Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ paM.ratanacanda jaina murantAra vyaktitva aura kRtitva sampAdakaH paM.javAharalAla jaina siddhAntazAstrI DaoN.cetanaprakAza pATa
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ eM. ratanacanda jaina vyaktitva aura kRtitva 1 pRSTha saMkhyA - 28872=600 [ vyaktitva ] * jIvanavRtta * chAyA chaviyA~ * AzIrvacana * zraddhAMjali * saMsmaraNa [ kRtitva ] zaMkA-samAdhAna 'mukhtAra 6 prathamAnuyoga karaNAnuyoga * caraNAnuyoga pRSTha saMkhyA 4+656=660 * dravyAnuyoga * anekAnta syAdvAda * upAdAna nimitta * kAraNa kArya vyavasthA * nayanikSepa * artha evaM paribhASA vividha puNya kA vivecana 1700 se jo adhika zaMkAoM kA pramANa puSTa samAdhAna JaEducation International mUlya : 150) eka sau pacAsa rupae www.ainelibrary.org
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! mAnyavara mAnanIya vidvadvara dharmapremI, nyAya nItivAna Apa guNa ke agAra haiM, dharmaratna karmaTha kRpAlu dhIravIra haiM, vicAra ke vizuddha duniyA ke prAra-pAra haiM / tattvamarmajJa haiM, ziromaNi siddhAnta ke haiM, moha ko nivAra jJAna-gaja pe savAra haiM, sahAranapura ke 'ratana' ko sarAhaiM kaise, hama para Apake apAra upakAra haiN| -dAmodaracanda Ayurveda zAstrI, 1-7-77 'zaMkA-samAdhAna' kI zailI, para tumane adhikAra kiyA, naya-nikSepa-pramANa Adi se, pratibhA kA zrRMgAra kiyA / prAgrahayukta vacana kahIM bhI, kabhI na kahate sune gaye, samAdhAna saba zaMkAoM ke, milate rahate naye-naye / / -mUlacanda zAstrI, zrI mahAvIrajI
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ * zrIvItarAgAya namaH * paMratanacandajaina mukhtAra vyaktitva kRtitva sampAdaka : paM. javAharalAla jaina siddhAntazAstrI, bhINDara DaoN. cetanaprakAza pATanI, jodhapura prakAzaka: 70 lAr3amala jaina prAcAryazrI zivasAgara di0 jaina pranyamAlA zAntivIranagara, zrImahAvIrajI ( rAjasthAna )
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ M paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva O O sampAdaka : Q 0 O prakAzaka : n AzIrvacana : O * (sva.) prAcArya kallavI zrutasAgarajI mahArAja * munizrI vardhamAnasAgarajI mahArAja * AryikA zrI vizuddhamatI mAtAjI -- * paM0 javAharalAla jaina siddhAntazAstrI, bhINDara * DaoN. cetanaprakAza pATanI, jodhapura * bra. lAr3amala jaina AcAryazrI zivasAgara di. jaina graMthamAlA zAntivIranagara, zrImahAvIrajI ( rAja0 ) 322220 prAptisthAna : * 1. prakAzaka ( uparyukta ) * 2. paM0 javAharalAla jaina saMskaraNa : sAr3iyA bAjAra, girivara pola bhINDara ( rAja0 ) 313603 prathama : 1000 pratiyA~ prakAzana varSa 1989 mUlya : eka sau pacAsa rupaye; 150 ) ( do jildoM kA eka saiTa ) mudraka : kamala priMTarsa madanagaMja - kizanagar3ha ( rAjasthAna )
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ CORRECEDEREDERDERABARDAARRRRRRRRRRRRRRIED parama pUjya AcAryakalpa 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja PRAMMARRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRY RRRRRRRRRRRRRRRRRRRREDD0000000000000RRRRRRRRRED janma munidIkSA samAdhi phAlguna badI amAvasyA bhAdrapada zuklA 3 jyeSTha kRSNA 5 vi.saM. 1962, bIkAnera vi.saM. 2014, khAniyAM (jayapura) vi.saM.2045, lUNavAM (nAgaura) * prastuta grantha ke lie AzIrvacana * "hamArA AzIrvAda hai, tuma logoM ne jo kAma uThAyA hai, usameM tumheM pUrI saphalatA prApta ho|"* * prAcAryakalpazrI kI sallekhanA ke sAtaveM dina dinAMka 4 maI 1988 ko mere namostu nivedana ke bAda ve atyanta kSINa dhvani meM upayukta zabda bole the| -ce0 pra0 pATanI ONTROTOCHROMETROOTERED C
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAzIrvacana san 1980 meM parama pUjya prAtaHsmaraNIya AcAryakalpa zrI 108 zrutasAgarajI mahArAja ke maMgalamaya caraNa- sAnnidhya meM zrI javAharalAlajI siddhAntaNAstrI, bhINDara apane mana meM varSoM kI eka sAdha lekara Aye aura unhoMne apanI bhAvAbhivyakti kI usI bhAvAbhivyakti para samIcIna mArgadarzana prApta huA parama pUjya prAcArya kalathI kA tathA isa mahadanuSThAna meM sahayogI bane sampAdanakalAdakSa DaoN0 cenaprakAjajI pATanI, jodhapura / AcAryakalpazrI ke samyak mArganirdezana aura sampAdakadvaya kI aniza niSThApUrNa lagana se hI (san 1956 me 1978 taka ke jaina akhabAroM meM zaMkA samAdhAna ke rUpa meM mukhtAra sA. kA jo vizAla kRtitva saMkalana, anuyogakrama se vibhAjana aura kuzala sampAdana hokara duruhUtama kArya sampanna ho sakA / usakA vizAlakAya grantha ko dekhakara hI sampAdana kArya ke kaThora parizrama ko samajhA jA sakatA hai| itane lambe samaya taka sampAdakoM ke dhairyapUrvaka anathaka parizrama ke pratiphalarUpa meM yaha anUThI kRti tatvajijJAsu evaM vidvadjagat ke sammukha upalabdha ho sakI hai| yaha grantha mustAra sA. ke vyaktitva kI jhalaka ke sAtha-sAtha unake kRtitva ko ujAgara karane meM pUrNatA ko bhale hI prApta na ho, kintu akSama to kadApi nahIM hai / jaina jagat ko anupama kRti ke rUpa meM paM. ratanacaMda jaina mukhtAra vyaktitva aura kRtitva' graMtha pradAna karane ke liye sva. prA. ka. zrI ke samyaka mArganirdezana ke prati maiM kRtajJa hU~ evaM sampAdaka dvaya ke prati maMgalakAmanA karatA hai ki ve isI prakAra anupama kArya karate rahe tathA sarasvatI putra maraNa tapAragAmI banakara zIghra hI kevala jJAna lakSmI ke bhAjana baneM / tatvajijJAsu jana isa anupama sandarbha grantha se caturanuyoga sambandhI apanI jijJAsAyoM evaM zaMkAoM ko zAnta kara anekAntamaya jinAgama ke prati samIcIna zraddhA prApta kareM, yahI bhAvanA hai| $? - muni vardhamAnasAgara
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ AzIrvacana zrAtmahita ke sAdhanoM meM zAzvata sAdhana zrutajJAna hai, jo kisI pAtra vizeSa kI apekSA rakhatA hai / 20vIM zatAbdI meM dhAraNAmatijJAna ke aura zrAgamAnukUla bhAvAtmaka zrutajJAna ke kSayopazama kI viziSTa upalabdhi sarasvatIputra sva. paM. ratanacandajI mukhtAra ko thii| isa jJAnopayoga kI upalabdhi kA sadu payoga kara unhoMne prAya: karaNAnuyoga ke zuddha prakAzana meM sahayoga dekara tathA zaMkAoM ke sapramANa samAdhAna likhakara jo advitIya yogadAna jaina samAja ko diyA hai, vaha cirasmaraNIya rahegA / pUrvaM bhavoM meM vinayapUrvaka par3he hue zrutajJAna ke saMskAroM ke phalasvarUpa alpavaya meM hI karaNAnuyoga (dhavala, jayadhavalAdi) ko hRdayaGgata karane vAle tathA gurubhakti meM ekalavya kI samAnatA rakhane vAle paM0 javAharalAlajI siddhAntazAstrI, bhINDara ne zaMkAyoM kA samAdhAna pAne hetu zrI ratanacandajI se patra vyavahAra kiyaa| unase prApta samAdhAnoM se Apa bahuta hI santuSTa evaM prabhAvita hue aura parokSa meM hI sadA-sadA ke lie ziSyatva bhAva se unake prati samarpita ho gaye / zikSAguru pa. pU. A. kalpa 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja aura vidyAguru pa. pU. ( AcArya ) 108 zrI ajita sAgarajI mahArAja kA sasaMgha varSAyoga san 1979 meM nivAI ( rAjasthAna) meM thaa| paM0 ratanacandajI mu0 bhI Aye hue the| acAnaka zrI javAharalAlajI bhINDara se vahA~ phuNce| paM0 ratanacandajI sAmane hI baiThe the, kintu pratyakSa paricaya na hone ke kAraNa zrI javAharalAlajI pUcha rahe the ki gurujI kahA~ haiM ? guru-ziSya ke pratyakSIkaraNa kI usa belA meM bhakti rasa kA jo pravAha bahate hue dekhA usase merA hRdaya gadgada ho gayA aura mana ne kahA ki guru ke prati isa prakAra kI nizchala bhakti ho zrutajJAnAvaraNa ke vizeSa kSayopazama meM kAraNa banatI hai / sambhavataH san 80-81 meM bhaktirasa se sarAbora 'ratanacandra mu. abhinandana grantha' kI pANDulipi mere pAsa AI / use dekhakara mujhe lagA ki zrI javAharalAlajI kI zraddhA evaM bhakti kI apekSA to yaha saMkalana prati sundara hai kintu karaNAnuyoga ke marmajJa vidvAna ke anurUpa nahIM hai /
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI javAharalAlajI kA satprayatna sarAhanIya to hai, kintu abhI ise karaNAnuyogarUpI kundana banAne ke lie aneka tAva dene kI AvazyakatA hai aura ve tAva zAstroM kI saMyojanA ke kuzala zilpI zrI cetanaprakAzajI pATanI ke atirikta anya koI nahIM de sakatA / maiMne yaha sujhAva zrI javAharalAlajI ko diyA, tatkAla pANDulipi jodhapura bheja dI gaI / merI bhAvanA ke anurUpa pUre tAvoM ke mAdhyama se saMskArita hokara yaha jainAgama kI prapUrva kuJjI prApta huI hai / paM0 javAharalAlajI zAstrI ke avAya evaM dhAraNA matijJAna ke kSayopazama kI prakRSTatA prAyaH apane guru (zrI ratanacandajI mu0 ) ke sadRza hI hai, kintu zarIra atyanta kamajora hai, phira bhI zrAgamaniSThA aura gurubhakti kI zakti se jo athaka parizrama unhoMne kiyA hai, vaha atyanta sarAhanIya hai / DaoN0 cetanaprakAzajI pATanI ke viSaya meM maiM kyA likhU ? saMzodhana kI sUkSmadRSTi, viSayoM kI yathAyogya saMyojanA evaM grantha ke hArda ko (artha se bhare hue) alpAkSaroM meM gutha dene kI kSamatA, grantha- sampAdana kI aisI zrIra bhI aneka vizeSatAe~ unakI unhIM meM haiN| unake adhyayana kakSa para kAryadakSatA kA aisA kar3A paharA rahatA hai ki Alasya, pramAda prAdi vahA~ taka pahu~ca hI nahIM pAte / zArIrika aura mAnasika parizrama ke liye ve anukaraNIya haiN| yahI kAraNa hai ki unake sampAdakatva meM nikalane vAlA pratyeka grantha apane ApameM anUThA hI hotA hai / sampAdakadvaya ke athaka parizrama kI sarAhanA karatI hU~ aura ye sarasvatIputra zIghra hI akSayajJAna prApta kareM aisI maMgalakAmanA karatI hU~ / isa anupama graMtha ke mAdhyama se aneka bhavya jIvoM ko samyagjJAna kI prApti hogI, aisA merA vizvAsa hai / bhadraM bhUyAt / $? - prA0 vizuddhamatI di0 9-2-1986
