arthAt cAhe vAkya kA ho yA pada kA ho, hameM jo bhI bodha hotA hai vaha anvitoM kA hotA hai, ananvitoM kA nahIM hotA hai / yadyapi apane abhihitAnvayavAda ke samarthana hetu kumArila yaha tarka bhI de sakate haiM ki loka vyavahAra evaM vedoM meM vAkyArtha kI pratipatti ke lie niraMza zabda/pada kA prayoga hotA hai, dhAtu liMga vibhakti yA pratyaya kA pRthak prayoga nahIM hotA hai dhAtu, liMga, vibhakti, pratyaya Adi to unakI vyutpatti samajhAne ke lie unase pRthak kiye jAte haiM / eka zabda eka varNa ke samAna anavayava (niraMza) hotA hai, usake artha ko samajhane ke lie kalpanA ke dvArA usake avayavoM ko eka dUsare se pRthak kiyA jAtA hai / vaha to apane meM niraMza hone ke kAraNa ananvita hI hotA hai, ananvaya to kiyA jAtA hai| kumArila ke isa tarka ke viruddha prabhAcandra kA kahanA hai ki jisa AdhAra para zabda ko apane arthabodha ke lie niraMza akhaNDa ikAI mAnA jA sakatA hai usI AdhAra para vAkya ko bhI niraMza mAnA jA sakatA hai aura yaha kahA jA sakatA hai ki vAkya kI saMracanA ko spaSTa karane ke lie zabdoM ko (kalpanA meM) pRthaka kiyA jAtA hai| vastutaH vAkya akhaNDa ikAI hai ataH usameM anvioM kA hI abhidhAna hotA hai| loka vyavahAra meM evaM vedoM meM vAkyoM kA prayoga isalie kiyA jAtA hai ki padArthoM kI prApti yA aprApti ke lie kriyA kI jA sake / vAkyArtha hI kriyA kA preraka hotA hai, padArtha nahIM / ataH vAkya ko eka ikAI mAnanA hogA aura isa rUpa meM vaha anvita padoM kA hI abhidhAna kregaa| isa prakAra prabhAcandra isa niSkarSa para pahuMcate haiM ki jisa prakAra zabda, zabda se dhAtu, liMga, pratyaya Adi AMzika rUpa se bhinna aura AMzika rUpa se abhinna hote haiM usI prakAra vAkya se pada bhI AMzika rUpa se bhinna aura AMzika rUpa se abhinna hotA hai| prathama to pada apane vAkya ke ghaTaka padoM se anvita yA sambaddha hotA hai aura anya vAkya ke ghaTaka padoM se ananvita yA asambaddha hotA hai| sAtha hI vaha anvita hokara bhI apanA svatantra astitva rakhatA hai dUsare dravyavAkya meM zabda alaga-alaga hote haiM kintu bhAvavAkya (buddhi) meM ve paraspara sambandhita yA anvita hote haiN| merI dRSTi meM yahAM hameM yaha bhI smaraNa rakhanA cAhie ki cAhe vAkyoM se pRthak zabdoM kA apanA artha hotA ho, kintu jaba ve vAkya meM prayukta kiye gaye hoM, taba unakA vAkya se svatantra koI artha nahIM raha jAtA hai| udAharaNa ke rUpa meM zataraMja khelate samaya uccarita vAkya yathA-'rAjA mara gayA' yA 'maiM tumhAre rAjA ko mAra dUMgA'-meM padoM ke vAkya se svatantra apane nijI arthoM se vAkyArtha bodha meM koI sahAyatA nahIM milatI hai| yahA~ sampUrNa vAkya kA eka viziSTa artha hotA hai jo prayukta zabdoM/padoM ke pRthak-pRthak arthoM para bilakula hI nirbhara nahIM karatA hai| ataH yaha mAnanA ki vAkyArtha ke prati ananvita padoM ke artha hI kAraNabhUta hai, nyAyasaMgata nahIM hai| anvitAbhidhAtavAda pUrvapakSa mImAMsA darzana ke dUsara pramukha AcArya prabhAkara ke mata ko anvitAbhidhAnavAda kahA gayA hai| jahAM kumArila bhaTTa apane abhihitAnvayavAda meM yaha mAnate haiM ki vAkyArtha ke bodha meM pahale padArtha abhihita hotA hai aura usake bAda una padArthoM ke anvaya se vAkyArtha kA bodha hotA hai-vahA~ prabhAkara apane anvitAbhidhAnavAda meM yaha mAnate haiM ki anvita padArthoM kA hI abhighA zakti se bodha hotA hai / vAkya meM pada paraspara sambandhita hokara hI vAkyArtha kA bodha .. . : : : ..::. ::: 48 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya ........ www.jainelhi .. .... .. ..... .. . Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha karAte haiM / inake pArasparika sambandha ke jJAna (anvaya) se vAyArtha kA bodha hotA hai / vAkya se prayukta padoM kA sAmUhika yA samagra artha hotA hai aura vAkya se pRthak unakA koI artha nahIM hotA hai| isa siddhAnta meM pada se padArtha-bodha ke pazcAt unake anvaya ko na mAnakara vAkya ko sunakara sIdhA anvita padArthoM kA hI bodha mAnA gayA hai| isalie isa siddhAna meM tAtparya-mAkhyA-zakti kI bhI AvazyakatA nahIM mAnI gaI hai| isa mata ke anusAra/padoM ko sunakara saMketa grahaga kevala yA ananvita padArtha meM nahIM hotA hai, apitu kisI ke sAtha anvita yA sambandhita padArtha meM hI hotA hai| ataeva abhihita kA anvaya na mAnakara anvita kA abhidhAna mAnanA cAhie, yahI isa mata kA sAra hai| yaha mata mAnatA hai ki vAkyArtha vAcya hI hotA hai, tAtparya zakti se bAda ko pratIta nahIM hotA hai| __ udAharaNa ke rUpa meM, tAza khelate samaya uccarita vAkya 'IMTa calo' ke arthabodha meM prathama padoM ke artha kA bodha phira unake anvaya se vAkyArtha kA bodha nahIM hotA hai, apitu sIdhA hI vAkyArtha kA bodha hotA hai| kyoMki yahA~ IMTa zabda IMTa kA vAcaka na hokara IMTa kI AkRti se yukta tAza ke patte kA vAcaka hai aura calanA zabda gamana kriyA kA vAcaka na hokara pattA DAlane kA vAcaka hai| isa AdhAra para anvitAbhidhAna kI mAnyatA hai ki vAkyArtha ke bodha meM pada paraspara anvita pratIta hote haiN| pratyeka pUrvavartI pada apane paravartI pada se anvita hokara hI vAkyArtha bodha karAtA hai ataH vAkya ko sunakara anvitoM kA hI abhidhAna (jJAna) hotA hai| yadyapi yaha siddhAnta yaha mAnatA hai ki pada apane artha kA smAraka (smaraNa karAne vAlA) hotA hai kintu vAkyArtha ke bodha meM vaha anya padoM se anvita (sambaddha) hokara hI arthabodha detA hai apanA svatantra arthabodha nahIM detA hai| anvitAbhidhAnavAda kI samIkSA prabhAcandra apane granya prameyakamalamArtaNDa meM anvitAbhidhAnavAda ke viruddha nimna AkSepa prastuta karate haiM prathamataH yadi yaha mAnA jAtA hai ki vAkya ke pada paraspara anvita arthAt eka dUsare se sambandhita hokara hI anubhUta hote haiM arthAt anvita rUpa meM hI unakA abhidhAna hotA hai to phira prathama pada ke zravaNa se vAkyArtha kA bodha ho jAnA cAhie / esI sthiti meM anya padoM kA uccAraNa hI vyartha ho jaayegaa| sAtha hI prathama pada ko vAkyatva prApta ho jAyegA athavA vAkya kA pratyeka pada svatantra rUpa se vAkyatva ko prApta kara legaa| pUrvottara padoM ke paraspara anvita hone ke kAraNa eka pada ke zravaNa se hI sampUrNa vAkyArtha kA bodha ho jaayegaa| prabhAcandra ke isa tarka ke virodha meM yadi anvitAbhidhAnavAda kI ora se yaha kahA jAye ki avivakSita (avAMchita) padoM ke vyavaccheda (niSedha) ke lie anya padoM kA uccAraNa vyartha nahIM mAnA jA sakatA hai to jaina darzana kA pratyuttara yaha hogA ki aisI sthiti meM amvita prathama pada ke dvArA jo pratipatti (arthabodha) ho cukI hai, vAkya ke anya padoM ke dvArA mAtra usakI punarukti hogI ataH punarukti kA doSa to hogA hii| yadyapi yahA~ apane bacAva ke lie anvitAbhidhAnavAdI yaha kaha sakate haiM ki prathama pada ke dvArA jisa vAkyArtha kA pradhAna rUpa se pratipAdana huA hai anya pada usake sahAyaka ke rUpa meM gauNa rUpa se usI artha kA pratipAdana karate haiM ataH yahA~ punarukti kA doSa nahIM hotA hai kintu jainoM ko unakI yaha dalIla mAnya nahIM hai| anvitAbhidhAnavAdI prabhAkara kI yaha mAnyatA bhI samucita nahIM hai ki pUrva-padoM ke abhidheya se anvita antimapada ke uccAraNa se hI vAkyArtha kA bodha hotA hai / isa sambandha meM jaina tArkika kA kahanA hai ki jaba sabhI pada paraspara anvita hai to phira yaha mAnane kA kyA AdhAra hai ki kevala antima pada ke anvita artha kI pratipatti se hI vAkyArtha kA bodha hotA hai aura anya padoM ke artha kI pratipatti se vAkyArtha kA bodha nahIM hotA hai| 1 dekheM-kAvya prakAza (AcArya vizvezvara) 10 37 2 prameyakamalamArtaNDa 3/101, pR0 459-464 jaina vAkya darzana : DA0 sAgaramala jaina | 46 www.jair Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ---.".-'TTTTTtHttritrrittttttttttttti prabhAkara apane anvitAbhidhAnavAda ke pakSa meM yaha tarka de sakate haiM ki uccAryamAna pada kA artha abhidhIyamAnapada (jAne gaye pUrvavartI pada) se anvita na hokara gamyamAna arthAt padAntaroM se gocarIkRta pada (jJAta hone vAle uttaravartI pada) se anvita hotA hai| dUsare zabdoM meM pratyeka pUrva-pada apane uttarapada se anvita hotA hai| ataH kisI eka pada se hI vAkyArtha kA bodha honA sambhava nahIM hogaa| unakI isa avadhAraNA kI samAlocanA meM jainoM kA kahanA hai ki pratyeka pUrvapada kA artha kevala apane uttarapada se anvita hotA hai, aisA mAnanA ucita nahIM hai kyoMki anvaya-sambaddhatA sApekSa hotI hai ataH uttarapada bhI pUrvapada se anvita hogaa| isalie kevala antima pada se hI vAkyArtha kA bodha mAnanA svayaM anvitAbhidhAnavAda kI dRSTi se to tarkasaMgata nahIM kahA jA sakatA hai| isa sambandha meM mImAMsaka prabhAkara kaha sakate haiM ki padoM ke do kArya hote haiN| prathama, apane artha kA kathana karanA aura dUsarA, padAMtara ke artha meM gamaka vyApAra arthAt unakA smaraNa karAnA / ataH anvitAbhidhAnavAda mAnane meM koI Apatti nahIM honI caahie| kintu jainoM kI dRSTi meM unakA yaha mAnanA bhI tarkasaMgata nahIM hai, kyoMki pada-vyApAra se samAna artha-bodha hone para bhI kisI ko abhidhIyamAna aura kisI ko gamyamAna mAnanA ucita nahIM hai| punaH prabhAcandra kI ora se yaha prazna uThAyA jA sakatA hai ki buddhimAna vyakti pada kA prayoga pada ke artha-bodha ke lie karate haiM yA vAkyArtha bodha ke lie? pada ke arthabodha ke lie to kara nahIM sakate kyoMki pada pravRtti kA hetu nahIM hai / yadi dUsarA vikalpa mAnA jAye ki pada kA prayoga vAkya ke arthabodha ke lie karate haiM to isase anvitAbhidhAnavAda hI siddha hogaa| isake pratyuttara meM jainAcArya prabhAcandra kahate haiM ki 'vRkSa' pada ke prayoga se zAkhA, pallava Adi se yakta artha kA bodha hotA hai| usa arthabodha se 'tiSThati' ityAdi pada sthAna Adi viSaya kA sAmarthya se bodha karAte haiN| sthAna Adi se arthabodha meM vakSa pada kI sAkSAt pravRtti nahIM hone se use usa artha-bodha kA kAraNa nahIM mAnA jA sakatA hai| yadi yaha mAnA jAe ki vRkSapada 'tiSThati' pada ke artha-bodha meM paramparA se arthAta parokSarUpa se kAraNa hotA hai to mAnanA isalie samucita nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para yaha bhI mAnanA hogA ki hetu vacana kI sAdhya kI pratipatti meM pravRtti hone ke kAraNa anumAna jJAna zAbdika jJAna hai, jo ki tarkasaMgata nahIM hai| pUna: mImAMsaka prabhAkara isake pratyuttara meM yadi kaheM ki hetu-vAcaka zabda se hone vAlI hetu kI pratIti hI zabda-jJAna hai, zabda se jJAta hetu ke dvArA jo sAdhya kA jJAna hotA hai use zAbdika jJAna na mAnakara anamAna hI mAnanA hogA anyathA atiprasaMga doSa hogA to jaina dArzanika pratyuttara meM kaheMge ki phira vRkSa zabda se sthAnAdi kI pratIti meM meM bhI atiprasaMga doSa to mAnanA hogaa| kyoMki jisa prakAra hetu zabda kA vyApAra apane artha (viSaya) kI pratIti karAne taka hI sImita hai usI prakAra vRkSa zabda kA vyApAra bhI apane artha kI pratIti taka hI sImita hogaa| jaina dArzanikoM kI anvitAbhidhAna ke viruddha dUsarI Apatti yaha hai ki vizeSyapada vizeSya ko vizeSaNa sAmAnya se yA vizeSa-viziSTa se yA vizeSaNa-ubhaya arthAt sAmAnya-vizeSa donoM se anvita karake kahegA? prathama vikalpa arthAta vizeSya vizeSaNa sAmAnya se anvita hotA hai yaha mAnane para viziSTa vAkyArtha kI pratipatti sambhava nahIM hai kyoMki vizeSya pada sAmAnya vizeSaNa se anvita hone para vizeSa vAkyArtha kA bodha nahIM karA paayegaa| dUsarA vikalpa mAnane para nizcayAtmaka jJAna saMbhava nahI hogA-kyoMki (mImAMsakoM ke anusAra) zabda se jisakA nirdeza kiyA gayA hai aise pratiniyata vizeSaNa se apane ukta vizeSya kA anvaya karane meM saMzaya utpanna hogaa| kyoMki vizeSya meM dasare ko vizeSaNa bhI sambhava haiM ataH yaha vizeSya amuka vizeSaNa se hI anvita hai, aisA nizcaya nahIM ho skegaa| yadi parvapakSa arthAta mImAMsaka prabhAkara kI ora se yaha kahA jAye ki vaktA ke abhiprAya se pratiniyata vizeSaNa kA usa vizeSya meM anvaya ho jAtA hai to yaha kathana bhI samIcIna nahIM hai kyoMki jisa puruSa ke prati zabda kA uccAraNa kiyA gayA ko to vaktA kA abhiprAya jJAta nahIM hotA hai ataH vizeSya ke bAre meM vizeSaNa kA nirNaya sambhava nahIM hogaa| yadi yaha kahA jAye ki vaktA ko apane abhiprAya kA bodha hotA hI hai ataH vaha to pratiniyata vizeSaNa kA nizcaya kara hI legaa| . . . . . . DEAT aa. . . ....... ....... 50 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaineliba Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kintu aisA mAnane para zAbdika kathana karanA anAvazyaka hogA kyoMki zabda kA kathana dUsaroM ko artha kI pratipatti karAne ke lie hotA hai, svayaM apane lie nhiiN| tIsarA vikalpa arthAt vizeSyapada vizeSya ko ubhaya arthAt vizeSaNa sAmAnya aura vizeSaNa-vizeSa se anvita kahatA hai, mAnane para ubhayapakSa ke doSa AveMge arthAt na to viziSTa vAkyArtha kA bodha hogA aura na nizcayAtmaka jJAna hogaa| isI prakAra kI ApattiyA~ vizeSya ko kriyApada aura kriyAvizeSaNa se anvita mAnane ke sambandha meM bhI upasthita hoNgii| punaH pUrvapakSa ke rUpa meM mImAMsaka prabhAkara yadi yaha kahe ki pada se padAMtara artha kA nizcaya hotA hai aura phira vaha vAkyArtha kA nizcaya karatA hai kintu aisA mAnane para to rUpAdi ke jJAna se gaMdhAdi kA nizcaya bhI mAnanA hogA, jo ki tarkasaMgata nahIM hai| ataH anvitAbhidhAnavAda arthAt padoM se padAMtaroM ke arthoM kA hI kathana hotA hai aura anvita padoM ke artha kI pratIti se vAkya ke artha kI pratIti hotI hai aisA prabhAkara kA mata zreyaskara nhiiN| vastutaH abhihitAnvayavAda aura anvitAbhidhAnavAda donoM hI ekAMgI dRSTikoNa haiN| jaina dArzanika abhihitAnvayagAda kI isa avadhAraNA se sahamata haiM ki padoM (zabdoM) kA vAkya se svatantra apanA nijI artha bhI hotA hai kintu sAtha hI ve anvitAbhidhAnavAda se sahamata hokara yaha bhI mAnate haiM ki vAkya meM prayukta pratyeka pada apanA arthabodha karAne ke lie anya padoM para Azrita hotA hai aryAt vAkya meM prayukta pada paraspara anvita yA sambandhita hote haiM / sampUrNa vAkya ke zravaNa ke pazcAt hI hameM vAkyArtha kA bodha hotA hai usameM pada paraspara anvita yA sApekSa hI hote haiM, nirapekSa nahIM haiM kyoMki nirapekSa padoM se vAkya kI racanA hI saMbhava nahIM hotI hai| jisa prakAra zabda apane arthabodha ke lie varNa-sApekSa hote haiM, usI prakAra pada apane arthabodha ke lie vAkya-sApekSa hote haiM / jainAcAryoM ke anusAra paraspara sApekSa padoM kA nirapekSa samUha vAkya hote haiN| ataH vAkyArtha kA bodha pada-sApekSa aura pada ke artha kA bodha vAkAsApekSa hai| yadyapi isa samagra vivAda ke mUla meM do bhinna-bhinna dRSTiyA~ kArya kara rahI haiN| abhihitAnvayavAda ke anusAra vAkya pada-sApekSa hotaa| ve vAkya meM padoM kI sattA ko mahatvapUrNa mAnate haiN| pada hI vaha ikAI hai, jisa para vAkyArtha nirbhara karatA hai| jabaki anvitAbhidhAnavAda meM padoM kA artha vAkya-sApekSa hai / vAkya se svatantra ve na to padoM kI koI sattA hI mAnate haiM aura na unakA koI artha hI hai / ve vAkya ko hI eka ikAI mAnate haiN| abhihitAnvayavAda meM pada mukhya aura vAkya gauNa hai jabaki anvitAbhidhAnavAda meM vAkya mukhya aura pada gauNa hai, yahI donoM kA mukhya antara hai jabaki jaina dArzanika pada aura bAkya donoM ko paraspara sApekSa aura vAkyArtha se bodha meM samAna rUpa se balazAlI evaM Avazyaka mAnate haiN| isa prakAra ve ina donoM matoM meM samanvaya sthApita karate hue kahate haiM ki vAkyArtha ke bodha meM pada aura vAkya donoM kI hI mahatvapUrNa bhUmikA hai ataH kisI eka para bala denA samIcIna nahIM hai| pada aura vAkya na to eka dUsare se pUrNataH bhinna haiM aura na pUrNata: abhinna haiM ataH vAkyArtha bodha meM kisI kI bhI upekSA sambhava nahIM hai / puSpa-sUkti-kaliyA~___ Arogya kA icchuka dUSita AhAra-vihAra va gande vAtAvaraNa se paraheja karatA hai usI prakAra, zrAvaka yA loka-sevaka, samAja sevaka, vyaktigata svArthoM aura kSudra lobha Adi se apane ko dUra rakhe / -puSpa-sUkti-kaliyA~ jaina vAkya darzana : DA. sAgaramala jaina | 51 Jail art ni iral www.jain .... .... Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I IDI ............... . .. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha bhAratIya nyAya ke pariprekSya meM ..... ........... jaina-nyAya meM anumAna-vimarza, -DA. darabArIlAla koThiyA jaina vAGamaya meM anumAna kA kyA rUpa hai aura usakA vikAsa kisa prakAra hamA, isa sambandha meM hama prastuta meM vicAra kareMge / (ka) SaTkhaNDAgama meM hetuvAda kA ullekha jaina zruta kA Alor3ana karane para jJAta hotA hai ki SaTkhaNDAgama meM zruta ke paryAya-nAmoM meM eka hetuvAdanAma . bhI parigaNita hai, jisakA vyAkhyAna AcArya vIrasenane 'hetu dvArA tatsambaddha anya vastu kA jJAna karanA' kiyA hai aura jisa para se use spaSTatayA anumAnArthaka mAnA jA sakatA hai, kyoki anumAna kA bhI 'hetu se sAdhya kA jJAna karanA' artha hai| ataeva hetuvAda kA vyAkhyAna hetuvidyA, tarkazAstra, yuktizAstra aura anumAna zAstra kiyA jAtA hai| svAmI samantabhadra ne sambhavataH aise hI zAstra ko 'yuktyanuzAsana' kahA hai aura jise unhoMne dRSTa (pratyakSa) aura Agama se aviruddha artha kA prarUpaka batalAyA hai| (kha) sthAnAMgasUtra meM hetu-nirUpaNa sthAnAMgasUtra meM 'hetu' zabda prayukta hai aura isakA prayoga pramANa sAmAnya' tathA anumAna ke pramukha aMga hetu (sAdhana) donoM ke artha meM huA hai| pramANa sAmAnya ke artha meM usakA prayoga isa prakAra hai1. hetu cAra prakAra kA hai (1) pratyakSa, (2) anumAna, (3) upamAna, (4) Agama gautama ke nyAyasUtra meM bhI ye cAra bheda abhihita haiM / para vahA~ inheM pramANa ke bheda kahA hai / hetu ke artha meM hetu zabda nimna prakAra vyavahRta huA hai2. hetu ke cAra bheda haiM (1) vidhi-vidhi-(sAdhya aura sAdhana donoM sadbhAvarUpa hoM) (2) vidhi-niSedha-(sAdhya vidhirUpa aura sAdhana niSedharUpa) (3) niSedha-vidhi-(sAdhya niSedharUpa aura hetu vidhirUpa) (4) niSedha-niSedha-(sAdhya aura sAdhana donoM niSedha rUpa hoM) inheM hama kramazaH nimna nAmoM se vyavahata kara sakate haiM(1) vidhisAdhaka vidhirUpa aviruddhopalabdhi (2) vidhisAdhaka niSedharUpa viruddhAnupalabdhi - - 52 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha (3) niSedhasAdhaka vidhirUpa viruddhopalabdhi (4) pratiSedhasAdhaka pratiSedharUpa aviruddhAnupalabdhi inake udAharaNa nimna prakAra diye jA sakate haiM(1) agni hai, kyoMki dhUma hai| (2) isa prANI meM vyAdhivizeSa hai, kyoMki nirAmaya ceSTA nahIM hai| (3) yahA~ zItasparza nahIM hai, kyoMki uSNatA hai| (4) yahA~ dhUma nahIM hai, kyoMki agni kA abhAva hai| (ga) bhagavatIsUtra meM anumAna kA nirdeza bhagavatIsUtra meM bhagavAn mahAvIra aura unake pradhAna ziSya gautama (indrabhUti) gaNadhara ke saMvAda meM pramANa ke pUrvokta cAra bhedoM kA ullekha AyA hai, jinameM anumAna bhI sammilita hai| (gha) anuyogadvArasUtra meM anumAna-nirUpaNa anumAna kI kucha adhika vistRta carcA anuyogadvArasUtra meM upalabdha hotI hai / isameM anumAna ke bhedoM kA nirdeza karake unakA sodAharaNa nirUpaNa kiyA gayA hai| 1. anumAna-bheva isameM anumAna ke tIna bheda batAe haiM / yathA(1) puvvavaM (pUrvavat) (2) se mayaM (zeSavat) (3) diTThasAhammavaM (dRSTasAdharmyavat) (1) puvva -jo vastu pahale dekhI gayI thI, kAlAntara meM kiMcit parivartana hone para bhI use pratyabhijJA dvArA pUrva liMgadarzana se avagata karanA 'putvavaM' anumAna hai / jaise bacapana meM dekhe gaye bacce ko yuvAvasthA meM kiMcit parivataMna ke sAtha dekhane para bhI pUrva-cihnoM dvArA jJAta karanA ki 'vahI zizu' hai| yaha 'puvvavaM' anumAna kSetra, varNa, lAMchana, massA aura tila prabhRti cihnoM se sampAdita kiyA jAtA hai| (2) sesavaM -isake hetubheda me pAMca bheda haiM (ka) kAryAnumAna (kha) kAraNAnumAna (ga) guNAnumAna (gha) avayavAnumAna (Ga) AzrayI-anumAna (ka) kAryAnumAna-kArya se kAraNa ko avagata karanA kAryAnumAna hai / jaise-zabda ke zaMkha ko, tAr3ana se bherI ko, DhADane se vRSabha ko, kekArava se mayUra ko, hinahinAne (hoSita) se azva ko, gulagulAyita (ciMghAr3ane) se hAthI ko aura ghaNaghaNAyita (dhanadhanAne) se ratha ko anumita karanA / (kha) kAraNAnumAna-kAraNa se kArya kA anumAna karanA kAraNAnumAna hai / jaise-tantu se paTa kA, vIraNa se kaTa kA, matpiNDa se ghar3e kA anumAna karanA / tAtparya yaha ki jina kAraNoM se kAryoM kI utpatti hotI hai, unake dvArA una kAryoM kA avagama prApta karanA 'kAraNa' nAma kA 'sesa' anumAna hai| 18 E ....... ..... jaina-nyAya meM anumAna-vimarza : DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 53 paOKE ALTH Tauronal SAHI www.jai Glibras ANTERALL Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSvatI abhinandana grantha / (ga) guNAnumAna-guNa se guNI kA anumAna karanA guNAnumAna hai| yathA---gandha se puSpa kA, rasa se lavaNa kA, sparza se vastra kA aura nikaSa se suvarNa kA anumAna karanA / 14 (gha) avayavAnumAna-avayava se avayavI kA anumAna karanA avayavAnumAna hai / yathA-sIMga se mahiSa kA, zikhA se vakuTa kA, zuNDAdaNDa se hAthI kA, dAr3ha se varAha kA, piccha se mayUra kA, lAMgUla se vAnara kA, khura se azva kA, nakha se vyAghra kA, bAlAgra se camarI gAya kA, do paira se manuSya kA, cAra para se gau Adi kA, bahapAda se kanagojara (paTAra) kA, kesara se siMha kA, kakubha se vRSabha kA, cUr3Isahita bAhu se mahilA kA, baddhaparikaratA se yoddhA kA, nivAsa se mahala kA, dhAnya ke eka kaNa se droNapAka kA aura eka gAthA se kavi kA anumAna karanA / (Ga) AzrayI-anumAna-AzrayI se Azraya kA anumAna karanA AzrayI-anumAna hai / yathA-dhUma se agni kA, balAkA se jala kA, viziSTa meghoM se vRSTi kA aura zIla-sadAcAra se kulaputra kA anumAna karanA / 18 zeSavata ke ina pAMcoM bhedoM meM avinAbhAvI eka se zeSa (avazeSa) kA anumAna hone se unheM zeSavata kahA hai| (3) viTa ThasAhammavaM17--isa anumAna ke do bheda haiM--- (ka) sAmannadiTTha (mAmAnya dRSTa) (kha) visesadiTTha (vizeSadRSTa) (ka) kisI eka vastu ko dekhakara tatsajAtIya sabhI vastuoM kA sAdharmya jJAta karanA yA bahuta vastuoM ko kamA dekhakara kisI vizeSa (eka) meM tatsAdharmya kA jJAna karanA sAmAnyadRSTa hai| yathA- jaisA eka manuSya hai. vaise bahata me manuSya haiM / jaise bahuta se manuSya haiM, vaisA eka manuSya hai / jaisA eka karizAvaka hai vaise bahuta se karizAvaka haiM / jaise bahuta se karizAvaka haiM, vaisA eka karizAvaka hai / jaisA eka kArSApaNa hai, vaise aneka kArSApaNa haiM / jaise aneka kArSApaNa haiM. vaisA eka kArSApaNa hai| isa prakAra sAmAnyadharmadarzana dvArA jJAta se ajJAta kA jJAna karanA sAmAnyadRSTa anumAna kA prayojana hai| (kha) jo aneka vastuoM meM se kisI eka ko pRthak karake usake vaiziSTya kA pratyabhijJAna karAtA hai vaha vizeSadRSTa hai| yathA--koI eka puruSa bahuta se puruSoM ke bIca meM se pUrvadRSTa puruSa kA pratyabhijJAna karatA hai ki yaha vahI . yA bahuta se kArSApaNoM ke madhya meM pUrvadRSTa kArSApaNa ko dekhakara pratyabhijJA karanA ki yaha vahI kArSApaNa hai| isa prakAra kA jJAna vizeSadRSTa dRSTasAdharmyavat anumAna hai| 2. kAlabheda se anumAna kA vaividhya18 kAla kI dRSTi se bhI anuyoga-dvAra meM anumAna ke tIna prakAroM kA pratipAdana upalabdha hai| yathA-1. atItakAlagrahaNa, 2. pratyutpannakAlagrahaNa aura 3. anAgatakAlagrahaNa / / 1. atItakAlagrahaNa-uttRNa vana, niSpannazasyA pRthvI, jalapUrNa kuNDa-sara-nadI-dIpikA taDAga Adi dekhakara anumAna karanA ki suvRSTi huI hai, yaha atItakAlagrahaNa anumAna hai| 2. pratyutpannakAlagrahaNa-bhikSAcaryA meM pracura bhikSA milatI dekha anumAna karanA ki subhikSa hai, yaha pratyutpaprakAlagrahaNa anumAna hai / 3. anAgatakAlagrahaNa-bAdala kI nirmalatA, kRSNa pahAr3a, savidyut megha, meghagarjana, vAtobhrama, rakta aura prasnigdha saMdhyA, vAruNa yA mAhendra sambandhI yA aura koI prazasta utpAta unako dekhakara anumAna karanA ki suvaSTi hogI, yaha anAgatakAlagrahaNa anumAna hai| ukta lakSaNoM kA viparyaya dekhane para tInoM kAloM ke grahaNa meM viparyaya bhI ho jAtA hai / arthAt sUkhI jamIna, zuSka tAlAba Adi dekhane para vRSTi ke abhAva kA, bhikSA kama milane para vartamAna dubhikSa kA aura prasanna dizAoM Adi ::: ::: ::: : 54 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibrariete Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha iiiiiiiiii ke hone para anAgata kuvRSTi kA anumAna hotA hai, yaha mI anuyogadvAra meM sodAharaNa abhihita hai / ullekhanIya hai ki kAlabheda se tIna prakAra ke anumAnoM kA nirdeza caraka-sUtrasthAna (a0 11/21, 22) meM bhI milatA hai| nyAyasUtra, upAyahRdaya20 aura sAMkhyakArikA meM bhI pUrvavat Adi anumAna ke tIna bhedoM kA pratipAdana hai| unameM prathama do vahI haiM jo Upara anuyogadvAra meM nirdiSTa haiN| kintu tIsare bheda kA nAma anuyogadvAra kI taraha dRSTasAdharmyavat na hokara sAmAnyatodraSTa hai| anuyogadvAragata pUrvavat jaisA udAharaNa upAyahRdaya (pa. 13) meM bhI AyA hai| ina anumAnabheda-prabhedoM aura unake udAharaNoM ke vivecanoM se yaha niSkarSa nikAlA jA sakatA hai ki gautama ke nyAyasUtra meM jina anumAnabhedoM kA nirdeza hai ve usa samaya kI anumAna carcA meM vartamAna the / anuyogadvAra ke anamAnoM kI vyAkhyA abhidhAmUlaka hai / pUrvavat kA zAbdika artha hai pUrva ke samAna kisI vastu ko vartamAna meM dekhakara usakA jJAna prApta karanA / smaraNIya hai ki dRSTa vya vastu pUrvottara kAla meM mUlataH eka hI hai aura jise dekhA gayA hai usake sAmAnya dharma pUrva kAla meM bhI vidyamAna rahate haiM aura uttarakAla meM bhI ve pAye jAte haiM / ataH pUrva dRSTa ke AdhAra para uttarakAla meM dekhI vastu kI jAnakArI prApta karanA pUrvavat anumAna hai / isa prakriyA meM pUrvAMza ajJAta hai aura uttarAMza jAta / ataH jJAta se ajJAta (atIta) aMza kI jAnakArI (pratyabhijJA) kI jAtI hai| jaisA ki anuyogadvAra aura upAyahRdaya meM diye gaye udAharaNa se prakaTa hai / zeSavat meM kArya-kAraNa, guNa-guNI, avayava-avayavI evaM Azraya-AzrayI meM se avinAbhAvI eka aMza ko jJAta kara zeSa (avaziSTa) aMza ko mAnA jAtA hai / zeSavat zabda kA abhidheyArtha bhI yahI hai| sAdharmya ko dekhakara tattulya kA jJAna prApta karanA dRSTasAdhamyavat anumAna hai| yaha bhI vAcyArthamUlaka hai / yadyapi isake adhikAMza udAharaNa sAdRzya pratyabhijJAna ke tulya haiM / para zabdArtha ke anusAra yaha anumAna sAmAnyadarzana para Azrita hai| dUsare, prAcIna kAla meM pratyabhijJAna ko anumAna hI mAnA jAtA thaa| use pRthak mAnane kI paramparA dArzanikoM meM bahuta pIche Ayo hai / isa prakAra hama dekhate haiM ki anuyogadvArasatra meM ukta anumAnoM kI vivecanA pAribhASika na hokara abhidhAmUlaka hai| para nyAyasUtra ke vyAkhyAkAra vAtsyAyana ke ukta tInoM anumAna-bhedoM kI vyAkhyA vAcyArtha ke AdhAra para nahIM kii| unhoMne unakA svarUpa pAribhASika zabdAvalI meM grathita kiyA hai| isase yadi yaha niSkarSa nikAlA jAya ki pAribhASika zabdoM meM pratipAdita svarUpa kI apekSA avayavArtha dvArA vivecita svarUpa adhika maulika evaM prAcIna hotA hai to ayukta na hogA, kyoMki abhidhA ke anantara hI lakSaNA yA vyaMjanA yA rUr3ha zabdAvalI dvArA svarUpa-nirdhAraNa kiyA jAtA hai / dUsare, vAtsyAyana kI trividha anumAna-vyAkhyA anuyogadvArasUtra kI apekSA adhika puSTa evaM vikasita hai| anuyogadvArasUtra meM jisa tathya ko aneka udAharaNoM dvArA upasthita kiyA hai use vAtsyAyana ne saMkSepa meM eka-do paMktiyoM meM hI nibaddha kiyA hai| ataH bhASA vijJAna aura vikAsa siddhAnta kI dRSTi se anuyogadvAra kA anumAna-nirUpaNa vAtsyAyana ke anumAna-vyAkhyAna se prAcIna pratIta hotA hai| 3. avayava carcA anumAna ke avayavoM ke viSaya meM AgamoM meM to koI kathana upalabdha nahIM hotaa| kintu unake AdhAra se racita tattvArthasatra meM tattvArthasatrakAra ne avazya avayavoM kA nAmollekha kiye binA pakSa (pratijJA), hetu aura dRSTAnta ina tInoM ke dvArA mukta-jIva kA Urdhvagamana siddha kiyA hai, isase jJAta hotA hai ki Arambha meM jaina paramparA meM anumAna ke ukta tIna avayava mAnya rahe haiN| samantabhadra, pUjyapAda24 aura siddhasena25 ne bhI inhIM tIna avayavoM kA nirdeza kiyA hai| bhadrabAhu ne dazavakAlikaniyukti meM anumAnavAkya ke do, tIna, pAMca, daza aura daza isa prakAra pAMca taraha se avayavoM kI carcA kI hai / pratIta hotA hai ki avayavoM kI yaha vibhinna saMkhyA vibhinna pratipAdyoM kI apekSA batalAI hai| jaina-nyAya meM anumAna-vimarza : DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 55 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha ... IC ... dhyAtavya hai ki vAtsyAyana dvArA samAlocita tathA yuktidIpikAkAra dvArA vivecita jijJAsAdi dazAva yava bhadrabAhu ke dazAvayavoM se bhinna haiN| ullekhanIya hai ki bhadrabAha ne mAtra udAharaNa se bhI sAdhya siddhi hone kI bAta kahI hai jo kisI prAcIna paramparA kI pradarzaka hai / isa prakAra jainAgamoM meM hameM anumAna-mImAMsA ke puSkala bIja upalabdha hote haiN| yaha sahI hai ki unakA pratipAdana kevala niHzreyasAdhigama aura usameM upayogI tattvoM ke jJAna evaM vyavasthA ke lie hI kiyA gayA hai / yahI kAraNa hai ki unameM nyAyadarzana kI taraha vAda, jalpa aura vitaNDApUrvaka pravRtta kathAoM, jAtiyoM, nigrahasthAnoM, chaloM aura hetvAvAsoM kA koI ullekha nahIM hai| 4. anumAna kA mUla-rUpa Agamottara kAla meM jaba jJAnamImAMsA aura pramANamImAMsA kA vikAsa Arambha huA to unake vikAsa ke sAtha anumAna kA bhI vikAsa hotA gyaa| Agama-varNita mati, zruta Adi pAMca jJAnoM ko pramANa kahane aura unheM pratyakSa tathA parokSa do bhedoM meM vibhakta karane vAle sarvaprathama AcArya gRddhapiccha29 haiM / unhoMne zAstra aura loka meM vyavahRta smRti, saMjJA, cintA aura abhinibodha ina cAra jJAnoM ko bhI eka sUtra dvArA parokSa-pramANa ke antargata samAviSTa karake pramANazAstra ke vikAsa kA sUtrapAta kiyA tathA unheM parokSa pramANa ke Aya prakAra matijJAna kA paryAya pratipAdana kiyaa| ina paryAyoM meM abhinibodha kA jisa krama se aura jisa sthAna para nirdeza huA hai usase jJAta hotA hai ki sUtrakAra ne use anumAna ke artha meM prayukta kiyA hai / spaSTa hai ki pUrva-pUrva ko pramANa aura uttara-uttara ko pramANa-phala batalAnA unheM abhISTa hai| mati (anubhava-dhAraNA) pUrvaka smRti, smRtipUrvaka saMjJA, saMjJA-pUrvaka cintA aura cintApUrvaka abhinibodha jJAna hotA hai, aisA sUtra se dhvanita hai| yaha cintApUrvaka hone vAlA abhinibodha anumAna ke atirikta anya nahIM hai| ataeva jaina paramparA meM anumAna kA mUlarUpa 'abhinibodha' aura pUrvokta 'hetavAda' meM usI prakAra samAhita hai jisa prakAra vaha vaidika paramparA meM 'vAkovAkyam' aura 'AnvIkSikI' meM niviSTa hai| upayukta mImAsA se do tathya prakaTa hote haiM / eka to yaha ki jainaparamparA meM IsvI pUrva zatAbdiyoM se hI anumAna ke prayoga, svarUpa aura bheda-prabhedoM kI samIkSA kI jAne lagI thI tathA usakA vyavahAra hetujanya jJAna ke artha meM hone lagA thaa| dUsarA yaha ki anumAna kA kSetra bahuta vistRta aura vyApaka thaa| smati, saMjJA aura cintA jinheM paravartI jaina tAkikoM ne parokSa pramANa ke antargata svatantra pramANoM kA rUpa pradAna kiyA hai, anumAna (aminibodha) meM hI sammilita the / vAdirAja ne pramANanirNaya meM sambhavataH aisI hI paramparA kA nirdeza kiyA hai jo unheM anumAna ke antargata svIkAra karatI thii| arthApatti, sambhava, abhAva jaise parokSa jJAnoM kA bhI iso meM samAveza kiyA gayA hai| 5. anumAna kA tArkika vikAsa ___ anumAna kA tArkika vikAsa svAmI samantabhadra se Arambha hotA hai| AptamImAMsA, yuktyanuzAsana aura svayambhUstotra meM unhoMne anumAna ke anekoM prayoga prastuta kiye haiM, jinameM unake upAdAnoM-sAdhya, sAdhana, pakSa, udAharaNa, avinAbhAva Adi kA nirdeza hai / siddhasena kA nyAyAvatAra nyAya (anumAna) kA avatAra hI hai / isameM anumAna kA svarUpa, usake svArtha-parArtha dvividha bheda, unake lakSaNa, pakSa kA svarUpa, pakSa prayoga para bala, hetu ke tathopapatti aura anyathAnupapatti dvividha prayogoM kA nirdeza, sAdharmya-vaidharma dRSTAntadvaya, antarvyApti ke dvArA hI sAdhyasiddhi hone para bhAra, hetu kA anyathAnupannatvalakSaNa, hetvAbhAsa aura dRSTAntabhAsa jaise anumAnopakaraNoM kA pratipAdana kiyA gayA hai / akalaMka ke nyAya-vivecana ne to unheM akalaMka-nyAya' kA saMsthApaka eva pravartaka hI banA diyA hai / unake vizAla nyAya-prakaraNoM meM nyAyavinizcaya, pramANa-saMgraha, laghIyastraya aura siddhivinizcaya jaina pramANa-zAstra ke mUrdhanya graMthoM meM parigaNita haiN| 56 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibrat Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) - haribhadra ke zAstrasamuccaya, anekAnta jayapatAkA Adi granthoM meM anumAna carcA nihita hai / vidyAnanda ne aSTasahasrI tattvArthazlokavAlika pramANa-parIkSA, patraparIkSA jaise darzana evaM nyAya prabandhoM ko racakara jaina nyAya vAG maya ko samRddha kiyA hai / mANikyanandi kA parIkSAmukha, prabhAcandra kA prameyakamalamArtaNDa-nyAyakumudacandra-yugala, abhayadeva kI sanmatitarkaTIkA devasUri kA pramANanayatasvAlokAlaMkAra, anantavIrya kI siddhivinizcaya TIkA, vAdirAja kA nyAyavinizcayavivaraNa, laghuanantavIrya kI prameyaratnamAlA, hemacandra kI pramANa mImAMsA, dharmabhUSaNa kI nyAyadIpikA aura yazovijaya kI jaina tarkabhASA jaina anumAna ke vivecaka pramANa grantha haiN| saMkSipta anumAna - vivecana " anumAna kA svarUpa se hotI hai / anu kA artha hai pazcAt arthAt eka jJAna ke bAda hone vAlA abhimata hai ki pratyakSa jJAna hI eka vyAkaraNa ke anusAra 'anumAna' zabda kI niSpatti anu + mA + lyuT aura mAna kA artha hai jJAna / ataH anumAna kA zAbdika artha hai pazcAvartI jJAna uttaravartI jJAna anumAna hai| yahA~ 'eka jJAna' se kyA tAtparya hai ? manISiyoM kA jJAna hai jisaka anantara anumAna kI utpatti yA pravRtti pAyI jAtI hai| gautama ne isI kAraNa anumAna kA 'tatpUrvakam 34 - pratyakSapUrvakam' kahA hai| vAtsyAyana kA bhI abhimata hai ki pratyakSa ke binA koI anumAna sambhava nahIM / ataH anumAna ke svarUpa- lAbha meM pratyakSa kA sahakAra pUrvakAraNa ke rUpa meM apekSita hotA hai| ataeva tarkazAstrI jJAta pratyakSapratipanna artha se ajJAta parokSa vastu kI jAnakArI anumAna dvArA karate haiN| ---- kabhI-kabhI anumAna kA AdhAra pratyakSa na rahane para Agama bhI hotA hai| udAharaNArtha, zAstroM dvArA AtmA kI sattA kA jJAna hone para hama yaha anumAna karate haiM ki 'AtmA zAzvata hai, kyoMki vaha sat hai / ' isI kAraNa vAtsyA yana 37 ne 'pratyakSAgamAzritamanumAnam' anumAna ko pratyakSa yA Agama para Azrita kahA hai| anumAna kA paryAyazabda anvIkSA bhI hai, jisakA zabdika artha eka vastujJAna kI prApti ke pazcAt dUsarI vastu kA zAna prApta karanA hai| yathA-dhUma kA jJAna prApta karane ke bAda agni kA jJAna karanA / upayukta udAharaNa meM dhUma dvArA vahni kA jJAna isI kAraNa hotA hai ki dhUma vahni kA sAdhana hai dhUma ko agni kA sAdhana yA hetu mAnane kA bhI kAraNa yaha hai ki dhUma kA agni ke sAtha niyata sAhacarya sambandha avinAbhAva hai| jahA~ dhUma rahatA hai vahA~ agni avazya rahatI hai| isakA koI apavAda nahIM pAyA jAtA hai / tAtparya yaha ki eka avinAbhAvI vastu ke jJAna dvArA tatsambaddha itara vastu kA nizcaya karanA anumAna hai / 40 abil Prernaday anumAna ke aMga anumAna ke uparyukta svarUpa kA vizleSaNa karane para jJAta hotA hai ki dhUma se agni kA jJAna karane ke lie do tatva Avazyaka haiM - 1. parvata meM dhUma kA rahanA aura 2. dhUma kA agni ke sAtha niyata sAhacarya sambandha honA prathama ko pakSadharmatA aura dvitIya ko vyApti kahA gayA hai| yahI do anumAna ke AdhAra athavA aga haiN| jisa vastu se jahA~ siddhi karanA hai usakA vahA~ anivArya rUpa se pAyA jAnA pakSadharmatA hai jaise dhUma se parvata me agni kI siddhi karanA hai to dhUma kA parvata meM anivArya rUpa se pAyA jAnA Avazyaka hai / arthAt vyApya kA pakSa meM rahanA pakSadharmatA hai / 42 tathA sAdhanarUpa vastu kA sAdhyarUpa vastu ke sAtha hI sarvadA pAyA jAnA vyApti hai / jaise dhUma agni ke hone para hI pAyA jAtA hai - isake abhAva meM nahIM, ataH dhUma kI vahni ke sAtha vyApti hai| pakSadharmamatA aura vyApti donoM anumAna ke AdhAra haiM / pakSadharmatA kA jJAna hue binA anumAna kA udbhava sambhava nahIM hai / udAharaNArtha - parvata meM dhUma kI vRttitA kA jJAna na hone para vahA~ usase agni kA anumAna nahIM kiyA jA sakatA / ataH pakSadharmatA kA jJAna Avazyaka hai / isI prakAra vyApti kA jJAna bhI anumAna ke lie paramAvazyaka hai / yataH parvata meM dharmadarzana ke anantara bhI taba taka anumAna kI pravRtti nahIM ho sakatI, jaba taka dhUma kA agni ke sAtha anivArya sambandha sthApita na ho jAe / jaina-nyAya meM anumAna vimarza: DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 57 www.janelibrar Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha isa anivArya sambandha kA nAma hI niyata sAhacarya sambandha yA vyApti hai|43 isake abhAva meM anumAna kI utpatti meM dhUma-jJAna kA kucha bhI mahatva nahIM hai| kintu vyApti-jJAna ke hone para anumAna ke lie ukta dhUma jJAna mahatvapUrNa bana jAtA hai aura vaha agnijJAna ko utpanna kara detA hai| ataH anumAna ke lie pakSadharmatA aura vyApti ina donoM ke saMyukta jJAna kI AvazyakatA hai| smaraNa rahe ki jaina tAkikoM ne vyApti jJAna ko hI anumAna ke lie Avazyaka mAnA hai, pakSadharmatA ke jJAna ko nahIM kyoMki apakSadharma kRttikodaya Adi hetuoM se bhI anumAna hotA hai / (ka) pakSadharmatA jisa pakSadharmatA kA anumAna ke Avazyaka aMga ke rUpa meM Upara nirdeza kiyA gayA hai usakA vyavahAra nyAyazAstra meM kaba se Arambha huA, isakA yahA~ aitihAsika vimarza kiyA jAtA hai| kaNAda ke vaizeSikasUtra aura akSapAda ke nyAyasUtra meM na pakSa zabda milatA hai aura na pakSadharmatA zabda / nyAyasUtra45 meM sAdhya aura pratijJA zabdoM kA prayoga pAyA jAtA hai, jinakA nyAyabhASyakAra46 ne prajJApanIya dharma se viziSTa dharma artha prastuta kiyA hai aura jise pakSa kA pratinidhi kahA jA sakatA hai, para pakSa zabda prayukta nahIM hai| prazastapAdabhASya'7 meM yadyapi nyAyabhASyakAra kI taraha dharmoM aura nyAyasUtra kI taraha pratijJA donoM zabda ekatra upalabdha haiN| tathA liMga ko trirUpa batalA kara una tInoM rUpoM kA pratipAdana kAzyapa ke nAma se do kArikAeM uddhata karake kiyA hai| 8 kintu una tIna rUpoM meM bhI pakSa aura pakSadharmatA zabdoM kA prayoga nahIM hai / 49 hA~, 'anumeya sambaddha liMga' zabda avazya pakSadharmatA kA bodhaka hai / para 'pakSadharma' zabda svayaM upalabdha nahIM hai| pakSa aura pakSadharmatA zabdoM kA spaSTa prayoga sarvaprathama sambhavataH bauddha tAkika zakarasvAmI ke nyAyapraveza meM huA hai / isameM pakSa, sapakSa, vipakSa, pakSavacana,pakSadhama,pakSadharmavacana aura pakSadharmatva ye sabhI zabda prayukta hue haiN| sAtha meM unakA svarUpa-vivecana bhI kiyA hai / jo dharmoM ke rUpa meM prasiddha hai vaha pakSa hai / 'zabda anitya hai' aisA prayoga pakSavacana hai| 'kyoMki vaha kRtaka hai' aisA vacana 'pakSadharma' (hetu) vacana hai / 'jo kRtaka hotA hai vaha anitya hotA hai, yathA ghaTAdi' isa prakAra kA vacana 'sapakSAnugama (sapakSasatva) vacana hai| jo nitya hotA hai vaha aba taka dekhA gayA hai, yathA AkAza' yaha 'vyatireka (vipakSAsatva) vacana hai| isa prakAra hetu ko trirUpa pratipAdana karake usake tInoM rUpoM kA bhI spaSTIkaraNa kiyA hai| ve tIna rUpa haiM-1. pakSadharmatva, 2. sapakSasatva aura 3. vipakSAsatva / dhyAna rahe, yahA~ 'pakSadharmatva' pakSadharmatA ke lie hI AyA hai| prazastapAda ne jisa tathya ko 'anumeyasambaddhatva' zabda se prakaTa kiyA hai use nyAyapravezakAra ne 'pakSadharmatva' zabda dvArA batalAyA hai / tAtparya yaha ki prazastapAda ke mata se hetu ke tIna rUpoM meM parigaNita prathama rUpa 'anumeyasambaddhatva' hai aura nyAyapraveza ke anusAra 'pakSadharmatva' / donoM meM kevala zabdabheda hai, arthabheda nhiiN| uttarakAla meM to prAyaH sabhI bhAratIya tAkikoM ke dvArA tIna rUpoM athavA pAMca rUpoM ke antargata pakSadharmatva kA bodhaka pakSadharmatva yA pakSa dharmatA pada hI abhipreta huA hai / udyotakara 1, vAcaspati 52, udayana53, gaMgeza,54 kezava prabhati vaidika naiyAyikoM tathA dharmakIti, dharmottara67, arcaTa58 Adi bauddhatAkikoM ne apane granthoM meM usakA pratipAdana kiyA hai / para jaina naiyAyikoM ne pakSadharmatA para utanA bala nahIM diyA, jitanA vyApti para diyA hai| siddhasena69, akalaMka 61, vidyAnanda, vAdIbhasiMha Adi ne to use anAvazyaka evaM vyartha bhI batalAyA hai| unakA mantavya hai ki 'kala sUrya kA udaya hogA, kyoMki vaha Aja udaya ho rahA hai, 'kala zanivAra hogA, kyoMki Aja zukravAra hai,' 'Upara deza meM vRSTi huI hai, kyoki adhodeza me pravAha dRSTigocara ho rahA hai, 'advaitavAdI ko bhI pramANa iSTa haiM, kyoMki iSTa kA sAdhana aura aniSTa kA dUSaNa anyathA nahIM ho sakatA' jaise pracara hetu pakSadharmatA ke abhAva meM bhI mAtra antarvyApti ke bala para sAdhya ke anumApaka haiN| (kha) vyApti anumAna kA sabase adhika mahatvapUrNa aura anivArya aMga vyApti hai / isake hone para hI sAdhana sAdhya kA 58 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya mA. ........: AMAtional H .Di. . Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAkhAratna manandana grana gamaka hotA hai, usake abhAva meM nhiiN| ataeva isakA dUsarA nAma 'avinAbhAva' bhI hai| dekhanA hai ki ina donoM zabdoM kA prayoga kaba se Arambha huA hai| 66 68 akSapAda 600 ke nyAyasUtra aura vAtsyAyana ke nyAyabhASya me na vyApti zabda upalabdha hotA hai aura na avinAbhAva | svAyamAdhya meM mAtra itanA milatA hai ki liMga aura liMgI meM sambandha hotA hai athavA ve sambaddha hote haiN| para vaha sambandha vyApti athavA avinAbhAva hai, isakA yahA~ koI nirdeza nahIM hai| gautama ke hetu lakaNa -pradarzaka sUtroM se bhI kevala yahI jJAta hotA hai ki hetu vaha hai jo udAharaNa ke sAdharmya athavA vaidharmyaM se sAdhya kA sAdhana kare / tAtparya yaha ki hetu ko pakSa meM rahane ke atirikta sapakSa meM vidyamAna aura vipakSa se vyAvRtta honA cAhie, itanA hI artha hetulakSaNa sUSoM meM dhvanita hotA hai, hetu ko vyApta (vyAniviziSTa yA avinAbhAvI) bhI honA cAhie, isakA unase koI saMketa nahIM milatA hai| udyotakara ke nyAyavArtika meM avinAbhAva aura vyApti donoM zabda prApta haiM para udyotakara ne unheM paramata ke rUpa meM prastuta kiyA hai tathA unakI AlocanA bhI kI hai| isase pratIta hotA hai ki nyAyavArtikakAra ko bhI nyAyasUtrakAra aura nyAyabhASyakAra kI taraha bavinAbhAva aura vyApti donoM amAnya haiN| ullekhya hai ki udyota kara avinAbhAva aura vyApti kI AlocanA ( nyAyavA0 1 / 2 / 5, pRSTha 54 55) kara to gaye para svakIya siddhAnta kI vyavasthA meM unakA upayoga unhoMne asandigdha rUpa meM kiyA hai| unake paravartI vAcaspati mizra ne avinAbhAva ko hetu ke pAMca rUpoM meM samApta kaha kara usake dvArA hI samasta hetu rUpoM kA saMgraha kiyA hai| kintu unhoMne mI apane kathana ko paramparA-virodhI samajha kara avinAbhAva kA parityAga kara diyA hai aura udyotakara ke abhiprAyAnusAra pakSadharmatvAdi pA~ca heturUpoM ko hI mahatva diyA hai, avinAbhAva ko nahIM / jayanta bhaTTa 7 2 ne avinAbhAva ko svIkAra karate hue bhI use pakSadharmatvAdi pAMca rUpoM meM samApta batalAyA hai| 71 isa prakAra vAcaspati mizra aura jayanta bhaTTa ke dvArA jaba spaSTatayA avinAbhAva aura vyApti kA praveza bhyAyaparamparA meM ho gayA to uttaravartI nyAya granthakAroM ne unheM apanA liyA aura unakI vyAkhyAeM Arambha kara diiN| yahI kAraNa hai ki bauddha tArkikoM dvArA mukhyatayA prayukta anantarIyaka (yA nAntarIyaka) tathA pratibandha aura jainatarkagranthakAroM dvArA pradhAnatayA prayoga meM Ane vAle avinAbhAva evaM vyApti jaise zabda udyotakara ke bAda nyAyadarzana meM samAviSTa gaye evaM unheM eka-dUsare kA paryAya mAnA jAne lagA / jayanta bhaTTa 73 ne avinAbhAva kA spaSTIkaraNa karane ke lie vyApti, niyama, pratibandha aura sAdhyAvinAbhAvitva ko usI kA paryAya batalAyA hai / vAcaspati mizra 74 kahate haiM ki hetu kA koI bhI sambandha ho use svAbhAvika evaM niyata honA cAhie aura svAbhAvika kA artha ve upAdhirahita batalAte haiM / isa prakAra kA hetu hI gamaka hotA hai aura dUsarA sambandhI ( sAdhya) gamya / tAtparya yaha ki unakA avinAbhAva yA vyApti zabdoM para jora nahIM hai para udayana 75, kezava mizra, annambhaTTa 77, vizvanAtha paMcAnana 78 prabhRti naiyAyikoM ne vyApti zabda ko apanAkara usI kA vizeSa vyAkhyAna kiyA hai tathA pakSadharmatA ke sAtha use anumAna kA pramukha aMga batalAyA hai| gaMgeza aura unake anuvartI va mAna upAdhyAya, pakSadhara mizra, vAsudeva mizra, raghunAtha ziromaNi, mathurAnAtha tarkavAgIza jagadIza taphalaMkAra, gadAdhara bhaTTAcArya Adi navya naiyAyikoM ne to vyApti para sarvAdhika cintana aura nibandhana bhI kiyA hai| gaMgeza ne tatvacintAmaNi meM anumAnalakSaNa prastuta karake usake vyApti aura padAdharmatA donoM aMgoM kA navyapaddhati se vivecana kiyA hai| vaizeSika darzana meM prazastapAda ke bhASya meM avinAbhAva kA prayoga avazya upalabdha hotA hai aura unhoMne avinAbhUta liMga ko liMgI kA gamaka batalAyA hai| para vaha unheM trilakSaNarUpa hI abhipreta hai| 84 yahI kAraNa hai ki TippaNakAra ne avinAbhAva kA artha 'vyApti' evaM 'avyabhicarita sambandha' de karake bhI zaMkara mizra dvArA kiye gaye avinAbhAva ke khaNDana se sahamati prakaTa kI hai aura 'vastutastvanopAdhika sambandha evaM vyAptiH 88 isa udayanokta 87 vyApti lakSaNa ko hI mAnya kiyA hai| isase pratIta hotA hai ki avinAbhAva kI mAnyatA vaizeSika darzana kI bhI svopajJa evaM maulika nahIM hai / jaina - nyAya meM anumAna -vimarza : DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 56 www.jaberras Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha mImAMsAdarzana meM kumArila ke para unake pUrva na jaiminisUtra meM ve haiM aura na zAvarabhASya meM mImAMsAzlokavArtika 88 meM vyApti aura avinAbhAva donoM zabda milate haiM / bauddha tArkika zaMkarasvAmI ke nyAyapraveza 8 me bhI avinAbhAva aura vyApti zabda nahIM hai para unake artha kA vodhaka nAntarIyaka (anantarIyaka) zabda pAyA jAtA hai / dharmakIrti", dharmottara, acaMTa " Adi bauddha naiyAyikoM ne avazya pratibandha aura nAntarIyaka zabdoM ke sAtha ina donoM kA bhI prayoga kiyA hai| inake pazcAt to ukta zabda bauddha tarkagranthoM meM bahulatA se upalabdha hai| prazna aura samAdhAna 3 kiyA jAna par3atA hai| prazastapAda kI taraha unhoMne use paramparA meM hetulakSaNarUpa meM hI pratiSThita ho gyaa| -96 taba prazna hai ki avinAbhAva aura vyApti kA mUla udbhava sthAna kyA hai ? anusandhAna karane para jJAta hotA hai ki prazastapAda aura kumArila se pUrva jaina tAvika samantabhadra ne jinakA samaya " vikrama kI dUsarI-tIsarI zatI mAnA jAtA hai astitva ko nAstitva kA aura nAstitva ko astitva kA avinAbhAvI batalAte hue avinAbhAva zabda kA vyavahAra kiyA hai| eka dUsare sthala para bhI unhoMne use spaSTa svIkAra kiyA hai aura isa prakAra adhinAbhAva kA nirdeza mAnyatA ke rUpa meM sarvaprathama samantabhadra ne trilakSaNarUpa svIkAra nahIM kiyaa| unake pazcAt to vaha jaina pUjyapAda 6 ne, jinakA astitva samaya IsA kI pAMcavI zatAbdI hai, avinAbhAva aura vyApti donoM zabdoM kA prayoga kiyA hai| siddhamena97, pAtrasvAmI kumAranandi, akalaMka 200, mANikyanandi Adi jaina tarka- dhanyakAroM ne avinAbhAva vyApti aura anvayAnupapatti yA anyathAnupapannatva tInoM kA vyavahAra paryAyazabdoM ke rUpa meM kiyA hai jo (sAdhana) jisa (sAdhya) ke binA utpanna na ho use anyathAnupapanna kahA gayA hai 13 asambhava nahIM ki zAvarabhASyagata arthApattyApaka anyathAnupapadyamAna aura prabhAkara kI bRhatI 104 meM usake lie prayukta anyathAnupapatti zabda arthApatti aura anumAna ko abhinna mAnane vAle jaina tArkikoM se apanAye gaye hoM, kyoMki ye zabda jaina nyAyagranthoM meM adhika pracalita evaM prayukta milate haiM aura zAntarakSita 105 Adi prAcIna tArkikoM ne unheM pAtrasvAmI kA mata kahakara uddhRta tathA samAlocita kiyA hai / ataH usakA udgama jaina tarkagranthoM se bahuta kucha sambhava hai / J prastuta anuzolana se hama isa niSkarSa para pahu~cate haiM ki nyAya, vaizeSika aura bauddha darzana meM Arambha meM pakSadharmatA (sapakSasatva aura vipakSavyAvRtti sahita) ko tathA madhyakAla aura navyayuga meM padmadharmatA aura vyApti donoM ko anumAna kA AdhAra mAnA gayA hai para jaina tArkikoM ne Arambha se anta taka pakSadharmatA ( anya donoM rUpoM sahita ) ko anAvazyaka tathA ekamAtra vyApti (avinAbhAva, anyathAnupapannatva) ko anumAna kA aparihArya aMza batalAyA hai| anumAna-bheda 6 prazna hai ki anumAna kitane prakAra kA mAnA gayA hai ? adhyayana karane para pratIta hotA hai ki sarvaprathama kaNAda 10 ne anumAna ke prakAroM kA nirdeza kiyA hai| unhoMne isakI spaSTataH saMkhyA kA to ullekha nahIM kiyA, kintu usake prakAroM ko ginAyA hai / unake parigaNita prakAra nimna haiM- (1) kArya, (2) kAraNa, (3) saMyoga, (4) virodha aura (5) samavAyi / yataH hetu ke pAMca bheda haiM, ataH unase utpanna anumAna bhI pA~ca haiM / 1 nyAyasUtra 107 upAyahRdaya 108 caraka 100 sAMkhyakArikA 11 aura anuyogadvArasUtra 211 meM anumAna ke pUrvollikhita pUrvavat Adi tIna bheda batAye haiM / vizeSa yaha ki caraka meM tritvasaMkhyA kA ullekha hai, unake nAma nahIM diye / sAMkhyakArikA meM bhI vividhatva kA nirdeza hai aura kevala tIsare sAmAnyatodRSTa kA nAma hai / kintu mAThara tathA dIpikAkAra 214 ne tInoM ke nAma diye haiM aura ve uparyukta hI haiN| anuyogadvAra meM prathama do bheda to vahI haiM, para tIsare kA nAma sAmAnyatodRSTa na hokara dRSTasAdharmyavat nAma hai / 60 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainerse Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHRHITTERR IER isa vivecana se jJAta hotA hai ki tAkikoM ne usa prAcIna kAla meM kaNAda kI paMcavidha anumAna-paramparA ko nahIM apanAyA, kintu pUrvavadAdi vividha anumAna kI paramparA ko svIkAra kiyA hai / isa paramparA kA mUla kyA hai ? nyAyasUtra hai yA anuyogadvArasUtra Adi meM se koI eka ? isa sambandha meM nirNayapUrvaka kahanA kaThina hai / para itanA avazya kahA jA sakatA hai ki usa samaya pUrvAgata trividha anumAna kI koI sAmAnya paramparA rahI hai jo anumAnacarcA meM vartamAna thI aura jisake svIkArane meM kisI ko sambhavataH vivAda nahIM thaa| para uttarakAla meM yaha trividha anumAna-paramparA bhI sarvamAnya nahIM raha skii| prazastapAda115 ne do taraha se anumAna-bheda batalAye haiM-1. dRSTa aura 2. sAmAnyatodRSTa / athavA 1. svanizcitArthAnumAna aura 2. parArthAnumAna / mImAMsAdarzana meM zabara116ne prazastapAda ke prathamokta anumAna-viSya ko hI kucha parivartana ke sAtha svIkAra kiyA hai---1. pratyakSatodRSTa sambandha aura 2. sAmAnyatodRSTasambandha / sAMkhyadazana meM tAcaspati'17 ke anusAra vIta aura bIta ye do bheda bhI mAna liye haiN| bItAnumAna ko unhoMne pUrvavata aura sAmAnyatodRSTa dvividharUpa aura avItAnumAna ko zeSavarUpa mAnakara ukta anumA natraividhya ke sAtha samanvaya bhI kiyA hai| dhyAtavya hai ki sAMkhyoM kI saptavidha anumAna-mAnyatA kA bhI ullekha udyotakara118, vAcaspati119 aura prabhAcandra120 ne kiyA hai| para vaha hameM sAMkhyadarzana ke upalabdha granthoM meM prApta nahIM ho sakI / prabhAcandra ne to pratyeka kA svarUpa aura udAharaNa dekara unheM spaSTa bhI kiyA hai| Age calakara jo sarvAdhika anumAnabheda-paramparA pratiSThita haI vaha hai prazastapAda kI ukta-1. svArtha aura 2. parArtha bheda vAlI paramparA / udyotakara121 ne pUrvavadAdi anumAnavaividhya kI taraha kevalAnvayI, kevalavyatirekI aura anvayavyatirekI ina tIna naye anumAna-bhedoM kA bhI pradarzana kiyA hai| kintu unhoMne aura unake uttaravartI vAcaspati taka ke naiyAyikoM ne prazastapAdanirdiSTa ukta svArtha-pagartha ke anumAna-dvavidhya ko agIkAra nahIM kiyA / para jayantabhaTTa 12 aura unake pazcAtvartI ke zava mizra123 Adi ne ukta anumAna vidhya ko mAna liyA hai| bauddha darzana meM diDa nAga se pUrva ukta dvavidhya kI paramparA nahIM dekhI jAtI hai parantu diGa nAga12 ne usakA pratipAdana kiyA hai| unake pazcAt to dharmakIrti 125 Adi ne isI kA nirUpaNa evaM vizeSa vyAkhyAna kiyA hai| jaina tAkikoM 16 ne isI svArtha-pArtha anumAna-davidhya ko aMgIkAra kiyA hai aura anuyoga dvArAdipratipAdita anabhAnavaividhya ko sthAna nahIM diyA, pratyuta usakI samIkSA kI hai| 127 isa prakAra anumAna-bhedoM ke viSaya meM bhAratIya tAkikoM ko vibhinna mAnyatAyeM tarkagranthoM meM upalabdha hotI haiM / tathya yaha ki kaNAda jahA~ sAdhanabheda se anumAnabheda kA nirUpaNa karate haiM vahA~ nyAyasUtra Adi meM viSayabheda tathA prazastapAdabhASya Adi meM pratipattAbheda se anamAna-bheda kA pratipAdana jJAta hotA hai| sAdhana aneka ho sakate haiM, jaisA ki prazastapAda ne kahA hai, ataH anumAna ke bhedoM kI saMkhyA pAMca se adhika bhI ho sakatI hai| nyAyasUtrakAra Adi kI dRSTi meM cUMki anumeya yA to kArya hogA, yA kAraNa yA akaarykaarnn| ata: anumeya ke vidhya se anumAna trividha hai / prazastapAda dvividha pratipattAoM kI dvividha pratipattiyoM kI dRSTi se anumAna ke svArtha aura parArtha do hI bheda mAnate haiM, jo buddhi ko lagatA hai, kyoMki anumAna eka prakAra kI pratipatti hai aura vaha sva tathA para do ka dvArA kI / jI jAtI hai| sambhavataH isI se uttarakAla me anumAna kA svArtha-parArtha dvavidhya sarvAdhika pratiSThita aura lokapriya huaa| anumAnAvayava anumAna ke tIna upAdAna hai12deg, jinase vaha niSpanna hotA hai--1. sAdhana, 2. sAdhya aura 3. dhrmii| athavA 30 1. pakSa aura 2. hetu ye do usake aMga haiM, kyoMki sAdhyadharma viziSTa dharmoM ko pakSa kahA gayA hai, ata: pakSa ko kahane se dharma aura dharmI donoM kA grahaNa ho jAtA hai| sAdhana gamaka rUpa se upAdAna hai, sAdhya gamyarUpa se aura jaina-nyAya meM anumAna-vimarza : DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 61 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ..... iiiiiiiiiiiiiiiiiii dharmI sAdhyadharma ke AdhAra rUpa se, kyoMki kisI AdhAra-vizeSa meM sAdhya kI siddhi karanA anumAna kA prayojana hai| 2. saca yaha hai ki kevala dharma kI siddhi karanA anumAna kA dhyeya nahIM hai, kyoMki vaha vyApti-nizcayakAla meM hI avagata ho / jAtA hai aura na kevala dharmo kI siddhi anumAna ke lie apekSita hai, kyoMki vaha siddha rahatA hai / kintu 'parvata agnivAlA hai' isa prakAra parvata meM rahane vAlI agni kA jJAna karanA anumAna kA lakSya hai / ataH dharmI bhI sAdhyadharma ke AdhAra rUpa se anumAna kA aMga hai / isa taraha sAdhana, sAdhya aura dharmI ye tIna athavA pakSa aura hetu ye do svArthAnamAna tathA parArthAnumAna donoM ke aMga haiM / kucha anumAna aise bhI hote haiM jahA~ dharmI nahIM hotaa| jaise-somavAra se maMgala kA anumAna Adi / aise anumAnoM meM sAdhana aura sAdhya do hI aga haiM / uparyukta aMga svArthAnumAna aura jJAnAtmaka parArthAnumAna ke kahe gaye haiN| kintu vacanaprayoga dvArA prativAdiyoM yA pratipAdyoM ko abhidheya pratipatti karAnA jaba abhipreta hotA hai taba vaha vacanaprayoga parArthAnumAna-vAkya ke nAma se abhihita hotA hai aura usake niSpAdaka aMgoM ko avayava kahA gayA hai / parArthAnumAnavAkya ke kitane avayava hone cAhie, isa sambandha meM tAkikoM ke vibhinna mata haiN| nyAyasUtrakAra kA mata hai ki parArthAnumAnavAkya ke pAMca avayava haiM1. pratijJA, 2. hetu, 3. udAharaNa, 4. upanaya aura 5. nigmn| bhASyakAra132 ne sUtrakAra ke ukta mata kA na kevala samarthana hI kiyA hai, apitu apane kAla meM pracalita dazAvayava mAnyatA kA nirAsa bhI kiyA hai| ve dazAvayava haiMukta pA~ca tathA 6. jijJAsA, 7. saMzaya, 8. zakyaprApti, 6. prayojana aura 10. saMzayavyudAsa / yahA~ prazna hai ki ye daza avayava kinake dvArA mAne gaye haiM ? bhASyakAra ne unheM 'dazAvayavAneke nayAyikA vAkye saMcakSate'138 zabdoM dvArA "kinhIM naiyAyikoM' kI mAnyatA batalAI hai| para mUla prazna asamAdheya hI rahatA hai| hamArA anumAna hai ki bhASyakAra ko 'eke naiyAyikAH' pada se prAcIna sAMkhyavidvAna yuktidIpikAkAra abhipreta haiM, kyoMki yuktidIpikA134 meM ukta dazAvayavoM kA na kevala nirdeza hai kintu svamatarUpa meM unakA vizada evaM vistRta vyAkhyAna bhI hai / yuktidIpikAkAra una avayavoM ko batalAte hue pratipAdana karate haiM135 ki "jijJAsA, saMzaya, prayojana, zakyaprApti aura saMzayavyudAsa ye pA~ca avayava vyAkhyAMga haiM tathA pratijJA, hetu, dRSTAnta, upasaMhAra aura nigamana ye pAMca parapratipAdanAMga / tAtparya yaha hai ki abhidheya kA pratipAdana dUsare ke lie pratijJAdi dvArA hotA hai aura vyAkhyA jijJAsAdi dvArA / punarukti, vaiyarya Adi doSoM kA nirAsa karate hue yuktidIpikA meM kahA meM kahA gayA hai138 ki vijJAnasaba ke anugraha ke lie jijJAsAdi kA abhidhAna karate haiN| ataH vyutpAdya aneka taraha ke hote haiM-sandigdha, viparyasta aura avyutpanna / ataH ina sabhI ke lie santoM kA prayAsa hotA hai / dUsare, yadi vAdI prativAdI se prazna kare ki kyA jAnanA cAhate ho? to usake lie jijJAsAdi avayavoM kA vacana Avazyaka hai| kintu prazna na kare to usake lie ve nahIM bhI kahe jAeM / anta meM niSkarSa nikAlate hue yuktidIpikAkAra 137 kahate haiM ki isI se hamane jo vItAnamAna ke dazAvayava kahe ve sarvathA ucita haiN| AcArya 188 (IzvarakRSNa) unake prayoga ko nyAyasaMgata mAnate haiM / isase avagata hotA hai ki dazAvayava kI mAnyatA yuktidIpikAkAra kI rahI hai / yaha bhI sambhava hai ki IzvarakRSNa yA unase pUrva kisI sAMkhya vidvAn ne dazAvayavoM ko mAnA ho aura yuktidIpikAkAra ne usakA samarthana kiyA ho| jaina vidvAn bhadrabAhu139 ne bhI dazAvayavoM kA ullekha kiyA hai / kintu unake ve dazAvayava uparyukta dazAvayavoM se kucha bhinna haiN| prazastapAda40 ne pAMca avayava mAne haiN| para unake avayava-nAmoM aura nyAyasUtrakAra ke avayavanAmoM meM kucha antara hai / pratijJA ke sthAna meM to pratijJA nAma hI hai / kintu hetu ke lie apadeza, dRSTAnta ke lie nidarzana, upanaya ke | sthAna meM anusandhAna aura nigamana kI jagaha pratyAmnAya nAma diye haiM / yahA~ prazastapAda kI eka vizeSatA ullekhanIya hai| nyAyasUtrakAra ne jahA~ pratijJA kA lakSaNa 'sAdhyanirdezaH pratijJA' yaha kiyA hai vahAM prazastapAdane 'anumeyo zo'virodhI 2 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya teNerasdonal www.jainelibraram Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha pratijJA' yaha kahakara usameM 'avirodhI' pada ke dvArA pratyakSa-viruddha Adi pAMca viruddhasAdhyoM (sAdhyAbhAsoM) kA bhI nirAsa kiyA hai / nyAyapravezakAra149 ne bhI prazastapAda kA anusaraNa karate hue svakIya pakSalakSaNa meM 'avirodha' jaisA hI 'pratyakSAdyaviruddha' vizeSaNa kiyA hai aura usake dvArA pratyakSaviruddhAdi sAdhyAbhAsoM kA parihAra kiyA hai| nyAyapraveza143 aura mATharavRtti144 meM pakSa, hetu aura dRSTAnta ye tIna avayava svIkRta haiN| dharmakIrti145 ne ukta tIna avayavoM meM se pakSa ko nikAla diyA hai aura hetu tathA dRSTAnta ye do avayava mAne haiN| nyAyabindu aura pramANabArtika meM unhoMne kevala hetu ko hI anumAnAvayava mAnA hai146 / mImAMsaka vidvAn zAlikAnAtha ne prakaraNapaMcikA meM, nArAyaNa bhaTTa48 ne mAnameyodaya meM aura pArthasArathi149 ne nyAyaratnAkara meM pratijJA, hetu aura dRSTAnta ina tIna avayavoM ke prayoga ko pratipAdita kiyA hai| jaina tAkika samantabhadra kA saMketa tattvArthasUtrakAra ke abhiprAyAnusAra pakSa, hetu aura dRSTAnta ina tIna avayavoM ko mAnane kI ora pratIta hotA hai| unhoMne AptamImAMsA (kA06, 17, 18, 27 Adi) meM ukta tIna avayavoM se sAdhya-siddhi prastuta kI hai| siddhasena 160 ne bhI ukta tIna avayavoM kA pratipAdana kiyA hai| para akalaMka161 aura unake anuvartI vidyAnanda, mANikyanandi ,devasUri54, hemacandra15", dharmabhUSaNa , yazovijaya 57 Adi ne pakSa aura hetu ye do hI avayava svIkAra kiye haiM aura dRSTAntAdi anya avayavoM kA nirAsa kiyA hai| devasUri158 ne atyanta vyutpanna kI apekSA mAtra hetu ke prayoga ko bhI mAnya kiyA hai / para sAtha hI ve yaha bhI batalAte haiM ki bahulatA ke eka mAtra hetu kA prayoga na hone se use satra meM grathita nahIM kiyaa| smaraNa rahe ki jaina-nyAya meM ukta do avayavoM kA prayoga vyutpanna pratipAdya kI dRSTi se abhihita hai kintu avyutpanna pratipAdyoM kI apekSA se to dRSTAntAdi anya avayaboM kA bhI prayoga svIkRta hai159 | devasari180, hemacandra,181 aura yazovijaya182 ne bhadrabAhakathita pakSAdi pA~ca zuddhiyoM ke bhI vAkya meM samAveza kA kathana kiyA aura unake dazAvayavoM kA samarthana kiyA hai| anumAna-doSa anamAna-nirUpaNa ke sandarbha meM bhAratIya tAkikoM ne anamAna ke sambhava doSoM para bhI vicAra kiyA hai| yaha vicAra isalie Avazyaka rahA hai ki usase yaha jAnanA zakya hai ki prayukta anumAna sadoSa hai yA nirdoSa ? kyoMki jaba taka kisI doSa ke prAmANya yA aprAmANya kA nizcaya nahIM hotA taba taka vaha jJAna abhipreta artha kI siddhi yA asiddhi nahIM kara sktaa| isI se yaha kahA gayA hai163 ki pramANa se artha saMsiddhi hotI hai aura pramANAbhAsa se nahIM / aura yaha prakaTa hai ki prAmANya kA kAraNa guNa hai aura aprAmANya kA kAraNa doSa / ataeva anumAnaprAmANya ke hetu usakI nirdoSatA kA patA lagAnA bahuta Avazyaka hai| yahI kAraNa hai ki tarka-granthoM meM pramANa-nirUpaNa ke pariprekSya meM pramANA: bhAsa nirUpaNa bhI pAyA jAtA hai| nyAyasatra164 meM pramANaparIkSA prakaraNa meM anumAna kI parIkSA karate hue usameM doSAMza kA aura usakA nirAsa kiyA gayA hai / vAtsyAyana186 ne ananumAna (anumAnAbhAsa) ko anumAna samajhane kI carcA dvArA spaSTa batalAyA hai ki dUSitAnumAna bhI sambhava hai / aba dekhanA hai ki anumAna meM kyA doSa ho sakate haiM aura ve kitane prakAra ke sambhava haiM ? spaSTa hai ki anumAna kA gaThana mukhyatayA do aMgoM para nirbhara hai-1 sAdhana aura 2 sAdhya (pkss)| ataeva doSa bhI sAdhanagata aura sAdhyagata do hI prakAra ke ho sakate haiM aura unheM kramazaH sAdhanAbhAsa tathA sAdhyAbhAsa (pakSAbhAsa) nAma diyA jA sakatA hai / sAdhana anumAna-prAsAda kA vaha pradhAna evaM mahatvapUrNa stambha hai jisa para usakA bhavya bhavana nirmita hotA hai| yadi pradhAna stambha nirbala ho to prAsAda kisI bhI kSaNa kSatigrasta evaM dharAzAyI ho sakatA hai / sambhavataH isI se gautama166 ne sAdhyagata doSoM kA vicAra na kara mAtra sAdhanagata doSoM kA vicAra kiyA aura unheM avayavoM kI taraha solaha padArthoM ke antargata svatantra padArtha (hetvAbhAsa) kA sthAna pradAna kiyA hai / isase gautama kI dRSTi meM unakI anumAna meM pramukha jaina-nyAya meM anumAna-vimarza : DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 63 17 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha) pratibandhakatA prakaTa hotI hai| unhoMne167 una sAdhanagata doSoM ko, jinheM hetvAbhAsa ke nAma se ullikhita kiyA gayA hai, pA~ca batalAyA hai| ve haiM-1. savyabhicAra, 2. viruddha, 3. prakaraNasama, 4. sAdhyasama aura 5. kAlAtIta / hetvAbhAsoM kI pAMca saMkhyA sambhavataH hetu ke pA~ca rUpoM ke abhAva para AdhArita jAna par3atI hai / yadyapi hetu ke pA~ca rUpoM kA nirdeza nyAyasUtra meM upalabdha nahIM hai / para usake vyAkhyAkAra udyotakara prabhRti ne unakA ullekha kiyA hai / udyona kara168 ne hetu kA prayojaka samasta rUpa sampatti ko aura hetvAbhAsa kA prayojaka asamatarUpasammati ko balA kara una rUpoM kA saMketa kiyA hai / vAcaspani169 ne unakI spaSTa parigaNanA bhI kara dI hai| ve nAca rUpa -dharma:, sAkSasatva, vipakSAsatva, abAdhinaviSayava aura asa-patipakSata / inake abhAva se hemAmA pA~va hI sambhava haiM / jayanta bhaTTa170 ne to spaSTa likhA hai ki eka-eka rUpa ke abhAva meM pAMca hetvAmAsa ho| haiN| nyAyasUtra kAra ne eka-eka pRthak sUtra dvArA unakA nirUpaNa kiyA hai| vAtsyAyana171 ne hetvAbhAsa kA svarUpa dete hae likhA hai ki no he nakSaNa (pavarUpa) rahita hai parantu katipaya rUpoM ke rahane ke kAraNa hetu-sAdRzya se hetu kI taraha AbhAsita hote haiM unheM ahetu arthAt hetvAbhAsa kahA gayA hai| sarvadeva72 ne bhI hetvAbhAsa kA yahI lakSaNa diyA hai| kaNAda 73 ne aprasiddha, viruddha aura sandigdha ye tIna hetvAbhAsa pratipAdita kiye haiN| unake bhASyakAra prazasta pAda174 ne unakA samarthana kiyA hai / vizeSa yaha ki unhoMne175 kAzyapa kI do kArikAeM uddhata karake pahalI dvArA hetu ko trirUpa aura dUsarI dvArA una tIna rUpoM ke abhAva se niSpanna hone vAle ukta viruddha, asiddha aura sandigdha tIna hetvAbhAsoM ko batAyA hai| prazastapAda 76 kA eka vaiziSTya aura ullekhya hai| unhoMne nidarzana ke nirUpaNa-sandarbha meM bAraha nidarzanAbhAsoM kA bhI pratipAdana kiyA hai, jabaki nyAyasUtra aura nyAyabhASya meM unakA koI nirdeza prApta nahIM hai| pAMca pratijJAbhAsoM (prakSAbhAsoM) kA bhI kathana prazastapAda17 ne kiyA hai, jo bilakula nayA hai| sambhava hai, nyAyasUtra meM hetvAbhAsoM ke antargata jisa kAlAtIta (bAdhitaviSaya-kAlAtyayApadiSTa) kA nirdeza hai usake dvArA ina pratijJAbhAsoM kA saMgraha nyAyasUtrakAra ko abhISTa ho / sarvadeva178 ne chaha hetvAbhAsa batAye haiN| upAyahRdaya179 meM ATha hetvAbhAsoM kA nirUpaNa hai| inameM cAra (kAlAtIta, prakaraNasama, savyabhicAra aura viruddha) hetvAbhAsa nyAyasUtra jaise hI haiM tathA zeSa cAra (vAkchala, sAmAnyachala, saMzayasama aura varNyasama) naye haiN| inake atirikta isameM anya doSoM kA pratipAdana nahIM hai| para nyAyapraveza180 meM pakSAbhAsa, hetvAbhAsa aura dRSTAntAbhAsa ina tIna prakAra ke anumAna-doSoM kA kathana hai / pakSAbhAsa ke nau31, hetvAbhAsa ke tIna182, aura dRSTAntAbhAsa ke daza183 bhedoM kA sodAharaNa nirUpaNa hai| vizeSa yaha ki anekAntika hetvAbhAsa ke chaha bhedoM meM eka viruddhAvyabhicArI184 kA bhI kathana upalabdha hotA hai, jo tAkikoM dvArA adhika cacita evaM samAlocita huA hai| nyAyapravezakAra186 ne daza dRSTAntAbhAsoM ke antargata ubhayAsiddha dRSTAntAbhAsa ko dvividha varNita kiyA hai aura jisase prazastapAda jaisI hI unake dRSTAntAbhAsoM kI saMkhyA dvAdaza ho jAtI hai| para prazastapAdokta dvividha AzrayAsiddha unheM abhISTa nahIM hai| kumArila186 aura unake vyAkhyAkAra pArthasArathi187 ne mImAMsaka dRSTi se chaha pratijJAbhAsoM, tIna hetvAbhAsoM aura dRSTAntadoSoM kA pratipAdana kiyA hai| pratijJAbhAsoM meM pratyakSavirodha, anumAnavirodha aura zabdavirodha ye tIna prAyaH prazastapAda tathA nyAyapravezakAra kI taraha hI haiM / hA~, zabdavirodha ke pratijJAtavirodha, lokaprasiddhivirodha aura pUrvasaMjalpavirodha ye tIna bheda kiye haiN| tathA arthApattivirodha, upamAnavirodha aura abhAvavirodha ye tIna bheda sarvathA naye haiM, jo unake matAnurUpa haiN| vizeSa188 yaha ki ina virodhoM ko dharma, dharmI aura ubhaya ke sAmAnya tathA vizeSa svarUpagata batalAyA gayA hai / trividha hetvAbhAsoM ke avAntara bhedoM kA bhI padarzana kiyA hai aura nyAyapraveza kI bhAMti kumArila189 ne bhI mAnA hai| sAMkhyadarzana meM yuktidIpikA Adi meM to anumAnadoSoM kA pratipAdana nahIM miltaa| kintu mAThara100 ne asiddhAdi caudaha hetvAbhAsoM tathA sAdhyavikalAdi daza sAdharmya-vaidharmya nidarzanAbhAsoM kA nirUpaNa kiyA hai| nidarza 64 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.janenoST Caational Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha nAbhAsoM kA pratipAdana unhoMne prazastapAda ke anusAra kiyA hai / antara itanA hI hai ki mAThara ne prazastapAda ke bAraha nidarzanAbhAsoM meM daza ko svIkAra kiyA hai aura AzrayAsiddha nAmaka do sAdharmya - vaidharmya nidarzanAbhAsoM ko chor3a diyA hai| pakSAbhAsa bhI unhoMne nau nirdiSTa kiye haiM / jaina paramparA ke upalabdha nyAyapranthoM meM sarvaprathama nyAyAvatAra meM anupAna donoM kA spaSTa kathana prApta hotA hai / isameM pakSAdi tIna ke vacana ko parArthAnumAna kahakara usake doSa bhI tIna prakAra ke batalAye haiM- 1. pakSAbhAsa, 2. hetvAbhAsa aura 3. dRSTAntAmAsa / pakSAbhAsa ke siddha aura bAdhita ye do 192 bheda dikhAkara bAdhita ke pratyakSabAdhita, anumAnabAdhita, lokabAdhita aura svavacanabAdhita - ye cAra 193 bheda ginAye haiM | asiddha, viruddha aura anaikAntika tIna 194 hetvAbhAsoM tathA chaha sAdharmya aura chaha 195 vaidharmya kula bAraha dRSTAntAbhAsoM kA bhI kathana kiyA hai / dhyAtavya hai ki sAdhyavikala, sAdhanavikala aura ubharyAvikala ye tIna sAdharmyadRSTAntAbhAsa tathA sAdhyAvyAvRtta, sAdhanAvyAvRtta aura ubhayAvyAvRtta ye tIna vaidharmya dRSTAntAbhAsa to prazastapAdabhASya aura nyAyapraveza jaise hI haiM kintu sandigdhasAdhya, sandigdhasAdhana aura sandigdhobhaya ye tIna sAdharmya dRSTAnnAbhAsa tathA sandigdhasAdhyavyAvRtti, sandigdhasAdhanavyAvRtti aura sandigdhobhayavyAvRtti ye tIna vaidhamrmyadRSTAntAbhAsa na prazastapAdabhASya meM haiM 196 aura na nyAyapraveza 197 meM / prazastapAdabhASya meM AzrayAsiddha, ananugata aura viparItAnugata ye tIna sAdharmya tathA AzrayAsiddha, avyAvRtta aura binarItavyAvRtta ye tIna vaidhabhyaM nidarzanAbhAsa haiM / aura nyAyapraveza meM ananvaya tathA viparItAnvaya ye do sAdharmya aura avyatireka tathA viparItavyatireka ye do vaidharmya dRSTAntAbhAsa upalabdha haiM / para hA~, dharmakIrti ke nyAyabindu 108 meM unakA pratipAdana milatA hai / dharmakIrti ne sandigdhasAdhyAdi ukta tIna sAdharmya - dRSTAntAbhAsoM aura sandigdhavyatirekAdi tIna vaidharmyadRSTAntAbhAsoM kA spaSTa nirUpaNa kiyA hai / isake atirikta dharmakIrti ne nyAyapravezagata ananvaya, viparItAnvaya, avyatireka aura viparItavyatireka ina cAra sAdharmya vaidharmya dRSTAntAbhAsoM ko apanAte hue apradarzitAnvaya aura apradarzitavyatireka ina do naye dRSTAntAbhAsoM at aura sammilita karake nava-nava sAdharmya - vaidharmya dRSTAntAbhAsa pratipAdita kiye haiM / akalaMka 199 ne pakSAbhAsa ke ukta siddha aura bAdhita do bhedoM ke atirikta aniSTa nAmaka tIsarA pakSAbhAsa bhI varNita kiyA hai / jaba sAdhya zakya ( abAdhita), abhipreta (iSTa) aura asiddha hotA hai to usake doSa bhI bAdhita, aft aura siddha ye tIna kahe jaaeNge| hetvAbhAsoM ke sambandha meM unakA mata hai ki jaina- nyAya meM hetu na trirUpa hai aura na pA~ca rUpa; kintu ekamAtra anyathAnupapannatva (avinAbhAva ) rUpa hai / ata: usake abhAva meM hetvAbhAsa eka hI hai aura vaha hai akiMcitkara / asiddha, viruddha aura anaikAntika ye usI kA vistAra haiM / dRSTAnta ke viSaya meM unakI mAnyatA hai ki vaha sarvatra Avazyaka nahIM hai| jahA~ vaha Avazyaka hai vahA~ usakA aura sAdhyavikalAdi doSoM kA kathana kiyA jAnA yogya hai / mANikyanandi200, devasUri 201, hemacandra 202 Adi jaina tArkikoM ne prAyaH siddhasena aura akalaMka kA hI anusaraNa kiyA hai / isa prakAra bhAratIya tarkagranthoM ke sAtha jaina tarkagranthoM meM bhI anumAnasvarUpa, anumAnabhedoM anumAnAMgoM, anumAnAvayavoM aura anumAnadoSoM para paryApta cintana upalabdha hai / sandarbha evaM sandarbha - sthala 1. heduvAdo NayavAdI pavaravAdI maggavAdo sudavAdo :- bhUtabali - puSpadanta, SaTkhaNDA0 5/5/51, zolApura saMskaraNa 1965 2. dRSTAgamabhyAmaviruddhamarthaprarUpaNaM yuktyanuzAsanaM te / --samantabhadra, yuktyanuzA 0 kA 0 48, vIra sevAmandira, dillI / jaina - nyAya meM anumAna - vimarza : DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 65 www.jair Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHimAmAma sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 3. athavA heU ca uvihe patte taM jahA-paccakkhe anumAne uvame Agame / athavA heU caumvihe pannatte taM jahA-asthi taM atyi so heU, asthi taM Natthi so heU, Natthi taM atthi so heU, Natthi ta Natthi so heU / -sthAnAMga sa0, pR0 309-310 4. hinoti paricchinnarthamiti hetuH / 5. dharmabhUSaNa, nyAyadI0, pR0 95-99 6. mANikyanandi, parIkSAmukha 3/57-58 7. tulanA kIjie (1) parvato yamagnimAn dhUmatvAnyathAnupapatteH-dharmabhUSaNa, nyAyadI0, pR0 95 / (2) yathA'smin prANini vyAdhivizeSo'sti nirAmayaceSTAnupalabdheH / (3) nAstyatra zItasparza auSaNyAt / (4) nAstyatra dhUmo nAgneH / -mANikyanandi, parIkSAmukha 3/87,76, 82 8. goyamA No tiNaThe smtthe| se ki taM pamANaM? pamANe cauvihe paNNatte / taM jahA-paccakkhe aNamANe ovamme jahA aNuogaddAre tahA yavvaM pamANaM / -bhagavatI0 5,3,191-92 9-10-11. aNumANe tivihe paNNatte / taM jahA--(1) puvvavaM, (2) sesava, (3) diTThasAhammavaM / se ki puvvavaM? putvavaM mAyA puttaM jahA naTuM juvANaM puNarAgayaM / kAI paccabhijANejjA pUvaliMgeNa kennii| taM jahA-khettaNa vA, vaNNeNa vA, laMchaNeNa vA, maseNa vA, tilaeNa vaa| se taM putvavaM / se ki ta sesavaM? sesavaM paMcavihaM paNNattaM / taM jahA--(1) kajjeNaM, (2) kAraNeNaM, (3) guNeNaM, (4) avayaveNaM, (5) AsaeNaM / -muni zrI kanhaiyAlAla, anuyogadvAra sUtra, mUlasuttANi, pR0 539 12. kajjeNaM-saMkhaM saheNaM, bheri tADieNaM, vasabhaM DhakkieNaM, moraM kiMkAieNaM, hayaM hesieNaM, gayaM gulagulAieNaM, rahaM ghaNaghaNAieNaM, se taM kajjeNaM / -anuyoga0 upakramAdhikAra, pramANadvAra, pR0 539 / 13. kAraNeNaM-taMtavo paDassa kAraNaM Na paDo taMtukAraNaM, vIraNA kaDassa kAraNaM Na kaDo vIraNAkAraNaM, mippiMDo ghaDassa __ kAraNaM Na ghaDo mippiMDakAraNaM, se taM kAraNeNaM / -vahI, pR0 540 14. guNeNaM-suvaNNaM nikaseNaM, puppha gaMdheNaM, lavaNaM raseNaM, mairaM AsAyaeNaM, vasthaM phAseNaM, se taM guNeNaM / -vahI, pR0 540 15. avayaveNaM-mahisa siMgeNaM, kukkuDaM sihAeNaM, hatthiM visAseNaM, varAiM dADhAeNaM, moraM piccheNaM, AsaM khureNaM, vagdhaM naheNaM. cari bAlaggeNaM. vANaraM laMgUleNaM, duppayaM maNussAdi, cauppayaM gavayAdi, bahapayaM gomi Adi. sIkesara vasahaM kaheNaM, mahilaM valayabAhAe, gAhA-pariara-baMdheNa bhaDaM jANijjA, mahiliyaM nivasaNaM, sittheNa doNapAgaM kavi ca ekkAe gAhAe, se taM avayaveNaM / -vahI, pR0 540 | 16. AsaeNaM-aggiM dhameNaM, salilaM balAgeNaM, vuTThi abbhavikAreNaM, kulaputtaM sIlasamAyAreNaM / se taM AsaeNaM / se taM sesavaM / -vahI, pR0 540-41 17. se ki taM disAhammavaM? diTThasAhammavaM duvihaM paNNattaM / ta jahA-sAmagnadiLaMca visesadiTaThaM ca / -vahI, pR0 541-42 18. tassa samAsao tivihaM gahaNaM bhvii| taM jahA-(1) atItakAlagahaNaM, (2) paDuppaNNaMkAlagahaNaM, (3) aNAgayakAlagahaNaM / -vahI, pR0 541-42 19. akSapAda, nyAyasU0, 1/1/5 20. upAyahRdaya, pR. 13 21. IzvarakRSNa, sAM0 kA.5,6 22. ta0 sU. 10/5,6,7 23. AptamImAMsA 5, 17, 18 tathA yuktyanu0 53 24. sa.si. 10/5,6,7 ST -1.. . ....... HIBI.. 66 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha PREM 25. nyAyava0 13, 14, 17, 18, 19 __26. dazava0ni0 gA0, 49-137 27. prayogaparipATI tu pratipAdyAnurodhataH |-pr0 parI0 pR0 45 meM uddhata kumAranandi kA vAkya / 28. zrI dalasukhabhAI mAlavaNiyA, Agama yuga kA jaina darzana, pramANa khaNDa, pR0 157 29. manizrutAvadhimanaHparyayakevalAni jJAnam / tatpramANe / AdyaM parokSam / pratyakSamanyat / -tatvA0 sU0, 1/9, 10, 11, 12 30. matiH smRtiH saMjJA cintAbhinibodha ityanantaram / -vahI, 1/13 31. gRddhapiccha, ta0 sU0, 1/13 32. anumAnamapi dvividhaM gauNa mukhyavikalpAt / tatra gauNamanumAnaM trividhaM smaraNaM pratyabhijJA tarkazceti / -vAdirAja, pra0ni0 pR. 33, mANikacandra granthamAlA, bmbii| 33. akalaMkadeva, ta0 vA0, 1/20, pR. 78, bhAratIya jJAnapITha, kaashii| 34. atha tatpUrvakaM trividhamanumAnam / -nyAyasU. 1/1/5 35. athavA pUrvavaditi-yatra yathApUrvaM pratyAbhUtayoranyataradarzanenAnyatarasyApratyakSasyAnumAnam / yathA dhUmenAgniriti / -nyAyabhA0 1/1/5, pR0 22 36. yathA dhUmena pratyakSeNApratyakSasya bahna grahaNamanumAnam |-vhii, 1/1/47, pRSTha 110 37. vahI, 1/1/1, pRSTha 7 38. vahI, 1/1/1, pRSTha 7 39. sAdhyAvinAbhAvitvena nizcito hetuH |-maannikynndi, parIkSAmukha 3/15 40. vyApyasya jJAnena vyApakasya nizcayaH, yathA vahnidhUmasya vyApaka iti dhUmastasya vyApta ityevaM tayorbhUyaH sahacAra pAkasthAnAdau dRSTvA pazcAtparvatAdI uddha yamAna zikhaya dhUmasya darzane tatra vahnirastIti nizcIyate / -vAcaspatyam, anumAna zabda, prathama jilda, pRSTha 181, caukhambA, vArANasI san 1962 I0 41. anumAnasya dve aMge vyApti pakSadharmatA ca / -kezavamizra, tarkabhASA, anu0 nirU0 pRSTha 88-89 42. vyApyasya parvatAdivRttitvaM pkssdhrmtaa|-annmbhtttt, tarkasaM0 anu0 vi0 pRSTha 57 43. yatra yatra dhUmastatra tatrAgniriti sAhacarya niyamo vyAptiH / --tarka saM0, pRSTha 54 ; tathA ke zavamizra, tarkabhA0, pRSTha 72 44. pakSadharmatvahIno pi gamakaH kRttikodayaH / antavyApterataH saiva gamakatva prsaadhno|| -~-vAdIbhasiMha, syA0 si0 4/83/84 45. sAdhya nirdezaH pratijJA / --akSapAda, nyAyasU0 1/1/33 46. prajJApanIyena dharmeNa dharmiNo viziSTasya parigrahavacanaM pratijJA sAdhya nirdezaH anityaH zabda iti / -vAtsyAyana, nyAyabhA0, 1/1/33 tathA 1/1/34 47. anameyo zo virodhI pratijJA / pratipipAdayiSitadharmaviziSTasya dharmiNopadeza-viSayamApAdayitumaddezamAtra prtijnyaa| -prazastapAda, vaizi0 bhASya pRSTha 114 48. yadanameyena sambaddha prasiddha ca tadanvite / tadabhAve ca nAstyeva talliMgamanamApakam |-vhii, pRSTha 100 49. pra. bhA0, pRSTha 100 50. pakSaH prasiddho dharmo........1 hetustrirUpaH / ki punastrarUpyam ? pakSadharmatva sapakSe satvaM vipakSe svAsatvamiti / tadyathA / anityaH zabda iti pakSavacanam / kRtakatvAditi pakSadharmavacanam / yatkRtakaM tadanityaM dRSTaM yathA ghaTAdiriti sapakSAnagamavacanam / yannityaM tadakRtakaM dRSTaM yathAkAzamiti vyatirekavacanam / -zakarasvAmI, nyAya pra0, pRSTha 1-2 .: jaina-nyAya meM anumAna-vimarza : DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 67 www.jain Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha InIn ........ . . . . . . . . . . . . ::HHHHHHHHHH . . . . . . . . . . . . . . . . . 51. udyotakara, nyAyavA0, 1/1/35, pRSTha 129-131 52. vAcaspati, nyAyavA0 tA0 TI0, 1/15, pRSTha 171 53. udayana, kiraNA0, pR0 290, 294 54. ta0 ci0 jAgadI0 TI0, pR0 13, 71 55. kezava mizra tarkabhA0 ana0 nirU0, pR0 88-8956-57. dharmakIrti, nyAya vi0, dvi0 pari0 pra0 22 58. arcaTa, hetuvi0 TI0, pR0 24 59. nyAyavi0 2/176 60. siddhasena, nyAyava0 kA0 20 61. nyAyavi0 2/221 62. pramANa parIkSA, pR0 49 63. vAdIbhasiMha, syA0si0, 4/87 64. akalaMka, laghIya0 1/3/14 65. nyAyamU0 1/1/5%; 34, 35 66. nyAyabhA0 1/1/5, 34, 35 67. liMga-li gino sambAghadarzana liMgadarzanaM cAbhisambadhyate / liMgaliMgi noH sambaddhayordarzanenaM liNgsmRtirbhismbdhyte| -nyAyabhA0 1/1/5 68. udAharaNasAdhamryAta sAdhya-sAdhanaM hetuH / tathA vaidhAt / -nyAyasU0 1/1/34, 35 69. (ka) avinAbhAvena pratipAdayatIti cet / athApI daMgyAt avinAbhAvogni-dhUmayorato dhUmadarzanAyagni pratipadyata iti / tanna / vikalpAnupapatteH / agni dhUma yogavinAbhAva iti korthaH ? kiM kAryakAraNabhAvaH utaikArthasamavAyaH tatsambandhamAtra vaa| -udyotakara, nyAyavA01/1/5, pR0 50 caukhambhA, kAzI, 1916 I0 (kha) athottarabhavadhAraNamavagamyate tasya vyAptirarthaH tathApyuneSamavadhAritaM vyAptyA na dharmo, yata eva karaNaM tatonyatrAvadhAraNamiti / sambhavavyApyA cAnameyaM niyt-| -vahI, 1/1/5, pR0 55-56 70. (ka) sAmAnyatodRSTaM nAma akAryAkAraNIbhUtena yatrAvinAbhAvinA vizeSaNena vizeSyamANo dharmo gamyate hat sAmAnyatodRSTaM yathA balAkayA salilAnumAnam / -nyAyavA0 1/1/5, pR0 47 (kha) prasiddhamiti pakSe vyApakaM, saditi sajAtIye sti, asandigdhamiti sjaatiiyaavinaabhaavi| -vahIM, 1/1/15, pR0 49 71. yadyapyavinAbhAvaH pacasu caturSA rUpeSu liMgasya samApyate ityAvinAbhAvenaiva sarvANi liMgarUpANi saMgRhyanne, tathApoha prasiddhasacchabdAbhyAM dvayoHsaMgRhe gAvalIbardanyAyena tatparityajya vipakSavyatirekAsatpratipakSatvAbAdhita viSayatvAni saMgRhNAti / -nyAyavA0 tA0 TI0, 1/1/5, pR. 178 72. eteSu paMcalakSaNeSu avinAbhAvaH smaapyte| -nyAyakalikA, pR0 2 73. avinAbhAvo vyAptiniyamaH pratibandhaH sAdhyAvinAbhAvitvamityarthaH / -nyAyakalikA, pR0 2 74. tasmAdyo vA sa vA stu, sambandhaH, kevalaM yasyAsau svAbhAviko niyataH sa eva gamako gamyazcetaraH sambandhoti yujyate / tathA hi dhUmAdInAM vaha nyAdi-sambandhaH svAbhAvikaH, na tu vaha nyAdInAM dhuumaadibhiH| tasmAdupAdhi prayatnenAnviSyanto nupalabhamAnA nAstItyavagamya svAbhAvikatvaM sambandhasya nizcinumaH / -nyAyA0 tA0TI0 1/1/5, pR0 165 75. kiraNA0 pR0 290, 294, 295-302 76. tarkabhA0pa0 72,78, 82, 83, 88 77. sarkasaM0 10 52-57 78. si0 mu0 kA0, 68, pR0 51-55 79. inake granthoddharaNa vistArabhaya se yahAM aprastuta haiN| 80. ta0 ci0, anu0 khaNDa, pR0 13 81. vahI, pa0 77-82, 86-89, 171-208, 209-432 82. vahI anu0 kha0, pR0 623-631 83-84. pra0 bhA0 pR0 103 tathA 100 85. vahI, DhuNDirAja zAstrI, Tippa0, pR0 103 86. pra0 bhA0 Tippa0, pR0 103 87. kiraNA0, pR0 297 88. mI0 zloka anu0 khaM0 zloka 4,12,43 tathA 161 89. nyA0 pra0 pR0 4-5 90. pramANa vA0 1/3, 1/32 tathA nyAyavi0 pR0 30,93 ; hetu vi0 pR0 54 68 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya bhA Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ... H HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH 91. nyAya vi0 TI0, pR0 30 ___92. hetuvi0 TI0, pR0 7-8, 10-11 Adi 93. zrI jugala kizora mukhtAra, svAmI samantabhadra, pR0 196 94. astitva pratiSedhyenAvinAbhAvyekarmiNi / nAstitvaM pratiSedhyenAvinAbhAdhyakarmiNi ||-AptamI0 kA0 17-18 95. dharmaghAvinAbhAvaH siddha ytynyonyviikssyaa| vahI, kA0 75 96. sa0 si0 5/18, 10/4 97. nyAyAva0 13, 18, 20, 22 98. tatvasaM0 pR0 406 para uddhRta 'anyathAnupapannatve' Adi kA0 / 99. pra0pa0 pR0 49 meM uddhRta 'anyathAnupapatyekalakSaNa' Adi kAri0 10 2/197, 323, 327, 329 101. parI0 mu0 3/11, 15, 16, 94, 95, 96 102. sAdhana prakRtAbhAvenupapanna |-nyaayvi0 2/69, tathA pramANa sa0 21 103. arthApattirapi dRSTaH zruto vAau~ 'nyathA nopapadyate ityarthakalpanA / - zAbarabhA0 1/1/5, bRhatI, pR0 110 104. keyamanyathAnupapattirnAma ?- na hi anyathAnupapattiH pratyakSasamadhigamyA |-bhtii pR0 110-111 105. tatvasaM0 pR0 405-408 . 100. vaize0 sU0 9/2/1 107. nyAyasU0 1/1/5 108. upAyahRdaya pR0 13 109. carakasUtrasthAna 11/21, 22 110. sAM0 kA0 kA05 111. muni kanhaiyAlAla, anuyo0 sU0 pR0 539 112. sAM0 kA0 kA0 6 113. mAThara vR0 kA0 5 114. yuktidI0 kA0 5, pR0 43-44 / 115. praza0 bhA0 pR0 104, 106, 113 116. zAbara bhA0 1/1/5, pR. 36 117. sAM0 ta0 ko0, kA0 5, 10 30-32 118. nyAyavA0 1/1/5, pR0 57 119. nyAyavA0 tA0 TI0, 1/1/5, pR0 165 120. nyAya ku0 ca0 3/14, pR0 462 121. nyAyavA0 1/1/5, pR0 46 122. nyAyama0 e0 130, 131 123. tarkabhA0 pR0 79 124. pramANasamu0 2/1 125. nyAya vi0 pR0 21, dvi0 pari0 126. siddhasena nyAyAva0 kA0 10 / akalaMka si0 vi0 6/2, pR0 373 | vidyAnanda, pra0pa0 pR.58 1 mANikyanandi, parI. mu. 3/52, 53 / devasUri, pra. na. ta. 3/9, 10 / hemacandra, pramANamI. 1/2/8, pR. 39 Adi / 127. akalaMka, nyAyavini0 341, 342 / syAdvadara. pa. 527 Adi / 128. praza. bhA. pa. 104 129. dharmabhUSaNa, nyAyadI. tR. prakAza, pR 72 130. vahI, pR. 72-73 131. nyAya sa. 1/1/32 132-133. nyAyabhA. 1/1/32, pR. 47 134-135. tasya punaravayavA:-jijJAsA-saMzaya-prayojana-zakyaprApti-saMzayavyudAsa-lakSaNAzca vyAkhyAMgam, pratijJA-hetu- - dRSTAntopasaMhAra-nigamanAni para-pratipAdanAMgamiti / ---yuktidI. kA. 6, pR. 47. 136. avadhUmaH-na, uktatvAt / uktametata purastAt vyAkhyAMgaM jijJAsAdayaH / sarvasya cAnugrahaH kartavya ityevamathaM ca zAstravyAkhyAnaM vipazcibhiH pratyAyyate, na svArtha sasvadvajJabuddha yarthaM vaa| -vahI, kA. 6, pR. 49 137. 'tasmAt sUktaM dazAvayavo vItaH / tasya purastAt prayogaM nyAyyamAcAryA mnynte|' -yu. dI. kA. 6, pR. 51 'avayavA: pujijJAsAdayaH pratijJAdayazca / tatra jijJAsAdayo vyAkhyAMgam, pratijJAdayaH parapratyAyanAMgam / tAnuttaratra vakSyAmaH / -vahI, kA. 1 kI bhUmikA pR. 3 ::: : : : ::: .:::::::::: ... jaina-nyAya meM anumAna-vimarza : DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 66 . . . .. HIRIDIUM www. Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha 138. yuktidIpikAkAra ne isI bAta ko AcArya (IzvarakRSNa) kI kArikAoM-1, 15, 16, 35 ora 57 ke pratIkoM dvArA samarthita kiyA hai / -yu. dI. kA. 1 kI bhUmikA pa. 3 139. dazava ni. gA. 49-137 / 140. avayavAH punaH prtijnyaapdeshnidrshnaanusndhaanprtyaamnaayaaH| -praza. bhA. pR. 114 141. vahI, pR. 114, 115 142. nyAya pra. pR. 1 143. vahI, pR. 1, 2 144. mAThara vR. kA. 5 145. vAdanyA. pu. 61 / pramANa vA. 1/128 / nyAyavi. pu. 91 146. pramANa vA. 1/128 | nyAyavi. pR.91 _147. pra. paM. pR. 220 148. mA. me. pR. 64 149. nyAyaralA. pu. 361 (mI. zloka anu. pari. zloka 553) 150. nyAya va. 13-19 151. nyA. vi. kA. 381 152. patraparI. pR. 18 153. parIkSAmu. 3/37 154. pra. na. ta. 3/28, 23 155. pra. mI. 2/1/9 156. nyAya. dI. pu. 76 157. jainata. pR. 16 158. pra. na. ta. 3/23, pR. 548 159. parI. mu. 3/46 / pra. na. ta. 3/42 / pra. mI. 2/1/10 160. pra. na. ta. 3/42, pR. 565 161. pra. mI. 2/1/10, pR. 52 162. janata. bhA. pR. 16 163. prmaannaadrthsNsiddhistvaabhaasaadvipryyH|-maannikynndi parI. ma. maMgalazlo. 1 164. nyAyasU. 2/1/38,39 _165. nyAyabhA. 2/1/39 166. nyAyasU. 1/2/4-9 167. savyabhicAra viruddhaprakaraNasamasAdhyasamakAlAtItA hetvAbhAsAH |-nyaaysuu. 1/2/4 168. samastalakSaNopapattirasamastalakSaNopapattizca |-nyaayvaa. 1/2/4, pR. 163 169. nyAya vA. tA. TI. 1/2/4, pR. 330 170. hetoH paMcalakSaNAni pakSadharmatvavAdIni uktAni / teSAmekaikApAye paMca hetvAbhAsA bhavanti asiddha-viruddha-anekAntika kAlAtyayApadiSTa-prakaraNasamAH / -nyAyakalikA, pR. 14; nyAya paM. pR. 101 171. hetulakSaNAbhAvAdahetavo hetusAmAnyAddha tuvadAbhAsamAnAH |-nyaaybhaa. 1/2/4 kI utthAnikA pR. 63 172. pramANamaM. .9 173. vai. sU. 3/1/15 174. praza. bhA. pa. 101-102 175. praza. bhA. pR. 100 176. pra. bhA., pa. 122-23 177. vahI, pR. 115 178. pramANama. pR. 9 179. u. hu., pR. 14 180. eSAM pakSahetudRSTAntAbhAsAnAM vacanAni sAdhanAbhAsam |-nyaa. pra. pU. 2-7 181-82-83. vahI, 2, 3-7 70 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibr Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 184. vahI, pR. 4 185. nyAyapra. pR.7 . 186. mI. zloka anu. zloka 58-69, 108 187. nyAya ratnA. mI. zloka. anu. 58-69, 108 188. mI. zlo. anu. pari. zloka 70 tathA vyAkhyA 189. vahI, anu. pari. zloka 92 tathA vyAkhyA 190. mAThara va. kA. 5 191. nyAyava. kA. 13, 21-25 192-93. nyAyAva., kA 21 194. vahI, kA. 22-23 195. vahI, kA. 24-25 196. praza. bhA. pR. 123 197. nyAyapra. pR. 5-7 198. nyA. vi. tR. pari. pR. 94-102 199. nyAyavini. kA. 172,299,365,366,370,381 200. parIkSAmukha 6/12-50 201. pramANana. 6/38-82 202. pramANamI. 1/2/14, 2/1/16-27 fiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiimamamamamamamama 606606600000560666 00000000000000000000000000000 puSpa-cintana-kalikA . eka bAra patte ne vRkSa se kahA-maiM kitane samaya se tumhAre se baMdhA rahA huuN| maiM aba isa parataMtra jIvana kA anubhava karate-karate Uba gayA huuN| kahA bhI hai 'sarvam paravazaM dukhaM, sarvam svavazam sukhN'| aba maiM sarvataMtra svataMtra hokara vizva kA Ananda luuluuNgaa| vRkSa ne kahA-vatsa! tumhArI zobhA aura jIvana parataMtratA para hI AdhRta hai / tuma dekhate ho ki merA bhAI-phala vRkSa se mukta hokara mUlyavAna * ho gayA hai| dukAnadAra use Topale meM pattoM kI gaddI bichAkara sajAtA hai vaise maiM bhI Adara prApta karUMgA para tumhArI yaha kamanIya kalpanA mithyA hai| * tuma apanA sthAna chor3oge to kUr3e-karkaTa kI taraha pheMke jaaoge| binA . * yogyatA ke eka dUsare kI dekhA-dekhI karanA hitAvaha nahIM hai| 00000000000000000000000000000 HHHHHHHHHHHHimAmA jana-nyAya meM anumAna-vimarza : DaoN0 darabArIlAla koThiyA | 71 .... Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha AcArya ji na se na kA dArzanika dRSTi ko Na - DA. udayacaMdra jaina prAcIna bhAratIya sAhitya meM purANoM kA mahatvapUrNa sthAna mAnA jAtA hai / ye hamArI saMskRti evaM dharma ke saMrakSaNa aura sarvasAdhAraNa janoM ko nIti, cAritra, yoga, sadAcAra Adi kI zikSA dene vAle mahAnatama grantha haiM / inakA ekamAtra uddezya dhArmika saMskAroM ko dRr3ha tathA sarala, subodha bhASA meM adhyAtma ke gUr3ha tatvoM ko samajhAnA rahA hai, isalie ye jJAna-vijJAna ke koza kahe jAte haiN| kyoMki inameM sabhI veda aura upaniSadoM ke jJAna ko vibhinna kathAnakoM ke mAdhyamoM se samajhAne kA prayAsa kiyA gayA hai / purANa - sAhitya kA vikAsa Aja se nahIM apitu prAcIna kAla se hI hotA AyA hai / inakI kathA, kahAnI evaM dRSTAMta prAcIna hI haiM / jaisA bhASA-zailI meM samayAnusAra parivartana hotA calA gayA, vaisA hI purANa kA rUpa bhI hotA calA gayA, phira bhI inameM prAcInatA kA abhAva nahIM huA / ye sarvasAdhAraNa ke upakAra kI dRSTi se hI likhe gaye haiM / tatvoM kA vivecana lokopakArI kathAnakoM, prabhAvazAlI dRSTAMtoM evaM naitika vicAroM ko upasthita kara gahana siddhAMntoM ko bhI bodhagamya banA diyA / jisakA phala vartamAna yuga meM spaSTa dikhAI de rahA hai / yadyapi Aja ise svIkAra nahIM kiyA jAtA / yadi hama inake viziSTa pahaluoM para vicAra karake dekheM to inakI zikSA ko bhI kisI bhI yuga meM asvIkAra nahIM kiyA jA sakatA hai / rUsa, amerikA Adi jaise pAzcAtya bar3e-bar3e deza hamArI saMskRti se yoM hI prabhAvita nahIM ho jAte ? Aja jo kucha bhI hama dekha rahe haiM vaha saba purANa sAhitya kA hI yogadAna kahA jA sakatA hai / ataH yaha vizvAsapUrvaka kahA jA sakatA hai ki purANa bhAratIya saMskRti evaM sabhyatA ke lokapriya aura anupama ratna haiM / jainadarzana kA bhAratIya darzana meM sthAna bhAratIya saMskRti kI paramparA ati prAcIna mAnI jAtI hai / manuSya ne apane jIvana kI samasyAoM ko sulajhAne ke lie kisI na kisI dRSTikoNa kA sahArA avazya liyA hogA / isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki saMskRti kI prAcInatA ke sAtha dArzanika prAcInatA avazya dikhalAI detI hai / parantu isakA prArambha kaba huA, isakA nirNaya karanA atyanta kaThina hai / 72 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaint Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha dArzanika vicAradhArA ke Adi srota veda aura upaniSad mAne gaye haiN| inameM nyAya, vaizeSika, sAMkhya-yoga, mImAMsA darzana ke sAtha jaina-bauddha darzana ke siddhAntoM kA vivecana nahIM chor3a diyA jAtA hai| jo kucha bhI ho anya darzanoM ke sAtha jaina darzana kA bhI svataMtra vikAsa huA hai| __ jainadarzana kA anekAMta siddhAMta samanvayAtmaka dRSTi ke Adarza ko lie hue haiM, jo bhAratIya darzana kA sandaha se mukta karake bhAratIya saMskRti ke uttarottara vikAsa kA anupama sAdhana kahA jA sakatA hai / DA0 maMgaladeva zAstrI ne jainadarzana ke prAkkathana meM likhA hai "bhAratIya saMskRti ke uttarottara vikAsa ko samajhane ke lie bhI jainadarzana kA atyanta mahatva hai| bhAratIya vicAradhArA meM ahiMsAvAda ke rUpa meM athavA parama-sahiSNutA ke rUpa meM athavA samanvayAtmaka bhAvanA ke rUpa meM jainadarzana aura jaina vicAradhArA kI jo dena hai usako samajhe binA vAstava meM bhAratIya saMskRti ke vikAsa ko nahIM samajhA jA sktaa"|| jainadarzana eka bahutattvavAdI darzana hai, jisane vastu ko anantadharmAtmaka batalAkara 'syAdvAda' kI nirdoSa zailI ko pratipAdita kiyaa| ahiMsA kI vicAradhArA ko janasAdhAraNa ke jIvana ke vikAsa ke lie upayogI kahA aura karma ke siddhAnta dvArA vyakti ko mahAn btlaayaa| jainadarzana ke kSetra meM prastuta purANa kA mahatva yaha to isa purANa kA nAma lete hI siddha ho jAtA hai ki yaha jainadarzana kA anupama ratna hai| DaoN0 pannAlAla sAhityAcArya ne AdipurANa ko jainAgama ke prathamAnuyoga granthoM meM sarvazreSTha grantha kahA hai tathA ise samudra ke samAna gambhIra batalAyA hai| jaina-sAhitya kA vikAsakrama tattvArthasUtra ke racayitA umAsvAti se mAnA jAtA hai| inhoMne vikrama kI prathama zatAbdi meM navIna zailI se dArzanika dRSTi ko sAmane rakhakara tattvanirUpaNa kiyA thaa| usI ke AdhAra para pUjyapAda, akalaMka, vidyAnaMda Adi mahAn AcAryoM ne sarvArthasiddhi, tattvArtharAjavArtika, tattvArthazlokavArtika, Adi mahAbhASya likhe gaye / jaise-jaise vikAsa hotA gayA, vaise-vaise hI dArzanikoM ne jaina dArzanikatA kA apanI-apanI zailI meM pratipAdana zurU kara diyaa| 8 vIM zatAbdi taka jainadarzana kA adhika pariSkRta rUpa sAmane A gayA thaa| havIM zatI meM jinasena ne bhI pUrvAcAryoM dvArA jina kathAnakoM, tattvoM kA jisa rUpa meM varNana kiyA gayA hai, usI kA AdhAra lekara kAla varNana, kulakaroM kI utpatti, vaMzAvalI, sAmrAjya, arahaMta avasthA, nirvANa aura yuga ke viccheda kA varNana kiyA hai| AdipurANa ke viSaya meM jinasena ke ziSya guNabhadrAcArya ne purANa tathA apane guru kI prazaMsA karate hue likhA hai ki "AgamarUpI samudra se utpanna hue isa dharmarUpI mahAratna ko kaustubha maNi se bhI adhika mAnakara apane hRdaya meM dhAraNa kareM, kyoMki isameM subhASitarUpI ratnoM kA saMcaya kiyA gayA hai| yaha purANarUpI samudra atyanta gambhIra hai, isakA kinArA bahuta dUra hai isa viSaya meM mujhe kucha bhI bhaya nahIM hai, kyoMki saba jagaha durlabha aura sabase zreSTha guru jinasenAcArya kA mArga mere Age haiM, isalie maiM bhI mAge kA anUgAmI ziSya prazasta mAga kA Alambana kara avazya hI pUrANa pAra ho jAU~gA" 1. jainadarzana pR0 15-16 3. AdipurANa 1/158-162 2. AdipurANa prastAvanA-pa0 50 4. uttara purANa 43/35-40 AcArya jinasena kA dArzanika dRSTikoNa : DaoN0 udayacandra jaina | 73 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..................... ....................... .........mammna m asoo (sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha uttama manuSyoM kI hita meM prIti hotI hai aura sAdhAraNa manuSyoM ko jo iSTa hai vahI priya hotA hai, yaha purANa hitarUpa bhI hai aura priya bhI hai ataH sabhI ko acchI taraha saMtuSTa karatA hai / jaina siddhAnta meM Atmatattva kA vistRta vivecana kiyA gayA / aura jainAcAryoM ne Atma-tattvajJAna para vizeSa jora diyA hai| isI tattvajJAna ke pracAra-prasAra kI dRSTi ko rakhakara jinasenAcArya ne bhI purANa kI racanA kI, jisameM una sabhI siddhAntoM kA kathAnakoM ke sAtha samAveza ho gayA, jinheM pUrvAcAryoM ne lipibaddha kiyA thaa| ataH prastuta purANa jainAgamoM aura jainadarzana meM apanA mahatvapUrNa rakhatA hai / isalie yaha purANa zreSTha kahA jAtA hai / isakI zreSThatA kA ekamAtra kAraNa hai svAdhyAya / bhAratIya darzana mUlataH AdhyAtmika darzana hai| ise vaidika aura avaidika do rUpa meM vibhAjita kiyA jA sakatA hai| nyAya-vaizeSika, sAMkhya-yoga, mImAMsA aura vedAMta vaidika darzana haiN| veda ko pramANa mAnane ke kAraNa yaha vaidika darzana mAne jAte haiN| sAMkhya aura mImAMsA nirIzvaravAdI kahe jAte haiM, phira bhI vedoM ko pramANa mAnane ke kAraNa vaidika darzana haiN| nyAya-vaizeSika AtmA, Izvara, jagat aura mokSa ke viSaya meM samAna mata rakhate haiN| Izvara jagat kA nimitta kAraNa hai / jagat kA pratyeka paramANu nitya hai| Izvara kI taraha ve anAdi aura ananta haiN| unako naSTa nahIM kiyA jA sakatA hai / Izvara jagat ke paramANuoM kA nirmANa karatA hai, isalie vaha jagat kA nimitta kAraNa kahA jAtA hai aura paramANu jagat ke upAdAna kAraNa haiN| sAMkhya nirIzvaravAdI darzana hai / isameM prakRti aura puruSa ko hI vizeSa mahatva diyA hai / puruSa hI duHkha-nivRttikara mokSa-sukha ko prApta kara letA hai| yogadarzana sAMkhya kI taraha nirIzvaravAdI nahIM hai| usane Izvara ko jagat kA kAraNa mAnA hai / jaba vyakti apanI citavRttiyoM se rahita ho jAtA hai, taba vaha IzvarIya kAraNoM ko prApta kara letA hai, svayaM Izvara nahIM bana jAtA hai| mImAMsA Izvara ke astitva ko nahIM mAnate hue bhI sarvajJa ko vizeSa mahatva detA hai / vedAMta darzana brahma kA svarUpa hI saba kucha mAnatA hai| ajJAna kA abhAva ho jAne se jIva brahma kA sAkSAtkAra kara letA hai / bauddha kA Izvara sugata hai, ve usakI hI bhakti-ArAdhanA Adi karate haiM, para use anya dArzanikoM kI taraha iSTa aniSTa phala dene vAlA nahIM maante| isalie bauddha bhI anIzvaravAdI hai / jainadarzana AtmA kA zuddha svabhAva hI paramAtmA rUpa svIkAra karatA hai / pratyeka AtmA ananta aizvarya guNoM se yukta hai, jo AtmA zuddha svarUpa meM sthita ho jAtA hai, vahI paramAtmA kahalAne lagatA hai| isalie yaha kahA jA sakatA hai ki AtmA hI paramAtmA rUpa hai, pratyeka AtmA parama-pada ko prApta kara sakatA hai| __ AcArya jinasena ne bhI brahmatattva ko svIkAra kiyA hai, para vedAMta darzana kI taraha brahmasvarUpa hI saba kucha nahIM maanaa| arahanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu ina paMca-parameSThiyoM ko ve paMca-brahmasvarUpa mAnate haiM / jo yogijana paramatattva paramAtmA kA bAra-bAra dhyAna karate haiM, ve 'brahmatattva' ko jAna lete haiN| isase AtmA meM jo parama Ananda hotA hai, vahI jIva kA sabase bar3A aizvarya hai| isa tathya se yaha siddha ho jAtA hai ki AtmA hI brahmatattva rUpa hai, pratyeka AtmA brahmatattva rUpa hai| isa brahmatattva kI zakti kI abhivyakti kA nAma paramAtmA yA paramabrahma hai| yaha paramabrahma hI aizvarya 1. AdipurANa 21/229-237 74 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainellorence Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha guNoM se yukta hone ke kAraNa Izvara kahA jA sakatA hai, para yaha Izvara jagat kA kartA, hartA nahIM jaisA ki __ anya vaidika darzanoM meM mAnA gayA hai| jagat kA astiva sabhI bhAratIya darzana jagat ko satya mAnate haiM / nyAya-vaizeSika jagat ko satya mAnakara dik meM avasthita mAnate haiN| unakA kahanA hai ki jagat kI utpatti paramANuoM se huI hai aura Izvara ne hI ina jagat ke paramANuoM kI utpatti kI hai| isalie Izvara kI taraha jagat ke paramANu bhI anAdi aura ananta haiM / sAMkhya-yoga sattva, rajas aura tamas ina tIna guNoM ko prakRti ke pariNAma kahate haiM / ye pariNAma satyarUpa haiN| ataH jagat bhI satya hai| mImAMsAdarzana bhI nyAya-vaizeSika kI taraha jagat ko satya mAnate haiM / vedAMta ne vyAvahArika dRSTi se jagat ko satya mAnA hai / bauddha-jaina bhI jagat ko nitya mAnate haiN| ___ jainadarzana jagat ko jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla ina chaH dravya rUpa mAnatA hai| ye chaha dravya nitya haiM isalie yaha jagat bhI nitya hai, ise kisI Izvara ne nahIM banAyA, na hI isakA kabhI nAza ho sakatA hai / nyAya-vaizeSika kI isa dRSTi ko avazya dhyAna meM rakhA jA sakatA hai ki unhoMne jagat ko paramANuoM se nirmita batalAyA hai| jainadarzana bhI paramANu ko mAnatA hai, para padagala paramANaoM kI utpatti Izvara ne kI hai aisA kadApi nahIM maantaa| parantu itanA to avazya mAnA jA sakatA hai ki yaha dRzyamAna jagat kinhIM na kinhIM padArthoM ke saMyoga se avazya banA huA hai, ve padArtha yA dravya kauna se haiM isakA ullekha pUrva meM hI kiyA gayA hai| vizva (jagat) ke samasta padArtha kisI na kisI rUpa meM avazya bane rahate haiM, isa dRSTi se yaha kahA jA sakatA hai ki jagat avazya hai aura isa jagat meM jIva aura pudgala kI kriyAyeM bhI dekhI jAtI haiM, inakI kriyAoM ke nimitta kAraNa dharma, adharma, AkAza aura kAla dravya haiN| isalie jainadarzana ina dravyoM ke samUha ko 'jagat' 'loka' yA vizva kahatA hai / AtmA kA astitva bhAratIya dArzanika AtmA ko kisI na kisI rUpa meM avazya svIkAra karate haiN| nyAya-vaizeSika AtmA ko nitya mAnatA hai aura ise jJAtA, kartA aura bhoktA svIkAra karatA hai tathA jJAna ko ve AtmA kA Agantuka guNa mAnate haiM / jainadarzana jJAna ko AtmA kA hI guNa mAnatA hai / nyAya-vaizeSika jaba AtmA kA mana aura zarIra se saMyoga hotA hai tabhI usameM caitanya kI utpatti hotI hai, aisA mAnate haiN| mImAMsAdarzana kA mata bhI yahI hai / vaha bhI caitanya aura jJAna ko AtmA kA Agantuka guNa mAnatA hai tathA sukha-duHkha ke atyanta vinAza hone para AtmA apanI svAbhAvika mokSa avasthA ko prApta kara letA hai, isa samaya AtmA caitanya rahita ho jAtA hai / sAMkhya-yoga caitanya ko AtmA kA Agantuka dharma nahIM mAnatA, apitu cetanasvarUpa mAnatA hai / AtmA (puruSa) akartA hai, vaha sukha-duHkha kI anubhUtiyoM se rahita hai / prakRti apane Apako tadAkAra karane ke kAraNa sukha-duHkha rUpa hai aura yahI satat kriyAzIla hai| aura puruSa zuddha caitanya aura | jJAnasvarUpa hai| vedAntadarzana AtmA ko hI satya mAnatA hai, jo sat-cit-Ananda svarUpa hai| avaidika darzanoM meM cArvAka AtmA ke astitva ko svIkAra hI nahIM karatA hai, vaha to kevala caitanya-yukta zarIra ko hI saba kucha mAnatA hai / bauddha anAtmavAdI hai vaha AtmA ko anitya mAnatA hai| zUnyavAda vijJAnavAdI kA kahanA hai ki AtmA kSaNika hai, vijJAna-saMtAna mAtra hai| jo kSaNa-kSaNa meM jala ke babUle kI taraha parivartanazIla hai / lekina jainadarzana AtmA ko nitya mAnatA hai / yaha anantadarzana, anantajJAna, anantasukha AcArya jinasena kA dArzanika dRSTikoNa : DaoN0 udayacandra jaina ! 75 www Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) aura anantavIrya se yukta hai / java taka yaha bAhya kriyAoM meM lagA rahatA hai taba taka usake yaha guNa AcchAdita hI rahate haiM aura jaba karmoM kA AvaraNa haTa jAtA hai taba vahI AtmA ina guNoM se yukta hokara paramAtma rUpa ko prApta kara letA hai| AtmA kI utkRSTa avasthA kA nAma hI jainadarzana meM paramAtmA kahA gayA hai| __ AdipurANakAra ne AtmA ko jJAnayukta kahA hai / / jJAna AtmA kA nija guNa hai, Agantuka guNa nahIM hai / tattvajJa puruSa unhIM tattvoM ko mAnate haiM, jo sarvajJa deva ke dvArA kahe hue hoM 12 mokSa bhautikavAdI cArvAka ko chor3akara sabhI bhAratIya darzana mokSa ke siddhAnta ko svIkAra karate haiN| aura sabhI ne duHkha kI Atyantika nivRtti ke kAraNa ko mokSa kahA hai| nyAya-vaizeSika, sAMkhya-yoga ke anusAra duHkha ke Atyantika uccheda ho jAne kA nAma mokSa hai aura yaha tattvajJAna se hI hotA hai / mImAMsA darzana bhI duHkha ke Atyantika abhAva ko mokSa mAnatA hai / vedAnta darzana ne jIvAtmA aura brahma ke ekIbhAva ko mokSa kahA hai / vizuddha sat, cit aura Ananda kI avasthA hI brahma hai / aura yaha avasthA avidyA rUpa bandhana ke kAraNa ke samApta hone para hI prApta hotI hai| bauddha ne nirvANa ko mAnA hai| yaha saba prakAra ke ajJAna ke abhAva kI avasthA hai| dhammapada meM nirvANa ko eka Ananda kI avasthA, paramAnanda, pUrNa-zAMti, lobha, ghRNA tathA bhrama se mukta kahA hai| jainadarzana ne AtmA kI vizuddha avasthA ko mokSa kahA hai| samasta karmoM kA kSaya ho jAne se anantasukharUpa mokSa kI prApti hotI hai aura yaha samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrarUpa sAdhana se prApta hotA hai / isa avasthA meM vaha ananta caitanyamaya guNa se yukta ho jAtA hai| isa avasthA meM isa AtmA kA na to abhAva hotA hai, na hI acetana, na hI dIpaka kI taraha AtmA kA bujhanA nirvANa hai| kisI bhI 'sat' kA vinAza nahIM hotA isalie AtmA kA abhAva nahIM ho sakatA / karmapudgala paramANuoM ke chUTa jAne para hI mokSa hotA hai / isa avasthA meM AtmA nija svarUpa meM avasthita rahatA hai| karma aura punarjanma ke viSaya ko bhI cArvAka ko chor3akara sabhI ne svIkAra kiyA hai| bhAratIya darzana kA karmasiddhAnta zAzvata niyama para AdhArita hai| aura isa niyama ke anusAra zubhAzubha karmoM ke phala ko bhoganA par3atA hai tathA ba~dhe hue karmoM ke anusAra pRthak-pRthak paryAyoM meM jIva kI utpatti hotI hai| saMsArarUpa avasthA meM janma maraNa kA cakra varAbara calatA rahatA hai| isake abhAva meM jIva svatantra ho jAtA hai| AcArya jinasena ne jIva kI avasthA ke lie svatantratA aura paratantratA ina do zabdoM kA prayoga kiyA, jo apane Apa meM navInatama haiN| unhoMne batalAyA ki "saMsAra meM yaha jIva kisI prakAra svatantra nahIM hai, kyoMki karmabandhana ke vaza meM hone se yaha jIva anya ke Azrita hokara jIvita rahatA hai, isalie vaha paratantra hai / jIvoM kI isa paratantratA kA abhAva honA hI svatantratA hai / arthAt karmabandhana jIva ke paratantratA ke kAraNa kahe jA sakate haiM aura karmabandhanarUpa paratantratA (saMsAra) kA abhAva jIva kI svatantratA (mokSa) kA paricAyaka hai| .. 1. AdipurANa 5/68 3. dhammapada-202-3 2. AdipurANa 5/85 4. AdipurANa 42/79-81 76 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha jainadharma ke Adya pravartaka tIrthaMkara RSabhadeva mAne jAte haiN| inhoMne hI sarvaprathama apanI putrI brAhmI aura sundarI ko kramazaH akSaralipi aura aMkalipi kA jJAna kraayaa| rAjya-vyavasthA ke lie karma ke anusAra kSatriya, vaizya aura zUdra ke rUpa meM vibhAjana kiyaa| vIra prakRti vAle kSatriya, vyApAra aura kRSi pradhAna vRtti vAloM ko vaizya aura zilpa, nRtya-saMgIta Adi kalAoM meM nipuNa hone se unheM zUdra varNa kI saMjJA dii| bhagavAna RSabhadeva ke dvArA zramaNa dharma svIkAra kara lene ke uparAnta bharatacakravartI ne vrata, jJAna aura cAritra meM nipuNa vyaktiyoM ko brAhmaNa khaa| isa taraha guNa aura karma ke anusAra varNavyavasthA kii| RSabhadeva ne asi, masi, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa ina chaha karmoM dvArA prajA ke lie AjIvikA karane kA upadeza diyaa| talavAra Adi zastra dhAraNa kara sevA karanA asikarma hai| likhakara AjIvikA karanA maSikarma hai| jamIna ko jotanA-bonA kRSikarma hai| zAstra paDhAkara Adi ke dvArA AjIvikA karanA vidyAkarma hai| vyApAra karanA vANijya hai aura hasta kI kuzalatA se jIvikA karanA zilpakarma hai| usa samaya prajA apane-apane yogya karmoM ko yathAyogya rUpa se karatI thii|1 bhagavAna RSabhadeva karmabhUmi vyavasthA ke agradUta hone se AdipuruSa yA AdinAtha khlaaye| unhoMne rAjya-vyavasthA aura samAja-kalyANa kI bhAvanA se dharmatIrtha kA pravartana kiyA / nRtya karane vAlI nIlAMjanA ko naSTa huA dekhate hI unhoMne socA ki isa saMsAra meM sukha kiMcit bhI nahIM hai / manuSya kA yaha zarIra eka gAr3I ke samAna hai jo duHkha rUpI khoTe bartanoM se bharI hai, yaha kucha hI samaya meM naSTa ho jaavegii| jainatatva kI prAcInatA AgamoM meM jo tattva vicAra kiyA gayA hai vaha bhagavAna mahAvIra ke samaya se nizcita hI purAnA hai, kyoMki mahAvIra ne jo tattvadarzana kA vivecana kiyA, vaha pUrva ke tIrthaMkaroM dvArA pratipAdita kiyA huA avazya hai / yadyapi aitihAsika dRSTi se siddha karanA sambhava nahIM, phira bhI itanA to avazya kahA jA sakatA hai ki loka-vyavasthA, SaDdravya, sapta-tattva, karmasiddhAnta evaM varNa-vyavasthA Adi kA vicAra AdipuruSa bhagavAn RSabhadeva dvArA kiyA jA cukA thaa| unhIM ke siddhAntoM kA vicAra "AdipurANa" meM vistRta rUpa se kiyA gayA hai| __ AdipurANa meM tIrthaMkara, AcArya aura muniyoM ke upadezoM kA samyak vivecana kiyA gayA hai| ina upadezoM dvArA vyakti ke AcaraNa sambandhI mahattvapUrNa bAtoM kA jJAna karAyA gayA hai tathA dArzanika evaM tattvajJAna kA vizeSa ullekha kiyA gayA hai| tattva kI paribhASA jinasena ke zabdoM meM nimna prakAra haiM : "jIvAdInAM padArthAnAM yAthAtmyaM tattvamiSyate"4-arthAt jIvAdi samasta padArthoM kA yathArtha svarUpa hI tattva hai| yaha tattva sAmAnya dRSTi se eka hai aura jIva aura ajIva ke bheda se do prakAra kA hai tathA jIva ke bhI saMsArI aura mukta ye do bheda mAne gaye haiN| saMsArI jIva ke do bheda haiM : bhavya aura abhavya / AcArya jinasena ne tattva ke cAra bheda batAye haiM jo apane Apa meM eka navIna zailI ko darzAte haiM : 1. AdipurANa 16/179 se 187 taka 3. AdipurANa 15/32 4. AdipurANa 24/86 2. AdipurANa 1/15 "tamAdideva nAbheyaM vRSabhaM vRSabhadhvajam / " 5. AdipurANa 24/87 AcArya jinasena kA dArzanika dRSTikoNa : DaoN0 udayacandra jaina | 77 www.IE Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... .............. ..................................................... .......... sAdhvIratnapuSpAvatI abhinandana grantha ...... LADDED......... : 1. mukta jIva, 2. bhavya jIva, 3. abhavya jIva, 4. ajiiv| murtika aura amUrtika ajIva ke do bheda ho jAne ke kAraNa prakArAntara se tattva ke nimna bheda kahe jA sakate haiM :1. saMsArI, 2. mukta , 3. mUrtika, 4. amUrtika / prayojanIbhUta sapta tattva haiM jinakA pUrva meM varNana kiyA jA cukA hai| ina tattvoM kA vivecana karate hue AcArya jinasena ne mokSamArga meM pravRtta hone vAle muniyoM ke rahana-sahana, AcAra-vicAra evaM unake gamanAgamana ke niyamoM kA bhI varNana kiyA hai| mokSamArga meM pravRtta hone vAle sAdhaka saba prakAra ke parigraha se rahita haiM, jinheM apane zarIra ke prati mamatva nahIM hai, jo dharma meM sthita haiM aura saMtoSa kI bhAvanA se jinhoMne tRSNA ko dUra kara diyA hai aise gRha-rahita munirAja zmazAna, vana kI guphAoM meM nivAsa karate haiM tathA siMha, rIcha, bher3iyA, vyAghra, cItA Adi jaMgalI pazuoM kI bhayaMkara garjanA vAle sthAna meM svAdhyAya tapa, dhyAna Adi dainika kriyAoM ko karate hue paryaMkAsana se baiThakara, vIrAsana se baiThakara athavA eka karavaTa se hI sokara rAtriyA~ bitA dete haiN| __ ve ratnatraya kI vizuddhi ke lie sAMsArika kAryoM ko chor3akara trasakAya, vanaspatikAya, pRthivIkAya, jalakAya, vAyukAya aura agnikAya ina chaha kAya ke jIvoM kI bar3e yatna se rakSA karate haiN| ve hRdaya meM dInatA se rahita atyanta zAMta, parama upekSA sahita, tIna guptiyoM ke dhAraka tathA jinake zrutajJAna hI netra haiM, jo paramArtha ko acchI taraha jAnate haiN| isalie ve munijana samIcIna mArga kA nirantara citavana karate hue AhAra-vihAra Adi kriyAoM ko karate rahate haiN| tattva-vicAra ___"bhAratIya sAhitya meM tattva ke viSaya meM gambhIra rUpa se vicAra kiyA gayA hai| "tat" zabda se "tattva" zabda banA hai| saMskRta bhASA meM tat zabda sarvanAma hai| sarvanAma zabda sAmAnya artha ke vAcaka hote haiM / "tat" zabda se bhAva artha meM "tva" pratyaya lagakara "tattva" zabda banA hai| jisakA artha hotA hai usakA bhAva-"tasya bhAvaH tatvam" / ataH vastu ke svarUpa ko aura svarUpabhUta vastu ko tattva kahA jAtA hai| darzana sAhitya ke kSetra meM tattva kA prayoga gambhIra cintana-manana ke lie huA hai / cintana-manana kA prArambha hI tattva-vastusvarUpa ke vizleSaNa se hotA hai| kiM tattvam-tattva kyA hai| yahI mUlabhUta jijJAsA darzana kSetra meM hai| 1. AdipurANa 24/88 3. AdipurANa 24/199-208 2. AdipurANa 24/172-192 4. jaina darzana : svarUpa aura vizleSaNa-devendramuni zAstrI 78 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha Thitttttilittliffittiiiii 'tatvamasi' vAkya TITHHHHHHHHHH [jaina-darzana aura zAMkara-darzana ke pariprekSya meM __ -DA. dAmodara zAstrI | pratyeka darzana paramatattva ke sAkSAtkAra karane kA mArga prazasta karatA hai| jaise vividha nadiyA~ vividha mArgoM se bahatI huI bhI eka samudra meM hI jAkara giratI haiM, vaise hI sabhI darzanoM kA gantavya sthala eka hI hai, mArga yA prasthAna kA krama bhale hI pRthak-pRthak ho / pratyeka darzana kI apanI tattva mImAMsA hotI hai, jisake AdhAra para vaha satya kI vyAkhyA karatA hai| jainadarzana ko bhI eka sudRr3ha dArzanika paramparA bhArata meM prAcInakAla se vikasita hotI rahI hai| jaina dharma va darzana ke prathama (vartamAna kalpa ke) vyAkhyAtA RSabhadeva mAne gae haiM / ye RSabhadeva ve hI haiM jinheM bhAgavata purANa meM mahAn yogI, tathA bhagavAn kA eka avatAra mAnA gayA hai| yahI kAraNa hai ki jaina dharma kI zikSA meM tathA bhAgavata purANa ke RSabha kI zikSA meM paryApta samAnatA dRSTigocara hotI hai| dUsarI ora, vedAnta darzana bhI veda, upaniSad, gItA Adi ke mAdhyama se prAcInatama vicAradhArA ke rUpa meM pallavita hokara paravartIkAla meM vividha zAkhAoM vAle eka sudRr3ha vizAla vRkSa ke rUpa meM phalatA-phalatA rahA hai| donoM darzanoM ke sambandha meM sAmAnyataH yahI dhAraNA hai ki vedAntadarzana Astika hai aura jaina darzana nAstika / AstikatA va nAstikatA kI paribhASA ke pacar3e meM par3anA yahAM prAsaMgika na hogaa| hamArA to yahI mata hai ki jo bhI dharma yA darzana AtmA, purnajanma, paraloka, karma-bandha, karma-mokSa Adi tattvoM ko mAnatA ho, vaha Astika hI hai| AcArya pANini tathA mahAbhASyakAra pataJjali bhI ukta mata kA pratipAdana karate haiN| isa dRSTi se donoM darzana Astika hI haiN| . donoM darzanoM meM kucha sAmya hai, vaiSamya bhI hai / viSamatA para vicAra karanA paraspara dUrI paidA karatA hai / phalasvarUpa ajJAnatA bar3hatI hai, bhrAntiyA~ panapatI haiM / prAyaH janatA meM viSamatA ko hI ujAgara kiyA jAtA rahA hai jisase sampradAyavAda tathA paraspara kaTutA bar3hatI rahI hai / yahA~ donoM kI samAnatA ke tathyoM meM se eka tathyavizeSa para prakAza DAlanA prastuta nibandha kA uddezya hai| 1. (ka) raghuvaMza 10/26, gItA-11/28, muNDakopa. 3/2/8, bhAgavata pu. 10/87/31, bRhadA. upa. 2/4/11, praznopa. 6/5, mahAbhArata-zAMti parva-2/9/42-431 (kha) jJAnasArASTaka (yazovijaya)-16/6, siddhasena-dvAtrizikA-5/15 / 2. bhAgavata pu. 5/3-6 adhyAya / 3. aSTAdhyAyI (pANini) sU. 4/4/60, tathA mahAbhASya (ptnyjli)| 'tattvamasi' vAkya : DaoN0 dAmodara zAstrI | 76 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha vedAnta darzana meM 'tattvamasi' mahAvAkya atyanta prasiddha hai / isa mahAvAkya ke mAdhyama se mumukSu AtmA ko parabrahma se ekatA hRdayaMgama karAI gaI hai / ukta mahAvAkya (zAMkara) vedAnta tathA jainadarzana, donoM meM samAna rUpa se upayogitA rakhatA / kintu donoM darzanoM meM usakI upayogitA ke pratipAdana kI rIti bhinna-bhinna hai / jaina darzana meM isa mahAvAkya kI upayogitA kisa prakAra pratipAdita / svIkRta hai - ise samajhane se pUrva yaha samajhanA ucita hogA ki jainadarzana kA vedAnta vicAradhArA ke prati kyA dRSTikoNa hai, usakI tattva/ satya ko parakhane-samajhane kI paddhati kyA hai, tathA paramAtma-tattva va Atmatattva ke svarUpa ko kisa rUpa meM svIkAra gayA hai| jaina darzana kI maulika tattvamImAMsA yA satya-parIkSaNa kI paddhati kA paricaya nimna prakAra hai tatva-darzana kI jaina-paddhati dRSTi se tatva anirvavatIya hai / ' kintu usa anivartayatA kI pratiSThApanA jisa vicAra paddhati dvArA kI gaI hai, vaha vizeSa mananIya hai / hamArA sAmAnya jana kA jJAna sopAdhika (vibhAvajJAna) hotA hai / sarvajJa kevalI, tIrthaMkara Adi isake apavAda haiM / indriyoM kI durbalatA yA vikRti hone para to hameM vastu kA sahI jJAna ho hI nahIM pAtA, kintu yadi indriyA~ avikRta va sakSama hoM to bhI saMsAra kI sabhI vastuoM ko hama nahIM dekha sakate / kisI eka vastu ko bhI deza va kAla kI upAdhi ke sAtha hI jAna pAte haiM, arthAt kisI vastu kI atIta va anAgata sthiti ko nahIM jAna pAte, isI taraha atyanta dUrI yA kisI AvaraNa va vyavadhAna ke hone para bhI kisI vastu ko nahIM dekha pAte / jo vastu dikhAI bhI par3atI hai, usakA bhI bAhya sthUla rUpa hI hameM dRSTigocara ho pAtA hai / vastu kA bAharI rUpa pratikSaNa nirantara parivartanazIla hai / bIja se vRkSa paidA huA / vRkSa ko kATA to lakar3I banI / lakar3I jalI aura koyalA bana gii| - koyalA jalA to rAkha bana gayA / vRkSa aura rAkha - ina donoM sthitiyoM ke madhya hameM vividha avasthAe~ to dikhAI par3atI haiM, kintu ina vividha avasthAoM meM bhI eka AdhArabhUta tattva, jo utpatti va nAza kI prakriyA se sarvathA asampRkta hai, dRSTigocara nahIM ho pAtA / vastutaH tattva kA samagra rUpa to sRjana, dhvaMsa aura sthiti ( dhruvatA ) kI vilakSaNatA meM nihita hai / " hamArI dRSTi yA to saMzleSaNAtmaka hotI hai to kabhI vizleSaNAtmaka / saMzleSaNAtmaka dRSTi kevala dhruva tattva para kendrita rahatI hai, aura vizleSaNAtmaka dRSTi sRjana-dhvaMsAtmaka parivartana para / eka udAharaNa leM - gAya dUdha detI hai, dUdha se dahI banatA hai, dahI se lassI banatI hai / ina paraspara padArthoM meM hamArA vyavahAra kabhI bhedaparaka hotA hai to kabhI abhedaparaka / jaise, koI davAI dUdha se lI jAtI hai, to koI davAI dahI se / dUdha se lene vAlI davAI kabhI dahI se nahIM lI jAtI, aura dahI se lI jAne vAlI davA kabhI dUdha nahIM lI jaatii| yahAM davA lene vAle vyakti kI dRSTi bhedaparaka / vizeSaparaka hai / kintu kisI vyakti ko DAkTara ne gorasa sevana kA parAmarza diyA ho, yA kisI vyakti ne gorasa-tyAga kA vrata liyA ho, usakI 4. tatvaM vAgativati (padmanandi paMcavizatikA - 11 / 10, 23/20) / 5. niyamasAra - 11 ( A. kundakunda) / 6. pravacanasAra (kundakunda ) - 100-101, tattvArtha sUtra ( umAsvAti ) - 5 / 29, paMcAdhyAyI (paM. rAjamala ) -- 1 /9092, 86 1 7. sarvanayasamUhasAdhyo hi loka-saMvyavahAra : ( sarvArtha siddhi - 1 / 33 ) / 80 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainel Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatA Abhanandana grantha dRSTi meM dUdha aura dahI donoM hI samAna haiN| isase yaha bhI siddha hotA hai ki dUdha, dahI, lassI ina saba meM eka 'gorasa' tattva samAna rUpa se anusyUta hai, jo dhra va hai| isI prakAra sone ke vividha AbhUSaNoM meM parasparabhinnatA bhI hai, suvarNatva kI dRSTi se abheda bhI hai| suvarNa kA abhyarthI kisI bhI AbhUSaNa ko samAna rUpa se dekhegaa| kintu suvarNakalazArthI tathA suvarNamukuTArthI ina donoM meM, pahale vyakti ko duHkha aura dUsare ko sukha usa samaya hogA jaba suvarNakalaza ko tor3akara suvarNamukuTa banAyA jAtA hogA, jabaki suvarNa ke abhyarthI ko na duHkha hogA aura na sukha / astu, saMzleSaNAtmaka dRSTi meM vastu nitya, avinazvara, sat, eka, sAmAnya, va abhedAtmaka hai, jabaki vizleSaNAtmaka dRSTi meM vaha anitya, kSaNika, asata, aneka, vizeSa va bhedarUpa hai| vasta bhedAbhedAtmaka, sadasadAtmaka, ekAnekAtmaka, sAmAnya-vizeSAtmaka, nityAnityAtmaka hai| isa taraha pratyeka vastU paraspara-viruddha aneka ananta dharmoM kA adhiSThAna hai|10 vicAra-abhivyakti ke kSetra meM pratyeka vastu kI sattA sApekSa hotI hai-~-arthAt vaha apekSAbheda se sadrUpa va asadrUpa-donoM hotI hai| vastutaH nityatva dharma anityatva dharma kA avinAbhAvI hai / / jaina dRSTi se bhAva kI taraha abhAva bhI vastudharma hai / " ghar3A hai-isa kathana meM 'hai' yaha pada ghar3e kI ApekSika sattA ko hI vyakta karatA hai, na ki nirapekSa sattA ko / vaha niyata sthAna, kSetra, rUpa, AkAra, guNa vizeSa kI sattA ko hI dyotita karatA hai / dArzanika bhASA meM ghar3A 'ghar3A' rUpa meM hI hai, arthAt vaha anya dravyarUpa (paTa Adi) meM bahuta kucha 'nahIM' bhI hai, vaha pArthiva hai, bhautika hai, acetana hai; kintu vaha jalAtmaka, abhautika yA cetana Adi nahIM bhI hai / apane niyata avayavoM se, apane hI niyatakAla se, apane niyata guNAdi se sambaddhatA kI apekSA se hI usakA astitva hai| saMkSepa meM, pratyeka dravya anantAnanta svatantra ikAiyoM meM vibhakta hai, pratyeka ikAI bhI ananta-ananta traikAlika avasthAoM meM vibhakta hai / pUrNa satya vahI kahA jAegA-jo dravya kI samaSTi ko apane andara sameTane kI kSamatA rakhatA ho| kahanA na hogA ki sImita jJAna-zakti vAle sAMsArika prANI samagra vastu kA sAkSAtkAra kabhI nahIM kara pAte. aura kacha jAna bhI pAte haiM to dharmoM kI parasparaviruddhatA ko vANI se kaha bhI nahIM paate| cUMki bhASA kI zakti sImita hai, isalie vastu ke paraspara-viruddha dharmoM kA, yA usake ananta dharmoM kA, athavA usakI bhedAbhedAtmakatA, nityAnityAtmakatA Adi kA, eka sAtha kathana sambhava nahIM hai, isalie vastU 'avaktavya' hai| vAstava meM hamArA sArA zAbdika vyavahAra, abhiprAya-vizeSavaza vastu ke anantadharmoM tathA parasparaviruddha aneka dharmayugaloM meM kisI eka hI dharma-vizeSa para kendrita rahatA hai| ukta dharmavizeSAzrita kathana pUrNa 'asatya' nahIM; to pUrNa satya bhI nahIM kahA jA sktaa| jainadRSTi se yaha 'satya kA aMza' kahA jAtA hai| 8. AptamImAMsA (samantabhadra)-69, 59, adhyAtmopaniSad (yazovijaya) 1/44, tulanA-pAtaMjala mahAbhASya 1/1/1, yogasUtrabhASya-4/13, pravacanasAra--2/101-102 / 9. padmanandi paMcaviMzatikA-4/591 10. anantadharmaNastattvam (samayasAra-kalaza-A0 amRtcndr-2)| 11. sammatitarka (siddhasena)-3/1-4, pravacanasAra-2/100-101 / 12. yuktyanuzAsana (samantabhadra)-59, nyAyAvatAra (siddhasena)-16, sarvArthasiddhi (puujypaad)-9/2| 13. tattvArthazlokavAttika (vidyAnandi)-1/6 sUtra para zloka saM. 6, jaina tarkabhASA (yazovijaya)-naya vivaraNa / 'tattvamasi vAkya' : DaoN0 dAmodara zAstrI | 81 www.jait Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha yaha to huI sAmAnyajanoM kI bAta / sarvajJa kevalI tIrthaMkara bhI, jinheM sampUrNa loka ke ananta padArthoM kA, tathA, unakI ananta ikAiyoM - ananta traikAlika sUkSma-sthUla avasthAoM ko spaSTa dekhane kI zakti prApta hai, 14 bhASA kI sImita zakti ke kAraNa vastu ko samagra rUpa se eka sAtha kaha nahIM pAte, yadi ve kramazaH bhI kaheM to ananta kAla laga jaaegaa| sarvajJa tIrthaMkara ne apane upadeza meM yaha prayAsa kiyA hai ki vastu ke vividha satyAMzoM ko kramazaH ujAgara kiyA jAya / kintu viDambanA yaha bhI hai ki jo kucha bhI unhoMne kahA, usameM se kucha (anantavA~ ) bhAga hI lipibaddha kiyA jA sakA, 15 aura jo lipibaddha bhI huA usameM se bahuta kucha lupta ho cukA hai / 16 anekAntavAda - syAdvAda paddhati jaina darzana ne 'parama satya' ko samajhane / samajhAne / nirUpita karane ke lie anekAntavAda va syAdvAda siddhAnta ko prastuta kiyA hai / anekAntavAda vastu meM paraspara viruddha dharmoM kI avirodhapUrNa sthiti kA tathA usakI anantadharmAtmakatA kA nirUpaNa karatA hai / syAdvAda sImitajJAnadharI prANiyoM ke lie ukta anekAntAtmakatA ko vyakta karane kI aisI paddhati nirdhArita karatA hai jisase asatyatA yA ekAMgitA yA durAgraha Adi doSoM se bacA jA sake / (1) 'yaha vastu ghar3A hI hai', (2) 'yaha ghar3A hai' (3) 'merI apanI dRSTi se, yA kisI dRSTi se (syAt) yaha ghar3A hai' - ye tIna prakAra ke kathana haiM / inameM uttarottara satyatA adhika ujAgara hotI gaI hai / antima kathana parama satya ko vyakta karane vAlI vividha dRSTiyoM tathA una para AdhArita kathanoM ke astitva ko saMketita karatA huA parama satya se svayaM kI sambaddhatA ko bhI vyakta karatA hai / isalie vaha svayaM meM ekAMgI ( ekadharmasparzI) hote hue bhI asatyatA va pUrNa ekAMgitA kI koTi se Upara uTha jAtA hai / jaise, aMjuli meM gRhIta gaMgAjala meM samasta gaMgA kI pavitratA va pAvanatA nihita hai, usI taraha ukta kathana meM satyatA nihita hai / vAstava meM apane kathana kI vAstavika sthiti ( sApekSatA kA saMketa ) batAne se satyatA hI udbhAsita ho jAtI hai / jaise, koI mUrkha vyakti yaha kahe ki " maiM paMDita hU~, kintu maiM jhUTha bola rahA hU~" to vaha asatya bolane kA doSI nahIM kahA jA sakatA, kyoMki usane apane kathana kI vAstavikatA ko bhI ujAgara kara diyA hai / ThIka vahI sthiti 'syAt ghaTa hai' isa kathana kI hai / yahA~ 'syAt' pada se kathana kI ekadharmasparzitA vyakta kI jA rahI hai, sAtha hI anya virodhI dRSTi se jur3e viruddhadharma kI sattA se bhI apanA avirodha vyakta karatA hai, jisase ukta kathana 'satya' kI pratiSThita ho jAtA hai / yahI jaina darzana ke syAdvAda siddhAnta kA hArda hai / vividha prasthAnoM meM vedAnta darzana: jaina dRSTi se jaina darzana kI dRSTi meM sabhI vicAra-bhedoM meM vaiyaktika dRSTibheda kAraNa hai / vAstava meM unameM virodha hai hI nahIM / virodha to hamArI dRSTiyoM meM panapatA hai / vastu to sabhI virodhoM se Upara hai / eka hI vyakti kisI kA pitA hai, kisI kA beTA hai, kisI kA bhAI hai to kisI kA pati / usa vyakti kA pratyeka sambandhI jana dRSTivizeSa se jur3A huA hai| vastutaH vyakti pitRtva, putratva Adi vividha dharmoM kA 14 tattvArthasUtra -- 1 /29, pravacanasAra - 6/37-42, 47-521 15. sanmatitarka - 2 / 16, rAjavArtika- 1 /26/4, vizeSAvazyaka bhASya 1094 95, 140-142, Avazyaka niyukti 89-90, dvAdazAra nayacakra (caturtha ArA ) - pR. 5, padmapurANa - 105 / 107, ugrAdityakRta kalyANakAraka - 1 /49, pR. 16, paTkhaNDAgama - dhavalA - pustaka- 12, pR 171 | 16. tiloya paNNani ( yativRSabha ) - 4 / 757, 1471, 1583, 2032, 2366, 2753, 2889 aadi-aadi| 82 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha puJja bhI hai / 17 yahI sthiti paramasatya ke viSaya meM hai / sabhI darzana apanI-apanI dRSTi se usakA nirUpaNa karate haiM, kintu una sabhI jJAta-ajJAta dRSTiyoM kA samanvita rUpa hI parama satya hai / samasta dRSTiyoM ko sAta vargoM meM jaina AcAryoM ne vibhAjita kiyA hai aura inheM 'naya' nAma se abhihita kiyA hai| nayoM kI saMkhyA sAta hai--naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUr3a aura evambhUta / inameM se koI naya (vyavahAra) bhedagrAhI hai, koI (saMgraha) naya abhedagrAhI hai / 28 koI ( naigama) naya saMkalpa meM sthita bhAvI yA bhUta padArtha ko viSaya karatA hai to koI ( RjusUtra ) naya sAmAnyajanocita vyavahArAnurUpa sAmAnya vizeSa Adi aneka dharmoM ko viSaya karatA hai, yA kAryakAraNa, AdhAra - Adheya kI dRSTi se vastu kA aupacArika kathana ke AzrayaNa ko svIkRti pradAna karatA hai / koI (RjusUtra ) naya atIta anAgata rUpoM ko ojhala kara mAtra vartamAna pratyutpannakSaNavartI sthiti ko grahaNa karatA hai to koI ( zabda ) naya kAla, liMga, kAraka Adi bheda para AdhArita vAcya padArtha ke bheda para, aura koI ( samabhirUr3ha ) naya paryAya bheda se vAcya padArtha -gata bheda para bala detA hai - arthAt padArthagata sthiti ke anurUpa hI paryAyavizeSa ke zAbdika prayoga ko ucita ThaharAtA hai| koI naya ( evambhUta) atIta va anAgata padArthagata rUpoM ke sthAna para vartamAna avasthA ke anurUpa hI usa padArtha ke lie vAcaka zabda kA prayoga ucita ThaharAtA hai / vyavahAra meM hama sabhI kisI na kisI dRSTi (naya) kA Azraya lete haiM / " ukta sabhI nayoM ko do dRSTiyoM meM bhI bA~TA gayA hai / ve haiM - dravyAstika ( abhedagrAhI) va paryAyAstika ( bhedagrAhI ) / satyAnveSI ke lie donoM dRSTiyAM samAna rUpa se AdaraNIya mAnI gaI haiM, ve do A~khoM ke samAna kahI gaI haiM / 30 jisa prakAra mathAnI ke cAroM aura lipaTI rassI ke do choroM ko donoM hAthoM meM lekara makkhana nikAlA jAtA hai, usa samaya eka chora ko apanI ora khIMcate hue dUsare chora ko DhIlA kiyA jAtA hai, phira dUsare chora ko khIMcate hue pahale chora ko DhIlA kiyA jAtA hai / usI prakAra satyAnveSI ko cAhie ki vaha ubhaya naya ko krama-krama se pradhAnatA - gauNatA pradAna karate hue tAttvika jJAna prApta kare 21 aura jJAna prApta karane ke bAda prasaMgAnurUpa kisI dRSTi ko heya yA upAdeya kare 122 pratyeka naya apane dUsare nayoM ke sAtha saMgati / samanvaya / avirodha rakhe to vaha anAdi avidyA ( mithyAtva ) ko dUra karane tathA mokSopayogI jJAna ko utpanna karane meM sahAyaka ho sakatA hai, anyathA nahIM 125 vAstava meM pratyeka naya apane Apa meM - apanI apanI maryAdA meM- satyatA lie hue hai, parantu anya nayoM kA nirAkaraNa va virodha pradarzita karane se hI vaha 'asatya' bana jAtA hai 1 24 17. sanmatitarka - 3 / 17-18 18. adhyAtmasAra - 18 / 88 sarvArthasiddhi tathA zlokavArtika Adi / syAdvAda 19. draSTavya - tattvArthasUtra - 1 / 33, tathA usa para rAjavAttika, maMjarI - kA. 28, AlApa paddhati - 5, bRhad nayacakra - 185, harivaMza purANa - 58 / 41 / 20. samayasAra -- 113-115 para tAtparyavRtti / 21. puruSArthasiddha yupAya - 225 22. kSatracUDAmaNi - 2 /44, AdipurANa - 20 / 156-157, uttarapurANa - 74 / 549, 56 / 73-74, niyamasAra52, tathA tAryavRtti gAthA - 43 ( niyamasAra ) para | 23. sarvArthasiddhi - 1 / 33, rAjavArtika- 1 / 33 / 12, sanmatitarka - 3/46, 1 / 21- 27, svayambhUstotra - 1, AptamImAMsA - 108, gommaTasAra- karma0 895, kaSAyaprAbhRta-- 1 / 13-14, nayacakra - zruta0 11, kArtikeyAnuprekSA -- 266, dhavalA - 9 / 4, 1,45, adhyatmopaniSad ( yazovijaya ) - 1 / 36 1 24. sanmatitarka - 1 / 28, jJAnasA rASTaka ( yazovijaya ) - 32/21 'tattvamasi vAkya' : DaoN0 dAmodara zAstrI | 83 www.jal Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ---- ---+ + +++++++ + . . .............................. sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / / jainadRSTi se pratyeka bhAratIya darzana kisI na kisI 'naya' se sambaddha hai / eka ora mImAMsaka, advaitavAdI va sAMkhya darzana abhedavAdI dravyAstika naya ko aMgIkAra karate haiM, to dUsarI ora bauddhadarzana bhedavAdI paryAyAstika naya ko 125 cArvAkadarzana vyavahAra naya ko, bauddha RjusUtra naya ko, naiyAyikavaizeSika naigama naya ko, tathA sAMkhya va advaitavAdI saMgrahanaya ko aMgIkAra kara vastu tattva kA nirUpaNa karate haiN| ina sabhI nayoM tathA unake Azrayita darzanoM ke prati jainAcAryoM kI apanI taTastha dRSTi rahI hai| itanA hI nahIM, kucha sthaloM meM unake prati pUrNa Adara bhI vyakta kiyA hai| jainAcAryoM ne spaSTa kahA hai-sabhI zAstrakAra mahAtmA tathA paramArtha (ucca) dRSTi vAle haiM, ve mithyA bAta kaise kaha sakate haiM ? : unake abhiprAyoM meM bhinnatA hai, isalie unake kathana meM paraspara-bhinnatA daSTigocara hotI hai, kyoMki jitane abhiprAya hoMge utanI dRSTiyA~ hoMgI aura tadanurUpa utane hI vacana yA vyAkhyAna ke prakAra hoMgeM / 8 saccA jainI sabhI darzanoM kI ekasUtratA ko dhyAna meM rakhatA hai| zAstrajJa vahI hai jo sabhI darzanoM ko samAna Adara se dekhatA hai / 29 saccA jainI abhimAnavaza anya dharmoM kA tiraskAra nahIM krtaa| vaha sabhI dRSTiyoM ko madhyasthatA se grahaNa karatA hai / 31 madoddhata hokara apane jJAna va mata/sampradAya kI mahattA kI prazaMsA tathA dUsare kI nindA se vaha dUra rahanA pasanda karatA hai / 2 AcArya siddhasena ne spaSTa sujhAva prastuta kiyA ki dUsare darzanoM/dharmoM ke siddhAntoM ko jAnanA cAhie, aura jAna kara satya ko puSTa karane kA prayAsa karanA cAhie, kintu unakA khaNDana karane kA vicAra kadApi ucita nahIM / 33 vyartha yA zuSka vAdavivAda se hamezA bacanA cAhie, kyoMki usase kisI tattva taka pahu~canA sambhava nahIM hotA 14 jaina mata meM buddha tattva (paramapada/paramAtmatattva) kI prApti madhyastha/udAra dRSTikoNa vAle ko hI hotI hai / 35 madhyastha bhAva ke sAtha kiyA gayA eka pakSa kA jJAna bhI sArthaka hai, anyathA karor3oM zAstroM ke par3hane se bhI koI lAbha nhiiN|36 kaThinAI yaha hai ki darzana abhiprAya-bhedoM para dhyAna na dekara paraspara vivAda meM ulajha jAte haiM 137 jaba bhI koI darzana durAgrahavAda se grasta ho jAtA hai, apanI hI prazaMsA aura dUsaroM ko aprAmANika batAkara unakI nindA karatA hai, to jJAna va karma kI granthiyoM ko sulajhAne kI apekSA aura adhika ulajhA detA hai / 8 jaise kaI andhe vyakti kisI vizAlakAya hAthI ko sparza kara, pRthak-pRthak AMzika rUpa se to 25. syAdvAda maMjarI, kA. 14 26. jainatarkabhASA-nayapariccheda, tathA syAdvAda maMjarI, kA. 14 / 27. zAstravArtAsamuccaya-3/15 28. sanmatitarka-3/47 29. adhyAtmopaniSad -1/70 30. ratnakaraNDazrAvakAcAra-26 31. jJAnasAra (yazovijaya)-32/2 32. prazamaratiprakaraNa (umAsvAti)-91-109 33. dvAtriMzikA 8/19, aSTaka prakaraNa-12/1-8 34. yazovijaya kRta dvAtrizikA-8/1-8, 23/1-17, 32, adhyAtmopaniSad-1/74 35. jJAnasArASTaka-15/6, samayasArakalaza-341, 248-261 36. adhyAtmopa. 