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ mm sa ma pa raNam siddhAntamarmajJa, abhIkSNajJAnopayogI, syAdvAvazAsana ke samartha praharI, nilipta AtmArthI mUka vidyAvyAsaMgI, zrutAnurAgI saralapariNAmI, vinamratA ko sajIva mUrti, sthitikaraNasAdhaka sAdhusevAparAyaNa, vidvadratna mokSamArga ke pathika (sva0) bra0 paM0 ratanacandajI mukhtAra ko unakA yaha kRtitva savinaya sAdara sa ma pita -javAharalAla jaina -cetanaprakAza pATanI
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva' ke sambandha meM prApta abhimata bra0 paM0 ratanacandajI mukhtAra se merA pahalA paricaya unake lekhana ke mAdhyama se hI huaa| phira pUjya gaNezaprasAdajI varNI ke sAnidhya meM kaI bAra unase milanA hotA rhaa| pUjya prAcArya zivasAgarajI mahArAja ke caraNoM meM bhI unase kaI jagaha-zrI mahAvIrajI, nivAI, pratApagar3ha-kaI bAra carcA karane kA avasara milaa| ve sahI arthoM meM mananazIla vidvAn the| unake dvArA likhe gaye zaMkA-samAdhAna par3hane kI hamezA utsukatA rahatI thii| unhoMne svayaM kI prajJA ke AdhAra para svAdhyAya dvArA apanA saiddhAntika jJAna bddh'aayaa| koI vyakti nirantara puruSArtha kara kisI durgama kSetra meM bhI kitanI gaharI paiTha banA sakatA hai, ve isake apratima udAharaNa the| mukhtAra sA. ne brahmacarya vrata dhAraNa kara usa para kalazArohaNa kiyA, sAhitya-racanA meM inakI dena anUThI hai| isa yuga meM prApa zreSTha vidvAn tathA dharma-samAja sevI vyakti ho gaye haiM / unake smRti grantha ke bahAne jisaprakAra unake vistRta kRtitva kA yaha prasAda puJja paM. javAharalAlajI tathA DaoN. cetanaprakAzajI pATanI ne jijJAsutroM meM vitarita karane ke liye taiyAra kiyA hai, yaha sacamuca bahuta upayogI bana gayA hai / bhagavAna mahAvIra ke uparAnta jJAna kI jyoti prAcArya-paramparA se isI prakAra eka se dUsare ke pAsa pahu~catI rahI hai / jJAna ko svayaM prApta karanA jitanA Avazyaka hai, isa kalikAla meM use dUsaroM ko upalabdha karAnA bhI utanA hI upayogI aura Avazyaka hai| zrI javAharalAlajI Agama ke prati zraddhA aura samarpaNa bhAva se yukta eka saMkalpazIla jijJAsu haiN| mukhtAra sA. ke prati unake mana meM eka samarpita ziSya kI zraddhA rahI hai| usI zraddhA se abhibhUta hokara unhoMne sambhavataH apanI zakti se adhika parizrama karake prastuta grantha ko yaha rUpa diyA hai / isake liye ve badhAI ke pAtra haiN| maiM samajhatA hU~ ki kisI adhyetA vidvAn ko AdarapUrvaka smaraNa karane kA isase acchA koI aura mAdhyama nahIM ho sakatA hai| maiM sampAdaka-dvaya ke puruSArtha kI sarAhanA karatA huuN| inhoMne mukhtAra sA. ko itihAsa meM amara kara diyA hai| dinAMka 9-9-88 - paM. jaganmohanalAla zAstrI, kaTanI (ma.pra.)
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) divaMgata paM0 ratanacandajI sA. mukhtAra kA yadyapi dUravartitA ke kAraNa sAkSAt darzana mujhe nahIM huA to bhI unakI lekhanI ke dvArA mujhe unakA paricaya prApta huA hai| unakI lekhanI se unake vyaktimattva kA advitIyatva siddha ho jAtA hai, kyoMki usase unakI viziSTa pratibhA kA, smaraNazakti kA, prAgamAbhyAsa ke sAtatya kA, tarkaNA zakti kA, jinAgama kI zraddhA kA, pariNAmoM kI zubhatA kA aura unakI lekhana-zailI kA patA calatA hai| ve eka saMyamI vidvAn the, devazAstra guru ke parama bhakta the / pariNAmoM kI saralatA unakA sthAyI bhAva thaa| maiM unheM aAsanna bhavya mAnatA huuN| Aja aise nararatnoM kI samAja ke lie AvazyakatA hai| unake kRtitva kA yaha grantha sarvajanopayogI hai / isake liye sampAdaka yugala badhAI kA pAtra hai| dinAMka 21-1-89 -paM0 motIlAla koThArI, phalaTaNa 'paM0 ratanacanda mukhtAra : vyaktitva evaM kRtitva' graMtha ke chape pharme hama logoM ne dekhe evaM pddh'e| grantha meM saMkalita zaMkA-samAdhAnoM se jahAM mukhtAra sAhaba ke prAgamika talasparzI adhyayana, apUrva smRti aura asAdhAraNa avadhAraNA kA paricaya milatA hai, vahIM inake prakAzana se svAdhyAyI vyakti siddhAnta ke viSaya meM bahuta kucha prApta kara sakate haiM / zaMkA-samAdhAna meM jo Agama-pramANa prastuta kiye haiM, kahIM-kahIM ve spaSTIkaraNa avazya cAhate haiM / vizvAsa hai, isameM jo jJAnarAzi bharI huI hai, vidvajjana usakA nizcaya hI samAdara kreNge| yugala sampAdakoM kA zrama gajaba kA evaM prakalpya hai| inakI yaha apUrva dena vidvAnoM aura svAdhyAyI bandhutroM ko apUrva lAbha phuNcaavegii| isake liye sampAdakoM ko hamArA hArdika sAdhuvAda hai| bInA (ma.pra.) -paM. baMzIdhara vyAkaraNAcArya dinAMka 19-9-88 -paM0 darabArIlAla koThiyA, nyAyAcArya zrImAn paM0 ratanacandajI mukhtAra, sahAranapura jaina vAGamaya ke advitIya medhAvI vidvAn the| maiM ise pUrva bhava kA saMskAra hI mAnatA hU~ ki unhoMne kisI vidyAlaya meM saMskRta, prAkRta tathA hindI kA adhyayana nahIM kiyA, phira bhI ve Agama granthoM ke prakAzana meM rahI azuddhiyoM ko pakar3ane aura unakA mArjana karane meM sakSama the| ve zuddhi patraka banAkara sampAdakoM kA dhyAna AkarSita karate the| varSoM taka unhoMne svAdhyAyiyoM kI zaMkAoM kA samAdhAna kiyaa| unhIM zaMkA-samAdhAnoM kA saMkalana vidvajjanoM kI anuzaMsA ke sAtha 'paM0 ratanacanda mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva' ke rUpa meM prakAzita ho rahA hai| yaha vividha zaMkAnoM kA samAdhAna karane vAlA 'pAkara grantha' hai| vizvAsa hai ki yaha grantha sarvopayogI siddha hogaa| maiM sampAdakoM ke kaThora zrama aura asIma dhairya kI sarAhanA karatA huuN| dinAMka 5-10-88 -DaoN. (50) pannAlAla sAhityAcArya, jabalapura
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 10 ] zrI paM0 ratanacanda mukhtAra una mahApuruSoM meM the jinameM svadhyAya kI atyadhika lagana thii| ve apanA adhikAMza samaya svAdhyAya, cintana, manana tathA noTsa banAne meM lagAte the| unake samaya meM itanA svAdhyAyazIla koI sAdhu, vidvAn yA zrAvaka nahIM thaa| unameM jJAna kI jitanI adhikatA thI, vinaya bhI utanI hI adhika thii| unakI samIkSA meM dUsare kI avamAnanA kA bhAva nahIM thaa| bilkula vItarAgacarcA thI aura vaha bhI siddhAnta ke anusaar| prastuta grantha kA prakAzana na kevala zrI mukhtArajI ke prati kRtajJatA-jJApana kA sAdhana hai apitu isameM cAroM anuyogoM kA sAra saMkalita hai / sAmAnya zrAvaka kI bAta jAne deM, aneka aisI zaMkAoM kA samAdhAna isa grantha meM hai jinheM vidvAn bhI nahIM jAnate / yaha grantha eka AcAryakalpa vidvAn dvArA praNIta grantha kI bhAMti svAdhyAya yogya hai| maiMne to nizcaya kiyA hai ki isameM saMkalita sabhI zaMkAoM ke samAdhAnoM kI eka-eka pakti pddh'gaa| zaMkAoM ke samAdhAna se na kevala jJAna kI vRddhi hogI balki dhama ke prati AsthA bhI dRr3ha hogii| sampAdakoM ke athaka zrama ko jitanI prazaMsA kI jAe, kama hai / maiM unheM sAdhuvAda detA huuN| dinAMka 12-10-88 -DaoN. kanchedIlAla jaina, rAyapura (ma.pra.) AdaraNIya sva. bra0 paM0 ratanacandajI mukhtAra 'AgamacakSu...' puruSa the| jIvarAja granthamAlA dvArA hone vAle 'dhavalA' granthoM ke punarmudraNa meM Apa dvArA nirmita zuddhipatroM kA sahayoga paNDita javAharalAlajI ke mAdhyama se prApta huA, etadartha yaha saMsthA ina divaMgata bra0 paNDitajI ke mahAn upakAra kA smaraNa karatI hai| inake pUre jIvana caritra tathA zaMkA samAdhAna rUpa vicAra-sAhitya-saMgraha kA vizAla smRti granya rUpa se prakAzana prazaMsanIya hai| dinAMka 3-11-18 -paM0 narendrakumAra jaina, nyAyatIrtha, solApura ( mahArASTra ) (7) sva. paNDitajI kI kAyA kAlakavalita ho cukI parantu unakA pahAr3a mA vizAla, acala, gaganacumbI vyaktitva 'yAvatcandradivAkarau dIpastambha bana gyaa| nadI samAna unakI gatimAna dhIra, gambhIra, sutharI kartRtvasampanna jIvanI akhaNDa pravAhita hokara jana-mana ko sujalA-suphalAM-varadAM banA rahI hai| isa vizAlakAya mahAggrantha kI saMracanA, sampAdanA tathA AyojanA vilakSaNa anUThe DhaMga se kI gaI hai| paNDitajI ke uttaga vyaktimattva se bAtacIta zurU hotI hai / zrI javAharalAlajI ne sva. mukhtAra sA. kA jIvana caritra itane nape tule zabdoM meM aMkita kiyA hai jaise gaganabyApI surabhi ko zIzI meM bhara diyA ho / paNDitajI ke durlabha chAyA citra dekhakara vAcaka lohacambaka vat prAkRSTa hokara panne ulaTatA-palaTatA hai| mahAgrantha kI racanA meM jinavAraNI ke cAroM anuyogoM ke zaMkA
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 11 ] samAdhAna kA saMkalana kiyA gayA hai, yaha khAsa vizeSatA hai| yadyapi ye zaMkA samAdhAna pUrva prakAzita haiM tathApi inako anuyogoM meM vibhAjita evaM susampAdita karake eka khuzabUdAra zobhAdarzaka anamola 'guladastA banAyA gayA hai| mukhtAra sA. ne kaThina se kaThina durbodha siddhAntoM ko 'ghuniyA' bana kara dhunA tava siddhAntoM ke ye sthUlasUkSma yakSaprazna ruI ke samAna mulAyama sahaja bana gye| paNDitajI karaNAnuyoga ke 'kampyUTara' the| unake abhinandana, smaraNa, kRtajJatAjJApana ke nimitta taiyAra kiyA gayA yaha graMtha 'zaMkA samAdhAna gaNaka yaMtra' ke rUpa meM pratyeka svAdhyAyI kI caukI para 'tattvacarcA' sulabha karatA rahegA, aisA vizvAsa hai / solApura dinAMka 2-11-88 pra0 sumatibAI zahA -bra0 vidyullatA hirAcanda zahA ( 5 ) isameM sandeha nahIM hai ki zrI paM0 ratanacandajI mukhtAra vilakSaNa pratibhA ke dhanI the| ve prAgamamaza evaM abhIkSNajJAnopayogI the| svAdhyAya aura saMyama unakA jIvanavrata rahA hai| prAzcaryajanaka bAta to yaha hai ki kisI gurumukha se kucha par3he binA tathA saMskRta aura prAkRta bhASA ke adhyayana ke binA hI unhoMne kevala svAdhyAya ke bala para hI jainAgama ke cAroM anuyogoM kA agAdha jJAna prApta kara liyA thaa| Apa jaina gariNata ke viziSTa jJAtA the / aneka varSoM taka 'jaina sandeza' 'jaina gajaTa' Adi patroM meM 'zaMkA samAdhAna' ke rUpa meM lekhamAlA dvArA zrApane jijJAsuoM ko jJAna-dAna kara unakA mahAn upakAra kiyA hai| -bra0 aise AgamamamaMza mahAn vidvAn kI vidvattA kA lAbha unake virodhAna ke bAda bhI samAja ko milatA rahe, isa prayojana se mukhtAra sA0 ke pradhAna ziSya zrI paM. javAharalAlajI siddhAntazAstrI evaM sahayogI DaoN. cetanaprakAza jI pATanI ne eka bahuta hI acchA kArya kiyA hai| vaha kArya hai- paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva' nAmaka uccakoTi ke grantha kA sampAdana aura prakAzana zaMkA samAdhAna tathA patrAcAra ke rUpa meM mukhtAra sA. kA jo viziSTa jJAna thA, usa jJAna ko isa bRhadAkAra graMtha meM bhara diyA gayA hai / saMkSepa meM itanA hI kahA jA sakatA hai ki jo vyakti isa grantha kA manoyogapUrvaka kama se kama tIna bAra svAdhyAya kara le, vaha jainAgama ke cAroM anuyogoM kA acchA jJAna prApta kara sakatA hai / niHsandeha, pandraha sau pRSThoM ke isa grantha kI vipula sAmagrI ke saMkalana karane meM tathA use vyavasthita karane meM sampAdakoM ko mahAn zrama karanA par3A hogaa| kintu mukhtAra sA0 kI smRti ko cirasthAyI banAne ke liye unakA yaha zrama bahuta hI sArthaka aura saphala siddha hogaa| aneka bhavyoM kA upakAra to hogA hI aise uccakoTi ke graMtha ke sampAdakoM kI jitanI bhI prazaMsA kI jAye vaha alpa hI rahegI / Aja isa mahAn graMtha ko par3hakara maiM apane ko dhanya samajha rahA huuN| merI icchA bAra-bAra isa kRti ko par3hane kI hotI hai| astu dinAMka 1-1-89 - pro0 udayacandra jaina sarvadarzanAcArya, vArANasI
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 12 ] sva0 svanAmadhanya zrI ratanacandajI mukhsAra jinavANI mAtA ke yazasvI sapUta the| pArSa paramparA ke zAstrarUpI sAgara meM avagAhana kara jo ratnarAzi unhoMne ikaTThI kI, use unhoMne apane pAsa hI sImita nahIM rakhA, apitu khule hAtha se suttaayaa| 'jaina sandeza' va 'jaina gajaTa' ke mAdhyama se jaina tattvajJAna se sambaddha vividha gUr3ha praznoM ke pramANapuSTa samAdhAna unake dvArA prastuta kiye gaye / unake samAdhAnoM kI vizeSatA yaha hai ki ve pratyeka samAdhAna ko saMkSipta va sarala zabdoM meM prastuta karate hue use zAstrIya vAkyoM se pramANita bhI karate haiN| saMkSepa meM, 'nAmUlaM likhyate kiJcit, nAnapekSitamucyate' kI ukti unake samAdhAnoM ke liye caritArtha hotI hai| sva. zrI mukhtAra sA. ke dvArA prastuta samAdhAnoM kA yaha saMgraha vAstava meM eka sandarbhagrantha hai jisameM dhavalA, jabadhavalA Adi zrutasAgara ko bhara diyA gayA hai / jaina vidyA ke adhyetAoM ke lie yaha saMgraha paThanIya va mananIya hai| dinAMka 21-12-88 -DaoN0 dAmodara zAstrI, sarvadarzanAcArya, dillI (10) bIsavIM zatAbdI ke uttarArddha meM svAdhyAya kI dizA meM digambara jaina samAja meM abhUtapUrva utkrAnti huI hai / aneka apracalita aura durUha granthoM ke veSTana saikar3oM sAloM ke bAda khole gaye aura unake viSaya ko samajhane kI koziza kI gaI hai| zrI gaNezaprasAdajI varNI se lekara zrI jinendravarNI taka hotI huI pAgama ke svAdhyAya kI yaha prakriyA Age bar3hI hai / isI zrRGkhalA meM eka ullekhanIya nAma hai-sva. paM0 ratanacandajI mukhtAra kaa| mukhtAra sA0 ne sambhavataH svapreraNA se hI svAdhyAya ke krama ko aMgIkAra kiyA thA, jise unhoMne ekAntasAdhanA kI taraha siddha kiyA aura jIvana ke anta samaya taka apane Apako usameM lagAye rakhane kA prayAsa kiyaa| mukhtAra sA0 ne svAdhyAya se ajita apane jJAna, cintana aura anubhava ko apane taka hI sImita nahIM rakhA apitu ve use udAratApUrvaka-carcA, tarkapUrNa UhApoha, zaMkA samAdhAna Adi ke mAdhyama se jijJAsunoM ko sauMpate rhe| unakA adhyayana aura lekhana isalie bhI kucha adhika mahattvapUrNa rahA ki ve eka saMkrAnti kAla meM udita hue| aise kAla meM jaba nizcaya aura vyavahAra ko lekara, nimitta aura upAdAna ko lekara tathA zubhopayoga aura zuddhopayoga ko lekara saMbhrama kA vAtAvaraNa bana rahA thaa| dharma aura puNya ko eka dUsare kA virodhI aura vighAtaka batA kara Amane-sAmane khar3A kara diyA gayA thaa| itihAsa isa bAta ke liye unakA RNI rahegA ki unhoMne dRr3hatApUrvaka prAgama kI kathanI ko nAnA prakAra kI yuktiyoM se prakAzita karake saMbhrama ke usa kohare ko bArabAra nirasta karane kA prayAsa kiyaa| unake dvArA jyotita yaha dIpazikhA dIrghakAla taka mumukSajanoM kA patha pradarzita karatI rhegii| mukhtAra sA. ke suyogya ziSya aura Agama jJAna ke kSetra meM unake apratima uttarAdhikArI zrI javAharalAla jI ne jisa niSThA aura samarpaNa bhAva se apane guru-sva. mukhtAra sA.-ke prati isa smRtigrantha ke rUpa meM apanI jo zraddhAJjali prastuta kI hai vaha sacamuca sAdhuvAda ke yogya hai| yaha vizAla grantha-paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva' apanI vistRta aura prAmANika sAmagrI ke kAraNa sahaja hI 'pAgama grantha' kI koTi meM rakhA jA sakatA hai| ise sva. mukhtAra sA. kI smRti meM
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 13 ] taiyAra kiyA gayA hai, yA kucha pRSTha unake vyaktitva ko rekhAMkita karane ke liye arpita kiye gaye haiM, isaliye bhale hI ise kisI vyakti kA smRti grantha kahA jAe, parantu jaba hama lagabhaga pandraha sau pRSThoM meM bikharI huI cAroM anuyogoM kI isa bahu-pAyAmI sAmagrI ko dRSTi meM lAte haiM taba hama ise Agama-graMtha se kama kucha kaha hI nahIM skte| ___ vAstava meM, yaha graMtha abhinandana graMthoM yA smRti graMthoM kI vartamAna paramparAbaddha praNAlI ke bIca eka naI dizA, eka naI kalpanA hamAre sAmane prastuta karatA hai / prAyaH smRti graMtha kisI mahApuruSa ko smaraNa karane ke lie nikAle jAte haiM, parantu unakI saMyojanA meM kucha navInatA lAkara usa mahApuruSa kA samAja ke liye jo avadAna hai, use punarvitarita bhI kiyA jA sakatA hai, yaha bAta isa graMtha ke mAdhyama se pahalI bAra sAmane AtI hai| sampAdaka dvaya-paM. javAharalAlajI aura DaoN. cetanaprakAzajI pATanI kA yaha prayAsa saphala hai, sArthaka hai aura sarAhanIya hai| dinAMka 9-9-88 -nIraja jaina, satanA (11) akhila bhAratavarSIya digambara jaina zAstri-pariSad ke adhyakSa, jaina jagat ke prakANDa paNDita, marmajJa manISI, spaSTa vaktA, adhyAtma tathA Agama ke pariniSThita vidvAn paNDita ratanacandajI mukhtAra ne asaMkhya bAdhAoM kA sAmanA karake bhI pArSamArga kI mahatI prabhAvanA kii| kisI ne ThIka hI kahA hai-jisa jIvana meM Adarza ke prati niSThA aura caritra meM dRr3hatA nahIM hotI, vaha jIvana pratikUla paristhitiyoM se lar3a nahIM sktaa| ___ sva. paNDitajI dvArA tattva jijJAsuoM kI jina zaMkAoM kA pAgama ke pariprekSya meM samAdhAna kiyA gayA thA, unhIM ko prastuta graMtha meM vidvatvarya DaoN. cetanaprakAza pATanI, jodhapura tathA siddhAntavid paM0 javAharalAla zAstrI, bhINDara ne ekAdaza varSa meM athaka parizrana aura viziSTa kSayopazama ke phalasvarUpa sampAdita kiyA hai| yaha graMtha vidvAnoM aura svAdhyAyI manasvI mahAnubhAvoM ke liye atyadhika upayogI hai / tattvajijJAsutroM kI jijJAsAmoM ko zAnta karane meM yaha prabala nimitta bane, yahI zubha kAmanA hai| dinAMka 25-1-89 -DaoN. zreyAMsakumAra jaina, bar3auta (meraTha) svayambhU paNDita zraddhaya mukhtAra sA. kA vaiduSya agAdha thaa| ve jJAnAnukula prAcaraNa meM bhI agraNI the / unhoMne jisa khUbI ke sAtha svAdhyAyI-janoM kI zaMkAoM kA sapramANa samAdhAna prastuta kiyA hai, vaha unake dIrghakAlIna cintana-manana aura svAdhyAya kA jIvanta nidarzana hai / prastuta graMtha-paM. ratanacanda jaina mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva jijJAsuproM kI zaMkAoM ke samAdhAna hetu eka upayogI bRhat koza bana gayA hai| yaha jaina vAGamaya se cune gaye puSpoM kA mohaka guladastA hai| yaha jinavANI mA~ ke sapUtoM ko prakAzastambha kA kArya karegA / sampAdakoM kA zrama stutya hai| dinAMka 10-1-89 -DaoN. kamalezakumAra jaina, vArANasI