1/73 37. siddhasenakRta dvAtrizikA--20/4 38. vizeSAvazyakabhASya-62, sUtrakRtAMga-1/1/23, padmanandi paMca. 4/5 84 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha jAna lete haiM, kintu koI andhA pUrNa samagra jJAna nahIM prApta kara pAtA,39 kyoMki pUrNa samagra darzana khulI A~khoM se, udAra/vyApaka dRSTikoNa se dekhane para hI sambhava hai| ___ isa prakAra, jainadRSTi se vedAntadarzana eka dRSTikoNa hai, jise grahaNa kie binA pUrNa satya kA jJAna sambhava nhiiN| itanA hI nahIM, kaI viSayoM meM vedAnta va jaina darzana donoM kI vicAra-samatA dRSTigocara hotI hai| vedAntadarzana, vizeSakara zAMkara advai tadarzana, sAmAnyagrAhI hai| usakI ghoSaNA hai-ekamAtra brahma hI pAramArthika satya hai- 'brahma satyaM jagat mithyA' / jainadarzana meM bhI brahmasthAnIya 'samasta padArthavyApI' eka parama sattA kI kalpanA kI gaI hai| kintu jahA~ zAMkara vedAntasammata brahma 'prajJAnaghana' hai," vahA~ jainasammata ukta paramasattA cidacid-ubhayadravyavyApI hai| dravyAthika naya se dravya kA kathana karate samaya, samasta guNa-bheda kI, tathA guNa-guNIbheda kI vAsanA miTa jAtI hai, aura eka 'akhaNDadravya' pratIti meM AtA hai|42 isa prakAra. jainadA darzana (zAMkara)-donoM hI 'eka tattva' kI kalpanA meM sahabhAgI dRSTigocara hote haiM / brahma (paramatattva) aura jainadRSTi sabhI dravyoM/padArthoM kI sArthakatA Atma dravya kI siddhi meM nihita hai,43 aura cU~ki AtmA sabhI tattvoM meM utkRSTa hai,4" ataH vahI 'paramatattva' hai / ' zuddhAtmA-prApti hI nirvANa hai, isalie jaina paramparA meM nirvANa ko bhI 'paramatattva' kahA gAyA hai / jIvAdi saMsArI bAhya tattva heya haiM, aura 'paramatattva' hI upAdeya aura ArAdhya hai| yahA~ 'paramAtma tattva' se zuddhAtmA (saMsAra-mukta) grAhya hai, saMsArI AtmA nahIM / 49 zuddhAtmA ko hI jaina zAstra meM 'brahma', 'parabrahma' aura 'sahaja tattva' bhI kahA gayA hai| Atma-tattva ke jJAta hone para kucha jJAtavya nahIM raha jAtA, ataH Atma-jJAna kI mahattA sarvopari hai-isa viSaya meM upaniSadoM tathA jainadarzana kA samAna mantavya hai| 39. padmanandi paMca. 4/7, tulanA-yazovijayakRta dvAtrizikA-16/25 40. paMcAstikAya-8, pravacanasAra-2/5, sarvArthasiddhi-1/33, paMcAdhyAyI-1/8, 264, tattvArthabhASya-1/35 [tulanA-maitrAyaNI upa. 4/6, chAndogya upa. 6/2/1] 41. bRhadA. upa. 2/4/9 (shaaNkrbhaassy)| 42. pravacanasAra TIkA-1/6 (tttvdiipikaa)| 43. adhyAtmasAra-18/3 44. niyamasAra-92 45. kArtikeyAnuprekSA-204, padmanandi paMca. 4/44, 23/12 46. yogadRSTisamuccaya-129, 132 47. niyamasAra-38 48. padmanandi paMca-4/44, 60, 75, 22/1-2 49. samayasAra-38 para tAtparyavatti TIkA 50. niyamasAra kalaza-25, mokSaprAbhRta-2, jJAnasArASTaka 8/7, 2/4, 16/6, paramAtmaprakAza-171 51. niyamasAra kalaza-176, 184, 52. upadezasAhasrI-samyagmati prakaraNa-1-7, bahadA. upa. 2/4/13-14,4/5/6,4/4/12, zvetA. upa. 1/12, kenopa. 2/13, muDakopa. 1/1/3-6 53. kArtikeyAnuprekSA-4/79, bhagavatI ArAdhanA, 1/9, padmanandi paMca. 4/20-21, adhyAtmasAra-18/2-3, samayasAra gAthA-15 para tAtparyavRtti 'tattvamasi vAkya' : DaoN0 dAmodara zAstrI | 85 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSvatI abhinandana grantha anekAntavAdI jainadarzana meM sAmAnya tattvoM ko dekhane-samajhane-parakhane ke lie dRSTiyoM-nayoM (dravyAstika-paryAyAstika,, tathA naigama Adi sAta nayoM) kI kalpanA hai, vaise hI Atma-tattva ko adhyAtmasAdhanA ke sandarbha meM hRdayaMgama karane hetu do anya viziSTa nayoM kA nirUpaNa kiyA yayA hai| ve haiM(1) vyavahAranaya, aura (2) nizcayanaya / nizcayadRSTi vastu meM abheda dekhatI hai| vyavahAradaSTi dravya, kSetra, kAla, bhAva-ina cAroM meM se kisI eka prakAra se yA aneka prakAra se bheda dekhatI hai, aura kabhI-kabhI para-dravya ke guNoM/dharmoM ko bhI kisI dravya meM aupacArika dRSTi se Aropita kara letI hai| nizcayadRSTi kI do koTiyA~ haiN| nicalI koTi (azuddha) Atma dravya ke unhIM dharmoM/guNoM ko svIkAra karatI hai jo parAnapekSa hoM, arthAt AtmA ke svabhAva-bhUta dharmoM ko hI aMgIkAra karatI hai, kintu nizcayanaya kI ucca (zuddha) koTi Ti Atma dravya ke svabhAvabhUta guNoM/dharmoM/traikAlika bhAvoM/avasthAoM meM bhI abheda dekhatI hai, arthAt rAgAdinirmukta akhaNDa 'cinmAtra' paramatattva kA viSaya karatI hai| advaita dRSTi (zuddha nizcayanaya) se AtmA ke bandha, mokSa, rAga, dveSa, Adi kucha bhI nahIM hai / vaha sarvathA zuddha va mukta hai| zAMkara vedAntadarzana meM pAramArthika, vyAvahArika va prAtibhAsika-ye tIna sattAe~ mAnI gaI haiN| inameM pAramArthika va vyAvahArika sattAe~ jainasammata nizcayanaya va vyavahAranaya se sambaddha pratipAdita kI jA sakatI hai| jaina mAnyatA ke anusAra, vyavahAradRSTi se dvata buddhi aura nizcayanaya se advaita buddhi utpanna hotI hai / dvaita buddhi saMsAra ko-bandha ko bar3hAtI hai, aura advaita buddhi mokSa kI ora paramAtmatA kI ora le jAtI hai| 7 jJAnI vyakti heyopAdeya-vizeSajJa hotA hai, isalie vaha donoM dRSTiyoM ko jAna kara, AtmakalyANakArI advaita dRSTi (nizcayadRSTi) ko aMgIkAra karatA hai| parama zuddha, eka, akhaNDa AtmA -'cinmAtra' ko viSaya karane vAlI zuddha nizcayadRSTi kA avalambana karane se sAdhaka ko advaitarUpatA prApta ho jAtI hai / 58 jaina darzana meM zuddha paramAtmatattva ko 'paramArtha' nAma se tathA ise viSaya karane vAle nizcayanaya ko 'paramArthadRSTi' nAma se abhihita kiyA gayA hai| paramArthadRSTi se abheda/akhaNDa tattva kI anubhUti 54. samayasAra, 141, samayasAra kalaza-9.10, 120, padmanandi paMca. 4/5, 17, 32, 75, samayasAra gA. 56 va 272 para AtmakhyAti, AlApa paddhati-204, 216, pravacanasAra-1/77 para tAtparya vRtti, adhyAtmasAra-9/8, 18/12, 130, 173, 189, 275, 196, yazovijayakRta dvAtrizikA-21/9. 55. samayasAra-14-15, 278-79, 141, padmanandi paMca. 11/17, paramAtmaprakAza-65, pravacanasAra-172, paramAtma prakAza-68. 56. padmanandi paMca. 4/17, 57. padamanandi paMca. 4/32-33, 9/29, adhyAtmasAra-18/196, 58. padmanandi paMca. 4/31, 11/18, samayasAra-186, 206, paramAtmaprakAza-173 59. pravacanasAra-2/1 tA. vRtti, samayasAra-151 para TIkAe~ (AtmakhyAti va tAtparyavRtti) ghAlA-puratva -13, pR. 280, 286 86 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainei Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha kA honA vaidika00 evaM jaina donoM zAstroM meM samAna rUpa se mAnA gayA hai| A. zaMkara 'paramArtha' kA varNana karate hue ise advaita darzana meM kAraNa mAnate haiN| AcArya zaMkara kA vacana 'nizcayena brahmAhamasmi' ---'ityaparokSIkRtya'62 hameM jaina darzana ke nizcayanaya kA spaSTa dhyAna karAtA hai| _ vedAntadarzana kI taraha hI,63 jainadarzana kA bhI carama lakSya jIva-brahma kI ekatA yA zuddha caitanya svarUpa kI adhigati (prApti) meM paryavasita ho jAtA hai / jaina dRSTi se abhedadRSTi paramabrahma taka jAne kA, usase ekAtmatA-prApti kA, arthAt svasvarUpasthiti pAne kA ekamAtra sAdhana hai| vastutaH to paramatattva sabhI nayoM/dRSTiyoM se atIta hai / 15 'naya' eka pakSa hai, usakA kAma paramabrahma taka kA mArga dikhAnA mAtra hai| paramAtmatA prApti hone para sAdhaka-sAdhya, upAsaka-upAsya, heya-upAdeya-sabhI bhAva svataH samApta ho jAte haiM aura zuddha cinmAtra rUpa avaziSTa raha jAtA hai|66 A. zaMkara ke mata meM bhI brahma kI sattA akhaNDa hai, mana, vANI va indriyoM se atIta hai, deza-kAla Adi maryAdAoM se amaryAdita hai| usakA vyAkhyAna neti neti hI ho sakatA hai| brahma saccidAnanda hai,68 apane mUla rUpa se kabhI bhI vyabhicarita na hone ke kAraNa sat hai, caitanya hai-satyaM jJAnamanantaM brahma / jainadarzana bhI paramatattva ko akhaNDa, neti neti dvArA varNya svarUpa vAlA, tathA avAGa manogocara mAnatA hai| vedAntadarzana meM saMsArI jIva va paramAtmatattva 'parabrahma' meM bheda kA kAraNa/AdhAra avidyA yA ajJAna hai, vastutaH unameM koI bheda nahIM hai| isa ajJAna kA nirastIkaraNa pAramArthika jJAna se ho jAtA hai| avidyA ke nirasta ho jAne para jIva brahmarUpatA prApta kara letA hai| 60. ekatvaM pAramAthikama, mithyAjJAnaviz2ambhitaM ca nAnAtvam-(brahmasatra-2/1/14 para zAMkara bhaassy)| dra.viSNapurANa-1/2/6, 10-13, 2/14/29-31, 2/15/34-35, 2/16/24, 6/8/100, ba. sU. 1/1/4/4 (zAMkarabhASya) / bra. sU. 2/1/27 (zAMkarabhASya), bhAgavata purANa-5/12/11 61. samayasAra-8 para AtmakhyAti va tAtparyavRtti TIkA, samayasAra-kalaza-18 62. zvetA. upa. 4/11 para zAMkara bhASya 63. AtmA vA are draSTavyaH zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH (bRhadA. upa. 2/4/5)| viSayo jIva-brahmakyaM, zuddha caitanyaM prameya tatraiva vedAntAnAM tAtparyAt (vedaantsaar-4)| Atmakatva-vidyA-prAptaye sarve vedAntA Arabhante (ba.sa. zAMkara bhASya, prstaavnaa)| 64. padmanandi paMca. 4/20-21, kArtikeyAnuprekSA-4/79, adhyAtmasAra-18/2, iSTopadeza-49, 65. samayasAra-142, padamanandi-11/53,42-43, samayasArakalaza-4,9, 66. pravacanasAra-2/80, jJAnasArASTaka (nirlepASTaka), jJAnasAra-26/3, 67. vedAntasAra, 1/1, taitti. upa. 2/4. kenopa. 1/3,4, muNDakopa-3/1/8, gItA-11/8, bRhadA. upa. 4/5/15, kaThopa-2/6/12, mAMDakyopa-7, upadezasAhasrI-samyagmati prakaraNa-71 68. vedAntasAra-1, yogatatvopa. 17, 69. taitti . upa. 2/1, 70. AcArAMga-5/6/123-125, samayasAra-142, padmanandi paMca. 11/2,53,42-43, paramAtmaprakAza-19-22, samaya sAra kalaza-4-9, 71. avidyAkalpitaM vedyaveditavedanAdibhedam (ba. sa. zAMkara bhaassy-1/1/4)| mithyAjJAnakRta eva jIvaparamezvarayo daH na vastukRtaH (zAMkarabhASya-ba. sU. 1/3/19) / avidyA-nivRttI svAtmanyavasthAnaM paraprAptiH (taitti. upa. zAMkarabhASya prstaavnaa)| avidyA-nivRttireva mokSaH (muNDakopa-1/5 shaaNkrbhaassy)| 72. brahmasUtra-2/1/20, zAMkarabhASya 'tattvamasi vAkya' : DaoN0 dAmodara zAstrI | 87 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSvatI abhinandana grantha) jainadarzana meM bhI paramatattva 'saccidAnanda' rUpa hai| 73 saMsArI jIva samyagjJAna prApta kara, AtmAnAtmaviveka ke anantara, rAgAdi karma kA kSaya kara sarvajJatA tathA saccidAnandarUpatA kramazaH prApta kara letA hai| uparyukta dRSTiyoM se A. zaMkara tathA jaina dRSTi meM paryApta samAnatA dRSTigocara hotI hai / tattvamasi vAkya vedAntadarzana meM 'tattvamasi, 76 'ahaM brahma asmi'77 'yatra nAnyatpazyati,78 na tu tad dvitIyamasti tato'nyad vibhakta yatpazyed 79 ---ityAdi upaniSad-vAkyoM ke AdhAra para paramAtmA va jIvAtmA kI ekarUpatA ko svIkArA gayA hai| ___ 'tattvamasi' mahAvAkya kA artha hai-vaha tU hai| 'vaha' se tAtparya hai-parokSa va sarvajJatva Adi guNoM se viziSTa caitanya / tat se tAtparya hai-pratyakSa va alpajJatva Adi guNoM se viziSTa caitanya / arthAt zuddha caitanya tathA ajJAnopahata caitanya-donoM ekarUpa haiN| 'tattvamasi' vAkya ke zravaNa-mananAdi se jIva ko apane svarUpa kA bhAna hotA hai aura jIva brahmarUpatA prApta kara letA hai / jainadarzana ke anusAra mukta AtmA svazuddhAtmarUpa parabrahma se vibhakta hokara nahIM rhtii| vAstava meM zuddha nizcayanaya ke viSaya paramAtmatattva kI bhAvanA va dhyAna ke sopAna para car3hate-car3hate, upAsaka hI upAsyarUpatA usI prakAra prApya kara letA hai jisa prakAra dIpaka kI battI dIpaka kI lau ke rUpa meM, tathA vRkSa kI lakar3I paraspara ragar3a khAkara agni ke rUpa meM prakaTa ho jAtI hai / jainadarzana sAdhaka ko bAra-bAra yaha parAmarza detA hai ki ajIvAdi meM tathA azuddha jIvAvasthA meM 'aham' yA 'mama' kI mati chor3akara zuddha paramAtmA ke sAtha 'so'ham' kI bhAvanA ko dRr3ha kare to mukti avazyambhAvI hai|82 ajJAna va AvaraNa ke kAraNa hI paramAtmA va jIva meM bheda daSTigocara hotA hai| zuddha nizcayanaya yA paramArthadRSTi se jIvAtmA bhI zuddha cidra pa hai| sAdhaka isa paramArtha dRSTi kA hI avalambana le aura paramAtmA ko jIva aura jIva ko paramAtmA-donoM ko eka samajhe, to isa samabhAva se zIghra nirvANa prApta kara letA hai 73. padmanandi paMca. 4/1, hema. yogazAstra-10/1, niyamasAra-40 para tA. vRtti, adhyAtmasAra-18/74 74. padmanandi paMca. 4/26, 11/42, tattvAnuzAsana-234, 236, iSTopadeza-49, samAdhizataka-35, jJAnasArASTaka. 12/1, yogasAra prAbhRta-5/40, mokSaprAbhRta-5, niyamasAra-7 75. dra. brahmasUtra-1/4 zAMkara bhASya / samayasAra 390 va 404 para AtmakhyAti TIkA, evaM samayasArakalaza-235 76. chAndogya upa. 6/8/7 77. bRhadA. upa. 1/4/10 78. chAndogya upa. 7/24/1 79. bRhadA. upa. 4/3/33 80. zrutvA tattvamasItyapAsya duritaM brahma va sampadyate (sarvadarzana-saMgraha - zAMkaradarzana, pR. 466) / 81. amitagati dvAtriMzikA-29, samAdhizataka-27-28, 97-98 82. niyamasAra-96, samayasAra 297, samayasArakalaza-185, 271, samAdhizataka-23, 28, 43 88 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya GARLIONan www.jainelib Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha jo jaso appA muhu, ihu siddhaMtaha sAru / iu jANe viNa joiyaho chaMDahu mAyAcAru / / 83 jo paramappA so hiuM jo hauM so paramappu / iu jANe viNu joiyA aNNu ma karahu viyappu || 84 ehau appasahAu mugi lahu pAvahi bhavatI // suddhu saceyaNa buddhu jiNu kevalaNANasahAu / so appA aNudiNu muNahu jai cAhahu siva lAhu upaniSad Adi meM kahA gayA hai ki brahma 'vijJAnaghana' hai, 7 usI prakAra mukti meM mAtra 'jJAnaghanatA' hI avaziSTa rahatI hai - aisA jaina mata hai 188 saMkSepa meM, vedAnta (zAMkara) tathA jainadarzana - donoM meM anya matabheda hone para bhI isa bAta meM aikamatya hai ki advaitAnubhUti hI mokSaprApti kA ekamAtra sAdhana hai, aura usa advaitAnubhUti ke lie paramArthadRSTi kA avalambana karanA Avazyaka hai / A puSpa - sUkti-kaliyA~ dharma vaha hai, jo dhAraNa kare / mAnava ko, samAja ko, rASTra ko aura samasta saMsAra ko, jo apanI zakti, maryAdA va saMvidhi se dhAraNa- rakSaNa va saMpoSaNa karane meM samartha hai, vahI vAstava meM dharma hai / dharma vaha hai, jise jIva mAtra dhAraNa kara sake / vaha dharma jala kI taraha saba ke lie samAna upayogI hai, usameM kisI bhI prakAra ke bheda kI kalpanA nahIM kI jA sktii| jo bhI use dhAraNa kare, vahI sukha va zAMti kA lAbha kara sake, usI kA nAma hai dharma / 83. yogasAra ( yogIndu ) - 21, 85. yogasAra - 24 84. 86. yogasAra - 22 yogasAra - 26 87. bRhadA. upa. 2/4/12 88. samayasAra - 15 para AtmakhyAti, samayasAra kalaza-13, 244-45 0 'tattvamasi vAkya' : DaoN0 dAmodara zAstrI | 8 www.jan Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) ta paH sA dha nA au ra A ja jI va nta samasyA oM ke sa mA dhAna -rAjIva pracaMDiyA ( eDavokeTa ) Aja hama aura hamArA vikAsa ke uttuGga zikhara para ko janma dete haiM, rAgadveSAtmaka pravRttiyAM inase udbhUta hotI hai, naye-naye upakaraNa, Adhunika atyAdhunika sAdhana-prasAdhana haiN| jaba hamArA jIvana ina dUSita vRttiyoM meM sikur3a-simaTa hamane IjAda/hAsila kiye haiN| Aja hamAre pAsa saba kucha hai, kara raha jAtA hai taba jIvana meM basanta naI kintu isa saba kucha meM hamAre bIca jo honA cAhiye, vaha AnA hotA hai, Aja vyakti/samAja/rASTra-antarrASTra meM cAroM nahIM hai, yaha eka biDambanA hai| sthAyI sukha-zAnti ora jo patajhar3a chA rahA hai dina-pratidina, kSaNa-pratikSaNa, arthAt Ananda se hama prAyaH vaMcita haiN| vaha Ananda jo na usakA mUla kAraNa hai hama tapaH sAdhanA se haTakara bhogakabhI samApta hone vAlA akSaya koSa/nidhi hai, jo hameM vAsanA kI dizA meM bhaTaka rahe haiN| yaha nizcita hai ki tupa mokSa ke dvAra arthAt mukti ke pAra para lA khar3A karatA hai, se jIvana meM basaMta AtA hai aura bhoga se ptjhdd'| tapaHsAdhanA hamase na jAne kahA~ guma ho gayA hai aura hAtha Aye haiM mAtra jIvana ko namratA, vatsalatA, dayA, prema, vasudhaiva kuTumbakam AkarSaNa-vikarSaNa ke raMga-biraMge paridhAna, naSTa hone vAlI kI AsthA, sahanazIlatA-sahiSNatA, kSamAdika udAtta nAnA prakAra kI sampadAyeM, bolatI-abolatI ApadAyeM- bhAvanAoM/mAnavIya guNoM se abhisiMcita karatI hai jabaki vipadAyeM jinase sArA kA sArA jIvana bAhya/saMsArI prabhAvoM bhoga meM ahaMkAritA, kaTutA, dveSa, ghRNA, svArtha, saMgharSa, meM ghira/ulajha jAtA hai arthAt saMsAra-sAgara meM DUbatA- saMkIrNatAdika amAnavIya/ghAtaka tatvoM kA samAveza rahatA utarAtA rahatA hai / phalasvarUpa sahajatA kI oTa meM kRtri- hai| nizcaya hI tapa:sAdhanA meM tRpti hai, jabaki bhogamatA makar3ajAla sadRza apanA tAnA-bAnA bunane lagatI hai vAsanA meM vRtti hai, vikAsa hai kAmanAoM kA / jitane bhoga aura hama saba kRtrimamaya hone kI hor3a meM Aja vyasta haiM, vAsanAoM ke hetu, upakaraNa, sAdhana-suvidhAe~ juTAyIM jAegI, astu trasta-saMtrasta haiN| yaha saca hai, kRtrima jIvana se jIvana atRpti utanI hI adhika uddIpta hogI, taba jIvana meM meM tanAva AtA hai / tanAvoM se saMpRkta jIvana meM asaliyata basanta arthAt ananta Ananda nahIM, apitu patajhar3a arthAt kI apekSA dikhAvaTapane kA aza lagabhaga zata-pratizata banA vibhinna kASAyika bhAva jo hamAre astitva, yathArtha svarUparahatA hai / eka ajIba prakAra kI ghuTana, baicenI, ukatAhaTa, svabhAva ko dhUmila kiye hue haiM, parilakSita/vikasita hoNge| eka dUsare meM avizvAsa ke daura se hama saMsArI jIva bAhara aisI sthiti-paristhiti meM tapa kI upayogitA-upAdeyatA kucha-bhItara kucha meM jIne lagate haiN| ye kucha hI to vikRtiyoM asaMdigdha hai| 90 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha Hiiiiii tititititi m prastuta Alekha meM 'tapaHsAdhanA aura Aja kI jIvanta AcAra-vicAra, itihAsa, saMskRti, kalA-vijJAna, bhUgola, samasyAoM ke samAdhAna' nAmaka vizada kintu parama upayogI khagola-jyotiSa Adi vividha pakSoM kA talasparzI vivecana evaM sAmayika viSaya para saMkSepa meM cintana karanA hamArA huA hai, vahA~ sAdhanA-pakSa meM tapaHsAdhanA kI vivecanA bhI mUla abhipreta hai| sUkSma tathA tarkasaMgatatA liye hue hai| jainadarzana ke tapa kI bhAratIya saMskRti-vaidika, bauddha tathA jaina-sabhI meM svarUpa-paddhati anya darzanoM kI tapaHsAdhanA se sarvathA saMsArI jIva ke antaHkaraNa kI zuddhatA/pavitratA tathA mokSa bhinnatA rakhatI hai| bauddha dharma meM tapa kI zreSThatA-nikRSTatA prApti karmamukti para atyadhika bala diyA hai arthAt jIvana para vaidika dharma meM tapa tejas ke artha meM, sAdhanA ke rUpa meM tathA svarUpa aura dhyeya kI dRSTi se vizada vivecanA kA lakSya jJAna-dhyAna-tapa para kendrita kiyA gayA hai| tapa kI gaI hai jabaki jaita dharma meM AtmavikAsa meM sahAyaka tapa bhAratIya sAdhanA kA prANa-tattva hai kyoMki usase vyakti kA kI pratyeka kriyA para arthAt tapa ke samasta aMgoM para vaijJAbAhara-bhItara samagra jIvana pariSkRta/parizodhita hotA huA nika vizleSaNa huA hai| jaina darzana nivRttiparaka hone ke usa carama bindu para pahuMcatA hai jahA~ se vyakti, vyakti nahIM phalasvarUpa haThayoga arthAt tana-mana kI vivazatA, usa para raha jAtA hai apitu paramAtma avasthA arthAt paramapada/ balAt kaThoratA ke anukaraNa kI apekSA sarvaprathama sAdhanA siddhatva ko prApta ho jAtA hai| tapa kI isa mahimA-garimA kI bhAvabhUmi ko taiyAra kara tana/zarIra ko tadanurUpa kiyA ko dekhate hue veda-Agama-piTaka sabhI eka svara se tapa ko jAtA hai| anavarata abhyAsa sAdhanA kI yaha prakriyA zanaiH bhautika siddhi-samRddhi kA pradAtA hI nahIM apitu AdhyAtmika zanaiH bAhya aura antaHkaraNa ko parimArjita karatI huI teja-zakti-samRddhi kA pradAtA bhI svIkArate haiM / tapaHsAdhanA sAdhaka ko tapa-sAdhanA meM praveza hetu preraNA pradAna karatI hai| se labdhi-upalabdhi, Rddhi-siddhi, tejas zaktiyAM, agaNita yahA~ isa sAdhanA meM zarIra-kRzatA kI apekSA kArmika-kaSAyoM vibhUtiyA~ sahaja hI prakaTa hone lagatI haiN| arthAt tapa se kI kRzatA para mukhya rUpa se bala diyA gayA hai kyoMki sarvottama padArthoM kI prApti hotI hai / isa jagata meM aisA jisa tapa se AtmA kA hita nahIM hotA, vaha korA zArIrika koI padArtha nahIM hai jisakI prApti tapa se dvArA na ho ske| tapa nizcaya hI nissAra hai|13 jaina darzana kI mAnyatA hai tapa se prANI saMsAra meM vijayazrI evaM samRddhi prApta kara, ki saMsArI jIva rAga-dveSAdika/kASAyika bhAvoM arthAt saMsAra kI rakSA kara sakatA hai| saMsAra kI koI bhI zakti vividha karmoM se jakar3A hone ke kAraNa apane AtmasvarUpatapas teja ke sammukha Tika nahIM sktii| vAstava meM tapa svabhAva (ananta darzana-jJAna, ananta Ananda-zakti Adi) maMgalamaya hai, kalyANakArI hai, sukha pradAtA hai| vaha samasta ko vismaraNa kara anAdikAla se eka bhava/yoni se dUsare bAdhAoM, ariSTa upadravoM ko zamana karatA huA kSamA, bhava/yoni meM arthAt ananta bhavoM/yoniyoM meM isa saMsArazAnti, karuNA, premAdika durlabha guNoM ko prApta karAtA cakra meM paribhramaNa karatA huA ananna du:khoM saMklezoMhaA mokSa-puruSArtha ko siddha karAtA hai, astu, vaha laukika- vikalpoM meM jItA hai, ata: duHkhoM se nivRtti karmabandha se mukti alaukika donoM hI hita kA sAdhaka hai|' nizcaya hI tapa ke arthAta Atma-vikAsa hetu/mokSa prAptyartha sAdhanA kA nirUpaNa dvArA hara prANI/jIva, AtmasvarUpa ke darzana kara Ananda ko jaina darzana kA mukhya lakSya rahA hai| isa lakSya hetu jo anubhUti karatA hai| tapaHsAdhanA vyakti ko sthUla se sUkSma sAdhanA kI jAtI hai, vaha sAdhanA vastutaH tapa kahalAtI kI ora, bahirjagata se antarjagata kI ora le jAne meM hai| nArakI-tiryaJca-devoM-manuSyoM meM mAtra manuSya hI tapa preraNA-sphuti kA saMcAra karatI hai, kyoMki bAhara kolAhala kI ArAdhanA, saMyama kI sAdhanA kara, avirati (hiMsAhalacala hai, dUSaNa/pradUSaNa hai, jabaki bhItara niHstabdhatA, jhaTha-pramAda Adi), kaSAya (krodha-mAna-mAyA-lobha) se vimukta nizcalatA, zuddhatA hai| hotA huA tathA karmoM kI saMvara-nirjarA karatA huA16 vizva ke samasta darzanoM meM bhAratIya darzana aura bhAratIya vItarAgatA kI ora prazasta hotA hai| ilaliye jaina darzana darzana meM jaina-darzana kA apanA sthAna hai / jaina-darzana meM jahA~ meM sAMsArika sukhoM, phalecchAoM, eSaNAoM, sAMsArika tapa:sAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaMDiyA | www.jal Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha pravaMcanAoM hetu kiye jAne vAle tapa kI apekSA samyag- Abhyantara tapa jisameM prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, darzana (AsravAdi tatvoM ko sahI-sahI rUpa meM jAnanA aura dhyAna, vyutsarga/kAyotsarga nAmaka tapa samAviSTa haiM 23 bAhya una para zraddhAna rakhanA)-jJAna (para-svabheda buddhi ko tapa bAhya dravya ke avalambana se hotA hai, ise dUsaroM ke samajhanA)-cAritra (bhedavijJAnapUrvaka sva meM laya karanA) dvArA dekhA jA sakatA hai| isameM indriya-nigraha hotA hai rUpI ratnatraya kA AvirbhAva karane ke liye, ipTAnisTa, kintu Abhyantara tapa meM bAhya dravya kI apekSA antaraMga indriya-viSayoM kI AkAMkSA kA virodha karane kI apekSA pariNAmoM kI pramukhatA rahatI hai| dUsaroM kI darzanIyatA kI nirodha karane ke liye kiye jAne vAle tapa hI sArthaka tathA [ nahIM apitu Atma-saMvedanazIlatA, ekAgratA, bhAvoM kI nahI kalyANakArI mAne gaye haiN|18 zuddhatA-saralatA ko pradhAnatA rahatI hai|24 tapa.sAdhanA meM jaina darzana meM maryAdA, vyavasthA, niyama-vidhi usakI donoM prakAra ke tapoM kA vizeSa mahatva hai| sAdhanA meM jAne heyatA-upAdeyatA Adi para jo vaijJAnika-vizleSaNa huA hai, vAlA sAdhaka sarvaprathama bAhya tapAntargata 'anazana' meM praveza vaha vizva ke anya darzanoM meM dRSTigocara nahIM hai| svarUpa karatA hai tadanantara zanaiH-zanaiH abhyAsa karatA huA tathA aura mahattAdi kI dRSTi se yahA~ tapa aneka saMjJAoM- anavarata sAdhanA krama/binduoM se gujaratA huA Abhyantara sarAgatapa, vItarAgatapa, bAlatapa tathA akAmatapa1 se abhi- tapAntargata dhyAna-vyutsarga meM praveza kara sAdhanA kI paripUrNatA hita hai| rAgAdika vyAmoha ke sAtha arthAt bhotika ko prApta karatA haA AtmA kI caramotkarSa sthiti meM pratiSThA/vaibhava-aizvarya kI AkAMkSA, yazalolupatA, svargika pahuMca jAtA hai| sAdhanA kI isa prakriyA meM yadi sAdhaka sukha prApti hetu kiyA gayA tapa, sarAgatapa, rAga meTane arthAt bAhyatapa meM darzita binduoM/bhedoM meM kadAcita paripakvatA karma-zRMkhalA se mukta, kaSAyoM se aprabhAvItapa, vItarAgatapa, prAta nahIM kara pAtA to ninA prApta nahIM kara pAtA to nizcaya hI vaha Abhyantara lae: yathArtha jJAna ke abhAva meM arthAt ajJAnatA para AdhArita sAdhanA ke kSetra meM sahI rUpa meM praveza nahIM kara sakatA mithyAdaSTiparaka tapa, bAlatapa/ajJAnatapa tathA tapa kI icchA arthAta bAhyatapa ke binA antaraMga tapa aura antaraMga tapa ke ke vinA paravazatA-vivazatApUrvaka kiyA gayA tapa vastuta: binA bAhyatapa nirarthaka pramANita hote haiM, inakA sambandha akAma tapa kahalAtA hai| vAstava meM akAma tapa koI tapa yogAzita hai yA nahIM, yaha to mAtra zArIrika-kaSTa-vyAyAma hai| bAlatapa (1) anazana karmabandha ke hetu haiN|20 isameM kaSAya zIrNatA kI apekSA puSTatA prApta karate haiM, astu ye tapa sarvathA tyAjya haiN| tapaHsAdhanA ke kSetra meM praviSTa sAdhaka ko sarvaprathama sarAga tapa meM rAga vidyamAna hone se nimna stara kA mAnA anazana tapa ke samparka meM AnA hotA hai| anazana tapa ke gayA hai, isake karane se milane vAle phala bhI kSaNika-alpa- viSaya meM jainAgamoM meM vistRta carcA kI gaI hai / aisI koI mAtrA meM hote haiM / kintu vItarAgatA se anuprANita tapa bhI kriyAyeM jo tIna gupjiyoM-manasA-vAcA-kamaNA se bhojana utkRSTa koTi kA uttama phala dene vAlA hotA hai, isameM lene meM nimitta kA kArya karatI haiM, una samasta kriyAoM samasta rAga-dveSa kA samApana hotA hai aura samatA-virATatA kA tyAganA-chor3anA anazana kahalAtA hai| anazana kA ke darzana hote haiM / artha hai.--- AhAra kA tyAga / citta kA nirmalatA vyakti ke jaina darzana Atma-vikAsavAdI darzana hai| AtmA ke bhojana/AhAra para nirbhara huA karatI hai| aparimitavikAsa meM eka sAtatya krama hai, zreNIbaddhatA hai tathA askha asevanIya/asAtvika/amaryAdita asantulita AhAra jIvana lita sAdhanA hai / isa dRSTi se jaina darzana meM tapa ko mUlataH meM Alasya, tandrA-nidrA, moha-vAsanA Adi kuprabhAvoM/ do bhAgoM meM vibhAjita kiyA gayA hai-eka bAhya tapa kutsita vRttiyo ko utpanna kara sAdhanA meM vyavadhAna utpanna jisake anazana, UnodarI/avamodarya, vattiparisakhyAna karatA hai, astu AhAra kA tyAga zaktyAnusAra sAvadhi bhikSAcarI, rasa-parityAga, kAya-valeza, pratisalInatA/ athavA jIvanaparyanta taka ke liye kiyA jAtA hai| sAvadhi vivikta zayyAsana nAmaka chaha prabheda haiM, tathA dasarA meM yaha kama se kama eka dina-rAtri, utkRSTa chaha mahIne 62 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya IIRAMA SCHOOL SEARN 4. . . Firmational www.jainelidi ....... . . Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha -----H iiiiiiiiiiiiiiiiiiiii athavA eka varSa kI avadhi taka kA hotA hai 128 AhAra- mAnasika-vikAroM se dUra raha sakatA hai| jo anazana tyAga avadhi kI isa nizcitatA aura anizcitatA ke vayaktika adhikAroM kA hanana athavA anyAya zoSaNa ghaTita AdhAra para anazana ke do bheda jainAgama meM kiye gaye haiM--- hone para kiyA jAtA hai, use jAgatika anazana kahA jAtA eka itvarika aura dUsarA yAvatkAlika 27 itvarika meM hai| isameM vivazatA kA prAdhAnya rahatA hai jabaki AhAra-tyAga kI sImA nirdhArita-nizcita rahatI hai arthAt AdhyAtmika sAdhanA meM anazana antazcetanA ko jAgrata bhojana kI AkAMkSA sImA-samApti ke bAda banI rahatI hai| karatA hai / Atma-vikAsa-sAdhanA kA yaha pahalA caraNa yaha sAvakAMkSa, ittiriya, avadhRtakAla, addhAnazana, upavAsa nizcaya hI vaha majabUta AdhArazilA hai jisa para car3hakara Adi saMjJAoM meM abhihita hai| jabaki yAvatkAlika meM sAdhaka nirbAdha rUpa se Age bar3hatA hai| sImAvadhi nahIM rahatI hai, isameM puna: AhAra grahaNa karane kI 2 UnodarI AkAMkSA samApta ho jAtI hai| yaha bhI yAvajjIva, yAvatka jaina darzana kI mAnyatAnusAra zarIra mokSa-sAdhanA ke thika, yAvajjIvita, anavadhRta kAla, sarvAnazana, sakRdabhukti Adi nAmoM meM ullikhita hai / itvarika aura yAvatkAlika liye banA hai, bhogavAsamA ke liye nahIM, astu Atma-vikAsa anazana ke anekAneka prabheda jainAgama meM spaSTataH parilakSita meM bhUkha kI apekSA hUka kI AvazyakatA rahatI hai / isa tapa haiN|26 jo AhAra tyAgane kI sImA aura pravatti ko kA artha bhI yahI hai-AhArAdi, kaSAyAdi, upakaraNAdi darzAte haiN| tathA vastusaMgrahAdi kI kamI karanA/rakhanA arthAt kama se kama parigraha karanA arthAt tRpti karane vAlA tathA darpa AhAra tyAgane kA mUloddazya zarIra se upekSA, apanI utpanna karane vAlA aisA jo AhAra, usakA mana, vacana, cetanavRttiyoM ko bhojanAdi ke bandhanoM se mukta karanA, kAyarUpa tInoM yogoM se tyAga karanA / jisase kSudhAdi meM sAmyarasa se cyuta na honA arthAt sarva prakAra kI AtmasAkSAtkAra arthAt vItarAga-mArga meM koI kisI bhI icchA-Asakti ke tyAgane se rahA hai| zarIra evaM prANoM prakAra kA vyavadhAna-bAdhA utpanna na ho ske| yogaparaka ke prati mamatva bhAvoM kA visarjana arthAt samasta tRSNAoM jIvana caryA meM sAdhaka kI saMgraha/icchAvRtti ke saMyamana ke kA samApana tathA antaraMga meM viSaya-vikAroM/karma-kaSAyoM AdhAra para isa UnodarI33/avamaudarya:4/avamaudarikA35 se vimukti/nirjarA evaM Atmabala kI vRddhi hetu AhAra kA tapa ke aneka bheda-prabheda jainAgamo meM varNita haiN|36 vAstava tyAga paramApekSita hai|30 nizcaya hI AhAra-tyAga se meM yaha tapa saMyama sAdhanA/saMkalpa-sAdhanA ke liye kiyA prANa-mana-indriya saMyama kI siddhi hotI hai jisase saMsArI jAtA hai|37 saMyama se mana-indriyajanya vyApAra arthAt prANI samasta pApakriyAoM se mukta hokara, sampUrNa kaSAyajanya vikAra (kAma-krodha-mAna-mAyA-lobha) zithila ahiMsAdivrata kA pAlana karatA huA mahAvratI banatA hai / 1 huA karate haiN| spaSTa hai ki mana aura indriyoM ko saMyata AhAra-tyAga arthAta anazana AdhyAtmika jIvana meM/ kiye binA aura lAlasAoM ko vaza meM kiye binA na sAdhanA ke kSetra meM to upayogI hai hI, sAtha hI anekAneka vyakti ke jIvana meM tuSTi A sakatI hai aura na samAja, sAMsArika samasyAoM ke nirAkaraNa kA eka amogha sAdhana rASTra yA vizva meM hI zAnti sthApita ho sakatI hai| bhI hai / hiMsA, Akroza, dveSa, rAga kI vahni dhara-samAja, nizcaya hI yaha saMyamavRtti jIvana jIne kI kalA kA rASTra-antarrASTrIya stara para jo Aja prajvalita hai, usakA mArga prastuta karatI hai| yaha sayama AdhyAtmika kSetra ke mUla kAraNa hai anazana tapa kI anupasthiti / yaha nizcita sAtha-sAtha vyAvahArika kSetra arthAt Arthika evaM sAmAjika hai ki vyakti kA udara anna ke abhAva meM athavA anna kI kSetra meM bhI parama upayogI evaM kalyANakArI pramANita atirekatA meM aparAdha, saMkleza, anaitika tathA apavitrapUrNa huA hai| yaha nizcita hai ki saMyama ke abhAva meM eka dUsare jIvana jIne ko bAdhya karatA hai| isa anazana tapa se ko har3apane kI prakriyA nirantara calatI rahegI jisase bhaya, vyakti bhUkha para to vijaya prApta kara hI letA hai sAtha hI azAnti, saMgharSa naye-naye rUpoM meM janma lekara vikasita hote ::FATHER Mithili tapaHsAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaDiyA | 63 Monuternational www.ja . Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HAHHHH sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha jAyeMge / khAdya saMyama kI pravRtti tathA anAvazyaka saMcaya madhukarI45 se sambodhita kiyA jAtA hai| jisa prakAra vRtti kI kamI Aja ke artha-vaiSamyajanita sAmAjika gAya sthAna-sthAna para sUkhA-harA cArA binA bhedabhAva ke samasyAoM kA eka sundara samAdhAna hai / rASTrapitA kA yaha caratI jAtI hai tathA bhramara puSpa ko binA kSati pahu~cAe. kathana ki "peTa bharo, peTI nahIM," isa tapa ke vyAvahArika apanA bhojana/parAga grahaNa karatA calatA hai, usI prakAra rUpa kI sArthakatA se anuprANita hai| svAsthya kI dRSTi se zramaNa sAdhaka bhI bhojana-vizeSa ke prati mamatva bhAva na bhI AvazyakatA se kama kintu usase adhika pacAyA gayA rakhate hue mAtra sAdhanA hetu zarIra saMcAlana ho sake isa prakRti anarUpa bhojana vyakti ko Arogya banAtA hai|38 bhAvanA ke sAtha apanI udara pUrti karatA hai| isa tapa kA yaha nizcita hai ki isa tapa ke paripAlana se vyakti nIroga- dina-pratidina kiye jAne kA nirdeza jainadharma meM spaSTataH svastha rahatA haA samyaka ArAdhanA kara AnandasImA ko parilakSita hai kyoMki isase sAdhaka AhAra kama karatA A sparza kara sakatA hai / Aja jahA~ eka ora vikAsa ke nAma zarIra ko kRzakara salekhanA dhAraNa karatA hai|48 bhikSAcarI . para mAtra bhoga aura zauka hetu sundara se sundaratama AkarSaka kA eka hI uddezya hai ki sAdhaka meM bhojana/AhAra ke prati rAga kI zanaiH zanaiH kama hote jAne kI pravRtti aura yaha phaizanebula vastroM-upakaraNoM, sAja-sajjA ke sAmAna, zArIrika vRtti sAdhaka ke svayaM bhItara ke prasphuTita hotI hai, kisI saundarya-prasAdhana hetu lipasTika, krIma, pAuDara Adi tathA bAhya-vivazatA se nahIM / vAstava meM isa tapa ke mAdhyama se camar3e se vinirmita vastuoM kA prayoga, bhoga-upabhoga, vyakti-vyakti meM AhAra/bhojana para jaya-vijaya prApta karane jinase na kevala tiyaMcagati ke anaginata jIvadhAriyoM/ kI zakti jAgrata hone lagatI hai| phira sAdhaka kA dhyAna prANadhAriyoM kA hanana hI hotA hai, apitu ina cIjoM ke bhojana, nAnA vyaMjanoM-pakavAnoM meM nahIM, sAdhanA ke vividha sevana karane vAle svayaM aneka ApadAoM-vipadAoM tathA AyAmoM meM ramaNa karatA hai| mAnasika-zArIrika vikAroM/tanAvoM/kaSToM se grasita hote hoM, vahA~ tapa kA yaha Unodara bhAva kitanA sArthaka pratIta 4. rasa-parityAga hogA, yaha kahane kI nahIM, apitu anubhavagamya hai / nizcaya indriyanigraha hetu, Alasya-nidrA para vijaya prAptyartha hI inameM ulajhe vyaktiyoM ko yaha tapa rAhata degA tathA eka tathA saralatA se svAdhyAya-siddhi ke liye sarasa va svAnayI dizA drshaaegaa| diSTa, prItivardhaka tathA snigdha Adi bhojana kA manasA-vAcA3. bhikSAcarI karmaNA ke sAtha yathAsAdhya tyAga, rasa-parityAga tapa kahalAtA hai|47 tapaHsAdhanA meM rasa, vikRti, caMcalatA ___ sAdhanA ke kSetra meM vyakti ko bhojana kI kama, bhajana kI AvazyakatA adhika rahatI hai| vRttiparisaMkhyAna/ arthAt uttejanA utpanna kara sAdhaka ke lakSya meM nAnA vRttisakSepa40/bhikSAcaryA athavA bhikSAcarI41 nAmaka tapa prakAra ke vyavadhAna utpanna karate haiM / sAdhanA ke mArga meM meM bhojana, bhAjana Adi viSayoM se sambandhita rAgAdika inase abaruddhatA AtI hai / astu rasa arthAt dUdha, dahI, ghI, doSoM ke parihArya hetu vyakti Atma-vikAsa kI sAdhanA tela, gur3a Adi sAdhanA ke liye sarvathA tyAjya haiN|48 karatA hai| sAdhanA meM zarIra vyavadhAna utpanna na kare isake nizcaya hI ye rasa vikRti evaM vigati ke hetu haiN|49 ina liye sAdhaka ko abhigraha arthAt niyama-pratizA-saMkalpAdi rasoM ke tyAgane kI vidhi-niyama-prakriyA-saMkhyAdi ke AdhAra thA santoSa vRtti-samatAbhAva ke sAtha vidhipUrvaka nidoSa para yaha tapa jainAgama meM aneka bhAgoM meM vibhAjita kiyA pAhAra/bhikSAgrahaNa karanA hotA hai|42 bhojana/AhAra meM __ gayA hai / 50 saMkalpAdi, parimANa, saMkhyAdi-niyamAdi ke AdhAra para Aja jahA~ eka ora bhakSya-abhakSya kA dhyAna na rakhate hue jainAgama meM isa tapa ke aneka bheda-prabheda sthira kiye abhakSya arthAt mAMsa, aNDe, madya (zarAba), dhUmrapAna Adi gaye haiM / 43 kA sevana, Adhunika-atyAdhunika, sAja-sajjA se susajjita, 'bhikSAcarI' zabda zvetAmbara paramparA meM gocarI44/ sukha-suvidhAoM se saMpRkta, AkarSaka-kharcIle hoTaloM meM khAne 64 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya WARNATAEHRIMARVA Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha kA pracalana Adhunika sabhyatA kA eka aMga bana gayA hai, hai| nizcaya hI isa tapa ke mAdhyama se zIta, vAta, vahA~ isa rasa-parityAga tapa kI kitanI AvazyakatA evaM Atapa, upavAsa, tRSA, kSudhA Adi asahanIya se asahanIya sArthakatA hai, yaha eka vicAraNIya prazna hai| nizcaya hI vikaTa paristhitiyoM meM/vAtAvaraNa meM bhI sAdhaka samatA jisa bhojana se, jo mAnava svabhAva ke sarvathA anukUla hai, bhAva aura sahajavRtti ke sAtha jIvana kA vAstavika Ananda svastha vicAra, saMyama, jJAna, satya, pavitratA, dayA, kSamAdi uThA sakatA hai / Aja kI ApAdhApI, asthira, hiMsAtmaka samasta guNoM kA samApana hotA ho, mohAdika kRtsita sthiti meM bhayAkrAnta vyakti ko nirbhayatA, niDaratA, vattiyoM, bhoga-vAsanAdika tAmasI vattiyoM, mAna-abhimAnAdi sahiSNutA, sahanazIlatA tathA zakti-sAmarthya arthAta Atma bala ke jAgaraNa ke liye kAyakleza tapa kI nitAnta kASAyika-vikAroM kA prAdurbhAva hotA ho, tathA Atmatattva AvazyakatA rahatI hai| nizcaya hI isa tapa kI bhUmikA kA apakarSaNa hotA ho, sarvathA akhAdya-abhakSya khlaaegaa| Aja inhIM bhojana kA mAtra rasa-lolupatA hetu nirbAdha rUpa Aja ke ghinaune vAtAvaraNa meM bujhate hue diye ko prajvalita se sevana kiyA jA rahA hai jisake dUSita pariNAma Aja karane ke samAna hai| hamAre bIca meM haiN| aisI sthiti-paristhiti meM yaha tapa 6. pratisaMlInatA nizcaya hI eka uttama TaoNnika kA kArya kregaa| zarIra-indriya-mana-vacana Adi kA saMyamana, ekAnta 5. kAyakleza sthala para rahanA arthAt bhoga se yoga kI ora, vibhAvoM se Atma-sAdhanA meM zarIra ko sAdhanAnukUla banAne ke svabhAva kI ora arthAt sAMsArika/kASAyika vRttiyoM se liye arthAt zarIra ke prati mamatva kA visarjana, anAsakta asAMsArika vRttiyoM/tapaHsAdhanA kI ora arthAt bahirmukha bhAva kA bodha utpanna karAne ke liye arthAta zarIra aura se antamukha kI ora le jAne kI prakriyA/sAdhanA, usameM nivAsa karane vAlI AtmA eka nahIM, alaga-alaga hai, pratisaMlInatA/saMlInatA66/viviktazayanAzana57 athavA yaha anubhUti-zakti jAgrata karAne ke liye sAdhaka dvArA isa viviktazayyAsana athavA viviktazayyA tapa kahalAtI hai| nazvara zarIra ko bhinna-bhinna prakAra se anaginata asahanIya zvetAmbara paramparA meM pratisaMlInatA tapa bAhya tapa ke vedanA-pIr3A-kaSTa pahuMcAnA, kAyakleza tapa kahalAtA hai| chaThaveM jabaki digambara AmnAya meM viviktaNayyAsana pAMcaveM tapaHsAdhanA meM yaha tapa zvetAmbara paramparA meM pAMcaveM sthAna krama meM nirdiSTa kiyA gayA hai| para tathA digambara AmnAya meM yaha chaThaveM sthAna para rakhA karma-vipAka se vimukti hetu tapa:sAdhanA binA vyavadhAna gayA hai| kintu isake maulika svarUpa meM koI bhinnatA nahIM ke nirbAdha rUpa se calatI rahe, isa hetu jainAgama meM isa tapa hai| donoM paramparAoM meM isakA mUloddezya eka hI hai- ke indriya pratisaMlInatA, kaSAya pratisaMlInatA, yoga pratikAyA ko kaSTa denA/deha kA damana karanA/indriyoM kA nigraha saMlInatA tathA viviktazayanAsana nAmaka cAra bheda kiye gaye karanA arthAt AtmakalyANArtha zarIra ke prati mamatvamoha kA haiM 168 indriya pratisalInatA meM indriyoM ko Atma-kendra kI visarjana / yaha zarIra ke kardanarUpa tapa aneka upAyoM dvArA ora moDa denA/sikoDa lenA arthAta saMlIna kara denA hotA siddha hotA hai, phalasvarUpa jainAgama meM isake aneka bheda hai| jabaki kaSAya pratisaMlInatA meM kAma-krodha-mAna-mAyAprabheda sthira kiye gaye haiM 152 lobhAdika kaSAyoM aura unakI prakRtiyoM ko niyantraNa meM zArIrika kaSTa yA to prakRtijanya yA upasargoM (deva- rakhanA hotA hai| vAstava meM kaSAya pratyeka jIva ke janmamanuSya-tiryaJca gati ke jIvadhAriyoM dvArA jise parISaha maraNa arthAt sAMsArika bhramaNa ke nimitta kA kAraNa banate yA udIraNA ke rUpa meM jise kAyakleza kahate haiM, sAdhaka haiN|69 yoga pratisaMlInatA meM sAdhaka dvArA mana-vacana-kAya ko bhogane/sahane par3ate haiM / 58 isa prakAra sAdhaka svakRta evaM kI pravRttiyoM ko kama arthAt antarmukhI banAyA jAtA hai| parakRta donoM prakAra ke zArIrika-mAnasika kaSToM ko sahana viviktazayanAzana jaisA ki nAma se spaSTa hai-ekAnta karatA huA mAtra Atma-ciMtana meM lIna rahatA hai| dhyAna sthala / isameM sAdhaka ko aise sthAnoM para apanI dainika meM kendrita hone ke liye isa tapa kI sAdhanA paramAvazyaka Avazyaka kriyAyeM jaisA uThanA, baiThanA, zayana karanA Adi tapaHsAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaMDiyA | 65 CTS IC CHER RS 2 ESSASTER: www.it FER trit Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha jahAM kisI bhI prakAra kA vyAmoha/mamatva kA avasara na rekhA miTa-samiTa jAtI hai| jo vaha bhItara hai, vahI bAhara milatA ho tathA dhyAna-sAdhanA meM kisI bhI prakAra kA aura jo bAhara hai, vahI bhItara / usakA AcaraNa darpaNa sadRza vighna-vyavadhAna utpanna na hotA ho| kauna-kauna se sthAna dhavala-ujjvala rahatA hai| jaba vyakti apane Atma-svarUpasAdhuoM ke Thaharane aura na Thaharane ke yogya haiM, jainAgama meM guNoM kA cintavana karatA hai, to prAyazcitta-pravRtti usameM isakA vizad divecana huA hai|60 udabhUta hotI hai, vaha sahaja bhAva se kiye gaye doSoM kA ___ nizcaya hI isa tapa dvArA sAdhaka asavRttiyoM se parihAra karane ke liye sadA tatpara rahatA hai| nizcaya hI haTakara sadvattiyoM meM apane mana-vacana aura zarIra ko yaha tapa pApamukti kA mArga-pradarzaka hai| doSa-nivAraNa ke tanmaya karatA huA supta antazcetanA ko jAgrata kara sakatA aneka sAdhana-upAya hone ke kAraNa jainAgama meM isa tapa ke aneka bheda-prabheda sthira kiye haiM jinakI saMkhyA kahIM para nau hai| kAma-vAsanA, ahaM-bhAvanA, krodha-jvAlA, kapaTa, hai to kahIM para dasa63 aura kahIM-kahIM para nau va dasa chala, pravaMcanA, tathA dUsaroM ke dhana-sampatti har3apane kI prakriyA kI vahni jo Aja prajvalita hai jisase parivAra- ' donoM hI dRSTavya hai / 64 samAja-rASTra aura antarrASTrIya stara para asthiratA-asAmA- isa prAyazcitta tapa kI upayogitA ko dekhate hue bar3ejikatA tathA arAjakatA-AtaMkavAditA kA zora-zarAbA bar3e sAdhu-santa, RSi-AcAryoM ne ise apane dainika jIvana parilakSita hai, zAnta-zamana ho sakatI hai|| kA eka aMga bnaayaa| rASTrapitA mahAtmA gAMdhI jaise prabuddha santoM kI dainika DAyarI kA nirantara upayoga isakA spaSTa tapaHsAdhanA ke chaThaveM krama taka pahu~cakara sAdhaka ko pramANa hai| Aja ke kRtrimatA vyastatA se anuprANita yaha anubhava hone lagatA hai ki jIvana jIne kA lakSya mAtra tathA choTe-bar3e vibhinna aparAdhoM se saMpRkta jIvana meM yadi udarapUrti ke sAdhana-upakaraNa juTAne/ekatrita karane arthAt koI bhI vyakti pratyeka dina kisI bhI kSaNa athavA sone se indriyajanya vyApAroM meM khapAne kI apekSA Atma-zodhana pUrva apane dina-pratidina ke kAryoM ke lekhe-jokhe ko samabhAva vikAsa meM hI honA zreyaskara evaM sArthaka hai / sAdhanA ke athavA nilipta bhAva se nihAre arthAta prAyazcitta tapa ko prathama cAra caraNa AhAra tyAga se sambandhita haiM kyoMki apanAye to nizcita hI vaha vyakti sAdhAraNa se sAdhAraNa binA AhAra-zuddhi ke zarIra-zuddhi aura tajjanya citta-zuddhi aura jaghanya se jaghanya aparAdha-bhUloM ko bhaviSya meM na karane kA honA nitAnta asambhava hai| zeSa do caraNoM meM zarIra kI kA saMkalpa legA tathA tadanurUpa apanI dainika caryA kA saMcAzucitA para bala diyA gayA hai jisase mana vikRti se haTakara lana kregaa| yaha prAyazcitta bhAva aparAdhiyoM ko eka bAra nivRtti kI ora unmukha hotA huA sAdhanA-patha para nairantarya punaH sAdagIpUrNa jIvana jIne kA mArga prastuta karatA hai / Age bar3hane ko pravRtta ho sake / isaliye samaya-samaya para santa-manISiyoM ne jeloM meM, 7. prAyazcitta aparAdhI-sthaliyoM meM jA-jAkara aparAdhiyoM kA hRdaya pramAda athavA ajJAnatA meM hae pApoM/aparAdhoM/doSoM/ parivartana karAyA, unheM samyak sAdhanA kA udabodhana diyA bhUloM kA saMzodhana/zuddhIkaraNa/nirAkaraNa/parihAra tathA aura jJAna diyA jAgrata jIvana-carcA jIne kA / niHsandeha bhaviSya meM ina kAryoM kI punarAvRtti na hone dene kA svakRta yadi yaha prAyazcitta bhAva jana-jana taka pahuMce, isakI sakalpa, prAyazcitta tapa kahalAtA hai| yaha Abhyantara tapa upayogitA-upAdeyatA ko batAyA jAya to jo Aja kA prathama caraNa hai| isa tapa se sAdhaka meM Arjava guNa aparAdha-aparAdhI dina pratidina naye-naye rUpoM meM janma le arthAta manasA-vAcA-karmaNA meM ekarUpatA, samarasatA kA rahe haiM, vikasita athavA panapa rahe haiM, ve samUla naSTa-vinaSTa saMcAra hotA hai| sAdhaka zanaiH-zanaiH sAdhanApatha meM nirbAdha ho jAyeMge aura eka aparAdhI jIvana sAdagI-maryAdA-kartavya. rUpa se Age bar3hatA jAtA hai arthAt zuddha-nirmala-pavitra parAyaNatAdi se yukta-saMyukta hogaa| nizcaya hI yaha prAyazcitta sarala-svabhAvI ho jAtA hai arthAt bAhara-bhItara kI antara- tapa kI vyAvahArika upayogitA khlaaegii| mainRIA -...IIIM .. . . .. ........! ... Hindi SIDEO PM .. .. 66 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya FIR Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAvAratna puSpavatA Abhanandana grantha ... . 8. vinaya kiyA / nizcaya hI vinaya se tapa, saMyama aura jJAna kI siddhi hotI hai| yadi hameM ikkIsavIM zatI meM jInA hai to Atma-vikAsa hetu, jJAna prAptyartha tathA karma-vinayana vinaya ko jIvana kA eka Avazyaka aMga banAnA hogA, arthAt karma-nirjarA ke liye saMyama-sAdhanA, anuzAsana tabhI jIvana sArthaka evaM sva-para ke liye kalyANakArI ArAdhanA, ahaMkAra-visarjana, mRdutA-namratApUrNa vyavahAra, hogaa| gurujana kA sammAna-Adara-bhakti tathA guNoM kI upAsanA Adi mAnavIya tattvoM kA dainika jIvana meM prayoga karanA hai. vaiyAvRttya vastutaH vinaya kahalAtA hai| yaha parama satya hai ki vinaya Atma-sAdhanA meM lIna, guNoM ke AgAra, tapasvImokSa kA sopAna hai, isase samyagdarzana-jJAna-cAritra kI saMyamI, AcArya-manISI, Adi kI bahuvidha kSetroM meM, triveNI prasphuTita hotI hai| vinaya ke aneka bheda-prabheda niSkAmabhAva se, niHkAMkSita hokara arthAt mAtra zraddhA jainAgama meM vaNita haiM jinakI saMkhyA kahIM para tIna.66 bhAva se sevA-zuzrUSA tathA upAsanAdi karanA vaiyAvRttya kahIM cAra to kahIM para pAMca 8 athavA sAta taka kahalAtA hai / vaiyAvRttya se sAdhaka ko jAgatika kSetra meM ginAyI gayI hai| Rddhi, bala, yaza, vaibhava tathA aizvaryAdi kI upalabdhi tathA AdhyAtmika sAdhanA meM vinaya kA honA jahA~ Avazyaka AdhyAtmika kSetra meM karmoM kI nirjarA kara tIrthaGkara pada hai vahIM sAmAjika evaM vaiyaktika jIvana meM isakI arthAt mokSa padavI prApti hotI hai|73 sevA-zuzraSAdi ke upayogitA bhI asaMdigdha hai| jisa samAja meM yadi guNoM vividha AyAmoM ke AdhAra para jainAgama meM isa tapa ke kA sammAna-pUjA na ho, vaha samAja unnati kI apekSA aneka prakAra batAye gaye haiN| 74 jinakA paripAlana kara avanati ke kagAra para hotA hai| nizcaya hI isa tapa ke sAdhaka azubha se zubha aura zubha se prazasta zubha kI ora mAdhyama se hamAre vyavahAra meM guNoM kA Adara-sammAna sadA unmukha rahatA hai| parilakSita hai / Aja zikSAdi ke kSetra meM jahA~ anuzAsana AdhyAtmika ke sAtha-sAtha sAmAjikatA ke kSetra meM yaha hInatA, uddaNDatA, ugratA, ahaMkAritAdi kA vAtAvaraNa AcchAdita hai, vahA~ jIvana meM vinaya kA honA parama tapa manuSya meM parasparopagraho jIvAnAm arthAt eka dUsare kA sahayoga va upakAra karane kI vRtti,75 dayA, karuNA, Avazyaka hai kyoMki zikSArjana kA AdhAra-stambha vinaya sneha-vatsalatA, baMdhutva-apanatva, vinaya kI bhAvanA tathA hotA hai| jahA~ abhimAna hotA hai, vahA~ vinaya nahIM hotA, kartavyaparAyaNatA kA bodha utpanna karAtA hai / isa tapa kI namratA vahA~ Tika nahIM sktii| yaha abhimAna AtmA ko naraka kI ora le jAtA hai70 jabaki vinaya use dharma ke mahimA ko dekhate hue yaha kahA jA sakatA hai ki isase vizva ke samasta jIvoM meM-amIra-garIba, choTe-bar3e, majadUrapAsa pahu~cAtA hai kyoMki dharma kA mUla vinaya hai aura mokSa usakA antima phala hai| vinayapUrvaka paDhI gaI vidyA loka- mAlikoM Adi ke madhya paDI khAiyA~/bheda-bhAva kA samApana paraloka donoM meM sarvatra phalavatI hotI hai| asta vinaya se tathA dharma-jAtIya, bhASAyI vivAdoM kA zamana arthAta hIna samasta zikSA nirarthaka hai / yaha satya hai ki vinayahIna apekSita samatA bhAva kA udaya hogaa| vyakti meM sadA sadguNoM kA abhAva rahatA hai| koI bhI Aja ke viSAkta yukta vAtAvaraNa meM, jahA~ sevA laukika kArya binA guru kI vinaya ke pUre nahIM hote, astu karane kA vizAla kSetra hai, isa tapa ke mAdhyama se, apanI guruoM kA atizaya vinaya karanA apekSita rahatA hai| sukha-suvidhAoM, eSaNAoM-AkAMkSAoM ko tyAgate hue zikSArjana karane kA uddezya bhI yahI hai ki usase vinaya, avaza, azakta-asahAya, dIna-pIr3itoM, rogiyoM ko upahAsa, bala. aura viveka kI bhAvanA jAgRta ho| itihAsa sAkSI hIna, anAdara, tiraskAra-ghRNA tathA heya kI dRSTi se na hai ki vinaya ke bala para hI arjuna vizeSa dhanurdhArI hue| dekhate hue unakI tana-mana-dhana se ekarUpa hokara tanmayatA ke aneka saMtoM ne bhI vinaya ke bala para hI mokSamArga prazasta sAtha sevA-zuzrUSA karanA parama upayogI evaM sva-para tapaHsAdhanA aura Aja ko jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaMDiyA | 67 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / kalyANakArI hogaa| nizcaya hI isase sukhI-samRddha tathA se saMyukta hotA hai| pravacana ke abhyAsa se arthAt ullAsa kA vAtAvaraNa utpanna hogA jisakA yatra-tatra- paramAgama ke par3hane para sumeru-parvata ke samAna niSkampasarvatra abhAva hai| nizcala, ATha mala rahita, tIna mUr3hatA (lokamUr3hatA10. svAdhyAya devamUr3hatA-gurumUr3hatA) rahita samyagdarzana hotA hai, use deva, manuSya, tathA vidyAdharoM ke mukha prApta hote haiM aura sat zAstroM kA maryAdApUrvaka, vidhi sahita, adhyayana, aSTa karmoM ke unmUlita hone para pravacana ke abhyAsa se hI anucitana tathA manana arthAt AtmA kA hita/kalyANa vizada sukha bhI prApta hotA hai / 88 svAdhyAya tapa ke dvArA karane vAlA adhyayana arthAt samyagdarzana-jJAna-cAritra ko prajJA meM atizaya, adhyavasAya, prazasti, parama savega, tapavRddhi ArAdhanA karanA, svAdhyAya kahalAtA hai| Atma-kalyANa va aticAra-zuddhi Adi bhI prApti hotI hai| ke liye jJAna kI ArAdhanA apekSita hai / isaliye tattvajJAna kA paThana-pAThana tathA usakA smaraNa Adi bAteM svAdhyAyatapa meM phalecchA ke niSadha kA bhI jainAgamoM meM spaSTa ullekha hai| samasta Agama kA abhyAsa aura cirasvAdhyAya kI koTi meM AtI haiM 17 jainAgama meM isake kAla taka ghora tapazcaraNa karake bhI yadi prANI sampatti aneka prakAra darzAye gaye haiN| 78 svAdhyAya ke viSaya meM Adi kA lAbha tathA pratiSThA Adi cAhatA hai, to nizcaya jainAgamoM meM yaha spaSTa kiyA hai ki svAdhyAya kA pratiSThApana va niSThApana vidhi se tathA yogya dravya, kSetra va hI vaha vivekahIna hokara usa utkRSTa taparUpa vRkSa ke phUla ko hI naSTa kara detA hai jisake dvArA sundara va susvAdu pake kAla meM hI kiyA jAnA zreyaskara rahatA hai, anyathA vaha huye rasIle phala prApta huA karate haiM / 88 jo prANI kevala alAbha, kalaha, vyAdhi tathA viyoga utpanna karatA hai / karma-mukti kI icchA se svAdhyAya tapa karate haiM, jinameM isa yaha parama satya hai ki svAdhyAya se buddhi meM tIkSNatA, loka ke phala kI icchA bilkula nahIM hotI, unheM jJAna-lAbha nirmalatA AtI hai, indriyoM aura mana ko vaza meM karane kI hotA hai| sAtha hI unheM Atma-zuddhi kA sthAyI sukha bhI kSamatA vidyamAna rahatI hai| vAstava meM svAdhyAya meM sahaja meM hI prApta ho jAtA hai / nizcaya hI lokeSaNA se samyaktva kI pradhAnatA rahatI hai / yaha nizcita siddhAnta hai| rahita svAdhyAya AtmopayogI hotA hai| ki jo manuSya AlasI aura pramatta hote haiM, na unakI prajJA bar3hatI hai aura na hI unakA zruta (zAstra-jJAna) hI bar3ha Aja samAja, deza-rASTra meM jJAna-kundatA, caritra-hrAsa pAtA hai| jainAcAryoM ne zAstrAdhyayana ke liye avinIta, kSaNa-kSaNa meM uttejanA-vAsanAdi, kaluSita vRttiyA~, dveSa, caTorA, jhagar3AlU aura dhUrta logoM ko ayogya batAyA ghRNA, IrSyAdi cAroM ora AcchAdita haiM usakA mUla kAraNa hai|80 isakA mUla kAraNa hai ki vaha AgamapAThI jo hai sahI dizAdarzana kA abhAva / kisI bhI samAja kA, rASTra cAritra guNa se hIna hai, Agama (zAstra) ko aneka bAra kA merudaNDa usakA yuvAvarga huA karatA hai| Aja yuvA par3ha lene para bhI saMsAra-samudra meM DUba jAtA hai|81 caritra samudAya kI mAnasika bhUkha kI khurAka sAhityika-svAdhyAya svAdhyAya kA eka mahatvapUrNa aMga hai| saccaritra sAdhaka ke kI apekSA sastA-bAjArU, azlIla, tAmasI-rAjasI vattiyoM liye zAstra kA thor3A sA adhyayana bhI kalyANakArI ko udreka karane vAlA sAhitya hai / jabaki sat sAhitya ke hotA hai / satat svAdhyAya se vyakti ke jJAna-vijJAna kA kSetra bar3hatA/ svAdhyAya kI mahimA kA varNana karate hue kahA gayA phailatA hai| sAtha hI sad-vicAra, sadsaMskAra, ananta Ananda, hai ki svAdhyAya se jJAnAvaraNa (jJAna ko AcchAdita karane nirvikAritA, ekAgratA, citta kI sthiratA-nirmalatA saMkalpavAle) karma kSaya ho jAte haiN|83 samasta duHkhoM kA samApana sthiratA kA prAdurbhAva hotA hai| nizcaya hI svAdhyAya eka sahaja meM hI ho jAtA hai / 84 nizcaya hI svAdhyAyI-sAdhaka eka utkRSTa tapa kahA jaaegaa|89 apanI paMca indriyoM kA saMvara karatA hai, mana Adi guptiyoM 11. dhyAna ko bhI pAlane vAlA hotA hai aura ekAgracitta haA vinaya mana ke cintana kA eka hI vastu/Alambana para 18 | catartha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya HTTA an... aa....LAND www.jainelin --- -- -- Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha avasthAna/ThaharAva/kendrita karanA jainAgamoM meM dhyAna kahA Aja hamArA samasta jIvana hara kSaNa ArtatA gayA hai / 90 dhyAna mana kI bahumukhI cintana dhArA ko eka raudratA meM hI vyatIta hotA hai| bahuta kama kSaNa aise hote hI ora pravAhita karatA hai, jisase sAdhaka anekacittatA haiM jo dharma meM aura virala kSaNa hI zukladhyAna kI ora se dUra haTakara ekacitta meM sthita hotA hai| vAstava meM eka- pravRtta hote haiN| yaha nizcita hai ki Aja ke vyasta evaM trasta cittatA hI dhyAna hai / dUsare zabdoM meM kahA jA sakatA hai jIvana meM mana, vicAroM, kalpanAoM, smRtiyoM, vRttiyoM, ki citta kA nirodha karanA dhyAna hai| dhyAna-sAdhanA meM kAmanAoM aura vikAra-vAsanAoM Adi anya aneka rUpoM meM dhyAtA/sAdhaka sadA dhyeya ko dekhA karatA hai / dhyAtA dhyeya sakriya rUpa se saMzliSTa rahatA hai jisake dUSita-ghAtaka kI samprApti hetu mana, vacana va kAya (zarIra) kA pariNAma Aja pratyakSata. parilakSita haiM / ekIkaraNa yoga karatA hai, jise jainAgamoM meM kAyika, vAcika zikSA, vyavasAya, sarakArI-gaira-sarakArI kAryAlayoM tathA mAnasika dhyAna kahA gayA hai| kAyika-dhyAna meM zarIra Adi meM tathA vAhana cAlana Adi meM arthAt jIvana ke kA zithilIkaraNa/sthirIkaraNa kiyA jAtA hai| vAcika pratyeka kSetra meM Aja citta kI ekAgratA kA sarvathA abhAva dhyAna meM vANI kA dhyeya ke sAtha meM yoga arthAt dhyeya hone se dina-pratidina kSaNa-pratikSaNa ghaTanAe~-durghaTanAeM tathA aura vacana meM samApatti, donoM kA ekarasa kara denA hotA aneka asAvadhAniyA~ ghaTita ho rahI haiN| vAstava meM cittahai tathA mAnasika dhyAna meM mana kA dhyeya ke sAtha yoga ekAgra kA prabalatama evaM utkRSTa sAdhana hai-dhyAna / dhyAna kiyA jAtA hai / 91 ke mAdhyama se mana ko caMcalatA, asthiratA, azAnti tathA tapaHsAdhanA meM dhyAna kA sthAna sarvopari hai| isakA vyagratAdi miTatI hai| Ananda-sukha ke srota jo bhItara sUpta/ mUla kAraNa hai ki dhyAna ke dvArA sAdhaka meM mAnasika zakti banda haiM, jAgrata hote haiM/khulate haiM / nizcaya hI dhyAna kI aura sAmarthya kA puJja prakaTa hotA hai tathA karmoM kI jaba- sAdhanA mana ko niviSaya banAne kI adbhuta prakriyA hai| dasta zRMkhalAoM kA TUTanA bhI hotA hai arthAt karmoM kA isase AtmA ke yathArtha svarUpa kA bodha hotA hai / AtmakSaya honA hotA hai / karmakSaya hone para sAdhaka saMsAra ke bodha-hone para duHkha kA sAgara aura ajJAnatA kA bAdala AvAgamana kI prakriyA se mukta ho jAtA hai, mokSapada prApta sAnta ho jAtA hai/kaTa-chaMTa jAtA hai| kara letA hai| 12. vyutsarga jainAgamoM meM Abhyantara tapaHsAdhanAntargata dhyAna ko tapa:sAdhanA kA yaha antima caraNa hai| isameM sarva kahIM para pAMcaveM aura kahIM-kahIM para chaThaveM krama meM rakhA prakAra kA tyAga arthAta bahiraMga meM zarIra-AhAragayA hai|94 citta kA pravAha cahuMmukhI hone ke kAraNa dhyAna upakaraNAdi tathA antaraMga meM rAga-dveSAdika kASAyika ko Ata-raudra-dharma-zukla nAmaka cAra bhAgoM meM vargIkRta vRttiyoM kA chUTanA hotA hai| sAdhaka sAdhanA kI isa carama kiyA gayA hai| jisake aneka prabheda bhI sthira kiye haiN| sthiti para pahu~ca kara pUrNarUpa se niHsaga, anAsakta tathA inameM Arta aura raudra dhyAna saMsAra ke parivardhaka haiM, astu AtmadhyAna meM lavalIna ho jAtA hai / 10 use yaha anubhava aprazasta haiM, azubha haiM / kintu dharma aura zukla nirvANa ke hone lagatA hai ki yaha zarIra bhoga, yaza-pratiSThA Adi sAdhaka haiM, astu prazasta evaM zubha haiM / dharmadhyAna zukladhyAna samasta bAhya tattvoM meM rAga-dveSa rakhane kI apekSA ina sabameM ko prArambhika avasthA hai| jIva ke AdhyAtmika vikAsa ke upekSA, udAsInatA rakhane ke liye tathA Atma tattva ke krama ko guNasthAna/jIvasthAna kahA jAtA hai| isake cintavana meM hI lagAne ke liye banA hai / vAstava meM yaha caudaha krama/guNa jainAgamoM meM nirdiSTa haiN| 8 dharmadhyAna sAtaveM zarIra aura usakA samasta vyApAra nirarthaka hai, nimsAra hai| guNasthAna taka aura zukladhyAna AThaveM se caudahaveM-guNasthAna jabaki isa nazvara-acetana zarIra meM virAjamAna cetanazakti taka rahatA hai / caudahaveM guNasthAna meM sAdhaka pUrNa rUpa se arthAt Atma tattva hI sAra hai, astu usakA cintavana sva nirvANa/siddhatva ko prApta ho jAtA hai| evaM para donoM ke liye upayogI eva kalyANakArI hai| tapaHsAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaMDiyA | 66 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha) nizcaya hI yaha bhAvanA sAdhaka ko bahirjagata se antarjagata uparyukta paMktiyoM meM kathya vicAra se niSkarSata: yaha kI ora unmukha karane meM parama sahAyaka-siddha hotI hai| kahA jA sakatA hai ki jaina tapaHsAdhanA zarIra ko kaSTa jainAgamoM meM kahIM-kahIM para vyUtsarga ke sthAna para kAyo- dene kI apekSA use vikAra-vivajita banAtI hai| isameM tsarga kA ullekha milatA hai|101 kAyotsarga meM bhI zarIra antaHkaraNa ko zuddha kiyA jAtA hai, supta cetanA ko ke sAtha-sAtha sarvaprakAra ke mamatva kA tyAganA hotA hai| jagAyA jAtA hai arthAt aMtaraMga kI zakti kA udghATana mamatA haTate hI sAdhaka meM samatA ke bhAva udaya hone lagate honA hotA hai / sAdhaka kabhI anazana karake to kabhI bhUkha haiM / viparIta se viparIta paristhitiyoM meM bhI mAdhyastha se kama khAkara, kabhI sImita padArtha grahaNa kara to kabhI bhAvanA jAgrata rahatI hai| deva-manuSya-tiryaJca sambandhI kisI rasa ko tajakara zarIra ko niyantrita karatA huA bhayaMkara se bhayaMkara upasargoM kI cintA na karate hue samyak- cetana-avacetana mana meM praviSTa vAsanAoM para vijaya prApta cetana-avacetana mana meM praviSTa vAsanAA para rUpa se arthAt mana-vacana-kAya arthAt samabhAva se sAdhaka karatA hai| ina sabake liye jJAna-dhyAna, paThana-pAThanasAdhanA meM apane citta ko ekAgra kiye rahatA hai / 102 cintavana Adi meM vaha lIna rahatA hai| saMsArI-bAhya vAstava meM kAyotsarga meM jo sAdhaka siddha ho jAtA hai, vaha prabhAvoM se apane ko alaga karatA huA sAdhaka antatogatvA sampUrNa vyutsarga tapa meM bhI siddhahasta ho jAtA hai 1108 AtmasvabhAva arthAt AtmasvarUpa kI prApti meM jIvana ko jainAgamoM meM vyutsarga104/kAyotsarga106 anekAneka bhedoM tapaHsAdhanA/adhyAtma sAdhanA meM khapA detA hai| vAstava meM prabhedoM meM varNita haiM / sarvArthasiddhi meM vyutsarga tIna prakAra tapa kI sAdhanA jIvana kA eka anivArya aMga hai| jIvana se spaSTa kiyA gayA hai| eka meM mamakAra evaM ahaMkAra ke pratyeka kSetra meM tapa kI AvazyakatA paga-paga para banI Adi kA tyAga, dUsare meM kAyotsarga Adi karanA tathA rahatI hai| saMsAra kI samasta samasyAe~-bAdhAe~ tapamaya tIsare meM vyutsarjana karanA hotA hai| 106 jIvana se hI samApta huA karatI haiN| asthiratA, azAnti, isa tapa ke prabhAva se prANI-prANI meM samabhAva, becainI, eka ajIba prakAra kI ukatAhaTa-nirAzAdi ke taTasthatA/niSpakSatA, jo hai usake svarUpa kI pratIti, vAtAvaraNa meM tapa-sAdhanA jIvana ko eka nayA AyAma detI cintanAtmaka dRSTi, viSama paristhitiyoM meM sahiSNatA, hai, sphUrti aura zakti kA saMcAra karatI hai| jisa prakAra nirbhayatA tathA balidAna-kartavya kI bhAvanA-AsthA sadA sUrya-razmiyA~ saMsAra ko pratidina eka nayA jIvana detI haiM, vidyamAna rahatI hai jisakI Aja ke viSAdayukta vAtAvaraNa usI prakAra yaha tapaHsAdhanA saMsArI prANI ko eka naI meM paramAvazyakatA hai| nizcaya hI yaha tapa bhautika vastuoM cetanA degI, jAgRti degii| nizcaya hI isase aga-jaga meM ke sAtha-sAtha zarIra ke prati jo mamatva hai, use samApta eka nayA dina, eka naI rAta aura eka nayA rUpa prasphuTita hogaa| kara prasannatA-Ananda kA vAtAvaraNa pradAna kraaegaa| sandarbha grantha sUcI1. (ka) pravacanasAroddhAra, dvAra 270, gAthA 1462 (kha) rAjavArtika, 9/6/27/566/22 2. (ka) bhagavatI ArAdhanA, mUla/1472-1473 (kha) gopatha brAhmaNa, 2/5/14 (ga) kRSNa yajurvedIya taittirIya brAhmaNa, 2/2/6 (gha) taittirIya brAhmaNa, 3/7/70 (Ga) manusmRti, 11/226 (ca) muNDakopaniSad, 1/1/8 100 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya 3. (ka) zatapatha brAhmaNa, 3/4/4/27 (kha) sAmaveda pUrvAcika 1/11/10 4. atharvaveda, 11/5/4 5. manusmRti, 11/238 6. (ka) dazavakAlika, 1/1 (kha) vAlmIki rAmAyaNa, 7/84/8 7. AtmAnuzAsana, zloka 114 8. majjhimanikAya kandaraka sUtra / -bhagavAna buddha, pRSTha 220, www.jainelil Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha C. sAmavedapUrvAcika, 1/11/10 10. muNDaka upaniSad, 1 / 1 / 8 11. devAdvija - guruprAjJa tapomAnasa mucyate / - zrImadbhagavad gItA, adhyAya 17 12. (ka) jainadharma meM tapa : svarUpa aura vizleSaNa - lekhaka - munizrI mizrImala jI mahArAja, pR0 145. (kha) jaina AcAra: siddhAnta aura svarUpa - devendra muni zAstrI (ga) dharma darzana : manana aura mUlyAMkana -- devendra muni zAstrI 13. (ka) AcArAMga sUtra, 1/4 / 3 (kha) uttarAdhyayana sUtra, 38 / 35 (ga) uttarAdhyayana sUtra, 20/6 (gha) dazavekAlikasUtra, 10/7 (Ga) sohao tavo / - Avazyaka niryukti, 103 (ca) visayakasAya viNiggaha bhAvaM kAuNa jhANasijjhIe - vArasa aNuvekkhA, gAthA saMkhyA 77, 14 (ka) sarvArthasiddhi, 6/6/412/11, (kha) karmadahanAttapaH / rAjavArtika, 6 / 16 /18/619 / 31 (ga) tattvasAra, 6 / 18/344 (gha) karma malavilaya hetorbodhadRzA tapyate tapaH proktam / - padmana ndipaMcaviMzatikA, adhikAra saMkhyA 1, zloka saMkhyA 8, (Ga) jamhA nikAiyANa'vi kammANa taveNa hoi nijjaraNaM / -nava tattvaprakaraNa, 11, bhASya 60, devaguptisUripraNIta / (kha) saMyamamArAMhateNa tavo ArAhiohaveNiyamA / - bhagavatI ArAdhanA, mUla, 6/32 (ga) saMjamahINo ya tavo jaivarai NiratyayaM savvaM / - zIlapAhuDa, mUlagAthA 5 (gha) sammadiTThissavi aviradassa Na tavo mahAguNo hodi / - mulAcAra, gAthA 940 16. (ka) bArasa - viheNa tavasA NiyANa- rahiyassa NijjarAhodi - kArtikeyAnuprekSA, 102 (kha) tapasA nirjarAzca / - tatvArtha sUtra, 9/3 (ga) kAyamaNovacigutto jo tavasA ceTThade aNeyavihaM so kammaNijjarAe vipulAe baTTade maNussotti - rAjavArtika, 8/23/7/584 (gha) tapasazca prabhAveNa nirjIrNaM karma jAyate / -- nyAyavinizcaya, mUla, 3 / 54 / 337 (Ga) jeNahave saMvaraNaM teNa duNijjaraNaMmidi jANe / - bArasa aNuvekkhA, 66 mokkho saMvarahINassa hoi (ca) tavasA ceva Na jiNavayaNe ........| - bhagavatI ArAdhanA, mUla 1854 / 1664 (cha) jo saMvareNa jutto appaTThapasAdhagohi appANaM / -- paMcAstikAya, mUla, 145 (ja) dazavekAlika, 93 17. ( ka ) iha para loya-suhANaM Niravekkho jo karedi smbhaavo| vivahaMkAyakilesaM tavadhammo Nimmalo tassa / -- kArtikeyAnuprekSA, mUlagAthA, 400 (kha) rAjavArtika, 6 / 16/16 / 619 / 24 (ga) No pUyaNaM tavasA AvahejjA / tesi pi na tavo suddho / - sUtrakRtAGga 7-8 / 27-24 18. tapomano'kSakAyANAMtapanAt saMnirodhanAt / nirucyate gAdyAvirbhAvAyecchA nirodhanam / - anagAra dharmAmRta, 7 / 2 / 656 (ca) tApayati aSTa prakAraM karma iti tapaH / - Avazyaka malayagiri, khaNDa 2 adhyAya 1 (cha) tavoNAma tAvayati aTThavihaM kammagaMThi nAsetitti vRttaM bhavai / - dazavekAlika, jinadaH sacUrNi, pRSTha 15 15. ( ka ) Neraiesu orAliya sarIrassa udayAbhAvAdo paMcamahavvayAbhAvAdo / 16. jainadharma meM tapa : svarUpa aura vizleSaNa - ghavalA, 13/5,4,31/91/5 - munizrI mizrImala jI mahArAja, pRSTha 136-40 tapaHsAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaMDiyA | 101 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 20. (ka) ajJAnakRtayovrata tapaH karmaNo. bandhahetutvAd bAlavyapadezenapratiSiddhatve sati / -samayasAra AtmakhyAti, gAthA 152, (kha) yathArthapratipattyabhAvAdajJAnino bAlAmithyA dRSTyAdayasteSAM tapaH bAlatapaH agnipravezakArISa sAdhanAdi prtiitm| --rAjavArtika, 6/12/7/512/28 (ga) bAlatapo mithyAdarzanopetamanupAya kAyakleza pracuraM nikRti bahulavrata dhAraNam / / ---sarvArthasiddhi, 6/20/336/1 (gha) jassa vi duppaNihiA hoti kasAyA tavaM caraMtassa so bAlatavassI vi va gayaNhANa parissama kunniN| -dazavakAlikaniyukti, 300 (Ga) pravacanasAra, 3/38 (gha) bAhyatapaH bAhyazarIrasyaM parizoSaNena karmakSapaNa hetutvAditi / AbhyantaraM cittanirodhaprAdhAnyena karmakSapaNa hetutvAditi // -samavAyAgaM, 6, abhayadeva vRtti (Ga) abhibtarae......"pratIyamAnatvAcceti / -aupapAtika sUtra, 30, abhayadevavRtti (ca) sanmArgajJAH abhyntraaH| tadavagamyatvAt ghaTAdiva tairAcaritatvAdvA bAhyAbhyantaramiti / --bhagavatI ArAdhanA, vi0 107 25. anazanaM nAma azanatyAgaH / sa ca triprakAra / """ aiteSA manovAkkAyakriyANAM karmopAdAna kAraNAnAM tyAgo'nazanaM cAritrameva / / -bhagavatI ArAdhanA, vi0 6/32 26. (ka) jo maNi-iMdiya vijjaI.........."tavaM aNasaNaM hodi| -kArtikeyAnuprekSA, 440-441 (kha) caturthAdyardhavarSAnta upavAso'thavA'mRteH / sakRdabhuktizca muktyartha tpo'nshnmityrthaaH|| -anagAra dharmAmRta 7/11 (ga) tattha cauttha- cha TThama-dasama-duAlasa........ NAma tvo| -dhavalA, 13/5,4,26 zavalA / (gha) Avazyakaniyukti / 21. jainadharma meM tapa : svarUpa aura vizleSaNa -munizrI mizrImalajI mahArAja, pRSTha 136 22. nizIthabhASya, gAthA 3332 23. (ka) duviho ya tavAcAro bAhira abbhataro muNeyavvo ekkevako vi chaddhA jadhAkammaM taM pruuvmo| -mUlAcAra, gAthA 345 (kha) sarvArthasiddhi, 6/16/438/2 (ga) anazanAvamaudarya......."dhyAnAnyuttaram / ___-tatvArthasUtra, 6/16-20 (gha) dravya saMgraha, 57/228 (Ga) cAritrasAra, 133, (ca) so tavo duviho cutto bAhirabbhantaro tahA........ jhANaM ca viussaggo esa abbhintaro tvo|| - uttarAdhyayana sUtra, 30/7-8-6 24. (ka) bAhyadravyApekSatvAtpara pratyakSatvAcca bAhyatvam / kathamasyAbhyantaratvam / manoniyamanArthatvAt / -sarvArthasiddhi, 9/16-20/436/3-6 (kha) rAjavArtika, 9/16/17-18/616/26 (ga) anagAra dharmAmRta, 7/6, 33 102 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya 27. (ka) itiriyaM yAvajjIva duviha puNa aNasaNaM muNedavaM -mUlAcAra, 347 (kha) bhagavatI sUtra, 25/7 28. (ka) ittariya maraNakAlA ya aNasaNA duvihaM bhave"" -uttarAdhyayana sUtra, 30/8 (kha) anavadhRtakAlamAdehoparamAt / -rAjavArtika, 2/16/2 (ga) addhANasaNaM savvANasaNaMduvihaM tu aNasaNaM bhaNiyaM / -bhagavatI ArAdhanA, 206 (gha) anagAra dharmAmRta, 7/11 (Ga) addhAnazana samizana dvivikalpamanazanamihoktam / vihRtibhRtoddhAnazanaM sarvAnazanaM tnutyaage|| -jJAnadIpikA paMjikA, 7/11 mA National www.jail Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha .......... .. . ... m a n ..........: 36. (ka) uttarAdhyayana sUtra, 30/10-11 36. (ka) sthAnAGga sUtra, 3/381 (kha) jainadharma meM tapa : svarUpa aura vizleSaNa (kha) uttarAdhyayana sUtra, 30/14-24 lekhaka munizrI mizrImalajI mahArAja, pR0 181-166 (ga) omoyariyA duvihA-dabvamoyariyA ya bhAvamoya riyaa| (ga) uttarAdhyayana bRhadvRtti patra 601 -bhagavatI sUtra 37. (ka) saMjama prajAgara doSa prazama-saMtoSa svAdhyAyAdi 30. (ka) rAjavAttika, 9/16/1,16 sukhasiddhyarthamavamaudaryam / (kha) yasyasakalakAlameva sakala pudgalAharaNa zUnya -sarvArthasiddhi, 6/16/438/7 mAtmAnamavabudhyamAnasya...."balIyastvAt / (kha) dhammAvAsayajoge NANAdIye uvaggahaM kuNadi / --pravacanasAra-tattva prakAzikA, 227 Na ya iMdiyappadosayarI umodaritavovatto / / (ga) uttarAdhyayana sUtra, 26/35 -mUlAcAra, 351 (gha) jainadarzana : svarUpa aura vizleSaNa 38. kAlaM kSetra mAtrAM svAtmayaM dravya-guru lAghavaM svabalam / - jJAtvA yo'bhyavahArya bhuGakta ki bheSajastasya / / -lekhaka-devendramuni zAstrI, pRSTha 211 -prazamarati prakaraNa, 137 (Ga) dRSTaphalAnapekSa saMyamasiddhi-rAgacchedakarma 36. tattvArthasUtra, 6/16 vinAzadhyAnAgamAvAptyarthamanazanam / 40. samavAyAMga, sama06 -sarvArthasiddhi, 6/19 41. (ka) sthAnAGga sUtra, 3/3/182 (ca) cAritrasAra, 134/4 (kha) bhagavatI sUtra, 25/7/115 (cha) svArthAdupetya zuddhAtmanyakSANAM vasanAllayAt / (ga) uttarAdhyayana sUtra, 30/35 -anagAradharmAmRta, 7/12 (gha) aupapAtika 30 31. (ka) kimaTThameso kIrade ? pANidiyasaMjamajheM, 42. (ka) uttarAdhyayana sUtra, 24/11-12 bhuttIe uhyAsaMjama aviNAbhAva dsnnaado| (kha) piNDaniyukti, 62-63 -dhavalA, 13/5,4,26 (ga) dharma, darzana : manana aura mUlyAMkana . -lekhaka-devendramuni zAstrI (kha) iti yaH SoDazAyAmAnagamayati parimUkta sakala adhyAya kriyAtmaka dharma/darzana, pRSTha 35 sAvadha..."mahAvRtitvamupacArAt / (gha) bhAyeNa-bhAyaNa-dhara-vA'-dAdArA vRttINAma |... -puruSArtha siddha yupAya, 157, 158, 160 ..so vRttiparisaMkhANaM NAma tapo tti bhaNida 32. yogatrayeNa tRptikAriNyAM bhujikriyAyAM darpavAhinyAM hodi| -dhavalA, 13/5,4,26 nirAkRtiH avamaudaryam / (Ga) ekAdigaha pamANaM kiccA saMkappa kappiya virasaM / -bhagavatI ArAdhanA, vi0, 6/32/17 bhojja pasuvva bhujadi vitti pamANaM tavo tss|| 33. (ka) samavAyAMga, 6 --kArtikeyAnuprekSA, 445 (ca) ekavastu dazAgAra-pAna mudgAdi gocaraH / (kha) bhagavatI sUtra, 25/7 saMkalpa kriyate yatra vRtti parisaMkhyAhi tattapaH / / (ga) uttarAdhyayana sUtra, 30/8 -tattvArthasAra, 7/12 34. (ka) tatvArtha sUtra, 6/16 (cha) goyara pamANa dAyaga bhAyaNa NANAvidhANa (kha) uttarAdhyayana sUtra, 3014-23 jaM gahaNaM 35. (ka) aupapAtika sUtra, 30 taha esaNassa gahaNaM vividhassavRttiparisaMkhA // (kha) bhagavatI sUtra, 25/7 -mUlAcAra, gAthA, 355 tapaHsAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaMDiyA | 103 ::: inhiriLINE.COM HiithiiiiiiiiH www.jain Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ......... ............. . .. ... . ... . .. ............. .... . sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha dyathA (ja) ekAgArasapta vaizmarathyAddha'graHmAdi viSayaH 46. (ka) tatramanasovikRtihetutvAd vigati hetutvAd vA saMkalpovRtti parisaMkhyAnam / vikRtayo vigtyo| -pravacanasAroddhAra, -rAjavAttika, 9/16/4/618/24 vRtti, (pratyAkhyAna dvAraM) 43. (ka) uttarAdhyayana sUtra, 30/25 (kha) manasovikRti hetutvAd vikRtayaH / -yogazAstra, 3 prakAza vRtti (kha) sthAnAGga sUtra 6 (ga) mUlArAdhanA, 3/213-215 44. (ka) uttarAdhyayana sUtra, 30/25 (gha) sthAnAGga sUtra, 6/674, 4/274 (kha) dazavakAlika sUtra, 5/1/3 haribhadrIya TIkA, 50. (ka) se ki ta rasa pariccAe ? rasa pariccAe patra. 163 aNegavihe paNNatte taM jahA-Nivigae, paNIya(ga) AcArAMga sUtra, 2/1 rasavivajjae-jahA uvavAie jAva lahAhAre / 45. dazavakAlika sUtra 1/5 se ti rasa priccaae| 46. (ka) vRttiparisakhyAnamAzAnikRtyarthabhavantavyam / -bhagavatI sUtra, 25/7/116 --sarvArthasiddhi, 6/16 (kha) se ki taM rasa pariccAe? aNegavihe paNNatte / (kha) aNupuvaNAhAraM sevaMdruto ya salliiha dehaM.... ......."lhaahaare| -aupapAtika, sama0 30 vRtti parisaMkhyAnamitti / (ga) tattvArthasAra, 6/11 -bhagavatI ArAdhanA, va vijayo0 TIkA, 147 51. (ka) annaM imaM zarIraM anno jIvutti evakayabuddhI / 47. indriya-darpanigraha-nidrAvijaya-svAdhyAya sukha siddhyA dukkha parikilesakaraM chida mmttN-sriiraao| dyartha......."rasa parityAgaH / -sarvArthasiddhi, 6/16 -Avazyakaniyukti, 1547 - 48. (ka) uttarAdhyayana sUtra, 32/10 (kha) natthi jIvassa nAsutti / (kha) khIradahisappimAI paNIyaM pANabhoyaNaM / -uttarAdhyayana sUtra, 2/27 parivajjaNa rasANaM tu bhaNiyaM rasa vivajjaNa / / (ga) vosiro savvaso kAyaM na ma dehe parIsahA / -uttarAdhyayana sUtra, 30/26 -AcArAMga sUtra, 1/8/8/21 (ga) khIradadhi sappitella guDANa pattegado va savvesi (gha) kAyasukhAbhilASatyajanaM kAyaklezaH / NijjUhaNa mogAhima paNa kusaNa loNamAdINaM / -bhagavatI ArAdhanA, vijayodayA, 6/32/18 -bhagavatI ArAdhanA, 215 (Ga) dussaha-uvasaggajaI AtAvaNa-sIya-vAya-khiNNo (gha) rasatyAgo bhavettalakSIrekSudadhisapiNAm / vi| jo Nave khedaM gacchadi kAyakileso tavo eka dvitrINicatvAri tyajatastAni paJcadhA // tassa / -kArtikeyAnuprekSA, mUlagAthA, 450 -tatvArthasAra adhikAra 6, zloka 11 52. (ka) UrdhvAkadhiyanaiH zavAdiyanarvIrAsanAdyasanaH ........ (Ga) rasagocaragArddhamatyajanaM tridhA rasa parityAgaH / sadhyAnisiddhya bhajet / -bhagavatI ArAdhanA, vi0, 6/32/08 -anagAradharmAmRta, 7/32/683 (ca) ghRtAdivRSyarasa parityAgazcaturtha tapaH / (kha) AtapasthAna vRkSa mUlonivAso nirAvaragazayana -sarvArthasiddhi, 6/16/438/8 bahuvidha pratimA sthAnamityevamAdiH kaaykleshH| (cha) rAjavAttika 6/16/5/618/26 / -sarvArthasiddhi, 6/16 (ja) khIradahisappi tela guDa lavaNANaM ca jaM pariccaya- (ga) AyaMbila NivviyaDI eyaThANaM chaThThamAikhaNaM tittakaDakaMsAyaM vilamadhurarasANaM ca jaM cayaNaM / vaNehiM / jaM karai taNutAvaM kAyakileso muNe-mUlAcAra, gAthA, 352 yvvo| -vasunandi zrAvakAcAra, 351 104 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainaliticar Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha (gha) rAjavArtika, 9/16/13/616/15 56. uttarAdhyayana sUtra, 30/8 (Ga) ThANassaNArANehi ya vivihahiM paDaggayehiM bhugehi| 57. (ka) tattvArtha sUtra, 6/16 aNuvici paritAo kAyakileso havadi eso / / (kha) mUlArAdhanA, 3/228, 29, 32 -mUlAcAra, mUlagAthA, 356 58. bhagavatI sUtra, 257 (ca) satavidhe kAyakilese paNNatte, taM jahA-ThANA- 59. AcArAMganiyukti, 186 tie, ukkuDayAsaNie, paDimaThAI, vIrAsaNie, 60. (ka) jo rAgadosahedUAsaNasijjAdiyaM pariccayai / sajjie, daNDAyatie, lgddsaaii| ...."edaM tavaM hodi // -sthAnAGga sUtra, 7/46 -kArtikeyAnuprekSA, 447-446 (cha) ThANAvIrAsaNAiyA jIvassa u suhAvahA / (kha) zUnyAgArAdiSu viviktaSu jantu pIDAvirahiteSu uggA jahA dharijjanti kAyakilesaM tamAhiyA / / saMyatasya zayyAnamabAdhAtyaya brahmacarya svAdhyAya -uttarAdhyayana sUtra, 30/27 dhyAnAdi prasiddha yathaM karttavyamiti paJcamaMtapaH / (ja) aupapAtika sUtra, 36 -sarvArthasiddhi, 6/16 (jha) mUlArAdhanA, 3/222 (ga) kalaho bolo jhaMjhAvAmohomamatti ca......"paMca (ta) tattvArthasUtra-zrutasAgarIya vRtti, 6/16 samido tigutto AdaTTha parAyaNohodi / (tha) bhagavatI sUtra-25/7/117 -bhagavatI ArAdhanA, 232-233 53. (ka) jainadharma meM tapa : svarUpa aura vizleSaNa . (gha) girikaMdaraM masANaM suNNAgAraM ca rukkhamUlaM vA / -lekhaka, munizrI mizrImala jI mahArAja, ThANaM virAga-bahula dhIro bhikkhUNi seveU // pRSTha 283-285 -mUlAcAra, 650 (kha) parISahasyAsya ca ko vizeSaH ? yadRcchopani (Ga) kRtimAzca zUnyAgArAdiyo mukta mocitAvAsA / patitaH parISahaH svayaMkRtaH kAyaklezaH / anAtmoddezyanivirtitA nirArambhAH sevyaaH|| -sarvArthasiddhi, 8/16/436/1 -rAjavAttika, 6/6/16 (ga) yahacchAyA samAgataH parISahaH svamevakRtaH kAya (ca) gaMdha vvaNa TTa jaTThassacakka jaMtaggi kamma pharuse klezaH, iti parISaha kAyaklezayovizeSaH / y|....."smaadhiie baadhaado| -tattvArtha sUtra, zrutasAgarIya vRtti, 6/16 -bhagavatI ArAdhanA, 633, 634 54. (ka) kimaTThameso karide ? sIda-vAdAdavehiM bahu. 61. (ka) prAyaH pApaM vinirdiSTaM cittaM tasya vizodhanam / dovavAsehiM tisA-chuhAdi-vAhAhi visaMTaThulAsa -dharmasaMgraha, adhikAra 3 hiM ya ujhANa paricayaTTha...."otthaassa (kha) aparAdho vA prAya: cittaM zuddhiH / prAya sacittaM jjhaannaannuktiido| -dhavalA, 13/5,4,26 prAyazcittaM-aparAdhavizuddhiH / (kha) cAritrasAra, 136 -rAjavAttika, 6/22/1 (ga) zrAvakovIra cayahiH pratimAtApanAdiSu / syAnnA- (ga) kAyavaroheNa masaMveyaNibveeNa magAvarAhaNirAyaM dhikArI siddhAnta-rahasyAdhyayane'pi ca / / raharaNaThaM jamaNuTThANaM kIradi tappAyacchittaM -sAgAra dharmAmRta, 7/50 NAma tavokamma / -dhavalA, 13 55. se ki te paDisaMlINayA ? cauvvihA paNNattA, taM (gha) pramAdadoSa parihAraH prAyazcittam / jahA-iMdiyapaDisaMlINayA, kasAyapaDisalINayA, joga -sarvArthasiddhi, 6/20 paDisaMlINayA vivitta sayaNAsaNa pddisNliinnyaa| (3) pAvaM chidaI jamhA pAyacchittaM ti bhaNNai teNa / -aupapAtika sUtra, 16 -paMcAzaka-saTIka, 16/3 tapaHsAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaMDiyA1105 www.jal Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHHHHHHH . . . . . . . . . . . . . . . . . . sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha (ca) pAyacchittaM ti tavo jenn........."baamaai| (gha) ratnatrayavatsu nIcaivattivinayaH / -mUlAcAra gAthA, 361 va 363 -dhavalA, 13/5,4,26/63/4 (cha) jo ciMtai appANaM NANasarUvaM puNo puNo nnaannii| (Ga) vilayaM nayati karmamalamiti vinayaH / vikaviratacito pAyacchittaM varaM tassaM // -bhagavatI ArAdhanA vijayodayA 300/511/21 -kArtikeyAnuprekSA, 455 (ca) jamhA viNayai kamma aTThavihaM cAuraMta mokkhAyaM / (ja) pAya: prAcuryeNa nirvikAraM cittaM prAyazcittam / tamhA u vayaMti viu viNayati vilINa sNsaaraa|| -niyamasAra (tAtparyAkhyAvRtti), 113 --sthAnAMga vRtti, 6 (jha) prAyolokastasya cittaM manastacchuddhi kRtkriyaa| (cha) mUlAcAra, gAthA 188 se 212 taka prAye tapasi vA cittaM nizcayastannirucyate / / - -anagAra dharmAmRta, 7/37 66. viNao tiviho NANa-daMsaNa-caritta viNaotti / 62. Alocana pratikramaNa tadubhaya vivekavyutsargatapacheda -dhavalA, 8/3,41/88 parihAropasthApanAH / -tattvArtha sUtra, 6/22 67. (ka) jJAnadarzanacAritropacAraH / 63. (ka) AloyaNapaDikamaNaM ubhayavivego tahA viussggo| -tattvArthasUtra, 6/23 tavachedo mUlaM vi ya parihAro ceva saddahaNA // (kha) cAritrasAra, 147/5 --mUlAcAra, gAthAMka, 362 (ga) tattvArtha sUtra, 7/30 (kha) cAritrasAra 137/3 (ga) dhavalA, 13/5, 4, 26 68. logANavittiviNao atthaNimitte ya kAmaMtate ya / (gha) aupapAtika sUtra, 20 bhaya viNao ya cauttho paMcamao mokkha viNao ya / (Ga) se ki ta pAyacchiteNa dasavihe paNNatte, ta jahA -mUlAcAra, gAthAMka, 580 AloyaNArihe jAva paaraaNciyaarihe| se taM 66. (ka) bhagavatI sUtra, 25/7/126-141 paaycchitte| -bhagavatI sUtra, 25/7/125 (kha) aupapAtika sUtra 40 (ca) uttarajjhayaNANi, dvitIya bhAga, adhyayana 30, zloka 31, TippaNa saMkhyA 11 (ga) satavihe viNaye paNNate, ta jahA-NANaviNae, dasaNaviNae, carittaviNae, maNaviNae, vaya64. Navavihe pAyacchitte pnnnntte......"annvtthtthppaarihe| viNae, kAyaviNae, logovayAra viNae / -sthAnAMga sUtra 9/42 dasavihe pAyacchitte paNNatte....... paarNciyaarihe| -sthAnAMga sUtra, 7/130 -sthAnAMga sUtra, 10/72 70. sthAnAMga sUtra, 4/2 65. (ka) pUjyeSvAdaro vinayaH / 71. (ka) evaM dhammassa viNao, mUlaM paramopase mokkho| -sarvArthasiddhi,6/20/436/7 -dazavakAlika sUtra, 6/2/2 (kha) jJAnadarzanacAritratapa sAmatIcArAH ashubhkriyaaH| (kha) daMsaNaNANa caritte suvisuddho jo havei prinnaamo| vArasa bhede vi tave so ccie viNayo hane tesiM // tAsAma pohanaM vinayaH / -kArtikeyAnuprekSA, 457 -bhagavatI ArAdhanA, vijayodayA 6 (ga) samyagjJAnAdiSu mokSa sAdhaneSu..........vinaya 72. (ka) vyApatti vyayanodaH padayoH saMvAhanaM ca guNagAn / smpnntaa| vaiyAvRtyaM yA vAnupagraho'nyo'pi saMyaminAM / / -rAjavAttika, 6/24/2/526/17 -ratnakaraNDazrAvakAcAra zloka 112 Datini 106 / caturtha khaNDa: jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainet Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSvatI abhinandana grantha TAITritiiiiiiiiiiiiiiiill (kha) vyApadi yatkiyate tadva yAvRttyam / (kha) AcAryopAdhyAyayatapasvizaikSaglAnagaNakula saMgha-dhavalA, 13/5,4,26/63/6 sAdhu manojJAnAm / -tattvArtha sUtra, 6/24 (ga) teSAmAcAryAdInAM vyAdhi parISahaH mithyAtvAdhu (ga) dhavalA, 13/5,4,26/63/6 panipAte prAsukauSadhibhakta pAna pratizraya pITha (gha) bhAvapAhui, TIkA, 78/224/16 phalaka saMstaraNAdibhirdharmopakaraNastatpratIkAraH (Ga) dazavidhe veyAvacce paNNatte, taM jahA-Ayariyasamyaktva pratyavasthApanamityevamAdi vaiyAvRttyam / veyAvacce, uvajjhAyaveyAvacce theraveyAvacce, bAhyaspauSadhabhaktapAnAderasaMbhave'pi svakAyena tavassiveyAvacce, gilANaveyAvacce, sehaveyAvacce praleSmasiMghANakAdyantarmalApakarSaNAdi tAdAnu kulaveyAvacce, gaNaveyAvacce, saMghaveyAvacce, kulyAnuSThAnaM ca vaiyAvRttyamiti kthyte|| sAhammiyaveyAvarace ? --rAjavAttika, 9/24/15-16/623/31 -sthAnAGga sUtra, 10/17 (ca) se ki veyAvacce ? veyAvacce dasavihe paNNatte, (gha) jo uvayaradi jadINa uvasagga jarAi khIra taM jahA......"se taM veyaavcce| kAyANaM / pUSAdisu Niravekkha vejjAvaccaM -bhagavatI sUtra, 25/7/142 tavo tassa // (cha) aupapAtika sUtra, 20 -kArtikeyAnuprekSA, mUlagAthA 456 75. (ka) tattvArtha sUtra, 5/21 (Ga) kAyApIDA duSpariNAmavyUdAsArtha kAyaceSTyA (kha) jainadharma meM tapa / svarUpa aura vizleSaNa dravyAntareNopadezena ca vyAvRttasya yatkarma -lekhaka-munizrI mizrImala jI mahArAja, tadvaM yAvRttyaM / -cAritrasAra, 150/3 pRSTha 440-441 (ca) anagAra dharmAmRta, 7/70/711 76. (ka) suSTha A-maryAdayA adhIyate iti svAdhyAya / (cha) guNavad duHkhopanipAte niravadyena vidhinA tada -sthAnAGga abhayadevavRtti, 5/3/465 paharaNaM vaiyAvRttyam / (kha) ajjhayaNammi rao sayA-ajjhayaNaM sajjhAo -sarvArthasiddhi, 6/24/336/3 bhaNNaitammi sajjhAe sadA rato bhavijjati / (ja) jaina-dharma meM tapa : svarUpa aura vizleSaNa -dazavakAlika, jinadAsacUrNi, 287 lekhaka-munizrI mizrImalajI mahArAja, pRSTha (ga) svaadhyaaye-vaacnaado| 422-423 -dazavakAlika haribha0 vRtti, 235 (gha) svasmaihito'dhyAyaH svAdhyAyaH / 73. (ka) uttarAdhyayana sUtra, 26/3 -cAritrasAra, 152 (kha) sthAnAGga sUtra, 5/1 (Ga) svAdhyAyastattvajJAnasyAdhyayanamadhyApanaM smAraNaM (ga) tAe evaM vihAe ekkAe (vejjAvacca jogajutta c| -cAritrasAra, 44 daae)| -dhavalA, 8/3, 41/88/10 (ca) anagAra dharmAmRta, 7/82 (gha) vaiyAvRttyakarastu svaM paraM codaratItimanyate / (cha) bArasaMgaM jiNakkhAdaM sajjhAyaM kathitaM budhaH / -bhagavatI ArAdhanA, mU0 va vi0 326/541 -mUlAcAra, 44 74. (ka) guNadhIe uvajjhAe tavassisisse ya dubbale / (ja) agagabAhira-Agama-vAyaNa-pucchaNANupehA-pariyaTTaNa sAhugaNe kulasaMghe samaNaNNe ya cApadi / dhammakahAo sajjhAo NAma / -mUlAcAra gAthAGka, 360 -dhavalA, 13/5,4,26 tapaHsAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaMDiyA | 107 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHI ma mamamamama sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha (jha) pUyAdisu giravekkho jiNa-satthaM jo paThei bhttii| (kha) cittAvatthANamevA vatthummi, chaumatthANaM jhANaM / kammamala sohaNaThaMsuya-lAho suhayaro tassa / / ----dhyAnazataka, gAthA 3 -kAtikeyAnaprekSA, 462 (ga) dhyAnaM tu viSaye tasminneka pratyaya saMtitaH / 77. cAritrasAra, pRSTha 44; pakti 3 -abhidhAna cintAmaNikoSa, AcArya hemacandra, 78. (ka) mUlAcAra, gAthAMka 363 1/48 (gha) cittassegaggayA havaI jhANaM / (kha) pracchanna saMzayocchitya nizcita-dRDhanAma vA / prazno'dhIti pravRttyarthatvAdadhItirasAvapi / / -Avazyakaniyukti, 1456 (Ga) yatyunanimekatra nairantaryeNa kutracita / astitara -amagAra dharmAmRta, 7/84 dhyAnamatrApikramonApyakramo'rthataH / (ga) paMcavihe sajjhAe paNNatte, taM tahA-vAyaNA, -paMcAdhyAyI, uttarArdha, 842 pucchaNA, pariyaTTaNA, aNuppehA, dhmmkhaa| (ca) ekAgra grahaNaM cAtra vaiyagryavinivRttaye / vyagraM hi -sthAnAGga, 5/220 jJAnamevasyAd dhyAnamekAgramucyate / (gha) vAcanApRcchanAnuprekSAmnAyadharmopadezAH / -tattvAnuzAsana, 56 -tattvArthasUtra 8/25 (cha) citta vikSepatyAgo dhyAnam / (Ga) bhagavatI sUtra, 25/7 -sarvArthasiddhi, 6/20 79. dhavalA, pustaka sakhyA 6, khaNDa 4, bhAga 1, gAthA 61. yathAmAnasikaM dhyAyamekAna nizcalaM manaH / .... 80. sthAnAGga sUtra, adhyAya 4 gAthA 3 dRSTAM varjayato dhyAnaM vAcikaM kathitaM jinH|| 81. Avazyakaniyukti, 61 -lokaprakAza, 421-422 82. Avazyakaniyukti, 68 62. bhAratIya yogasAdhanA meM dhyAna 83. (ka) uttarAdhyayana sUtra, adhyayana 26, gAthA 28 lekhaka-rAjIva pracaMDiyA, eDavokeTa, tulasI prajJA, (kha) bahubhave saMciyaM khalu sajjhAeNa khaNe khvii| ____aMka 11-12, pharavarI-mArca, 1982, pRSTa 67 -candraprajJapti 61 63. uttarAdhyayana sUtra, 30/4 84. sajjhAe vA niutteNa svvdukkhvimokkhnno| 64. (ka) tattvArthasUtra, 6/20 -uttarAdhyayana sUtra, 26/10 (kha) mUlAcAra, 360 85. bhagavatI ArAdhanA, mUla, gAthA saMkhyA 104 65. (ka) bhagavatI sUtra, 25/7/13 86. tiloyapaNNatti, adhikAra saMkhyA 1, gAthA 51 (kha) ArtaraudradharmazuklAni -tatvArthasUtra, 8/28 87. sarvArthasiddhi, a06, sU0 25, pRSTha 443 (ga) bhagavatI ArAdhanA mUla, 1666-1700 88. AtmAnuzAsana, zloka 186 (gha) anagAradharmAmRta, 7/103/727 89. 'svAdhyAya : eka utkRSTa tapa lekhaka-rAjIva 96. (ka) tatrAta bAhyAdhyAtmika bhedAt dvivikalpam / pracaMDiyA, eDavokeTa, svAdhyAya premI smRti aMka -cAritrasAra, 167, 170, 172/3 (jayagujAra mAsika) akTUbara-navambara 1980, caturtha (kha) bhagavatI sUtra, 15/7/145-146-147-148 adhyAya, pRSTha 87 (ga) jJAnArNava, 25 60. (ka) "ekAgracintAnirodhodhyAnam / ........ (gha) mahApurANa, 21/31 -tattvArthasUtra, 6/27 (Ga) dravyasaMgraha, 48 108 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya SEE www.jainel HJ RE Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " . . . . . I . . . . sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha -IRUITM TARIANDITATION . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . a ni ASRAM (ca) kArtikeyAnuprekSA, 475-476 (ca) jallamalalittagatto dussahavAhIsu NippaDIyAro / ... (cha) tattvAnuzAsana, 47-46 ....... deheviNimmamatto kAosaggo tAo tassa / / (ja) sthAnAGga 4/65-71 -kArtikeyAnuprekSA, 467-468 (jha) rAjavArtika, 1/7/14 102. Avazyakaniyukti, 1546 (ta) harivaMza purANa, 56/38-50 103. jainadharma meM tapa : svarUpa aura vizleSaNa (tha) dhavalA, 13/5,4,26 lekhaka-munizrI mizrImalajI mahArAja, pR0 523 (da) mUlAcAra, 368 97. (ka) samavAyAMga, 14vAM samavAya 104. (ka) se kiM davvaviusagge ? sarIraviusagge, uvahi (kha) samayasAra, gAthAGka 55 viusagge, bhattapANa viusgge| se taM davva 18. (ka) karmagrantha, 4/2 viusgge| -bhagavatI sUtra, 25/7/150 (kha) samavAyAGga, 14/1 (kha) se ki te bhAvaviusagge ? bhAvaviusagge (ga) gommaTasAra, gAthA 12/13 tivihe paNNatte, taM jahA-kasAyaviusagge, 66. bhAratIya yogasAdhanA meM dhyAna, lekhaka-rAjIva saMsAraviusagge, kmmviusgge| pracaMDiyA eDavokeTa, tulasIprajJA, aMka-11-12, -bhagavatI sUtra, 25/7/151 pharavarI, mArca 1982 (ga) bAhyAbhyantaropadhyoH / 100. (ka) ni:saMga-nirbhayatva jIvitAzA vyUdAsAdyartho -tattvArthasUtra, 6/26 vyutsargaH / -tattvArtha rAjavAttika, 9/26/10 (gha) tattvArthasAra, 7/26 (kha) bAhyAsyantaradoSA ye vividhAH bandhahetavaH / (Ga) mUlAcAra, 406 yesteSAmuttamaH sargaH sa vyUtsagoM nirucyate // (ca) cAritrasAra, 154-155 -anagAra dharmAmRta, 7/64 105. (ka) amitagati zrAvakAcAra, 8/57-61 (ga) sarIrAhesu hu maNavayaNa pavuttIo osAriyajjhe (kha) mUlAcAra, 673-677 ymmi| eyaggeNa cittaNiroho viosaggo NAma // (ga) Avazyakaniyukti, gAthA, 1456-1460 -dhavalA, 8/3,41/85 (gha) so puNa kAussaggo davvato bhAvato ya bhavita / 101. (ka) kAyAparadabve thirabhAvaM pariharattu appANaM / davvato kAyaceTThAniroho bhAvato kAussaggo tassa have taNu saggaM jo jhAvaiNivvi appeNa / / jhANaM // -niyamasAra, 121 -AvazyakacUrNi (kha) niyamasAra, tAtparyAkhyAvRtti, 70 (Ga) dharma-darzana : manana aura mUlyAMkana (ga) parimitakAla viSayA zarIre mamatvanivRttiH lekhaka-devendramuni zAstrI, pR0 128 kaayotsrgH| -rAjavAttika, 6/24/11 106- AtmA''tmIya saMkalpatyAgo vytsrgH| kAyo tsargAdikaraNaM vyutsarga: / vyasarjanama-vyutsargastyAgaH / (gha) dehe mamatva nirAsaH kAyotsargaH / -sarvArthasiddhi, 9/20-22-26 -bhagavatI ArAdhanA vi0 6/32 (Ga) devassiyaNiyamAdisu jahatta mANeNa uttkaalmhi| jiNaguNA cintaNa juttokAosaggo tnnuvissgo| -mUlAcAra, 28 tapa:sAdhanA aura Aja kI jIvanta samasyAoM ke samAdhAna : rAjIva pracaMDiyA | 106 kIaaman AEEEEENS Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FI sAdhvIritnapuSpavatI abhinandana grantha - jaina-bauddha vinaya kA tulanAtmaka adhyayana zrama Na A cAra-mImAMsA DA. bhAgacandra jaina jaina-bauddhadharma zramaNa saMskRti ke anyatama aMga haiM / AcAra unako pradhAna dRSTi hai / ahiMsA aura samatA unakI mUla AdhArazilA hai| bauddhadharma kI tulanA meM jainadharma nirvivAda rUpa se prAcInatara hai| tripiTaka meM pratibimbita jaina itihAsa aura siddhAnta isa tathya ke svayaM pratipAdaka haiN| itanA hI nahIM, balki mahAtmA buddha ne jaina dIkSA lekara kaThora yoga sAdhanA kI thI, yaha bhI majjhimanikAya se pramANita hotA hai| tIrthaMkara mahAvIra aura mahAtmA buddha deza, kAla, kSetra aura bhAva kI dRSTi se samakAlIna rahe haiM / isalie unameM pratyakSa-apratyakSa rUpa se AdAna-pradAna honA svAbhAvika hai| hA~, yaha bAta avazya hai ki jainadharma aneka kAraNoM se bhArata ke bAhara adhika nahIM jA sakA jabaki bauddhadharma apane vyAvahArika dRSTikoNa ke kAraNa bAhara videzoM meM adhika phuulaa-phlaa| isa vikAsAtmakatA ke phalasvarUpa bauddhadharma siddhAnta kI dRSTi se bhI kahIM kA kahIM pahu~ca gyaa| yahA~ taka ki tAntrikatA ke vIbhatsa rUpa ne use apanI janmabhUmi se bhI adRzya-sA karane meM ahaM bhUmikA adA kii| dUsarI ora jainadharma kA na itanA adhika vikAsa huA hai aura na vaha adhika phaila hI pAyA hai| bauddhadharma ke vikAsAtmaka vaividhya ko vinaya ke sAtha sImita karane ke bAvajUda prastuta nibandha kA vistAra rokA nahIM jA sakatA / isalie jainAcAra ke sAtha tulanA karate samaya hamane sthaviravAdI vinaya ko hI sAmane rakhA hai| jainadharma kI AcAra-vyavasthA ko samajhane ke lie pA~ca sAdhana draSTavya haiM-(i) Agama, (ii) sUtra (bRhatkalpa, vyavahAra, nizItha Adi), (iii) AcArya kI AjJA, (iv) dhAraNA, aura (v) jIta (prmpraa)| bauddhadharma meM isa dRSTi se cAra mahApadezoM kA ullekha milatA hai-(i) buddha, (ii) saMgha, (iii) mAtrikAdhara sthavira; aura (iv) bahuzruta sthavira (dIrghanikAya, mahAparinivvANasutta) / yahA~ antara yaha hai ki bauddha vinaya kA mUla udbhAvana ma. buddha se huA hai jabaki prAcInatA kI dRSTi se jainadharma ne usa sthAna para Agama aura paramparA ko pratiSThApita kiyA hai| 1. vizeSa dekhie, lekhaka kA grantha (Jainism in Buddhist Literature), nAgapura, 1972 zramaNa AcAra ko bauddhadharma meM vinaya kahA gayA hai / sthaviravAdiyoM kA vinaya pAli meM, sarvAstivAdI, Aryaguptaka, mahIzAsaka evaM mahAsAMdhikoM kA cInI meM tathA mUlasarvAstivAdiyoM kA cInI, tibbatI anuvAda tathA mUla saMskRta meM hai| 110 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaipei Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha donoM dharmoM ke prAsAda ratnatraya ke sabala stambhoM para khar3e hue haiM / jainadharma samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritra ko mokSa kA mArga mAnatA hai aura bauddhadharma prajJA, zIla, samAdhi se nirvANa taka pahu~cAtA hai / mahAvIra aura buddha donoM ne saMsAra ko anitya aura duHkhadAyI mAnA hai / unakI dRSTi meM sAMsArika padArtha kSaNabhaMgura haiM aura unakA moha janma-maraNa kI prakriyA ko bar3hAne vAlA hai / isakA mUla karaNa avidyA, mithyAtva athavA rAga-dveSa hai / rAgadveSa se azuddha bhAva, azuddha bhAva se karmoM kA Agamana, bandhana aura udaya, udaya se gati, gati se zarIra, zarIra se indriyA~, indriyoM se viSaya grahaNa aura viSaya grahaNa se sukha-duHkhAnubhUti / mahAvIra ne isI ko bhavacaka kahA hai aura rAgadva eSa se vinirmukti ko hI mokSa batAyA hai / buddha ne isI ko pratItyasamutpAda kahA hai jise unhoMne usake anuloma-viloma rUpa ke sAtha sambodhikAla meM prApta kiyA thA / uttarakAla meM pratItyasamutpAda kA saiddhAntika pakSa dArzanika rUpa se vikasita huA aura yaha vikAsa svabhAvazUnyatA taka pahu~cA / bhedavijJAna aura dharmapravicaya jainadharma meM jise tattvadRSTi athavA bhedavijJAna kahA hai ( samayasAra, AtmakhyAti, 158) bauddhadharma meM usI ko dharmapravicaya kI saMjJA dI gaI hai / dharmapravicaya kA artha hai - sAzrava - anAzrava kA jJAna / isI ko 'prajJA' kahA gayA hai / prajJA kA tAtparya hai -- anitya Adi prakAroM se dharmoM ko jAnane vAlA dharma / yaha eka kuzala dharma hai jo mohAdi ke dUra hone se utpanna hotA hai / " isI prajJA ko tattvajJAna kahA gayA hai / jainadharma ise 'samyagjJAna' kahatA hai / aSTasAhasrikA meM prajJApAramitA ko buddha kA dharmakAya mAnA gayA hai / donoM kI vyAkhyA meM koI vizeSa antara nahIM hai / samyagdarzana aura bodhicitta jainadarzana jise samyagdarzana kahatA hai, bauddhadarzana meM use 'bodhicitta' kahA gayA / bodhicitta uttarakAlIna bauddhadharma ke vikAsa kA pariNAma hai / bodhicita zubha karmoM ko pravRtti kA sUcaka hai usakI prApti ho jAne para sAdhaka naraka, tiryak, yamaloka, pratyanta janapada, dIrghAyuSadeva, indriyavikalatA, mithyAdRSTi aura cittotpAda - virAgitA ina ATha akSaNoM ne vinirmukta ho jAtA hai / isa avasthA meM sAdhaka samasta jIvoM ke uddhAra ke uddezya se buddhatva kI prApti ke lie citta ko pratiSThita kara letA hai / bodhicaryAvatAra meM isake do bheda kiye gaye haiM bodhi praNidhicitta aura bodhiprasthAna citta sva-para bhedavijJAna athavA heyopAdeya jJAna samyagdarzana hai / vaha kabhI svataH hotA hai, kabhI paropadezajanya hotA hai / saMvega, nirveda, nindA, garhA, upazama, bhavita, anukampA aura vAtsalya se ATha guNa samyagdRSTi ke hote haiM / nizcaya aura vyavahAra donoM prakAra ke samyagdarzana bodhicitta avasthA meM dikhAI dete haiM para usake anya bheda bodhicitta ke bhedoM ke sAtha mela nahIM khAte / samyagdRSTi ke sabhI bhAva jJAnamayI hote haiM / mithyAtva Adi karma na hone ke kAraNa jJAnI ko durgati prApaka karmabandha nahIM hotA / samyagdRSTi bhI adhikAMza akSaNoM se vinirmukta rahatA hai / vaha naraka, tiryaMca, napuMsaka, strItva tathA nimna kula, vikalAMga, alpAyu aura daridratA ko prApta nahIM hotA / 2 trisuddhimagga, pRSTha 324 3. ratnakaraNDa zrAvakAcAra, 35-36 zramaNa AcAra mImAMsA : DaoN0 bhAgacandra jaina | 111 www Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha zramaNa zramaNI vinaya gRhavAsa ArtadhyAna kA kAraNa hai, kAma-krodhAdi vAsanAe~ usameM jAgrata hotI haiM, capala mana ko vaza meM karanA kaThina ho jAtA hai / isalie vyakti pravrajyA grahaNa karatA hai / ' mahAtmA buddha bhI isa tathya se aparicita nahIM rhe| unhoMne licchaviputra sunakkhatta se yahI kahA ki bhikSu banane kA mUla uddezya samAdhi bhAvanAoM kI prApti aura nirvANa kA sAkSAtkAra karanA hai / para kucha aise bhI udAharaNa milate haiM jinase patA calatA hai ki katipaya loga pravrajyA kisI dUsare hI uddezya se liyA karate the / sAmaJJaphalasutta meM satkAra, madhura bhojana aura aparAdha kSamA ko pravrajyA ke bAhya / sadyaH lAbhoM meM ginAyA hai / abhaya deva ne kucha aura gaharAI se ina kAraNoM para vicAra kiyA hai| unhoMne aise dasa kAraNa prastuta kie haiM- chandA ( svayaM kI icchA ), 2. roSA ( krodhajanya), 3. paridya nA ( daridratAjanya ) 4. svapnA, 5 pratizrutA, 6. smAraNikA, 7. rogiNikA, 8. anAhatA, 6. deva saMjJapti aura 10. vatsAnubandhikA / " vahIM kucha aura bhI kAraNa diye haiM- ihaloka pratibaddhA, paraloka pratibaddhA, ubhayataH pratibaddhA, purataH pratibaddhA, pRSThataH pratibaddhA / pravrajyA grahaNa karane vAlA zAnta aura caritravAn ho / kurUpa, hInAdhika aMga vAloM, kuSTha Adi roga vAloM ko dIkSA kA adhikArI nahIM mAnA jAtA / mahAvagga meM bhI pravrajyA ke ayogya vyaktiyoM ko batAyA hai - kuSTha, phor3A, carmaroga, sUjana aura mRgI vyAdhiyoM se pIr3ita, rAjasainika, dhvajabandha DAkU, cora, rAjadaNDa prApaka, RNI aura dAsa / donoM dharma lagabhaga samAna vicAra vAle haiM / jainadharma meM dIkSAkAla kA koI vizeSa samaya nirdhArita nahIM hai / bAhya Abhyantara parigraha kA tyAga aura prazAnta bhAva ho jAne para kabhI bhI dIkSA lI jA sakatI hai / isalie bAla dIkSA ke bhI aneka udAharaNa milate haiM / atimuktaka kumAra kI Ayu dIkSA ke samaya mAtra chaH varSa thI / " para sAdhAraNataH ATha varSa se kucha adhika avasthA hone para hI dIkSA dI jAtI hai aura dIkSA dene vAlA eka guru hotA hai / isa dIkSA ko pravrajyA kahA jAtA hai aura chaha mAha bAda usakI uvaTThAvaNA hotI hai / isa chaha mAha ke kAla ko zikSAkAla ( sehabhUmi ) kahA jAtA hai / isa kAla meM sAdhaka ke saphala ho jAne para uvaTThAvaNA de dI jAtI hai anyathA chedopasthApanA parihAra ho jAtA hai / bauddhadharma meM prArambha meM buddha 'ehibhikkhU' kahakara sAdhaka ko dIkSita karate the aura kucha kAla bAda upasaMpadA dekara saMgha meM pUrNa praveza de diyA jAtA thaa| bAda meM pravrajyA aura upasaMpadA trizaraNa dekara dI jAne lagI / bhikSuoM ko bhI dIkSita karane kA adhikAra de diyA gyaa| saMgha ko anuzAsita karane ke lie upAdhyAya aura AcArya kI niyukti kI gaI / pravrajyA ke lie pandraha tathA upasaMpadA ke lie bIsa varSa kI avasthA kA nirdhAraNa huA / zramaNoM ko dasa zikSAmadoM kA pAlana karanA Avazyaka batAyA gayA -pANAtipAta, adinnAdAna, musAvAda, surAmerayamajjappamAdaTThAna, vikAla bhojana, naccagItavAdittavisUkadAsana, mAlAgandha vilepana dhAraNa-maNDana, vibhUSaNaTThAna, uccAsayana - mahAsayana aura jAtarUparajatapaDiggahaNa se dUra rahanA / jJapti caturtha karma kA bhI prArambha huA / 4. jJAnArNava, 4-10 6. sthAnAMga, abhayadeva TIkA, patra 449 8. paMcAstikAya, tAtparyavRtti, 173 112 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya 5. dIrghanikAya, mahAlisutta 7. yogasAra, 8-52; bodhapAhuDa TIkA, 49 9. bhagavatI saTIka bhAga 1, 5-4-188 www.jainelibr Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha yahA~ uTThAvaNA aura upasaMpadA meM arthabheda hai / jainadharma meM bauddhadharma kI upasaMpadA ke artha meM uAvaNA kA prayoga huA hai / upasaMpadA ko samAcArI ke bhedoM meM sammilita kiyA gayA hai / jJAnAdi kI prApti ke lie sAdhaka jaba kisI anya gaNa-gaccha ke viziSTa guru ke samIpa jAtA hai taba usakI isa gamana kriyA ko upasaMpadA kahA jAtA hai / 10 yahA~ upAdhyAya ko AcArya se bar3A mAnA gayA hai / jainAcAra meM dasa prakAra kA kalpa ( AcAra) batAyA hai / usameM sacela-acela, donoM paramparAe~ haiM / digambara paramparA meM kSullaka do laMgoTI aura do nyUna pramANa kASAya cAdara tathA elaka mAtra laMgoTI rakhate haiN| vahAM muni ko kisI bhI prakAra ke vastra rakhane kA prazna hI nahIM utthtaa| pANipAtrI hone ke kAraNa pAtroM kI AvazyakatA nahIM par3atI / kamaNDalu aura picchikA avazya sAtha rahate haiM / zvetAmbara zramaNa mukhavastrikA, rajoharaNa aura eka do athavA tIna cAdara rakhate haiM / isa viSaya meM sampradAyagata matabheda bhI hai / 1 bauddhadharma meM mulataH cAra prakAra kA nizrAya milatA hai " - ( : ) bhikSA mAMganA aura puruSArtha karanA / saMghabhoja, uddiSTa bhojana, nimaMtraNa, zalAkA bhojana, pAkSika bhojana Adi bhI vihita hai / (2) zmazAna Adi meM par3e cithar3oM se cIvara taiyAra karanA / kSauma, kApAsika, kauzeya kambala, sana aura bhaMga kA vastra bhI vidheya hai / tIna cIvaroM kA vidhAna thA - uttarAsaMga antarvAsaka evaM saMghATI / upAsakoM se grahaNa karane ke lie cIvarapratigrAhaka, cIvaranidhAyaka, cIvara bhAjaka jaise padoM para bhikSuoM ko niyukta kiyA jAtA thA / inako rakhane ke lie eka bhANDAgArika bhI hotA thaa| ina cIvaroM ko kATane, sIne aura raMgane kA bhI vidhAna hai / AsanoM ke lie pratyastaraNa, yogiyoM ke lie kopIna, vArSika sATikA, muMha poMchane ke lie aMgochA evaM thailA Adi rakhA jAtA thA / jUte pahanane kA bhI vidhAna hai rugNAvasthA meM; para ArogyAvasthA meM vihAra meM bhI jUtA pahananA niSiddha thA / sAdhAraNataH camar3e kA upayoga varjita thaa| jaina bhikSuoM meM yaha saba niSiddha hai / naye dIkSita jaina sAdhu ko rajoharaNa, gocchaka pratigraha arthAt pAtra evaM tIna vastra tathA sAdhvI ke lie cAra pUre vastroM ko grahaNa karane kA vidhAna hai / sAdhu ke lie avagrahAnantaka arthAt guhya deza pidhAnaka rUpa kacchA evaM avagrahapaTTaka arthAt guhyadezAcchAdaka rUpa paTTA rakhanA varjya hai / sAdhvI inakA upayoga kara sakatI hai / bRhatkalpa meM nirgrantha-nirgranthiyoM ko pAMca prakAra ke vastroM kA upayoga vihita mAnA gayA hai - jAMgika, bhAMgika, sAnaka, potaka aura tirITapaTTaka / rajoharaNa ke lie digambara sAdhu mayUra - paMkha kA upayoga karate haiM aura zvetAmbara paraMparA meM auNika, auSTrika, sAnaka, vaccakacippaka aura muMjafare dhAgoM ko kalpya batAyA hai / nirdoSa vastra kI kAmanA, yAcanA aura grahaNa anumata hai para unakA dhonA aura raMganA niSiddha hai / isI prakAra sAde alAvu, kASTha va miTTI ke pAtra rakhanA kalpya hai para dhAtu ke pAtra rakhanA varjita hai / vRddha sAdhu bhANDa aura mAtrikA bhI rakha sakatA hai / I AvazyakasUtra meM sacelaka sAdhu ko caudaha padArtha grahaNIya batAye haiM- azana, pAna, khAdima, svAdima, vastra, pAtra, kaMbala, pAdaproMchana, pITha, phalaka, zayyA, saMstAraka, auSadhi, bheSaja / uttarAdhyayana meM AhAra grahaNa ke chaH kAraNa diye gaye haiM - 1. kSudhA zAnti, 2. vaiyAvRttya, 3. IryApatha, 4. saMyama, 5. prANapratyaya, aura 6. dharmacintA / saMkhaDi ( sAmUhika bhojana), uddiSTa, sacitta AhAra varjita hai / bauddhadharma meM aise koI niyama nahIM hai / vahAM uddiSTa vihAra meM svayaM pakAyA bhojana bhI vihita hai / bhojana ke bAda araNya 10. uttarAdhyayana, 26-7 11. majjhimanikAya, I, pRSTha 14-15 bhramaNa AcAra mImAMsA : DaoN0 bhAgacandra jaina | 113 www. Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ........ aura puSkariNI kI upaja arthAt kamalanAla aura Amrarasa bhojana ke bAda bhI grahaNIya mAnA hai / nayA tila, zahada, gur3a, mUMga, namakIna, paMca gorasa, trikoTiparizuddha mAMsa, yavAgU, laDDU bhI bhakSya mAnA gayA hai| pAtheya meM taMDula, mUMga, ur3ada, namaka, gur3a, tela aura ghI liyA jA sakatA hai| phaloM kA rasa vikAla bhojana meM nahIM ginA jaataa| jainAcAra isakI tulanA meM adhika niyamabaddha aura kaThora hai / vahAM AhAra ke 46 doSoM kA varNana hai jinase sAdhu ko nirmukta rahanA Avazyaka hai-16. udgama doSa, 16. gaveSaNA doSa (utpAdana doSa), 10. grahaNasaNA doSa (azanadoSa) aura 4. saMyojanAdi grAsaiSaNA doSa / solaha udgama doSa-1. AdhAkarma, 2. auddezika, athavA adhvadhi, 3. mizra, 4. sthApita, 5. bali, 6. pUti, 7. prAbhRta, 8. prAduSkAra (saMkramaNa va prakAzana), 6. krIta, 10. prAmRSya, (savRddhika aura avRddhika) 11. parivarta, 12. abhighaTa, 13. ud-i bhanna, 14. mAlArohaNa, 15. Achedya, 16. anisRsstt| isI prakAra anya doSa bhI dRSTavya haiM / piNDaniyukti meM grAsaiSaNA meM akAraNa doSa milAkara 47 AhAra-doSoM kA ullekha milatA hai| adAIsa mula guNoM ke antargata digambara paramparA meM mAnya sthiti bhojana aura ekabhaktavrata kA pAlana hai| paMkti baddha sAta gharoM se lAyA bhojana karaNIya hai| bhojana meM koI gRddhatA na ho / AhAra sAdA ho, dAtAra para usakA koI bojha na ho, bhrAmarI vRtti ho / bauddhadharma meM isa prakAra ke vizeSa pratibandha nahIM haiN| jainadharma meM bAIsa parISahoM kA varNana milatA hai jinheM zramaNa-zramaNI sahana karate haiN| inake sahana karane se karma-nirjarA hotI hai / bauddhadharma madhyamamArgI hone ke kAraNa tapa kI utanI kaThora sAdhanA kA nirdhAraNa to nahIM kara sakA para usakA kucha aMza to upalabdha hotA hI hai| majjhimanikAya ke savvAsava suttanta meM AzravoM kA kSaya sAta prakAra se batAyA hai-1. darzana (vicAra), 2. saMvara, 3. pratisevana, 4. adhivAsana (svIkAra), 5. parivarjana, 6. vinodana (vinirmukti-haTAnA), aura 7. bhaavnaa| ina prasaMgoM meM kSudhA, pipAsA, zIta, uSNa, daMzamazaka Adi bAdhAoM kI carcA kI hai para vahAM yaha batAyA hai ki bhikSu ko bhojana, pAnI, vastra Adi usI parimANa meM grahaNa karanA cAhie jisase vaha ina bAdhAoM se mukta ho sake / isI prakAra suttanipAta ke sAriputtasutta meM bhikSucaryA kA varNana karate samaya isa prakAra kI bAdhAoM ko sahana karane kA upadeza bhikSa ke lie diyA gayA hai| vahAM unheM parissaya (parISaha) bhI kahA gayA hai (vikkhammaye tAni parissayAni, 41615) / parISahoM kI tulanA dhutAMga se kI jA sakatI hai| dhutAMga kA tAtparya hai klezAvaraNa ko dUra karane kI ora le jAne vAlA mArga (kilesadhunanato vA dhutN)| rAga-moha carita vAloM ke rAga-moha Adi doSoM ko dara karane kI dRSTi se inakA upayoga nirdiSTa hai| zIla kI parizuddhi ke lie bhikSu ko lokAbhiSa (lAbha-satkAra Adi) kA parityAga, zarIra aura jIvana ke prati nirmamatva tathA vipazyanA bhAvanA se saMyakta honA cAhie / isakI prapUrti ke lie teraha dhutAMgoM kA pAlana upapogI batAyA hai-pAMsukulikAMga, cIvarikAMga, piNDapAtikAMga, sApadAnacArikAMga, ekAsanikAMga, pAtrapiNDikAMga, khalupacchAbhattikAMga, AraNyakAMga, vRkSamUlikAMga, abhyapakAsikAMga, zmazAnikAMga, yathAsaMstharikAMga evaM naisdykaaNg| jaina bauddha AgamoM meM kalpa para bhI vicAra huA hai| kalpa kA artha hai nIti, AcAra yogya / jo kArya jJAna, zIla, tapa kA upagraha karatA hai aura doSoM kA nigraha karatA hai vaha kalpa hai| ye kalpa dasa 12. mUlAcAra 427-465 13. prazamaratiprakaraNa, 143 114 | caturtha khaNDa : jaina darzana , itihAsa aura sAhitya www.jainelibhARDAR Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha prakAra ke haiM -Acelakya, audezika, zayyAtara, rAjapiNDa, kRtikarma, vrata, jyeSTha, pratikramama, mAsaikavAsatA, ora paryuSaNAkala / ye sAdhu ke dasa sthitikalpa haiM / cullavagga meM bhI dasa kalpoM kA ullekha hai para unakA sambandha vajjiputtaka bhikSuoM ke AcAra se hai-zRMgilavaNa kalpa, vyaMgula, grAmAntara, AvAsa, anumata, AcIrNa, amathita, jalomIpAna, adazaka aura jAtarUparajata / ye hI kalpa saMghabheda ke kAraNa bane the| ina dasa vinayaviruddha vastuoM ke upayoga kA virodha yaza ne kiyaa| pariNAmataH dvitIya saMgoti huI jisameM vaizAlI ke vajjiputtakoM kA pUrNataH virodha huaa| AdhyAtmika dRSTi se ye kalpa yadyapi gauNa kahe jA sakate haiM para jaina-bauddha vinaya meM inakA ullekha tulanAtmaka adhyayana kI dRSTi se mahatvapUrNa ho jAtA hai| mahAvagga ke prAraMbha meM hI yaha kahA gayA hai ki mahAtmA buddha ne tIrthaMkara mahAvIra kA anukaraNa kara varSAvAsa prArambha kiyaa| usI krama meM nigaNThoposatha ko bhI unhoMne svIkAra kiyaa| caturdazI, pUrNamAsI aura aSTamI ko sabhI bhikSu ekatrita hokara prAtimokSa kI AvRtti sthavira bhikSu ke samakSa krte| uposatha yA saMghakarma meM sabhI bhikSuoM kA upasthita honA Avazyaka hai| prAtimokSa kA pATha kara "parisuddhohaM AvUso parisuddho ti maMdhAretha" tIna bAra kahA jaataa| yadi koI kisI niyama se cyuta rahatA to vaha nizchala avase use svIkAra karatA / isI ko pravAraNA kahA gayA hai| isameM daSTa, zrata aura parizaMkita aparAdhoM kA parimArjana kiyA jAtA hai aura paraspara meM vinaya kA anumodana hotA hai -anujAtAni bhikkhave ......... 115 uposatha apane apane aparAdhoM kI pAkSika parizuddhi hotI hai aura pravAraNA meM vArSika parizuddhi hotI hai / jaina dharma meM uposatha jaisA proSadhopavAsa nAmaka zrAvaka kA gyArahavA~ vrata hai| pravAraNA kI tulanA pratikramaNa se kI jA sakatI hai| jainavinaya meM tapa kA mahatva bauddhavinaya kI apekSA bahuta adhika hai| bAhyatapa ke rUpa bauddhadharma meM nahIM milate / antaraMga tapa ke chahoM prakAra avazya mila jAte haiM para unameM bhI vaha saghanatA nahIM jo jainadharma meM hai| prAyazcitta ke AlocanA, pratikramaNa, tadubhaya, viveka, vyutsarga, tapa, cheda, mUla, anavasthApya aura pArAMcika ye dasoM bheda bauddha vinaya ke vibhinna rUpoM meM prApta ho jAte haiN| vinaya meM anuzAsana banAye rakhane ke lie tathAgata buddha ne aneka prakAra kI daNDa vyavasthA kI hai| smRti vinaya, amUDha vinaya, pratijJAtakaraNa matha, tatpApIyasaka jaise daNDa karmoM meM AlocanA aura pratikramaNa ke darzana hone haiN| pravrAjanIya, mAnatva saMghAdi-zeSa, pArAjika kI tulanA cheda, mUla aura pArAMcika se kI jA sakatI hai / gurumAsika, laghumAsika, gurucAturmAsika aura laghucAturmAsika prAyazcitta bhI unhIM karmoM ke sAtha baiTha jAte haiN| jina kAraNoM se citta meM ekAgratA kI prApti nahIM hotI unheM asamAdhisthAna kahA jAtA hai| unakI saMkhyA 20 mAnI gaI hai| (1) davadavacArI-jaldI-jaldI calanA, (2) appama haraNa se mArga ko binA pramArjita kiye calanA), (3) duppamajjiyacArI, (4) atiritta sejjAsahie(zayyA kA parimANa adhika rakhanA), (5) rAtiNiaparibhAsI (guru se vivAda karanA), (6) therovaghAie (sthavira kA vadha Adi karane kA vicAra), (7) bhUovaghAie (prANiyoM ke vadha kA vicAra karanA), (8) saMjalaNaM (pratikSaNa krodha karanA), (6) kohaNaM (adhika krodha karanA), (10) abhikkhaNaM-abhikkhaNaM 14. mUlAcAra, 421 ; bhagavatI ArAdhanA, 427 ; nizothabhASya, 5933 15. mahAvagga, pR0 167 zramaNa AcAra mImAMsA : DaoN0 bhAgacandra jaina | 115 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha ohAraittA (bArambAra nizcayAtmaka bhASA bolanA ), (11) piTThimaMsie ( paizunya karanA), (12) NavANaM adhikaragANaM aNuppaNNANaM uppAittA (navIna navIna vivAdoM ko utpanna karane vAlA), (13) porANANaM adhikaraNANaM khamiaviusaviANaM puNodIrittA ( purAne zAnta jhagar3oM ko punaH khar3A kara denA), (14) akAla sajjhAya kArae ( akAla meM svAdhyAya karanA), (15) sasarakkha pANipAe (sArakta gRhastha se bhikSA lenA), (16) saddakare ( ucca svara se svAdhyAya karanA), (17) jhaMjhakare ( saMgha meM vibheda paidA karanA ), (18) kalahakare, (16) sUrappabhANabhoI (sUryAsta taka bhojana karanA), (20) esaNA'samite ( eSaNA samiti kA pAlana na karanA) / 16 inameM se kucha asamAdhisthAnoM kI tulanA pAtimokkha ke sekhiya ( zaikSya) niyamoM ke sAtha aura kucha kI pAcittiya niyamoM ke sAtha tulanA kara sakate haiN| isI prakAra jaina vinaya ke zavala doSoM kA bhI saMghAdizeSa aura pAcittiya niyamoM meM khojA jA sakatA hai / jaina-bauddha zramaNa zramaNI kI vinayagata vizeSatAoM ko hama nIce mAtra zAbdika tulanA ke sAtha prastuta kara rahe haiM jaina zramaNa vinaya (1) gRhavAsaparityAga (2) muNDana - kezaluJcana apavAda meM ustarA se (3) digambaratva (4) kASAya aura sapheda vastra (5) mUlaguNa (6) paMca samiti (8) mahAvratapAlaka (6) triguptipAlaka (10) apramAdI (11) saMyamI (12) ratnatraya saMpanna (13) pratikramaNa (14) varSAvAsa (15) asamAdhisthAna - 20-1-3 rAtiNi aparibhAsI bhUovaghAi saMjalaNe piTThimaMsie abhikkhaNaM 2 ohArayattA 16. samavAyAMga 20; dazAzru skandha 1; uttarAdhyayana, 31/14 116 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya bauddha zramaNa vinaya gRhavAsaparityAga muNDana Avazyaka para kezaluJcana varjita asvIkArya kASAya vastra prAtimokSa saMvarazIla gocara sampanna, kuzala kAyavacana - karma parizuddha mahAzIla pAlaka kAyavacana karmayukta tathA cittavizuddhi smRtimAn indragupta prajJA, zIla, samAdhi saMpanna prAtimokSa varSAvAsa sekhiya 11-20 pAcittiya 2 - omasavAde pAcittiya 11 (bhUtagAmapAtavyatApa ) pAcittiya 13 - ujjhApane pAcittiya 3 - pesu pAcittiya 36 bhuttAvi puna pavAraNe, 37 bhI www.jainelibra Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhvIratna puSpavatI abhinandana grantha pAcittiya 63 adhikaraNa ukkoTane sekhiya-13-14 saMghAdisesa-10 pAcittiya--2 saMghAdisesa 1-sukka-visaTThiyaM pArAjika 1, saMghAdizeSa 2 pAcittiya 37 vikAlabhojane pAcittiya 1 musAvAde pAcittiya 11 nissaggiya 20 :::ON Timittaithun pAcittiya 57 NavANaM adhikaraNaM-12-13 saddakare jhaMjhakare kalahakare (16) zabaladoSa 21 rahatthakammaM karemANe maithuna sevana rAtribhojana auddezika mRSAvAdana auddezika mUlabhojana va kaMdabhojana - krIta yA udhAra bhojana grahaNa karanA (6-7) jalapraveza va mAyAsthAnoM kA sevana - (12 va 20) hiMsA karanA (13) mRSAvAdana (14) adattAdAna (15) sacitta bhUmi para baiThanA (16-16) sacitta jalapAna karanA pApazreNiyAM atikrama vyatikrama aticAra anAcAra (18) AsAdanA doSa (16) guru-ziSya vinaya (20) zabala Siniliiitta / / / / / / pArAjika 3, pAcittiya 61 pAcittiya 1 pArAjika 1 pAcittiya 10-11 sekhiya-74 pAcittiya 62 kisI ko mArane ke lie gaDDhA khodanA dukkaDaM usameM usake gira jAne para darda ho thullaccaya usake mara jAne para-pArAjika sekhiya dhamma 57-72 guru-ziSya vinaya khaNDakArI, ciTTakArI, sabalakArI kammassakArI (aMguttara II. P-65) savastra / vastra hoM-kauzeya, kojava, zAya, bhaMga, kaMbala, kSauma / bahumUlya vastra grahaNa niSiddha nahIM / tIna saMghATI vihita - (21) nirgrantha tathA savastra / vastra hoM to jaMgiya, bhaMgiya, sANiya, potaga, khomiya, tulakaDa / bahumUlya vastra nissedh| (22) mAMsa grahaNa pUrNataH vajita (23) IryApathagAmI (isakA kSetra apekSAkRta vistRta hai)| mAMsa grahaNa trikoTi-parizuddha ho| IryApathagAmI (sthAna, gamana, niSadyA aura zayana meM) zramaNa AcAra mImAMsA : DaoN0 bhAgacanda jaina | 117 www.jaine Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / - (24) vibhajjavAdI (25) eka pAtra, aura vaha bhI alAbU, kASTa yA miTTI kA | (26) upakaraNoM meM vastra, pAtra, kaMbala, pAdapuJchana, avagraha, tathA kaTAsana vihita haiN| (27) AhAra-vihAra meM pratibandha adhika hai| (28) snAna vajita hai vibhajjavAdI miTTI va lohe kA pAtra vihita hai, kASThAdi kA nhiiN| upakaraNoM meM kaiMcI, vastra-khaNDa, suI, nAlI nalikA, goMda, jalagAlana, masaharI, udaka pAna Adi vihita haiN| pratibandha hai, para usa sImA taka nhiiN| snAna kI mAtrA adhika na ho| cUrNAdi kA upayoga na ho| varjita hai| parakriyA niSedha saMkhaDibhojana niSiddha vajita nhiiN| kaThora vrata aura tapa Avazyaka nhiiN| ataH upasargoM kI tIvratA bhI kama hai vajita nhiiN| sImita hai| Avazyaka nahIM / madhyama mArga anumata hai| (26) AbhUSaNa, sAjasajjA vajita (30) parakriyA niSedha (31) saMkhaDi bhojana niSiddha - (32) auddezika bhojana vajita (33) upasargoM kI tIvratA tathA - kaThora vratoM kA pAlana (34) upAnaha tathA chatte kA upayoga - vajita hai| (35) parigraha tathA Arambha vajita hai - (36) zAzvata sukha kI prApti ke lie - kaSTa sahana yA tapa Avazyaka hai| (37) AhAra doSoM kA sUkSma vizleSaNa - (38) adharmakriyA-sthAnoM kA sUkSma vizleSaNa (36) vidyA, mantra-tantra kA niSedha phira bhI unakA yadA-kadA ahiMsaka prayoga pracalita hai| paMDaka Adi ko dIkSA ke ayogya mAnA gyaa| (41) ATha varSa se kama avasthA vAle ko pravrajyA kA niSedha (42) pravrajyA ke lie mAtA-pitA - kI anujJA anivArya hai| 118 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya sthUla vizleSaNa / akasmAt anarthadaNDAdi ko hiMsA rUpa nahIM maantaa| samAnatA para vikAsa adhika hai| paMca makAroM kA bhI prayoga prArambha ho gyaa| paMDaka Adi ko upasaMpadA ke ayogya mAnA gyaa| dasa varSa se kama avasthA vAle ko upasaMpadA kA niSedha yahAM bhI anujJA anivArya hai| www.ia Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha titutiHIRLLLLLLLL (43) prAyazcittasvarUpa daMDa-vyavasthA prAyazcittasvarUpa daNDa-vyavasthA (44) prAyazcitta pravAraNA (45) gaNin kI yogyatAe~ mahAvagga meM bhikSu kI yogyatAe~--- AcAra, zruta, zarIra, vacana, vahuzruta, AgatAgamo, ammadharo, vinaya vAcanA, mati, prayoga, saMgha dharo, mAtikAdharo, paNDito, vyatto, parijJA / ye aneka prakAra se medhAvI, lajjI kukkuccako, sikhaakaamo| vargIkRta (AyAradasAo) (46) dvAdazAnuprekSA dasa anusmRtiyA~ (47) cAra bhAvanAe~ brahmavihAra cAra (48) mithyAtva, pramAda, kaSAya, azraddhA, Alasa, pramAda, vikSepa, saMmoha ye avirati aura yoga-bandhake pA~ca indriyA~ karmAzrava ke kAraNa / kaarnn| (46) samyaktva, vratasthApana, apramAda, pA~ca bala-zraddhA, anAlasa, apramAda, upazAMtamoha, evaM kSINamoha saMpanna avikSepa aura amoha sampanna / (50) apramAda, dharmAnuprekSA, vIrya, saptabodhyaMga-smRti, dharma-vicaya, vIrya, pramoda, gupti, dhyAna evaM prIti, prazrubdhi, samAdhi upekSA yukta / mAdhyasthabhAva yukt| (51) ratnatraya aSTAMgika mArga (52) karma upazama, karmakSaya karma prahANa, karmasamuccheda (53) zubha dhyAna meM bAdhaka sthaloM kasiNa kI khoja meM katipaya vihAroM kA kA tyAga tyAga (54) samyagdarzana bodhicitta (55) samyagjJAna prajJA (56) samyakcAritra zIla aura samAdhi (57) bhedavijJAna dharma-pravicaya jaina-bauddha vinaya kI yaha sAmAnya tulanA hai| viSaya itanA vistRta hai ki use eka alpakAyika nibandha meM samAhita nahIM kiyA jA sktaa| yahA~ mAtra itanA hI kathya hai ki jaina-bauddha vinaya paraspara adhika dUra nahIM hai| unameM AcAragata samAnatA kAphI hai| donoM kI tulanArtha diye gaye ye zabda aura viSaya agrima adhyayana ke lie mAtra sAMketaka haiN| .. TIL zramaNa AcAra mImAMsA : DaoN0 bhAgacandra jaina | 116 . Real onal www.jaine Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A alamRRAANAANISARAINEERAMM ADULTERAT sAdhvIratna puSyavatI abhinandana grantha ARD kaSAya kautuka aura usase mukti : sAdhana aura vidhAna DA. mahendrasAgara pracaNDiyA vaidika, bauddha aura jaina saMskRtiyA~ milakara bhAratIya saMskRti ke rUpa ko svarUpa pradAna karatI haiN| vaidika aura bauddha saMskRtiyA~ prAyaH kisI na kiso sattA, zakti, vyakti dvArA prasUta hai| kintu jaina saMskRti kA koI nirmApaka nahIM hai| vaha mUlataH kRta nahIM hai, sarvathA prAkRta hai| isIlie vaha Adi hai, anAdi hai / jaina saMskRti meM jIva ke janma-maraNa kA pramukha kAraNa kaSAya aura unakA kautuka mAnA gayA hai / yahA~ isI saMdarbha meM saMkSipta carcA karanA hamArA mUlAbhipreta rahA hai| guNoM ke samUha ko dravya kahA gayA hai| jIva, ajIva, dharma, adharma, AkAza aura kAla nAmaka SaDdravyoM kA ullekha jaina darzana meM kiyA gayA hai / ina sabhI dravyoM ke samIkaraNa ko saMsAra kahate haiM / prANa dravya jaba paryAya dhAraNa karatA hai taba vaha prANI kahalAtA hai| prANI kA karma ke sAtha sambandha pravAhataH anAdi hai / jaina paramparA meM karma do prakAra kA mAnA gayA hai yathA(1) dravyakarma (2) bhAvakarma jar3a tattva jaba Atma tattva ke sAtha milakara karma ke rUpa meM pariNata hotA hai taba use dravyakarma kahA jAtA hai| rAga-dveSa se anuprANita pariNAma vastutaH bhAvakarma kahalAte haiN| prANI purAne karmoM ko bhoga kara kATatA hai aura nae karmoM kA upArjana karatA hai phalasvarUpa vaha bhava-baMdhana se mukta nahIM ho pAtA hai| jaba purAne karmoM ko naSTa kara nae karmoM ke upArjana kA dvAra baMda ho jAtA hai taba jo AtmA kI avasthA hotI hai use mukti, mokSa athavA AvAgamana ke caMkramaNa se chuTakArA kahA gayA hai| jaina paramparA meM karma upArjana ke kAraNa sAmAnyataH do prakAra se mAne gae haiM / yathA(1) yoga (2) kaSAya yoga kyA hai ? yaha eka prazna hai| zarIra, vANI aura mana kI pravRtti ko yoga kahA gayA hai jabaki kaSAya hai mAnasika aaveg| yoga arthAt kriyA kamopArjana kA mukhya kAraNa hai ki kaSAyayukta yoga mahatvapUrNa karmabaMdha kA kAraNa mAnA gayA hai| kaSAya rahita karma nirbala aura alpAyu hote haiM arthAt ve turanta jhar3a jAte haiM kintu kaSAya sampRkta karmabaMdha aTUTa aura jaTila hote haiN| pratyeka AtmA meM ananta catuSTaya arthAt anaMtajJAna, anaMtadarzana, anaMtasukha aura anaMtavIrya 120 / caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya ORDAR www.jan Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / athavA bala sarvathA vidyamAna rahate haiN| inakA darzanAvaraNI, jJAnAvaraNI, mohanIya aura antarAya karma prakRtiyA~ ghAta kiyA karatI haiM / zeSa cAra karmaprakRtiyA~-vedanIya, Ayu, nAma tathA gotra kramazaH karma prakRti, anukUla tathA pratikUla saMvedana arthAt sukha-duHkha ke anubhavoM kA kAraNa hai| Ayukarma prakRti ke kAraNa narakAdi vividha bhavoM kI prApti hotI hai| nAmakarma prakRti vividha zarIra Adi kA kAraNa hai aura gotrakarma prakRti prANiyoM ke uccatva evaM nIcatva kA kAraNa hai| karma kI tIvratA aura maMdatA, kaSAyoM kI tIvratA aura maMdatA para nirbhara karatI hai| ataH yahAM kaSAya aura usake kautuka para saMkSepa meM carcA karanA hameM mukhyataH abhipreta rahA hai| AtmA ke bhItarI kaluSa pariNAma ko kaSAya kahA jA sakatA hai / yadyapi krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAra hI kaSAya prasiddha haiM para inake atirikta bhI aneka prakAra kI kaSAyoM kA nirdeza Agama meM upalabdha hai| kaSAya ko jAnane aura pahacAnane ke lie aneka dRSTiyA~ pracalita haiM-nokaSAya kI dRSTi se hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, glAni, tathA maithuna bhAva ullikhita haiM parantu ye kaSAyavat vyakta nahIM hotI rAga-dveSa meM garbhita rahatI haiN| AtmA ke svarUpa kA ghAta karane ke kAraNa kaSAya vastutaH hiMsA hai| mithyAtva sabase bar3I hiMsA hai| viSayoM ke prati Asakti kI apekSA se kaSAya cAra koTi kI mAnI gaI haiM / yathA(1) anantAnubaMdhI (2) apratyAkhyAna (3) pratyAkhyAna (4) saMjvalana isa prakAra krodhAdi ke bheda se kASAyika Asakti ko cAra-cAra bheda karake kula solaha prabhedoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai| sambhava hai ki kisI vyakti meM krodhAdi kI maMdatA ho aura Asakti kI tIvratA athavA krodhAdi kI tIvratA ho aura Asakti kI maMdatA ho, ataH krodhAdi kI tIvratA-maMdatA ko leNyA dvArA nirdiSTa kiyA jAtA hai aura Asakti kI tIvratA-maMdatA ko anantAnubaMdhI Adi dvArA / kaSAyoM kI zakti acintya hai| kabhI-kabhI tIvra kaSAyavaza AtmA ke pradeza zarIra se nikala kara apane zatru kA ghAta taka kara Ate haiM, ise kaSAya samudghAta kahate haiN| ___ jaina paramparA meM kaSAya ke lakSaNa sambandhI aneka rUpa se vicAra huA hai| yahA~ para saMkSepa meM usakI carcA karanA asaMgata na hogaa| jo krodhAdika jIva ke sukha-duHkharUpa bahuta prakAra ke dhAnya ko utpanna karane vAle karma rUpa kheta kA karSaNa karate haiM arthAt jotate haiM aura jinake lie saMsAra kI cAroM gatiyA~ maryAdA yA meMDa rUpa haiM, isalie unheM kaSAya kahate haiN| kaSAya kI carcA karate hue sarvArthasiddhikAra ne usakA lakSaNa isa prakAra vyakta kiyA hai-kaSAya arthAt krodhAdi kaSAya ke samAna hone se kaSAya kahalAte haiM / upamA rUpa artha kyA hai ? jisa prakAra naiya grodha Adi kaSAya zleSa kA kAraNa haiM usI prakAra AtmA kA krodhAdi rUpa kaSAya bhI karmoM ke zleSa kA kAraNa hai| isIlie kaSAya ke samAna yaha kaSAya hai| rAjavArtikakAra ne kaSAya ko vedanIya karma ke udaya se hone vAlI krodhAdi rUpa kaluSatA ko kahA hai kyoMki yaha AtmA ke svAbhAvika rUpa ko kaSa detI hai arthAt usakI hiMsA karatI hai| ____kaSAya jaina darzana meM eka pAribhASika zabda ke rUpa meM prayukta hai| kaS aura Aya ina do zabdoM ke yoga se kaSAya zabda kA gaThana huA hai| kaSa zabda kA artha hai karma athavA janma-maraNa aura Aya kA artha hai Agama arthAt honaa| jisase karmoM kA Agama-Aya athavA baMdhana hotA hai athavA jisase jIva ko bAra kaSAya kautuka aura usase mukti : sAdhana aura vidhAna : DaoN0 mahendrasAgara pracaMDiyA | 121 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha bAra janma-maraNa ke caMkramaNa meM par3anA par3atA hai, vastutaH vahI par3Ane vAlI vRtti kaSAya hai / jo manovRttiyA~ AtmA ko kaluSita karane vAlI haiM jinake prabhAva se AtmA apane svarUpa se bhraSTa ho jAtA hai, vaha vastutaH kaSAya hai | Avega aura lAlasA viSayaka vRttiyA~ kaSAya kA prajanana karatI haiM aura ina vRttiyoM kA nAnA prakAra se vyavahAra kaSAya- kautuka ko janma pradAna karatA hai / kaSAya ke bheda karate hue jainAcAryoM ne aneka vidha vicAra kiyA hai - sAmAnyataH kaSAya ko do rUpoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai / yathA (1) kaSAya (2) nokaSAya * kaSAya mukhyataH cAra prakAra kI kahI gaI hai / yathA-(1) krodha mAyA ina cAroM kaSAyoM ko anantAnubaMdhI, apratyAkhyAna, pratyAkhyAna, tathA saMjvalana kI dRSTi se pratyeka kI cAra-cAra avasthAe~ kahI gaI haiM / " nokaSAya ke nau bheda kie gae haiN| yathA (1) hAsya (3) arati (2) mAna (4) lona (2) rati (4) zoka (6) jugupsA (8) pulliMgaveda (5.) bhaya (7) strIveda (e) napuMsaka veda isa prakAra kaSAya ke kula milAkara paccIsa bheda Agama meM ullikhita haiM / " Agama meM eka saMvAdAtmaka prasaMga AyA hai| tIrthaMkara mahAvIra indrabhUti se kahate haiM ki mUlataH kaSAya haiM cAra hI krodha, mAna, mAyA aura lobha / yahA~ inhIM cAra kaSAyoM ke viSaya meM sUkSma tathA vaijJAnika saMkSipta vizleSaNa nimna prakAra se kiyA jA sakatA hai / yathA krodha- kaSAya bhagavatI sUtra meM krodha kaSAya kI bar3I sUkSma vyAkhyA kI gaI hai / krodha vastutaH eka mAnasika saMvega hai, usakI uttejanA atirikta hai jisake jAgrata hone se prANI bhAvAviSTa ho jAtA hai aura taba usakI vicAra-kSamatA tathA tarka-teja nisteja ho jAtA hai| Avega kA utkarSa yuyutsA ko janma detA hai aura yuyutsA kAlAntara meM amarSa ko utpanna kara detA hai / amarSa kA sIdhA prayoga- pariNAma AkramaNa hI hotA hai / vicAraNIya bAta yaha hai ki krodha meM Avega AkramaNa tathA bhaya meM Avega rakSA viSayaka prayAsa karatA hai / krodha jagate hI zarIra kI dazA meM parivartana hone lagate haiM / jIvanacaryA kI pUrI prakriyA prabhAvita ho jAtI hai / AmAzaya kI kriyA zithila, raktacApa asaMtulita, hRdaya kI gati meM vyatikrama tathA mastiSka meM jJAnataMtuoM kI avyavasthA utpanna ho jAtI hai / isI bAta ko zAstrIya zabdAvali meM kahA jA sakatA hai ki cAritramohanIya karma ke udaya se hone vAlA, ucita-anucita kA viveka naSTa kara dene vAlA prajvalana rUpa AtmA kA pariNAma vastutaH krodha kahalAtA hai / 122 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainel Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha krodha kI aneka paryAya ullikhita haiM / inheM daza saMjJAoM meM parigaNita kiyA jA sakatA hai / yathA (1) krodha (3) roSa (5) akSamA (7) kalaha ( 8 ) bhaMDana (2) kopa (4) doSa (6) saMjvalana ( 5 ) cANDikya (10) vivAda saMvega kI uttejanAtmaka avasthA krodha, krodha se utpanna svabhAva kI caMcalatA kopa, krodha kA parisphuTita rUpa roSa, svayaM para yA dUsare para thopanA doSa, aparAdha ko kSamAna karanA akSamA, bAra-bAra jalanA aura tilamilA jAnA saMjvalana, jora-jora se bolakara anucita bhASaNa karanA kalaha, raudrarUpa dhAraNa karanA cANDikya, mArane-pITane para utArU ho jAnA - bhaNDana tathA AkSepAtmaka bhASaNa karanA vivAda kahalAtA hai | vicAra kareM, ye nAnA avasthAe~ krodha ke kAraNa utpanna hotI haiN| Avega ke anusAra ye sabhI avasthAe~ utpanna hokara bhayaMkara rUpa dhAraNa karatI hai / " krodha utpanna hone ke aneka kAraNa hote haiM - asantoSa, asaphalatA, abhAva, pratikUlatAe~ Adi / viparIta evaM viSama paristhitiyoM se prANI ke andara hI andara jhallAhaTa paidA hotI hai / vicAra kareM, kSamA andara se utpanna hotI hai vaha AtmA kA svabhAva hai / krodha bAhara se AtA hai aura vaha karma kA svabhAva hai / krodha kI parAkASThA aura usakA pariNAma yuddha hai / Aja vizva mahAyuddha ke vAtAvaraNa meM jI rahA hai| yuddha meM vinAzakArI kautuka huA karate haiN| bhArata ke prathama pradhAnamantrI paNDita javAharalAla neharU apanI videza yAtrA para the aura ve sarvatra zAnti kI bAteM kara rahe the| bIca meM jaba kisI muslima deza meM unakA vAyuyAna rukA to vahA~ ke patrakAroM ne unheM ghera liyaa| eka hI prazna thA una sabakA ki zAntipriya deza ke pradhAnamantrI yuddha-zAnti ke kyA upAya batalA rahe haiM ? neharU jI ne sabake praznoM ko bar3I sAvadhAnIpUrvaka sunA aura uttara dete hue kahA ki bhAI, hameM paraspara meM yuddha sambandhI bAteM karanAkarAnA banda kara denA cAhie phira yuddha nahIM hoMge / vAtAvaraNa se yuddha viSayaka carcAoM kA kisI prakAra se samApana ho jAegA taba phira yuddha hone kI sambhAvanA svataH hI gira jAtI hai / uttara sarala thA kintu thA sArapUrNa / jarA vicAra kareM ki krodha kI umra hI kyA hai ? krodha kI Ayu atyalpa hotI hai / yadi koI pUre rAta-dina krodha karanA cAhe to vaha kara nahIM sakatA / krodha kA saMvega utkarSa para ho to caturAI isameM hai ki hameM usa kSaNa saMyama se kAma lenA cAhie / kodhI se koI sambandha na rakheM aura use kisI prakAra kA resaponsa na deM, usake prati sajaga na hoM to yaha taya hai ki usakA krodha svayaM zAnta ho jAyagA / afrat kaSAya bhayaMkara hotI hai kintu hotI hai kSaNa bhara ke lie / virodhI ko pAkara vaha tatkAla jAgatI hai / isIlie loka jIvana meM krodha - kAla meM mauna rakhane kI bAta kahI gaI hai - kahAvata bhI cala par3I ki eka cupa sau ko harAe / jaba krodha kA saMvega AkramaNa kare taba hameM koI aisA kAma nahIM karanA cAhie jinase usakA poSaNa hotA hai / udAharaNArtha - krodha-kAla meM bhojana karane kI pUrNataH varjanA kI gaI hai| krodha kI avasthA meM bhojana karane se pariNAma nitAnta azubha tathA bhayaMkara hote haiM / eka bAra krodha karane se kaSAya kautuka aura usase mukti sAdhana aura vidhAna : DaoN0 mahendrasAgara pracaMDiyA | 123 www. Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAyAam..........IMAtosree sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha krodhI ke zarIrajanya rakta ke solaha sau kaNa jalakara naSTa ho jAte haiN| aisI sthiti meM usake sAre jAgatika sambandha bhI prabhAvita ho jAte haiM / isa prakAra krodha karanA to dUra krodha sambandhI bAteM karane se bhI citta meM dUSaNa lagatA hai| mAna-kaSAya rAga-dveSa prANI kI sahaja avasthA ko vikRta karatA hai / krodha aura mAna donoM hI dveSa se utpanna hote haiN| nindA vyakti meM krodha paidA karatI hai jabaki prazaMsA se mAna kA udaya hotA hai| pratikUlatA meM krodha jagatA hai aura anukUlatA meM mAna kaSAya ubuddha hotI hai| kula, bala, aizvarya, buddhi, jAti, rUpa tathA jJAna Adi avasthAoM meM vyakti kA mada jAgrata hote hI mAna kaSAya kA janma hotA hai / mAna kaSAya ke utpanna hote hI vyakti meM ahaM vRtti kA poSaNa hone lagatA hai / mAna kI dvAdaza avasthAoM kA ullekha bhagavatI sUtra meM upalabdha hai / yathA(1) mAna (2) mada (3) darpa (4) stambha (5) garva (6) atyutkroza (7) para-parivAda (8) utkarSa () apakarSa (10) unnata (11) unnatanAma (12) durnAma apane kisI guNa para mithyA ahaMvRtti mAna, ahaMbhAva meM tanmayatA mada, uttejanApUrNa ahaM bhAva darpa, avinamratA se stambha, ahaMkAra se garva, apane ko dUsaroM se zreSTha kahanA atyutkoza, para-nindA se paraparivAda, apanA aizvarya prakaTa karanA utkarSa, dUsaroM kI hInatA prakaTa karanA apakarSa, dUsaroM ko tuccha samajhanA unnata, guNI ke sAmane na jhukanA unnatanAma tathA yathocita rUpa se na jhukanA durnAma nAmaka mAna kI vibhinna avasthAe~ upasthita hotI haiM / 10 prANI kI bahirAtma-avasthA meM mAna kaSAya kA janma-maraNa hotA rahatA hai| yahA~ para ko sva mAnA jAtA hai aura aisI mAnyatA se mAna kaSAya kA janma hotA hai| jaba para ko para aura sva ko sva mAna liyA jAtA hai tabhI prANI kI mamatva buddhi kA anta ho jAtA hai aura usakI antarAtma-avasthA kA prArambha ho jAtA hai| mAna kaSAya ke utpanna hote hI prema aura usase sambandhita sAre sambandha saMkIrNa aura vikIrNa ho jAte haiN| vicAra kareM ki jaba sAre mAna samAna ho jAte haiM tabhI prema kI utpatti hotI hai| isI AdhAra para mAnavI-prANI ke vaivAhika saMskAra meM dIkSita hone se pUrva vara-vadhU kI janma-patrikA ke AdhAra kA milAna kiyA jAtA hai / jitane adhika guNoM kA milAna ho jAtA hai--saMjoga utanA hI zubha aura sukhada mAnA jAtA hai / mAna jisameM adhika jAgrata rahate haiM, prematattva usameM utanA hI giratA jAtA hai| AtmA kA udAtta guNa hai jJAna, jJAnI kA lakSaNa hai ki usameM sadA vinaya kI pradhAnatA rahatI hai| kintu jJAnI ko jaba apane jJAna kA mada ubharatA hai to usakA sArA jJAna nissAra aura prabhAvahIna ho jAtA hai / eka ghaTanA kA smaraNa huA hai / yahA~ usI ke ullekha se maiM apanI bAta spaSTa kruuNgaa| eka aMdherI koTharI meM maiM akelA ekAkI baiThA huA thA / citta meM ATha madoM ke AkAra aura vikAra paidA ho cuke the| anukUla vAtAvaraNa pAkara ve sabhI sAkAra bhI ho uThe the / mere pitAzrI iMjIniyara haiM, mAmA jI DipTI 124 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya THANIHOOT www.jaines Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kalakTara haiM, merI patnI atyadhika rUpavatI mahilA hai / mere cAcA jI saMsArI kubera haiM, mere tAUjI bejor3a zaktivAna haiM, mere bhAI caritra - cakravartI haiM aura merI bahina jJAnamatI haiM, mahAmanISI haiM / ina AkAroM ne mujhe adbhuta sthiti meM DAla diyA aura maiM apane ko vilakSaNa anubhUta kara uThA / mujhe lagA ki maiM eka vRtta ke kendra para hU~ aura ye vibhUtiyA~ merI paridhi para nirbAdha cakkara lagA rahI haiM / paridhi para cakkara lagAte rahane se ina sabhI madoM kI anubhUtiyA~ huA karatI haiM kintu jaba aura jyoMhI prakAza kA udaya huA tyoM hI tatkAla ve paridhi ke samagra AkAra vilIna ho gye| kucha samaya ke pazcAt A~kheM banda karake dekhA to lagA ki paridhi kA saMsAra hI miTa gayA hai aura vahA~ kendra kA gaharA Aloka hI Aloka paharA de rahA hai / saca hai jIvana kI koTharI kA aMdhakAra miTatA hai jJAnAloka se aura jJAnAloka jagAne se ajJAna meM sthira sAre ahaMkAra svayaM miTa jAte haiM aura jIvana Aloka se bhara jAtA hai taba kisI AkAra aura vikAra kI sambhAvanA hI nahIM raha jAtI / 11 mada se mana mailA ho jAtA hai / mana kA mala nirmala ho, isake lie Avazyaka hai mAna kA miTanA / prANI- prANI meM mela tabhI hogA, kuTumba kI bhAvanA tabhI jAgrata hogI, kalaha tabhI sulaha meM pariNata hogI jaba hamAre mana se mAna kA pUrNataH visarjana ho jAegA / mAyA kaSAya kapaTa kA apara nAma hai mAyA / mana, vANI aura karanI meM ikasAratA kA abhAva mAyA kaSAya ko janma detA hai / kisI prANI ke mana meM kucha hai, usI ko vaha kahatA kucha aura hai aura karatA to saba kucha aura hI hai aisI sthiti meM usakI caryA mAyAvI kahalAtI hai / prANI kA svayaMjAta guNa hai Arjavatva / RjorbhAvaH Arjavam arthAt RjutA - saralatA ko hI Arjava kahA hai / anArjavI caryA se jIvana jaTilatAoM se bhara jAtA hai / isa prakAra kapaTAcAra mAyA- kaSAya kA hI pariNAma hai / mAyA kI mahimA pandraha avasthAoM meM parigaNita kI gaI hai / yathA (1) mAyA (4) valaya (7) kalka (10) kilviSika (13) vaMcakatA (2) upAdhi (5) gahana (8) kurUpa (11) AdaraNatA (14) pratikuMcanatA (3) nikRti (6) nUma (e) jihmatA (12) gUhanatA (15) sAtiyoga kapaTAcAra mAyA, Thage jAne yogya vyakti ke samIpa jAne kA vicAra se upAdhi, chalane ke abhaya se adhika sammAna karane se nikRti, vakratApUrNa vacana yoga se valaya, Thagane ke vicAra se atyanta gUr3ha bhASaNa karane se gahana, ThagAI ke uddezya se nikRSTatama kArya karane se nUma, dUsare ko hiMsA ke lie ubhArane se kalka, nindita vyavahAra se kurUpa, ThagAI ke lie kArya manda karane se jihmatA, bhAMDoM kI bhA~ti kuceSTA karane se kilviSikI, anicchita kArya bhI apanAne se AdaraNatA, apanI karatUta ko chipAne kA prayatna karane se gUhanatA, ThagI se vaMcakatA, kisI ke sarala rUpa se kahe gaye vacanoM kA khaNDana karane se pratikuMcanatA tathA uttama vastu meM hIna vastu mizrita karane se sAtiyoga nAmaka vibhinna avasthAe~ ubhara kara samakSa AtI haiM / " kaSAya kautuka aura usase mukti: sAdhana aura vidhAna : DaoN0 mahendrasAgara pracaMDiyA | 125 " www.jaine Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha __ Aja ke sabhyatA pradhAna yuga meM AsthA kA abhAva aura vyavasthA kA prabhAva utkarSa ko prApta hai| AsthA antaraMga kI jAgRti se sambandhita hai isase jIvana meM saralatA utpanna hotI hai| javaki vyavasthA bAharI vastu hai isase jIvana meM kuTilatA aura jaTilatA kA prAdhAnya rahatA hai| vicAra kareM, vyavasthA ke pariNAmasvarUpa Aja hara ghara meM DrAiMgarUma hai para hara ghara DrAiMgarUma nahIM hai / eka hI kamarA sApha-sutharA hai, sajjita hai, zeSa kamare kucale haiM, maile haiM / Agata ko DrAiMgarUma meM hI biThalAyA jAtA hai / usake pUre ghara kI saphAI-sugharAI vahIM se A~kI jAtI hai / para vAstavikatA kucha aura hI hotI hai| isI vyavasthA-vyavahAra meM mAyA mukhara ho uThatI hai| .. ___ mAyAcArI ke citta meM adbhuta kAryakramoM kA saMcAlana hotA rahatA hai| usakA pratyeka kArya mAyAmaya hotA hai| rAjasthAna ke eka maMdira meM merA jAnA huA thaa| aneka prabhu-pratimAe~ vahA~ pratiSThita thiiN| pujArI kama kintu darzanArthI adhika the| saMyoga se mere dekhane ke samaya mandira jI meM kevala eka pujArI pUjA karate mile the| mujhe Ate dekhakara unhoMne prabhu-pUjana jora-jora se karanA prArambha kara diyA thaa| unake dvArA AkarSaka zArIrika mudrAe~ bhI pradarzita ho uThI thiiN| isa sAre parivartana ko dekhakara maiMne kahA thA-mere bhAI, mujhe Ate dekhakara Apane pUjana jora-jora se karanA kyoM prArambha kara diyA thA? kyA Apa ko apane ArAdhya deva ke badhira hone kI sUcanA mujhe denI thI ? ve uttara meM mAtra musakarAe the, bole kucha bhI nahIM / vicAra kareM, Aja kI upAsanA meM bhI milAvaTa hai mAyA kii| mAyAvI insAna svayaMbodha se vaMcita hai / vaha soyA huA hai aura yadi toyA huA kisI jage ko jagAye to isase bar3I makhaula aura kyA hogI ?13 hamArI dhArmika kriyAe~ bhI mAyA-moha se na baca sakI to anya nAnA sAMsArika vyavahAroM kI kyA sthiti hogI ? hamAre antaraMga kI AsthA jaise kahIM luka-chipa gaI hai aura hama pUrNataH vyavasthA ke adhIna ho gaye haiM / pariNAmasvarUpa hamArA prAkRta jIvana aprAkRta arthAt banAvaTI ho gayA hai| __ jaba koI videzI hamAre deza meM Ate haiM to vyavasthA dvArA unheM deza ke unhIM bhAgoM meM ghumane kI preraNA aura anumati dI jAtI hai jo pUrI taraha se vyavasthita haiM, jinheM dekhakara deza kI garimA kA varddhana hotA hai| dhAraNA banatI hai ki deza carama utkarSa ko prApta hai, para vAstavikatA isase bhinna hI hotI hai / Aja jarA aura sAvadhAnIpUrvaka vicAra kareM ki pUre dina bAhara Dolane vAlA kAmakAjI jaba kisI dAvata meM sammilita hotA hai taba vaha vesTa oNpha dI TraMka arthAt uttamottama kapar3e dhAraNa karatA hai| usakI bhAvanA rahatI hai ki usakA jIvana stara zreSTha pramANita ho / jo bhItara se zreSTha nahIM hai vaha zreSTha hone ke lie vyavasthita hone kI Toha meM rahatA hai / isa prakAra kI hai mAyAvI caryA / isase eka bAra cAhe vyakti bAharI paridhi para pratiSThita ho jAve kintu antaraMga-kendra meM abhAva kI akulAhaTa se vaha prabhAvita hotA hai| kyoMki abhAva meM hI prabhAva ke darzana huA karate haiM / mAyA kaSAya miTe tabhI jo hai vaha mukhara ho uThegA jisase vyakti ko Atmika toSa aura saMtoSa milegA, akulAhaTa kA anta hogaa| lobha kaSAya lobha sAre baMdhanoM kA mukhyAdhAra hai| mohanIyakarmodaya se citta meM utpanna hone vAlI tRSNA athavA lAlasA vastutaH lobha kahalAtI hai / lobha kaSAya krodha, mAna aura mAyA nAmaka kaSAyoM se bhI tIvra aura sateja hotI hai| prArambhika kaSAyeM cAhe manda aura zAnta ho jAe~ parantu lobha kaSAya phira bhI zeSa 126 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelials Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii i iiiiiiiiiii sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / rahatI hai| kahate haiM ki bArahaveM guNasthAna ke uttarArddha meM lona kaSAya kA samApana ho pAtA hai, tabhI prANI terahaveM guNasthAna meM ArohaNa karake vItarAgI banatA hai| yahI jIva kI sarvajJatA kI avasthA kahalAtI hai / lobha kaSAya kI solaha avasthAe~ ullikhita haiM / yathA(1) lobha (2) icchA (3) mUrchA (4) kAMkSA (5) gRddhi (6) tRSNA (7) mithyA (8) abhidhyA (8) AzaMsanA (10) prArthanA (11) lAlacapanatA (12) kAmAzA (13) bhogAzA (14) jIvitAzA (15) maraNAzA (16) nandirAga saMgraha karane kI vRtti se lobha, abhilASA se icchA, tIvratA kI saMgraha vRtti se mUrchA, prApta karane kI icchA se kAMkSA, prApta vastu meM Asakti hone se gRddhi, jor3ane kI icchA, vitaraNa kI virodhI vRtti se tRSNA, viSayoM kA dhyAna se mithyA, nizcaya se Diga jAnA vastutaH abhidhyA, iSTa prApti kI icchA karane se AzaMsanA, artha Adi kI yAcanA se prArthanA, cATukAritA se lAlacapanatA, kAma kI icchA se kAmAzA, bhogya padArthoM kI icchA se bhogAzA, jIvana kI kAmanA se jIvitAzA, marane kI kAmanA se maraNAzA tathA prApta sampatti meM anurAga se nandirAga nAmaka lobha kaSAya kI solaha avasthAe~ utpanna hotI haiN| sAmAnyataH jinavANI meM ullikhita hai ki nArakI jIvoM meM krodha kI pradhAnatA rahatI hai, tiryaMcoM meM mAyA kA atizaya, mAnavoM meM mAna kaSAya kA utkarSa rahatA hai tathA devoM meM lobha kaSAya kI pracuratA rahatI hai| inhIM kaSAyoM kI tIvratA rahane se prANI apane naye janma meM karmAnusAra nAnA paryAyoM meM AyA-jAyA karate haiN| . AcArya akalaMka ne lobha ke tIna prakAra kahe haiM yathA-15 (1) jIvana lobha (2) Arogya lobha (3) upayoga lobha aura AcArya amRtacandra ne lobha ke cAra prakAra kahe haiM yathA-16 (1) bhoga (2) upayoga (3) jIvana bhoga (4) indriyoM aura unake viSayoM kA bhoga lobhI vyakti krodha kA prasaMga upasthita hone para bhI krodha nahIM karatA aura mAnApamAna kA bhI vicAra nahIM krtaa| vaha yogiyoM kI bhAMti indriyoM kA damana kara sakatA hai, sukha tathA bAsanA kA tyAga kara sakatA hai / yadi kucha prApta hone kI AzA ho to vaha dasa gAliyAM bhI sahana kara sakatA hai| karuNa svara sunakara bhI usakA hRdaya pasIjatA nahIM, na vaha tuccha vyakti ke sAmane dIna banakara hAtha pasArane se saMkoca hI karatA hai|" __ krodha kaSAya zAnta ho jAye to anya tIna kaSAyoM kI upasthiti banI rahatI hai para yadi lobha kaSAya kA zamana ho jAye to sabhI kaSAya-kuloM kA nAza ho jAtA hai / isalie lobha ko pApa kA vApa kahA gayA hai| i iiiiHHILEE kaSAya kautuka aura usase mukti : sAdhana aura vidhAna : DaoN0 mahendrasAgara pracaMDiyA | 127 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . ... ...... ....... ... . ... .... . .... ... ... . . . . .. ..... ........ ... sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha eka saMsmaraNa kA smaraNa huA hai yahA~ usI ke mAdhyama se apanI bAta ko spaSTa kruuNgaa| eka saMta tapazcaraNa ke uparAnta nagara meM madhukarI prAptyartha praveza karate haiN| madhukarI pAkara ve punaH aTavI ko lauTate haiM aura tapa meM lIna ho jAte haiN| yahI unakI dainika caryA rahatI hai| pUrNataH videhI haiM ve / eka bAra madhukarI dete hae unake eka bhakta ne unase bhArI prArthanA kI-mahAtmana ! Apa apane hAthoM meM madhukarI pAte haiN| mere lie yaha azobhanIya hai / merI prArthanA hai ki Apa yaha rajata-pAtra aMgIkAra kara lIjie aura nitya madhukarI isI meM prApta kiijiyegaa| aneka bAra iMkAra karane para bhI apane bhakta kI prasannatArtha saMta ne usa rajata-pAtra ko svIkAra kara liyA aura jaba saMta ko rajata pAtra meM madhukarI pAte dekhA to bhakta praphullita huA aura saMta pAtra lekara aTavI kI ora gamana kara gye| sadA kI bhAMti vaha Aja bhI tapa meM jAne ke "lie taiyAra hue ki unheM rajata-pAtra ko kahIM rakhane kI AvazyakatA huii| unhoMne rajata-pAtra ko vRkSa kI khokhara meM rakha chipAyA / tapa meM baiTha ge| kucha hI samaya pazcAta dekhate kyA haiM ki saMta kA mana parezAna hai aura unhoMne apanI A~kheM khola lI haiM / ve uThate haiM aura khukhAla meM jAkara rajata-pAtra kI par3atAla karate haiN| use vahIM surakSita rakhA pAkara nAhaka dAha meM jalane lagate haiN| Aja saMta sAmAyika meM ekAgracitta na ho sake, rajata-pAtra ne bAdhA utpanna kara dii| vicAra kareM ki hamAre antarmana kI pavitratA meM aise kitane rajata-pAtra vyavadhAna rUpa haiM ? bhUta kA bhaya aura bhaviSya kI cintA vyakti ko nirarthaka Akula-vyAkula banAtI hai / gaMgA snAna vyartha hai / zAstra-sAmAyika meM jAnA sir3IpaMtI hai yadi hamArA antaraMga lobha kaSAya se saMpUrNataH kaSA hai / lobha visarjana vastutaH vRtti kA pavitra AmaMtraNa hai / 18 isa prakAra kaSAya kautuka kitane kuTila aura kucAlI hai ki prANI ko vAstavikatA se dUra sudUra kara dete haiN| prema, pyAra aura pratIti jaisI udAtta avasthAoM se jIva ko vaMcita karAne kA zreya kaSAya ko hI hai / vicAra kareM ki rAga-dveSa vastutaH viSavRkSa haiM / vAsanA aura kaSAya se rAga-dveSa kI sarjanA hotI hai| mAyA kaSAya tathA lobha kaSAya se Asakti, Asakti se rAga evaM krodha tathA mAna kaSAya se ghRNA aura ghRNA se dvaSa utpanna hotA hai / ghRNA aura Asakti ne hI vaira tathA mamatA ko protsAhana diyA hai| Aja sArA saMsAra vAsanA aura kaSAya kI agni meM dhadhaka rahA hai / isa prajvalana se yadi kisI ko mukti pAnA hai to use vizuddha bhAvanA se zruta sAhitya, brahmacarya tathA tapa kA paripAlana viveka aura vijJAna ke sAtha karanA hogaa| vicAra kareM ki krodha prIti kA nAza karatA hai, mAna vinaya kA nAza karatA hai, mAyA se maitrI miTatI hai aura lobha se sabhI sadguNoM kA vinAza hotA hai| isa prakAra kaSAya hamArA sarvanAza karatI hai| isake viparIta zAnti se krodha ko, mRdutA se mAna ko, saralatA se mAyA ko tathA santoSa se lobha kaSAya ko jItanA hI saccI puruSArtha-sAdhanA mAnI gaI hai| vicArapradhAna prANI kI tIna Atmika avasthAe~ mAnI gaI / yathA(1) bahirAtmA (2) antarAtmA ) paramAtmA bahirAtmA meM jIva para-padArtha ko hI sva-Atma padArtha mAna baiThatA hai| usI meM lIna hokara anAdikAla se janma-maraNa ke caMkramaNa meM sakriya rahatA hai / 20 bahirAtmA ko AtmA ke bhinna svarUpa kA zraddhAna nahIM hotA aura isIlie use na to AtmA ke ajara-amara tathA avinAzI hone kA vizvAsa hai aura na hI paraloka meM AtmA ke AvAgamana kA zraddhAna, jahA~ apane-apane karma kA phala prApta karatI hai| saMsAra meM lIna-prANiyoM kI yahI dazA hai, ve isa manUSya zarIra ko hI apanA sarvasva samajhate haiN| zarIra ke janma ko apanA janma evaM zarIra ke maraNa ko ve apanA maraNa samajhate haiN| pA~coM indriyoM ke viSaya-bhogoM meM hI ve saccA sukha samajhate haiM / viSaya-bhogoM meM jo-jo sahAyaka hote haiM unase usakI pragAr3ha prIti hotI hai| 128 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya masarahiRRHIRRIE tional www.jair Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . isIlie vaha apanI strI se bahuta rAga karatA hai aura hotA hai putra-pautroM kA atyanta mohI / dhana-dhAnya kA upArjana bhI isalie karatA hai ki apane kuTumba ke sAtha vaha nidhi bhoga bhoge / isa prakAra mithyA buddhi ke kAraNa hI vaha ajJAnI strI-putra Adi ke hote hue apane ko sampattivAna samajhatA hai| dina-rAta unhIM kI cintA meM phaMsA rahatA hai / kuTumba kI viSaya-kAmanAoM kI pUrti karatA aura unake moha meM unako hara taraha anukula banAne ke upAya karatA haA svayaM baddhatA prApta karatA hai| isa prakAra usakI lAlasA kA anta nahIM ho pAtA aura anta meM Ayu bitAkara apanI paryAya chor3atA hai, vilApa karatA hai ki hAya maiM amuka kAma kie binA hI cala diyA, yadi pautra ke darzana kara letA, usake katipaya kautuka aura dekha letA to merA janma saphala ho jaataa| jarA vicAra kareM, ye ajJAnI jIva bhoga kI tRSNA meM hI apane durlabha manuSyajanma ko naSTa kara dete hai / mAnava janma pAne kA kucha bhI suphala ye prApta nahIM kara pAte aura rAga-dveSa, moha se tIvra karma bAMdha kara durgati ko prApta karate haiM / sacce dharma ko, sacce Atma-svarUpa ko, sacce sukha ko na pahacAna kara ye becAre ajJAna ke kAraNa apanI Atmika sukha-zAnti ke bhaNDAra se sarvathA vaMcita rahate haiM aura punaH-punaH sAMsArika arNava meM avagAhana karate rahate haiM / deha meM Atma-buddhi rakhane tathA AtmA meM Atma-buddhi na karane se hI isa jagata kI sArI vahirAtmAoM kI aisI durdazA ho rahI hai / karma kA cakra vicitra hai / karma kautuka Ithara kI bhAMti pratidhvanivAda jaisA hai| hamArI indriyoM ke dvArA jo UrjA dhvani nisRta hotI hai vaha antataH Ithara se jA TakarAtI hai| apane svabhAva se vaha vahA~ se loTakara pUnaH uso sthAna ko Ato hai, jahA~ se vaha calI thii| mAna lIjie, kisI prANI ne krodha meM kisI ko gAlo dI to vaha Ithara se jA TakarAtI hai aura vahAM se lauTakara vaha dAtA ke pAsa lauTakara jaba AtI hai taba grahaNa karane meM kitanA kaSTa hotA hai, yaha vastutaH kahane kA kama apitu anubhava karane kA adhika viSaya hai / isI prakAra karmapakSa jaba apane udaya meM Ate haiM taba karmI duHkhasakha kI anubhUti karatA hai| isa sArI prakriyA ko apanI nAsamajhI ke kAraNa ajJAnI prANI krodha, mAna. mAyA aura lobha jaisI kaSAyoM se nirantara anuprANita karatA rahatA hai / kaSAyoM ke kautuka bar3e vicitra haiN| dUsaroM para krodha karate hue krodhI apane isa puruSArtha ko sArthaka samajhakara sukhI hotA hai / amuka para khUba krova kiyA aura use paryApta kaSTAyita kara pratikAra liyA jA sakA hai, para, bhalA prANI yaha nahIM jAnatA hai ki krodha kaSAya kI vargaNA lauTakara pratikArI svAda se svayaM ko AsvAdita kregii| yadi yaha satya aura tathya jAnA jA sake to phira kauna aisA-nirIha prANI hogA jo krodha ko para aura sva ke lie AmaMtrita kre| upAdhi vastutaH bojha hai| isako jitanA adhika utkarSita kiyA jAegA kartA utanA hI adhika svayaM ko bojhila bnaaegaa| jAgatika sampannatA meM sAmAnyataH apAra AkarSaNa hote haiM / ajJAnI inhIM AkarSaNoM meM bhramita hokara nAnA prakAra ke mAna-abhimAna meM lIna ho jAtA hai / mAna milate raheM athavA abhimAna santuSTa hote raheM to prANI jaghanya kaSToM meM bhI jIne kI svIkRti de detA hai / isa prakAra yaha kahA jA sakatA hai ki mAna kI mahimA anaMta hai| mAna ke kautuka meM adbhuta prakAra kA AkarSaNa hai| vicAreM, jo nahIM hai usakA yadi AropaNa kiyA jAe to abhAva ko kSaNika santoSa milatA hai| kisI kAnsTebula ko yadi dIvAna jI kaha diyA jAe to usase anartha karAne meM anukUlatA pAI jA sakatI hai| kaSAya kautuka aura usase mukti : sAdhana aura vidhAna : DaoN. mahendrasAgara pracaMDiyA | 126 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PH H HHHHHH Th a naiamara.... .................. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha isI prakAra nAnA manautiyA~ haiM jinake dvArA hamArA nirmala Atman bandI banatA hai/rahatA hai / mAna kaSAya kA yahI kautuka kauzala hai jo sAmAnya prANI ko sanmArga se haTAkara unmArga kI ora le jAtA hai| mAyA kI mahimA asAdhAraNa hai| saMsAra kI sapakSatA isI kaSAya para nirbhara karatI hai| prANI jitanA adhika mAyAcArI hogA, utanA hI adhika vaha sapakSa saMsArI hogaa| saMsAra kA AkarSaNa vyakti ko dhIre-dhIre sAlatA hai aura jaba usakA Arjavatva pUrNataH daba jAtA hai tabhI usakA jIvana vastutaH udhAra kA vana jAtA hai| vaha apanI sthiti se kabhI saMtuSTa nahIM raha paataa| vaha sadA dUsaroM ko Thagane meM athavA dhokhA dene meM saMtoSa rasa kA Ananda anubhava karatA hai| isa prakAra kI kaSailI caryAe~ hamAre jIvana ko prabhAvita kie rahatI haiM / jo isa dala-dala se nikalanA cAhatA hai athavA ubaranA cAhatA hai, use ye saMsArI prANI apane hAsya kA pAtra banAte haiM aura isa prakAra unakA satata prayAsa rahatA ki prANI unake cakra se mukta na hone paae| lobha kA lAvaNya nirAlA hai| isase chUTanA sAdhAraNa sAdhaka kI bisAta nahIM / isakI cipakana bar3I tIvra hotI hai / anya kaSAyoM kI kasAvaTa se Upara, sabase Upara isakI ur3Ana hotI hai / sArI kasAvaTeM haTa sakatI haiM kintu lobha kA pralobha cipakA hI rahatA hai / isameM kar3avAhaTa nahIM, miThAsa hotI hai| isake kautukoM meM adbhuta prakAra kI kamanIyatA hai- kaMcana, kAminI aura kukarma isake pramukha upAdAna haiM / isake prabhAva se prANI kA citta vicitra phisalana se ciraMjIvI hotA rahatA hai| para-padArthoM kI nAnA paryAyoM meM tathA unake kSaNika parivartanoM meM jo svayaMjAta AkarSaNa hotA hai / usake pralobhI prANiyoM meM lobha kaSAya kI pUrNataH prabhAvanA vidyamAna rahatI hai / isa kaSAya ke vazIbhUta prANI mithyAdRSTi ho jAte haiN| unheM sanmArga kI apekSA unmArga ko apanAne meM sukha kA AbhAsa hone lagatA hai| makar3I ke jAle meM phaMsI makkhI kI bhAMti kaSAya kautuka vyakti ko karmajAla meM jakar3a lete haiM usase nikala pAnA koI sugama aura sarala kAma nahIM hai / prazna yaha hai ki ina kaSAya catuSTaya ke caMgula se mukta kisa prakAra huA jA sakatA hai ? kaSAyoM se chuTakArA naraka, tiryaMca tathA svarga gati meM janma lene vAle jIvoM ko bhI sambhava nahIM hotaa| isa prabandhana se mukti prAptyartha manuSya gati meM janma lenA eka mAtra sAdhana hai| sacaryA meM SaT AvazyakoM kI ArAdhanA karane kA ullekha milatA hai / deva darzana, guru upAsanA svAdhyAya, saMyama, tapa aura dAna-ye SaTa Avazyaka kahe gae haiM jinakI ArAdhanA karane se zrAvaka kI dinacaryA azubha se zubha aura zubhatara hotI hai / usake pariNAmoM meM zAnti aura santoSa ke saMskAra jAgate haiM / kSamA, mArdava, Arjava aura zauca ke divya guNoM kA antaraMga meM jAgaraNa hotA hai taba krodha, mAna, mAyA aura lobha kaSAyoM kI tIvratA manda hotI huI antataH samApta ho sakatI hai| uparyukta saMkSipta vivecana se yaha niSkarSa rUpa se sahaja meM kahA jA sakatA hai ki kaSAya hI AtmA kI vikRti kA pradhAna kAraNa hai / kaSAyoM kA anta ho jAnA hI bhava-bhramaNa kA anta ho jAnA hai| jinavANI meM pracalita prasiddha ukti kitanI sArthaka hai-kaSAyamuktiH kila muktireva / 130 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya DRE www.jainelibrate Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha R AATPARANTED A AKASHAALEBAsasammamARARIES sandarbha pantha sUcI 1. (a) paMcasaMgraha, prAkRta, 1-109 (ba) cAritrasAra, 89-1 2. sarvArthasiddhi, 6-4-320-9 3. (a) rAjavAttika, 2-6-2-108-28 (ba) yogasAra, apabhraza, 9-40 4. kaSAya pAhuDa, 1-1, 13.14, 287-322-1 5. (a) sarvArthasiddhi, 8-9.386-4 (ba) rAjavAttika, 8-9, 15-574-27 (sa) bRhadnayacakra, 308 6. (a) tattvArthapUtra 8-9 (ba) paMcAdhyAyI uttarArddha, 1077 7. (a) dravya saMgraha, 13-38-1 (ba) kaSAya pAhuDa, 1-1, 13-14 (sa) dhavalA, 8-3, 6-21 8. bhagavatI sUtra, zataka 12-305 9. jaina AcAra: siddhAnta aura svarUpa, devendra muni, zAstrI, pRSTha 624 10. bhagavatI sUtra, 1-12, 305 11. amRta patra, DA. mahendrasAgara pracaMDiyA, pRSTha 2 tathA 3 12. bhagavatI sUtra, 12-5-4 13. amRta patra, DA. mahendrasAgara pracaMDiyA, pRSTha 3 tathA 4 14. bhagavatI sUtra, zataka 12 15. tattvArthasAra, amRtacandrAcArya 16. jaina AcAra : siddhAnta aura svarUpa, devendra muni, pRSTha 632 17. amRta patra, DA. bhahendrasAgara pracaMDiyA, pRSTha 5-6 18. dazavakAlika adhyAya 8, sUtra gAthA 38-39 19. samAdhi zataka, AcArya pUjyapAda, zlokAMka 5 RANDERLAHAMAKAMMERIME MISALMERammatokmat B . kaSAya kautuka aura usase mukti : sAdhana aura vidhAna : DaoN0 mahendra sAgara pracaMDiyA | 131 MEENA ArinaraurIRD....... HINDI Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ........ u lusareesaanasasasssssssssesamirmassassssanscenesssansar sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha Anand jaina Agama meM WWWWWWWWWWWNNNNNNN 4. prAyazcitta : svarUpa aura vidhi WWWWWWWWWWWWWWWWW DA. puSpalatA jaina M-CA fit - NTRIEWERECm HARIWASI E prAyazcitta sAdhaka aura sAdhanA ko vizuddhi se sambaddha, AMtarika cetanA se udbhUta, eka pavitra Abhyantarika tapa hai jo kisI cAritrika doSa se mukta hone ke lie kiyA jAtA hai / sAdhanA kI nizchalatA aura svAbhAvikatA sAdhaka kI anyatama vizeSatA hai| yaha vizeSatA yadi kisI bhI kAraNavaza khaNDita hotI hai to sAdhaka pavitra mana se use svIkAra kara punaH apanI svAbhAvika sthiti meM vApisa paha~ca jAtA hai| vApisa jAne kI isI prakriyA ko prAyazcitta kahA jAtA hai| pramAdajanya doSoM kA parihAra, bhAvoM kI nirmalatA, niHzalyatva, avyavasthA nivAraNa, maryAdA kA pAlana, saMyama kI dRDhatA, ArAdhanA siddhi Adi uddezya prAyazcitta kI pRSThabhUmi meM hote haiN|' AcAryoM ne prAyazcitta ke saMdarbha meM prAyaH cAra artha kiye haiM :(1) aparAdha (2) loka (3) prAcurya aura (4) tapasyA / akalaMkara aura dharmasaMgrahakAra ne prAyaH kA artha aparAdha karake 'prAyazcitta' ko aparAdha-zodhana kA eka sAdhana mAnA hai| dhavalA' meM ise loka vAcaka mAnakara aisI prakriyA kA rUpa kahA jisase sAdharmI aura saMgha meM rahane vAle logoM kA mana apanI ora se vizuddha ho jAye / prAcurya artha hone para isakA tAtparya hai citta kI atyanta nirvikAra avasthA aura jaba usakA artha tapasyA hotA hai taba prAyazcitta kA sambandha tapasyA se saMyukta citta ho jAtA hai| 1. tattvArtha rAjavAttika, 9 22 .2. prAyaH sAdhu loka. prAyasya yasmin karmaNi cittaM tatprAyazcittam ....."aparAdho vA prAyaH cittazuddhiH prAyasya cittaM prAyazcittam aparAdha vizuddhirityarthaH, vahI, 9:22 : 3. (ka) prAyaH pApaM vinirdiSTaM cittaM tasya vizodhanam / dharma saMgraha, 3; (kha) pAva chidai jamhA pAyacchitta tti bhaNNai teNa / --paMcAzaka saTIka vivaraNa, 16.31 4. prAyaH ityucyate lokazcittaM tasya manobhavet / taccittagrAhaka karma prAyazcittamiti smRtam / / -13.5, 4:26, gAthA 9 5. niyamasAra, tAtparyavRtti, 113 6. padmacandra koSa, pRSTha 258 ons.on aman DISin ....... . ...... Des INDI BITTu INTur 132 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya NEE - www.jaineli + - + - - Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha FANRAILE + F VIEPALI - RANA jainAcAryoM ne prAyazcitta ke artha ko nizcayanaya aura vyavahAranaya kI dRSTi se kI 88 va vA prayatna kiyA hai| nizcayanaya meM prAyazcitta kA aisA utkRSTa svarUpa pratidhvanita hotA hai jisameM sAdhaka jJAnasvarUpa AtmA kA bAra-bAra citavana karatA hai aura vikathAdi, pramAdoM se apanA mana virakta kara letA hai| jaba sAdhaka pramAdajanya aparAdha kA parihAra kara letA hai taba vaha prAyazcitta ke vyAvahArika rUpa ko aMgIkAra kara letA hai| prAyazcitta ke ye donoM rUpa AdhyAtmika sAdhanA ke lakSya ko prApta karane ke sAdhana haiN| mulAcAra (gAthA 363) meM prAyazcitta ke lie kucha payAryavAcI zabda diye haiM :-prAcIna karmakSepaNa, nirjarA, zodhana, dhAvana, pucchana, utkSepaNa aura chedana / ye nAma bhI prAyazcita ke vividha rUpoM ko abhivyakta karate haiN| prAyazcitta kA sAMgopAMga varNana cheda sUtra, vyavahAra-sUtra, nizItha, jItakalpa, mUlAcAra, bhagavatI ArAdhanA, anagAra dharmAmRta Adi granthoM meM upalabdha hotA hai / aMgoM meM yadyapi chUTa-puTa ullekha milate haiM para unakA vyavasthita varNana dikhAI nahIM detaa| prAyazcitta ko jainadharma meM tapa kA saptama prakAra athavA Abhyantara tapa kA prathama prakAra mAnA jAtA hai| bAraha tapoM ke prakAroM meM bAhya tapa ke turanta bAda Abhyantara tapa kA varNana haA hai jisakA prArambha prAyazcitta se hotA hai| isakA tAtparya yaha mAnA jA sakatA hai ki AcAryoM kI dRSTi meM vinaya, vaiyAvRttya, svAdhyAya, dhyAna aura vyutsarga kI AdhArazilA prAyazcitta ko svIkArA gayA hai / yaha usake mahattva kI ora iMgita karatA hai kyoMki apane aparAdha kI nizchala svIkRti sAdhaka kI Antarika pavitratA kI pratikRti hai| prAyazcitta AlocanApUrvaka hI hotA hai aura jo RjubhAva se apane aparAdhoM kI AlocanA karatA hai vahI prAyazcita dene yogya hai| prAyazcitta kI paridhi aura vyavasthA svayaMkRta aparAdhoM ke prakAroM para nirbhara rahA karatI hai| isI AdhAra para AcAryoM ne ise dasa bhedoM meM vibhAjita kiyA hai / mUlAcAra (gAthA 362) ke anusAra ye dasa bheda haiM-AlocanA, pratikramaNa, tadubhaya, viveka, vyutsarga, tapa, cheda, mUla, parihAra aura zraddhAna. / bhagavatI sUtra (257) tathA sthAnAMga sUtra (10) meM antima bheda parihAra aura zraddhAna ke sthAna para anavasthApya aura pArAMcika bhedoM kA ullekha hai / mUlAcAra kI paramparA dhavalA (13.5.426.11), cAritrasAra (pR0 137), anagAra dhamAmRta (737) Adi granthoM meM dekhI jA sakatI hai| umAsvAti ne kucha parivartana ke sAtha nava bheda hI mAne haiN| unhoMne mUla ko chor3a diyA hai aura zraddhAna ke sthAna para upasthApanA ko svIkAra kiyA hai / ThANAMga (8.3 sUtra 605) meM anavasthApya aura pArAMcika chor3akara kula ATha bheda mAne haiN| usI meM anyatra (10.3 sUtra 733) yaha saMkhyA bhagavatI jaisI dasa bhI milatI hai / ThANAMga (41 sUtra | 263) hI prAyazcitta ke cAra bhedoM kA ullekha karatA hai-jJAna, darzana, cAritra aura vyakta kRtya prAyazcitta (gItArtha muni dvArA pApa vizodhaka kRty)| yahIM usake cAra anya prakAra bhI draSTavya haiM-pratisevanA (prati %2 siddha kA sevana karanA) 2. prAyazcitta (ekajAtIya aticAroM kI zuddhi karanA) 3. AropanA prAyazcitta (eka hI aparAdha kA prAyazcitta bAra-bAra lenA) 4. parikuMcanA prAyazcitta (chipAye aparAdha kA prAyazcitta lenaa)| bhagavatI sUtra (25.7) meM yaha saMkhyA bar3hakara pacAsa taka pahu~ca gayI hai-dasa prAyazcitta, dasa prAyazcitta dene vAle ke guNa, dasa prAyazcitta lene vAle ke guNa, prAyazcitta ke dasa doSa aura pratisevanA ke dasa kAraNa / ... HHHHHEtiti 7.niyamasAra, 114 AUTARIAN 8. sarvArthasiddhi, 9:20 prAyazcitta : svarUpa aura vidhi : DaoN0 puSpalatA jaina | 133 www.jair Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha prAyazcitta kA yaha sArA vargIkaraNa kadAcit vyakti ke pariNAma aura usakI manovRtti para AdhArita rahe haiM / usakA manovaijJAnika vizleSaNa karane para yaha tathya aura adhika spaSTa ho sakatA hai| AcAryoM ne aparAdhoM kI saMkhyA ko sImita karane kI apekSA prAyazcitta ko sImita karake use dasa bhedoM meM vargIkRta kara diyA hai jinake AdhAra para sAdhaka aprazasta bhAvoM se mukta hokara prazasta bhAvoM meM svayaM ko pratiSThita kara letA hai| 1. AlocanA niSkapaTa bhAva se prasannacitta hokara AcArya ke samakSa Atma-doSoM ko abhivyakta karanA AlocanA hai / " AlocanA karake, sAdhaka punaH pUrvasthiti meM pahu~ca jAtA hai| saccA Alocaka vahI ho sakatA hai jo jAti, kula, vinaya, jJAna, darzana, cAritra, kSAMti, dAMti, niSkapaTatA aura apazcAttApatA guNoM se AbhUSita ho / isI taraha AlocanA aise sAdhuoM ke samakSa kI jAtI hai jo bahuzruta hoM, AcArya yA upAdhyAya hoM tayA ATha guNoM se saMyukta hoM-AcAravAn, AdhAravAna (aticAroM ko samajhane vAlA), vyavahAravAn, apavrIDakara (Alocaka sAdhu kI zarma ko dUra karane vAlA), prakurvaka (aticAroM kI zuddhi karAne meM samartha), aparisrAvI (Alocaka ke doSoM ko prakaTa na karane vAlA), nirNAyaka (asamartha sAdhu ko kramika prAyazcitta dene vAlA), aura apAyadarzI (paraloka Adi kA bhaya dikhAne vAlA) AlocanA karane vAlA sAdhu yadi yathArtha sAdhutva se dUra hogA, mAyAvI hogA to vaha AlocanA nimnalikhita ATha kAraNoM se karegA-1. apamAna nindA se bacane ke lie 2. tuccha jAti ke devoM meM utpanna hone se bacane ke lie 3. nimna mAnava kula meM utpanna hone se bacane ke lie 4. virAdhaka samajhe jAne kA bhaya 5. ArAdhaka hone kI AkAMkSA 6. ArAdhaka na hone kA bhaya, 7. ArAdhaka hone kA | -mAyAcAra aura 8. mAyAvI samajhe jAne kA bhaya / isI prakAra AgamoM meM aise bhI kAraNoM kA ullekha AtA hai jinake kAraNa mAyAvI AlocanA pratikramaNa nahIM karate-1. aparAdha karane para pazcAttApa kI kyA AvazyakatA, 2. aparAdha se nivRtta hue binA AlocanA kI kyA upayogitA, 3. aparAdha kI punaH pravRtti yaza-(caturdizAoM meM vyApta) 5. apakIrti (kSetrIya badanAmI), 6. apanaya (satkAra na honA) 7. kIrti para kalaMka kA bhaya 8. yaza kalaMkita hone kA bhaya / mAyAvI sAdhaka ina kAraNoM se pazcAttApa nahIM krtaa| vaha mana hI mana pazcAttApa rUpI Aga meM jalatA rahatA hai, cAritrika patana se apamAnita hotA hai aura marakara durgati meM jAtA hai| AlocanA nirdoSa honI cAhie / usameM kisI bhI taraha kA chala-kapaTa na ho| bhagavatI ArAdhanA (257), ThANAMga (10.733), tattvArtha rAjavAttika (92.22) Adi granthoM meM AlocanA ke dasa doSoM kA ullekha milatA hai- 1. prAyazcitta ke samaya AcArya ko upakaraNa Adi denA tAki prAyazcitta thor3A mile-AkaMpayitA 2. anumAna lagAkara athavA durbalatA Adi kA bahAnA kara prAyazcitta lenA-aNumANaittA 3. dUsaroM ke dvArA jJAta doSoM kA prakaTa kara denA aura ajJAta doSoM ko chipA lenaa-ditttth| rAjavAttika meM isI ko mAyAcAra kahA hai / 4. kevala sthUla doSoM ko kahanA-bAyaraM / 5. alpa doSoM ko kahanA-suhumaM / 6. usI doSa meM nimagna sAdhu se AlocanA karanA-tassevI / 7. ekAnta sthAna meM dhIre ITTA ++ + .. AMITRA + sara- 2BHK 9. bhagavatIsUtra, 25.7 TIkA; tattvArthavAttika 9:21-2 11. ThANAMga, 8.3*604 10. vahI, 25.7 12. ThANAMga, 8.3:597 134 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha dhIre AlocanA karanA - channa / 8 prazaMsA athavA pApabhIrutA ko pradarzita karane ke uddezya se bhIr3a ke samakSa AlocanA karanA - bahujaNa / 6. ajAnakAra ke samakSa AlocanA karanA -avvatta aura 10. ucca svara se kahanA - saddAulaya | aMtima cAra doSoM ke sthAna para tattvArthavAtrtika meM nimnalikhita cAra doSoM kI gaNanA kI gayI hai -- 1. prAyazcitta jAnakara AlocanA karanA 2. kolAhala meM AlocanA karanA, 3. guru ke dvArA diye gaye prAyazcitta kI Agana vihitatA kI jAnakArI karanA 4. apane doSa kA saMvaraNa karanA / ina doSoM se mukta hokara niSkapaTa vRtti se abodha bAlaka kI taraha saralatApUrvaka doSa nivedana karane meM isa prakAra ke doSoM se sAdhaka mukta ho jAtA hai| granthoM ke adhyayana se aisA lagatA hai ki sAdhu aura AryikA ke AlocanA prakAra meM AcAryoM ne kucha antara rakhA hai / udAharaNa ke taura para sAdhu kI AlocanA to ekAMta meM Alocaka aura AcArya ina do upasthiti meM ho jAtI hai para AryikA kI AlocanA sArvajanika sthAna meM tIna vyaktiyoM kI upasthiti meM hI hotI hai / " yaha antara kadAcit prAyazcitta dene vAle AcArya ko svayaM para vizvAsa na karane kA pariNAma hogA / prazasta bhAvoM meM kendrita hone ke lie AtmAlocana kadAcit sarvottama sAdhana mAnA jA sakatA hai kyoMki sAdhaka usake mAdhyama se Atmastha ho jAtA hai / AcArya akalaMka ne AlocanA kI upayogitA para prakAza DAlate hue kahA hai- "lajjA aura paratiraskAra Adi ke kAraNa doSoM kA nivedana karake bhI yadi unakA zodhana nahIM kiyA jAtA hai to apanI AmadanI aura kharca kA hisAba na rakhane vAle karjadAra kI taraha duHkha kA pAtra honA par3atA hai / bar3I bhArI duSkara tapasyAyeM bhI AlocanA ke binA usI taraha iSTaphala nahIM de sakatIM jisa prakAra virecana se zarIra kI mala zuddhi kiye binA khAI gaI auSadhi / Alocana karake bhI yadi guru ke dvArA diye gaye prAyazcitta kA anuSThAna nahIM kiyA jAtA hai to vaha binA saMvAre dhAnya kI taraha mahAphaladAyaka nahIM ho sakatA 1214 2. pratikramaNa pratikramaNa kA tAtparya hai vApisa lauTanA / arthAt azubha yoga se zubhayoga meM, 'mithyA me duSkRtam' mAnakara pravRtta ho jAnA, AtmaguNa meM lauTa jAnA / 15 Avazyakaniryukti (1233 - 1244) tathA AvazyakacUrNa meM pratikramaNa ke nimna ATha nAma sodAharaNa milate haiM-pratikramaNa, pariharaNa, vAraNA, nivRtti, nindA, garhA aura zuddhi / inase pratikramaNa ke bhinna-bhinna AyAmoM para prakAza par3atA hai / doSoM ke pIche mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga se pA~ca vizeSa kAraNa hote haiM / inase mukta hone ke lie sAdhaka apane doSoM kA pratikAra karatA hai / kSAyopazamika bhAvoM se audapika bhAva meM jAnA aura phira audayika se kSAyopazamika meM vApisa ho jAnA yahI pratikramaNa hai, AcArya haribhadra aura hemacaMdra kI dRSTi meM / isalie viSaya ke bheda se pratikramaNa pAMca prakAra kA mAnA jAtA hai-AzravadvAra pratikramaNa, mithyAtva pratikramaNa, kaSAya pratikramaNa, yoga pratikramaNa, bhAva pratikramaNa / avirati aura pramAda kA samAveza AzravadvAra meM ho jAtA hai | 26 13. tattvArtha, 9-22-2 15. svasthAnAt yat parasthAna, pramAdasya vazAd gatam / bhUyaH pratipaNamucyate // tatraiva kamaNa 16. ThANAMga, 5.3.467 14. vahI, 9.22.2 prAyazcitta: svarUpa aura vidhi : DaoN0 puSpalatA jaina | 135 www.jaih Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSyavatI abhinandana grantha prAyazcitta aura pratikramaNa meM antara yaha hai ki prAyazcitta AcArya ke samakSa liyA jAtA hai para pratikramaNa meM AcArya kI AvazyakatA nahIM hotii| use sAdhaka svayaM prAtaH madhyAnha aura sAyaMkAla kara sakatA hai / AvazyakoM meM use sthAna dekara AcAryoM ne usakI mahattA ko pradarzita kiyA hai| isameM sAdhaka bhatakAla meM lage hae doSoM kI AlocanA karatA hai, vartamAna kAla meM lagane vAle doSoM se saMvara dvArA bacatA hai aura pratyAkhyAna dvArA bhAvI doSoM ko rokatA hai| ___ aparAdha choTA hone para bhI pratikramaNa kiyA jAtA hai| bhAvapAhuDa (78) meM aise choTe aparAdhoM kA ullekha kiyA hai jaise-chahoM indriyA~ tathA vacanAdika kA duSprayoga, apanA hAtha-paira AcArya ko laga jAnA, vrata samiti Adi meM doSa A jAnA, paizunya tathA kalaha karanA, vaiyyAvRtya-svAdhyAyAdi meM pramAda yatana karanA Adi / paDikkamaNavassaya meM bhI eka lambI lisTa do hai jisase sAdhaka-muni ko bacanA cAhiesthUla-sUkSma hiMsA, gamana doSa, AhAra doSa, zalya, mana-vacana-kAya doSa, kaSAya, mada, aticAra, samitigupti-doSa, satraha prakAra kA asaMyama, 18 prakAra kA abrahma, 20 asamAdhisthAna, 21 zabaladoSa, 33 AsAtanA Adi / ___yaha pratikramaNa vrata rahita sthiti meM bhI Avazyaka batAyA hai / yaha zAyada isalie ki avatI sAdhaka kA bhI jhukAva vrata kI ora rahatA ho hai| cAritramohanIya kA viziSTa kSayopazama na hone se vrata grahaNa karane meM vaha kamajorI mahasUsa karatA hai| para vrata dhAraNa karane kI zubha pratIkSA to vaha karatA hI hai| isase vratadhAriyoM ke prati sammAna kA bhAva bar3hatA hai tathA vrata-pAlana kI dizA meM kadama bhI Age AtA hai| sAmAnyarUpa se pratikramaNa do prakAra kA hotA hai-dravyapratikramaNa aura bhAvapratikramaNa / upayogarahita samyakdRSTi kA pratikramaNa dravyapratikramaNa hai| mumukSu ke lie bhAvapratikramaNa hI upAdeya hai| karmoM kI nirjarA rUpa vAstavika phala bhAvapratikramaNa se hI hotA hai| vartamAna meM lage doSoM : karanA aura bhaviSya meM lagane vAle doSoM ko na hone dene ke lie sAvadhAna rahanA pratikramaNa kA mukhya uddezya hai| paMcAzaka (17 gAthA0 6-40) meM dasa kalpoM kA varNana milatA hai jinameM pratikramaNa bhI hai / kalpa kA tAtparya hai sAdhuoM kA anuSThAna vizeSa athavA AcAra 18 3. tadumaya kucha doSa AlocanA mAtra se zuddha hote haiM, kucha pratikramaNa se tathA kucha donoM se zuddha hote haiM, yaha tadubhaya hai| jaise ekendriya jIvoM kA saMsparza, duHsvapna dekhanA, keza luMcana, nakhaccheda, svapna doSa, indriya kA aticAra, rAtribhojana Adi / E - 17. sAmAyika, caturvizatistava, vaMdanA, pratikramaNa, svAdhyAya, kAyotsarga / 18. jaina bola saMgraha, bhAga 3, pR0 240; mUlAcAra (gAthA 909); pacAzaka, 17, gAthA 6-40 19. anagAra dharmAmRta, 7.53 136 / caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya - -- www.jal Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 4. viveka viveka kA tAtparya hai tyAga / AdhAkarma Adi AhAra A jAne para use chor3a denA viveka prAyazcitta hai / 5. vyutsarga nadI, aTavI Adi ke pAra karane meM yadi kisI taraha kA doSa A jAtA hai to use kAyotsargapUrvaka vizuddha kara liyA jAtA hai / anagAradharmAmRta tathA bhAvapAhuDa meM aise aparAdhoM kI eka lambI sUcI dI hai jisake lie vyutsarga prAyazcitta karanA Avazyaka mAnA gayA hai / ise kAyotsarga bhI kahA jAtA hai / isameM zvAsa kA niyamana kara samatA kA bhAvana kiyA jAtA hai / isase anAsakti aura nirbhayatA vikAsa hotA hai jo Atma-sAdhanA ke lie Avazyaka hai | 20 6- 10. tapa, cheda Adi anya bheda anazana, avamaudarya Adi tapa haiM / yaha tapa prAyazcitta sazakta aura sabala aparAdhI ko diyA jAtA hai| bAra-bAra aparAdha karane para cira-pravrajita sAdhu kI amuka dina, pakSa aura mAha Adi kI dIkSA kA cheda karanA cheda hai / isase sAdhu vyavahArataH anya sAdhuoM se choTA ho jAtA hai / mUla prAyazcitta use diyA jAtA hai jo pArzvastha, avasanna kuzIla aura svachanda ho jAtA hai athavA udgama Adi doSoM se yukta AhAra, upakaraNa, vasatikA Adi kA grahaNa karatA hai / jina gurutara doSoM se mahAvratoM para AghAta hotA hai unake hone para dIkSA paryAya kA pUrNatayA chedana kara diyA jAtA hai aura punaH dIkSA de dI jAtI hai / isI ko umAsvAti ne zraddhAna yA upasthApanA kahA hai / anavasthApya parihAra meM viziSTa gurutara aparAdha ho jAne para sAdhaka ko zramaNa saMgha se niSkAsita kara gRhastha veza dhAraNa karA diyA jAtA hai bAda meM viziSTa tapa Adi karane ke uparAMta punaH dIkSA dI jAtI hai / pArAMcika parihAra meM chaha mAha se bAraha varSa taka zramaNa saMgha se niSkAsita kiyA jAtA hai / yaha prAyazcitta usa muni ko diyA jAtA hai jo tIrthaMkara, AcArya, saMgha Adi kI jhUThI nindA karatA hai, viruddha AcaraNa karatA hai, kisI strI kA zIla bhaMga karatA hai, vadha kI yojanA banAtA hai athavA isI taraha ke anya gurutara aparAdhoM meM lipta rahatA hai / ina prAyazcittoM ke mAdhyama se sAdhaka apanA antarmana pavitra karatA hai aura vaha punaH sahI mArga para ArUr3ha ho jAtA hai / yahA~ yaha Avazyaka hai ki vratoM meM aticAra Adi doSa A jAne para turanta usakA prAyazcitta le lenA cAhie anyathA usakA vismaraNa ho jAtA hai aura phira vaha saMskAra-sA banakara raha jAtA hai / jo bhI ho, prAyazcitta adhyAtma yAtrA kI eka sIr3hI mAnI jA sakatI hai jisa para car3hakara sAdhaka apanI sAdhanA meM nikhAra lAtA hai aura aparAdhoM se bacakara apanI tapasyA ko vizuddha kara letA hai / 20 tattvArthavAttika, 9.26 phapha 21. dhavalA, 13.5.4.26 prAyazcitta: svarUpa aura vidhi : DaoN0 puSpalatA jaina | 137 www.jain Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha prAcIna mAlavA ke jaina santa aura una kI racanA e~ DA. tejasiMha gaur3a mAlavA bhAratIya itihAsa meM apanA viziSTa sthAna rakhatA hai / sAhitya ke kSetra meM bhI yaha pradeza pichar3A huA nahIM rahA hai / kAlidAsa jaise kavi isa bhUkhaNDa kI hI dena haiM / yadyapi saMtoM ko kisI kSetra vizeSa se bA~dhA nahIM jA sakatA aura phira jaina santoM kA to satata vihAra hotA rahatA hai / isaliye unako kisI sImA meM rakhanA sambhava nahIM hotA hai| unakA kSetra to na kevala bhArata varan samasta vizva hI hotA hai / phira bhI jina jaina santoM kA mAlavA se vizeSa samparka rahA hai, jinakA kAryakSetra mAlavA rahA hai aura jinhoMne mAlavA meM rahate hue sAhitya sRjana kiyA hai, unakA tathA unake sAhitya kA saMkSipta paricaya dene kA yahA~ prayAsa kiyA jA rahA hai / (1) AcArya bhadrabAhu - AcArya bhadrabAhu ke sambandha meM adhikAMza vyaktiyoM ko jAnakArI hai / ye bhagavAn mahAvIra ke pazcAt chaThaveM dera mAne jAte haiM / inake grantha 'dasAu' aura 'dasa nijjuti' ke atirikta 'kalpasUtra' kA jaina sAhitya meM bahuta mahattva hai ?" (2) kSapaNaka - ye vikramAditya ke navaratnoM meM se eka the / inake race hue nyAyAvatAra, darzanazuddhi, sammatitarka sUtra aura prameyaratnakoSa nAmaka cAra grantha prasiddha haiM / inameM nyAyAvatAra grantha apUrva hai / yaha atyanta laghu grantha hai, kintu ise dekhakara gAgara meM sAgara bharane kI kahAvata yAda A jAtI hai, battIsa zlokoM meM isa kAvya meM kSapaNaka ne sArA jaina nyAyazAstra bhara diyA hai| nyAyAvatAra para candraprabha pUri ne nyAyAvatAranivRtti nAmaka vizada TIkA likhI hai / (3) zrI AryarakSita sUri- naMdIsUtravRtti se yaha pratIta hotA hai ki vIra nirvANa saMvata 584 I0 san 57 meM dazapura meM AryarakSita sUri nAmaka eka suprasiddha jainAcArya ho gaye haiM; jo apane samaya ke udbhaTa vidvAna, sakalazAstra pAraMgata evaM AdhyAtmika tattvavettA the| yahI nahIM, yahA~ taka inake sambandha meM ullekha kiyA gayA hai ki ye itane vidvAn the ki anya kaI gaNoM ke jJAna-pipAsu jaina sAdhu Apake ziSya 1. saMskRti kendra ujjayinI, pR0 112-114 138 ! caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibr Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HTTTTTTTTri sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha rahakara jJAna prApta karate the| usa samaya Arya rakSita sUri kA ziSya honA mahAn bhAgyazAlI hone kA sUcaka mAnA jAtA thA / phalataH Apake ziSyoM evaM vidyArthiyoM kA koI pAra nahIM thaa| inake pitA kA nAma somadeva aura mAtA kA nAma rudrasomA thaa| purohita somadeva svayaM bhI uccakoTi ke vidvAn the| AryarakSita sUri ke laghubhrAtA kA nAma phalgurakSita thA jo svayaM bhI inake kahane se jaina-sAdhu ho gaye the| AryarakSita sUri ne AgamoM ko cAra bhAgoM meM vibhakta kiyaa| yathA-(1) karaNa-caraNAnuyoga, (2) gaNitAnuyoga, (3) dharma-kathAnuyoga aura (4) drvyaanuyog| isake sAtha hI inhoMne anuyogadvArasUtra kI bhI racanA kI, jo jaina darzana kA pratipAdaka mahattvapUrNa Agama mAnA jAtA hai| yaha Agama AcArya pravara kI divyatama dArzanika dRSTi kA paricAyaka hai| AryarakSita sUri kA dehAvasAna dazapura meM huA thaa| (4) zrI siddhasena divAkara-zrI paM0 sukhalAla jI ne zrI siddhasena divAkara ke viSaya meM likhA hai-"jahA~ taka maiM jAna pAyA hU~ jaina paramparA meM tarka kA aura tarkapradhAna saMskRta vAGamaya kA Adi praNetA hai siddhasena divAkara / "3 ujjaina aura vikrama ke sAtha inakA paryApta sambandha rahA hai| ___ inake dvArA racita "sanmatiprakaraNa" prAkRta meM hai| jainadRSTi aura mantavyoM ko tarka zailI meM spaSTa karane tathA sthApita karane meM jaina vAGamaya meM sarvaprathama grantha hai / jisakA Azraya uttaravartI sabhI zvetAmbara-digambara vidvAnoM ne liyA hai / siddhasena hI jaina paramparA ke Adya saMskRta stutikAra hai| zrI brajakizora caturvedI ne likhA hai ki jaina granthoM meM siddhasena divAkara ko sAhityika evaM kAvyakAra ke atirikta naiyAyika aura tarkazAstrajJoM meM pramukha mAnA hai / siddhasena divAkara kA sthAna jaina itihAsa meM bahata U~cA hai| zvetAmbara aura digambara donoM sampradAya unake prati eka hI bhAva se zraddhA rakhate haiM / unake do stotra atyanta prasiddha hai-kalyANa maMdira stotra aura vardhamAna dvAtriMzikA stotra / __ kalyANa maMdira stotra 44 zlokoM meM hai| yaha bhagavAn pArzvanAtha kA stotra hai| isakI kavitA meM prAsAda guNa kama aura kRtrimatA evaM zleSa kI adhika bharamAra hai| parantu pratibhA kI kamI nahIM hai| isake antima bhinna chanda ke eka padya meM isake kartA kA nAma kumudacandra sUcita kiyA gayA hai, jise kucha loga siddhasena kA hI dUsarA nAma mAnate haiN| dUsare padya ke anusAra yaha 23veM tIrthaMkara pArzvanAtha kI stuti meM racA gayA hai / bhaktAmara ke sadRza hote hue bhI yaha apanI kAvya-kalpanAoM va zabda yojanA meM maulika hI hai| 1. zrImad rAjendrasUrI smAraka grantha, pR0 453 2. zrI paTTAvalI parAga sagraha, pR. 137 3. sva0 bAbU zrI bahAdurasiMha jI siMdhI smRti grantha, pR0 10 4. The Jain Sources of the History of Ancient India, Page 150-151 5. saMskRti kendra ujjayinI, pR0 117-118 6. (a) saMskRti kendra ujjayinI, pR. 119 (ba) bhAratIya saMskRti meM jainadharma kA yogadAna, pR0 125-26 prAcIna mAlavA ke jaina santa aura unakI racanAe~ : DaoN0 tejasiMha gaur3a | 136 www.jainERICA Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha varddhamAna dvAtriMzikA stotra 32 zlokoM meM bhagavAna mahAvIra kI stuti hai| isameM kRtrimatA evaM zleSa nahIM hai| isameM prAsAda guNa adhika hai / bhagavAn mahAvIra ko ziva, buddha, RSikeza, viSNu evaM jagannAtha mAnakara prArthanA kI gaI hai| tattvArthAdhigamasUtra kI TIkA bar3e-bar3e jainAcAryoM ke kI hai| isake racanAkAra ko digambara sampradAya vAle 'umAsvAmi' aura zvetAmbara sampradAya vAle 'umAsvAti' vatalAte haiN| umAsvAti ke grantha kI TIkA siddhasena divAkara ne bar3I vidvattA ke sAtha likhI hai / inakA samaya 550-600 isvI san mAnA gayA hai| (5) jinasena-AcArya jinasena punnATa sampradAya AcArya paramparA meM hue| punnATa karnATaka kA hI purAnA nAma hai, jisako hariSeNa ne dakSiNApatha kA nAma diyA hai| ye jinasena AdipurANa ke kartA zrAvaka dharma ke anuyAyI evaM paMcastUpAnvaya ke jinasena se bhinna haiM / ye kIrtiSaNa ke ziSya the| jinasena kA 'harivaMza purANa' itihAsapradhAna caritakAvya zreNI kA grantha hai / isa grantha kI racanA varddhamAnapUra, vartamAna badanAvara jilA dhAra (ma0 pra0) meM kI gaI thii| digambarIya sampradAya ke kathA saMgrahoM meM isakA sthAna tIsarA hai| (6) hariSeNa-punnATa saMgha ke anuyAyiyoM meM eka dUsare AcArya hariSeNa hue| inakI guru paramparA maunI bhaTTAraka zrI hariSeNa, bharatasena, hariSeNa isa prakAra baiThatI hai / Apane kathAkoSa kI racanA kii| yaha racanA unhoMne varddhamAnapura yA bar3havANa-vadanAvara meM vinAyakapAla rAjA ke rAjakAla meM kI thii| vinAyakapAla pratihAra vaMza kA rAjA thA jisakI rAjadhAnI kannauja thii| isakA 688 vi0 kA eka dAnapatra milA hai| isake eka varSa pazcAt arthAt vi0 saM0 186 zaka samvat 853 meM kayAkoSa kI racanA haI / hariSeNa kA kathAkoSa sAr3he bAraha hajAra zloka parimANa kA bRhad grantha hai / yaha saMskRta padyoM meM racA gayA hai aura upalabdha samasta kathA koSoM meM prAcInatama siddha hotA hai / isameM 157 kathAyeM haiN| (7) mAnatuga-inake jIvana ke sambandha meM aneka virodhI vicAradhArAyeM haiN| mayUra aura bANa ke samAna inhoMne stotra kAvya kA praNayana kiyaa| inake bhaktAmara stotra kA zvetAmbara aura digambara donoM hI sampradAya vAle samAna rUpa se Adara karate haiN| kavi kI yaha racanA itanI lokapriya rahI ki isake pratyeka caraNa ko lekara samasyAtmika stotra kAvya likhe jAte rhe| isa stotra kI kaI samasyA pUrtiyA~ upalabdha haiN| (E) AcArya devasena-devasenakRta darzanasAra kA vi0 saM0 660 meM dhArA ke pArzvanAtha maMdira meM 1. saMskRti kendra ujjayinI, pR0 118 2. vahI, pR0 116 3. The Jain Sources of the History of Ancient India, Page 164. 4. The Jain Sources of the History of Ancient India, Page 195 and onward 5. saMskRta sAhitya kA itihAsa, pR0 351-52 6. anekAnta varSa 18, kiraNa 6, pR0 242 se 246 140 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaineli Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha race jAne kA ullekha milatA hai / isake atirikta 'AlApa paddhati' inakI nyAya-viSayaka racanA hai / eka 'laghunaya cakra' jisameM 87 gAthAoM dvArA dravyArthika aura paryAyArthika, ina do tathA unake naigamAdi nau nayoM ko unake bhedopabheda ke udAharaNoM sahita samajhAyA hai / dUsarI racanA bRhannayacakra hai jisameM 423 gAthAyeM haiM aura usameM nayoM va nikSepoM kA svarUpa vistAra se samajhAyA gayA hai / racanA ke anta kI 6, 7 gAthAoM meM lekhaka ne eka mahattvapUrNa bAta batalAI hai ki AditaH unhoMne davvasahAva-payAsa ( dravya svabhAva prakAza) nAma ke isa grantha kI racanA dohA bandha meM kI thI kintu unake eka zubhaMkara nAma ke mitra ne use sunakara ha~sate hue kahA ki yaha viSaya isa chanda meM zobhA nahIM detA, ise gAthAbaddha kIjie / ataeva use unake mAlladhavala nAmaka ziSya ne gAthA rUpa meM parivartita kara DAlA / syAdvAda aura nayavAda kA svarUpa samajhane ke lie devasena kI ye racanAyeM bahuta upayogI haiM / inhoMne ArAdhanAsAra aura tattvasAra nAmaka grantha bhI likhe haiM / ye saba racanA Apane dhArA meM hI likhIM athavA anyatra yaha racanAoM para se jJAta nahIM hotA hai / 1 (E) AcArya mahAsena - AcArya mahAsena lAr3a - bAgar3a ke pUrNacandra the / AcArya jayasena ke praziSya aura guNAkarasena sUri ke ziSya the / mahAsena siddhAntajJavAdI, vAgmI, kavi aura zabdabrahma ke viziSTa jJAtA the / yazasviyoM dvArA sammAnya, sajjanoM meM agraNI aura pApa rahita the / ye paramAravaMzIya rAjA muMja dvArA pUjita the / samyagdarzana, jJAna, cAritra aura tapa kI sImA svarUpa the aura bhavyarUpI kamaloM ko vikasita karane vAle bAndhava sUrya the tathA siMdhurAja ke mahAmAtya zrI parpaTa ke dvArA jinake caraNa kamala pUje jAte the aura unhIM ke anurodhavaza 'pradyumna caritra' kI racanA vikramI 11vIM zatAbdI ke madhya bhAga meM huI hai (10) AcArya amitagati dvitIya- ye mAthura saMgha ke AcArya the aura mAdhavasena sUri ke ziSya the / ye vAkpatirAja muJja kI sabhA ke ratna the / ye bahuzruta vidvAna the / inakI racanAe~ vividha viSayoM para upalabdha haiN| inakI racanAoM meM eka paMca-saMgraha vi0 saM0 2073 meM masUtikApura (vartamAna masUda vilodA -dhAra ke nikaTa) meM banAyA gayA thA / ina ullekhoM se sunizcitta hai ki amitagati dhArA nagarI aura usake Asa-pAsa ke sthAnoM meM rahe the / unhoMne prAyaH apanI sabhI racanAyeM dhArA meM yA usake samIpavartI nagaroM meM prastuta kI / bahuta sambhava hai ki AcArya amitagati ke gurujana dhArA yA usake samIpavartI sthAnoM meM rahe hoM / amitagati ne saM0 1050 se saM0 1073 taka 23 varSa ke kAla meM aneka granthoM kI racanA vahA~ kI thI / 4 amitagatikRta subhASita ratna saMdoha meM battIsa pariccheda haiM jinameM se pratyeka meM sAdhAraNataH eka hI chanda kA prayoga huA hai / isameM jaina nItizAstra ke vibhinna dRSTikoNoM para vicAra kiyA gayA hai, sAtha-sAtha brAhmaNoM ke vicAroM aura AcAra ke prati isakI pravRtti visaMvAdAtmaka hai / pracalita rIti ke DhaMga para striyoM para khUba AkSepa kiye gaye haiN| eka pUrA pariccheda vezyAoM ke sambandha meM hai / jaina dharma ke AptoM kA varNana 28veM paricheda meM kiyA gayA hai aura brAhmaNa dharma ke viSaya meM kahA gayA hai ki ve ukta AptajanoM kI samAnatA nahIM kara sakate, kyoMki ve striyoM ke pIche kAmAtura rahate haiM, madyasevana karate haiM I 1. guru gopAladAsa varaiyA smRti grantha, pRSTha, 544 2. bhAratIya saMskRti meM jainadharma kA yogadAna, pR0 87 3. guru gopAladAsa varaiyA smRti grantha, pR0 544-45 4. vahI, pR0 545 prAcIna mAlavA ke jaina santa aura unakI racanAe~ : DaoN0 tejasiMha gaur3a | 141 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha aura indriyAsakta hote haiM ? amitagatikRta zrAvakAcAra lagabhaga 1500 saMskRta padyoM meM pUrNa huA hai aura vaha pandraha adhyAyoM meM vibhAjita hai, jinameM dharma kA svarUpa, mithyAtva aura samyaktva kA bheda, sapta tattva, pUjA va upavAsa evaM bAraha bhAvanAoM kA suvistRta varNana pAyA jAtA hai / Apake yogasAra meM 6 adhyAyoM meM naitika va AdhyAtmika upadeza diye gaye haiN| inakI anya racanAoM meM bhAvanA dvAtriMzatikA, ArAdhanA sAmAyika pATha aura upAsakAcAra kA ullekha kiyA jA sakatA hai| subhASita ratna saMdoha kI racanA vi0 668 meM huI thI aura usake bIsa varSa pazcAt unhoMne dharma parIkSA nAmaka grantha kI racanA kI / AcArya amitagati kI kucha racanAoM kA ullekha milatA hai kintu Aja ve upalabdha nahIM hai| aisI racanAoM ke nAma isa prakAra haiM-(1) jambUdvIpa, (2) sArdhadvayadvIpa prajJapti, (3) candraprajJapti aura (4) vyAkhyAprajJapti / (11) AcArya mANikyanandI--AcArya mANikyanandI darzana ke taladRSTA vidvAna aura trailokyanandI ke ziSya the| ye dhArA ke nivAsI the aura vahA~ ve darzanazAstra kA adhyApana karate the| inake aneka ziSya the / ' nayanaMdI unake prathama vidyAziSya the| unhoMne apane sakala vidhi vidhAna nAmaka kAvya meM mANikyanandI ko mahApaNDita batalAne ke sAtha-sAtha unheM pratyakSa-parokSa rUpa pramANa jala se bhare aura naya rUpa caMcala taraMga samUha se gambhIra uttama, saptabhaMga rUpa kallolamAlA se vibhUSita jinazAsana rUpa nirmala sarovara se yukta aura paNDitoM kA cUr3AmaNi prakaTa kiyA hai| mANikyanandI dvArA racita eka mAtra kRti parIkSAmukha nAmaka eka nyAyasUtra grantha hai jisameM kula 277 sUtra haiN| ye sUtra sarala, sarasa aura gambhIra artha dyotaka haiM / mANikyanandI ne AcArya akalaMkadeva ke vacana samudra kA dohana karake jo nyAyAmRta nikAlA vaha unakI dArzanika pratibhA kA dyotaka hai / ' (12) nayanandI-ye mANikyanandI ke ziSya the| ye kAvya-zAstra meM vikhyAta the| sAtha hI prAkRta, saMskRta aura apabhraza ke viziSTa vidvAn the| chanda zAstra ke bhI ye parijJAnI the| nayanandIkRta "sakala vidhi vidhAna kahA" vi0 saM0 1100 meM likhA gayA / yadyapi yaha khaNDakAvya ke rUpa meM hai kintu vizAla kAvya meM rakhA jA sakatA hai| isakI prazasti meM itihAsa kI mahattvapUrNa sAmagrI prastuta kI gaI hai| usameM kavi ne grantha banAne ke preraka harisiMha muni kA ullekha karate hue apane se pUrvavartI jaina-jainetara aura kucha sama-sAmayika vidvAnoM kA bhI ullekha kiyA hai jo aitihAsika dRSTikoNa se mahattvapUrNa hai|11 inakI dUsarI kRti sudarzana caritra hai / yaha apabhraMza kA khaNDakAvya hai| isakI racanA vi0 saM0 1100 meM huI / yaha khaNDakAvya mahAkAvyoM kI zreNI meM rakhane yogya hai| . 1. saMskRta sAhitya kA itihAsa bhAga 2, kItha, pR. 286-87 2. vahI, pR0 121 3. vahI, pR0 81 4. saMskRta sAhitya kA itihAsa-gairolA, pR0 345 5. saMskRta sAhitya kA itihAsa, bhAga 2, kItha, pR0 286-87 6. saMskRta sAhitya kA itihAsa, gairolA, pR0 345 7. guru gopAladAsa varaiyA smRti grantha, pR0 546 8. jaina grantha prazasti saMgraha, bhAga 1, pR0 26 9. guru gopAladAsa varaiyA smRti grantha, pR0 546 10. bhAratIya saMskRti meM jaina dharma kA yogadAna, pR0 64 11. guru gopAladAsa varayA smRti grantha, pR0 547-48 12. bhAratIya saMskRti meM jainadharma kA yogadAna, pa0 163 142 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.ja Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha (13) prabhAcandra-mANikyanandI ke vidyAziSyoM meM prabhAcandra pramukha rahe / ye mANikyanandI ) parIkSAmukha nAmaka sUtra grantha ke kuzala TIkAkAra haiN| darzana sAhitya ke atirikta ve siddhAnta ke bhI vidvAna the / inheM rAjA bhoja ke dvArA pratiSThA milI thii| inhoMne vizAla dArzanika granthoM kI racanA ke sAtha-sAtha aneka granthoM kI racanA kii| inake dvArA racita granthoM ke nAma isa prakAra haiM : (1) prameya kamalamArtaNDa --darzana grantha hai jo mANikyanandI ke parIkSAmukha kI TIkA hai| yaha grantha rAjA bhoja ke rAjakAla meM likhA gayA / (2) nyAya kumudacandra nyAya viSayaka grantha hai| (3) ArAdhanA kathA koNa gadya grantha hai| (4) puSpadanta ke mahApurANa para TippaNa / (5) samAdhitantra TIkA-ye saba grantha rAjA jayasiMha ke samaya meM likhe gye| (6) pravacana saroja bhAskara / (7) paMcAstikAya pradIpa / (8) AtmAnuzAsana tilk| () kriyAkalApa ttiikaa| (10) ratnakaraNDa ttiikaa| (11) bRhat svayaMbhU stotra ttiikaa| (12) zabdAmbhoja TIkA-ye saba kaba aura kisake samaya meM likhe gaye, koI jAnakArI upalabdha nahIM hai| inhoMne devanandI kI tattvArthavRtti ke viSama padoM kI eka vivaraNAtmaka TippaNI bhI likhI hai| inakA samaya 11vIM sadI kA uttarArddha evaM 12vIM sadI kA pUrvArddha ThaharatA hai| ___ inake nAma se aSTa pAhuDa paMjikA, mUlAcAra TIkA, ArAdhanA TIkA Adi graMthoM kA bhI ullekha milatA hai, jo upalabdha nahIM haiN|' (14) AzAdhara-paM0 AzAdhara saMskRta sAhitya ke apAradarzI vidvAn the / ye mAMDalagar3ha ke mUla nivAsI the kintu mevAr3a para musalamAna bAdazAha zahAbuddIna gorI ke AkramaNoM se trasta hokara mAlavA kI rAjadhAnI dhArAnagarI meM svayaM apanI evaM parivAra kI rakSA ke nimitta anya logoM ke sAtha Akara basa gaye the / dhArA nagarI usa samaya sAhitya evaM saMskRti kA kendra thI, isIlie inhoMne bhI vahI vyAkaraNa evaM nyAyazAstra kA gambhIra adhyayana kiyaa| dhArA nagarI se sAhitya evaM saMskRti kA parijJAna evaM nalakacchapura (vartamAna nAlachA) meM sAdhu jIvana prApta huA thaa| nAlachA kA neminAtha caityAlaya unakI sAhityika gatividhiyoM kA kendra bana gyaa| ve lagabhaga 35 varSa taka nAlachA meM hI rahe aura vahIM ekaniSThA se sAhitya sarjana karate rahe / / paMDita AzAdhara bahuzruta aura bahamukhI pratibhA ke vidvAn hue| kAvya, alaMkAra, koza, darzana, dharma aura vaidyaka Adi aneka viSayoM para unhoMne graMtha likhe the| ve dharma ke bar3e udAra the| inake dvArA racita graMthoM kA vivaraNa isa prakAra hai : 1. sAgAra dharmAmRta-sapta vyasanoM ke aticAroM kA varNana, zrAvaka kI dinacaryA aura sAdhaka kI samAdhi vyavasthA Adi isake varNya viSaya haiN| yaha graMtha lagabhaga 500 saMskRta padyoM meM pUrNa huA hai iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii H E RE: 1. (a) guru gopAladAsa varaiyA smRti grantha ke AdhAra para, pR. 548 aura Age (ba) saMskRta sAhitya kA itihAsa, gairolA, pR0 355 2. anekAMta varSa 17, kiraNa 2, jUna 1964, pR0 67 3. saMskRta sAhitya kA itihAsa, gairolA, pR0 347 4. saMskRta sAhitya kA itihAsa, gairolA, pR0 346 HAPA prAcIna mAlavA ke jaina santa aura unakI racanAe~ : DaoN0 tejasiMha gaur3a | 143 + Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha aura ATha adhyAyoM dvArA zrAvaka dharma kA sAmAnya varNana, aSTamUla guNa tathA gyAraha pratimAoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / vrata pratimA ke bhItara bAraha vratoM ke atirikta zrAvaka dharma kI dinacaryA bhI batalAI gaI hai / antima adhyAya ke 110 zlokoM meM samAdhimaraNa kA vistAra se varNana huA hai / racanA zailI kAvyAtmaka hai / graMtha para kartA kI svopajJa TIkA upalabdha hai, jisameM usakI samApti kA samaya vi0 saM0 1296 yA I0 san 1236 ullikhita hai / 2. prameya ratnAkara - yaha graMtha syAdvAda vidyA kI pratiSThApanA karatA hai | 2 3. adhyAtma rahasya - isameM 72 saMskRta zlokoM dvArA Atmazuddhi aura Atma-darzana evaM anubhUti kA yoga kI bhUmikA para prarUpaNa kiyA gayA hai| AzAdhara ne apanI anagAra dharmAmRta kI TIkA kI prazasti meM isa graMtha kA ullekha kiyA hai / isa grantha kI eka prAcIna prati kI antima puSpikA meM ise dharmAmRta kA yogIddIpana nAmaka aThArahavA~ adhyAya kahA hai / isase pratIta hotA hai ki isa graMtha kA dUsarA nAma yogIddopana bhI hai aura ise karttA ne apane dharmAmRta ke antima upasaMhArAtmaka aThArahaveM adhyAya ke rUpa meM likhA thA / svayaM karttA ke zabdoM meM unhoMne apane pitA ke Adeza se Arabdha yogiyoM ke lie isakI racanA kI thI | 3 inakI anya racanAoM meM, 4. dharmAmRta mUla, 5. jJAna dIpikA, 6. bhavya kumuda caMdrikA - dharmAmRta para likhI TIkA, 7. mUlArAdhanA TIkA, 8. ArAdhanAsAra, 6. nityamahodyota, 10. ratnatraya vidhAna, 11. bharatezvarabhyudaya - isa mahAkAvya meM bharata ke aizvarya kA varNana hai / ise siddhacakra bhI kahate haiN| kyoMki isake pratyeka sarga ke anta meM siddhi pada AyA hai / 12. rAjamati vipralambha - khaNDa kAvya hai / 13. iSTo - padeza TIkA, 14. amarakoza, 15. kriyA kalApa, 16 kAvyAlaMkAra, 17. sahasra nAma stavanaTIkA, 18. jinayajJakalpasaTIka isakA dUsarA nAma pratiSThAsAroddhAra dharmAmRta kA eka aMga hai / 19. triSaSTi, 20. aSTAMga hRdayodyotinI TIkA - vAgbhaTa ke Ayurveda grantha aSTAMgahRdayI kI TIkA aura 21. bhUpAla catuvizati TIkA 14 (15) zrIcandra- ye dhArA ke nivAsI the / lAr3a bAgar3a saMgha aura balAtkAra gaNa ke AcArya the / inake dvArA racita grantha isa prakAra haiM : (1) raviSeNa kRta padma carita para TippaNa, (2) purANasAra, (3) puSpadaMta ke mahApurANa para TippaNa, (4) zivakoTi kI bhagavatI ArAdhanA para TippaNa | apane granthoM kI racanA inhoMne vikrama kI gyArahavIM sadI ke uttarArdha (vi0 saM0 2080 evaM 1067) meM kI / 1. bhAratIya saMskRti meM jaina dharma kA yogadAna, pR0 114 2. vIravANI, varSa 18, aMka 13 pR0 21 3. bhAratIya saMskRti meM jaina dharma kA yogadAna pR0 122 4. (a) vIravANI varSa 18 aMka 13 (ba) jaina sAhityano saMkSipta itihAsa pR0 396 vistRta paricaya ke lie dekheM - "jainadharma kA prAcIna itihAsa, bhAga 2 - paM0 paramAnanda zAstrI, pR0 408 se Age / 144 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelit Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha . ... .HT T mnt (16) bhaTTAraka zrutakIti--ye naMdI saMgha balAtkAra gaNa aura sarasvatI gaccha ke vidvAna the| ye tribhuvana mUrti ke ziSya the / apabhraMza bhASA ke vidvAna the| inakI cAra racanAyeM upalabdha haiM-(1) harivaMza purANa (2) dharma parIkSA (3) parameSThi prakAza sAra evaM (4) yogasAra / (17) kavi dhanapAla-ye mUlataH brAhmaNa the / laghubhrAtA se jainadharma meM dIkSita hue / vAkpatirAja munja kI vidvat sabhA ke ratna the / munja dvArA inheM 'sarasvatI' kI upAdhi dI gaI thii| saMskRta aura prAkRta donoM bhASAoM para inakA samAna adhikAra thaa| inakA samaya 11vIM sadI nizcita hai| inake dvArA racita granthoM ke nAma isa prakAra haiM-1. pAiyalacchI nAma mAlA-prAkRta koza 2. tilaka maMjarI-saMskRta gadya kAvya, 3. apane choTe bhAI zobhana munikRta stotra grantha para eka saMskRta TIkA 4. RSabha paMcAzikA-prAkRta 5. mahAvIra stuti 6. satya purIya 7. mahAvIra utsAha-apabhraMza aura 8. vIrathuI / / (18) merutugAcArya-inhoMne apanA prasiddha aitihAsika sAmagrI se paripUrNa grantha 'prabandha ciMtAmaNi' vi0 saM0 1361 meM likhaa| isameM pAMca sarga haiM / isake atirikta vicAra zreNI, sthavirAvalI aura mahApuruSa carita yA upadeza zatI-jisameM RSabhadeva, zAMtinAtha, neminAtha, pArzvanAtha aura vardhamAna tIrthaMkaroM ke viSaya meM jAnakArI hai, kI racanA kii| (19) tAraNasvAmI-ye tAraNa paMtha ke pravartaka AcArya the / inakA janma puhupAvatI nagarI meM san 1448 meM huA thaa| ApakI zikSA zrutasAgara muni ke pAsa huI / inhoMne kula 14 granthoM kI racanA kI jinake nAma isa prakAra haiM-1. zrAvakAcAra, 2. mAlA jI, 3. paMDita pUjA, 4. kamalabattIsI, 5. nyAya samuccayasAra, 6. upadezazuddhasAra, 7. tribhaMgIsAra, 8. caubIsaThAnA, 6. mamalapAhu, 10. sunna svabhAva, 11. siddha svabhAva, 12. khAta kA vizeSa, 13. chadmasthavANI aura 14. nAma mAlA / 2 (20) dharmakIti-inhoMne padmapurANa kI racanA sarojapurI (mAlavA) meM kI thii| bhaTTAraka lalitakIrti inake guru the| inhoMne apane ukta grantha ko samvat 1669 meM samApta kiyA thaa| samvat 1670 kI prati meM lipikAra ne inako bhaTTAraka nAma se sambodhita kiyA hai / isase yaha jJAta hotA hai ki padmapurANa kI racanA ke bAda ye bhaTTAraka bane the| inakI dUsarI racanA kA nAma harivaMza purANa hai| harivaMza purANa ko Azvina mahIne kI kRSNA paMcamI saM0 1671 ravivAra ke dina pUrNa kiyA thaa|' . vistAra bhaya se apanI lekhanI ko virAma dete hue jijJAsu vidvAnoM se anurodha hai ki isa viSaya para vizeSa zodha kara lapta sAhitya ko prakAza meM lAne kA prayAsa kreN| yahAM to kevala ginatI ke jaina saMtoM ke nAmoM aura unake granthoM ko ginAyA gayA hai| yadi isa viSaya para gaharAI se adhyayana kiyA jAye to eka acchA zodha prabandha taiyAra ho sakatA hai| .......... 1. jaina sAhitya aura itihAsa, premI pR0 468-69 2. tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA, bhAga-4, pR. 243 se 245, DA0 nemIcanda shaastrii| 3. prazasti sagraha-DA0 karatUracanda kAsalIvAla, pR0 9 4. jainadharma kA prAcIna itihAsa, bhAga-2, pR0 541.42 prAcIna mAlavA ke jaina santa aura unakI racanAe~ : DaoN0 tejasiMha gaur3a | 145 ..liaalnilaal Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ N . . .. . PRETATI sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha bha ga vA na ma hA vo ra evaM buddha : eka tulanAtmaka adhyayana DA. vijaya kumAra jaina IsA pUrva chaThI zatAbdI meM jaba tathAgata buddha evaM bhagavAna mahAvIra kA AvirbhAva huA, usa samaya bhAratavarSa meM brAhmaNa saMskRti kA prabhAva thA / brAhmaNa apane tyAgamaya AdarzoM se cyuta ho rahe the| vidvAn buddhivAda ke AdhAra para navIna mArga kI vyavasthA meM lage the| vidvadjagat meM niyamana ke binA arAjakatA kA vistAra thaa| AdhyAtmika viSayoM ko sandeha kI dRSTi se dekhA jAne lagA thaa| eka ora saMzayavAda kI prabhutA thI dUsarI ora andhavizvAsa kii| darzana ke mUla tathyoM kI atyadhika mImAMsA isa yuga kI vizeSatA thii| vicAra ke sAtha hI sadAcAra kA hrAsa ho rahA thA / dharma ke bAhya anuSThAnoM ne dharma ke bhItarI rahasya ko bhulA diyA thaa| ADambaroM, devatAvAda, ekezvaravAda aura karmakANDa ke anuSThAna kI ora AvazyakatA se adhika mahatva diyA jAtA thaa| tathAgata buddha evaM bhagavAna mahAvIra ne anAcAra se sadAcAra kI ora tathA andhavizvAsa se tarka kI ora moddaa| mAnavatA ke prati logoM ke hRdaya meM Adara kA bhAva bddhaayaa| nirvANa kI prApti vyakti ke prayatnoM ke AdhAra para sAdhya batalAI tathA vairAgya kI pavitratA ko pradarzita kiyaa| buddha evaM mahAvIra donoM hI zramaNa saMskRti ke poSaka the| donoM ne apane-apane alaga dharmatIrtha kI sthApanA kI jo Aja bauddha evaM jaina dharma ke nAma se jAne jAte haiN| donoM mahAnubhAvoM meM bahuta sI sadRzatA hai jisakA hama prastuta patra meM vivecana kara rahe haiN| tathAgata gautama buddha bauddhadharma ke saMsthApaka haiN| sAtha hI buddha paramparA ke antargata 25 veM buddha / bhagavAn mahAvIra bhI jainadharma ke antima 24veM tIrthaMkara haiM evaM jainadharma ke punaruddhAraka / tIrtha yA dharma kI sthApanA karane vAloM ko tIrthaMkara kahA jAtA hai| buddha bhI tIrthaMkaroM ke samAna hI dharma kI sthApanA karane vAle haiN| bhagavAn mahAvIra evaM anya tIrthaMkaroM ko rAga, dveSa Adi karmoM ko jItane ke kAraNa "jina" kahA jAtA hai aura unake anuyAyiyoM ko Aja "jaina" kahA jAtA hai| usI prakAra buddha ke anuyAyiyoM ko "bauddha" kahA jAtA hai| ___ jaina evaM bauddhadharma paramparA meM tIrthaMkara evaM buddha ke caritra evaM varNana prasaMgoM meM kAphI samAnatA pratIta hotI hai / jaina paramparA meM tIrthaMkaroM ke varNana prasaMga meM unake nAma va sthAna jahA~ se ve uttIrNa hue, mAtA-pitA kA nAma, vaMza, Ayu, UMcAI, cihna, varNa, tapasyA, Asana, nirvANa sthala evaM mahatva kI pA~ca 146 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibsEETI Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha ::.. : tithiyoM kA varNana milatA hai-garbha, janma, tapa, kevalajJAna aura nirvANa / bauddha paramparA meM bhI prAyaH samAna rUpa se buddhoM ke varNana milate haiM; yathA-buddhoM kA nAma, kitane pUrva kA samaya, kalpa, nagara, mAtA-pitA, strI-putra, gRhI-jIvana, gRhatyAga kA vAhana, tapazcaryAkAla, bodhivRkSa, agrazrAvaka, agrazrAvikA, paricArikA kA nAma, zrAvaka sammelana, Ayu / bhagavAn mahAvIra ke paMcakalyANakoM kI taraha tathAgata buddha kI bhI pA~ca tithiyoM kA mahatva hai-pratisandhigrahaNa evaM janma, gRhatyAga, bodhilAbha, dharmacakrapravartana evaM parinirvANa / tIrthakara banane ke saMskAra SoDaza kAraNa atyanta vizuddha bhAvanAoM dvArA utpanna hote haiN| tIrthaMkaroM ke sambandha meM viziSTa mAnyatAe~ haiM jaise-tIrthaMkara mAtA kA dUdha nahIM pIte, unako gRhasthAvasthA meM hI avadhijJAna hotA hai para usakA prayoga nahIM karate, unake zarIra kI apanI vizeSatAe~ hotI haiM jaise -mUMcha dAr3hI nahIM hotI lekina zira para bAla hote haiM / manuSya gati meM hI inakI pratiSThApanA hotI hai| ___ isI prakAra buddhatva prApti ke lie kucha mUlabhUta AvazyakatAe~ batalAI gaI haiM jinase abhinIhAra kI siddhi hotI hai| yathA-manuSyabhava, liMgasamprApti hetu, zAstA kA darzana, pravrajyA, guNa samprApti, adhikAra tathA chndtaa| dasa pAramitAoM kI pUrti / svayaM gautama buddha ne bodhisatva ke rUpa meM 550 bAra vividha yoniyoM meM janma lekara pAramitAoM kI pUrti kI thii| pAramitAoM kI pUrti kara bodhisatva, tusitaloka meM devaputra ke rUpa meM janma lete haiM / tatpazcAt devatAoM dvArA yAcanA kiye jAne para paMcamahAvilokana karate haiM, arthAt kAla, dvIpa, deza, kula, mAtA tathA unakI Ayu para vicAra karate haiN| jaina tIrthaMkara (1) zrI RSabhanAtha, (2) ajitanAtha, (3) sambhavanAtha, (4) abhinandananAtha, (5) sumatinAtha, (6) padmaprabha, (7) supArzvanAtha, (8) candraprabha, (9) suvidhinAtha (10) zItalanAtha, (11) zreyAMsanAtha, (12) vAsupUjya, (13) vimalanAtha, (14) anantanAtha, (15) dharmanAtha, (16) zAntinAtha, (17) kunthunAtha, (18) aranAtha, (16) mallinAtha, (20) munisuvrata, (21) naminAtha, (22) neminAtha, (23) pArzvanAtha, (24) mhaaviir| (1) dIpaMkara, (4) sumana, (7) anomadarzI, (10) padmottara, (2) koNDinya, (5) revata, (8) padma, (11) sumedha, (3) maMgala, (6) zobhita, (6) nArada, (12) sujAta, bhagavAna mahAvIra evaM buddha : eka tulanAtmaka adhyayana : DaoN. vijayakumAra jaina | 147 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / (13) priyadarzI, (14) arthadarzI, (15) dharmadarzI, (16) siddhArtha, (17) tiSya, (18) puSpa, (19) viyazyI, (20) zikhI, (21) bessabhU, (22) kakusandha, (23) koNAgamana, (24) kAzyapa, (25) gautamabuddha / aba hama bhagavAn mahAvIra evaM tathAgata buddha ke jIvana paricaya kA vivecana kareMge bhagavAn mahAvIra evaM buddha donoM kSatriya the| bhagavAn mahAvIra kI pUjya mAtA vaizAlI gaNatantra ke rAjA ceTaka kI patrI trizalA thii| pitA siddhArtha vaizAlI ke eka upanagara kaNDagrAma isIlie mahAvIra ko vaizAlIya bhI kahA jAtA hai| tathAgata buddha ke bacapana kA nAma siddhArtha thA jabaki siddhArtha nAma mahAvIra ke pitA kA thaa| buddha ke pitA zuddhodana bhI zAkyavaMzIya rAjA the tathA mAtA mahAmAyA thIM / tathAgata buddha evaM mahAvIra donoM ne hI kSatriya kula meM janma lenA upayukta samajhA thaa| jaina mAnyatA to yahA~ taka hai ki bhagavAn mahAvIra kA janma pahale brAhmaNa mAtA kI kukSi meM huA lekina bAda meM use kSatriya mAtA ke yahA~ badalA gyaa| garbha ke samaya buddha evaM mahAvIra kI mAtA ko svapnadarzana haa| jaina paramparA meM 14 evaM 16 svapnoM kI mAnyatA hai| buddha kI mAtA ko bodhisatva ke kukSi meM praveza ke svapna para vicAra karane para inakI mahAnatA kA bodha ho jAtA hai| donoM ke janma se camatkAra evaM zrIvRddhi huii| viziSTa jJAnadhArI hote hue bhI zikSA ke lie AcArya ke pAsa ge| donoM kA vivAha huA (digambara paramparA ke anusAra nhiiN)| gautama buddha kA vivAha yazodharA se, mahAvIra kA yazodA se| gautama buddha ke rAhula nAmaka putra utpanna huA tathA bhagavAn mahAvIra ko putrI / bhagavAn buddha ne gRhatyAga 26 varSa kI avasthA meM kiyA; mahAvIra ne 30 varSa kI avasthA meM / bhagavAn buddha ne 6 varSa taka kaThora tapasyA kI evaM jJAna prakriyA meM samaya lagA; bhagavAn mahAvIra ko 12 varSa / bhagavAn buddha 45 varSa upadeza dete hue vicarate rahe; bhagavAna mahAvIra 30 varSa tk| tathAgata buddha kA parinirvANa 80 varSa kI avasthA meM huA, mahAvIra kA 72 varSa kI avasthA meM huaa| donoM ke vicaraNa sthala samAna pradeza the| donoM ne caturvidha saMgha kI sthApanA kii| buddha ne bhikSuNI saMgha kI sthApanA bAda meM kii| jJAna prApti ke bAda bhagavAn buddha ne pahale anicchA prakaTa kI tatpazcAt brahmA kI prArthanA svIkAra kara paMca vargIya bhikSuoM ko upadeza diyA / bhagavAn mahAvIra ke prathama upadeza ke lie bhI devatAoM ne pRSThabhUmi taiyAra kI evaM samozaraNa kI sthApanA kii| donoM ne lokabhASA ko mahatva diyaa| buddha ne mAgadhI bhASA meM evaM mahAvIra ne ardhamAgadhI bhASA meM upadeza diyaa| bhagavAn mahAvIra evaM buddha donoM ke zraddhAlu upAsaka rAjA evaM sammAnita se lekara dalita varga taka the| donoM ne karmaNA varNavyavasthA kA mahatva pratipAdana kiyaa| bhagavAn buddha evaM mahAvIra ko vividha bAdhAoM evaM duSpariNAmoM Adi ko bhI sahana karanA par3A / jaise-bhikSAnna meM bAdhA aadi| . 148 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya RERARE TATE . ... www.jainelib RACETINE ramA Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha anya matAvalambiyoM dvArA gAlI evaM patthara Adi se coTa, jise buddha evaM mahAvIra apane alaukika prabhAva se grahaNa karate the| donoM ko eka mAnava kI taraha kaSTa kI anubhUti hotI thI / buddha evaM ka samaya evaM eka sthAnoM meM rahate hue bhI sAkSAta mile hoM aisA koI sandarbha nahIM miltaa| lekina unake ziSya eka dUsare se milate the evaM vAda-vivAda hotA thaa| bhagavAn buddha ke bahuta se ziSya nigaNThoM ke anuyAyI ho gae the evaM kaI nigaMThoM ke ziSya buddha ke anuyAyI ho gae the| bhagavAn mahAvIra evaM buddha donoM ne apane vacanoM ko pUrva tIrthaMkaroM evaM buddhoM ke dvArA kathita batalAyA hai lekina buddhoM kI pUrva paramparA kA abhI taka koI sAkSya nahIM milA hai jabaki pUrva tIrthakara RSabhadeva evaM pArzvanAtha kI paramparA ke vibhinna sAkSya milate haiN| svayaM bauddha anuyAyI pUrva buddhoM kI koI pUjA yA utsava nahIM manAte haiM jabaki jaina paramparA meM pUrva tIrthaMkaroM kI pratimAe~ evaM unake utsava Adi bhagavAn mahAvIra ke anurUpa hI manAye jAte haiN| bhagavAna buddha ke AvirbhAva ke pUrva nigaNThoM kI paramparA vidyamAna thii| bhagavAn buddha ne buddhatva prApti ke pUrva jo upavAsa, dhyAna, mauna evaM kAyotsarga kiyA thA evaM kezaloMca Adi kie the ve nigaNThoM (jainoM) ke anurUpa thii| lekina tathAgata buddha ne unako niHsAra jAnakara tyAga diyA evaM madhyama mArga kA pratipAdana kiyaa| ___ tathAgata buddha ne aura bhI kaI zikSAoM meM nigaNThoM kA anukaraNa kiyA; jaise-varSAvAsa ke niyama pratipAdana meM, tRNaghAsa Adi ke bacAva meM, bhikSuNiyoM ke saMgha praveza meM / buddha ne pravrajyA ke sambandha meM yaha niyama bAda meM banAyA ki pravrajyA ke pUrva mA~-bApa kI AjJA anivArya hai| vaha bhI unake pitA zuddhodana ne nivedana kiyA ki pravrajyA ke pUrva mA~-bApa kI AjJA honI cAhie kyoMki mA~-bApa ko kaSTa hotA hai| bhagavAn mahAvIra ne yaha bAta usI samaya soca lI thI jaba ve garbha meM the; kyoMki unako mA~ ke darda kI anubhUti ho gaI thii| ___ isa prakAra hama dekhate haiM ki tIrthaMkaroM evaM buddhoM kI mAnyatAoM meM kAphI samAnatA hai| bhagavAn mahAvIra evaM buddha kI paristhitiyoM evaM jIvana meM bhI samAnatA hai jisakA hamane saMkSipta paricaya diyA hai| isameM abhI vistRta adhyayana kI AvazyakatA hai jisakA adhyayana hama apanI yojanA ke antargata kara 00 sandarbha grantha sUcI 1. vardhamAna koSa, sampAdaka, mohanalAla bAThiyA evaM zrIcanda jaina; darzana samiti, kalakattA, 1980 / 2. tIrthakara vardhamAna mahAvIra, paM0 padmacandra zAstrI, zrI vIra nirvANa grantha prakAzana samiti, indaura, 1974 / 3. jainendra siddhAntakoza, bhAratIya jJAnapITha, kaashii| 4. nidAnakathA, sampAdaka maheza tivArI, caukhambA saMskRta sIrIja, vArANasI, 1970 / . Ala iNDiyA oriyaNTala kAnphasa, 33vAM adhivezana, kalakattA meM par3hA gayA lekh| bhagavAna mahAvIra evaM buddha : eka tulanAtmaka adhyayana : DaoN. vijayakumAra jaina | 146 CATE www.ia - -- Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha sAmpratika-vijJAnasya pariprekSye __ jaina-bhU-gola-vijJAnam : .......... - - .... sva. muni abhayasAgaro gaNoM sAmpratikaM vijJAnam yadyapi vijJAnaM nAma prAcInAt kAlAt pravartamAnaM sadaiva sAmprataM yAvadupAgataM vidyate tadeva ca parastAdapi pravaya'te kintu mAnavAnAM medhA-mahimnA kAle kAle kimapi kimapi nUtna-nUtnaM rUpaM bibhradidaM sAmpratikamiti nigadyate tattatkAla-janitaiH / saMsRteH parivartini cakre'rANAmivodhiobhAvaM bhajatAM mAnavAnAM sthitikAle yathA yathA hrAsa-vikAsA bhavanti te tadAnIntanaH pravartitaM pariSkRtaM paribRhitaJca vijJAnamiti ghoSyate / adhunAtanA vaijJAnikA api pUrveSAM vaijJAnikAnAM vicArAnAviSkArAMzca samavApya sva-svabuddhibalodayena kAMzcidabhinavAn prayogAn vidhAyAjJAtAn viSaya-vizeSAn prakAzya sAmpratika vijJAnaM saadhitvntH| sAmpratikaM bhAratIya vijJAnaM vaidezikairatusandhAtRbhirabhibhUtaM vidyate, yato hi bhUyasA kAlenAtra vaidezyA eva zAsanamakurvan / taiH zAsanena sahaivedamapi sAdhitaM yad bhAratIyAnAM mAnasaM bhAratIyamaharSINAM yoga-prajJAsampannAnAM vicAreSu zraddhAM visRjya pAzcAtyeSu zraddhadhAnA bhaveyuH / daivaduvikena teSAM kUTamidaM phalitam / Rjudhiyo bhAratIyAH pratyakSaM vidyamAnAni citraiH pratIyamAnAni pustakaH pAThyamAnAni citravicitrANyupakaraNAni tathA jAgatika-sukhopabhogasAdhanAni camatkArakArINi cAkacakya sampAdakAni yantrAdIni vilokya bhRzaM tadadhInA eva samapadyanta / idamapi tatraikaM kUTaM tairakriyata yad yAnyasmAkaM vijJAnamayAni zAstrANi hastalikhitAnyavartanta tAnyapi pAre samudraM svadezeSu prahitAni vinAzitAni vaa| 'bIjaM kadApi na vinazyati'-ityeSA loka-bhaNitiH satyavAsti, ata evAdyApi bhArate tAdRzA vijJAnavida utpannAH santi yairna kevalaM vaidezyAnAM vijJAnavAdaprasiddhAH kecana siddhAntA eva viphalAH sAdhitA api tu prAktanAcAryANAM mAnyAH siddhAntA api sasammAnaM pramANitAH / evaM satyapi pracAraprasArabalairakhilamapi vAstavika vijJAnaM prati dhUmAkulitanetramiva vidhAtuM prayatamAnA vijJAnavAdino mithyA''grahagrahilAH kautukaM prakaTayya vayaM vayamiti ghoSayanti / prAcInAH kevalaM kalpanAloke vicarantaH sAdhanarahitA Asan vayaM ca sAdhana-sampannA vividhayantropakaraNAdidhartAraH pratyakSaM darzayitAraH prAmANikA bhavAma ityudIrayanti saDiNDimaghoSam / AtmasAdhanaratA lokopakAraparAyaNA AstikA manISiNazca tAn pratyupekSAvantaH santo na kimapi gadanti cikIrSanti c| paraM so'yaM sAMskRtiko-viplavaH kAmaM yatheSTaM 150 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jair Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha prasariSyati tadA'smAkaM pUrvajAnAM vaicAriko vidhireva zoSaM yAsyati / teSAM tapobhiruptAni bIjAni pAdapatvaM samprApya pallavitAni puSpitAni phalitAni mUlAdeva naGa kSyanti taizca zodhaM zodhaM bahudhA parIkSaM parIkSaJca nirNItAH laukika-pAralaukika - jIvanasAdhakAH siddhAntA eva bhaGakSyanti nirlobhaM navanItatvena nirUpitA upAsanA'rccanA''ca raNarUpA AryA dRSTayo'pi mudritA bhaviSyanti / ko nAmaM deveSu dharmeSu dharmagrantheSu dharmAcAryeSu ca vizvasiSyati ? kazcAtmakalyANaM lokakalyANaM rASTrakalyANaM prati cAgre vardhitumabhilaSiSyati ? ata eva mahAkaveH kAlidAsasyodghoSamimaM - "santaH parIkSyAnyatarad bhajante / mUDhaH sadA parapratyayabuddhiH " sAvadhAnatayA zrutvA sacintaM mImAMsAyA astyayamavasaraprasara iti sunizcitam / jaina - bhUgola khagolAdi- vijJAnam jaina AcAryA AdikAlAdevAgameSu zraddhadhAnA avartanta vartante ca / jinoditA vAgeva tebhyaH sarvasvam / AgameSu vijJAnaM zAstrarUpeNa mukharIbhUtam, na tu zilparUpeNa / yato hi vijJAnazabdasya kozakArA 'vijJAnaM zilpa - zAstrayo' rityarthadvaya sUcayanti / zAstraM nAmAnuzAsanamabhizaMsanaJca / tatrApi zAstramanuzAsanarUpeNaiva taiH svIkRtam / ata eva te pUrvAcAryA jAnanto'pi yantrAdyupakaraNa- pratAraNe nAyAtAH / te yantrAdiviSaye'jJA Asanniti kathanaM sarvathA'sat / yatastadAnIntaneSu prAsaGgikeSu varNaneSu bhUyAMsi tAha zi varNanAni vidyante yAnyadhItya jAnImo yadAdhunikA vaijJAnikAstu tasmin viSaye gRhItapallavA eva santIti / atredamekamanyadapi suvicAritaM tathyaM vidyate yat pUrvAcAryAstaponiratAH santo'pi lokasthitigati prathitInAM mImAMsane dharmAdhiyaiva pravRttA Asan, nAsIt teSAM tatra ko'pi svArtha-vizeSo na vA''tmakhyApane'pyabhUt teSAM rucirmatirvA / dhArmika caryAsu padArthacintanaM / loka cintanaM vetyapi niddiSTavanta ekAmAvazyakI caryAm / tasmAdevAgameSu jyotizcakra-jambUdvIpAdInAM viziSTAni varNanAni bhagavatA vihitAni / te hi pUrve maharSaya Asana yogaprajJA RtambharAprajJAH karatalAmalakavacca sakalamapi brahmANDaM jJAtuM samarthAzcAbhavan / niHsvArtha bhAvena prakAzitaM jJAnameva lokakalyANAya bhavati / manAgapi mAlinye manasi sati tasyodghATanaM bhavatyeva kiJca tatra zraddhA hrAso'pi jAyata eveti suviditacarameva vipazcidapazcimAnAm / jaina - paramparAyAM bhUgola - khagolAdi vijJAnasyAdhyAtmikaM mahattvaM rArAjate / jainazAstrAdhAreNedaM spaSTaM bhavati vadyasmiMlloke mAnava utpannastasya svarUpAdi - parijJAnAt sa vicArayituM pravartate yadasyA bhuvaH pratyekaM pradeze mamAnantavAraM janmAni maraNAni cAbhavan / tathAca so ko vi Natthi deso loyAloyassa niravasesassa / jattha NaM savvo jIvo jAto marido ya bahuvAraM // evaM saJcintya tasmAt punaH punarjanana-maraNacakrAcca muktaye jAgarUko bhavati / bhogabhUmi - karmabhUmi- mlecchabhUmi- narakabhUmyAdi-viSaye tAsAM svarUpANi vijJAya sAdhakaH puNyapApAnAM suphala - duSphalAdibhiH sahajaM paricito bhUtvA'sat karmabhyo nivartanaJca kAmayate / svasya nirApadaM gantavyaM nirdhAraNAya prasajjate / yadi nAma samastasya lokasya tathA pRthvyAM sthitasya jambUdvIpAdikasya nirUpaNaM zAstreSu nAbhaviSyat tadA jIvaH sva-svarUpa parijJAnAdaparicita evAsthAsyat / kiJca tasyAM sthitI, 'AtmajJAnaM prati zraddhAna- jJAnAdInAM sambhAvanA api vilopaM prApsyan / ataH pUrvAcAryairidaM sAgrahaM samupadiSTaM yat -- jaina - bhU-gola - vijJAnam : sva0 muni abhayasAgaro gaNI | 151 www.jain Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha "dvIpa-samudra-parvata-kSetra-saritprabhRtivizeSaH samyak sakala-nagamAdinayena jyotiSA pravacana mUlasUtrairjanyamAnena kathamapi bhAvavidbhiH sadbhiH svayaM pUrvApara-zAstrArtha paryAlocanena pravacanapadArthavidupAsanena cAbhiyogAdivizeSa vizeSeNa vA prapaJcena parivedya (ta0 sU. 3/40 tamasya zlokavArtike) iti / " vastuta AntarikyAH sattAyA jJAnena saha bAhyasattAyA jJAnamapyAvazyakaM manyate / naitAvadeva jainaparamparAyAM sakalamapi sRSTi vijJAnaM dharmacarcArUpeNa mAnyaM vidyate yatastat sarvajJasya jinezvarasya tapaH sAdhanayA prarUpitaM vartate / athaca mokSasya pramUkhasAdhanatvena nirUpitasya dhyAnasya 'dharmadhyAnAMbhidhe' bhede lokasya svabhAvAkArayostathA tasminasthitAnAM vividhadvIpAnAM kSetrANAM samadrANAM svarUpacintane manoyogaH saMsthAna-vicayAkhyaM dharmadhyAnaM bhavati / tatrAdi haimayogazAstrAnusAraM (7/10-12) piNDasthe dharmadhyAne yAH pArthivyAdyA dhAraNA bhavanti tAsu pArthivyAM dhAraNAyAM jambUdvIpasya cintanaM prazastaM manyate / ata evAcArAGgasUtre "vidittA logaM vaMtA logasaNNaM se maimaM parakkamajjAsi / " iti kathayitvA-lokaviSayaka jJAnAnantarameva viSayAsaktestyAme parAkramakaraNaM nirdiSTamasti / kiJca candraprajJapti-sUryaprajJapti-jambUdvIpa prajJaptiprabhRti granthAnAmadhyetAraH zrotArazcApi mokSagAmino bhavantItyapi manISibhirAcAryaiH pratipAditam / jainavijJAnavidAmAcAryANAM siddhAntAH sanAtanasatyatAM prAptAH sampUrNAzca santi / tIrthaGkaraparamAtmabhiste kevalajJAnAt pratyakSIkRtA AsannatasteSAM prayogazAlAsu parIkSaNaM nAvazyakamasti / te tu sarvakAla siddhA eva vidyante / yathA bhUgolazAstraM tairudghATitaM tathaiva khagolazAstramapi taiH samudghATitaM vartate / bhAratIya khagolazAstreSu nirdiSTA nakSatra-graha-tArAdayaH padArthA api tAvataiva sUkSmeNa vidhinA gati-sthiti-prakRtidUratva-vyAsa-sthUla-sUkSmAdyAkAra-prakAraizciraM paricAyitA avalokyante / adhunAtanA yAvadbhirupakaraNairyatkiJcidapi vijJAtavantastatastu paryAptamadhikaM taiH spaSTIkRtamabhUt / ata evedaM nigadit vayaM zaknumo yad yatra yatra viSaye vastuni vA sAmpratikA vaijJAnikA vaiSamyaM darzayanti tasmin vAstavikaM vaiSamyaM na vidyate parameteSAM tAvatyA vyApakadRSTerabhAvo'pUrNatAkadAgraha-rUDhagranthibandhanAdInyeva tAratamyena tatra parisphurantIti / vastuto jainadarzane tarkapUrNasaGa khyAvaddha-parijJAna-paramparA tathA satyazodhana-bhAvanA satyajJAnamanusarantyo lakSyete / jainA AcAryAH zUnyasyAnantasya ca gaNitena saha tattvajJAnaM sayojya zAstrIyatAM pratyAgraha prAcIkaTan / iti // sAmpratika-bhagola-vijJAne vipratipattayaH AdhunikA vijJAnavido yathA'smAkaM zAstrIya vijJAnaM pUrNatayA'navagatya tasmin doSAnudbhAvayanti tathaiva vayamapi yadi teSAM vaijJAnika tathyamaparizIlya kimapi kathayAmastadA tu tat kaivalaM 'virodhAya virodha' ityeva sAdhitaM syAda athavA zAstrANi prati zraddhAvaddhayA dhiyA tadIyAni satyAnyanaGgIkarmastadApi tatraikAntiko virodhaH pratIyeta / paraM yadA vayaM teSAM vaijJAnikAn siddhAntAn parizIlya kimapi kathayAmasteSAM nAmnA svIyAn vAdAn prasthApayitu vAJchatAM vicArAn viruNamastadA sa virodhasteSAM punarvicArAya punaH parIkSaNAyAtmanirIkSaNAya sampUrNa-satyajJAnAbhAvottha bhAvanAnAM pariSkaraNAya bhavatIti tatra na ko'pi virodhaH pratyuta mImAMsA-prakriyaiva jAgartIti vijJeyam / itthambhUtAyAM mImAMsA-prakriyAyAM-bhUgola-vijJAnAdhAraNatAH vipratipattayaH purastAdAgacchanti / 152 ! caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Thirth www.jainelip Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha .. ..... .. . pRthivyA AkRti viSaye pRthivyA AkAra-viSaye kathayanti yat, "pRthivI golAkArA vartate" tadidaM prayoga-parIkSaNa-siddhaM tattvamiti / kintu vastuta idaM nAsti satyam / yato hi yaiH pramANairvijJAnavAdina idaM sAdhayanti teSvevAnekA vipratipattaya upasthitAH santi / yathA 1. jalapota-pramANa-sAdhanAyAm yadA dUrAdAgacchanta jalapotaM kevalAbhyAM netrAbhyAM pazyAmastadA tasyoparitano bhAga eva dRgpathAtithirbhavati, yadA ca sa nikaTamAyAti tadaiva pUrNo dRSTigocare bhavati tatra kAraNaM pRthivyA gola AkAra eveti / kintvidaM kathanaM tadA'satyaM siddhyati yadA dUravIkSaNayantrAdhareNa sa IkSyate / tadA tu tasya pUrNo'pyAkAraH parilakSyata eva / 2. dIpastambha-pramANa-vidhAne amarIkAsthasya 'heTerAsa' saMsthAnasya dIpastambhe 20 viMzati krozadUrastho'sti / yathA jalapotastha dUravartinyuparibhAgadarzane vijJAnavidanumatobhuvo vRttAkArastairvyavadhAnatvena svIkriyate tathA sati sa dIpastambhe rastho'pi kasmAt spaSTa: parilakSyate ? vaijJAnikAnAM mAnyatAnusAra 20 kroza-pramANAntare prathivyA vakratA 600 phuTa mitA bhavati dIpastambhazca 300 phuTa bhita uccairvertate tathApi sa sampUrNaH paridRzyate'to nAsti golAkAratA bhUmeriti / 3. vaMzatraya-sthApanA-pramANa-parIkSAyAma yadA samudrasya tale yo vaMzA ekaikamIlamitenAntareNa sthApyanne tadA madhyo vaMza uccastathA''dyAntyau nimnau dRzyante / ataH pRthvI vRttAkAraM bibhartIti teSAM mAnyatA / kintu prayogo'yaM kalpanA ghaTita eva / na kenApi tathA parIkSitaM na ca tathA karaNaM sambhavamapi / 4. kSitijasya golAkAratA-sAdhikAyAm pRthivIM golAkArAM manyamAnA bhUmeH samatale vizAle bhAge sthitavato darzane bhuvo gaganasya saMyojanamiva pratIyate tataH pRthivI golAkArA'stIti sAdhayanti, kintu tanna tathA / tatra tu dRSTibhrama eSa kAraNam / cakSuSoviziSTa racanayA tathA pratIyate / asmAkaM netre pratyekaM vastunA saha 45% akSAMzAtmakaM koNaM viddhtH| paritastathA koNavidhAnAd golAkAro dRzyata iti / 5. bhuvaH parikramaNe mUlasthAnAgamana-pratiSThApane ayamekastarka upasthApyate golAkAratva-pramANAya vaijJAnikaiyan pRthivyA ekasmAd bhAgAd yAtrAyAM pracalito yAtrI parikramya punaH svakIye malasthAna AyAti tasya kAraNaM golAka kathanaM nAsti pramANasiddham / yato yAtriNo diksUcana prAptyai dhra vayantraM sUryaM tArA vA pramANarUpeNa matvA yAtrAH kurvanti / eteSAmAdhAreNa bahudhA digbhramA api bhavanti / vartulAkAreNa vihitA yAtrA apyata eva pratyag yAtrA eva manyatse / __ etAdRNi bhUyAMsi pramANAni tairupasthApitAni vicAreNa parIkSaNena ca mithyA siddhayanti kiJcapratipramANairapi vayaM golAkAratvaviSaye nirdiSTAni teSAM pramANAni nirarthakAni sAdhayAmaH / yathA 1. himAlayAdadho vahantInAM nadInAM dakSiNAM dizi pravAhAH / 2. sUryagrahaNasya yugapat samakAlamamarIkaiziyAbhUbhAgayordarzanam / 3. svejakulyAyA golAkAra-mAnyatA-virahitaM nirmANam / 4. jalasya sarvato dikSu samAnAvasthitiH / 5. viSuvavRttarekhAdhAreNottaradhra vopari gatvottarAmarIkAyAM pravizya puna jaina-bhU-gola-vijJAnam : sva0 muni abhayasAgaro gaNI | 153 www.BE RADI . Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ......... . ............. .......... . ....................... .. ... sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / mAtrasANa pUNatAvi dakSiNAmarIkAto dakSiNadhra vasparzapUrvakaM viSuvRttarekhAyAM gamanam / 6. pUrva-pazcima-bhAgayoreva saahsyaatraaH| 7. kepTana-je0 rAsamahodayasya yAtrAvRttam / 8. di iNTaranezanala sarve kampanI prativedam / 6. kepTina mIle, prabhRtInAM yAtrAyAM dhra vatArakadarzanam / 10. uttaradakSiNadhra vakSetrodinAnAM rAtrINAM ca sAmyAbhAvaH / 11. dharma purohita-phAdara jonsasya yAtrA cenyAdIni varNanAni pade-pade vartamAna vaijJAnika sammatasya pRthvyA golakAratA-siddhAntasya tathyarAhitya prakaTane samarthAni vidyante / pRthivyA gativiSaye sAmprataM yantravAdasya mahimnA mAnavasya sakalaM jIvanamapi yantravadeva gatizIlatvaM viziSyAnubhavati kintu sahaiva jaDatvena tathA maNDalAkAreNa bhramaNa-kriyAtvena lakSyahInatvamapi vardhata iti nitAntaM cintAvaham / vijJAnanAmnA vijJAnavAdaM pracArayantaH kecana vaijJAnika-mAnyAH samprati kalpanApracurANi rahitAnya sthirANi vaijJAnikasatyAnIti khyApayantazca rahasyAnIva prkaashyntetmaam| yathA te pratipAdayanti yat 'pRthvI golAkArA vidyate' kiJca tathAvidhaM pramANayitu nAnAvidhAnyatathyAnyati tara prayatante tathaiva 'pRthvI paribhramati sUryazca sthiro'sti' so'yaM vAdo'pi bhUyasA ghaTATopena pracAritaH prasAritazca pratIyate / bhAratIyAH zAstrakArAstu tathA na manvate teSAM tu nizcitaM matamasti yat pRthivI sthirAM vidyate sUryazca bhramatIti / AdhunikA vaijJAnikAH pRthivyA bhramaNaM tisRbhirgatibhirbhavatIti darzayitu-1. pRthivyAH prathamAM gati dhUssaMjJasvIyAkSoparitanI gati, 2. sUryamabhito vatinI gati tathA 3. sUryeNa sahavartinI gati ca sUcayanti / etAsAM gatInAM samyak samanvayaM saMsAdhya pRthivI gatimatI bhavatIti teSAM siddhAntaH / etadeva na, apitu siddhAntasyAsya pUrtaye-1. dainika-2. vArSika-3. kendrIya gatInAM vyavasthA-vidhAnena sahaiva nAnAvidhA uccAvacA nirdhAraNA api kRtAH / sarvAmu gatiSvapi parasparaM vaimatyavAraNAya gatInAmapi zIghratvaM zlathatvaM parItatvaM viparItatvaM vA nirdhArya sveSTaM saadhitm| tato'pyagre sUryasya pradakSiNAyai pRthivI tadIyena gurutvAkarSaNenAkRSTA bhavatItyapi kalpitam / tenApi yadA sveSTa-siddhAnta sAdhanAyAM bAdhA upasthitAstadA 'vAtAvaraNamapi pRthivyA samaM bhramatI' ti yuktiH prarUpitA / evameSa bahavyo yuktayo nirUpitA api teSAM siddhAnteSu yatheSTaM bodhamitu samarthA nAbhUvan / hanta ! 'bhakSite'pi lazune na zAnto vyAdhi' rityAbhANakaH satyatAM prAptaH / gatInAM pratighaNTa tmika pravartanaM dIrgha-sudIrghajavena pradhAvanaM tathA sampUrNena grahamaNDalena saha paribhramaNaM ca svIkurvatAM sAmpratika-vaijJAnikAnAM svIkRtiSvapi bahuvidhAni vaimatyAni prAdurbhavanti / yathA hi (1) pRthivyAM 7,20,000, 66,000 tathA 1,000 mIla mitena vegena bhramantyAM satyAM bhUmiSThAH sarve padArthAH suvyavasthitAH kathamiva sthAtu sambhaveyuH ? (2) punaretAvatyA tIvragatyA dhAvamAnA pRthivI, pazcimataH pUrva dizaM gacchantI yadi bhavet tadA sadA sarvadA pRthvyAvAyoH sammukhInAyA dizo gharSaNaM kirAt prabhUtamanubhavagamyaM bhavitumarhati ? (3) kiJcaitAvatA tIvraNa vegena pRthvI bhramantI syAt tadA gaganamuDDInaH pakSI punaH svaM nIDaM kathaM prAptuM zaknuyAt ? (4) tathA ca bhUtalaM sthito mRgayAkaro janaH svaM lakSyaM sAdhayituM kathaM prabhavennAma ? (5) vAtAvaraNa dRSTyA'pi jagati kimapi vAhanaM zakaTaM maruccaraM vAyuyAnaM vA svena sAkaM vAtAvaraNamapyAdAya dhAvamAnaM bhavettadidaM kathaM sambhavet ? 154 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Dim ............ H Dhumi MPTIMITATIL . ... www.jainelibar :::::::::unisualist. shqrdara Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / (6) nobala puraskAra vijetuH prakhyAtasya sara candrazekhara veGkaTaramaNa mahAbhAgasya prazodhanapariNatyanusAraM "pRthivyA sAkaM vAtAvaraNaM na bhramatI" tyanena spaSTaM bhavati yat 'pRthvyA gatistathA vAtAvaraNasya gatizca bhinna-bhinne sta' iti / (7) yadi vA pRthvIyaM gatizIlA bhavettarhi vAyuyAnamadhyuSya nirAdhAre gagane sthirIbhaya pRthvyA golo prameccettadA yatheSTa sthale'vataraNaM kathaM saphalaM bhavet ? tadA vAyuyAnasya gatizIlakaraNAvazyakatA'pi nirathikaiva bhavati? (8) atha ceyaM pRthvI sUryasya gurutvakArSaNena baddhA''ste / sUryazca saurigrahaM prati gurutvAkarSaNenAkRSTo bhavati tatazca sa samastaM grahamaNDalamAdAya pradhAvannAste / evaM sati pRthivIyaM disambaramAsato jUnaparyantaM tu sUryeNa samAkRSyamANA sUryastha samIpamabhitaH zaknuyAnAma, paraM disambara paryantaM bhUmistu pUrvataH pazcimAM dizaM. yAyAt tathA sUryaH 20 koTivarSeSu cakramekaM pUrNa kurvANo 10 koTivarSebhyo'nantaraM pUrvataH pazcimo dizaM gacchet tadA jUnato disambaraM yAvat pUrvataH pazcimAM 66000 mIlamitena gativegena yAntIM pRthivIM sUryaH svagurutvA karSaNena svena sArdha (arthAta 10 koTi varSANi yAvata pazcimAtaH pUrvI dizaM gacchan) 720,000 mIlapramANayA tIvragatyA''karSet / itthamAkarSaNa-vikarSaNayorvarAkyA bhUmegatireva kathaM bhavet ? ityametat sarvaM bhUyasA gAmbhIryeNa, vicAraNIyatAmahati / visaMvAdAnAM bAhalyam vaijJAnikasya jagataH samakSamIdRzA bahavo visaMvAdA asmAbhirupasthApitAH santi, paraM ko'pi nottarayati kevalamAtmano dRDhamUlAn vicArAn yathAkathaJcit pracArayati / santi vaijJAnikAnAM savidhe subahUni sAdhanAni / sarvakArasyApi ttraivaabhiniveshH| kaleH prabhAvAtizayena brAntamastiSkA AryA api zAstrANi prati zlatha vicArAH santi / AryazAstrANAM vAstavikaM tattvaM jJAtuM viralA eva pravartante kiJca nAnAvidhAnAmasuvidhAnAM prAbalyena parAbhUtA iva mAraM mAraM svadharma-svasaMskRti-svazAstra-svAcAravimukhAH kriyanta iti kinna cintAyA viSayaH / pRthvI sthirA vidyate na ca tasyA AkAro golo vRtta rUpo vA / na ca sUryasya sthiratyam / dhra va pradeze mAsa SaTkasyAhorAtre katham ? AsTreliyA-bhAratayormadhye Rtubhedasye kiM kAraNam ? candrasyAsti svakIyaH prakAzaH, samudre velAzcandramasa AkarSaNAnnod bhavanti / gurutvAkarSaNasya kiM rahasyam ? sAmpratikaM vizvaM kIdRk, sApekSavAdasya kIdRza upayoga. ? dhra vatArAdInAM kutra kIdRzyaH sthitayaH ? vijJAnavAdanAmnA ''ropitAnAM siddhAntAnAM kutra kathaM nairbalyam ? epoloyAnasya cAndrI yAtrA kiM vAstavikI ? vijJAnavAdinAM parasparaM kutra kathaM vivAdAH ? ityetat sarvaM spaSTatayA nidrshyitumsmaabhineksho granthAH prakAzitAH / pAlItANA nagaryAM zAstrIya pramANAnusAraM mahatA vyayena 'jambUdIpa' sya pravara sthApatyamapi nirmApitam / traimAsika rUpeNa 'jambUdvIpa' nAmakaM patramapyasmAbhiH prakAzyate / ato jijJAsavo nitAntamAmantryante lAbhaprAptaye satyaparijJAnAya c| zAstrANi naiva vitathAni bhavanti loke, dAso mateH parajanasya tathAtvameti / vijJAnamunnatataraM jinabhASitaM tat, vijJAH samIkSya sudRDhaM parizIlayantu // 1 // tIrthe zatruJjayAkhye mahati guNamaye pAlitANAkhyapuryA, jambUdvIpaM pramANaviracitamucitaM vIkSya satyaM vivicya / yAthAtathyaM nirUpyaM, nahi-nahi vitazce bhrAntamArge patitvA, svIyaM satyaM suvartma prathitamatizubhaM tyAjyamityasti vedyam / / 2 // . mmmmmmmmmmma jaina-bhU-gola-vijJAnam : sva0 muni abhayasAgaro gaNI | 155 M . lona www.jaine Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha dharma aura vijJA na sAdhvI maMjUzrI dharma aura vijJAna zabda sAmane Ate hI anekoM prazna ubharate cale jA rahe haiM / dharma kyA hai ? vijJAna kyA hai ? dharma aura vijJAna paraspara bhinna haiM yA abhinna ? donoM meM se prAcIna kauna aura arvAcIna kauna ? saMsAra ko inameM se kisakI dena adhika hai ? ityAdi / dharma kyA hai ? 'dharma' yaha bar3A vicitra aura bar3A purAnA zabda ho gayA hai / isIlie isako lAkhoM-karor3oM vyAkhyAe~ ho cukI haiN| vijJAna ke yuga meM jIne vAle loga dharma ko kucha purAne khayAlAta ke logoM kA dakiyAnUsIpana samajhate haiM aura dhArmika vyakti ko 16vIM sadI meM jIne vAlA mAnate haiM / para kisI ke kucha bhI mAnane se duniyA kI bAstavikatA to badala jAne vAlI nahIM hai / raMgIna cazmA (Goggle) lagA lene se sUrya kI kiraNeM badala nahIM jAtIM, hamArI apanI dRSTi hI badalatI hai / to kyA hamArA mAnya dharma aura vAstavika dharma alaga alaga haiM ? raMgIna najariyA haTAeMge, to mAlUma hogA ki 'dharma vastu kA svabhAva haiM' / AtmA bhI eka vastu hai, isakA svabhAva hai-jJAna aura darzana ( jAnanA aura dekhanA ), jagata ke raMgamaMca para jJAtA draSTA banakara (samabhAvI banakara ) rahanA / aura hamane kucha tathAkathita dhArmikoM ke bAhya kriyAkANDoM ko dharma mAnakara vAstavika dharma kI khillI ur3AI hai / yaha bhI saca hai ki jaba-jaba sampradAya ne dharma kA mukhauTA pahanA hai, taba-taba hindU-musalamAna, ziyA-sunnI, zaiva-vaiSNava, jaina-bauddha, romana kaitholika - proTesTenTa, Adi dhArmikoM ne paraspara khUna kI nadiyA~ bahAI haiM aura dharma kA nAma badanAma ho gayA hai / 'bada acchA badanAma burA / ' lekina jaba hama yaha kahate haiM ki pazuoM se adhika cIja jo manuSya ke pAsa hai, vaha hai 'dharma', taba hama vyApaka, sArvabhauma, vizvajanIna dharma kI hI bAta karate haiM / 1. 'vatthu mahatvo dhammo / samayasAra / 2. AhAra-nidrA-bhaya-maithunaJca sAmAnyametat pazubhiH narANAm / dharmo hi tepAmAdhiko vizeSo, dharmaNahInA pazubhiH samAnA // 156 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaine Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha dharma ke lakSaNa kisI bhI vastu ke svabhAva kI pahacAna usake bAhya lakSaNoM se hotI hai / dharma ke bhI vibhinna lakSaNa vibhinna mahApuruSoM ne batAe haiN| jaina darzana meM vaha kSamA, mArdava, Arjava ( saralatA ), satya, saMyama, tapa, tyAga, nirlobhatA, laghutA aura brahmacarya - ina dazalakSaNarUpa hai / to manusmRti meM dhRti, kSamA, dama, asteya, zauca, indriyanigraha, dhI, vidyA, satya aura akrodha - ina dazalakSaNarUpa hai / zrImadbhAgavata meM dharma ke 30 lakSaNa ginAye gaye haiM, jo ukta daza lakSaNoM kA hI vistAra mAne jA sakate haiM / saMkhyA kucha bhI ho, Azaya yaha hai ki dharma sammAnya sAmAjika, naitika va AdhyAtmika jIvana jIne kI eka paddhati hai, kalA hai, uccatama niyamoM kI pAribhASika saMjJA hai / vijJAna viziSTaM jJAnaM vijJAnam - vizeSa jJAna ko vijJAna kahate haiM / dharmazAstroM meM bhI jJAna se agalI zreNI 'vijJAna' kI mAnI gayI hai / lekina bhASA vijJAna kI dRSTi se dekhA jAe, to 'vijJAna' ke isa artha meM parivartana A gayA hai / dharmazAstra - mAnya vijJAna AtmA ko AtmA ke dvArA honevAlA vizeSajJAna hai / jabaki Adhunika vijJAna (Sc ence) prayogazAlA meM vibhinna parIkSaNoM se prApta nirNayAtmaka jJAna hai / kartA yahA bhI AtmA hI hai, kAraNa meM antara hai / vijJAna ke ye nirNaya badalate bhI rahate haiM, jabaki AtmA kI prayogazAlA meM mahAvIra dvArA prApta nirNaya 2500 sAloM se vijJAna ke lie cunautI bane hue haiN| sAtha hI vijJAna ke prakAza meM ve siddhAnta zuddha svarNa ke samAna aura adhika camaka bhI uThe haiM / udAharaNa ke lie pRthvI, pAnI, agni, vAyu aura vanaspati ( pA~ca sthAvara ) kI sajIvatA kucha samaya pUrva taka mahAvIra kI eka managar3hanta kalpanA mAnI jAtI thI, lekina Aja vijJAna ne ise satya siddha kara diyA hai / zrI eca. TI. barsaTApena, sugAte, belmena Adi vaijJAnikoM ke anusAra bAlaka kI vRddhi ke samAna parvata bhI dhIre-dhIre bar3hate haiM aura eka dina aisA bhI AtA hai ki kramazaH vRddhAvasthA prApta ye parvata dharAzAyI ho jAte haiM, jamIna meM dhaMsa jAte haiM / agni bhI manuSya kI bhA~ti oksIjana (Oxygen) para jindA rahatI hai / pAnI aura vAyu ke vividha prakAra ke rUpa, raMga, sparza, AvAja aura tApamAna Adi se siddha hai ki ye bhI sajIva haiM / bhojana, pAnI, zvAsa-prazvAsa, lAja, saMkoca, harSa, krodha, vRNA, prema, AliMgana, parigrahavRtti, sAmiSa bhojana, nirAmiSa bhojana, sonA, jAganA Adi kriyAoM se vanaspati kI sajIvatA to bahuta acchI taraha se siddha ho cukI hai| sUDAna aura vesTaiMDIja meM eka aisA vRkSa milA hai, jisameM se dina meM vividha prakAra kI rAga-rAginiyA~ nikalatI haiM aura rAta meM aisA ronA-dhonA prAraMbha hotA hai mAno parivAra ke saba sadasya kisI kI mRtyu para baiThe ro rahe hoN|" havA meM bhI aisI zubhAzubha AvAjeM prAyaH sabhI ne sunI hoNgiiN| isakA anubhava maiMne bhI prApta kiyA hai / ataH siddha hai ki pA~coM sthAvara sajIva haiM / dUsarA udAharaNa - pahale vijJAna AtmA ke astitva para vizvAsa hI nahIM karatA thA, jaba 1. samavAyAMga, 10 3. zrImadbhAgavat, 7/11/8-12 5. munizrI hajArImala smRti grantha, a0 2, pR0 331. 6. vahI, pR0 331 2. manusmRti, 6/92 4. savaNe NANe ya viSNANe, paccakkhANe ya saMjame / sthAnAMga, 10 dharma aura vijJAna : sAdhvI manjuzrI | 157 www. Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECER: sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha AtmA hI mAnya nahIM, to punarjanma aura paraloka ko mAnane kA prazna hI upasthita nahIM hotA, ataH naitika, sAmAjika aura dhArmika jIvanamUlya bhI thothe pratIta hote haiM / vijJAna kI isa anAsthA se 'RNa karo aura ghI pIo' kI pravRtti bddh'ii| anyAya, atyAcAra aura pararASTra-damana kI nItiyoM kA bolabAlA huaa| hiMsA kA tANDava macAne vAle vizva saMhAraka zastrAstroM kI daur3a meM saba rASTra 'ahamahamikayA' se Age bar3hane lge| yaha jIvana kA zAzvata niyama hai ki jaba taka manuSya ke mana meM dharma rahatA hai, taba taka vaha mArane vAloM ko bhI nahIM mAratA, apitu IsA, maMsUra, sukarAta, mahAvIra Adi kI bhA~ti kSamA kara detA hai| parantu, jaba usake mana meM se dharma nikala jAtA hai to auroM kI kauna kahe, pitA putra ko aura putra pitA ko mAra DAlatA hai / ataH yaha nizcita hai ki jagat kI rakSA kA karaNa dharma hI hai, vijJAna nhiiN| tIsarA udAharaNa-bhagavatI sUtrAdi meM lezyAoM ke varNa, gaMdha, rasa, sparza kI zubhAzubhatA, lezyAoM kI vidyutIya zakti kI kAryakSamatA kA jitanA sUkSma evaM vizada varNana milatA hai, utanI gaharAI taka vijJAna abhI taka nahIM pahu~ca pAyA hai, tathApi lezyAoM ke phoTo lene meM vaha kAphI aMzoM taka saphala ho gayA hai| isI prakAra avadhi, manaHparyava aura kevalajJAna ko vaha mastiSka ke pichale hisse meM sthita 'pIniyala AI' nAma graMthi kA vikAsa athavA Sixth Sense kA vikAsa mAnane lagA hai| mahAvIra kA 'syAdvAda siddhAnta' prasiddha vaijJAnika albarTa AinsTIna kA 'sApekSavAda' (Theory of Relalivity) bana gayA hai| ye hamane dArzanika jagat ke udAharaNa dekhe| AcArapakSa ke udAharaNa dekheM to vahA~ bhI yahI pratIta hogA ki mahAvIra ke dharma ke nAma para naMge pA~va paidala calanA, rAtri-bhojana kA tyAga karanA, binA chAnA pAnI kAma meM nahIM lenA, muMha Dhakakara bolanA Adi jo aneka choTe-choTe niyama haiM, unakI dhArmika DhakosalA kahakara yA 'ye vaijJAnika yuga se pahale kI bAteM haiM; Aja ke vaijJAnika yuga meM ye phiTa nahIM baiThatI' ityAdi kahakara makhaula ur3AI jAtI thii| Aja ye hI bAteM vijJAna ne svIkAra kara lI hai| Akyuprezara paddhati se pA~voM ko dabAne kA vartamAna vijJAna hI mahAvIra kA naMge pA~va paidala calane kA vijJAna hai| isI prakAra anya bAteM bhI svAsthya kI dRSTi se hitakara mAnI jAne lagI haiN| isIprakAra yaha bhI harSa kA viSaya hai ki Aja vaijJAnika AtmA aura punarjanma, loka aura paraloka ko mAnane lage haiN| yaha vizvAsa karane lage haiM ki AdhyAtmika jagat bhautika jagat kI apekSA adhika mahAn aura sazakta hai / sara e. esa. eDiMgTana mAnate haiM ki cetanA hI pramukha AdhArabhUta vastu hai / pUrAnA nAstikavAda aba pUrI araha miTa cukA hai aura dharma, cetanA tathA mastiSka ke kSetra kA viSaya bana gayA hai| isa naI dhArmika AsthA kA TUTanA saMbhava nahIM hai| / 1. muni zrI hajArImala smRti grantha, pR0 336 2. vahI, pRSTha 337-338 3. isa viSaya ke vizeSa jijJAsu dekheM-'vijJAna ane dharma'-muni zrI candrazekharavijaya jii| 4. sara olivara laoNja-muni zrI hajArImala smRti grantha, a0 2, pR0 331 para uddhRta / 5. sAima eNDa rilijana-munizrI hajArImala smRti grantha, a0 2, pR0 331 para uddhRta / 158 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jained Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha dUsare udAharaNa ke rUpa meM ajIva ko lIjie / mahAvIra ne dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, kAla aura pudgala - ye pAMca bheda ajIva ke mAne haiM / aba vijJAna inheM Ithara (Ether ), gurutvAkarSaNa (gravitation ), spesa (space), Time aura Matter ke nAma se pahacAnane lagA hai / sAtha hI yaha bhI siddha ho gayA hai ki ye sabhI dravya na to eka dUsare para nirbhara rahate haiM aura na hI eka dUsare meM parivartita hote haiM / isase jaina darzana ke isa siddhAnta kI puSTi hotI hai ki sabhI dravya svataMtra pariNamana karate haiM, koI kisI ke adhIna nahIM hai / yaha kevala 'mahAvIra'--'jainadharma se saMbaMdhita mahAvIra' kI carcA huI / anya dharmoM ke viSaya meM bhI hama cintana kareM to pAyeMge ki unameM bhI vaijJAnika cintana-bindu bhare par3e haiM / Aja se 40 varSa pUrva DhAkA vizvavidyAlaya ke dIkSAnta bhASaNa meM DaoN0 bhaTanAgara ne kahA thA ki 'jarmanI ko agara veda na mile hote to ve loga vijJAna ke kSetra meM netA na bana sake hote / ' bhautika vijJAna yaha mAnya kara cukA hai ki 'Rgveda meM indra kI prArthanAoM meM vidyutzAstra (Electric Science) hai / varuNa kI prArthanAoM meM jala vijJAna hai / pavamAna kI prArthanAoM meM saba gases kA vijJAna hai / pUSan (sUrya) kI prArthanAoM meM aNu - vijJAna hai aura agni kI prArthanAoM se samagra UrjAvijJAna hai / ' maiMne kahIM par3hA hai ki pANini vyAkaraNa ke AdhAra para vaijJAnikoM ne vAyuyAna - vijJAna kA vikAsa kiyA hai / naiyAyikoM - vaizeSikoM aura sAMkhyoM kI sRSTi - vikAsa sambandhI mAnyatAe~ bhI vijJAna ke vikAsa meM upayogI siddha huI haiM / yaha eka dhArmika vyakti kI vaijJAnikatA hI hai ki vaha grAma aura nagara ke sabhI prakAra ke pradUSaNoM se dUra ekAnta jaMgala kI giri-kaMdarA meM nivAsa karanA cAhatA hai| isake viparIta, vijJAna ke kAraNa pradUSaNa bar3hatA hI jA rahA hai / udAharaNoM kA ukta lekhA-jokhA yadyapi isa laghukAya nibandha meM kucha vistRta pratIta hotA hai, tathApi viSaya ke spaSTIkaraNa meM atIva Avazyaka hai / ukta udAharaNoM se nirNIta ho jAtA hai ki 'vijJAna' AtmA ko AtmA dvArA bhI ho sakatA hai, aura bAhya parIkSaNoM dvArA bhI / lekina dharma AtmA kI hI vastu hai, prayogazAlA kI nahIM, prayogazAlA - janya vijJAna kI bhI nahIM / dharma aura vijJAna yaha tulanA Atmadharma aura prayogazAlA - janya vijJAna kI hai / yaha vijJAna hameM bhautika utkarSa kI ora le jAne meM sahAyaka hai, indriyoM aura mana kI viSaya-santuSTi / sampuSTi meM madadagAra hai, ArAmaparasta jindagI (Luxurious life) isI ke kAraNa manuSya jI pAtA hai tathA sukha aura suvidhAoM kA aMbAra 1. munizrI hajArImala smRti grantha, a0 2, pR0 332 dharma aura vijJAna : sAdhvI manjuzrI | 156 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha lagA pAtA hai / yaha vijJAna vyakti ko vAsanAoM ke, AzA tRSNA ke garta meM girAtA hai, to samaSTi ko tRtIya mahAyuddha ke kagAra para le jAkara khar3A bhI kara detA hai / kisI RSi ne kabhI kahA thA adharmeNaidhate lokastato bhadrANi pazyati / tataH sapatnAn jayati, samUlastu vinazyati // arthAt adharma kI sahAyatA se manuSya aizvarya-lAbha karatA hai, apane manoratha siddha karatA hai, apane zatruoM ko jItatA hai parantu anta meM samUla hI naSTa ho jAtA hai / Aja yadi hama isa zloka meM 'adharma' ke sthAna para 'vijJAna' zabda kA prayoga kara deM, to zloka banegA sakatA hai / niSkarSa vijJAne naidhate lokastato bhadrANi pazyati / tataH sapatnAn jayati, samUlastu vinazyati // tAtparya spaSTa hai ki vijJAna ke dvArA manuSya bhautika sAmagrI aura tajjanya-sukha prApta kara sakatA hai, zatru para vijaya bhI prApta kara sakatA hai, lekina antima hazra ke lie bhI Aja use taiyAra rahanA hai / yaha antima hazra manuSya jAti kA samula sarvanAza - Aja sarvavidita suparicita tathya hai / astu, vijJAna sirpha eka upalabdhi hai / isa upalabdhi (yoga) kA kSema, isa upalabdhi kA saMvibhAga aura isa upalabdhi meM mana ko saMtulita karane kI kalA to 'dharma' hI sikhAtA hai / vijJAna ke kAraNa bar3he hue vaira-virodha dharma se hI samApta ho sakate haiM / 2 sampradAyoM ke dIvaTa ( dIpAdhAra) cAhe kitane bhI hoM, lekina dharma kI jyoti ekasI hotI hai, vaha zAzvata tattva hai / vaijJAnika yuga meM balba ke raMga alaga-alaga hone se jyoti ke raMga bhI tadanusAra parivartita pratIta hote haiM / yahI sampradAyoM ke janma kA itihAsa hai / aura yaha vividhatA jyoti kI apUrNatA yA vividhatA nahIM kahalA sakatI / lekina vaijJAnika jagata meM dRSTikSepa karane para pratIta hotA hai ki vijJAna to sadA-sarvadA ke lie apUrNa thA, hai aura rahegA / isI kAraNa, gailIliyo ne kahA ki pRthvI ghUmatI hai to AinsTIna ne kahA ki pRthvI sthira hai / isa taraha eka dUsare ke nirNayoM ko kATate rahane ke kAraNa vahAM bhI sampradAyoM kA janma hotA hai / kyoMki vijJAna apUrNa hai, ataH yaha bheda - rekhA kabhI miTane vAlI nahIM hai / vijJAna - jyoti kabhI pUrNa hone vAlI nahIM hai / isalie vijJAna yadi dharma-jyoti ke prakAza meM cale, to vizva ke lie varadAna siddha ho ye 'kucha bheda hone para bhI hama yaha nizcita rUpa se kaha sakate haiM ki jisa prakAra bhautika vijJAna se prApta lAbha deza-kAla-jAti- deza - bhASA - AcAra Adi kI sImAoM se pare haiM, isI prakAra dharma se prApta lAbha bhI ina saba sImAoM se pare haiM - isa dRSTi se donoM hI samaSTi-parivyApta haiM / yadi eka-dUsare meM bhI parivyApta ho jAe~, to donoM kI sahAyatA se dharatI para hI svarga utara aae| jIva kI jijIviSA ko sukha pUrvaka vikAsa kA avasara mile| yahI to dharma kA AdhyAtmika utkarSa hai aura vijJAna kA bhautika utkarSa / saundaryAtmaka aura AdhyAtmika utkarSa pUrNa mAnava ke nirmANa meM yoga detA hai / 1. nahi verena verAni, sammati na kadAcana / averena ca sammati, esa dhammo sanantano || 160 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya -dhammapada www.jaine Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ArSa granthoM meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali aura usakA artha abhiprAya -DA. Aditya pracaNDiyA 'dIti' vaidika, bauddha aura jaina mAnyatAoM para AdhArita saMskRtiyA~ bhAratIya saMskRti kA saMgaThana karatI haiM / bhAratIya saMskRti ko jAnane ke lie ina saMskRtiyoM kA jAnanA parama Avazyaka hai / ina saMskRtiyoM ko jAnane ke lie mukhyatayA do srota pracalita haiM--- (a) vyAvahArika pakSa (ba) siddhAnta pakSa kAla aura kSetra ke anusAra vyAvahArika pakSa meM pracura parivartana hote rahe kintu vAGamaya meM prayukta zabdAvali meM kisI prakAra kA parivartana sambhava nahIM ho sakA / isa prakAra ke sAhitya ko samajhane-samajhAne ke lie usameM vyavahRta zabdAvali ko bar3I sAvadhAnI se samajhanA caahie| jaina saMskRti se sambandhita aneka pAribhASika zabda aise haiM jinake artha vaidika aura bauddha saMskRtiyoM kI apekSA bhinna haiM / zabda kA samyak vizleSaNa kara hameM usameM vyApta arthAtmA ko bhalI-bhA~ti jAnanA aura pahacAnanA cAhie / aisI jAnakArI prApta karane ke lie zabda-sAdhaka ko kisI bhI pUrva Agraha kA prazraya nahIM lenA hogA / vaha taTasthabhAva se tatsambandhI sAMskRtika zabdAvali ko jAnane kA prayAsa karatA hai 12 mahAtmA bhartRhari kA kathana hai ki yathA sA sarva vidyA zilpAnAM kalAnAM copabandhinI / tad zabdAbhinippannaM sarva vastu vibhajyate / . arthAt samasta vidyA, zilpa aura kalA zabda kI zakti se sambaddha hai / zabda zakti se pUrNa yA siddha samasta vastue~ vivecita aura vibhakta kI jAtI haiM / abhivyakti eka zakti hai / abhivyakti ke pramukha upakaraNoM meM bhASA kA sthAna mahanIya hai / abhivyakti aura artha-vyaMjanA meM zabda zakti kI bhUmikA mahattvapUrNa hai / zabda ke rUpa aura artha meM kAla aura kSetra kA prabhAva par3A karatA hai / kAlAntara meM usake svarUpa aura artha meM parivartana huA karate haiM / parivartana kI isa dhArA meM prAcIna vAGmaya meM prayukta zabdAvali kA apanA artha - abhiprAya vizeSa rUpa grahaNa kara letA hai / zabda kA yahI vizeSa abhiprAya athavA artha vastutaH usakA pAribhASika artha sthira karatA hai / ArSa granthoM meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali aura usakA artha abhiprAya : DaoN0 Aditya pracaMDiyA | 161 www.jain Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I TOTTO M OTIO D IO .. ... .. .. ..... .... sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha zabda kyA hai ? yaha jAnanA bhI Avazyaka hai / zrI kAlikA prasAda zabda kI vyAkhyA karate hue kahate haiM ki AkAza meM kisI bhI prakAra se utpanna kSobha jo vAyu taraMga dvArA kAnoM taka jAkara sunAI par3e athavA par3a sake vaha zabda kahalAtA hai / zabda mUlataH eka zakti hai / vaha brahma hai / paramAtmA hai / saMsAra ke sabhI rasoM kA paripAka zabdoM meM samAhita hai| usakI mahimA apAra hai| zabda kI sAdhanA se sarvasva sadha jAtA hai| sAhityazAstra meM zabda mahimA kA atizaya ullekha milatA hai| zabda mulataH eka dhvani vizeSa hai / dhvani sAmAnyataH do prakAra kI hotI hai / yathA(a) nirarthaka (ba) sArthaka vAdya yantra (mRdaMgAdi) se utpanna dhvani nirarthaka hai aura manuSya ke vAgyantra se nisRta sArthaka dhvani varNAtmaka dhvani kahalAtI hai| yahI vastutaH vyAkaraNa meM vaha dhvani samaSTi hai jo ekAkI rUpa meM apanA artha rakhatI hai| jaba zabda vAkya ke antargata prayukta hokara vibhaktyanta rUpa dhAraNa karatA hai to vaha vastutaH pada kahalAtA hai| bAlaka eka zabda hai aura jaba vaha vAkya ke antargata 'bAlakaH paThati' ke rUpa meM prayukta hotA hai to 'bAlakaH' pada bana jAtA hai kyoMki yaha prathamA vibhakti kA eka vacana hai aura vyAkaraNa ke anusAra sup vibhakti pratyaya hai / 'paThati' dUsarA pada hai kyoMki isameM tiGaH pratyaya hai| AcArya pANini zabda meM vibhakti ke prayoga se pada kA nirmANa honA mAnate haiM / bhASAvijJAna kI dRSTi se zabda kI mAnyatA meM kAlAntara meM parivartana huA karatA hai| zabda bar3A sthUla hai aura usameM vyajita artha utanA hI sUkSma / yadyapi sUkSma kI abhivyakti sthUla ke mAdhyama se sambhava nahIM hotI tathApi jo prayatna hue haiM unheM sAvadhAnIpUrvaka samajhane kI sarvathA apekSA rahI hai / kisI viziSTa zAstra meM jo zabda kisI viziSTa artha meM prayukta hotA hai artha kI dRSTi ne usa zabda ko pAribhASika zabda kahate haiN| DaoNkTara raghuvIra ke anusAra jina zabdoM kI sImA bA~dha dI jAtI hai, ve pAribhASika zabda ho jAte haiM aura jinakI sImA nahIM bAMdhI jAtI ve sAdhAraNa zabda hote haiN| zrI mahe pAribhASika zabda ke do pramukha guNoM kA ullekha karate haiM / yathA(a) niyatArthatA (ba) paraspara apavarjitA pratyeka pAribhASika zabda kA artha niyata nizcita hotA hai jisameM sunizcita artha ko hI vyakta kiyA jAtA hai / sAmAnya zabda kA udbhava jana-sAdhAraNa ke bIca hotA hai aura vahA~ svIkRta hone ke bAda vaha apara bauddhikatA ke stara taka uThatA hai parantu pAribhASika zabda kA janma eka sImita saMkucita bauddhika karma kI sahamati se aura unake bIca hotA hai / bhASA meM pAribhASika zabdoM kI AvazyakatA satata bar3hatI rahatI hai| jyoM-jyoM jJAna-vijJAna ke caraNa Age bar3hate haiM unakI upalabdhiyoM ko mUrta bodhagamya rUpa dene ke lie pAribhASika zabdoM kI AvazyakatA par3atI hai| hamAre jJAna kI varddhamAna paridhi meM jo bhI vastu vicAra athavA vyApAra A jAte haiM unheM hama nAma de dete haiN| yaha prakriyA sAmAnya zabdoM ke janma kI prakriyA se bhinna hotI hai / pAribhASika zabdAvali bauddhika tantra kI upaja hai aura jahA~ taka isa tantra kI sImA hotI hai vahIM taka usakA pracAraprasAra hotA hai| kisI bhI bhASA meM samucita pAribhASika zabdAvali kI vidyamAnatA usa bhASA-bhASI varga ke bauddhika utkarSa evaM sampannatA kA paricAyaka hotI hai aura usakA abhAva bauddhika daridratA kaa| bhASAoM kI zabdAvaliyoM meM pAribhASika zabdAvalI kA mahAn sthAna misTara moriyopAI ke isa kathana 162 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya pternmenternal www.jainello Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha se spaSTa bhASita ho jAegA" - "yaha anumAna lagAyA gayA hai ki sabhI sabhya bhASAoM kI zabdAvaliyoM meM Adhe zabda vaijJAnika tathA zilpa vijJAna sambandhI pAribhASika zabda haiM, jinameM se bahuta se zabda pUrI taraha antarrASTrIya haiM / " bhArata ke prasiddha vaijJAnika tathA zikSAzAstrI svargIya DaoN0 zAnti svarUpa bhaTanAgara ne likhA thA - "samasta bhArata ke zikSAzAstrI isa bAta meM sahagata haiM ki deza meM Adhunika vijJAnoM ke jJAna ke pracAra meM sabase bar3I bAdhA samucita pAribhASika zabdAvali kA abhAva hai / " pAribhASika zabdoM, arddha pAribhASika zabdoM tathA sAmAnya zabdoM kA yaha mahAna abhAva na kevala hindI meM hI hai, varan bhArata kI sabhI Adhunika bhASAoM meM hai 112 kabhI-kabhI eka hI pAribhASika zabda kA artha bhinna-bhinna viSayoM yA vijJAnoM meM bhI alagaalaga ho jAtA hai / udAharaNa ke bataura saMskRta zabda 'Agama' kA sAdhAraNa artha 'AnA' hotA hai / para nirukta meM isakA artha 'kisI zabda meM kisI varNa kA AnA tathA pratyaya' hotA hai / dharmazAstra meM Agama kA artha 'dharmagrantha aura paramparA se calA Ane vAlA siddhAnta' hotA hai / ApTe ke saMskRta aMgrejI koza meM Agama ke ina pA~ca arthoM ke atirikta 13 artha aura diye haiM jinameM cAra-pA~ca artha pAribhASika haiM / isa prakAra sandhi zabda kA sAdhAraNa artha mela hai para saMskRta vyAkaraNa aura rAjanIti meM isake alaga-alaga artha haiM jo mela-milApa se kucha milate hue bhI bhinna hI haiN| ApTe ne sandhi zabda ke bhI caudaha artha diye haiM / saMskRta 'loha' zabda kA sAmAnya artha 'lohA' hama saba jAnate haiM para 'loha' zabda ke artha bhI tA~bA, tA~be kA phaulAda, sonA, lAla, lAlasA, koI dhAtu, rakta (khUna), hathiyAra aura machalI pakar3ane kA kA~TA bhI hai / abhI dekhate-dekhate bauddha dharma kA dhArmika-pAribhASika zabda 'paMcazIla' rAjanaitika pAribhASika zabda bana gayA aura usakA artha saha-astitva Adi ho gyaa| isI prakAra 'samaya' zabda kA sAmAnya artha kAla (Time) kA bodhaka hai / saMskRta zabdArtha kaustubha meM 'samaya' ke unnIsa artha ullikhita haiM / 13 lekina jaina darzana meM usakA abhiprAya 'AtmA' se bhI hai / ataeva 'samaya' zabda jaina darzana kA pAribhASika zabda hai / 'nirodha' zabda kA jana-sAmAnya meM artha pracalita hai - parivAra niyojana kA carcita upakaraNa / para jaina darzana meM isakA artha jJAnapUrvaka rokanA hai / 'bhava' kA sarvasAmAnya artha hai saMsAra kintu jaina darzana meM 'bhava' zabda janma se maraNa taka kI madhyavartI avadhi ke lie prayukta hotA hai ataeva jaina darzana ke ukta donoM zabda bhI pAribhASika haiM / isa prakAra pAribhASika artha vyaJjanA ko jAne binA prAcIna ArSa granthoM kA artha samajhanA prAyaH sambhava nahIM hai / pAribhASika zabdAvali se aparicita hone ke kAraNa ina granthoM meM vyaJjita arthAtmA ko samajhane-samajhAne meM bar3I asAvadhAnI kI jA rahI hai / prayukta pAribhASika zabdAvali kA samyak jJAna prApta kiye binA koI arthazAstrI (zabdArtha zAstrI - Semasiologist) kisI bhI kAvyAMza kA artha aura vyAkhyA karane meM samartha nahIM ho sakatA / prastuta zodha-lekha meM ArSa granthoM meM vyavahRta katipaya pAribhASika zabdoM abhiprAya prastuta karanA hamArA mUlAbhipreta hai / aNuvrata - 'aNu' kA artha sUkSma hai tathA vrata kA artha dhAraNa karanA hai / isa prakAra aNuvrata zabda kI sandhi karane para isa zabda kI niSpatti huI / aNu nAmadhArI vrata aNuvrata hai / nizcaya samyakdarzana sahita cAritra guNa kI AMzika zuddhi hone se utpanna AtmA kI zuddhi vizeSa ko dezacAritra kahate haiM / zrAvaka dazA meM pA~ca pApoM kA sthUlarUpa ekadeza tyAga hotA hai, use aNuvrata kahA jAtA hai 114 ArSa granthoM meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali aura usakA artha abhiprAya : DaoN0 Aditya pracaMDiyA | 163 www. Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ........ ....... aNuvrata pA~ca prakAra se kahe gae haiM16-yathA(1) ahiMsA, (2) satya (3) acaurya, (4) brahmacarya, (5) aprigrh| ye paMcANuvrata AcAra kA mUlAdhAra haiM / aNuvrata samyakdarzana ke binA nahIM hote haiM, aisA jainAcAryoM ne kahA hai 11 bauddha sAhitya meM inakA nAma zIla hai / yogadarzana meM inheM yama kahA gayA hai / aSTAMga yoga inhIM para AdhRta hai / / anuyoga- 'anu' upasarga ko 'yuj' dhAtu se 'dhan' pratyaya karane para anuyoga zabda nippanna hotA hai jisakA artha pariccheda athavA prakaraNa hai' yathA anuyogo'dhikAraH parinchedaH prakaraNAmityAye ko'rthaH / jinavANI meM vaNita Agama jisameM sarvajJa praNIta sUkSma dUravartI-bhUta va bhAvI kAla ke padArthoM kA nizcayAtmaka varNana kiyA gayA hai, aise Agama ke cAra bhedoM ko anuyoga kahate haiM jinameM kramazaH cakravartI kA caritra nirUpaNa, jIva karmoM, triloka Adi sapta tattvoM, munidharma Adi kA nirUpaNa kiyA gayA hai / 10 bRhadravyasaMgraha meM anuyoga cAra prakAra se kahe gaye haiM- yathA(1) prathamAnuyoga, (2) karaNAnuyoga (3) caraNAnuyoga, (4) drvyaanuyog| prathamAnuyoga - isameM tIrthaMkara, cakravartI Adi mahAna puruSoM kA caritra varNita hai / karaNAnuyoga-yahA~ jIva ke guNasthAna, usake mArgaNAdi rUpa, karmoM tathA trilokAdi kA nirUpaNa huA hai| caraNAnuyoga-isameM munidharma tathA gRhasthadharma kA varNana huA hai| dravyAnuyoga-yahA~ Sadravya, saptatattva, sva-para bhedavijJAnAdi kA nirUpaNa huA hai| Arambha-AGa+rambha ke mela se 'Arambha' zabda niSpanna huA jisakA artha hai cAroM ora se prANiyoM ko raMbhAne arthAt pIr3A pahu~cAne vAlI pravRtti yathA-- ArambhaH prANi pIr3A hetuyApAraH / / 'Arambha' hiMsA ke tAra bheda-saMkalpI, ArambhI, udyamI tathA virodhI-meM se eka bhedavizeSa hai| ArambhI hiMsA kisI bhI gRhastha ke dvArA kie gae kArya sampAdana meM jAne-anajAne rUpa se huA karatI hai-3 yathA prANiprANa viyojanaM ArambhauNAm / hiMsanazIla arthAt hiMsA karanA hai svabhAva jinakA ve hiMsra kahalAte haiN| unake hI kArya haiMsa kahalAte haiM / unako hI Arambha kahate haiM-yathA __hiMsanazIlA, hiMstrAH, teSAM karma haiMsramaH, Arambha ityucyate / vratI vrata-sAdhanA ke sAdhakoM ko isa prakAra kI hiMsA kA bhI niSedha hotA hai / 164 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelib Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha Asrava-AGa - zru+av pratyaya hone para Azrava zabda niSpanna huA hai jisakA artha hai AkarSaNa honA / karma ke udaya meM bhogoM kI jo rAga sahita pravRtti hotI hai vaha navIna karmoM ko khIMcatI hai arthAt zubhAzubha karmoM ke Ane kA dvAra hI Asrava kahalAtA hai / 25 isa prakAra karma ke AkarSaNa ke hetubhUta AtmapariNAma kA nAma Asrava hai / vastu ke guNa ko tattva kahA gayA hai| jaina darzana meM sAta tattvoM-jIva, ajIva, Asrava, bandha, saMvara, nirjarA, tathA mokSa kI carcA kI gaI hai"6-yathA jIvAjIvAtrababandhasaMvaranirjarAmokSAstattvam / isa prakAra Asrava tattva kA bheda vizeSa hai| kArmaNa skandha ko AkarSita karane vAlI eka yoga nAmaka zakti jIva meM hotI hai jo mana, vaca, kAya kA sahayoga pAkara AtmA ke pradezoM meM halacala utpanna karatI hai| isa yoga zakti se jo kArmaNa skandhoM kA AkarSaNa hotA hai, use Asrava kahate haiM27.--- yathA-- kAyavAGa manaHkama yogaH // 1 // saH AsravaH // 2 // rAjavAttika meM puNya-pApa rUpa karmoM ke Agamana ke dvAra ko Asrava kahA gayA hai28- yathA puNyapApAgama dvAra lakSaNa AsravaH / Asrava ko do bhAgoM meM vibhAjita kiyA gayA hai29-yathA Asavadi jeNa kammaM pariNAmeNappaNe sa vinnnneo| bhAvAsavo jiNutto kammAsavaNaM paro hodi / 1. dravyAva-jJAnAvaraNAdirUpa karmoM kA jo Asrava hotA hai, vaha dravyAsrava hai / 2. bhAvAlava-jisa pariNAma se AtmA ke karma kA Asrava hotA hai, vaha bhAvAsrava kahalAtA hai| dravya dravyaM padArthaH / dravya kA artha padArtha hai / dravya vaha mUla vizuddha tattva hai jisameM guNa vidyamAna ho tathA jisakA pariNamana karane kA svabhAva hai|--ythaa daviyadi gacchadi tAI tAI sanbhAva pajjayAiM jaM / daviyaM taM bhaNNaM te aNNamadaM tU sttaado|| guNa, paryAya, sadA pAe jAe~, nitya rUpa ho, aneka rUpa pariNati kama hI vaha dravya hai31-yathA taM pariyANahi datva tuhU~ jaM guNa pajjaya-juttu / saha bhuva jANahi tAhe guNa kama bhuva pajjau vuttu // vastutaH guNa aura paryAyoM ke Azraya ko dravya kahate haiM / dravya do prakAra se kahe gae haiM - yathA (ka) jIvadravya-jIva cetanazIla dravya hai| (kha) ajIvadravya-ajIva cetanAzUnya dravya hai| * Asrava kI ukta vyutpatti lekhaka ko svanirmita lagatI hai / vastutaH dravyasaMgraha ke anusAra hI '' dhAtu se Asrava zabda niSpanna hai jisakA artha hai-bahakara aanaa| ArSa granthoM meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali aura usakA artha abhiprAya : DaoN0 Aditya pracaMDiyA | 165 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha .. ............ ramANuA ke ajIva dravya ke pA~ca bheda kie gae haiM33-yathA ajIvo puNa o puggala dhammo adhamma-AyAsaM / kAlo puggala mutto rUvAdi guNoM amutti sesAhu // arthAt pudgala, dharma, adharma, AkAza tathA kAla ina pA~coM ko ajIva dravya jAnanA caahie| inameM pudgala mUrtimAna hai kyoMki rUpAdi guNoM kA dhAraka hai / zeSa amUrta haiM / bheda isa prakAra haiM (ka) pudgala dravya-pudgala dravya rUpa, rasa, gaMdha tathA sparza sahita honA hai| yaha mUrtIka hai| zeSa cAra amUrtIka haiM / jisameM pUraNa--ekIbhAva aura galana-pRthakbhAva hotA hai, vaha pudgala dravya hai| pudgala ke do bheda haiM-paramANu aura skandha / avibhAjya pudgala ko paramANu kahate haiN| jo paudagalika padArthoM kA antima kAraNa, sUkSma, nitya, eka rasa, eka gandha, eka varNa aura do sparza yukta hotA hai aura dRzyamAna kAryoM ke dvArA jisakA astitva jAnA jAtA hai, use paramANu kahate haiN| . ekIbhAva ko skandha kahate haiM / ajaghanya guNa vAle (do yA do se adhika guNa vAle) rUkhe evaM cikane paramANaoM ke sAtha ekIbhAva hotA hai / do se lekara ananta taka ke paramANu ekIbhUta ho jAte haiM, unakA nAma skandha hai jaise do paramANuoM ke milane se jo skandha banatA hai, use dvipradezI skandha kahate haiN| isI prakAra tIna pradezI, daza pradezI, saMkhyeya pradezI, asaMkhya pradezI aura anaMta pradezI skandha hote haiM / (kha) dharmadravya-yaha jIva tathA pudgala ko calane meM sahAyaka hotA hai| gati meM sahAyaka hone vAle dravya ko dharmadravya kahate haiN| (ga) adharmadravya-yaha adharmadravya jIva tathA pudgala ko Thaharane meM sahAyaka hotA hai| sthiti meM sahAyaka hone vAle dravya ko adharma kahate haiN| (gha) AkAza dravya-chahoM dravya kA nivAsa sthAna AkAza dravya hai| avagAha dene vAle dravya ko AkAza dravya kahate haiN| avagAha kA artha hai avakAza yA Azraya / AkAza avagAha lakSaNa vAlA hai| lokAkAza tathA alokAkAza ke bheda se AkAza do prakAra kA hai| jo AkAza SaDadravyAtmaka hotA hai use lokAkAza kahate haiM / jahA~ AkAza ke atirikta koI dravya nahIM hotA usa AkAza ko aloka kahate haiN| (Ga) kAla dravya-jo dravyoM ke pariNamana hone meM sahAyaka hai, vaha nizcayakAla hai tathA varSa, mAha Adi vyavahAra kAla hai| nirjarA nirgatAH jarA-vRddhatvaM na apitu karmANAM jIrNatva iti nirjarAH / nirjarA kA artha hai jarA rahita / bA~dhe hue karmoM ke pradezoM ke kSaya hone ko nirjarA kahate haiN| karmoM kI jIrNatA se nivRtti kA honA nirjarA kahA gayA hai--yathA putvabaddha kamma saddhaNaM tu NijjarA arthAt pUrvabaddha karmoM kA jhar3anA nirjarA hai / Atma-pradezoM ke sAtha karma pradezoM kA usa AtmapradezoM se jhar3anA nirjarA hai36-yathA bandhapadezaggalaNaM NijjaraNaM vastutaH tapasyA ke dvArA karmamala kA viccheda hone se jo Atma-ujjvalatA hotI hai, use nirjarA kahate haiM / nirjarA do prakAra se kahI gaI hai7- yathA-- 166 / caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya ... . www.jainelis Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha (ka) savipAka nirjarA- apane samaya para svayaM karmoM kA udaya meM Akara jhar3ate rhnaa| (kha) avipAka nirjarA-tapa dvArA samaya se pahale karmoM kA jhdd'naa| zubha bhAvoM se pApa kI nirjarA hotI hai aura puNya kA bandha hotA hai kintu zuddha bhAvoM se donoM kI nirjarA hotI hai| lezyA lizyate iti lezyAH / kaSAyAM prakRtiredaM lezyA / lezyA kA artha lepa hai38 -- yathA limpatIti lezyA jo jise vaha lezyA hai / kaSAyoM se lipta mana-vacana-kAya kI pravRtti lezyA kahalAtI hai| dUsare zabdoM meM kaha sakate haiM ki zubha-azubha bhAva rUpa lepa ke dvArA AtmA ke pariNAma lipta karane vAlI pravRtti lezyA kahalAtI hai39-yathA lippaha appI korai eyAha Niyaya puNNa pAvaM ca / jIvoti hoi lesA lesAguNa jANayakkhAyA, // arthAt jisake dvArA jIva puNya-pApa se apane ko lipta karatA hai, usako lezyA kahate haiN| lezyA do prakAra se kahI gaI hai| yathA (ka) bhAvalezyA-jIva ke pariNAma svarUpa bhAvalezyA hotI hai| (kha) dravyalezyA-zarIranAmakarmodaya se utpanna dravyalezyA hai| dravyalezyA chaha prakAra se varNita hai jinheM do mukhya bhAgoM meM nimna prakAra se vibhAjita kiyA gayA hai(ka) zubhalezyA (ka) pIta lezyA-suvarNa sadRza varNa (kha) padma lezyA-padma samAna varNa (ga) zukla lezyA-zaMkha ke sadRza varNa (kha) azubhalezyA (ka) kRSNa lezyA-bhramara ke sadRza kAlA varNa (kha) nIla lezyA-nIlamaNi sadRza raMga (ga) kApota lezyA-kapota sadRza varNa saMvara-sama pUrvaka 'vR' dhAtu se apa pratyaya karane para 'saMvara' zabda niSpanna huA hai| jainadarzana meM sapta tattvoM-jIva, ajIva, baMdha, Asrava, saMvara, nirjarA, mokSa-meM se pAMcavAM tattva saMvara hai| jIva ke rAgAdika azubha pariNAmoM ke abhAva se karma vargaNAoM ke Asrava kA rukanA saMvara kahalAtA hai / 2 Asrava ke nirodha ko saMvara kahate haiM- yathA Asrava nirodhaH sNvrH| gupti, samiti, dharma, anuprekSA, parISahajaya, cAritrya ye sabhI saMvara ke kAraNa haiN|" saMvara do prakAra se kahe gae haiM-yathA ArSa granthoM meM vyava hRta pAribhASika zabdAvali aura usakA artha abhiprAya : DaoN0 Aditya pracaMDiyA | 167 LADD Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSvatI abhinandana grantha (ka) bhAvasaMvara-jo cetana pariNAma karma ke Asrava ko rokane meM kAraNa haiM, use nizcaya se bhAvasaMvara kahate haiN| (kha) dravyasaMvara-jo dravyAsrava ko rokane meM kAraNa ho, use dravyasaMvara kahate haiN| samiti-samayanti asyAm iti / sam upasarga iNa dhAtu meM iktana pratyaya karane para 'samiti' zabda banatA hai / loka meM isakA artha 'sabhA' hai aura AdhyAtmika artha meM AtmA meM samyak prakAra se pravRtti honA mAnA gayA hai-6 samyagiti samitiriti / sarvArthasiddhi meM kahA gayA hai-yathA pANi por3A parihArArtha samyagamanaM samiti / isa prakAra jaina darzana meM calane-phirane, bolane-cAlane aura AhAra grahaNa karane meM, vastu ko uThAne-dharane meM aura mala-mUtra ko nikSepa karane meM samyak prakAra se pravRtti karanA athavA prANI pIr3A ke parihAra ke lie samyak prakAra se pravRtti karanA samiti hai / vastutaH cAritra ke anukUla hone vAlI pravRtti ko samiti kahA jAtA hai / isa AdhAra para samiti ke pA~ca bheda kie gae haiN|8 (1) IryA samiti-isa samiti ke antargata kSudra jantu rahita mArga meM bhI sAvadhAnI se gamana karanA hotA hai| zarIra pramANa (yA gAr3I ke jue jitanI) bhUmi ko A~khoM se dekhakara calanA IryA samiti hai| (2) bhASA samiti-isameM sva-parahitakAraka vacana bolanA hotA hai| vastutaH niSpApa bhASA kA prayoga bhASA samiti hai| (3) eSaNA samiti-isameM AhAra binA svAda ke grahaNa karanA hotA hai / nirdoSa AhAra, pAnI Adi vastuoM kA anveSaNa karanA eSaNA samiti hai / eSaNA ke tIna prakAra haiM ka) gaveSaNA-zuddha AhAra kI jA~ca / (kha) grahaNaSaNA-zuddha AhAra kA vidhivat grahaNa / / (ga) paribhogaSaNA-zuddha AhAra kA vidhivat paribhoga / (4) AdAna nikSepaNa samiti-jJAna ke upakaraNa, saMyama tathA zauca ke upakaraNa yatnapUrvaka uThAnA-rakhanA / vastu, pAtra Adi ko sAvadhAnI se lenA-rakhanA AdAna nikSepa samiti hai| (5) pratiSThApanA samiti-ekAnta sthAna, chidra rahita sthAna meM mutra viSTA tyAga karanA pratiSThApana samiti kahate haiM / mala-mUtra Adi kA vidhipUrvaka visarjana karanA pratiSThApanA samiti hai| ise utsarga samiti saMjJA se bhI abhihita karate haiM / sallekhanA-sallekhanaM-sallekhanA / samyak prakAreNa nirIkSaNaM / 'likha' dhAtu meM lyuTa pratyaya karane para 'lekhanA' zabda niSpanna huaa| isa zabda meM 'sam' upasarga lagAne para 'sallekhanA' zabda niSpanna haA jisakA artha hai bhale prakAra se lekhanA arthAt kRza karanA / jinavANI meM bhalI prakAra se kAya tathA kaSAya kA lekhana karanA arthAt kRza karanA sallekhanA kahA gayA hai| vastutaH mAraNAntika tapasyA kA nAma ! sallekhanA hai / antima ArAdhanA ko svIkAra karane vAlA zrAvaka anazana karane ke lie usase pUrva vividha prakAra kI tapasyAoM ke dvArA zarIra ko kRza karatA hai / anazana ke yogya banAtA hai, usa tapasyA-vidhi kA nAma mAraNAntikI sallekhanA hai| 168 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya TOT. .... www.jainelib Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha sallekhanA do prakAra kI hai(ka) bhAva sallekhanA-kaSAyoM ko bhalI prakAra se kRza karanA / (kha) dravya sallekhanA-bhAva sallekhanA ke lie kAya-klezarUpa anuSThAna krnaa| sallekhanA yogIgata hai jaba ki Atma-hatyA bhogIgata / / yogI to apane pratyeka jIvana meM zarIra ko sevaka banAkara anta samaya meM sallekhanA dvArA usakA tyAga karatA haA prakAza kI ora calA jAtA hai aura bhogI arthAt Atma-hatyArA apane pratyeka jIvana meM usakA dAsa banakara andhakAra kI ora calA jAtA hai| sandarbha grantha sUcI: 1. apabhraza vAGamaya meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali, Aditya pracaNDiyA 'dIti', mahAvIra prakAzana, alIgaMja, eTA, (u0 pra0), san 1977, pRSTha / / 2. jaina hindI pUjA kAvya meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali, Aditya pracaNDiyA 'dIti', saptasindhu, agasta 1978, pRSTha 291 3. jaina kaviyoM ke hindI kAvya kA kapa zAstrIya mUlyAMkana, DaoN0 mahendra sAgara pracaNDiyA, DI0 liT0 kA zodha prabandha, san 1974, pRSTha 3 / 4. apabhraMza bhASA kA pAribhASika koza, DaoN0 Aditya pravaNDiyA 'dIti', jaina zodha akAdamI, san 1981, pRSTha 2 / bRhat hindI koza, sampAda: kAlikAprasAda Adi, jJAnamaNDala limiTeDa, vArANasI, pRSTha 1312 / 6. apabhraza vAGamaya meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali, Aditya pracaNDiyA 'dIti', parAmarza (hindI), varSa 5, aMka 4, sitambara, 1984, puNe vizvavidyAlaya prakAzana, pRSTha 322 / 7. suptiDttamapadam / -aSTAdhyAyI, AcArya pANini, 1,4,14 / 8. pAribhASika zabda, DaoN0 raghuvIra, saMpahIta grantha-pAribhASika zabdAvali kucha samasyAe~ sampA0 DaoN0 bholAnAtha tivArI, prathama saMskaraNa 1973, zabdakAra 2203 galI DakotAna, turakamAnageTa, dillI-6, pRSTha 91. 9. pAribhASika zabdAvali aura anuvAda, zrI mahendra caturvedI, saMgrahIta graMtha-pAribhASika zabdAvali kucha samasyAeM, pRSTha 6 / 10. Story of Language, Page 271. 11. Foreword to the Comprehensive English-Hindi Dictionary by Dr. Raghuvira. 12. hindI zabda racanA, mAIdayAla jaina, pRSTha 206 / 13. saMskRta zabdArtha kaustubha, pRSTha 8941 / 14. (i) bRhad jaina zabdArNava, bhAga 2, mAsTara bihArIlAla, pRSTha 629 / (i) tattvArthasUtra, umAsvAti, 7/21 (iii) jaina hindI pUjAkAvya paramparA aura AlocanA, DaoN. Aditya pracaNDiyA 'dIti', jainazodha akAdamI alIgar3ha, pRSTha 3651 ArSa granthoM meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali aura usakA artha abhiprAya : DaoN0 Aditya pracaMDiyA | 166 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mamamamamamamamamamamaR R EP sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 15. puruSArtha siddhopAya, amRtacandrAcArya, zrImad rAyacandra jaina zAstramAlA, AgAsa, zlokAMka 40, pRSThAMka 28 / 16. bhagavatI ArAdhanA, sakhArAmadozI, zolApura, gAthAMka 116, pRSThAMka 277 / 17. jaina AcAra : siddhAnta aura svarUpa, devendramuni zAstrI, pRSTha 293 / 18. bahad dravya saMgraha, nemicandrAcArya, zrImad rAyacandra jainazAstramAlA, AgAsa, paMkti saM07, pRSThAMka 1651 19. mokSamArga prakAzaka, AcAryakalpa paM0 ToDaramala, adhikAra saMkhyA 8, pRSThAMka 268 / 0. (ka) bahad dravya sagraha, pRSTha 165, paMkti saMkhyA 1 se 6 taka / (kha) ratnakaraNDa zrAvakAcAra, svAmI samantabhadra, pRSTha 135 se 137 taka / 21. jaina hindI pUjAkAvya paramparA aura AlocanA, DaoN. Aditya pracaNDiyA 'dIti', pRSTha 2 se 3 taka / 22. sarvArthasiddhi, 6/15/333/9 / 23. dhavalA pustaka, 13/5,4,22/46/12 / 24. rAjavAttika, bhAratIya jJAnapITha, vi0 saM0 2008, 6/15/2/525/251 jaina hindI pUjAkAvya paramparA aura AlocanA, DaoN0 Aditya pracaNDiyA 'dIti', pRSTha 369 / tattvArtha sUtra sArtha, umAsvAmi, zrI akhila vizva jaina mizana, alIgaMja, eTA, sana 1957, pRSThAMka 3, adhyAya saMkhyA 1, sUtrAMka 41 27. tattvArthasUtra, pRSThAMka 76, adhyAya saMkhyA 6, sUtrAMka 1-2 / 28. rAjavAttika 1/4/9,16/26 / 29. bRhad dravya saMgraha, pRSTha 77, zlokAMka 291 30. paMcAstikAya, 91 31. paramAtmaprakAza, AcArya yogIndradeva, pRSTha 56, dohAMka 57 / 32. jaina hindI pUjAkAvya paramparA aura AlocanA, pRSTha 3751 33. bRhad dravya saMgraha, pRSTha 44, zlokAMka 15 / 34. jaina hindI pUjA kAvya paramparA aura AlocanA, pRSTha 57 / 35. bhagavatI ArAdhanA, mUla, 1847/1656 36. bArasa aNuvekkhA 66 / 37. sarvArthasiddhi, 8/23/399/91 38. dhavalA 1/1, 1/4/149/6 / 39. paMcasaMgraha prAkRta, 1/142-1431 40. sarvArthasiddhi 2/6/159/10 / 41. gommaTasAra, jIvakANDa, nemicandrAcArya, 704/1141/51 42. jaina hindI pUjAkAvya paramparA aura AlocanA, pRSTha 381 / 43. tattvArthasUtra, adhyAya 9, sUtrAMka 1 / / 44. bhagavatI ArAdhanA 38/134/16 / 45. bRhad dravya saMgraha, pRSThAMka 84, gAthAMka 34 / 46. rAjavAttika, 9/5/2/593/34 / 47. sarvArthasiddhi 2/409, devasenAcArya, pRSTha 7 / 48. puruSArtha siddhopAya, amRtacandrAcArya, pRSThAMka 87, zlokAMka 203 / 49. jaina hindI pUjA kAvya paramparA aura AlocanA, pRSTha 49-50 / 50. (ka) sarvArthasiddhi 7/22/363/11 (kha) jainadharma, ratanalAla jaina, pRSTha 92 / (ka) bhagavatI ArAdhanA, 206/423 / (kha) Abhyantara sallekhanA evaM bAhya saMllekhanA |-apbhrNsh vADa:maya meM vyavahRta pAribhASika zabdAvali, pRSTha 91 52. zrI ballabha zatAbdI smArikA, pRSTha 178 / FOR 170 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibrary Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha abhAva pramANa-eka cintana -zrI rameza muni zAstrI (upAdhyAya zrIpuSkaramunijI ke suziSya) yathArtha jJAna pramANa hai| jJAna aura pramANa ina donoM kA vyApya-vyApaka sambandha hai| jJAna vyApaka hai aura pramANa vyApya hai| jJAna ke do prakAra haiM-yathArtha aura ayathArtha / jo jJAna sahI nirNAyaka hai, vaha yathArtha hai, jisameM saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAya hotA hai, vaha yathArtha nahIM hai / saMzaya Adi dASoM se rahita yathArtha jJAna hI pramANa hai / pramANa dvArA prameya kI siddhi hotI hai| pramANa ke dvArA prameyAtmaka padArtha-svarUpa ko jAnane ke pazcAt hI mAnava apane abhISTa viSaya kI prApti aura aniSTa viSaya ke parihAra ke liye tatpara hotA hai| jisakA nizcaya kiyA jAya, use prameya kahate haiM aura jisa jJAna ke dvArA samagra-padArtha kA sunizcaya kiyA jAya, usa sarvAMzagrAhI bodha ko pramANa kahate haiM / prameyAtmaka padArtha kA naya aura pramANa se su-nizcaya kiyA jAtA hai / jJAtA kA vaha abhiprAya-vizeSa naya kahalAtA hai| aneka dRSTikoNa se pariSkRta vastu tattva ke ekAMzagrAhI jJAna ko naya kahate haiM / naya pramANa se sarvathA bhinna bhI nahIM hai aura abhinna bhI nahIM hai / pramANa sarvAzanAhI hai aura naya aMzagrAhI hai / pramANa yadi sindhu hai to naya bindu hai| pramANa yadi sUrya hai to naya razmijAla hai / pramANa sarvanaya rUpa hai| pramANa ke do bheda haiM / prathama prakAra, "pratyakSa" hai aura dvitIya prakAra hai-parokSa / pratyakSa pramANa kI do pradhAna zAkhAe~ haiM-Atma-pratyakSa aura indriya-anindriya pratyakSa / prathama zAkhA paramArthAzrayI hai etadartha yaha vAstavika pratyakSa hai| aura dUsarI zAkhA vyavahArAzrayI hai etadartha yaha aupacArika pratyakSa hai / pAramArthika pratyakSa kI utpatti meM kevala AtmA kI sahAyatA rahatI hai| pratyeka dravya kA apanA asAdhAraNa svarUpa hotA hai| usake apane dravya, kSetra, kAla aura bhAva hote haiM jinameM usako sattA sImita rahatI hai| sUkSma dRSTi se vicAra karane para dravya, kSetra, kAla aura bhAva bhI antataH dravya kI asAdhAraNa sthitirUpa hI phalita hote haiN| jaina darzana ke anusAra pratyeka dravya apane svarUpa-catuSTaya se sat hotA hai aura para-rUpa-catuSTaya se asat hai / pratyeka padArtha sva-rUpa se sa para-rUpa se asat hone ke kAraNa bhAva aura abhAva rUpa hai / padArtha sad-asadAtmaka hai| usameM sad aMza ko bhAva aura asad aMza ko abhAva yA pratiSedha kahA gayA hai / vaha abhAva cAra prakAra kA kahA gayA hai|' unake nAma isa prakAra haiM abhAva pramANa-eka cintana : rameza muni zAstrI | 171 . ..... . Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha BOLI 1. prAgabhAva / 3. atyntaabhaav| 2. prdhvNsaabhaav| 4. anyonyAbhAva / yaha dhra va satya hai ki dravya kI na utpatti hotI hai aura na usakA vinAza hotA hai / kintu paryAya kI utpatti hotI hai aura usI kA vinAza hotA hai| pratyeka dravya apane dravyarUpa se kAraNa hotA hai aura vahI paryAya rUpa se kArya hotA hai| jo paryAya utpanna hone jA rahA hai vaha utpatti ke pahale paryAya rUpa meM nahIM hai| ataeva usakA jo abhAva hai, vaha prAgabhAva hai / ghaTa-paryAya jaba taka utpanna nahIM huA, taba taka vaha sat nahIM hai aura jisa miTTI dravya se vaha utpanna hone vAlA hai, use ghaTa kA prAgabhAva kahA jAtA hai| dravya kA kabhI bhI vinAza nahIM hotA hai / paryAya kA vinAza hotA hai / ataeva kAraNa-paryAya kA vinAza kArya-paryAya rUpa hotA hai| koI bhI vinAza sarvathA abhAva rUpa yA tuccha na hokara uttara-paryAya rUpa hotA hai / ghaTa paryAya vinaSTa hokara kapAla-paryAya banatA hai| ataeva ghaTa-vinAza kapAla rUpa hai jise pradhvaMsAbhAva kahA jAtA hai| __ eka paryAya kA dUsare paryAya meM jo abhAva hai, vaha itaretarAbhAva hai, jise anyApoha bhI kahate haiN| pratyeka padArtha apane svabhAva se nizcita hai / eka kA svabhAva dUsare kA nahIM hotA / eka dravya kA dUsare dravya meM jo traikAlika abhAva hai, vaha atyantAbhAva hai| isa abhAva prameya ko lekara dArzanikoM meM vibhinna prakAra ke vicAra pravRtta haiN| koI dArzanika abhAva ko mAnate hI nahIM hai, koI use kalpita mAnate haiM, koI use svatantra padArtha mAnate haiM, koI use abhAvAtmaka mAnate haiM aura koI use bhAva-svarUpa mAnate haiN| punaH isa abhAva-pramANa ke viSaya meM kaI abhimata haiM / pramANa, prameya-sAdhaka hotA hai, isameM koI vAda-vivAda nahIM hai| phira bhI satya kI kasauTI saba kI eka nahIM hai / eka hI padArtha ke nirNaya ke liye dArzanikoM dvArA vibhinna prakAra ke pramANa mAne gae haiN| yadi yaha kahA jAya ki abhAva niHsvarUpa hone ke kAraNa asiddha hai| to yaha AzaMkA anucita hai| kyoMki jaina darzana ke abhimatAnusAra abhAva-padArtha bhAva-svabhAva vAlA hai / ataeva vaha niHsvarUpa nahIM hai| yaha bhI zaMkA nahIM karanI cAhiye ki bhAva-svabhAva vAle prAgabhAvAdi abhAva kI siddhi kaise ho sakatI hai ? jaina dArzanikoM ke abhimata ke anusAra RjusUtranaya aura pramANa ke dvArA una (prAgabhAva pradhvaMsAbhAva Adi) kI siddhi ho jAtI hai| jaisA ki kahA hai-naya pramANAditi aura RjusUtranayAparNAditi / vartamAna kSaNa ke paryAyamAtra kI pradhAnatA se padArtha kA kathana karanA "RjusUtra' hai / isa naya kI apekSA se prAgabhAva ghaTAdikArya ke avyavahita pUrva meM rahane vAlA upAdAna-pariNAma arthAt mRtpiNDa svarUpa hI hai, aura vyavahAranaya kI apekSA se mRdAdi dravya hI ghaTa-prAgabhAva hai| pradhvaMsAbhAva kI siddhi bhI RjusUtra-naya kI apekSA se hotI hai / pradhvaMsAbhAva sthala meM upAdeya kSaNa (ghaTotpatti sthiti kSaNa) hI upAdAna (mRtpiDa rUpa kAra) kA pradhvaMsAbhAva hai / upAdeya kSaNa ko hI upAdAna kA pradhvaMsakSaNa mAne jAne para yaha AzaMkA ho sakatI hai ki upAdeya ke uttarottara kSaNa meM pradhvaMsAbhAva kA abhAva hone se ghaTa Adi kI pUnarutpatti kI Apatti hogii| para isa prakAra kI AzaMkA ucita nahIM hai| kyoMki kAraNa meM kArya kA nAzakatva nahIM hai| upAdAna kAraNa kA vinAza hone para 172 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jaineli Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha ITTE uttara-paryAya rUpa kArya kI utpatti hotI hai na ki kArya ke vinAza meM kAraNa kI utpatti kA niyama hai| prAgabhAva upAdAna hai aura pradhvaMsAbhAva upAdeya hai| prAgabhAva kA vinAza karatA haA pradhvaMsa utpanna hotA hai| ghaTa-paryAya kapAla-paryAya kA prAgabhAva hai |kpaal-pryaay ghaTa-paryAya kA pradhvaMsa hai| prAgabhAva pUrvakSaNavartI kAraNarUpa tathA pradhvaMsa uttarakSaNavartI kAryarUpa hai| vastutaH donoM abhAva kathaMcit bhAvarUpa haiN| ataeva ukta sthala meM do abhAvoM meM sambandha mAnane kA prasaMga hI nahIM hai| vyavahAranaya kI apekSA se mRdAdi svadravya hI ghaTottara-kAla meM ghaTa-pradhvaMsa kahalAtA hai, yaha spaSTa hai| / pratyeka padArtha sada sadAtmaka hai, isameM vivAda nahIM hai| para abhAvAMza bhI padArtha kA dharma hone se yathAsambhava bhAva-grAhaka pratyakSa Adi pramANoM se gRhIta hotA hai| jaisA ki kahA hai-jisa mAnava ko ghaTayukta bhUtala kA pratyakSa jJAna hotA hai use hI ghaTa ke abhAva meM ghaTAbhAva kA bhI pratyakSa Adi se jJAna hotA hai| yaha koI niyama nahIM hai ki bhAvAtmaka prameya ke grAhaka-pramANa ko bhAvarUpa aura abhAvAtmaka prameya ke grAhaka-pramANa ko abhAvAtmaka hI honA par3egA abhAva ke dvArA bhI bhAva kA jJAna sambhava hai| jaise meghAcchanna AkAza-maNDala meM vRSTi ke abhAva se ananta AkAza meM vAyu kI sattA rUpa bhAva padArtha pratIta hotA hai| isI prakAra bhAva ke dvArA bhI abhAva kA jJAna hotA hai / agni kI sattA ke jJAna kA jJAna hotA hai| abhAva pramANa kA khaNDana isa rUpa meM huA hai -jaba bhAvAbhAvAtmaka akhaNDa padArtha pratyakSa pramANa dvArA gRhIta ho jAtA hai, to phira abhAvAMza ke grahaNa ke liye pRthak abhAva nAmaka pramANa mAnane kI koI AvazyakatA nahIM raha jAtI hai / abhAva ko yadi na mAnA jAya to, prAgabhAva, pradhvaMsAbhAva Adi samasta-vyavahAra vinaSTa ho jAyeMge / kyoMki padArtha kI sthiti abhAva ke adhIna hai| sArapUrNa bhASA meM yahI kahA jA sakatA hai ki dUdha meM dahI kA abhAva prAgabhAva hai, dahI meM dUdha kA abhAva pradhvaMsAbhAva hai| ghaTa meM paTa kA abhAva anyonyAbhAva hai aura khara viSANa kA abhAva atyantAbhAva hai| para abhAva ko bhAva-svabhAva binA mAne ye cAroM hI abhAva nahIM ghaTa sakate / ataeva abhAva prakArAntara se bhAva rUpa hI hai| abhAva sarvatantra-svatantra padArtha nahIM hai / kintu vaha bhI vastu tattva kA usI taraha eka dharma hai, jisa prakAra bhAvAMza / arthAt pratyeka padArtha bhAvAbhAvAtmaka hai aura isaliye anupalabdhi nAmaka svatantra pramANa mAnane kI AvazyakatA nahIM hai / abhAva viSayaka vaha jJAna hI abhAva pramANa siddha huA aura vaha jJAna indriyajanya hone ke kAraNa pratyakSa-pramANa ke antargata hai / bhAvAMza jJAna ke samAna abhAvAMza jJAna karAne meM cakSu indriya kI pravRtti aviruddha hai| abhAva pramANa-eka cintana : rameza muni zAstrI | 173 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha sandarbha grantha sUcI : 1. (ka) nayo jJAturabhiprAya: - laghIyastraya, zloka 55 AcArya akalaMka / (kha) jJAtRRNAmabhisandhayaH khalu nayA: - siddhivinizcaya TIkA pRSTha 517 - AcArya akalaMka / 2. (ka) pramANanayatatvAloka 2/1 - zrI vAdideva sUri / (kha) pramANa mImAMsA 1/1/9 - 10 - AcArya hemacandra / 3. (ka) svarUpeNa sattvAt pararUpeNa cAsattvAt bhAvAbhAvAtmakaM vastu (kha) sarvamasti svarUpeNa, pararUpeNa nAsti ca / anyathA sarva sattvaM 4. pramANa nayatatvAlokAlaMkAra, pari0 3, sUtra 52-4 vAdideva sUri / 5. (ka) syAdvAda ratnAkara pRSTha 575 - - vAdideva sUri / (kha) aSTa sahasrI pRSTha 100 - vidyAnanda svAmI / syAdvAda maMjarI pRSTha 176 AcArya malliSeNa / syAt svarUpasyApyasambhavaH / - pramANa mImAMsA pRSTha 12, AcArya hemacandra / 6. ( ka ) satAM sAmpratAnAmarthAnAmadhidhAna-parijJAnam RjusUtraH / - tattvArthabhASya - 1 / 35 (kha) Rju vartamAna kSaNasthAyi paryApamAtraM pradhAnataH sUtrayannabhiprAyaH RjusUtraH / 7. abhAva pramANaM tu pratyakSAdAvevAntarbhavatIti / - syAdvAdaratnAkara pRSTha 310 8. bhAvAbhAvAtmakatvAd vastuno nirviSayo'bhAvaH - pramANa mImAMsA a0 1, A0 1, sU0 12 AcArya hemacandra / Wan Xin -174 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya syAdvAda maMjarI pRSTha 317 / www.jainej Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . ... . .. ... ... ......... ...... ............ . sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha HHHHHHHHHHHHHHHH a nu sa ndhA na kI kArya praNAlI vi de zI jaina vidvAnoM ke saMdarbha meM H DA. jagadIza candra jaina # jainadharma aura jainadarzana para DheroM sAhitya prakAzita ho rahA hai maujUdA zatAbdI meM / eka se eka sundara camacAmAtA huA DijAinadAra kavara, bar3hiyA chapAI, AkarSaka sajjA / lekina andara ke panne palaTane se patA lagatA hai ki ThagAI ho gaI-U~cI dukAna, phIke pakavAna / phira bhI satsAhitya kI mAMga banI huI hai / deza-videza se kitane hI patra Ate haiM : jaina dharma para koI acchI sI pustaka batAiye jisameM rocaka DhaMga se jaina dharma ke mUla siddhAntoM kA varNana kiyA gayA ho / dara asala, Ajakala ke artha pradhAna yuga meM pustaka-lekhana aura pustaka-prakAzana eka vyavasAya bana gayA hai, phira satsAhitya kA sRjana kaise ho ? DaoNkTara kI padavI pAne ke liye to itanI adhika mAtrA meM zodha-prabandha likhe jA rahe haiM ki unakI tarapha koI dekhane vAlA bhI nahIM, unakA prakAzana honA to dUra rhaa| videzoM meM aisI bAta nhiiN| jaba maiM pazcima jarmanI ke kIla vizvavidyAlaya meM vasudevahiMDi para zodha kArya kara rahA thA to prAcya vidyA vibhAga ke hamAre DAirekTara mahodaya ne batAyA ki mujhe chAtroM ke adhyApana para itanA jora dene kI AvazyakatA nahIM, apane zodha kArya para hI dhyAna kendrita karanA ucita hai| aura vizvAsa mAniye, zodha kArya ke liye jina-jina pustakoM kI mujhe AvazyakatA huI-ve bAjAra meM mola milatI hoM yA nahIM-unheM hajAroM rupayA kharca karake upalabdha karAyA gyaa| kitanI hI aprApya pustakoM ko iNDiyA oNphisa lAibrerI, landana se maMgAkara unakI jeroksa kaoNpI surakSita kI gii| natIjA yaha huA ki prAcIna jainadharma ke adhyayana ke liye kIla vizvavidyAlaya kI lAibrerI agragaNya samajhI jAne lgii| jarmanI ke vidvAn khUba hI karmaTha pAye gye| zodha kArya karane kA unakA apanA alaga tarIkA hai| sAmUhika kArya (TIma varka) kI apekSA vaiyaktika kArya para adhika jora rahatA hai / apanA zodha-prabandha # likhiye, use svayaM TAipa kIjiye / nirdezaka ko mAnya na ho to usameM saMzodhana-parivartana kIjiye / phira bhI anusandhAna kI kArya-praNAlI videzI jaina vidvAnoM ke sandarbha meM : DaoN0 jagadIzacandra jaina | 175 . . . . . . . . . motionalernational harivate. Pesurases HYPER HAMAR Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha kar3I jAMca ke pazcAt parIkSakoM dvArA svIkRta ho jAne para hI padavI sulabha nahIM ho jAtI / maukhika parIkSA ke liye parIkSakoM ke samakSa upasthita hokara unake praznoM ke uttara dIjiye, apane viSaya kA pratipAdana karane ke liye bhASaNa dIjiye aura yadi Apa upasthita vidvanmaMDalI ko saMtoSa pradAna kara sakeM to hI Apa DigrI pAne ke hakadAra ho sakate haiN| tatpazcAt Apake zodha prabandha kA amuka bhAga ucca koTi kI patrikAoM meM prakAzita kiyA jAtA hai jisa para vidvAnoM meM carcA hotI hai aura isakA nirNaya hotA hai ki Apane apane zodha prabandha dvArA aise kauna se tathya kI khoja kI hai jo aba taka ajJAta thaa| ise saubhAgya hI samajhanA cAhiye ki mujhe kIla vizvavidyAlaya meM 1970 se 1974 taka jarmana vidvAnoM ke sAtha rahate hue zodha kArya karane kA avasara milaa| isa bIca maiMne unake kArya karane kI praNAlI aura unakI sUjha-bUjha kA jAyajA lene kA prayatna kiyaa| isa tathya ko samajhane kI koziza kI ki kyA kAraNa hai ki ve loga kisI jaina grantha kA adhyayana kara usa para apane sulajhe hae maulika vicAra prastuta karane meM samartha hote haiM hama unake vaktavyoM ko pramANa rUpa meM uddhRta kara prasannatA kA anubhava karate haiM, jabaki hama usI grantha kA bAra-bAra adhyayana karate rahane para bhI apane koI maulika vicAra nahIM prastuta kara pAte - usakI gaharAI meM praveza nahIM kara pAte / prasannatA huI yaha jAnakara ki isI kIla vizvavidyAlaya meM harmAna yAkobI (1850-1937) aura rizArDa pizala (1849-1608) jaise jaina dharma evaM prAkRta ke dhuraMdhara vidvAnoM ne zodha karate hue apanI atyanta mahattvapUrNa racanAoM dvArA jaina vidyA ke kSetra meM kIrtimAna sthApita kiyaa| ___jarmanI ke vidvAnoM meM hameM sarvaprathama Alabrekhta vebara (1825-1601) kA RNI honA cAhiye jinhoMne sabase pahale vidvAnoM ko zvetAmbara jaina AgamoM kA paricaya karAne ke sAtha harmAna yAkobI jaise ziSyoM ko taiyAra kiyA, jinhoMne Age calakara jaina vidyA ke kSetra meM sarAhanIya kArya kiyaa| yAkobI kUla 23 varSa ke the jaba hastalikhita jaina granthoM kI khoja meM unhoMne bhArata kI yAtrA ko aura lauTakara 'sekreDa buksa oNva da IsTa' sIrIja meM AcArAMga aura kalpasUtra (1884), tathA sUtrakRtAMga aura uttarAdhyayana (1895) kA apanI mahatvapUrNa bhUmikA ke sAtha aMgrejI anuvAda prakAzita kiyA / ina granthoM ke anuvAda se videzI vidvAnoM ko jaina dharma kA paricaya prApta karane meM bahuta sahAyatA milI / yAkobI ne apane adhyayana ko jaina dharma taka hI sImita nahIM rakhA, unhoMne prAcIna prAkRta kathA sAhitya para bhI kArya kiyaa| unhoMne uttarAdhyayana para racita devendra gaNi kI ziSyahitA nAma kI pAiya TIkA ke AdhAra se apanI 'ausagevelte esailuMgena ina mahArASTrI tsura Aina phyurUga ina dApta zTUDiuma deSa prAkRta grAmATika Taiksa voeratarabukha' (mahArASTrI se cunI huI kahAniyAM-prAkRta vyAkaraNa ke adhyayana meM praveza karane ke liye) racanA Aja se sau varSa pUrva 1886 meM prakAzita kii| prAkRta kathAoM ke kuzala sampAdana ke sAtha prAkRta vyAkaraNa aura zabda koSa bhI prastuta kiyA gyaa| isake atirikta prophesara yAkobI kA eka aura bhI bar3A yogadAna rahA hai| unhoMne prAcIna jaina evaM bauddha granthoM ke tulanAtmaka adhyayana dvArA jaina dharma kA bauddha dharma se svatantra astitva siddha karane ke sAtha yaha bhI siddha kiyA ki zramaNa bhagavAna mahAvIra ke pUrva bhI jaina dharma vidyamAna thA / apane vaktavya ke samarthana meM unhoMne pramANa upasthita kiye, kevala kathana mAtra se koI bAta siddha nahIM ho jAtI / isI ko naI zodha yA risarca kahA jAtA hai jo Atmaparaka na hokara vastuparaka hotI hai aura jisameM madhyastha bhAva kI mukhyatA rahatI hai| haribhadra sUri kI zabdAvali meM kahA jA sakatA hai ki 176 ! caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya .A U . ............ . . . www.jainelibre Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha FREEEEEiiiiiiiiiiii::::: HHHHHHHHHETRA AgrahI vyakti kI yukti vahIM jAtI hai jahA~ usakI buddhi pahu~catI hai jaba ki niSpakSa vyakti kI buddhi usakI yukti kA anusaraNa karatI hai| Age calakara yAkobI ke mana meM jaina dharma sambandhI adhika jijJAsA jAgRta huI / unhoMne punaH bhArata kI yAtrA kI yojanA banAI / aba kI bAra hastalikhita granthoM kI khoja meM gujarAta aura kAThiyAvADa kA daurA kiyaa| svadeza lauTakara unhoMne apabhraza ke bhavisatta kahA aura saNakkUmAra cariu nAmaka mahatvapUrNa granthoM kA sampAdana kara prakAzita kiyaa| unake zodhapUrNa kAryoM ke liye kalakattA vizvavidyAlaya kI ora se unheM DaoNkTara oNva laiTarsa, tathA jaina samAja kI ora se jaina darzana divAkara kI padavI se sammAnita kiyA gyaa| Aja se eka zatAbdI pUrva jaina vidyA ke kSetra meM kiyA huA prophesara harmAna yAkobI kA anusandhAna utanA hI upayogI hai jitanA pahale thaa| kIla vizvavidyAlaya ke prAcya vidyA vibhAga meM jaina vidyA ke kSetra meM kArya karane vAle dUsare dhuraMdhara vidvAna haiM rizArDa pizala / dekhA jAya to bhAratIya Arya bhASA (iNDo yUropiyana) ke adhyayana ke sAtha prAkRta bhASAoM kA jJAna Avazyaka ho gayA thA / pizala kA kahanA thA ki saMskRta ke adhyayana ke liye bhASA zAstra kA jJAna atyanta Avazyaka hai aura yuropa ke adhikAMza vidvAn isake jJAna se vaMcita haiN| kahanA na hogA ki prAkRta-adhyayana ke puraskartAoM meM pizala kA nAma sarvopari hai / pizala dvArA kiye hue zrama kA anumAna isI para se lagAyA jA sakatA hai ki unnIsavIM zatAbdI ke antima caraNa meM jaba ki Agama-sAhitya prakAzita nahIM huA thA, aprakAzita sAhitya kI saikar3oM hastalikhita pratiyoM ko par3hapaDhakara, unake AdhAra se prAkRta vyAkaraNa ke niyamoM ko sunizcita rUpa pradAna karanA, kitanA kaThina rahA hogaa| + Frtiiiiiiiiiiiiiii pizala 'ailImeNTarI grAmara Ava saMskRta' ke suprasiddha lekhaka e0 epha0 sTentsalara (1807-1877) ke pramukha ziSyoM meM the| yUropa meM saMskRta sIkhane ke liye Aja bhI isa pustaka kA upayoga kiyA jAtA hai / pizala ne prAkRta graMthoM ke AdhAra se apane 'grAmATika Dera prAkRta prAkhena' (prAkRta bhASA kA vyAkaraNa) nAmaka amara grantha meM atyanta parizramapUrvaka prAkRta bhASAoM kA vizleSaNa kara unake niyamoM kA vivecana kiyA hai| madhyayugIna Arya bhASAoM ke anupama koza AcArya hemacandrakRta dezI nAmamAlA kA bhI georga byuhalara (1837-1868) ke sAtha milakara unhoMne vidvattApUrNa sampAdana kiyA hai| ise durbhAgya hI kahanA cAhiye ki kalakattA vizvavidyAlaya ke AmatraNa para jamanI se madrAsa pahu~cakara ve ke liye ravAnA ho rahe the ki unake kAna meM aisA bhayaMkara darda uThA jisane unakI jAna hI lekara choddii| anrsTa lAyamAna (1858-1931) jaina vidyA ke eka aura diggaja vidvAn ho gaye haiN| Alabrekhta vebara ke ve pratibhAzAlI ziSya the| sTrAsabarga meM prAcya vidyA vibhAga meM prophesara the, vahIM rahate hue unhoMne hastalikhita jaina graMthoM kI sahAyatA se jaina sAhitya kA adhyayana kiyA / jaina sAhitya una dinoM prAyaH ajJAta avasthA meM thaa| bhArata evaM yUropa meM prakAzita hastalikhita granthoM kI sUciyoM ke AdhAra se unhoMne zvetAmbara aura digambara graMthoM kA paricaya prApta kiyA / lAyamAna sUjha-bUjha ke bahuta bar3e vidvAna the jinhoMne zvetAmbarIya AgamoM kA sUkSma dRSTi se adhyayana kiyA thaa| jaina AgamoM para racita niryakti evaM curNI sAhitya ko prakAza meM lAne kA zraya unhIM ko hai, jo sAhitya videzI vidvAnoM ko ajJAta thaa| anusandhAna kI kArya-praNAlI videzI jaina vidvAnoM ke sandarbha meM : DaoN0 jagadIzacandra jaina | 177 wwwsH Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .................... .......... ........ ................... . ................. ..... . ...... sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha manoramanummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm prAkRta sAhitya kA adhyayana kara bhASA-vijJAna sambandhI unhoMne aneka prazna upasthita kiye / aupapAtika sUtra ko apanI zodha kA viSaya banAkara usakA AlocanAtmaka saMskaraNa prakAzita (1882) kiyaa| dazavaikAlika sUtra aura usakI niyukti kA jarmana anuvAda prakAzita kiyaa| lekina Avazyaka sUtra unheM sarvapriya thA / Avazyaka sUtra kI TIkAoM meM ullikhita kathAoM ko lekara 1897 meM unhoMne 'Avazyaka erseluMgena' (Avazyaka kathAyeM) prakAzita kiyA, lekina isake kevala cAra pharme hI chapa ske| apane adhyayana ko Avazyaka sUtra para unhoMne vizeSa rUpa se kendrita kiyA jisake pariNAmasvarUpa 'yUberajista yubera dI Avazyaka litarAtUra' (Ubersicht uber die Avasyaka Literatur = Avazyaka sAhitya kA sarvekSaNa) jaise mahatvapUrNa graMtha kI racanA kI gaI / sambhavataH ve ise apane jIvanakAla meM samApta nahIM kara sake / Age calakara hAmburga vizvavidyAlaya ke prophesara zUbiMga dvArA sampAdita hokara, 1934 meM isakA prakAzana huaa| isake atirikta, pAdaliptasUrikRta taraMgavaikahA kA 'dI none' (Die Nonne) zIrSaka ke antargata lAyamAna ne jarmana anuvAda prakAzita kiyA (1621) / isa racanA kA samaya IsA kI dUsarI-tIsarI zatAbdI mAnA gayA hai| vizeSAvazyaka bhASya kA adhyayana karate samaya jo vibhinna pratiyoM ke AdhAra se u pAThAntaroM kA saMgraha kiyA, usase patA calA ki kisI pAThaka ne isa graMtha ke sAmAnyabhUta ke prayogoM ko badalakara unake sthAna meM vartamAnakAlika nizcayArtha ke prayoga banA diye haiN| ___ vAlTara zUbiMga (1881-1966) jaina Agama sAhitya ke prakANDa paMDita ho gaye haiN| naurave ke suprasiddha vidvAn aura nauravejiyana bhASA meM vasudeva hiDi ke bhASAntarakAra (osalo se 1946 meM prakAzita) sTena kono ke svadeza lauTa jAne para, hAmburga vizvavidyAlaya ke prAcya vidyA vibhAga ke DAiraikTara ke pada para prophesara zUbiMga ko niyukta kiyA gyaa| jaina Agama granthoM meM unakA dhyAna chedastroM kI ora AkarSita huA aura unhoMne isa sAhitya kA mUlyAMkana karate hue apanI TippaNiyoM ke sAtha kalpa, nizItha aura vyavahAra chedasatroM kA sampAdana kiyaa| mahAnizItha sUtra para inhoMne zodhakArya kiyA, apanI prastAvanA ke sAtha use 1618 meM prakAzita kiyA (belajiyama ke vidvAn josepha, da lyU (Deleu) ke sAtha milakara 1633 meM, aura epha0 Ara0 hAma (Hamm) ke sAtha milakara 1951 meM prkaashit)| AcArAMga sUtra kI prAcInatA kI ora unakA dhyAna gayA, isa sUtra kA unhoMne saMpAdana kiyA tathA AcArAMga aura sUtrakRtAMga ke AdhAra se vortesa mahAvIrasa' (Worte Mahaviras == mahAvIra ke vAkya, 1926 meM prakAzita) prakAzita kiyaa| unhoMne samasta Agama granthoM kA gambhIra adhyayana kiyA jisake pariNAmasvarUpa unakI sarvAdhika mahattvapUrNa kRti 'da lehare Dera jainAz2a' (Die Lehre der Jainas = jainoM ke siddhAnta, 1935 meM prakAzita) prakAzita huii| unakI yaha kRti itanI mahattvapUrNa samajhI gaI ki 1962 meM usakA aMgrejI anuvAda prakAzita karane kI AvazyakatA huii| jarmana paramparA ke anusAra, kisI vidvAn vyakti ke nidhana ke pazcAt usakI saMkSipta jIvanI aura usake lekhana kAryoM kA lekhA-jokhA prakAzita kiyA jAtA hai / lekina mahAmanA zUbriga yaha kaha gaye the ki unakI mRtyu ke pazcAt unake sambandha meM kucha na likhA jAye / hA~, unhoMne jo samaya-samaya para vidvattApUrNa 1. AlsaDorpha, 'da vasudeva hiMDi, e spesImaina oNva Arkika jaina mahArASTrI', buleTina oNva skUla oNva oriNTiyela eNDa aphrIkana sTaDIz2a, 1936, pR0 321 phuTanoTa / 178 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibe Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha lekha prakAzita kiye the, unakA saMgraha DabalyU0 zUbiMga klAine zriphTena (laghu nibandha, 1677 ) ke nAma se prakAzita kiyA gayA / " luDaviga AlsaDorpha (1904 - 1978) jarmanI ke eka bahuzruta pratibhAzAlI jaina vidvAn ho gaye haiM / AlsaDorpha lAyamAna ke samparka meM Aye aura yAkobI se unhoMne jaina vidyA ke adhyayana kI preraNA prApta kI / zUbiMga ko ve apanA guru mAnate the / jaba ina paMktiyoM ke lekhaka ne hAmburga vizvavidyAlaya ke prAcya vidyA vibhAga meM unake kakSa meM praveza kiyA to dekhA ki zUbriMga kA eka sundara phoTo unake kakSa kI zobhA meM vRddhi kara rahA hai / 1950 meM zUbiMga ke nidhana hone ke pazcAt unake sthAna para AlsaDorpha ko niyukta kiyA gayA / AlsaDorpha ilAhAbAda vizvavidyAlaya meM jarmana bhASA ke adhyApaka raha cuke the ataeva bhAratIya sabhyatA evaM saMskRti se unakA suparicita honA svAbhAvika thA / ilAhAbAda meM rahate-rahate unhoMne eka gurujI se saMskRta kA adhyayana kiyA vyAkaraNa kI sahAyatA ke binA hI / AlsaDorpha kA jJAna agAdha thA, unase kisI bhI viSaya kI carcA calAiye, Apako phaurana javAba milegaa| eka bAra maiM unase sAkSAtkAra karane ke lie hamburga vizvavidyAlaya meM gayA / saMyoga kI bAta usa dina unakA janma dina manAyA jA rahA thA / vibhAga ke adhyApaka aura kucha chAtra Ayojana meM upasthita the / AlsaDorpha dhArA pravAha bolate cale jA rahe the aura zrotAgaNa mantramugdha hokara suna rahe the / hAsya evaM vyaMgamaya unakI uktiyA~ unakI pratibhA kI dyotaka jAna par3a rahI thiiN| apanI bhArata yAtrAoM ke sambandha meM bahuta se cuTakule unhoMne sunAye / bhArata ke paNDitagaNa jaba unheM 'anArya' samajhakara unake maMdira praveza para roka lagAte to ve jhaTa se saMskRta kA koI zloka sunAkara unheM Azcarya meM DAla dete aura phira to mandira ke dvAra svayaM khula jAte / jaina pANDulipiyoM kI khoja meM unhoMne khambhAta, jaisalamera aura pATaNa Adi kI yAtrAyeM kI thIM aura jaba unhoMne ina bhANDAgAroM meM durlabha tAr3apatrIya hastalikhita pratiyoM ke darzana kiye to ve Azvarya ke sAgara meM DUba gaye / apanI yAtrA ke isa rocaka vivaraNa ko unhoMne 'zUviMga - abhinandana grantha' meM 'prAcIna jaina bhaNDAroM para nayA prakAza' nAma se prakAzita kiyA jo hAmburga kI 'prAcIna evaM arvAcIna bhAratIya adhyayana' nAmaka patrikA meM (1951) prakAzita huA hai| pazcima ke vidvAnoM ko yaha jAnakara tAjjuba huA ki muni puNyavijaya jI mahArAja ne kitane parizrama se itanI adhika saMkhyA meM mUlyavAna pANDulipiyoM ko surakSita banAyA hai / AlsaDorpha ke lie prAcya vidyA kA kSetra sImita nahIM thA / unakA adhyayana vistRta thA jisameM jaina, bauddha, veda, azokIya zilAlekha, madhyakAlIna bhAratIya Arya bhASAe~, bhAratIya sAhitya, bhAratIya kalA tathA Adhunika bhAratIya itihAsa Adi kA samAveza hotA thA / bhASA vijJAna sambandhI unakI pakar3a bahuta gaharI thI jisase ve eka samartha Alocaka bana sake the / kriTikala pAli DikzanarI ke ve pramukha 1. prophesara zUbiMga ke sambandha meM vizeSa jAnakArI ke liye dekhiye kalakattA se prakAzita hone vAlA 'jaina jarnala', kA zUviMga spezala aka (janavarI, 1970) / isa aMka meM 'iNDo eziyana kalcara', naI dillI ke bhUtapUrva sampAdaka DaoNkTara amUlyacandra sena kA eka mahattvapUrNa lekha hai, jo zUliMga se jainadharma kA adhyayana karane ke lie 1933 meM hamburga gaye the / anusandhAna kI kArya-praNAlI videzI jaina vidvAnoM ke sandarbha meM : DaoN0 jagadIzacandra jaina | 176 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha sampAdaka the jisakA prArambha suprasiddha vI0 Trekanera ke sampAdakatva meM huA thaa| vasudevahiDi kI bhASA ko lekara unhoMne jo 'buleTina oNva da skUla oNva oriNTiyala eNDa aphrIkana sTaDIja' nAmaka patrikA (1936) meM 'da vasudeva hiDi : e spesImaina oNva Arkika jaina mahArASTrI' nAmaka zodhapUrNa lekha prakAzita kiyA hai, vaha nizcaya hI unakI gambhIra vidvattA kI ora lakSya karatA hai / prAkRta aura pAli ke sAtha-sAtha apabhraMza para bhI unakA adhikAra thaa| somaprabha sUri ke kumArapAla paDiboha grantha para zodha prabandha likhakara unhoMne pI0 eca-DI0 kI upAdhi prApta kI (1928 meM prkaashit)| prophesara yAkobI kI preraNA prApta kara puSpadantakRta harivaMsa purANa tisaTTimahApurisaguNAlaMkAra) para zodhakArya kiyA (1636 meM prkaashit)| isake sivAya, kitane hI khojapUrNa unake nivandha prAcya patrikAoM meM prakAzita hote rahe haiM / agar3adatta kI kathA ko lekara 'nyU iNDiyana aiNTIkverI' (1938) meM unakA eka khojapUrNa lekha prakAzita haa| AlsaDorpha ke nibandhoM kA saMgraha Alabrekhta vetsalera dvArA sampAdita 'luDaviga AlsaDorpha : klAine zriphTena' meM dekhA jA sakatA hai / yaha grantha glAsenappa phAuNDezana kI ora se 1974 meM prakAzita huA hai| AlsaDorpha kA eka dUsarA bhI mahattvapUrNa yogadAna rahA hai jise bhulAyA nahIM jA sktaa| vaha hai prAcIna mahArASTrI meM racita saMghadAsa gaNi vAcaka kRta vasudevahiDi kI ora vizva ke vidvAnoM kA dhyAna AkarSita krnaa| 1938 meM, aba se 48 varSa pUrva, roma kI 16vIM oriNTiyala kAMgresa meM unhoMne eka sAragarbhita nibandha par3hA jisameM pahalI bAra batAyA gayA ki vasudevahiMDi suprasiddha guNADhya kI naSTa bar3akahA (bRhatkathA) kA nayA rUpAntara hai| jaisA kahA jA cukA hai, 1970-1974 meM ina paktiyo kA lekhaka kIla vizvavidyAlaya isI viSaya para zodhakArya karane meM saMlagna thaa| isI ko lekara kaI bAra prophesara AlsaDorpha ke sAtha carcA karane kA avasara prApta haa| ___ idhara vasudevahiMDi ko lekara bhArata ke bAhara videzoM meM zodhakArya meM vRddhi ho rahI hai, lekina durbhAgya se mUla prati ke abhAva meM jaisA cAhie vaisA kArya nahIM ho pA rahA hai / vartamAna vasudevahiMDi kI prati 1430-1631 meM mani cataravijaya evaM mani puNya vijaya dvArA sampAdita hokara bhAvanagara se prakAzita huI thii| prophesara AlsaDorpha se isa sambandha meM carcA hone para unhoMne kahA ki anya kisI zuddha pAMDulipi ke abhAva meM, yahI sambhava hai ki prakAzita grantha kI pAda TippaNiyoM meM diye hue pAThAntaroM ke AdhAra se isakA punaH sampAdana kiyA jAye / unakA yaha mata mujhe ThIka UMcA, kyoMki kitane hI sthaloM para maiMne 'da vasadeva hiDi : aina oNtheNTika jaina varjana oNva da bRhatkathA' (1977) nAmaka apanI racanA meM ina pAThAntaroM kA upayoga kiyA hai| isa prakAra hama dekhate haiM ki jarmanI meM jaina vidyA ke adhyayana ko lekara guru-ziSya paramparA meM eka ke bAda eka prakANDa vidvAn paidA hote gaye jinhoMne jainadharma, jaina darzana aura prAkRta ke kSetra meM sarAhanIya kArya kiyaa| helmutha phaoNna glAsenappa (1861-1963) yAkobI ke pramukha ziSyoM meM se the| lokapriya zailI meM unhoMne jainadharma sambandhI aneka pustakeM likhI haiN| jainadharma aura karmasiddhAnta sambandhI unakI pustakoM ke anuvAda hindI, gujarAtI aura aMgrejI meM hue haiN| unakI eka pustaka kA nAma hai 'iNDiyA aija sIna bAI jarmana thikase' (bhArata jarmana vicArako kI dRSTi meM) hai| unhone aneka bAra bhArata kI yAtrA kii| unakI yAtrA ke samaya prastuta lekhaka ko unase bheMTa karane kA avasara milA thaa| vizeSa ullekhanIya hai ki AlsaDorpha sevAnivRtta hone para bhI usI utsAha aura joza se zodha kArya karate rahe jaise pahale karate the aura vizvavidyAlaya kI ora se unheM pahale jaisI sabhI suvidhAyeM milatI 180 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelible Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha iiiiiiii rhiiN| unhoMne aneka ziSya taiyAra kiye / inameM klAusa bana, 1966 se hI balina ke phrAi vizvavidyAlaya ke prAcya vidyA vibhAga ke adhyakSa pada para kArya kara rahe haiN| ina paMktiyoM ke lekhaka ko balina meM prophesara bra na se sAkSAtkAra karane kA avasara prApta huA hai| unhoMne zIlAMka ke 'cauppanna mahApUrisa-cariya' kA sampAdana (1954) kiyA hai| unakA dUsarA ullekhanIya kArya hai Avazyaka kA vistRta adhyayana jo 'Avazyaka sTaDIja 1' nAma se 'jainadharma evaM bauddhadharma kA adhyayana' nAmaka AlsaDorpha abhinandana grantha (1981) meM 38 pRSThoM (11-46) meM prakAzita huA hai| isake atirikta unhoMne apane sahayogI prophesara candrabhAla tripAThI ke sAtha milakara anTa vAlDazmita ke 80veM janma divasa para prakAzita unake abhinandana graMtha meM 'jaina zabdAkramaNikA evaM bhASya zabdAnukramaNikA' nAmaka lekha prakAzita kiyA hai (balina, 1977) / prophesara eDelahAiDa meTTe AlsaDorpha kI eka anya viduSI ziSyA haiM jo Ajakala myUnika vizvavidyAlaya ke prAcya vidyA-vibhAga meM kArya rahI haiN| oghaniyukti para inhoMne kArya kiyA hai| samayasamaya para jarmana patrikAoM meM inake zodhapUrNa nibandha prakAzita hote rahate haiM / inakA eka vidvattApUrNa nibandha ukta AlsaDorpha abhinandana graMtha meM prakAzita huA hai jisameM bRhatkalpa bhASya (1. 1157-1158) kI kathA kI bauddhoM ke mUsika jAtaka se tulanA karate hue, bRhatkalpa bhASya kI ukta gAthAoM kI prAcInatA para prakAza DAlA gayA hai / ina paMktiyoM ke lekhaka ko apanI myUnika-yAtrA ke samaya zrImatI meTTe se bheMTa karane kA avasara prApta huaa| isa prasaMga para balina kI phrAI vizvavidyAlaya ke prophesara klAusa brUna ke sahayogI prophesara candrabhAla tripAThI ke nAma kA ullekha kara denA Avazyaka hai jinhoMne sTrAsabarga kI lAibrerI meM upalabdha jaina pAMDulipiyoM para utpanna mahatvapUrNa zodha kArya kiyA hai| unakI yaha kaiTeloga oNva da jaina mainuskripTsa aiTa sTrAsabarga' nAmaka mahatvapUrNa kRti bhUmikA, pariziSTa, pleTsa aura mAnacitra ke sAtha lAiDana (hAlaiNDa) se 1675 meM prakAzita huii| jarmanI ke anya vidvAnoM meM paMcataMtra ke suprasiddha sampAdaka aura prAkRta jaina sAhitya ke viziSTa adhyetA tathA 'da liTarecara oNva zvetAmbara jainsa oNva gujarAta' (1922) ne lekhaka joAnesa harTala (1872-1955), 'mahAvIra tathA buddha kAlIna bhAratIya darzana' (1602) ke lekhaka phrIDarikha oTo zrADera, guiTiMgana vizvavidyAlaya meM bauddha evaM jaina vidyA ke vidvAn gustApha raoNtha, aura 'rAjA nami kI pravrajyA' (1976) ke jarmana bhASAntarakAra, jarmana gaNatantra meM hAmbolTa vizvavidyAlaya, valina meM prAkRta ke vidvAn bolpha gAMga mauragena raoNtha Adi ke nAma ullekhanIya haiN| videza ke anya vidvAnoM meM amarIkA ke nArmana brAuna, arnesTa beNDara, cekoslovAkiyA ke maurisa viNTaranItsa, svIDana ke jAla zANTiyara, beljiyama ke da' lyU, phrAMsa kI maiDama ka' yA (Callat) Adi ke nAma ginAye jA sakate haiN| vistAra bhaya se isa lekha meM unake evaM unakI racanAoM ke sambandha meM kucha kahanA sambhava nhiiN| ..... . anusandhAna kI kArya-praNAlI videzI jaina vidvAnoM ke sandarbha meM : DaoN0 jagadIzacandra jaina | 181 ........... Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha somadevasUrikRta-yazastilaka campU pratipAdita dArzanika matoM kI samIkSA -jinendra kumAra jaina bhAratIya sAhitya ke madhyayuga meM purANa, kathA, carita, gadya, padya, nATaka, muktaka evaM gadya-padya mizrita (campUkAvya) Adi sabhI vidhAoM meM sAhitya-racanA kI gaI hai / isalie yaha yuga sAhitya nirmANa kI dRSTi se svarNayuga mAnA gayA hai| isa yuga meM sAhitya-sRjana kI dhArA kA pravAha mukhya rUpa se saMskRta, prAkRta, apabhraMza evaM hindI bhASAoM meM milatA hai| jainAcAryoM ne prAkRta evaM apabhra saMskata bhASA meM bhI vividha vidhAoM meM jaina kAvya granthoM kI racanA kI hai| jinameM jIvana ke vibhinna aMgoM ko pratipAdita karate hue tatkAlIna dhArmika evaM dArzanika sAmagrI ko prastuta kiyA gayA hai / campUsAhitya kI ora dRSTi DAlane para sarvaprathama 10vIM zatAbdI ke trivikramabhaTTa (615) kI kRti 'nalacampU' evaM 'madAlasAcampU' prApta hotI hai| aura isI samaya se saMskRta bhASA meM jaina campUsAhitya kA zrIgaNeza huA, aisA mAnA jAtA hai| isake bAda 656 I0 meM somadevasUrikRta 'yazastilakacampU' mahAkAvya prApta hotA hai, jo saMskRta sAhitya kI eka apratima racanA hai| kintu isa zatAbdI ke bAda saMskRta sAhitya ke jaina campU kAvyoM meM bAr3ha sI A gii| jinameM jIvandhara, gurudeva, dayodaya, mahAvIra, tIrthaMkara, vardhamAna, puNyAsrava, bhArata, bharatezvarAbhyudaya, tathA jainAcAryavijayA Adi pramukha campUkAvya haiN| vibhinna yugoM kI dhArmika evaM dArzanika vicAradhArAoM ko sAhityika svarUpa dene kI pravRtti madhyayuga ke kaviyoM meM adhika dekhane ko milatI hai| isa dRSTi se 10vIM zatAbdI meM likhA gayA somadevasUrikRta 'yazastilaka campU' mahAkAvya vizeSa mahatva kA hai / prastuta nibaMdha meM graMtha meM pratipAdita vibhinna dArzanika matoM kI samIkSA ko prastuta karane kA prayatna kiyA gayA hai| yazodhara kA jIvana carita jaina lekhakoM meM priya rahA hai, isIlie somadevasUri kI taraha apabhraMza meM puSpadanta evaM raidhU Adi kaviyoM ne yazodhara ke jIvana carita ko citrita karane ke lie 'jasaharacarira' nAmaka kAvya kA praNayana kiyA hai| isI prakAra udyotanasUri ne 'kuvalayamAlA kahA' meM prabhaMjana dvArA ma 1. DA. devendrakumAra jaina, apabhraMzabhASA aura sAhitya kI zodha pravRttiyA~, pR0 257 182 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya www.jainelibra Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha || racita yazodharacarita kI sUcanA dI hai| haribhadra ke prAkRta grantha 'samarAiccakahA' meM bhI yazodhara kI kathA AyI hai| isI taraha vAdIrAja, vAsavasena, vatsarAja, sakalakIrti, somarkIti, zrutasAgara, pUrNadeva, vijayakIrti, jJAnakIti Adi kaviyoM ne bhI yazodhara caritra kI racanA kI hai| cUMki kathA kA prArambha svAbhAvika DhaMga se hotA hai kintu kavi kA mukhya uddezya yazodhara ke pUrva-bhavoM ke duHkhoM ko, jo use ATe ke murge kI bali ke phalasvarUpa prApta huA hai, prastuta karanA thaa| kavi ne jaina dharma evaM darzana ke siddhAMtoM ko pratipAdita karate hue vaidikI-hiMsA kA nirasana evaM anya bhAratIya darzanoM kI samIkSAtmaka vyAkhyA prastuta kI hai|| jaina dharma evaM darzana somadeva jaina the, ataH unhoMne yazastilaka meM jainadharma evaM darzana kI vizad vyAkhyA kI aura use sabase UMcA sthAna diyA hai / jaina dharma virakti-mUlaka siddhAntoM para AdhArita hai / isIlie grantha ke dvitIya AzvAsa meM rAjA yazovarma ko apane mastaka ke zveta bAla ko dekhane mAtra se hI saMsAra, zarIra, va bhogoM Adi se virakti ho gaI / kavi ne isI prasaMga meM jaina dharma kI bAraha anuprekSAoM kA varNana kara mokSaprApti kA sAdhana batAyA hai| jaina dharma ke mUlabhUta 'ahiMsA' nAmaka siddhAMta kA varNana vaidikI-hiMsA ke nirasana ke prasaMga meM kiyA hai| dharma ke svarUpa ko spaSTa karate hue kavi kahatA hai ki jina kAryoM ke anuSThAna se manuSya ko svarga aura mokSa kI prApti hotI hai, use dharma kahA jAtA hai / isa dharma kA svarUpa pravRtti aura nivRtti rUpa hai| samyakadarzana, jJAna, cAritra kA pAlana pravRtti tathA mithyAdarzana, avirati, kaSAya va yoga se bacanAnivRtti kahalAtA hai| saccA dharma vahI hai, jisameM adharma (hiMsA Adi-mithyAtva Adi) nahIM hai| saccA sukha vahI hai, jisameM narakAdi kA duHkha nahIM hai / samyakjJAna vahI hai, jisameM ajJAna nahIM hai| tathA saccI gati vahI hai, jahA~ se saMsAra meM punarAgamana nahIM hotaa| AtmA ke svarUpa ko batAte hae kavi kahatA hai ki-jJAtA, draSTA, mahAna, sakSma, kartA, bhoktA svazarIra-pramANa tathA svabhAva se Upara gamana karane vAle ko AtmA kahA gayA hai| mokSa ke svarUpa ko spaSTa karate hue kavi kahatA hai ki rAga-dveSa Adi vikAroM kA kSaya karake jIva kA Atma-svarUpa ko prApta karanA hI mokSa kahA gayA hai samyakdarzana, jJAna, cAritra rUpa ratnatraya hI mokSa kA kAraNa (mArga) hai / jIva, ajIva Adi padArthoM ke yathArtha zraddhAna ko samyakdarzana; ajJAna saMdeha va bhrAMti se rahita jJAna ko samyajJAna, tathA jJAnAvaraNAdikarma bandha ke kAraNa (mana, vacana va kAya) tathA kaSAya rUpa pApa kriyAoM ke tyAga ko samyakcAritra kahA gayA hai / ' ..... ................ 1. jaina, gokulacandra-yazastilaka kA sAMskRtika adhyayana 10 50-53 2. zAstrI, sundaralAla-yazastilaka campU mahAkAvyaM (dIpikA) pUrvAddha, pR0 141 3. vahI, 5/5, 6/182 4. vahI, 7/22/299 5. vahIM, 6/76, 77/59 6. yazastilaka campU mahAkAvya (dIpikA) 6/116/207 7. vahI, 5/7,8,9/183 somadevasUrikRta-yazastilaka campU meM pratipAdita dArzanika matoM kI samIkSA : jinendrakumAra jaina | 183 ANDhrinternERIO HTRA Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / jaina darzana syAdvAda siddhAMta kI dRSTi se pratyeka padArtha ko aneka dharmAtmaka mAnatA hai| isa siddhAMta ke anusAra padArtha ko nitya va anitya donoM kahA jA sakatA hai / dravya kI dRSTi se padArtha nitya hai| kyoMki padArtha se dravyatA kA guNa kabhI bhI alaga nahIM kiyA jA sktaa| vaha sabhI avasthAoM meM dravya hI kahalAtA hai| kintu paryAya kI dRSTi se padArtha anitya hai| kyoMki paryAya utpAda, sthirazIla va vinAza-yukta hai| jaise ghar3e kA vinAza ho jAne para bhI vaha miTTI ke rUpa dravya hI kahA jAtA hai, usakI mAtra paryAya kA hI vinAza hotA hai|' jaina dharma evaM darzana ke vibhinna siddhAntoM ke vivecana ke sAtha-sAtha vaidika darzana ke pazu-bali ke hiMsAtmaka svarUpa kI, cArvAka darzana ko 'tatva mImAMsA evaM pratyakSa hI pramANa hai' kI, bauddha darzana ke kSaNikavAda, nairAtmyavAda, zUnyavAda tathA sAMkhya darzana ke prakRti tathA puruSa ke sambandha kI samIkSA kI hai| isake atirikta yoga, vaizeSika, zaiva, mImAMsA Adi darzanoM kI samIkSA prApta hotI hai| AtmA ke svarUpa, jIva kI mukti evaM sRSTi kartA se sambandhita vibhinna darzanoM kI mAnyatAoM ke khaNDana kiyA gayA hai| vaidika darzana kavi ne vaidika darzana kI mAnyatAoM kI samIkSA pazu-bali ke sandarbha meM kI hai| yazodhara jaina dharma meM zraddhA rakhatA hai aura usakI mAtA brAhmaNa dharma meM / isIlie graMtha ke caturtha AzvAsa meM kavi ne mAtA candramati dvArA vaidikI-hiMsA kA samarthana, tathA rAjA yazodhara dvArA aneka jainetara zAstroM ke uddharaNoM se jIva-hiMsA va mAMsa-bhakSaNa kA virodha prastuta karavAyA gayA hai| candramati mAtA svapna kI zAMti kA upAya batAtI huI kahatI hai ki-'kuladevatA ke liye samasta prANI vargoM kI bali karane se svapna kI zAnti ho jAtI hai / kyoMki kuladevatA ke lie prANiyoM kI bali kA vidhAna sadA se pracalita huA, calA A rahA hai / jo loka prasiddha hai| isa bAta kI puSTi karatI huI yazodhara kI mAtA kahatI hai ki-'atithi satkAra ke lie (madhuparka), zrAddhakarma ke lie (pitRkarma), azvamedha Adi yajJa ke lie (yAgakarma), tathA rudra Adi kI pUjA, ina cAra kAryoM meM jo pazu kA ghAta karatA hai vaha apanI AtmA ko tathA bali kiye gaye pazuoM ko uttama gati meM le jAtA hai| aisA manu nAma ke RSi ne kaha yazodhara ukta vaidikI hiMsA kA nirasana karate hue (ahiMsA dharma kI sthApanA) kahatA hai ki-he mAtA, yadyapi svapna kI zAnti prANiyoM kI bali se ho bhI jAye kintu prANI-hiMsA ke kAraNa yaha kArya kalyANa-kAraka nahIM hai|' nizcaya se prANiyoM kI rakSA karanA kSatriya rAjakumAroM kA zreSTha dharma hai| kintu vaha dharma prANI hiMsA se naSTa ho jAtA hai / jisa prakAra prANI apane zarIra ke lie duHkha nahIM denA cAhate usI prakAra dUsare prANiyoM ko bhI duHkha nahIM denA caahie| athavA jisa taraha sabhI prANiyoM ke nA jIvana pyArA hai usI prakAra dUsare (jIvoM) ko bhI apanA jIvana pyArA hai, isalie jIva-hiMsA nahIM karanI caahie|' 1. vahI, 6/105/205 3. vahI, 4/42, 43/50 5. vahI, 4/54/53 7. vahI, 7/23/299 2. yazastilaka dIpikA, 4/41/50 4. vahI, 4/52/53 6. vahI, 4/58/54 184 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya ....... www.jainelibrar Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 'pazu bali se devatA saMtuSTa hote haiM aura svarga kI prApti hotI hai / ' aisA vedoM kA kathana hai, isalie kavi vedoM ko mUrkha evaM svArthI vyaktiyoM dvArA racA huA mAnatA hai / vaha kahatA hai ki indriyalampaTa evaM bhogoM kI cittavRtti ke anukUla calane cAle puruSoM ne apane viSayoM ke poSaNArtha yaha veda racA hai / yadi azvamedha yajJa Adi meM pazuvadha karane vAloM ko svarga prApta hotA hai to vaha svarga kasAiyoM ko nizcita rUpa se prApta honA cAhie / isI taraha yadi yajJa meM maMtroccAraNapUrvaka home gaye pazuoM ko svarga prApta hotA hai ? to apane putra Adi kuTumba vargoM se yajJa - vidhi kyoM nahIM hotI hai ? 1 isI prakAra yazodhara Age kahatA hai ki - he mAtA, yadi prANiyoM kA vadha karanA hI nizcaya se dharma hai to zikAra kI 'pApadhi' nAma se prasiddhi kyoM hai aura mAMsa kI 'pidhAyaAnayana' (Dhaka kara lAne lAyaka) nAma se prasiddhi kisa prakAra se hai ? isI prakAra mAMsa pakAne vAle ko 'gRhAdabahirvAsa' (ghara se bAhara nivAsa) evaM mAMsa ko 'rAvaNa zAka' kyoM kahA jAtA hai ? tathA aSTamI, caturdazI, amAvasyA, ekAdazI Adi parva dinoM meM mAMsa kA tyAga kisa prakAra se kiyA jAtA hai ? va yazodhara kI ukta bAta sunakara mAtA candramati paurANika uddharaNoM dvArA jIva-bali kA samarthana karatI hai| vaha kahatI hai-apane prANoM kI rakSArtha gautama RSi ne bandara ko, aura vizvAmitra ne kutte ko mAra DAlA thaa| isI prakAra zivi, dadhIca, bali tathA bANAsura evaM anya pazu-pakSiyoM ke ghAta apane karma kI zAnti kI gaI hai, vaise hI tumheM bhI apane svapna kI zAnti ke lie bali dvArA kuladevatA kI pUjA karanI cAhie / isakA uttara dete hue yazodhara kahatA hai ki he mAtA, jisa prakAra merA vadha hone para Apako mahAna duHkha hogA usI prakAra dUsare prANiyoM ke vadha se unakI mAtAoM ko apAra duHkha hogA / ataH dUsare jIvoM ke jIva se apanI rakSA hotI hai to pUrva meM utpanna hue rAjA loga kyoM mara gaye ?4 vaidika darzana meM pUrvajoM kI saMtuSTi ke lie zrAddha karma kA vidhAna kiyA gayA hai / ataH zrAddha-karma kI samIkSA karate hue yazodhara kahatA hai ki - 'brAhmaNAdi kA tarpaNa pUrvajanoM ko tRpta karane vAlA hai / ' yaha ucita pratIta nahIM hotaa| kyoMki jaba pUrvaja puNya karma karake manuSya janmoM meM athavA svargalokoM meM prApta ho cuke haiM, taba unheM una zrAddha - piNDoM kI koI bhI apekSA nahIM honI cAhie / " cArvAka darzana - AtmA ko mAtra janma se maraNa paryanta mAnane vAle jar3avAdI yA bhautikavAdI ( cArvAka ) darzana sukha ko hI jIvana kA parama lakSya mAnatA hai / isIlie yaha darzana nimna ukti ko vizeSa mahatva detA hai : yAvajjIvet sukhaM jIvennAsti mRtyoragocaraH, bhasmIbhUtasya dehasya punarAgamanaM kutaH / ( yazastilaka campU mahAkAvya, 5 / 79 ) / ( arthAta jaba taka jio, taba taka sukhapUrvaka jIvana yApana karo / kyoMki (saMsAra meM) koI bhI mRtyu kA aviSaya nahIM hai / bhasma huI zAnta deha kA punarAgamana kaise ho sakatA hai ? arthAt nahIM ho sakatA / ) 1. yazastilaka campU mahAkAvyaM, (dIpikA, sundaralAla zAstrI) 4 / 175, 176 / 75 2. vahI caturtha AzvAsa, pR0 55 3. vahI caturtha aH zvAsa pR0 72 4. vahI 4 / 71, 72/74 5. vahI 4/97/61 somadeva sUrikRta - yazastilakacampU meM pratipAdita dArzanika matoM kI samIkSA : jinendrakumAra jaina | 185 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha STD - hA -yAMTa cArvAka darzana AtmA ko janma se maraNa paryanta hI mAnatA hai| tathA zarIra ke naSTa ho jAne para AtmA kA bhI abhAva (nAza) ho jAtA hai, isIlie yaha darzana punarjanma tathA mokSa Adi ko svIkAra nahIM karatA / isa sambandha meM usakI mAnyatA hai ki-'yadi AtmA Adi kA astitva svatantra rUpa se siddha hotA to usake guNoM Adi para bhI vicAra kiyA jAtA, kintu jaba paraloka meM gamana karane vAle Atma dravya kA abhAva hai aura pratyakSa dRSTigocara na hone ke kAraNa paraloka kA bhI abhAva hai / taba mukti kise hogI ?1 kavi ne 'tadaharjastanehAto,' 'rakSodRSTerbhavasmRteH' kahakara jIva ko sanAtana (zAzvata) mAnate hue cArvAka mata ke isa siddhAnta kA khaMDana kiyA hai| kyoMki usI dina utpanna huA baccA pUrvajanma sambandhI saMskAra se mAtA ke stanoM ke dUdha ko pIne meM pravRtti karatA hai (tadaharjastanehAto) / isalie isa yukti se AtmA tathA usakA pUrvajanma siddha hotA hai ? isI prakAra 'rakSodRSTe:' arthAt koI mara kara rAkSasa hotA huA dekhA jAtA hai tathA 'bhavasmRteH'--kisI ko apane pUrvajanma kA smaraNa hotA hai / ataH ina yuktiyoM se cArvAka darzana kA ukta mata khaNDita hotA hai| cArvAka darzana ke kevala 'pratyakSa hI pramANa' kI bhI kavi ne samIkSA karate hA Apa kevala pratyakSa ko pramANa mAnate ho to Apake mAtA-pitA ke vivAha Adi kI sattA kaise siddha hogI? athavA tumhAre vaMza meM utpanna hue adRzya-pUrvajoM kI sattA kaise siddha hogI ? unakI siddhi ke lie yadi Agama-pramANa mAnate ho to 'mAtra pratyakSa hI pramANa hai' kA ApakA yaha siddhAnta khaNDita hotA hai| cArvAka darzana jagata meM jIva kI utpatti bhUtacatuSTaya se mAnatA hai| kintu nizcaya se jIva bhUtAtmaka (pRthvI, jala, agni va vAyu rUpa-jar3a) nahIM hai / kyoMki isameM acetana (jar3a) pRthvI Adi bhUtoM kI apekSA viruddha guNa (caitanya-buddhi) kA saMsarga pAyA jAtA hai / AtmA ke naSTa ho jAne para bhUta bhI naSTa ho jAyeMge parantu (AtmA) sat kA nAza nahIM hotA / yadi Apa viruddha guNa (cetana guNa) ke saMsarga hone para bhI jIva ko bhUtAtmaka (jar3a) mAnoge to Apake pRthvI Adi cAroM tatvoM kI siddhi nahIM hogii| bauddha-darzana-jagata ko kSaNavidhvaMsI mAnane vAle bauddha-anuyAyI Atma tatva kI pRthaka sattA svIkAra nahIM karate / vaha saMsAra kI pratyeka vastu ko anitya va kSaNika mAnatA hai / usake anusAra jagata meM zAzvata kucha bhI nahIM hai, saba kucha nazvara hai| isa kathana ko poSTa hetu bauddha matAnuyAyA kahate haiM ki jo mare hue prANI kA janma dekhate haiM aura jo aise dharma ko dekhate haiM jisakA phala pratyakSa pratIta nahIM hai tathA jo zarIra se pRthaka AtmA ko dekhate haiM ve mUDhamati vAle haiN| arthAt punarjanma tathA dharma evaM zarIra se bhinna AtmA kI mAnyatA mAtra bhrAmaka hai / yadi buddha kI yaha mAnyatA hai ki zarIra ke naSTa hote hI Atma dravya bhI naSTa ho jAtA hai kintu jisa prakAra kastUrI ke samApta ho jAne para bhI usakI gandha banI rahatI hai, usI prakAra zarIra ke naSTa ho jAne para bhI AtmA kA astitva rahatA hai| . bauddha darzana meM jagata ko zUnya mAnA gayA hai, arthAt mAtra zUnya kA hI astitva hai| isa siddhAnta kI samIkSA karate hue kahA gayA hai ki : jaba Apane aisI pratijJA kI hai ki 'maiM pramANa se zUnya tatva ko siddha kara sakatA hU~' taba ApakA ukta sarva zUnyavAda siddhAnta kahA~ rahatA hai| cUMki 'maiM' pratijJApUrvaka 1. yazastilaka campU mahAkAvyaM (dIpikA) uttarArddha pR0 185 2. vahI, 6/32/190 evaM 5/113/163 3. vahI, uttarArddha, pR0 274 4. yazastilaka campU mahAkAvyaM (dIpikA) 5/119/164 5. vahI, 5/78/156 6. vahI, 5/110/162 7. vahI, 6/54/191 186 / caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya -us.... Ans. S AaiN Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .................. ................. HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHI L ...TOTATI O DOOT (sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha zUnya tatva ko siddha karegA isalie 'maiM' kI sattA svayaM siddha hI hai| isalie bauddha darzana kI svayaM kI ukti se hI unakA zUnyatvavAda khaNDita ho jAtA hai / java yaha kahA jAtA hai ki 'vahI maiM hU~, vahI (pUrva dRSTa) pAtra haiM tathA vahI dAtAoM ke gRha haiM' isa prakAra ke vAkya se bhI unakA zUnyavAda samApta ho jAtA hai| bauddha darzana kSaNikavAda kA samarthaka hai / eka ora to vaha vastu ko kSaNika mAnatA hai, aura dUsarI ora kahatA hai ki 'jo maiM bAlyAvasthA meM thA, vahI maiM yuvAvasthA meM hU~' isa prakAra ke ekatva mAna kA yaha siddhAnta khaNDita ho jAtA hai| ___ isI prakAra mukti ke viSaya meM kavi kahatA hai ki jaba bauddhadarzana vastu ko pratikSaNa vinAzazIla mAnatA hai taba bandha va mokSa kA sarvathA abhAva ho jaayegaa| kyoMki jisa prathama kSaNa meM AtmA kA karma bandha hotA hai, dUsare hI kSaNa usa AtmA kA vinAza ho jaayegaa| aisI sthiti meM mukti kisakI hogI ? isa dRSTi se unakA yaha mAnanA ki sarva kSaNikaM-kSaNike, dukha-dukhaM, svalakSaNa-svalakSaNaM evaM zUnya-zUnyaM rUpa catuSTaya bhAvanA se mukti hotI hai-yuktiyukta nahIM hai| sAMkhya darzana-sAMkhya darzana meM AtmA ko puruSa kahA gayA hai tathA jagata ko prakRti zabda se abhihita kiyA gayA hai| usake anusAra yaha AtmA akartA, nirguNa, zuddha, nitya, sarvabhUta, niSkriya, amUrtika, cetana tathA bhoktA hai| isI taraha prakRti ko jar3a, acetana, eka, sakriya tathA triguNAtIta kahA gayA hai| yahA~ kavi Apatti karatA hai ki yadi bandha, mokSa, sukha, duHkha, pravRtti-nivRtti Adi prakRti ke dharma haiM to Atma tatva kI mAnyatA kA kyA prayojana ? cUMki AtmA cetana hai, isalie bandha, mokSa, sukha Adi AtmA ke dharma hone cAhie, na ki jar3a rUpa prakRti ke| isI prakAra yadi prakRti ko sakriya evaM puruSa ko niSkriya mAnate ho to vaha bhoktA kaise ho sakatA hai ? arthAt nahIM ho sakatA aura jaba Apa AtmA (puruSa) ko zuddha va nirguNa mAnate ho to vaha zarIra ke sAtha saMyoga (sambandha) rakhane vAlA kaise ho sakatA hai aura jo (prakRti) jar3a rUpa hai vaha sakriya evaM jo (puruSa) cetana hai vaha niSkriya kaise ho sakatA hai|' mukti ke viSaya meM sAMkhya darzana kI mAnyatA hai ki : samasta indriya-vRttiyoM ko zAnta karane vAlA prakRti, buddhi, mana, va ahaMkAra kA viraha (sambandha-viccheda) ho jAne se puruSa (AtmA) kA apane caitanya rUpa meM sthita honA hI mukti hai / isa mAnyatA kA khaNDana karate hue kavi kahatA hai ki jaba prakRti tathA puruSa nitya va vyApaka (samasta mUrtimAna padArthoM ke sAtha saMyoga rakhane vAle) haiM taba una donoM kA viraha (sambandhaviccheda) kai ho sakatA hai| kyoMki nitya va vyApaka padArthoM kA kisI kAla va kisI deza meM viraha nahIM ho sktaa| isI taraha yadi Apa puruSa ko nitya10 mAnate ho to usameM kabhI koI parivartana nahIM ho sakatA, phalasvarUpa karma-bar3ha AtmA sadaiva karma-baddha hI rhegaa| tathA AtmA kA karmoM se bandha hI nahIM hogaa| cUMki pratyeka vastu dravya kI apekSA se nitya va paryAya kI dRSTi se anitya hotI hai isalie puruSa ko mAtra nitya mAnatA yukti-saMgata nahIM hai| ti 1. vahI, 8/126/409 2. yazastilaka campU mahAkAvyaM (dIpikA) 6/106/205 3. vahI uttarArddha pu0 184 4. vahI 5/62/152 5. vahI 5/85/157 6. vahI 5/86,87/158 7. vahI 8/121/407 8. vahI (uttarArddha) pR0 187 9. vahI 6/28/189 10. vahI 6/106/205 somadevasUrikata-yazastilakacampU meM pratipAdita dArzanika matoM kI samIkSA : jinendrakumAra jaina | 187 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha anya dharma evaM darzanoM kI samIkSA kavi ne apane graMtha meM bhAratIya darzanoM kI samIkSAtmaka vyAkhyA prastuta karate hue anya darzanoM para bhI vibhinna pramANoM sahita apanI lekhanI calAyI hai / vaizeSika darzana kI mokSa viSayaka mAnyatA ke pA hai ki : dravya, guNa, karma, sAmAnya, vizeSa, samavAya tathA abhAva ina sAta padArthoM kA sadRza dharma va vaidharmya mUlaka zAstra sambandhI tatva jJAna se mokSa hotA hai| jisa prakAra bhUkhe manuSya kI icchA mAtra se Umara-phala nahIM paka jAte balki prayatnapUrvaka pakate haiM usI prakAra mAtra tatvoM ke zraddhAna se mokSaprApti nahIM hotI, isake lie samyak cAritra rUpa prayatna sAdhya hai / samasta pIne yogya, na pIne yogya, khAne yogya, na khAne yogya, padArthoM ke khAne-pIne meM niHzaMkita cittavRttipUrvaka pravRtti karane se kolamatAnusAra mukti-prApta hotI hai yadi ukta kathana satya mAna liyA jAye to ThagoM ko va vadhikoM ko sabase pahale mukti honI cAhie, kaulamArga ke anuyAyiyoM kI bAda meM / kyoMki Thaga va vadhika loga kaulAcArya kI apekSA pApa pravRtti meM vizeSa niDara hote haiM / isI taraha kavi ne hindU dharma ke devI-devatAoM kI IzvarIya mAnyatA ko mithyA batAte hue kahA hai ki-brahmA, viSNu, maheza va sUrya Adi devatA rAga-dveSa Adi doSoM se yukta hone ke kAraNa Apta (Izvara) nahIM kahe jA sakate / kyoMki brahmA tilAtmA meM, viSNu lakSmI meM, tathA maheza pArvatI meM Asakta rahate haiN| jo rAga-dveSa kA kAraNa hai| sUrya kI pUjA-nimitta jala car3hAnA, grahaNa ke samaya tAlAba va samudra meM dharma samajhakara snAna karanA, vRkSa, parvata, gAya tathA para dharma ke zAstroM kI pUjA karanA Adi loka meM pracalita aMdhavizvAsoM ko kavi ne mithyA dhAraNAyeM batAyA hai tathA jinake pAlana kA bhI niSedha kiyA gayA hai| gaciMtAmaNi, dharmaparIkSA, candraprabhacaritaM, zAntinAtha carita, nItivAkyAmRtaM, subhASitaratnasaMdoha, dharmazarmAbhyudaya, tilakamaMjarI Adi samakAlIna pratinidhi jaina saMskRta graMtha haiM jinameM jainadharma evaM darzana ke siddhAntoM kI carcA karate hue paramata khaNDana kI paramparA dekhane ko milatI hai / isa prakAra kavi ne prastuta graMtha meM vibhinna dhArmika samasyAoM para prakAza DAlA hai tathA vibhinna pramANoM sahita anya darzana kI mAnyatAoM kA khaNDana karate hae sacce dharma tathA sadAcAra ke patha ko prazasta kiyA hai| 9.5 1. yazastilaka campU mahAkAvyaM (dIpikA), uttarArddha pR0 183 3. vahI uttarArddha pR. 184 5. vahI 6/63, 65/197, 198 2. vahI 6/20/188 4. vahI (uttarArddha) pR0 189 6. vahI 6/139, 142/211 188 | caturtha khaNDa : jaina darzana, itihAsa aura sAhitya Artm DON Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcama khaNDa TAY FEATREnr! D PAR Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha imHEHRADA dharma aura jIvana mUlya Priyana - DA. mahendra bhAnAvata dharma ko lekara kaI paribhASAyeM ho gaI haiM / yaha zabda itanA suvidhAvAdI bhI banA diyA gayA hai ki isameM sabhI sambhAvanAoM kA samAveza ho jAtA hai / vaise hamArA deza hI dharmapradhAna hai| jitane dhArmika sampradAya yahA~ haiM utane zAyada hI kahIM dekhane ko mileN| sabhI sampradAyoM ke dharma ke nyAre-nyAre rUpa mileNge| sAdhu santoM, mandira-maThoM tathA vibhinna paMtha-paMthA paliyoM evaM samAjoM meM yaha dharma khUba panapA, phailA aura pasarA hai| gItA meM zrIkRSNa jI kaha gaye-jaba-jaba dharma kI hAni hotI hai taba-taba maiM janma dhAraNa karatA huuN| koI tIna hajAra barasa hone ko Aye, kRSNa mahArAja ne janma dhAraNa nahIM kiyaa| dharma kI hAni ho jaba na! aura mere par3osI kaI barasoM se kaha-kahakara merA kAna pakA rahe haiM ki isa deza se jaise dharma hI gAyaba ho gyaa| jahA~ jAtA hU~ vahIM dharma kI judA-judA bAteM sunane ko milatI haiM / janadharma to vahI prabala hai jisameM adhikAdhika jIvana-mUlya hoN| eka sajjana ne to mujhe AtAla-pAtAla kA nakzA hI khIMca diyA aura kahA-dharma kI jaDa pAtAla meM / maiMne unase kahA ki jar3a mahattvapUrNa hai yA UparI DAla patte ? pAtAla kI jar3a dekhane se kyA hogA? use Apane jIvana se sIMco taba kAma clegaa| byAha-zAdI meM vidAI jaba laDakI ko dI jAtI aurateM lar3akI ko sIkha detI huI gAtI haiM-dharma tumhArA e nAra, pati kI sevA karanA / isa gIta meM pati ko nahalAne, khilAne-pilAne tathA por3hAne Adi kA bar3A sundara citraNa hai| Aja to yaha saba phiphTI-phiphTI ho gayA hai / jaba se deza AjAda huA hai, patniyA~ bhI usI taraha AjAda ho gaI haiM, ve bhI aba usI taraha se nahAnA-dhonA, khAnA-pInA, sonA-bichaunA mAMgatI haiN| yaha bhI eka dharma hai| sarva dharma sammelana hone laga gaye haiM aba to| rAjA harizcandra satya dharma de gaye ! satya ke khAtira ve bika gaye aura nAriyA~ sata ke kAraNa satI bana baitthiiN| akele cittaur3a meM aise satraha jauhara ho gye| satI auratoM ko apane Apa sata cddh'taa| ve apane sata ke pratApa se, matra-bala se Aga upAtI aura satI ho jaatiiN| ye mahAsatiyA~ kahalAtIM / ve satiyA~ to kaI huI jo citA ko car3ha giiN| taba yahI unakA dharma thaa| mahAvIra bhagavAna ne ahiMsA dharma diyA aura kahA -ahiMsA paramodharmaH / ahiMsA kI bar3I sUkSma paribhASA dii| aisI paribhASA anyatra kahIM nahIM milegI, hiMsA na mana se, na vacana se aura na kAyA se svayaM karanA hI, apitu dharma aura jIvana mUlya : DaoN0 mahendra bhAnAvata | 186 a monal www.ja Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha anyoM se karavAnA bhI nahIM aura na kisI dvArA hiMsA karate hue kA anumodana hI karanA / para hiMsAahiMsA kI suvidhAvAdI logoM ne apane DhaMga se apane mana bhAtI paribhAyeM banAlI haiN| isake lie unakA tarka hai ki jamAne ke anusAra yaha saba karanA par3atA hai, isalie dharma kI kasauTI bhI badalatI najara A rahI hai| yaha saba huA isIlie dharma zabda ke kaI rUpa badalAva aaye| dekhiye dharma zabda kina-kina acchebure zabdoM kI khola ke sAtha jA lagA-dharma dhakke, dharma dhvajA, dharma cakra, dharma dhyAna, dharma saMgha, dharmAndha, dharma karma aadi-aadi| para sarvazreSTha dharma dUsaroM kI bhalAI kA kahA gayA hai| yahI sarvamAnya aura zAzvata dharma hai| isameM koI jAta-pAMta Ar3e nahIM aatii| koI varga sampradAya kA jhamelA bhI nahIM / sacamuca meM yahI sarasa dharma hai| isameM vyakti jahA~ anya ko sarasatA detA hai vahA~ svayaM bhI sarasa banatA.'hai / prakRti to paramArtha ke lie hI hai| pahAr3a, vRkSa, nadI-nAle sabake saba parahita ke lie haiM / vRkSa chAyA dete haiM, phala phUla dete haiM, kaiyoM ke AjIvikA ke srota haiM, kaiyoM kA inhIM se jIvana basara hotA hai / badale meM kyA lete haiM ye ? kaI vRkSa se bar3e pavitra mAne gaye haiM jinake binA hamArA kAma nahIM cltaa| devI-devatAoM ke nivAsa sthAna hote haiM vRkSa / buddha ko bodhi vRkSa ke nIce jJAna prApta huA, ve Izvara bana gye| . yahI sthiti nadiyoM kI hai / ve pAnI detI haiM aura bhI bahuta kucha detI haiM / bar3e-bar3e bAMdha bana gaye haiM to unase bijalI paidA hotI hai| bijalI kA upayoga batAne kI AvazyakatA nahIM hai| isI prakAra pahAr3oM kI, ghATiyoM kI sthiti hai, sArI prakRti paropakArI hai, paramArthI hai, jo prakRti kA parama dharma hai vahI puruSa kA dharma hai| ___ jagata meM jo-jo loga parahita dharma meM lage hue haiM ve bar3e sukhI, zAMta mana mijAja vAle aura maMtoSI haiN| koI vikalAMgoM kI sevA ke lie samarpita hai to koI gau sevA meM apanA jIvana khapA rahA hai| koI pratidina cIMTiyoM ke biloM ke pAsa jAkara unheM khAnA de rahA hai to koI bImAroM kI dekhabhAla ke lie dRr3hapratijJa hai| aise jitane bhI loga haiM unhoMne apane svahita ko kabhI prAthamikatA nahIM dI isIlie unakA kuTumba bahuta vistAra lie hai / hamAre yahA~ to yaha udAratA rahI hai ki hamane sArI vasudhA ko apanA kuTumba-parivAra mAnate hue- vasudhaiva kuTumbakam kA jayaghoSa diyA hai| jainiyoM kA to yaha mata hI unake jIvana dharma kA mahattvapUrNa aMga aura AcaraNa bana gayA hai| ve prativarSa bhAdra mAha meM, payUSaNa parva manAte haiM tyAga tapasyA kA aura AkharI dina kSamAyAcanA ke rUpa meM kSamAparva manAte hue samasta sRSTi ke caurAsI lAkha jIva yoni se kSamAyAcanA karate haiM-jAna-anajAna meM, pratyakSa parokSa rUpa se kisI se bhI mana se vacana se kiMvA kAyA se koI aparAdha haA ho usake lie ve kSamA kI yAcanA karate haiM aura Atma-zuddhi karate haiM / Atma-zuddhi kA yaha dharma kitanA ucca parahita sarasa dharma haiM / ve kahate haiM khAmemi savve jIvA, savve jIvA khamantu me / mitti me savva bhUesu, vaira majjaM na kennii| maiM saba jIvoM se kSamA cAhatA hU~, saba jIva mujhe kSamA kareM, merI saba jIvoM se maitrI hai, kisI se merA vairabhAva nahIM hai, yahI saccA paramArtha dharma hai| 160 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA ...UNILLAns. ...sani Paa.... ...... Monall . Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ALLLLLLLLLLLLLLLOO D .. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha yuga kaisA hI ho, usameM kaise hI badalAva Ate raheM para hamAre jo zAzvata jIvana mUlya haiM unameM kabhI koI badalAva nahIM Ane kA hai| ina mUlyoM meM sarvopari mUlya parahita dharma kA hai| yahI jIvana-dharma, samAja-dharma aura deza-rASTradharma hai jisakI anivAryatA Aja bhI akSuNNa banI huI hai| dharma meM hamane prakRti aura puruSa kA, jalacara nabhacara aura thalacara kisI prANI kA koI bheda nahIM kiyA hai| lokakathAe~, sArI dharmakathAe~, vratakathAe~ isa jIvana-dharma se ota-prota haiN| hara kathA ke acche-bure pakSa haiM para aMta meM sabhI devI-devatAoM se yahI kAmanA kI jAtI hai ki jaisA acchI karaNI kA acchA phala huA vaisA hI phala hameM bhI mile aura kabhI bhI hama burI karanI kI ora pravRtta na hoN| Aja kA yuga arthapradhAna hai| artha ke binA jaise saba kucha anartha hai| artha kI yaha hor3A-hor3I vizvavyApI hai| sArI kI sArI bhautika samRddhi- suvidhA isI artha kI mUla bhitti para TikI huI hai| dharma ne isa arthakArI pahalU ke sAtha bhI apanA samanvaya diyA hai| eka kahAnI hai--'dharma karane se dhana bar3hatA hai' isa kahAnI meM eka parivAra ke sadasyoM kA dharma-adharma pakSa udghATita huA hai jisake suphala-kuphala dekhiye| kahAnI hai seTha-seThAnI / bharA-pUrA ghara / sAta putra aura unakI vadhue~ / seTha seThAnI bar3e dharmAtmA / pratidina pIpala pUjate, vrata karate, kahAnI kahate aura AMvalA bhara sonA dAna karake hI anna-jala mu~ha meM lete| __ sabase choTe lar3ake kI bahU par3osina ke vahAM Aga lene gaI taba par3osina ne usake kAna bhare ki tumhAre sAsa sasura pratidina sonA dAna karate haiM / aise karate-karate to sArA ghara khAlI ho jAyegA, bUMdabUMda karate to samudra bhI khAlI ho jAtA hai phira tumhAre pAsa kyA rahegA ? bahU bolI-maiM kyA karUM, yaha bAta to unake putra arthAt mere pati ko socane kI hai| par3osina bolI-yadi pati nahIM soce to phira patnI to soce / bahU ne kahA-kala ho dekhnaa| dUsare dina seTha-seThAnI nahA dhokara taiyAra hue| itane meM unakI najara ovare para par3I jisake eka bar3A sA tAlA lagA huA thaa| pUchA-tAchI huI / chaH bahuoM ne to manA kara diyA taba sAtavIM ne kahAtAlA maiMne lagAyA hai, Apa to sArA dhana-mAla luTAne baiThe haiM, pIche se hamArA kyA hogA ? seThajI bolebeTI! dharama karane se to dhana baDhatA hai| seTha-seThAnI ne socA ki apane dharma karane se bahU nArAja hotI hai ataH isa ghara ko hI chor3a denA cAhiye / yaha soca, donoM nikala gye| teja garmI, jaMgala meM AMvalA ke nIce so gaye / seThajI ko nIMda A gaI / itane meM AMdhI clii| AMvale gire ki girate hI sone ke ho jAte / seThAnI ne seThajI ko jagAyA aura kahA ki dharamarAja to yahAM bhI tUThamAna hue haiN| choTakI bahU meM akkala nahIM thI so ovare ke tAlA lagA diyaa| AMvaloM se unhoMne apanA kothalA bharA aura Age cle| calate-valate eka gAMva AyA jahAM eka makAna kirAye para liyaa| snAna dhyAna kiyA, vrata kathA kahI aura eka brAhmaNa ko bulAyA-AMvalA bhara sonA dAna kiyA aura phira anna-jala liyaa| udhara seTha seThAnI ke sabhI putra kaMgAla ho gaye / na khAne ko anna rahA, na pahanane ko vastra / ___ seTha-seThAnI ne tAlAba banavAne kI socI / gAMva-gAMva elAna karAyA, sabhI putra aura unakI bahue~ vahAM majadUrI karane AIM / seTha-seThAnI ko isa bAta kA patA cala gayA ki unake putroM kI sthiti kaNa-kaNa kI ::::::: :::: dharma aura jIvana-mUlya : DaoN. mahendra bhAnAvata | 161 www.jai Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ho gaI hai| unhoMne apane yahAM eka Tokara bAMdhI kI dharmarAja ke pratApa se anya majadUra AyeM taba to vaha nahIM baje aura unake ghara ke putra aura bahue~ AyeM to baje / yahI huA para ve seTha-seThAnI ko nahIM jAna ske| tAlAba bana gayA taba seTha-seThAnI ne utsava kiyaa| pAMca pakavAna bnaaye| par3he-likhe brAhmaNa bulAye / isameM sabase bar3e putra ko munImI kA kAma diyA / dUsaroM ko sAmAna uThAne aura dekhabhAla karane kaa| sabase choTI bahU ko jImane ke bAda saphAI kA kAma diyaa| saba loga jIma-bUTa kara ghara gaye taba majadUroM ke jImane kI bArI aaii| sabase choTI baha majadUrina ko ulTI bAja parosI aura pAMca pakavAna kI jagaha namaka kI DalI, khoTA tAMbA kA TakkA aura nIma kA pattA rakhA, yaha dekha anya majadUranI mahilAe~ uTha khar3I huIM ki hamArI paMgata meM yaha parAI jAta kI kauna A gaI ? seTha-seThAnI ne sabake hAtha jor3e aura kahA-saba prema se jiimo| yaha koI parAI jAta kI nahIM hai| hamArI sabase choTI bahU hai jo par3osina ke kahane meM A gaI aura ovare ke tAlA lagA diyA tathA hameM dharama-puNya nahIM karane diyA to hama donoM ghara se hI nikala gaye / yaha nIma jaisI kar3avI, namaka jaisI khArI aura khoTe paise jaisI khoTI hai| yaha sunate hI choTI baha jora-jora se rone laga gii| apanI galatI kA ehasAsa kara vaha sabake sAmane apane sAsa-sasura ke pAMva pdd'ii| usake dekhAdekha anya bahue~ aura unake pati bhI unake pAMva par3e aura saba hila-milakara rahane lge| yaha saba parahita dharma kA puNya-pratApa thaa| dharmarAja ne batA diyA ki jo svayaM to dharma-karma karate nahIM para jo karate haiM unake Ar3e Ate haiM, unakI kyA gati-mati hotI hai| apanA hitadharma to sabhI socate-karate haiM para balihArI to unakI hai jo parahita meM apanA dharma mAnate haiM aura usI meM jIvana ko sarasa sArthaka karate haiN| 162 | paMcama khaNDa : sAMskRtika-sampadA www.jaine Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha i iiiiiiiiiiiiiHRARRRRRRH WANNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNNN M ahiMsA : vartamAna sandarbha meM WINNNNNNNNNNNNNNNNNNN -zrI madana muni 'pathika' sandarbha vartamAna kA hai, kintu yaha jAna lene yogya bAta hai ki ahiMsA kA mahatva AjIvana hai| bhUtakAla ho, vartamAna kAla ho athavA bhaviSya / kyoMki ahiMsA aura jIvana eka hI hai| inheM paryAyavAcI mAnA jAnA cAhie / spaSTa hai ki jahA~ hiMsA hai vahA~ jIvana nahIM hai / hiMsA tathA jIvana to svataH virodhI haiM-do bhinna dhra va / yaha batAne kI AvazyakatA ho kahA~ rahatI hai ki hiMsA hai to phira jIvana nhiiN| aura yadi jovana hai, jIvana ko honA hai, to phira ahiMsA to anivArya sthiti hI huI jIvana kii| isa akATya tathya kI dhAraNA ke pazcAta hama ahiMsA ke mahatva kA vicAra kareM, vizeSa rUpa se Adhunika sandarbha meN| ahiMsA jaina dharma tathA darzana kA AdhArabhUta lakSaNa athavA stambha hai / yaha vaha nIMva hai, jisa para jaina darzana kA bhavya evaM advitIya prAsAda sthita hai-vaha prAsAda, jahA~ sukha hai, zAnti hai-aisA zAzvata sukha tathA aisI zAzvata zAnti jisakA phira kabhI kahIM bhaMga nahIM hai| aura aisI sthiti kisI anya dharma meM nahIM hai| saMsAra meM aneka dharma pahale bhI the, aba bhI haiM, Age bhI hoNge| kintu kevala jaina dharma hI hai jo akATya rUpa se anAdi hai| vartamAna meM vizva ke pramukha dharma haiM-hindU dharma, jaina dharma, bauddha dharma, IsAI dharma tathA islAma dharma / inameM se islAma, IsAI tathA bauddha dharma to pichale do-aDhAI hajAra varSa se hI astitva meM Ae haiM, yaha sAre saMsAra ko vidita hai / zeSa rahe hindU tathA jaina dharma / ina donoM ke anuyAyI apane apane dharma ko anAdikAlIna hone kA dAvA karate haiM kintu khoja karane para prakaTa hotA hai ki vedoM aura bhAgavata Adi granthoM meM, joki hindU dharmazAstroM meM adhika se adhika prAcIna mAne gae haiM, jainoM ke vartamAna tIrthaMkara caubosI ke pahale tIrthakara bhagavAna RSabhadeva ke sambandha meM ullekha milate haiN| isase sahaja hI yaha siddha ho jAtA hai ki ina donoM dharmoM meM bhI jaina dharma hI adhika prAcIna hai / aitihAsika pramANoM dvArA siddha isa bAta ko aneka pAzcAtya vidvAnoM ne svIkAra kiyA hai| jaina anuzra ti ke anusAra bhagavAna mahAvIra ne kisI nae tattvadarzana kA pratipAdana nahIM kiyA hai / bhagavAna pArzvanAtha ke tattvajJAna se unakA koI matabheda nahIM hai kintu jaina anuzru ti usase bhI Age jAtI hai| usake anusAra zrIkRSNa ke samakAlIna bhagavAna ariSTanemi kI paramparA ko hI bhagavAna pArzvanAtha ne grahaNa kiyA thA / aura svayaM ariSTanemi ne prAgaitihAsika kAla meM hone vAle naminAtha se / isa prakAra yaha anuzra ti bhagavAna RSabhadeva, jo ki bharata cakravartI ke pitA the, taka pahu~cA detI ahiMsA : vartamAna sandarbha meM : madana muni 'pathika' | 163 wwwIAIROINS Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha hai / isake anusAra to vartamAna veda se lekara upaniSad paryanta sampUrNa sAhitya kA mUla srota RSabhadeva dvArA praNIta jaina tatva vicAra hI hai / * prastuta nibandha meM hameM jaina tattvavicAra ke ahiMsA pakSa para hI vizeSa rUpa se vicAra karanA hai / anyathA isa tattvavicAra kI zreSThatA ke viSaya meM to yadi eka-eka bindu para bhI likhA jAya to eka-eka mahAgrantha likhe jA sakate haiM / hamane jaina darzana kI anAdikAlInatA ke viSaya meM saMketa kiyA to vaha mAtra isI dRSTi se ki hama isa darzana kI zreSThatA ko pahale hRdayaMgama karaleM aura tatpazcAta ahiMsA, jo ki jaina dharma kA AdhAra hai, ke mahattva ko pUrI taraha se samajha sakeM / to Aiye, aba hama ahiMsA para kucha vicAra kareM / ahiMsA kA mahattva - anivAryatA evaM upAdeyatA vizva itihAsa ko uThAkara dekhie, Apa pAyeMge ki dharma ke nAma para dhArmika asahiSNutA ke kAraNa jitanI hiMsA huI hai, asamartha logoM para jitane atyAcAra hue haiM utane kisI anya kAraNa se nahIM / kitane kheda kA viSaya hai ki dharma manuSya ko Antarika zakti, AdhyAtmika unnati pradAna karatA hai, kintu usI kA durupayoga karake bauddhika hiMsA kA Azraya lekara, manuSya ne svayaM apanA tathA samasta mAnava jAti kA ghora akalyANa kiyA hai / aisI dhArmika asahiSNutA ke kAraNa bhISaNa hiMsaka kRtya na kevala hamAre hI deza meM, balki samasta vizva meM hote rahe haiM / isake sthAna para yadi mAnava ne ahiMsA kI upAdeyatA ko samajhA hotA to ye bhISaNa hiMsaka kRtya na hue hote aura manuSya bar3A sukhI hotA / jaina darzana meM ahiMsA sarvopari hai / hama use jaina darzana kA, jIvana kA paryAyavAcI hI kaha sakate haiM, yaha bAta hamane prArambha meM bhI kahI thI aura use punaH duharAte haiM / bhagavAna mahAvIra ne spaSTa kahA hai| ki jo tIrthaMkara pUrva meM hue, vartamAna meM haiM, tathA bhaviSya meM hoMge, una sabane ahiMsA kA pratipAdana kiyA hai | ahiMsA hI dhruva tathA zAzvata dharma hai / svArthI loga jaina darzana dvArA pratipAdita ahiMsA ke sambandha meM logoM ne bhrama utpanna karate haiM, use avyavahArya batAte haiM, kahate haiM ki yaha to mAtra vaiyaktika bAta hai, ataH sAmAjika evaM rAjakIya praznoM ke lie anupayogI hai / kintu saccAI yaha hai ki aisA kahane vAle logoM meM jaina darzana dvArA pratipAdita ahiMsA kA pUrNa adhyayana kiyA hI nahIM hai, use samajhA hI nahIM hai / . yadi ve ahiMsA ke artha ko usake mahattva ko hRdayaMgama kara pAte, yaha samajha sakate ki mana-vacanakAyA se manuSya ko hiMsA se dUra rahanA cAhie to Aja saMsAra kI aisI dayanIya sthiti na hotI, vizva vinAza ke kagAra para jA khar3A na hotA / hamAre deza ke jIvana meM ahiMsA kI jo chApa dikhAI detI hai vaha jaina darzana kI hI dena hai / sAmUhika praznoM ke nirAkaraNa hetu ahiMsA kA prayoga hamAre deza meM bahuta saphala rahA hai aura samasta vizva ke lie patha-pradarzana karane vAlA hai / kauna nahIM jAnatA ki mahAtmA gAMdhI ne eka aisI mahAzakti ke viruddha lar3AI lar3I thI jisake sAmrAjya meM kabhI sUryAsta hI nahIM hotA thA aura usa lar3AI meM vijaya kisakI huI ? hamArI - hamArI "ahiMsA" kI / * nyAyAvatAra vArtikavRtti (prastAvanA) 194 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jainelibra Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kintu gA~dhI cale gaye aura saMsAra phira se ahiMsA ke mahattva ko bhUlane lagA hai| pariNAma hamAre sAmane dikhAI dene lage haiM / vizva ke svArthI, adUradarzI, adharmI rAjanetA samasyAoM ke nirAkaraNa hetu mila-baiThakara ahiMsaka bhAva se praznoM ko hala karane ke sthAna para hiMsaka vAtAvaraNa kA sRjana kara rahe haiM tathA azAnti aura sarvanAza ko AmaMtrita kara rahe haiM / isa vikaTa velA meM jaina darzana kI "ahiMsA" hI mAnavatA kA trANa karane meM samartha ho sakatI hai / anya koI upAya nahIM hai| ahiMsA kyA hai mana-vacana-kAyA, ina trividha yogoM se kisI ko bhI trikaraNapUrvaka kaSTa na pahu~cAnA hI ahiMsA kA vAstavika lakSaNa hai| kucha loga prANoM ke avyaparopaNa arthAt anatipAta ko hI ahiMsA kahate haiM, kintu sUkSma dRSTi se, sAMgopAMga manana karane para yahI niSkarSa nikalatA hai ki kevala prANa avyaparopaNa ko hI ahiMsA nahIM kahate haiM, pratyuta prANiyoM ko kiMcit mAtra bhI kilAmanA nahIM pahu~cAnA hI ahiMsA hai| pratipakSa kitanA bhI zaktizAlI ho, usake pratikAra kA sarvottama sAdhana ahiMsA hI hai| anya kisI zastra kI AvazyakatA hI nahIM, ahiMsA kA amogha astra vijaya pradAna karane vAlA hai, antima vijaya, Antarika aatm-vijy| hiMsA se hotA kyA hai ? hiMsA se hiMsA hI bar3hatI hai / hiMsA prANoM ko caturgatirUpa saMsAra meM paribhramaNa karAtI rahatI hai jabaki ahiMsA use mukti ke patha para le jAtI hai| koI prANI ajJAnavaza thor3e se samaya vizeSa ke lie hiMsA kA AdhAra lekara bhramita hokara vicAra kara sakatA hai ki vaha vijayI huA, athavA use kucha lAbha huA, kintu anta meM yaha vicAra asatya hI siddha hogaa| kahA gayA hai ||dohaa|| jo jIvavahaM kAuM karei khaNamittamappaNotittiM / cheaNa bheaNapamuhaM narayaduhaM so ciraM lahai / ||chaayaa // yo jIvavadhaM kRtvA karoti kSaNamAtramAtmana satRptiM / chedana bhedana pramukhaM narakaduHkha sa ciraM labhate // ||dohaa|| alpakAla sukha mAna ke, hanai prANi ko prANa / narakamAMhi cirakAla taka, chide bhide nahiM trANa // artha spaSTa hai| jo bhI prANI kSaNika sukha kI lAlasA se kisI anya prANI ko kaSTa pahu~cAtA hai, usakA nAza karatA hai, use phira ghora kaSTa pAnA par3atA hai, cirakAla paryanta nArakIya duHkhoM kA bhoga karanA par3atA hai| adhika pramANa kI koI AvazyakatA nahIM hai phira bhI eka kathana para jarA dRSTipAta kIjie haMtuNaM parappANe appANaM jo karaI sappANaM / appANaM divasANaM karaNa NAsei appANaM / / ahiMsA : vartamAna sandarbha meM : madana muni 'pathika' | 195 . . . . . . . . www.jain . . . Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratnapuSpavatI abhinandana grantha Insurance. - R. .... ||chaayaa // hatvA parAtmAnamAtmAnaM yaH karoti saprANam / alpAnAM divasAnAm kRte nAzayatyAtmAnam // ||dohaa|| prANavAna dukha ko ginai, hanai itara ke prANa / alpa divasa duSkRtya se karai AtmA hAna // bhAvArtha-jo vyakti dUsare jIvoM ke prANa ko nAza karake apane ko hI prANavAna siddha karatA hai vaha thor3e hI divasoM meM pApakRtya dvArA apanA hI nAza kara DAlatA hai| jaba aisI sthiti hai to kyA hameM apane hI kalyANa ke lie yaha vicAra nahIM karanA cAhie ki hamArA kyA kartavya hai ? hamAre kalyANa kA mArga kauna sA hai ? yadi hama ghar3I bhara Thahara kara bhI zuddha vicAra kareMge to pAyeMge ki ahiMsA kA mArga hI vaha rAjamArga hai jisa para Age bar3hakara hama apanA Atma kalyANa kara sakate haiM tathA apane sAtha-sAtha samasta mAnavatA kA trANa bhI kara sakate haiM / ataH ||dohaa|| bhavajalahitarI tullaM mahalla kallANaduma abhaya kullaM / saMjaNiya saggasiva sukkha samudayaM kuvaha jIvadayaM / / ||chaayaa|| bhavajalAdhitarI tulyo mahAkalyANa drumAmaya kulyAm / sajjanita svarga ziva saukhyaM samudayAM kuru jIvadayAm // bhAvArtha-saMsAra rUpI samudra ke lie naukA tulya mahA kalyANakArI kalpavRkSa sadRza abhayadAna tathA utkRSTa svarga evaM mokSa sukha ko prakaTa karane vAlI jIva dayA kro| yahI jIvadayA ahiMsA hai| mana se bhI kabhI kisI kA ahita na cAho / vacana se bhI kabhI kisI kA dila na dukhAo / kAyA se kabhI kisI prANI ko, kisI jIva ko kaSTa na do| jIvadayA kro| ahiMsaka bano / apanA Atma-kalyANa sAdho / mokSa kI yadi abhilASA ho, bhavacakra se sadA-sadA ke lie yadi mukti pAnI ho to jIvadayAmaya dharma kA hI AcaraNa karanA cAhie kyoMki hiMsA na karane vAlA jIva hI amaraNa-mokSa ko prApta karatA hai| ahiMsA-AcaraNa se hone vAle svahita kA vicAra vivekapUrvaka karanA hI caahie| loga ajJAna ke kAraNa isa nazvara kAyA ko sukha pahu~cAne kI icchA se, ise puSTa karane kI lAlasA se, bhramavaza aisA socate haiM ki mAMsAhAra karane se zarIra puSTa hotA hai / yaha bhayAnaka bhUla hai / aisA karanA mahApApa hai| ahiMsA ke anuyAyI ko bhakSya abhakSya kA vicAra avazya karanA cAhie / yUropa, amerikA Adi ke nivAsI yaha vicAra bahuta kama karate haiM / kintu aba vahA~ ke vicAravAna vyakti bhI yaha socane para bAdhya ho gae haiM ki mAMsAhAra kA tyAga karanA, ahiMsA kA AcaraNa karanA hI cAhie / ve loga bhI apane "svabhAva" kI ora lauTane lage haiM / kyoMki mAnava jAti ke svabhAva kI paryAlocanA karane se spaSTa bodha ho jAtA hai ki mAMsAdi kA khAnA, hiMsA kA AdhAra lenA mAnava kA svabhAva nahIM hai| apanA peTa bharane ke lie 196 / paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jaineliv Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiLEERBELHARELI iiiiiiiiiiiiiiiiiiiHPERH mAMsa-bhakSaNa karanA usakA svabhAva kabhI nahIM rahA / mAnava mUlatayA eka upakAra vRtti vAlA prANI hai| usake pAsa viveka hai, socane-samajhane kI zakti hai| vadha ke samaya jIva kaisA ArtanAda karatA hai, kitanA chaTapaTAtA hai, use kitanI pIr3A hotI hai-yaha dekhakara pASANoM kA hRdaya bhI pighala jAnA caahie| phira manuSya to mUlataH dayAvAna prANI hai, ahiMsA usakA bhUla bhAva hai| __ ahiMsA kA samarthana pratyeka dharma meM kisI na kisI rUpa meM kiyA hI gayA hai / jaina dharma to ahiMsA para hI AdhArita hai, isalie sarvAMga zreSTha hai / dekhie 1. ApAta meM allAhatAlA ne kahA thA-rakta aura mAMsa mujhe sahana nahIM hotaa| ataH isase paraheja kro| - islAma dharma 2. tuma mere pAsa sadaiva eka pavitrAtmA rahoge bazarte ki tuma kisI kA mAMsa na khaao| -bAIbila 3. jo vyakti mAMsa, machalI aura zarAba Adi sevana karate haiM, unakA dharma, karma, japa-tapa saba kucha naSTa ho jAtA hai| 4. mAMsa khAne se kor3ha jaise bhayaMkara roga utpanna ho jAte haiM / zarIra meM khataranAka kIr3e va jantu paidA ho jAte haiM / ataH mAMsabhakSaNa kA tyAga kro| - mahAtmA buddha (laMkAvatAra sUtra) 5. bakarI pAtI khAta hai, tAkI kAr3hI khAla / jo nara bakarI khAta hai, tAko kauna havAla / -kabIradAsa 6. maiM mara jAnA pasanda karUgA lekina mAMsa khAnA nhiiN| -mahAtmA gAMdhI 7. jo gala kATe aura kA, apanA rahe bar3hAya / dhIre-dhIre nAnakA, badalA kahIM na jAya / / -nAnakadeva uparokta katipaya kathana-uddharaNa itanA spaSTa karane ke lie paryApta haiM ki mAnava ko kisI bhI rUpa meM hiMsA se dUra rahanA cAhie tathA ahiMsaka bananA caahie| eka ahiMsaka vyakti meM kitanI Atma zraddhA utpanna ho jAtI hai isakA eka choTA sA udAharaNa hama apane pAThakoM ke vicAra hetu yahA~ prastuta karane kA lobha saMvaraNa nahIM kara pAte, kyoMki usameM pAThakoM kA hita nihita hai ahiMsA meM pUrNa zraddhA rakhane vAlI eka mahilA thii| cAhe prANa cale jAya~, kintu vaha apane jAnate hiMsA kA AcaraNa kabhI nahIM karatI thii| eka dina eka bhayAnaka sarpa ghara kI nAlI meM ghusa AyA / usakI viSailI phuphakAra se ghara ke loga bhayabhIta ho ge| kisI bhI kSaNa vaha kisI ko Dasa sakatA thA aura usakI mRtyu nizcita ho jaatii| Asa-pAsa ke loga ikaTaThe ho ge| lAThiyA~ lekara ve usa sarpa ko mAra DAlane ke lie udyata the| kintu jaba usa mahilA ko paristhiti kA jJAna haA taba vaha daur3I-daur3I vahA~ AI aura bar3I Atma zraddhA tathA dayAbhAva se bolI-"bhAIyo, Apa loga isa sarpa ko na mAreM / maiM ise jaMgala meM chor3a aauuNgii|" loga vismita hue ki aisA kaise sambhava hai ? kintu ve Thahara gae / mahilA ne eka lAThI kA chora usa nAlI ke pAsa rakhakara kahA-"he nAgarAja! ye loga lAThiyoM se pITa-pITa kara Apako abhI mAra DAleMge / ataH Aiye, Apa isa lAThI para baiTha jAiye, maiM Apako jaMgala meM chor3a aauuNgii|" ahiMsA : vartamAna sandarbha meM : madana muni 'pathika' | 167 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HTTHARIHAR sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha AzcaryoM kA Azcarya / nAgarAja zAnta bhAva se lAThI ke chora se lipaTa ge| mahilA jaMgala kA ora cala pdd'ii| mArga meM eka sthAna para phira se nAgarAja ko jAne kyA sUjhI ki lAThI para se utara kara phira kisI ghara meM praviSTa hone lge| usa mahilA ne phira kahA-"nAgarAja ! Apa aisA na kareM / loga Apako mAra ddaaleNge| Aiye, merI lAThI para baiTha jAiye / maiM Apako ekAnta jaMgala meM chor3a AtI huuN|" nAgarAja punaH cupacApa lAThI se Akara lipaTa gae aura usa mahilA ne unheM le jAkara jaMgala meM chor3a diyaa| isa choTe se udAharaNa meM bahuta bar3A marma nihita hai aura vaha hai-ahiMsA bhAva kA mahatva, eka ahiMsaka vyakti kI aDiga aatmshrddhaa| usa mahilA ke ahiMsA bhAva ko, usake prema ko, dayA bhAvanA se paripUrNa usake komala hRdaya ko mUka pazu ne bhI jAnA-pahacAnA-svIkAra kiyaa| ahiMsA ke pratApa ko, usake mahattva ko kyA yaha dRSTAnta spaSTa rUpa se ujAgara nahIM krtaa| vartamAna kAla bar3A kaThina kAla hai| dharma kA lopa hotA dikhAI detA hai| manuSya svArthAndha hokara aMdhI daur3a meM par3A hai / eka deza dUsare deza ko har3apa jAnA cAhatA hai / yuddha ke bar3e bhISaNa, vinAzakArI zAstroM kA nirmANa ho cukA hai / bhUla se bhI yadi ve zastra phUTa par3e to pRthvI kA anta ho sakatA hai / mAnavatA lupta ho sakatI hai| aisI sthiti meM jaina darzana kI ahiMsA hI eka mAtra vaha AdhAra bana sakatI hai jo vizva kI rakSA kara sake / samaya rahate isa tathya kA svIkAra saMsAra kI mahAzaktiyoM ko kara lenA caahie| anta meM savve pANA piAuA / suhasAyA dukkha pddikuulaa| appiyavahA piyajIviNo jIviukAmA, savvesiM jIviyaM piyaM nAivAejja kaMcaNaM / -AcArAMga 1/2/3 tathA atthi satthaM pareNa paraM, natthi asatthaM pareNa prN| -AcArAMga 1/3/4 saba prANiyoM ko apanA jIvana pyArA hai, sukha sabako acchA lagatA hai aura duHkha burA / vadha sabako apriya hai aura jIvana priya, saba prANI jInA cAhate haiM, kucha bhI ho jIvana sabako priya hai| ataH kisI bhI prANI kI hiMsA na kro| -zastra (hiMsA) eka se eka bar3hakara haiM / parantu azastra (ahiMsA) eka se eka bar3hakara nahIM haiN| arthAt ahiMsA kI sAdhanA se bar3hakara zreSTha dUsarI koI sAdhanA nahIM hai| 198 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jain Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / prAcIna jaina sAhitya meM gaNitIya zabdAvali / ( Mathematical Terminology in Early Jain Literature ) DA. premasumana jaina ( jaina vidyA evaM prAkRta vimAga, sukhAr3iyA vizvavidyAlaya, udayapura ) ::::::::: :: jaina sAhitya vibhinna bhAratIya bhASAoM meM upalabdha hai| isameM prArambha se hI jo siddhAnta aura darzana ke grantha likhe gaye haiM unameM prAcIna bhAratIya gaNita ke kaI siddhAnta evaM pArabhASika zabdAvali kA prayoga huA hai / SaTkhaNDAgama aura sthAnAMga sUtra Adi granthoM kI sAmagrI isa dRSTi se upayogI hai| tiloyapaNNatti meM gaNita evaM bhUgola donoM kI bharapUra sAmagrI hai / sUryaprajJapti evaM candraprajJapti Adi grantha bhAratIya sAhitya para yunAnI prabhAva ke pahale ke grantha haiN| ataH inakI sAmagrI bhAratIya gaNita kI maulika udabhAvanAoM ke liye mahatvapUrNa hai| bhagavatIsUtra, anuyogadvAra sUtra, uttarAdhyayana sUtra, tatvArtha sUtra meM prApta gaNitIya sAmagrI prAcIna bhAratIya gaNita ke itihAsa meM kaI naye tathya jor3atI hai / jaina sAhitya meM prApta gaNitIyasAmagrI kA pUrNa vaijJAnika evaM vivecanAtmaka adhyayana svatantra rUpa se abhI nahIM huA hai| kintu bhAratIya gaNita ke itihAsa ko likhane vAle vidvAnoM ne jaina sAhitya kI isa sAmagrI kI ora manISiyoM kA dhyAna avazya AkarSita kiyA hai / DA0 upAdhyAya ne gaNitIya zabdAvalI ke vivecana meM bhI jaina granthoM meM prApta gaNita kI sAmagrI ko ujAgara kiyA hai| prAcIna bhAratIya gaNita ke madhyakAla athavA svarNayuga meM bhI gaNita ke prayoga meM jainAcAryoM kA vizeSa yoga rahA hai / AryabhaTa se prArambha hone vAle evaM bhAskara dvitIya taka calane vAle isa 500 I0 se 1200 I0 taka ke kAla meM mahAvIrAcArya dvArA praNIta gaNitasAra-saMgraha nAmaka grantha aMkagaNita kI sarva koM meM se eka hai| laghatama samApavartya ke jisa niyama kA prArambha yUropa meM 15vIM zatAbdI meM huA, usa Adhunika niyama ko mahAvIrAcArya ne 8-9vIM zatAbdI meM hI prastuta kara diyA thaa| bhinnoM, zreDhiyoM tathA aMkagaNitIya praznoM kA jitanA vizada aura vistRta rUpa gaNitasArasaMgraha meM milatA hai, utanA anyatra nahIM hai / isa jainAcArya kI yaha mAnyatA thI ki isa carAcara saMsAra meM koI bhI vastu aisI nahIM hai, jisake AdhAra meM gaNita na hoN| bahubhivipralApaiH kim trailokye scraacre| yatkiMcidvastu tatsarvaM gaNitena vinA na hi // prAcIna jaina sAhitya meM gaNitIya zabdAvali : DaoN0 premasumana jaina | 166 :::: !! HIHFREHEARTHA Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha jaina sAhitya meM yaha svIkAra kiyA gayA hai ki laukika, vaidika, evaM anya saba prakAra ke sAmayika kAryo meM gaNita ( saMkhyAna) kA prayoga kiyA jAtA hai / laukike vaidike vApi tathA sAmayike'pi yaH / vyApArastatra sarvatra saMkhyAnamupayujyate // AcArAMga niyukti (5.50 ) meM bhI kahA gayA hai ki pratyeka jaina AcArya ko gaNiyaM kA adhyayana karanA cAhiye / mahAvIrAcArya kA 'gaNitasAra saMgraha' nAmaka grantha prasiddha hai / isake do saMskaraNa prakAzita ho cuke haiM / isa grantha para saMskRta, telagu evaM kannar3a Adi bhASAoM meM TIkAe~ likhI gayI haiM / inhIM mahAvIrAcArya ne bIjagaNita para eka sundara pustaka likhI hai ' SaTtriMzikA' / isa grantha kI hastalikhita prati jayapura ke eka zAstra bhaNDAra meM prApta hai / prAkRta bhASA meM vi0 saM0 1372-1380 ke bIca prasiddha jaina gRhastha vidvAna Thakkara pheru ne 'gaNitasAra- kaumudI' nAmaka grantha likhA hai / bhAskarAcArya kI 'lIlAvatI' se sAmya rakhate hue bhI isa gaNitasAra- kaumudI meM aneka viSaya naye haiM / sAMskRtika dRSTi se isa grantha kA vizeSa mahattva hai / abhI yaha grantha aprakAzita hai / gRhastha jaina vidvAna pallIlAla anantapAla ne 'pATIgaNita' nAmaka eka grantha likhA hai / isake atirikta bhI 5-6 gaNita viSayaka jaina racanAe~ upalabdha haiM / mahAvIrAcArya ke kArya ko jainAcArya zrIdhara ne Age bddh'aayaa| unhoMne trizatikA, pATIgaNita evaM bIjagaNita ( anupalabdha) nAmaka granthoM kI racanA kara gaNita ke itihAsa meM kaI naye siddhAnta pratipAdita kiye haiM / dvighAta samIkaraNa ke sAdhana kA niyama zrIdhara ne pratipAdita kiyA hai / zrIdhara hI kevala aise gaNitajJa haiM, jinhoMne bIjagaNitIya viSaya kA bhI jyAmitIya upacAra kiyA hai / jainAcAryoM ke gaNita viSayaka granthoM meM jo gaNitIya zabdAvalI prApta hotI hai usameM sarvaprathama yaha jAnane ko milatA hai ki gaNiyaM arthAta gaNita svatantra adhyayana kA viSaya thA, kevala jyotiSa athavA bhUgola ke liye usakA upayoga nahIM thA / isI mahattA ke kAraNa jaina sAhitya meM gaNitAnuyoga nAma se eka svatantra vibhAjana karanA pdd'aa| isa prAcIna vibhAjana ko AdhAra mAnakara munizrI kanhaiyAlAla 'kamala' ne sampUrNa Agama granthoM se gaNita kI sAmagrI saMkalita kara use 'gaNitAnuyoga' nAma se prakAzita kI hai / aba hindI anuvAda ke sAtha gaNitAnuyoga kA nayA saMskaraNa chapa gayA hai / gaNitazAstra ke jaina granthoM kI sAmagrI kA sahI upayoga vahI kara sakatA hai jo gaNita evaM jaina siddhAnta donoM meM pAraMgata ho / samayasamaya para kucha vidvAna sAdhu-sAdhviyoM ne isa dizA meM prayatna kiye haiM / kintu prophesara lakSmIcandra jaina isa viSaya ke AdhAra stambha kahe jA sakate haiM / unake vidvattApUrNa lekhana se pAzcAtya jagat bhI jaina gaNita ke bahumUlya siddhAntoM se paricita huA hai / DA0 upAdhyAya ne jaina granthoM meM prayukta gaNitIya zabdAvalI kA isa prakAra Akalana kiyA hai 200 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jainel Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ...................... .................. - sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha III.... - iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii / / / / viSama catuSkoNa samacakravAla viSama cakravAla cakrArdha cakrAvAla cakrAkAra i i .......... / / / / / / / / / / ekato ananta dvividhAnanta dezavistArAnanta sarvavistArAnanta zAzvatAnanta bhaMga (sthAna krama) oja (viSama saMkhyA) yugma (sama saMkhyA) vikalpa gaNita (kramacaya tathA saMcaya) sUrya prajJapti (sUtra 11, 16, 25, 100) trikoNa samacaturasra paMcakoNa viSamacaturasra samacatuSkoNa sthAnAMga sUtra parikamma (saMkhyAna) vavahAra (saMkhyAna) rajjU (saMkhyAna) rAsI (saMkhyAna) kalAsavarNa yAvattAvat varga varga varga gaNiya sUkSma bhagavatI sUtra saMkhyeya asaMkhyeya saMyoga (saMcaya) tryasra caturastra Ayata vRtta parimaDaMla (dIrghavRtta) pratara (samatala) uttarAdhyayana sUtra (a0 30 gA0 10-11) varga ghana vargavarga (4) anuyogadvAra sUtra: sthAna dravya pramANa kSetra pramANa | | / / / / / / / ghana (Thosa) ghanatryasra (tribhujAdhAra sUcI stambha) ghanacaturasra (ghanavarga) ghanAyata ghanavRtta dhanaparimaDaMla valayavRta valayatryatra valayacaturasra . ... ......... ghanavarga (6) ghanavargavarga (12) (bIjagaNita ghAtoM ke nAma) / / rasamAna sUcyaMgula pratarAMgula prAcIna jaina sAhitya meM gaNitIya zabdAvali : DaoN0 prema sumana jaina | 201 www.ja Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / / / / / / / / / / ... kAla pramANa ghanAMgula bhAva pramANa prathama varga mAna dvitIya varga unmAna tRtIya varga avamAna (rekhikamAna) pa vA~ varga gaNima (saMkhyAmAna) prathama vargamUla pratimAna dvitIya vargamUla dhAnyamAna tRtIya vargamUla tattvArthasUtra : vRtta parikSepa (paridhi) bAhu (trijyA) jyA (jIvA) bhedaguNana (khaNDa-guNana) iSu (zara) viSkaMbhArdha viSkaMbha (vyAsa) vyAsArdha dhanukASTha (cApa) (jaMbudIvasamAsa) isa prakAra jaina sAhitya ke ina granthoM meM rekhAgaNita, bIjagaNita Adi ke kSetra meM kaI zabda pahalI bAra prayoga meM Aye haiN| koNa, pATI, zreDhI, gaccha, jIvA, Adi zabda prAkRta granthoM se hI saMskRta sAhitya meM praviSTa hue haiM / Aja gaNita ke kSetra meM saMkhyAvAcaka zabda prAyaH gaNitasAra saMgraha se hI gRhIta kiye gaye haiN| nIla ko chor3akara prAyaH sabhI Adhunika saMkhyAvAcI zabdoM kA prayoga mahAvIrAcArya ne apane grantha meM kiyA hai / kucha vizeSa zabda draSTavya haiM gaNitasAra saMgraha : unnata nimna (natodara) ekIkaraNa niruddha karaNasUtra guNa pracaya guNottara mAsikavRddhi guNasaMkalita mizradhana ghanIvRtta caya zatavRddhi (pratizata) samavRtta zaMkha, mahAzaMkha zrIdharAcArya ne bhI gaNitIya zabdAvalI meM kaI viziSTa zabda jor3e haiM / yathA--- caya saMkalita saMsthAnaka vRddha yuttara Aya (dhana) hInottara vyaya (RNa) nimna sama ardhavRtta viSama pRSTha vRtta ans CONC min 202 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jainel Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha isa prakAra ke saikar3oM zabda jaina sAhitya se ekatra kiye jA sakate haiN| unakA Adhunika gaNita ke sAtha tulanAtmaka adhyayana karane se jainAcAryoM ke yogadAna ko rekhAMkita kiyA jA sakatA hai / kevala gaNita ke kSetra meM hI nahIM, ina zabdoM se bhArata ke sAMskRtika itihAsa para bhI nayA prakAza par3a sakatA hai / gaNita meM jo savAla diye jAte haiM ve jana-jIvana ko vyakta karate haiM / prAcIna granthoM meM strI-vikraya, pazu-vikraya ke savAla milate haiM / kintu jaina granthoM meM jaina darzana ke prabhAva ke kAraNa aise savAla nahIM diye gaye haiN| yahA~ kamaloM, bhramaroM, sarovaroM evaM dAna kI vastuoM ko AdhAra mAnakara savAla diye gaye haiM / jaise gaNita-tilaka meM kahA gayA hai ki do bhramara kamala para parAgaraMjita ho rahe haiM, zeSa ke Adhe kisI gajarAja ke mada kA Ananda le rahe haiM, bAkI vahAM bhramaroM kA eka jor3A dekhA gayA to kula kitane bhauMreM the? jaina sAhitya se isa prakAra ke sabhI savAloM ko ekatra kara yadi unakA adhyayana kiyA jAya to kaI sAMskRtika pakSa ujAgara ho skeNge| gaNitIya zabdAvalI kA bhASAzAstrIya adhyayana bhI bahuta upayogI hai| Aja hamAre sAmane jo zabda pracalita haiM ve hajAroM varSoM kI yAtrA kara yahA~ taka pahu~ce haiN| ataH unake pariveza tathya de sakatA hai| 'onAmAsi dhama' Aja bhI zikSA prArambha karate samaya baccoM se kahalavAyA jAtA hai| jo jaina kAla meM 'OM namaH siddhama' kA apabhraMza hai| vAnara' kA artha bandara hai| kintu yaha zabda kyoM pracalita huA? isake taha meM jAyeM to jJAta hotA hai ki vA kA artha hai samAna aura nara mAne manuSya / manuSya jaisA jo ho vaha vAnara / isa eka zabda se mAnava ke vikAsavAda kA samarthana ho jAtA hai / prAkRta meM kRSi ko karisi kahate haiM / yaha karisi tamila meM arisi ke rUpa meM pracalita ho gayA / cUMki vahA~ kRSi meM cAvala adhika hotA hai ataH cAvala ke lie arisi zabda pracalita ho gayA / aMgrejoM kA prathama samparka madrAsa meM adhika rhaa| unhoMne cAvala ke lie pracalita arisi zabda ko rAisa kahanA prArambha kara diyaa| zabdoM ke viparyaya se yaha svAbhAvika ho gyaa| zabdoM ke prayoga kI kathA pratyeka vijJAna ko jAnanA Avazyaka hai| bhAratIya jyotiSa meM dina aura mAsoM ke nAma pracalita hone kI sundara kathAe~ haiN| jaise azvinIkumAra nAmaka deva ke lie bhAdraprada ke bAda Ane vAlA mAha sunizcita thaa| kintu kAlAntara meM 'azvinIkumAra mAha' kahanA kaThina par3ane lagA to isake do Tukar3e ho gaye aura hama isa mAha ko Azvina tathA kuvAra do nAmoM se jAnane lge| vyApAra evaM gaNitazAstra meM Aja 'byAja' bahuta pracalita zabda hai| prAcIna kAla meM isake lie kusIda zabda pracalita thaa| phira vRddhi zabda prayoga meM aayaa| kintu saMskRta sAhitya meM byAja para paisA lenA yA denA donoM hI heya mAnA gyaa| dhIre-dhIre isa dhandhe meM chala-kapaTa aura beImAnI bar3ha gaI / ataH isake lie saMskRta kA 'byAja' zabda prayukta hone lagA, jisakA artha tarkazAstra meM chala hotA hai / phira byAja kA artha kSatipUrti karane vAlA kara ho gyaa| bAda meM gujarAta meM byAja kA artha sUda ke rUpa meM prayukta ho gyaa| gaNitatilaka kI TIkA meM yaha janabhASA kA byAja zabda apane pracalita artha meM saMskRta meM praviSTa jaina gaNita ke granthoM meM kamalavAcI zabdoM kA sarvAdhika prayoga huA hai| yadi aise sabhI zabdoM kA saMkalana kara unake itihAsa ko khojA jAya to kamala-saMskRti se jaina darzana kA kahIM gaharA sambandha dekhane ko milegaa| gaNitazAstra ke jaina granthoM meM kaI zabdoM kI nayI vyAkhyAe~ prApta hotI haiM, unase gaNita ke pAribhASika zabdoM ko samajhane meM madada milatI hai| jaina granthoM meM 'rajjU' kA artha svayaMbhUramaNa samudra kA prAcIna jaina sAhitya meM gaNitIya zabdAvali : DaoN0 premasumana jaina | 203 www Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / yAsa kiyA gayA hai| kahA gayA hai ki yadi koI zaktizAlI devatA 1000 bhAra ke garma lohe ke gole ko pheMke to 6 mAsa 6 dina 6 pahara aura 6 ghar3I meM vaha jitanI dUra jAya usa dUrI ko rajjU kahate haiN| (ratna saMcaya 5, 16-20) / isI prakAra 'koNa' zabda kA gaNita ke artha meM prayoga sUryaprajJapti meM milatA hai, jo IsA pUrva kA grantha mAnA gayA hai / isase una kucha pAzcAtya vidvAnoM kI usa dhAraNA kA khaNDana hotA hai jisameM ve koNa ko yUnAnI zabda 'goniyA' se nikalA huA mAnate the| jabaki 'koNa' mula bhAratIya zabda hai| ho sakatA hai ki usane yU nAna ko goniyA zabda pradAna kiyA hai / 'Ayata' zabda Aja ke vartamAna artha meM bhagavatI sUtra (25, 3) tathA anuyogadvAra sUtra Adi meM prApta hotA hai| 'jIvA' zabda sarvaprathama prAkRta granthoM meM hI gaNita ke artha meM prayukta haA hai| 'laghukSetra samAsa' nAmaka grantha meM 'jIvA' | kI vyAkhyA dI gaI hai / ataH 'jIvA' se 'jyA' ke rUpa meM yaha zabda bhArata se araba aura araba se yUropa pahu~cA hai / isa prakAra ke anya sabhI pAribhASika gaNitIya zabda jaina sAhitya se ekatra kiye jAne cAhie aura unakA Adhunika gaNita ke sAtha tulanAtmaka adhyayana honA caahie| ...... ........... ..... . ...... ......... Hit sandarbha grantha sUcI 1. upAdhyAya, ba0 la; prAcIna bhAratIya gaNita, dillI 1971 / 2. jaina, lakSmIcandra; gaNitasAra-saMgraha, solApura, 1983 / 3. muni kanhaiyAlAla 'kamala'; gaNitAnuyoga, sANDerAva, 1970 / 4. jaina, lakSmIcandra, tiloyapaNNatti kA gaNita, prastAvanA lekha (jambUdvIpa paNNatti saMgaho), solApura, 1958 / 5. AryikA vizuddhamatijI%3; tiloyapaNNatti, 1984 / 6. siMha, e0 ena0; 'hisTrI Apha methAmeTiksa ina iNDiyA phAma jaina sorseja' jainasiddhAnta bhAskara, 1946-1950 / 7. kApar3iyA, hIrAlAla; gaNita tilaka (vyAkhyA sahita), bar3audA / 8. zukla, kRpAzaMkara; pATI gaNita (zrIdharAcArya) lakhanaU / 6. datta, bI0 bI0 evaM siMha, hindU gaNita zAstra kA itihAsa, lakhanaU / 10. AcArya tulasI, aMgasuttANi, lADanU, 1975-76 / 11. AcArya tulasI; Agama zabda koSa, lADanU', 1984 / 12. zAstrI, nemIcandra; tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA, bhAga 1-4 / 13. jaina, jagadIzacandra jaina AgamoM meM bhAratIya samAja, vArANasI / 14. bhojaka, ambAlAla zAha; jaina sAhitya kA bRhat itihAsa, bhAga 5, 1966 / ++ MithilitFilitiiiiitatitiHHHHHHHHHHAMMALL :: 204 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jainelibre Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha jaina parva aura usakI sAmAjika upayogitA iiiii --kuvara paritoSa pracaNDiyA (ema0 kAma0, risarca skaoNlara ) iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii manuSya samAja kI buddhimAna ikAI hai| usameM dharma aura samAja kA svarUpa antarvyApta rahatA hai| usakI antazcetanA ko anuprANita karane ke lie aneka parva aura tyauhAroM kA Ayojana hotA hai / parva meM dhAmikatA aura tyauhAra meM sAmAjikatA kA prAdhAnya rahatA hai| jana-jIvana meM AtmavizvAsa, utsAha tathA kriyAnvayatA kA saMcAra parva athavA tyauhAra dvArA kiyA jAtA hai| parna athavA tyauhAra dharma aura samAja ke antarmAnasa kI sAmUhika abhivyakti hai / / kisI jijJAsu ne amuka dharma athavA samAja kI AdhArabhUta pRSThabhUmi jAnanA cAhI to sAdhaka ne uttara dete hue kahA ki dharma athavA samAja ke antarmAnasa ko jAnane ke lie unase sambandhita parva athavA tyauhAra ko jAna lenA parama Avazyaka hai| pratyeka dharma ke zAstra-siddhAnta aura sAmAjika pratIkAtmakatA parva athavA tyauhAra se vidyamAna rahatI hai| jinadharma aura samAja tathA saMskRti para Adhata aneka paryoM aura tyauhAroM kA ullekha prAcIna vAGamaya meM upalabdha hai| jaina bhI varSa ke kisI na kisI dina ko parva kA rUpa dekara apane dhAnika, sAMskRtika svarUpa kA sAkSAtkAra karatA hai| jainaparva jinadharma kA pratinidhitva karate haiN| inake AyojanoM meM mAtra khela-kuda, Amoda-pramoda, bhoga-upabhoga athavA sukha-duHkha kA saMcAra nahIM hotA apitu ve hamAre jIvana meM tapa, tyAga, svAdhyAya, ahiMsA, satya, prema tathA maitrI kI udAtta bhAvanAoM kA protsAhana aura jAgaraNa karate haiM / parvo ko mUlataH do vargoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai / yathA1-dhArmika 2-sAmAjika jinadharma para AdhRta dhArmika paryoM meM saMvatsarI, paryuSaNa, Ayambila aSTAnhikA, zrutapaMcamI Adi ullekhanIya haiM jabaki sAmAjika paryoM meM mahAvIra jayantI, vIra-zAsana jayantI, dIpAvali tathA salUnoM arthAt rakSAbaMdhana, mauna ekAdazI Adi ullekhanIya haiM / yahA~ inhIM katipaya parvo-utsavoM kA isa prakAra ullekha karanA hameM Ipsita hai tAki unakA rUpa-svarUpa mukhara ho utthe| ... Timiiiii inm iiiiitml jaina parva aura usakI sAmAjika upayogitA : ku~vara paritoSa pracaMDiyA | 205 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpaktI abhinandana gantha saMvatsarI-saMvatsarI-paryuSaNa ko parva hI nahIM apitu parvAdhirAja kI mahimA pradAna kI gaI hai| zAstroM ke anusa anasAra paryaSaNa ke dinoM meM se AThaveM dina saMvatsarI ko dharma kA sarvocca sthAna, mahimA tatha mUlya diyA jAtA hai / ASAr3ha pUrNimA se pacAsa dina pazcAt arthAt bhAdra zuklA paMcamI ko saMvatsarI parva kA Ayojana kiyA jAtA hai / isa parva ko tIrthaMkara mahAvIra, gautamasvAmI, AcArya, upAdhyAya tathA zrIsaMgha dvArA manAe jAne kA ullekha kalpasUtra meM upalabdha hai / Atmazuddhi ke isa mahAna parva kI rAta ko kisI bhI prakAra se ullaMghana nahIM karanA caahie| ____ saMvatsarI ke ATha divasoM kA anuSThAna paryuSaNa kahalAtA hai / sAdhuoM ke lie daza prakAra kA kalpa arthAta AdhAra kahA gayA hai usameM eka paryaSaNA bhI hai| pari arthAta pUrNa rUpa se uSaNA arthAta vsnaa| arthAt eka sthAna para sthira rUpa se vAsa karane ko paryuSaNA kahane haiM / pahale yahI paramparA pracalita thI ki kama se kama 70, adhika se adhika chaha mahIne aura madhyama cAra mahIne / kama se kama sattara dina ke sthiravAsa kA prArambha bhAdra sudI paMcamI se hotA hai| kAlAntara meM kAlikAcArya jI ne cautha kI paramparA saMcAlita kI / usI dina ko saMvatsarI parva kahate haiN| ATha divasIya AtmakalyANa kA mahAparva kahalAtA hai payurSaNa / saMvatsarI aura paryuSaNa meM itanA hI antara hai ki saMvatsarI AdhyAtmika sAdhanA-krama meM varSa kA AkhirI aura pahale dina kA sUcaka hai, jabaki payuvaraNa hai tapa aura tyAga-sAdhanA kA udabodhaka isa prakAra saMvatsarI kA artha abhiprAya hai varSa kA Arambha aura paryuSaNa kA prayojana hai kavAya kA azana, AtmanivAsa tathA vairAgya bhAvanA kA cintavana / saMvatsarI ke sAyaM pratikramaNa ke avasara para pratyeka jina-dharmI ko corAsA lAkha jIvAyoni se mana, vacana se tathA kAyA se kSamAyAcanA karanI par3atI hai| isase paraspara meM milana, vizva maitro, tathA vAtsatya bhAvanA mukhara ho uThatI hai / yahI isa parva kA mukhya prayojana hai / digambara samudAya meM ise dazalakSaza dharma ke nAma se manAyA jAtA hai| isameM dharma ke daza lakSaNoMuttama kSamA, mArdava, Arjava, satya, zauca, saMyama, tapa, tyAga, AkiMcanya tathA brahmacarya-kA cintavana kiyA jAtA hai| yahAM yaha parva bhAdra zuklA paMcamI se prArambha hokara bhAdra zuklA caturdazI taka calatA hai / anta meM kSamAvANI parva ke rUpa meM manAyA jAtA hai jisameM vigata meM apanI asAvadhAnIvaza kisI ke dila ko kisI prakAra se dukhAyA ho to usakI paraspara meM kSamA yAvanA karate haiM / isakI upayogitA apanI hai aura Aja ke rAga-dveSapUrNa vAtAvaraNa meM isa prakAra ke dhArmika anuSThAnoM kA Ayojana aura unakI upayogitA asaMdigdha hai| aSTAnhikA parva tathA AyaMbila-olI parva digambara samudAya meM yaha parva varSa meM tIna bAra manAyA jAtA hai| kramazaH kArtika, phAlguna tathA ASAr3ha mAsa ke aMta ke ATha dinoM meM isa parva kA Ayojana huA karatA hai / jina dharma meM mAnyatA hai ki isa dharatI para ATha nandIzvara dvIpa haiM / usa dvIpa meM vAbana caityAlaya haiN| vahAM manuSya kI pahu~ca nahIM ho pAtI, kevala devagaNa hI AyA-jAyA karate haiN| astu ina dinoM yahA~ para hI parva manAkara unakI pUjA karalI jAtI hai| ina dinoM siddhacakra pUjA vidhAna kA bhI Ayojana kiyA jAtA hai / isakI bhakti aura mahimA anaMta hai| 206 | paMcama khaNDa : sAMskRtika-sampadA www.jainel Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha zvetAmbara samudAyoM meM yaha parva varSa meM do bAra hI manAyA jAtA hai / caitra Asoja meM saptamI se pUrNimA taka nau dina AyaMbila tapa kI sAdhanA kI jAtI hai / AyaMmbila tapa kA artha abhiprAya haiAmlarasa se rahita bhojana jisameM rasa, gaMdha, svAda, ghRta, dugdha, chAcha Adi kA sevana nahIM kiyA jAtA hai / daraasala yaha asvAda - sAdhanA kA mahAparva hai / isase jIvana meM tapa aura saMyama ke saMskAra jAgrata hote haiM / zruta paMcamI paMcamI kArtika zuklA paMcamI ko manAI jAtI hai| isa avasara para zrutArAdhanA aura zrutajJAna ke prati aTUTa niSThA tathA vinaya prakaTa karanA hI isakA mukhya uddezya hai / digambara paramparA meM mAnyatA hai ki dhIre-dhIre aMga jJAna lupta ho gayA to aMgoM aura parvoM ke eka deza ke jJAtA AcArya dharasena hue / unakI preraNA se unake pAsa do munirAja padhAre jinheM siddhAnta par3hAyA aura pAraMgata kiyA / ina munirAjoM ke nAma the puSpadaMta aura bhUtabali / ina dvaya muniyoM ne eka siddhAnta graMtharAja kI racanA kI jisakA nAma thA SaTkhaNDAgama / AcArya bhUtabali ne jyeSTha zuklA paMcamI ko catuvidha saMgha ke sAtha isa graMtharAja kI pUjA kii| yaha parva sabhI se manAyA jAne lagA hai / zvetAmbara samudAya meM yaha parvarAja kArtika zuklA paMcamI ko manAyA jAtA hai jise jJAna paMcamI bhI kahA jAtA hai| graMthoM kI pUjA-arcanA ke sAtha unakI saphAI vyavasthA para pUrA dhyAna diyA jAtA hai / isa parva se donoM hI samudAya meM svAdhyAya kI preraNA prApta hotI hai / mahAvIra jayantI caitra zuklA trayodazI ke dina mahAzramaNa bhagavAn mahAvIra kI janma jayantI ke rUpa meM mahotsava zvetAmbara aura digambara samudAya meM bar3e harSa - ullAsa ke sAtha manAyA jAtA hai| isa avasara para Ama sabhAe~ Ayojita kI jAtI haiM jisameM adhikArI jaina- jainetara vidvAnoM dvArA tIrthaMkara mahAvIra bhagavAn ke upadeza kA vivecana kiyA jAtA hai tathA Adhunika saMdarbhoM se unakI upayogitA para vicAra kiyA jAtA hai / Aja ke jIvana meM ahiMsA aura anekAnta ke dvArA hI amana caina kI kalpanA sAkAra ho sakatI hai / yaha dhAraNA kevala jainoM kI hI nahIM hai / vizva ke mahAna vicArakoM aura sAdhakoM kI dhAraNA hai / ullekhanIya bAta yaha hai ki isa dina pUre deza meM rAjakIya AjJA meM avakAza to rahatA hI hai sAtha hI sAre kaTTIkhAne tathA mAMsa kI dukAnoM ko banda kara diyA jAtA hai / prabhAta pheriyAM tathA miSThAna vitaraNa kara harSa manAyA jAtA hai / bahuta se sthAnoM para haspatAloM meM rogiyoM ko phala tathA kAlija ke chAtroM meM miSThAna vitaraNa bhI karAyA jAtA hai| jaina bhAiyoM ke vyApArika saMsthAna prAyaH banda rahA karate haiM / dIpAvali zvetAmbara aura digambara samudAya meM mahAvarva dIpAvali kA Ayojana tIrthaMkara mahAvIra ke nirvANa ho jAne para manAyA jAtA hai / AgamoM aura purANoM isakA vistArapUrvaka ullekha upalabdha hai / mahAzramaNa mahAvIra ke nirvANa ke samaya nava licchavi aura nava malli rAjAoM ne proSadhavrata kara rakhA thA / kArtika kRSNa amAvasyA ke dina rAtri ke samaya bhagavAna mukti ko prApta hue| usa samaya rAjAoM ne AdhyAtmika jJAna ke sUrya mahAvIra ke abhAva meM ratnoM ke prakAza se usa sthAna ko Alokita kiyA thA / jaina parva aura usakI sAmAjika upayogitA: ku~vara paritoSa pracaMDiyA | 207 www. Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAHHH.: ..... ...... .............. .. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha paramparAgata usI prakAra janatA dIpa jalA-jalAkara usa parama jJAna kI vaMdanA-upAsanA karatI hai aura preraNA prApta karatI hai| harivaMza purANa ke anusAra bhagavAn bhavya jIvoM ko upadeza dete haiM aura pAvAnagarI meM padhArate haiN| yahAM eka manohara udyAna meM caturtha kAla kI samApti meM tIna varSa Ar3he ATha mAsa zeSa raha gae the, kArtika amAvasyA ke prAtaH yoga kA nirodha karake karmoM kA nAza karake mukti ko prApta hue| devatAoM ne Akara unakI pUjA kI aura dIpaka jlaae| usa samaya una dIpakoM ke prakAza se sArA kSetra Alokita ho uThA / usI samaya se bhaktagaNa jinezvara kI pUjA karane ke lie prati varSa unake nirvANa divasa ke upalakSya meM dIpAvali mAnate haiN| ___ mahAmanISI paNDita kailAzacandra jI zAstrI ke anusAra, dIpAvali ke pUjana kI jo paddhati hai, usase bhI samasyA para prakAza par3atA hai| dIpAvali ke dina kyoM lakSmI pUjana hotA hai isakA santoSajanaka samAdhAna nahIM miltaa| dUsarI ora jisa samaya bhagavAna mahAvIra kA nirvANa haA usI samaya unake pradhAna ziSya gautama gaNadhara ko pUrNa jJAna kI prApti huI / gautama jAti ke brAhmaNa the| mukti aura jJAna ko jinadharma meM sabase bar3I lakSmI mAnA hai aura prAyaH muktilakSmI aura jJAnalakSmI ke nAma se hI zAstroM meM unakA ullekha kiyA gayA hai / ataH sambhava hai ki AdhyAtmika lakSmI ke pUjana kI prathA ne dhIre-dhIre jana samudAya meM bAhya lakSmI ke pUjana kA rUpa dhAraNa kara liyA ho| bAhyadRSTipradhAna manuSya samAja meM aisA prAyaH dekhA jAtA hai / lakSmI pUjana ke samaya miTTI kA gharauMdA aura khela-khilaune bhI rakhe jAte haiN| daraasala ye gharauMdA aura khela-khilaune bhagavAn mahAvIra aura unake ziSya gautama gaNadhara kI upadeza sabhA kI yAdagAra meM haiM aura cuMki unakA upadeza sunane ke lie manuSya, pazu, pakSI sabhI jAte the ataH unakI yAdagAra meM unakI mUrtiyA~-khilaune rakhate haiN| mandiramArgI jinadharmI prAtaH lAr3a car3hAte haiM jo bhagavAn ke samavazaraNa kA hI pratIka hai| prasannatA hone ke kAraNa samAjI paraspara meM miSThAna bheMTa karate haiM, khAte haiM aura khilAte haiN| salUno arthAt rakSA bandhana __ yaha parva Aja pUre deza meM bar3e manoyoga ke sAtha mayAyA jAtA hai / brAhmaNa jana yajamAna ke hAthoM meM rakhI bAMdhate samaya nimna zloka kA vAcana karate haiN| yathA yena baddho balI rAjA, dAnavendro mhaablii| tena svAmapi badhnAmi rakSe! mA cala mA cala / / . arthAt jisa rAkhI se dAnavoM kA indra mahAbalI balirAjA bAMdhA gayA usase maiM tumheM vAMdhatA hai, aDiga aura aDola hokara merI rakSA karo / itane bhara se isa tyauhAra ke viSaya meM koI Thosa pramANa athavA vivaraNa prApta nahIM hotA / vAmanAvatAra ke prasaMga meM balirAjA kI kahAnI avazya pracalita hai kintu isase rakSAbandhana ke viSaya meM koI spaSTa jAnakArI athavA prabodha nahIM hotaa| jaina-sAhitya meM isa parva ke viSaya meM avazya carcA milatI hai| kahate haiM ki jaina sAdhuoM se ghRNA aura dveSa rakhane vAle vali ko mahArAjA padma divasIya rAjyAdhikAra prApta ho gayA thaa| AcArya akampana saMyogavaza udhara se hokara nikala rahe the, unake sAtha sAta sau ziSyoM kA vizAla kula bhI thA / bali ko pratizodha lene kA suyoga prApta ho gyaa| usane pUre munisaMgha ko bandIgRha meM DAla diyA aura unakA naramedha-yajJa meM bali dene kA nizcaya karane lgaa| 208 | paMcama khaNDa : sAMskRtika-sampadA www.jainelibsite Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha aise saMkaTakAla meM munirAja viSNukumAra se prArthanA kI gaI / ve vaikriya zakti sampanna the / saMgha para anAhUta Agata saMkaTa kA mocana kIjie, aisI prArthanA kI gii| tapa ArAdhanA meM lIna munirAja ne jaba yaha jJAta kiyA to turanta munijanoM kI rakSArtha apanI svIkRti de dI aura calane ke lie sannaddha ho gae / nagara meM Akara ve apane bhAI padmarAja se anartha se mukta hone ke lie prArthanA karane lage / yahAM kI paramparA ke 'anusAra yahAM sadaiva saMtoM kA sammAna hotA AyA hai kintu apamAna kara isa mahAkukRtya se apane ko pRthaka rakhie / mahArAjA padmarAja vacanabaddha hone se apanI vivazatA ko vyakta karane lagA / viSNukumAra jo bali ke pAsa jAkara muni saMgha ke lie sthAna kI yAcanA karane lage / bali ne unheM DhAI paga die aura kahA ki isameM Thahara jaaie| isa para muni ko Akroza paidA huA aura unhoMne apanI zakti kA pradarzana kiyA / eka paira sumeru parvata para rakhA aura dUsarA mAnuSottara parvata para tIsarA bIca meM laTakane lagA / isa Azcaryajanaka ghaTanA ko dekhakara loga stabdha raha ge| bali ne kSamA mAMgI aura isa prakAra Agata saMkaTa Tala gyaa| udhara logoM ne munijanoM para saMkaTa AtA dekhakara anna-jala tyAga kara diyA thA / jaba munijana lauTakara nahIM Ae to una sabakA AhAra lenA sambhava nahIM huA / anta meM muniyoM ko mukta kiyA gayA aura ve sAta sau gharoM meM AhAra hetu cale ge| sAtha hI zeSa gharoM meM zramaNoM kA smaraNa kara pratIka banAkara gRhapatiyoM ne bhojana kiyaa| ataH isI dina se rakSAbandhana para dIvAloM para manuSyAkAra citra banAkara rAkhI bAMdhane kI prathA cala par3I jisakA Aja bhI uttara bhArata meM 'sauna' zabda se isa prathA kA pratIkArtha liyA jAtA hai / yahA~ 'sauna' zabda zramaNa kA apabhraMza zabda hai / isa mAnyatA kI paripuSTi mahApaNDita kailAzacandra zAstrI svaracita 'jainadharma' nAmaka kRti meM karate haiM / mauna ekAdazI mauna kA artha hai-vANI kA, vacana kA nigraha arthAt na bolanA / mAnava ke pAsa tIna zaktiyA~ haiM- mana kI zakti, vacana kI zakti aura zarIra kI zakti / zarIra kI zakti se vacana kI zakti adhika hai aura mana kI zakti vacana kI zakti se bhI aneka gunI pracaNDa hai / Aja kA vaijJAnika mauna kI mahattA svIkAratA hai / usakA mAnanA hai ki bolane se mastiSkIya zakti adhika kharca hotI hai jisase vaha avilamba thaka-cuka jAtA hai / ataeva manuSya ko kama bolanA caahie| maunavratI bauddhika kAma karane meM, dhyAna Adi adhika samartha hotA hai / vyAvahArika rUpa se bhI vAcAlatA se aneka hAniyA~ hotI haiM / adhyAtma meM mauna kA apanA mahatva hai / mauna to muni kA lakSaNa hai / sAdhaka binA prayojana vANI kI zakti ko vyartha vyaya nahIM karatA / tana kA mauna hai--adhika zArIrika pravRtti na karanA, sthira Asana rakhanA / mana kA mauna hai saMkalpa-vikalpoM kA tyAga, unameM mana ko na bharamAnA / lekina mana hai jA ki rikta nahIM raha sakatA / kucha na kucha uchala-kUda karatA hI rahatA hai| isake lie mana ko zubha vicAroM se, prabhu ke guNoM ke smaraNa se otaprota kara denA cAhie / ekAdazI kA zAbdika artha hai gyAraha kI saMkhyA / Apake pAsa bhI mana, vacana, kAya ke gyAraha yoga haiN| cAra mana ke, cAra vacana ke aura tIna kAyA ke ( audArika, tejas aura kArmaNa ) / ina gyAraha kA saMyamana, niyamana aura nigraha hI mauna kI pUrNa sAdhanA hai / yahI mauna ekAdazI kA jaina parva aura usakI sAmAjika upayogitA: ku~vara paritoSa pracaMDiyA | 206 www. Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha rahasya hai / zrI ratanamunijI " parva kI preraNA " kRti meM mauna ekAdazI ke viSaya meM eka saMvAda prastuta karate haiM - yathA - eka zreSThI ne paMcamahAvratadhArI dharmaguru se jijJAsA kI "bhagavana ! maiM gRhakArya meM ulajhA rahatA hU~ / astu dharma sAdhanA karane kI zakti nahIM hai / Apa mujhe aisI sAdhanA batAie ki eka dina kI sAdhanA se hI pUre varSa kI dharma-sAdhanA kA puNya phala prApta ho sake / " guru ne kahA- "zreSThIvara ! mArgazIrSa mAsa kI zuklA ekAdazI ke dina upavAsapUrvaka pauSadha vrata dhAraNa karane aura mauna rahane se tumheM icchita phala prApta ho sakatA hai / isa dina bhagavAna mallinAtha kA janma kalyANaka hai / yadi gyAraha varSa taka vidhipUrvaka sAdhanA karate rahe to mokSa kI prApti bhI sambhava hai / " uparyukta saMkSipta vivecana se spaSTa hai ki bhAratIya parva - paramparA meM jaina parvoM kA apanA astitva hai aura hai apanA mahatva / ina parvoM kA mUla viSaya jina-dharma, saMskRti tathA sadAcAra kA pravartana karanA rahA hai / isalie inake AyojanoM meM Amoda-pramoda ke sAtha-hI-sAtha kalyANakArI jJAnavarddhaka prasaMga aura sandarbhoM kA apanA sthAyI mahatva hai / manuSya eka sAmAjika prANI hai / samAja meM hI usakA jIvana ullAsa aura vikAsa se bhara sakatA hai| parva athavA tyauhAra samAja sApekSa hote haiM / isa prakAra parva mAnavI jIvana meM jahA~ eka ora satya dharma kA srota pravAhita karate haiM vahA~ dUsarI ora ve jIvana meM cetanA aura jAgaraNa kA saMcAra bhI karate haiN| sAmAnyataH saMsArI prANI lobha aura pramAdapUrNa jIvana caryA meM lIna ho jAtA hai kintu parvoM ke zubha Agamana se prANI ko unmArga se haTakara sanmArga para calane kI preraNA prApta hotI hai / manuSya ke puruSArtha kI sArthakatA hai uttarottara utkarSonmukha hote jAnA / parva usake utkarSa meM kAryakArI bhUmikA kA nirvAha karate haiM / purANa athavA prAcIna vAGamaya meM antarbhukta ghaTanAoM aura jIvana cakroM se anujIvI parvoM ke prayojana manuSya meM mUrcchA-mukta jIvana jIne kI preraNA pradAna karate haiM / yadi parvoM ke dvArA manuSya meM manuSyatA jAgane lage to isase adhika upayogitA aura kyA ho sakatI hai ? 210 | paMcama khaNDa : sAMskRtika-sampadA Xin Kou www.jainel Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha rAjasthAna ke madhyakAlIna prabhAvaka jaina AcArya -zrI saubhAgya muni 'kumuda' bhArata meM zramaNa evaM brAhmaNa saMskRti kA utsa TheTha Adima sabhyatA ke vikAsa ke sAtha jur3A milatA hai| sAMskRtika utthAna-patana kI hajAroM ghaTanAoM kA nirvahana karate hue bhI jo saMskRti apane mUlya TikA pAI usakA antaHsatva kucha aisI vizeSatAe~ liye avazya hotA hai jo usa saMskRti ko amaratA pradAna karatA hai| zramaNa evaM brAhmaNa saMskRti ke mUlyoM meM jo sArvabhaumikatA ke tatva haiM, mAnava kI antaHcetanA kI sphuraNAoM evaM apekSAoM ko rUpAyita karane kI jo kSamatA hai tathA jIvana ko ucca arthoM meM prerita karane kI preraNA hai ve hI ye tathA aisI jo vizeSatAe~ haiM, ye hI ve guNa haiM jo ina mahAna saMskRtiyoM ko jana-jana ke lie lAbhadAyaka aura upayogI banAte haiN| bhArata eka vizAla rASTra hai jo kabhI AryAvarta ke nAma se bhI pahacAnA jAtA thA / vyavasthA khAna-pAna, bhASA, rIti-rivAja aura pariveza kI dRSTi se aneka bhAgoM meM baMTA huA hai| phira bhI yaha eka rASTra ke rUpa meM jur3A rhaa| isakA eka kAraNa isake pAsa udAtta sAMskRtika mUlyoM kA honA bhI hai| kucha varSoM pahale bhArata kA jo hissA rAjapUtAnA kahalAtA thA, lagabhaga vaha hissA Aja rAjasthAna ke nAma se pahacAnA jAtA hai| bhArata ke anya bhAgoM kI taraha yahA~ bhI zramaNa evaM brAhmaNa saMskRti jo ki bhAratIya saMskRti kI donoM aMgIbhUta saMskRtiyA~ haiM, bahuta pahale se hI phalatI-phUlatI evaM vikasita hotI rhiiN| ___ jahAM taka brAhmaNa saMskRti kA prazna hai usakA vistAra yahA~ zramaNa saMskRti se bhI adhika vyApaka stara para hotA rahA / isake pramANa yahA~ kA vizAla vaidika sAhitya, hajAroM maMdira evaM saikar3oM tIrtha haiN| vaidika darzana kI ve sabhI dhArAe~ to deza ke kone-kone meM phailI huI haiN| rAjasthAna meM bhI pahu~cI aura vikasita huiiN| yahI kAraNa hai ki anya bhAgoM kI taraha yahA~ bhI zuddhAdvaita, viziSTAdvaita puSTi mArga, bhAgavatI mArga ke bhakta, nAtha, kabIra, dAdU Adi paMthoM ke anuyAyI lagabhaga pUre rAjasthAna meM pAye jAte haiN| 1. triSaSTizalAkA puruSa caritra-hemacandrAcArya rAjasthAna ke madhyakAlIna prabhAvaka jaina AcArya : saubhAgya muni "kumuda" | 211 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / ALLLLLLLUMITHILLY jahA~ taka zramaNa saMskRtiprasUta dharma aura darzana kA prazna hai, ve yahAM vaidika mAnyatAoM jitane bikasita evaM vistRta to nahIM ho pAye kintu itane ve nagaNya bhI nahIM rahe ki rAjasthAna ke sAMskRtika evaM dhArmika mUlyoM kA aMkana karate hue unakI upekSA kI jA ske| saMkhyA kI dRSTi se alpatara hone hue bhI zramaNa saMskRti ke viziSTa mUlyoM, dharmoM aura dArzanika avadhAraNAoM ne rAjasthAna meM na kevala apanA viziSTa sthAna banAyA apitu samaya-samaya para inhoMne yahA~ ke jana-jIvana ko prabhAvita bhI kiyaa| zramaNa saMskRti kI aMgIbhUta mukhya zAkhAe~ jaina aura bauddha haiN| jahAM taka bauddha zAkhA kA prazna hai usakA rAjasthAna meM kitanI dUra taka astitva rahA, yaha eka alaga gaveSaNA kA viSaya hai| zramaNa saMskRti kI aMgIbhUta dUsarI zAkhA jaina kA astitva rAjasthAna meM navInatama zodhoM ke anusAra prAcInatama hotA jA rahA hai / cittaur3a ke pAsa "majjhamikA" nAmaka prAcIna nagarI ke dhvaMzAvazeSa prApta hue haiM yaha nagarI mahAbhArata kAla meM bar3I prasiddha rhii| jaina dharma kA bhI yaha kendra svarUpa thii| ... kAla ke vikarAla thaper3oM ke bAvajUda jaina saMskRti rAjasthAna meM apane AdikAla se aba taka phalatI-phUlatI aura vikasita hotI rhii| hajAroM mandira, sthAnaka, sabhAgAra, vizAla sAhitya, zAstra bhaNDAra Adi na kevala Aja bhI rAjasthAna ke kone-kone meM upalabdha haiM apitu ve jaina saMskRti ko pallavita puSpita karane meM bhI saMlagna haiN| rAjasthAna meM jainadharma ke vistAra aura gauravAnviti kA adhikatara zreya rAjasthAna ke una gauravazAlI AcAryoM ko jAtA hai jinhoMne samanvayAtmaka dRSTi, mAnavIya yogyatA evaM kSetrIya paristhitiyoM ko mane rakhakara na kevala vizAla sAhitya kI racanA kI, saMsthAnoM kA nirmANa karAyA apitu apane upadezoM ke dvArA jana-jana ko jinazAsana kI tarapha AkarSita kiyaa| bhagavAna AdinAtha se mahAvIra paryanta 24 (caubIsa) tIrthaMkara jainadharma meM pUjya paramAtmA mAne jAte haiN| unameM se katipaya tIrthaMkaroM ne rAjasthAna meM vicaraNa kiyA hai / aisA jaina kathA sUtroM se pramANita hotA hai| bhagavAna mahAvIra kA dazArNapura (mandasaura) AnA aura dazArNabhadra ko pratibodhita karanA to vizruta hai hii| __ mandasaura vartamAna vyavasthAoM ke anusAra madhya bhArata kA aMga avazya hai kintu mevAr3a kA itihAsa dekhane se jJAta hotA hai ki yaha aneka varSoM taka mevAr3a kA aMga rhaa| mahAvIrottara kAla se lekara vikramI dazavIM zatAbdI taka ke samaya meM rAjasthAna meM aise aneka prabhAvaka AcArya aura muni ho gaye haiM jinhoMne jinazAsana ko unnati ke zikhara taka pahu~cAyA tathA aneka mahattvapUrNa kArya sampAdita kiye| siddhasena divAkara, ailAcArya vIrasena, padmanandI (prathama), sAdhvIratna 1. mevAr3a aura jainadharma-lavantamhi mahatA, zrI A0 pU0 pra0 zrI a0 10 grantha / 212 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA HEAL www.jainelibra Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha HiiiiiiiffffREERHIE yAkinI mahattarA Adi-Adi saMta satI-ratna haiM, jo isa yuga ke jaina jagata ke damakate hIre aura jyotirmaya nakSatra the| ___yahA~ madhyakAlIna AcArya hI vivecya haiM / ataH prAcIna yuga ke AcAryoM kA vistRta paricaya nahIM diyA gayA hai| jinezvara sUrI rAjasthAna ke mahAnatama AcAryoM meM jinezvara sUri kA nAma bahuta prakhyAta hai| ye kharatara gaccha ke Adi guru mAne jAte haiN| __ mAlavA kI prasiddha nagarI dhArA meM lakSmIpati zreSThi ke bhavya bhavana meM eka bAra Aga laga gii| usase usake vaibhava kI bar3I hAni huI kintu use sarvAdhika duHkha una jJAnanidhipUrNa zlokoM ke naSTa hone kA huA, jo bhavana kI dIvAroM para aMkita the| unhIM dinoM vahA~ do brAhmaNa bhrAtA Aye hue the| eka dina pahale bhI ve zreSThI se mile the| java dUsare dina punaH mile to zreSThI ne apanA duHkha unheM jtaayaa| unhoMne kahA -Apa cintA na kareM / hama kala yahA~ Aye the taba zloka par3he the, ve hamArI smRti meM haiN| aura unhoMne sAre zloka punaH aMkita karA diye| isase prabhAvita ho zreSThI ne donoM brAhmaNakumAroM ko jainendrIyA bhAgavatI dIkSA ke lie prerita kiyA aura apane guru vardhamAna sUri ke pAsa dIkSita kraayaa| . jinezvara muni aura buddhisAgara muni donoM adbhuta vidvAna siddha hue| jinezvara sUri ko AcArya pada pradAna kiyA gayA / . inhoMne gujarAta taka vihAra kiyaa| durlabharAja ne inheM kharatara kI upAdhi se maNDita kiyaa| kathA koSa, lIlAvatI, vIra caritra Adi aneka granthoM ke Apa racayitA haiM / haribhadra ke aSTakoM para prasiddha TIkA bhI Apane likhI / yaha kArya jAlora meM sampanna huaa| isI zatI ke prabhAvaka AcAryoM meM prabhAcandra bUMda gaNI Adi ke bhI nAma ullekhanIya haiN| kintu vizeSa paricaya nahIM mila sakA / A0 hariSeNa bhI isa zatI ke mahAna AcArya haiN| inhoMne apanI prasiddha kRti dhamma parIkSA meM mevAr3a kI bar3I prazaMsA kI hai / dhamma parIkSA grantha upalabdha hai| vArahavIM zatI ke prabhAvaka jaina AcAryoM meM jinavallabhasUri, vimalakIti, lakSmIgaNI Adi pramukha haiN| jinavallabhasUri ko cittaur3a meM AcArya pada pradAna kiyA gyaa| inakI 17 racanAe~ upalabdha haiN| lakSmIgaNI ne supArzvanAtha caritra kI racanA mAMDalagar3ha meM kI, yaha ukta caritra se prasiddha hai| guNabhadra muni rAjasthAna ke eka aura vidvAna saMta ho gaye haiN| inake dvArA racita 63 zloka kI eka prazasti vijoliyA ke jaina mandira meM lagI huI hai| isameM mandira nirmAtAoM ke uparAnta ajamera ke cauhAnoM aura sAMbhara ke rAjAoM kI vaMzAvalI dI gaI hai| inakA samaya terahavIM zatI kA banatA hai| 1. kharatara gaccha bahad gurvAvalI patrAMka--9 2. gurvAvalI rAjasthAna ke madhyakAlIna prabhAvaka jaina AcArya : saubhAgya muni "kumuda" | 2:3 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha - AcArya ratnaprabhasUri bhI mevAr3a ke eka mahAna AcArya ho gaye haiN| inakI eka prazasti jo mahArAvala tejasiMha ke samaya likhI gaI thI, cittaur3a ke pAsa ghAghase kI bAvar3I meM lagI huI hai / isakI racanA 1322 kArtika kRSNA ekama ravivAra ko huI thii| isameM tejasiMha ke pitA jetrasiMha dvArA mAlavA, ta, turUSka aura sAMbhara ke sAmantoM ko parAjita kiye jAne kA ullekha hai| inhIM kI eka prazasti cIravA gAMva meM upalabdha hai jo 1330 meM likhI gaI haiM / 51 zloka hai / isameM jetrAgaccha ke AcAryoM ke nAmoM kA ullekha hai / sAtha hI guhila vaMzI bAppA ke vaMzaja samarasiMha Adi ke parAkrama kA varNana hai / / ___ bArahavIM zatAbdI ke prabhAvaka AcAryoM meM AcArya nemIcanda sUri kA nAma bahuta prasiddha hai| ye adbhuta vidvAna, vaktA aura kavi mAnasa mahApuruSa the / inakI 'rayaNa maNikosa', uttarAdhyayana vRtti (uttarAdhyayana kI sukhabodhA TIkA) dharmopadeza kulaka Adi racanAe~ bar3I prasiddha haiM / lekhaka ne ina granthoM meM dIrgha samAsa padAvalI kA prayoga kiyaa| kAvya kI rocakatA meM kahIM bhI bAdhaka nahIM hai| inake kAvya meM zIla, saMyama, tapa Adi udAtta guNoM kA utkarSapUrNa varNana pAyA jAtA hai| isI zatAbdI ke eka aura atyuttama mahApuruSa ho gaye haiM dhanezvara sUri ! jinhoMne prasiddha grantha surasundarI cariyam prAkRta meM padyamaya likhA / racanA praur3ha vizAla aura susaMskRta hai| isameM naitika tattvoM ke sAtha-sAtha kathAtmakatA kA sundara sumela hai| isameM loka jana-jAtiyA~ jaise AbhIra, zvapaca Adi ke utthAna kA sundara varNana pAyA jAtA hai| isa grantha ko lekhaka ne candrAvatI nagarI meM baiTha kara likhA hai| pandrahavIM zatI ke mahAnatama vidvAna AcAryoM meM rAmakIrti, bhaTTAraka dharmakIti, jinodayasari, bhaTTAraka sakalakIrti Adi pramukha haiM / jayakIrti ke ziSya rAmakIrti bar3e vidvAna puruSa the| inakI likhI eka prazasti cittaur3a ke samiddhezvara mahAdeva ke mandira meM lagI hai| 28 paMktiyoM kI isa prazasti meM kumArapAla ke cittaur3a Ane kA varNana hai / prazasti choTI kintu mahatvapUrNa haiM / bhaTTAraka sakalakIrti AdipurANa-uttarapurANa mahAna granthoM ke racayitA pandrahavIM zatI ke zreSThatama AcArya ye / inakI 29 racanAe~ upalabdha haiN| inhoMne nenavA ke bha0 padmanaMdi ke pAsa adhyayana kiyaa| inakA janma 1443 tathA svargavAsa 1466 meM huaa| ye bar3e prabhAvaka AcArya the / inakA bihArI lAla jaina ne eka zodha grantha 'bhaTTAraka sakalakIti : eka adhyayana' likhA / inhoMne jUnAgar3ha meM eka mUrti kI pratiSThA bhI karAI / ' . bhaTTAraka bhuvanakIrti, brahmajinadAsa, bha0 zubhacandra, bhaTTAraka prabhAcandra Adi bar3e prabhAvaka aura racanAkAra AcArya ho gaye haiN| jinakA paricaya hameM nemIcandra zAstrI kRta saMskRta kAvya ke vikAsa meM 1. mevAr3a kA prAkRta apabhraMza evaM saMskRta sAhitya, ambAlAla jI ma. abhinandana grantha-le0 DaoN0 premasumana jii| 2. upyukt| 3. vIra vinoda bhAga 1 pRSTha 389 4. zAstrI, nemIcanda-prAkRta bhASA evaM sAhitya kA AlocanAtmaka itihAsa; jaina, jagadIzacandra-prAkRtika sAhitya kA itihAsa / 5. nemIcandra zAstrIkRta-prAkRta bhASAe~ va sAhitya kA AlocanAtmaka adhyayana / 6. ......."meM prA0 a0 sa0 sA0/a0 gra0 DA0prema sumana / 7.jaina bhaNDArsa ina rAjasthAna pu. 2391 214 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA ternation . www.jane : :::::.::::. Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha T LE "..."Hiiiiiiiiiiiiiiii iiiiiiiiiiiiiiIIIIIIIII jainiyoM kA yogadAna lekha se upalabdha hotA hai / una sabhI AcAryoM ne rAjasthAna meM jinazAsana ko bahuta gauravAnvita kiyA / bhaTTAraka prabhAcandra ne to apanI gaddI hI dillI se cittaur3a sthAnAntarita kara dii| pandrahavIM zatI ke mahAnatama AcAryoM meM somasundarasUri kA nAma bhI bahuta U~cA hai| ye tapAgaccha ke pramukha AcArya the| inheM raNakapura meM 1450 meM vAcaka pada pradAna kiyA gyaa| bAda meM ye delavAr3A A gaye / kalyANa stava Adi inakI aneka racanAe~ haiM / ___ guru guNa ratnAkara inakI kRti hai / usameM mevAr3a ke sAmAjika, dhArmika, rAjanaitika jIvana para prAmANika sAmagrI upalabdha hotI hai|' somasundara ke ziSya munisundara bhI vidvAna saMta the| inhoMne delavAr3A meM zAntikara stotra Adi kI racanA kii| ___ inhIM ke dUsare ziSya somadeva vAcaka the| inheM mahArANA kuMbhA ne kavirAja kI upAdhi se maMDita kiyaa| mahAmahopAdhyAya caritraratnarAzi mahAna AcArya the| 1466 meM inhoMne dAna pradIpa grantha cittaur3a meM likhA jo eka acchI racanA hai| kavirAja samayasundara apane samaya ke vidvAna mahApuruSa the| 1620 kA inakA janma mAnA jAtA hai / inakA janma kSetra aura vikAsa kSetra cittaur3a rhaa| ye adbhuta pratibhA ke dhanI the| inakI racanAe atyanta lokapriya huiiN| eka kahAvata cala par3I ki samayasundara kA gItar3A aura kumbhe rANe kA bhIMtar3A arthAt ye donoM amara haiM / bejor3a haiM / pradyumna caritra, sItArAma copaI, naladamayantI rAsa Adi inake aneka grantha upalabdha haiN| jinazAsana ke gauravazAlI AcArya paramparA meM AcArya zrIraghunAtha jI ma0 sA0 bhI bar3e prabhAvaka the| yaha A0 bhUdharajI ke ziSya the| inakA eka kanyA ratnavatI se sambandha bhI huA kintu mitra kI mRtyu se khinna ho ye muni bana gaye / inhoMne 525 mumukSuoM ko jaina dIkSA pradAna kii| ye assI varSa jie| 17 dina ke anazana ke sAtha pAlI meM 1846 kI mAgha zuklA ekAdazI ko inakA svargavAsa huaa|' jainAcArya jayamalla jI ne 1786 meM dIkSA grahaNa kii| 13 varSa ekAntara tapa kiyA aura 25 varSa rAta meM binA soye japa-tapa karate rhe| inakI saikar3oM padya bandha racanAe~ bar3I prasiddha haiM / lagabhaga sArI racanAe~ prakAzita ho cukI haiN| inakA 1853 vaizAkha zuklA 13 ko 'nAgora' meM svargavAsa huaa| aThArahavIM zatAbdI meM eka aura prasiddha AcArya ho gaye-bhikSu gnnii| ye raghunAtha jI ma0 ke ziSya the| inakI dIkSA 1808 meM huii| inakI aneka DhAleM likhI huI haiM jo bar3I prasiddha haiM ora bhikSu grantha ratnAkara ke nAma se prakAzita ho cukI haiN| ::::::::::: 1. joharApurakRta bhaTTAraka sampradAya lekhAMkana 2651 2. soma saubhAgya kAvya pR0 75 zloka 14 / 3. zodha patrikA bhAga 6 aMka 2-3 pu. 55 / 4. rANA kumbhA pR0 212 / 5. rANA kumbhA pRSTha 212 6. rAjasAnI jaina itihAsa-a0 nu0 abhi0 gra0 pR0 464 / 7. mizrImala jI ma. likhita raghunAtha caritra / rAjasthAna ke madhyakAlIna prabhAvaka jaina AcArya : sau Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / DI :::: .. ye jaina sUtroM ke vidvAna kavi the / ye terApaMtha sampradAya ke saMsthApaka haiM / unnIsavIM sadI ke mahAnatama saMta ratnoM meM pUjya zrI ror3a jI svAmI kA nAma bahuta U~cA hai / inake janma kI nizcata tithi to kahIM milI nahIM / hA~, janma saM0 1804 kA honA sambhava hai / inakA janma sthAna depara gA~va hai / yaha gA~va nAthadvArA aura mAholI ke mArga para sthita hai / osavAla lor3hA gotra hai / rAjIbAI aura DUMgara jI mAtA-pitA haiM / saM0 1824 meM hIra jI muni ke pAsa dIkSita hue| ye ghora tapasvI the| prati mAha do aThAI tapa, varSa meM do bhAsakhamaNa tapa aura bele bele pAraNA kiyA karate the| rAyapura kailAzapurI sanavAr3a Adi sthAnoM para ajJAnI aura zaitAna vyaktiyoM ne inheM kaI kaSTa diye kiMtu inhoMne parama samatA bhAva se sahA / kaI jagaha aparAdhiyoM ko rAjyAdhikAriyoM ne pakar3A bhI aura daMDita karanA cAhA kiMtu inhoMne unheM mukta kara dene ko anazana taka kara diyaa| udayapura meM hAthI aura sAMDa ke dvArA hI AhAra lene kI pratijJAA, jise jaina paribhASA meM abhigraha kahA jAtA hai, svIkAra kiyaa| Azcarya ki ve abhigraha saphala hue| hAthI ne apanI suMDa se muni jI ko modaka diyA aura sAMDa ne apane sIMga se gur3a aTakA kara muni ke sAmane prastuta kiyaa| yaha vRttAnta bhArata meM mukhyatayA jaina samAja meM bahuta prasiddha hai| saMvat 1861 meM svAmI jI kA udayapura meM svargavAsa huA / inake sAtha aneka camatkArika ghaTanAe~ bhI jur3I huI haiN| inhIM ke suziSya hue haiM pUjya nRsiMhadAsa jI ma0 / ye khatrIvaMzIya gulAbacandajI evaM gulAbabAI kI saMtAna the| saradAragaDha meM inako pR0 roDa jI svAmI mile aura unase pratibodhita hokara saMyama patha para bar3he / inhoMne 21 - 23 aura mAha bhara ke aneka tapa kiye| ye bahuta acche kavi bhI the| mahAvIra rotavana, sumati nAtha ko tavana, zrImatI satI AkhyAna Adi ApakI kRtiyAM mevAr3a zAstra bhaMDAra meM haiM / sumati nAtha stavana meM 13 gAthA haiN| isameM saMkSipta meM eka ghaTanA bhI dI hai| do mAtAoM ke bIca eka putra ko lekara jhagar3A thaa| donoM putra ko apanA batA rahI thiiN| kisI se nyAya nahIM ho sakA / yahA~ taka ki rAjA se bhI nhiiN| to rAnI ne isa vivAda ko sljhaayaa| yaa| rAnI ne kahA-bacce ke do Tukar3e kara AdhA-AdhA bA~Ta diyA jaae| isa para vaha mAtA jo asalI nahIM thI isa nirNaya para sahamata ho gaI, vaha to cAhatI yahI thI ki maiM putrahIna hU~ to yaha bhI vaisI hI ho jAe kiMtu dvitIya mAtA ne isa nirNaya kA virodha kiyA / usane kahA-yaha putra use de do| para mAro mata / 1. bar3I paTTAvalI 2. nRsiMhadAsa jI ma0 kRta DhAla aM0 gu0 a0 grantha0 pari0 / 3. siMhadAsa jI ma0 kRta DhAla aM0 gu0 a0 grantha0 pari0 / 4. ror3a jI svAmI DhAla (nRsiMha dAsa jI ma0 sA0) aM0 gu0 a0 grantha0 pari0 / 216 | paMcama khaNDa : sAMskRtika-sampadA www.jainel bei . . . ++ ++++ Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha HEROINpna -- ----- ----- - isa para rAnI mAna gaI ki yahI isakI saccI mA~ hai / aura putra use sauMpa diyaa| jaba rAnI ne yaha nirNaya diyA taba rAnI kI kRkSi meM eka putra ratna thA / usake janma lene para usakA nAma sumati rkhaa| kyoMki nirNaya karate hue rAnI kI sumati jAgRta huI / vaha putra bar3A hokara sumatinAtha tIrthaMkara khlaayaa| prastuta bhajana meM yaha sArA varNana saMkSipta meM diyA gayA hai / inakA svargavAsa 1889 phAlgUna kRSNA aSTamI ko huA / unnIsavIM sadI ke AcAryoM meM jayAcArya kA nAma bhI bar3A mahatvapUrNa hai| inhoMne 7 AgamoM para rAjasthAnI meM TIkAe~ likhiiN| jo eka mahatvapUrNa kArya hai| inhoMne aura bhI aneka granthoM kI racanA kI hai-jayAcArya para terApaMtha sampradAya ke muniyoM ne vistRta sAhitya likhA hai| prabhAvaka AcArya paraMparA meM pUjya zrI ghAsIlAla jI ma0 sA0 kA nAma sadA hI hIra kaNI kI taraha damakatA rahegA / inakA 1685 meM jazavantagar3ha meM janma huaa| inake dIkSA guru pUjya AcArya zrI javAharalAla jI ma0 haiN| inhoMne sthAnakavAsI jainadharma mAnya battIsa AgamoM para saMskRta TIkAe~ likha kara sAhitya jagata kI itanI bar3I sevA kI hai jo apratima hai| katipaya AgamoM para TIkAe~ to aneka AcAryoM ne likhI kiMtu 32 AgamoM para prAMjala saMskRta bhASA meM TIkA likha denA sAmAnya kArya nahIM hai| inhoMne TIkA granthoM ke alAvA kaI maulika grantha bhI likhe haiN| kaI varSoM taka ye sarasapura, (ahamadAbAda) meM sthira rahe, vahIM Thahara kara sAhitya sevA kI aura vahIM svargavAsa bhI huaa| rAjasthAna meM madhyakAla meM zatAdhika prabhAvaka jaina AcArya hue haiN| jainadharma ke jitane saMpradAya yahA~ pracalita haiM sabhI ke itihAsa meM aise gauravazAlI satpuruSoM kA, dharmadhurINa AcAryoM kA sapramANa vistRta vivecana milatA hai / AvazyakatA hai una kAla gabhila mahApuruSoM ke itivRtta ko khoja nikAlane kii| Xian Hou 1. mAnajI svAmI kRta guruguNa a0 gu0 abhinandana grantha pariziSTa / rAjasthAna ke madhyakAlIna prabhAvaka jaina AcArya : somAmya muni "kumuda | 217 WInterSEHirationa www.la a.saas....... .. Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana granthamA A ja ke jIvana meM ahiMsA kA mahattva +HRSH SAPP -DA. hukamacada jaina (ema0 e0 traya : (saMskRta, itihAsa, prAkRta) pI-eca0 DI0 asisTeMTa prophesara jaina vidyA evaM prAkRta vibhAga sukhAr3iyA vizvavidyAlaya udayapura) bhagavAn RSabhadeva ne jisa sAdhanA ko apanAyA vaha ahiMsA kI sAdhanA thii| usI ke pariNAma svarUpa unhoMne prANAtipAtaviramaNa kiyaa| ahiMsA kA zAbdika artha hiMsA na karanA arthAt "na hiMsA iti ahiNsaa|" vAstava meM hiMsA kyA hai ? sUtrakRtAMga meM likhA hai :-pramAda aura bhogoM meM jo Asakti nahIM hotI hai vahI ahiMsA hai / saMkSepa meM rAga-dveSa kI pravRtti kA AnA hiMsA hai| sthUla rUpa se hiMsA do prakAra kI hotI hai| eka dravyAsA jisameM kriyA dvArA prANaghAta hotA hai| eka vaha bhI hiMsA hai jo kriyA dvArA prANAghAta nahIM hai apitu kisI prANI ke prati kiMcit bure vicAra kA AnA hai| ise bhAvahiMsA kahate haiN| isI bAta ko samaNasutta meM bhI kahA gayA hai :-"prANiyoM kI hiMsA karo aura (unakI) hiMsA na bhI karo (kintu) (hiMsA ke) vicAra se (hI) (karma) bandha (hotA hai) / nizcaya naya ke (anusAra) yaha jIvoM ke (karma) bandha kA saMkSepa (hai)|"1 isake alAvA jainetara granthoM meM bhI ahiMsA ke bhAva darzAye gaye haiN| bauddha ke laMkAvatAra sUtra meM bhI likhA hai :-"madya, mAMsa aura pyAja nahIM khAnA caahie|" manusmRti meM bhI kahA gayA hai :-- dRSTi pUtaM nyaseta pAdam / 1. ajjhavasieNa baMdho, sattaM mArejja mA ya mArejja / eso baMdha samAso, jIvANaM Nicchaya Nayassa // -DA0 ke0 sI0 sogANI, samaNasutta cayanikA, 11-58 2. jaina, rAjendra prasAda, jainetara dharmoM meM ahiMsA kA svara, nAmaka lekh| -jinavANI 1984 meM prakAzita 3. jaina, rAjendra prasAda, jainetara dharmoM meM ahiMsA kA svara (manusmRti kA ullekh)| 218 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jaine Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA obhanandana grantha ...'ttaran. timeMILAWIMMINIMILARAMETAIPHONNARTMENT meerammammeetin arthAt pA~voM ko sAvadhAnIpUrvaka rakho / isa prakAra jainetara granthoM meM bhI ahiMsA ke bhAva dikhAyI dete haiN| isa saMsAra meM jahA~ kahIM bhI dRSTi par3atI hai, vahA~ prANI hiMsA karatA huA dikhAyI detA hai| Akhira inake mUla meM kyA hai ? sarvekSaNa karane para patA calatA hai ki hiMsaka vyakti chala-kapaTa, dAMva-peMca, krodha-mAna, mAyA-lobha Adi kaSAyoM se grasita rahatA hai / jisake pariNAmasvarUpa hiMsaka, jaghanya aparAdha karatA rahatA hai / agara hama unako yaha upadeza deM ki ye kAma nahIM karane caahie| inameM hiMsA nihita hai yA ye burAiyoM se yukta haiM to kAma nahIM clegaa| use aise sarala upAya batAne par3eMge jinheM vaha jIvana meM saralatA se utAra sake kyoMki naitika tatva kevala upadeza se gale nahIM utarate apitu unako vyAvahArikatA meM lAnA Avazyaka hai| kevala aise upadezoM se bhI kAma nahIM calatA balki vibhinna dRSTAntoM, udAharaNoM ke sAtha svayaM apane AcaraNa ke prayoga se hI sambhava ho skegaa| prANiyoM meM jahA~ sva-para kA bheda dikhAI degA vahA~ hiMsA kI bhAvanA rhegii| isI bAta ko samaNasutta meM kahA gayA hai-"tuma svayaM se (svayaM ke lie) jo kucha cAhate ho, (kramazaH) usako (tuma) dUsaroM ke lie cAho aura (na cAho), itanA hI jina-zAsana (hai)|" yadi vaha soce jo mere lie ThIka nahIM vaha dUsaroM ke lie kaise ThIka ho sakatA hai / kyoMki dUsaroM kA ahita apanA ahita hai / dUsaroM kA hita apanA hita hai / aisA kArya karake agara ve batA deMge to hiMsaka prANI ke dila-dimAga meM yaha bAta ThIka baiTha jAyegI jo kucha maiM kara rahA hU~ vaha alaga hai tathA usakI hiMsaka bhAvanAe~, dhIre-dhIre galane lgegii| mahAtmA gAMdhI ke bhI yahI vicAra the| unhoMne isa siddhAnta kA vyAvahArika jagata meM prayoga kara logoM ko ahiMsA kA mUla mantra samajhAyA / aneka logoM ne isakA anusaraNa bhI kiyaa| paNDita javAharalAla neharU ne bhI apane paMcazIla ke siddhAnta meM ahiMsA ko pramakha sthAna diyaa| isa svapara se tamatva evaM ekatva kI bhAvanA ko bar3hAvA i jaba taka prANI meM "jIo aura jIne do' kI bhAvanA ghara nahIM karatI taba taka usameM IrSyAdvaiSa, vaimanasya, chala-kapaTa Adi burAiyA~ usake Asa-pAsa maNDarAtI rhegii| AcArAMga meM isI bAta kI puSTi karate hue kahA gayA hai :-"sabhI prANiyoM ko apanA jIvana priya hai, sabhI ko sukha priya hai, duHkha apriya lagatA hai, vadha apriya lagatA hai, jIvana sabhI ko priya lagatA hai| isa bAta se manuSya saMvedanazIla banatA hai tathA "jIo aura jIne do" kI bhAvanA kA vikAsa hotA hai tathA dUsaroM ke kaSTa ko samajhane kI kSamatA AtI hai| pratyeka vyakti dhana-daulata Adi vastuoM ke saMcaya meM lagA rahatA hai cAhe use Avazyaka ho yA na ho| isake lie cAhe kitane hI galata se galata kAma kyoM na karane par3ate hoN| phira bhI prApta karane ke lie kaTibaddha rahatA hai| jisake pariNAmasvarUpa galata pravRttiyoM kA vikAsa hotA hai jisameM sAmAjika, rAjanaitika, dhArmika viSamatAe~ phaila jAtI haiM / mAnava, dAnava banakara raha jAtA hai / isalie vyakti ko . jAlanA de| / 1. sogAnI, DA. kamalacanda jI, samaNasutta cayanikA, gA0 naM0 15 / 2. savve pANA piAuyA suhasAtA dukkha paDikUlA appiyavadhA / piyajIviNo jIvitukAmA / savvesi jIvitaM piyaM // -sogAnI, DA0 kamalananda jI, AcAMrAga cayanikA, pR. 24 Aja ke jIvana meM ahiMsA kA mahattva : DaoN. hukamacanda jaina | 216 www. Ima Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha utanA hI saMcaya karanA cAhie jitanA Avazyaka ho| yadi AvazyakatA se adhika saMcaya kiyA hai to usakA sAmAjika vikAsa meM sadupayoga ho| aise vyakti jo sAmAjika kArya karate hue dikhAmI dete haiM, ve vyakti kisI ko upadezita kareM to unakA prabhAva jyAdA pdd'egaa| .... mAnava meM Asaktijanya bhAca yA ajJAnatA kUTa-phUTa kara bharI huI hai| isI ajJAnatA ke kAraNa vaha dasaroM ko duHkha detA hai| hara icchA kI mUrti meM Asaktijanya bhAva darzAtA hai aura usake pIche lagA rahatA hai| vaha yaha nahIM socatA ki maiM jo kucha kara rahA hU~ vaha sahI hai yA glt| isakA bhAvI pIr3hI caM samAja para kyA prabhAva pdd'egaa| jaba yaha bAta usakI samajha meM A jAyegI taba vaha acche kAma karegA 1 usameM ajJAnatA evaM moha zithila hone lgegaa| kevala, jJAna hI nahIM usake sAtha karuNA kA bhAva bhI AnA Avazyaka hai| karuNA mAnava ko jIvana ke ucca stara para AsIna karatI hai kyoMki vaicArika krAnti ke bAda hI prANI meM karuNA kA jAma hotA hai / karuNA ko ahiMsA kA AdhAra kaheM to koI atizayokti nahIM hogii| mahArAjA kumArapAla ne bhI amAri kI ghoSaNA karavAyI thI jo azoka se bhI eka kadama Age dikhAyI detA hai / hemacandra ne apane dRyAzraya kAvya meM kahA hai ki unhoMne kasAiyoM evaM zikAriyoM dvArA hone vAlI hiMsA ko rokaa| isI prakAra ke ullekha mAravAr3a ke eka bhAga meM sthita ratanapura ke ziva mandira jodhapura rAjya ke kirAr3a se prApta hiMsA virodha ke Alekha Aja bhI isakI sAkSI dete haiM / isIlie manuSya ko prANiyoM ke prati dayA karanI cAhie / kabIra ne bhI isI bAta kI puSTi karate hue kahA hai dayA dila meM rAkhie, tU kyoM nirdaya hoya / sAIM ke saba jIva haiM, kIr3I kuMjara hoya // ahiMsA ko jIvana meM utArane ke lie vyakti ko caritra kI AvazyakatA hai| caritravAna vyakti kI kathanI aura karanI meM bahuta samAnatA hotI hai| caritravAn vyakti ke guNoM kA ullekha karate hue samaNasutta meM kahA gayA hai- "jo caritra yukta (hai), (vaha) alpa zikSita hone para (bhI) vidvAna (vyani) ko mAta kara detA hai, kintu jo caritrahIna hai, usake lie bahuta zruta-jJAna se (bhI) kyA lAbha (hai)?"1 aise vyakti hI samAja evaM rASTra ke prati vaphAdAra ho sakate haiN| dUsare nhiiN| bhagavAna mahAvIra ne bhI caritra kI vizuddhatA para vizeSa bala diyA hai| samagasutta meM bhI kahA hai-"kriyA-hIna jJAna nikammA (hotA) hai, tathA ajJAna se (kI huI) kriyA (bhI) nikammI (hotI hai), (prasiddha hai ki) dekhatA huA (bhI) laMgar3A (vyakti) (Aga se) bhasma huA aura daur3atA huA (bhI) andhA vyakti Aga se bhasma huaa| ..caritra ke mahatva ko batAte hue umAsvAti ne apane "tatvArtha sUtra' meM bhI likhA hai---- samyakadarzana-jJAna-cAritrANi mokssmaargH| - caritra ke abhAva ke kAraNa hamArA deza aneka vyAdhiyoM, kaThinAiyoM, amaitikatA evaM bhraSTAcAra kI ora bar3ha rahA hai| apane karttavya ko koI samajhatA nahIM apitu dUsaroM ke kartavyoM kI ora sRSTipAta karate haiN| yadi vyakti apane kartavya ko samajhane laga jAya to vaha eka dUsare ke prati nikaTa AyegA tathA 1. sogAnI DA0 kamalacanda jI, samaNasuttaM cayanikA, gA0 81 / 2. vahI gAthA maM0 721 220 / pacama khaNDa : sAMskRtika sampadA sabhApati www.jainelibra Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dusAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha MINOPHINDImathviantHANAMROSAROKARRAONagar rASTra evaM samAja ke prati vaphAdAra bnegaa| vaha IrSyA, dveSa, vaimanasya, kRtrimatA ke vAtAvaraNa se dUra haTegA evaM loka kalyANa kI bhAvanA kA vikAsa hogaa| madya, mAMsa Adi vyasanoM se dUra nahIM rahegA taba taka usameM ahiMsA kI bhAvanA kA vikAsa nahIM ho sktaa| logoM ko yaha zikSA denI pdd'egii| corI nahIM karanI caahie| isase mana dUSita hotA hai tathA aneka kaSTa bhogane par3ate haiN| zarAva nahIM pInA cAhie / isake pIne se buddhi naSTa hotI hai| zarIra kAma-vAsanAoM se yukta ho jAtA hai / bImAriyAM phailatI haiM, dhana kA apavyaya hotA hai / juA khelane se Adarma barvAda ho jAtA hai| usakI sAmAjika pratiSThA giratI hai| para-strI ramaNa karane vAloM ko sare bAjAra apamAnita kiyA jAtA hai| usake parivAra evaM samAja para ka-prabhAva par3atA hai| zikAra se jIvoM kA vadha hotA hai, jIva hiMsA kI ora agrasara hotA hai| isI bAta ko samaNasUtta meM samajhAyA gayA hai . savve jIvA vi icchanti, jIviuM na marijjiuM / tamhA pANavahaM ghoraM, niggaMthA vajjayaMti NaM / / / uparyukta vivecana kA sAra yahI hai ki ahiMsA ko hama tabhI jIvana meM utAra sakeMge jaba hama sabhI meM sahiSNutA, vizvabandhuttva, satya, acaurya, brahmacarya, dayA, dAna, namratA, aparigraha kI bhAvanA paidA ho / hama sabhI mAna, mAyA, lobha, krodha Adi kaSAyoM se dUra rahate hue caritra kA vikAsa kreN| isalie prArambha se hI baccoM meM naitika zikSA kA honA Avazyaka hai| tAki bhAvI pIr3hI susaMskArita ho sake / baccoM ko bacapana se hI yaha bhI zikSA milanI cAhie / kama nahIM toleM, corI nahIM kareM, milAvaTa nahIM kareM, lena-dena ke bA~Ta, tarAjU, gaja, moTara sabhI sahI rakheM, baccoM ko zarAba, mAMsa Adi anya kupravRttiyoM se dUra rakhanA cAhie evaM burAiyoM kA jJAna bhI samaya-samaya para karAnA caahie| yadi hama baccoM ko AdhyAtmika saMskAra meM DAleMge taba saMbhava ho sakatA hai ki vikRtiyA~ unameM nahIM dikhAI deM tathA Age jAkara mahAn pUrupa banna skeN| 1 vahI, gA0 naM. 55 / Aja ke jIvana meM ahiMsA kA mahattva : DaoN0 hakamacanda jIna / 222 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAna puSldtA Amanandana grantha 23 jaina parampa rA meM kA zI -DA. sAgaramala jaina (1) jaina paramparA meM prAcInakAla se hI kAzI kA mahatvapUrNa sthAna mAnA jAtA rahA hai / use cAra tIrthakaroM kI janmabhUmi hone kA gaurava prApta hai| jaina paramparA ke anusAra supArzva candraprabha, zreyAMsa aura pArzva kI janmabhUmi mAnA gayA hai / ayodhyA ke pazcAt aneka tIrthaMkaroM kI janmabhUmi mAne jAne kA gaurava kevala vArANasI ko ho prApta hai / supArzva aura pArzva kA janma vArANasI meM, candraprabha kA janma candrapurI meM, jo ki vArANasI se 15 kilomITara pUrva meM gaMgA kinAre sthita hai, aura zreyAMsa kA janma siMhapurI-vartamAna sAranAtha meM mAnA jAtA hai| yadyapi isameM tIna tIrthakara prAk aitihAsika kAla ke haiM kintu pArzva kI aitihAsikatA ko amAnya nahIM kiyA jA sakatA hai-RSibhASita (I0 pU0 tIsarI zatAbdI) AcArAMga (dvitIya-zruta skandha) bhagavatI, uttarAdhyayana aura kalpasUtra (lagabhaga prathama zatAbdI IsA pUrva) meM pArzva ke ullekha haiN| kalpasUtra aura anya jainAgamoM meM unheM puruSAdAnIya kahA gayA hai| aMguttaranikAya meM puruSAjAnIya' zabda AyA hai| vArANasI ke rAjA azvasena kA putra batAyA gayA hai tathA unakA kAla I0 pU0 navIM-AThavIM zatAbdI mAnA gayA hai| azvasena kI pahacAna purANoM meM ullekhita haryazva se kI jA sakatI hai| pArzva ke samakAlIna aneka vyaktitva vArANasI se jur3e hue haiN| Aryadatta unake pramukha ziSya the 110 puSpacUlA pradhAna AryA thii| suvrata pramukha aneka gRhastha upAsaka12 aura sunandA pramukha aneka gRhastha upAsakAyeM! unakI anuyAyI thiiN| unake pramukha gaNadharoM meM soma kA ullekha haisoma vArANasI ke vidvAn brAhmaNa ke putra the / soma kA ullekha RSibhASita meM bhI hai| jaina paramparA meM pArzvanAtha ke ATha gaNa aura ATha gaNadhara mAne gaye haiN| motIcandra ne jo cAra gaNa aura cAra gaNadharoM kA ullekha kiyA hai vaha bhrAnta evaM nirAdhAra hai|" vArANasI meM pArzva aura kamaTha tApasa ke vivAda kI carcA jaina kathA sAhitya meM hai / 18 baudhAyana dharmasUtra se 'pArazavaH' zabda hai, sambhavataH usakA sambandha pArzva ke anuyAyiyoM se ho yadyapi mUla prasaMga varNazaMkara kA hai / 1 pArzva ke sabhIpa ilA, sateza, saudAminI, indrA, dhannA, vidya tA Adi vArANasI kI zreSThi putriyoM ke dIkSita hone kA ullekha jJAtA dharmakathA (IsA kI prathama zatI) meM hai|20 uttarAdhyayana kAzIrAja ke dIkSita hone ko sUcanA detA hai| kAzIrAja kA ullekha mahAvagga va mahAbhArata meM bhI upalabdha hai| antakRtdazAMga se kAzI ke rAjA alakSa/alarka (alakkha) ke mahAvIra ke pAsa dIkSita hone kI sUcanA milatI hai / 22 alakaM kA kAzI ke rAjA ke rUpa meM 222 | paMcama khaNDa : sAMskRtika-sampadA Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LIAMONDATIONALLittuttinathtuttttitutiHit+++ma sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha -HARBAAAAPaataa| RAMAHESAROMANTARRATETAILHRemeansereeinchwithodkrit ullekha matsyapurANa meM hai| yadyapi alakSa ke atirikta zaMkha, kaTaka, dharmaruci nAmaka kAzI ke rAjAoM ke ullekha jaina kathA sAhitya meM haiM kintu ye sabhI mahAvIra aura pArzva ke pUrvavartI kAla ke batAye gaye haiN| ataH inakI aitihAsikatA ke sambandha meM kucha kaha pAnA kaThina hai / mahAvIra ke samakAlIna kAzI ke rAjAoM meM alarka/alakSa ke atirikta jitazatru kA ullekha bhI upAsakadazAMga meM milatA hai / 24 kintu jitazatru aisA upAdhiparaka nAma hai jo jaina paramparA meM aneka rAjAoM ko diyA gayA hai| ataH isa nAma ke AdhAra para aitihAsika niSkarSa nikAlanA kaThina hai| mahAvIra ke dasa pramukha gRhastha upAsakoM meM culanipitA aura surAdeva vArANasI ke mAne gaye haiM-donoM hI pratiSThita vyApArI rahe haiM--upAsakadazAMga inake vipula vaibhava aura dharmaniSThA kA vivecana karatA hai / 5 mahAvIra svayaM vArANasI Aye the|28 uttarAdhyayana sUtra meM harikezI aura yajJIya nAmaka adhyAya ke pAtroM kA sambandha bhI vArANasI se hai donoM meM jAtivAda aura karmakANDa para karArI coTa kI gaI hai / pArzvanAtha ke yuga se vartamAna kAla taka jaina paramparA ko apane astitva aura jJAna prApti ke lie vArANasI meM kaThina saMgharSa karanA par3e haiN| prastuta nibandha meM hama una sabakI eka saMkSipta carcA kareMge / kintu isase pUrva jaina AgamoM meM vArANasI kI bhaugolika sthiti kA jo citraNa upalabdha hai use de denA bhI Avazyaka hai| (2) jaina Agama prajJApanA meM kAzI kI gaNanA eka janapada ke rUpa meM kI gaI hai aura vArANasI ko usakI rAjadhAnI batAyA gayA hai| kAzI kI sImA pazcima meM vatsa, pUrva meM magadha, uttara meM videha aura dakSiNa meM kosala batAyI gayI hai / bauddha granthoM meM kAzI ke uttara meM kozala ko batAyA gayA hai| jJAtAdharmakathA meM vArANasI kI uttara-pUrva dizA meM gaMgA kI sthiti batAI gaI hai| vahIM mRtagaMgAtIradraha (tAlAba) bhI batAyA gayA hai !28 yaha to satya hai ki vArANasI ke nikaTa gaMgA uttara-pUrva hokara bahatI hai| vartamAna meM vArANasI ke pUrva meM gaMgA to hai kintu kisI bhI rUpa meM gaMgA kI sthiti vArANasI ke uttara meM siddha nahIM hotI hai / mAtra eka hI vikalpa hai vaha yaha ki vArANasI kI sthiti rAjaghATa para mAnakara gaMgA ko nagara ke pUrvottara arthAt IzAnakoNa meM svIkAra kiyA jAye to hI isa kathana kI saMgati baiThatI hai / uttarAdhyayanacUrNi meM 'mayaMga' zabda ko vyAkhyA mRtagaMgA ke rUpa meM kI gaI hai-isase yaha jJAta hotA hai ki gaMgA kI koI aisI dhArA bhI thI jo ki nagara ke uttara-pUrva hokara bahatI thI kintu Age calakara yaha dhArA mRta ho gaI arthAt pravAhazIla nahIM rahI aura isane eka draha kA rUpa le liyA / yadyapi motIcandra ne isakI sUcanA dI hai kintu isakA yogya samIkaraNa abhI apekSita hai / gaMgA kI isa mRtadhAsa kI sUcanA jainAgamoM aura cUNiyoM ke atirikta anyatra kahIM upalabdha nahIM hai / yadyapi prAkRta zabda mayaMga kA eka rUpa mAtaMga bhI hotA hai aisI sthiti meM usake AdhAra para usakA eka artha gaMgA ke kinAre mAtaMgoM kI bastI ke nikaTavartI tAlAba se bhI ho sakatA hai| uttarAdhyayananiyukti meM usake samIpa mAtaMgoM (zvapAkoM) kI vastI svIkRta kI gaI hai / 29 jainAgamoM meM vArANasI ke samIpa Azramapada (kalpasUtra)30 koSTaka (upAsakadazAMga)1 ambazAlavana (nirayAvalikA) kAmamahAvana (antakRtdazAMga)33 aura teMduka (uttarAdhyayananiyukti) nAmaka udyAnoM evaM vanakhaNDoM ke ullekha haiM / aupapAtika sUtra se gaMgA ke kinAre basanevAle aneka prakAra ke tApasoM kI sUcanA hameM upalabdha hotI hai| vistArabhaya se yahA~ una sabakA ullekha Avazyaka nahIM hai| kintu usase usa yuga kI dhArmika sthiti kA patA avazya cala jAtA hai| .. jainAgamoM meM hameM vArANasI kA ziva kI nagarI ke rUpa meM kahIM ullekha nahIM milatA hai-mAtra 14 vIM zatAbdI meM vividhatIrtha kalpa meM isakA ullekha milatA hai jabaki yahA~ yakSapUjA ke pracalana ke jaina paramparA meM kAzI : DaoN0 sAgaramala jaina. | 223 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha prAcIna ullekha milate haiN| uttarAdhyayana niyukti meM vArANasI ke uttara-pUrva dizA meM teMduka udyAna meM gaNDI yakSa ke yakSAyatana kA ullekha milatA hai| yahI yakSa harikezabala nAmaka cANDAlajAti ke jaina zramaNa para prasanna huA thaa| uttarAdhyayana sUtra (IsA-pUrva) meM aura usakI niyukti meM yaha kathA vistAra se dI gaI hai| dUrakezabala mani bhikSArtha yajJa maNDapa meM jAte haiM. cANDAla jAti ke hone ke kAraNa mani ko yakSa maNDapa se bhikSA nahIM dI jAtI hai aura unheM yajJamaNDapa se mArakara nikAlA jAtA hai-yakSa kupita hotA hai- sabhI kSamA mA~gate haiM, harikeza sacce yajJa kA svarUpa spaSTa karate haiM Adi / prastuta kathA se yaha niSkarSa avazya nikalatA hai -yakSa-pUjA kA zramaNa paramparA meM utanA virodha nahIM thA jitanA ki hiMsaka yajJoM ke prati thaa| uttarAdhyayana kI yaha yajJa kI navIna AdhyAtmika paribhASA hameM mahAbhArata meM bhI milatI hai / ho sakatA hai ki harikeza kI isI ghaTanA ke kAraNa vArANasI kA yaha gaNDIyakSa harikeza yakSa ke nAma se jAnA jAne lagA ho / matsyapurANa meM harikeza yakSa kI kathA varNita hai --use sAtvikavRtti kA aura tapasvI batAyA gayA kintu use zivabhakta ke rUpa meM darzita kiyA gayA hai| uttarAdhyayana kI kathA-matsyapurANa kI apekSA prAcIna hai / kathA kA mUla srota eka hai aura use apane dharmoM ke rUpAntarita kiyA gayA hai| yakSapajA ke prasaMga kI carcA karate hae zrI motIcandra ne uttarAdhyayana ke 3/14 aura 16/16 aise do sandarbha diye haiM-kintu ve donoM hI bhrAnta haiM / 38 harikezabala kA cANDAla zramaNa vivaraNa aura usakA sahAyaka yakSa kA vivaraNa uttarAdhyayana ke 12 veM adhyAya meM hai / gANDi tiMduka yakSa kA nAmapUrvaka ullekha uttarAdhyayana niyukti meM hai| (3) jainadharma prArambha se hI karmakANDa aura jAtivAda kA virodhI rahA hai aura unake isa virodha kI tIna ghaTanAe~ vArANasI ke sAtha hI jur3I huI hai-prathama ghaTanA-pArzvanAtha aura kamaTha tApasa ke saMgharSa kI hai, dUsarI ghaTanA harikezabala kI yAjJikoM se virodha kI hai jisameM jAtivAda aura f yajJoM kA khaNDana hai-aura tIsarI ghaTanA jayaghoSa aura vijayaghoSa ke bIca saMgharSa kI hai isameM bhI sadAcArI vyakti ko saccA brAhmaNa kahA gayA hai aura varNavyavasthA kA sambandha janma ke sthAna para karma se batAyA gayA hai| pArzva ke yuga se hI hameM jaina sAhitya meM ina saMgharSoM ke kucha ullekha milate haiN| vastutaH ye saMgharSa mukhyataH karmakANDIya paramparA ko lekara the| jaisA ki suvidita hai ki jaina paramparA hamezA karmakANDoM kA virodha karatI rahI / usakA mukhya bala Antarika zuddhi, saMyama aura jJAna kA rahA hai| pArzvanAtha vArANasI ke rAjA azvasena ke putra mAne jAte haiN| pArzva ko apane bAlyakAla meM sarvaprathama una tApasoM se saMgharSa karanA par3A jo dehadaNDana ko hI dhArmikatA kA samasta utsa mAna baiThe the aura ajJAnayukta dehRdaNDana ko ho. dharma ke nAma para prasArita kara rahe the| pArzvanAtha ke samaya meM kamaTha kI eka tApasa ke rUpa meM bahuta prasiddha thii| vaha paMcAgni tapa karatA thaa| usake paMcAgni tapa meM jJAta yA ajJAta rUpa se aneka jIvoM kI hiMsA hotI thii| pArvaM ne use yaha samajhAne kA prayAsa kiyA ki dharma mAtra karmakANDa nahIM, usameM viveka aura AtmasaMyama, Avazyaka hai| kintu AtmasaMyama kA tAtparya bhI mAtra dehadaNDana nahIM hai| pArzva dhArmikatA ke kSetra meM andhavizvAsa aura jar3akriyAkANDa kA virodha karate haiM aura isa prakAra hama dekhate haiM ki aitihAsika dRSTi se jaina paramparA ko apanI sthApanA ke lie sarvaprathama jo saMgharSA karanA par3A usakA kendra vArANasI hI thaa| pArzvanAtha aura kamaTha ke saMgharSa kI sUcanA hameM jaina sAhitya meM tIrthodgArika sAmA Avazyakaniyukti meM milatI hai| pArzvanAtha aura kamaTha kA saMgharSa vastutaH jJAnamArga aura dehadaNDana/karmakANDa kA SAR 224 ! paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA - www.jaine Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha saMgharSa thaa| kamaTha aura pArzva ke anuyAyiyoM ke vivAda kI sUcanA baudhAyana dharmasUtra meM bhI hai / jaina paramparA aura brAhmaNa paramparA ke bIca dUsare saMgharSa kI sUcanA hameM uttarAdhyayanasUtra se prApta hotI hai| yaha saMgharSa mUlataH jAtivAda yA brAhmaNavarga kI zreSThatA ko lekara thaa| uttarAdhyayana evaM usakI niyukti se hameM yaha sUcanA prApta hotI hai ki harakezibala aura rudradeva ke bIca evaM jayaghoSa aura vijayaghoSa ke bIca hone vAle vivAdoM kA mUla kendra vArANasI hI thA / ye carcAeM Agama granthoM aura unakI niyuktiyoM aura cUNiyoM meM upalabdha haiM aura IsA pUrva meM vArANasI meM jainoM kI sthiti kI sUcanA detI haiN| (4) guptakAla meM vArANasI meM jainoM kI kyA sthiti thI isakA pUrNa vivaraNa to abhI khoja kA viSaya hai| ho sakatA hai ki bhASya aura cUrNI sAhitya se kucha tathya sAmane aayeN| purAtAtvika pramANoMrAjaghATa se prApta RSabhadeva kI mUrti aura pahAr3apura se prApta gupta saMvat 158 (476 I0) ke eka tAmrapatra se itanA to nizcita ho jAtA hai ki usa samaya yahA~ jainoM kI vastI thii| yaha tAmrapatra yahA~ sthita vaTagohAlI vihAra nAmaka jina-mandira kI sUcanA detA hai| isa vihAra kA prabandha AcArya guNanandi ke ziSya karate the| AcArya guNanandi pacastUpAnvaya meM hue haiN| paMcastupAnvaya zvetAmbara aura digambara paramparAoM se bhinna yApanIya sampradAya se sambandhita se yaha bhI jJAta ho jAtA hai ki mathurA ke samAna vArANasI meM bhI yApanIyoM kA prabhAva thaa| guptakAla kI eka anya ghaTanA jaina AcArya samantabhada se sambandhita hai| aisA lagatA hai ki gaptakAla meM vArANasI meM brAhmaNoM kA ekachatra prabhAva ho gayA thaa| jaina ati ke anusAra samantabhadra jo ki jaina paramparA kI cauthI-pA~cavIM zatAbdI ke eka prakANDa vidvAn the, unheM bhasmaka roga ho gayA thA aura isake lie ve dakSiNa se calakara vArANasI taka Aye the| anuzruti ke anusAra unhoMne yahA~ zivamandira meM paurohitya-karma kiyA aura ziva ke pracura naivedya se kSadhA-tRpti karate rhe| kintu eka bAra ve naivedya ko grahaNa karate hue pakar3e gaye aura kathA ke anusAra unhoMne apanI pratiSThA kI rakSA ke lie svayambhU stotra kI racanA kI aura zivaliMga se candraprabha kI caturmukhI pratimA prakaTa kI / 4 yaha kathA eka anuzruti hI hai kintu isase do-tIna bAteM phalita hotI haiM / prathama to yaha ki sabhaMtabhadra ko apanI jJAna-pipAsA ko zAnta karane ke lie aura anya darzanoM ke jJAna ko ajita karane ke lie sudUra dakSiNa se calakara vArANasI AnA par3A, kyoMki usa samaya bhI vArANasI ko vidyA kA kendra mAnA jAtA thaa| unake dvArA ziva mandira meM paurohitya karma ko svIkAra karanA sambhavataH yaha batAtA hai ki yA to unheM jainamuni ke veza meM vaidika paramparA ke darzanoM kA adhyayana kara pAnA sambhava na lagA ho athavA yahA~ para jainoM kI bastI itanI nagaNya ho gayI ho ki unheM apanI AjIvikA kI pUrti ke lie paurohitya karma svIkAra karanA par3A / vastutaH unakA yaha chadmaveSa kA dhAraNa vidyA arjana ke lie hI huA hogA, kyoMki brAhmaNa paMDita nAstika mAne jAne vAle nagna jaina muni ko vidyA pradAna karane ko sahamata nahIM hue hoNge| isa prakAra jainoM ko vidyA arjana ke lie bhI vArANasI meM saMgharSa karanA par3A hai| jaisA ki hamane pUrva meM ullekha kiyA hai ki guptakAla meM kAzI meM jainoM kA astitva rahA hai / yadyapi yaha kahanA atyanta kaThina hai ki usa kAla meM isa nagara meM jainoM kA kitanA-kyA prabhAva thA ? purAtAtvika sAkSya kevala hameM yaha sUcanA dete haiM ki usa samaya yahAM jaina mandira the / kAzI se jo jaina jaina paramparA meM kAzI : DaoN0 sAgaramala jaina | 225 .:: ::: ::: Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / mUrtiyA~ upalabdha huI haiM unameM IsA kI lagabhaga chaThI zatAbdI kI mahAvIra kI mUrti mahatvapUrNa hai| yaha mUrti bhArata kalA bhavana meM hai (kramAMka 161) / rAjaghATa se prApta neminAtha kI mUrti bhI lagabhaga sAtavIM zatAbdI kI mAnI jAtI hai / yaha murti bhI bhArata kalA bhavana meM hai| ajitanAtha kI bhI lagabhaga sAtavIM zatAbdI kI eka mUrti vArANasI meM upalabdha huI hai jo vartamAna meM rAjakIya saMgrahAlaya lakhanaU meM sthita hai (kramAMka 46 - 166) / isI prakAra pArzvanAtha kI bhI lagabhaga AThavIM zatAbdI kI eka mUti jo ki rAjaghATa se prApta huI thI rAjakIya saMgrahAlaya lakhanaU meM hai / isase yaha pratiphalita hotA hai ki IsA kI pAMcavIM chaThI zatAbdI se lekara AThavIM zatI taka vArANasI meM jaina maMdira aura mUrtiyA~ thiiN| isakA tAtparya yaha bhI hai ki usa kAla meM yahA~ jainoM kI bastI thii| punaH navI, dasavIM aura gyArahavIM zatAbdiyoM ke bhI jaina purAtAtvika avazeSa hameM vArANasI meM milate haiM / navIM zatAbdI kI vimalanAtha kI eka mUrti sAranAtha saMgrahAlaya meM upalabdha hai (kramAMka 236) / punaH rAjaghATa se RSabhanAtha kI eka dasavIM zatAbdI kI mUrti tathA gyArahavIM zatAbdI kI tIrthakara mati kA zirobhAga upalabdha huA hai| ye mUrtiyAM bhI bhArata kalA bhavana meM upalabdha haiM (kramAMka 176 tathA 197) / uparyukta adhikAMza mUrtiyoM ke kAlakrama kA nirdhAraNa DA0 mArutinandana prasAda tivArI ne apane lekha "kAzI meM jainadharma aura kalA" meM kiyA hai| hamane unhIM ke AdhAra para yaha kAlakrama prasta kiyA hai / punaH hameM bArahavIM, terahavIM, caudahavIM zatAbdI kI vArANasI ke sambandha meM prabandhakoza aura vividhatIrthakalpa se sUcanA milatI hai / prabandhakoza meM harSakaviprabandha meM vArANasI ke rAjA govindacandra aura unake putroM vijayacandra Adi ke ullekha haiM / tejapAla vastupAla dvArA vArANasI taka ke vividha jina mandiroM ke jIrNoddhAra ke ullekha haiN| vividhatIrthakalpa meM vArANasI ke sandarbha meM jo kucha kahA gayA hai, usameM adhikAMza to AgamakAlIna kathAe~ hI haiM kintu vividhatIrthakalpa ke kartA ne isameM harizcandra kI kathA ko bhI jor3a diyA hai| isa grantha se caudahavIM zatAbdI kI vArANasI ke sambandha meM do-tIna sUcanAe~ milatI haiN| prathama to yaha ki yaha eka vidyA nagarI ke rUpa meM vikhyAta thI aura dUsare paribuddha janoM (saMnyAsiyoM) evaM brAhmaNoM se paripUrNa thii| vArANasI ke sandarbha meM vividhatIrthakalpakAra ne jo sabase adhika mahattvapUrNa sUcanA dI hai vaha yaha ki vArANasI usa samaya cAra bhAgoM meM vibhAjita thii| deva vArANasI jahA~ vizvanAtha kA mandira thA aura vahIM jinacaturviMzatipaTTa kI pUjA bhI hotI thii| dUsarI rAjadhAnI vArANasI thI jisameM yavana rahate the| tIsarI madana vArANasI aura cauthI vijaya vArANasI thii| isake sAtha hI inhoMne vArANasI meM pArzvanAtha ke caitya, sAranAtha ke dharmekSA nAmaka stUpa tathA candrAvatI meM candraprabha kA bhI ullekha kiyA hai| usa samaya vArANasI meM bandara idhara-udhara kudA karate the, pazU bhI ghumA karate the aura dhUrta bhI nissaMkoca Tahalate rahate the|49 jinaprabha ke isa varNana se aisA lagatA hai ki unhoMne vArANasI kA A~khoM dekhA varNana kiyA hai| deva vArANasI ko vizvanAtha mandira ke Asa-pAsa ke kSetra se Aja bhI jor3A jA sakatA hai / rAjadhAnI vArANasI kA sambandha zrI motIcandra ne Adamapura aura jaitapura ke kSetroM se batAyA hai| zrI motIcandra ne madana vArANasI ko gAjIpara kI jamaniyA tahasIla meM sthita tathA vijaya vArANasI ko mirjApura ke vijayagar3ha se sambandhita mAnA hai kintu merI dRSTi se madana vArANasI aura vijaya vArANasI banArasa ke hI aMga hone caahie| kahIM madana vArANasI Aja kA madanapurA to nahIM thaa| isI prakAra vijaya vArANasI vartamAna melUpura ke Asa-pAsa to sthita nahIM thii| vidvAnoM se apekSA hai ki ve isa sambandha meM adhika gaveSaNA kara sUcanA deNge| ..... 226 | paMcama khaNDa : sAMskRtika-sampadA BAR www.jainerHERE Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. . ............. ... ........ ........... sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha (5) pandrahavIM, solahavIM aura satrahavIM zatAbdiyoM meM vArANasI meM jainoM kI sthiti ke sambandha meM bhI hameM purAtAtvika evaM sAhityika donoM prakAra ke hI sAkSya milate haiN| prathama to yahA~ ke vartamAna mandiroM kI aneka pratimAyeM isI kAla kI haiN| dUsare, isa kAla ke aneka hastalikhita grantha bhI vArANasI ke jaina bhaNDAroM meM upalabdha haiN| tIsare, isa kAla kI vArANasI ke sambandha meM kucha saMketa hameM banArasIdAsa ke ke ardhakathAnaka se mila jAte haiN| banArasIdAsa jo mUlataH AgarA ke rahane vAle the apane vyavasAya ke lie kAphI samaya banArasa meM rahe aura unhoMne apanI AtmakathA (ardhakathAnaka) meM usakA ullekha bhI kiyA hai| unake ullekha ke anusAra 1568 I0 meM jaunapura ke sUbedAra navAba kilIca khA~ ne vahAM ke sabhI jauhariyoM ko pakar3akara banda kara diyA thaa| unhoMne ardhakathAnaka meM vistAra se solahavIM zatAbdI ke banArasa kA varNana kiyA hai| yaha grantha prakAzita ho gayA hai| satrahavIM zatAbdI meM upAdhyAya yazovijaya nAmaka jaina zvetAmbara muni gujarAta se calakara banArasa apane adhyayana ke lie Aye the| vArANasI sadaiva se vidyA kA kendra rahI aura jaina vidvAn anya dharma-darzanoM ke adhyayana ke lie samaya-samaya para yahA~ Ate rahe / yadyapi yaha bhI vicAraNIya hai ki isa sambandha meM unheM aneka bAra kaThinAiyoM kA bhI sAmanA karanA pdd'aa| solahavIM, satrahavIM evaM aThArahavIM zatAbdI kI jaina mUrti yA tathA hastalikhita grantha vArANasI meM upalabdha haiM, yadyapi vistRta vivaraNa kA abhAva hI hai| unnIsavIM zatAbdI ke pUrvArddha meM vArANasI meM jainoM kI saMkhyA paryApta thii| bizapa hebara ne usa ya jainoM ke pArasparika jhagar3oM kA ullekha kiyA hai| sAmAnyatayA jaina mandiroM meM anyoM kA praveza vajita thaa| bizapa hebara ko priMsepa aura mekaliyaDa ke sAtha jaina mandira meM praveza kI anumati milI thii| usane apane jaina mandira jAne kA evaM vahA~ jaina guru se huI usakI bheMTa kA tathA svAgata kA vistAra se ullekha kiyA hai (dekheM-kAzI kA itihAsa-motIcandra, pR0 402-~-403) / unnIsavIM zatAbdI ke anta aura bIsavIM zatAbdI ke prArambhika dazaka meM jaina AcAryoM ne isa vidyA nagarI ko jaina vidyA ke adhyayana kA kendra banAne ke prayatna kiye / caMki brAhmaNa adhyApaka sAmAnyatayA jaina ko apanI vidyA nahIM denA cAhate the ataH unake sAmane do hI vikalpa the, yA to chadma veSa meM rahakara anya dharma-darzanoM kA jJAna prApta kiyA jAye athavA jaina vidyA ke adhyayana-adhyApana kA koI svatantra kendra sthApita kiyA jaaye| gaNezavarNI aura vijayadharma sUri ne yahA~ svatantrarUpa se jaina vidyA ke adhyayana ke lie pAThazAlAeM kholane kA nirNaya liyaa| usI ke pariNAmasvarUpa aMgrejI koThI meM yazovijaya pAThazAlA aura bhadainI meM syAdavAda mahAvidyAlaya kI nIMva rakhI gayI / zvetAmbara paramparA ke diggaja jaina vidvAn paM0 sukhalAlajI saMghavI, paNDita vecaradAsa jI, paNDita haragobindadAsa jI Adi jahAM yazovijaya pAThazAlA kI upaja haiM vahIM digambara paramparA ke mUrdhanya vidvAn paNDita kailAzacandra jI, paNDita phUlacandrajI Adi syAvAda mahAvidyAlaya kI upaja haiN| digambara paramparA ke Aja ke adhikAMza vidvAn syAdvAda mahAvidyAlaya se hI nikale haiN| yazovijaya pAThazAlA yadyapi adhika samaya taka nahIM cala sakI kintu usane jo vidvAn taiyAra kiye unameM paNDita sukhalAla jI kAzI hindU vizvavidyAlaya meM jaina darzana ke adhyApaka bane aura unhoMne apanI preraNA se pArzvanAtha vidyAzrama ko janma diyA, jo ki Aja vArANasI meM jaina vidyA ke ucca adhyayana evaM prakAzana kA eka pramukha kendra bana cukA hai| isa prakAra hama dekhate haiM ki pArzvanAtha ke yuga se lekara vartamAna kAla taka lagabhaga aThAIsa sau varSoM kI sudIrgha kAlAvadhi meM vArANasI meM jainoM kA nirantara astitva rahA hai aura isa nagara ne jaina vidyA aura kalA ke vikAsa meM apanA mahattvapUrNa yogadAna diyA hai / jaina paramparA meM kAzI : DaoN0 sAgaramala jaina | 227 Hal Hernatar P reecenter ... ..... . Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . ....................... sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha - - sandarbha grantha sUcI H ALHAMALAIIMIIIIIIIIIIIIIII IIIIIIITTTTTTTTOOTIONAL A .AAR. AlELELEBR / ------ 1. RSibhASita 31 / 2. AcArAMga sUtra 2, 15, 745 / 3. bhagavatI sUtra pR0 226, 378 / 4. uttarAdhyayana sUtra 23, 1 / 5. kalpasUtra 148 / 6. vahI 148 / 7. aMguttara nikAya 7, 260 / 8. kalpasUtra 148 / 6. kAzI kA itihAsa-motIcandra, pRSTha 22 / 10. kalpasUtra 157 / 11. vahI 157 / 12. vahI 157 / 13. vahI 157 / 14. vahI 156 / 15. RSibhASita 42 / 16. kalpasUtra 156 / 17. kAzI kA itihAsa-motIcandra, pR0 38 / 18. caupannamahApurisacariya 216 / 16. baudhAyana dharmasUtra, 1, 6, 17, 3 / 20. jJAtAdharmakathA 2, 3, 2.6 / 21. uttarAdhyayanasUtra, 18, 46 / 22. antakRtadazAMga 6, 16 / 23. matsyapurANa 180, 68 / 24. upAsakadazAga 4,1 / 25. vahI 4,1 / 26. Avazyakaniyukti 517 evaM upAsakadazAMga 4,1 / 27. dekheM, uttarAdhyayanasUtra adhyAya 12 aura 25 / 28. teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vANArasI nAma nayarI hotthA, vnno| tIse Na vANArasIe nayarIe bahiyA uttarapuracchime disibhAge gaMgAe mahAnadIe mayaMgatIraddahe nAmaM dahe hotthA / -jJAtAdharmakathA, 4,2 / 26. uttarAdhyayananiyukti, adhyAya 12, pRSTha 355 / 30. kalpasUtra, 153 / 31. upAsakadaNAMga, 3, 124 / Avazyakaniyukti, 1302 / 32. nirayAvalikA 3, 3 / 33. antakRddazAMga 6, 16 / 34. uttarAdhyayana niyukti adhyAya 12, pRSTha 355 / 35. aupapAtika sUtra 74 / 36. uttarAdhyayana, adhyAya 12 / / 37. matsyapurANa-180, 6-20 evaM 180, 88-66 uddhRta kAzI kA itihAsa pR0 33 / 38. kAzI kA itihAsa motIcandra, pR0 32-33 / 36. uttarAdhyayananiyukti adhyAya 12, pRSTha 355 / / 40. tiirthodgaarik| 41. Avazyakaniyukti / 42. uttarAdhyayanasUtra adhyAya 12 evaM 25 / 43. dekheM-kAzI kA itihAsa-motIcanda pR0 100 / 44. vIra zAsana ke prabhAvaka AcArya-DaoN0 vidyAdhara joharApurakara pR0 33 / 45. kAzI meM jainadharma aura kalA-DaoN0 mArutinandana prasAda tivaarii| 46. prabandha koza-harSakavi prabandha / 47. vahI, vastupAla prabandha / 48. vividhatIrthakalpa, vArANasI klp| 46. vhii| 50. ardha kathAnaka-uddha ta, kAzI kA itihAsa-motIcandra pRSTha 210 / : . ---. - - -- E 228 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA ____www.jainelib Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saM sAdhvAratna puSpavatA Abhanandana grantha IryAsamiti aura pada-yAtrA - DA. saMjavI pracaNDiyA 'somendra' (ema0 kAma0, ela ela0 bI0, pI-eca0 DI0 ) zabdoM meM arthoM kI abhivyaMjanA huA karatI hai / zabdoM kA sahI prayoga hI usa artha kI AtmA ko ujAgara karatA hai / yahA~ hama prastuta viSaya 'IryAsamiti aura pada-yAtrA' para carcA karanA cAheMge / prastuta viSaya kA zilpa do zabdoM ke yoga kA sahayoga hai / eka 'IryA - samiti' aura dUsarA pada yAtrA' | IryAsamiti kyA ? tathA pada-yAtrA se isakA kyA sambandha hai ? kyA upayogitA hai ? yahI jAnakArI viSaya kI ahaM sthiti ko ujAgara karatI hai / - calane-phirane se lekara bola cAla, AhAra-grahaNa, vastuoM ke uThAva-dharAva, mala-mUtra kA nikSepaNa, saphAI -sutharAI Adi taka kA samUcA karma - kauzala jisameM prANI mAtra kiMcit Ahata na ho, basa isI sthiti kA nAma samiti hai / isIlie rAjavArtika meM spaSTa likhA hai - " samyagitiH samitiriti H " arthAt samyak prakAra se pravRtti kA nAma samiti hai / isI prakAra sarvArthasiddhi meM bhI samiti kA isa prakAra se ullekha milatA hai, 'prANi pIr3A parihArArthaM samyagayanaM samitiH " arthAt prANI pIr3A ke parihAra ke lie samyak prakAra se pravRtti karanA samiti hai / zramaNa saMskRti meM samiti ke pA~ca prakAra batAye gaye haiM yathA "iriyA bhAsA esaNA jA sA AdANa ceva Nikkhevo / saMjamasohi Nimitte khaMti jiNA paMca smidiio|" arthAt IryAsamiti, bhASAsamiti, eSaNAsamiti, AdAna-nikSepaNasamiti aura pratiSThApana samiti / inhIM samitiyoM ke bIca pratyeka prANI apane karma - kauzala ko hala karatA hai / yahA~ IryAsamiti ke viSaya meM saMkSipta vicAra karate hue usakI pada yAtrA meM upayogitA kyA hai ? para vicAra kareMge AvAgamana ke samaya mArga meM vicaraNa karane vAle kisI bhI prANI kA kiMcit ahita na hone denA samiti kahalAtI hai / "phAsuyamaggeNa divA juvaM tarappaheNA sakajjeNa / jaMtUNa pariharati iriyAsamidI have gamaNaM" arthAt prAsuka mArga se dina meM cAra hAtha pramANa dekhakara apane kArya ke lie prANiyoM ko pIr3A nahIM dete hue saMyamI kA jo gamana hai, vaha IryAsamiti hai / IrSyA kA artha caryA se hai / kevala gamanAgamana hI nahIM kintu sonA, uThanA, baiThanA, jAganA Adi sabhI pravRttiyA~ IrSyA ke antargata haiM aura ina pravRttiyoM ke ghaTita hone para koI aisI sthiti utpanna nahIM honI cAhie jisase kisI jIva ko kisI bhI prakAra kA kaSTa yA bhaya ho / ina pratyeka prakAra kI pravRtti ke pIche mahatva usake uddezya para nihita hotA hai / arthAt gamana kA uddezya kyA hai ? use kahA~ jAnA hai ? kyA vahA~ jAne se usake darzana, jJAna aura cAritra kI abhivRddhi honI hai ? gamana ke samaya usake citta kI IryAsamiti aura pada-yAtrA : DaoN0 saMjIva pracaNDiyA 'somendra' | 226 www.ja Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kaisI sthiti hai ? vaha jisa uddezya se jA rahA hai, vicAroM ke virodhI viSaya kyA usake bhAvoM ko garta kI ora to nahIM le jA rahe haiM ? "IyAyAM samitiH iiryaasmitistyaa| IryA viSaye ekIbhAvena caSTe namityarthaH' arthAt IryA kA artha gamana hai| gamana viSayaka sat pravRtti IryAsamiti hai| IryAsamiti kI vizuddha ArAdhanA va sAdhanA ke lie cAra AlambanoM kA dhyAna rakhanA Avazyaka hai- avassiyA, kAla, mArga aura ytnaa| ye cAroM Alambana/bAteM IryAsamiti ko sampuSTa karane meM rAmabANa kA kArya karatI haiM / sAdhaka kI sAdhanA ratnatraya kI prApti hetu hotI hai| yahI usakA lakSya hotA hai / vaha isa lakSya ko pAne ke lie arthAt ratnatraya (darzana, jJAna aura cAritra) kI abhivRddhi ke lie eka sthAna se dUsare sthAna ko gamanAgamana karatA hai| vaha binA Avazyaka kArya ke upAzraya se bAhara nahIM jAtA aura yena-kenaprakAreNa use jAnA hI par3a jAe to jAne se pUrva vaha avassiyA kA tIna bAra uccAraNa karatA hai| yaha usakI samAcArI hai aura isI ko IryAsamiti kA Alambana kahA jAtA hai| IryAsamiti kA dUsarA Alambana 'kAla' kahA jAtA hai| kAla arthAt samaya / IryAsamiti kA pAlana dina meM ho sakatA hai rAtri meM nhiiN| isIlie rAtri meM kiyA jAne vAlA vihAra niSedha mAnA gayA hai| AcAryoM ne zramaNa kA vihAra-kAla nau kalpa meM bA~TA hai| vaha cAturmAsa ko chor3akara kisI bhI sthAna para eka mAsa se adhika kI avadhi nahIM vyatIta kara sakate haiM / isa prakAra ATha mAsa ke ATha kalpa aura cAturmAsa kA eka kalpa, kula milAkara nau-kalpa kI kAla-labdhi kA nirdhAraNa huA hai| / IryAsamiti kA tIsarA Alambana 'mArga' kahA jAtA hai / ise eka cArTa ke dvArA darzAyA jA sakatA hai mArga dravya mArga bhAva mArga sthala mArga jala mArga nabha mArga sama mArga viSama mArga sAdhaka ko sama mArga para calanA cAhie, viSama mArga para nahIM / viSama mArga meM calane se virAdhanA kI sambhAvanA rahatI hai| aise mArga para calane se prAyaH patha-bhrama yA diga-bhrama ho sakatA hai jisase sAdhaka unmArga kI ora unmukha ho sakatA hai / jisa mArga se jAne meM mAnasika, vAcika aura kAyika kleza kI sambhAvanA ho sakatI hai usa mArga se bhI nahIM jAnA cAhie / jala mArga para calanA bhI jaina saMskRti meM manA batAyA gayA hai / prANI vijJAna kI dRSTi se jala kI eka bUMda meM asaMkhya jIva hote haiM aura yadi jaina sAdhu jala-mArga se jAte haiM to asaMkhya jIvoM kI virAdhanA sunizcita ho jAtI hai| ataH ve jala mArga se nahIM jAte / kintu vizeSa paristhiti meM ve jala meM jA sakate haiM jaise varSA ho rahI ho aura malamatra ke vega ko rokanA sambhava nahIM ho (kyoMki usako rokane se aneka rogoM kI sambhAvanA rahatI hai tathA 230 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jainel Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha auSadhi Adi meM bhI aneka doSa nihita hote haiM) yA saMdhyA ke pUrva unheM apane sthAna para pahu~canA Avazyaka ho aadi| isI prakAra, AkAza mArga kA upayoga bhI niSiddha mAnA gayA hai| sAdhu ko mana, vacana aura karma tInoM se zuddha hokara bhAva mArga se lakSya prAptyartha yAtrA karanI caahie| yahI cAroM Alambana IryAsamiti ke ghaTaka bhI kahe jA sakate haiN| pada-yAtrA se tAtparya paidala mArgI honA hai / pada-yAtrA kA jaina dharma meM jo prAvadhAna nihita kiyA gayA hai usameM IryAsamiti pUrNarUpeNa vidohita hotI hai| "maggujjIvaya ogAlaMbaNa suddhIhi iriya do punninno| suttANuvIci bhaNiyA iriyAsamidI pavayaNa mmi / " arthAt mArga, netra, sUrya kA prakAza jJAnAdi meM yatna, devatA Adi Alambana-inakI zuddhatA se tathA prAyazcittAdi sUtroM ke anusAra gamana karanA hI IryAsamiti ke anusAra pada-yAtrA kahalAtI hai| __ loka dRSTi aura para-yAtrA Aja hama pragatizIla yuga meM vicaraNa kara rahe haiM jahA~ vyakti kAra, basa yA rela se hI yAtrA nahIM karatA apitu usakI yAtrA AkAza mArgIya yAna aura vAyuyAna se bhI hotI hai| taba phira aisI virATa aura bRhad yAtrA meM sAvadhAnI kA sarvavyApI honA paramAvazyaka hai jise hama prAyaH bhUla gae haiM / Aja sar3aka para jisa para hokara hama yAtrA karate haiM likhA hotA hai "sAvadhAnI haTI aura durghaTanA ghaTI" "jarA rukakara calie, Age pula hai" "dhIre calie, surakSita pahu~cie' Adi-Adi aneka borDa lage hote haiN| kyA kabhI socA hai ki aisA kyoM likhA hotA hai ? kyA hama A~kha bandakara apanI yAtrA taya karane lage haiM ? nahIM, hamane apanI yAtrA meM IryAsamiti ko choDa diyA hai jisase na kevala hama svayaM apita yAtrA karane vAlA pratyeka prANI apanI-apanI yAtrA se bhayabhIta ho gayA hai| patA nahIM kaba TakarA jAe~ aura kI gayI sArI kI sArI yAtrA niSphala ho jAe / hama cAheM paidala caleM yA vAyuyAna se isase koI pharka nahIM par3atA kintu hama jaba bhI yAtrA kareM, hama vivekazIla hokara, saMyata hokara yAtrA kreN| hamArI yAtrA kA mUloddezya darzana, jJAna aura cAritra tInoM triveNiyoM kA saMvardhana nihita ho jo IryAsamiti ke cAroM AlambanoM ke prayoga para sambhava hai / tabhI hamArI yAtrA sArthaka siddha ho skegii| sandarbha grantha : 1. (ka) jaina AcAra : siddhAnta aura svarUpa-devendramuni shaastrii| (kha) marudhara kesarI abhinandana grantha / 2. nizItha bhASya sUtra / 3. bhagavatI suutr| 4. uttraadhyyn| 5. dazavakAlika / 6. kalpasUtra / 7. Avazyaka hAribhadIyAvRtti / 8. sthaanaaNg| 9. rAjavAttika / 10. niymsaar| 11. pravacanasAra / 12. tattvArthasUtra / 13. drvysgrh| 14. smysaar| 15. muulaacaar| 16. sarvArthasiddhi / IryAsamiti aura pada-yAtrA : DaoN0 saMjIva pracaNDiyA 'somendra' | 231 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha jaina vicAradhArA meM zikSA - cAMdamala karanAvaTa ( udayapura ) zikSA saMskAra - nirmANa kI eka prakriyA hai / jIvana ko saMskArita yA susaMskRta banAne meM zikSA kI atyanta mahattvapUrNa bhUmikA hai / sat zikSA ne vyaktiyoM ke jIvana meM naye prANa phUMke haiM aura rASTroM kA kAyAkalpa bhI kiyA hai / yahI kAraNa hai ki samAja ko pragati patha para agrasara karane tathA usake navanirmANa meM zikSAzAstriyoM ne zikSA kI ahama bhUmikA ko ekamata se svIkAra kiyA hai / bhArata ko vizvaguru kI pratiSThA prApta hai / isakA pramukha kAraNa yahA~ kI samRddha zikSA vyavasthA rahI hai / yahA~ ke zaikSika vAtAvaraNa meM bhautikatA ke svara hI nahIM gUMje parantu AdhyAtmikatA ke preraka pavitra aura madhura svara pradhAna rahe haiM / yahA~ jar3atattvoM ke vikAsa aura tatsambandhI pragati ko gauNa mAnakara cetanA zaktiyoM ke vikAsa kA lakSya hI mukhya rahA hai / dharmapradhAna deza bhArata ke sabhI dharmoM meM zikSA ko buniyAdI sthAna aura mahattva pradAna kiyA gayA hai / sabhI dharmoM meM zikSA kI apanI-apanI avadhAraNA hai, zikSA vyavasthA hai aura zikSA kI vidhiyA~ haiM / isa laghulekha meM jaina vicAradhArA meM zikSA kI avadhAraNA aura usakI kucha vizeSatAoM para likhA jA rahA hai / zikSA kI avadhAraNA (1) zikSA, dharma kA hI eka aMga hai dharma kriyAkANDa taka hI sImita nahIM hai / vaha jIvana kI samasta pravRttiyoM evaM samasta vyavahAroM se jur3A huA hai| unase vilaga dharma kA svarUpa hI nahIM hai / jIvana ke ina vyavahAroM aura pravRttiyoM meM zikSA bhI eka mahattvapUrNa vyavahAra hai, eka mahattvapUrNa pravRtti hai / dharma jIvana ko zAMtipUrNa evaM Anandamaya banAne kA sAdhana hai / zikSA bhI isI lakSya kI pUrti hetu kArya karatI hai / ataH use dharma kA hI aMza mAnakara jaina tIrthaMkaroM ne sAdhu-sAdhviyoM ke AcAra ke sAtha svAdhyAya ko zikSA ke rUpa meM jor3a diyA hai| isake anusAra dina rAta ke paharoM meM se 4 prahara svAdhyAya karane kA vidhAna hai / 1 232 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jainell Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HIsAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHR javAharAcArya ke vicAra se 'zikSA sambandhI jaina vicAradhArA dhArmika cintana-manana kI sahabhAginI bhUmikA ke rUpa meM hI panapI tathA vikasita huI hai / parantu isase yaha nahIM mAnA jAya ki zikSA meM samAja kI upekSA kI gaI hai| AcArya javAhara ke anusAra dharma aura samAja vyavasthA ataH zikSA jahA~ sAmAjika vyavasthA kA anivArya aMga hai, vahA~ dhArmika prakriyA kA bhI / ataH zikSA sambandhI jaina vicAradhArA jitanI dhArmika hai utanI hI sAmAjika bhii| (2) zikSA viveka zakti kA vikAsa hai jainAgama dazavaikAlika meM likhA gayA hai: paDhamaM nANaM tao dayA, evaM ciTThai savvasaMjae / annANI ki kAhI, kiM vA nAhii seya-pAvagaM / / / arthAt saMyatAtmAe~ pahale jJAna aura pIche dayA (kriyA) kA ArAdhana karate hue saMyama mArga meM agrasara hote haiN| kyoMki ajJAnI kyA ArAdhanA karegA? vaha jJAna ke abhAva meM apane kalyANa-akalyANa kA kaise vibheda karegA? yaha kahakara jaina paramparA meM zikSA ko viveka zaktiyoM ke vikAsa kA paryAya mAnA hai / jaina dRSTi ke anusAra hitAhita, ucitAnucita tathA zreya aura azreya meM bheda karake hita aura zreya kA nirNaya karane kI kSamatA kA vikAsa jJAna hai athavA zikSA hai| zikSA ke artha meM jaina sAhitya meM 'samyakajJAna' zabda kA prayoga huA hai jisakA artha hai jIvAdi tattvoM kA yathArtha aura sahI jJAna / bahuta saMkSepa meM kaheM to apane ApakA aura ajIva tattvoM meM sampUrNa sRSTi kA pariveza kA jJAna aura yathArtha jJAna samyakjJAna yA zikSA hai / AcArya umAsvAti ne samyagdarzana yA sahI zraddhA kA vyAkhyA svarUpa likhA 'tattvArthazraddhAnaM samyakdarzanam'-' yahI bAta samyakjJAna ke lie bhI ghaTita hotI hai kyoMki tattvoM meM sahI AsthA yA vizvAsa ke sAtha hI jJAna samyakjJAna banatA hai| ina jIva ajIva puNya pApa Adi ha tattvoM meM se heya, jJeya aura upAdeya kA vibheda karake heya ko tyAganA aura upAdeya ko grahaNa karanA vAMchanIya hai / ina zaktiyoM ke vikAsa ko hI samyakjJAna mAnA hai aura yahI saccI zikSA hai| __ zrI sthAnAMga sUtra meM dharma ke do bheda karate hue batAyA gayA-'suyadhamme ceva carittadhamme ceva / ' arthAt dharma do prakAra kA hai - zrutadharma aura caaritrdhrm| zruta akAdamika pakSa hai jisameM tattvoM kI jAnakArI iSTa hai to cAritradharma-AcaraNaparaka hai / isa prakAra viveka vikAsa ke lie zAstroM kA adhyayana aura unakA AcaraNa dono Avazyaka hai| (3) vizvakya bhAva kA vikAsa zikSA hai sUtra sAhitya meM 'ege AyA' kahakara ki 'AtmA eka hai' sampUrNa cetana jagata kI ekatA ko pramANita kara diyA hai| zrI AcArAMga sUtra kA kathana ki 'jise tU mAranA cAhatA hai, vaha tU hI hai| jise tu zAsita karanA cAhatA hai, jise paritApa denA cAhatA hai vaha bhI tU hI hai / ' yaha Atmavat buddhi sampUrNa prANijagata kI ekatA kA mUlAdhAra hai / ' zrI dazavaikAlika sUtra meM kahA gayA ki jo sabhI jIvoM ko Atmavat samajhatA hai vaha AzravoM karmoM ke Agamana ko rokakara pApakarma kA bandha nahIM karatA / dUsare zabdoM meM muktAvasthA kI ora agrasara hotA hai / jaina vicAradhArA meM ina guNoM ke vikAsa kI apekSA kI gaI hai - E FREEERAILER :::: jaina vicAradhArA meM zikSA : cAMdamala karanAvaTa | 233 ::::: H Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha / +++ ++ sabhI sAdhakoM se / cAhe ve sAdhu-sAdhvI hoM, cAhe gRhastha / yahI samyagjJAna, samyagdarzana aura samyakcAritra rUpa dharma hai aura yahI zikSA hai / prANi mAtra ke svarUpa ko jAnakara unake sAtha Atmaupamya bhAva sthApita karane vAlA hI sahI arthoM meM zikSita kahalAne kA adhikArI hai| vizvakavi Taigora kI samasta vizva ke sAtha ekatA kI bhAvanA rUpa zikSA kI vyAkhyA bhI isI bhAva kA bodha karAtI hai| (4) zikSA- samyagjJAna, samyagdarzana aura samyakcAritra hai jaina sAhitya meM yadyapi zikSA ke lie 'sikkhA,' 'vijjA' Adi zabdoM kA prayoga huA hai / parantu samyakjJAna kA prayoga vyApaka rUpa meM kiyA gayA hai| yahA~ dhyAna dene kI bAta hai ki jaina tIrthaMkaroM ne jJAnamAtra ko jJAna nahIM mAnakara samyakjJAna ko jJAna kI saMjJA dI hai| jo jar3a-cetana padArthoM kA sahIsahI bodha kara letA hai, vaha samyakajJAnI hai| rAgadveSAdi vikAroM ke vijetA paramAtmA dvArA jar3a-cetana padArthoM yA jIvAdi tattvoM kA sahI svarUpa batAyA gayA hai, use jAnanA yahI saccI zikSA hai| use jAnakara usa para sahI vizvAsa honA aura tadanurUpa AcaraNa meM pravRtti karanA bhI zikSA meM samAhita hai| AcArya umAsvAti ne ina tInoM samyagjJAnAdi ke samanvita svarUpa ko hI mokSa mArga batAyA / samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH / dharmArAdhanA hameM mukta banAtI hai| isI prakAra samyagjJAnAdi kI ArAdhanA bhI AtmA ko bandhanoM aura duHkhoM se mukti pradAna karatI hai / (5) zikSA-jIvana kA sarvAMgINa vikAsa hai jaina dharma meM kevala Atmika vikAsa kI bAta kahI gaI ho, aisA nahIM hai| jaina vicAradhArA meM AdhyAtmika vikAsa ke sAtha, mAnasika, zArIrika, sAmAjika evaM bauddhika sabhI prakAra ke vikAsa kA kathana kiyA gayA hai| uttarAdhyayana sUtra meM zikSA ke bAdhaka kArakoM kA jahA~ varNana kiyA gayA hai vahA~ zikSArthI ke sarvAMgINa vikAsa kI avadhAraNA prakaTa huI hai| isa prasaMga meM batAyA gayA hai ki vidyArthI 5 kAraNoM se zikSA prApta nahIM kara sakatA / ve pA~ca kAraNa haiM :-abhimAna (thaMbhA), krodha (kohA), pramAda (pamAyaNa), roga aura Alasya (rogeNa AlasseNa vaa)| pIche ke kAraNoM kI pahale vyAkhyA kareM to jJAta hogA ki zikSA prApti meM svastha aura nIroga zarIra ko bhI utanA hI mahattva diyA gayA hai jitanA abhimAnarahitatA yA vinaya aura apramAda ko / mAnasika vikAsa meM abhimAna, krodhAdi kAraNa bAdhaka haiN| pramAda bahuta vyApaka zabda hai / jisameM Atmika doSoM kA bhI samAveza hotA hai| jaba-jaba AtmA apane svarUpa ko bhulAkara indriya viSayoM meM bhAna bhUla jAtA hai vaha pramAdI kahalAtA hai / isa prakAra ina sabhI doSoM ke nivAraNa para bala dene kA tAtparya sakArAtmaka rUpa se zArIrika, mAnasika evaM Atmika tInoM prakAra se jIvana ke sampUrNa aura sarvAMgINa vikAsa para bala dene se hai| isake sAtha hI jaina dharma kA lakSya jJAna-dhyAnAdi ke dvArA AtmA kI uccatama vikAsa sthiti ko prApta karanA hai jisameM AtmA kI nihita zaktiyoM kA pUrNa prakaTIkaraNa ho sake / jaina vicAradhArA meM yahI zreSTha aura uttama zikSA kA svarUpa hai jo zikSArthI kI sabhI prakAra kI zaktiyoM kA adhikatama vikAsa kara sake aura use zreSThatama kI upalabdhi karA ske|| (6) sApekSa, tarkasaMgata aura vyApaka dRSTikoNa kA vikAsa-zikSA hai ___ vahI zikSA sArthaka aura saphala mAnI jAtI hai jo zikSArthI ko aisA vyakti banAve jisake dRSTikoNa meM tarkasaMgatatA, sApekSatA ke sAtha udAratA ho| aisA vyakti hI samAja meM susamAyojita ho sakatA hai / jaina vicArakoM ke sAmane zikSA kA yaha mahattvapUrNa AdhAra rahA hai / tattvArthasUtrakAra ne adhigama 234 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA www.jainelibre: Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha yA jJAna ko paribhASita karate hue likhA - pramANanayairadhigamaH " arthAt jo jJAna pramANa aura naya se prApta kiyA jAya vahI saccA jJAna hai / jaina siddhAnta meM vastuviSayaka kisI eka dRSTikoNa ko naya mAnA hai aura pUrNa sabhI aMzoM ko dhyAna meM rakhakara kathana karane ko pramANa kahA gayA hai| kisI sApekSa kathana meM nayAdhArita kathana hai parantu usameM anya apekSAoM dRSTikoNoM ko nakArA nahIM jA sakatA anyathA vaha durnaya hogA aura agrAhya hogA / jaina darzana kA anekAMta siddhAnta yA syAdvAda isI vyApaka, sApekSa aura tarka saMgatatA ke AdhAroM para vastu kA nirUpaNa karatA hai / isa prakAra kA nirdoSa kathana, jisameM eka dRSTikoNa sampUrNa ke sandarbha meM aura sampUrNa dRSTi ko eka dRSTikoNa ke sandarbha meM vyakta kiyA jAtA hai, hI jJAnI kA aura usake santulita sAmaMjasyapUrNa vyaktitva kA paricAyaka hai / zikSA meM bhI isI vyApaka aura udAratA ke dRSTikoNa kA vikAsa vAMchita hai jo zikSArthI meM samAyojana kA abhISTa vikAsa kara sake / jaina dRSTi se zikSA ko vizeSatAe~ (1) guru ke sAnnidhya meM zikSA prApta karanA - jaina zAstroM aura granthoM meM ziSya ke lie 'antebAsI' zabda kA prayoga huA hai / 'antevAsI' kA artha hai guru ke nikaTa rahane vAlA / isakA tAtparya yaha hai ki ziSya ko zikSA prApta karane hetu guru ke nikaTa rahanA caahie| guru se zikSA prApta karanI cAhie / guru jisa prakAra avadhAraNAoM ko spaSTa kara sakatA hai, vaha anya sAdhana se sambhava nahIM / guru ke jIvana se zikSArthI jo sAkSAt jJAna prApta kara sakatA hai, vaha anya prakAra se nahIM upalabdha kara sakatA / guru ziSya eka-dUsare ke nikaTa rahakara eka-dUsare ko samajha sakate haiN| guru ziSya ko samajha sakatA hai aura ziSya usase abhISTa mArgadarzana prApta kara sakatA hai / uttarAdhyayana meM isI bAta ko eka gAthA se spaSTa kiyA gayA hai jisameM 'vase gurukule NiccaM ' kahakara vidyAdhyayana ke lie nitya hI guru ke pAsa gurukula meM rahane kA nirdeza hai / 11 (2) taponuSThAnapUrvaka jJAnArAdhanA -- jaina paramparA meM batAyA gayA hai ki zikSArthI choTe-bar3e tapa kI ArAdhanA karate hue zikSA grahaNa kre| uttarAdhyayana sUtra meM taponuSThAna karate hue zikSA grahaNa karane ke lie 'upadhAna' zabda kA prayoga kiyA gayA hai / " tapArAdhanA kA eka zArIrika aura manovaijJAnika prabhAva hotA hai / sAtvika aura halkA bhojana karane se vikAroM / doSoM kI utpatti kama hogI evaM mAnasika zAnti banI rahegI / isase zikSArthI adhyayana meM ekAgracitta bana sakegA / tapArAdhana se AhAra - nihAra ( mala visarjana) kI kriyAoM meM samaya bacegA jisase adhyayana meM adhika samaya diyA jA sakegA / tapa jJAnArAdhanA meM lage doSoM kI zuddhi ke lie prAyazcitta svarUpa bhI hogA / (3) vinayazIlatA - zikSA kA AdhArabhUta guNa - ahaMkAra yA abhimAna bhAva kA tyAga zikSArthI ke lie atyanta Avazyaka hai / jitanA jitanA vinaya zikSArthI meM AtA jAyagA, utanA hI utanA usakA abhimAna galatA jAyagA / yaha abhimAna yA ahaMkAra kA bhAva zikSArjana kriyA kA eka bAdhaka tattva hai jo zikSArthI ko unnati kI ora agrasara nahIM hone detA / jaina vicAradhArA meM vinaya ko dharma kA mUla batAyA hai | zramaNa bhagavAna mahAvIra ne nirvANa kAla se pUrva jo pravacana pharamAyA usameM vinaya ko prathama jaina vicAradhArA meM zikSA : cAMdamala karanAvaTa | 235 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ......................................... ...... sthAna diyA gayA hai| uttarAdhyayana sUtra meM prathama adhyayana vinaya adhyayana hai jisameM vinaya ke mahattva ke sAtha guru ke prati ziSya dvArA vinaya kI paryApta vyAkhyA kI gaI hai| vinaya ko dabbUpana yA mUrtivat banakara baiThe rahanA mAna lenA bhrAnti hogii| svayaM bhagavAna mahAvIra se unake pradhAna ziSya gautama ne hajAroM prazna kie jo bhagavatI sUtra meM saMkalita haiN| keNa?NaM bhaMte ! kahakara bhagavAna ke uttara para pUnaH pratiprazna kiye haiN| zrAvikA jayantI ne bhagavAna se aneka jijJAsAe~ praznottara ke mAdhyama se prastuta kI haiN| kahane kA Azaya ki jaina vicAradhArA jijJAsApUrvaka praznottara va samAdhAna ko zikSArthI kA avinaya nahIM maantii| jijJAsA, praznottara, tattva-carcA ke aneka sthala zAstroM aura granthoM meM Ae haiN| itanA hote hue bhI ziSya guru kA vinaya kara sakatA hai| unake anuzAsana kA pAlana kara sakatA hai| (4) jJAna-kriyA kA samanvaya-jaina vicAradhArA meM zikSA kI vyAkhyA karate hue jJAna ke sAtha kriyA ke samanvaya para bala diyA gayA hai| samyakjJAna aura samyakdarzana ho jAne para bhI jaba taka samyakcAritra kI ArAdhanA anupAlanA nahIM hogI, mukti yA mokSa kI prApti nahIM ho skegii| isIlie zAstroM meM kathana kiyA gayA-'NANassa phalaM viratiH' arthAt jJAna kA phala tyAga hai, cAritra hai| anyatra bhI jJAniyoM ke jJAna kA sAra batAyA gayA ki-jJAniyoM ke jJAna kA sAra yahI hai ki unake dvArA kisI bhI jIva ko kaSTa na ho| aisA vyavahAra ho unakA / 13 jaina siddhAnta kI yaha bhI mAnyatA hai ki koI dravya yA bAhya rUpa se cAritra yA saMyama nahIM pAla sake, parantu jIva ko mukti tabhI hogI jaba vaha bhAva-cAritra ko grahaNa kregaa| isa prakAra jaina paramparA kevala jJAna ko hI mahatva nahIM detI-'cArittaM khalu sikkhA' cAritra hI saccI zikSA hai, kahakara cAritra ke mahattva kA udghoSa kara rahI hai / vartamAna zikSA meM jaina vicAradhArA ke ukta mahatvapUrNa binduoM ko sthAna diyA jAyagA to hamAre samakSa upasthita caritra kA saMkaTa avazyameva dUra ho sakegA / suzikSA prApta kara suyogya nAgarika apane aura rASTra ko nirmANa meM mahattvapUrNa bhUmikA kA nirvAha kara skeNge| . . D ... . .. IRE..... ...... sandarbha grantha sUcI: 1. uttarAdhyayana sUtra adhyAya 26 gAthA 12 / 2. koTiyA mahAvIra-zrImad javAharAcArya-zikSA, bIkAnera, zrI a0 bhA0 sAdhumArgI jaina saMgha 1977 / 3. vahI, pRSTha 2 4. dazavakAlika sUtra / 5. tattvArthasUtra-AcArya umAsvAti / 6. ThANAMga sUtra ThANA 2 / 7. AcArAMga sUtra adhyayana 1 u0 5/51 8. tattvArthasUtra / 9. uttarAdhyayana sUtra / 10. tattvArthasUtra / 11. uttarAdhyayana sUtra adhyAya 11, gAthA 14 / 12. vhii| 13. sUtrakRtAMga sUtra / 236 | paMcama khaNDa : sAMskRtika sampadA .... ... www.jainelibrat Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Sa STa kha NDa "0 bhArI-samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ............................... HTTTTTTTTTTTTTTTTTTIMILIATLAnti T-AL sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / nArI ke mukti dA tA bha ga vA na ma hA vI ra -- DA. zAntA bhAnAvata strI aura puruSa, samAjarUpI ratha ke do pahiye haiN| donoM kI samAnatA hI ratha kI gatipragati hai / itihAsa ke pRSTha palaTa kara dekhe jAyeM to hameM pratIta hotA hai ki nArI ne samAja meM kabhI sammAna kA jIvana jiyA hai to kabhI apamAna kA bhii| bhagavAna mahAvIra kA AvirbhAva IsA pUrva chaThI zatAbdI meM jaba isa dharA para huA, vaha samaya nArI ke liye mahApatana kA thaa| samAja meM usakA koI sthAna va sammAna nahIM thaa| vaha gAjara-mUlI aura bher3a-bakariyoM kI bhAMti caurAhe para khar3I kara beca dI jAtI thii| bar3e-bar3e seTha, zrImanta use kharIda lete aura dAsI kI taraha usakA upayoga karate the| vaha cetana hokara bhI jar3a vastu samajhI jAtI thii| "asvataMtratA strI puruSa pradhAnA" tathA "striyA vezyA tathA zUdrAH yepi syUH pApayo nayaH" jaise vacanoM kI samAja meM mAnyatA thii| bhagavAna mahAvIra ne nArI ko mAtA, patnI, bahana, putrI Adi vividha rUpoM meM dekhA / usake astitva ko pahacAnA / unhoMne patita nArI jIvana ko U~cA uThAne ke lie bharasaka prayatna kiyaa| nArI ko usakA khoyA haA sammAna dilAte hae unhoMne kahA-"nArI ko puruSa se heya samajhanA ajJAna, adharma, evaM atArkika hai / nArI apane asIma mAtRprema se puruSa ko preraNA evaM zakti pradAna kara samAja kA sarvAdhika hita sAdhana karatI hai tathA vAsanA, vikAra aura karma-jAla ko kATa kara mokSa prApta kara sakatI hai| isIliye mahAvIra ne apane caturvidha saMgha meM sAdhuoM kI bhAMti sAdhviyoM ko aura zrAvakoM kI bhAMti zrAvikAoM ko barAvarI kA sthAna diyaa| unhoMne sAdhu, sAdhvI, zrAvaka, zrA kahA aura cAroM ko mokSamArga kA pathika btaayaa| yahI kAraNa thA ki mahAvIra ke dharma-zAsana meM puruSoM kI apekSA striyoM kI saMkhyA adhika thii| 14000 sAdhu the to 36000 sAdhviyAM / eka lAkha unasaTha hajAra zrAvaka the to tIna lAkha aThAraha hajAra zrAvikAe~ thIM / puruSa kI apekSA nAriyoM kI adhika saMkhyA honA isa bAta kA pratIka hai ki mahAvIra ne nArI jAgRti kA jo bigula bajAyA, usase nArI samAja meM jAguti AI va patita aura nirAza nArI sAdhanA ke mArga para bddh'ii| usa samaya sAdhu saMgha kA netRtva indrabhUti gautama ke hAthoM meM thA to sAdhvIsaMgha kA netRtva candanabAlA ke nArI ke muktidAtA bhagavAna mahAvIra : DaoN0 zAntA bhAnAvata | 237 H Jain Ecocertatematon SONPrivate&HATSDILLIA ma Timiminine Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha hAthoM meM / puSpalA, sunandA, revatI, sulasA nAma kI anya mukhya sAdhviyAM thiiN| isI prakAra unhoMne nArI ko dharmopadeza sunane, dharmasabhAoM meM prazna pUchane, apanI zaMkAoM kA samAdhAna karane Adi ke avasara pradAna kiye / jayantI nAmaka rAjakumArI ne bhagavAna mahAvIra ke samakSa gaMbhIra tAttvika evaM dhArmika carcA kI thii| bhagavAna mahAvIra ke samaya dAsa-dAsI prathA joroM para thii| unhoMne dAsIprathA, striyoM kA vyApAra aura unake kraya-vikraya ko rokaa| isa prathA kA pracalana kevala suvidhA ke khAtira nahIM thA balki dAsiyA~ rakhanA vaibhava evaM pratiSThA kA paricAyaka thaa| jaba samrATa zreNika ke putra rAjakumAra meghakumAra kI sevA ke lie nAnA dezoM se dAsiyoM kA kraya-vikraya huA to mahAvIra ne khulakara virodha kiyA aura dharmasabhAoM meM usake viruddha AvAja bulanda kI / pariNAmasvarUpa mahAvIra ko aneka upasarga evaM kaThora daMDa diye gye| una sAre kaSToM ko unhoMne samatA bhAva se sahana kiyaa| jaba mahAvIra ne apane dharmasaMgha kI sthApanA kI to usameM unhoMne rAjagharAne kI mahilAoM ke sAtha-sAtha gaNikAoM, vezyAoM ko bhI pUre sammAna ke sAtha dIkSA grahaNa karane kA adhikAra diyaa| bhagavAna mahAvIra ke jIvana kAla meM gaNikA ke rUpa meM jina striyoM kA jIvana paruSoM dvArA heya dRSTi se dekhA gayA, bhikSuNI saMgha meM dIkSA lene ke bAda jIvana-vyavahAra meM parivartana lAkara, ve hI striyA~ apaneapane dvArA kRta-karmoM kA prAyazcitta kara vaMdanIya bana gyiiN| __ upekSita nArI jAti ko sammAna dene ke lie hI bhagavAna mahAvIra ne apane sAdhanA kAla ke 12veM varSa meM eka kaThora abhigraha dhAraNa kiyaa| isa abhigraha meM 13 kaThora saMkalpa the| 1. koI rAjakumArI ho, 2. vaha becI gaI ho 3. muNDita ho, 4. hAthoM meM hathakar3I ho, 5. pairoM meM ber3I ho, 6. tIna dina kI bhUkhI ho, 7. A~khoM meM A~sU hoM, 8. hoThoM para muskAna ho, 6. AdhA dina bItane ke bAda 10. eka paira dehalI meM eka paira dehalI ke bAhara ho, 11. sUpa ke kone meM, 12. ur3ada ke bAkule hoM, 13. bhauMyare meM khar3I muni ko bhikSA dene kI bhAvanA bhA rahI ho to AhAra lenA; nahIM to bhUkhe rhnaa| ___ uparyukta saMkalpoM se yaha spaSTa hotA hai ki tatkAlIna samAja meM nArI kI bar3I dayanIya sthiti thI / samAja evaM parivAra dvArA vaha pratAr3ita kI jAtI thii| usa pratAr3ita dukhI nArI jAti ko mahAvIra samAja meM punaH pratiSThita karanA cAhate the| isIlie aisA abhigraha unhoMne kiyaa| rAjA-rAniyoM ke bhikSAdAna ko unhoMne ThukarAyA / antataH prabhu mahAvIra kA yaha abhigraha phalita huA rAjakumArI candana haathoN| yo vaha svaya rAjakumArI thI, campAnagarI ke rAjA dadhivAhana kI putrI thii| para tatkAlIna rAjA zatAnIka ke AkramaNa ke kAraNa dadhivAhana kI mRtyu ho gaI / pitA kI mRtyu ke vAda mAtA dhAriNI ne zIla-rakSA ke liye apane prANa tyaage| beTI candanA asahAya ho gii| sArthavAhI ne use kozAmbI ke seTha ke hAtha pA~ca sau moharoM meM becA / seTha-patnI seThAnI ne rAjakumArI candanabAlA para aneka atyAcAra kiye, jisake kAraNa rAjakumArI candanA ko dAsI bananA par3A, hathakar3I-ber3I meM ba~dhanA par3A, sira muNDita karAnA par3A, bhUkhoM rahanA pdd'aa| para mahAvIra ko dekhakara isa viSama sthiti meM bhI vaha muskarA uThI / mahAvIra ne usake hAthoM se ur3ada ke bAkule grahaNa kara jaise samasta rAjarAniyoM se bhI adhika sammAna aura gaurava usake guNa-zIla ko diyaa| 238 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainedao HAH Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / prabhu mahAvIra ke upadeza sunakara jahA~ puruSa Age bar3he haiM vahA~ nAriyA~ bhI pIche nahIM rahIM / magadha ke samrATa zreNika kI mahAkAlI, sukAlI Adi dasa mahArAniyA~ sAdhanA-patha svIkAra kara letI haiM / jo mahArAniyA~ mahaloM meM rahakara AbhUSaNoM se zarIra ko vibhUSita karatIM, ve jaba sAdhanA-patha para bar3hIM to kanakAvalI, ratnAvalI Adi tapa ke hAroM ko dhAraNakara Atma-jyoti camakAne lgiiN| prabhu mahAvIra ke upadeza suna aneka zrAvaka apane cAritradharma meM sthira hue| apane pati para prabhu mahAvIra kI par3I AdhyAtmika chApa se bhalA patnI kaise vaMcita raha sakatI hai ? zivAnandA jaba Ananda zrAvaka se yaha sunatI hai-devAnapriye, maiMne zramaNa bhagavAna mahAvIra ke pAsa se dharma sunA hai| vaha dharma mere liye iSTa, atyanta rucikara va hitakara hai / devAnupriye, tuma bhI bhagavAna mahAvIra ke pAsa jAo, unheM vandana karo, namaskAra karo, unakA satkAra karo, sammAna karo, ve kalyANamaya haiM, maMgalamaya haiM, jJAnasvarUpa haiM / unakI paryupAsanA karo tathA 5 aNuvrata, 3 guNavrata aura 4 zikSAvrata 12 prakAra kA gRhasthadharma svIkAra kro| zivAnandA yaha sunakara bar3I prasanna huii| bhagavAna ke pAsa jAkara usane zrAvikAdharma aMgIkAra kiyaa| prabhu mahAvIra kI preraNA se gRhasthAzrama meM nArI kA sammAna bar3hA, zIlavatI patnI ke hita kA dhyAna rakhakara kArya karane vAle puruSa ko mahAvIra ne satpuruSa kahA / vidhavAoM kI sthiti meM sudhAra huaa| mahAvIra ke samaya satI prathA kI chuTa-puTa ghaTanAe~ bhI milatI haiN| jIva-hiMsA ke virodhI mahAvIra kI preraNA se isa kuprathA kA bhI anta huaa| mahAvIra kI dRSTi meM mAtRtva zakti kA bar3A sammAna thaa| jaba ve garbha meM the, taba yaha socakara ki mere halana-calana se mA~ ko apAra kaSTa kI anubhUti hotI hogI, unhoMne kucha samaya ke lie apanI halana-calana kI kriyA banda kara dii| isase mAtA trizalA ko apane garbhastha zizu ke bAre meM zaMkA ho uThI aura vaha atyadhika duHkhI hone lgii| mA~ kI isa manodazA ko jAna mahAvIra ne phira halana-calana kriyA, prArambha kara dii| bacce kI kuzala kAmanA se mA~ kA mana prasannatA se bhara gyaa| isa ghaTanA se mAM ke prati mahAvIra kI bhakti atyadhika bar3ha gaI aura unhoMne garbhAvasthA meM hI yaha saMkalpa kiyA ki maiM mAtA-pitA ke jIvita rahate vairAgya dhAraNa nahIM kruuNgaa| isa pratijJA kA pAlana unhoMne apane jIvana meM kiyaa| jaba taka mAtA-pitA jIvita rahe, unhoMne dIkSA nahIM lii| isa prakAra spaSTa hai ki mahAvIra kI dRSTi meM nArI ke prati Adara aura zraddhA kA bhAva thaa| ve use sAdhanA meM bAdhaka na mAnakara preraNA-zakti aura sahanazIlatA kI pratimUrti mAnate the| yaha unhIM kA sAhasa thA ki unhoMne nArI ko Aja se aDhAI hajAra varSa pUrva sAmAjika aura Arthika adhikAroM se var3hakara, ve samasta AdhyAtmika adhikAra pradAna kiye jinake kAraNa vaha Atma-zakti kA pUrNa vikAsa kara svayaM paramAtmA bana ske| nArI ke muktidAtA bhagavAna mahAvIra : DaoN0 zAntA bhAnAvata | 236 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha bhAratIya saMskRti aura paramparA meM nArI / --pro. kalyANamala lor3hA BHABHI.IMHHHHHHHHHHHmAmAmAmA bhAratIya saMskRti aura paramparA meM nArI ke sthAna aura mahattva ko lekara aneka bhrAntiyA~ pracalita haiN| vaidika kAla, zramaNasaMskRti, brAhmaNa, paurANika aura madhyayuga taka usakI sAmAjika, dhArmika aura sAMskRtika sthiti para aneka AkSepa kiye gaye haiN| ina sabakA kAphI nirAkaraNa ho cukA hai phira bhI aba taka dhUmilatA vyApta hai|| vaidikakAla ko hI leN| Rgveda meM hI aneka tattvoM kI adhiSThAtrI deviyA~ haiM, jinheM deva-mAtAe~ yA deva-kanyAe~ kahA gayA hai| aditi, uSA, indrANI, ilA, bhAratI, hotrA, zraddhA, prapina isake pramANa haiN| inameM aditi kA hI sarvAdhika ullekha hai| jisa prakAra mizra nivAsI 'mAta' aura yUnAnI 'themisa' ko mAnate the, usI prakAra Arya aditi ko mitra, varuNa, Aditya, indra Adi kI deva-mAtA ke rUpa meM / aditi ke sAtha diti (daitya mAtA) kA bhI Rgveda meM ullekha hai-vaha bhI devI hI mAnI gayI hai| isI prakAra vAk ko bhI devI hI ginA gayA hai| ammRNa RSi kI putrI vAgdevI eka sUkta (10-125) kI hma SikA haiM aura isI prakAra zraddhA bhii| ilA ko mAnava-jAti kA paurohitya karane vAlI kahA gayA hai / lopAmudrA, ghoSA Adi aneka mahilAe~ RSikAe~ thiiN| devIkaraNa ke sAtha-sAtha sAmAjika jIvana meM bhI nArI atyanta samAhRta thiiN| 'gRhiNI gRhamucyate' hI unakA sAmAjika Adarza thA / kanyAoM kA Adara thA; ve parivAra kA dAyitva nibhAtI thiiN| avivAhita kanyA pitR sampatti kI adhikAriNI thii| strI-zikSA kA bhI yatheSTa pracAra thA / ve vedAdhyayana karatI thiiN| atharvaveda ne to yaha Adeza hI diyA ki vahI kanyA vivAha meM saphala ho sakatI hai, jisakI ucita zikSA-dIkSA huI ho| hArIta ne nAriyoM kA vibhAjana hI brahmavAdinI aura sadyovadhU (dvividhAH strIyaH brahmavAdinyaH sadyovadhavazca) kiyA hai| Apastambadharma sUtra (1-51-8) aura yamasmRti meM bhI yahI Alekha hai| brahmavAdinI vedAdhyayana karatI thIM aura sadyovadhU vivAha / ese aneka udAharaNa hamAre itihAsa meM upalabdha haiM ki brahmavAdinI nAriyoM ne utkaTa pANDitya kA pramANa diyA / aneka vidvAnoM kA vicAra hai ki vaidika nAriyA~ yuddha meM bhI bhAga 240 / chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainelibre Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha letI thIM / agastya ke purohita khela RSi kI patnI vizvalA isakA udAharaNa hai / mudgalAnI kA aneka gAyoM ko yuddha meM jItakara lAne kA bhI prasaMga prApta hotA hai| pati-patnI yajamAna banakara barAbara yajJAnuSThAna karate the / sAyaNa ne isakA spaSTa ullekha kiyA hai / vaidika yuga ke nArI samAja kI isa sthiti kI yadi hama yUnAna aura romana samAja se tulanA kareM, to jJAta hogA ki hamArI saMskRti meM nArI samAja kA kitanA adhika sammAna thA / Devisa ne apane prasiddha grantha 'e zorTa hisTrI Ava vimena' meM isakA vivaraNa diyA hai| har3appA aura moheMjadAr3oM ke prApta avazeSoM se yaha aura bhI spaSTa ho jAtA hai ki usa yuga meM bhI striyA~ puruSoM ke samAna hI apanA sAmAjika dAyitva va karttavya nibhAtI thiiN| DaoN0 zakuntalA rAva kA grantha 'vimena ina vaidika eja' ina sabakA eka aitihAsika dastAveja aura grantha hai / yaha sahI hai ki yatra-tatra nArI samAja para usa yuga meM bhI AkSepa kiye gaye the para ve nagaNya haiN| jIvana ke sabhI kSetroM meM ve samAdRta thIM, unakA yogadAna viziSTa thA / kAvya, kalA Adi meM bhI ve nipuNa thIM / isa sandarbha meM luI jekoliyaT kA abhimata darzanIya hai / ve likhate haiM'vedoM meM nArI ko devI samajhA gayA, yahI isa bhrAMti kA nirAkaraNa kara detA hai ki 'prAcIna bhAratIya samAja meM ve sammAnita nahIM thIM / yaha eka aisI sabhyatA hai jo pazcimI dezoM se adhika prAcIna hai aura jo strI ko bhI puruSa ke samAna adhikAra va sthAna detI hai / ' brAhmaNa aura upaniSad yuga meM bhI yaha paramparA akSuNNa rahI / rudra yAga, sItA yAga Adi karma to nAriyA~ hI karatI thIM / usa yuga meM pardA prathA nitAnta abhAva thA / bAla vivAha aura satI prathA bhI nahIM thI / phira bhI jaisA ki DaoN0 e0 ela0 altekara ne kahA hai ki vaidika, brAhmaNa, va upaniSada kAla ke pazcAt nArI kI sAmAjika sthiti utanI utkRSTa nahIM rahI jitanI kI apekSita thI / DaoN0 altekara ne isake kAraNoM para gaMbhIratA se vicAra kiyA hai / bhArata meM hI nahIM, anya dezoM meM bhI yahI hrAsa huA / homara ke yuga meM strI samAja kA jo Adara thA, vaha peTiksa ke yuga meM nahIM rahA / rAmAyaNa aura mahAbhArata yuga ke pazcAt yaha hrAsa adhika tIvra ho gayA / punaH altekara ke zabdoM meM '500 IsA pUrva aura 500 IsavI kA yuga isa ora dhyAtavya hai / ' yahI yuga sAMskRtika dRSTi se bhI vizeSa mahattva kA hai| vaidika yuga meM jahA~ nAriyA~ yajJoM meM pratyakSa bhAga letI thIM- isa yuga meM utanA nahIM / isa yuga meM vivAha kI Ayu bhI ghaTakara kama ho gaI / upanayana saMskAra samApta ho gaye - zikSA kI vyApakatA bhI nahIM rahI --- pati kA Adhipatya bar3ha gayA - niyoga aura vidhavA vivAha bhI samApta ho ge| isI saMdarbha meM hama zramaNa saMskRti meM nArI samAja kI sthiti para bhI vicAra kara leN| pahale bauddha dharma ko leM / buddha ke kAraNa - candragupta aura azoka ke zAsanakAla meM nArI ko samucita Adara va sammAna milA / unakI zikSA para bhI dhyAna diyA gayA / therI bhikkhunI isa ora vizeSa mahattva rakhatI hai / buddha kI vimAtA prajApati gautamI svayaM pravrajita huI thIM / yadyapi prArambha meM buddha nArI - dIkSA ke viruddha the para Ananda ke Agraha aura anurodha para unhoMne yaha svIkAra kiyA / thera bhikkhuniyoM ke adhyAtma gItoM kA saMkalana jarmana vidvAna pizaila ne kiyA thA / rAisa DeviDsa ne bhI ina gItoM kA anuvAda kiyA / zubhadrA, patacAra, sumanA Adi prasiddha bhikkhuniyA~ haiM / mekanikola ke anusAra ina kavayitriyoM meM Azcaryajanaka samakAlIna prAsaMgikatA hai - AtmAbhivyakti, vyaktitva kI asmitA aura mukti kI AkAMkSA / saMkSepa meM aba hama jaina dharma para vicAra kara leN| mahAvIra isa dRSTi se adhika krAMtikArI aura jAgarUka the / unake samatAvAdI, puruSArthavAdI aura AtmavAdI cintana kA sAmAjika prabhAva bhI pracura bhAratIya saMskRti aura paramparA meM nArI : kalyANamala lor3hA | 241 www Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ............. . .... sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha - rahA / vaidika yuga kI bhA~ti saMtAna prApti meM putra aura putrI zramaNa saMskRti meM samAna rUpa se dekhe jAte the| nAyAdhammakahAo se jJAta hotA hai 'kahaNaM tumaM vA dArayaM vA dAriyaM va payA ejjAsi (1-2-40) / buddha kI bhA~ti mahAvIra ne kabhI nArI pravrajyA meM bAdhA nahIM phuNcaayii| paravartI kAla meM digambara aura zvetAmbara sampradAya meM yadyapi mokSa ko lekara matabheda avazya ho gayA / zvetAmbara sampradAya ke anusAra nArI bhI mokSa prApta kara sakatI hai, para digambara sampradAya ise svIkAra nahIM krtaa| yahI nahIM paravartI kAla ke digambara graMthoM meM to usakI zvAna, gardabha, gau Adi pazuoM se bhI tulanA kI gayI hai / zvetAmbara paramparA yaha Avazyaka nahIM ginatI ki mokSa ke lie nArI ko puruSa honA anivArya hai| para, zvetAmbara sampradAya bhI dRSTivAda ke adhyayana meM nArI ko mAnyatA nahIM detA to bhI yaha svIkAra karanA par3egA ki zramaNa saMskRti meM zramaNa ko jo adhikAra va dAyitva prApta haiM, ve zramaNI ko nahIM / zramaNI sAdhu ke dvArA kabhI vaMdanIya nahIM samajhI gayI / (yaha saMghIya vyavasthA kA eka pakSa hai, zAstrIya vidhAna nhiiN)| bhAratIya saMskRti kA vikAsa jina AdarzoM meM huA hai unameM nArI "sRSTi kA gaurava" aura "dharma kA pAvana pratIka" hai / nara aura nArI sAMkhya ke puruSa aura prakRti kI bhA~ti haiM- ziva aura zakti ke samAna ve eka dUsare ke pUraka haiN| dayA, komalatA, prema, zAMti aura tyAga nArI ke viziSTa guNa haiM / use "jAyate punaH" kahA gayA hai| pitA punaH apanI patnI ne utpanna hotA hai ---isI se vaha "jAyA" hai-vaidika paramparA se lekara mahAkAvyoM ke yuga taka jIvana ke sabhI kSetroM meM usakI mahattA akSuNNa rahI hai / mahAbhArata kI vidulA apane putra saMjaya se kahatI hai "muhUrta jvalita zreyo, na tu dhUmAyitaM ciram / " kauravoM ke patana kA kAraNa hI draupadI kA apamAna aura tiraskAra rahA / caudaha varSoM ke uparAnta jaba zrIrAma ayodhyA lauTate haiM taba kanyAe~ hI unakA svAgata evam prathama abhiSeka karatI haiN| jahA~ yAjJavalkya kI patnI maitreyI unase brahmajJAna kI yAcanA karatI hai, vahA~ zaMkarAcArya aura maNDana mizra ke zAstrArtha meM bhAratI (patnI : maNDana mizra) madhyastha kA kArya karatI hai / pataMjali ne zastra nipuNa 'zaktikIH' nAriyoM kA ullekha kiyA hai / bhArahuta kI mUrtiyoM meM ve kuzala azvArohI ke rUpa meM aMkita haiN| vAlmIki ke Azrama meM lava aura kuza ke sAtha AtreyI bhI vidyAdhyayana karatI thii| varAhamihira ne dharma aura artha ke lie nArI samAja ko Avazyaka ginaa| unhoMne AkSepa lagAyA ki sAdhuoM ne unake guNoM kI ora A~kha baMdakara unakI durbalatAoM kA atizayoktipUrNa varNana kiyA hai "aMganAnAM pravadanti doSAn vairAgya mArgeNa guNAn vihAya / AcArya jinasena ne unheM sampatti meM samAna adhikAra die| unhoMne ghoSaNA kI vidyAvAn puruSo loke sammuti yAti kovidaH / nArI ca tadvatI prApte, strI sRSTaiiragrimaM padam // jaina paramparA meM candanabAlA, rAjImatI Adi aneka nAriyA~ adhyAtma jagata kI akSaya sampadA haiN| DaoN0 rAdhAkRSNana ke zabdoM meM yuvatI kanyAe~ svacchanda jIvana yApana karatI thIM aura pativaraNa meM unakI AvAja nizcayAtmaka hotI thii| unheM apane pati kI sampatti meM pUrNa adhikAra thaa| bhAratIya cintana meM nArI ko sarvocca mahatA aura mAnyatA thii| use puruSAkAra zakti ke rUpa meM svIkAra kiyaa| jaina dharma aura paramparA meM bhI tIrthaMkara ke sAtha usakI zAsana devI rhii| vaha laukika aura alaukika prema kI maMjUSA hai-tyAga aura Atma-samarpaNa kI vaha mUrti hai / 242 / chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna BEATAma - .... www.jainelibra Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha mRdutvaM ca tanutvaM ca parAdhInatvameva c| strI guNAH RSibhiH proktAH, dharmatatvArtha dabhiH / / auroM kI nahIM jAnatA, bhAratIya nArI kA jIvana nara ko pUrNatA dene kA hI ziva saMkalpa rahA hai| hamAre jIvana ke sAre upakrama isake pramANa haiM / kAlidAsa jaise mahAkavi ne bhI apanI patnI ke prathama prazna 'asti kazcit vAgarthaH' se hI prerita hokara kumArasambhava, meghadUta aura raghuvaMza likhe-ye tInoM zabda hI kramazaH ina tIna mahAkAvyoM ke prathama zabda haiN| tulasIdAsa kI sArI rAma bhakti kA mUla srota ratnAvalI hI thii| do cAra nahIM, aise anekAneka udAharaNa hamArI sAMskRtika paramparA kI virAsata haiN| kAlidAsa se lekara ravIndranAtha aura prasAda taka bhAratIya manISiyoM ne adhyAtma aura prema kI jo ujjvala gAthA gAyI hai, usameM nArI hI pradhAna aura pramukha hai| bhAratIya nArI kI zreSThatA usake tyAga aura samarpaNa meM hai / DaoN0 rAdhAkRSNana ke zabdoM meM "Adarza nArI usa prema kA pratIka hai jo hameM khIMcakara uccatama sthiti kI ora le jAtA hai| saMsAra kI mahAna kathAe~ niSThAzIla prema kI hI kathAe~ haiM / kaSToM aura vedanAoM meM bhI niSThA ko banAe rakhanA vaha vastu hai, jisane saMsAra ko dravita kara diyA hai| devatA bhI vicitra haiM hama meM jo acchA, bhadra aura mAnavocita premamaya aMza hai, usI ke dvArA ve hameM kaSToM meM lA paTakate haiN| hamAre pAsa (upasarga) isalie bhejate haiM ki hama mahAnatara bAtoM ke lie upayukta bana skeN| zatAbdiyoM kI paramparA ne bhAratIya nArI ko sAre saMsAra meM sabase adhika niHsvArtha, sabase adhika AtmatyAgI, sabase adhika dhairyazIla aura sabase adhika kartavyaparAyaNa banA diyA hai| use apane kaSTa-sahana para hI garva hai" / draupadI satyabhAmA se kahatI hai sukhaM sukhenaiha na jAtu labhyaM duHkhena sAdhvI labhate sukhAni / ravIndra kI citrAgaMdA kA arjuna ke prati kathana hai-"nahi Ami sAmAnya ramaNI, pUjA kari rAkhibai mAthAya, se Ami naya,....... yadi pArzva rAkhau, more saMkaTera pathe, daruha cintAra, jadi aMzadA yadi anumati karo, kaThina bratera, taba sahAya hoite, jadi sukhe duHkhe mora karo sahacarI, AmAra pAibe tabe pricy"| vizvAtmA ke parama caitanya kA AdhAra deza, kAla aura rUpAtIta saundarya bodha hai, jo AtmA se AtmA ko, sacarAcara jagata ko samaSTi cetanA se samAhita kara samatva kI madhumatI bhUmikA prApta karatA hai| kahIM vaha sItA hai, to kahIM draupadI, kahIM maitreyI hai to kahIM gArgI- kahIM sujAtA hai, to kahIM E candanabAlA-kahIM rAdhA hai, to kahIM zivA, kahIM zAradA huI, to kahIM kastUrabA / itihAsa meM vaha padaminI huI, tA kabhI tArAbAI aura jIjAbAI / bhArata ke Adhunika punarjAgaraNa meM bhI bhAratIya nArI samAja kA yogadAna kama nahIM-sAMskRtika paramparA, zikSA, samAja-sudhAra, svAdhInatA saMgrAma, kuprathAoM kA virodha---samAja kA aisA kauna sA kSetra rahA, jisameM unakI bhUmikA agragaNya nahIM rahI pratAr3ita aura upekSita hokara bhI, unakI sAdhanA mAnava-kalyANa kA hI udghoSa rahI-vizva cetanA kI pUrNatA kaa| jIvana ke puruSArtha kA maMgala sUtra bhI hamArA nArI samAja hI hai| mahAbhArata meM maharSi vyAsa ko bhI yaha kahanA par3A nA'parAdho'sti nArINAM, nara evA'parAdhyati / sarvaM kArya parA'dhyatvAt, nAparA'dhyati cAganA / RAH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHERE : : .............. .......... Timir bhAratIya saMskRti aura paramparA meM nArI : kalyANamala lor3hA | 243: www Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha vArAhamihira to aura kaThora ho gaye jAyA vA, janayitrI vA sambhavaH svIkRtau nRNAm / he kRtaghnA ! tayanindA, kurvatAvaH kutaH sukham // ina sabake pariprekSya meM aMgrejI lekhaka nyUmaina kA yaha kathana bhI kama mahattvapUrNa nahIM - "yadi tumhArI AtmA bandhana rahita uccatama bhUmikA para pahu~canA cAhatI hai, to use nArItva se vibhUSita honA hogA, cAhe kitanA hI usameM naratva kyoM na ho ?" puSpa-sUkti-saurabha Atma-sudhAra se Atma-sevA ke sAtha-sAtha para sudhAra se para-sevA ke prayatna meM hI svArtha aura paramArtha kA samanvaya hai / kSamA vizAla antaHkaraNa kI bhAvAbhivyakti hai / dUsare ke doSoM ke prati udAra aura sahanazIla bananA hI kSamA hai / kSamA, sneha kI zUnyatA ko sneha se bharanA hai / kSamA evaM sneha vahI de sakatA hai, jo svabhAva se mahAn ho, samartha ho / kSamA kA zabdoccAra hI kSamA nahIM hai, apitu dUsaroM kI durbalatAoM va alpatAoM ko sneha kI mahAn dhArA meM vilIna karane kI kSamatA ko hI kSamA kahate haiM / [ jo jitanA sahana kara sakatA hai, pacA sakatA hai, vaha utanA ho bahAdura hai, utane hI aMza meM Ananda kA upabhoktA hai / --- puSpa- sUkti-saurabha Wan 244 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www. Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha nArI kA udAtta rUpa--eka dRSTi ....HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHILLITERAPILLAFARIDHILLIRIIIIIIIIIIIIIIII -muni prakAzacandra 'nirbhaya' ema0 e0, sAhityaratna, (mAlavakesarI sva0 zrI saubhAgyamalajI mA0 sA0 ke ziSya) jaina kavi zrI amaracandrasUri ne nArI ke viSaya meM eka bahuta bar3I bAta kahI hai / usa bAta ke mAdhyama se hama yaha sahaja meM samajha sakate haiM ki vastutaH nArI jAti ko kitanA ucca sammAna diyA hai jaina dArzanikoM/kaviyoM/evaM manISiyoM ne; dekhie unhIM ke zabdoM meM "asminnasAre saMsAre, sAraM saarNglocnaa| yatkukSi prabhAvA etA vastupAla ! bhavAdRzAH // " arthAt- "isa asAra saMsAra meM sAraMga locana vAlI strI hI sAra hai, kyoMki he vastupAla ! usakI kukSi se tuma jaise nara-ratnoM kA janma huaa|" jaina dharma aura darzana ke Adya-praNetA bhagavAna RSabhadeva/prathama tIrthaMkara se lagAkara zeSa 23 tIrthakaroM ko janma dene vAlI isa dharA para nArI hI hai| tIrthaMkara kI mAtA ko jagat-jananI kahA jAtA hai; aura ratna-kukSi kI dhAriNI bhii| tIrthaMkara ke janmotsava ke samaya jaba indra deva isa manujaloka meM Ate haiM to ve bhI sarvaprathama unakI mAtA ko hI namaskAra karate haiM / 'he ratnakukSi kI dhAriNI, jagat-jananI mAtA, tumheM namaskAra hai|' jaina dharma-darzana ke mAnya/sarvapUjya 63 (tresaTha) zalAkA-puruSoM kA janma bhI nArI ke garbha se hI huaa| nArI ke abhAva meM vizvavaMdya 24 tIrthaMkaroM kA evaM anya zalAkA-puruSoM kA isa dharA para kaise avataraNa hotA? Aja hama saba bhI isa manuja-dharA para sthita haiM vaha bhI nArI ke upakAra se/ananta upakAra se| nArI ke mAdhyama se hI hama janma lekara isa dharA para isa manuja loka meM vicaraNa kara rahe haiN| nArI kA udAtta rUpa-eka dRSTi : muni prakAzacandra 'nirbhaya' | 245 HHHHHHHHHHHHHI -- H COM Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha saMsAra ke jitane bhI mahApuruSa/RSi/muni/manISI/saMyamI, jo ki hamAre vaMdanoya haiM; jina para hameM bar3A gaurava hai; jinake adbhuta tyAga-tapa evaM Adarza jIvana para nAja hai hameM; jinakI duhAI dete hama thakate nahIM, jinheM hama yA hamArI saMskRti bhUla nahIM sakatI; ve sabhI nArI kI kukSi se hI janme the| hamArA prAk evaM prAcIna itihAsa hameM nArI ke mahimAmaya jIvana ke prati saMketa karatA hai| hama dekheM to sahI prAcIna itihAsa ko uThAkara / hameM vastu-sthiti kA jJAna ho jaaegaa| nArI ke mahAnatama jIvana kA darzana hameM Adya tIrthaMkara prabhu RSabhadeva kI janma-dAtrI mAtA marudevA meM hote haiN| prabhu RSabhadeva ke dvArA tIrtha-sthApanA se pahale hI ve kevalajJAna-kevaladarzana ke sAtha mokSa/ziva gati ko prApta ho gii| nArI kI mahAnatA ke lie evaM AtmotthAna ke bAre meM isase bar3A aura kyA pramANa ho sakatA hai ? __aise saMdarbha meM svataH hI prazna uTha khar3A hotA hai ki nArI ko naraka kA dvAra batAne vAlI ukti kA kyA huA? yathA (1) 'dvAraM kimekaM narakasya ? nArI'-zaMkara praznottarI-3 (2) 'striyo hi mUlaM narakasya puMsaH'-ajJAta kahA~ to vaha naraka kA dvAra kahalAyI aura kahA~ vaha mokSagati kI prathama adhikArI bana gayI? ina donoM bAtoM meM jamIna aura AsamAna sA virATa antara rahA huA hai| jaba hamane nArI ko bhogyA aura bhogamayI sthiti meM hI dekhA to hameM vaha nikRSTa dikhAI dI aura jaba use sarvocca zikhara para baiThe dekhA to hamArA mastaka nata ho gayA zraddhAbhAva se / jahA~ hama use naraka kA dvAra batalA kara nArI kA apamAna karate haiM, vahIM use utkRSTa upamA se upamita kara usakA sammAna bhI kara dete haiN| yathA (1) 'yatra nAryastu pUjyante, ramante tatra devatAH / yatratAstu na pUjyante, sarvAstatrAphalAH kriyAH // ' -manusmRti-3 (2) 'sthito'si yoSitAM garbhe, tAbhirevavivaddhitaH / ___ aho ! kRtaghnatA sUrkha ! kathaM tA eva niMdasi ?' (3) 'rAdhA-kRSNaH sa bhagavAn, na kRSNo bhagavAn svayam / ' -paurANika vAkya hara vastu ke do pahalU haiN| hara vastu naya-pramANa se yukta hai| pratyeka vastu anekAMtavAda ke saMdarbha meM ubhayAtmaka yA anekAtmaka hai / pratyeka vastu syAdvAda ke saptabhaMgoM meM vibhakta hokara bhI satyatA evaM ekarUpatA lie hue hai| hamArA soca jaba kisI bhI vastu, jar3a ho yA cetana eka pahalU ko lekara, eka naya ko lekara, eka apanI dRSTi ko lekara, apanI hI paribhASA meM ba~dha jAtA hai taba hama satya aura vastusthiti ke darzana nahIM kara sakate haiN| 246 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna onal www.jaine Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) HHHHHHHHREE HRAILERHHHHHHH mAtA marudevI kA eka mAtra udAharaNa/prasaMga hI hamAre azubha dRSTikoNa (nArI naraka kA dvAra hai) ko khaNDita kara detA hai| puruSa ke puruSatva kA ahaM, usakI zreSThatA tathA usakA thothA gaurava yahA~ Akara cupa ho jAtA hai / mauna ho jAtA hai| / prAcInakAla se yA yaha kaha deM ki nArI prArambha se hI apane astitva kA bodha karAtI AyI hai hameM, to koI atyukti yA atizayokti pUrNa bAta nahIM hogii| nArI sRSTi kA suMdaratama upahAra mAnA gayA hai| nArI ko sRSTi kA AdhAra kahA gayA hai| 'asAre khalu saMsAre, sAraM sAraMgalocanA / ' -yoga vAsiSTha asAra saMsAra meM nArI ko sAra rUpa mAnA gayA hai| manusmRti meM kahA gayA hai'striyaH zriyazca geheSu; na vizeSosti kazcana / ' --manusmRti 9/16 'sRjana-Adi se vizva nArI kI goda meM krIr3A karatA AyA hai / usakI muskAna meM mahAnirmANa ke svapna hai aura bhra -bhaMga meM pralaya kI vinAzakArI ghaTAe~ ! -najina nArI jIvana kI mahimA zabdAtIta hai / kyoMki nArI ke binA saMsAra abUrA hai / mAnava-saMsAra rUpI ratha ke puruSa aura strI donoM hI do cakra haiM jinake bala para yaha mAnavasaMsAra rUpI ratha gatimAna hai| do cakra vinA ratha-cAlana asambhava hai / nArI rUpI eka cakra ke abhAva meM saMsAra-ratha nahIM cala sakatA hai| puruSa ke ahaM kA vaha kilA-ki maiM svayaM samartha hU~-yahA~ AkAra dharAzAyI ho jAtA hai / nArI ke prati asammAna kI bhAvanA jo puruSa-mana meM vyApta hai vaha isa saMdarbha meM TUTa jAtI hai / nArI ke apratima evaM garimAmaya vyaktitva ko kisI kavi ne zabdoM meM bAMdhakara isa prakAra rUpAyita kiyA hai 'nArI-nArI mata karo, nArI nara kI khAna / nArI hI ke garbha se, prakaTe vIra bhagavAna // ' Ao, aba dekheM hama nArI ke bahu AyAmI vyaktitva ko vividha saMdarbho meM ! vibhinna rUpoM meM !! jisake bAda hama kisI niSkarSa para pahu~ca pAyeMge / hamAre prAcIna itihAsa meM nArI jIvana ke vividha pakSoM para paryApta prakAza DAlA gayA hai| phira bhI isa prastuta lekha ke mAdhyama se nArI ke vibhinna rUpoM kA eka saMketa mAtra kiyA jA rahA hai jisake kAraNa hamArA soca/vicAra zubha dizA meM mudd'e| Adarza mAtA ke rUpa meM nArI nArI ke hRdaya ko sAgara kI upamA dI jA sakatI hai / kyoMki usake hRdaya sAgara meM putra ke prati jo vAtsalya bhAva hai vaha athAha/aparimita/asIma/anaMta hai / usake hRdaya-sAgara meM vAtsalya-jala sadA-sadA se laharAtA huA bharA hai jo ki kabhI samApta hone vAlA nahIM hai| nArI kA udAtta rUpa-eka dRSTi : muni prakAzacandra 'nirbhaya' | 247 RELA . ... Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha | - isI ke kAraNa vaha pUtra rUpa meM mAnava prANI koha mAha taka apane garbha meM dhAraNa kara prANa-praNa se usakI rakSA meM juTI rahatI hai| aparimita vAtsalya bhAva ke kAraNa hI pUtra prasava ke sAtha hI usakA vAtsalya bhAva bhI dhavaladagdha kI dhArA meM baha nikalatA hai / jisakA eka-eka bUMda bhI anamola hai, usakI kImata nahIM AMkI jA sakatI hai| 'kahate haiM ki mAnava ke rakta meM jaba taka mAtA ke raja kA eka bhI kaNa vidyamAna rahatA hai vahA~ taka mara nahIM sakatA / jisa kSaNa usakA antima kaNa samApta ho gayA usa dina zarIra bhI chUTa jaayegaa|' mAtA ke rUpa meM vaha Adarza sevA kI pratimUrti bhI hai / jaba taka putra apane pairoM para khar3A hokara kArya karane meM sakSama nahIM bane vahA~ taka vaha apane tana kI cintA bhI nahIM karake putra kI sevA meM lagI rahatI hai| __mAnava ko prArambhika zikSA dene vAlI bhI nArI rUpa mAtA hI hai| mAtA dvArA diye gaye dhArmika, sAmAjika, naitika, pArivArika Adi sabhI prakAra ke saMskAra jIvana paryanta mAnava ke hRdaya meM jame rahate haiN| putra cAhe rUpavAna ho yA vidrUpa, sundara ho yA asundara, aMgopAMga se paripUrNa ho yA vikala-kaisA bhI ho, mAtA ke hRdaya meM usake prati asIma mamatA eka samAna hI rahatI hai| usakI bhAvanA meM kabhI kahIM bhedabhAva nahIM AtA hai| putra ke tana-mana kI jarA-sI pIr3A se bhI mAtA kA hRdaya ro uThatA hai / putra kI pIr3A/becainI/ kaSTa ko haTAne miTAne ke lie vaha prANa-praNa se juTa jAtI hai / usa samaya usakA mAtRtva sAkAratA meM khila uThatA hai| vaha samartha hai yA nahIM yaha prazna nahIM hai kintu mahatvapUrNa bAta yaha hai ki usakA prayatna kitanA karuNA/mamatA se bharA huA hai| kisI ne mAtA rUpI nArI ke lie kahA hai ki use kabhI bhI kisI bhI upamA se upamita nahIM kiyA jA sakatA hai / kyoMki vaha anupameya hokara bhI mahatvapUrNa hai| mAtA marudevI ne RSabhadeva ko, mAtA trizalA ne mahAvIra ko, mAtA kauzalyA ne zrIrAma ko, mAtA devakI ne zrIkRSNa vAsudeva ko, mAtA aMjanA ne hanumAna ko, mAtA sItA ne lava-kuza ko, mAtA rukmiNI ne pradyumnakumAra ko, mAtA madanarekhA ne namirAja RSi ko, mAtA bhadrA ne zAlibhadra ko, mAtA dhAriNI ne jambUsvAmI jaise putra-ratnoM ko janma dekara saMsAra ko yaha batA diyA ki nArI abalA hokara bhI sabaloM ko janma dene vAlI hotI hai| mAtArUpa nArI kI kukSi se zreSThatama mahApuruSoM kA janma huA hai| isake bAre meM adhika kyA kaheM ? saMkSipta meM itanA hI bahuta hai ki nArI ke binA mAnava kabhI isa dharA para avatIrNa nahIM ho sktaa| Adarza patnI ke rUpa meM nArI kA jisa ghara meM janma hotA hai vaha usa ghara, parivAra, mAtA-pitA, bhAI-bahana, grAma-nagara Adi sabhI ko, unake prati usakI jo mamatA/moha, lagAva hai usa sabhI ko tor3akara vaha samaya Ane para apane pati ke ghara calI jAtI hai| 248 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.iaine Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ...... iiiiiiiiiHERRRRRRRRRR RRRA manasA-vAcA-karmaNA vaha pati ke gRha-dvAra ko apanA mAnakara usa parivAra ke sukha-duHkha kI samabhAgI bana jAtI hai| usakA apanA sArA sukha-duHkha usa parivAra se jur3a jAtA hai| pati aura usakA parivAra hI usake lie AdhArabhUta hotA hai jise vaha prANa-praNa se svIkAratI hai| nArI pati ke sAtha chAyA rUpa ho jAtI hai| machalI aura pAnI kA jo sambandha hotA hai vahI sambandha pati-patnI kA hotA hai| nArI patnIdharma ko svIkAra kara dharmamArga para Age bar3hatI huI pati kI bhI dharmArAdhanA meM sahayogI banatI hai| isalie nItikAra ne kahA hai-'bhaaryaa-dhrmaanukuulaa|' atIta ke itihAsa meM aise aneka udAharaNa mila jAyeMge hameM, jinameM nArI kA 'dharmAnukUlA-bhAryA' rUpa sAkAra ho jIvanta pratIka bana cukA thaa| satI sItA, mahArAnI damayantI, mahArAnI draupadI, Adi aneka rAjavadhue~ pati-sevA meM hI apanA sukha mAnakara unake sAtha duHkha uThAne ko bhI tatpara bniiN| mahAsatI madanarekhA kA udAharaNa to vastutaH nArI ke divya patnIdharma ko mUrtimanta/jIvanta kara detA hai| __ apane hI jeTha maNiratha dvArA apane pati yugabAhu para prANaghAtaka vAra ke pazcAta jaba vaha dekhatI hai ki usakA pati jIvita nahIM raha sakatA hai to apanI asahAya avasthA kA vicAra nahIM karate hue vaha yugabAhu ko dharma kA zaraNA dekara, krodha-dveSa bhAva se haTAkara zubha bhAvoM meM sthira kara usakI gati ko sudhAra detI hai| nArI dharmasahAyikA hotI hai, isa ukti kA yaha jIvanta udAharaNa hai| isI prakAra bauddhadharmAnuyAyI aura pApa-paMka se lipta magadha samrATa mahArAjA zreNika ko mahArAnI celanA ne saddharma/vItarAga-vANI para unheM sthira kara, unakI samyaktva prApti meM sahAyaka banakara Adarza patnIdharma kA nirvAha kiyA thaa| satI subhadrA ne saMkaToM kI cintA na karate hue apane pati aura pUre parivAra kI vItarAga-vANI para zraddhA jagAkara zramaNa-dharma kA upAsaka banA diyaa| aise aneka udAharaNa hama dekha sakate haiM jinameM nArI ne apane dharma-patnI rUpa ko garimA se maMDita kara use bhavyatA pradAna kI hai| dharmapathAnugAmI nArI indriya-sukhopabhoga ke lie aneka nAriyoM ne apane-apane pati ke sAtha Atma-balidAna kiyA hai| kintu dharmapathAnugAmI tathA zIladharma kI rakSA ke khAtira bhI nArI ne apane pati ke prati jo ananya zraddhA bhAva hai use kAyama rakhA hai| nArI kA udAtta rUpa-eka dRSTi : muni prakAzacandra 'nirbhaya' | 246 mammmmmmmmmmmma www.ia Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha HHHHHHHHHHHHHHE ALL .. ULAR + zIladharma kI rakSA ke lie aMga deza kI caMpA nagarI ke mahArAjA dadhivAhana kI dharmapatnI rAjarAnI dhAriNI (candanabAlA kI mAtA) ne apanI jihvA khIMcakara prANoM kA utsarga kara zIladharma kI rakSA kii| zIladharma kI rakSA ke hetu anekAneka nAriyoM ne apane prANoM kA utsarga kiyA hai| parantu ina sabase bhinna eka aisI ghaTanA bhI itihAsa ke svarNima pRSThoM meM aMkita hai ki jisase hamArA mastaka gaurava se ekadama U~cA uTha jAtA hai / vaha ghaTanA hai rAjamati kii| 22veM tIrthaMkara neminAtha (ariSTanemi) kI hone vAlI patnI rAjamati / neminAtha apane vivAha ke avasara para hone vAlI pazuvadha kI ghaTanA se sihara kara, karuNAbhAva se bhara toraNa dvAra se lauTa gaye / solaha zRMgAra se susajjita, pati-mukha dekhane ko baicena mana vAlI rAjamati ne jaba yaha dekhA ki usake hone vAle pati neminAtha toraNa dvAra se lauTa gaye taba usake hRdaya ko gaharA dhakkA lagA aura vaha mUcchita ho gyii| hoza meM Ane para jaba use jJAta huA ki neminAtha saMyamI banane vAle haiM to vaha bhI pati-patha kI anugAminI banane ko Atura ho utthii| aise meM usake mAtA-pitA/mahArAjA ugrasena tathA mahArAnI dhAriNI evaM pUre parivAra ne use bahuta samajhAyA ki dUsarA vara DhUMDhakara vivAha kara deNge| parantu vaha apane saMkalpa para aDiga rhii| prApta sampUrNa rAjya vaibhava aura parivAra kI moha-mamatA chor3akara vaha bhI saMyamI bana gyii| prAg aitihAsika kAla kI yaha pati-pathAnugAmI adbhuta/vismayakArI ghaTanA hameM jhiMjhor3akara rakha detI hai ki kyA nArI itanI utkRSTa tyAga kI divya mUrti bhI ho sakatI hai ? para hai yaha ghaTanA satya ! aura isa ghaTanA para hama sabhI ko nizcita rUpa se gaurava kI anubhUti hotI hai| kuzala zAsikA ke rUpa meM Annaiii - 1mIMIMARANAM ..........i ...... t . .. . HIHIRHI .. . . A NCHHI .. nArI hRdaya ko sadyaH vikasita puSpa paMkhur3iyoM kI upamA dI jAtI hai ; kyoMki vaha tana-mana donoM se hI sukumAra hai| kintu karttavya ke nAte samaya Ane para vaha usa sukumAratA ko tyAgakara kaThoratA bhI dhAraNa kara letI hai| phira bhI hai to vaha sukumAra hii| saMsAra meM to aneka nAriyoM ne zAsana-pada para baiThakara zAsana kiyA hai| vahA~ unameM kaThoratA ke sAtha kabhI-kabhI krUratA bhI praveza kara jAtI hai kara gayI hai| parantu dharma-zAsikA ke rUpa meM usakA rUpa kucha aura hI dRSTigata hotA hai| vahA~ kabhI kaThoratA dhAraNa karanI bhI par3e to vaha kaThora bhI ho jAtI hai kintu vahA~ krUratA kabhI pAsa taka nahIM phaTakatI hai| .... 