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAdya vaktavya (1) san 1976 meM merA yaha bhAva banA thA ki pUjya vratI guruvarya zrI ratanacanda mukhtAra ko unake gaurava ke anurUpa 'abhinandana grantha' bheMTa kara samAja dvArA unakA abhinandana kiyA jAnA caahie| mahAmanISiyoM zratasAdhakoM kA abhinandana yathArtha meM unakA nahIM apitu jinavANI kA abhinandana hai| prathama sopAna : abhinandana graMtha vicAra banate hI maiMne zIrSastha jaina vidvAnoM se 'abhinandana graMtha' hetu lekhAdi preSita karane ke lie patrAcAra kiyA, phalasvarUpa lekha pAne lge| jaba karIba pandraha lekha A gaye taba san 1978 meM maiMne jaina patroM ( jaina gajaTa, jaina mitra, jaina sandeza Adi ) meM bhI 'Avazyaka nivedana' zIrSaka se yaha prakAzita karavA diyA ki jina tyAgI, sAdharmI, vidvAn, zrImAn prAdi ko siddhAnta marmajJa guruvarya ratanacanda mukhtAra ke sambandha meM saMsmaraNa, zraddhAsumana, lekha Adi bhejane hoM ve yathAzIghra bheja deN| isake sAtha hI bahuta se sAdhu-sAdhviyoM evaM manISiyoM ko aura bhI vyaktigata nivedana kara diyA / phalataH abhinandana grantha hetu vipula sAmagrI ekatra ho gii| sampUrNa sAmagrI cAra mahAdhikAroM meM samAhita kI gaI-(1) zraddhAsumana, saMsmaraNa adhikAra (2) ratnatrayAdhikAra (3) zaMkAsamAdhAnAdhikAra aura (4) vividha adhikAra / isa abhinandana graMtha kI yojanA ko kriyAnvita karane aura samaya-samaya para yogya sujhAva dekara mujhe protsAhita karane meM tIna mahAnubhAvoM kA pramukha yoga rahA-paM0 vinodakumArajI zAstrI ema. kaoNma., sI. e. sahAranapura, zrImAn ratanalAlajI jaina, paMkaja TaiksaTAilsa, meraTha siTI aura zrImAn seTha badrIprasAdajI sarAvagI paTanA siTI / ina sabakA guruvarya zrI se nikaTa kA sambandha rahA hai| inhoMne gurujI se pratyakSataH svAdhyAya dvArA evaM patrAcAra dvArA bhI jJAna-lAbha prApta kiyA hai / sAmagrI-phoTo lekha Adi juTAne meM zrI vinodajI ne merI sahAyatA kI to graMtha ke prakAzana hetu artha saMkaTa ke nivAraNa meM seTha badrIprasAdajI sarAvagI evaM zrI ratanalAlajI ne mujhe satata sAntvanA evaM anya sakriya sahayoga diyA, anyathA maiM aba taka kiyA gayA kArya kadApi sampanna nahIM kara paataa| anya sahayogI bane zrImAn paM0 mizrIlAlajI zAha ( hAla mukAma lADanU ) tathA sahAranapura nivAsI zrI anilakumArajI guptA ema. esa sI. va zrI subhASacandrajI jaina iMjinIyara saa.| - mujha prajJa para parama pUjya 108 A. kalpazrI zrutasAgarajI mahArAja ( samAdhi 6 maI, 1988 ) evaM pUjya 108 zrI vardhamAnasAgarajI mahArAja kA varada hasta rahA, isI se maiM sambala prApta kara Age bar3hatA gyaa| isa prakAra ukta saba sajjanoM va munirAjoM ke sahayoga, sambala va AzIrvAda se maiMne paM0 ratanacanda mastAra abhinandana graMtha kI ukta sAmagrI saMkalita kara vyavasthita kii| isakI vAcanA hetu 17 akTUbara 1980 ko maiM pUrvAnumati lekara saMgha meM bAr3A ( padmapurA-jayapura ) pahuMcA jahA~ prA. kalpazrI zru tasAgarajI mahArAja muni vardhamAnasAgarajI evaM prA. AdimatIjI, prA. zrezramatIjI va prA. zra tamatIjI sahita varSAyoga hetu virAjamAna the / vAcanA
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 15 ] sampanna huii| zraddhaya guruvara mukhtAra sA. bhI 9-9-80 ko padmapurA pahu~cane vAle the parantu jvaragrasta ho jAne ke kAraNa ve sahAranapura se nahIM A pAye / maiM graMtha ke prakAzana kI pUrI taiyArI sahita bhINDara lauTa aayaa| dvitIya sopAna : smRti grantha kucha samaya bAda hI apratyAzita ghaTita huaa| dinAMka 28-11-80 kI rAtri meM sAta baje pUjya guruvaryazrI kI AtmA isa nAzavAna nara-paryAya ko chor3akara | loka ko prayANa kara gii| usa pavitra AtmA ko abhinandana graMtha samarpita karane kI hamArI abhilASA apUrNa rahI, unase jJAna lAbha ke hamAre svapna bhI dhare raha gye| aisI paristhiti meM abhinandana graMtha ko parivartita kara 'smRti granya' ke rUpa meM prakAzita karane ke mere bhAva bne| tabhI nimor3iyA ( jayapura ) meM virAjamAna saMgha se 9-12-80 kA likhA patra pAyA ki 'aba abhinandana graMtha kA vicAra to radda kara dIjiye aura isake prakAzana meM hone vAle artha vyaya aura mukhtAra sA. ko bheMTa dI jAne vAlI sammAna rAzi ko milAkara unake nAmakA smAraka nidhi TrasTa sthApita karane para vicAra kIjiye / ' kintu maiMne gurudeva kI smRti meM smRti graMtha hI prakAzita karane ke apane bhAvoM se saMgha ko avagata kraayaa| paM0 vinodakumArajI zAstrI aura zrImAn ratanalAlajI meraTha vAloM kA bhI yahI vicAra thaa| hamAre patra milane para mahArAja zrI ne graMtha ko smRti graMtha ke rUpa meM DhAlane kI svIkRti dii| DaoN. paM0 pannAlAlajI sAhityAcArya sAgara vAloM se parAmarza kiyA to unhoMne di0 24-3-81 ke apane patra meM likhA-'aba abhinandana graMtha kI bAta to samApta ho gii| aba to smRti graMtha hI prakAzita kiyA jA sakatA hai| isake lie zraddhAJjali-saMsmaraNa khaNDa ke vAkyoM ko bhUtakAla meM badala dIjiye / parizrama to hogA hI, para vaisA kie binA koI cArA bhI nhiiN|' vicAra-vimarza ke lie maiM aura zrI ratanalAlajI meraTha vAle prAcAryakalpazrI ke saMgha ke darzanArtha 20-4-81 ko jahAjapura phuNce| nirNaya kiyA gayA ki graMtha meM kevala atyanta mahattvapUrNa sAmagrI hI prakAzita kI jAe cAhe kArya meM vilamba ho; kAraNa ki vaise bhI aba abhinandanIya puruSa to rahe nahIM, phira kisako bheMTa karane kI jaldI? aura sArI sAmagrI AyikA 105 vizuddhamatI mAtAjI ko bhI dikhAI jaae| lauTate hue maiM udayapura mAtAjI ke pAsa pahu~cA / mAtAjI ne dekhakara kahA ki badale vAtAvaraNa ke anusAra saMzodhita kara phira dikhAnA / maiMne vaisA hI kiyA aura Avazyaka parivartana kara sakala sAmagrI 16-10-81 ko apane pitAzrI ke hAthoM mAtAjI ke pAsa bhijavA dii| mAtAjI ne sAmagrI dekhakara mujhe bulvaayaa| maiM 19-11-81 ko pahu~cA / mAtAjI ha~sate hue mujhase bole-"javAharalAlajI ! 'mukhtAra sA. ciraMjIva rheN|" maiM sunate hI samajha gayA ki isa vAkya ko aura aise hI anyatra bhI katipaya vAkyoM ko smRtigraMtha ke anusAra pariNata karanA bhUla gayA huuN| mAtAjI ne aneka saMzodhana to kie hI, sAtha meM yaha bhI parAmarza diyA ki 'Apa jodhapura cale jAiye aura DaoN. cetanaprakAzajI pATanI se isa graMtha ke pariSkaraNa meM sahayoga liijie|' kucha vicAra kara phira bole-'acchA ! yaha sAmagrI hI jodhapura bhijavA deN|' maiMne aisA karanA hI ucita samajhA, sArI sAmagrI avilamba jodhapura bheja dI gii| DaoN. sA. ne bhI tatparatA se sAmagrI kA zodhana kara use mAtAjI ko lauTA diyaa| sAtha meM patra likhA
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 16 ] 'smRtigraMtha kI sAmagrI kA yathAbuddhi saMzodhana aura pariSkAra kiyA hai| zaMkA-samAdhAna adhikAra abhI mere pAsa hI hai / zeSa sAmagrI preSita kara rahA huuN|' 'paNDitajI dvArA maulika rUpa se likhita akAlamaraNa, kramabaddhaparyAya, puNyatattva kA vivecana Adi TraikToM kA sArasaMkSepa graMtha meM A jAe to acchA rhe| una para likhI huI koI samIkSAe~ hoM to ve bhI dI jA sakatI haiN|' 'graMtha meM kucha zreSTha saiddhAntika lekhoM kI kamI hai| karaNAnuyoga para samartha vidvAnoM ke kucha lekha hone cAhie the| samyagjJAna para bhI lekha taiyAra krvaaie| pro. ela. sI. jaina se gaNita viSaya kA zodhaparaka lekha maMgavAie / svayaM zAstrIjI ( javAharalAlajI ) dasa karaNa, pA~ca bhAva, sapratipakSa padArtha athavA anya kisI gaMbhIra viSaya para lekhanI calAveM / ' ukta Azaya kA patra unhoMne mujhe bhI 1-12-81 ko likhaa| DaoN. sA. ne isake pUrva mere patra ke uttara meM mujhe dinAMka 3-4-80 ko prathama patra likhA thA jisameM Apane mukhtAra sA. para saMkSipta lekha prastuta karane hetu apanI svIkRti bhejI thii| isase pUrva merA aura pApakA patrAcAra kA sambandha bhI nahIM thaa| basa, yahIM se DaoN. sA. mere ananya sahayogI bana gae / isa graMtha ke sampAdaka ke rUpa meM sAhAyya dene hetu mere nivedana ko svIkAra kara Apane ananya sahayoga denA prArambha kiyaa| aba hama do ho gaye the aura preraNA va pAzIrvAda prA. ka. zrI zra tasAgarajI mahArAja, muni vardhamAnasAgarajI mahArAja aura prAyikA vizuddhamatI mAtAjI ke the hii| phira graMtha kI garimA ke saMvardhana ke lie aura kyA cAhie thaa| D5 mA smRti graMtha kI sAmagrI DaoN. sA. kI ukta bhAvanA ke anurUpa saMkalita kI gii| maiMne karaNadazaka, bhAvapaMcaka tathA sapratipakSa padArtha para lambe lekha likhe| pro. ela. sI. jaina sA. ne 'labdhisAra kI gaNita va nemicandra' lekha bhijavAyA / paM0 vinodakumArajI ne 'akAlamaraNa' TraikTa kA sAra-saMkSepa likhaa| ukta saMkalanayukta smRti graMtha kI sAmagrI kI prazaMsA udayapura meM zikSaNa zivira meM samAgata paM0 pannAlAlajI sAhityAcArya, sAgara ne bhI kI parantu aba taka kI karaNI kA honahAra kucha aura hI thaa| tRtIya evaM carama sopAna : paM0 ratanacanda mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva pUjya mAtAjI ke sAnnidhya meM 'tiloyapaNNatI' ke sampAdana-prakAzana nimitta jodhapura se prAgata DaoN0 pATanI jI se milane di0 16-7-82 zukravAra ko maiM udayapura gyaa| vahAM punarapi graMtha kI rUparekhA ke bAre meM vicAravimarza huyA aura yaha vicAra sAmane AyA ki vidvAnoM ke lekhoM kA to anyatra bhI upayoga ho sakatA hai, parantu mukhtAra sA0 dvArA vigata do-tIna dazakoM meM kiye gae zaMkA-samAdhAnoM kA saMkalana kiyA jaae| ve saba isa graMtha ke aMga bana sakeM to bahuta upayogI siddha hoMge / yaha vicAra sabako pasanda aayaa| prA0 kalpazrI tathA vardhamAnasAgara jI mahArAja bhI hamArI vicAraNA se sahamata hue| aba isa grantha kA nAma 'paM0 ratanacanda mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva' rakhanA taya huA /
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 17 ] kArya kA prathama evaM mukhya caraNa thA prakAzita-aprakAzita zaMkA-samAdhAnoM ko ekatra krnaa| tadanusAra maiMne ajamera tathA mathurA meM rakhI jaina gajaTa va jaina sandeza kI phAiloM se sAmagrI prApta karane hetu ajamera ke sara seTha bhAgacandajI sonI tathA paM0 abhayakumArajI zAstrI se tathA kAzI ke paM0 kailAzacandajI zAstrI evaM paM0 khuzAlacandajI gorAvAlA se patra vyavahAra kiyaa| sabhI ne atyanta sahRdayatApUrvaka svIkRti pradAna kii| isI bIca dinAMka 26-10-82 ko mere pUjya pitA zrI motIlAlajI baktAvata asAdhya vyAdhi kaisara ke kAraNa asamaya meM hI kAla-kavalita hue ataH kArya meM vilamba svAbhAvika thaa| dinAMka 26-11-82 ko maiM ajamera phuNcaa| gajaTa kAryAlaya meM surakSita phAiloM se abhipreta zaMkAsamAdhAna vAle patroM ke phoTo sTeTa krvaae| aise patra lagabhaga 650 ho ge| apane ajamera pravAsa meM maiM saraseTha bhAgacandajI sonI kA pratithi rhaa| khAnA-pInA bhI saba unhIM ke sAtha hotA thaa| mujha aparicita ke prati unakA vaha apratima satkAra va sauhArda maiM kabhI nahIM bhUla sakatA / ve sacce mAyane meM prazasya zrAvaka the| dinAMka 27-11-82 ko maiM mathurA pahu~cA / vahAM paM0 jIvanalAlajI zAstrI ( vartamAna meM syAdvAda mahAvidyAlaya aTA mandira lalitapura ke upa prAcArya ) ne mujhe pUre tana mana se sahayoga diyaa| maiM ApakA hRdaya se AbhArI huuN| parantu mathurA meM phoTo sTeTa kI acchI aura sastI suvidhA na hone ke kAraNa maiM 'sandeza' kI apekSita phAiloM ko ajamera hI le AyA / ajamera meM una phAiloM se abhipreta 158 patroM ke phoTo sTeTa karAkara maiM bhINDara A gayA aura vahAM se ve phAileM surakSita rUpa se paika kara rajisTarDa DAka se mathurA bheja diiN| isa vizvAsa ke liye maiM pUre 'jaina saMgha' ke kAryakartAoM ke prati tathA vizeSataH paNDitajI ke prati sadaiva AbhArI huuN| prakAzita sAmagrI upalabdha karane ke bAda aprakAzita sAmagrI ekatra kI gii| mere pAsa aisI pracura sAmagrI tho / seThazrI badrIprasAdajI sarAvagI, paTanA siTI se bhI unake pAsa kI sAmagrI ma~gavA lI gaI / pUjya guruvaryazrI se vizeSa zaMkA-samAdhAna karane vAle unake ziSya zrI zAntilAlajI kaNajI, dillI ke pAsa bhI zaMkA samAdhAna kI vipula sAmagrI thI parantu unase huI bAtacIta ke anusAra unake pAsa vaha surakSita nahIM rhii| ina vyaktigata saMgrahoM ke sAtha hI jainapatroM meM bhI aisI sAmagrI ko maMgavAne hetu sUcanA prasArita kI gii| parantu koI vizeSa sAmagrI na pA sakI / isa prakAra ekatra sArI sAmagrI maiMne yathAsamaya pUjya mAtAjI va DaoN0 pATanIjI ke sammukha rkhii| donoM bahuta prasanna hue / mAtAjI ne kahA--'kAma kA majA aba paaegaa| aba banane vAlA graMtha sacamuca eka nidhi hogaa|' saMgRhIta sakala sAmagrI kA maiMne apane stara para vAcana kiyA / maiM mUla maiTara ko sandarbhita granthoM se milAmilA kara zuddha karatA jAtA thaa| milAna ke samaya mere irda girda itane graMtha ekatra ho jAte the mAno inakI dukAna lagAI ho| zodhya sthala bhI saikar3oM the| presa kI bhI aneka bhUleM thii| isa kArya meM mujhe sarvAdhika zrama huaA va bahuta samaya lgaa| dinAMka 17-1-84 ko maiM jAvada ( mandasaura ) gayA aura apane sAtha zraddhAsumana kA bhAga evaM phoTosTeTa kI sArI sAmagrI letA gyaa| isa samaya pa. pU. AcArya dharmasAgarajI mahArAja kA saMgha yahIM thA aura pUjya prA. ka.
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 18 ] zrI zru tasAgarajI mahArAja va pU. vardhamAnasAgarajI mahArAja bhI yahIM virAjate the| lagabhaga 7 mAsa taka yaha sAmagrI munizrI ke sAtha rhii| pUjya vardhamAnasAgarajI mahArAja prA. ka. zrI ke sAnidhya meM isakA vAcana karate the aura yathAsthAna yogya nirdeza/anudeza/mArgadarzana bhI aMkita karate jAte the| phoTosTeTa ke kucha patroM para dinAMke na pA pAI thIM prataH punaH ajamera jAkara isa apUrNa kArya ko bhI maiMne pUrNa kiyaa| pUjya vardhamAnasAgarajI ma. dvArA dekhI jAne ke anantara yaha sAmagrI DaoN0 pATanI sA0 ke pAsa jodhapura phuNcii| phoTosTeTa patroM meM rahI bhASA sambandhI bhUloM kA nirAkaraNa karanA, kaTiMga va saiTiMga jaise durUha/kaSTa sAdhya parizrama ko karate hue ina 800 phoTo sTeTa patroM meM se pratyeka patra para sthita aneka zaMkA-samAdhAnoM meM se eka-eka zaMkA-samAdhAna kI alaga-alaga kaTiMga karake, pratyeka ko eka bar3e AkAra ke khAlI kAgaja para cipakAnA tathA nIce zaMkAkAra kA nAma, sthAna, tathA gajaTa/sandeza meM prakAzana kI tithi va pRSThAMka aMkita karanA; yaha saba kAma DaoNkTara sA0 ne bar3I lagana se nipttaayaa| itanA hI nahIM, prArambha meM Apane lagabhaga pacAsa sATha phoTo sTeTa patroM kI to svayaM svaccha sundara akSaroM meM likhakara alama se pANDulipi bhI bnaaii| mere apane zaMkA-samAdhAnoM tathA zrImAn badrIprasAdajI sarAvagI Adi se prApta zaMkA samAdhAna sAmagrI kI pANDulipi bhI Apane hI bnaaii| ukta kAma karake DaoN0 sA0 inheM mere pAsa bhejate jAte the| maiM kaTiMga-saiTiMga ke mAdhyama se pRthak kie gaye suvyavasthita zaMkA-samAdhAnoM ko viSayavAra vibhAjita karatA jAtA thA tathA pratyeka para viSaya/upaviSaya aMkita karatA jAtA thaa| aneka ke viSaya zIrSaka to yathAsambhava DaoN0 sA0 bhI likha kara bhejate the / jabase DaoN0 sA0 isa kArya meM mere sAtha saMlagna hue, unhoMne mujhase bhI adhika lagana va zraddhA se anavarata jo yoga diyA hai, use zabdoM meM utAra pAnA mere lie sambhava nahIM hai / ve vastutaH karmaTha karmayogI haiN| maiM va DaoN0 sA. dinAMka 7-8-85 ko prAcAryazrI ke cAturmAsa sthala lUNavAM phuNce| vahAM pahuMca kara hameM sArI sAmagrI suvyavasthita kara presa meM dene yogya karanI thI tathA mudraNa sambandhI aneka bAtoM kA nirNaya bhI karanA thaa| parantu sAmagrI itanI vipula thI ki 50-100 pRSTha idhara-udhara ho jAe~ to patA bhI nahIM lge| durbhAgya se huA bhI aisA hI / aba bhI kucha sAmagrI pulandoM meM ba~dhI avyavasthita par3I raha gii| apratyAzita kArya zeSa raha jAne se hameM puna: 23-11-85 ko vahIM lUNavAM jAnA par3A / abakI bAra cAroM ne dina rAta baiThakara vahAM viSayopaviSayoM va anuyogoM Adi ke anusAra sAmagrI ko vibhAjita karake eka sarvasammata suvyavasthita rUpa pradAna kiyaa| graMthaprakAzana hetu isa bIca, yathAyogya dravya, zrutapremIdAtAroM se ekatra hotA gyaa| DaoNkTara sA0 ne aba isa suvyavasthita sAmagrI kA punarAvalokana karate hue yogya pariSkAra/parimArjana/sAjasajjA kara zanaiH zanaiH thor3Athor3A maiTara kamala prinTarsa, madanagaMja-kizanagar3ha ko bhejanA prArambha kiyaa| ve samasta nirdezoM kI pAlanA karate hue isa graMtharAja kA mudraNa karate gae aura isaprakAra lagabhaga teraha varSoM ke kaThora zrama ke bAda yaha graMtha prAja sAmane pAyA hai| |
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 19 ] vizeSa yaha hai ki maiM to kAma se jaldI hI chuTTI pA gayA parantu DaoN0 sA0 to hara 15-20 dinoM meM thor3Ithor3I sAmagrI susajjita kara adyAvadhi pra esa meM bhejate rahe haiM arthAt ve to Aja taka kArya - nirata rahe haiM / itanA hI nahIM, viSaya sUcI, zaMkAkAra sUcI, samAdhAnoM meM prayukta graMthoM kI sUci zrAdi bhI DaoN0 sA0 ne hI vizeSa parizramapUrvaka taiyAra kI hai| DaoN0 sA0 jodhapura vizvavidyAlaya meM hindI ke esozieTa prophesara haiM, sAtha hI zodhanirdezaka bhI haiN| Apake pUjya pitAzrI paNDita mahendrakumArajI pATanI zAstrI - kAvyatIrthaM the jo bAda meM pUjya 108 zrA0 ka0 zrutasAgarajI mahArAja se zrImahAvIrajI meM dIkSita hokara muni samatA sAgarajI hue the| DaoN0 sA0 bhI jJAna va tyAga donoM meM viziSTa haiM / parivardhita svarUpa meM Apake yadi DA0 sA0 kA sahayoga na milatA to maiM graMtha ko itane pariSkRta va samakSa nahIM rakha pAtA / isa amRtamanthana kA hetubhUta parizrama sarvasva ApakA hI hai / Apa dIrghAyuSka va svastha raheM tAki jinavANI kI anavarata sevA karate raha sakeM / isa graMtha ke lie DaoN0 sA0 jaise kuzala evaM anubhavI sampAdaka ko apane sAtha pAkara maiM to gauravAnvita hudhA hI hU~, graMtha meM bhI cAra cAMda lage haiM / graMtha ke parivartita svarUpa ke kAraNa jina vidvAnoM se AgrahapUrvaka lekha maMgavAne ke bAvajUda bhI hama unheM graMtha meM prakAzita nahIM kara sake haiM, unase hama sampAdaka dvaya savinaya kSamA yAcanA karate haiM / pUrva meM prakAzita pravaNita tyAgiyoM evaM mahAnubhAvoM ke atirikta bhI jina-jina vidvAnoM, tyAgiyoM evaM anya sajjanoM ne isa graMtha ke lie pratyakSa-apratyakSa rUpa meM jo bhI sahayoga diyA hai unake prati hama donoM maiM evaM mere sahayogI DaoN0 pATanIjI zraddhAvanata hokara atyanta kRtajJatA jJApita karate haiM / graMtha prakAzana hetu dravya pradAna karane vAle samasta dAtAroM ke prati hama hRdaya se dhanyavAda zrarpita karate haiM / zrImAn pAMcalAlajI jaina ( mAlika, kamala priMTarsa, madanagaMja - kizanagar3ha ) evaM sabhI presa karmacAriyoM ke bhI hama hRdaya se prabhArI haiM jinhoMne isa kaSTa sAdhya / zrama sAdhya kAma ko sundara rItyA sampanna kara graMtha ko AkarSaka rUpa pradAna kiyA hai / zralaM vijJeSu ! bhadraM bhUyAt / ciraJjIyAt jinazAsanam / 1-1-89 sADiyA bAjAra, girivara pola bhINDara (udayapura) vinIta : javAharalAla motIlAla vakatAvata sampAdaka