250 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna .................. Asthmain " mA www.jainelibre Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / iiiiiiiiiiiiiiiiiii HREE ::::::: iiiiiiiiiHHHHHHHHHHHHHHHH jaina dharma meM 24 tIrthaMkaroM ke vizAla sAdhvI samudAya kA netRtva 24 nAriyoM ne hI kiyA hai| prathama tIrthaMkara ke samaya brAhmI mahAsatI thI aura antima tIrthaMkara mahAvIra ke zAsana meM mahAsatI vaMdanA huI hai| ina donoM ne aura bIca ke 22 tIrthaMkaroM ke samaya kI 22 mahAsatiyoM ne bar3I kuzalatA se vizAla sAdhvI samudAya jo ki hajAroM-lAkhoM kI saMkhyA meM thA unakA netRtva kiyaa| inake dvArA kiyA gayA netRtva svayaM ke lie bhI kalyANakArI thA aura sAdhvI samudAya ke lie bhii| eka udAharaNa leM-mahAsatI caMdanA jI ne eka bAra mahAsatI nRgAvatI ko upAlaMbha diyaa| isa upAlaMbha ke mAdhyama se hI mRgAvatI aura caMdanA donoM ko hI kevalajJAna upalabdha ho gyaa| dharmopadezikA ke rUpa meM yUM to nArI mAtA ke rUpa meM upadezikA/zikSikA rahI hI hai kintu Atma-sAdhanA ke mArga meM bhI nArI svayaM apanA hI Atma-kalyANa nahIM karatI apitu apane parivAra evaM aneka bhavi-jIvoM ko bhI Atma-sAdhanA ke patha para bar3hAne meM sahAyaka hotI hai| sAdhanA-patha meM bhI vaha kuzala upadezikA kA rUpa grahaNa kara vItarAga-vANI kA prasAra karatI huI aneka bhavya-jIvoM ko prazasta patha/sAdhanA patha para ArUr3ha karatI hai / yathA-prathama tIrthaMkara RSabhadeva kI suputrI sAdhvI brAhmI evaM sundarI donoM ne tapasyArata ahaM se grasita apane bhAI bAhubalI ko upadeza dekara ahaM rUpI hAthI se utArakara kevalajJAna rUpI jyoti se sAkSAtkAra kraayaa| 'vIrA mhArA ! gaja thakI nIce utaro ! gaja caDhyA kevala nahIM hosI re........."vIrA mhArA........! ___ ahaM ke TIle para car3hakara kisI ne Aja taka kevalajJAna rUpI sUrya ko nahIM dekhaa/paayaa| jisane bhI dekhA/pAyA usane namratA/vinaya se hii| brAhmI-sundarI ke udbodhana se bAhubalI bhI namrIbhUta hue aura jyoM hI unhoMne caraNa-nyAsa kiyA, ve kevala-sUrya se prabhAsita ho gye| ThIka isI taraha kA upadeza sAdhvI rAjamati ne rathanemi muni ko bhogoM kI ora mur3ate dekhakara diyA thaa| yathA dhiratthu te'jasokAmI, jo taM jiiviykaarnnaa| vantaM icchasi AveDaM, seyaM te maraNaM bhave // 42 // ahaM ca bhogarAyassa, taM ca'si aMdhagavaNhiNo / mA kule gaMdhaNA homo, saMjamaM nihuo cara // 43 // -uttarAdhyayana sUtra 22 nArI kA udAtta rUpa-eka dRSTi : muni prakAzacandra 'nirbhaya' | 251 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha "arthAt-he ayaza kI kAmanA karane vAle / tujhe dhikkAra hai, joki tU asaMyata jIvana ke kAraNa se vamana kiye hue ko pIne kI icchA karatA hai / isase to tumhArA mara jAnA hI acchA hai|' 'maiM ugrasena kI putrI hU~ aura tuma samudravijaya ke putra ho / hama donoM ko gandhana kula ke soM ke samAna na honA caahie| ataH tuma nizcala hokara saMyama kA ArAdhana kro|' isa vacanoM ke phalasvarUpa rathanemi kI jo sthiti banI, vaha isa prakAra hai 'tIse so vayaNaM soccA, saMjaIe subhAsiyaM / aMkuseNa jahA nAgo, dhamme saMpaDivAiA / uttarA0 22/47 "rathanemi ne saMyamazIla rAjamati ke pUrvokta subhASita vacanoM ko sunakara aMkuza dvArA madonmatta hastI kI taraha apane AtmA ko vaza meM karake phira se dharma meM sthita kara liyaa| jaina dharma darzana ke prakANDa vidvAna evaM vipula rUpa se dArzanika granthoM ke racayitA thI haribhadrasUri AcArya ne mahAsatI mahattarA yAkinI se pratibodha prApta kiyA thaa| prAcIna evaM arvAcIna donoM hI samaya meM aneka sAdhvI-rUmA nAriyoM ne bhavi jIvoM ko sadbodha se bodhita kara dharmopadezikA ke rUpa ko prakaTa kiyA hai| zAnti kI agradUtA nArI prAyaH kahA jAtA hai ki isa jagata meM 3 vastue~ vigraha ko utpanna karane vAlI haiM-jara, joru aura jmiin| kinhIM arthoM aura sandarbho meM sahI bhI ho sakatI hai yaha bAta / para nArI ne vizva samudAya ko vigraha se mukta bhI karAyA hai| isa bAta se hama anabhijJa nahIM hokara bhI anabhijJa hI haiN| nArI meM nirmANaka zakti bhI hai, sRjanAtmaka zakti bhI hai aura vinAzAtmaka zakti bhii| tInoM hI rUpoM meM nArI ko hama dekha sakate haiN| prastuta prasaMga meM hameM nArI kI nirmANaka aura sRjanAtmaka zakti ko dekhanA hai| jaina kathAnakoM meM mahAsatI mRgAvatI kI kathA AtI hai| mRgAvatI eka samaya yuddha bhUmi ke maidAna meM dikhAI detI hai| vahA~ vaha vigrahakI ke rUpa meM nahIM apitu sandhi evaM zAnti kI ke rUpa meM dikhAI par3atI hai| yuddharata do rAjAoM ko, joki bhAI-bhAI hI the kintu isa bAta se ve anajAna the aura unakI mAtA mRgAvatI hI thI-vaha unheM vastusthiti se avagata karAkara vItarAga-vANI kA pAna karAtI hai| phalasvarUpa yuddha sthagita hokara zAnti kI zahanAiyA~ gUMja uThatI haiN| yaha hai nArI kI zAntidUtA ke rUpa meM sthiti / aura bhI anya udAharaNa mila sakate haiM / .... .. BIH 252 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jaine Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H A LLULL.............. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / iiiiiiHPHHHHHHHHHmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmma cintanazIlA rUpa meM puruSa ke samAna hI nArI meM bhI cintana zakti rahI huI hai| kabhI-kabhI, kahIM-kahIM nArI kA cintana puruSa-cintana se bhI zreSTha evaM Age bar3hane vAlA bhI milatA hai| sAMsArikatA ko lekara cintana to prAyaH sabhI meM hotA hai kintu AtmA aura darzana kI gUr3ha bAtoM kA cintana/prakhara cintana bhI nArI kara sakatI hai| isake bhI aneka udAharaNa hama dekha sakate haiM zodha karane pr| jainAgama meM jayanti-zrAvikA ke dvArA pUche gaye praznoM kA ullekha milatA hai| vaha kuzAgra buddhi kI dhanI evaM sAhasika bhI thii| deva-manuja, aneka jJAna sampanna, labdhidhArI muniyoM-sAdhviyoM ke bIca samavazaraNa meM virAjamAna prabhu mahAvIra se usane sahaja bhAva se tattva-zodhana kI dRSTi se anekoM prazna pUche the| __ jayanti dvArA pUche gaye prazna bar3e hI dArzanika evaM mumukSuoM ke lie hitakArI haiN| dRr3ha saMkalpI aura tapArAdhanA meM anurakta puruSa ke samAna nArI meM bhI saMkalpa kI dRr3hatA bejor3a dikhAI detI hai| nArI jaba kisI kArya kA dRr3ha saMkalpa kara letI hai taba vaha use pUrNa karake hI rukatI hai| 'zrImad antakRddazAMga-sUtra' meM sAdhvi samudAya ke dvArA saMkalpita vividha prakAra kI tapa-ArAdhanA kA ullekha hai / jinheM dekhakara lagatA hai ki ve apane saMkalpa ko kitanI dRr3hatA se pUrNa karatI haiN| aise-aise dIrghakAla taka kI tapa-ArAdhanA ko ve svIkAra karatI haiM ki hameM bar3A Azcarya hotA hai| nArI apane mana para kitanA adhika saMyama rakha sakatI hai isa bAta ko hama ina udAharaNoM ke mAdhyama se jAna sakate haiN| meru-sI akaMpa zraddhAvanta nArI samudAya hamezA se zraddhA/vizvAsa pradhAna rahA hai| usake hRdaya meM zraddhA kI akhaNDa jyoti sadA hI prajvalita rahatI hai| zraddhA-andhazraddhA aura saddharmazraddhArUpa do prakAra kI hotI hai / donoM meM hI zraddhA-bhAva kI pradhAnatA rahatI hai| kintu andhazraddhA bhaTakAne vAlI hotI hai bhavoM-bhavoM taka; jabaki saddharma ke prati jo zraddhA hotI hai vaha bhava-bandhana se mukta karane vAlI hotI hai / vItarAga-vANI para zraddhA rakhane vAlI aneka nAriyA~ huI haiM jaina dharma meM / phira bhI jaina itihAsa meM eka aisI ghaTanA banI hai ki jise dekhakara hamArA mana bhI zraddhA bhAva se bhara jAtA hai| nArI kA udAtta rUpa-eka dRSTi : muni prakAzacandra 'nirbhaya' | 253 www. Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha rAjagRhI nivAsI sulasA ! usakI prabhu mahAvIra para itanI aTUTa zraddhA thI ki vItarAga-vANI ke sivAya anya kisI kI upAsanA ke lie vaha taiyAra nahIM thii| aneka Rddhi kA dhArI ambaDa saMnyAsI aneka prakAra ke rUpa banAkara sulasA kI zraddhA kI parIkSA karatA hai, parantu vaha bItarAga-vANI ke prati aTUTa zraddhA bhAba se eka iMca bhI nahIM DigI / ambaDa ne mahAvIra kA bhI rUpa banAkara AkarSita karanA cAhA kintu phira bhI vaha asaphala huaa| aura ghaTanA yahA~ aisI ghaTa gaI ki ambaDa svayaM sulasA kI dRr3ha zraddhA ke sAmane jhuka gyaa| upasaMhAra ___ isa prakAra hama dekheM ki nArI jAti jise hama dIna-hIna, avalA aura asahAya mAnate/samajhate haiM vaha kitanI uccakoTi kI sAdhikA bhI ho sakatI hai| vastutaH hamane Aja taka use hInatA kI dRSTi se hI dekhA kintu aba hama use sammAna kI dRSTi se bhI dekheN| nArI ne sAMsArika jIvana evaM AdhyAtmika jIvana donoM meM hI bahuta kucha sunahare Adarza sthApita kiye haiN| Aja pUnaH samaya AyA hai ki nArI-samAja apane zubha saMskAroM ke mAdhyama se mAnava-samAja meM zreSTha pIr3hI kA nirmANa kre| usake binA nArI samAja apanI hI nArI jAti ke dvArA jo kIrtimAna banAye gaye haiM usakI rakSA nahIM kara sktii| jaba taka nArI jAti apanI zakti se paricita nahIM hotI, use jAgRta nahIM karatI taba taka kucha bhI nahIM ho sakatA / ataH apanI zakti jAgRta kara nArI nArI-samudAya kA udAtta rUpa banAye rkhe| RA : puSpa-sUkti-saurabha0 vAtsalya kA prabhAva kevala manuSyoM evaM samajhadAra jAnavaroM para hI nahIM, per3a paudhoM aura vanaspati jagata para bhI acUka rUpa se par3atA hai| paramAtmA kI zakti jitanI virATa va vyApaka hai, utanI hI vyApaka va virATa mAnavIya zakti hai| mAnava-jIvana ko mahattA ke pada para pratiSThita karane vAle guNoM meM sevA eka mahatvapUrNa guNa hai| jisane svayaM apane Apako cirakAla taka Adarza paristhitiyoM meM rakhakara jJAna, anubhava, tapa ke AdhAra para viziSTa banA liyA ho, vahI vaisA upadeza dene kA adhikArI hai| -------------puSpa-sUkti-saurabha 254| chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna HEEVAamil Unar www.jaine :: Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha nA rI jI va na jA ga ra Na -saubhAgyamala jaina nRvaMzavettAoM ne mAnava vaMza ko kucha yugoM meM vibhAjita karake una yugoM kA nAmasaMskaraNa Adi mAnava, pASANayuga, nava pASANayuga, tAmra yuga kiyA hai| ina yugoM kI purAtatvIya sAmagrI meM pASANa ke astra, prAgaitihAsika zailacitra Adi se pASANa Adi yugoM ke mAnava-jIvana kA anumAna kiyA jA sakatA hai kintu AdimAnava kaisA thA? isakI kalpanA nahIM kI jA sktii| kahA jAtA hai ki AdimAnava pazu jaisA thaa| usake pAsa bhASA nahIM thii| usake pazcAta vaha jaMghAoM ke bala para calane lgaa| vaha eka prakAra se bhojana ekatra karane vAlA (Food gatherer) thaa| usane pASANa yuga meM praveza kiyA, pASANa ke astra-zastra banAye, phira nava-pASANa yuga meM praveza karake una pASANa ke astra-zastroM ko sudhArA, adhika tIkSNa kiyA aura tatpazcAt lauha (tAmra) yuga meM praveza karake lohe ke astra-zastrAdi kA nirmANa kiyA apanI rakSA ke liye taba usane kabIloM ke sAtha rahanA zurU ki natra usane kabIloM ke sAtha rahatA zarU kiyA.khetI prAraMbha kI grAma bhI basAye / usa yuga meM usakI sahacarI nArI kA jIvana kyA thA? yaha kahanA muzkila hai| kucha zailacitroM se yaha anumAnita kiyA jA sakatA hai ki usa samaya unmukta jIvana thA, pArivArika rizte nahIM the| jaina vicArakoM ne kAlapravAha ko anAdi mAnA tathA yaha mata vyakta kiyA hai ki utsarpiNI tathA avasarpiNI ke 6-6 Are meM kramazaH sRSTi ke jIvana meM utthAna-patana huA karatA hai / avasarpiNI kAla ke prathama do Are tathA tIsare Are ke adhikAMza kAla meM bhoga yuga rahatA hai| karma kI AvazyakatA nahIM hotI thii| mAnava kI AvazyakatA "kalpavRkSoM' se pUrNa ho jAtI thii| yadi ise alaMkArika bhASA mAneM to sArAMza yaha nikalatA hai ki usa yuga ke mAnava kI AvazyakatA atyanta alpa hotI thI, prakRti mAtA (use kalpavRkSa hI kahA jA sakatA hai) pUrI kara detI thii| usa yuga meM puruSa aura nArI meM vaivAhika saMsthA kA avirbhAva nahIM huA thA, apitu pitA-mAtA kI saMtAna bAlaka-bAlikA yauna sambandha sthApita kara letI thii| yadi hama paidika sAhitya meM prApta saMvAda (yama-yamI saMvAda) kI ora vicAra kareM to usa yuga ke jIvana kA citra mAlUma par3a sakatA hai / caudahaveM kulakara nAbhirAya ke suputra RSabhadeva ne mAnava sabhyatA kI nIMva DAlI, vivAha saMsthA kI sthApanA kI, mAnava jAti ko karma kA upadeza diyaa| mAnava ne saMskRti ke kSetra meM praveza kiyA tathA parivAra kA vicAra sAkAra haa| nArI jIvana jAgaraNa : saubhAgyamala jaina | 255 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha svAmI vivekAnanda ne eka bAra kahA thA Customs of one age of one yug have not the customs of another as yug comes after yug they have to change. mAnava jIvana ke kArya-kalApa meM parivAra kA mahattva hai / parivAra meM do mahatvapUrNa ikAI-puruSa tathA mahilA hai| cInI saMta kanphyUziyasa ne kahA thA "parivAra teja calate hue ratha ke samAna hai| parivAra ke sabhI sadasya azva haiM / eka azva kI nirIhatA bhI ratha kI gati meM bAdhaka hotI hai| karma hI ratha kA sArathI hai, artha (dhana) hI ratha ke pahie haiM sAmAjika jIvana hI ratha kA mArga hai aura sukha, zAnti aura mokSa hI ratha kA virAmasthala hai| parivAra teja calate hue ratha ke samAna hai|" tAtparya yaha hai ki yama-yamI saMvAda ke pUrva kA kAla yA RSabhadeva ke saMdeza ke pUrva kA kAla lagabhaga eka bindu jaisA lagatA hai / usa samaya kA nArI jIvana bhI koI jIvana thA jisameM nArI kevala puruSa kI bhoga-lipsA kI eka sAmagrI mAna lI gaI thI kintu RSabhadeva ne eka krAMtikArI kArya kiyA aura yahA~ se mAnava ke susaMskRta hone kI prakriyA prArambha hii| yahI kAraNa hai ki jahA~ puruSa ke liye RSabhadeva ne 72 kalAoM kI mAhiti Avazyaka mAnI, vahIM nArI ke lie bhI 64 kalAoM kI mAhiti jarUrI smjhii| unakI donoM putrI (brAhmI aura sundarI) kramazaH akSaravidyA tathA aMkavidyA meM niSNAta huii| donoM putra bharata tathA bAhubali ne jo mAnava samAja ke sammukha Adarza upasthita kiyA thA, vaha unake atyanta susaMskRta jIvana kA jvalanta udAharaNa hai / saMkSepa meM yaha ki yahI vaha bindu hai jahA~ se nArI kA eka svatantra astitva prArambha hotA hai / nArI-jIvana meM zikSA kA mahatvapUrNa yogadAna hotA hai| hama bhagavAna RSabhadeva yA anya tIrthaMkaroM ke kAla kI nArI jAgarUkatA kI kathA ko eka tarapha rakha deM kyoMki itihAsa kI pahu~ca vahA~ taka nahIM huI taba bhI vaidikakAlIna, upaniSadakAlIna, pArzvanAtha, mahAvIrakAlIna (jinakI aitihAsikatA nirvivAda hai) sthiti para hI nArI jAgaraNa ke prazna ko carcA kA viSaya banAyeMge to niHsandeha yaha pariNAma nikalatA hai ki vaidika kAla meM nArI kA sthAna samAja meM mahattvapUrNa thA, zikSA prApti kA pUrA adhikAra thA, sAhitya racanA meM bhI unakA yogadAna thA / udAharaNasvarUpa lopAmudrA, ghoSA kA nAma liyA jA sakatA hai, jinhoMne vedoM ke kucha mantroM kI racanA kI thii| upaniSadakAla meM maitreyI saMvAda, gArgI Adi ke prazna (jo rAjA janaka kI sabhA meM kiye gaye the) atyanta mahattvapUrNa haiM jisase unake viduSI hone kA saMketa milatA hai / yaha bhI satya hai ki jahA~ isa kAla meM isa prakAra kI viduSI mahilAoM kA jikra hai vahIM isI kAla meM mahilAoM ke prati avajJA kA bhAva bhI prArambha ho gayA thaa| zikSA ke kSetra meM unakA adhikAra kama kiyA jAne lagA, unake dhArmika adhikAra para aMkuza lagA, veda mantroM kA uccAraNa mahilAoM ke lie pratibandhita kara diyA gayA / jaina-bauddha yuga ke prArambhika kAla taka nArI zikSA lagabhaga banda sI hotI gaI, kevala usako kuzala gRhiNI hI bananA paryApta mAnA jAne lagA kintu jaina paramparA (bhagavAna pArzvanAtha tathA bhagavAna mahAvIra ke saMgha) meM kramazaH 38 hajAra tathA 36 hajAra bhikSaNiyoM kA saMgha thA jo kramazaH satI puSpacUlA evaM satI candanA ke netRtva meM thaa| tAtparya yaha ki jaina paramparA meM mahilAoM ke dhArmika AcaraNa karane yA pravajita hone yA zAstrAbhyAsa karane Adi para koI pratibandha nahIM thA, vaha bhI puruSa kI 256 / chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna Pr : www.jainedIROEDEE Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha bhAMti niHzreyasa kI prApti hetu usI utsAha se satarka thiiN| jaina Agama meM jayantI zrAvikA ke viduSI hone kA jikra hai| bhagavAna mahAvIra kI mAtA trizalA svayaM viduSI thii| hAlAMki bhagavAna buddha ko apane saMgha meM bhikSaNI ko sthAna dene meM kAphI hicakicAhaTa thii| ve apanI mausI gautamI ko bhI apane ziSya Ananda ke Agraha se dIkSita karane ke bAda bhI bar3e bhayabhIta the| yaha satya hai ki brAhmaNa paramparA meM sUtra tikAla meM mahilAoM para pratibandha adhika kar3e hote gye| kaTu satya hai ki mahilAoM ke sambandha meM nindAtmaka ullekha, TippaNiyA~ Adi bhI jaina paramparA meM kama nahIM haiM kintu yadi hama gaharAI se soceM to unake kartA ne mahilAoM ke AkarSaka saundarya se kAmuka sAdhu kI rakSA ke khyAla se strI-caritra ko badanAma karane kA prayatna kiyA hai / saMskRta meM kahA gayA hai "ghRtakumbhasamA nArI, taptAMgArasamo pumAn" / nArI ghI ke ghar3e ke samAna hai tathA tapate hue aMgAre ke mutAbika puruSa hotA hai / yaha kaise sambhava hai ki kevala mahilA hI saba doSoM kI jananI ho gii| isa sambandha meM DaoN0 jagadIzacandra jaina ne apanI pustaka "jaina Agama sAhitya meM bhAratIya samAja' pRSTha 246 meM bRhatsaMhitA ke kartA varAhamihira kA havAlA dekara likhA hai : "jo doSa striyoM meM batAye jAte haiM ve puruSoM meM bhI maujUda haiM / antara itanA hai ki striyAM unheM dUra karane kA prayatna karatI haiM, jabaki puruSa unase behada udAsIna rahate haiN| vivAha kI pratijJAe~ vara-vadhU donoM hI grahaNa karate haiM, lekina puruSa unheM sAdhAraNa mAnakara calate haiM, jabaki striyA~ una para AcaraNa karatI haiM / kAma-vAsanA se kauna adhika por3ita hotA hai ? puruSa, jo vRddhAgasthA meM bhI nigAha karate haiN| puruSa ke lie yaha kahanA ki striyA~ caMcala hoto haiM, durbala hotI haiM, aura avizvasanIya hotI haiM, dhRSTatA aura kRtaghnatA kI carama sImA hai / isase kuzala coroM ko yAda AtI hai jo pahale to apanA lUTA huA mAla anyatra bhijavA dete haiM aura phira niraparAdho puruSoM ko cunautI dete hue unase apane dhana kI mAMga karate haiN| isake atirikta yaha bhI jJAtavya hai ki mahilAoM ne puruSa ko patana ke mArga se unmukha karane meM mahatvapUrNa yogadAna diyA hai| bhojarAja ugrasena kI kanyA rAjImati ne bhagavAna ariSTanemi ke vairAgya avasthA kA anugamana kara liyA thaa| rathanemi tathA rAjImati giranAra parvata para tapasyA meM lIna the| rAjImati ke eka guphA meM praveza karane para rathanemi ne usa para Asakta hokara patana kA mArga apanAnA cAhA kintu rAjImati kI phaTakAra ke kAraNa vaha sajaga ho gayA tathA patana se baca gyaa| aura bhI udAharaNa diye jA sakate haiM / saMbhavataH aisI nArI-ratna ke liye hI eka prAcIna vidvAna ne kahA thA "yatranAryastu pUjyante ramante tatra devtaa'| jahA~ nArI kI pUjA hotI hai, use Adara diyA jAtA hai vahA~ devatA ramaNa karate haiM / tAtparya yaha hai ki puruSa ho cAhe nArI yadi vivekazIla hai aura unakA hRdaya aura AcaraNa pavitra hai to parivAra, samAja aura rASTra sukhI hogaa| yaha Avazyaka nahIM hai ki kevala mahilA kA hRdaya hI kaluSita hotA hai isa kAraNa unakA AcaraNa sadaiva apavitra hotA hai / eka cInI lokokti meM kahA gayA hai"agara tumhArA hRdaya pavitra hai to tumhArA AcaraNa bhI sundara hogA, tumhArA AcaraNa sundara nArI jIvana jAgaraNa : saubhAgyamala jaina | 257 www.iance Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHIL I sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha hai to tumhAre parivAra meM zAMti rahegI, yadi tumhAre parivAra meM zAMti hai to rASTra meM suvyavasthA hogI aura yadi rASTra meM suvyavasthA hai to sampUrNa vizva meM zAMti aura sukha kA sAmrAjya hogaa|" deza meM eka samaya AyA jabaki nArI para asImita pratibandha laga gaye, unakA parde meM rahanA Avazyaka ho gayA, kevala yahI nahIM jo mahilAyeM ghara se bAhara nikalatIM unake sambandha meM unakI nimna sAmAjika sthiti kA anumAna kiyA jAtA thaa| nArI zikSA samAptaprAya thii| nArI kI isa duravasthA kA prArambha kaba huA ? yaha kahanA muzkila hai| kucha loga deza meM muslima AkramaNa ke pazcAt se isakA prArambha mAnate haiM / jo bhI ho, kintu yaha eka vAstavikatA thii| sthiti kevala yahIM taka nahIM thI apitu nArI ko mArA-pITA, apamAnita kiyA jAtA thaa| isI kAraNa sva0 rASTrakavi zrI maithilIzaraNa gupta ne nArI kI sthiti kA citraNa nimna zabdoM meM kiyA thA : abalA jIvana, hAya tumhArI yahI khaanii| A~cala meM hai dUdha, aura A~khoM meM pAnI // samaya ke parivartana ke sAtha uparokta sthiti meM parivartana AyA / nArI ne aMgar3AI lI, jAgaraNa huA / urdU ke eka kavi ne kahA thA "pharja aurata para nahIM hai, cAra dIvArI kI kaida / ho agara jabte najara kI aura khuddArI kI kaida / / ___ aba to nArI bhI puruSa ke samakakSa hokara jIvana ke pratyeka kSetra meM agrasara hai| usameM se puruSa se nimna sthiti ke hone kA bhAva samApta hotA jA rahA hai| hAlAMki jaina paramparA meM nArI para dhArmika upAsanA, sAdhanA Adi para kabhI koI pratibandha nahIM rahA jaisA ki uparokta vivaraNa se spaSTa hai kintu vyavahAra meM jaina parivAroM meM bhI nArI ke prati samAna vyavahAra kama dekhane meM AtA thaa| dharma ke kSetra meM samAna rUpa se apanI upAsanA yA sAdhanA meM bhAga le sakane ke bAvajUda bhI gharoM meM samAnatA kA vyavahAra nahIM hotA thA / jaisA ki Upara batAyA gayA hai ki bhagavAna pArzvanAtha ke kAla meM bhI sAdhanA ke liye mahilAe~ sAdhvI dIkSA grahaNa karatI thiiN| bhagavAna mahAvIra ke kAla meM mahAsatI candanabAlA ke pUrva jIvana kA vRtta batAtA hai ki usako bAjAra meM vikraya kiyA gayA thaa| yaha sAmAjika vikRti kA pariNAma thaa| bhagavAna mahAvIra ne caMdanabAlA kA uddhAra kiyA, usake hAtha se bhikSA grahaNa kI tathA upayukta samaya para sAdhvI dIkSA pradAna karake apane vizAla saMgha kI pramukha netrI bnaayaa| bhagavAna pArzvanAtha tathA bhagavAna mahAvIra ke saMgha meM sAdhviyoM kI saMkhyA bahuta thii| itane vizAla saMgha kA netRtva sAdhvI ko sauMpA jAnA unakI vidvattA tathA kAryakSamatA kA spaSTa pramANa hai| antima tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra ke saMgha meM sAdhviyoM kI upekSA unake nirvANa ke kitane samaya pazcAt prArambha haI tathA usake kyA kAraNa the? ina praznoM ke saMbaMdha meM nizcita rUpa se nahIM kahA jA sakatA hai / bhagavAna ke nirvANa ke pazcAt tathAkathita kucha granthoM meM jo prAvadhAna kiye gaye pUrisa-jeTThA Adi vAkya kA udAharaNa diyA jA sakatA hai isa prakAra ke prAvadhAna se jahA~ sAdhu samudAya meM sAdhviyoM ke prati nimna sthiti kA bhAva AyA vahIM sAdhviyoM meM hInatva kI bhAvanA jAgRta huI aura sAdhu samudAya ne usa hInatva bhAva ko sthAyI rUpa dene kA prayatna kiyA / gata kucha varSoM meM sAdhvI samudAya meM bhI punarjAgaraNa kA bhAva jagA hai aura usI ke pariNAmasvarUpa san 1964 meM adhikArI muni sammelana ke samaya se yA usake kucha pUrva se "candanabAlA zramaNI saMgha' kI sthApanA huI hai jisakI adhyakSA tapomUrti parama viduSI mahAsatI sohanakuMvarajI thii| 258 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna H+team Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatA nandana gra inhIM mahAsatI sohanaku~varajI ke pAsa udayapura nivAsI zrI jIvanasiMhajI baraDiyA kI suputrI zrI sundarakumArI ne apanI laghu vaya ( kevala 14 varSa ) meM hI dIkSA grahaNa kI aura unakA dIkSA nAma mahAsatI puSpavatI jI rakhA gayA / viduSI sAdhvI puSpavatI jI ne dIkSA ke pazcAt se sAhitya, dharma, darzana sambandhI granthoM, jaina AgamoM kA adhyayana prArambha kara diyA / pariNAmasvarUpa vaha sAdhanA ke kSetra ke sAtha vidyA ke kSetra meM bhI satata pragati karatI rahIM / unhoMne apane sAdhanAkAla meM hI kaI graMthoM kA praNayana tathA saMpAdana kiyA hai / yaha eka maNikAMcana yoga hai ki mahAsatI puSpavatI ke saMsAra pakSa ke sahodara sAhitya vAcaspati zrI devendra munijI haiM jo upAdhyAya zrI puSkara munijI ke vidvAna ziSya haiN| mujhe mahAsatI jI ke darzana zraddheya devendra munijI kI kRpA se hI hue the / mahAsatI jI ke saumya mukha maNDala para apUrva zAnti tathA sAdhanA kI jhalaka spaSTa dRSTigocara hotI hai / mahAsatI jI ke sAdhanAkAla ko AgAmI 12-2-1688 ko ardhazatAbdI jitanA lambA kAla ho jAvegA / merI hArdika kAmanA hai ki mahAsatI jI cirAyu hokara apanI Atma-sAdhanA meM salagna raheM tathA jinazAsana kI prabhAvanA karatI raheM / puSpa - sUkti-saurabha [ satya saMsAra kI sabase bar3I zakti hai / saMsAra ke samasta baloM kA samAveza satya meM ho jAtA hai / satya kA sarvAMgINa svarUpa samajhane ke lie dRSTi kA zuddha, spaSTa aura sarvAMgINa honA bahuta Avazyaka hai| satya ko bhalI-bhA~ti samajhane ke lie manuSya ko samyagdarzana evaM samyagjJAna kI agni meM avidyA ko bhasma karanA par3atA hai, tabhI hRdaya meM satya kA sUrya udita hotA hai / jaise namaka kI DalI aura namaka donoM alaga-alaga nahIM haiM, eka hI haiM, vaise hI sat aura satya donoM eka hI haiM / D sat vastu satya se vyApta hai, sat meM satya otaprota hai / sat aura satya donoM meM bheda nahIM hai, donoM eka hI haiM / jo svayaM tInoM kAla meM rahe, jisake astitva ke lie dUsare kI apekSA na rahe, usakA nAma satya hai / D satya svayaM vidyamAna rahatA hai, usake hI AdhAra para anya sArI cIjoM kA astitva nirbhara hai / - puSpa-sUkti-saurabha nArI jIvana jAgaraNa : saubhAgyamala jaina | 256 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ai ti hA si ka pa ri prekSya rASTro tthA na kI dhurI : nArI -DA. zrImatI nirmalA ema. upAdhyAya (jodhapura) kisI rASTra kA nirmANa evaM utthAna usake prANa-bala para nirbhara karatA hai| bhautika sAdhana sampanna hote hue bhI yadi kisI rASTra kA prANa-bala (nAgarika) nisteja hai to vaha rASTra pragati ke patha para ArohaNa nahIM kara sktaa| sazakta zaurya sampanna, pratibhAzAlI, prANavAna nAgarika sabhyatA aura saMskRti ke unnAyaka hote haiN| aise nAgarikoM kA janma, zikSA, dIkSA, AcAra-vyavahAra isa bAta para nirbhara karatA hai ki usa samAja kA nArI varga kaisA hai| prAcIna aura arvAcIna sabhI vicAraka isa viSaya meM ekamata haiM ki nArI samAja sabhyatA aura saMskRti kA merudaNDa hai| tyAgamaya bhoga, mamatA, karuNA, dayA, prema Adi kI khAna nArI ke kandhoM para Adarza samAja racanA kA dAyitva hai| mAtA, patnI, kanyA (putrI) Adi rUpoM meM nArI ne samAja tathA rASTra ke vikAsa aura utthAna meM sadaiva apanA mahattvapUrNa yogadAna diyA hai / sukanyA ke Adarza kA paripAlana zarmiSThA ne kiyaa| viSaparvA ke rAjya kI rakSA ke lie zukrAcArya kA unake rAjya meM rahanA Avazyaka thaa| aura zukrAcArya ko prasanna karane ke lie miSThA ne devayAnI kA AmaraNa dAsatva svIkAra karake kanyA dharma kA pAlana kiyaa| mevAr3a kI kRSNAkumArI ne sva-dharma aura kanyA-dharma donoM kI rakSA karate hae saharSa viSapAna kiyaa| __ bhArata ke prAcIna maharSiyoM ne mAnava jIvana ko cAra AzramoM meM vargIkRta kiyA aura una AzramoM meM gRhasthAzrama ko samAja ke dhAraNa-poSaNa kA kendra mAnA / gRhasthAzrama meM gRhiNI kI mahatI bhUmikA hotI hai / vaha vibhinna rUpoM meM puruSa kA sAtha detI hai| mahAbhArata meM kahA gayA hai ki patnI ke 260 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jain Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha HHHHHHHHHHHHHHHHHETRITERALLLLLIIIIIIIIIIII samAna koI bandhu nahIM, koI gati nahIM, aura dharmasaMgraha (AdhyAtmika utthAna) meM usake samAna koI sahAyaka nahIM hai| nAsti bhAryAsamo bandhurnAsti bhAryA samAgatiH / nAsti bhAryAsamo loke sahAyo dharmasaMgrahe // patnI ke samAna koI vaidya nahIM hai / vaha sabhI duHkhoM ko dUra karane kI auSadhi hai na ca bhAryAsamaM kiMcit vidyate bhiSajo matam / auSadhaM savaduHkheSu satyamed bravImi te // gRhiNI ke binA ghara sUnA hotA hai| strI ghara ko svarga tulya banA sakatI hai / padma purANa meM kahA gayA hai, ki yadi patnI anukUla hai to svarga prApti se kyA lAbha hai aura yadi vaha pratikUla arthAt svecchAcAriNI hai to naraka khojane kI AvazyakatA hI kyA hai ? chAndogya upaniSad meM usa rAjya ko uttama rAjya kahA gayA hai jahA~ svecchAcAriNI striyA~ nahIM hotii| patnI-pati ke puruSArtha sAdhana meM sahAyaka hotI hai / yazodharA ko paritApa isa bAta kA nahIM thA ki siddhArtha ne gRhatyAga kyoM kiyaa| use paritApa isa bAta kA thA ki siddhArtha ne apanI jIvana-saMginI ke kartavya nirvAha ke Age prazna cinha lagA diyA thaa| kavivara maithilIzaraNagupta ne yazodharA ke isa bhAva kI abhivyakti isa prakAra kI hai sakhi ! ve mujhase kahakara jAte, kahate to kyA ve mujhako apanI patha-bAdhA hI pAte ? dadhIci-patnI prAthiteyI ko isa bAta kA duHkha thA ki devatAoM ne usakI anupasthiti meM dadhIci muni se unakI asthiyA~ mA~ga liiN| kadAcit devatAoM ko yaha AzaMkA thI ki rASTra rakSA ke kArya meM prArthiteyI sahAyaka siddha na ho kintu prAthiteyI ko isa bAta kA santoSa thA ki usake pati ne rASTra rakSA ke lie prANotsarga kiyaa| puruSa aura prakRti, ziva aura zakti kA yugala sRSTi kA cAlaka hai| puruSa ko prakRti se aura ziva ko zakti se alaga kara dIjie to puruSa aura ziva donoM kA mahattva kama ho jaayegaa| Adya zaMkarAcArya ne devyAparAdha kSamApana stotra meM kahA hai ki mahAdeva jI citA kI bhasma kA lepana karate haiM, ve digambara, jaTAdhArI, kaMTha meM sarpa ko dhAraNa karane vAle pazupati haiN| ve muNDamAlA dhAraNa karane vAle haiN| aise ziva ko jagata ke Iza kI padavI isa kAraNa milI hai ki unhoMne bhavAnI (zakti) ke sAtha pANigrahaNa kiyA hai| nArI kA mahimAmaya rUpa 'jananI' hai, vaha nitya maMgalamayI, nitya annapUrNA hai| vaha satata dAnamayI hai| usakI karuNA kA koSa kabhI rikta nahIM hotaa| pratyeka gRha samAja aura rASTra kA bhaviSya sumAtAoM para nirbhara karatA hai| sauvIrarAja para sindhurAja ne AkramaNa kara diyA thA / sauvIra deza kA zAsaka saMjaya anutsAhI aura mRdu prakRti hone ke kAraNa sindhurAja se parAjita ho use Atma samarpaNa karake nitAnta dIna mana ho apanI rAjadhAnI lauTa ra usakI mAtA vipUlA ne use punaH utsAhita kara yuddha kSetra meM bhejA thA, aura saMjaya kI HTHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH aitihAsika pariprekSya meM rASTrotthAna kI dhurI-nArI : DaoN0 zrImatI nirmalA ema0 upAdhyAya | 261 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) yuddha meM jIta huii| saMjaya tathA vipulA kA AkhyAna yaha spaSTa karatA hai ki putra-prema kI apekSA rASTra-prema tathA deza kI rakSA adhika mahattvapUrNa hai| pannA dhAya ke nAma se kauna aparicita hai, jisane ha~sate-ha~sate deza ke nAma para apane putra kA balidAna karake rAjavaMza kI rakSA kii| hastinApura meM Ayojita sandhi sabhA meM kRSNa dvArA prastAvita pANDavoM ke sandhi prastAva kA pratyAkhyAna karake duryodhana calA gayA thaa| sabhI sabhAgaNa vizeSataH kRSNa isase atyanta kSubdha ho uThe the| isa para dhRtarASTra ne gAndhArI ko sabhA meM bulvaayaa| gAndhArI ne duryodhana ko yuddha se virata karane kA bharasaka prayatna kiyA thaa| gAndhArI ne duryodhana se kahA thA ki yuddha karane meM kalyANa nahIM hai| usase dharma aura artha kI prApti nahIM ho sakatI, phira sukha to mila hI kaise sakatA hai ? yuddha meM sadA vijaya hI ho, yaha bhI nizcita nahIM hai / ataH yuddha meM mana na lgaao| na yuddhe tAta ! kalyANaM, na dharmArtho kutaH sukham / na cApi vijayo nityaM mA mudde ceta aadhithaaH|| jisa rASTra ke zAsaka vinayazIla aura saMyamI hoM vaha rASTra apanI astitva rakSA meM saphala hotA hai| mAtA gAndhArI ne kahA thA ki manamAnA vyavahAra karane vAle ajitendriya zAsaka dIrghakAla taka rAjya zakti kA upabhoga nahIM kara sakate / jisa prakAra uddaNDa ghor3e vaza meM na hone se mUrkha sArathI ko mArga meM hI mAra DAlate haiM usI prakAra ajitendriya zAsaka kA indriya varga bhI usake vinAza kA kAraNa bana jAtA hai| gAndhArI ne duryodhana ko ucita mArga dikhalAyA thaa| kintu durbhAgyavaza duryodhana ne usakA anugamana nahIM kiyaa| punazca, duryodhana jaba yuddha ke lie taiyAra huA aura yuddha meM vijaya prApti ke lie AzIrvAda lene apanI mAtA ke pAsa AyA, taba gAndhArI ne AzIrvAda diyA thA "yato dharmastato jyH|" putra kI rakSA aura dharma kI, rASTra kI rakSA meM jaba saMgharSa hotA hai, taba susaMskArI mAtA dharma (nIti) kA hI pakSa letI hai / durAcArI putra kI rakSA eka vyAmoha hai / kitanA uccakoTi kA dAyitva hai, gAndhArI kA? mAtA kuntI ne samaya-samaya para pANDavoM kA mArgadarzana kiyA thaa| unakI preraNA se pANDava apane paitRka rAjya kA punaruddhAra karane meM samartha hue the| chatrapati zivAjI ke pAlana-poSaNa, zikSA-dIkSA Adi kI vyavasthA jIjAbAI ne isa prakAra kI ki ve AjIvana anyAya ke viruddha lar3ate rahe, aura apane khoye hue rAjya ko punaH prApta kara ske| saMskRta meM dhRti, medhA, kIrti, vANI, bhakti, mukti aura buddhi sabhI zabda strIliMgI haiM / bodha zabda pulliga hai, parantu yaha buddhi kA pariNAma hai| buddhi mAtA hai aura bodha usakA bAlaka / dAyitva bodha, Atma bodha kI preraka zakti buddhi hai / AdhyAtmika unnayana me buddhi sahAyaka hai / buddhi mAtR zakti kA hI to eka rUpa hai| bhAratIya paramparA meM mAtR zakti kA stavana kiyA gayA hai / pratyeka samAja aura rASTra ke vikAsa 262 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.ua RAA Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiI N E tathA astitva rakSA ke lie kucha mUla tattvoM kI AvazyakatA hotI hai / anna, dhana vidyA aura zakti ke abhAva meM samAja tathA rASTra kA astitva niHzeSa ho jAtA hai / anna kI adhiSThAtrI lakSmI, vidyA kI adhiSThAtrI sarasvatI aura zakti kI adhiSThAtrI durgA Adi kA stavana hama mAtR rUpa meM karate haiN| jIvita jAgRta rASTra kA cinha usa rASTra ke nAgarikoM ke antarAla se umar3I huI rASTra-prema aura rASTra-gaurava kI bhAvanA hai| rASTra-premiyoM ke lie deza kI bhUmi eka nirjIva bhautika padArtha na hokara eka sajIva sacetana sattA hai| bhUmi ko mAtR pada ke gaurava se vibhUSita karake usakI rakSA ke lie sarvasva samarpaNa karake ve svarga ke pralobhanoM kA tiraskAra kara dete haiN| aura unake antarAla se umar3a par3atA hai, eka svara "jananI janmabhUmizna svargAdapi griiysii|" rASTrIya cetanA sampanna nArI rASTra ke utthAna meM apanA utthAna samajhatI hai / sItA ne apane vanavAsa ke samaya ayodhyA lauTate hue lakSmaNa ko kahA thA ki Arya putra (rAma) mere viraha meM prajA kA kalyANa na bhUleM / hanumAna jI ke kahane para laMkA se sItAjI unake sAtha nahIM giiN| unhoMne socA, yadi maiM yahA~ se abhI calI jAU~ to rAvaNa kI bandIzAlA meM jo anya deva-striyA~ haiM unakI mukti kaise hogI ? mahAbhArata ke anuzIlana se yaha jJAta hotA hai ki sulabhA eka saMnyAsinI thii| kintu videharAja janaka ke sAtha usakA saMvAda spaSTa karatA hai ki vaha rASTra kI samasyAoM ke prati jAgarUka thI aura una samasyAoM kA samAdhAna bhI usane prastuta kiyA thaa| usane rAjA janaka ko Arthika asantulana kA nivAraNa karane tathA rAjA kI maryAdita zakti Adi viSayoM ke sambandha meM sujhAva diye the| virakta hote hue bhI use rASTra ke unnayana kI cintA thii| AdhyAtmika cintana ke kSetra meM gArgI aura maitreyI ke nAma itihAsa meM svarNAkSaroM meM likhe hue haiM / damayantI, sAvitrI, draupadI, madAlasA prabhRti nAriyoM ne samAja tathA rASTra ke vikAsa aura utthAna meM apanA mahatvapUrNa yogadAna diyA hai| durgAbAI, lakSmIbAI, cennammA, padminI, karmAvatI Adi ne deza rakSA ke lie ha~sate-ha~sate mRtyu kA varaNa kiyaa| bhAratIya svatantratA saMgrAma aneka ramaNiyoM kA RNI hai| Aja ke bhAratIya samAja meM eka jvalaMta samasyA yaha hai ki hamane bhautikavAdI pragati kI dauDa meM jIvana-stara ko U~cA uThAyA hai parantu jIvana mUlyoM kA kSaNa hotA jA rahA hai| AdhyAtmika AsthAe~ zithila ho rahI haiM aura zAzvata mUlyoM ko jhuThalAyA jA rahA hai / dehAsakti aura AbhUSaNaAsakti ne samAja ko dorAhe para lAkara khar3A kara diyA hai| aisI sthiti meM mUlyoM kI punarpratiSThA ke lie Aja kI nArI ke kandhoM para gurU bhAra hai| vinobA kA kathana thA ki nArI ko kAMcana mukti apanAnI hogaa| "vajrAdapi kaThorANi mRdUni kusumAni c| vinovA ke anusAra duniyA~ meM bIsavIM sadI meM do-do mahAyuddhoM kA honA puruSa kI ayogyatA siddha karatA hai| donoM yuddhoM ke pariNAma yaha batA rahe haiM ki aba samAja kA saMcAlana strI ke hAtha meM honA cAhie aura poSaNa, zikSaNa tathA rakSaNa tInoM hI ahiMsA para AdhArita hoN| aitihAsika pariprekSya meM rASTrotthAna kI dhurI nArI : DaoN0 zrImatI nirmalA ema0 upAdhyAya | 263 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha HHHHHHE cAhe rAjanIti kA kSetra ho athavA Arthika yA anya nArI ko apane uttaradAyitva kA nirvahana ucita rUpa meM karanA hai / svatantra vicAra zakti sampanna mahilAe~ apane dAyitva kA pAlana karane meM sakSama hotI haiM / Aja bhI manu kI isa ukti ko punaH punaH doharAyA jAtA hai "na strI svAtantryamarhati / " parantu aisA kahate samaya hama yaha mUla jAte haiM ki mahilAoM ko samucita svatantratA milanI cAhie parantu sAtha hI yaha smartavya hai ki kucha nizcita maryAdA kA pAlana karanA unake lie abhISTa hai| anyathA samAja meM arAjakatA phaila jAyegI / nArI varga ke prati samAja kI jo saMkIrNa manobhAvanA hai usakA parityAga karanA Avazyaka hai| Aja eka pramukha samasyA yaha hai ki mahilAe~ bhayamukta nahIM haiM / jisa strI zakti kI upAsanA "dAridra ya duHkha bhaya haarinnii|" ke rUpa meM kI gaI thI vahI Aja bhayamukta nahIM hai| striyA~ nirbhaya hoM isake lie yaha Avazyaka hai ki deza meM upayukta vAtAvaraNa banAyA jAya / yajurveda kI rASTrIya prArthanA meM rASTra kI sudRr3hatA, surakSA aura utthAna ke lie bauddhika abhyudaya, sainika zakti kI sudRr3hatA tathA Arthika sampannatA kI kAmanA ke sAtha-sAtha yaha prArthanA kI gaI hai ki hamAre rASTra meM sarvaguNa sampanna kattRtvavAna striyA~ hoN| ve rASTra ke nAgarikoM meM susaMskAra siMcana karatI raheM / kuTumba ko kuTumba banAne ke bAda hI vasudhA ko kuTumba banAyA jA sakatA hai| mAtA, patnI, bhaginI, putrI Adi rUpoM meM jaba nArI apanI mahatI bhUmikA nibhAyegI tabhI vizva zAnti kA zaMkhanAda hogaa| puSpa-sUkti-saurabha------ kSamA paristhitiyoM se tathA Antarika hiMsAoM se bacane tathA hiMsA kI paramparA bar3hane na dene kA uttama prayAsa hai| 1 kSamA vidheyAtmaka ahiMsA ko tIvra aura vikasita karane kA apUrva upAya . ... ANK D jo kSamAzIla hai, usake lie saMsAra meM koI zatru nahIM, bhaya nahIM, anta rdvandva nhiiN| - saMsAra meM koI bhI vastu yA sthAna aisA nahIM hai jahA~ satya na ho / jisa vastu meM satya nahIM hai vaha vastu kisI kAma kI nahIM raha jaatii| - satya apane Apa meM svayaM sundara hai / jagat meM satya se bar3hakara sundara koI vastu nahIM hai| -~-puSpa-sUkti-saurabha 264 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.iainelie Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha nArI ko bhUmikA : vizva-zAnti ke sandarbha meM -DA. kR. mAlatI jaina jahA~ bhI jAtA hU~, vIrAna najara AtA hai / khUna meM DUbA hara maidAna najara jAtA hai / uparyukta paMktiyA~ eka bhAvuka kavi kA kalpanApravaNa pralApa mAtra nahIM, apitu Aja ke nirantara vikAsazIla vizva kA yathArtha kAruNika citra hai / Aja jabaki cAroM ora hiMsA kA vAtAvaraNa hai, raktapAta, laTa-pATa, evaM upadrava-utpAta jaise dinacaryA meM zAmila ho gaye haiM, AtaMkavAda, sAmpradAyikatA aura raMgabheda ke viSadhara phana phailAye ghUma rahe haiN| jAti, varga aura prAnta ke nAma para vighaTanakArI zaktiyA~ apane dAMva peMca dikhalA rahI haiM, vizva kI mahAzaktiyAM vighaTanakArI astra-zastroM ke nirmANa meM apane bauddhika-vilAsa kA paricaya de rahI haiM, taba vizva zAnti kI carcA araNya rodana sA pratIta hotI hai| isa carcA meM, usa nArI kI bhUmikA para vicAra karanA--jisakI kahAnI kevala "A~cala meM dUdha aura A~khoM meM pAnI' taka simaTI hai, jise mUrtimatI durbalatA kahakara sambodhita kiyA jAtA rahA hai (Frailty thy name woman) satahI stara para hAsyAspada lagatA hai| jo abalA apanI hI rakSA nahIM kara sakatI, vaha vizva zAMti kI sthApanA meM kyA yogadAna degI? aise vicArakoM kI bhI kamI nahIM hai jo yaha dRr3hatA ke sAtha svIkAra karate haiM ki pratyeka saMgharSa ke mUla meM kahIM na kahIM nArI rahI hai / rAma-rAvaNa yuddha kA doSAropaNa satI sItA para saralatA se kiyA jAtA rahA hai aura mahAbhArata ke mUla meM draupadI ko dekhA jAtA rahA hai| saMgharSa ke pramukha kAraNoM meM jara aura jamIna ke sAtha jorU kI gaNanA bhI kI jAtI hai taba phira ? kyA yahI saca hai ? nahIM, nirAza hone kA prazna to uThatA nhiiN| cilI ke mahAkavi pavlonerUdA ke zabdoM meM "bAhara aMdherA bahuta hai / kucha bhI nahIM sUjhatA / maiM choTA sA dIpaka jalAye rahUMgA / merA choTA sA pariveza Aloka meM rhegaa|" nArI kI bhUmikA : vizva-zAnti ke saMdarbha meM : DaoN0 kumArI mAlatI jaina | 265 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Dura ... ..... .. .. .. . . ... . ... .inhini i iiiiiiiiiiii sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) AAAAAAAAAAAAALLLLLLLLLLLLLLLL MARATH L ACL. admini. han.. ............. . I ..... HI ..... ............. .. R OHHHHHHHHHI : Aiye, AsthA aura AzA ke isI Aloka meM hama itihAsa ke pRSThoM ko palaTeM, vartamAna para dRSTi DAleM, to pAyeMge ki "dayA, mAyA, mamatA, madhurimA aura agAdha-vizvAsa" ke umar3ate ratnanidhi ko apane vakSasthala meM sameTe, nArI ne sadaiva hI saMgharSa aura azAnti ko dUra kara zAnti aura samarasatA kI sthApanA meM mahatvapUrNa bhUmikA kA nirvAha kiyA hai| hindI-sAhitya ke prasiddha nATakakAra, zrI jayazaMkara prasAda ne apane prasiddha nATaka 'ajAtazatru" meM likhA hai "kaThoratA kA udAharaNa hai puruSa aura komalatA kA vizleSaNa hai-strI jAti / puruSa krUratA hai to strI karuNA-jo antarjagata kA uccatama vikAsa hai jisake bala para samasta sadAcAra Thahare hue haiN|" itihAsa sAkSI hai, karuNAmayI strI ne sadaiva puruSa kI krUratA kA pratyuttara apanI sahiSNutA aura atizaya kSamAzIlatA se dekara saMgharSa kA nirAkaraNa kara zAnti kI sthApanA kI hai| kevala lokApavAda se bacane ke lie niSkalaMka garbhavatI sItA kA rAma ke dvArA parityAga-niSThuratA kA vaha udAharaNa hai jise kSamya nahIM kahA jA sakatA lekina kSamAzIla, sahiSNutA kI pratimUrti sItA rAma ke isa kRtya para na unheM burA-bhalA kahatI hai aura na usa prajA ko kosatI hai, jisake mithyA apavAda ke kAraNa unheM viSama sthiti meM vana-vana bhaTakanA par3A / saMkaTa kI isa ghar3I meM unakA hRdaya pratizodha kI bhayaMkara jvAlA se dagdha nahIM hotA, apitu rAjA rAma aura unakI prajA donoM kA hita-cintana karatI huI ve kahatI haiM avalambya paraM dhairya mahApuruSa ! sarvathA / sadA rakSa prajAM samyak piteva nyAyavatsalaH / / arthAt --he puruSottama mere viyogajanya kheda kA parityAga kara dhairya ke sAtha prajA kA samyak prakAreNa pAlana krnaa| sItA cAhato to apane Upara kiye gaye atyAcAra kI duhAI dekara, rAjA rAma ke prati vidroha bhAvanA ko bhar3akA kara saMgharSa kA sUtrapAta kara sakatI thI-para nArI kA hRdaya "komalatA kA pAlanA hai, dayA kA udgama hai, zItalatA kI chAyA hai, ananya bhakti kA Adarza hai' ve bhalA kyoM azAMti utpanna karatIM ? __ bauddha dharmAvalambI magadharAja zreNika kA jaina sAdhuoM ke prati azobhanIya AcaraNa, unakI jaina, dharmAvalambI rAnI celanA ko uttejita karane ke lie paryApta thA para vivekazIla celanA apanA dhairya nahIM khotI / krodhAndha hokara, pratizodha lekara vaha rAjA zreNika ke hRdaya parivartana meM saphala nahIM ho sakatI thii| hA~, usakI sahiSNutA raMga laaii| rAjA zreNika ne jaina dharma aGgIkAra kiyaa| celanA kA vivekapUrNa sahiSNu AcaraNa dharmAndha kaTTarapaMthI vyaktiyoM ke lie eka anukaraNIya Adarza hai| dhArmika sahiSNutA ke sandarbha meM karnATaka prAnta kI jAkala devI kA udAharaNa bhI ullekhanIya hai| jaina dharma ke kaTTara virodhI apane pati cAlukya rAjA ko jainamatAnuyAyI banAne kA zreya jAkala devI kI vinamratA aura zAlInatA ko hI hai| kAza ! Aja dharma ke nAma para rakta kI holI khelane vAle vivekahIna, ina sahiSNu nAriyoM se dhArmika sadbhAvanA aura sauhArda kA pATha par3ha skte| rAja-vidroha aura dhArmika vaimanasya hI azAMti ko janma nahIM dete, sAhityika pratidvandvitA bhI zAnti kI jar3eM khodatI hai| "vAda" ke nAma para tathAkathita buddhijIviyoM kI guTabandI, ukhAr3a-pachAr3a, iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii . .. ......... 266 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna . . man. BEIN www.jainelibrap Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha HARIALLAHABHARAutiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHimAmAmAmAmA AlocanA-pratyAlocanA, chIMTAkazI-samasta, vAtAvaraNa ko itanA viSAkta banA detI hai ki svayaM sAhitya hI-'sAhitasya bhAva sAhityaM'-apanI arthavattA kho baiThatA hai| bauddhika vAda-vivAda kabhI-kabhI itane chichale stara para A utaratA hai ki hAthA-pAI kI naubata A jAtI hai| karnATaka kI prasiddha jaina kavayitrI kaMtI devI (I0 saM0 1106 se 1141) ke jIvana kI nimna ghaTanA isa tathya kA puSTa pramANa hai ki sAhityika kSetra meM bhI nArI ne saMgharSa ke mArga kA anusaraNa na kara vAtAvaraNa ko sauhArdapUrNa banAne kA prayAsa kiyA hai| kahA jAtA hai ki kaMtI kI alaukika pratibhA aura buddhi vailakSaNya ke kAraNa unakA samakAlIna kavi paMpa unase IrSyA karatA thA tathA pratikSaNa kSidrAnveSaNa kara nIcA dikhAne kI koziza karatA thaa| paMpa ne aneka kaThina se kaThina samasyAyeM prastuta kI kintu kaMtI unase kisI bhI prakAra parAsta nahIM huii| aMta meM eka dina kavi paMpa nizceSTa ho pRthvI para gira pdd'aa| paMpa ko mRta samajhakara kaMtI kA nizchala hRdaya karuNAdravita ho cIkha uThA "hAya ! mujhe merI jindagI se kyA lAbha hai ? mere guNa aura kAvya kI pratiSThA rakhane vAlA hI saMsAra se cala bsaa| paMpa jaise mahAna kavi se hI rAjadaravAra kI zobhA thI aura usa suSamA ke sAtha merA bhI kucha vikAsa thaa|" ina zabdoM ko sunate hI pampa ne A~kheM khola diiN| usakA hRdaya apane prati ghRNA aura pazcAttApa se bhara uThA / kaoNphI pI-pIkara apane sAthI sAhityakAroM ko kosane vAle buddhijIviyoM kI A~kheM isa vizAla hRdayA kavayitrI ke spRhaNIya AcaraNa se khula jAnI caahie| nArI svayaM to kSamAzIlA hai hI, krUrakarma karane ko udyata puruSoM ko sneha, sahanazIlatA aura sadAcAra kA pATha par3hAne kA uttaradAyitva bhI vaha saphalatApUrvaka nibhAtI hai| "prasAda" jI ke zabdoM meM"striyoM kA kartavya hai ki pAzavavRtti vAle krUrakarmA puruSoM ko komala aura karuNApluta kareM" / (ajAtazatru nATaka) zvetAmbara sAhitya meM AcArya haribhadrasUri ke jIvana vRttAnta meM nAriyoM ke isa kartavya-pAlana kA sundara udAharaNa dRSTigata hotA hai apane ziSyoM ke bauddhoM dvArA mAre jAne para AcArya haribhadra krodhavaza bauddhAcAryoM ko maMtrabala se AkarSita kara unheM mArane ko udyata hue / usa samaya "yAkinI mahattarA" ne samajhAkara unake krodha ko yuktipUrNa DhaMga se zAMta kiyaa| AcArya haribhadra sUri ne "yAkinI mahattarA" ke upakAra ko "yAkinI mahattarA sUnu" ke rUpa meM apanA paricaya dete hue vyakta kiyA hai| bhAratIya nArI ne pratipakSa kI krodhAgni ko samatA aura zAnti ke zItala jala se to zAnta kiyA hI hai, samaya kI pukAra para usane raNacaNDI kA rUpa dharakara kara AtatAiyoM ke vinAza ke lie apane nAjuka hAthoM meM talavAra bhI dhAraNa kI hai / caMdragiri parvata ke zilAlekha naM0 61 (136) meM jo "vIragalu" ke nAma se prasiddha hai usameM gaMga nareza rakkasayaNi ke vIra yoddhA "vaddega(vidyAdhara) aura unakI patnI "sAviyavve" kA paricaya diyA huA hai / yaha vIra nArI apane pati ke sAtha "vAgeyUra" ke yuddha meM gaI thI aura vahA~ zatru se lar3ate hue vIra gati ko prApta huI thii| lekha ke Upara jo citra utkIrNa hai, usameM vaha ghor3e para savAra hai aura hAtha meM talavAra lie hue hAthI para savAra kisI puruSa kA sAmanA kara rahI hai / ___ nArI kI bhUmikA : vizva-zAnti ke saMdarbha meM : DaoN0 kumArI mAlatI jaina | 267 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha isI sandarbha meM kiraNA devI jaina kA nAma bhI itihAsa meM svarNAkSaroM meM aMkita hai| mugala bAdazAha akabara ke dvArA lagAye jAne vAle 'mInA bAjAra' ko jisameM zakti aura vaibhava ke bala para nArI kI asmitA sareAma lUTI jA rahI thI, banda karAne kA zreya isI vIrAMganA ko hai / kahA jAtA hai| ki kisI taraha kiraNA devI isa mInA bAjAra meM pahu~cA dI gii| jaba bAdazAha kI lolupa dRSTi rUpasI kiraNA para par3I taba bAdazAha ne use apanI vAsanA pUrti kA sAdhana banAnA cAhA / kiraNA devI, apanI pratyutpannamati aura udAra sAhasa kA paricaya dete hue, bAdazAha kI kaTAra chInakara usI se usakA vadha karane ko prastuta huI / anta meM isa AzvAsana para ki bhaviSya meM bAdazAha nAriyoM ke satItva ke sAtha isa taraha khilavAr3a nahIM karegA - kiraNA ne use jIvanadAna diyA / isa prakAra eka vIra nArI ke sAhasika abhiyAna ne eka pathabhraSTa bAdazAha ko sanmArga kI ora prerita kiyA / uparyukta aitihAsika udAharaNoM se yaha spaSTa hai ki paristhitiyoM kI mA~ga ke anurUpa, nArI ne sarvasahA, kSamAzIlA banakara yA anyAya ke damana ke lie raNacaNDI kA rUpa dhAraNa kara sadaiva zAnti sthApanA meM mahatvapUrNa yogadAna diyA hai / vizva zAnti meM nArI kI bhUmikA para yahA~ anya dRSTikoNa se bhI vicAra karanA asaMgata na hogA / nArI jAyA hI nahIM jananI bhI hai / jo kevala bacce ko janma dekara hI apane kartavya se mukta nahIM ho jAtI apitu use eka suyogya, zAntipriya nAgarika banAne kA gambhIra uttaradAyitva bhI vahana karatI hai / jaina itihAsa meM aisI mAtAoM kA nAma amara hai, jinhoMne pAlane meM bhakti aura vairAgya ke bhajana sunAkara, apane nanheM zizu ko sAMsArika saMgharSoM se pRthaka rahakara zAMti ke mArga para calane kI preraNA dI hai / " baccoM kA hRdaya komala thAlA hai cAhe usameM ka~TIlI jhAr3I lagA do, cAhe phUloM ke paudhe / " ( ajAtazatru "prasAda'' ) AMgla bhASA kA yaha kathana bhI vicAraNIya hai "Child learns the first lesson of citizenship between the kiss of his mother and caress of his father". baccA nAgarikatA kA pahalA pATha mA~ kI goda meM sIkhatA hai / vizva zAMti ke udghoSaka cauvIsa tIrthaMkaroM ke jIvana-nirmANa meM unakI mAtAoM ke yogadAna ko svIkAra karate hue hI, zrI mAnatuMgAcArya ne nimna zabdoM meM mA~ marudevI ke prati apanI bhAvabhInI zraddhAMjali samarpita kI hai strINAM zatAni zatazo janayanti putrAn / nAnyA sutaM tvadupamaM jananI prasUtA // sarvA dizA dadhati bhAni sahasrarazmi | prAcyeva digjanayati sphuradaMzujAlam // X X X x jagata ke bIca anekoM mAta prasava karatI haiM putra jineza / kisI mA~ ne na kiyA utpanna Apake sama para suta rAkeza // 268 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainelibra Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAu ritna puSpavatI abhinandana grantha) dizAe~ sArI dharatI haiM sitAroM kA prabhu ujiyaalaa| kintu prAcI hI prakaTAtI divAkara sahasrarazmi vaalaa|| sItA cAhatI to apane lADale, lava-kuza ko unake pitA rAma kA vidrohI banAkara, pratizodha lene ke lie Amane-sAmane khar3A kara detI kintu Adarza jananI sItA anajAne meM lava-kuza ke dvArA rAma ke ye gaye apamAnajanaka AcaraNa ke lie, saMtapta hotI hai aura pUtroM ke apane pitA se kSamA yAcanA karane para hI, caina kI sA~sa letI hai| abhayakumAra aura vAriSeNa jaise zAntipriya puruSoM ke jIvananirmANa meM celanA ke yogadAna ko bhI vismRta nahIM kiyA jA sakatA hai| ANavika yuga kI vibhISikA meM vizva-zAnti kI sthApanA kI carcA, hamArI mAnanIyA svargIyA pradhAnamantrI zrImatI indirA gAMdhI ke yogadAna ke ullekha ke binA adharI hai / dRDha icchA zakti kI dhanI, isa lauha mahilA ne zAnti kI balivedI para apane prANoM kI Ahuti dekara jo anukaraNIya vismayakArI Adarza prastuta kiyA hai, use Age Ane vAlI pIr3hiyA~ sadaiva smaraNa rkheNgii| mUrtimatI karuNA, madara TeresA ke, vizva zAnti sthApanA ke lie kiye gaye athaka prayAsa, hameM eka kSaNa ke lie yaha socane ko majabUra kara dete haiM ki isa kampyUTara yaga meM bhI dayA aura mamatA kA akAla nahIM par3A hai| Aja ke bhautikavAdI yuga meM jaba dhanamada aura balamada se baurAyA vyakti eka dUsare ke sarvanAza meM hI apanI mahattA kA caramotkarSa aura apane astitva kI sArthakatA talAzatA hai taba sAdhvIratna zrI puSpavatI ke nirdezana meM mahAsatI zrI candrAvatI jI, mahAsatI zrI priyadarzanA jI, mahAsatI zrI kiranaprabhA jI, mahAsatI zrI ratnajyoti jI Adi nArI-ratnoM ke, sAMsArika vaibhava ko ThukarA kara, zAnti-sthApanA ke lie kiye gaye anavarata prayatna ANavika astroM ke Dhera ke nIce sisakatI huI vizva-zAnti ko eka sambala pradAna karate haiN| paidala gA~va-gA~va jAkara apanI sumadhura zItala vANI se zAnti, sahayoga aura sadabhAvanA kA udghoSa karatI huI ina sAdhviyoM ke dRr3ha Atmika bala ko dekhakara hameM rASTrakavi maithilIzaraNa gupta kI nimna paMktiyA~ sArthaka pratIta hotI haiM eka nahIM do do mAtrAyeM nara se bhArI nArI (dvApara) ina sAdhviyoM kA yaha prayAsa nizcaya hI hiMsA ke kAraNa raktaraMjita vasundharA meM pIyUSa srota | kI taraha pravAhita hokara viSamatAoM ko dUra kara, jIvana ko samarasatA kA dRr3ha AdhAra pradAna karegA nArI! tuma kevala zraddhA ho vizvAsa rajata naga pagatala meN| pIyUSa srota sI bahA karo __ jIvana meM sundara samatala meM / (kAmAyanI-"prasAda") nArI kI bhUmikA : vizva-zAnti ke saMdarbha meM : DaoN0 kumArI mAlatI jaina | 266 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha / vizva-zAnti meM nArI kA yogadAna .... . . ... -mani nemicandra jI (zikharajI) vizva meM azAnti ke kAraNa vizva ke samasta prANiyoM meM mAnava sarvazreSTha prANI hai| usakA kAraNa yaha hai ki eka mAtra manuSyajAti hI mokSa kI adhikAriNI hai| anya kisI bhI gati yA jAti kA prANI mokSa kA adhikArI nahIM hai / sarvazreSTha prANI hone ke nAte mAnava para sabase adhika uttaradAyitva hai ki vaha dUsare prANiyoM ke sAtha sahAnubhUti, sahRdayatA, maitrI aura AtmIyatA rakhe / parantu vartamAna yuga kA mAnava jJAna-vijJAna meM, bala aura buddhi meM Age bar3hA haA hone para bhI ina bAtoM se prAyaH kosoM dUra hotA jA rahA hai| isake kAraNa vizva meM azAnti phailI huI hai| kisI bhI rASTra meM zAnti nahIM hai / sabhI rASTra eka-dUsare ke prati sazaMka aura bhayabhIta bane hue haiN| kisI ko kisI rASTra para vizvAsa nahIM raha gayA hai| vizva meM azAnti ke kAraNoM ko khojA jAe to moTe taura para nimnalikhita kAraNa pratIta hoMge 1. yuddha kI vibhISikA, parivAra, samAja aura rASTra meM Antarika kalaha / 2. zastrAstra vRddhi, senA vRddhi, aNubama ityAdi kA khatarA / 3. raMgabheda, rASTrabheda, jAti-varNabheda, dharma-sampradAya-bheda, rAjanaitika atisvArtha Adi vissmtaaeN| 4. durvyasanoM meM vRddhi, bImArI, prAkRtika prakopa, upadrava Adi / 5. sahayoga aura svArthatyAga kI kmii| ye aura aise hI kucha kAraNa haiM, jinake kAraNa vizva meM azAnti bar3hatI hai| azAnti bar3hane se mAnava sukha-zAntipUrvaka jI nahIM sktaa| azAnti ke kAraNoM ko dUra karane ke upAya yaha saca hai, ki vizva meM phailatI huI azAnti kI Aga ko zAMta karane ke lie azAnti ke 270 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.iair Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . . . .. . . . . . ... .. ........ .......... ...... ... sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha iiiiiiiiiii ... uparyavata kAraNoM ko dUra kiyA jAnA cAhie / parantu inameM se adhikAMza kAraNa aise haiM, jinheM dUra karane ke lie sAmUhika puruSArtha evaM paristhiti-parivartana apekSita hai| ___azAnti ke kAraNoM ko dUra karane ke lie varNAdi vaiSamya nivAraNArtha samabhAva, samyagdRSTi, vAtsalya, vizvamaitrI, sahAnubhUti, rASTrIya paMcazIla, vyasanamukti, paraspara premabhAva, AtmIyatA ityAdi guNoM ko apanAne kI AvazyakatA hai| ___ puruSoM kI apekSA mahilAoM meM ye guNa vizeSa mAtrA meM puruSoM kI apekSA mahilAoM meM prAyaH komalatA, vatsalatA, snehazIlatA, vyasana-tyAga, Adi guNa pracura mAtrA meM pAye jAte haiN| prAcInakAla meM bhI kaI mahilAoM, vizeSataH jaina-sAdhviyoM ne puruSoM ko yuddha se virata kiyA hai| unakI ahiMsAmayI preraNA se puruSoM kA yuddha pravRtta mAnasa badalA hai| sAdhvI bhadanarekhA ne do bhAiyoM ko yuddhavirata kara zAnti sthApita kI mithilAnareza namirAja aura candrayaza donoM meM eka hAthI ko lekara vivAda bar3ha gayA aura donoM meM garmAgarmI hote-hote paraspara yuddha kI naubata A phuNcii| donoM ora kI senAe~ yuddha ke maidAna meM A ddttii| __mahAsatI madanarekhA ne jaba candrayaza aura namirAja ke bIca yuddha kA saMvAda sunA to usakA supupta mAtRtva bilakha uThA / vAtsalyamayI sAdhvI ne socA-isa yuddha ko na rokA gayA to ajJAna aura moha ke kAraNa dharatI para rakta kI nadiyAM baha jAe~gI, yaha pavitra bhUmi naramaNDoM se zmazAna bana jaaegii| lAkhoM ke prANa cale jAe~ge / mahAsatI kA karuNAzIla hRdaya pasIja uThA / vaha yuddhAgni ko zAnta karake donoM rAjyoM meM zAnti kI zItala candrikA phailAne ke lie apanI gurAnI jI kI AjJA lekara do sAdhviyoM ke sAtha cala par3I yuddhabhUmi ke nikaTavartI candrayaza rAjA ke kheme kI ora / yuddhakSetra meM sAdhviyoM kA Agamana jAnakara candrayaza pahale to cauMkA, lekina apanI vAtsalyamayI mAM ko tejasvI zveta vastradhAriNI sAdhvI ke rUpa meM dekhA to zraddhApUrvaka praNAma kiyaa| sAdhvI madanarekhA ne sArI sthiti spaSTa karate hue kahA--"vatsa ! lAkhoM niraparAdhoM kI hatyA se isa pavitra bhUmi ko bcaao| zAnti sthApita kro| namirAja koI parAyA nahIM, tumhArA hI sahodara choTA bhAI hai| maiM tumhArI guhasthapakSIya mAM hai|" yaha sunate hI candrayaza ke mana kA roSa bhrAtR sneha meM badala gyaa| vaha sahodara choTe-bhAI se milane ko macala pdd'aa| vahA~ se sAdhvI namirAja ke bhI nikaTa phNcii| use bhI smjhaayaa| jaba namirAja ko jJAta huA ki yahI usakI janmadAtrI mAM hai aura jisake viruddha vaha yuddha karane ko udyata ho rahA hai. vaha usakA sahodara bar3A bhAI hai / basa, namirAja bhI bhAI se milane ko Atura ho utthaa| candrayaza ne jyoM hI nami ko Ate dekhA, daur3akara bAMhoM meM uThA liyaa| chAtI se cipakA liyaa| mahAsatI madanarekhA kI mahatI preraNA se yuddha ruka gyaa| donoM ora kI senA meM sneha ke bAdala umar3a Aye / yuddhabhUmi zAntibhUmi bana gii| yaha thA-yuddha se virata karane aura sarvatra zAnti sthApita karane kA mahAsatI kA prayatna / mahAsatI padmAvatI ne pitA-putra ko yuddha se virata kiyA dUsarA prasaMga hai mahAsatI padmAvatI kA jo campA ke rAjA dadhivAhana kI rAnI thii| usakA aMgajAta putra - karakaNDU, eka cANDAla ke yahA~ pala rahA thaa| padmAvatI sAdhvI bana gaI thii| kAlAntara meM HHHHHHHHHHHHHHHHHHHI vizva-zAnti meM nArI kA yogadAna : muni nemicandra jI | 271 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NOT EIDIOurnmom sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha wwerOM. kaMcanapura ke rAjya kA koI uttarAdhikArI na hone se karakaNDU ko rAjya kA uttarAdhikArI ghoSita kara diyA gyaa| rAjA karakaNDa aura mahArAja dadhivAhana donoM meM eka brAhmaNa ko eka gA~va inAma meM dene para vivAda khar3A ho gayA / mahArAja dadhivAhana ne ahaMkAravaza kaMcanapura para car3hAI kara dii| karakaNDU bhI apanI senA lekara yuddha ke maidAna meM A DaTA / mahAsatI padmAvatI ko patA lagA ki eka mAmUlI-sI bAta ko lekara pitA-putra meM yuddha hone vAlA hai to unakA karuNAzIla evaM ahiMsAparAyaNa hRdaya kAMpa utthaa| vaha guruNIjI kI AjJA lekara turanta hI karakaNDU ke kheme meM phuNcii| use zvetavAsanA sAdhvI ko yuddhakSetra meM dekhakara Azcarya huaa| zraddhAvaza natamastaka hokara usane Agamana kA kAraNa pUchA to sAdhvI ne vAtsalyapUrNa vANI meM kahA-"vatsa ! maiM tumhArI mAtA padmAvatI huuN|" padmAvatI ne usake janma tathA cANDAla ke yahA~ palane kI ghaTanA sunAI to vaha atyanta prasanna huaa| phira sAdhvIjI ne kahA-vatsa ! mahArAja dadhivAhana tumhAre pitA haiN| pitA aura putra ke bIca ajJAta rahasya kA pardA paDA hai, isalie tuma donoM eka-dUsare ke zatru banakara yuddha karane para utArU ho gaye ho / pitA-putra meM yuddha honA eka bhayaMkara bAta hogI / yaha sunakara karakaNDU rAjA kA hRdaya pitA ke prati zraddhAvanata ho gyaa| usane zraddhAvaza kahA-maiM abhI jAtA hU~, pitAjI ke caraNoM meN| padamAvatI zIghra hI rAjA dadhivAhana ke kheme meM pahu~cI aura bAta-bAta meM usane kahA ki karakaNDU cANDAlaputra nahIM, vaha ApakA hI putra hai, maiM hI usakI mAM huuN| yaha kaha rAnI ne sArA rahasyodghATana kiyaa| rAjA dadhivAhana kA hRdaya putra-vAtsalya se chala-chalA uThA, vaha pUtra-milana ke lie dauDa pddaa| udhara karakaNDa bhI pitA se milane ke lie dauDA haA A rahA thaa| pitA-putra donoM snehapUrvaka mile| pitA ne putra ko caraNoM meM par3e dekha, AzIrvAda diyA / mahAsatI padmAvatI kI satpreraNA se donoM dezoM meM hone cAle yuddha kA bhayaMkara saMkaTa hI nahIM TalA, apitu unake bIca sneha aura zAnti kI rasadhArA vaha clii|| isa zAnti aura sneha kI sUtradhAra thI mahAsatI pdmaavtii| Aja bhI vizva meM kaI jagaha yuddha ke bAdala maMDarA rahe haiM, ye kaba barasa par3eM, kucha kahA nahIM jA sakatA / 'saMyukta rASTra saMgha' tathA isase pUrva sthApita "lIga oNpha nezansa" isI uddezya se sthApita huA hai, kintu isakA sUtradhAra puruSa ke badale koI vAtsalyamayI mahilA ho to avazya hI parivAra, samAja evaM rASTroM ke bIca hone vAle manamuTAva, paraspara atisvArtha, Antarika kalaha miTa sakate haiN| santa vinobA ne vizva ke kaI rASTroM ke ApasI tanAva aura rassA-kassI ko dekhakara kahA thA-puruSoM kI apekSA striyoM meM prAyaH namratA, vatsalatA, ahiMsA kI zakti Adi guNa adhika dekhe jAte haiN| isalie kisI yogya mahilA ke hAthoM meM rASTroM ke saMcAlana kA netRtva denA cAhie / mahilA ke hAtha meM zAsana sUtra Ane para yuddha kI vibhISikA atyata kama ho sakatI hai, kyoMki mahilAoM kA karuNAzIla hRdaya yuddha nahIM cAhatA / vaha vizva meM zAnti cAhatA hai| . yahI kAraNa hai ki eka bAra vijayalakSmI paNDita saMyukta rASTra saMgha kI adhyakSA cunI gaI thii| yaha bAta dUsarI hai ki unheM rASTra-rASTra ke bIca zAnti sthApita karane kA adhika avasara nahIM mila skaa| yadi vaha adhika varSoM taka isa pada para rahatIM to hamArA anumAna hai ki vizva meM adhikAMza rASTroM meM zAnti kA vAtAvaraNa banA detiiN| isI prakAra parivAra, samAja aura rASTra meM hone vAle Antarika kalaha aura manamuTAva ko dUra karane meM mahilAoM ne bahuta hI mahattvapUrNa kArya kiyA hai / 272 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainelitar Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha E m a .a bea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . pUrvIya deza ke rAjA jayarAja kI putrI 'bhogavato' kA vivAha sUrasena rAjA ke putra nAgarAja ke sAtha huA thA / nAgarAja AkRti se jaisA bhayaMkara thA, prakRti se bhI vaha vaisA hI bhayaMkara thaa| kintu bhogavatI kI zraddhA, sevA evaM namratA ne usakA hRdaya-parivartana kara diyaa| vaha dharma aura bhagavAn ke prati zraddhAzIla bana gyaa| usake pitA ne use yogya jAnakara rAjyabhAra sauNpaa| isa kAraNa usake majhale bhAI ke dila meM usake prati IrSyA evaM jalana paidA ho gaI / eka bAra nAgarAja tIrthayAtrA karake apane deza kI ora vApasa lauTA to usake majhale bhAI ne vidroha khar3A kara diyaa| zahara se kucha hI dUra rAste meM hI vaha nAgarAja ko mArane para utArU ho rahA thA / nAgarAja ko bhI apane choTe bhAI kI bevaphAI se gussA A gayA thA, ataH vaha bhI talavAra nikAla kara lar3ane ko taiyAra ho gyaa| donoM ora se lar3AI kI naubata A gaI thii| kucha hI kSaNa meM agara bhogavatI bIca-bacAva na karatI to donoM tarapha khUna kI nadiyA~ baha jaatiiN| jyoMhI donoM bhAI eka-dUsare para prahAra karane vAle the, bhogavatI donoM ke ghor3oM ke bIca meM khar3I hokara bolI-"maiM tuma donoM ko kabhI lar3ane na duuNgii| pahale mere para donoM prahAra karo, tabhI eka-dUsare kA khUnakharAbA kara skoge|" bhogavatI ke ina zabdoM kA jAduI asara huaa| donoM bhAiyoM kI khIMcI huI talavAreM myAna meM calI giiN| donoM ke sira lajjA se jhuka gye| phira bhogavatI ne apane majhale devara ko tathA apane pati nAgarAja ko bhI yuktipUrvaka smjhaayaa| bhogavatI nAgarAja kI patha-pradarzikA bana gaI thii| usakI salAha se nAgarAja ne dhra va ke nATaka kA Ayojana kiyaa| jaba dhrava ke nATaka meM aisA dRzya AyA ki vaha apane sautele bhAI ke lie jAna dene ko taiyAra ho gayA, taba nAgarAja ke bhAiyoM se na rahA gayA / ve nAgarAja ke caraNoM meM gira pdd'e| nAgarAja ne cAroM bhAiyoM ko gale lagAyA aura unheM cAra ilAkoM ke sUbedAra vanA diye / sacamuca, bhogavatI ne pArivArika jIvana meM zAnti ke lie adbhuta kArya kiyaa| saMsAra ke itihAsa para dRSTipAta kiyA jAe to spaSTa pratIta hogA ki vizva meM zAnti ke lie vibhinna stara kI zAnta krAntiyoM meM nArI kI asAdhAraNa bhUmikA rahI hai| jaba bhI zAsana satra unake hAtha meM AyA hai, ve puruSoM kI apekSA adhika saphala huI haiN| iglaiNDa kI sAmrAjJI vikToriyA se lekara ijarAila kI golDAmeyara, zrIlaMkA kI zrImatI bhanDAranAyake, tathA bhArata kI bhUtapUrva pradhAnamantrI zrImatI indirA gAMdhI Adi mahAnAriyA~ isakI jvalanta udAharaNa haiN| puruSa-zAsakoM kI apekSA strI zAsikAoM kI sUjha-bUjha, karuNApUrNa dRSTi, zAnti sthApita karane kI kAryakSamatA adhika prabhAvazAlI siddha huI hai / yahI kAraNa hai ki zrImatI indirA gA~dhI ko kaI deza ke mAndhAtAoM ne milakara guTa-nirapekSa Andolana kI pramukhA banAI thii| unakI yogyatA se ve saba prabhAvita the / indirA gA~dhI ne jaba guTa-nirapekSa rASTroM ke samakSa zastrAstra ghaTAne, aNu yuddha na karane, tathA aNu-zastroM kA visphoTa banda karane kA prastAva rakhA to prAyaH sabhI ne usakA samarthana kiyaa| sva0 indirA gA~dhI ne aisA karake vizva zAnti ke kAryakrama meM mahattvapUrNa bhUmikA adA kI hai| itanA hI nahIM, jaba bhI kisI nirbala rASTra para davAba DAlakara koI sabala rASTra use apanA gulAma banAnA cAhatA, taba bhI ve nirbala rASTra ke pakSa meM DaTI rahatI thiiN| hAlAMki isake lie unheM aura apane rASTra ko sabala rASTroM kI nArAjI aura asahayoga kA zikAra honA par3A / baMgalA deza para jaba pAkistAna kI ora se amerikA ke sahayoga se atyAcAra DhahAyA jAne lagA, taba karuNAmayI indirA gA~dhI kA mAtR hRdaya niraparAdha nAgarikoM aura mahilAoM kI vahA~ lUTapATa, hatyA aura damana ko dekhakara dravita ...... vizva-zAnti meM nArI kA yogadAna : muni nemicandra jI | 273 .. ..... . www.ia Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ITTT TTTTTTTOOrnamRImmmmm.............. sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha minuouri ho utthaa| unhoMne turanta saMyukta rASTra saMgha meM apanI AvAja uThAI, usakI upekSA hote dekha bhArata ke anyatama kuzala yoddhAoM ko bhejA aura kucha hI dinoM meM baMgalAdeza ko pAkistAna ke caMgula se chur3Akara svatantra kraayaa| isase yaha spaSTa siddha hotA hai ki vizva-zAnti ke kArya meM mahilA kitanI kAryakSama ho sakatI hai| bhAratIya svatantratA ke lie jaba gA~dhI jI ne ahiMsaka saMgrAma cher3A to kastUrabA gA~dhI Adi hajAroM nAriyA~ usa Andolana meM apane dhana-jana kI paravAha kiye binA kUda pdd'iiN| phrAMsIsI svatantratA-saMgrAma kI saMcAlikA 'jona oNpha Arka' bhI isI prakAra kI mahilA thii| usane apanI sukha-suvidhAoM ko tilAMjali dekara bhI rASTra kI zAnti ke lie kArya kiyaa| sevA aura sahAnubhUti ke kSetra meM nArI kA yogadAna sevA aura sahAnubhUti bhI vizva-zAnti ke do phephar3e haiN| bhArata kI hI nahIM, vizva bhara kI mahilAe~ ina donoM kSetroM meM puruSoM kI apekSA Age haiN| haoNspiTaloM meM ghAyaloM, kuSTa rogiyoM tathA anya cepI evaM duHsAdhya rogoM se pIDita rogiyoM kI sevA ke lie duniyA~ meM sarvatra naseM kArya karatI dekhI gaI haiN| yuddha meM bhI ghAyaloM kI sevA-zuzrUSA prAyaH naseM hI karatI haiM / maiMne svayaM A~khoM se dekhA hai ki A~khoM ke oNparezana ke samaya netra rogI kI sevA zuzrUSA meM saikar3oM mahilAe~ (jo peze se narsa nahIM haiM) apanA yogadAna detI haiN| bImArI, prAkRtika prakopa yA upadrava Adi manuSya kI azAnti ke kAraNa haiN| inake prakopapIr3ita janoM kI sevA-zuzrUSA athavA roga-nivAraNa kA upAya karanA bhI zAntidAyaka kArya hai| isa kSetra meM puruSoM ke anupAta meM, mahilAeM bahusaMkhyaka rahI haiN| reDa krAsa Andolana ko janma dene vAlI 'phlorensa nAiTeMgila' ko kauna nahIM jAnatA ? aneka rogoM ko miTAne meM acaka 'reDiyama' kI AviSkAraka 'maiDama kyUrI' kA nAma vizva-zAnti ke itihAsa meM amara hai / durvyasanoM se bacAne meM mahilAoM kA hAtha durvyasana kisI bhI prakAra kA ho, vaha manuSya ke jIvana ko azAnta banA detA hai| jo deza durvyasanoM kA jitanA adhika zikAra ho jAtA hai, vahA~ utanI hI adhika, lUTapATa, bhIti, janatrAsa tanAva, unmattatA Adi bar3hatI jAtI hai jo azAnti ke pramukha kAraNa haiM / durvyasanoM se puruSoM ko bacAne meM jaina sAdhviyoM tathA samasta dharma kI gRhiNiyoM kA atyanta mahattvapUrNa yoga rahA hai| chattIsagar3ha, mayUrabhaMja Adi AdivAsI kSetroM meM janatA meM bar3hatI huI zarAbakhorI tathA nazebAjI ko rokane ke lie vahIM kI eka AdivAsI mahilA vindhyezvarI devI ne jI-jAna se kArya kiyA hai| vaha jahA~ bhI jAtI, logoM ko pukAra-pUkAra kara kahatI-"zarAba tathA nazailI cIjeM chor3o, hamArA bhagavAn zarAba Adi kA sevana nahIM krtaa| isase tana, mana, dhana aura jana kI bhayaMkara hAni hai|" usake ina sIdhe-sAde, kintu asarakAraka zabdoM ko sunakara usa kSetra ke lAkhoM logoM ne zarAba tathA nazailI cIjeM choDa dIM / amerikana mahilA karInezana ne kansAsa paragane meM amerikana mahilAoM, bAlakoM, nau-javAnoM Adi ko pukAra-pukAra kara madya kI burAiyoM se paricita karAyA aura chur3A diyaa| FREHHHH 274 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainelibrat Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / parastrIsevana bhI mahAn azAnti kA kAraNa hai| parastrIsevana ke pApa se puruSoM ko bacAne kA adhikAMza zreya mahilAoM ko hai| bhAratIya satI-sAdhviyoM tathA pativratA mahilAoM ne kaI puruSoM ko isa durvyasana ke caMgula se chur3AyA hai| kaI zIlavatI mahilAoM ne to apanI jAna para khelakara bhI parastrIsevanarata puruSoM kA hRdaya parivartana kiyA hai| mahAsatI rAjImatI aura rathanemi kA udAharaNa prasiddha hai| mIrA ne gusAMIjI kI parastrI ke prati kudRSTi badalI hai| zIlavatI, madanarekhA, sItA, draupadI Adi satiyoM ke udAharaNa bhI suvikhyAta haiN| andhavizvAsa aura kurUr3hiyoM ke pAlana se manuSya kI azAnti bar3hatI hai / aisI kaI mahilAe~ huI haiM, jinhoMne samAja meM pracalita azikSA, pardAprathA, daheja, andhavizvAsa Adi kaI kuprathAoM se bacAyA hai / tapa-japa ke kSetra meM agraNI : nArI sabhI dharmoM ke dharmasthAnoM ko TaTolA jAe to vahA~ puruSoM kI apekSA mahilAeM zraddhA-bhakti, tapasyA, japa Adi dharma kriyAoM meM Age rahI haiN| vaise dekhA jAe to tapa, japa, dhyAna, tyAga, pratyAkhyAna Adi se AtmA kI zaktiyA~ to vikasita hotI hI haiM, agara inheM sUjha-bUjha aura pUrI samajhadArI ke sAtha kiyA jAe to zArIrika aura mAnasika svAsthya, bala Adi meM vRddhi hotI hai / paramparA se azAnti ke vAhya kAraNoM meM bhUkampa, bAr3ha Adi prAkRtika prakopa, kalaha-yaddha Adi ke saMkaTa tathA anya upadrava bhI haiN| inheM dUra karane ke Antarika tapa, japa, tyAga-pratyAkhyAna, dharma-kriyA Adi bhI haiN| mahilAoM meM ye saba cIjeM pracura mAtrA meM haiM, kintu Ayambila Adi tapa sAmUhika rUpa se kareM tathA japa Adi bhI sAmUhika rUpa se, vyavasthita DhaMga se kareM to niHsandeha azAnti ke bIja naSTa ho sakate haiN| vartamAna mahilAoM ko avasara milanA cAhie ___ Aja bhI pratiyogitA ke hara kSetra meM nArI apanI pratibhA kA paricaya de rahI hai| jo bhI uttaradAyitva yA kArya unheM sauMpA jAtA hai, ve saphalatA ke sAtha sampanna kara pAtI haiN| bhAratIya dharma granthoM meM kahA hai 'yatra nAryastu pUjyante ramante tatra devatAH / ' jahA~ nAriyoM kI pUjA hotI hai, vahA~ devatA krIr3A karate haiM / yaha pratipAdana akSarazaH satya hai / nArI samAja kA bhAvapakSa hai aura nara karmapakSa / karma ko utkRSTatA aura prakharatA bhara dene kA zreya bhAvanA ko hai| nArI kA bhAvavarcasva jina paristhitiyoM evaM sAmAjika AdhyAtmika evaM dhArmika kSetroM meM bar3hegA, usI meM sukha-zAnti kI dhArA bhegii| mAtA, bhaginI, putrI aura dharmapatnI ke rUpa meM nArI sukha-zAnti kI bhavya bhAvanAoM kI AdhArazilA banatI hai, bazarte ki usake prati sammAnapUrNa evaM zraddhAsikta vyavahAra rakhA jAe / vaha apane anugraha se nara ko nArAyaNa aura svargIya vAtAvaraNa banAtI hai| vyakti, parivAra aura samAja meM divya bhAvanA vAle vyaktiyoM ke sRjana tathA inakI cirasthAyI zAnti evaM pragati meM nArI kA mahatvapUrNa yogadAna milA hai, milatA hai| yahI nArI kA pUjana hai, yahI divya mAnavoM kA nivAsa hai / yadi nArI ko dabAyA aura satAyA na jAe, use vikasita hone kA avasara diyA jAe to jJAna meM, sAdhanA meM, tyAga-tapa meM, pratibhA, buddhi aura zakti meM kahIM bhI vaha pichar3I huI nahIM raha sakatI, aura vizva zAnti ke lie mahatvapUrNa bhUmikA adA kara sakatI hai| hibhiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiHPRAPP A vizva-zAnti meM nArI kA yogadAna : muni nemicandra jI | 275 PER www.ja Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha HHHHH jaina nArI-samAja meM prayukta viziSTa zabdAvali aura usameM vyaMjita dhArmikatA -zrImatI DA. alakA pracaNDiyA [ema0 e0 (saMskRta), ema0 e0 (hindI), pI-eca. DI0 (apabhraMza)] prANI dravya athavA tattva paryAya dhAraNa kara nAnA gatiyoM meM sukha-duHkha anAdi kAla se bhogatA rahA hai| naraka gati meM ananta duHkha aura deva gati meM ananta sukha, tiryaMca gati meM adhika duHkha aura bahuta kama sukha bhogane kA avasara milA karatA hai| manuSya gati meM bhalI prakAra se duHkha aura sukha bhogane kI zakti aura sAmarthya prApta hotI hai / bar3I bAta yaha hai ki kevala manuSya gati ko pAkara prANI saMyama aura tapa sAdhanA ke avasara prApta karatA hai| isI se vaha apane purAne karmajAla ko kATane kA sadprayAsa kara sakatA hai / anyagati meM yaha suvidhA prApta nahIM hai| manuSya gati kA jIvana vyavasthA aura AsthA sampanna hotA hai| gRha hotA hai| gRhapati hotA hai, aura gRha-svAminI bhI hotI hai| yahI parivAra kI ikAI kahalAtI hai| isI se prANI kalyANakArI saMskAra prApta karatA hai aura yahIM se mithyAtva ke vazIbhUta adhogati kI ora unmukha hotA hai| mAnavI samudAya aura samAja kI ikAI meM puruSa aura nArI kA samaveta mahatva aura dAyitva hotA hai| ___ bhAratIya tathA cInI-saMskRtiyA~ milakara saMsAra kI prAcInatama saMskRti ke rUpa ko svarUpa pradAna karatI haiM / yUnAnI saMskRti meM samAja kI pradhAnatA hai, bhAratIya saMskRti meM vyakti kI pramukhatA hai jabaki cInI saMskRti meM parivAra kI mukhyatA / __ bhAratIya saMskRti meM vaidika, bauddha aura jaina saMskRtiyoM kA samIkaraNa hai / jaina saMskRti meM vyatti. tajjanya guNoM kI vaMdanA kA vidhAna hai / vyakti hI apane bhAgya kA nirmApaka hotA hai| vyakti karma karatA hai aura vaha svayaM hI apane karmaphala kA bhoktA hotA hai / yahA~ Arambha se yahI preraNA rahI hai ki sudhare vyakti, samAja vyakti se usakA asara rASTra para ho| rASTra athavA antarrASTra sudhAranA hai to vyakti kA 276 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna mAnasa www.jaine Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha sudharanA athavA sudhAranA paramAvazyaka hotA hai / vyakti-sudhAra meM mA~ kI bhUmikA pahala karatI hai / bAlaka athavA bAlikA mA~ - nArI ke kror3a meM palatI hai aura jJAna kA pahalA pATha vaha vahIM se sIkhatI hai / isa prakAra nArI saMtati kI prathama zikSikA hai / abhivyakti eka zakti hotI hai / isake mukhya avayavoM meM zabda aura usake sadya prayoga kA ullekhanIya sthAna aura mahatva hai / isI se bhASA banatI hai aura vaicArika vinimaya sakriya huA karatA hai / krodha, mAna, mAyA, lobha, vAcAlatA tathA vikathA paryanta ATha doSoM se rahita zabda tajjanya bhASA kA prayoga karane kI vyavasthA tantra 'bhASA samiti' kahalAtI hai| sAvadhAnIpUrvaka samaya ke anukUla aura viveka pUrvaka aisI zabdAvali aura bhASA kA prayoga upayogI hotA hai jisase bhAvahiMsA aura dravyahiMsA se bacA jA sakatA hai / bhAratIya dharma aura dArzanika svarUpa meM vaidika, bauddha ke sAtha jaina dharma kA yogadAna mahattvapUrNa hai / jaina dharma meM siddhAnta aura vyavahAra kA eka sAtha prayoga, anya dharma-vyavasthA se viralatA rakhatA hai / yahA~ AcAro paramaH dharmaH kahA gayA hai / AcAra dharma meM bhASA kA sahayoga atirikta mahattva rakhatA hai / jaina parivAroM meM nArI aisI zabdAvali kA prayoga karatI hai jinase hiMsaka manobhAvoM kA dUra-dUra se sambandhita honA nahIM hotA / Aja manobhAvanAe~ dUSita hotI jA rahI haiM / isI ko vyakta karane ke lie tadanusAra zabda aura zaktiyoM kI AvazyakatA par3A karatI hai / zabda zakti tIna prakAra kI kahI gaI hai / yathA (2) lakSaNA, (1) abhidhA, (3) vyaMjanA | zabda kI vaha zakti jo binA kisI dUsarI zakti kI sahAyatA ke laukika artha kA bodha karA de vastutaH abhidhA zakti kahalAtI hai / sAmAnyataH isI zabdazakti kA prayoga parivAra meM karanA cAhie kyoMki isase Arjavadharma kA paripAlana karane - karAne meM yatheSTa sahAyatA prApta hotI hai / Aja samudAya aura samAja meM abhidhA zakti sampanna zabdAvali ke vyavahAra ko gauNa sthAna prApta hai / lakSaNA dvArA tathA usase vyaMjita hone vAle artha abhiprAya kA vinimaya vyApAra zreSTha mAnA jAtA hai / yadyapi lakSaNA aura vyaMjanA ke prayoga meM bar3I sAvadhAnI aura caukasI baratane kI AvazyakatA hotI hai / anyathA artha kA anartha hote dera nahIM lagatI / zAstrIya vAtAvaraNa aura manISiyoM kI maMDalI meM lakSaNA aura vyaMjanA sampanna zabdAvali kA prayoga zreyaskara hotA hai / sAmAnya ghara-gRhasthI meM abhidhA sampanna zabdAvali kA prayoga hitakArI hotA hai| muhAvarA meM lakSaNA aura vyaMjanA donoM kA paripAka rahatA hai| muhAvaroM kA prayoga eka vAkya ke samAna hotA hai / yaha sAmarthya lakSaNA dvArA hI sambhava hai / jitane muhAvare hote haiM ve prAyaH vyaMjanApradhAna hote haiN| muhAvaroM kA antarbhAva bhI zabda kI inhI lakSaNA aura vyaMjanA vyApaka zaktiyoM ke antargata hotA hai | AcArya mammaTa ne lakSaNA kA lakSaNa batAte hue kahA hai ki mukhyena amukhyo'rtho lakSyate .... yatsA lakSaNA, arthAt jisase mukhya artha ke dvArA amukhya artha kI pratIti ho vastutaH vahI lakSaNA kahalAtI hai | abhidhA aura lakSaNA donoM hI jaba apanA kAma karake virata athavA cupa ho jAtI haiM taba usa samaya jisa zakti se kisI dUsare artha kI sUcanA milatI hai, use vyaMjanA kahate haiM / jaina, nArI samAja meM prayukta viziSTa zabdAvali aura usameM vyaMjita dhArmikatA : DaoN0 alakA pracaMDiyA | 277 11 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha dhvani kI dRSTi se pratyeka akSara aura artha-abhidhA, lakSaNA, vyaMjanA kI dRSTi se pratyeka zabda jisa prakAra bhASA meM eka ikAI hotA hai artha abhiprAya kI dRSTi se pratyeka muhAvarA bhI bhASA kI eka ikAI hI hotA hai| prazna hai, jaise bhAva hote haiM bhAvAbhivyakti meM usI prakAra kI zabdAvali aura usI prakAra kI zabda zakti aura usakA prayoga Avazyaka ho jAtA hai| hiMsaka pradhAna parivAroM kI zabdAvali. hiMsApradhAna hogii| kasAI, zikArI athavA mAMsAhAriyoM ke gharoM meM bolI Ane vAlI zabdAvali bhinna prakAra kI hotI hai / ahiMsaka, satyAcaraNa tathA zAkAhAriyoM ke gharoM meM prayoga meM AnevAlI zabdAvali sarvathA ahiMsApradhAna hogii| yahA~ jaina parivAroM meM paramparA se prayoga meM AnevAlI pracalita zabdAvali para saMkSepa meM vicAra karanA hamArA mUla abhipreta rahA hai / khAna-pAna hamAre vikAsa meM mahattvapUrNa bhUmikA kA nirvAha karatA hai / loka meM kahAvata pracalita hai ki 'jaisA khAoge anna vaisA hogA manna' / khAne kA mana para prabhAva par3A karatA hai| isIlie bhojana kI zuddhatA para Arambha se hI bala diyA gayA hai| bhAratIya parivAroM meM bhojana vyavasthA gRhiNI ke adhIna huA karatI hai| yahA~ caukA kI mAnyatA hai / yadyapi yaha rUr3hi zabda rUr3hi artha meM hI prayoga meM Ane lagA hai| kSetra vizeSa ko lekara lakIra khIMcakara use anya se pRthaka kara liyA jAtA hai| usameM Ama praveza prAyaH vajita rahatA hai / jaina parivAroM meM caukA kA mahattvapUrNa sthAna hai| yahA~ caukA zabda se itanA bhara tAtparya nahIM hai| isake mUla meM cAra prakAra kI zuddhiyoM kA abhiprAya antanihita hai| yathA(1) kSetra zuddhi, (2) dravya zuddhi, (3) kAla zuddhi, (4) bhAva shuddhi| jahA~ bhojana banane aura jImane kI prakriyA sampanna hotI hai vaha kSetra zuddha honA cAhie / isI ko kSetra zaddhi kahA gayA hai| ina gharoM meM rasoI kA kSetra sunizcita banAyA jAtA hai jisa I kA kSetra sunizcita banAyA jAtA hai jisameM praveza pAne ke lie vyakti ko zarIra zuddhi aura bhAva zuddhi ko apekSA rahatI hai / dravya zuddhi se tAtparya rasoI meM prayoga meM Ane vAlA dravya-padArtha zuddha honA cAhie / pake phaloM, zAka-sabjiyoM ke sAtha-sAtha anya padArthoM kI zuddhi para vicArapUrvaka dhyAna diyA jAtA hai| jala kA prayoga hotA hai to vaha chanA huA hotA hai| kacce aura alpAvadhi ke zAka sabjiyoM kA prayoga niSedha / cauthI bAta hai ki aise phaloM meM nigodakAyika jIvoM kI pradhAnatA rahatI hai| udAharaNa ke lie, patalI aura choTI-choTI kakariyoM tathA lokA athavA anya phala pUrNatA prApta karane para hI prayoga meM lene kA vidhAna nirdeza hai| kAla zuddhi se tAtparya hai divA bhojana kA prayoga krnaa| sUrya UrjA kA kendra hai / isake prakAza meM poSaNakArI tattvoM kI pradhAnatA rahatI hai / phalasvarUpa hiMsAparaka samasyAe~ kama, bahuta kama raha jAtI haiN| jaina parivAroM meM sUrya prakAza kA atizaya mahatva hai| yahA~ sUrya kI isIlie pratiSThA hai| mAtra use 'sUrya nArAyaNa' kahakara namaskAra karanA aura chuTTI le lenA yahA~ abhipreta nahIM hai / jaina-AcAroM meM sUryajanya guNoM kA upayoga Arambha se hI kiyA jAtA rahA hai| isIlie sUrya-prakAza meM bhojana banAne aura jImane kA caryA-vidhAna hai / yahI vastutaH kAlazuddhi kahalAtI hai / ina traya zuddhiyoM se bhI mahatvapUrNa hai bhAva zuddhi / bhojana karane-karAne ke uddezya, upayoga tathA bhAvanA para sAvadhAnIpUrvaka vicAra kiyA jAtA hai / mana se, vacana se tathA kAya se zuddhi arthAt zubha bhAvapUrvaka bhojana karanA-karAnA anivArya hai / citta me durAva athavA chipAva ke sAtha bhAva + + + 5HHHHHH 278 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jaineira Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / mAmA zuddhi meM spaSTa bAdhA hai| caukApUrvaka bhojana atithi-suyogya pAtra ko sahaja juTAnA vastutaH AhAra-dAna kahalAtA hai / Aja isa prakAra ke bhojana kA prAyaH abhAva hotA jA rahA hai tathApi zuddha jaina parivAroM meM yaha caukA sampanna bhojana-paddhati Aja bhI samAdRta hai| isa prakAra caukA zabda vastutaH pAribhASika kahA jaaegaa| ____ isI prakAra kATanA zabda jaina parivAroM meM gRhIta nahIM kiyA gayA hai / zAka athavA phaloM ko 'kATane' kI apekSA 'banAranA' zabda ko gRhIta kiyA gayA hai| banAranA aura kATanA zabdoM ke uccAraNa meM hI bhAvAtmaka vyaMjanA ahiMsaka tathA hiMsaka mukhara ho uThatI hai| kATanA meM hiMsA ke bhAva vyaMjita hote haiN| banAranA meM sudhAranA tathA suvyavasthA kI bhAvanA mukharita hai / ataH jaina mahilAoM dvArA isI zabda kA prayoga prAyaH Aja bhI pracalita hai / jina parivAroM meM mahilAoM dvArA zAka banAranA tathA phaloM aura sabjiyoM kA banAranA prayoga sunane ko milatA hai to yaha sahaja meM hI jJAta ho jAtA hai ki yaha mahilA nizcita hI jaina saMskRti se dIkSita rahI hai| zabda-prayoga se samasta saMskRti kA paricaya sahaja meM hI ho jAtA hai| kUTanA zabda liijie| isakA prayoga para-padArtha ko kaSTAyita karane ke lie hotA hai / dAleM kUTI jAtI hai / dAla kUTanA ke sthAna para jaina mahilAe~ prAyaH 'dAleM charanA' prayoga meM lAtI haiN| charane meM dAne se chilakA alaga karane kA bhAva vyaMjita hai / isI paramparA meM jalAnA zabda liijie| 'diyA jalAnA' jaina parivAroM meM prayoga nahIM kiyA jaataa| 'dIpa bAlanA' yahA~ gRhIta hai| jalAnA zabda ekadama hiMsaka manovatti kA paricAyaka hai| isI prakAra dIpa-bujhAnA zabda bhI hitakArI bhAva vyakta nahIM karatA isIlie yahA~ isa abhiprAya ke lie 'dIpa baDhAnA' zabda kA prayoga kiyA jAtA hai| jaina parivAroM meM nibaTanA zabda pracalita hai jisakA artha hai nivRtta honA arthAt naityika kriyAoM se vizeSakara zuddhi se sambandhita sabhI kriyAoM meM phira cAhe vaha laghuzaMkA ho athavA dIrghazaMkA ityAdika prayojanArtha nibaTanA zabda kA hI prayoga hotA hai| khAnA zabda zubhArthI nahIM kahA jAtA ataH yahA~ bhojana karane ke lie khAnA ke sthAna para 'jImanA' zabda pracalita hai| uparyukta sabhI zabda jaina paramparA ke haiM arthAta inakA sIdhA sambandha zrAvaka paramparA se rahA hai jisakA mUlAdhAra zramaNa athavA jaina saMskRti rahI hai| ina zabdoM kI bhAMti hindI meM aneka muhAvaroM kA bhI pracalana hai jo hiMsA vRtti kA bodhaka hai| zramaNa samAja meM aise vAkyAMza athavA muhAvaroM kA prAyaH pracalana varjita hai| Aga phUMkanA muhAvarA hI liijie| isameM jo kriyA hai usase spaSTa hiMsA kA bhAva ubhara kara AtA hai| artha hai bahuta jhUTha bolane ke lie| Aga lagAnA arthAt jhagar3A khar3A karanA / kalejA khAnA arthAt sAhasa honA para zabdArtha hai mAMsAhAra kI manovRtti kA bodhaka / kAna kATanA arthAt atyAcAra karanA, khUna ke cUMTa pInA arthAt bar3A kaSTa sahana karanA / galA ghoMTanA arthAt atyAcAra karanA / ghara phUMkanA arthAt barabAda krnaa| chAtI jalAnA arthAt duHkha denA / prANa khAnA arthAt bar3A parezAna krnaa| makkhI mAranA arthAt bekAra baiThanA / lahU ke cUMTa pInA arthAt bar3I Apatti sahana karanA / lahU cUsanA arthAt bahuta parezAna krnaa| sira kATanA arthAt baDI takalIpha denA / jItI makkhI nigalanA arthAt jAnakara hAni kA kAma krnaa| zera mAranA arthAta bahAdurI kA kAma karanA / Adi aneka muhAvare hindI meM pracalita haiM jinake uccAraNa mAtra se hiMsAtmaka manobhAva upajane lagate haiM / zramaNa samAja meM aise muhAvare tathA unake prayoga prAyaH vajita hai|| isa prakAra uparyukta carcA se yaha spaSTa karanA cAhatI hU~ ki vyakti, samAja aura rASTra ke jaina nArI-samAja meM prayukta viziSTa zabdAvali aura usameM vyaMjita dhArmikatA : DaoN0 alakA pracaMDiyA | 276 PREMIER Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha abhyudaya kA mUlAdhAra AcAra hai / AcAra ke AdhAra para vikasita vicAra kisI bhI jIvana kA nirmApaka tathA Adarza aura zobhA huA karatA hai / isa prakAra yaha kahA jA sakatA hai ki vicAra kI janmabhUmi AcAra hI hai| AcAra aura vicAra sampanna jIvana caryA ko jaba kabhI preSaNIyatA kI jarUrata par3atI hai taba zabda aura bhASA kI AvazyakatA huA karatI hai / zabda yadyapi sthUla hote haiM aura isa sthUla sAdhana ke dvArA sUkSma sampadA ko abhivyakta karane kA prayAsa hama Arambha se hI karate A rahe haiN| bhAva aura vicAra se AcAra kI sAja-sa~bhAra huA karatI hai aura use vyakta karane ke lie tadanusAra zabdAvali kI apekSA hotI hai / jaina nArI samAja meM ahiMsaka, vikAsa bodhaka zabdoM kA prayoga sAvadhAnIpUrvaka karane kA vidhAna hai| hita-mita-priya vANI ke vyavahAra kA nirdeza bhASA samiti meM kiyA gayA hai| sAtha hI kama se kama bhASA ke vyavahAra se kAma calAnA hitakArI hai| imase vAcAlatA se bacanA hotA hai| jaina parivAroM meM isIlie rAtri meM gocarI prakriyA ke lie koI sthAna nahIM hai| isa caryA kA utkRSTa rUpa hameM Aja jaina saMtoM meM sahaja hI paralakSita hai| yahA~ pUrI kI pUrI caryA meM sAtvikatA hai, zAlInatA hai aura hai samasAvapravaNatA / kahAvata hai, jaise bhAva vaisI hI bhASA / ahiMsaka kI bhASA sadA ahiMsaka hI hogii| bhAvAbhivyakti ke anusAra hI zabdoM kA prayoga huA karatA hai / isa prakAra jaina nArI samAja meM prayukta viziSTa zabdAvali aura usameM vyaMjita dhArmikatA bodha hameM sahaja meM hI ho jAtA hai / sandarbha grantha sUcI: 1. bhArata vANI, 3. muhAvarA mImAMsA 5. abhidhAna cintAmaNi koza 7. apabhraza bhASA meM prayukta pAribhASika zabdAvali 9. kriyA koza 11. mUlAcAra 13. hindI kA Adi kAla 15. bhASA vijJAna 17. hindI vyAkaraNa 19. darzana aura jIvana 2. hindI muhAvarA koza 4. acchI hindI 6. hindI zabda sAgara 8. jaina siddhAnta koza 10. tatvArthasAra 12. jaina hindI kAviyoM kA kAvya zAstrIya mUlyAMkana 14. jaina lAkSaNika zabdAvali 16. kAvya prakAza 18. hindutAna kI purAnI sabhyatA 20. bola cAla * + 0 280 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainein Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpAvatI abhinandana grantha mAnavIya vikAsa meM nArI kA sthAna, mahatva aura mUlyAMkana -pro. DA. indirA jozI ema0 e., pI-eca0 DI0, DI0 lida0, (adhyakSa-hindI vibhAga, jodhapura vizvavidyAlaya jodhapura) sRSTi kA vyApAra itanA adbhuta aura bahurUpI hai ki usa para vicAra mAtra karane para mAnavabuddhi cakarA jAtI hai / ananta, apAra AkAza meM na jAne kitane graha, upagraha aura nakSatra cakkara lagA rahe haiM / jisa vizva se hama paricita haiM vaha kevala utanA hai, jitanA ki hamAre sUryadeva ke cAroM ora parikramA meM rata hai| kahA jAtA hai ki aise sUryamaNDala akhila sRSTi meM aneka haiN| hamAre sUryamaNDalIya digmaNDala ke bIca, hamAre bhU-maNDala kI sthiti nagaNya-vat jAna par3atI hai / para hamAre lie to vaha sarvAdhika mahatvazAlI hai| kyoMki usI para to hamArI sthiti aura astitva hai / pRthvI kA eka paryAya hai 'dharitrI yA dharatI' / 'dharatI' hone ke kAraNa dhAraNa karanA hI usakA dharma hai| isa dharatI ke jisa vizeSa bhAga, yA janapada para hamane sabase pahale apanI A~khoM kholI haiM, vahI hamAre lie ati pAvana evaM puNya sthala hai| vahI hamArI janma-bhUmi hai jisakI prazasti meM, purAtana kAla se hI hamAre mahAkaviyoM ne bhAvabharI evaM mamatvabharI vandanAe~ gAI haiM / saMsAra kI sabase purAtana kAvyakRti vedoM meM bhI, usakI prazaMsA meM sUktoM kI racanA kI gaI hai| unhIM meM eka hai pRthvI-sUkta / usake udgAtA ne gAyA hai ---"pRthvI merI mAtA hai, maiM pRthvI kA putra hai|" usI ke pArthiva kaNoM se hamArA yaha pArthiva zarIra nirmita huA hai| ata: tatvataH vahI hamArI mAtA hai / usI kA eka kaunA yA upakhaNDa hamArA rASTra yA deza hai / janma-bhUmi hone ke kAraNa vaha hamAre lie svarga se bhI bar3hakara garimAmayI hai| usI ke mAna-sammAna kI rakSA ke lie apane prANoM kA visarjana kara denA hI hamArA pAvana karttavya hai / yaha dharatI na jAne kitanI koTiyoM ke jaMgama jIva-jantuoM ko jIvana pradAna karatI hai aura unheM dhAraNa karatI hai| ina jala, thala aura nabha meM vicaraNa karane vAle asaMkhya choTe bar3e, jIvadhAriyoM meM se eka hai 'mAnava' / use zeSa sabhI se adhika vikasita prANI mAnA jAtA hai| use zreSThatama isalie mAnA gayA hai kyoMki usane vikAsa evaM pragati ke patha para abhUtapUrva upalabdhiyA~ prApta kI haiN| sabhyatA aura saMskRti mAnavIya vikAsa meM nArI kA sthAna, mahatva aura mUlyAMkana : DaoN0 indirA jozI | 281 " . .. .. ..... ....... www.iandi Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B HHHHHHHHHHImamamamamamA sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kevala mAnava-jAti kI viziSTatAe~ haiM / aise 'mAnava' nAmadhArI prANI ko jisane janma diyA hai, usa mAtA yA jananI ke gaurava aura mahatva kA kauna mUlyAMkana kara sakatA hai ? isIlie mAtA hI, isa vasundharA dharaNI kA sabase anamola ratna hai / eka prakAra se vaha dharatI mAtA kA hI laghukAya 'vigraha' (yA pratikRti) hai| mAnava-jAti ko janma dene vAlI jananI kI isIlie bArambAra stuti kI gaI hai| sUktiyoM meM 'jananI aura janma-bhUmi ko svarga se bhI adhika garimAmayI' kahA gayA hai / mAnavI astitva kI Adi kAraNa hI isa bhAMti 'nArI' hai| nArI kI karuNA aura usakI paropakAramayI vRtti kI koI sImAe~ nahIM haiM / usane apane rakta aura apanI majjA se 'mAnava' ko AkAra yA usakA bhautika astitva pradAna kiyA hai| use apanI kokha meM usane hI dhAraNa kiyA aura usane use apane hRdaya ke rakta se poSita karane tathA prANa dhAraNa karane yogya banAne evaM use janma dene meM, avarNanIya Atma-tyAga evaM tapa kA paricaya diyA hai| mAnava ke jIvana ke pahale pala se. barasoM taka nArI ne hI use apane kaleje kA dUdha pilAkara bar3A aura balazAlI banAyA hai| jaba mAnava apane laghu-AkRti vAle 'zizu-rUpa' meM hotA hai, to vaha apane Apa ko kitanA adhika asahAya aura nirupAya avasthA meM pAtA hai| nArI apane mAtR rUpa meM use aMgulI pakar3akara calanA sikhAtI hai aura use 'sAmAjika prANI' kahalAne yogya banAtI hai| vahI usakI sarvaprathama bhASA guru hai kyoMki jisa bolI meM bolanA yA jisa bolI ko samajhanA vaha pahale-pahala sIkhatA hai usakA nAma hI mAtR-bhASA hai / saMsAra ke hara manuSya kI koI na koI 'mAtR bhASA' hai, jo ki usane apanI 'mA~' se sIkhI hai| bhASA yA vANI mAnava kI zreSThatA kA pahalA lakSya hai, jo sArI jaMgama sRSTi meM, kevala use hI upalabdha hai / para yaha vANI kA varadAna kevala mA~ se hI prApta hai| mAnava saMsAra kA sarvazreSTha prANI isalie hI hai kyoMki usane apanI vikAsa yAtrA meM, sabhyatA aura saMskRti kI maMjileM pAra kara lI haiN| sabhyatA kA pahalA pATha, mA~ yA nArI hI par3hAtI hai| Adhunika bAla-vijJAna ke vizeSajJoM-vizeSatayA madAma mANTesarI kA mata hai ki zizu kI 21 varSa se 5 varSa taka kI Ayu usakI samagra zikSA-dIkSA ke lie sarvAdhika mahatva rakhatI hai| isa kAlAntara meM zizu kI mAnasika avasthA sukSma se sUkSma iMgitoM evaM saMskAroM ko grahaNa karane kI kSamatA rakhatI hai| ataH jina bAlakoM kI mAtAe~ apane zizaoM kI dekha-rekha aura zikSA-dIkSA kI ora sarvAdhika dhyAna detI haiM, ve hI Age calakara mahAna aura lokanAyaka banate haiM, kyoMki pratyeka zizu apane ina prArambhika varSoM meM, apanI mA~ ko hI guru rUpa meM pAtA hai aura mAnatA hai| vaha apanI pUrI AsthA ke sAtha ke sAtha mA~ para hI nirbhara karatA hai / guru bhakti kA prathama pATha isa bhA~ti zizu apanI mAtR-guru se hI par3hatA hai| bhArata bhUmi ke gaurava aura usakI sabhyatA aura saMskRti kI rakSA kA kAma isa bhA~ti nArI yA mAtA ke kandhoM para hI sadA-sarvadA rahA hai| saca pUcho to sabhyatA aura saMskRti ke kSetra meM zikSA-dIkSA kA kArya, pitA yA puruSa, bahuta hI kama kara pAtA hai / jaba ghara para bAlaka kI zikSA-dIkSA kI vaha avasthA sampUrNa ho jAtI hai, jisameM vaha mA~ para Azrita rahatA hai taba use 'guru-kUla' meM bhejane aura vahA~ uccatara evaM uccatama sAMskRtika yogyatA prApta karane ke kArya ko sampanna karane kI, hamAre deza meM hajAroM varSoM se paramparA calI AI hai / Aja bhI deza meM jahA~-tahA~ 'guru-kula' pAye jAte haiM / Adhunika praNAlI ko jJAnavijJAna kI zikSA 'gurukula' praNAlI kI pUraka to ho sakatI hai kintu paryAya nhiiN| sArataH nArI yA mAtA hI mAnava athavA puruSa ko pragati ke patha para agrasara karane kI pramukha bhUmikA nibhAtI hai| ataH usakA 282 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jaineliti Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha LERRIERREE HAL sthAna sadA se hI bhAratIya samAja meM aura vizva ke sabhI anya sabhya-susaMskRta samAjoM meM, sadA hI parama sammAnanIya evaM pujya rahA hai| Ajakala 'sabhyatA' evaM 'saMskRti' ina donoM padoM ko bahuta vyApaka evaM vividha rUpoM meM vyavahRta kiyA jA rahA hai para yadi Apa kisI se yoM hI akasmAta pUcha baiThe ki 'saMskRti' kyA hai ? to vaha usakA turanta aura tAtkAlika uttara na de paaegaa| mAnava sAmAjika prANI kahA gayA hai para usakI baDI viziSTatA yaha hai ki vaha sAMskRtika dRSTi se eka samunnata prANI hai / 'sAMskRtika' vizeSaNa saMskRti se banA hai aura 'saMskRti' pada kA mUla hai 'saMskAra' / kisa bhA~ti bAlaka ko sarvaprathama 'saMskAra' apanI mAtA se prApta hote haiN| vizeSatayA una saMskAroM kA grahaNa zizu apanI mA~ se usa pA~ca varSa taka ke 'zaizava' meM grahaNa karane meM, atyanta AgrahI evaM dattacitta rahatA hai jisakA ullekha Upara kiyA gayA hai| bar3e-bar3e dArzanikoM evaM vidvAnoM ne 'saMskRti' kI vividha paribhASAe~ dI haiN| una sabhI meM AcArya narendradeva kI yaha vyAkhyA, sarvAdhika suspaSTa evaM sUgrAhya hai ki 'saMskRti' sUvicAroM kI khetI hai| khetI ko harI-bharI rakhane aura sUphalA banAne ke lie kisAna ko pahale apanI jamIna ko pariSkRta athavA saMzodhita karanA par3atA hai| kevala aisI bhUmi meM hI uttama bIja boye jA sakate haiM aura vahI aMkurita hone kI kSamatA rakhate haiN| tatpazcAt uge hue paudhoM ko jhAr3a-jhaMkhAr3a se rahita karanA hotA hai / phira unheM samayAnusAra acche pAnI se sIMcate rahanA par3atA hai / kisAna kA yaha kAma atyanta sAvadhAnI, tatparatA evaM jAgarUkatA kI apekSA rakhatA hai| kahanA na hogA ki mAnava ko sAMskRtika dRSTi se samRddha aura sakSama banAne ke isa garutara kArya meM 'nArI' athavA mAtA kI bhUmikA itanI mahatvapUrNa hai ki usakA kevala anumAna hI kiyA jA sakatA hai| zabdoM meM usako vyakta kiyA jAnA yadi asambhava nahIM to duSkara avazya hai| isa dRSTi se nArI kA mahattva, mUlyAMkana se prAyaH pare hI jAna par3atA hai| isIlie bhAratIya saMskRti meM mAM kI mahimA usakI eka pramukha jAtIya viziSTatA hai jisa para adhikAdhika vivecana sadA hI maMgalakArI evaM zivaMkara hai| hamAre deza meM eka sUkti bahuta purAtana kAla se pracalita hai : 'gRhiNI iti gRhaH' / arthAt gRhiNI hI ghara hai| vinA gRhiNI ke ghara ko 'bhUtoM kA DerA' kahA gayA hai jo sarvAMza meM satya hai| yaha tathya satya aura zAzvata hai aura vaha bhUta, vartamAna aura bhaviSya tInoM kAloM meM mAnya rahA hai aura rhegaa| ghara ko banAne meM, use calAne meM aura use sundara, kalApUrNa evaM panorama banAne meM 'nArI' athavA 'gRha lakSmI' kI mahimA mahAna hai aura usakI bahuta adhika vistAra ke sAtha vyAkhyA karane kI koI apekSA bhI nahIM hai| manuSya kI eka bar3I vizeSatA, jise samAjazAstrI duharAte rahate haiM, yaha hai ki vaha eka sAmAjika prANI hai / arthAt vaha akelA rahanA nApasanda karatA hai aura apane Asa-pAsa, usake sAmAjika sAthI hoveM, isI meM sukha samajhatA hai / isIlie hama dekhate haiM ki zArIrika abhAva evaM mAnasika tApa-santApa meM rahakara bhI manuSya samAja meM hI banA rahanA cAhatA hai / vaha kevala do prakAra ke daNDoM se hI bhaya mAnatA hai-eka to yaha ki use samAja bahiSkRta kara diyA jAe aura dUsare ki use kisI kArAgAra meM DAla diyA jAe, cAhe vahA~ use sabhI prakAra kI sukha-suvidhAe~ bhI kyoM na upalabdha hoveN| phira yaha 'samAja' kyA hai jisake prati manuSya itanA anurakta hai ? thor3e zabdoM meM samAja, mAnavoM kA eka parivAra hai / vaha aneka parivAroM kA samUha hai / parivAra kI sImAe~ gRha yA ghara hai| jisakI adhiSThAtrI yA saMcAlikA mAnavIya vikAsa meM nArI kA sthAna, mahatva aura mUlyAMkana : DaoN0 indirA jozI | 283 FIL Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha PARAMA gRhiNI yA nArI hai / aneka parivAroM se muhallA, muhalloM se gA~va banate haiM / gA~va jaba bar3A AkAra grahaNa karate haiM to 'zahara' kahAte haiN| dharatI para rahane vAle araboM mAnava prANI isI bhAMti gharoM, muhalloM, gA~voM, zaharoM, rASTroM meM rahate haiM--rahanA cAhate haiM / para samAja kA laghurUpa yA vigraha ghara hai| jisa ghara meM gRhalakSmI kA samucita mAna-sammAna yA 'pUjA' hotI hai usameM manusmRtikAra manu kA kahanA hai ki vahA~ sabhI devatA ramaNa karate haiN| vidyA kI devI sarasvatI evaM dhana-dhAnya kI devI lakSmI donoM kA hI aise gharo meM nivAsa rahatA hai / isa sArI sukha-samRddhi kI dhurI, gRhiNI, gRhalakSmI yA nArI hI hai / manu ne yaha bhI kaha diyA hai ki jisa ghara meM yA samAja meM nArI kI apUjA yA avamAnanA hotI hai, vahA~ sabhI prakAra kI kriyAe~ niSphala ho jAtI haiN| ataH tanika kalpanA kareM ki binA nArI ke isa samasta jagatI kA kyA mulya raha jAtA? gujarAtI ke yazasvI kavi meghANI (jhaveracanda meghANI) ne 'zivAjI nI lorI' nAmaka eka bar3I hI ojasvinI kavitA racI hai| zizu zivAjI ko, unakI mAtA jIjAbAI, pAlane meM jhulAto-jhulAtI, vIra rasa se otaprota kavitAe~ madhura loriyoM meM gAkara sulAtI haiN| sUradAsa ne yazodA dvArA gAI jAne vAlI loriyA~ bar3I hI mArmika zailI meM likhI haiN| unhIM loriyoM ke kAraNa zrI kRSNa solaha kalA vAle avatAra hue aura zrIkRSNa ke bAre meM logoM ne yahA~ taka kahA hai ki 'kRSNastu bhagavAna svayam' (kRSNa to sAkSAt bhagavAna haiN)| karuNA aura maitrI kA sandeza vizva-bhara meM phailAne vAle mahAtmA buddha aura mahAtmA mahAvIra, 'bhagavAna' upAdhi se vibhUSita hue / ina donoM hI mahAtmAoM kI parama pUjyA mAtAoM kI Adi preraNA dvArA hI ve Age calakara mAnava jAti ke patha-pradarzaka bne| sArataH mAtA hI zizu kI prathama guru hai| isa deza kI ati prAcIna sAMskRtika paramparA meM. nArI ke rUpa meM hI saSTi kI niyAmaka Adya zaktiyoM evaM Rddhi-siddhiyoM kI upAsanA evam vandanA kI gaI hai| vidyA aura vANI kI devI sarasvatI, jisake hAthoM meM vINA aura pUstaka, akhila kalAoM evaM akhila vAGamaya ke pratIka haiM-vaibhava evam samRddhi ke pratIka do gajAdhipatiyoM dvArA abhiSikta evam ratnajaTita makaTa evaM vastrAbhUSaNoM dvArA alaMkRta apane cAroM hAthoM se dhana aura dhAnya barasAtI huI sAMsArika vaibhava aura aizvarya kI devI, lakSmI, tathA dazoM bhujAoM meM amogha, dazAyudhoM ko dhAraNa karane vAlI mahApracaNDa tejasvinI, vIratA aura zaurya kI devI durgA / ina tInoM zakti-pratIkoM dvArA dhvanita abhiprAya ke anusAra nArI athavA jagajjananI hI sabhI AdhyAtmika evam bhautika sukha-samRddhi kI udgama hai| isIlie usakA sammAna, bhAratIya saMskRti meM sarvopari evam sarvazreSTha mAnA jAtA hai| mAnava jAti ke sabhyatA evam saMskRti ke udgama, vikAsa evaM abhyudaya kI, sudIrgha yAtrA meM, nArI kA sthAna aura mahattva, sadA hI zIrSa evaM nirNAyaka siddha huA hai| yadi hama vivecita viSaya ke Aloka meM sahasroM-sahasroM varSoM se calI Ane vAlI bhArata kI sabhyatA evaM saMskRti kI kahAnI ko, bIjarUpa meM duharA kara dekheMge to usameM hameM Adi se anta taka nArI kI garimA anavarata evam akSuNNa rUpa se dRSTigocara hogii| jinheM vaidika vAGamaya ke bAre meM thoDI bahata bhI jAnakArI hai, ve bhalIbhA~ti jAnate haiM ki vedoM ke sUtroM ke sRSTAoM meM aneka vidUSI nAriyA~ bhI thiiN| unakI carcA agastya, atri, yAjJavalkya, vaziSTha Adi kI, vidyAloka se dIpta a giniyoM ke rUpa meM, bahucarcita aura bahuzruta rahI hai| maharSi agastya kI patnI lopAmudrA ne Rgveda ke prathama maNDala kI 284 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainelibra Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha aura usake 18 anuvAkoM kI, 176 sUktoM kI tathA 2 mantroM kI vyAkhyAyeM kI haiM / atri RSi kI viduSI patnI anasUyA, aura vaziSTha - patnI arundhatI kI vidvattA kI dhAka dUra-dUra taka thI / prAtaH smaraNa meM paMcakanyAoM kA smaraNa bhI mahAna pAtakoM ko nAza karane vAlA mAnA gayA hai / yathA : ahalyA, draupadI, tArA, kuntI, mandodarI tathA / paMcakanyA smaret nityam, mahApAtaka nAzinIm // nAriyoM ne itihAsa meM avasara Ane para rAjadaNDa bhI saMbhAlA hai aura asidaNDa bhI / anatidUra itihAsa meM, goMDavAne kI mahArAnI durgAvatI tathA golakuNDA kI malikA cA~dabIbI ke parAkrama kI kahAniyoM se madhyakAlIna itihAsa anuguMjita hai| dillI ke rAjasiMhAsana para dRr3hatA evam yogyatA se rAja karane vAlI rajiyA sulatAnA kA vRttAnta bahuta preraNAprada hai / indaura kI rAnI ahilyAbAI ko madhya bhArata kI prajA, Aja bhI devI-rUpa meM mAnatI hai / briTiza sAmrAjya ko bhArata meM jar3eM na jamAne diyA jAye isake lie baMgAla kI vIrAMganA 'devI caudhurAnI' ne jaladasyuoM kI jalapota senA saMgaThita karake, IsTa iNDiyA kampanI ke kitane hI dhanadhAnya se bhare jahAjoM ko lUTa liyA thA aura vaha sabhI bubhukSita prajAjanoM meM bA~Ta diyA thaa| bhArata ke svAdhInatAsaMgrAma meM nArI kI bhUmikA itanI mahAna evaM preraNAdAyinI rahI hai ki usakI prazastiyoM ke rUpa meM deza bhara meM lokakathAoM evam lokagItoM ko gA~voM-gA~voM aura gharoM gharoM meM kahA-sunA aura gAyA jAtA hai| jhA~sI kI rAnI lakSmIbAI, avadha kI vegama hajarata mahala, kittUra kI rAnI cinammA ne, san 1857 I0 ke mahAna prathama bhAratIya mahAsaMgrAma ko netRtva pradAna kiyA thA / hamArI bIsavIM sadI IsvI meM, saphalatA pUrvaka lar3e gaye, bhArata ke dvitIya vimukti mahAsaMgrAma meM, kaI hajAra mahilAoM ne briTiza kArAgAroM kI yAtanAe~ sahI thIM / sazastra krAMtikArI Andolana meM bhI aneka vIrAMganAe~, aMgrejI senAoM kI goliyoM se zahIda huI thIM / vAstavikatA to yaha hai ki yadi bhAratIya mahilAe~ hamArI AjAdI kI dUsarI lar3AI meM netRtva na saMbhAlatI to hama asUrya astA briTiza sAmrAjya ko bhArata bhUmi se niSkAsita karane meM kadApi saphala na hue hote / bhArata kI svAdhInatA - prApti ke pazcAt ke vigata cAra dazakoM ke itihAsa kA sabase gauravazAlI adhyAya hai, vaha kAlakhaNDa jise 'indirA-yuga' kaha sakate haiN| apane antarrASTrIya khyAti ke rAjanetA pitA paM0 javAharalAla jI ke svargavAsa ke pazcAt tathA unhIM ke vizvasta karmaniSTha uttarAdhikArI zrI lAlabahAdura zAstrI ke acAnaka svargavAsa ke pazcAt, jaba deza, paryApta, bar3e aura gahare rAjanaitika saMkaTa meM thA, tabhI zrImatI indirA gA~dhI ne svAdhIna bhArata kI sarvaprathama mahilAmantrI kA pada, san 1966 meM sa~bhAlA / unhoMne bhAratIya nArI kI garimA ko vizva mAnya stara para pahu~cA diyaa| unakA zAsanakAla san 1968, briTiza zAsanottara svAdhIna bhArata ke itihAsa meM sadaiva 'svarNakAla' khlaaegaa| jisa samaya zrImatI indirA gA~dhI ne isa deza kI sarvocca zAsikA kA bhAra grahaNa kiyA thA, taba bhAratIya kI rAjanaitika, Arthika evaM antarrASTrIya paristhitiyA~ paryApta zocanIya thIM / kintu apane solaha varSoM ke suzAsana ke dvArA unhoMne bhAratIya rASTra ko pragati evam abhyudaya ke patha para itanI tIvratA se agrasara rASTra mAnavIya vikAsa meM nArI kA sthAna, mahatva aura mUlyAMkana : DaoN0 indirA jozI | 285 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FIRROLLARAL sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha / karane meM saphalatA pAI jise dekhakara, vizva bhara ke rAjanItivid cakkara meM par3a gaye / san 1971 ke varSa meM bhAratIya itihAsa kA sabase goravazAlo adhyAya likhA gayA jaba zrImatI gA~dhI ne apane adabhuta zaurya, gaharI nItimattA evaM apUrva dhairya evaM sAhasa kA paricaya dete hue, na kevala apane par3ausI AkrAntA deza pAkistAna ko nAkoM cane cabavA diye, varan Aja ke vizva meM sainyabala meM aura Ayudha-saMgraha meM sarvAdhika zaktizAlI mAne jAne vAle rASTra amarIkA kI, bandara ghur3akiyoM kI paravAha na karake, aura baMgAla kI khAr3o ko ora jalamArga se bar3hate Ane vAle sAtaveM ber3e kI paravAha na karate hue, baMgalA deza ke mukti saMgrAma ko usake romAMcakArI saphala anta taka pahu~cAkara hI dama liyaa| bhAratIya itihAsa ke hajAroM-hajAroM varSoM meM, kevala eka hI aisI ghaTanA milatI hai jisase ki baMgalA deza kI vimukti evaM pAkistAna kI itanI nirNAyaka parAjaya se tulanA kI jA sakatI hai / aura vaha ghaTanA hai, mahAvIra zrIrAma dvArA, laMkA-vijaya kI mahA gAthA / indirA gA~dhI ne vizva bhara ko yaha bhI karake dikhA diyA ki jabaki bhArata ke vIra puruSottama rAma bhAratIya nArI-ziromaNi devI sItA ko, rAvaNa ke kArAgRha se mukta karA sakate haiM, tathA binA susajjita rAjakIya senA kI sahAyatA ke vanavAsI / rAvaNa kI vaijJAnika AyudhoM se yukta, mahAzaktizAlI senA ko dharAzAyI kara sakate haiM, taba bhArata kI hI eka mahAnatama vIrAMganA, na kevala vizva bhara ke puruSa rAjanAyikoM evaM senAnAyakoM ko lajjita karake, raNabhUmi meM yugAntarakArI vijaya prApta kara sakatI hai, varan antarrASTrIya udAratA evaM zAlInatA ke U~ce se U~ce mAnadaNDa bhI sthApita kara sakatI hai| mAmA indirA gA~dho isa yuga kI nArI-ratna thiiN| unhoMne nArI kI vAtsalyamayI karuNA se dravita hokara baMgalA deza ke lAkhoM, mauta aura jindagI ke bIca jhUlate hue, svatantratA senAniyoM ko niSkAma bhAva se, ThIka samaya para, sainya sahAyatA evaM Arthika madada phuNcaaii| unhoMne na kevala baMgalA deza ke vimuktisaMgrAma ko saphalatA kI manjila taka pahu~cAne meM sakriya sahA yatA pradAna kI varan karor3oM zaraNArthI baMgalA deza ke nara-nAriyoM ko, AtatAiyoM ke hAthoM, mRtyu kI dAr3hoM se bacAkara, bhUkhoM marane se bhI, mahInoM taka surakSita rkhaa| usa samaya zrImatI indirA gA~dhI ko, lAkhoM baMgalA dezavAsiyoM ne, sahasra bhujAdhAriNI, sAkSAt durgA ke rUpa meM dekhA / unhoMne vizvabhara meM zAnti, sadbhAva evaM niHzastrIkaraNa ke mArga para netRtva pradAna kiyaa| kevala unhIM kA udAharaNa vizva ke kalyANa hetu, nArI kI mahattA sthApita karane ke hetu, paryApta hai| 286 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainelib PREMmamma LLIAMLevruarNAIJAPA Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha HiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiH jaina zA sa na meM nArI kA mahatva -zrI ratana muni jI (zramaNa saMghIya salAhakAra) HHHHHHHHHHImamamamamamma mmammamA AMRAPHIR tIrthaMkara mahAvIra kA darzana abheda kA darzana hai / usameM puruSa evaM strI donoM meM jinatva ke darzana kiye jA sakate haiM / strI aura puruSa to zarIra haiM, AtmA bhinna hai| Atma-darzana meM zarIra bAdhaka nahIM hai| mahAvIra kA darzana Atma-paraka hai| bhagavAna mahAvIra, Atma-sAdhana ke bAraha varSoM meM mAtra-kalyANa ke mArga para hI kendrita rahe / samRddhi meM se janme hue unake vairAgya ke mUla meM strI-puruSa kA abheda mUla thaa| bheda meM mahAvIra ke vairAgya kA aMkuraNa nahIM thaa| jaba abheda kA biravA phUTA tabhI unhoMne apane pitRtulya bhAI nandIvardhana se kahA ki _maiM parivrAjaka honA cAhatA haiN| samAja meM vyApta dAsa prathA evaM strI bheda kI dIvAroM ko tor3anA, unmulana karanA cAhatA hU~ / nArI bhogyA nahIM hai, vaha 'jina' bIja ko ugAne vAlI vasuMdharA hai| brAhmaNoM, purohitoM evaM paNDitoM ne nArI ko dAsI banA lene kA saMskAra dekara samAja meM viSamatA paidA kI hai| isa dIvAra ko toDe vinA samAja evaM dharma kA utthAna saMbhava nahIM hai| maiM pravrajyA kI Apase anujJA cAhatA hU~, tAki pahale maiM apanA nijatva pA sakU, pUrNatva kA zikhArohaNa kara sakU / phira AdhyAtmika kSetra meM puruSa ke samakakSa mAtR zakti ko khar3Akara yaha batAyA jA sake ki nArI puruSa se kisI bhI dRSTi se hIna nahIM hai| tIrthaMkara RSabhadeva kI putrI brAhmI aura sundarI ke tyAga-vairAgya ke atIta ko punaH jIvita kiyA jA sake taba kahIM puruSa kI kutsita mAnasikatA ko nArI zakti kA satya samajha meM AyegA aura vaha vyakti, samAja evaM dharma ke kSetra meM usakI agratA ko svIkAra kara skegaa| nandIvardhana kA bhrAtRtva palakoM kI kora meM nithara AyA / unhoMne apane DhaMga se vardhamAna ko mAtapita viyoga kI sthUla pIr3A kA udAharaNa dekara rokA aura kahA--viyoga kI duHsaha pIr3A para samaya kA vitAna tana jAne do, phira apane pUrNatva kI bAta soca lenaa| .... ................ jaina zAsana meM nArI kA mahatva : zrI ratanamuni jI | 287 ...... www.II Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha HARmAsasamma mahAvIra ne nandIvardhana kI bAta mAna lii| do varSa bAda yaha sAmya karane ke abhivacana ke paraspara AdAna-pradAna kI tulA para tula gayA, nizcaya ho gyaa| samaya sarpa kI taraha srkaa| do varSa atota ho gaye / aura... "mahAvIra jina dIkSA lekara araNya meM kho gaye, svayaM ko pAne ke lie| abheda kA, strI-puruSa kI samAnatA kA bIja unakI hRdaya vasudhA meM vidyamAna thA / eka dina unhoMne nArI ke sampUrNa svAtaMtrya ko mUrta rUpa karane ke lie 13 bhISma pratijJAoM kA mahAbhigraha vrata dhAraNa kara liyA / ..."AryA candanabAlA para ho rahe sitama para ve karuNAbhibhUta hue| usa yuga kI nArI dAsatA kI pratIka candanA unheM milI / bhagavAna mahAvIra kI pratijJAyeM pUrI huii| candanA ke hAthoM AhAra grahaNa kiyaa| devoM ne ratna varSA kii| kauzAmbI aura campA nagarI ke sabhI bichur3e parijana Ae / candanA ko apanatva jatAyA, parantu candanA phira se mahaloM kI ora nahIM mudd'ii| vaha apane uddhArakartA bha0 mahAvIra ke saMgha meM dIkSita ho gii| bhagavAna mahAvIra kA dIkSA pUrva kA saMkalpa maMDita huaa| unhoMne AdhyAtmika dRSTi se strIpuruSa ke bheda kI eka dIvAra ko bhU-luMThita kiyA aura ghoSaNA kI ki-zrAvaka aura zrAvikAoM samAna rUpa se adhyAtma sAdhanA karane ke yogya pAtra haiN| nArI ke prati hIna bhAvanA miTa jAe, isa dRSTi se saMgha racanA meM sAdhviyoM ko, zrAvikAoM ko bhI mukti kA pathika kahA / saMnnidhi meM rahe hae bhikSuoM se bhI kahAmAtra bhikSa hI sAdhvAcAra ke ucca zikhara kA hI yAtrI nahIM hai, nArI bhI usI yAtrA kI sahacAriNI hai| aba inheM sAdhvI, zramaNI, sAdhikA, AryikA yA bhikSuNI kahA jA skegaa| mahAvIra kA uparyukta nArI mukti kA jayaghoSa AryA mahAsatI candanabAlA ke kuzala netatra meM vardhapAna haa| Agama isa bAta kI puSTi kara rahe haiM ki chattIsa hajAra nAriyoM ne mahAvIra ke vItarAga dharma meM dIkSA grahaNa kI / nArI para ho rahe atyAcAroM se mukta hokara nArI ne sukha kI sAMsa lii| bhagavAna mahAvIra dvArA pratiSThita evaM Adara prApta nArI Aja taka mahAvIra ke prati samarpita hai / aDhAI hajAra varSa se bhI adhika ho gye| mahAkAla ke aMdhere ko cIratI haI vaha mahAsatI cana patha para baDhatI calI A rahI hai| nArI jisa saMkalpa ko eka bAra mana meM ugA letI hai --usa para vaha aniTa-akSuNNa rahatI hai| atIta nArI kI mahAna sAdhanA, dRr3hatA aura kaThora sAdhanA kA sAkSI hai| bhagavAna RSabhadeva se lekara tIrthaMkara neminAtha taka ke udAharaNa hamAre sAmane vidyamAna haiN| rathanemi ko rAjula ne saMyama kA dIpadAna thamAyA / kAla kI kAlI parata car3hI to bhagavAna mahAvIra ke samaya taka AteAte samaya kA dhuMdhalakA chAyA / brAhmaNoM, paMDoM evaM purohitoM ne phira use grsaa| samUce mAnava samAja meM usane nArI ko lekara aMdherA uMDelA / phalataH mahAvIra ne punaH use punaatmi-jAgaraNa ke prakAza tale lAkara pratibodhita kiyA ki nArI tujhameM jinAMkura vidyamAna hai| tUM puruSa kI Adya zakti hai / tUM isakA khilaunA nahIM hai| puruSa ko tUne ghar3A hai, tU usake dvArA nahIM ghar3o gayI hai| tUM puruSa kI sAdhanA usakI bhakti kI rAha kA prakAzadAna hai| tUM puruSa ko aMdhere se dharma ke prakAza meM lAne vAlI mahAzakti hai / vAsanA ke aMdhere meM kutsita manovRtti ke logoM ne tujhe dhakelA hai| vAsanA kI ora mukhAtiba hone se dharma prabhAsvara nahIM hogaa| dharma kI prabhAvanA kA sampUrNa dAyitva tujha para hai| tUM kyoM aisA mAnatI hai ki maiM abalA hU~ / puruSa ke bIja ko tUne hI khIMvA hai evaM jina bIja ko hamezA tUMne hI ugAyA hai| .......... . :::::::::::::::::::: 288 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna ::::::: www.jainelibrasy.. Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha __ anu, mAtR jAti ne hamegA ho dhamako prabhAvanA puruSa] (zrAvaka) sAdhu se adhika yogadAna diyA hai / nAro paramAtma bhAva meM jitanI bhogo-DUbI hai, utanA puruSa nhiiN| jenagAsana kI prabhAvanA, uko, usa kA leTa se devA nAra nApana ho dharma ke lepa meM sAmAna poche nahIM rahI hai, balki Age hI pAI gaI hai| HHILLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLL kyoM? kyoMki usako pakaDa tala se hotI hai| usakI pakar3a uthalI yA Upara se nahIM hAdikatA usako prANa-zakti hai| dharma meM, jana meM, mana meM, saba jagaha usako peTha tala meM hai / Upara-Upara se kucha bhI karanA use kabhI iSTa rahA hI nahIM hai / __ purAtAtvika itihAsa kI ora udgrIva hokara dekhA jAe to taba bhI nArI kI udAratA, dRr3hatA, niSThA aura lagana ke saMdarzana hote haiN| manuSya jaba-jaba yuddhonmAdI huA hai, taba-taba nArI ne prakAza kI arcanAMjalI saMjokara usake unmAda ko sabhatva ke sarovara meM samo dene kA prayAsa kiyA hai| mahAna vicAraka sAdhvIratna zrI puSpavatI jo ma0 bhagavAna mahAvIra kI usI paramparA kA janamaMgalakArI eka prakAza dIpa haiM jo 50 varSoM se jana-jana meM abheda bhAva se mahAvIra ke zAsana kA cetanA sandeza dete hue, bhArata ke isa chora se usa chora taka janamaMgala ke dIpa jor3atI calI A rahI haiN| H 0.0 jaina zAsana meM nArI kA mahatva : zrI ratanamuni jI | 286 HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH www.i Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .... O manasana...........saasers.asar sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha bhinandana grantha TITTTTTTTTTTTTTTTTTTTTE mana kahatA hai nArI ko pUjo... HALLAMMALLAHALLAHABADLILUDELHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHEmamamamamamamamA. AAAAAAAAAAAAAAAAJALLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLL ..... -nirbhaya hAtharasI bAbA tulasI kI caupAI, mana-mAnasa kI sunI sunAI, "Dhola-ga~vAra-zUdra-pazu-nArI" yaha saba tAr3ana ke adhikaarii| nArI ko tAr3anA dilAI"nAri naraka kI khAna" batAI, nArI se bacakara rahanA bAbA, cAhe jo dukha sahanA bAbA / sAdhu-santa sabhI kahate haiM, bacakara rahanA nArI semana kahatA hai, nArI ko pUjo, bacakara raho anArI se / 666GOC) Miniiiiiiiiii. L Lit iib.. nArI ke garbha se janma liyA hai hara jIvita saMsArI ne, nArI ko sammAna diyA hai, ajanme ne, avatArI ne| 'nArI' jaba taka calatI hai taba taka nara-nArI sukha pAte haiMjIvana bhara jIvita rakkhA hai, hara prANI ko 'nArI' ne| nArI chUTI, TUTa gaye saba rizte duniyAdArI se---- mana kahatA hai nArI ko pUjo, bacakara raho anArI se / 000000000 0000000000 566666666 260 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainelibrance Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha 00:00 "pannA dAI" putra kI pIr3A kA hara pannA parakhA degI, mA~ kI mamatA sInA cIrake cAhe jahA~ batA degii| pUta-kapUta bhale ho jAye, mAta kumAta nahIM hotIyadi vizvAsa na ho to 'dillI kI indrAnI' samajhA degii| nArI ne kitane kaSTa sahe haiM pUcho kisI mahatArI semana kahatA hai nArI ko pUjo, vacakara raho anArI se| iSTa kI prApti-tapasyA pUcho pArvatI-kalyAno se, priyatama kaise milate haiM pUcho mIrA prema divAnI se / janma-maraNa kA koI bhI darda ho nArI batalA sakatI haipriya-bichDana kaisA hotA hai, pUcho rAdhA-rAnI se / pati-sAmIpya kaThina hai kitanA, pUcho janaka dulArI semana kahatA hai nArI ko pUjo, bacakara raho anArI se / kAraka hai to kyA kara sakatI hai pUcho kAma kI kArA se, tAraka hai to pUcho kisI bhI ahalyA, dropadI, tArA se / dhAraka hai to kitanI kSamatA hai, dharatI ke dhIraja se pUchouddhAraka hai to kyA hai, yaha pUcho "gaMgA dhArA" se| saMhAraka hai to kyA hai ? pUcho bhole bhaNDArI semana kahatA hai nArI ko pUjo, bacakara raho anArI se| 000000000000000000000 saMsArI mAyA-saramAyA ko saba mAyA phailAte haiN| saMnyAsI bhI bhakti bhajana se mAyA mukta banAte haiN| mAyAvI kI mAyA ko mAyA se samajha na pAte haiMmAyA mAyA kI pAkiTa kATe, usako burA batAte haiM ? sArI-duniyA kAma calAtI hai, jaba pAkiTamArI semana kahatA hai nArI ko pUjo, bacakara raho anArI se| 80000000000000 saMga kusaMga rahe to sAre narka svayaM nara meM bhara de, saMga agara saMtsaga bane to saba bhava-bhaya pIDA hara de| sAvadhAna rahanA mAyA se o mere mana saMnyAsI'parsa' ne itanA kaSTa diyA, 'sparza' na jAne kyA kara de| bImAroM kI sevA kariye, dUra raho bImArI semana kahatA hai nArI ko pUjo, bacakara raho anArI se| 0000000 mana kahatA hai nArI ko pUjo.... : nirbhaya hAtharasI | 266 WWW 2. W Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 0 O e000309 "1 "lakSmI-nArAyaNa" meM pahile "lakSmI" ko sthAna milA, "sItArAma " meM " rAdhezyAma" meM, nArI ko hI mAna milA / 'zaMkara-pArvatI" meM nArI pIche hai yoga ke kAraNa hI - phira bhI gaMgA | zIza car3hI, jaba yogI kA varadAna milA / pAvanatA ho to nArI U~cI hai bAghambara-dhArI semana kahatA hai nArI ko pUjo, bacakara raho anArI se / mRga tRSNA meM mata daur3o, mAnA nArI mRga-nainI hai, tana se masta mayUrI hai, cAhe mana se pika bainI hai / puruSa prakRti se vimukha rahA to kRti AkRti kucha bhI na banInahIM hai, nArI svarga nasainI hai / mata pUcho, pUcho saMsArI se - bacakara raho anArI se | vAri naraka kI khAna kisI brahmacArI se mana kahatA hai nArI ko pUjo, yadi mana nahIM anArI ho to nArI ke sAtha jarUra raho, tAki pUrti pUraka donoM se mila karake bharapUra raho / bahane vAle pAra utara gaye, tairane vAle DUba gayesura-saritA meM bahate jAo, andha kUpa se dUra raho / kAma se 'nirbhaya' raha sakate ho, bacakara kAma-kaTArI semana kahatA hai nArI ko pUjo, bacakara raho anArI se / C phra 162 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna 0000 www.jainelibra Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha prAcIna jaina kathAoM meM bihAra ko jaina nAriyA~ -DA. raMjana sUrideva bihAra kI bhUmi jainatIrtha ke rUpa meM itihAsa prasiddha hai; kyoMki yaha jaina tIrthaMkara bhagavAn mahAvIra kI janmabhUmi, tapobhUmi, upadeza-bhUmi tathA nirvANa bhUmi rahA hai| bhagavAn vIra ke atirikta anya ikkIsa tIrthaMkaroM kI nirvANa-bhUmi hone kA gaurava bhI isa bihAra ko upalabdha hai / jainoM kI katipaya prasiddha siddhabhUmi (pArasanAtha, vaizAlI, pAvApurI, rAjagRha, mandAra, campApurI, kamaladaha, guNAvA Adi) isI rAjya meM virAjatI haiN| bihAra kI rAjadhAnI pATaliputra kA jaina saMskRti ke sAtha mahatvapUrNa sambandha hai| vibhinna jainakathAoM se jJAta hotA hai ki nagara kA prAcIna nAma kusumapura hai aura bhagavAna mahAvIra se bhI hajAroM varSa pahale se isa nagara kA jaina saMskRti se sambandha rahA hai| 'sthavirAvalI caritra' meM isa nagara ke nAmakaraNa ke sambandha meM kahA gayA hai ki bhadrapura meM puSpaketu nAma kA rAjA rahatA thaa| usakI patnI kA nAma puSpavatI thaa| una donoM ke puSpacUla nAma kA putra aura puSpacUlA nAma kI putrI thii| jainAgama para rAnI kI avicala zraddhA thI, ataH usane jaina zrAvikA ke vrata grahaNa kiye| kucha dinoM bAda vaha rAjabhoga chor3akara jaina zrAvakoM ke sAtha gaMgAtaTavartI 'prayAga' nAmaka tIrtha meM jAkara rahane lgii| isI sthAna para gaMgA ke garbha meM kisI satputra kA zarIrAnta huA aura usake mastaka ko jala-jantu nadI taTa para ghasITa laaye| kisI dina daivayoga se usa galita mastaka meM pATala kA vIja gira par3A aura samaya para usase eka pATala-vRkSa utpanna huaa| usa pATala-vRkSa ko dekhakara kisI jyotiSI ne bhaviSyavANI kI ki yaha sthAna aneka prakAra kI samRddhiyoM se yukta hogaa| rAjA udAyI ko #jaba isakI sUcanA milI, taba usane pATala-vRkSa ke pUrva-pazcima aura uttara-dakSiNa sImA para eka nagara # basAyA, jo 'pATaliputta' khlaayaa| usa samaya yaha nagara jainadharma ke vistAra-prasAra kA kendra thaa| jaina AcAryoM aura jaina rAjAoM ke sAtha jaina nAriyoM kI kItigAthA bhI bihAra se jur3I 23 huI hai| bhagavAn mahAvIra ke saMgha meM chattIsa hajAra AryikAe~ (bhikSuNiyA~) aura tIna lAkha zrAvikAe~ (vratadhAriNI gRhastha striyA~) thIM, jinameM adhikAMza bihAra kI nivAsinI thIM / AryikAoM meM sarvapramukha #rAjA ceTaka kI putrI rAjakumArI candanA thii| candanA kI mAmI yazasvatI kI bhI bar3I prasiddhi thii| %23 candanA Ajanma-brahmacAriNI thii| eka dina jaba vaha rAjodyAna meM Tahala rahI thI taba eka prAcIna jaina kathAoM meM bihAra kI jaina nAriyA~ : DaoN. zrIraMjana sUrideva | 263 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha vidyAdhara use curAkara le gayA / kintu vidyAdhara ne apanI vidyAdharI ke bhaya se zokAtura candanA ko jaMgala meM hI chor3a diyaa| vahA~ use eka bhIla ne prApta kiyaa| bhIla ne use aneka kaSTa diye, parantu vaha satI-dharma se vicalita nahIM huI / yahA~ se vaha kauzAmbI ke vyApArI vRSabhasena nAmaka seTha ko prApta huI / isa seTha ke ghara meM hI bandinI candanA ne mahAvIra ko AhAra-dAna kiyA, jisake prabhAva se usakI kIti sarvatra phaila gaI / isake bAda seTha ke ghara se mukta hokara usane bhagavAn mahAvIra se dIkSA grahaNa kI aura AryikA saMgha kI pradhAna banI / candanA kI bahana jyeSThA ne bhI bhagavAn mahAvIra se dIkSA grahaNa kI thii| rAjagRha ke rAjakoThArI kI putrI bhadrA kuNDalakezA ne bhI bhagavAna se dIkSA lekara jainadharma aura samAja kI sevA kI thI / bhadra kuNDalakezA kA upadeza itanA madhura hotA thA ki hajAroM-hajAra kI bhIr3a ekatra ho jAtI thI aura sabhI zrotA mantra-mugdha ho jAte the / uparyukta tIna lAkha zrAvikAoM meM celanA, sulasA Adi pradhAna haiN| zreNika jaise vidharmI rAjA ko sanmArga kI ora pravartita karane vAlI rAnI celanA kI gaurava gAthA kalpa-kalpa taka gAI jaaegii| kahanA na hogA ki bihAra meM jaina AryikAoM aura zrAvikAoM kI eka sakriya paramparA rahI hai / bihAra ke prasiddha jainatIrtha campApura ke vikAsa kA pUrNa ullekha 'aupapAtikasUtra' meM milatA hai / campApura (campAnagara) bhAgalapura se pazcima cAra mIla kI dUrI para hai| yahA~ 12veM tIrthaMkara bhagavAn vAsupUjya ne garbha, janma, tapa, jJAna aura nirvANa prApta kiye the / anAtha jIvoM ke nAtha, yAnI uddhAraka bhagavAn mahAvIra ne campAnagara meM tIna varSAvAsa bitAye the, kadAcit isIlie isake pArzvavartI kSetra kA nAma 'nAthanagara ' par3A gayA / campAnagara ke relave sTezana kA nAma Aja bhI 'nAthanagara' hai / pahale campApurI aMgadeza (prAcIna magadha ) kI rAjadhAnI thii| rAjA kauNika ne rAjagRha se haTakara campA ko hI magadha kI rAjadhAnI banAyA thA / bhagavAn mahAvIra ke AryikA saMgha kI pradhAna uparyukta candanA yA candanabAlA yahA~ kI rAjaputrI thI / campA ke rAjA kA nAma jitazatru thA jisakI rAnI raktavatI nAma kI thI / zvetAmbara - Agama sUtroM meM batAyA gayA hai ki bhagavAn yahA~ ke pUrNabhadra caitya nAmaka prasiddha udyAna meM Thaharate the / isa prakAra, campA kA sambandha bhagavAn mahAvIra se adhika rahA hai / isa campApurI se sambandha rakhane vAlI aisI aneka kathAe~ jainapurANoM, mahApurANoM aura kathAkoza meM milatI haiM, jinameM vividha jaina nArIratna citrita hue haiN| hama yahA~ do-eka prastuta kareMge / rAnI padmAvatI campA meM dadhivAhana nAma kA rAjA thaa| usakI rAnI padmAvatI nAma kI thii| eka bAra rAnI garbhavatI huI aura usa hAlata meM use hAthI para baiThakara udyAna bhramaNa kI icchA huI / icchA ke anusAra bhramaNa kI taiyArI huii| rAjA-rAnI eka hAthI para cle| rAste meM rAjakIya hAthI bigar3a gayA aura donoM ko lekara jaMgala kI ora bhaagaa| rAnI ke kahane para rAjA ne eka baragada kI DAla pakar3akara jAna bacA lI, para rAnI ko lekara hAthI ghora jaMgala meM pahu~cA aura vahA~ eka tAlAba meM ghusate hI rAnI hAthI kI pITha se pAnI meM kUda gaI aura tairakara bAhara nikala aaii| jaMgala se kisI prakAra nikalakara rAnI padmAvatI dantapura pahu~cI aura vahA~ eka Arthika se dIkSA lekara tapasyA karane lagI / 264 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha || rAnI ne pahale to apane garbha ko gupta rakhA, kintu anta meM vaha mAtRtva kI vedanA se abhibhUta ho | gii| yathAsamaya rAnI ne putra prasava kiyA aura vaha apane navajAta putra ko apane nAma kI aMgUThI dekara eka sundara kambala meM lapeTakara nIrava nizItha meM zmazAna meM chor3a AI / zmazAna-pAlaka ne usa putra kA pAlanapoSaNa kiyA aura zarIra meM khAja ho jAne ke kAraNa usa bAlaka kA nAma 'karkaNDU' rkhaa| bar3A hone para saubhAgyavaza karkaNDU ne kaMcanapura kA rAjya prApta kiyaa| eka bAra karkaNDa aura campA ke rAjA dadhivAhana (arthAt, pitA-putra) meM kisI bAta se manomAlinya ho gayA, phalataH donoM Apasa meM jajha par3e / AryikA padmAvatI ko jaba yaha samAcAra milA ki pitA-putra meM a-jAnakArI ke kAraNa yuddha ho rahA hai, taba vaha yUddha-sthala para pahu~cI aura donoM kA paraspara paricaya karA diyaa| dadhivAhana ne anAvazyaka raktapAta ruka jAne ke kAraNa sAdhvI padmAvatI ko dhanyavAda diyA aura svayaM patnI kA anukaraNa kara jaina zramaNa ho gyaa| rAnI rohiNI isI campAnagarI meM rAjA maghavA aura rAnI zrImatI se zrIpAla, guNapAla, avanipAla, vasupAla, zrIdhara, guNadhara, yazodhara aura raNasiMha-ye ATha putra aura rohiNI nAma kI eka sundara kanyA huii| rohiNI ; pichale janmoM ke sambandha meM kahA gayA hai ki yaha atyanta durgandha vAlI azubha kanyA thI tathA pApa ke prabhAva se ise aneka kaSTa uThAne par3e the| isane 'rohiNI vrata' kiyA thA, usI ke prabhAva se ise sundara rUpa, sugaMdha aura sambhrAnta kula prApta huaa| yaha rohiNI rAjA azoka kI rAnI banI / kucha dinoM ke bAda rAjA azoka ne saMsAra se virakta ho svAmI vAsupUjya ke samavazaraNa (Ama sabhA) meM jina-dIkSA grAhaNa kI aura rohiNI ne kamalazrI AryikA se vrata liyaa| anta meM tapasyA karatI huI rohiNI solahaveM svarga meM devatA meM ho gii| kanyA nAgazrI prAcIna kAla meM campApurI meM candravAhana nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| usakI rAnI kA nAma thA lakSamati / rAjA ke purohita kA nAma nAgazarmA thaa| nAgazarmA svabhAvataH mithyAdRSTi thA, isalie usakI kanyA nAgazrI usase udAsa rahatI thii| eka bAra nAgazrI ne AcArya sUryamitra se paMcANavata grahaNa kara liye / parantu, pitA nAgazarmA ne usI AcArya ko vaha vrata lauTA dene kI AjJA dii| jaba nAgazarmA apanI putrI nAgazrI ko sAtha lekara muni sUryamitra ke pAsa jA rahA thA, taba mArga jhUTha, corI, vyabhicAra aura anucita saMcaya karane vAloM ko daNDa pAte dekhakara kanyA ne pitA se anurodha kiyA ki pitAjI, jaba pApa karane vAloM ko daNDa milatA hai, taba mujhe phira kyoM isa vrata ko choDane kA Adeza dete haiM ? nAgazarmA nAgazrI ke isa prazna se atizaya prabhAvita huA aura usane putrI ko vrata rakhane kA Adeza to diyA hI, svayaM bhI vratI ho gyaa| | isa prakAra, AdhyAtmika aura Adhibhautika utkarSa se samRddha campAnagarI prAcIna jaina nArI-ratnoM kI gaurava-rekhAoM se AveSTita usa kAla kI dharma prabhAvanA se prabuddha nagaroM ke svarNima itihAsa kI paricAyikA hai| yahA~ bihAra ke una jaina nArI-ratnoM ke bhI puNya nAma smaraNIya haiN| jinhoMne tIrthaMkaroM ko janma dekara apanA mAtRtva saphala kiyaa| prathama to campApurI ke hI bArahaveM tIrthaMkara vAsupUjya haiM, jinakI mAtA prAcIna jaina kathAoM meM bihAra kI jaina nAriyA~ : DaoN0 zrIraMjana rideva | 265 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMARATulanni.nahununi a sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha kA nAma jayA thaa| dvitIya, mithilA ke unnIsaveM tIrthakara malli bhagavatI thIM jinakI mAtA kA nAma prajAvatI thaa| tRtIya rAjagRha ke bIsaveM tIrthaMkara munisuvratanAtha haiM, jinakI mAtA zyAmA nAma kI thiiN| caturtha mithilA ke hI ikkIsaveM tIrthaMkara naminAtha haiM, jinakI jananI vipulA nAma kI thii| paMcama kuNDapura yA kuNDagrAma (vaizAlI) ke caubIsaveM jaina tIrthaMkara bhagavAn mahAvIra haiM, jinakI mAtA kA nAma trizalA yA priyakAriNI thaa| sacamuca, ina mAtR ratnoM se bihAra kA gaurava sadA udgrIva rhegaa| jaina kathA-sAhitya ke adhyetAoM se yaha avidita nahIM hai ki dharmasevA aura janasevA meM jaina nAriyoM kA apanA viziSTa sthAna hai / bhAratIya itihAsa se bhI yaha bAta spaSTa hai ki purAkAlIna nAriyA~ viduSI, dharmaparAyaNa evaM karttavyaniSTha hotI thI / tatkAlIna nAriyoM ke 'abalA' kI saMjJA prApta karane kA udAharaNa kadAcit hI milatA hai| nirbhaya, vIra tathA apane samAja aura satItva ke saMrakSaNa meM sAvadhAna evaM sadA satarka aura satat prabuddha nAriyoM ke aneka udAharaNa purANoM meM milate haiM / yaha sarvavidita hai ki nAriyoM meM nisargataH sevA karane kI apUrva kSamatA hotI hai| kathA-granthoM meM aise kitane hI divya bhavya udAharaNa bhare-par3e haiM ki nAriyoM ne apane pAtivratya aura gRhiNItva kI maryAdA akSuNNa rakhate hue rAjya ke saMrakSaNa meM adbhuta kArya kiyA hai / sAtha hI, avasara A par3ane para yuddha meM bhI sammilita hokara zatruoM ke dA~ta khaTTe kiye haiN| vaidika paramparA meM bhI maitreyI, kAtyAyanI, gArgI, gautamI jaisI mahIyasI mahilAoM ke divya darzana hote haiN| inake vimala AcaraNa aura vismayajanaka vaiduSya kI bAta Aja bhI jana mAnasa ko prerita karatI hai| zramaNa-saMskRti ke kAla meM nAriyoM kA abhUtapUrva utthAna huA, jisakA mUla kAraNa hai bhagavAna mahAvIra kA nAriyoM ke prati udAra dRSTikoNa / isI kA phala hai ki zramaNa-saMskRti meM anekAneka nAriyoM meM ne Atma sAdhanA evaM dharma sAdhanA ke sAtha hI jana-jAgaraNa ke mArga meM sadaiva agragati hone kA prayAsa kiyaa| hai aura isameM ve saphala bhI huI haiN| prakhyAta jainAcArya jinasena (1110 I0) ke 'Adi purANa' grantha se yaha patA calatA hai ki usa samaya nAriyoM kA sahayoga sAmAjika, rAjanItika, Arthika, dhArmika, sAMskRtika evaM sAhityika-sabhI / kSetroM meM prApta thaa| jainakAla meM nArI kevala bhogaiSaNA kI pUrti kA sAdhana nahIM thI, varan use bhI svatantra rUpa se vikasita aura pallavita hone kI samucita suvidhAe~ prApta thiiN| kanyA, gRhiNI, jananI aura vidhavA partha kA sadupayoga karane ke sAtha hI parArtha meM bhI tatpara thIM / AcArya jinasena ke anusAra jaina nAriyA~ ise apanA mUlamantra mAnatI thIM : __tadeva nanu pANDityaM yatsaMsArAtsamuddharet / arthAt saMsAra se uddhAra pA lenA hI paNDitAI yA caturAI hai / vastutaH, jainakAlIna nAriya Adarza kI koTi meM parigaNanIya thiiN| [lekha meM varNita aneka ghaTanAe~ va tathya zvetAmbara paramparA meM prasiddha tathyoM se bhinna haiM, vidvA lekhaka unake sandarbha dete to pAThaka kI jJAna-pipAsA tRpta ho jAtI / samAdhAna hetu jijJAsu lekhaka samparka kara sakate haiN| patA-zrIraMjana sUrideva, pI0 ena0 sinhA kaoNlonI bhikhanA pahAr3I, paTanA 6, -sampAdaka 206-ThachakhaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyAM kA yogadAna www.jainelio23 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HHHHHHHHHHHHHHH sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha l jai nA ga ma au ra nArI -jaina sAdhvI madhubAlA 'sumana' (zAstrI, sAhityaratna) prAcIna bharatakSetra se abhI vartamAna bharatakSetra taka Arya nArI ne mahattvapUrNa bhUmikA nibhAI hai| jitanA yogadAna jainAgamoM meM puruSa varga ne diyA, utanA hI yogadAna nAriyoM ne diyaa| mahApuruSoM ko janma dene vAlI, ratna kukSi ko dhAraNa karane vAlI, nArIratna kA jainAgamoM meM kAphI U~cA sthAna hai aura bhaviSya meM bhI rahegA / nArI vaha kalAkAra hai, jo patthara taka ko pUjita banA de| hara prANI sabase pahale nArI kI goda meM khelatA hai, bAlakrIr3Ae~ karatA hai| usako haradama mA~ kA vAtsalya cAhie, aura vaha vAtsalya use haradama milatA rahatA hai / usa abodha avasthA meM nArI (mA~) usako hara prakAra se bhautika, vyAvahArika aura dhArmika zikSA-dIkSA detI rahatI hai / bacapana meM pyAra-vAtsalya ke sAtha dI gaI sazikSA purI jiMdagI meM mahattvapUrNa sAbita hotI hai| isake lie vIra abhimanyu, madAlasA Adi kA udAharaNa kAphI hai| jaba mahAn puruSa garbha meM Ate haiM, taba unakI mAtAe~ garbha kA pAlana samucita rUpa se karatI haiN| ve mAtAe~ sadaiva isa bAta kA dhyAna rakhatI haiM ki mere mana meM bure vicAra nahIM aayeN| agara bure vicAra A bhI gaye to tatkAla jhaTaka kara sAvadhAna bana jAtI hai| vaiSNava paramparA aura jainadharma meM nArI-jahA~ vaiSNava paramparA meM nArI ko veda maMtra sunane kA adhikAra nahIM thaa| nArI ko dhArmika kSetra meM bhI baMdiza thii| nArI naraka kI khAna kahakara RSi-muniyoM ne pukaaraa| hara taraha se nArI ko ghRNA kI dRSTi se dekhate the| vahA~ prabhu mahAvIra ne nArI ko barAbara kA sthAna diyaa| nArI ko nara kI khAna sAbita kara diyaa| anya matoM meM nArI ke lie kisI prakAra kA siddhAnta nahIM thA, vahA~ prabhu mahAvIra ne nArI ke lie siddhAnta kA pratipAdana kiyaa| jainAgamoM meM cAhe zUdra ho, vaizya ho sabako barAbara dharma sunane kA adhikAra diyaa| nArI ko gRhasthadharma evaM anagAradharma meM praviSTa hone kA maukA diyA / nArI ko prattinI banane kA adhikAra diyaa| jJAna, dhyAna, tapasyA aura karma tor3ane kA barAbara upakrama btaayaa| nArI bhI kevalajJAna prApta kara mokSa prApta kara sakatI hai / nArI ko pAMca mahAvrata, pA~ca samiti, tIna gupti, brahmacarya, bandha, yatidharma, taitIsa asAtanA, prAyazcitta, AlocanA, bAraha vrata, saMthArA, saMlekhanA, zrAvaka ke 21 guNa, vrata, pratyAkhyAna, vihAra caryA, sabhI samAna rUpa se jainAgama aura nArI : jaina sAdhvI madhubAlA 'sumana' | 267 Maauonal Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha vyavasthA kI gaI / jainAgama par3hane kA adhikAra diyA / nArI ko sAmAjika, dhArmika, rASTra ke hitoM ko Upara uThAne kI zikSA-dIkSA dI / jainAgamoM meM jitanI dRr3hatA se saMyama puruSa varga ne pAlA, utanI dRr3hatA se nArI ne bhI pAlA / caubIsa tIrthakaroM ke samaya kI nArI - sabase pahale avasarpiNI kAla meM marudevI mAtA kA nAma AtA hai jisane sabhI jIvoM ko mukti jAne kA saMdeza diyA / unake bAda brAhmI, sundarI kA nAma AtA hai / una mahAsatiyoM ne gRhastha avasthA ke andara bhI brAhmI lipi sIkhakara, nArI jAti ke lie mArga prazasta kiyA / usa lipi kA pracalana abAdha gati se calA A rahA hai| dhArmika kSetra meM sabase pahale jaina sAdhvI hone kA maukA milA / apane bhAI zrI bAhubalI ko abhimAna hAthI se nIce utArakara unheM sadmArga batAyA / mahAsatI sItA, kuntI, draupadI, damayantI, rAjamatI Adi sabhI mahAsatiyoM ne jainadharma ko gauravAnvita kiyA / uttarAdhyayana ke 22 veM adhyayana meM rAjamatI ne rahanemi ko saMyama meM sthira kiyA / gAthA - govAlo bhaNDavAlo vA, jahA taddavva'Nissaro / evaM aNissarotaMpi, sAmaNNassa bhavissati // 46 // arthAt - jaise gopAla aura bhANDapAla usa dravya ke - gAyoM aura kirAne Adi ke svAmI nahIM hote haiM, usI prakAra tU bhI zrAmaNya kA svAmI nahIM hogA / aise anekoM prakAra se upadeza dekara saMyama meM sthira banAye, aura mokSa prApta kiyA / 14 veM adhyayana meM mahArAnI kamalAvatI ne mahArAjA ikSukAra ko dharmopadeza dekara bhogoM se haTAkara saMyama aMgIkAra karavAyA aura mokSa prApta kiyA / gAthA - nAgovva baMdhaNaM chittA, appaNo vasahiM vae / eyaM patthaM mahArAya ! usuyAriti me suyaM // 48 // arthAt - baMdhana ko tor3akara jaise hAthI apane nivAsa sthAna (vana) meM calA jAtA hai vaise hI hameM bhI apane vAstavika sthAna (mokSa) meM calanA caahie| he mahArAja iSukAra ! yahI eka mAtra zreyaskara hai, aisA maiMne jJAniyoM se sunA hai / ye udgAra mahArAnI kamalAvatI ke haiM / zrImadantakRddazAMga sUtra ke pA~caveM varga meM dasa adhyayana pharamAye haiM - ( 1 ) padmAvatI (2) gaurI (3) gAMdhArI (4) lakSmaNA (5) susImA (6) jAmbavatI ( 7 ) satyabhAmA ( 8 ) ruvimaNI ( 6 ) mUlazrI aura (10) mUladattA aura AThaveM varga meM 10 adhyayana haiM - (1) kAlI (2) sukAlI (3) mahAkAlI (4) kRSNA ( 5 ) sukRSNA ( 6 ) mahAkRSNA (7) vIrakRSNA (8) rAmakRSNA (6) pitRsenakRSNA aura (10) mahAsenakRSNA / ina 20 mahAsatiyoM ne saMsAra avasthA meM bhI jainadharma ko dRr3hatA se pAlA aura dIkSita hone para bhI ajara amara para prApta kiyA / sulasA nAmaka zrAvikA ne samakita meM dRr3ha rahane kA paricaya diyaa| subhadrA, aMjanA, maMjulA, surasundarI, kanaka sundarI, lIlAvatI, jhaNakArA, devAnandA, trizalA, mRgAvatI, zivA, celaNA, prabhAvatI, padmAvatI, sujyeSThA ityAdi mahasatiyoM (nArI) ne jainAgama meM cAra cA~da lagA diye / kalAvatI ne puruSa dvArA diye duHkhoM ko ha~sate-ha~sate pAra kiyaa| mahAsatI ratnavatI zAdI hone ke bAda bhI akhaNDa brahmacAriNI rahI / mahAsatI madanarekhA ne asahya kaSTa uThAte hue bhI pati ko navakAra mantra kA zaraNA dekara sadgati prApta karavAI / prabhu mahAvIra ke gRhasthAvasthA kI putrI priyadarzanA ne bhI jaina zAsana kI prabhAvanA kI / araNaka muni mamatAmayI mAtA kA upadeza sunakara punaH saMyamamArga meM pravRtta hue| aMgrejI lekhaka vikTara hyugo ne likhA hai 268 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha Man have sight, woman have insight. arthAt - manuSya ko dRSTi prApta hotI hai para nArI ko divya dRSTi / jitanI dhArmika bhAvanA nArI meM hotI hai, utanI puruSoM meM nahIM / madhya kAla kI Arya nArI- bhagavAna mahAvIra svAmI ke nirvANa ke bAda bhI, madhya kAla kI nAriyoM kA nAma zraddhA se liyA jAtA hai / cAMparAja hAr3A kI patnI rAnI sona ne dillI ke darabAra meM bhAratIya nArI kI gaurava paramparA ke lie, eka nATakIya DhaMga se nRtya karake jhUTha kA pardA phAza kiyA / Akhira mugala bAdazAha ko mAnanA par3A ki vAstava meM bhAratIya nArI cAritra dRr3hatA meM prakhyAta hai / jaisalamera kI rAjakumArI ratnavatI ne bAdazAha auraMgajeva ko karArI coTa pahu~cA kara vijaya prApta kI, Akhira hAra mAnakara sandhi karake dugunA rAjya pradAna kiyA / pannAdhAya ne apane lar3ake kA balidAna kara udayasiMha ko bacAyA / kuMbhalamera durga ke kiledAra AzAzAha depurA ne mAtA kI phaTakAra sunakara pUre Atma vizvAsa ke sAtha bAlaka udayasiMha kI rakSA kI / All the reasonings of man are not worth one sentiment of woman. ( vAlaTeyara) arthAt - puruSa ke sAre tarka strI ke eka bhAva ke samakSa ayogya sAbita hote haiM / dharmamaya strI kI bhAvanA itanI tIvra hotI hai ki sAre ghara ko dharmamaya vAtAvaraNa meM DhAla detI hai / jodhapuranareza mahArAja bhImasiMha jI ko bAdazAha ne dillI ke darabAra meM bulAyA aura pUchA- mahArAja bhImasiMha jI ! Apako yaha kamadhaja kI padavI kisane dI ? bhImasiMha bole- ise to hamAre pUrvajoM ne, hamArI himmata ne - hamArI zUravIratA ne dI hai / jisakA sira zatru ke prahAra se kaTa jAya aura dhar3a lar3atA rahe use kamadhaja kahate haiM / bAdazAha - koI vIra ho to hAjira karo anyathA padavI kA tyAga kro| eka mahIne kI mohalata lekara jodhapura pdhaare| sabhI se isa bAta kI carcA kI, parantu koI bhI taiyAra nahIM huA / idhara jAti kA mer3atiyA~ cA~dAvata kur3akI saradAra kA lar3akA sumerasiMha bUMdI ke saradAra kI lar3akI ke sAtha zAdI karake usI veza meM jodhapura Aye / mahArAja ko mujarA kiyaa| mahArAja ne isa bAta ke lie khaa| vaha taiyAra ho gayA / ghara jAkara mAtA-pitA kI AjJA se patnI ko lekara dillI Aye / sabhI ko kahA merA sira ur3A do magara kisI kI himmata nahIM huI / ku~varANI ne pati kA sira ur3A diyA aura bolI- vAha rAjapUtI ! tIna bAra kahA aura dhar3a daur3ane lagA / jidhara pahu~ca jAya udhara saphAyA hone lagA / bhagadar3a maca gii| Akhira gulI kA chIMTA dekara dhar3a ko ThanDA kiyaa| pati ke sAtha kuMvarANI bhI satI ho gaI / agara nArI sumera siMha ko himmata nahIM ba~dhAtI to yaha vIratApUrNa kArya asaMbhava thA / satI jasamA ne apane prANa de diye magara zIla para A~ca nahIM Ane dI / madhyakAla kI nAriyoM meM vIratA, caritraniSThA kUTa-kUTa kara bharI huI hotI thI / ve apanI santAnoM ko bhI caritraniSTha, ImAnadAra, satya Adi bAteM sikhAtI thIM / maukA milane para Ana-bAna para nyauchAvara ho jAtI thIM / fadvAnoM kI dRSTi meM nArI - mahAtmA gA~dhI kI mAtA ne hara taraha se bacapana meM zikSA dI thI tabhI Age jAkara ve rASTrapitA kahalAye evaM deza ko AjAda karAne meM agraNI rahe / vIra mAtA ne bhagatasiMha ko vIra banAyA evaM ha~sate-ha~sate phA~sI para laTaka gaye, apanI vedanA ko bhUlakara bhArata mAtA ko AjAda karAne meM anta samaya taka jur3e rahe / nArI eka vaha alaukika zakti hai jo apane guNoM se sabhI ko Ananda evaM prakAza se Alokita karatI hai / vartamAna meM bhI nArI ne rASTrIya antarrASTrIya kSetra meM jainAgama aura nArI: jaina sAdhvI madhubAlA 'sumana' | 266 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha) mahattvapUrNa yogadAna diyaa| U~ce-U~ce padoM para nArI AsIna hai| DAkTara, sarjana, vakIla, pulisa, nyAyAdhIza Adi anekoM padoM para AsIna hai| anekoM vidvAnoM ne nArI ko garimAmaya mAnA hai| svAmI vivekAnanda jI ne kahA hai, "nAriyoM kI avyavasthA meM sudhAra na hone taka vizva ke kalyANa kA koI mArga nahIM hai / kisI eka pakSI kA eka paMkha ke sahAre ur3anA nitAMta asambhava hai|" Age aura likhate haiM "nArI utthAna ke lie sacamuca hI kucha karanA cAhate ho to kevala itanA karo ki use hara kSetra meM vikasita hone kA avasara do, usake lie use utsAhita karo aura pUrI tatparatA se usakA sahayoga karo / apanI bhUloM kA sudhAra bhara kara lo| nArI apanA pakSa sambhAlane meM sakSama hai|" madhyakAla se thor3e varSoM pahale taka nArI kI bar3I upekSA thii| use viduSI nahIM banane dete the| sirpha ghara kA kAma karavAne meM hI itizrI samajha lete the| isake lie vidyAbhUSaNa ne likhA hai ki, "loga yaha siddhAnta puruSoM meM to lAgU karanA cAhate haiM kintu striyoM ke prati eka do vyakti nahIM sArA kA sArA samAja isa siddhAnta kA ullaMghana kara rahA hai| yaha ekAMgI ciMtana kaba taka calegA? mAnavI cetanA, usakA viveka ise kaba taka sahana kara sakegA" ? madhya kAla meM pardA-prathA bahuta thI, strI ke nakha taka nahIM dikha sakate the| usa samaya striyoM para bahuta atyAcAra ho rahe the / samaya dekhakara pardA-prathA lAgU kI thii| lekina bAda meM bhI vaha jyoM kI tyoM banI rhii| isake lie svAmI rAma ne antar vedanA ke sAtha likhA, "parde se yadi zIla kA rakSaNa hotA hai to phira use puruSa ke lie bhI prayukta kyoM nahIM karate' ? nArI meM buddhi puruSa se bhI jyAdA hotI hai, magara puruSoM ne use buddha samajha liyA / use kahIM Ane-jAne kI ijAjata nahIM thii| hara vakta use cAradIvArI meM banda rahanA par3atA thaa| isI se duHkhI hokara kArlAila ne likhA hai ki "jina deviyoM ke thor3e se aMza kA anudAna pAkara puruSa sabala banA hai unheM durbala kahanA, jo apanI ajasra anudAna paramparA ke kAraNa devI kahalAtI haiM, unheM svAvalambana ke ayogya ThaharAnA buddhi kA divAliyApana nahIM to aura kyA hai" ? pahale jamAne meM putriyoM kA janma hote hI mAra DAlate the / jyAdA putriyoM kA honA abhizApa samajhA jAtA thA, lekina jo kAma putriyA~ karake dikhAtIM vaha kAma putra ko karane meM muzkila thii| nArI ratna-kukSi hai, yaha bAta koIkoI hI samajha pAtA thaa| sabako samajhanA nAmumakina thA / ataH putra se bhI putrI ko jyAdA mahattva dete hue maharSi dayAnanda ne kahA, "bhAratavarSa kA dharma usake putroM se nahIM, suputriyoM ke pratApa se ho sthira hai / bhAratIya deviyoM ne yadi apanA dharma chor3a diyA hotA to deza kaba kA naSTa ho cukA hotaa"| ___ ataH hama kula milAkara kaha sakate haiM ki jainAgamoM aura anya sAhitya meM nArI kA ucca sthAna hai| dAna, zIla, tapa, bhAva, brahmacarya, ahiMsA, asteya, tapa vagairaha meM, deza, rASTra, aura dhArmika kSetra meM gauravamaya hai| 300 | chaThA khaNDa : nArI samAja ke vikAsa meM jaina sAdhviyoM kA yogadAna www.jainelibraria Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sapta ma khaNDa bhAratIya saMskRti meM yo Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kuNDalinoyoga : eka vizleSaNa yuvAcArya mahAprajJa hamAre jAnane kA pahalA yA mUla srota hai-indriyA~ / ye hamAre zarIra meM haiM, pRthak nahIM haiN| hamane zarIra ke kucha aise cumbakIya kSetra banA liye jinake mAdhyama se hama bAhya jagat ke sAtha samparka sthApita kara sakate haiN| ve pAMca mAdhyama hamArI pA~ca indriyA~ haiN| jo isa sthala zarIra se pare hai, vaha indriyoM kA viSaya nahIM hai / vaha indriyoM se nahIM jAnA jA sktaa| kintu hamAre zarIra meM kucha aise tattva haiM, jinake viSaya meM cintana aura anubhava karate-karate hama apanI buddhi aura cid zakti ke dvArA indriyoM kI sImA se pare jAkara sUkSmA zarIra kI sImA meM praviSTa ho. gye| unameM eka tattva hai prANa-vidyut / agnidIpana, pAcana, zarIra kA sauSThava aura lAvaNya, oja--yejitanI Agneya kriyAe~ haiM, ye sArI sapta dhAtumaya isa zarIra kI kriyAe~ nahIM haiM / phira prazna huA ki ina kriyAoM kA saMcAlaka kauna hai ? khoja huI / jJAta huA ki isa sthUla zarIra ke bhItara teja kA eka zarIra aura hai, vaha hai vidyut zarIra, taijasa zarIra / vaha zarIra sUkSma hai| vahI isa sthUla zarIra kI sArI kriyAoM kA saMcAlana karatA hai| usa sUkSma zarIra meM se vidyut kA pravAha A rahA hai aura usa vidyut-pravAha se saba kucha saMcAlita ho rahA hai / usa sUkSma zarIra ko prANa zarIra bhI kahA jAtA hai| yaha zarIra prANa kA vikiraNa karatA hai aura usI prANa-zakti se kriyAzIlatA AtI hai| indriyA~ apanA kArya karatI haiN| kintu yadi unameM prANa-zakti kA pravAha na ho to ve apanA kArya nahIM kara sktiiN| mana kA apanA kAma hai| kintu prANa-zakti ke yoga ke abhAva meM vaha bhI kucha nahIM kara sakatA / svara yantra apanA kAma karatA hai, para prANa-zakti ke abhAva meM vaha niSkriya ho jAtA hai| hamArA respereTarI-sisTama bhI prANa-zakti ke AdhAra para calatA hai| zvAsocchavAsa kI kriyA prANa-zakti ke binA nahIM ho sktii| zvAsa, mana, indriyAM, bhASA, AhAra aura vicAra-ye saba prANa-zakti ke RNI haiN| isase hI ye saba saMcAlita hote haiM, kriyAzIla hote haiM / prANa zakti sakSma zarIra se niHsRta hai| jahA~ se prANazakti kA pravAha AtA hai vaha sukSma zarIra hai-taijas shriir| kuNDalinIyoga : eka vizleSaNa : yuvAcArya mahAjJaH | 371. Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha zarIra prANimAtra ke sAtha nirantara rahatA hai / eka prANI mRtyu ke uparAnta dUsare janma meM jAtA hai| usa samaya antarAla gati meM bhI taijasa zarIra usake sAtha rahatA hai| karma-zarIra sava zarIroM kA mUla hai| usake bAda dUsarA sthAna taijasa zarIra kA hai| yaha sUkSma pudgaloM se nirmita hotA hai, isalie carma-cakSu se dRzya nahIM hotaa| yaha svAbhAvika bhI hotA hai aura tapasyA dvArA upalabdha bhI hotA hai| yaha tapa dvArA upalabdha taijasa zarIra hI tejolezyA hai| ise tejolabdhi bhI kahA jAtA hai| svAbhAvika taijasa pArIra saba prANiyoM meM hotA hai / tapasyA se upalabdha hone vAlA taijasa zarIra sabameM nahIM hotaa| vaha tapasyA se upalabdha hotA hai| isakA tAtparya yaha hai ki tapasyA se taijasa-zarIra kI kSamatA bar3ha jAtI hai / svAbhAvika taijasa zarIra sthUla zarIra se bAhara nahIM nikltaa| tapojanita taijasa zarIra zarIra ke bAhara nikala sakatA hai| usameM anugraha aura nigraha kI zakti hotI hai| usake bAhara nikalane kI prakriyA kA nAma taijasa samudghAta hai / jaba vaha kisI para anugraha karane ke lie bAhara nikalatA hai taba usakA varNa haMsa kI bhAMti sapheda hotA hai / vaha tapasvI ke dAe~ kandhe se nikalatA hai| usakI AkRti saumya hotI hai| vaha lakSya kA hita sAdhana kara (rAga Adi kA upazamana kara) mUla zarIra meM praviSTa ho jAtA hai| jaba vaha kisI kA nigraha karane ke lie bAhara nikalatA hai taba usakA varNa sindura jaisA lAla hotA hai| vaha tapasvI ke bAe~ kandhe se nikalatA hai| usakI AkRti raudra hotI hai| vaha lakSya kA vinAza, dAha kara phira apane mUla zarIra meM praviSTa ho jAtA hai| anugraha karane vAlI tejolezyA ko "zIta" aura nigraha karane vAlI tejolezyA ko "uSNa" kahA jAtA hai / zItala tejolezyA uSNa tejolezyA ke prahAra ko niSphala banA detI hai / tejolezyA anupayoga kAla meM saMkSipta aura upayoga kAla meM vipula ho jAtI hai / vipula avasthA meM vara sarya bimba ke samAna dardarza hotI hai| vaha itanI cakAcauMdha paidA karatI hai ki manuSya use khulI A~khoM se dekha nahIM sktaa| tejolezyA kA prayoga karane vAlA apanI taijasa-zakti ko bAhara nikAlatA hai taba vaha mahAjvAlA ke rUpa meM vikarAla ho jAtI hai| taijasa zarIra hamAre samUce sthUla zarIra meM rahatA hai| phira bhI usake do vizeSa kendra haiM- mastiSka aura nAbhi kA pRSTha bhAga / mana aura zarIra ke bIca sabase bar3A sambandha setu mastiSka hai / usase taijasa zakti (prANa zakti yA vidyut zakti) nikalakara zarIra kI sArI kriyAoM kA saMcAlana karatI hai / nAbhi ke pRSTha bhAga meM khAe hue AhAra kA prANa ke rUpa meM parivartana hotA hai / ataH zArIrika dRSTi se mastiSka aura nAbhi kA pRSTha bhAga-ye donoM tejolezyA ke mahatvapUrNa kendra bana jAte haiN| yaha tejolezyA eka zakti hai| ise hama nahIM dekha pAte / isake sahAyaka paramANu-pudgala sUkSma dRSTi se dekhe jA sakate haiM / dhyAna karane vAloM ko unakA yatkicit AbhAsa hotA rahatA hai| tejolezyA prANadhArA hai| hamAre zarIra meM aneka prANadhArAe~ haiN| indriyoM kI apanI prANadhArA hai| mana, zarIra aura vANI kI apanI prANadhArA hai| zvAsa-prazvAsa aura jIvanI-zakti kI bhI svatantra prANadhArAe~ haiN| hamAre caitanya kA taijasa zarIra ke sAtha yoga hotA hai aura prANa-zakti bana jAtI hai| sabhI prANadhArAoM kA mUla taijasa zarIra hai / ina prANadhArAoM ke AdhAra para zarIra kI kriyAoM aura vidyut AkarSaNa ke sambandha kA adhyayana kiyA jA sakatA hai| 302 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka prazna hotA hai ki vaha taijasa zarIra kisake dvArA saMcAlita hai ? vaha prANadhArA ko pravAhita apane Apa kara rahA hai yA kisI ke dvArA prerita hokara kara rahA hai ? yadi apane Apa kara rahA hai to taijasa zarIra jaisA manuSya meM hai vaisA pazu meM bhI hai, pakSiyoM meM bhI hai aura choTe se choTe prANI meM bhI hai / eka bhI prANI aisA nahIM hai, jisameM taijasa-zarIra, sUkSma zarIra na ho / vanaspati meM bhI taijasa zarIra hai, prANa - vidyut hai / vanaspati meM bhI orA hotA hai / AbhAmaNDala hotA hai / vaha AbhAmaNDala isa sthUla zarIra se niSpanna nahIM hai / AbhAmaNDala (orA ) usa sUkSma zarIra - taijasa zarIra kA vikiraNa hai / vanaspati kA apanA AbhAmaNDala hotA hai| hara prANI kA apanA AbhAmaNDala hotA hai / manuSya kA bhI apanA AbhAmaNDala hotA hai / prazna hotA hai yaha razmiyoM kA vikiraNa kyoM hotA hai ? yadi taijasa zarIra kA kArya kevala vikiraNa karanA hI ho to manuSya ke sAtha yaha kyoM, ki vaha itanA jJAnI, itanA zaktizAlI aura itanA vikasita tathA eka anya prANI itanA avikasita kyoM ? yaha saba taijasa zarIra kA kArya nahIM hai / taijasa zarIra ke pIche bhI eka preraNA hai- sUkSma zarIra kI / vaha sUkSma zarIra hai karma zarIra / jisa prakAra ke hamAre arjita karma aura saMskAra hote haiM, unakA jaisA spaMdana hotA hai, una spaMdanoM se spaMdita hokara taijasa zarIra apanA vikiraNa karatA hai / taijasa zarIra jisa prakAra kI prANadhArA pravAhita karatA hai, vaisI pravRtti sthUla zarIra meM ho jAtI hai / tIna zarIroM kI eka zrRMkhalA hai - sthUla zarIra, sUkSma zarIra aura sUkSmatara zarIra / sthUla zarIra yaha dRzya zarIra hai / sUkSma zarIra hai taijasa zarIra aura sUkSmatara hai karma zarIra, kArmaNa zarIra / kucha logoM isakA vistAra kara sAta zarIra bhI mAne haiN| vistAra aura bhI ho sakatA hai / kintu ina tIna zarIroM kI eka vyavasthita zrRMkhalA hai - sthUla, sUkSma aura sUkSmatara / ina tInoM zarIroM ke mAdhyama se sArI pravRttiyoM kA saMcAlana hotA hai / prANI kI mulabhUta upalabdhiyA~ tIna haiM- cetanA (jJAna), zakti aura Ananda / cetanA kA tAratamya - avikAsa aura vikAsa, zakti kA tAratamya - avikAsa aura vikAsa, Ananda kA tAratamya vikAsa aura vikaas| yaha sArA ina zarIroM ke mAdhyama se hotA hai / karma zarIra meM abhivyakti ke jitane spaMdana hote haiM utane hI spaMdana saMkrAnta hote haiM taijasa zarIra meM aura ve spaMdana phira saMkrAnta hote haiM sthUla meM / yahA~ ve pUre prakaTa hote haiM / tInoM zarIroM kA sAmaMjasya hai / tInoM ekasUtratA meM jur3e hue haiM aura apanA-apanA kArya saMpAdita kara rahe haiM / / kuNDalinI jAgaraNa kA prazna zarIroM ke sAtha jur3A huA hai| tIna zarIroM meM jo madhya kA zarIra hai, taijasa zarIra (sUkSma zarIra ), usakI eka kriyA kA nAma hai "tejolabdhi" / haThayoga tantra meM ise ' kuNDalinI" kahA gayA hai kahIM-kahIM ise "cit zakti" kahA jAtA hai| jaina-sAdhanA paddhati meM ise 'tejolabdhi' kahA jAtA hai| nAma kA antara hai / kuNDalinI ke aneka nAma haiM / haThayoga meM isake paryAyavAcI nAma tIsa ginAye gaye haiM / unameM eka nAma hai "mahApatha" / jaina sAhitya meM "mahApatha" kA prayoga milatA hai / kuNDalinI ke aneka nAma haiM / bhinna-bhinna sAdhanA paddhatiyoM meM yaha bhinna-bhinna nAma se pahacAnI gayI hai / yadi isake svarUpa varNana meM kI gayI atizayoktiyoM ko haTAkara isakA vaijJAnika vizleSaNa kiyA jAe to itanA hI phalita nikalegA ki yaha hamArI viziSTa prANazakti hai / prANazaktivizeSa kA vikAsa hI kuNDalinI kA jAgaraNa hai / prANazakti ke atirikta, taijasa zarIra ke kuNDalinIyoga: eka vizleSaNa: yuvAcArya mahAprajJa 303 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha vikiraNoM ke atirikta kuNDalinI kA astitva vaijJAnika DhaMga se siddha nahIM ho sakatA / madhyakAlIna sAhitya meM atizayoktiyoM aura rUpakoM kA ullekha adhika mAtrA meM prApta hotA hai / unakI bhASA ke gahana jaMgala meM se mUla ko khoja nikAlanA kaThina sA gayA hai / Aja ke cintaka una saba atizayoktiyoM aura rUpakoM ke cakravyUha ko tor3akara yathArtha ko pakar3ane kA prayAsa karate haiM / unake prayAsa meM kuNDalinI kA astitva pramANita hotA hai, para hotA hai vaha sAmAnya zakti ke visphoTa ke rUpa meM / vaha kucha aisA AzcaryakArI tathya nahIM hai, jise amuka yogI hI prApta kara sakate haiM yA jise amuka-amuka yogiyoM ne hI prApta kiyA hai / yaha sarvasAdhAraNa hai / koI bhI prANI aisA nahIM hai, jisakI kuNDalinI jAgRta na ho / vanaspati ke jIvoM kI bhI kuNDalinI jAgRta hai / hara prANI kI kuNDalinI jAgRta hotI hai / yadi vaha jAgRta na ho to vaha cetana prANI nahIM ho sakatA / vaha acetana ho sakatA hai / jaina Agama granthoM meM kahA gayAcaitanya ( kuNDalinI) kA anantavAM bhAga sadA jAgRta rahatA hai / yadi yaha bhAga bhI AvRta ho jAe to jIva ajIva bana jAe, cetana acetana ho jAe / cetana aura acetana ke bIca yahI to eka bheda-rekhA hai / pratyeka prANI kI kuNDalinI yAnI taijasa zakti jAgRta rahatI hai / antara hotA hai mAtrA kA / koI vyakti viziSTa sAdhanA ke dvArA apanI isa taijasa zakti ko vikasita kara letA hai aura kisI vyakti ko anAyAsa hI guru kA AzIrvAda mila jAtA hai to sAdhanA meM tIvratA AtI hai aura kuNDalinI kA adhika vikAsa ho jAtA hai / yaha anubhava AgAmI yAtrA meM sahayogI bana sakatA hai / banatA hai yaha jarUrI nahIM hai / guru kI kRpA hI kyoM, maiM mAnatA hU~ ki jisa vyakti kA taijasa zarIra jAgRta hai, usa vyakti ke sAnnidhya meM jAne se bhI dUsare vyakti kI kuNDalinI pUrNa jAgRta ho jAtI hai / guru kRpA kA itanA sA lAbha hotA hai| ki eka bAra jaba anubhava ho jAtA hai, phira cAhe vaha anubhava kSaNika hI kyoM na ho, to vaha Age ke anubhava ko jagAne ke lie preraka bana jAtA hai / itanA lAbha avazya hotA hai / yaha apane Apa meM bahuta mulyavAn hai / yahI zaktipAta hai / para jaise-jaise ziSya, guru yA usa vyakti se dUra jAegA, vaha zakti dhIredhIre kama hotI jaaegii| Akhira lI huI zakti kitane samaya taka Tika sakatI hai / apanI zakti ko jagAnA par3atA hai / vahI sthAyI banI raha sakatI hai / apanI zakti ko jagA lene para bhI avarodha A sakate haiM / kisI vyakti ne usa jAgRta zakti se anupayukta kAma kara DAlA, to vaha zakti calI jAtI hai, kSINa ho jAtI hai / prekSAdhyAna se bhI kuNDalinI jAga sakatI hai / usako jagAne ke aneka mArga haiM, aneka upAya haiM / saMgIta ke mAdhyama se bhI use jagAyA jA sakatA hai / saMgIta eka sazakta mAdhyama hai kuNDalinI ke jAgaraNa kA / vyAyAma aura tapasyA se bhI vaha jAga jAtI hai| bhakti, prANAyAma, vyAyAma, upavAsa, saMgIta, dhyAna Adi aneka sAdhana haiM, jinake mAdhyama se kuNDalinI jAgatI hai / aisA bhI hotA hai ki pUrva saMskAroM kI prabalatA se bhI kuNDalinI jAgRta ho jAtI hai aura yaha Akasmika hotA hai / vyakti kucha bhI prayatna yA sAdhanA nahIM kara rahA hai, para eka dina use lagatA hai ki usakI prANazakti jAga gayI / isalie koI nizcita niyama nahIM banAyA jA sakatA hai ki amuka ke dvArA hI kuNDalinI jAgatI hai aura amuka ke dvArA nahIM jaagtii| kabhI-kabhI aisA bhI hotA hai ki vyakti girA, mastiSka para gaharA AghAta lagA aura kuNDalinI jAga gayI / usakI atIndriya cetanA jAga gayI / kuNDalinI ke jAgane ke aneka kAraNa haiM / auSadhiyoM ke dvArA bhI kuNDalinI jAgRta hotI hai / amuka-amuka vanaspatiyoM ke prayoga se kuNDalinI ke jAgaraNa meM sahayoga milatA hai / tibbata meM tIsare netra ke udghATana meM vanaspatiyoM kA prayoga bhI kiyA 304 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jainelibrat Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha jAtA thaa| pahale zalya kriyA karate, phira vanauSadhiyoM kA prayoga karate the / auSadhiyoM kA mahatva bhI paramparAoM meM mAnya rahA hai| prasiddha sUkta hai -- acintyo hi maNimaMtrauSadhInAM prabhAvaH - maNiyoM, mantroM aura auSadhiyoM kA prabhAva acintya hotA hai / mantroM ke dvArA bhI kuNDalinI ko jagAyA jA sakatA hai tathA vividha maNiyoM, ratnoM ke vikiraNoM ke dvArA aura auSadhiyoM ke dvArA bhI use jAgRta kiyA jA sakatA hai / tejolezyA ke vikAsa kA koI eka hI srota nahIM hai / usakA vikAsa aneka srotoM se kiyA jA sakatA hai / saMyama, dhyAna, vairAgya, bhakti, upAsanA, tapasyA Adi-Adi usake vikAsa ke srota haiM / ina vikAsa - srotoM kI pUrI jAnakArI likhita rUpa meM kahIM bhI upalabdha nahIM hotI / yaha jAnakArI maukhika rUpa meM AcArya ziSya ko svayaM dete the / gozAlaka ne mahAvIra ne pUchA - "bhaMte ! tejolezyA kA vikAsa kaise ho sakatA hai ?" mahAvIra ne isake uttara meM use tejolezyA ke eka vikAsa srota kA jJAna kraayaa| unhoMne kahA - " jo sAdhaka nirantara do-do upavAsa karatA hai, pAraNe ke dina muTThI bhara ur3ada yA mUMga khAtA hai aura eka cullU pAnI pItA hai, bhujAoM ko U~cI kara sUrya kI AtApanA letA hai, vaha chaha mahInoM ke bhItara hI tejolezyA ko vikasita kara letA hai / " tejolezyA ke tIna vikAsa-srota haiM 1. AtApanA - sUrya ke tApa ko sahanA / 2. kSAMti kSamA-samartha hote hue bhI krodha - nigrahapUrvaka apriya vyavahAra ko sahana karanA / 3. jala - rahita tapasyA karanA / inameM kevala "kSAMti kSamA" nayA hai / zeSa do usI vidhi ke aMga hai jo vidhi mahAvIra ne gozAlaka ko sikhAI thii| kuNDalinI ko jagAne ke aneka hetu haiM / unameM prekSAdhyAna bhI eka sazakta mAdhyama banatA hai kuNDalinI ko jagAne meM, taijasa zakti ko jagAne meM / dIrgha zvAsa prekSA kI prakriyA kuNDalinI ke jAgaraNa ko prakriyA hai / yadi koI vyakti pratidina eka ghaNTA dIrghazvAsa prekSA kA abhyAsa karatA hai to kuNDalinI jAgaraNa kA yaha zaktizAlI mAdhyama banatA hai / antaryAtrA bhI usake jAgaraNa kA rAstA hai / suSumnA ke mArga se citta ko zakti kendra taka aura jJAna kendra se zakti kendra taka le jAnA- lAnA bhI kuNDalinI ko jAgRta karatA hai / tIsarA mAdhyama hai-zarIra prekSA / zarIra-darzana kA abhyAsa jaba puSTa hotA hai taba taijasa zakti kA jAgaraNa hotA hai / cauthA mAdhyama hai -caitanya kendra prekSA / caitanya kendroM ko dekhane kA artha hai kuNDalinI ke sAre mArgoM ko sApha kara denA / caitanya kendroM ke sAre avarodha samApta ho jAne para kuNDalinI jAgaraNa sahaja ho jAtA hai / pA~cavAM mAdhyama hai- lezyAdhyAna | yaha sabase zaktizAlI sAdhana hai kuNDalinI ko jagAne kA | raMga hamAre bhAvatantra ko atyadhika prabhAvita karate haiN| raMgoM kA sambandha citta ke sAtha gaharA hotA hai / jaba usa prakriyA se sAdhaka gujaratA hai taba zakti kA sahaja jAgaraNa hotA hai / kuNDalinIyoga: eka vizleSaNa: yuvAcArya mahAprajJa | 305 www Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SARDA RIURET sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha PRIMer AORG * prekSAdhyAna kI pUrI prakriyA kuNDalinI ke jAgaraNa kI prakriyA hai| kuNDalinI-jAgaraNa ke lAbha bhI haiM aura alAbha bhI haiN| kucha logoM ne binA kisI saMrakSaNa ke svataH kuNDalinI jAgaraNa kI dizA meM pAdanyAsa kiyaa| pUrI yukti hastagata na hone ke kAraNa unakA mastiSka vikSipta ho gyaa| isake atirikta aura aneka khatare sAmane Ate haiN| prazna hotA hai--- kyA ina khataroM se bacA jA sakatA hai ? bacane ke upAya kyA hai ? zakti ho aura khatarA na ho, yaha kalpanA nahIM kI jA sktii| jisameM tArane kI zakti hotI hai, usameM mArane kI bhI zakti hotI hai / jisameM mArane kI zakti hotI hai, usameM tArane kI bhI zakti hotI hai| zakti hai to tAranA aura mAranA donoM sAtha-sAtha calate haiM / kuNDalinI ke sAtha khatare bhI jur3e hue haiN| vidyuta lAbhadAyI hai to khataranAka bhI hai / vidyuta ke khataroM se sabhI paricita haiN| bijalI ke tAra khule par3e haiN| koI chuegA to pahale jhaTakA lagegA, chUne vAlA gira jAegA yA gaharA zaoNTa lagA to mara bhI jAyegA, khatarA nizcita hai| soceM, prANa-zakti kA pravAha Upara jA rahA hai| usakI Urdhva yAtrA ho rahI hai / prANa kA pravAha sIdhA jAnA cAhie suSumnA se, para kisI kAraNavaza vaha calA gayA piMgalA meM to garmI itanI bar3ha jAegI ki sAdhaka sahana nahIM kara paaegaa| vaha bImAra bana jAegA aura jIvana bhara usa bImArI ko use bhoganA pdd'egaa| usakI cikitsA asambhava ho jaaegii| prANazakti eka sAtha itanI jAga gayI ki sAdhaka meM use sahana karane kI kSamatA nahIM hai to vaha pAgala ho jAegA / aisA hotA hai / eka sAtha hone vAlA zakti kA jAgaraNa aniSTakArI hotA hai / isIlie kahA jAtA hai ki taijasa zakti kA vikAsa karanA cAhe, kuNDalinI zakti kA vikAsa karanA cAhe to use dhIre-dhIre vikasita karanA caahie| isa vikAsa kI prakriyA ke aneka aMga hai| haThayoga meM "kAyasiddhi" ko sAdhanA kA prArambhika bindu mAnA hai| yaha bahata mahattvapUrNa pratipAdana hai / jaina paramparA meM tapasyA aura AhAra zuddhi ko sAdhanA kA mahattvapUrNa aMga mAnA hai| yaha isIlie ki tapasyA aura AhArazuddhi se kAyasiddhi hotI hai, zarIra sadha jAtA hai| jaba kAyasiddhi ho jAtI hai taba zakti jAgaraNa ke sAre khatare samApta ho jAte haiN| pArIra ko dRr3ha aura majabUta banAye binA zaktiyoM ko avatarita karane kA prayatna karanA bahuta hAnikAraka hai / kamajora zarIra meM yadi zakti kA srota phUTatA hai to zarIra cakanAcUra ho jAtA hai, naSTa ho jAtA hai / vaha bhItara-hI-bhItara bhaSmIsAt ho / jAtA hai / nAr3I-saMsthAna ko zaktizAlI banAye binA zakti-jAgaraNa kA prayatna karanA nAdAnI hai, vajra mUrkhatA hai| nAr3I-zodhana kuNDalinI jAgaraNa kA mahatvapUrNa ghaTaka hai| nAr3I zodhana kI nizcita prakriyA hai| nAr3I-zodhana kA artha zarIra kI nAr3iyoM kA zodhana nahIM hai / usakA artha hai- prANa pravAha kI jo naalikaaeN| haiM, jo mArga haiM, unakA zodhana krnaa| bIca meM Ane vAle avarodhoM ko sApha krnaa| nAr3I zodhana ke binA zakti kA jAgaraNa bahuta khataranAka hotA hai / zakti jAga gayI, para Age kA rAstA avaruddha hai, sApha nahIM hai to vaha zakti apanA rAstA banAne ke lie visphoTa karegI, rAstA modd'egii| usa visphoTa se bhayaMkara sthitiyA~ utpanna ho sakatI haiN| ina sabhI khataroM se bacane ke lie do upAya haiM-anubhavI vyakti kA mArgadarzana aura dhairya / jo bhI zakti-jAgaraNa ke mahattvapUrNa upakrama haiM, unakA abhyAsa svataH nahIM karanA caahie| kisI anubhavI vyakti ke parAmarza aura mArgadarzana meM hI usa sAdhanA ko prArambha karanA caahie| yaha isalie ki vaha anubhavI vyakti yadA-kadA hone vAle Akasmika khataroM se use bacAkara usakA mArga prazasta karatA hai| HareCHARITRAKARS Kamaworation THAN amitSANNRE 306 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jainelibra Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIralapuSTAvatI abhinandana krantha meenarImamarpamernamUEENawsmos-ananewrapRDURINCINGANAGER E OEMitrhitrrrrrTITHI sAdhanA kI saphalatA kA Adi-bindu bhI dhairya hai aura antima bindu bhI dhairya hai / dhairya ke abhAva meM kucha bhI sambhava nahIM hotaa| Aja kA AdamI adhairya ke daura se gujara rahA hai| vaha itanA adhIra hai ki kisI bhI sthiti meM vaha dhairya nahIM rakha pAtA / bImAra hai| DaoNkTara davAI detA hai| eka ghaNTe meM yadi ArAma nahIM hotA hai to DaoNkTara badala detA hai / dina meM pA~ca DaoNkTara badala detA hai / bar3I vikaTa sthiti hai / sAdhanA meM adhairya hAniprada hotA hai / vaha kisI sAdhanA ko saphala nahIM hone detaa| kuNDalinI jAgaraNa kI isa prakriyA meM dhairya kI bAta bahuta mahattvapUrNa hai / isameM sAdhanA-kAla lambA hotA hai / usa dIrghakAla ko dhairya se hI pUrA kiyA jA sakatA hai / dhIre-dhIre sAdhanA paripakva hotI hai aura jaba taijasa jAgaraNa kI prakriyA prArambha ho jAtI hai, taba sAre khatare Tala jAte haiN| tejolezyA ke nigraha-anugraha svarUpa ke vikAsa ke srotoM kI yaha saMkSipta jAnakArI hai| usakA jo AnandAtmaka svarUpa hai usake lie vikAsa-srota bhAvAtmaka tejolezyA kI avasthA meM hone vAlI citta-vRttiyA~ haiM / citta-vRttiyoM kI nirmalatA ke binA tejolezyA ke vikAsa kA prayatna khataroM ko nimaMtrita kA prayatna hai| ve khatare zArIrika, mAnasika aura cAritrika tInoM prakAra ke ho sakate haiN| jo sAdhanA ke dvArA tejolepayA ko prApta kara letA hai vaha sahaja Ananda kI anubhUti meM calA jAtA hai / isa avasthA meM viSaya-vAsanA aura AkAMkSA kI sahaja nivRtti ho jAtI hai| isIlie isa avasthA ko "sukhAsikA" (sukha meM rahanA) kahA jAtA hai| viziSTa dhyAna yoga kI sAdhanA karane vAlA eka varSa meM itanI tejolezyA ko upalabdha hotA hai ki usase utkRSTatama bhautika sukhoM kI anubhUti atikrAnta ho jAtI hai / usa sAdhaka ko itanA sahaja sukha prApta hotA hai jo kisI bhI bhautika padArtha se prApta nahIM ho sktaa| yoga kI upayogitA jaise-jaise bar3hatI jA rahI hai, vaise-vaise usa viSaya meM jijJAsAe~ bhI bar3hatI jA rahI haiM / yoga kI carcA meM kuNDalinI kA sarvopari mahattva hai / bahuta loga pUchate haiM ki jaina yoga meM kuNDalinI sammata hai yA nahIM? yadi vaha eka vAstavikatA hai to phira koI bhI yoga-paramparA use asvIkRta kaise kara sakatI hai ? vaha koI saiddhAntika mAnyatA nahIM hai, kintu eka yathArtha zakti hai / use asvIkRta karane kA prazna nahIM ho sktaa| jaina paramparA ke prAcIna sAhitya meM kuNDalinI zabda kA prayoga nahIM miltaa| uttaravartI sAhitya meM isakA prayoga milatA hai| vaha tantrazAstra aura haThayoga kA prabhAva hai| Agama aura usake vyAkhyA sAhitya meM kuNDalinI kA nAma tejolezyA hai / ise isa prakAra bhI kahA jA sakatA hai ki haThayoga meM kuNDalinI kA jo varNana hai usakI tulanA tejolezyA se kI jA sakatI hai| agni jvAlA ke samAna lAla varNa vAle pudgaloM ke yoga se hone vAlI caitanya kI pariNati kA nAma tejolezyA hai / yaha tapa kI vibhUti se hone vAlI tejasvitA hai / kuNDalinIyoga : eka vizleSaNa : yuvAcArya mahAprajJa | 307 ARTHASA WHN E Emati Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha SaTcakra mUrti sahastradalapadma dvidalapadma SoDazadalapadma dvAdazadalapadA dazadalapadma SaTdalapar3A caturthadalapadma zUnya cakra 803 16 AjJAkhyacakra - vizudvAravyacaka anAhatacakra - maNipUrakacakra svAdhiSThAna cakra AdhAravaka prANazakti kuNDalinI evaM cakra sAdhanA - DA. ma. ma. brahmamitra avasthI yogazAstra kI adhikAMza zAkhAoM - haThayoga, layayoga evaM tantrayoga Adi meM kuNDalinI sAdhanA kI vistArapUrvaka carcA huI hai / haThayoga ke granthoM meM ise sabase adhika mahattva diyA gayA hai aura vahA~ ise samasta sAdhanAoM meM zreSTha tathA mokSa dvAra kI kuJjI kahA gayA hai| isa prakaraNa meM kuNDalinI kyA hai ? usake jAgaraNa kA tAtparya kyA hai ? tathA kuNDalinI jAgaraNa ke lie sAdhanA kisa prakAra kI jAtI hai ? ina tIna praznoM para hI vicAra kiyA jA rahA hai / kuNDalinI ke lie yogazAstra ke vivadha granthoM meM prayoga kiye gaye nAmoM meM kuNDalI aura kuTilAGgI nAma bhI haiM, jinase vidita hai ki isakA bhautika svarUpa vakra arthAt Ter3hA-mer3hA hai, zAyada isIlie isake lie kaI sthAnoM para bhujaGgI aura sarpiNI zabdoM kA bhI prayoga huA hai / " kucha sthAnoM meM isake lie taijasI zakti, jIva zakti aura IzvarI zabdoM kA bhI prayoga milatA hai, jisase hameM saMketa milatA hai ki yaha eka tejasa zakti hai, jo zakti jIva kI svayaM kI apanI zakti hai, kinhIM kAraNoM se zakti svabhAvataH uddha nahIM rahatI, kintu ise yadi jAgRta kiyA jA sake to sAdhaka meM ananta sAmarthya ( Izvara bhAva ) A jAtA hai / kuNDalinI kA jAgaraNa kyoMki ananta zaktiyoM ke sAtha-sAtha mokSa ke dvAra taka pahu~cAne vAlA hai, ataH svAbhAvika hai ki isake jAgaraNa kA upAya, ise jAgRta karane vAlI sAdhanA bahuta sahaja nahIM ho / isI kAraNa isa sAdhanA ko sadA sAdhakoM ne guru paramparA se hI prApta kiyA hai, aura gurujanoM ne adhikArI ziSya ko hI yaha vidyA denI cAhI hai / sambhavataH yahI kAraNa hai ki isa sAdhanA kA suspaSTa varNana kisI grantha meM nahIM diyA gayA hai / 1. haTha pradIpikA, gheraNDasaMhitA, yogakuNDalyupaniSad, yogazikhopaniSad, maNDala brAhmaNopaniSad, tantrasAra, jJAnArNavatantra, ziva saMhitA Adi / 2. haThapradIpikA 3. 104, yogakuNDalyupaniSad | 3. vahI 3. 108 106 / 308 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jaineliby Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ REET MORMATEST sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kuNDalinI ke sthAna ke sambandha meM kisI prakAra kA vaimatya nahIM hai| yaha nirvivAda rUpa se svIkAra kiyA jAtA hai ki mUlAdhAra cakra se Upara aura svAdhiSThAna cakra ke nIce kuNDalinI kA sthAna hai| yaha sthAna kanda sthAna ke atinikaTa hai| yonisthAna ke ThIka pIche svayaMbhU liGga kI sthiti hai, isa svayaMbhU liGga meM hI sArdhatrivalayAkRti meM arthAt svayaMbhU liGga ko sAr3he tIna bAra lapeTe hue kuNDalinI sthita rahatI hai| __ smaraNIya hai ki adhunika zarIra vijJAna athavA cikitsA zAstra ke vidvAnoM ko zarIra ke isa bhAga meM aise kisI sthUla avayava ke hone kI sUcanA prApta nahIM huI hai jisakA citra khIMcA jA sake, athavA kisI bhI yaMtra ke dvArA use dekhA aura parakhA jA sake / kintu sAtha hI yaha bhI smaraNIya hai ki Adhunika cikitsA zAstra se sambaddha zarIra vijJAna yaha nivivAdarUpa se svIkAra karatA hai ki mAnava ke zarIra meM cetanAkendra yadyapi mastiSka avazya hai tathApi cetanA se sambaddha samasta jJAna aura ceSTAoM kA saMcAlana mastiSka se hI na hokara aneka bAra suSumnA ke dvArA bhI hotA hai, aura yaha suSumnA nAr3I merudaNDa (Spinal cord) ke madhya meM sthita hai / sAtha hI vahA~ yaha bhI svIkRta hai ki pUrNa cetanA yukta mAnava ke bhI mastiSka aura suSumnA kA kevala kucha aMza hI kriyAzIla rahatA hai, sampUrNa nahIM / jisa manuSya ke aura suSumnA ke cetanA kendra arthAt samajhane aura kriyA karane ke niyAmaka kendra kA jitanA adhika aMza kriyAzIla hotA hai, vaha manuSya usI anupAta meM samajhane aura kucha karane meM sakSama ho pAtA hai| isI prasaMga meM yogazAstra meM varNita nAr3I tantra ko bhI smaraNa kara lenA Avazyaka hogA, jisameM zarIra meM bahattara hajAra nAr3iyoM ke hone kI carcA karane ke bAda suSumnA IDA piMgalA kuhU kUrma yazasvinI yasvinI Adi caudaha athavA dasa ko pramukha batAkara usameM bhI prathama tIna arthAt suSumnA IDA aura piGgalA ko pradhAna kahA gayA hai / jinameM alaga-alaga samaya meM sthUla yA sUkSma prANoM kA saMcAra hotA hai / inameM se IDA aura piGgalA kramazaH bAyeM aura dAhine nAsikA vivara se kanda sthAna taka sthita mAnI jAtI haiM / suSumnA kanda ke madhya se prArambha hokara merudaNDa ke bIca se hotI huI bhra madhya (AjJA cakra) taka jAtI hai, jahA~ usakA antima chora mastiSka se milatA hai| isa antima chora ko yoga paramparA kI bhASA meM brahmarandhra kahate haiM / suSumnA nAr3I kA dUsarA nAma brahmanAr3I bhI hai| isa nAr3I kA prArambha yadyapi kanda (nAr3I kanda) ke madhya se hai, kintu mUlAdhAra cakra se pAsa eka brahmagranthi svIkAra kI jAtI hai| isa granthi kA bhedana mulAdhara cakra ke jAgaraNa ke sAtha hotA hai| isa nAr3I meM do anya granthiyA~ bhI yoga paramparA meM svIkAra kI gayI haiM viSNugranthi aura rudragranthi / viSNugranthi hRdaya ke pAsa mAnI jAtI hai aura rudragranthi bhUmadhya se Upara / anAhatacakra ke jAgaraNa se viSNugranthi kA bhedana hotA hai aura AjJAcakra ke jAgaraNa se rudragranthi kA bhedana / rudragranthi ke bhedana ke bAda yogI ke lie kucha bhI karttavya zeSa nahIM rhtaa| vaha paramapada prApta kara letA hai / dUsare zabdoM meM vaha rudra viSNu athavA parabrahma ke sadRza ho jAtA hai| yogazAstra kI paramparA meM eka bAta yaha bhI nirvivAda rUpa se svIkRta hai ki sAmAnyarUpa se prANa IDA yA piGgalA nAr3I meM bArI-bArI se gatizIla rahate haiM; kintu yogI sAdhaka unheM suSumnA meM sAdhanA ke dvArA pravAhita kara letA hai / usake anantara hI adhyAtma ke kSetra meM usakA praveza hotA hai, usakA citta ekAgra ho pAtA hai| sAdhanA ke krama meM prANAyAma sAdhanA ke dvArA brahmanAr3I ke mukha, jo mUlAdhAra cakra ke pAsa sthita tathA kapha Adi avarodhaka tattvoM dvArA ruMdhA huA hai, kapha Adi avarodha haTane para khula jAtA prANazakti kuNDalinI evaM cakra sAdhanA : DaoN0 ma0 ma0 brahmamitra avasthI | 306 tity STON Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha hai, taba usameM prANoM kA praveza ho jAtA hai, kevalakumbhaka kA yahIM se prArambha hotA hai, isa sthita kAhI varNana kahIM brahmagranthibhedana ke nAma se aura kahIM kuNDalinI jAgaraNa ke nAma se kiyA gayA hai / yoga paramparA meM prAyaH sabhI sambaddha granthoM meM prApta uparyukta nirvivAda varNana se nimnalikhita tathya pragaTa hote haiM / 1. suSumnA nAr3I kA Arambha kanda sthAna ke madhya se hai aura AjJAcakra ke Upara sahasrAra padma meM milakara yaha samApta hotI hai / 2. kanda sthAna mUlAdhAra cakra se lagabhaga do tIna aMgula Upara aura nAbhi ke pAsa athavA nAbhi ke nIce hai / 3. suSumnA nAr3I meM kanda sthAna se nikalane ke bAda mUlAdhAra cakra ke pAsa pahalI brahmagranthi, hRdaya (anAhata cakra) ke pAsa dvitIya viSNugranthi tathA bhrUmadhya ( AjJAcakra) se Upara tRtIya rudragranthi hai, isake bAda brahmanAr3I suSumnA sahasrAra padma yA mastiSka meM mila jAtI hai / 4. suSumnA nAr3I cetanA kA kendra sthAna hai arthAt samasta jJAnendriyoM aura karmendriyoM meM cetanA kA saMcAra suSumnA dvArA hI hotA hai / 5. suSumnA meM hI mUlAdhAra se Arambha hokara AjJA cakra taka (mUlAdhAra, svAdhiSThAna, maNipUra, anAhata, vizuddha aura AjJA ) ina chaha cakroM ko sthiti hai / ye sabhI cakra cetanA ke viziSTa kendra haiM, jo prAyaH jAgRta yA kriyAzIla nahIM rahate, sAdhanA dvArA inheM kriyAzIla (jAgRta) kiyA jAtA hai / 6. prANa athavA prANazakti kA suSumnA meM nirbAdha pravAha arthAt Upara AjJAcakra se bhI Upara sahasrArapadma taka jAnA yoga sAdhanA kI ucca pariNati hai / 7. kintu prANa isa nAr3I meM sAmAnyatayA pravAhita nahIM ho pAte / IDA athavA piGgalA se kanda meM suSumnA meM praveza to karate haiM, kintu prathamagranthi arthAt brahmagranthi, jise prathama avarodha kaha sakate haiM, ke kapha Adi se banda rahane ke kAraNa Age bar3ha nahIM pAte, vahIM ruka jAte haiM / sthAna 8. suSumnA nAr3I tIna khaNDoM meM vibhAjita hai : (1) kanda se mUlAdhAra cakra yA brahmagraMthi taka (2) brahmagranthi se viSNugranthi taka tathA ( 3 ) viSNugranthi se rudragranthi taka / 6. prANAyAma sAdhanA dvArA prANa apAna kA milana hone para aura usase agni ke atyanta tIvra hone para avarodhaka (argala) tattva haTa jAte haiM, aura usake bAda usameM prANoM kA pravAha prArambha hotA hai / yoga sAdhanA ke granthoM meM eka bAta aura kahI gayI hai, prANAyAma sAdhanA ke dvArA suSumnA meM prANoM kA praveza hone para jaba kevalakumbhaka prArambha hotA hai taba citta aura prANa kramazaH Upara uThane lagate haiM, usa sthiti meM kramazaH pRthivA dhAraNA, jala dhAraNA, Agneya dhAraNA, vAyavI dhAraNA, AkAza dhAraNA sampanna kI jAtI hai / ina dhAraNAoM meM kramazaH prANa aura citta mUlAdhAra Adi pratyeka cakroM para sthita hote haiM / AjJA cakra se Upara prANa aura citta ke pahu~ca kara sthira hone ko dhyAna kahate haiM, aura usase bhI Upara sahasrAra padma meM prANa aura citta kI sthiti ko samAdhi kahate haiM / ye sabhI kramazaH uttarottara sthitiyAM haiM / 310 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Mernational w Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha KAD KOMEN MAKINCHES kuNDalinI ke sambandha meM bhI yaha tathya binA kisI sandeha ke svIkAra kiyA jAtA hai ki kuNDalinI svayaMbhU liGga meM sAr3he tIna bAra lipaTa kara sthita hai / suSumnA kA mukha aura isakA mukha pAsa pAsa hai, athavA suSumnA kA mukha isake mukha meM banda hai / sAdhanA ke dvArA suSumnA kA mukha khula jAne para kuNDalinI usameM praveza kara jAtI hai / ina uparyukta kathanoM meM donoM meM hI pUrNatayA samAnatA hai, mAnoM donoM kathanoM meM bhASA bheda yA zabdoM ke bheda se eka hI bAta kahI gayI hai / udAharaNArtha 1. kanda sthAna se mUlAdhAra ( brahmagranthi) cakra taka suSumnA kA prathama aMza hai jisameM prANa pratizvAsa prazvAsa meM saMcarita hote haiM, tathA kanda aura mUlAdhAra ke bIca svayaMbhUliGga sthita hai, jisameM kuNDalI lipaTI huI hai / 2. suSumnA kA mukha khulane para kuNDalinI suSumnA meM praveza karatI hai, tathA sAdhanA dvArA suSumnAse kapha Adi avarodhaka padArtha haTa jAne para prANa suSumnA meM praveza karate haiM / mukha 3. kevalakumbhaka kI sAdhanA se kramazaH granthibhedanapUrvaka prANa suSumnA meM Upara ko uThate haiM tathA eka bAra suSumnA meM kuNDalinI kA praveza hone para kuNDalinI suSumnA meM kramazaH Upara kI ora uThatI jAtI hai / 4. prANa svayaM zakti svarUpa hai tathA kuNDalinI zakti svarUpa athavA prANazakti rUpa hai / 5. suSumnA meM prANoM ke praveza ke anantara kevalakumbhaka kI siddhi ho jAnA prANa sAdhanA kI sarvotama siddhi hai / isa sAdhanA meM uttarottara paMcabhUta dhAraNA (pRthivIdhAraNA, jaladhAraNA, AgneyadhAraNA, vAyavIdhAraNA, evaM AkAzadhAraNA ) ke siddha hone para prANa AjJA cakra meM praveza karate haiM / yahA~ dhyAna kI siddhi hotI hai, aura usake bAda prANoM kA jo Urdhvagamana hai, vaha isa sAdhanA kI antima samAdhi siddhi hai / yahIM yogI ko kaivalya kI prApti ho jAtI hai / jisake bAda kucha zeSa nahIM rahatA / dUsarI ora kuNDalinI bhI kramazaH eka-eka cakroM ke kramaza: jAgaraNa aura granthibhedana ke sAtha AjJAcakra ke bAda sahasrAra padma meM pahu~catI hai, jo isa krama meM sarvocca siddhi hai / isase mokSa kA dvAra anAvRta ho jAtA hai / isIlie kuNDalinI siddhi ko mokSa dvAra kI kuMjI kahA hai| isa prakAra svarUpa, sAdhanA krama, siddhi krama aura pariNAma (phala) ke pUrNa sAmya ko dekhate hue isa nirNaya para pahu~canA anucita na hogA ki kuNDalinI jAgaraNa aura prANoM kA suSumnA meM praviSTa hokara uttarottara Upara ko pahu~cate hue brahmarandhra dvArA Upara taka pahu~ca jAnA, jise kevalakumbhaka kI siddhi kahate haiM, paraspara bhinna nahIM balki abhinna haiM, eka haiN| isa eka hI sthiti ko dattAtreya yogazAstra yogatattvopaniSad Adi granthoM meM kevalakumbhaka kI siddhi ke rUpa meM varNana kiyA hai| isake viparIta tantra se prabhAvita athavA siddha yA nAtha paramparA se prabhAvita granthoM meM ( jahA~ ziva ko yoga kA Adi upadeSTA kahA gayA hai) isa sthiti ko hI kuNDalinI jAgaraNa ke rUpa meM varNita kiyA gayA hai / smaraNIya hai ki dattAtreya yogazAstra aura yogatattvopaniSad Adi meM bhagavAna viSNu avatAra dattAtreya ko dUsare zabdoM meM bhagavAn viSNu ko yoga ke upadeSTA ke rUpa meM nibaddha kiyA gayA hai / jina granthoM meM kevalakumbhaka kI sAdhanA kI vidhi aura krama varNita hai, unameM kuNDalinI jAgaraNa kI bAta nahIM hai / aura jinameM kuNDalinI jAgaraNa kI carcA huI hai unameM kevalakumbhaka kI carcA nahIM milatI / prANazakti kuNDalinI evaM cakra sAdhanA : DaoN0 ma0 ma0 brahmamitra avasthI | 311 www. Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ toasana..........masti.imes sAdhvIrajapuSpavatI abhinandana grantha MANDERS phalataH hama isa niSkarSa para pahu~cate haiM ki prANazakti aura kuNDalinI zakti eka hI zakti ke do nAma haiM / kuNDalinI kA jAgaraNa aura prANoM kA suSumnA nAr3I meM praveza aura uttarottara Urdhvagamana paraspara abhinna haiN| inameM kevala zabdabheda hai, bhASAbheda hai, vastubheda arthAt sAdhanA aura siddhi meM koI bheda nahIM hai| yahA~ isa eka tathya ko nahIM bhUlanA cAhie ki prANazakti kA artha zvAsa-prazvAsa ke andara aura bAhara praviSTa hone vAlI vAyu nahIM hai| prANazakti se nirantara sambaddha hone ke kAraNa ise bhI kabhI-kabhI prANa kaha lete haiM, ye bAhya prANa haiM, jo prANazakti se bhinna haiN| inako hI yadi prANa mAneMge to inheM bAhara nikAlanA kauna cAhegA, kyoMki koI nahIM cAhatA ki prANa bAhara nikleN| yadi yaha bAharI zvAsa-prazvAsa hI prANa hote, taba to prANa nikala jAne para inheM hI bharakara aura punaH na nikalane dene ke lie kRtrima upAyoM se mArga nirodha karake kisI ko prANavAn arthAt jIvita kiyA jA sktaa| kintu aisA nahIM hai| isakA kAraNa hai ki prANazakti aura bAharI vAyu jise hama zvAsa-prazvAsa dvArA andara lete haiM, paraspara bhinna haiM, do cIjeM haiN| eka nahIM haiN| isIlie prANoM kA, prANazakti ke bAhya abhivyaktarUpa kA, vibhAjana karate hue sthUla vAyu athavA sthUla prANoM kA vibhAjana 'prANa, apAna, samAna, udAna aura vyAna', ina pA~ca nAmoM meM kiyA jAtA hai, tathA inake sthAnoM aura kAryoM kA pRthaka-pRthaka rUpa se varNana kiyA jAtA hai| ina pA~ca sthUla prANoM ke atirikta 'nAga, kurma, kRkara, devadatta aura dhanaJjaya' pA~ca anya sthUla prANa bhI haiM, kintu ye prANa apAna kI apekSA sUkSma hai, athavA inakI kriyA kA bodha sarvasAmAnya ko kama hotA hai| mahattva ina sabhI kA samAna hai, koI inameM pradhAna yA apradhAna nahIM hai, kArya sabake bhinna-bhinna haiM / ina dasoM prANoM meM zvAsa-prazvAsa meM Ane-jAne vAlA vAyu kyoMki atyanta sthUla hai, athavA yoM kaheM ki isakA bodha, isakI gati kA bodha, sabako nirantara hotA rahatA hai, ataH prANazakti ke rUpa meM ise bhI prANa kaha diyA gayA hai| ___ isa mUla prANa ko prANazakti athavA zakti kaha sakate haiN| ise hI kuNDalinI ke paryAyavAcI zabdoM meM zakti, jIvazakti aura IzvarI Adi nAmoM se smaraNa kiyA jAtA hai| yaha prANa hI cetanA kA mUla AdhAra hai| sampUrNa bodha (jJAna grahaNa) aura kriyA kA saMcAlana isake dvArA hI hotA hai| isakI mahimA kA varNana karate hue hI prazna upaniSad meM spaSTa kahA gayA hai 'tasmin utkrAmati itare sarva eva utkrAmante' [prazna 2.4] / isa prANazakti kA, cetanA zakti kA, mukhya kendra mastiSka hai| isake upakendra suSumnA nAr3I meM haiM / suSumnA nAr3I ke tIna khaNDa haiM / yadi mastiSka ko bhI kArya ke AdhAra para eka kahanA cAheM to cAra khaNDa haiM (1) mastiSka isakA sabase prazasta aura pradhAna bhAga hai, ise yogazAstra kI bhASA meM sahAsrAra padama kahA jAtA hai| (2) usase nIce AjJAcakra se anAhata cakra kA aMza dvitIya bhAga hai| ina donoM ke saMyoga sthala ko rudragranthi kahate haiM / vidyuta takanIka kI bhASA meM cAheM to ise eka phyUja kaha sakate haiN| isa bhAga ke UparI aMza se avabodhaka cetanA aura preraka cetanA kA niyamana hotA hai jise AjJAcakra kahate haiN| zarIra meM yaha sthala bhrU madhya meM mAnA gayA hai / isase kucha nIce kaNTha ke pAsa vizuddhacakra hai, jahA~ se atyanta sUkSma jJAna aura kriyA cetanA kA niyamana hotA hai / yahA~ AkAza tattva kI pradhAnatA hai| AkAza ke guNa zabda kI utpatti aura usake grahaNa kA niyamana kendra yahIM para hai| usase nIce hRdaya ke pAsa suSumnA ke isa aMza kA sabase nicalA bhAga hai| jise vAyu kA sthAna kahA jAtA hai| sampUrNa sparza cetanA evaM 312 | sAtavAM khaNDa bhAratIya saMskRti meM yoga PARA HD.Education RCE www.jainelibrasbug Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TanuVATSAMAGRANErwenmarvasamasomenesamlandAAAAAAAAAAAAddia- MahaBala+ rila rAvatI abhinandana gAndha pa aMga pratyaMgoM meM kampana athavA gati kA niyamana yahA~ taka ki rakta kI gati kA niyamana bhI isI kendra se hotA hai| (3) suSumnA kA tRtIya bhAga anAhata cakra se mUlAdhAra cakra taka hai / yaha bhAga jahA~ dvitIya bhAga se milatA hai, usa sandhi ko viSNugranthi ke nAma se smaraNa kiyA jAtA hai| sthUla tattva agni, jala aura pRthivI tattvoM ke sthAna arthAt ina tattvoM se sambaddha cetanA kendra isI bhAga meM haiN| sabase nIce gudA ke kucha Upara mUlAdhAra cakra pRthivI sthAna hai| usase kucha Upara yoni sthAna se pIche per3a ke nikaTa svAdhiSThAna cakra jala sthAna hai tathA usase bhI Upara nAbhi ke nikaTa maNipura cakra agni kA sthAna mAnA jAtA hai| gandha rasa evaM rUpa viSaya bodha kI cetanA kA niyamana tathA mala visarjana, vIrya dhAraNa evaM visarjana tathA samasta zarIra ke dhAraNa kI kriyAoM kA niyamana ina cetanA kendroM ke dvArA hI hotA hai| yaha suSumnA bhAga jahA~ UparI arthAt dvitIya bhAga se milatA hai, usa sandhi ko viSNugranthi kahate haiM, yaha Upara kaha cuke haiN| isakA sabase nicalA bhAga brahmagranthi kahalAtA hai| yaha bhAga kapha Adi avarodhaka tattvoM se DhakA haA hai, ataH suSumnA ke caturtha bhAga se isakA nirbAdha sambandha nahIM bana paataa| isake AvaraNa mala ko dUra karane ke lie aneka prakAra kI sAdhanAoM kI vyavasthA yogazAstra meM dI gayI hai| isa mala ke pUrNatayA haTane para brahma nAr3I ke isa mukha ke khulane ko hI brahma granthi bhedana yA kuNDalinI kA prathama udbodhana kahate haiN| (4) suSumnA nAr3I kA caturtha bhAga kanda sthAna se mUlAdhAra cakra ke madhya kA bhAga hai| brahma granthi dvArA yaha bhAga eka ora mUlAdhAra cakra ke pAsa suSumnA ke tRtIya bhAga se jur3atA hai aura dUsarI ora kanda se jur3A hai| zarIra kI sabhI nAr3iyA~ isI kanda sthAna para Akara milatI haiM aura suSumnA se prApta cetanA ke viSayabodhacetanA athavA kriyAcetanA ko prApta karake sampUrNa zarIra meM phailatI haiM aura use kriyAzIla banAtI haiM / isa kanda sthAna ko vidyuta takanIka kI bhASA meM TrAMsaphArmara kaha sakate haiM, aisA pAvara hAusa kaha sakate haiM jahA~ se vidyuta kA utpAdana to nahIM kintu vitaraNa kA kArya hotA hai / ___ kyoMki zarIra kI samasta jJAna athavA kriyA kA niyamana yahIM se hotA hai| yahA~ se prApta cetanA se, yahA~ se prApta zakti se, zarIra bhara meM phailI huI nAr3iyA~ una aMgoM ko zakti athavA kriyAzIlatA detI haiM, ataH suSumnA ke isa bhAga ko zakti, jIvazakti, IzvarI Adi nAmoM se smaraNa kiyA jAtA hai| kyoMki yaha bhAga hI zarIra ke samasta bhAga ko cetanA athavA jIvana ke cihna detA hai, isalie isa bhAga ke sthUla AdhAra aMza ko svayaMbhU liGga kahanA ThIka hI hai| suSumnA kA yaha bhAga yadyapi suSumnA ke isase avyavahita pUrvabhAga arthAt tRtIya bhAga se pUrI taraha jur3A nahIM hai arthAt kapha Adi maloM ke kAraNa argalAbaddha hai, avaruddha hai, ataH ananta cetanA ke srota se pravAhita hone vAlI cetanA zakti isa aMza meM nahIM A pAtI aura isI kAraNa anya jur3e hae nADI tantra meM aura usake dvArA zarIra ke samasta jJAna-indriyoM aura karma-indriyoM ko sampUrNa cetanAzakti nahIM mila pAtI / phalata: manuSya (manuSya Adi sabhI prANI) na sampUrNa jJAna sampanna hotA hai, aura na sampUrNa rUpa se kriyAzakti se sampanna / vaha alpajJa aura alpazaktimAna rahatA hai| ThIka vaise hI jaise mukhya pAvara hAusa ke pradhAna tAra se apane tAra ke bhalI prakAra na jur3ane ke kAraNa athavA saMyojaka tAra (phyaja vAyara) ke kSINa (patale) hone ke kAraNa hameM thor3I vidyuta zakti hI mila pAtI hai| mukhya pAvara hAusa meM jitanI zakti hai, utanI zakti kA upayoga hama nahIM kara pAte / yadi ina donoM ko sazakta tAra se jor3a diyA jAtA hai, to vidyata kA nirbAdha pravAha eka ora se dUsarI ora taka mukhya kendra se gauNa kendra taka samAna rUpa se prANazakti kuNDalinI evaM cakra sAdhanA : DaoN0 ma0 ma0 brahmamitra avasthI | 313 ELECT www.jar HA Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIrajapuSpavatI abhinandana grantha b.in HHHETRENA hone lagatA hai| prANAyAma dvArA, dhyAna dvArA athavA kuNDalinI jAgaraNa ke lie batAe gaye anya upAyoM dvArA sAdhaka suSumnA ke isa bhAga ko mukhya bhAga se jor3ane kA prayatna karatA hai| isa sAdhanA meM, isa kArya meM, jaba use saphalatA mila jAtI hai, taba vaha ananta zaktiyoM se sampanna ho jAtA hai| isa saphalatA ko hI sIdhI-sIdhI laukika bhASA meM kahanA cAheM to kaha sakate haiM, vaha Izvara ke svarUpa ko prApta kara letA hai| isa sthiti meM pahu~cane para kyoMki usakI sampUrNa cetanA kA prayoga hone laga gayA ataH vaha pUrNa prakAzamaya, pUrNa jJAnamaya ho jAtA hai, avidyA kI nivRtti ho jAtI hai, aura kyoMki avidyA hI asmitA (ahaMbhAva) rAga dveSa abhinivezarUpI klezoM kA mUla hai, jinake kAraNa yaha saMsAra cakra calatA hai, ataH isakI (avidyA kI) nivRtti se sAdhaka saMsAra cakra sahita asmitA Adi klezoM se chUTa jAtA hai / dUsare zabdoM meM vaha mukta ho jAtA hai| isa prANa zakti ke athavA kuNDalinI yA jIva zakti ke jAgaraNa ke kaI upAya haiN| kaI prakAra kI sAdhanA hai| prANAyAma sAdhanAe~ unameM eka hai / jisa prakAra AtasI zIze ke dvArA sUrya ke bikhare hue prakAza ko eka sthAna para kendrita karake vahA~ tApa (agni) utpanna kara diyA jAtA hai, usI prakAra dhyAna dvArA bhI sAmAnya rUpa se apane dvArA prayukta hone vAlI zakti ko kendrita karake brahmanAr3I ke mukha ko udghATita karate hue prANazakti arthAt kuNDalinI ko jAgRta kiyA jA sakatA hai, aura pradhAna cetanA zakti (ananta cetanA zakti) se jor3A jA sakatA hai| isake atirikta jisa prakAra loka meM prajvalita gaisa ko bhinna padArtha lohe Adi para DAlakara use garama karanA, pighalAnA, jor3anA Adi kriyAe~ sampanna kara lI jAtI haiM, usI prakAra jisane apanI ananta cetanA zakti ko jAgRta kara liyA hai, aisA siddha guru apanI zakti se dUsare sAdhaka (adhikArI sAdhaka) kI prANazakti ko mUla cetanA zakti, kuNDalinI ko jAgRta kara sakatA hai| isa kriyA ko hI yogiyoM kI paramparA meM zaktipAta karanA kahate haiN| isa prANazakti, cetanAzakti, jIvanazakti athavA kuNDalinI Adi nAmoM se smaraNa kI jAne vAlI zakti ko udabuddha karane ke aneka mArga haiM, aneka upAya haiM, aneka sAdhanAe~ haiN| sAdhanA ke krama meM hama yA koI sAdhaka yA siddha itanA hI kaha sakatA hai ki yaha mArga amuka sthAna taka avazya jAtA hai, kyoMki usa mArga ko athavA usake citra ko (yathArtha citra ko) usane dekhA hai yA samajhA hai| kintu jisa mArga ko usane dekhA nahIM, usa para calA nahIM, athavA calanA prArambha karake mArga kaThina lagane se, mArga sa Ane se, use chor3a diyA hai usake sambandha meM yaha kahanA ki yaha mArga amuka sthAna para nahIM le jAegA yadi anucita nahIM to kaThina avazya hai| ataH acche sAdhaka sAdhanA ke anya mArgoM ke sama avalambana karanA hI ucita samajhate haiN| kevala usa sAdhanA vidhi kA upadeza karate haiM, jisa vidhi ko unhoMne samajha liyA hai| kisI kA khaNDana athavA virodha ve nahIM krte| __ ananta cetanA zakti ke srota ko jAgRta karane ke aneka upAyoM meM se kisI bhI eka upAya kA hI AzrayaNa sAdhaka ko karanA cAhie / hAM prAthamika taiyArI ke lie, sAdhanA kI pRSThabhUmi taiyAra karane ke MISA S 1. avidyA asmitA-rAga-dveSa-abhinivezA: paJcaklezA: avidyAkSetramuttareSAM prasupta-tanu-vicchinna-udArANAm / -yogasUtra 213-4 / ANDIRTHANABHARATTIMAHIMIRSSET HAPPY 314 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Den ernational For Private & Personal use a www.jainelibrary or FOR Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIraja TharAvatI abhinandana vandha NAINA ........ ............. S HETE+ PyaNesaMIRRIVENTRANCERTICAUSHISMRUNNINMAHARASOINISsnothinkedIRAITSundCRIMAMMERMANEND - lie, sAdhanA kI yogyatA prApta karane ke lie eka sAtha eka se adhika upAyoM ko bhI apanAyA jA sakatA hai / yamoM aura niyamoM kA pAlana arthAt ahiMsA, satya, asteya (corI kA tyAga), brahmacarya aura aparigraha ina mahAvratoM kA pAlana; zauca, santoSa, tapa, svAdhyAya aura Izvara praNidhAna (bhakti-praNati) kI samaSTirUpa kriyA patha kA anusaraNa avazya karanA cAhie / Asana, mudrA aura bandhoM dvArA-prANAyAma dvArA nAr3Izuddhi karake bhI sAdhanA kI yogyatA prApta hotI hai| haThayoga ke granthoM meM ina sAdhanA kI taiyArI ke krama meM sthUla zarIra kI zuddhi ke lie neti, dhauti, basti, kuJjara, zaMkhaprakSAlana aura trATaka ina SaTkarmoM kI tathA nAr3I zuddhi ke lie mahAmudrA, mahAbandha tathA sUryabheda ujjAyI, zItalI, sItkArI, bhRGgI evaM bhastrikA prANAyAma prakAroM kI vidhi batAI gayI hai, jinake dvArA sAdhaka sthUla zarIra evaM samasta nAr3iyoM kI zuddhi karake kevalakumbhaka athavA kuNDalinI sAdhanA meM pravRtta hotA hai| isa kevalakumbhaka ke lie pahale sahita kumbhaka prANAyAma kiyA jAtA hai / isake dvArA bhI nAr3I zuddhi hotI hai / jaise-jaise prANa aura apAna nikaTa Ane lagate haiM, maNipUracakra arthAt nAbhi sthAna ke pAsa sthita agni tIvra hotI hai, usake tIvra tApa se brahmanAr3I suSumnA ke mukha (agrabhAga) para jamA huA kapha Adi avarodhaka mala naSTa ho jAtA hai, haTa jAtA hai / avarodhaka mala ke pUrNatayA haTa jAne para suSumnA kA mukha svataH khula jAtA hai, tIvra agni kA tApa isa kArya ko sampanna karatA hai / suSumnA kA mukha khula jAne para kanda se jur3A huA suSumnA kA nimnatama bhAga, jise hamane suSumnA kA caturtha bhAga kahA hai, isa zuddha hue suSumnA-mukha se, jo mUlAdhAra cakra ke pAsa hai, jur3a jAtA hai aura usameM sthita prANazakti, jise kuNDalinI yA jIvazakti bhI kahate haiM, mUla cetanA kendra se jur3a jAtI hai| arthAt kuNDalinI jAgRta ho jAtI hai| isa sAdhanA krama meM zarIra aura sthUla nAr3I kI zuddhi pahale hotI hai, ataH zarIra meM vidyamAna pratyeka prakAra ke rogoM kI nivRtti sarvaprathama hotI hai| jisake phalasvarUpa vyAdhi aura styAnarUpavighnoM kI nivRtti hotI hai / isake bAda kramazaH sthUla evaM sUkSma nAr3iyoM kI zuddhi hone para saMzaya, pramAda Adi vighna bhI dUra hote haiM aura sAdhaka kI sAdhanA nirvighna rUpa se Age bar3hane lagatI hai| cakra-sAdhanA : kuNDalinI jAgaraNa yoga sAdhanA ke krama meM kuNDalinI jAgaraNa kA atyadhika mahatva hai| isake lie prAcInakAla se yoga sAdhanA kI paramparA meM vakroM kA dhyAna aura unameM cittalaya kI vizeSa mahimA svIkAra kI jAtI hai / ye cakra vastutaH kyA haiM ? athavA zarIra meM ina cakroM kI vAstavika sattA hai yA nahIM ? isa viSaya para kacha AcAryoM evaM zarIra racanA vijJAniyoM meM matabheda hai| udAharaNArtha, Arya samAja ke pravartaka svAmI dayAnanda sarasvatI, jo svayaM eka bahuta bar3e yogI bhI the, cakroM kI sattA ko hI asvIkAra karate haiN| kahA / hai ki unhoMne nadI meM bahate hue eka murde ko pakar3akara zalya kiyA karake cakatroM kI sthiti ko dekhanA cAhA, kintu unheM isameM nirAzA hI hAtha lgii| zarIra vijJAna ke AcArya bhI yoga paramparA meM varNita cakroM kI sattA aura unake svarUpa vivaraNa ko bhI svIkAra nahIM karate tathApi sAdhaka paramparA meM inakI sattA ko-inake viziSTa svarUpoM ko svIkAra karate hue inake dhyAna kI tathA inameM cittalaya kI var3I mahimA svIkAra kI gayI hai| vastutaH ye cakra merudaNDa ke antargata mUlAdhAra se sahasrAra taka, dUsare zabdoM meM merudaNDa ke sabase nicale bhAga se Arambha hokara usake uccatama bhAga se bhI Upara mastiSka taka suSumnA nAr3I kI sthiti prANazavita kuNDalinI evaM cakra sAdhanA : DaoN0 ma0 ma0 brahmamitra avasthI | 315 + TFET CATE TREAT www.jain Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana yogiyoM kI paramparA aura cikitsA zAstra donoM meM svIkAra kI jAtI hai / yaha suSumnA nAr3I cetanA kA kendra hai, jahA~ mastiSka ananta jJAnakoSoM ke gucchaka ke rUpa meM svIkAra kiyA jAtA hai, vahIM anekAneka cetanA kendroM ko bhI suSumnA nAr3I meM ( merudaNDa ke madhyabhAga meM) cikitsA vijJAna svIkAra karatA hai| isa sthiti meM ina cakroM ko cetanA ke vividha kendroM ke rUpa meM svIkAra karane para cikitsA vijJAna aura yoga paramparA ke bIca kisI prakAra kA matabheda nahIM raha jAtA / ataH yaha nirvivAda rUpa se svIkAra kiyA jA sakatA hai ki cikitsA vijJAniyoM dvArA merudaNDa ke madhyavartI suSumnA nAr3I meM svIkRta cetanA ke kendra hI yogi-paramparA meM svIkRta cakra haiM / ye cetanA ke kendra anekAneka UtakoM se yukta haiM, nimna bhAga meM sthita kendroM kI apekSA ucca, uccatara aura uccatama bhAgoM meM sthita kendra adhikAdhika zaktizAlI haiM / unakI grahaNa kSamatA evaM preraka kSamatA uttarottara adhika hai aura sUkSma kendroM ke svarUpa aura zakti ko yogaparamparA meM vividha pratIkoM ke mAdhyama se varNita kiyA gayA hai / ataH ina cakroM ke dala (patte) aura una para svIkAra kiye jAne vAle bIjAkSaroM ko grahaNa aura preraka zakti kI sUcanA dene vAle pratIkoM ke rUpa meM hI svIkAra karanA cAhie / smaraNIya hai ki yoga kI eka zAkhA tantra meM pRthivI Adi tattvoM ke pratIka ke rUpa meM eka-eka akSara bIjAkSara ke rUpa meM svIkAra kiyA jAtA hai, jisakA vistRta vivaraNa tantra zAstra meM hI draSTavya hai / yogi- paramparA meM yadyapi cakroM kI saMkhyA ke sambandha meM kucha matabheda bhI hai tathApi nimnalikhita cakroM ko unake svarUpa vivaraNa ke sAtha nirvivAda rUpa se svIkAra kiyA jAtA hai| ye cakra haiM - (1) mUlAdhAra cakra, (2) svAdhiSThAna cakra, (3) maNipUra cakra, (4) anAhata cakra yA hRdaya cakra, (5) vizuddha cakra yA kaNTha cakra, (6) AjJA cakra yA bhra cakra, (7) sahasrAra cakra yA sahasra dala kamala / ina sAta cakroM meM sAmAnyataH prathama chaha ko arthAt mUlAdhAra se AjJA cakra taka ko 'ca' nAmoM se tathA antima sahasrAra ko paramapada zivasthAna Adi nAmoM se tantra paramparA meM svIkAra karate haiM, arthAt antima sahasrAra cakra ko cakra na kahakara sahasradala kamala aura zivasthAna Adi nAmoM se abhihita karate haiN| inakA viziSTa vivaraNa SaT va nirUpaNa grantha meM draSTavya hai / inakA saMkSipta vivaraNa nIce aMkita hai jina para dhyAna karane se jAgRta kuNDalinI kramazaH Upara uThatI hai / usake UrdhvagAmI hone ke sAtha-sAtha ye cakra jAgRta ho jAte haiM arthAt ye viziSTa cetanA kendra sampUrNa rUpa se kriyAzIla ho jAte haiM, jisake phalasvarUpa sAdhaka ko adbhuta cetanA zakti prApta ho jAtI hai / mUlAdhAra cakra jaisA ki isa cakra ke nAma se bhI spaSTa hai mUlAdhAra cakra samasta cakroM ke mUla AdhAra meM hai / mUla AdhAra se tAtparya hai jahA~ se suSumnA nAr3I kA prArambha hotA hai arthAt yoni sthAna ke nikaTa | yaha sthAna gudA ( mala nikalane kA mArga) se thor3A Upara liGga ke pIche hai / isa cakra ko AdhAra cakra athavA AdhAra kamala bhI kahate haiM / yaha pRthivI kA sthAna arthAt zarIra meM sthita bhUloka svIkAra kiyA jAtA I prANAyAma mantra meM prathama aMza 'om bhU' kA japa aura artha kI bhAvanA isa cakra ( isa cetanA kendra) ko jAgRta karane, isako apanI samagra zaktiyoM ke sAtha kriyAzIla karane ke lie hI kI jAtI hai / isa cakra meM cAra dala arthAt paMkhur3iyA~ mAnI jAtI haiM, jinakA varNa rakta arthAt japA (gur3ahala ) ke puSpa ke raMga ke sadRza hai aura pratyeka dala para kramazaH va~ za~ Sa~ sa~ bIja mantra aMkita hai, aisA svIkAra kiyA jAtA hai / bIja mantroM dvArA isa viziSTa cetanA kendra ( mulAdhAra cakra) kI viziSTa jJAna zakti aura kriyA zakti kI ora 316 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jainelibrary Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sara 71 mAratA AmalavadanavAla MARRENERACKMATRENTria saMketa kiyA gayA hai, jinakI vyAkhyA ke lie svatantra lekha kI apekSA hogii| cAroM daloM ke milana sthala cakra ke madhya sthAna (kaNikA) meM pRthivI zakti kA bodhaka la~ bIja mantra avasthita hai| isakA tAtparya yaha hai ki isa cakra ke mUla meM dhAraNA pRthivI dhAraNA hai, jisake siddha hone para sAdhaka ko pRthivI athavA pArthiva padArthoM se koI bAdhA nahIM hotii| pArthiva padArtha usakI gati meM bAdhaka nahIM banate, pRthivI se use coTa Adi kI AzaMkA nahIM rahatI, pRthivI usakI mRtyu kA kAraNa nahIM bana sakatI / gandha isakA guNa hai| phalataH divya gandha saMvit bhI use siddha ho jAtI hai arthAt use aura usakI icchA mAtra se usake pariveza meM divyagandha kA AnandapUrNa anubhava sarva sAdhAraNa ko bhI ho sakatA hai| isa cakra ke la~ bIja kA vAhana airAvata hAthI mAnA gayA hai| brahmA isa cakra kA devatA hai tathA jI DAkinI isakI deva zakti mAnI jAtI hai| isameM dhyAna hetu kendra ke rUpa meM catuSkoNAkRti yantra kI jAtI hai / isa cakra kA sambandha jJAnendriya ghrANa (nAsikA) aura karmendriya gudA se svIkAra kiyA jAtA hai arthAt ye donoM indriyA~ isa cakra kI sAdhanA ke phalasvarUpa apanI sampUrNa zakti se kArya karane lagatI haiM, divya gandha saMvit jisakI carcA Upara kI gayI hai, ghrANa indriya kI pUrNa kriyAzIlatA kA hI phala hai| bhautika zarIra kI nirmalatA gudA indriya kI pUrNa kriyAzIlatA kA pariNAma hotA hai / isake atirikta sAdhaka ko mAnava mAtra se zreSThatA, adbhuta vaktRtva zakti, samasta vidyAoM aura kavitvazakti kI prApti bhI mUlAdhAra cakra ke jAgRta hone ke phalasvarUpa hotI hai| zarIra ke pUrNa nirmala hone ke phalasvarUpa pUrNa Arogya aura citta meM Ananda kI anubhUti bhI sAdhaka ko nirantara prApta hotI hai| smaraNIya hai ki yoga paramparA meM isa cakra ke jAgaraNa ko hI brahmagranthi-bhedana bhI kahate haiN| svAdhiSThAna cakra __ svAdhiSThAna cakra kI sthiti yoni sthAna se kucha Upara aura nAbhisthAna ke nIce peDU ke pIche arthAt mUlAdhAra aura maNipara cakra ke madhya meM svIkAra kI jAtI hai| yaha sthAna jala kA sthAna mAnA jAtA hai| zarIra meM bhuvaH loka kI sthiti yahIM svIkAra kI gayI hai / prANAyAma mantra ke dvitIya aMza 'om bhuvaH' kA japa aura artha kI bhAvanA isa cakra ko jAgRta karane ke lie hI kI jAtI hai| isake jAgRta hone se isa cetanA kendra ke sabhI Utaka pUrNa kriyAzIla ho jAte haiN| isa cakra (cetanA kendra) ko SaTkoNa (chaha koNoM cAlI AkRti kA) aura sindUra varNa vAlA mAnA gayA hai| isake pratyeka dala (paMkhur3I) para kramazaH ba~ maiM maiM ya~ Rs aura la~ bIja mantra aMkita haiM, yaha svIkAra kiyA jAtA hai| ye sabhI bIja isa cetanA kendra (cakra) kI vividha kintu pramukha jJAna aura kriyA zakti ke pratIka hai| kaNikA (cakra ke kendra sthala) meM bIja mAnA jAtA hai / vaeN bIja jala tattva kA bIja hai| isalie cakra meM dhAraNA ko hI jala dhAraNA bhI kahate haiM / isake (jala dhAraNA ke) siddha hone para sAdhaka ko jala se kisI prakAra kI bAdhA nahIM ho pAtI, na to jala kI zItatA sAdhaka ko kaSTakara hotI hai, na jala use gIlA kara sakatA hai aura na galA-sar3A sakatA hai, na use usameM DUbane se hI koI hAni kI sambhAvanA rahatI hai, jala usakI mRtyu kA bhI kAraNa nahIM bana sakatA / rasa jala kA pradhAna guNa hai ataH jaladhAraNA siddha hone para arthAt svAdhiSThAna cakra ke jAgRta hone para sAdhaka ko divya rasa saMvita bho siddha ho jAtA hai, arthAt usakI icchA mAtra se use divya rasoM ke AsvAda ke Ananda kA anubhava hotA hai| usakI kRpA se sarvasAdhAraNa bhI divya rasoM ke AsvAda kA anubhava kara sakate haiN| isa cakra kA tattva bIja hai, jala tattva kA vAhana makara svIkAra kiyA gayA hai| viSNu isa prANazakti kuNDalinI evaM cakra-sAdhanA : DaoN0 ma0 ma0 brahmamitra avasthI | 317 .....Distrnakshi Pani Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha DARKO TOGANDEKAGJA. SOOTILI cakra kA devatA hai aura DAkinI usakI zakti kA nAma hai / isa cakra ke andara yantra kI kalpanA candrAkAra rUpa meM kI gayI hai / isakA sambandha jJAnendriya rasanA aura karmendriya liGga (upastha ) se mAnA jAtA hai / arthAt isa cakra kI sAdhanA ke phalasvarUpa uparyukta donoM indriyA~ (rasanA aura upastha) apanI sampUrNa zakti ko prApta kara letI haiN| divya rasa saMvitu to rasanA kI pUrNa kriyAzIlatA kA hI pariNAma hai, jisakI carcA Upara kI gayI hai / upastha kI pUrNa zakti sampannatA ke phalasvarUpa sAdhaka UrdhvaretA ho jAtA hai / isake atirikta svAdhiSThAna cakra ke jAgaraNa kA phala ahaMkAra Adi vikAroM kI pUrNa nivRtti, moha kA nAza tathA apUrva kavitva zakti kI prApti bhI hai, jisake phalasvarUpa sAdhaka icchAnusAra kisI bhI bhASA meM gadya-padya racanA meM samartha ho jAtA hai| isa prakAra use aneka sAdhaka yogiyoM ke madhya svataH zreSThatA prApta ho jAtI hai / ahaMkAra aura moha Adi saMkIrNa manobhAvoM kI pUrNa nivRtti ke kAraNa vaha mana ke samasta vikAroM se rahita hokara pUrNa santRpti kA anubhava karatA hai / maNipUra cakra maNipUra cakra kI sthiti nAbhi ke nikaTa merudaNDa meM hai| sUtra meM jisa prakAra maNiyAM gu~thI hotI haiM, usI prakAra samasta nAr3I cakra isa para gumphita rahatA hai, isIlie isa cakra ko maNipura nAma diyA gayA hai / yaha sthAna agni kA sthAna mAnA jAtA hai / zarIra meM svarloka kI sthiti bhI yahIM mAnI gayI hai / isIlie prANAyAma mantra ke eka aMza 'om sva:' kA japa aura usake artha kI bhAvanA isa cakra ko jAgRta karane ke lie kI jAtI hai| isa cakra ke jAgRta hone para isa cetanA kendra ke sabhI Utaka pUrNa kriyAzIla ho jAte haiM / ina cetanA kendroM (cakra) meM pUrva cakroM kI apekSA uttarottara UtakoM ke gucchaka adhika haiM / phalataH uttarottara cakroM ke daloM kI saMkhyA meM bhI vRddhi hotI gayI hai / isa cakra meM dasa dala mAne jAte haiM, jinakA varNa nIlA svIkAra kiyA jAtA hai| pratyeka dala meM kramazaH Da~ Tha~ ja~ ta~ ya~ da~ dha~ me~ pa~ pha~ bIjamantra mAne gaye haiM / agni isa cakra kA pradhAna tattva hai, ataH agni kA bIjamantra ra~ cakra ke madhya (kaNikA) meM mAnA jAtA hai / isa agni tattva kA vAhana meSa aura isa sthAna kA devatA vRddha rudra svIkAra kiyA jAtA hai, lAkinI usakI vizeSa zakti kA nAma hai / pratyeka dala meM svIkRta bIjamantra isa cakra arthAt jJAna aura kriyA ke mUla cetanA kendra ke aMza vizeSa ke pratIka haiM / isa cakra ke yantra kI AkRti trikoNa hai / rUpa isa cakra ( cetanA kendra) kA vizeSa guNa hai / jJAnendriya netra evaM karmendriya caraNoM se isa cakra kA vizeSa sambandha hai / phalataH isa cakra ke jAgRta ho jAne se sAdhaka ko divya rUpa saMvit kI siddhi ho jAtI arthAt sAdhaka apanI icchAnusAra svayaM vividha divya rUpoM kA sAkSAtkAra karane lagatA hai aura usakI kRpA se anya jana bhI adbhuta rUpoM kA sAkSAtkAra karane meM samartha ho jAte haiN| sAtha hI ina donoM indriyoM (netra evaM caraNa) ke atizaya zakti sampanna ho jAne ke kAraNa sAdhaka ko dUradRSTi evaM dUragamana kA sAmarthya bhI prApta ho jAtA hai / jaisA ki pahale kahA jA cukA hai, bhaNipura cakra agni tattva kA sthAna hai, ataH isa cakra ke jAgRta hone se use Agneya dhAraNA kI siddhi ho jAtI hai phalataH sAdhaka ko agni tatva para vijaya prApta ho jAtI hai, vaha agnikuNDa meM sthita hokara bhI jalatA nahIM valki svayaM bhI agni ke samAna tejasvI ho jAtA hai / isake atirikta sAdhanA granthoM meM isa cakra ke jAgRta hone para sAdhaka vacana racanA cAturya prApta kara letA hai aura usakI jihvA para sAkSAt sarasvatI nivAsa karane lagatI hai aisA svIkAra kiyA jAtA hai / 318 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga . Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ++++++44+LA LD sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / CADEMICALtmene RUAR + + isa cakA ke jAgRta hone kA mukhya pariNAma yaha hai ki sAdhaka yogI ko sRSTi kI racanA, usakA pAlana aura usake saMhAra kA sAmarthya bhI prApta ho jAtA hai| anAhata cakra anAhata cakA kI sthiti hRdaya ke nikaTa mAnI jAtI hai| yaha sthAna maNipUra aura vizuddha cakA ke madhya meM sthita hai| yaha sthAna vAyu tattva kA kendra hai aisA svIkAra kiyA jAtA hai / zarIra meM mahaH loka kI sthiti bhI yahIM hai| isa tattva kA pradhAna guNa sparza hai / tvacA aura hAtha isa cakA se sambandhita kAmazaH jJAnendriya aura kamandriya hai / prANAyAma mantra meM 'om mahaH' aMza kA artha aura usakI bhAva karate hue prANAyAma kI sAdhanA isa cakA ko jAgRta karane ke lie kI jAtI hai| vAyavI dhAraNA bhI isa sthAna para sampanna hotI hai / yahA~ dhAraNA karane se hI sAdhaka ko anAhata nAda kI anubhUti hotI hai, isalie isa sthAna para sthita cakA (cetanA kendra) ko anAhata cakA kahA jAtA hai / viSNugranthi bhI yahIM hai, jisakA bhedana isa cakA ke jAgaraNa dvArA hotA hai| anAhata cakra meM bAraha dala (pa~khur3iyA~) svIkAra kiye gaye haiM jinameM ekaikazaH ka kha ga gha Ga ca OM a~ a~ a~TaeN aura 7 bIjAkSara svIkAra kiye jAte haiN| ina bAraha daloM ke madhya karNikA meM vAyu tattva kA bIja mantra ya~ aMkita kiyA jAtA hai| isa cakra kA varNa aruNa (ugate hue sUrya kA raMga) mAnA gayA hai / bIja kA vAhana mRga hai| isa cakra (cetanA kendra) kA devatA IzAna rudra tathA kAkinI usakI zakti mAnI jAtI hai / isake yantra kA svarUpa SaTkoNa banAyA jAtA hai / yoga ke prAcIna granthoM meM yaha svIkAra kiyA gayA hai ki isa cakra meM prANa aura mana ko pahu~cA dene se vAyavI dhAraNA kI siddhi yogI ko mila jAtI hai, jisake phalasvarUpa samasta vAyu tattva yogI ke vaza meM ho jAtA hai / vAyu kA AghAta athavA vAyu kI nyUnatA kA koI prabhAva yogI para nahIM pdd'taa| vAyU tattva para vijaya ke kAraNa hI prANavAyu usake vaza meM isa prakAra ho jAtA hai ki vaha apanI icchAnusAra apane zarIra se prANoM ko nikAla kara dUsare zarIra meM praveza karane meM samartha ho jAtA hai, athavA prANoM kA vistAra karake saubhari kI taraha nirmANa cittoM kA nirmANa karake aneka zarIroM ko dhAraNa kara sakatA hai| Izitva aura vazitva siddhiyA~ bhI use prApta ho jAtI haiN| samasta jJAna aura kAvya racanA kA cAturya bhI use anAyAsa prApta ho jAtA hai| isake atirikta anAhata nAda kI anubhUti se samAdhi kI siddhi bhI yogI ko ho jAtI hai / vizuddha cakra vizuddha cakra kA sthAna kaNThapa hai| anAhata aura AjJA cakra ke madhya yaha sthAna hai| kaNThakapa ko AkAzatattva kA kendra mAnA jAtA hai| zarIra meM janaH loka kI pratiSThA yahIM svIkAra kI jAtI hai| AkAza tattva kA pradhAna guNa 'zabda' kI utpatti sthAna bhI kaNTha hI hai / zrotra jJAnendriya evaM vAk karmendriya kA sambandha isa AkAza tattva se hai| isa tattva ko, cetanA ke zaktizAlI isa kendra vizuddha cakra ko jAgRta karane ke lie hI prANAyAma mantra ke 'om janaH' isa aMza kA artha bhAvanApUrvaka japa kiyA jAtA hai / AkAza dhAraNA kI sAdhanA bhI yahIM sampanna kI jAtI hai / isa AkAza dhAraNA ke siddha hone para dara se dara sthAna meM athavA pUrva se pUrva kAla meM utpanna zabdoM ko yogI suna sakatA hai aura AkAza kI ananta sImA ke andara vaha svacchanda vicaraNa kara letA hai| prANazakti kuNDalinI evaM cakA-sAdhanA : DaoN0 ma0 ma0 brahmamitra avasthI | 316 international Persore Stuse-only www.jairme CinemamarpatIPPA Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RALIALMERuMIRMILAMMAMALIADMAAAAHIL ankaMGAND A RI HEREmArapuSpavatA Anandana gara / isa cakra meM solaha dala haiM, yaha saMkhyA aba taka vaNita cakroM ke daloM ko saMkhyA se sarvAdhika hai| isakA tAtparya yaha hai ki pUrva vaNita cakrAM ko apekSA yaha sabase bar3A cetanA kendra hai| isa cakra ke solaha daloM meM kramazaH a~ A~ i I u U R R. la~ la~..e~ ai o~ auM aM aH bIjAkSara aMkita kiye jAte haiM tathA kaNikA meM AkAzatattva kA bIja ha~ mAnA jAtA hai / AkAzatattva kA adhiSThAna hone se isake yantra kI racanA zUnya cakra ke rUpa meM kI jAtI hai / isa cakra ke daloM kA raMga dhUmravarNa mAnA gayA hai / isa cakra ke bIja kA vAhana hAthI mAnA jAtA hai| paJca vaktra rudra isa cakra kA devatA hai tathA zAkinI usakI zakti hai| isa cakra ke jAgaraNa se sAdhaka kI ananta mUlazaktiyA~ jAgRta ho jAtI haiM, svaroM ko bIjamantra svIkAra karate hue isI rahasya kI ora saMketa kiyA gayA hai / jisa prakAra svara varNa anya sabhI bIjamantroM ke mUla meM avazya vidyamAna rahate haiM, AkAza sabhI tattvoM ke antargata vyApaka rahatA hai usI prakAra sabhI prakAra kI zaktiyoM aura cetanAoM ke mUla meM bhI isa cakra kI zaktiyA~ kendra ke rUpa meM pratiSThita rahatI haiN| kAvya-racanA athavA vacana racanA cAturya, jisakI carcA anya cakroM ke jAgaraNa ke krama meM kI gayI hai, usakA mUla bhI AkAza tattva kA vizeSa kriyAzIla honA hai| AkAza dhAraNA ke siddha hone para arthAt isa cakra ke jAgRta hone para yogI kA citta AkAza ke samAna hI pUrNa zAnta, bhAvanAoM kI vividha taraGgoM ke vikAroM se rahita pUrNa zAnta ho jAtA hai, jahA~ taka AkAza kI vyApakatA hai, vahA~ taka yogI kI jJAnasImA vistRta ho jAtI hai arthAt sAdhaka sarvajJatA ko prApta kara letA hai| sarvalokopakAritA yogI kA svabhAva ho jAtA hai / pUrNa Arogya, icchAnusAra jIvana aura parama tejasvitA usake sahaja dharma bana jAte haiN| AjJA cakra Yuwaitnistratihiiminitititirmittim __ AjJA cakra kI sthiti vizuddha aura sahasrAra cakroM ke madhya donoM bhauhoM (bhra ) ke bIca meM svIkAra kI jAtI hai| yaha sthAna mahattattva kA kendra hai| mahattattva prakRti kA sAkSAt vikAra hai| zeSa sabhI tattva ahaMkAra, pA~ca tanmAtrAe~, jJAnendriyA~, karmendriyA~, ubhayendriya mana, aura pA~ca mahAbhUta sabhI isake hI vikAra haiN| inameM ahaMkAra sAkSAt vikAra hai tathA ahaMkAra ke vikAra tanmAtrAe~ aura sabhI indriyA~ haiM, pA~coM mahAbhUta pA~ca tanmAtrAoM ke vikAra haiM / isa prakAra mahat bhI ina sabhI kI prakRti hai, nula tattva hai| AcArya kapila ne mana ko mahattattva se abhinna mAnA hai [mahadAkhyamAdyaM kAryaM tanmanaH, sAMkhyasUtra 1. 71] isakA tAtparya hai ki mahattattva kA mana se abhinna sambandha hai, phalataH isa cakra ke jAgaraNa ke lie mahattattva para dhAraNA karanI caahie| isa cakra para dhAraNA karane se sAdhaka kA mana pUrNa zakti sampanna ho jAtA hai| mana ubhaya indriya hai arthAta pA~coM jJAnendriyoM aura pA~coM karmendriyoM kA adhiSThAtA hai| jJAnazakti aura kriyAzakti kA sampUrNa niyamana mana ke dvArA hI hotA hai| yaha eka aisA cetanA kendra hai jahA~ se samasta jJAna cetanA evaM kriyAtmaka cetanA kA samagrarUpa se saMcAlana hotA hai / isI kAraNa isa cakra (cetanA kendra) meM kevala do hI dala mAne gaye haiN| ye do dala (paMkhur3iyA~) eka-eka karake jJAnazakti evaM kriyAzakti kI cetanA ke pratIka haiN| prANAyAma mantra ke 'om tapaH' aMza kA artha aura usakI bhAvanA ke sAtha japa isa cakra ko (cetanA kendra ko) jAgRta karane ke lie kiyA jAtA hai / isake jAgRta hone se sampUrNa jJAnazakti aura sampUrNa kriyA MARA T HI 320 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga 40. Miti R Brain Education International Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha zakti jAgRta ho jAtI hai / phalasvarUpa sAdhaka yogI sarvajJa ho jAtA, usake lie kucha bhI jJAtavya zeSa nahIM rhtaa| isI prakAra usakI kriyA zakti bhI sampUrNa rUpa se jAgRta ho jAtI hai / phalataH vaha sarvazaktimAn ho jAtA hai / donoM prakAra kI zaktiyoM kI dRSTi se vaha paramezvara ke lagabhaga sadRza ho jAtA hai kyoMki isa cakra kA tattva mahatt hai aura vahI samasta vizva ke tattvoM kA mUla hai, ataH usakI dhAraNA se sampUrNa prakRti usake vaza meM ho jAtI / isa prakAra isa cakra ke jAgaraNa dvArA ananta zakti sampanna ho jAne para sAdhaka kI rudragranthi kA bhedana ho jAtA hai, jisake bAda usakI prANazakti ( kuNDalinI) aura mana sahasrAra cakra meM pahu~ca jAte haiM / isa sthiti ko parama pada kahate haiM / AjJA cakra meM do dala haiM, isakI carcA Upara kI jA cukI hai| ina donoM daloM meM haiM evaM kSa bIjAkSara mAne jAte haiM jo kramazaH jJAnazakti aura icchA zakti ke pratIka haiM / OM mahattattva kA bIjAkSara hai jise kaNikA meM aMkita mAnanA caahie| jyotiliMga ke rUpa meM isake yantra kI kalpanA kI jAtI hai / arthAt isa cakra ke jAgaraNa hetu AjJA cakra meM jyotiliMga ke svarUpa meM sAdhaka dhyAna karatA hai / isake bIja vAhana nAda hai jise darzana zAstra meM zabda brahma ke rUpa meM svIkAra kiyA hai / isase pUrva ke cakroM meM kramazaH pRthivI, jala, agni, vAyu aura AkAza tattvoM meM dhAraNA kI gayI thI / arthAt kramazaH sthUla se sUkSma sUkSmatara aura sUkSmatama tattvoM para prANazakti aura mana ko sthira karane kA (dhAraNA karane kA ) abhyAsa kiyA gayA thA / bhUtoM meM sUkSmatama AkAza hai, zabda hI usakA guNa hai, usameM dhAraNA siddha ho jAne para mana aura prANa sthira ho gaye haiM aisA kahA jA sakatA hai / ataH isa cakra meM dhAraNA kA nahIM dhyAna kA abhyAsa kiyA jAtA hai, jo dhAraNA se uccatara sthiti hai / isa mahattattva meM dhyAna kI siddhi hone para arthAt vizva ke mUla tattva (sUkSmatattva) meM citta kI ekatAnatA ( tatra pratyekatAnatA dhyAnam -- yo sU0 32) arthAt dhyAna ke siddha hone para rudragranthi kA bhedana ho jAtA hai aura prANa tathA mana suSumnA mahApatha ke sarvocca sthAna para pahu~ca jAte haiM, jise sahasrAra cakra, sahasra dala kamala aura parama pada kahate haiM / yaha sthala samagra cetanA kA mUla hai, ataH isa sthAna meM koI taraMga nahIM hai, nistaraMga prazAnta agAdha samudra kI bhAMti yahA~ parama zAnti hai / isa sthiti meM pahu~cane para sAdhaka ko kucha karane kI AvazyakatA nahIM hotI, vaha usakI samAdhi kI sthiti hotI hai / tAtparya yaha hai ki AjJA cakra ke jAgRta hote hI sAdhaka samAdhi kI sthiti meM pahu~ca jAtA hai / isa sthiti meM pahu~ca kara use kucha karane kI apekSA nahIM hotI / AvazyakatA hotI hai tallInatA kI jisase vikSepa use na khIMca sakeM / yahIM yogI parama Ananda ke anubhava meM magna ho jAtA hai, lIna ho jAtA hai, dUsare zabdoM meM brahma kI abhedAvasthA ko prApta kara letA hai, brahmamaya ho jAtA hai / smaraNIya hai ki cakroM kI saMkhyA batAte hue aura unake nAmoM kA parigaNana karate samaya sAta cakroM ke nAma lie jAte haiM - (1) mUlAdhAra, (2) svAdhiSThAna, (3) maNipUra, (4) anAhata, (5) vizuddha, (6) AjJAcakra aura (7) sahasrAra cakra / kintu sAdhanA ke krama meM kevala chaha vakroM kI sAdhanA kI vidhi kA varNana hotA hai / isakA kAraNa yaha hai ki AjJAcakra ke jAgRta hone ke bAda yogI ko sAdhanA kI AvazyakatA nahIM raha jAtI, aba vaha sAdhaka nahIM rahatA siddha ho jAtA hai, siddha hI nahIM parama siddha / use na kisI sAdhanA kI apekSA rahatI hai aura na vizva ke kisI bhautika abhautika sthUla athavA sUkSma padArtha kI apekSA rahatI hai / vaha brahma se advaitabhAva ko prApta ho jAtA hai / yahI sthiti samasta sAdhanAoM se prApta hone antima sthiti hai / parama siddha avasthA hai / ise hI bauddha paramparA meM brahmavihAra zabda se sAdhanA kI sarvocca siddhi ke rUpa meM smaraNa kiyA gayA hai / prANazakti kuNDalinI evaM cakra-sAdhanA : DaoN0 ma0 ma0 brahmamitra avasthI | 321 www.jain Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha kuNDalinI yoga : eka cintana - DA. rudradeva tripAThI (ema.e. (dvaya), pI-eca0 DI0, DI0 liT0, AcArya, vizeSa karttavyAdhikArI bRjamohana bir3alA zodha kendra, ujjaina ] kuNDalinI kA svarUpa-nirUpaNa AtmAnubhUti ke vyAvahArika vijJAna kI paramparA meM 'do vastuoM ke milana ko 'yoga' kI saMjJA dI gaI hai / ' 'kuNDalinI yoga' kA tAtparya bhI yahI hai ki - "ziva aura jIva ke madhya par3e mAyA ke AvaraNa ko haTAkara jIva kA usake mUlasvarUpa ziva se aikya kraanaa|" kuNDalinI mAnava kI jIvanIzakti hai aura isakA nivAsa mUlAdhAra meM hai, vahIM svayambhUliGga avasthita hai tathA kuNDalinI usako sAr3he tIna AvartI se veSTita kara apane mukha se suSumnA-patha ko rokakara suSupta avasthA meM sthita hai / yogAdi kriyAoM ke dvArA sAdhaka isI suSumnA patha jise brahmanAr3I bhI kahate haiM - kI suSupta zakti ko jAgRta kara brahmarandhra taka pahu~cAne kA prayAsa karatA hai / yaha kuNDalinI 'visatantutanIyasI' kamalanAlagata tantu ke samAna patale AkAra vAlI hai / 'prasupta bhujaMgAkArA' bhI ise hI kahA gayA hai / tantra zAstra meM kuNDalI kA dhyAna atyanta vistAra se batalAyA hai / yathA mUlonnidrabhujaGgarAjasadRzIM yAntIM suSumnAntaraM, bhavAdhArasamUhamAzu vilasatsaudAminI-sannibhAm / vyomAmbhojagatendumaNDala galad divyAmRtaughaiH pati, sambhAvya svagRhAgatAM punarimAM saJcintaye kuNDalIm // isake anusAra yaha kuNDalinI mUlAdhAra se unnidra bhujaGgarAja ke samAna Upara uThatI huI, AdhAra samUha kA bhedana kara bijalI ke sadRza tIvratA se cakravatI huI tathA sahasradala kamala meM virAjamAna candramaNDala se jharate hue divya amRta samUha ke dvArA pati ko sambhAvita kara vApasa lauTa AtI hai / 322 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puravalI abhinandana grantha) DiwanamamarguerURAHARINALAIMOSTRADARKaramcaDANGAnsweAssNARSanslation meetincimetaStaramTrantetrepratimantroPATIONZER KarishtiniantarvasanneindiatistinuatitutistirhittummitstiriremierrifmiritiiiiiiimalitientatioTHANEE .. Moszt -SAMRAVARTANDMINSajaywsyathendemy RI PANEERINGTNIMAR A aisI hI kuNDalinI kA smaraNa sAdhaka varga cirantana kAla se karatA AyA hai| zAstrakAroM ne kuNDalinI ke sambandha meM atyanta vistAra se aura atyanta sUkSmatA se gambhIra vicAra vyakta kiye haiN| 'rudrayAmala' meM kahA gayA hai ki-yaha devI (kuNDalinI) zaktirUpA hai, samasta bhedoM kA bhedana karane vAlI hai tathA kali-kalmaSa kA nAza karake mokSa dene vAlI hai| kuNDalinI Ananda aura amRtarUpa se manuSyoM kA pAlana karatI hai tathA yaha zvAsa evaM ucchvAsa ke dvArA zarIrastha paJca mahAbhUtoM se AvRta hokara paJcaprANarUpA ho jAtI hai| kuDalI paradevatA hai| mulAdhAra meM virAjamAna yaha kuNDalI 'koTisUrya pratIkAzA, jJAnarUpA, dhyAna-jJAna-prakAzinI, caJcalA, tejovyApta-kiraNA, kuNDalAkRti, yogijJeyA evaM UrdhvagAminI Adi mahanIya svarUpa vAlI hai| rudrayAmala ke eka padya meM kuNDalinI kI stuti karate hue yahI bAta isa rUpa meM kahI gaI hai AdhAre paradevatA bhava-natA'dhaH kuNDalI devatA, devAnAmadhidevatA trijagatAmAnandapuJjasthitA / mUlAdhAra-nivAsinI viramaNI yA jJAninI mAlinI, sA mAM pAtu manusthitA kulapathAnandaika-bojAnanA // 32/21 // anubhavI AcAryoM kI yaha nizcita dhAraNA hai ki mAnava-zarIra meM aisI aneka kriyAoM ke kendra haiM jinake adhikAMza bhAga avaruddha haiM, bahuta thor3e bhAga hI unake khule haiM aura ve tadanukUla kArya karate haiN| zAstroM meM unheM daivI kriyA kahA hai, jinakA upayoga karane ke liye vyakti ko svayaM prayatna karanA par3atA hai aura vaha prayatna bAhya-prakriyA-sAdhya nahIM, apitu sAdhanA-sAdhya ho hai| jaba yaha AdhAra-bandha Adi kriyAoM ke dvArA samutthita hokara sudhA binduoM se vidhAmabIja ziva kI arcanA karatI hai to Atmateja kA apUrva dIpana ho jAtA hai / isakA gamanAgamana atyanta vegapUrNa hai / navIna japApuSpa ke samAna sindUrI varNa vAlI yaha vastutaH bhAvanAmAtra gamyA hai kyoMki isakA svarUpa cinmAtra aura atyanta sUkSma hai| suSumnA ke antavartI mArga se jaba yaha calatI hai to mArga meM Ane vAle svAdhiSThAnAdi kamaloM ko pUrNa vikasita karatI huI lalATastha candrabimba taka pahu~catI hai aura citta meM apAra Ananda kA vistAra huI punaH Ane dhAma para lauTa AtI hai| ataH kahA gayA hai ki gamanAgamaneSu jAGghiko sA, tanuyAd yogaphalAni kuNDalI / muditA kulakAmadhenureSA, bhajatAM vAJchitakalpavallarI / / kuNDalinI-prabodhana ke vibhinna prakAra zAstra evaM anubhava ke do paMkhoM ke sahAre sAdhaka apanI sAdhanA-sambandhI vyomayAtrA karatA hai aura svayaM ke anavarata abhyAsa tathA adhyavasAya se nizcita lakSya ko prApta kara letA hai| zAstroM meM 'ekaM sad viprA bahadhA vadanti' ke anusAra eka satya kA udghATana karane ke liye usakA bahuvidha kathana prApta hotA hai, usI prakAra anubhavoM kI bhUmikA bhI vaividhya se achUtI nahIM rhtii| isakA eka anya kAraNa yaha bhI hotA hai ki deza, kAla evaM kartA kI bhinnatA se tadanukUla vyavasthA kA sUcana bhI usameM nihita rahatA hai| kuNDalinI yoga : eka cintana : DaoN0 rudradeva tripAThI | 323 L ORAT www.jail 4GETTylis Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ E kuNDalI-prabodhana ke liye zAstrakAroM ne bhI isIliye aneka prayoga dikhalAye haiN| aise upAyoM meM (1) yoga-zakti-mUlaka, (2) bhakti-bhulaka (japa-pATharUpa), aura (3) auSadha sevana mUlaka prayoga pramukha haiN| vaise sAdhanA ke sabhI aGga-pratyaGga kuNDalinI-jAgaraNa kI kriyA meM sahayogI hote haiM, unakI laghutA aura dIrghatA para zaGkA kiye binA unakA sahayoga prApta karanA hI cAhiye anyathA jaise kisI mazIna kI saMcAlana-kriyA meM kisI bhI choTe athavA bar3e purje kI kharAbI se bAdhA pahu~catI hai usI prakAra isa kArya meM bhI bAdhA AtI hai| ___cUMki kuNDalinI-prabodhana ananta zaktiyoM ke sAtha-sAtha mokSa ke dvAra taka pahu~cAne vAlA hai, ataH svAbhAvika hai ki isake jAgaraNa ke upAya tathA ise prabuddha karane vAlI sAdhanA bahuta sahaja nahIM hai| isI kAraNa aisI sAdhanA ko sAdhakagaNa sadA se ho gUru-paramparA se prApta karate rahe haiM, aura gurujana bhI adhikArI ziSya ko hI yaha vidyA dete the; ataH isa sAdhanA kA suspaSTa varNana kisI grantha meM pUrNarUpeNa nahIM milatA hai tathApi jo prApta hai usakA varNana isa prakAra hai(1) yoga-zakti-mUlaka upAya jaisA ki Upara batAyA jA cukA hai ki kuNDalinI svayambhUliGga meM sAr3he tIna bAra AveSTita hokara sthita hai aura suSumnA kA mukha tathA kuNDalinI kA mukha pAsa-pAsa hai athavA suSumnA kA mukha kaNDalinI ke mukha meM banda hai| isI kAraNa kuNDalinI meM cetanA hInatA banI rahatI hai dvArA prabuddha karane para usakA mukha khula jAtA hai aura suSumnA kA mukha bhI khula jAtA hai| phalataH kuNDalinI suSumnA meM praveza kara jAtI hai| yogazAstra ke AcAryoM ne isa rahasya ko granthitraya-bhedana ke mAdhyama se samajhAte hue batalAyA hai ki (1) kandasthAna se mulAdhAra cakra ke madhya kA bhAga 'brahmagranyi' sthala hai| yaha suSumnA kA caturtha bhAga bhI kahalAtA hai / yahI eka ora se mUlAdhAra cakra ke pAsa suSumnA ke tatIya bhAga se jur3atA hai aura dUsarI ora kanda se jur3A huA hai| zarIra kI sabhI nAr3iyA~ isI kanda sthAna para Akara milatI haiM aura suSumnA se prApta cetanA se viSayabodha athavA triyAcetanA ko prApta karake sampUrNa zarIra meM phailAtI haiM / yahI vaha sthAna hai jahA~ se vidyut kA vitaraNa hotA hai / brahmagranthi kA yaha bhAga kapha Adi avarodhaka tatvoM se DhakA rahatA hai ataH isake AvaraNa-mala ko haTAne ke liye yogazAstroM meM haThayoga' prANAyAmaprakriyA kA nirdeza karatA hai / (2) mUlAdhAra se anAhata kA madhya bhAga 'viSNu granthi' sthala hai| ise suSumnA kA tRtIya bhAga bhI kahate haiM / yahI mUlAdhAra se eka ora jur3A huA hai aura dUsarI ora anAhata cakra ke pAsa suSumnA ke dvitIya bhAga se jur3atA hai / sthUla tattva, agni, jala aura pRthivI ke sthAna arthAt ina tattvoM se sambaddha cetanA ke kendra isI bhAga meM haiM / brahmagranthi-bhedana rUpa prathama udbodhana ke pazcAt isa dvitIya granthi kA bhedana karane ke liye prANAyAma ke pahale se kucha utkRSTa prayogoM kA nirdeza haThayoga meM huA hai| (3) anAhata cakra se AjJA cakra ke madhya kA bhAga 'rudra granthi' sthala mAnA gayA hai / yaha suSumnA kA dvitIya bhAga kahalAtA hai / yahI eka ora se AjJAcakra ke pAsa suSumnA ke prathama bhAga se jur3atA hai aura 324 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Attr LEAFIRST F ATTA www.jaineli TEAfte Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Halasasans aAcak.inburalobaeBAKIRTAIMAADMARA T HISRKare sAbAlapanalI Amanandana gran NEERESTHE NERARAMMAMATARNARRATESAMEENAINMEANISee.TERIMINAKRAINERAMMARRIVARAHATMEONEnerwww w wENTERNSARARIMARC MEANIRAHINEKHARIFitne dUsarI ora anAhata se jur3A huA hai| ina donoM ke saMyoga-sthalarUpa rudragranthi ke UparI bhAga se avabodhaka cetanA aura preraka cetanA kA niyamana hotA hai| zarIra meM yaha sthala bhra madhya meM mAnA jAtA hai / isase kucha nIce kaSTha ke pAsa vizuddhi cakra hai, jahA~ se atyanta sUkSma jJAna aura kriyA cetanA kA niyamana hotA hai| yahA~ AkAza tattva kI pradhAnatA hone se AkAza ke guNa zabda kI utpatti evaM usake grahaNa kA niyamana kenda bhI yahIM hai| isase nIce hRdaya ke pAsa suSumnA ke isa aMza kA nIce vAlA bhAga hai, jise vAyu kA sthAna kahate haiN| samagra sparza cetanA evaM aMga-pratyaMgoM ke kampana tathA gati kA niyamana, yahA~ taka ki rakta kI gati kA niyamana bhI isI kendra se hotA hai / (4) sahasra dala-padma-uparyukta paddhati se kuNDalinI-prabodhana ke pazcAt jaba vaha apane sthAna ko chor3akara utthita hotI hai to zarIra meM sphUraNa hone lagatA hai| jaise-jaise yaha mahAzakti cakroM kA bhedana karatI huI Upara kI ora bar3hakara sahasra dala padma meM pahu~catI hai to zarIra nirvikalpa samAdhi kI dazA meM bhArahona ho jAtA hai tathA cidAnanda prApti kI anubhUti hotI hai / yahI manuSya kI sAdhanA kA antima lakSya hai| kahA jAtA hai ki AjJAcakra se sahasrAra ke bIca 'asI' aura 'varuNA' nAmaka do nADiyA~ haiN| yahI sthAna vArANasI' nAma se jAnA jAtA hai| yahI ina donoM kA saGgama sthAna hai| AjJAcakra se Age kA mArga ati jaTila hai kyoMki yaha 'kailAza-mArga' hai / kuNDalinI mUlAdhAra se uThakara AjJAcakra taka to paha~ca jAtI hai, kintu vahA~ se Age isako le jAnA sAdhaka ke vaza kI bAta nahIM hotii| isaliye guru svayaM-ziSya kI yogyatA, bhakti, zraddhA Adi dekhakara apanI zakti se kuNDalinI ko isa durUha mArga se pAra karavAkara sahasrAra taka pahu~cAte haiN| ____ nAriyala ke ati kacce gUde ke samAna sahasrAra-padma meM vidyamAna padArtha meM sahasradala kamala kI kalpanA karake usake sahasra patroM meM se bIsa-bIsa patroM para varNamAlA ke pacAsa akSaroM meM se eka-eka akSara ke aGkita hone kA saMketa zAstroM meM kiyA gayA hai| isa prakAra varNamAlA kI AvRttiyA~ hone se yakSiNI Adi sahasra zaktiyA~ aMkarita hotI haiN| yakSiNI Adi sahasra zaktiyoM ke samaSTi rUpa zUkra dhAtu kI adhiSThAtrI yAkinI zakti prakaTa hotI hai| yahI yAkinI zakti vizvarUpiNI, ekaviMzatimukhI, samasta dhAtu evaM tattvarUpiNI paraNiva meM Asakta kUla-kuNDalinI kI rUpAntara-svarUpiNI bhairavI-bhramaranAdotpAdinI zakti hai / sahasrAra cakra kI sthiti mastiSka meM mAnI gayI hai / isakA varNa karpUra ke samAna hai| isakI kaNikA ke madhya pAzavakalpa se paramAtmA kI bhAvanA aura vIrakalpa evaM kulakalpa meM pUrNacandrAkAra kI bhAvanA hotI hai / isake madhya meM paraziva-guru kA sthAna hai| isake Upara brahmarandhra hai aura usake bIca zUnya sthAna meM sthita paraziva se kuNDalinI ko jagAkara saMyoga karAnA hI upayoga-rUpa sAdhanA kA lakSya hai| (2) anya kriyAtmaka prakAra yoga-sAdhanA meM ekAdhika prakAroM se kuNDalinI-prabodhana ke viSaya meM kahA gayA hai| unameM se eka anubhUta-prayoga isa prakAra hai sarvaprathama zuddha Asana para svayaM zuddha hokara baiThe tathA guru-smaraNapUrvaka 'gurustotra' kA pATha karake liGgamudrA se akulastha guru ko bhAvanA sahita praNAma kre| isake bAda choTikA-mudrA dvArA digbandhana bhUtotsAraNa bhAvanA dvArA tAlatraya karate hue bhAvanA kare ki 'isa maNDala meM bAhya bAdhAe~ na hoN| HALAWARINowwwfMARATHONENTARNAMEN D MENSURENA kuNDalinI yoga : eka cintana : DaoN0 rudradeva tripAThI | 325 -19 - IN Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAmAna/ddimana jAntha samaya HEREERISPREE phira kriyA Arambha ke bhairava-namaskAra karake nAma smaraNa sahita guru, paramaguru evaM parameSThI guru ko tathA gaNeza evaM iSTadevatA ko praNAma kare / taba guru dvArA prApta dIkSA-mantra kA yathAzakti japa karake zrIguru ko vihita japa arpita kare / isake pazcAt pUraka, kumbhaka, recaka ke krama se prANAyAma dvArA antaraGga doSoM ko jalAkara nimna kriyAoM ko prArambha kare (1) pahale 5 pA~ca bhastrikA kre| (isameM 5 bAMye se, 5 dAhine se aura 5 donoM se prayoga hogaa|) (2) yathAzakti kumbhaka karake bA~ye se zanaiH zanaiH recaka kare / (aisA 5 bAra karanA cAhiye / ) (3) bAda meM nimnalikhita 5 Asana kare(1) halAsana, (2) sarvAMgAsana, (3) ardhamatsyAsana, (4) pazcimottAnAsana tathA (5) sAsina / (4) uparyukta 5 Asana karane ke pazcAt bhastrikA karake kumbhaka meM nimnalikhita teraha kriyAe kare PRA Artistry T AMASONINECTRENERSITERVERBERNET (1) zakti cAlana, (2) zaktitAr3ana, (3) zaktigharSaNa, (4) kandavAlana, (5) kandatAr3ana, (6) kandagharSaNa, (7) TaMkamudrA, (8) pradhAnaparicAlana, (9) bandhamudrA, (10) mahAmudrA, (11) mahAbandha, (12) mahAvedha, aura (13) shvmudraa| uparyukta prayoga aura kriyAe~ malazuddhi ke sAtha nitya prAtaH kAla karane se kuNDalinI jo prasupta hai, vaha jAgRta hone lagatI hai / kriyA karate samaya zarIra se prathama prasveda nikalatA hai, use hAthoM se zarIra para hI ragar3a denA cAhiye, kapar3e se poMchanA nhiiN| ina kriyAoM ko karate rahane se prAyaH 3 mAsa meM kuNDalinI prabodhana avazya hotA hai / abhyAsa / kAla meM ghRta, dUdha, phalAdi aura sAtvika bhojana karanA caahiye| kama bolanA, kama calanA, tathA brahmacaryapAlana ke sAtha-sAtha iSTamantra kA japa zvAsa-prazvAsa meM karate rahanA cahiye / 'zivasaMhitA' meM kahA gayA hai ki - suptA guru-prasAdena sadA jAgati kunnddlii| sadA sarvANi padmAni bhidyante granthayo'pi ca / / tasmAt sarvaprayatnena prbodhyitumiishvriim| brahmarandhramukhe suptAM mudrAbhyAsaM samAcaret // TAKENARTERE 326 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga -- - - trenints Hocomsumpternational Saran Parek "Urvawrjaimeliterary E H Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhanAratna pucavatA Abhanandana ThAnthA NUMAMTHIMONIANImmunwanemRomawuraMMEDIOHORTowarweswuntiwomemamHINAMARUITMENHALINIC ORIANDUTOMATARATHI nA __ arthAt gurukRpA se jaba nidritA kuNDalinI zakti jAgRta ho jAtI hai tava mUlAdhArAdi SaTcakroM kI granthiyoM kA bhedana bhI ho jAtA hai| isaliye sarvavidha prayatna se brahmarandhra ke mukha se usa nidritA paramezvarI zakti kuNDalinI ko prabodhita karane ke liye prANAyAmAdi kriyA tathA mudrAoM kA abhyAsa karanA caahiye| (3) prANa-sAdhanA se kuNDalinI-prabodhana prANa bhI kuNDalinI kA hI apara nAma hai| isI prANavAyu ko zUnya nAr3I ke andara se sAdhanA evaM kriyA dvArA uThAkara sahasrAra taka pahu~cAyA jAtA hai| vahAM pahuMcane para sAdhaka zarIra aura mana se pRthaka ho jAtA hai taba AtmA apane mukta svabhAva kI upalabdhi karatA hai| yoga-vijJAna ke anusAra AtmA kA paramAtmA se, apAna kA prANa se, svayaM ke rajas se retas kA, sUrya se candra ko milAnA hI usakA mukhya uddezya hai / prANa hI sRSTi kA prathama kAraNa hai, sthUla aura kAraNa zarIra kA isase sambandha hai| prANa kI vibhinna avasthAe~ hI zakti kA svarUpa haiN| prANa kA tAtparya yahA~ zvAsa-prazvAsa mAtra na hokara paJcaprANa bAhya evaM nAga-karmAdi-paJcaka Abhyantara kI samaSTi hai joki samasta cetanA kA mUla AdhAra hai| isI ke bAre meM "praznopaniSad' kA kathana hai ki-"tasminna trAmati, itare sarva evotkrAmante / " isI kA nAma prANa-zakti hai / isa ananta cetanA zakti ke srota ko jAgRta karane ke bhI aneka upAya haiM jinameM kevala kumbhaka' ko sarvopayogI mAnA hai / isa sAdhanA kI prAthamika taiyArI ke rUpa meM sthUla zarIra kI zuddhi atyAvazyaka hai| ataH 'neti, dhauti, basti, kuMjara, zaMkhaprakSAlana aura trATaka' ina SaTkarmoM kI tathA nAr3Izuddhi ke liye 'mahAmudrA, mahAbandha tathA sUryabheda, ujjAyI, zItalI, sItkArI, bhRgI evaM bhastrikA prANAyAma karane cAhiye / kevalakumbhaka ke liye pahale kumbhaka kiyA jAtA hai jisase nAr3I zuddhi hokara prANa aura apAna nikaTa Ane lagate haiM / maNipUra ke pAsa sthita agni tIvra hotI hai, jisake tApa se brahmanAr3I ke agrabhAga para jame hae kaphAdi avarodhaka mala naSTa ho jAte haiN| suSumnA kA mukha khula jAtA hai aura kanda se jur3A huA suSumnA kA nimnatama bhAga zuddha suSumnA ke mukha se jur3a jAtA hai tathA prANazakti jAgRta hokara suSumnA meM praviSTa ho jAtI hai| taba kevalakumbhaka sAdhanA se granthibhedanapUrvaka prANa Upara uThate haiN| kevalakumbhaka kI siddhi ho jAne se uttarottara paMcabhUta dhAraNA kI siddhi ho jAtI hai tathA prANa AjJAcakra meM praveza karate haiN| yahA~ dhyAna kI siddhi hotI hai aura tadanantara prANoM kA Urdhvagamana hotA hai, yahIM yogI ko kaivalya prApti hotI hai / ataH prANoM kA suSumnA meM praviSTa hokara brahmarandhra dvArA Upara taka pahu~canA kevalakumbhaka-siddhi' kahalAtA hai| isI prakAra kI nyUnAdhika kriyAe~-(1) dhyAnayoga, (2) mudrAyoga, (3) Asanayoga Adi bhI yaugika kuNDalI-prabodhana ke prakAroM meM svIkRta haiN| (4) mantrayoga aura kuNDalinI-prabodhana AdhyAtmika saMsAra meM prANa-sAdhanA ko AtmA paramAtmA se milAne ke liye 'mantrayoga' ko atyAvazyaka mAnA gayA hai / kevala prANAyAmAdi kriyAoM meM mana kA niyantraNa kucha kaThina hotA hai tathA ve kAyakaSTa kA kAraNa bhI bana jAtI haiM, ataH bIja-mantra, mUlamantra, mAlAmantra, pratyeka cakra aura unameM kuNDalinI yoga : eka cintana : DaoN0 rudradeva tripAThI | 327 itter intownertionate www. s Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhyAsana putra lalandana grantha virAjamAna devoM ke mantroM kA kramika japa karanA zAstravihita hai / tantrazAstroM meM kuNDalinI ko kAmakalA kahA gayA hai, isIlie isakA svarUpa "IM" se dikhAyA jAtA hai / isa IM bIja kI banAvaTa meM bhI sAr3he tIna AveSTana hote haiM / isakI AkRti meM bhI sthiratA hai / pratyeka bhASA kI lipi meM isakA rUpa prAyaH samAna hI rahatA hai / yathA hindI meM I, aMgrejI meM 'E' aura urdU meM '5' ityAdi / devopAsanA meM OM kA bhI yahI svarUpa hai, vahA~ bhI sAr3he tIna Avarta yathAvad gRhIta haiM / isI krama meM bhaktiyoga ke rUpa meM kavaca, stotra, sahasranAma pATha ke bhI paryApta vidhAna haiM / aura auSadha sevana se bhI sahayoga prApta kiyA jAtA hai, jisakA vistRta jJAna anya tadviSayaka granthoM meM prApta hai / puSpa - sUkti-saurabha [] jaise mAtA apane bAlaka para vAtsalya varSA karatI rahatI hai, taba apane sabhI duHkhoM ko bhUla jAtI hai, bAlaka ke saMvarddhana-saMrakSaNa lie apanA sarvasva samarpaNa kara detI hai, vaise hI vizva vAtsalya kA sAdhaka bhI samAja, rASTra yA vizva ko bAlaka mAnakara usake duHkhoM ko svayaM kaSTa sahakara bhI dUra kare / meM kucha lo nirducatbnternational-. mAtA svayaM bhUkhI rahakara bhI tRpta rahatI hai, namra bhAva se sevA karatI hai vaise hI svayaM bhUkhe-pyAse rahakara samAja, rASTra evaM vizva ke sabhI prANiyoM ke duHkha dUra karane kA prayatna kareM / [ vAtsalya ke bahAne kahIM moha, Asakti yA rAga na ghusa jAya isakI sAvadhAnI rakhanA ati Avazyaka hai / jaise baccoM ko vAtsalya dene vAlI mAtA ko apane baccoM ke khA-pI lene para svayaM bhUkhe rahane meM bhI Ananda kI anubhUti hotI hai, vaise hI vAtsalyayukta puruSa evaM mahilA ko parivAra evaM samAja se Upara uThakara samagra mAnava samAja ke prati vAtsalya luTAne para Ananda kI anubhUti hotI hai / - puSpa - sUkti-saurabha 328 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jainelibrary.Org Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nArana rAvatI abhinandana grantha / bhAratIya vAGamaya meM dhyAna-yoga : eka vizleSaNa -DA. sAhavI priyadarzanA (svargIyA sAdhvIratna ujjvalakumArI jo ma0 kI suziSyA) bhAratIya saMskRti vizva kI eka mahAn saMskRti hai / yaha saMskRti vidhArAoM meM vibhakta hai| eka vaidika dhArA hai, dUsarI bauddha dhArA hai aura tIsarI jainadhArA hai| tInoM dhArAoM meM dhyAna kI paramparA avirala rUpa se pravAhita hai| una dhArAoM ke zAstra, grantha evaM sAhitya kA avalokana aura cintana ke pazcA isa niSkarSa para pahu~cate haiM ki dhyAna kI vicAradhArA ati prAcIna hai / veda, upaniSad, tripiTaka, Agama tathA anya darzanoM ke vaicArika sampradAyoM meM paravartI cintakoM ke dArzanika saMpradAyoM meM bhI yaha vicAradhArA dekhane ko milatI hai| phira bhI jaina dharma meM varNita dhyAna-yoga kI vicAradhArA ko vistRta, vyApaka evaM spaSTa rUpa se jana-jana ke sAmane prakAza meM lAnA atyAvazyaka hai| cUMki jana mAnasa meM eka aisI bhrAnta dhAraNA phailI huI hai ki jaina dharma meM dhyAna kA koI vizeSa vizleSaNa nahIM hai aura vartamAna meM dhyAna kI paramparA prAyaH lupta sI hai isa vicAradhArA ko spaSTa karane aura use apane nija svarUpa meM lAne ke uddezya se hI "dhyAnayoga' para eka cintana prastuta kara rahI huuN| saMsAra meM yatra-tatra-sarvatra sabhI prANI nAnA prakAra ke Adhi (mana kI bImArI), vyAdhi (zarIra kI bImArI) aura upAdhi (bhAvanA kI bImArI, kaSAyAdi) se saMtrasta haiM, ve duHkhoM se mukta honA cAhate haiM, kintu mukta nahIM ho pA rahe haiM / isakA ekamAtra kAraNa hai zraddhA kA abhAva / jinheM vItarAga prarUpita tattvoM para pUrNa zraddhA hai ve to duHkhoM se mukti pA lete haiM para jinameM zraddhA kA abhAva hai ve cAroM gati meM cakkara lagAte rahate haiM / saMsAra cakra se mukti pAne ke lie sahI puruSArtha kI AvazyakatA hai| puruSArtha cAra haiMdharma, artha, kAma aura mokSa / mokSa puruSArtha hI sahI puruSArtha hai| usake liye dharma sAdhanA jarUrI hai| sAdhana aura sAdhya, kAraNa aura kArya kA avinAbhAva sambandha hai / jaisA sAdhana hogA vaisA sAdhya prApta hogaa| sAdhana do prakAra ke haiM-bhautika aura AdhyAtmika / hameM to AdhyAtmika sAdhana ko pAnA hai jisase mokSa kA zAzvata sukha pAyA jA ske| ratnatraya (samyagjJAna-darzana-cAritra athavA samyagdarzana-jJAna-cAritra) rUpa 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA ! 326 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha dharma kI sAdhanA se hI mokSa-sAdhya prApta hotA hai / cAra puruSArtha meM 'mokSa' puruSArtha hI upAdeya hai| RSimuniyoM, tattva-cintakoM, vicArakoM tathA dArzanikoM ne eka svara se "mokSa" tattva ko svIkAra kiyA hai| isIliye sabhI tattvacintakoM evaM jJAniyoM ne apanI-apanI svAnubhUti ke anusAra bhinna-bhinna mokSahetuoM kA pratipAdana kiyA hai| bhAratIya saMskRti kI AdhyAtmika cintanadhArA meM mukhya rUpa se tIna tattva ko pradhAnatA dI gaI hai vaidika dharma meM karmayoga, jJAnayoga aura bhaktiyoga; bauddha dharma meM zIla, samAdhi, prajJA aura jainadharma meM samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ye mokSa ke mukhya hetu haiN| dvAdazAMgazruta rUpI mahAsAgara kA sAra "dhyAnayoga' hai| mokSa kA sAdhana dhyAna hai, dhyAna samyagjJAnAdi se garbhita hai| sarvajJakathita tattvoM ko yathArtha jAnanA, unameM yathArtha zraddhA honA, zraddhAzIla sAdhaka hI samasta yogoM ko (sAvadha kriyA-pApoM ko) nAza karane meM samartha banatA hai / jaina dharma kI samasta sAdhanAe~ samyagdarzana-jJAna-cAritra aura tapa ke antargata hI nihita haiN| unameM ahiMsA Adi anuSThAnoM kA pratipAdana gulaguNa aura uttaraguNoM kI rakSArtha kiyA gayA hai / zramaNa aura zrAvaka kI samasta kriyAe~ dhyAnayoga se sambandhita haiM / sAdhanA kA sAra karmakSaya hai| karmakSaya ke liye sabhI sAdhanAoM ke mUla meM cittazaddhi ko pradhAnatA dI gaI hai| manazUddhi ke binA sAdhanA ho nahIM sktii| sAdhanA ke liye manazaddhi Avazyaka hai aura manaHzuddhi dhyAna se prApta hotI hai| prAcInakAla meM "dhyAnayoga" kI sAdhanA ke lie zramaNa saMskRti meM tapa, saMvara, bhAvanA, samatA, apramatta zabda kA prayoga hotA thaa| usake pazcAt samatA, samAdhi, dhyAna aura yoga zabda kA prayoga hone lge| khAsa taura se tInoM hI dhArAoM meM 'yoga' zabda kA prayoga hone lagA yAnI 'dhyAna' zabda ke sthAna para 'yoga' zabda prayukta hone lagA, para donoM zabdoM kA yoga milane se 'dhyAnayoga' bana gyaa| dhyAna kA sAmAnya atha hai-socanA / samajhanA / dhyAna rkhnaa| kisI bAta yA kArya meM mana ke lIna hone kI kriyA, dazA yA bhAva / citta kI grahaNa yA vicAra karane kI vatti yA zakti, samajha, buddhi, smRti, yAda, dhyAna AnA, vicAra paidA honA / dhyAna chUTanA- ekAgratA naSTa honaa| dhyAna jmnaa| aadi| dhyAna kA viziSTa artha-mAnasika pratyakSa hai| bAhya indriyoM ke prayoga ke binA kevala mana meM lAne / kI kriyA yA bhAva / antaHkaraNa meM upasthita karane kI kriyA yA bhaav| kevala dhyAna dvArA prAptavya / dhyAna meM magna / cetanA ko vRtti cetas bodha yA jJAna karAne vAlI vRtti yA zakti / citta ekAgra honA / vicAra sthira honA / prazasta dhyAna / dhyAna zabda kA vyutpattimUlaka artha-jisake dvArA kisI ke svarUpa kA, antarmuhurta sthiratApUrvaka eka vastu ke viSaya meM cintana, athavA dhyeya padArtha ke viSaya meM akSuNNa rUpa se tailadhArA kI bhAMti cittavRtti ke pravAha kA cintana karanA dhyAna kahA jAtA hai / yoga zabda kA vyutpattimUlaka artha- "yoga" zabda kI vyutpatti "yuj" dhAtu se mAnI gaI hai| "yuja" dhAtu ke aneka artha haiM, unameM se yahA~ 'jor3anA' yA 'samAdhi' mukhya hai / bauddha paramparA meM yuj dhAtu kA prayoga 'samAdhi' ke artha meM liyA hai tathA vaidika paramparA meM donoM hI artha pracalita haiN| 'cittavRtti kA SMSAPNARMADAM RAGHARE GHATANAJALAM 330 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga SLNEMbara-1300 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H TERRITE sAdhvIranapuSTAvatI abhinandana grantha SHRELESED FAR i nduiriniwalitivitititinctiniuminstitunitititiativimanitiativeswinimti nirodha', 'samatva' athavA 'udAsIna bhAva se karma karane meM kuzalatA' yA 'jIvAtmA paramAtmA kA sumela' ko yoga kahA hai| jaina paramparA meM 'yoga' zabda tIna arthoM meM vyavahRta hai, yathA -- (1) Asrava (kriyA, pApajanaka kriyA, vyApAra) (2) jor3anA aura (3) dhyAna / sarovara meM Ane vAle jala-dvAra kI taraha pApamArga ko Asrava saMjJA dI jAtI hai| mana, vacana aura kAya ke vyApAra ko yoga kahate haiM / ise Asrava yA kriyA bhI kahate haiN| kuMdakuMdAcArya ne AtmA ko tIna viSayoM ke sAtha jor3ane kI preraNA dI hai / jaise, (1) rAgAdi ke parihAra meM AtmA ko lagAnA-~-AtmA ko AtmA se jor3akara rAgAdi bhAva kA parityAga krnaa| (2) samparNa saMkalpa-vikalpoM ke abhAva meM AtmA ko jodd'naa| (3) viparIta abhiniveza kA tyAga karake jainAgamoM meM kathita tattvoM meM AtmA ko jodd'naa| AcArya haribhadra ne mokSa se jor3ane vAle samasta dharma vyApAra (dhArmika kriyA) ko yoga kahA hai| yahA~ 'sthAna' (Asana), 'UrNa' (uccAraNa), 'artha' 'Alambana' aura 'nirAlambana' se sambaddha dharma vyApAra ko yoga kI saMjJA dI hai| ina pA~ca yoga ko kriyAyoga aura jJAnayoga meM samAviSTa kiyA gayA hai| upAdhyAya yazovijayajI ne samasta dharma vyApAra se pA~ca samiti, tIna gupti arthAt aSTa-pravacana mAtA kI pravRtti ko yoga kahA hai| yoga kA tIsarA artha hai-dhyAna / rAga-dveSa aura mithyAtva se rahita, vastu ke yathArtha svarUpa ko grahaNa karane vAle aura anya viSayoM meM saMcAra na karane vAle jJAna ko dhyAna kahA hai / 'joga parikAmma' meM yoga ke aneka artha haiN| jisameM 'sambandha' bhI eka artha hai-isakA isake sAtha yoga hai| 'yogasthita' meM 'yoga' kA artha dhyAna hai| 'jhANa samattho' meM dhyAna zabda kA artha hai eka hI viSaya meM cintA kA nirodha karanA / yahA~ yaha smaraNa rakhanA hogA ki dhyAna zabda se prazasta dhyAna hI grAhya hai, naraka-tiryaMcagati meM le jAne vAle aprazasta dhyAna nhiiN| dhyAna zabda ke lie tapa, samAdhi, dhIrodhaH, svAnta nigraha, antaH saMlInatA, sAmyabhAva, samarasIbhAva, yoga, savIryadhyAna Adi zabdoM kA prayoga milatA hai| ___dhyAnayoga zabda kA artha evaM paribhASA AtmA kA zuddha svarUpa dhyAna ke binA prApta nahIM ho sktaa| isalie dhyAnayoga kA yathArtha artha jAnanA Avazyaka hai| samasta vikalpoM se rahita AtmasvarUpa meM mana ko ekAgra karanA hI uttama dhyAna yA zubhadhyAna hai / 'dhyAna' zabda ke sAtha 'yoga' ko jor3akara yaha spaSTa kara diyA hai ki prazasta dhyAna kA cintana karanA hI dhyAnayoga hai| mAnasika jJAna kA kisI eka dravya meM athavA paryAya meM sthira ho jAnA hI dhyAna hai / vaha dhyAna do prakAra kA hai - zubha (prazasta) aura azubha (aprshst)| mana-vacana-kAya kI viziSTa pravRtti (vyApAra) hI dhyAnayoga hai| prAcIna Agama sAhitya meM evaM kuMdakuMdAcArya ke granthoM meM ' 'bhAvanA' aura 'saMvara' ina tIna zabdoM ke sAtha 'yoga' zabda ko jor3A gayA hai / ye tInoM hI zabda 'dhyAna' ke paryAyavAcI haiN| 'samAdhiyoga', 'bhAvanAyoga' aura saMvarayoga' kA artha hai prazasta yA zubha dhyAna / zubha dhyAna se mana ko ekAgra kiyA jAtA hai, zubha dhyAna AtmasvarUpa kA bodha karAtA hai| AtmasvarUpa kA jJAna honA hI 'saMvara' hai| saMvara kI kriyA prArambha hone para hI dharmadhyAna aura zukladhyAna kI prakriyA zurU hotI hai| dharmadhyAna se AtmadhyAna aura AtmadhyAna se mokSa kI prApti hotI hai| yahI zreSThajJAna hai| ise hI zreSTha dhyAna kahate haiN| 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 331 www.jair Hiroenment Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha TIkA meM' 'samAdhi' zabda kA artha dharmadhyAna kiyA hai / dharmadhyAna kA praveza dvAra bhAvanA hai / bhAvanA naukA kI taraha hai / jaise naukA kinAre para le jAtI hai vaise bhAvanAyoga se zuddha banI AtmA 'samAdhiyoga' (dharmadhyAna) dvArA mana ko ekAgra karake bhavasAgara taira jAtI hai / isaliye zuddha paramAtmA kA dhyAna hI dhyAnayoga hai / dUsare zabdoM meM kaheM to dhyAnayoga ke bala se kAya ke samasta vyApAra ke sAthasAtha mana aura vacana se parISaha - upasargoM ko samabhAva dvArA sahana kara mokSa hetu anuSThAna karanA yA viziSTa vyApAra dhyAnayoga hai / " dhyAnayoga se zubhadhyAna ( dharmadhyAna- zuvaladhyAna) ko hI pradhAnatA dI jAtI hai / dharmadhyAna kI carama sImA hI zukladhyAna kA prArambha hai / ataH isameM SaD dravya, nau tattva, chajIvanikAya, guNa, paryAya, karmasvarUpa evaM anya vItarAgakathita viSayoM kA cintana kiyA jAtA hai| vizeSa taura se arihaMta aura siddhaguNoM ke svarUpa kA cintana karanA / dhyAnayoga kA phalitArya saMbara aura nirjarA hai tathA saMvara nirjarA kA phala mokSa hai / saMvara kA artha hai- AtmA meM Ane vAle AsravadvAra ko roknaa| yaha do prakAra kA hai / 1 - dravya aura bhAva / naye karmoM ko Ate hue rokanA dravya saMbara hai aura mana, vacana, kAya kI ceSTAoM se AtmA meM Ane vAle karmoM ko gupti, samiti, dharma, anuprekSA, parISahajaya aura utkRSTa paMca cAritra sampanna sAdhaka dvArA karmoM ke kSaya karane para AtmA ke vizuddha pariNAma ko bhAva saMvara kahate haiM / bhAva saMvara ke aneka nAma haiM / jaise samyaktva, dezavrata, sarvavrata, kaSAyavijetA, manovijetA, kevalI bhagavAna, yoganirodhaka | karmoM kA eka deza se naSTa honA nirjarA hai athavA pUrva saMcita karmoM ko bAraha prakAra ke tapa se (6 bAhya aura 6 Abhyantara ) kSINa evaM nIrasa kara diyA jAtA hai, use nirjarA kahate haiM / " usake do bheda haiM- (1) savipAkanirjarA (sAdhAraNa nirjarA, pAkajA nirjarA, akAma nirjarA, svakAlaprApta nirjarA) aura ( 2 ) avipAkanirjarA ( aupakramikI nirjarA, apAkajAnirjarA, sakAmanirjarA ) / cAroM gati ke jIva savipAkanirjarA satata karate rahate haiM / jIva jina karmoM ko bhogatA hai usase kaI guNA adhika vaha naye karmoM ko bAMdhatA hai jisase karmoM kA anta hotA hI nahIM hai / kyoMki karma bandha ke hetuoM kI prabalatA rahatI hai / sAmAnyataH savipAka nirjarA pratyeka jIva ke pratisamaya hotI rahatI hai, isIlie ise sAdhAraNa, akAma aura svakAlaprApta nirjarA kahate haiM / nirjarA kA dUsarA bheda hai avipAka nirjarA, jise apAkajAnirjarA, aupakramikI nirjarA tathA sakAmanirjarA bhI kahate haiM / yaha nirjarA hI mokSa kA ekamAtra kAraNa hai / vaha binA bhoge hI karmoM ko samApta kara detA hai / avipAka nirjarA bAraha prakAra ke tapa se hotI hai / jaise-jaise upazamabhAva aura tapArAdhanA meM vRddhi hotI hai vaise-vaise avipAka nirjarA meM bhI vRddhi hotI hai / jJAnI puruSa kA tapa nirjarA kA kAraNa hai aura ajJAnI kA karmabandha kA / isaliye avipAka nirjarA hI mokSa kA mukhya sAdhana hai / dhyAna tapa kA gyArahavAM aMga hai / mokSa kA mukhya sAdhana dhyAna hai / 14 dhyAnayoga kA vizeSa svarUpa (lakSaNa) manuSya hI apane svarUpa kA parijJAna kara sakatA hai / vaha apane kartavyAkartavya kA jJAtA hotA hai / sva-svarUpa kA bodha dhyAna ke AlaMbana se hI sahaja ho sakatA hai kyoMki mana aneka paryAyoM meM (padArthoM meM) satata paribhramaNa karatA rahatA hai aura usakA parijJAna AtmA ko hotA rahatA hai, vaha jJAna jaba agni kI sthira jvAlA ke samAna eka hI viSaya para sthira hotA hai taba dhyAna kahalAtA hai 1 15 332 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jainelibratus Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha) mana kI do avasthAe~ haiM" - dhyAna aura citta / eka hI adhyavasAya meM mana ko dIpa zikhA kI taraha sthira karanA dhyAna hai athavA sthira mana kI avasthA hI dhyAna hai aura jo caMcala mana hai vaha citta hai / mana kA svabhAva caMcala hai / caMcala mana aura citta meM sUkSma antara hai / mana paudgalika hai, jar3a hai jabaki citta apaudgalika hai, cetana hai / mana kI sUkSma cintanazIla avasthA hI citta hai / caMcala citta mana hai aura sthira citta dhyAna hai / caMcala citta kI tIna avasthAe~ hotI haiM (1) bhAvanA, (2) anuprekSA aura (3) cintA / bhAvanA kA artha hai- dhyAna ke lie abhyAsa kI kriyA athavA jisase mana bhAvita ho / anuprekSA kA bhAvArtha -- pIche kI ora dRSTi karanA, jina prarUpita tattvoM kA punaH punaH adhyayana evaM cintana manana karanA / cintA kA phalitArtha -- mana kI asthira avasthA / aise hI tIna prakAra se bhinna mana kI sthira avasthA "dhyAna" hai / kisI vastu meM uttama saMhanana vAle ko antarmuhUrta ke lie cittavRtti kA rokanA athavA mAnasa jJAna meM lIna honA hI dhyAna hai / mAnasika jJAna kA kisI eka dravya meM yA paryAya meM sthira honA - cintA kA nirodha honA hI dhyAna kahalAtA hai / vaha saMvara aura nirjarA kA kAraNa hai / ekAgra cintA nirodha ko ho dhyAna kahA jAtA hai / nAnA arthoM padArthoM kA avalambana lene se cintA parispandavatI hotI haiM yAnI sthira nahIM ho sakatI hai, use anya samasta agroM-mukhoM se haTAkara ekamukhI karane vAle kA nAma hI ekAgracintA nirodha hai / 1" yahI dhyAna hai| jJAna kA upayoga antarmuhUrta kAla taka hI eka vastu meM ekAgra raha sakatA hai / isIlie dhyAna kA kAlamAna antarmuhUrta hai 18 ekAgracittA nirodha kA artha 4 eka agra + cintA + nirodha ina cAra zabdoM ke saMyoga se ekAgracintA nirodha zabda banA hai, jisakA artha hai ". 