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAdya vaktavya (2) paM. ratamacanda mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva' graMtha Apake hAthoM meM sauMpate hue Aja hameM apAra prasannatA hai / para sAtha hI isa bAta kA kheda bhI hai ki jo kAma hameM bahuta pahale sampanna kara lenA cAhie thA, vaha itane vilamba se ho rahA hai| na to Aja vaha abhinandanIya vibhUti-paNDita ratanacanda mukhtAra-hI hamAre bIca haiM aura na isa graMtha ke lie hamArA mArgadarzana kara hameM AzISa dene vAle parama pUjya AcArya kalpa zrI zrutasAgarajI mahArAja ho / AdaraNIya vidvadvarya paM. javAharalAlajI siddhAnta zAstrI ne vistAra se prastuta graMtha kI udbhAvanA kA samagra itihAsa apane vaktavya meM lipibaddha kiyA hai| vastutaH sAmagrI itanI pracura thI aura kArya itanA duSkara laga rahA thA ki koI sahI anumAna bana hI nahIM pAyA; grantha kA kalevara bar3hatA hI calA gayA aura sAtha-sAtha anya sabhI sambaddha kArya bhI, ataH vilamba hotA hI gyaa| mujhe svargIya paNDita ratanacandajI mukhtAra ke sAtha "trilokasAra' ke sampAdana kA saubhAgya prApta huA thA aura tabhI unake sAnnidhya kA suavasara bhI sulabha huA thaa| mukhtAra sA0 sIdhe, sarala, sacce zrAvaka the| sImita parigraha, sImita AvazyakatAe~, mita bhASaNa parantu jJAnArjana kI asIma lalaka aura ajita jJAna ke mukta vitaraNa kI adbhuta bhAvanA usa zrutasAdhaka ke vyaktitva ko adbhuta rUpa pradAna karatI thiiN| vRddhAvasthA meM bhI, asvastha hone para bhI unheM pratidina 8.8, 10-10 ghaNTe se kama ke svAdhyAya meM santoSa nahIM hotA thaa| jo kucha ajita karate the, use pacAkara sarala zabdoM meM sabake liye prastuta karanA unakI advitIya vizeSatA thii| kliSTa se kliSTa viSaya ko bhI ve itanI saralatA se samajhAte the ki bAta zIghra samajha meM A jaatii| 'zaMkA-samAdhAna' meM bhI unakI yahI zailI rahI hai| cAhe kisI anuyoga se sambandhita zaMkA ho, pahale ve nape tule zabdoM meM bar3I subodha zailI meM usakA samAdhAna karate haiM aura phira usake liye prAgama granthoM se usa viSaya ke pramANa juTAte haiN| kisI para prAkSepa/kaTAkSa karanA kabhI unakA lakSya nahIM rahA / kaTubhASA kA unhoMne kabhI prayoga nahIM kiyA parantu galata samajha aura galata vivecanA kA sapramANa khaNDana karane meM bhI ve sarasvatI ke varadaputra kabhI nahIM hicake / isa kAla meM una jaisA vyaktitva koI dUsarA nahIM dIkhatA / jaina gajaTa aura jaina sandeza meM 'zaMkA-samAdhAna' ke rUpa meM apane jIvana kAla meM jisa jJAna kA vitaraNa unhoMne kiyA thA, prastuta grantha usI kA punarvitaraNa Aja bhI aura Ane vAlI pIr3hiyoM ko bhI karatA rahe yahI isa mahAn vizAlakAya prakAzana kA prayojana hai| pUjya paNDitajI ke jIvana-kAla meM jo zaMkA samAdhAna 'jaina gajaTa' kAryAlaya ko bheje jA cuke the, ve unake svargastha hone ke bAda bhI kucha kAla taka chapate rahe / ve bhI isa saMgraha meM haiN| grantha do jildoM meM hai / kula pRSTha saMkhyA hai 1528 / prathama jilda kI pRSTha saMkhyA hai 32+872 / isameM prArambha meM 12 pRSThoM meM pUjya svargIya paNDitajI kI saMkSipta jIvana jhAMkI hai jise unhIM ke anyatama ziSya paM0 javAharalAlajI siddhAnta zAstrI ne likhA hai| phira 8 pRSThoM meM ArTa pepara para pUjya paNDitajI ke jIvana kI chAyA
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 21 ] chaviyA~ haiM / 13 se 75 pRSTha taka tyAgiyoM, vidvAnoM, zrImAnoM zraura svAdhyAyapremiyoM ke zrAzIrvacana, zraddhAJjali zrIra saMsmaraNa Adi saMkalita haiM / zranantara grantha ke prAraNa svarUpa haiM vividha anuyogoM se sambandhita zaMkAoM ke pramANapuSTa samAdhAna | pRSTha 76 se 99 taka prathamAnuyoga se sambandhita 45 zaMkAoM ke samAdhAna saMkalita haiM / 100 se 619 yAnI kula 520 pRSThoM meM karaNAnuyoga se sambandhita 869 zaMkAoM ke samAdhAna haiM / svargIya paNDita jI vartamAna jaina jagat meM karaNAnuyoga ke apratima vidvAn the / pRSTha saMkhyA 620 se 872 taka cararaNAnuyoga sambandhI 231 zaMkAoM kA samAdhAna huA hai / dUsarI jilda meM dravyAnuyoga viSayaka 401 zaMkAe~ 873 se 1256 yAnI 384 pRSThoM meM saMkalita haiM / anantara jaina nyAya anekAnta aura syAdvAda, upAdAna aura nimitta kAraNakArya vyavasthA, naya-nikSepa, artha evaM paribhASA evaM vividha zIrSakoM ke antargata lagabhaga 200 pRSThoM kI sAmagrI ( pR0 saM0 1257 se 1456 taka ) 170 zaMkA-samAdhAna ke mAdhyama se saMkalita kI gaI hai aura anta meM sva0 paM0 jI ke svatantra TraeNkTa 'puNya kA vivecana' ko tadaviSayaka zaMkA-samAdhAnoM se saMyukta kara pR0 saM0 1457 se 1512 taka mudrita kiyA gayA hai / aMta meM, pariziSTa meM zrAdhAragrantha sUcI, zaMkAkAroM kI sUcI aura artha sahayogiyoM kI sUcI mudrita kI gaI hai| isa jilda kI kula pR0 saMkhyA 4+656 = 660 hai / sArI sAmagrI ke sampAdana meM sampAdakoM ne apanI buddhadhanusAra pUrI sAvadhAnI rakhI hai| eka hI / eka sI zaMkA bhinna-bhinna varSoM meM pUchI gaI hai| isa punarAvRtti se bacane kA pUrA prayAsa hamane kiyA hai tathApi jahAM jarA bhI dRSTikoNa kI bhinnatA dikhAI dI hai aura punarAvRtti aucityapUrNa pratIta huI hai, ve zaMkAe~ aura unake pramANa haTAe nahIM gaye haiM / piSTapeSaNa se bacane kA pUrA dhyAna rakhA gayA hai / uddharaNoM ke granthoM ke sandarbha sahI-sahI diye gaye haiM / bAra-bAra eka hI uddharaNa pramANa svarUpa Ane para sampAdana meM use haTAyA bhI hai / zaMkAthoM kA anuyoga yA viSayAnusAra jo vargIkaraNa sampAdakadvaya ne kiyA hai, usase pAThakoM kA matabheda ho sakatA hai / 1700 se bhI adhika zaMkAoM kI sUcI banAnA bhI eka jaTila samasyA thI / pratyeka zaMkA ko sUcI meM sammilita karanA avyAvahArika thA kyoMki taba lagabhaga 50-60 pRSThoM meM sUcI bana pAtI aura viSaya ko khojanA aura bhI muzkila ho jAtA ataH vidvAnoM se parAmarza kara saMkSipta sI viSaya sUcI taiyAra kI gaI hai aura vizeSa zIrSaka ke antargata tadviSayaka zaMkAnoM ko ekatra rakhA gayA hai| sUcI meM yaha nirdiSTa kara diyA gayA hai ki kisa viSaya se sambandhita kitanI zaMkAe~ saMkalita huI haiM / pUjya paNDitajI ne eka do zabdoM aura eka paMkti meM bhI zaMkA kA samAdhAna kara diyA hai to kisI-kisI zaMkA kA samAdhAna 8-10 pRSThoM meM bhI huA hai / pUjya paNDitajI kRta samAdhAnoM se vidvAnoM kA matavaibhinya sambhava hai parantu itanA avazya hai ki jo kucha mukhtAra sA0 ne samAdhAna meM likhA hai vaha pramANoM se puSTa haiM / jahA~ pramANa nahIM mila sakA hai paNDitajI ne spaSTa likha diyA hai ki 'isa viSaya meM mujhe Agama pramANa nahIM milA, vidvajjana isa para vicAra kareM / ' zrataH samAdhAnakarttA kI nIyata para zaka karane kI koI guJjAiza nahIM hai| binA kisI
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 22 ] lAga-lapeTa aura pakSavyAmoha ke paNDitajI kI lekhanI pravAhita huI hai / samAdhAnoM kI bhinnatA ke katipaya udAharaNa isa prakAra haiM (1) graMtha ke pRSTha 77 para 'anantavIrya muni kA kevalajJAna ke bAda 500 dhanuSa Urdhvagamana' likhA hai / parantu IsA kI sAtavIM zatAbdI ke anta meM utpanna apane yuga ke mahAn tapasvI prAcArya jaTA siMhanandi ne 'varAMgacarita' meM varadatta kevalI kA zilAtala para baiThanA likhA hai tasyAguziSyo varadattanAmA saddRSTivijJAnatapaH prabhAvAt / karmANi catvAri purAtanAni vibhidya kevalyamatulyamApat // 2 // * * * tasyaikadeze ramaNIyarUpe zilAtale jantuvirvAjate ca / dayAvantamadendriyAzvaH sahopaviSTo munibhiH munIndraH // 6 // -- va. ca. pR. 26-27 saM. e. ena. upAdhye arthAt kevalajJAna utpanna hone ke bAda bhI kevalI kA spaSTataH zilAtala para baiThanA likhA hai / phira usI zilAtala para baiThe varadatta kevalI ne ( rAjA ke prazna ke AdhAra para ) dharmopadeza denA prArambha kiyA ( zloka 44 kA bhAva ) / (2) pRSTha 506 para paM0 javAharalAlajI jaina kI zaMkA ke samAdhAna ke dUsare anuccheda meM likhA hai ki 'yadi zailarUpa spardhaka kA anubhAga ghaTa kara asthirUpa ho jAya to usake dravya ko Upara yA nIce ke niSeka meM jAne kI AvazyakatA nahIM hai|' isakA sIdhA abhiprAya yaha hotA hai ki anubhAga apakarSaraNa meM sthiti prapakarSaNa kI AvazyakatA nahIM hotI / isa sambandha meM paM0 javAharalAlajI ne sUcita kiyA hai ki "jayadhavalA pustaka 14 pRSTha 311 para isase bhinna likhA hai- 'sabve ceva aNubhAgA dvibiduvAreNa okaDDijjaMti' arthAt sabhI anubhAga sthiti dvArA zrapakarSita hote haiM / aisA bhAsita hotA hai ki pustaka 14 kA yaha kathana sthUlata: hai kyoMki kula 148 karma prakRtiyoM meM se pApa prakRtiyA~ hI adhika hotI haiN| pApa prakRtiyoM kI sthiti tathA anubhAga donoM prazubha hI hote haiM / ( go0 ka0 gAthA 154, 163 ) ataH pApa prakRtiyoM ke anubhAga ke apakarSaraNa ke samaya sthiti zrapakarSaNa bhI hogA hI; zrataH sthiti apakarSaNa se anubhAga apakarSaraNa hotA hai, yaha kathana bana jAegA / mAtra alpasaMkhyaka puNyaprakRtiyoM meM yaha vizeSatA hai ki jaba saMkleza bhAva hotA hai taba una puNya prakRtiyoM meM sthiti kA to utkarSaNa hogA parantu anubhAga kA apakarSaNa hogA aura vizuddha pariNAma ke samaya sthiti kA to apakarSaNa hogA para anubhAga utkarSita hogA / kyoMki tIna prAyu ko chor3akara sabhI puNya prakRtiyoM kI sthiti azubha hai aura anubhAga zubha hai ataH vizuddha pariNAmoM se puNya prakRtiyoM meM anubhAga apakarSaNa na hokara mAtra sthiti apakarSaNa hotA hai| isake viparIta saMkleza ke samaya sthiti utkarSaNa va anubhAga apakarSaNa hotA hai / ataH puNya prakRtiyoM meM sthiti zrapakarSaNa va anubhAga apakarSaNa,
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 23 ] donoM sAtha-sAtha nahIM ho sakate kyoMki ye bhinna-bhinna pariNAma sAdhya haiM / parantu azubha prakRtiyoM meM vizuddhi se sthiti va anubhAga donoM zrapakarSaNa ko prApta hote haiM tathA isake viparIta saMkleza se donoM hI yugapat utkarSaNa ko prApta hote haiM ( donoM hI azubha hone se / ataH ukta pustaka 14 kA kathana azubha prakRtiyoM ko lakSyagata rakha kara hI kiyA hai anyathA zubha prakRtiyoM para yaha kathana lAgU nahIM hotaa| aisA hamArA cintana hai zrAgamajJa satya va anukUla lage to hI grahaNa kareM aura hameM ajJa jAnakara kSamA kreN|" (3) pRSTha 554 para bra0 pannAlAlajI kI zaMkA ke samAdhAna meM likhA hai ki kRSNa kI akAla mRtyu nahIM huI / parantu rAjavArtika 2/53 / 6 meM likhA hai ki "antasya cakradharasya brahmadattasya vAsudevasya ca kRSNasya anyeSAM ca tAdRzAnAM bAhyanimittavazAdAyuraparvatadarzanAt' arthAt zrantima cakravartI brahmadatta aura nArAyaNa kRSNa tathA ra aise puruSoM kI zrAyu bAhya kAraNavaza apavartana (ghAta) ko prApta huI dekhI jAtI hai [ ataH isase aisA bhAsita hotA hai ki pUrva meM kRSNa aura brahmadatta ne zrAyubandha nahIM kiyA thA ] / (4) pRSTha 1363 para mudrita zaMkA-samAdhAna ke viSaya meM itanA nivedana karanA hai ki nyAyAcArya paNDita darabArIlAlajI koThiyA kA bhI yahI pavitra abhiprAya thA ki duniyAM ke sabhI ekAnta ( arthAt kathaMcit ko sAtha lie hue ekAnta ) milakara anekAnta ko janma dete haiM / " zaMkAkAra kI zaMkA kA mukhtAra sA0 ne apanI zailI meM samAdhAna kiyA hai, parantu isase koI yaha na samajhe ki koThiyAjI kA mata viparIta hai / graMtha meM zaMkAkAroM ke prazna / zaMkAe~ kahIM kahIM upAlambhAtmaka evaM doSAnveSaNa paraka bhI dekhane ko mileMge parantu isase pAThaka kisI vidvAn para zrAkSepa na samajhe / zaMkAkAra to apanI samajha ke anusAra hI lekhAdi kA abhiprAya samajha kara lekhaka ke mUlahArda ko nahIM pakar3ate hue upari-upari taura se zaMkAe~ kara lete haiM / graMtha meM paune do sau (175) zaMkAkAroM kI zaMkAoM kA saMkalana hai, jinakI akArAdi krama se sUcI dUsarI jilda ke pariziSTa bhAga meM dI gaI hai / samAdhAtA paM0 ratanacandajI mukhtAra bhI graMtha ke pR0 saMkhyA 470 ra 676 para svayaM zaMkAkAra bane haiM aura unakI zaMkAoMoM kA samAdhAna pUjya kSullaka gaNezaprasAdajI varNI mahArAja ne kiyA hai / zrAbhAra 'paM0 ratanacanda muktAra : vyaktitva aura kRtitva' jaise vRhadAkAra grantha kI prakAzana yojanA ko mUrtarUpa pradAna karane meM hameM aneka mahAnubhAvoM kA pracura protsAhana evaM sauhArdapUrNa sahayoga milA hai| yahA~ una sabakA kRtajJatApUrvaka smaraNa karanA hamArA naitika dAyitva hai / 1. " yahA~ yaha dhyAna rahe ki sApekSa mithyAdarzanoM ( ekAntoM ) ke samUha ko bhadra kahA hai, nirapekSa mithyAdarzanoM ( ekAntoM ) ke samUha ko nahIM / " - pramukha jaina nyAyagraMthakAra aura unake nyAya graMtha : pR. 5 : lekhaka da. lA. koThiyA
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 24 ] sarva prathama sva0 paNDita ratanacandajI mukhtAra kI pratibhA aura kSamatA kA savinaya sAdara puNya smaraNa karatA hU~ aura usa punIta prAtmA ke prati apane zraddhAsumana samarpita karatA hai| maiM parama pUjya (sva.) AcArya kalpa 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja ke pAvana caraNoM meM apanI vinamra zraddhAJjali arpita karatA huuN| Apake AzIrvacana hI sadaiva hamAre preraNAsrota rahe haiM / kheda hai ki prApake saMrakSaNa evaM mArgadarzana meM praNIta yaha graMtha hama Apake jIvanakAla meM prakAzita nahIM kara pAe / ApakA asIma anugraha hI hamArA sambala rahA hai / ArSamArga evaM zru ta saMrakSaNa kI Apako mahatI cintA thii| lUNavAM meM maI 1988 meM Apane yamasallekhanA dhAraNa kara isa yuga meM jaina zAsana kI adbhuta prabhAvanA kI hai| usa parama punIta prAtmA ko zata-zata nmn| pUjya 108 zrI vardhamAnasAgarajI mahArAja kA bhI maiM atizaya kRtajJa hU~ jinakA vAtsalyapUrNa varada hasta sadaiva mujha para banA hai / isa grantha ke sambandha meM utpanna hone vAlI sabhI bAdhAoM kA prApane zIghratayA parihAra kara hameM nizcinta kiyA hai| pArSamArgapoSaka isa nispRha prAtmA ke punIta caraNoM meM apanA namostu nivedana karate hue inake dIrgha svastha evaM yazasvI jIvana kI kAmanA karatA huuN| pUjya AyikA 105 zrI vizuddhamatI mAtAjI kA maiM cirakRtajJa hU~ jinhoMne mujha para anukampA kara isa grantha kI prakAzana yojanA meM mujhe sammilita kiyaa| trilokasAra, siddhAntasAra dIpaka aura tiloyapaNNattI jaise mahAna granthoM kI TIkAkI mAtAjI aharniza zru tArAdhanA meM saMlagna rahatI haiN| maiM yahI kAmanA karatA hU~ ki prApako zru tasevA abAdhagati se calatI rahe / pUjya AryikAzrI ke caraNoM meM zatazaH vndaami| AbhArI hU~, ananyagurubhakta Adarza ziSya paNDita javAharalAlajI jaina siddhAnta zAstrI kA, jinheM isa vizAla 'kRtitva' ko prakAza meM lAne kA sampUrNa zreya hai| Apane mujha sarvathA aparicita alpazra ta ko aMgIkAra kara apane sAtha kAma karane kA suavasara diyA, etadartha maiM ApakA cira kRtajJa huuN| paM. javAharalAlajI svargIya paNDita ratanacandajI mukhtAra ke pradhAna ziSya haiM aura samprati jaina jagat meM karaNAnuyoga ke apratima vidvAn / mujhe lagatA hai mukhtAra sA. kI taraha Apa bhI pUrvabhava ke saMskArI vidvAn haiM kyoMki itanI kama Ayu meM Apane dhavalA, jayadhavalA, mahAdhavala evaM sampUrNa anya jaina vAGamaya kA pAlor3ana kara liyA hai aura karaNAnuyoga kA viSaya Apake smRti koSa meM satat vidyamAna hai| Apa bhI mukhtAra sA* kI taraha pramANa dete hue dhavala pustakoM kI pRSTha aura paMkti saMkhyA taka maukhika batA dete haiM / aApakI zaMkA-samAdhAna zailI mukhtAra sA0 kI hI taraha kI hai / 'vRhajjinopadeza' prApakA isI zailI kA advitIya grantha hai| ApakI anya prakAzita maulika kRtiyAM haiM-karaNadazaka, bhAvapaJcaka, karmASTaka, Adhunika sAdhu, padmaprabha stavana / isake alAvA anya sampAdita kRtiyA~ bhI haiN| mukhtAra sA0 kI bhAMti prApa bhI prativarSa munisaMghoM meM jAkara Agama granthoM kI vAcanA evaM tatviSayaka carcA meM pramukha bhUmikA nibhAte haiN| Apako sacce arthoM meM mukhtAra sA. kA uttarAdhikArI ho kaheM to koI atizayokti nhiiN| yoM zrI javAharalAla jI Atmagopana pravRtti ke saralamanA, tattvajJAnI, bhavabhIru yuvA paNDita haiN| gata do tIna varSoM se ApakA svAsthya
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 25 ] anukUla nahIM rahatA aura A~khoM se bhI vizeSa kAma nahIM ho pAtA-yahI hama sabake lie cintA kA viSaya hai; upacAra bhI calatA hai parantu santoSajanaka vyavasthA abhI taka nahIM bana pAI hai| maiM AdaraNIya paNDitajI ke svastha evaM dIrgha jIvana kI kAmanA karatA hU~ aura unake prati apanI kRtajJatA jJApita karatA huA unase apanI bhUloM ke liye kSamA yAcanA karatA huuN| mujhe santoSa isI bAta kA hai ki maiM unake cira prabhilaSita svapna ko sAkAra karane meM yatkicit sahAyaka bana sakA huuN| isa anugraha ke lie unheM koTi-koTi dhanyavAda arpita karatA huuN| hamAre anurodha para graMtha ke mudrita pharmoM kA avalokana kara jina vidvAnoM ne graMtha ke sambandha meM apane abhimata bhijavAeM haiM, hama una sabake hRdaya se AbhArI haiM / AbhArI hU~ DaoN0 paNDita pannAlAlajI sAhityAcArya kA jinhoMne hameM samaya samaya para saharSa sakriya sadparAmarza dekara hamAre kArya ko sarala bnaayaa| AdaraNIya paNDitajI ke svastha dIrgha jIvana kI kAmanA karatA huuN| paM0 pyArelAlajI koTaDiyA tathA paM0 pannAlAlajI bhoMrAvata ( udayapura ) kA maiM hRdaya se AbhArI huuN| Apane prastuta grantha kI nirmANAvadhi meM jaba jaba bhI jisa kisI mUla graMtha kI AvazyakatA par3I, sUcanA prApta hone para use tatkAla bhijvaayaa| donoM mahAnubhAvoM ke nijI saMgraha meM sahasrAdhika mUla grantha vidyamAna haiM, unameM se kaI durlabha haiN| donoM zruta sevI svastha raheM va dIrghajIvI