'eka' kA artha - pradhAna, zreSTha / 'agra' kA artha - AlaMbana, mukha, AtmA / 'cintA' kA artha - smRti / 'nirodha' kA artha abhAva / usa cintA kA usI ekAgra viSaya meM vartana kA nAma hai dhyAna arthAt dravya aura paryAya ke madhya meM pradhAnatA se jise vivakSita kiyA jAya usameM cintA kA nirodha hI sarvajJa kI dRSTi se dhyAna hai / yaha to dhyAna kA sAmAnya lakSaNa hai / vizeSa lakSaNa meM 'ekAgra' kA jo artha grahaNa kiyA gayA hai vaha vyagratA kI vinivRtti ke lie hai| jJAna vastutaH vyagra hotA hai, dhyAna nahIM - " / yahA~ sthUla rUpa se jJAna aura dhyAna kA antara spaSTa kiyA gayA hai| jJAna vyagra isalie hai ki vaha vividha aMgoM - mukhoM athavA AlaMbanoM ko lie hai| dhyAna vyagra nahIM hone kA kAraNa yahI hai ki vaha eka mukhI hai / yoM dekhA jAya to jJAna dhyAna se bhinna nahIM hai / vastutaH nizcala agnizikhA ke samAna avabhAsamAna jJAna hI dhyAna hai / phalitArtha hai ki jJAna kI usa avasthA vizeSa kA nAma hI dhyAna hai jisameM 'bhAratIya vAGamaya meM dhyAnayoga eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 333 www.jai Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - d saka sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha / vaha vyagra na rahakara ekAgra ho jAtA hai| cintA-ekAgra-nirodhana' ke lie 'prasaMsthAna' 'samAdhi' aura 'dhyAna' saMjJA dI gaI hai1 / jo iSTaphala pradAtA hotA hai| prastuta vAcyArtha meM 'nirodha' zabda kA prayoga bhAva-sAdhana meM na kara karma-sAdhana meM kiyA hai / jo rokA jAtA hai vaha nirodha hai jisameM cintA kA nirodha kiyA jAtA hai (jo cintA kA nirodha karatA hai) vaha cintAnirodha hai| isameM jo ekAgra zabda AyA hai vaha nirdoSajanaka hai| isameM dravya se paryAya aura paryAya se dravya meM saMkramaNa kA vidhAna hai| dhyAna anekamukhI nahIM ekamukhI hai aura usa mukha meM bhI saMkramaNa hotA rahatA hai / 'ana' AtmA ko bhI kahate haiN| dhyAna lakSaNa meM AtmA ko hI pradhAna lakSya mAnA gayA hai / dhyAna svavRtti hotA hai| bAhya cintAoM se nivRtti hotI hai / isalie dhyAna kI vyAkhyA meM ekAgra cintAnirodha' hI yathArtha hai / 21 zrutajJAna aura naya kI dRSTi se dhyAna kA vizeSa lakSaNa sthira mana kA nAma dhyAna aura sthira tAttvika (yathArya) zrutajJAna kA nAma bhI dhyAna hI hai| jJAna aura AtmA eka hI paryAyavAcI nAma hai / jisa samaya jo vivakSita hotA hai usa nAma kA prayoga kiyA jAtA hai| jaba AtmA nAma vivakSita hotA hai taba usake paricaya ke lie kahA jAtA hai ki vaha jJAnasvarUpa hai aura jaba jJAna nAma vivakSita hotA hai taba usake paricaya ke lie kahA jAtA hai ki vaha AtmasvarUpa hai / isase spaSTa hotA hai ki AtmajJAna aura jJAna AtmA hI dhyAna hai| rAgadveSarahita tAtvika (nirmala) zrutajJAna antarmuhUrta meM svarga yA mokSapradAtA hotA hai / yaha dhyAna chadmasthoM ko hotA hai / jinakA dhyAna 'yoganirodha' hai| jisa zrutajJAna ko dhyAna kahA hai usameM ye tIna vizeSaNa hote haiM1 udAsIna, 2 yathArtha aura 3 atinizcala / ina vizeSaNoM se rahita zrutajJAna dhyAna kI koTi meM nahIM AtA, kyoMki vaha vyagra hotA hai kintu dhyAna vyagra nahIM hotA / 'antarmuhUrta' pada se dhyAna kI utkRSTa sthiti spaSTa kI hai| yaha kAlamaryAdA uttama saMhanana vAloM (zarIra kI majabUtI) kI dRSTi hai, hIna saMhananavAloM kI dRSTi se nahIM hai / eka hI viSaya meM lagAtAra dhyAna itane samaya taka bhI nahIM raha pAtA hai / isase bhI kama kAla kI maryAdA ko lie hue hotA hai| 'antarmuhUrta' chadmastha kI dRSTi se hai, kevalajJAniyoM kI dRSTi se nhiiN| antarmaharta ke pazcAt cintA dUsarI vastu kA AlaMbana lekara dhyAnAntara ke rUpa meM badala jAtI hai| bahata vastuoM kA saMkramaNa hone se dhyAna kI saMtAna cira kAla taka calatI rahatI hai| yaha chadmastha ke dhyAna kA lakSaNa hai / yahI zrutajJAna svarga mokSa pradAtA hai tathA karaNa sAdhana-nirukta kI dRSTi se sthira mana athavA sthira tAtvika zrutajJAna ko dhyAna kahA hai / yaha kathana nizcayanaya ko dRSTi se hai / 25 mukhyataH naya ke do prakAra haiM26-dravyAthikanaya aura paryAyAthikanaya / dravyAthikanaya kI apekSA dhyAna ke lakSaNa meM Aye hue zabdoM kA artha--"eka" zabda 'kevala' athavA 'tathodita' (zuddha) kA vAcaka hai, "cintA" 'antaHkaraNa kI vRtti' kA tathA "rodha" yA "nirodha" niyaMtraNa kA vAcaka hai| nizcayanaya kI dRSTi se "eka" zabda kA artha "zuddhAtmA" aura usameM cittavRtti ke niyaMtraNa kA nAma dhyAna, aura "abhAva" kA nAma "nirodha" hai, vaha dUsarI cintA ke vinAzarUpa ekacintAtmaka hai-cintA se rahita svasaMvittirUpa hai| yahA~ 'cintA' cintanarUpa hai| "rodha" aura "nirodha" eka hI artha kA vAcaka hai| zuddhAtmA ke viSaya meM svasaMvedana hI dhyAna hai| TERSITE 334 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga HSHARE F E stration international www.jainel library CHI --- -- - Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha nizcayanaya kI dRSTi se SaTkAraka dhyAna kA svarUpa spaSTa kara rahe haiM-7 -- dhyAtA ko dhyAna kahA hai| dhyAna dhyAtA se alaga nahIM raha sakatA aura dhyAna, dhyAtA evaM dhyeya ke sAdhanoM meM koI vikalpa nahIM ho sktaa| ina tInoM kA ekIkaraNa hI dhyAna hai| dhyeya ko dhyAtA meM dhyAyA jAtA hai isalie vaha karma aura adhikaraNa donoM hI rUpa meM dhyAna hI kahA gayA hai| nizca yanaya se ye donoM dhyAna se bhinna nahIM haiN| apane iSTa dhyeya meM sthira huI buddhi dUsare jJAna kA sparza nahIM karatI isalie "dhyAti" ko bhI dhyAna kahA hai| bhAva-sAdhana kI dRSTi se bhI "dhyAti" ko dhyAna kahA hai kyoMki nizcayanaya kI dRSTi se zuddhAtmA hI dhyAna hai| jisake dvArA dhyAna kiyA jAtA hai vaha dhyAna hai, jo dhyAna karatA hai vaha dhyAna hai, jisameM dhyAna kiyA jAtA hai vaha dhyAna hai aura dhyeya vastu meM parama sthira buddhi kA nAma bhI dhyAna hI hai| AtmA apane AtmA ko, apane AtmA meM, apane AtmA ke dvArA, apane AtmA ke lie apane hetu se dhyAtA hai| i naya kI dRSTi se yaha kartA, karma, karaNa, sampradAna, apAdAna aura adhikaraNa rUpa SaT kAraka meM pariNata AtmA hI dhyAna kA svarUpa hai| prazna hogA ki kaise SaT kAraka svarUpa AtmA dhyAna svarUpa ho sakatI hai ? utara meM AcArya kA kathana hai ki jo dhyAtA hai vaha AtmA (kartA), jisako dhyAtA hai vaha zuddha svarUpa AtmA (karma), jisake dvArA dhyAtA hai vaha dhyAna pariNata AtmA (karaNa), jisake lie dhyAtA hai vaha zuddha svarUpa ke vikAsa prayojana rUpa AtmA (sampradAna), jisa hetu se dhyAtA hai vaha samyagdarzanAdi hetu AtmA (apAdAna), aura jisameM sthita hokara apane avikasita zuddha svarUpa ko dhyAtA hai vaha AdhArabhUta antarAtmA (adhikaraNa) hai| isa taraha zuddhanaya kI dRSTi, jisameM kartAkamAdi SaT kAraka se bhinna nahIM, apanA eka AtmA hI dhyAna ke samaya SaTkArakamaya pariNata hotA hai / yahI dhyAna kA viziSTa lakSaNa hai| aise sAmAnya aura vizeSa dhyAna kA svarUpa anya darzanoM meM aura manovaijJAnika granthoM meM kama dekhane ko milatA hai / jinakA saMkSipta svarUpa isa prakAra hai--- dhyAnayoga kA vaidika svarUpa karmayoga-bhaktiyoga-jJAnayoga ina trividha sAdhanA paddhatiyoM ke antargata hI mantrayoga, layayoga, haThayoga, rAjayoga Adi kA samAveza kiyA gayA hai| ina sAdhanA paddhatiyoM meM sarvAdhika priya aura pracalita praNAlI yoga kI mAno jAtI hai| vaidika yuga ke pazcAta darzanayuga meM pataMjali ne kramabaddha yogazAstra kA vivecana kiyaa| yoga kI sabhI saMkalpanAe~ upaniSadoM meM aneka rUpoM meM dikhAI detI hai| kAlAMtara meM pAtaMjala yoga ke sAtha-sAtha mantrAdi catuSka yogoM kA vivecana bhI upalabdha hotA hai / pAtaMjala ne 'cittavRtti nirodha' ko hI dhyeya siddha kiyA hai| unhoMne 'yogazAstra' meM kriyAyoga aura aSTAMga yoga kA mArga spaSTa kiyA hai / aSTAMgayoga ke bahiraMga aura antaraMga aise do bheda kiye haiM / antaraMga yoga meM dhAraNA, dhyAna aura samAdhi kA ullekha kiyA hai| yogazAstra kramika gati se sAdhaka ke vikAsa mArga meM sahAyaka sAdhana hai aura dhyAna usameM eka mahattvapUrNa aMga hai| binA dhyAna ke yoga sAdhanA kI siddhi saMbhava nhiiN| isIliye manISiyoM ne 'mantrayoga' kI sAdhanA paddhati meM dhyAnayoga ke lie mana kI ekAgratA aura tallInatA ko prApta karane ke lie ajapA japa athavA so'haM ko svIkAra kiyA hai| nAma smaraNa ka prakriyA se "sthaladhyAna" aura "mahAbhAvasamAdhi' kA pratipAdana kiyA hai| mantrayoga sAdhanA paddhati meN| "sthUladhyAna" kI prakriyA hI dhyAnayoga kI prakriyA hai / 29 _ 'layayoga' kI sabhI kriyAyeM kuNDalinI yoga meM pAyI jAtI haiN| isameM sthUla aura sUkSma kriyAoM dvArA kuNDalinI utthAna, SaTcakrabhedana, AkAza Adi vyomapaMcaka tathA prakRti ke sUkSma rUpa kA cintana RRCANARACH A 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 335 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAvIbanna puSpavatI abhinandana gandha H ROO HINATINEKHORTHRIRMIRROR ISKAnemiaNCAREERUARMATIPREGNENOUPermarinecte : 2 THESEREE STORI -- ma D First ................... "bindudhyAna" aura "mahAlaya" athavA "layasiddhiyoga samAdhi" kA digdarzana hai| 31 yahI dhyAnayoga kI prakriyA hai| 'haThayoga' meM 84 AsanoM ke sAtha-sAtha prANAyAma kA svarUpa spaSTa karake "mahAbodha samAdhi' aura "jyotidhyAna" kA digdarzana karAyA hai|31 prANAyAma ke mAdhyama se hI dhyAnayoga kI prakriyA spaSTa kI hai| ____ 'rAjayoga' sAdhanA paddhati meM aSTAMgayoga kA sarala subodha svarUpa pratipAdana kiyA hai / vaha sahaja prakriyA hai / inase mana kI ekAgratA bar3hatI hai / isa avasthA ko hI 'brahmadhyAna" kahA hai / ina sabhI sAdhanAoM ke mUla meM mana kI ekAgratA ko pradhAnatA dI gaI hai| yahI dhyAnayoga kA svarUpa hai| bhAratIya ina sAdhanA paddhatiyoM ko Adhunika yuga meM nayA rUpa apanI-apanI svAnubhUti ke anusAra de rahe haiN| unameM se kucha namUnoM ke taura para Apake sAmane rakha rahe haiM, jaise33 ki rAmakRSNa paramahaMsa-karmayoga aura bhaktiyoga ko hI premayoga ke mAdhyama se dhyAnayoga kA svarUpa spaSTa kiyA hai / unakI dRSTi se prema ke dvArA hI mana ko ekAgra kiyA jA sakatA hai| yahI dhyAnayoga hai| svAmI vivekAnanda-Izvara darzana kA parama sAdhana mAnava sevA hai / unake kathanAnusAra karmayoga, jJAnayoga, bhaktiyoga, premayoga, vairAgyayoga athavA rAjayoga kA samanvaya hI mAnava sevA hai| yahI Izvara prApti kA apUrva sAdhana hai / mAnava sevA hI dhyAnayoga hai| mahAtmA gA~dhI--(1) satya, (2) ahiMsA, (3) brahmacarya, (4) indriyanigraha, (5) asteya, (6) aparigraha, (7) svadezI, (8) abhayavrata, (6) aspRzyatA, (10) dezI bhASAoM ke mAdhyama se zikSA aura (11) zarIrabala ye gyAraha sUtra unake dhyAnayoga ke sAdhana haiN| unhoMne 'satyAgraha' ke mAdhyama se AdhyAtmika sAdhanA kA stara naI zabdAvalI meM samajhAne kA prayatna kiyA hai| unako dRSTi se satya kI sAdhanA hI dhyAnayoga sAdhanA hai| satyazIla sAdhaka hI "prArthanA" ke mAdhyama se dhyAna kI avasthA meM pahu~catA hai / mana ko ekAgra karane ko yaha zreSTha prakriyA hai / yahI dhyAnayoga hai| ravIndranAtha Taigora-sAdhanA paddhati kA mAdhyama "kavitA" aura "kalA" ko mAnA hai| kAvyakalA ko hI Izvara prApti kA mArga batAyA hai| ataH kAvya sauSThava se hI dhyAnayoga kA svarUpa spaSTa kiyA hai| unakA kathana hai ki vairAgya mukti kA sAdhana nahIM, kintu anurAga ke pAza se hI mukti ke Ananda kA anubhava hotA hai| 'prema' ko bhaktiyoga kA aMga mAnA hai| bhagavAna ke pAsa pahu~cane meM "anurAga' ho sAdhana hai / yahI dhyAnayoga hai| - avinda-AtmA ke sAtha ekAkAra hone kI kriyA hI yoga hai| vizeSa zabdAvalI meM kaheM to 'vijJAna' aura 'kalA' hI yoga hai| 'atimAnasa' avasthA hI dhyAnayoga kA svarUpa hai| atimAnasa avasthA kA rahasya hai ki jIvana meM divyazakti kI jyoti, zakti, Ananda aura sakriya nizcalatA ko prajvalita karanA / unhoMne ise hI 'adhyAtmayoga' athavA 'pUrNayoga' kI saMjJA dI hai| pUrNarUpeNa svayaM ko prabhu ke samakSa arpita karanA hI 'pUrNayoga' hai / isameM azubha vicAroM ko sthAna nahIM hotaa| sirpha zubha vicAroM kA cintana hotA hai / zubha vicAroM kA cintana hI dhyAnayoga hai| ABHHIR PATHA 336 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga ... ducation international -re ForPnhate saniy Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra vaidika dharma meM jo dhyAnayoga kA svarUpa hai use yahA~ para spaSTa diyA gayA hai| bauddha paramparA meM dhyAnayoga kA svarUpa zIla, samAdhi aura prajJA ina trividha sAdhanA paddhati meM sampUrNa bauddha-sAdhanA kA digdarzana hai| inameM 'samAdhi' ke antargata hI dhyAnayoga kA svarUpa spaSTa kiyA hai| 'dhyAna' zabda ke sAtha hI sAtha samAdhi, vimukti, zamatha, bhAvanA, vizuddhi, vipazyanA, adhicitta, yoga, kammaTThAna, pradhAna, nimitta, ArambhaNa, lakkhaNa Adi zabdoM kA prayoga milatA hai / yahA~ para 'dhyAna' samAdhi pradhAna pAribhASika zabda hai| dhyAna kA kSetra vistRta hai / yadi sAdhanA ko dhyAna se alaga kara de to dhyAnayoga kA svarUpa spaSTa nahIM ho sakatA, kyoMki dhyAna aura sAdhanA kA paraspara ghaniSTa sambandha hai| ina donoM ko pRthak nahIM kiyA jA sktaa| dhyAna kA zAbdika artha hai-cintana karanA / yahA~ 'dhyAna' se tAtparya hai akuzala karmoM kA dahana karanA / akuzala karmoM ke dahana ke lie zIla, samAdhi, prajJA evaM cAra Arya satya (1. duHkha, 2. duHkha samudaya, 3. duHkha nirodha aura 4. duHkha nirodha gAminI, caturtha Arya satya ke antargata aSTAGgika sAdhanA mArga) Adi sAdhanoM kA prayoga kiyA jAtA hai| kyoMki akuzala karmoM kA mUla lobha aura moha hai| inhIM kA dahana sAdhanA aura dhyAna se kiyA jAtA hai| kintu yahA~ akuzala karmoM se pA~ca nIvaraNoM ko liyA gayA hai / bauddha paramparA meM mukhyataH dhyAna ke do bheda milate haiM-(1) Arambhana upanijjhAna (Alambana para cintana karane vAlA) aura (2) lakkhaNa upanijjhAna (lakSya para dhyAna karane vaalaa)| ArambhaNa upajjhAna cAra rUpAvacara aura cAra arUpAvacara ke rUpa meM ATha prakAra kA mAnA jAtA hai aura lakkhaNa upajjhAna ke tIna bheda mAne jAte haiM / caMcala cittavRtti ko niyantrita karane ke lie dhyAna sAdhanA ke aneka rUpa pratipAdana kiye haiM jisameM 'lokottara' dhyAna paddhati carama sImA kI dyotaka hai| sAdhaka rUpAvacara aura arUpAvacara dhyAna kI prakriyA se parizuddha samAdhi ko prApta karatA hai| lokottara dhyAna meM usakA praharaNa kiyA jAtA hai-dasa saMyojana kA praharaNa hotA hai / bIja rUpa meM rahe hue sabhI saMyojana kA lokottara dhyAna se nAza kiyA jAtA hai| taba sAdhaka meM kramazaH nimna avasthAe~ hotI haiM-(1) srotApanna (srotApatti), (2) sakudAgAmi, (3) anAgAmI aura (4) arhan / lokottara bhUmi meM cintA kI ATha avasthAoM meM se pratyeka avasthA meM pA~ca prakAra ke rUpa dhyAna kA abhyAsa kiyA jAtA hai| lokottara dhyAna meM citta ke calIsa prakAra para cintana kiyA jAtA hai| sabhI dhyAna prakriyAoM meM lokottara dhyAna prakriyA zreSTha aura parizuddha mAnI jAtI hai / 36 bauddha paramparA meM eka 'dhyAna sampradAya' bhI hai| ___dhyAnayoga kA svarUpa bhAratIyetara dharmoM meM ___ ina bhAratIya dhyAna-dhArAoM ke atirikta bhAratIyetara dharmoM meM bhI dhyAna kA svarUpa dRSTigocara hotA hai| jaise ki tAo dharma, kanphyuziyasa dharma. pArasI dharma, yahUdI dharma, IsAI dharma, islAma dharma aura sUphI dharma-ina sabhI dharmoM meM dhyAnayoga kA svarUpa-vinaya, namratA, sahiSNutA, prema, saralatA, indriyanigraha, saMyama, doSa-niMdA-burAI tyAga, Alasya-pramAda tyAga, dayA, dAna, nyAya, nIti, ahiMsA, satya, 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 337 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asteya, brahmacarya, karuNA, dIna-duHkhIsevA, anAtha, vidhavAoM kI sevA, bhUmi-sevA, sadAcAra, pavitratA, mana-vacana-kAya kI zuddhi, naitikatA, prAmANikatA, maitrI bhAvanA, kSamA ko jIvana kA alaMkAra mAnanA, Atmavat sarvabhUteSu kI maMgala bhAvanA, prema se zatru ko mitra banAnA evaM zarIata, tarIkata, mAriphata, hakIkata aura guru-kRpA Adi rUpoM meM spaSTa hotA hai / dhyAnayoga kA manovaijJAnika svarUpa mAnava kA vikAsa bhautika yA zArIrika kSetra meM hI na hokara mAnasika aura AdhyAtmika kSetra meM bhI ho rahA hai| manovaijJAnikoM kA kathana hai ki jinakA mAnasika tanAva adhika bar3ha jAtA hai taba usa para niyantraNa karane ke lie dhyAna kI prakriyA kI jAtI hai / dhyAna prakriyA meM zarIra aura mana kA agragaNya sthAna hotA hai / isIliye Adhunika manovijJAna bhI zarIra aura mana ke anusaMdhAna meM lagA huA hai| manovaijJAnika kairiMgaTana kA kathana hai ki "dhyAna-sAdhanA eka mAnasika sAdhanA hai / mAnasika prakriyA ke kucha mahatvapUrNa rahasya yogiyoM ko hI jJAta haiM jise hama abhI taka jAna nahIM pAye haiM / para yAda rahe ki mAnasika kSetra kA svarUpa kevala mAtra 'mana' taka hI sImita nahIM hai, apitu mana se bhI adhika sUkSma 'pratyayoM' ko batAyA hai| 'pratyayoM' kA AviSkAra bhAratIya manovijJAna kI dena hai, jo Adhunika parAmanovijJAna kA hI eka kSetra hai| aravinda ne apanI dhyAna prakriyA meM "atimAnasa" kI kalpanA kI hai jo mana kI atisUkSma sthiti hai athavA "vaha" mAnasika ArohaNa kA mahattvapUrNa caraNa hai aura mAnasika cetanA vikAsa krama meM 'mana' kA hI adhika sahayoga hai, jisake kAraNa cetanA kA UdhrvArohaNa sambhava hai| kyoki indriyA~ sabase haiM aura inakA saMyojana evaM anuzAsana 'mana' ke dvArA hI hotA hai / ataH indriyoM se mana sUkSma hai, mana se prANa sUkSma hai, prANa se buddhi sUkSma hai aura buddhi se 'AtmA' sUkSma hai / AtmA ke nija svarUpa ko jAnane ke lie mana ko kendrita karanA hotA hai| mana kA kendrIkaraNa indriyoM ke saMyama se hotA hai| ise indriya-nigraha kI saMjJA dI jAtI hai / indriyavijetA hI manovijetA ho sakatA hai / ataH manovijJAna kI zabdAvalI meM indriyanigraha ko pravRttiyoM kA unnayana yA udAttIkaraNa kahate haiN| yaha unnayana kI prakriyA kalpanA, vicAra, dhAraNA, cintana Adi ke kSetroM meM kriyAzIla hotI hai| jaba 'mana' kisI bhI eka "vastu" ke prati kendrita hone kI avasthA meM AtA hai, taba mana kA kendrIkaraNa hI vaha Arambha bindu hai, jahA~ se "dhyAna" ke svarUpa para vicAra kiyA jAtA hai| mAnasika prakriyA meM "dhyAna" kI sthiti taka pahu~cane ke lie tIna mAnasika staroM yA prakriyAoM se gujaranA par3atA hai / ve mAnasika stara isa prakAra haiM (1) cetana mana, (2) cetanonmukha mana aura (3) acetana mana / ina 'mana' ke tIna staroM ko phrAyaDa ne nATyazAlA ke samAna batAyA hai| jaise nATyazAlA kI samAna 'cetana mana', nATyazAlA kI sajAvaTa samAna 'acetana mana' aura raMgazAlA meM praveza karane kI bhAMti 'cetanonmukha mana' hai / mana ko barpha kI upamA dI hai| 8 / manovaijJAnikoM ne mana kI vRtti tIna prakAra kI batAI hai, jaise ki --(1) jJAnAtmaka, (2) vedanAtmaka aura (3) kriyAtmaka / dhyAna mana kI kriyAtmaka vRtti hai evaM vaha cetanA kI sabase adhika vyApaka kriyA kA nAma hai / dhyAna mana kI vaha kriyA hai jisakA pariNAma jJAna hai| pratyeka prakAra ke jJAna ke lie dhyAna kI AvazyakatA hai| jAgRta avasthA meM kisI na kisI vastu para dhyAna kiyA jAtA hai| jAgRta avasthA vibhinna prakAra ke jJAna ko janma detI hai| kintu supta avasthA meM hama dhyAnavihIna rahate haiN| 338 / sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - -- - - G eneral LLBilabaas. sAdhvIranapuSTAvatI abhinandana grantha R ANDARGETHEE22553SHARESHESenada RATHI manovijJAna kI dRSTi se jisa vastu para cetanA kA prakAza sabase adhika kendrita hotA hai, vaha dhyAna kA viSaya hai / 39 dhyAna kA viSaya pratikSaNa badalatA rahatA hai| jaba hamArI cetanA eka padArtha para kendrIbhUta hotI hai taba usase sambandhita dUsare padArthoM kA bhI sAmAnya jJAna hameM hotA rahatA hai| kintu ina padArthoM kA jJAna atyadhika sAmAnya hotA hai / isaliye manovRtti ko tIna bhAgoM meM vibhAjita kiyA hai / dhyAnAvasthA meM mana kI zubhavRtti hotI hai / zubha vRtti kI ekAgratA ko hI dhyAna meM sthAna hai / jaina siddhAntAnusAra bhI yahI mAnyatA hai, usane vizeSataH manovikAroM para vijaya pAne para adhika bala diyA hai / indriya aura mana ko nAza karane ke lie yA damana karane ke lie nahIM kahA kintu sahaja rUpa se AtmA ke zubhAzubha bhAvoM ko jJAtA draSTA banakara dekhane ko khaa| kriyAtmaka rUpa meM ye mAdhyama haiN| dhyAna sAdhanA-mArga kA dhyAna se vikAroM para vijaya prApta kI jAtI hai / viSaya-vikAra aura kaSAya para pUrNataH vijaya prApta karanA hI jainAgama ke anusAra dhyAna hai| dhyAna prakriyA meM mana kA agragaNya sthAna hai| sAdhanA meM mana ke sahAyaka aura bAdhaka rUpa meM do kArya haiM / manovijJAna ne tIna prakAra kI prakriyA svIkAra kI haiN| .. (1) avadhAna, (2) saMkendrIkaraNa (saMkendraNa) aura (3) dhyAna / 'avadhAna' kI prakriyA meM 'mana' ko kisI vastu kI ora cetanonmukha kiyA jAtA hai / 'avadhAna' aura 'cetanonmukha' ye donoM zabda ekArthaka hai / piTsabarI aura maikaDonala Adi manovaijJAnikoM ne 'avadhAna' ko eka prakriyA ke rUpa meM svIkAra kiyA hai, jo mana kI aindriya abhidhAna prakriyA se sambandhita hai| 'avadhAna' meM 'mana' bAhya anubhavoM ke prati adhika kriyAzIla rahatA hai aura isa prakriyA meM mAnasika UrjA vastu' ke prati gatizIla rahatI hai| bAhya vastuoM ke prati 'mana' kI yaha gatizIlatA 'mana' kA kevala ekamAtra kSetra hai / isake atirikta 'mana' kA dUsarA bhI kSetra hai jise 'svarUpa' meM kendrita kiyA jAtA hai| isa sthiti meM 'prajJA' kA udgama hotA hai, jo aindriya jagata se sApekSa hote hue bhI nirapekSa pratIta hotA hai| yaha mAnasika prakriyA ekAtmaka avasthA kA prathama caraNa hai| isa avasthA meM hI jJAnAtmaka indriyA~ Antarika rUpa se 'ekatA' kI dazA taka pahu~cAtI haiN| isaliye jJAna prakriyA ke antargata phrAyaDa ne mana ko tIna bhAgoM meM bA~TA hai - (1) IDa, (2) Igo aura (3) suparaIgo / bhAratIya vicAradhArA meM ye hI nanasa, ahaMkAra aura buddhi ke rUpa meM milate haiM / mana se buddhi taka kA vistAra hI mAnasika kriyA kA vikAsazIla svarUpa hai| mana ke sUkSma stara ko suparaIgo dvArA grahaNa kiyA jAtA hai / jaba mana 'avadhAna' se Age bar3hakara 'saMkendrIkaraNa' kI ora agrasara hotA hai taba vaha (mana) 'vastu' ke yathArtha svarUpa kA jJAna karatA hai| isa avasthA meM mana adhika gaharAI meM jAkara 'tallInatA' kA anubhava karatA hai| kisI padArtha yA vastu meM ekAgratA AnA hI 'saMkendrIkaraNa-saMkendraNa' avasthA hai| isa prakriyA meM mana kI ekAgratA bar3ha jAtI hai / taba tIsarI 'dhyAna' kI prakriyA meM praveza hotA hai| "dhyAna" kI avasthA taka Ate-jAte vicAroM kA samUha sImita ho jAtA hai| isIliye vicAra prakriyA meM vicAroM kA krama jJAnendriya-kriyA ke sAtha calatA hai| isakA ekamAtra kAraNa yahI hai ki dhyAna eka mAnasika prakriyA kA viziSTa kRta aura kendrita rUpa hai|43 dhyAna cittazuddhi kA eka manovaijJAnika kriyAtmaka rUpa hai| cittazuddhi ke lie manovijJAna meM vividha praNAliyoM (vidhiyoM) kA prayoga kiyA gayA hai| jaise43..... / 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 336. Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha (1) antardarzana, (2) nirIkSaNa, (3) prayoga, (4) tulanA aura (5) manovizleSaNa / ise Aja kala kI bhASA meM 'citta - vizleSaNa' kI vidhi kahate haiM / ina vidhiyoM ke atirikta anya bhI praNAliyA~ milatI haiM" (1) vizleSaNa praNAlI, (2) vikalanAtmaka praNAlI, (3) udAttIkaraNa aura ( 4 ) nirdezanAtmaka 29995 praNAlI / isa prakAra manovijJAna meM dhyAna kA svarUpa cittazuddhi ko mAnA hai / jisameM vitta meM sthita vAsanA, kAmanA, saMzaya, antardvandva, tanAva, kSobha, udvignatA, azAMti Adi vikAroM ko nAza kiyA jAtA hai / ataH Adhunika manovaijJAnika dRSTi se dhyAna kA svarUpa yaha hai ki mana kI asIma zakti ko dhyAna dvArA vikasita kiyA jAya / bhAratIya dhyAna kI vicAradhArAoM meM 'mana' ko pradhAnatA dI gaI hai / jaina dRSTi se dhyAna meM mana kI pradhAnatA mana kA svabhAva caMcala hai| vaha vividha prakAra kI pudgala vargaNAoM ke skandhoM kA anubhava karake rAga-dveSa-mohAdi bhAvoM meM satata ramaNa karatA rahatA hai / vaha do kAryoM meM satata kriyAzIla rahatA haizubhAzubha karmAnubhUti / mana zuddha sAdhana dvArA saMsAra ghaTAtA hai aura azuddha sAdhana dvArA saMsAra bar3hAtA hai / ataH mana kI kriyA dvArA bhava bar3hAnA aura ghaTAnA dhyAnayogI prasannacandra rAjarSi ke udAharaNa dvArA spaSTa hotA hai / mana do prakAra kA hai - ( 1 ) savikalpa mana aura (2) nirvikalpa mana / vastutaH nirvikalpa mana hI 'Atma tattva' hai aura savikalpa mana 'Atma bhrAnti' hai / mana kI asthiratA hI rAgAdi pariNati kA kAraNa hai / mana kI kriyA karmabandha aura mukti kA kAraNa hai / mana kI sthiratA hI dhyAna kI avasthA hai | AtmasvarUpa kA bhAna sthira mana dvArA hI ho sakatA hai / sthira mana hI 'Atma tattva' hai aura asthira mana 'Atma bhrAnti' hai / Atma bhrAnti ke kAraNa manonigraha ke abhAva se tandulamatsya kI bhAMti bhava bar3hA detA hai / isaliye jJAniyoM kA kathana hai ki vacana aura kAya kI apekSA mana dvArA hI karmabandha adhika hotA hai / Agama meM mana ko ghor3e kI upamA dI hai / Agametara granthoM meM ise kapilAdi upamAse varNita kiyA hai / isalie mokSAbhilASI sAdhaka ke lie mana 'bandara' ko vaza karanA hI hogA / kyoMki AtmA asaMkhyAta pradezI hai / usake eka-eka pradeza para ananta jJAna-darzana- cAritrAdiguNa vidyamAna haiM / una guNoM ko vikasita karane ke lie mana kI sthiratA Avazyaka hai 145 manonigraha ke upAya Atma-svarUpa meM ramaNa karane ke lie mana ko vaza meM karanA hogA / use vaza meM karane ke liye jJAniyoM ne kucha upAya batAye haiM (1) indriyavijaya ke liye 23 viSaya aura 240 vicAroM para prApta karanA / (2) kaSAya - zamana / (3) zubha bhAvanA kA satata cintana / (4) samatA evaM vairAgya bhAva meM satata lIna rahanA / (5) svAdhyAya aura AtmajJAna meM lIna / (6) yogASTAMga aura ATha dRSTiyoM kA sadaiva cintana-manana karanA 340 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jainelibrat Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha sacater dhyAnayoga ke vizeSa nirdezana sUtra ( upAya ) - (dhyAnayoga ko jAnane ke upAya) jinabhadragaNi kSamAzramaNa aura rAmasenAcArya ne Agama kA siMhAvalokana karake dhyAnayoga kA yathArtha svarUpa jAnane ke lie kucha dvAra (aMga) pratipAdana kiye haiM46 - (1) dhyAna kI bhAvanA (jJAna, darzana, cAritra, vairAgya evaM maitryAdi) / (2) dhyAna ke lie ucita deza yA sthAna / (3) dhyAna ke lie ucita kAla / (4) dhyAna ke lie ucita Asana / (5) dhyAna ke lie AlaMbana | (6) dhyAna kA krama (manonirodha yA yoganirodha) / (7) dhyAna kA viSaya (dhyeya ) ( 5 ) dhyAtA kauna ? ( 10 ) zuddha lezyA / (12) dhyAna kA phala ( saMvara, nirjarA ) / (6) anuprekSA / (11) liMga (lakSaNa) / Agama kathita cAroM dhyAnoM kA phala kramazaH tiryaMcagati, narakagati, svarga yA mokSa hai jo saMvara aura nirjarA kA phala hai / vaise hI ( 1 ) dhyAtA, (2) dhyeya, (3) dhyAna, (4) dhyAna phala, (5) dhyAna svAmI, (6) dhyAna kSetra, (7) dhyAna kAla aura (8) dhyAnAvasthA / dhyAnayoga ke svarUpa ko vizeSa rUpa se jAnane ke liye uparokta aMgoM ko batAyA hai / unameM 'bhAvanA' aura 'anuprekSA' aise ekArthI do zabda Aye haiM / aise dekhA jAya to ina donoM zabdoM meM khAsa koI antara nahIM hai kintu abhyAsa kI bhinnatA jarUra hai / jJAnadarzanAdi 'bhAvanA' dhyAna kI yogyatA prApta karane e haiM aura anityAdi anuprekSA vItarAga bhAva kI puSTi ke lie hai / yaha dhyAna ke madhyavartI kAla meM kI jAtI hai / eka viSaya para mana sadA sthira nahIM raha sakatA / mana kA svabhAva caMcala hai / jisake kAraNa dhyAnAvasthA meM bIca-bIca meM dhyAnAntara ho jAtA hai / usa samaya anityAdi anuprekSA kA prayoga kiyA jAtA hai| yaha kAlIna bhAvanA hai aura jJAnadarzanAdi prArambhika / Agama meM bhAvanA ko anuprekSA bhI kahA hai vaise anya granthoM meM bhI 147 dhyAna kA adhikArI kauna ? prazna hai ki dhyAna kA adhikArI kauna ho sakatA hai ? { jJAniyoM kA kathana hai ki loka ko tIna bhAgoM meM vibhAjita kiyA gayA hai / jaise madhyaloka aura Urdhvaloka / ise zAstrIya bhASA meM lokAkAza kahate haiM / jahA~ SaT dravyoM kA astitva hotA hai vaha loka hai / do bhAgoM meM loka vibhAjita kiyA gayA hai-- lokAkAza aura alokAkAza / lokAkAza kI apekSA alokAkAza ananta guNA bar3A hai kintu usameM cetana aura acetana kA astitva nahIM hai / lokAkAza meM SaT dravya haiM, jar3a cetana kA astitva hai / janma-maraNa kA cakra hai / lokAkAza meM sUkSma aura bAdara, trasa aura sthAvara jIvoM kA astitva hai / jIvoM kA prathama nivAsa sthAna nigoda hai / jahA~ jIva kA ananta kAla vyatIta ho jAtA hai / puNyavAnI kI prabalatA bar3hane para jIva kA vikAsa hone lagatA hai taba vaha kramazaH nigoda (sUkSma nigoda) se nikalakara bAdara (pRthvI - apa - teja - vAyu - vanaspati kAya ) 3 vikale - 'bhAratIya vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 341. www.jaij Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha AB answanaman IMRANGBRBREEDSARA iri HTTERTAL L ndriya (dvIndriya, trIndriya, caurindriya) aura paMcendriya (nAraka, tiryaMca, deva aura manuSya) meM praveza karatA hai| inameM asaMkhyAta aura anantAnanta kAla vyatIta karatA hai| kintu ina sabameM manuSya bhava durlabha mAnA jAtA hai| jIva kI do avasthA haiM-bhavya aura abhavya / abhavya meM mokSa prApta karane kI yogyatA nahIM hai, aura bhavya meM hai| jIva do paryAyoM meM satata bhramaNa karatA rahatA hai-svabhAva-paryAya aura vibhaav-pryaay| cAroM gati meM mithyAtvAdi ke kAraNa paribhramaNa karanA vibhAva paryAya hai aura karmopAdhi rahita sva-svarUpa meM ramaNa karanA svabhAvaparyAya hai| vibhAvaparyAya ke kAraNa hI jIva anAdikAla se acaramAvartakAla meM anantAnanta bhava vyatIta karatA hai| isa sthiti meM sthita jIva ke maiyAdigaNa evaM mokSa-jijJAsA nahIM hotii| acaramAvartakAla ko Agama bhASA meM "kRSNapAkSika" kAla kahate haiM / isa avasthA meM jIva mokSa nahIM pA sakatA / mokSa prApta karane kI yogyatA to bhavya meM hI ho sakatI hai / bhavya meM bhI kucha aise abhavI ke bhAI baiThe haiM jinheM jAti bhavI kahate haiM / ye mokSa ko nahIM pA sakate / jaina pAribhASika zabdAvalI meM 'acaramAvarta' aura 'caramAvarta' aise do zabda Ate haiN| jaba taka AtmA (jIva) antima pudgala-parAvartakAla ko prApta nahIM hotA taba taka dharmabodha prApta nahIM kara sktaa| gAr3ha karmAvaraNa ke kAraNa jIva acaramAvartakAla (kRSNapAkSika) meM ghUmatA hI rahatA hai| cAroM gati meM paribhramaNa karatA rahatA hai| manuSya bhava bhI prApta kara letA hai, guruvandana, dAnAdi kriyA, bhakti bhAva saba kucha karatA hai parantu ratnatraya (jJAna-darzana-cAritra) ke abhAva meM ye sArI kriyAyeM karane para bhI phaladAyaka nahIM banatI haiN| bhavanAzaka nahIM hotIM parantu bhavavardhaka hotI haiN| ataH acaramAvartakAla bhavavardhaka hotA hai / dUsarA zabda hai 'caramAvarta' / vaha do zabdoM ke saMyoga se banA hai-carama+Avarta / 'carama' kA artha hai antima aura 'Avarta' kA artha hai ghumAva / karma ATha haiN| unameM mohanIya karma kI pradhAnatA hai / isako 70 kor3A-kor3I sAgaropama sthiti hai, zeSa meM kucha kI 33 kor3A-kor3I sAgaropama, kucha kI 30 kor3A-kor3I sAgaropama aura kucha kI 20 kor3A-kor3I sAgaropama / ina sabameM mohanIya karma kI hI sthiti bar3I hai / 'caramAvarta' kAla meM mohanIpa ke 70 kor3A-kor3I sAgaropama kA dhumAva antima ho tabhI jIva mokSa prApta kara sakatA hai| caramAvartakAla meM bhI pratyeka jIva anantAnanta pudgalaparAvartakAla prasAra karatA hai| java jIva meM pariNAma vizuddhi ke kAraNa aise bhAva nirmANa hote haiM ki jisase vaha 'tathAbhavyatva' kI saMjJA ko prApta karatA hai| isI avasthA meM dharma-sanmukha hone kI yogyatA jIva meM AtI hai aura yahI 'zuklapAkSika' avasthA kahalAtI hai| ise jaina pAribhASika zabdAvalI meM 'apUnarbandhaka' kahate haiN| isaliye jJAniyoM ne dhyAna ke adhikArI nimnalikhita batalAye haiM: (1) apunabaMdhaka, (2) samyagdRSTi aura (3) cAritra aatmaa| isameM dezavirata aura sarvavirata donoM prakAra ke sAdhaka hote haiM / ye cAroM prakAra ke dhyAnAdhikArI zuklapAkSika (caramAvartakAla) avasthA meM hI vidyamAna rahate haiN| dhyAna ke sopAna-Agama evaM granthoM ke kathanAnusAra dhyAna ke do sopAna mAne gaye haiM32(1) chadmastha kA dhyAna aura (2) jina kA dhyAna / mana kI sthiratA chadmastha kA dhyAna hai jo antarmuhUrta pramANa hai aura jina kA dhyAna kAyA kI sthiratA hai / ise hI 'yoga nirodha' kahate haiN| mana kI sthiratA cauthe guNasthAna se vikAsapathagAmI banatI hai aura kramazaH Age-Age bar3hate-bar3hate AThaveM guNasthAna meM vizeSa pragati karatI hai| yaha guNasthAna dhyAna sAdhaka AtmA ke lie viziSTa dhyAna sAdhanA meM ArohaNa karAne ANSARATI TORS un BRIDE 342 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga SETTE TRE AANA para ma www.jaineliterary.org.in Hry Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ STARSA sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha RTHA ( AMRPRI O Raoure Poet APE ANANKS tretittiitritett vAlA hotA hai / ise Agama bhASA meM 'upazama zreNi' aura 'kSapaka zreNi' kahate haiM / 3 upazama zreNi meM jIva darzanatrika (mithyAtvamohanIya samyaktvamohanIya aura mizra mohanIya) aura anantAnubaMdhi catuSka (krodhamAna - mAyA- lobha) ina sAta kA upazama (zAnta) karatA hai aura kSapaka zreNi meM inhIM sAta prakRtiyoM kA kSaya karatA hai / upazama zreNi vAlA gyArahaveM guNasthAna meM kSINamohanIya karma ke saMjvalana lobha kA udaya hone se gira jAtA hai / yaha guNasthAna patita guNasthAna kahalAtA hai| jIva punaH vikAsa ko pAkara kArya siddha kara letA hai| kSapaka zreNi vAlA bArahaveM guNasthAna meM yathAkhyAta cAritra evaM kevalajJAna ko pAkara zukladhyAna kI sAdhanA se samasta karmoM ko kSaya kara mokSa prApta kara letA hai| dhyAna ke bheda-prabheda dhyAna kA yathArtha svarUpa jAnanA ho to usake bheda-prabheda ko jAnanA atyAvazyaka hai| Agama kathanAnusAra vicAradhArA aneka prakAra kI haiM kyoMki AtmA (jIva) kA svabhAva pariNamanazIla hai| zubhAzubha asaMkhya vicAradhArAoM ko samajhanA kaThina hone se jJAniyoM ne unheM cAra bhAgoM meM vibhAjita kiyA hai| unheM dhyAna kI saMjJA dI gaI hai| Agama meM mukhyataH dhyAna ke cAra bheda haiM :-- (1) ArtadhyAna, (2) raudradhyAna, (3) dharmadhyAna aura (4) zukladhyAna / ina cAra dhyAnoM ke kramazaH 8+8+16+ 16 bheda haiM / kula 48 bheda haiN| AtaMdhyAna ke bheda evaM lakSaNa Agamakathita ArttadhyAna ke cAra bheda : (1) amanojJa-viyogacintA-amanojJa zabda, rUpa, gandha, rasa aura sparza tathA unake sAdhanabhUta vastuoM kA saMyoga hone para unake viyoga kI cintA karanA amanojJa viyogacintA ArtadhyAna hai / amanojJa vastue~ aneka haiM, jaise ki agni, jala, dhatUrA, aphIma Adi kA viSa, jalacara sthalacara vanacara krUra prANI siMha, bAghAdi, sarpa, bicchU, khaTamala, jUM Adi, girikandarAvAsI prANI, tIra, bhAlA, barcI, talavAra Adi zastra, zatru, vairI rAjA, duSTa rAjA, durjana, madya-mAMsAdi-bhogI, maMtra-taMtra-yaMtra-mAraNa-mUTha-uccATana Adi kA prayoga, cora DAkU Adi kA milana, bhUta, preta, vyaMtaradevoM kA upadrava- isa taraha aneka prakAra kI amanojJa vastue~ evaM vyaktiyoM ke dekhane-sunane mAtra se mana hI mana kleza honA hI ArtadhyAna kA prathama bheda hai| (2) manoja-aviyogacintA-pA~coM indriyoM ke vibhinna manojJa viSayoM kA evaM mAtA, pitA, putra, putrI, patnI, bhAI, bahana, mitra, svajana, parijana, cakravartI-baladeva-vAsudeva-mAMDalika rAjA Adi pada se vibhUSita, sAmAnya vaibhava, rAja vaibhava, bhoga bhUmi ke akhaNDa sukha prApta hoM, manuSya sambandhI bhoga prApta hoM, pradhAnamantrI, rASTramaMtrI, rAjyapAla, mukhya senApati Adi padaviyoM se bhUSita, vividha prakAra kI zayyA, vividha prakAra ke vAhana, vividha prakAra ke sugaMdhita padArtha, vividha prakAra ke ratna aura suvarNa jar3ita AbhUSaNa, nAnA prakAra ke vastra, dhana-dhAnyAdi kI tA. Rddhi siddhi kI prApti-ina sabake milane para viyoga i 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 343 Personargaro www Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvAratna puSpavatI abhinandana grantha na hone kA adhyavasAya (vicAra) karanA tathA bhaviSya meM bhI inakA viyoga na ho aisA nirantara socanA 'manojJa - aviyoga cintA' nAmaka dvitIya ArttadhyAna hai / (3) AtaMka (roga) viyoga cintA - vAta, pitta aura kapha ke prakopa se zarIra meM utpanna hone vAle mahA bhayaMkara solaha rogoM (kaNThamAlA, kor3ha, rAjayakSmA kSaya, apasmara-murcchA, mRgI, netra roga, zarIra kI jar3atA, lulA, laMgar3A, kubja, kubar3A, udara roga - jalodarAdi, mUka, sojana zotha, bhasmaka roga, kaMpana, pITha kA jhukanA, zlIpada (paira kA kaThana honA), madhumeha - prameha) meM se kisI bhI roga kA udaya hone para mana vyAkula ho jAtA hai / vyAkulatA ko dUra karane ke lie satata cintita rahanA 'AtaMka - viyogacintA' nAmaka tIsarA ArttadhyAna hai / manuSya ke zarIra meM 3 || karor3a roma mAne jAte haiM / unameM se pratyeka roma para paune do roga mAne jAte haiM / jaba taka sAtAvedanIya kA udaya rahatA hai taba taka rogoM kI anubhUti nahIM hotI / jaise hI asAtAvedanIya karma kA udaya hotA hai ki zarIra meM sthita roga kA vipAka hotA hai / (4) bhogecchA athavA nidAna - pA~coM indriyoM meM do indriyA~ kAmI (kAna - A~kha ) haiM jabaki zeSa tIna indriyA~ ( rasana, ghrANa, sparzana) bhogI haiM / ina pA~coM indriyoM ke pA~ca viSaya haiM- zabda, rUpa, gaMdha, rasa aura sparza / ina indriyoM ke dvArA kAma bhogoM ko bhogane kI icchA karanA hI 'bhogecchA' nAmaka cauthA ArttadhyAna hai| isakA dUsarA bhI nAma hai, jise 'nidAna' kahate haiM / japa-tapa ke phalasvarUpa meM devendra, cakravartI, baladeva, vAsudeva Adi kI Rddhi siddhi mAMganA evaM indra, vidyAdhara, Adhipatya, dharaNendra ke bhoga, svargaM sampadA, saMsAra vaibhava, devAMganA kA sukha vilAsa, mAna, sammAna, satkAra, kIrti, kAmanA tathA dUsare ke vinAza kI bhAvanA karanA, kula vinAza kI icchA karanA ye saba 'nidAna' ArttadhyAna meM AtA hai / AttaMdhyAna ke lakSaNa Agama kathita ArttadhyAna ke cAra lakSaNa 56 nimnalikhita haiM : :-- (1) kaMdaNayA U~ce svara se ronA, cillAnA, rudana karanA, Akrandana karanA / (2) soyaNayA - zoka - cintAmagna honA, khinna honA, udAsa hokara baiThanA, pAgalavat kArya karanA, dInatA bhAva se A~kha meM A~sU lAnA / (3) tippANayA -- vastuvizeSa kA cintana karake jora-jora se ronA, vANI dvArA roSa prakaTa karanA, krodha karanA, anarthakArI zabdoccAraNa karanA, kleza yA dayAjanaka zabda bolanA, vyartha kI bAteM banAnA Adi / (4) paridevaNayA mAtA, pitA, svajana, putra, mitra, snehI kI mRtyu hone para adhika vilApa karanA, hAtha paira pachAr3anA, hRdaya para prahAra karanA, bAloM ko ukhAr3anA, aMgoM ko pachAr3anA, mahAn anarthakArI zabdoccAraNa karanA Adi / ina lakSaNoM ke atirikta Agametara granthoM meM ArttadhyAna ke aura bhI lakSaNa milate haiM / jaise bAta bAta meM zaMkA karanA, bhaya, pramAda, asAvadhAnI, klezajanya pravRtti, IrSyAvRtti, cittabhrama, bhrAMti, viSaya sevana utkaMThA, kAyaratA, kheda, vastu meM mUrcchAbhAva, nindakavRtti, zithilatA, jar3atA, lokaiSaNA, dhanaiSaNA, bhoSaNA Adi / ye ArttadhyAna ke ATha bheda haiM / 344 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha MostAVELMMENTRE raudra dhyAna ke bheda eva lakSaNa rodradhyAna ke bheda-Agama kathita raudradhyAna ke cAra bheda isa prakAra haiM (1) hisAnubaMdhi--dravya aura bhAva donoM prakAra kI hiMsA kA cintana karanA / vartamAna kAla meM bhI hiMsA ke vividha prakAra dRSTigocara hote haiM ve saba hiMsAnubaMdhi raudradhyAna hI haiN| ise Agametara granthoM meM 'himAnandi' yA 'hiMsAnanda' kahate haiM / (2) mRSAnubaMdhi- jhUTha bolanA Adi isake aneka prakAra haiM / ise Agametara granthoM meM 'mRSAnaMda' yA 'mRSAnandi' athavA 'anRtAnubandhI' kahate haiN| (3) steyAnubadhi-corI karanA, DAkA DAlanA, corI kI vastu Adi lenA steyAnubaMdhi raudradhyAna hai / ise 'cauryAnanda' yA 'cauryAnandi' bhI kahate haiM / (4) saMrakSaNAnubandhI-vastu, padArtha, AbhUSaNa Adi kA saMrakSaNa karane kI tIvra bhAvanA rakhanA yA cintana karanA saMrakSaNAnubandhI raudradhyAna hai| ise 'saMrakSaNAnanda' athavA 'viSayAnandi' yA viSayasaMrakSaNAsubandhI' bhI kahate haiN| raudradhyAna ke lakSaNa-Agama kathita raudradhyAna ke 4 lakSaNa isa prakAra haiM.8.. (1) osannadoSa-hiMsAdi cAra bhedoM meM se kisI bhI eka bheda dvArA satata pravRtti karanA, vibhinna sAdhanoM dvArA pRthvyAdi ke chedana-bhedana kriyAoM meM satata kriyAzIla rahanA, hiMsakapravRtti adhika karanA, trasa-sthAvarAdi jIvoM kI hiMsA ke lie vividha upAya karanA, pAMcoM indriyoM ke poSaNa ke lie satata prayatnazIla rahanA ye saba svayaM karanA yA karavAnA 'osanna doSa' nAmaka raudradhyAna kA prathama lakSaNa hai| (2) bahuladoSa-uparokta sabhI prakAra kI hiMsAdi pravRtti meM tRpti na hone se 'bahula doSa' lagatA hai| (3) ajJAna doSa- isameM mUr3hatA aura ajJAnatA kI vRddhi hotI hai / sat zAstra zravaNa, satsaMgati meM aprIti nirmANa honA evaM aruci jAganA, hiMsaka pravRtti meM ruci honA, deva-guru-dharma ke yathArtha svarUpa kA bodha na honA, indriya poSaNa tathA kaSAya sevana meM hI dharma mAnanA-ye saba ajJAna doSa haiM / (4) AmaraNAnta doSa-mRtyu paryanta krUra hiMsaka kAryoM meM evaM aThAraha prakAra ke pApasthAnaka meM saMlagna rahanA 'AmaraNAnta doSa' hai| Agametara granthoM meM raudradhyAna ke bAhya aura Abhyantara lakSaNa batAye haiM bAhya lakSaNa-hiMsAdi upakaraNoM kA saMgraha karanA, krUra jIvoM para anugraha karanA, duSTa jIvoM ko protsAhana denA, nirdayAdika bhAva, vyavahAra kI krUratA, mana-vacana-kAyayoga kI azubha pravRtti, niSThuratA, ThagAI, IrSyAvRtti, mAyA pravRtti, krodha ke kAraNa A~khoM se aMgAra barasanA, bhRkuTiyoM kA Ter3hA honA, bhISaNa rUpa banAnA Adi / Abhyantara lakSaNa-mana-vacana-kAya se dUsare kA burA socanA, dUsare kI bar3hatI evaM pragati ko dekha dila meM jalanA, duHkhI ko dekha prasanna honA, guNIjanoM se IrSyA karanA, ihaloka-paraloka ke bhaya se dUra HiithiiiiiiHHHHHHHHHHHHHH 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 345. www.jainen Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha rahanA, pazcAttApa rahita pravRtti honA, pApakArya meM khuza rahanA, dharma-vimukha honA, kudeva - kuguru-kudharma meM zraddhA bar3hAnA Adi / isa prakAra raudradhyAna ke 8 prakAra haiM / dharmadhyAna ke bheda, lakSaNa, Alambana aura anuprekSA Agama kathita dharmadhyAna cAra prakAra kA hai" - (1) AjJAvitraya dharmadhyAna - (yaha ) AjJA + vicaya ina do zabdoM ke saMyoga se banA hai / 'AjJA' zabda se 'Agama' 'siddhAnta' aura 'jinavacana' ko liyA jAtA hai / ye tInoM hI zabda ekArthavAcI haiM / 'vicaya' zabda kA bhAva 'vicAra' viveka' aura 'vicAraNA' hai / ataH sarvajJapraNIta Agama para zraddhA rakhanA / usameM kathita pramANa, naya, nikSepa, nau tattva, SaT dravya, sAta bhaMga, chajIvanikAya Adi savakA satata cintana karanA aura bhI anya sarvajJagrAhya jitane bhI padArtha haiM unakA naya, pramANa, nikSepa, anekAnta, syAdvAda dRSTi se cintana karanA dharmadhyAna kA prathama 'AjJAvicaya' dharmadhyAna hai / ( 2 ) apAyavicaya dharmadhyAna- rAgAdi kriyA, kaSAyAdibhAva, mithyAtvAdi hetu Asrava ke pA~ca kArya, 4 prakAra kI vikathA, 3 prakAra kA gaurava ( aizvarya, sukha, rasa-sAtA ), 3 zalya ( mAyA zalya, mithyAdarzanazalya, nidAnazalya) 22 parISaha (kSudhA tRSA, zIta-uSNa, daMza-mazaka, nagnatva, arati, strI, caryA, nipadyA, , Akroza, vadha, yAcanA, alAbha, roga, tRNasparza, jala ( pasInA ), satkAra - puraskAra, prajJA, ajJAna aura adarzana) ina sabhI apAyoM kA upAya socanA vicAraNA hI 'apAyavicaya' dharmadhyAna hai / zayyA, (3) vipAkavicaya dhamadhyAna- ba~dhe jAne vAle karmoM ko cAra bhAgoM meM vibhAjita kiyA jAtA hai, jaise, prakRtibandha, sthitibandha, rasabandha aura pradezabandha / inake vipAkodaya kA cintana karanA 'vipAkavicaya dharmadhyAna' hai / 'vipAka' se rasodaya liyA jAtA hai / karmaprakRti meM viziSTa athavA vividha prakAra ke phala dene kI zakti ko athavA phala dene ke abhimukha hone ko 'vipAka' kahate haiM / vipAka do prakAra kA hai - hetuvipAka aura rasavipAka / pudgalAdirUpa hetu ke Azraya se jisa prakRti kA vipAka phalAnubhava hotA hai vaha prakRti hetuvipAkI kahalAtI hai tathA rasa ke Azraya - rasa kI mukhyatA se nirdizyamAna vipAka jisa prakRti kA hotA hai vaha prakRti rasavipAkI kahalAtI hai| donoM prakAra ke vipAka ke 4 -4 bheda haiM hetuvipAkI ke cAra bheda haiM- pudgalavipAkI, kSa etravipAkI, bhavavipAkI aura jIvavipAkI / ravipAkI ke cAra bheda haiM- ekasthAnaka, dvisthAnaka, triHsthAnaka aura catuHsthAnaka / jIvoM ke eka bhava yA aneka bhava sambandhI puNyapApa karma ke phala kA, zubhAzubha karmoM ke rasa kA udaya, udIraNA, saMkramaNa, bandha aura mokSa kA vicAra karate hue dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva ke nimitta se karmaphala kA cintana karanA ( vicAra karanA) evaM prakRti, sthiti, rasa ( anubhAga) aura pradezAnusAra zubhAzubha karmoM ke vipAka ( udaya - phala ) kA cintavana karanA 'viyAkavicaya dharmadhyAna' hai / ( 4 ) saMsthAnavicaya dharmadhyAna- 'saMsthAna' kA artha 'saMsthiti', 'avasthiti', 'padArthoM kA svarUpa' hai / 'vicaya' kA artha - cintana athavA abhyAsa hai / isameM loka kA svarUpa, AkAra, bheda, SaT dravya - unakA 346 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jainelibarang: Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSTAvatI abhinandana grantha svarUpa, lakSaNa, bheda, AdhAra, svabhAva, pramANa, dvopa, samudra, nadiyA~ Adi loka meM sthita sabhI padArthoM kA, utpAda-vyaya-dhrauvyAdi paryAyoM kA cintana kiyA jAtA hai / ise saMsthAna vicaya dharmadhyAna kahate haiN| dharmadhyAna ke cAra lakSaNa X8 - -- VERTERTAMARRAIMMITRAMANANHHHHHHHHHHE (1) AjJA-ruci-pravacana meM zraddhA honaa| (2) nisarga-ruci-svAbhAvika (sahaja) kSayopazama se tattva (satya) meM zraddhA honaa| (3) sUtra-ruci-sUtra-paThana ke dvArA zraddhA honA athavA jinokta dravyAdi padArthoM ko jAnane kI kI ruci jaagnaa| (4) avagAr3ha-ruci-vistAra se satya kI upalabdhi honaa| aura bhI lakSaNa milate haiM-deva-guru-dharma kI stuti karanA, guNIjanoM ke guNoM kA kathana karanA, vinaya, namratA, sahiSNutA Adi guNoM se zobhita evaM dAnAdi bhAvanA meM tIvratA jAganA Adi / dharmadhyAna ke cAra AlaMbana 1 (1) vAcatA---gaNadhara kathita sUtroM ko par3hAnA / (2) pRcchanA-(pratipracchanA)-zaMkAnivAraNa ke lie guru ke samIpa jAkara vinaya se prazna puuchnaa| (3) parivartanA (pariyaTTanA)-paThita sUtroM kA (sUtrArtha) punarAvartana karanA / (4) anuprekSA (dharmakathA)-artha kA punaH punaH cintana karanA / dharmadhyAna kI cAra anuprekSA dhyAna kI yogyatA prApta karane ke lie citta kI nirmalatA Avazyaka hotI hai, aura ahaMkAra tathA mamakAra kA nAza bhI Avazyaka hotA hai| isa sthiti ko pAne ke lie hI cAra anuprekSAoM kA nirdeza kiyA gayA hai / ye anuprekSAe~ nimnalikhita haiM --- (1) ekatva-anuprekSA-akelepana kA cintana karanA / jisase ahaM kA nAza hogaa| (2) anitya-anuprekSA-padArthoM kI anityatA kA cintana karanA / isa bhAvanA ke satata cintana se mamatva kA nAza ho jAtA hai| (3) azaraNa-anuprekSA-azaraNa dazA kA cintana krnaa| saMsAra meM jo vastu anitya, kSaNika aura nAzavAn haiM ve sabhI azaraNa-rUpa haiM / janma, jarA aura maraNa, Adhi-vyAdhi-upAdhi se pIr3ita jIvoM kA saMsAra meM koI zaraNa nahIM hai / zaraNa rUpa yadi koI hai to eka mAtra jinendra kA vacana hii| (4) saMtAra-anuprekSA-caturgati meM paribhramaNa karAne vAle janma-maraNa rUpa cakra ko saMsAra kahate haiM / jIva isa saMsAra meM dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva rUpa paMca saMsAra cakra meM mithyAtvAdi ke tIvrodaya se duHkhita hokara bhramaNa karatA hai / ataH saMsAra paribhramaNa kA cintana karanA saMsArAnuprekSA hai| ___jo dharma se yukta hotA hai, use dharmya kahA jAtA hai / 63 dharma kA eka artha hai AtmA kI nirmala pariNati --moha aura kSobharahita pariNAma / ' dharma kA dUsarA artha hai- samyakdarzana, samyakjJAna aura 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 347 hAmaRAMMARRRRRRRREE: HAMRALIRIRAMPAGRAFF .. --C ATrine-4 ersonise itsal ite H +RNEypati Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana grantha) samyakcAritra / / dharma kA tIsarA artha hai--vastu kA svabhAva / 66 ina athavA ina jaise anya arthoM meM prayukta dharma ko dhyeya banAne vAlA dhyAna dharmadhyAna kahalAtA hai / ___dhyeya ananta ho sakate haiM / dravya aura unake paryAya ananta haiM / jitane dravya aura paryAya haiM, utane hI dhyeya haiN| una ananta dhyeyoM kA ukta cAra prakAroM meM samAveza kiyA gayA hai / dharmadhyAna ke adhikArI-avirata, dezavirata, pramattasaMyati aura apramattasaMyati- ina sabako dharmadhyAna karane kI yogyatA prApta ho sakatI hai| zukladhyAna ke bheda, lakSaNa, Alambana aura anuprekSAeM cetanA kI svAbhAvika (upadhi-rahita) pariNati ko 'zukladhyAna' kahA jAtA hai| usake cAra prakAra haiM:7.... (1) pRthaparakSa-vitarka-vicAra (savicArI)-- isameM tIna zabda Aye hue haiM jinakA artha hai-- pRthaktva' bheda, 'vitarka' - vizeSa tarkaNA (dvAdazAMgazruta), aura 'vicAra' - 'vi'- vizeSarUpa se, cAra' calanA yAnI artha-vyaMjana (zabda) aura yoga (mana-vacana-kAya) meM saMkrAnti (badalanA) karanA hI 'vicAra' hai| jaba eka dravya ke aneka paryAyoM kA aneka dRSTiyoM nayoM se cintana kiyA jAtA hai aura purva zruta kA Alambana liyA jAtA hai tathA zabda se artha meM aura artha se zabda meM, eka dravya se dasare dravya para eka paryAya se dUsare paryAya meM, evaM mana vacana aura kAyA meM se eka dUsare meM saMkramaNa kiyA jAtA hai, zukladhyAna kI usa sthiti ko 'pRthaktva-vitarka-savicAra' kahA jAtA hai| (2) ekatva-vitarka-avicAra (avicArI)- isameM citta kI sthiti vAyurahita dIpaka kI lau ko bhAMti hotI hai| jaba eka dravya yA kisI eka paryAya kA abheda-dRSTi se cintana kiyA jAta kA Alambana liyA jAtA hai tathA jahA~ zabda, artha evaM mana, vacana aura kAyA meM se eka dusare meM saMkramaNa kiyA jAtA hai, tIna yoga meM se koI bhI eka hI yoga dhyeya rUpa meM hotA hai| eka hI dhyeya hone ke kAraNa artha, vyaMjana aura yoga meM ekAtmakatA rahatI hai| dravya-gaNa-paryAya meM meruvata nizcala avasthita citta bAle vAle caudaha, dasa aura nau pUrvadhArI kSAyika samyagdRSTi jIva hI antarmuhUrta kAla taka dhyAna karate haiM ! ve asaMkhyAta-asaMkhyAta guNazreNikrama se karmaskandhoM kA ghAta karate hue jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa aura antagaya ina tIna karmoM ko kevalajJAna ke prApta hone ke bAda hI yugapad nAza karate haiN| tava jIva zuddha nirmala kSAyika samyaktva ko prApta karatA hai| zUvaladhyAna kI isa sthiti ko ekatva-vitaka-avicAra' kahA jAtA hai| (3. sUkSma kriya-anivRtti (pratipAtI, aniyaTTI)---dvitIya zubaladhyAnAvasthA meM sAdhaka AtmA kA kevalajJAna ho jAne se vaha sabhasta vastuoM ke dravya aura paryAyoM ko yugapad jAnane laga jAtA hai / ghAtikarmI ko kSaya kara detA hai aura aghAtikarma zeSa rahate haiN| aghAtikarmo ko kSaya karane ke lie sabhI kevalI ko 'AujjIkaraNa' kI prakriyA karanI par3atI hai| bAda meM 'kevalI samudghAta' kI prakriyA hotI hai| kevalI samudghAta savako nahIM hotA / jinakA Ayu karma kama ho aura zeSa tIna karmoM ke dalika adhika hoM to Ayusama karane ke lie unake 'kevalI-samudghAta' hotA hai| parantu jinake vedanAdi tIna karma Ayu jitane hI sthiti vAle hoM to samudghAta nahIM hotaa| Ayu kA kAlamAna antarmuharta NeSa rahane para zIghra hI 'mUkSma 348 sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jaineliA Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha kriya-pratipAtI' nAmaka tIsaga zukladhyAna prArambha kiyA jAtA hai| yahIM se samudghAta kI kriyA prArambha hotI hai| dhyAnastha kevalI bhagavAn dhyAna ke bala se apane Atma pradezoM ko zarIra ke bAhara nikAlate haiN| kevalI samudghAta meM ATha samaya lagate haiN| prathama samaya meM daNDa, dvitIya samaya meM kapATa, tIsare samaya meM mathAnI aura cauthe samaya meM Atma pradezoM ko lokavyApI karate haiN| pA~cave samaya meM loka meM phaile hue karma vAle Atma pradezoM kA upasaMhAra (saMharaNa kara sikor3ate haiM) hotA hai / chaThe samaya meM pUrva-pazcima ke goM kA saMhAra karake mathAnI se pUnaH sAtaveM samaya meM kapATa kA AkAra karate haiM aura AThaveM samaya meM daNDAkAra ko sameTakara pUrvavat apane mUla zarIra meM sthita ho jAte haiN| jinhoMne kevalI samudghAta kI prakriyA nahIM kI ve 'yoganirodha' kI prakriyA prArambha karate haiN| yoga sahita jIvoM kI kadApi mukti ho nahIM sktii| ataH 'yoganirodha' kI prakriyA avazya karaNIya hotI hai| yogoM (mana-vacana-kAya) ke vinAza ko hI 'yoganirodha' kahate haiN| yAda rahe ki kevalI samudghAta karane vAle bhI yoganirodha kI prakriyA karate haiN| kevalI bhagavAn kevalI samudghAta ke antarmahartakAla vyatIta ho jAne ke bAda tInoM yogoM meM se sarvaprathama bAdarakAyayoga se bAdara manoyoga ko rokate haiM, bAda meM vAdarakAyayoga se bAdaravacanayoga, ko punaH antarmuhUrta ke pazcAt vAdarakAyayoga se vAdaraucchvAsa-niHzvAsa ko rokate haiN| isa prakAra nirodha karate-karate samasta vAdarakAyayoga kA nirodha ho jAtA hai, taba sakSmakAyayoga dvArA samma manoyoga, sUkSmakAyayoga dvArA sUkSmavacanayoga kA nirodha karate haiM / tadanantara antarmahurta ke pazcAt sUkSma kAyayoga se sUkSmaucchvAsa-niHzvAsa kA nirodha karate haiN| punaH antarmuhurta kAla vyatIta hone para sUkSmakAyayoga dvArA sUkSmakAyayoga kA nirodha karate haiN| isameM ina karaNoM ko bhI karate haiM, jaise spardhaka aura kRSTikaraNa / kRSTigata yoga vAlA hone para vaha 'sUkSmakriya-anivRtti' dhyAna kA dhyAtA hotA hai / 'yoganirodha' kI yaha prakriyA hai / (4) samacchinna-kriya-apratipAtI--tIsare dhyAna ke bAda ke bAda caturtha dhyAna prArambha hotA hai| isameM yogoM (mana-vacana-kAya kA vyApAra) kA pUrNataH uccheda ho jAtA hai| sUkSma kriyA kA bhI nirodha ho jAtA hai, usa avasthA ko samucchinna-kriya-apratipAtI' kahA jAtA hai / isakA patana nahIM hotA, isalie yaha apratipAtI hai| upAdhyAya yazovijaya jI ne haribhadra sUrikRta yoga bindu' ke AdhAra se zukladhyAna ke prathama do bhedoM kI tulanA saMprajJAta samAdhi se kI hai / " saMprajJAta samAdhi ke cAra prakAra haiM--(1) vitAnugata, (2) vicArAnugata, (3) AnaMdAnugata aura (4) asmitAnugata / unhoMne zukladhyAna ke zeSa do bhedoM kI tulanA asaMprajJAta-samAdhi se kI hai / prathama do bhedoM meM Aye hue 'vitarka' aura 'vicAra' zabda jaina, yogadarzana aura bauddha ina tInoM kI dhyAna-paddhatiyoM meM samAna rUpa se milate haiN| jaina sAhityAnusAra vitarka kA artha zrutajJAna aura vicAra kA artha saMkramaNa hai / vaha tIna prakAra kA mAnA jAtA hai (1) artha vicAra--jo dravya abhI dhyeya banA huA hai, use chor3a paryAya ko dhyeya banA lenaa| paryAya ko chor3a punaH (phira) dravya ko dhyeya banA lenA artha kA saMkramaNa hai| (2) vyaJjana vicAra-vartamAna meM jo zrutavacana dhyeya banA huA hai, use chor3a dUsare zrutavacana ko dhyeya banA lenA / kucha samaya ke bAda use chor3a kisI anya zrutavacana ko dhyeya banA lenA vyaJjana kA saMkramaNa hai| 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 346 . . R www. Bes Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (3) yoga vicAra - kAyayoga ko chor3akara manoyoga kA Alambana lenA, manoyoga ko chor3akara phira kAyayoga kA Alambana lenA yoga saMkramaNa hai / 'saMkramaNa' zrama dUra karane ke lie aura naye jJAna-paryAyoM ko prApta karane ke lie kiyA jAtA hai / Cafe dhyAna, mAnasika dhyAna aura vAcika dhyAna paryAyoM ke sUkSma cintana se lagI thakAvaTa ko dUra karane ke lie dravya kA Alambana lete haiM / naI upalabdhi ke lie aisA kiyA jAtA hai| jisase karmakSaya zIghra hote haiM / yogadarzana ke anusAra 'vitarka' kA artha sthUla bhUtoM kA sAkSAtkAra aura 'vicAra' kA artha sUkSma bhUtoM tathA tanmAtrAoM kA sAkSAtkAra hai / 72 bauddha darzana ke anusAra 'vitarka' kA artha Alambana meM sthira honA aura 'vicAra-vikalpa' kA artha usa Alambana meM ekarasa ho jAtA hai / 23 ina tInoM paramparAoM meM zabda sAmya hone para bhI unake saMdarbha pRthak-pRthak haiM / AcArya akalaMka ne dhyAna kI prakriyA kA sundara varNana kiyA hai / unhoMne kahA hai 24 - uttama saMhanana hone para bhI parISahoM ko sahane kI kSamatA kA AtmavizvAsa hue binA dhyAna-sAdhanA nahIM ho sakatI / parISadoM kI bAdhA sahakara hI dhyAna prArambha kiyA jA sakatA hai / parvata, guphA, vRkSa kI khoha, nadI taTa, pula, zmazAna, jIrNaudyAna aura zUnyAgAra Adi kisI sthAna meM vyAghra, siMha, mRga, pazu pakSI, manuSya Adi ke agocara, nirjantu, samazItoSNa, ativAyu rahita, varSA, Atapa Adi se rahita tAtparya yaha ki sama bAhya Abhyantara bAdhAoM se zUnya aura pavitra bhUmi para sukharvaka palyaGkAsana meM baiThanA cAhie / usa samaya zarIra ko sama, Rju aura nizcala rakhanA caahie| bAe~ hAtha para dAhinA hAtha rakhakara, na khule hue aura na banda, kintu kucha khule hue dAMtoM ko rakhakara, kucha Upara kiye hue sIdhI kamara aura sIdhI ( gambhIra ) gardana kie hue prasanna mukha aura animiSa sthira saumyadRSTi hokara nidrA, Alasya, kAmarAga, rati, arati, zoka, hAsya, bhaya, dveSa, vicikitsA Adi ko chor3akara manda manda zvAsocchvAsa lene vAlA sAdhu dhyAna kI taiyArI karatA hai / vaha nAbhi ke Upara hRdaya, mastaka, kapAla yA aura kahIM abhyAsAnusAra mana ko sthira rakhane kA prayatna karatA hai / isa taraha ekAgracitta hokara rAga, dveSa, moha kA upazama kara kuzalatA se zarIra kriyAoM kA nigraha kara manda zvAsocchvAsa letA huA nizcita lakSya aura kSamAzIla ho bAhya-Abhyantara dravya paryAyoM kA dhyAna karatA huA vitarka kI sAmarthya se yukta ho artha aura vyaJjana tathA mana, vacana, kAya kI pRthak-pRthak saMkrAnti karatA hai / phira zakti kI kamI hone se yoga se yogAntara aura vyaJjana se vyaJjanAntara meM saMkramaNa hotA hai / " zukladhyAna kA caturtha caraNa (bheda) yogoM kI kriyA se rahita hone se kevalajJAnI ayogI kevalI bana jAte haiM / caturthadhyAna ko 'vyavacchinna-kriyA - apratipAtI' yA 'vyucchinna- vyuparata kriyA- apratipAtI' kahate haiM / apratipAtI kA artha hai-aTala svabhAva vAlI athavA zAzvata kAla taka ayoga avasthA kAyama rahe / tadanantara zailezI avasthA ko prApta kara caturtha 'samucchinna-kriyA anivRtti' zukladhyAna kA dhyAtA hotA hai| isameM sAdhaka kI avasthA meruvat hotI hai / yahA~ 'dhyAna' kA artha ekAnta rUpa se jIva ke cintA kA nirodha -- parispanda kA abhAva hai / antima do dhyAna saMvara nirjarA kA kAraNa hai / zukladhyAna kA lakSaNa - Agama meM zukladhyAna ke cAra lakSaNa batAye haiM 75 350 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (1) avyathA-ise 'avadha' bhI kahate haiM / avadha kA artha hai-acalatA / kSobha kA abhAva hI 'anyathA' hai| (2) asaMmoha-anukUla pratikUla upadrava yA parISaha Ane para vicalita nahIM honaa| yA sUkSmapadArtha-viSayaka mUr3hatA kA abhAva / (3) viveka-sadsadviveka buddhi se bhedavijJAna (zarIra aura AtmA kA jJAna) honA / (4) vyutsarga--'tyAga' zarIra aura upadhi meM anAsakta bhAva / zukladhyAna ke cAra Alambana- Agama meM cAra prakAra ke Alambana kA kathana hai76..(1) kSamA, (2) mukti (nirlobhatA) (3) Arjava (saralatA) aura (4) bhArdava (mRdutaa)| zukladhyAna kI cAra anuprekSA--Agamakathita cAra anuprekSA isa prakAra haiM (1) anantatitAnuprekSA-saMsAra (dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva) paramparA kA cintana karanA / bhava bhramaNa kA mUla kAraNa mithyAtva aura kaSAya hai / saba karmoM meM pradhAna mohanIya karma hai| yaha karmoM kA rAjA hai| isake kAraNa hI saMsAra meM jIva anantAnanta bhava taka bhramaNa karatA rahatA hai| isakA cintana karanA hI 'anantavartitAnuprekSA' hai| (2) vipariNAmAnuprekSA-saMsAra kI pratyeka vastu pariNanazIla hai| pudgala kA svabhAva pariNamanazIla hai / ataH vastuoM ke vividha pariNAmoM kA cintana karanA hI 'vipariNAmAnuprekSA' hai| (3) azubhAnuprekSA-saMsAra meM janma, jarA, maraNa, roga, zoka, Adhi, vyAdhi, upAdhi, saMyoga, viyoga Adi kA cakra anAdikAla se cala rahA hai / nigodAvasthA meM anantAnanta kAla vyatIta kiyaa| cAroM gati meM bhttkaa| tiryaMca aura manuSya bhava meM bhI azuci sthAnoM meM janmA-marA / isa prakAra padArthoM kI kI azubhatA kA cintana karanA hI 'azubhAnuprekSA' hai| (4) apAyAnuprekSA---karmabandha ke pA~ca kAraNa haiM-mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yog| ye hI saMsAravRddhikAraka haiN| aura bhI Artta-raudra-dhyAna, tIna zalya, tIna gArava, ajJAnatA, rAga, dveSa aura moha ye saba apAya haiM / bhavavarddhaka haiM / ina doSoM kA cintana karanA hI 'apAyAnuprekSA' hai / Agamika TokAnusAra dhyAna ke bheda Agamika granthoM para niyukti, bhASya, cUNi aura TIkAe~ haiM / niyuktiyA~ aneka haiN| uname Avazyakaniryakta prAcInatama hai| usake 'kAyotsarga' prakaraNa meM dhyAna kA varNana hai| vahA~ zubha aura azubha aise dhyAna ke do bheda kie haiM / 78 Artta-raudradhyAna azubha haiM aura dharma-zukladhyAna zubha haiM / bhASya, cUNi aura TIkA meM 'prazasta' aura 'aprazasta' 'aise do bheda milate haiM / Agametara sAhityAnusAra dhyAna ke bheda nizcayanaya kI dRSTi se dhyAna ke kabhI bheda ho nahIM skte| vyavahAranaya kI dRSTi se hI bhedaprabhedoM kA vicAra kiyA gayA hai| isalie 1, 2, 3, 4,10, 80 aura 442368 bheda chadmastha dhyAna kI dRSTi se kiye gaye haiM 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN. sAdhvI priyadarzanA | 351 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 1bheda-paMca parameSThI kA laukika dhyAna / 2bheda---zUbha-azubha, prazasta-aprazasta, sudhyAna-dhyAna, dhyAna-apadhyAna, dravya-bhAva, sthUla-sUkSma, mukhya-upacAra, nizcaya-vyavahAra, svarUpAlambana-parAlambana Adi / 3 bheda-pariNAma, vicAra aura adhyavasAyAnusAra dhyAna ke bheda kiye haiM-vAcika, kAyika aura mAnasika; tIvra, mRdu aura madhya; jaghanya, madhyama aura uttama / 4 bheda --dhyeyAnusAra piNDastha, padastha, rUpastha aura rUpAtIta evaM anya dRSTi se nAma, sthApanA, dravya aura bhaav| 10 bheda--katipaya granthoM meM nimnalikhita dasa bheda milate haiM(1) apAya vicaya, (2) upAya vicaya, (3) jIva vicaya, (4) ajIva vijaya, (5) vipAka vicaya, (6) virAga vicaya, (7) bhava vicaya, (8) saMsthAna vicaya, (8) AjJA vicaya aura (10) hetu vicy| 80 bheda-(1) sthAna, (2) varNa (uccAraNa), (3) artha, (4) Alambana aura (5) anAlambana ina pA~ca bhedoM kA, (1) icchA, (2) pravRtti, (3) sthiratA aura (4) siddhi-ina cAra se guNA karane para 20 bheda hote haiN| 20 bhedoM kA (1) anukampA, (2) nirveda, (3) saMvega aura (4) prazama ina cAra icchAnuyogoM se guNAkAra karane se dharmadhyAna ke 80 bheda hote haiM / (5 4 4 4 4 =80) 442368 bheda--mukhyataH dhyAna ke 24 bheda kiye gaye haiN| jaise(1) dhyAna, (2) paramadhyAna, (3) zUnya, (4) paramazUnya, (5) kalA, (6) paramakalA, (7) jyoti, (8) paramajyoti, (8) vindu, (10) paramabindu, (11) nAda, (12) paramanAda, (13) tArA, (14) paramatArA; (15) laya, (16) paramalaya, (17) lava, (18) paramalava, (16) mAtrA, (20) paramamAtrA, (21) pada, (22) paramapada, (23) siddhi, (24) prmsiddhi| bhavanayoga (sahajayoga-sahajakriyA-marudevImAtA) ke 66 bheda karaNayoga (sahaja kriyA se viparota) ke bhI 96 bheda aura karaNa ke 16 bheda, karaNa ke 16 bhedoM kA dhyAna, paramadhyAna' Adi 24 bhedoM kA guNAkAra karane se-66x24 -- 2304 bheda hote haiN| :::: : :: ::::: : ::: : sa 352 / sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga . . . .... .... www.jaineliors Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2304 bhedoM kA bhavanayoga se guNAkAra karane se-664 2304-221184 2304 bhedoM kA karaNayoga se guNAkAra karane se-66 x 2304 = 221184 221184+221184 -442368 bheda dhyAna ke hote haiN| ___ dhyAna kA mUlyAMkana hamAre sAmane do prakAra kA jagat hai, jaise-padArtha jagat-Atma jagat, sthUla jagat-sUkSma jagat, bAhyajagat-antarjagat, nimittoM kA jagat-upAdAna kA jagan / padArtha-bAhya-sthUla jagata se hama paricita haiM kintu antar-Atma-sUkSma jagat se anabhijJa (aparicita) haiN| usake lie jAgRta honA hogaa| kyoMki dhyAna kA lakSya hai jIvana kA parivartana / mithyAdRSTi se haTakara samyagdRSTi meM AnA hI dhyAna kI prakriyA hai / dhyAna se AdhyAtmika parama sukha kI prApti hotI hI hai sAtha hI sAtha zArIrika aura mAnasika vikAsa bhI uttarottara hotA rahatA hai / kAyA kI sthiratA, mana kI nirmalatA, vacana kI madhuratA, hRdaya kI pavitratA dhyAna se hI prApta hotI hai| dazA ko badalane ke lie dizA ko badalanA hogaa| dizA kA parivartana AcAra-vicAra-uccAra kI nirmalatA se hotA hai| cittazuddhi se karma-malAdi kA zodhana hotA hai / jaisemaile-kucaile vastra ko pAnI se, lohe ko agni se, kIcar3a ko sUrya kiraNoM se zodhana kiyA jAtA hai vaise hI dhyAna rUpI pAnI, agni, sUrya se karmamala kA parizIlana (chAnana) kiyA jAtA hai / 80 ataH dhyAnAgni se hI karma IMdhana ko jalAyA jA sakatA hai| dhyAna jIvana parivartana kI parama auSadhi hai| janma maraNa kA roga bhayaMkara hai| dravyaroga kI davA DaoNkTara ke pAsa hai, bhAvaroga kI nahIM / vaha to dhyAniyoM ke hI pAsa hai| dekhie sanatkumAra cakravartI, cilAti cora Adi bhavyAtmAoM ne dhyAna bala se bhAvaroga ko nAza kara diyaa| aise sAdhaka AtmA eka do tIna nahIM balki anekoM haiN| unhoMne AhArazuddhi, dainika caryA zuddhi, vicArazuddhi, vyavahArazuddhi, cittazuddhi tathA yogazuddhi (mana vacana kAya vyApAra) se zArIrika, mAnasika aura AdhyAtmika bala prApta kiyaa| vaha bala aneka prakAra kI labdhiyoM ko prApta karAtA hai| para smaraNa rahe mahAvIra kI sAdhanA meM camatkAra ko mahatva nahIM hai kintu sadAcAra, Atmazuddhi aura ratnatraya sAdhanA ko hI hai| dhyAna prakriyA taba hI siddha hogI jabaki ratnatraya sAdhanA kA uttarottara vikAsa hogaa| jaina pAribhASika zabdAvalI meM samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ko ratnatraya kahA hai / ratnatraya kI sAdhanA AdhyAtmika sAdhanA hai / AdhyAtmika sAdhanA kA svara rahA hai-mana-vacanakAya kI pravRtti ko jAno, dekho aura anubhava kro| jJAna aura kriyA ke suyoga se mokSa milatA hai / ina donoM ke binA dhyAna sAdhA nahIM jaataa| dhyAna se kaSAyoM kA zamana hotA hai aura kaSAyoM kA sarvathA zamana (nAza) hI mokSa hai / dhyAna karAyA nahIM jAtA, vaha anubhUti kA viSaya hai| mahAvIra kI samasta sAdhanA vidhi kA paricaya 'dhyAna' zabda se na hokara 'samatA' se hotA hai| samatva yoga kI sAdhanA hI dhyAna kI sAdhanA hai| dhyAna kA AdhAra samabhAva hai aura samabhAva kA AdhAra dhyAna hai / prazasta dhyAna se kevala sAmya hI sthira nahIM hotA, apitu karmamala se malina jIva kI zuddhi hotI hai / ataH dhyAna kiyA nahIM jAtA vaha phalita hotA hai| hamAre zArIrika mAnasika santulana dazA kA pariNAma hI dhyAnAvasthA hai| vartamAna kAlIna paristhiti meM zAnti pAnA ho to ekamAtra parama auSadhi hai 'dhyAna' / dhyAna kI prakriyA se Atmika zAnti milatI hai|88 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 353 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sandarbha grantha evaM sandarbha sthala : 1. (ka) dhya-dhyAyate cintyate'nena tattvamiti dhyAnam / __ ekAgra cittanirodha ityarthaH / "dhyai cintaayaam"|- abhidhAna rAjendra koza, bhA0 4, pR0 1662 (kha) (dhya + lyuTa) "jJAnAt dhyAnaM vishissyte"| . --saMskRta-zabdArtha-kaustubha, pR0 575 2. yujapI yoga (gaNa 7) hemacandra dhAtupATha' ' ___ yuci ca samAdhi / (gaNa 4) hemacandra dhAtupATha / 3. (ka) yogazcittavRttinirodhaH / .. - pAtaMjala yogasUtra 1/2 (kha) samatvaM yoga ucyate / -- gItA 248 (ga) saMyogo yogavatyuktA jIvAtmA paramAtmA / --uddhata, jinavANI, dhyAna-pariziSTAMka, navambara 1672 4. (ka) tattvArthasUtra 6/1-2 (kha) sarvArthasiddhi (pUjyapAda) 6/1-2 (ga) niyamasAra (kundakundAcArya, padmaprabhamaladhArI TIkA) gA0 137-138 evaM ttiikaa| (gha) yogaviMzati (haribhadra) gA01 (Ga) bhagavatI ArAdhanA (zivArya) bhA0 1 gA0 1827 evaM aparAjita TIkA pR0 44 (ca) samiti gupti sAdhAraNaM dharma vyApAratvaM yogatvaM / - uddhRta, yogadRSTi samuccaya (DA0 bhagavAnadAsa manubhAI mehatA) pR0 21 5. uddhRta, yogasAra prAbhRta, prastAvanA, pR0 17 / 6. (ka) svAmikAtikeyAnuprekSA, gA0 480-482, 470, (kha) sarvArthasiddhi 6/28 / 7. svAmikArtikeyAnuprekSA, zubhacandra TIkA, pR0 356 / 8. (ka) AcArAMgasUtram sUyagaDAMgasUtram (TI0 zI0-puNyavijayajI) 2/8/28 / (kha) sUtrakRtAMgam (zI0 TI0 javAharamalajI ma.) (bhA0 3) 15/3 / (ga) paMcAstikAya (kundakundAcArya) gA0 144 TIkA pR0 206 / 9. sUtrakRtAMgam (zI0 TI0 javAharamalajI ma0), bhA0 3, 15/3, bhA0 2 TIkA pR0 126 / 10. AcArAMgasUtram sUyagaDAMgasUtram (zI0 TI0 puNyavijaya jI) TI0 pR0 168 / 11. (ka) tattvArthasUtra 6/1 / (kha) prazamarati prakaraNam (umAsvAti) gA0 138 evaM ttiikaa| (ga) yogasAra prAbhRta (amitagati) 5/1 / / (gha) svAmikArtikeyAnuprekSA, gA0 65 / 12. (ka) yogasAra prAbhRta 6/1 / / (kha) svAmikArtikeyAnuprekSA TIkA pR0 46 / (ga) siddhAnta sAra prakaraNam 10/1 / 354 | sAtavAM khaNDa:: bhAratIya saMskRti meM yoga Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13. (ka) yogazAstra 4/86 / (kha) prazamarati prakaraNam gA0 156 evaM usakI ttiikaa| (ga) yogasAra prAbhata 6/1 / (gha) siddhAntasAra saMgraha 10/1-3 / 14. dhyAna zataka (jinabhadragaNi kSamAkSamaNa) gA0 66 / 15. (ka) siddhAntasAra saMgraha 11/33 / (kha) abhidhAna rAjendra koza, bhA0 4, pR0 1661 / 16. (ka) Avazyakaniyukti (bhA0 2) pR070||... kha) dhyAna zataka gaa02| (ga) abhidhAna rAjendra koza, bhA0 4 pR0 1662 / 17. (ka) ekAgracintAnirodho dhyAnam / ___-tattvArthasUtra 6/20 (kha) sarvArthasiddhi (pUjyapAda) 6/27 / (ga) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra (rAmasenAcArya) gA0 56 / / (gha) aMto-muhutta-mettaM lINaM vatthummi mANasaM gANaM / --svAmikArtikeyAnuprekSA gA0 470 18. svAmikArtikeyAnuprekSA, gA0 470 / 16. (ka) agraM mukhaM / ekamagrabhasyetyekAnaH / -sarvArthasiddhi 6/27 (kha) aMgyate tadaMgamiti tasminniti vA'graM mukham / --tattvArthavAtika 6/27 (ga) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra gA0 57-58 / 20. (ka) vyagraM hi jJAnaM na dhyAnamiti / -tattvArthavArtika 6/27 (kha) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra gA0 56 / 25. (ka) sarvArthasiddhi 6/27 / (kha) tattvArthavAtika 8/27 / / (ga) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra gA061 / 22. (ka) sarvArthasiddhi 6/27 / / (kha) tattvArthavArtika 6/27 / (ga) tattvAnuzAsana (nAgasenAcArya) 2/30 / 23. (ka) NANaM appA savvaM jahA suyakevalI tamhA / - samayasAra (kundakundAcArya) gA0 10 (kha) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra sA068 / / 4. (ka) tattvArtha sUtra 6/27 / (kha) tattvArthavAtika 6/27 / (ga) dhyAnazataka (jinabhadragaNi kSamAzramaNa) gA064 (gha) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra gaa066| 25. dhyAyatyarthAnaneneti dhyAnaM karaNa sAdhanam / / -ArSa 21-13 uddhata, tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra, pR066 26. (ka) tattvArthavAtika 6/27 / (kha) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra (rA0 senA0) gA064 (ga) tattvAnuzAsana (nAgasenAcArya) 2/31 / 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayogaeka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 355 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27. (ka) tattvArthavArtika 6/27 / (kha) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra gA0 67, 71 / 28. (ka) 108 upaniSad (sAdhanA khaNDa) "yoga cUDAmaNi upaniSad" pR0 70 / (kha) dhyAnayoga rahasya (svAmI zivAnanda) pR0 126-127 / 26. (ka) Atma prabhA (da0 la0 nirosekara) pR0 137-138 / (kha) dhyAnayoga rahasya pR0 126-127 / 30. (ka) layayoga saMhitA, uddhRta kalyANa sAdhanA aMka pR0 133 / (kha) gorakSA saMhitA (DaoN0 camanalAla gautama) 2/63-64 / (ga) siddha siddhAnta-paddhati (gorakhanAtha) 2/26-26, 10-23 / 31. (ka) yogazAstra, uddhRta kalyANa sAdhanA aMka pR0 132 / (kha) purANa paryAlocanam (paM0 pari) pR0 327 / 32. (ka) yogazAstra, uddhRta, kalyANa sAdhanA aMka pR0 134 / (kha) viveka cUDAmaNi gA0 65-66 / / (ga) rAjayoga saMhitA, uddhRta, kalyANa sAdhanA aMka, pR0 135 / (gha) yogopaniSadaH- 'tejobindUpaniSad' 1/34-36 / 33. (ka) samakAlIna bhAratIya darzana (DaoN0 zrImatI lakSmI saksenA) pR0 77, 256 / (kha) jJAnayoga, rAjayoga (vivekAnanda) pR0 235-348, 385, bhUmikA pR0 5 / 34. (ka) suttapiTake 'aMguttaranikAya'-3/7/6 / (kha) abhidhammapiTake 'dhamma saMgapipAli' 4/2/48 / 35. visuddhi magga (khandhaniddeso) pR0 380-382 / 36. visuddhi magga (khandhanidde so) pR0 382 / 37. di sika varlDa herIbArDa, kairiMgaTana pR0 141 / -uddhRta, dhyAnayoga (aMka) DaoN. narendra bhAnAvata pR0 160 / 38. (ka) navIna manovijJAna (lAlajIrAma zukla) pR0 4 / (kha) sarala manovijJAna (lAlajIrAma zukla) pR0 13 / (ga) yoga manovijJAna (DaoN0 zAnti prakAza Atreya) pR0 327 / 36. sarala manovijJAna pR0 136 / 40. sarala manovijJAna pR0 136 / 41. menuyala oNpha sAyakolaoNjI, sTAuTa pR0 125 / -uddhRta, dhyAnayoga (DaoN. narendra bhAnAvata) pR0 161 / 356 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42. (ka) yogA eNDa pasinAlTI (ke0 esa0 jozI) pR0 144 / -uddhRta, dhyAnayoga-(DaoN0 narendra bhAnAvata) 'aMka' pR0 163 (kha) di sika varlDa pR0 188 / -uddhRta, dhyAnayoga-(aMka) pR0 163 43. sarala manovijJAna pR06 / 44. uddhata, dhyAnayoga rUpa aura darzana (DaoN0 narendra bhAnAvata) pR0 223 / 45. (ka) samAdhi-tantra (devacanda) gA0 35-36 / (kha) yoga dIpaka (buddhi sAgara) gA0 30-33 / (ga) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra gA0 78 / (gha) adhyAtma tattvAloka 6/5, 6/10 / 46. (ka) dhyAnazataka gA028-26 / (kha) tattvAnuzAsana nAmaka dhyAnazAstra gA037 / 47. (ka) sthAnAMga sUtra (AtmA0 ma0) 4/1/12 / (kha) tattvArthasUtra (umAsvAti) 6/7 / (ga) kundakunda bhAratI ke 'bArasa aNupekkhA' meM dekhe / 48. (ka) 'knnhpkkhie'| -AyAradasA (muni zrI kanhaiyAlAlajI 'kamala') 6/14 (kha) niyamasAra (kundakundAcArya) 1/15 / (ga) paMcAstikAya (kundakundAvArya) gA0 16-20 / 46. asAvacaramAvatte, dharma harati pazyataH / -jhAnasAra (upA0 yazovijayajI) 21/7 50. (ka) 'sukkpkkhie'| -AyAradasA 6/16 (kha) yogabindu (haribhadra) 278 / 51. (ka) yogazataka (haribhadra) gaa06| (kha) haribhadra yogabhAratI pR0 26 / 52. (ka) antarmuhUrtakAlaM cittAvasthAnamekasmin vastuni yattadachadmasthAnAM dhyAnaM / -Avazyakaniyukti (bhA0 2) pR0 71 (kha) yogaNiroho jiNANaM tu / -dhyAnazataka gA03 53. (ka) guNasthAna kramAroha gA0 37, 36 / (kha) gommaTasAra--- 'jIvakANDa' gA0 50-53 / 54. sthAnAMgasUtra (AtmA0 ma0) 4/1/12 / 55. (ka) sthAnAMga sUtra 4/1/12 / (kha) dhyAnazataka gA07-10, 13 / (ga) jJAnArNava 25/25-32, 34-36 / (gha) AcArAMga sUtra 6/1/604 / (Ga) siddhAntasAra saMgraha (narendrasenAcArya) 11/37-38 / (ca) tattvArthasUtra 6/34 / 56. (ka) sthA0 sU0 4/1/12 / (kha) dhyAtazataka gA0 15-17 / 57. (ka) sthA0 sU0 4/1/12 / (kha) dhyAnazataka 16 / (ga) siddhAntasAra saMgraha 11/12, 43, 45 / (gha) dhyAnakalpataru pR0 12 / (Ga) svAmikArtikeyAnuprekSA gA0 475 / (ca) jJAnArNava 26/4-12, 16, 26 / 58. (ka) sthA0 sU0 4/1/12 / (kha) pravacanasAroddhAra dvAra 44, gA0 451-452 / (ga) dhyAna kalpataru (pU0 amo0) pR0 21 / (gha) dhyAnazataka gA0 26 / (Ga) dhyAna dIpikA (gu0 vijayakesarasUri) gA0 121 / 'bhAratIya-vAGamaya meM dhyAnayoga : eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA | 357 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ E 56. (ka) sthA0 sa0 4/1/12 / (kha) tattvArthavArtika 636 ttiikaa| (ga) sarvArthasiddhi 6/36 ttiikaa| (gha) SaTkhaNDAgama (vIrasenAcArya) bhA0 5, pR0 70, 72 / (Ga) yogazAstra 10/8-10 / / (ca) dhyAnazataka gA045-62 / . .. (cha) jJAnArNava 38/2-3, 6, 11-12, 6, 1-15-16 / (ja) siddhAntasAra saMgraha 11/51-52-58 / (jha) svAmikArtikeyAnuprekSA gA0 27, 32, 33, 67, evaM pR0 367 / (Ja) guNasthAna kramAroha (ratnaNekhara sari) gA0 3 / yogasAra prAbhRta 1/13-14 -uddhata, dharmaratna prakaraNa / 60. (ka) sthA0 sU0 4/1/12 / (kha) dhyAnazataka gA0 67-78 / 61. (ka) sthA0 sa04/1/12 / (kha) ThANe (mutAgame) 4/1/308 / (ga) bhagavatI sUtra 25/7 / (gha) dhyAnazataka gA042 / 62. (ka) sthA0 sa0 4/1/12 / / (kha) bhagavatI sUtra 25/1 jJAnArNava 2/31, 36, 35-40, 1, 2, (gha) adhyAtma tattvAloka 4, 7, 9/11-22 / (Ga) praNamaratiprakaraNa (umAsvAti) gA0 151-15.2 / (ca) zAMta sudhArasa pR035, 66, 32, 64-66 / / (cha) yogazAstra 4/62-66 / (ja) sUtrakRtAMga 2/1/13 / (jha) svAmikArtikeyAnuprekSA gA0 34, 74, 76, 66, 64, 66.. 38 / 63. dharmAdanayetaM dharmyam / tattvArthabhASya 6/28 64. tattvAnuzAsana' 52, 55 / 65. tattvAnuzAsana 51 / 66. tattvAnuzAsana 53, 54 / ' 67. (ka) sthA0 sU0 4/112 / (kha) SaTkhaNDAgama (dhavalA TI0) bhA0 5, pR077-78, 84-85, 7 / (ga) tattvArtha sUtra 6/41 / sarvArthasiddhi, 6/44 / (gha) yogazAstra 11/5, 6, 8, 51, 52, 53-55, 56-57 / (Ga) dhyAnazataka / (ca) jJAnArNava 42/6, 13, 15, 43, 51 / / (cha) siddhAntasAra saMgraha 11/71-72, 76 / (ja) mahApurANa (A0 jinasena) 2170-171, 175, 178, 183, 184, 145 / (jha) ovavAiya sUtra, pR0 36-37, paNNaveNArmusa 36/71 / (Ja) sacitra ardhamAgadhI koza (zatAvadhAnI ratnacandra muni) bhA0 2 pR0.10-11 / 35. sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskati meM yoga Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pR0 242 / (Ta) vizeSAvazyakabhASya gA0 3051 evaM TIkA ( 3 ) khavagaseDhI ( svopajJavRtti - zrImad vijayaprema sUrIzvara ) pR0 448-446 / (Da) prazamaratiprakaraNa gA0 274 275 evaM TIkA, 278 280 / E= ( ka ) jainadRSTayA parIkSita pAtaJjalayogadarzanam 117-18 / (kha) yogabindu gA0 418 / 39. pAtaJjala yogadarzanam 1 / 17 / 32. (ka) jainadRSTayA parIkSita pAtaJjala yogadarzanam 1 / 17, 18 | ( kha ) yogavindu 420 -21 / 79. tattvArtha sUtra 6/44 / 7. pAtaJjala yogadarzana 1/42-44 / 3. vizuddhimaggaM bhA0 1 pR0 134 / 74. tattvArthavArtika 6/44 / 35. (ka) sthA0 sU0 4/1/12 / OM (ka) sthA0 sU04/1/12 / 77. (ka) sthA0 sU0 4 / 1 / 12 / (ga) dhyAnazataka gA088 / 3. (ka) Avazyaka niyukti gA0 1465 / 79. ( ka ) yogazAstra 7 / 8 / (ga) svAmikArtikeyAnuprekSA gA0 480 evaM TIkA pR0 366, 370, 367 / (gha) tattvAnuzAsana ( rAma0 se0) gA0 47-48 / (Ga) dhyAnadIpikA (gu0) gA0 67 / (ca) abhidhAna rAjendra koza bhA0 4, pR0 1663 / (cha) tattvArthavArtika 6 / 28 / 80 (kha) dhyAnazataka gA0 60-62 / (kha) bhagavatI sU0 25 / 7 / (kha) bhagavatI sU0 25 / 7 / (gha) svAmikArtikeyAnuprekSA gA0 66-72, 38 (kha) AvazyakacUrNi pR0 215 ( bhA0 2 ) / (kha) jJAnArNava 25 / 17, 20 / (jha) zrAvakAcAra saMgraha bhA0 1 pR0 406 / (Ja) hAribhadra yoga bhAratI (muni jayasundaravijaya) TI0 pR0 8, gA0 2, 4, 8 / (Ta) dhyAna vicAra / 81. uttarA0 sU0 32 / 2 | 82 (ka) yogazAstra 4 / 112 / (ja) upAsakAdhyayana 36 / 706-111 / (ka) dhyAnazataka ( jinabhadragaNi kSamAzramaNa ) gA0 67-68 / (kha) jJAnArNava 25 / 7 / - uddhRta, namaskAra svAdhyAya (prA0 vi0) 10 225-246 // (kha) jJAnArNava ( zubhacandra) 25 / 2-4 | 83. vizeSa jijJAsu lekhikA kA 'jaina sAdhanA paddhati meM dhyAnayoga' zodha prabandha dekheM | + 4 'bhAratIya vAG maya meM dhyAnayoga: eka vizleSaNa' : DaoN0 sAdhvI priyadarzanA / 350 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAma - sAdhanA kA manovaijJAnika vivecana -DA0 e0 DI0 batarA (puNe vizvavidyAlaya ) vijJAna kI pragati aneka zAstroM ko prabhAvita / prerita kara rahI hai - isakA prabhAva vyApaka rUpa meM jIvana ke sabhI AyAmoM meM dikhatA hai, bhautika aura bhAvanika (AdhyAtmika) sabhI kSetroM meM vaijJAnika jijJAsA anubhava hotI hai / vyaktigata vicAra, nijI anubhava, apanA mata Adi prAcIna kalpanAyeM nirarthaka siddha ho rahI haiM / vyaktinirapekSa vicAra, zAstrIya stara, svayaM mAnyatA prApta vicAra anubhava hI aba grAhya mAnA jAtA hai / manovijJAna kA artha prAyogika manovijJAna samajhA jA rahA hai| anubhavajanya manovijJAna itihAsa kA viSaya bana cukA hai / dharma aura dhArmika vidhAyeM anubhava bhI aba zAstrIya kasauTI para parakhe vinA mAnya nahIM hai / dharma aura dhArmika vRtti - manaHsthiti, svabhAva prAyaH vyakti kA nijI viSaya hai / yaha jIvana kA vaha AyAma hai jahA~, 'anya' ko sAmAnyataH praveza nahIM hai-mana ko samajhane kI sAdhAraNa avasthA upalabdha nahIM hai, mana kA manovaijJAnika svarUpa bahuta hI maryAdita AyAmoM meM samajhA jA skegaa| dharma kI vidhAyeM, dharma kA pAlana karane vAle usake prati AsthA - vizvAsa aura prayoga-tulanA karane kI manaHsthiti vAle zAstrajJa - vidvAna, santa acchI taraha samajha skeNge| kucha samAna anubhava, kucha naye, kahIM na kahIM sAmAnyIkaraNa kI parasthiti AvaraNa banA sakeMge / isa dazA meM prayatna aura prayoga kI mAnasika kAyika tatparatA cAhie / bhAratIya dharma meM dharma-sAdhanA / adhyAtma-sAdhanA ke aneka Adi saMjJAoM dvArA samajhI jAne vAlI sAdhanA prAcIna kAla se hI mAnI jAtI hai / bhakti zAstroM / sUtroM meM to isakA vizeSa mahatva mAnya kiyA gayA hai / AyAma haiM / nAma-sAdhanA, japadhyAna dharma kA eka mahatvapUrNa aMga / kriyA sAdhanA paddhati meM sAdhaka ke jIvana aura sAdhanA ke pariNAmoM kI ora prAyaH sabhI kA dhyAna rahatA hai parantu isakA vivecana / ullekha bahuta hI kama milatA hai / japa sAdhanA kA jIvana para kyA kisa prakAra, kaba, kaise, kyoM pariNAma hotA hai ? usakI yathArthatA satyAsatya kI parakha Adi ke viSaya meM aneka vivAdAspada vivecana prAcIna zAstroM meM ullakhita haiM / ina sthitiyoM kA vivecana varNana yadyapi Avazyaka hai tathApi yaha vivecana kauna kara sakatA hai yA kauna samajha sakatA hai yaha bhI vivAda kA viSaya hai isa vivAda ne bhrama bhrAnti jAla avazya khar3A kara diyA hai / 360 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .................. . . . . . . . ............. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sAdhvIratna puSvatI abhinandana grantha rearrantiryamanagermananesassam ME H RARNEnterta REPRTPHONORMATTERITEREST HanuareARRIERALA EmaintarNATRINCREENAS sAdhanA ke sAtha AcaraNa kA sambandha, naitika jIvana kI mAnyatAyeM Adi vivAda ke saMkalpa jur3e hae haiM, yadyapi yama-niyama-zama-dama-svAdhyAya-saMta-saMga Adi vidhAnoM kA ullekha milatA hai parantu durbhAgya se ina saMkalpanAoM kA mana-mAnA aura vikRta artha lagA liyA gayA hai-kAraNa mAnaka stara (Standard) vivAda kA viSaya hai / anukaraNa sambhava hai kyA ? sabake lie niyama, kucha ke lie niyama, ityAdi apavAdoM ne mukhya siddhAnta ko vikRtiyoM se DhaMka diyA hai| adhyAtma-sAdhanA ke anubhava, sAkSAtkAra anubhUti kA ullekha bhI spaSTa rUpa se nahIM kiyA gayA hai| ina anubhavoM kA vivecana sambhava hai kyA? yaha anubhava indriyajanya hai kyA ? atIndriya anubhava bhI ho sakate haiM -- inakA tulanAtmaka adhyayana sambhava hogA? usakA kucha upayoga hogA kyA ? satyAsatya kA nirNaya kauna kara sakatA hai ? aise aneka prazna khar3e haiN| anubhUti kA AdAna-pradAna prAyaH asambhava hai, aisA siddhAnta astitvavAdI tatvavettA kahate haiN| anubhUti ke AdAna-pradAna ne dharma aura dhArmika kriyAoM meM aneka bhrama khar3e kara diye haiN| prAyaH anubhUti meM sAmAnya svarUpa (generalization) DhU~r3hane kI manuSya kI kamajorI ne dharma kI bar3I hAni kI hai-bhrama jAla khar3A kara diyA hai-loka mAnyatA / ekarUpatA hU~r3hane kA, svayaM para vizvAsa na hone kA mAnava kA svabhAva isakA kAraNa hai| isI kAraNa dharma meM, dhArmika kriyAoM meM sAmAnyIkaraNa kI sthiti A gaI yA lAI gaI aura dharma kA vikRta svarUpa vikasita ho gayA, jo azAstrIya hai aura isIlie naI pIr3hI, jisa para vijJAna kA prabhAva aparihArya svarUpa meM hai dharma ke prati, dharma-anubhavoM aura dharmaguruoM ke prati udAsIna hai / naye anubhava--svayaM ke anubhava kI manaHsthiti-paristhiti isa sAmAnyIkaraNa kI manovRtti ke kAraNa naSTa ho gaI hai| mAnava jIvana kA svarUpa sAmAjika hai / samAja meM pragati-unnati, vikAsa-upalabdhi Adi stara mAnaka (rornis) mAne jAte haiN| jIvana ke hara stara para tulanAtmaka vAtAvaraNa hai / isa tulanAtmaka bhAga-daur3a meM hI jIvana kI yathArthatA mAna lI gaI hai -samAja ke vikAsa ke lie yaha manaHsthiti ati Avazyaka hai| rASTroM ke lie bhI sambhavataH yahI manaHsthiti nita naye saMzodhana aura mAnavI bhautika jIvana ke vikAsa kA kAraNa hai| pragati kI yaha saMkalpanA durdaiva se dharma aura dhArmika jIvana -- dhArmika sAdhanA-kriyAoM para bhI chA gaI hai / dharma eka nijI anubhava hai, tulanA ke lie usameM bahuta kama sthAna hai| jo kucha samAnatA dikhatI hai vaha bAharI rUpa meM hI hai| 'dhArmika' vyakti bhI isa tathAkathita samAnatA meM rasa nahIM letA parantu samAjadharma sthApanA ke nAma para dharma kA anubhava na karane vAloM parantu aneka paristhitiyoM aura kAraNoM se dharma para chAye hue logoM ne samudAya banAkara dharma-anubhavoM kA ADambarapUrNa zAstra khar3A kara diyA hai| isa prakAra ke 'jIvana' AyAma se 'dharma' ko lAbha kama, hAni a dharma meM vyakti kI svatantratA samAja ne chIna lI hai yA usane svayaM lobhavaza samanvaya (Adjustment) ke jhaMDe ke nIce kho dI hai| prAcIna zAstroM meM saMkalpanAyeM saMketAtmaka svarUpa meM haiM aura unameM vyakti/sAdhaka kI svatantratA kI pUrI vyavasthA hai / udAharaNArtha-'mitAhAra zauca svAdhyAya' ityAdi tattva pratyeka sAdhaka ke lie bhinna-bhinna artha/avasthA prasthApita karate haiM 'AhAra' kA mApadaNDa samAja nahIM ho sakatA, sAdhaka svayaM hotA hai ! __ japa sAdhanA meM bhI yahI avasthA hai / apanI icchA AvazyakatA anusAra japa sAdhanA abhipreta hai, iSTa deva cunane kI bhI svatantratA hai, samaya, saMkhyA, sthAna Adi bAharI ADambara haiM-bhAvanA vizeSa rUpa se mahattvapUrNa hai / sAdhaka kI abhiruci, zarIra kI maryAdA Adi kA pUrA dhyAna rakhA gayA hai / mArgadarzaka tatva nAma-sAdhanA kA manovaijJAnika vivecana : DaoN0 e0 DI0 battarA | 361 ma -... BE D ARNEER E Ee CHINESELETELEBERRESEN FORImational ram Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..RAN sAdhvIratna puSpavatI abhinandana vaan| AMME TITHILDILLLLLLLLLLLLLLLLittttta bar3e hI sthUla rUpa meM sahAyatA karate haiM / sAdhaka ko svayaM uttaradAyitya sambhAlanA par3atA hai / maMtra, vidhi, guru-sthAna-mAtrA-saMkhyA-samaya-Avazyaka rUpa se madada karate hI haiM, aisA nahIM; saMkalpanA, icchA-zakti, spaSTa dhyeya mahattvapUrNa haiM / bAharI avasthA kucha aMzoM meM hI sahAyaka hai, nirupayogI nahIM parantu aparihArya bhI nhiiN| durbhAgya se Adhunika sAdhaka mAlA-sthAna-samaya-guru-maMtra Adi taka Akara hI ruka gayA hai aura 'guru' ke tathAkathita anubhavoM kA AdhAra le babanDara/ADambara khar3A karane kA prayAsa kucha samaya taka karatA hai| yaha adhika samaya taka nahIM calatA, sabako prabhAvita nahIM kara sakatA aura samayAnusAra lupta ho jAtA hai / dharma adhyayana aura prayoga kA viSaya hai| usake lie dIrghakAlIna AsthApUrvaka sAdhanA kI AvazyakatA hai (yaha vidhAna bhI sApekSa hai) dhameM meM choTe-choTe mAge (Shortcut) samajhaute (Adjustment) ke lie sthAna nahIM hai parantu samAja ke nAma para saba staroM para samajhaute ho cuke haiM / aba to dUsare ke lie japa karane vAle bhI haiM aura 'rAmanAma' ke baiMka bhI haiM jahA~ khAte khole jA sakate haiM ? __uparyukta dIrgha vivecana vastutaH anubhava kA viSaya hai-bhakti zAstra meM navadhA bhakti kA ullekha mAnavI svatantratA aura Amaruci-maryAdAoM kA eka utkRSTa udAharaNa hai| japa sAdhanA eka sulabha, upayukta ADambarahIna mArga hai aura svayaM para AsthA vAle sAdhaka ko isakA anubhava ho sakatA hai (isa vidhAna ke bhI aneka artha lagAye jA sakate haiM-bhASA kI majabUrI) sAdhaka kA jIvana ke prati dRSTikoNa, samAja, iSTadeva ke prati bhAvanA usake sAmAjika jIvana ko bhI kucha aMzoM meM prabhAvita kara sakatI hai- bhakti meM samanvaya, zaraNAgati Adi saMkalpanAyeM nirAzAvAda, bhAgyavAda Adi kA bhI kabhI-kabhI prAdurbhAva karA, detI hai| vAstava meM sAdhanAmArga meM sAdhaka kI jIvana ke prati, sRSTikartA kI yojanA ke prati, samAja ke prati kRtajJatA kI bhAvanA vikasita ho jAtI hai| rAgadveSa, ghRNA, tulanA-asvIkRti, AlocanA kaTutA aura nakArAtmaka bhAva prAyaH naSTa ho jAte haiM / nArada bhaktisUtra ke anusAra sAdhaka karma karatA hai phala kI ora nahIM dekhatA, nirdvandva rahatA hai, svayaM mukta hotA hai aura samAja ko bhI mukti dilAtA hai, mastI meM rahatA hai, Atmarata rahatA hai (asAmAjika nahIM), tRpta rahatA hai, bhAgadaur3a kama ho jAtI hai, jIvana ke prati dRSTikoNa badala jAtA hai aura isa mastI meM 'anya' apane Apa Ane lagate haiN| tulanA-khIMca-tAna-bhedabhAva jAti, liMga bheda kA kucha pariNAma nahIM hotA / yaha saccI mukti hai / jIvana kI kriyAyeM sAmAnya hI rahatI haiN| AhAra, veSabhUSA, dinacaryA Adi meM kucha vizeSa pharaka nahIM par3atA na hI unakA kucha upayoga hai.... mahatva hai| tinuin HARE HISnehintui 362 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga SSC www.jainelibrary.or Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnayuSyAtI abhinandana vAntha) Terever sammaN MARTERSNE 'yo ga zci ta vRtti ni rodhaH' ko jaina darza na sa mata vyA khyA maBERainsaAIDAIRCRRIAmammammAmAmmmamama HEMA Kimp4 .-rAjakumArI sighavI [ zodha-chAtrA, saMskRta vibhAga, jodhapura vizvavidyAlaya, (jodhapura) | 'yogazcittavRttinirodhaH' isa sUtra ke anusAra yoga zabda ke artha kI saMgati samAdhi artha meM prayukta yuj dhAtu se ghaJ pratyaya hokara sambhava hai| yoga zabda ke vibhinna artha-'sambandha' karanA yA jUr3anA, jIva kA vIrya athavA zakti vizeSa, Atma pradezoM kA parispanda yA saMkoca vistAra, samAdhi, vI kAla, sthiti Adi nAnA arthoM meM se prastuta prasaMga meM samAdhi artha hI upayukta hai| yogabhASyakAra vyAsa, tatvavaizAradI TIkAkAra vAcaspatimizra evaM yogavAtikakAra vijJAnabhikSu tathA rAjamArtaNDavRttikAra bhojadeva kA bhI yahI mata hai| isIlie pataJjali ne citta kI vRttiyoM ke nirodha ko yoga kahA hai| samprajJAta aura asamprajJAta do prakAra ke yoga kI vyAkhyA pataJjali ne kI hai| prastuta sUtragata cittavRttinirodha artha karane para samprajJAta samAdhi ko yoga lakSaNa meM samAhita nahIM kiyA jA sakatA / ataH yazovijaya jI ne prastuta sUtra meM "kliSTa cittavani nirogho yoga" aise pariSkAra kA saMketa kiyA hai| jisase yoga ke lakSaNa meM samprajJAta yoga kA bhI samAveza ho sake / samprajJAta yoga meM akliSTa cittavRttiyA~ athavA yogasAdhaka cittavRttiyA~ saMskArarUpeNa vidyamAna rahatA hai| bhASyakAra vyAsa, vAcaspatimizra, vijJAnabhikSu, mojadeva Adi sabhI ne yoga ke antargata samprajJAta aura asamprajJAta donoM samAdhiyoM kA antarbhAva kiyA hai| bhASyakAra vyAsa ke anusAra asamprajJAta samAdhi meM sarva cittavRttiyoM kA nirodha ho jAtA hai tathApi samprajJAta samAdhi meM vivekakhyAtirUpa sAtvika vRtti vidyamAna rahatI hai ataH bhASyakAra ne 'sarva' zabda kA grahaNa sUtra meM na hone se samprajJAta bhI yoga hai aisA nirdeza kiyA hai / ' ekAna evaM niruddha bhUmigata vRtti . . SANA 'yogazcittavRttinirodhaH' kI jainadarzanasammata vyAkhyA : rAjakumArI siMghavI | 363 www.jaine Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha swaamana PORN RRB nirodha hI yoga hai / citta kI pratyeka bhUmigata vRttinirodha nhiiN| niruddha bhUmigata vRttinirodha vRttiyoM kA pUrNa nirodha hone se evaM asamprajJAta samAdhi kA sAkSAta sAdhana hone se yoga hI hai / tathApi ekAgra bhUmigata vRttinirodha kI kAraNatA ko spaSTa karate hue vyAsa likhate haiM- yaha citta meM sadbhUta padArtha (arthAt dhyeya) ko pradyotita karane se, klezoM ko kSINa karane se, karmoM ke bandhana arthAt karmAzaya ko zithila karane se tathA asamprajJAta samAdhi meM bhI sahAyaka banane se samprajJAta yoga kahA jA sakatA hai| vAcaspatimizra yoga ke virodhI tattvoM-kleza, karma evaM vipAkAzaya ko utpanna karane vAlI cittavRttiyoM ke nirodha ko yoga mAnate haiN| aisA mAnane se samprajJAta tathA asamprajJAta donoM samAdhi yoga zabda meM parigaNita hote haiN| bhojadeva ne apanI vRtti rAjamArtaNDa meM citta kI ekAgra avasthA meM bahirvRttinirodha hone se yoga mAnA hai tathA niruddhabhUmi meM sarvavRttiyoM aura saMskAroM kA laya hone se yoga kI sambhAvanA vyakta kI hai / 10 donoM hI bhUbhiyoM meM citta kA ekAgratA rUpa pariNAma rahatA hai| vijJAnabhikSu yoga lakSaNa ke isa sUtra ke agrima sUtra ko sammilita kara artha karate haiN| unake anusAra citta kI vRttiyoM kA nirodha jo ki draSTA ko vAstavika svarUpa meM avasthita karAne kA hetu ho vahI yoga kahA jA sakatA hai anya nhiiN| isa prakAra samprajJAta aura asamprajJAta donoM samAdhiyoM kA antarbhAva sUtragata yoga zabda meM ho jAtA hai| yazovijaya ke anusAra 'yogazcittavRttinirodhaH' isa sUtra meM sarva zabda kA adhyAhAra karane athavA na karane donoM pakSoM meM sUtrakAra pataJjali ke sUtra kA Azaya spaSTa nahIM hotA aura lakSaNa apUrNa rahatA hai kyoMki sarva pada kA adhyAhAra na karane para lakSaNa samprajJAta yoga meM to vyApta ho jAyegA kintu isase katipaya cittavRttiyoM ke nirodha kI vikSipta avasthA meM bhI lakSaNa kI ativyApti hone kA doSa A par3egA jo sUtrakAra ko kadApi iSTa nahIM hai| sarva zabda grahaNa na karane bhI arthataH prApti hone se ukta ativyApti nirAkaraNArtha yadi sarva pada kA adhyAhAra na kiyA jAya to samprajJAta meM lakSaNa kI avyApti hogI kyoMki samprajJAta meM sarva cittavRtti nirodha nahIM hotaa| isa prakAra spaSTa hai ki sarva pada ko grahaNa na karane viSayaka vyAsabhASya tathA tatva vaizAradI meM nirUpita samAdhAna se yazovijaya santuSTa nahIM hai aura isIlie katipaya yoga sUtroM ke jaina vRttikAra yazovijaya ne "kliSTa cittavRttinirodho yogaH" kahakara lakSaNa kA pariSkAra kiyA hai / isa pariSkAra se bhI samprajJAta yoga kA grahaNa sambhava hai / jainadarzana sammata vyAkhyA prastuta karate hue yazovijaya kA kahanA hai "samitigupti sAdhAraNa dharma vyApAratvamevayogatvam" arthAt paMca samiti IryA, bhASA, eSaNA, bhaNDopakaraNa, AdAna-nikSepaNa aura trigupti (manogupti, vacanagupti, kAyagupti) se saMbalita dharmakriyA yoga hai| dharmavyApAratva kahane se samprajJAta yoga kA bhI samAveza sambhava hai / jJAtA, jJAna aura jJeya yaha tripuTI vyApAra meM zakya hai| haribhadrasUri ke yoga vizikA se uddhRta lakSaNa meM "mokkheNa joyaNAo jogo sambo vidhmmvaavaaro| parisukho vinao ThANAigao visese Na / " 364 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.laine Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAmAkA - - -- --- - sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ...... Son samasta parizuddha dharma vyApAra jo mokSa meM sAdhaka ho use yoga kahA hai| jisa yoga kA phala kavalya athavA mokSa ho vahI asamprajJAta yoga yA nirvikalpa samAdhi hai| vaha sarva vyApAra-nirodha kI avasthA hai| __kundakundAcArya ne nizcaya cAritra ke antargata yoga kA mahattvapUrNa sthAna mAnA hai| niyamasAra ke parama bhaktavyadhikAra meM vyavahAra evaM nizcaya naya donoM kI apekSA se bhakti tathA yoga kA varNana kiyA hai| zramaNa ke lie yoga kA svarUpa batAte hue kundakundAcArya ne yoga bhakti ke antargata AtmA dvArA rAgAdi ke parityAga tathA samasta vikalpoM ke abhAva ko upAdeya batAyA hai| eka pAribhASika gAthA dvArA kandakandAcArya yoga ko nimna prakAra se paribhASita karate haiM-"viparIta abhiprAya kA tyAga kara jo jinendra dvArA kathita tattvoM meM svayaM ko lagAtA hai vaha nijabhAva hI yoga hai| rAjavAtika, sarvArthasiddhi, gommaTasAra karmakANDa Adi granthoM meM bhI samAdhi, samyak, praNidhAna, dhyAna, niravadya kriyA vizeSa kA anuSThAna, sAmya citta nirodha tathA yoga ko ekArthavAcI kahA hai / "yogazcittavRttinirodhaH'' se sambandhita ukta jaina mantavya yoga ke svarUpa ko aura spaSTa kara detA hai| mere mata meM yogazcittavRttinirodhaH isa sUtra se hI sarvavidha cittavRttinirodhaH aisA artha phalita hotA hai jo asamprajJAta yoga kA nirdeza karatA hai / puruSa kI svarUpa pratiSThA jisa yoga meM hotI ho vahI yoga apekSita hai / samprajJAta yoga to yama-niyamAdi kI bhA~ti eka aGga hai, usakA sUtra meM ullekha Avazyaka nahIM hai ataeva dvitIya sUtra kI sArthakatA bhI spaSTa hotI hai "tadA draSTuH svarUpe'vasthAnam" / yazovijaya dvArA diye gaye lakSaNoM meM eka niSedhaparaka hai-"kliSTacittavRttinirodho yogaH" tathA dUsarA lakSaNa vidhiparaka hai- "samiti gupti sAdhAraNa dharmavyApAratvameva yogatvam" jisakI puSTi meM haribhadrasUri dvArA diye gaye yoga ke lakSaNa ko prastuta kiyA hai| aisA pratIta hotA hai ki yazovijaya ne yogasUtra para likhI gaI TIkAoM ko hRdayaMgama kara apanI jainasammata vyAkhyA prastuta kI hai| vAcaspatimizra kI tatva vaizAradI13 kA Akalana yazovijaya ne "kliSTa cittavRttinirodho yogaH" yaha kahakara kiyA hai tathA vijJAnabhikSu ke yogavAtikA' ko dhyAna meM rakhate hue -"samiti gupti sAdhAraNa dharmavyApAratvameva yogatvam" kahA hai aura yaha dharma vyApAra draSTA ke svarUpa ke sAkSAtkAra kA hetu honA cAhie tabhI vaha yoga kahalAyegA isa bAta para bala dene ke lie 'mokSa se saMyojita karane vAlA vizuddha dharma-vyApAra yoga hai' isa haribhadra ke mantavya ko prastuta kiyA hai| jaina zrAvaka aura zrAvikA ke jIvana meM yoga kI prApti kliSTa cittavRttiyoM ke nirodhapUrvaka hI ho sakatI hai| avidyA, asmitA, rAga, dveSa aura abhiniveza ye paMca kleza avidyAmUlaka hone se gRhastha zrAvaka ko sarvaprathama avidyArUpa mohanIya karma para vijaya pAnA Avazyaka hai| anitya, azuci, duHkharUpa aura anAtmasvarUpa zarIra, iMndriya, putra, mitra, dhana, vaibhava Adi padArthoM meM ye nitya haiM, pavitra haiM, sukharUpa haiM aura AtmasvarUpa haiM, aisA anAtmajJAna avidyA hai| ye avidyA Adi mohanIya karma ke audayika bhAva vizeSa haiN|16 klezoM ko utpanna karane vAle karmoM ke abAdhA kAla ke kSINa na hone se karmoM ke niSeka kA intuintuithiuttttituttitimarat 'yogazcittavRttinirodhaH' kI jainadarzanasammata vyAkhyA : rAjakumArI siMghavI | 365 Education Internatiga. www.jaine nurna 154MARArters Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhijandana grantha H iiiiii ... ..... . ...... RI RH - 4 abhAva klezoM kA prasuptatva hai| viparIta prakRti ke karma ke udaya se klezoM kI prakRti kA daba jAnA klezoM kA vicchinnatva hai / karmoM ke udaya se klezoM kA prakaTa ho jAnA udAratva hai / jIva ko ajIva samajhanA, ajIva ko jIva samajhanA, dharma ko adharma samajhanA, adharma ko dharma samajhanA, sAdhu ko asAdha va asAdha ko sAdha samajhanA, mokSa ke mArga ko saMsAra kA mArga va saMsAra ke mArga ko mokSa kA mArga ityAdi dasa prakAra kA mithyAtva hI avidyA hai| dRzya padArthoM meM dRka cetanA kA Aropa asmitA meM antarbhUta hai| bauddhoM ke anusAra dRzya aura dRk kA aikya mAnane para dRSTi-sRSTivAda kA doSa utpanna hogaa| ataH dRzya meM dRk ke Aropa ko asmitA kleza kahA hai / ahaMkAra aura mamakAra ke kAraNarUpa meM rAga aura dveSa klezoM kA antarbhAva kiyA hai / jaina darzanAnusAra rAga aura dveSa kaSAya ke hI bheda haiN| abhiniveza kA svarUpa bhaya saMjJAtmaka hai| abhiniveza kleza kA tAtparya bhaya saMjJA se hai| anya AhAra Adi saMjJA viSayaka abhiniveza bhI vidvAnoM meM dekhA jAtA hai| ataH yazovijaya ne bhaya saMjJAtmaka abhiniveza ko saMjJAntaropalakSaNa mAnA hai / mohAbhivyakta caitanya ko saMjJA kahate haiN| sabhI kleza mohabIjAtmaka haiN| ataH mohakSaya se klezakSaya hotA hai aura klezakSaya se kaivalya siddhi hotI hai / isI kAraNa yazovijaya ne kliSTacittavRttinirodha ko yoga kahA hai| yazovijaya ne samprajJAta va asamprajJAta bheda vAle yoga ko haribhadrasUriviracita yogabindu meM vaNita yoga ke pA~ca bhedoM (adhyAtmayoga, bhAvanAyoga, dhyAnayoga, samatAyoga, vRttisaMkSayayoga) meM paJcama bheda vRttikSaya meM antarbhUta mAnA hai| "vRttikSayohyAtmanaH karmasayoga yogyatApagamaH" / AtmA kI sthUla-sUkSma ceSTAe~ vRttiyA~ haiM, unakA mUla hetu karmasaMyoga kI yogyatA hai, aura vaha karmasaMyogayogyatA karma prakRti ke Atyantika vandhavyavacchedarUpI kAraNa se nivRtta hotI hai / zukladhyAna ke cAra bhedoM17 meM pRthaktvavitarka savicAra zukladhyAna tathA ekatvavitarkaavicAra zukladhyAna ina do bhedoM meM yogasUtra vaNita samprajJAta samAdhi kI tulanA yazovijaya ne kI hai, tathA yogabindu ko ullikhita kiyA hai 'samAdhireSaevAnya: samprajJAto'bhidhIyate / samyAprakarSarUpeNa, vRtyarthajJAnastathA / / " (yogavindu 4/9) vRttyarthoM ke samyagjJAna se hI yaha samprajJAta samAdhi kahalAtI hai| asamprajJAta samAdhi kI jaina dRSTi se vyAkhyA karate hue yazovijaya ne kevalajJAna prApti ko asamprajJAta samAdhi kahA hai| guNasthAna ke krama meM kSapaka zreNi gUNasthAna kI samApti hone para kevalajJAna prApta hotA hai| grAhya viSaya aura grahaNa asmitA Adi ke AkAra se AkArita hone vAle avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA matijJAna ke isa krama se bhAva manovRttiyoM kA anubhava nahIM hotaa| bhAvamana se matijJAna kA abhAva ho jAtA hai, kintu dravya mana se saMjJA athavA matijJAna kA sadbhAva rahatA hai, yaha avasthA yoga RSS AFRAM -47 TRAS THANK K TIMa 366 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga H timeTES ORSHAN. A nand www.jainelibPET: arePTESCOTICE www.r Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttar--- -Duin sAdhvIraja puSpavatI abhinandana grantha HEEN RODURARMONITORREmewmaraNSHATSHOROUS THANI T darzana meM asamprajJAta samAdhi hai aura jaina darzana meM kevalI kI sthiti hai| isIlie (bhAvamanasAsaMjJA'bhAvAdravyamanasA ca tat sadbhAvAt)18 kevalI nosaMjJI kahalAtA hai / isakA nAma asamprajJAta hai| kyoMki isa avasthA meM bhAva manovRttiyoM kA avagraha Adi krama se samyak parijJAna kA abhAva ho jAtA hai| kevalI kI asamprajJAta dazA hI yoga darzana meM asamprajJAta samAdhi kahI gaI hai| yazovijaya ne apane isa kathana kI puSTi haribhadrasUriviracita yogabindu kI nimna kArikA se kI hai| "asamprajJAta eSo'pi samAdhirgIyate praiH| niruTAzeSavRttyAdi tatsvarUpatA'nuvedhataH // 19 pataJjali ke anusAra citta kI avasthAe~ pA~ca prakAra kI haiM- kSipta, mUr3ha, vikSipta, ekAgra aura niruddha / vijJAnabhikSu ke anusAra citta kI vRttiyoM kA nirodha jo ki draSTA ko vAstavika svarUpa meM avasthita karAne kA hetu ho vahI yoga kahA jA sakatA hai, anya nhiiN| ataH ekAgra aura niruddha bhUmi meM hone vAle nirodha ko hI yoga kahA jA sakatA hai / ekAgra bhUmigata vRtti nirodha citta meM sadbhUta padArtha paramArtha ko prakAzita karatA hai, klezakSaya karatA hai, karmAzaya ko zithila karatA hai aura asamprajJAta samAdhi meM sahAyaka banatA hai ataH ekAgra bhUmigata vRttinirodha samprajJAta yoga hai tathA niruddha bhUmigata vRttinirodha vRttiyoM kA pUrNa nirodha hone se asamprajJAta samAdhi kA sAkSAta sAdhana hai, ataH yoga hai| zeSa citta kI avasthAoM meM hone vAlA cittavRttinirodha kleza karmAzaya kA janaka hone se cittavRttiyoM ke kSaya kA hetU nahIM hone se tathA svarUpAvasthiti kA hetU nahIM hone se una avasthAoM meM yoga ke lakSaNa kI ati vyApti kI zaMkA nahIM karanI caahiye| imritirtantimami + +trrth kartRamRRIERYTHIHERahim R sandarbha grantha evaM sandarbha sthala ndian DPRESS -04- Writte 2 -- A.ORG Hit ROENESHAMATARA 1. darzana aura cintana, prathama khaNDa, pR0 230 / 2. yujaM pI yoge / hemacandra dhAtumAlA, gaNa 7 / 3. vIryAntarAyakSayopazamajanito jIva pariNAma vizeSaH / jaina paribhASA-AtmArAma jI mahArAja-jaina yoga : siddhAnta aura sAdhanA, paMjAba, 1983, 1032 / 4. yuja samAdhauH / 5. (a) yogaH samadhiH-yogasUtra, prathamapAda, 1 sUtra, vyA0 bhA pR0 1 / (ba) yuja samAdhau, ityasmAdvyutpannaH samAdhyartho na tu 'yujira yoge' ityasmAtsaMyogArthe ityarthaH / yogasUtra, prathamapAda, 1 sUtra ta0 vai0, pR0 3 / (sa) yujasamAdhAvityanuzAsanataH prasiddhoyogaH samAdhiH / -yo0 sUtra, prathamapAda, prathamasUtra, yo0 vA0 pR0 7I (da) "yogo yuktiH samAdhAnam" "yuja smaadhii"| -yo0 sU0, prathamapAda, bho0 vR0 pR0, 3 / 6. 'yogazcittavRttinirodhaH' / -yo0 sU0 1/2 / MARCHMIRNSHIP REL 'yogazcittavRttinirodhaH' kI jainadarzanasammata vyAkhyA : rAjakumArI siMghavI | 367 / R F EE HATSAPANA khan.. - - - -- SATH OTHARAyon - : www.jaing SECREE Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha 7. sarva zabdAgrahaNAtsaMprajJAto'pi yoga ityAkhyAyate / 8. yoga sUtra 1 / 1 sUtra vyA0 bhA0, pR0 1 / C. kleza karma vipAkAzayaparipanyA cittavRttinirodhaH / 10. anayordayorekAgraniru dvayorbhU myoryazcittasyaikAgratArUpaH pariNAmaH sa yoga ityuktaM bhavati / 11. draSTRsvarUpAvasthitihetuzcittavRttinirodhaH / 12. " jo jujadi appANaM NiyabhAve so have jogo" / 13. "kleza karma vipAkAzaya paripatyAcittavRttinirodhaH" | 14. "sthitihetuzcittavRttinirodhaH / 15. avidyAkSetareSAmaprasuptatanuvicchinnodArANAm / 16. atrAvidyAdayo mohanIya karmaNa audayika bhAva vizeSAH / 17. pRthakkavitarka sUkSma kriyApratipAti vyuparata kriyAnivRttIni / dhyAna ke cAra bheda isa prakAra haiM- (1) pRthaktvavitarkasa vicAra, (2) ekatvavitarka avicAra, (3) sUkSma kriyApratipAti, (4) vyuparata kriyAnivRtti / 18. yazovijayakRta yogasUtravRtti sUtra 1/17, 18, pR0 7 / 16. yogabindu, kArikA 420 / - vyA0 bhA0 1/2, pR0 6 368 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga - ta0 0 pR0 10 1 , - yo0 sU0 /1/11 sUtra, bho0 pR0 11 / - yo0 vA0, pR0 13 / - niyamasAra, gAthA 136, pR0 118 / - ta0 vai0, pR0 10 / - yo0 vA0, pR0 13 / ---yo0 sU0 II/4 / - yazovijaya vRtti | - ta0 sU0, 6-41 / www.jainelibrater 25 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + + sAdhvIratna puSAvatI abhinandana grantha ARRIED DILLINE Free MenugamararwaINEERINONEHRUMEHNDROINNAwas SETTE dharma-dhyA na : eka anu ci nta na HatbsaitiatuRementinamai -kanhaiyAlAla lor3hA n saanoos rtermananeer AN tAttvika dRSTi se sAdhanA ke tIna aMga haiM-(1) puNya, (2) saMvara aura, (3) nirjraa| pApa pravRttiyoM ko tyAgakara sad-pravRttiyoM ko apanAnA puNya hai / puNya se AtmA pavitra hotI hai, isase saMvara aura nirjarA kI bhUmikA taiyAra hotI hai, puNya AtmotthAna meM sahAyaka hai bAdhaka nhiiN| mana, vacana, kAyA va indriyoM kA saMvaraNa (saMkoca) karanA saMvara hai / saMvara nivRtti va niSedhaparaka sAdhanA hai| pUrvasaMcita karmoM ke tAdAtmya ko tor3anA nirjarA hai / puNya se udayamAna (vidyamAna) karmoM kA udAttIkaraNa hotA hai jo pApa yA rAga ko galAtA hai, AtmA ko pavitra karatA hai| saMvara se navIna karmoM kA bandha rukatA hai aura nirjarA se pUrvakarmoM kA bandha yA sambandha TUTatA hai arthAt nirjarA yA tapa se cetana kA jaDa se tAdAtmya TUTatA hai / tAdAtmya tor3ane ke lie tapa kA vidhAna hai| ___ tapa do prakAra kA hai -(1) bAhya aura (2) Abhyantara / anazana, UnodarI Adi bAhya tapa bahirmukhI vRttiyoM kA saMga tor3ate haiM / prAyazcitta, vinaya Adi Abhyantara tA rAga-dveSa Adi Antarika kA saMga tor3ate haiN| dhyAna Abhyantara tapa hai| Abhyantara tapa antarmakhI avasthA meM hotA hai| antarmukhI hone kA artha hai apanI deha ke bhItara ke jagata meM sthita ho jAnA/vicaraNa krnaa| ataH dhyAna Antarika anubhUti hai| dhyAna sAdhaka apane antarjagata meM vicaraNa karatA hai aura jahA~-jahA~ tAdAtmya ghanIbhUta granthiyA~ hai, jar3atA hai, vahA~-vahA~ citta kI ekAgratA kI tIkSNatA meM granthiyoM kA vedhana kara va dhunakara kSaya karatA hai| citta kI ekAgratA anitya bodhamaya samatA se sadhatI hai| samatAbhAva kA hI dUsarA nAma sAmAyika hai| sAmAyika hI saba sAdhanAoM kA hArda hai| sAmAyika jitanA para se apanA tAdAtmya TUTatA jAtA hai utanA-utanA sAdhaka sva kI ora unmukha hotA jAtA hai| pUrNa tAdAtmya TUTane para sAdhaka dehAtIta va lokAtIta ho sva meM sthita ho jAtA hai jisase use sva ke avinAzI, nirAkula svarUpa kA anubhava hotA hai| parantu yaha rahasya ve hI dhyAna-sAdhaka jAna pAte haiM jinhoMne dhyAna kA prayogAtmaka abhyAsa kiyA hai va dhyAna kI gaharAI meM utarakara svAnubhava kiyA hai| prastuta lekha meM isI dRSTi se dharma-dhyAna ke samaya hone vAle antarAnubhava viSayaka Agamika kathana kA vivecana prastuta kiyA jA rahA hai / dharma-dhyAna : eka anucintana : kanhaiyAlAla lor3hA | 366 Chintinentatihar PAROSCART HOM TARA www.ial ALAN Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha ABHIROID svabhAva meM sthita honA dharma hai| parabhAva yA vibhAva ko prApta honA adharma hai, pApa hai| svabhAva vaha hai jo sabhI ko abhISTa ho / sabhI sacetana prANiyoM ko amaratva-avinAzIpana pasaMda hai, iSTa hai; kisI bhI prANI ko mRtyu yA vinAza pasaMda nahIM hai, iSTa nahIM hai| ataH isase yaha siddha hotA hai ki cetana kA svabhAva hai avinAzIpana; aura vinAzIpana parabhAva yA vibhAva hai / avinAzI ke hI paryAyavAcI haiM amaratva, dhra vatA, nityatA aura vinAzIpana ke paryAyavAcI haiM mRtyu, vyaya, anitytaa| vyaya usI kA hotA hai jisakI utpatti hotI hai / ataH vyaya kA sambandha utpAda se jur3A huA hai| isase yaha phalita huA ki utpAda-vyaya parabhAva haiM, vibhAva haiM aura utpAda-vyaya kA jJAtA dhruva svabhAva hai| svabhAvarUpa dharma ko jAnane ke lie svabhAva aura vibhAva donoM kA jJAna honA Avazyaka hai| svabhAva hai dhra vatva aura vibhAva hai utpAda-vyaya / ataH utpAda-vyaya, dhra vatva ke jJAna meM hI dharma kA sampUrNa jJAna samAhita hai| utpAda-vyayarUpa parabhAva yA vibhAva kA tyAga kara dhra vatva ko prApta honA hI svabhAva yA dharma hai| svabhAva ko prApta honA sAdhyarUpa dharma hai| sAdhyarUpa dharma kI prApti ke lie utpAda-vyaya yukta vastuoM va sukha kA tyAga, 'sAdhanA' rUpa dharma hai| yaha sAdhanArUpa dharma kAraNa meM kArya kA upacAra kara kahA hai / dharma ko upalabdha karane kI sAdhanA hI dharma-kriyA yA dharmadhyAna hai| dharmadhyAna ke cAra prakAra haiM(1) AjJAvicaya, (2) apAyavicaya, (3) vipAkavicaya aura (4) sNsthaanvicy| AjJAvicaya-"saccAe ANAe" (AvArAMga sUtra) satya hI AjJA hai| satya vaha hai jisakI sattA sadA banI rahe, jo zAzvata hai, dhra va hai / ataH zAzvata va dhra vatva meM vicaraNa karanA AjJAvicaya hai / vicaya kA artha hai antarloka meM anubhUtipUrvaka vicaraNa va vicAra krnaa| antarmukhI hokara antarloka meM Atma-nirIkSaNa karane para sthUla audArika zarIra meM sarvatra udayamAna saMvedanAoM kA anubhava hotA hai sAtha hI yaha bhI anubhava hotA hai ki ina saMvedanAoM meM pratikSaNa parivartana ho rahA hai, utpAda-vyaya ho rahA hai, vaha merA rUpa nahIM hai, maiM nahIM hU~; maiM inase bhinna, inakA draSTA, avyaya, anutpanna, dhra va, zAzvata huuN| mujhe ina saMvedanAoM ke prati AtmabhAva nahIM rakhanA hai / vItarAga kI AjJA vItarAgarUpa hai| vItarAgarUpa hai rAga-dveSa rahita honA / ataH saMvedanAoM ke prati rAga-dveSa nahIM karanA, samabhAva (sAmAyika) meM rahanA vItarAga mArga kA anusaraNa karanA hai / vItarAgamArga kA anusaraNa karanA AjJAvicaya hai| saMvedanAoM ke prati anityatA kA bodha jagAye rahanA anityAnuprekSA hai| anukUla sukhada saMvedanAoM kA Azraya na lenA tathA azaraNatA kA bodha jagAye rakhanA azaraNAnuprekSA hai| pratikUla dukhada saMvedanAoM ke prati taTasthatA kA bodha jagAye rahanA saMsArAnuprekSA hai tathA merI avinAzI, dhra va tatva se ekatA hai haya bodha jagAye rahanA ekatvAnuprekSA hai| ye cAroM anuprekSAe~ (bhAvanAe~) AjJAvicaya ko puSTa karatI haiN| inakA vizeSa vivecana Age kiyA jAyegA tathA ye cAroM anuprekSAe~ Age varNita apAyavicaya, vipAkavacaya evaM saMsthAnavicaya ko bhI puSTa karatI haiN| 370 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jaine Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - -- Deu Animlunkumakedabasurat sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha mmsmameend apAyavicaya-apAya doSa yA dUSaNa kA anubhUti ke sAtha vicAra karanA apAyavicaya hai / aMtarloka meM Atma-nirIkSaNa karate hue citta meM utpanna rAga, dveSa, viSaya, kaSAya, asaMyama Adi doSoM ko apAya hai aura una apAyoM ko anitya jAnakara unake prati taTastha bhAva banAye rakhanA, unake pravAha meM na bahanA, unakA samarthana va poSaNa na karanA, unake saMsaraNa ko dekhate hue unase apane ko bhinna anubhava karanA apAyavicaya hai| vipAkavicaya-apAya (doSoM) se utpanna vipAka (pariNAma) kA vicAra karanA vipAkavicaya hai| aMtarloka meM Atma-nirIkSaNa karate hue saMvedanAoM meM sthUlatA, jar3atA, mUrchA, anukUlatA (sukhada), pratikUlatA (dukhada), pulakAyamAna, Adi sthitiyoM kA anubhava karanA vipAka hai / vipAkarUpa ina saMvedanAoM ko anitya jAnakara unake prati samabhAva banAye rakhanA vipAkavicaya hai| saMsthanaH vicaya-puruSAkAra loka kA AkAra saMsthAna kahalAtA hai| citta ko zAnta kara aMtarloka meM antarmukhI hokara dekhane para sampUrNa antarloka meM cinmayatA (caitanya) lokAtIta avasthA kA anubhava hotA hai tathA dRzyamAna zarIra-saMsArarUpa sampUrNa loka se bhinna nija svarUpa kA bodha hotA hai| loka ke svarUpa kA bodha karate hue usake prati samabhAva banAye rakhanA saMsthAnavicaya hai| dharmadhyAna ke lakSaNa dharma-dhyAna ke cAra lakSaNa haiM(1) AjJA ruci, (2) nisarga ruci, (3) sUtra ruci, (4) avagAr3ha ruci| (1) AjJA ruci--ruci kA artha hai rucikara, rocaka laganA, dilacaspI, mAnasika jhukAva / ANAe saccAe (AcArAMga) sUtra ke anusAra satya ho AjJA hai / satya vaha hai jo zAzvata hai, kabhI nahIM badalatA hai, avinAzI hai / avinAzI hai nija svarUpa / ataH avinAzI nija svarUpa ke prati ruci rakhanA, usakA acchA laganA, AjJA ruci hai| dUsare zabdoM meM, avinAzI va muktirUpI dhyeya ke prati ruci honA AjJA ruci hai athavA vItarAga mArga meM ruci honA AjJA ruci hai| (2) nisarga ruci-satya va AjJA vahI hai jo kRtrima nahIM hai pratyuta naisargika hai / nisarga kA artha hai jo kisI ke dvArA jita nahIM hai, prAkRtika hai / ataH prakRti se jo bhI hamAre sAtha ghaTita ho rahA hai usameM apanA hita samajhanA nisarga ruci hai / kAraNa ki jo bhI ghaTita ho rahA hai vaha karmodaya kA pariNAma hai| isa prakAra prakRti karmodaya kara karmoM kI nirjarA karane kA kArya kara rahI hai, karma kI nirjarA hamArA hita hI hai / yadi prAkRtika yA naisargika rUpa se hamAre karmoM kI nirjarA svataH satata na hotI rahatI to prANI jar3a karmoM ke bhAra va saMgraha se jar3avat ho gayA hotaa| prakRti ke viparIta kArya karanA vikRti yA vikAra paidA karanA hai / vikRti yA vikAra doSa hai| doSa kA pariNAma dukha hai / ata. doSa va dukha se bacane ke nisarga kA sahArA lenA anivArya hai| isa dRSTi se nisarga kA atyanta mahatva hai| nisarga kA virodha kara koI bhI saphalatA va siddhi prApta nahIM kara sktaa| dhyAna-sAdhaka isa rahasya ko samajhatA hai| ataH usakI nisarga ke prati ruci honA svAbhAvika hai| nisarga se CN F dharma-dhyAna : eka anucintana : kanhaiyAlAla lor3hA | 371 Ranthaviditainmit Head. CP S OPER www.jair 4 . Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratna puSpavatI abhinandana grantha jo bhI ghaTita ho rahA hai usameM sadaiva prasanna rahanA usake prati rAga-dveSa rUpa pratikriyA nahIM karanA, samabhAva se rahanA nisarga ruci hai / (3) sUtra ruci - nisarga ke niyama sUtra haiM / nisarga ke niyama kAraNa kArya kA anugamana karane vAle hone se satya haiM, svataH siddha haiM, tarkAtIta haiM, jaise| jo krodha karegA usakA hRdaya jalegA, jo kAmanA karegA usake citta meM azAMti hogI / ) je guNe te mulaTThANe - arthAt bhoga hI saMsAra kA mUlasthAna hai, kammabIjaM - rAga dveSa karmabIja haiN| 'appA kattA vikattA suhANa ya duhANa ya - AtmA svayaM hI sukha-dukha kA kartA akartA hai | ye naisargika niyama haiM--sUtra haiM / ina sUtroM ke prati ruci honA sUtra rUci hai / vItarAga vANIrUpa Agama meM bhI inhIM naisargika sUtroM kA saMkalana hai ataH vItarAgavANI ke prati ruci honA sUtra ruci hai / (4) avagAr3ha ruci - avagAhana karanA - gaharA utaranA avagAr3ha kahA jAtA hai / AjJA, nisarga evaM sUtra kI gaharAI meM paiThane kI ruci avagAr3ha ruci hai / sAdhaka dvArA apane hI antarloka meM praveza kara AtmanirIkSaNa karate hue AjJA (satya), nisarga evaM sUtra kA sAkSAtkAra karane ke lie ruci rakhanA avagAr3ha ruci hai / satya, nisarga evaM sUtra kI yathArthatA kA anubhava apane antarjagata meM gahare paiThane se hI hotA hai, ataH avagAr3ha ruci atyanta mahatvapUrNa hai / ina cAra lakSaNoM se dharmadhyAna pahacAnA jAtA hai / dharma-dhyAna ke Alambana arthAt sahayogI aMga cAra haiM -- (1) vAMcanA, (3) parivartanA aura (2) pRcchanA, (4) dharmakathA | vAcanA - naisargika satya para AdhArita jo sUtra (niyama) haiM unakA jJAna honA vAcanA hai / pRcchanA - pRcchanA jijJAsA ko kahate haiM, una sUtroM (niyamoM) ke marma - rahasya ko jAnane kI jijJAsA pRcchanA hai / parivartanA - una sUtroM ko hRdayagaMma karane ke lie bAra-bAra cintana-manana karanA parivartanA hai / dharmakathA - una sUtroM meM nihita satya kathana kA sAkSAtkAra karane kA puruSArtha karanA dharma kathA hai / smaraNa rahe ki jisa vastu kA jo Alambana hotA hai vaha usase bhinna hotA hai| Alambana vastu nahIM hotA hai / isI prakAra uparyukta cAroM Alambana dharma-dhyAna kI prApti meM sahAyaka haiM, parantu dharma- dhyAna nahIM haiM / kAraNa ki ina meM cintana-carcA calatI hai aura jaba taka cintana va carcA calatI hai taba taka citta ekAgra nahIM hotA hai, antarmukhI nahIM hotA hai, Atma-sAkSAtkAra nahIM hotA / dharma-dhyAna hai - Atma-sAkSAtkAra karanA / ataH ye Alambana dharma dhyAna ke sAdhana haiM, dharma-dhyAna nahIM haiM / vastutaH ye cAroM Alambana svAdhyAya tapa ke aMga haiM jo dhyAna kI pUrvavartI avasthA hai / svAdhyAya tapa ke binA dhyAna meM praveza sambhava nahIM hai / svAdhyAya tapa kA pAMcavA~ bheda anuprekSA hai / anuprekSA ke do rUpa haiM cintana aura sAkSAtkAra ( anubhava, bodha ) / anuprekSA kA cintana rUpa kA samAveza svAdhyAya tapa meM ho jAtA hai aura usakA bodha, sAkSAtkAra ( anubhava) rUpa dharma- dhyAna meM prakaTa hotA hai / ataH anuprekSA ko svAdhyAya aura dhyAna donoM meM sthAna diyA gayA hai| dhyAna meM anuprekSA anubhava rUpa meM hai aura svAdhyAya meM cintana rUpa meM | 372 | sAtavAM khaNDa : bhAratIya saMskRti meM yoga www.jainelibres for f Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvI ratna puSpavatI abhinandana grantha ( svarUpa kA adhyayana karanA svAdhyAya hai -adhyayana meM vAcanA, jijJAsA, pRcchanA, parivartanA, cintana-manana- kathana samAhita hai / ) dharma-dhyAna kI cAra anuprekSAe~ haiM(1) ekatvAnuprekSA, (3) azaraNAnuprekSA, (2) anityAnuprekSA, (4) saMsArAnuprekSA / ekatvAnuprekSA - ekatva kA artha ekatA va akelApana hai / sAdhaka dhyAna kI gaharAI meM apane ko saMsAra aura parivAra se hI nahIM apitu apane ko apane tana se bhI bhinna 'akelA' pAtA hai / vaha saMyoga meM viyoga kA anubhava kara akelepana kA sAkSAtkAra karatA hai sAtha hI dhyAna-sAdhaka dhyAna meM Atma-sAkSAtkAra karatA hai to use avinAzIpana, dha uvatva kA bodha hotA hai / vaha anubhava karatA hai ki usakI avinAzI (siddha) se ekatA hai / avinAzI aura vaha eka hI jAti ke haiM, kevala donoM meM guNoM kI abhivyakti kI bhinnatA hai| kahA bhI hai 'siddhAM jaisA jIva hai jIva soI siddha hoya' yaha bhinnatA miTane para vaha sadaiva ke lie avinAzI avasthA ko prApta ho sakatA hai| sAtha hI vaha Atma-nirIkSaNa se yaha bhI dekhatA hai ki antarloka meM zarIra, mana aura saMvedanAoM meM nirantara parivartana ( paryAya-pravAha ) cala rahA hai ataH ye saba vinAzI jAti ke haiM / ina sabameM jAtIya ekatA hai / avinAzI jAti kA hone se merI ina vinAzI jAti vAle padArthoM se bhI bhinnatA hai, ye para haiM / isa prakAra para se apanI bhinnatA kA anubhava kara apane svarUpa meM sthita ho avinAzI se ekatA / ekarUpatA) kA anubhavana karanA ekatvAnuprekSA hai, yahI AcArAMga sUtra meM kathita dhruvacArI banane kI sAdhanA hai / anityAnuprekSA - sAdhaka dhyAna meM antarloka meM praveza kara Atma-nirIkSaNa karatA hai to anubhava karatA hai ki jaise bAhya loka meM saba padArtha badala rahe haiM usI prakAra bhItara ke loka meM bhI zarIra kA aNuaura saMvedanA sabake saba prati pala bar3I tIvra gati se badala rahe haiM / sarvatra utpAda vyaya kA pravAha satata cala rahA hai / dekhate hI dekhate saMvedanA utpanna hotI hai aura naSTa hotI hai| saMsAra meM dRzyamAna va pratIyamAna koI bhI padArtha aisA nahIM hai jo nitya ho, saba anitya haiM, vinAzI haiM / sukha, dukha, paristhiti, avasthA, tana, mana, dhana, svajana, parijana, mitra, bhUmi, bhavana, saba anitya haiM / rAjA, rANA, samrATa, cakravartI, zahaMzAha, seTha sAhUkAra, vidvAna, dhanavAna, sattAvAna, zaktimAna, saba aMta meM marakara miTTI meM mila jAte haiM / pAnI ke patAzA jaisA tana kA tamAzA hai / saMsAra ke saba padArtha kSaNa-kSaNa kSINa hokara nAza ho rahe haiM, kSaNika haiM / hAthI ke kAna ke samAna saMdhyA ke sUrya ke samAna, osa kI bU~da ke samAna, pIpala ke pAta ke samAna, asthira haiM / anitya kA milanA bhI na milane ke samAna hai arthAt milanA na milanA donoM eka samAna haiM, ataH anitya padArthoM ko cAhanA, unakA bhoga bhoganA saba vyartha hai / aisI prajJA se pratyakSa anubhava kara samatA meM sthita rahanA, unake prati rAga-dveSAtmaka pratikriyA na karanA anityAnuprekSA hai| azaraNAnuprekSA- dhyAna meM sAdhaka antarjagata meM zarIra va saMvedanAoM kI anityatA kA pratyakSa anubhava karatA hai / isa anubhUti se vaha jAnatA hai ki anitya padArthoM kA zaraNa lenA Azraya lenA, unake sahAre se jIvana mAnanA, bhUla hai| kAraNa ki jo padArtha svayaM hI anitya haiM unakA sahArA yA zaraNa kaise nitya ho sakatA hai ? kadApi nahIM ho sakatA / ataH anitya padArtha kA sahArA, Azraya, zaraNa lenA dhokhA khAnA hai / dhyAnamagna sAdhaka dekhatA - anubhava karatA hai ki tana hI prati kSaNa badala rahA hai ataH yaha Azraya zaraNa lene yogya nahIM hai, zaraNabhUta nahIM hai / jaba tana hI zaraNabhUta nahIM hai, Azraya yogya nahIM hai taba dhana, dharma - dhyAna : eka anucintana : kanhaiyAlAla lor3hA ! 373 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAdhvIratnapuSpavatI abhinandana gAntha / .... + + + +++ parijana, strI, mitra Adi Azraya lene yogya ho ho nahIM skte| aisA anubhUti ke stara para bodha kara anitya padArthoM kA Azraya tyAga kara denA, avinAzI svarUpa meM sthita ho jAnA azaraNAnuprekSA hai / ___ saMsArAnuprekSA--sAdhaka jaba dhyAna kI gaharAI meM praveza karatA hai to anubhava karatA hai ki saMvedanAe~ use azAnta banA rahI haiM, jalA rahI haiM, sArA antar aura bAhya loka prakaMpana kI Aga meM jala rahA hai| saMsAra meM eka kSaNa bhI leza mAtra bhI sukha nahIM haiM / jo bAhara se sAtA va sukha kA vedana ho rahA hai vaha bhI bhItarI jagata meM dukha rUpa hI anubhava ho rahA hai, AkulatA, uttejanA paidA kara rahA hai / saMvedanA cAhe vaha sukhada hI vastutaH vaha vedanA hI hai arthAt dukha rUpa hI hai / dUkha se mukti pAne ke lie isa saMsAra se, zarIra se atIta hone meM hI kalyANa hai arthAt lokAtIta, dehAtIta, indriyAtIta hone meM hI akSaya, avyAbAdha, ananta sukha kI upalabdhi sambhava hai| ina cAroM anuprekSAoM meM se ekatvAnuprekSA se dhra vatA-amaratva kA anubhava, anityAnukSA se vairAgya, azaraNAnuprekSA se parAzraya (parigraha) kA tyAga, saMsArAnuprekSA se saMsAra se atota ke jagata meM praveza hotA hai / ise hI Agama kI bhASA meM vyutsarga kAyotsarga kahA hai / vyutsarga arthAt lokAtIta honA, kAyotsarga arthAta dehAtIta honA dhyAna se uttaravartI sthiti hai| upasaMhAra - mAnava vahI hai jo sAdhaka hai| sAdhaka vaha hai jo sAdhanA karatA hai / sAdhanA hai bahirmukhI se antarmukhI hone kA kriyAtmaka rUpa va prakriyA dharma-dhyAna hai| dharma-dhyAna se granthiyoM kA vedhana va damana hokara para kA tAdAtmya TUTatA hai / tAdAtmya TUTane se karma kaTate haiM / karma kA kaTanA hI bandhana se chUTanA hai, mukta honA hai / ataH dharma-dhyAna sAdhanA kA AdhAra hai, sAra hai / yahI kAraNa hai ki jaba koI bhI vyakti zramaNa ke darzanArtha AtA hai to zramaNa use Aja bhI "dharma-dhyAna karo" ina zabdoM se sambodhita karatA hai / jo dharma-dhyAna kI mahattA kA sUcaka hai| dharmadhyAna rahita jIvana sAdhaka kA jIvana nahIM hai| bhogI jIvana hai / bhogI jIvana pazu-jIvana hai, mAnava-jIvana nahIM / ataH mAnava jIvana kI sArthakatA tathA saphalatA isI meM hai ki dharma-dhyAna ko dhAraNa kara siddha, buddha, mukta hoveM / MKVNI iiiiiiiiiiiHR EE 374 sAtavAM khaNDa : bhAratIya skati meM yoga HTTER Refenarami S 4TANDAN antence w.jainelibrary Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ smRti-sandarbha-saMketa [ prastuta grantha meM paThita mahattvapUrNa sthaloM ke Avazyaka saMketa ina pRSThoM para aMkita kara apane adhIta viSaya ko adhikAdhika upayogI banA sakate haiN|] Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jain Eclucation International For Privale & Rersonal use only berg