hoM, yahI kAmanA karatA huuN| zrI dhUlajI/DAlacandajI vorA cAvaNDa ke hama AbhArI haiM jinase hameM sadA apekSita yoga milA hai| devazAstragurubhakta suzrAvaka zrI niraJjanalAla ratanalAlajI bainAr3A, bainAr3A udyoga, AgarA se merA paricaya bhINDara meM hI kalpadrumavidhAna kI avadhi meM huA / usa samaya maiM paM0 javAharalAlajI ke ghara para hI ThaharA huA thaa| Apa vahAM padhAre aura Apane binA hamArI preraNA ke hI Age hokara yaha bhAvanA vyakta kI ki maiM zru tasevA meM prApa dvArA sampAdyamAna 'mukhtAra grantha' meM kucha arthasahayoga karanA cAhatA hU~, AjJA diijie| hamArI mUka svIkRti para Apane tatkSaNa isa graMtha ke liye ikkIsa hajAra rupaye dAna rAzi dekara anukaraNIya udAharaNa prastuta kiyA hai / etadartha zrutasevI bainAr3AjI ko koTizaH dhanyavAda / aise zru tasevI udAramanA puruSa ubhayavidha lakSmI se sadA vardhamAna hoM, yahI zubhecchA hai| arthasahayogiyoM kI vistRta sUcI dUsarI jilda ke pariziSTa khaNDa meM prakAzita kI gaI hai| maiM sabhI dravyadAtAroM kA hArdika abhinandana karatA hU~ aura unake isa sahayoga ke lie unheM koTi-koTi dhanyavAda arpita karatA huuN| ___ sabhI zaMkAkAroM ke prati bhI maiM hArdika kRtajJatA vyakta karatA hU~ aura kAmanA karatA hU~ ki unakI svAdhyAya ruci dinAnudina vRddhiMgata ho| zaMkAkAroM meM sabhI vargoM-muni, kSullaka, brahmacArI, paNDita, prophesara, sAmAnya pAThaka, strI, puruSa, taruNa prAdi sabhI kA samucita pratinidhitva hai| sabhI zaMkAkAroM-lagabhaga 175 kI prakArAdi krama se nAma sUcI dUsarI jilda ke pariziSTa meM prakAzita kI gaI hai| unake nAma ke sammukha graMtha kI
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ paSTha saMkhyA hai jisa para unake dvArA preSita zaMkA kA paNDitajI dvArA kRta samAdhAna hai| tIna viziSTa zaMkAkAroM kA yahAM smaraNa kara maiM unakA hArdika abhinandana karatA hU~ jinakI catu: anayoga sambandhI zaMkAe~ sampUrNa grantha meM atha se iti taka vikIrNa haiM / ve haiM 1. sarva zrI ratanalAlajI maina, ema. kaoNma, paMkaja TeksaTAilsa meraTha sittii| Apane puSkala arthasahayoga bhI kiyA aura samaya-samaya para Apase anya sahayoga bhI prApta huA, etadartha Apa vizeSa dhanyavAda ke pAtra haiM / 2. paM. javAharalAlajI jaina, siddhAnta zAstrI, bhINDara ( prastuta grantha ke sampAdaka ) 3. zrI rozanalAlajI jaina mittala, mer3atA siTI nAma sAmya ke kAraNa yA gajaTa/saMdeza meM prakAzita apUrNa sUcanA ke kAraNa, sambhava hai katipaya zaMkAe~ idhara-udhara jur3a gaI hoM, usake lie maiM sudhI zaMkAkAroM se kSamAyAcanA karatA huuN| isa vizAlakAya graMtha ko mudrita karane vAle zrImAn pAMcUlAlajI jaina, kamala prinTarsa, madanagaMja-kizanagar3ha ko hArdika dhanyavAda arpita karatA hU~ jinhoMne bar3e dhairya se isa jaTila kArya ko sampanna kiyaa| yadyapi graMtha prakAzana meM vilamba humA hai parantu grantha kA mudraNa svaccha aura zuddha huA hai isake lie sabhI presa karmacArI dhanyavAda ke pAtra haiN| vastutaH apane vartamAna rUpa meM 'paM0 ratanacanda mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva' grantha kI jo kucha upalabdhi hai, vaha saba inhIM zramazIla dharmaniSTha puNyAtmAnoM kI hai / maiM hRdaya se sabakA anugRhIta huuN| sampAdana-prakAzana meM rahI kamiyoM evaM bhUloM ke liye sudhIguNagrAhI vidvAnoM se savinaya kSamAyAcanA karatA huuN| vasanta paMcamI 10-2-89 zrI pArzvanAtha jaina maMdira zAstrInagara, jodhapura vinIta: DaoN0 cetanaprakAza pATanI sampAdaka
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva-1 Wan anukramaWan vyaktitva evaM chAyA chaviyA~ 1 paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jIvana krama paM. javAharalAla jaina si0 zAstrI 2 paM0 jI kI vividha chAyA chaviyA~ 1-12 1 se 8 AzIrvacana, maMgalakAmanA, zraddhAJjali aura saMsmaraNa 3 siddhAntajJAguNI sva. ratnacandra : 4 maMgala bhAvanA 5 abhIkSNajJAnopayogI 6 antardhvani 7 svadeze pUjyate rAjA, vidvAn sarvatra pUjyate 8 paNDitaratna ... 9 mahopakArI mukhtArajI 10 samatAyukta vidvattA 11 maMgala kAmanA 12 jinavANI ko cirasmaraNIya sevA 13 sarasvatI ke upAsaka : bAbUjI 14 svAdhyAya hI parama tapa hai 15 syAdvAda zAsana ke samartha praharI 16 mUka vidyAvyAsaMgI 17 laghukAya aura agAdhajJAna 18 preraNAspada vyaktitva 19 mukhtArajI kI jaina zAsana sevA 2. sAdhanArata mahAvidvAn pa. pU. AcArya 108 zrI ajitasAgarajI mahArAja 13 pU. muni 108 zrI vardhamAnasAgarajI mahArAja 13 pU. 105 prAyikA zrI jinamatIjI pU. 105 prAyikA zrI vizuddhamatIjI pU. 105 AryikA zrI AdimatIjI pU. 105 (sva.) kSullaka zrI siddhasAgarajI maujamAbAda pU. 105 (sva.) kSullaka yogIndrasAgarajI pU. jinendravarNI bra. lADamalajI dazamapratimAdhArI bra. dharmacandra jaina zAstrI jyotiSAcArya (sva.) bra. surendranAtha jaina, IsarI bAjAra ba. paM. vidyAkumAra seThI nyAyakAvyatIrtha / bra. paM. sumerucandra divAkara zAstrI nyAyatIrtha ba. kapila koTaDiyA, himmatanagara paM. rAjakumAra zAstrI, nivAI paM. baMzIdhara zAstrI vyAkaraNAcArya, bInA (sva.) zrI agaracanda nAhaTA, bIkAnera paM. satyandharakumAra seThI, ujjaina
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ [28] 21 yathArtha prAtmArthI 22 prAgamamArgadarzaka ratana 23 hama para aApake apAra upakAra haiM 24 pratibhA ke pyAre sapUta 25 advitIya mahApuruSa 26 parama zraddheya 27 sarasvatI upAsaka : zrutAnurAgI mahAtmA 28 eka AdaraNIya satpuruSa 29 smaraNazakti ke dhanI 30 prAgamajJAnI aTUTa zraddhAnI 31 zraddhA sumana 32 siddhAMtazAstroM ke viziSTa jJAtA mukhtAradhI 33 viziSTa vidvAn 34 siddhAnta sUrya 35 advitIya praznasaha 36 mokSamArga ke pathika 37 adhyavasAyI vidvAn 38 jJAna aura cAritra ke dhanI 39 vinayAMjali 40 viziSTa medhAvI prajJAtizAyI mukhtAra sAhaba 41 tapasvI sAdhaka 42 siddhAnta graMthoM ke pAragAmI vidvAn 43 janAgamoM kA sacetana pustakAlaya 44 prAdarza jIvana 45 zraddhAJjali 46 anubhavI vidvAn 47 sarasvatI ke varada putra 48 sevAbhAvI, vinayazIla mukhtAra sA. 49 pUjya guruvarya ratanacandra mukhtAra 50 tattvajJAnI paNDitajI pro. khuzAlacanda gorAvAlA, bhadainI vArANasI 28 paM. lADalIprasAda jaina pApar3IvAla savAImAdhopura 29 zrI dAmodaracandra Ayurveda zAstrI zrI mUlacanda zAstrI, zrI mahAvIrajI zrI bAbUlAla jaina zAstrI, bhINDara paM0 mahendrakumAra zAstrI 'maheza' meraTha paM0 bAbUlAla siddhasena jaina, ahamadAbAda siddhAMtAcArya (sva.) paM kailAzacaMda jaina vArANasI 34 paM. manoraMjanalAla jaina zAstrI, udayapara zrI dharmaprakAza jaina zAstrI, avAgar3ha DaoN. (paM.) pannAlAla jaina sAhityAcArya, sAgara 36 paM. ratanalAla kaTAriyA, kekar3I paM. nAthUlAla jaina zAstrI, iMdaura paM. phatehasAgara zAstrI pratiSThAcArya, udayapura 37 DaoN. mahendrakumAra jaina, bhagavAM (chatarapura) ma. pra. 38 DaoN. cetanaprakAza pATanI, jodhapura zrI bhaMvaralAla jaina nyAyatIrtha, jayapura zrI lakSmIcandra jaina saroja jAvarA (ma. pra.) paM. hemacandra jaina zAstrI, ajamera paM. mizrIlAla zAha jaina zAstrI, lADanU prAcArya zrI narendraprakAza jaina, phirojAbAda DaoN. kastUracanda kAsalIvAla, jayapura paM. pyArelAla koTar3iyA, udayapura (sva.) paM hIrAlAla siddhAMtazAstrI, sAr3hamala / paM. zAntikumAra bar3ajAtyA, kekar3I (sva.) paM. tanasukhalAla kAlA, bambaI (sva.) paM. tejapAla kAlA, nAMdagA~va zrI jJAnacandra jaina 'svataMtra zAstrI, gaMjabAsaudA 51 zrI javAharalAla jaina, si. zAstrI, bhINDara 52 paNDitA samatibena zahA, nyAyatIrtha, solApura 53
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 51 nirabhimAna vyaktitva 52 53 jJAna aura cAritra kA maNikAMcana yoga jIvanadAnI zrutasevI 54 mahAn prAtmA mukhtAra sA. 55 smRti ke darpaNa meM 56 bAbUjI: isa zatAbdI ke ToDaramala 57 advitIya vidvAn 58 59 zIlavAna guNavAna Apa the 60 saphala svAdhyAyI 61 apUraNIya kSati 62 sarala pariNAmI 63 vinamratA kI sajIva mUrti 64 nispRha zrAtmArthI : 65 vidvAnoM kI dRSTi meM sva. paM. ratanacanda mukhtAra 66 pUjya zrI nemicanda mukhtAra ratanacanda mukhtAra, sahAranapura vAle [ 29 ] zrI ratanalAla jaina ema. kaoNma, meraTha siTI (sva.) saraseTha bhAgacanda sonI, ajamera zrI kanhaiyAlAla lor3hA, jayapura seTha zrI badrIprasAda sarAvagI, paTanA siTI zrI vinodakumAra jaina sahAranapura zrI zAntilAla kAgajI, dillI (sva.) seTha zrI motIlAla miNDA, udayapura zrI dhUlacanda jaina, cAvaNDa ji. udayapura zrI zAntilAla bar3ajAtyA ajamera zrI mohanalAla jaina seThI, gayA bihAra seTha zrI harakacanda jaina rAMcI 67 zrI saubhAgyamala jaina, bhINDara zrI premacaMda jaina, adhyakSa ahiMsA maMdira, naI dillI 68 68 zrI mahAvIraprasAda jaina sarrApha cAMdanI cauka dillI 70 ( saMkalana ) 71 zrI vinodakumAra jaina, sahAranapura 75 kRtitva : zaMkA samAdhAna (ka) prathamAnuyoga ( 76-66 ) 1 anantavIrya muni kA kevalajJAna ke bAda 500 dhanuSa Urdhvagamana 2 anAdi jainadharma ke kathaMcit pravartaka 3 zranubaddha kevaliyoM ke nAma va saMkhyA prAdinAtha bAhubalI Adi karmabhUmiyA the 5 AdinAtha ke sahasravarSa taka zubha bhAva rahe the 6 yugAdi meM iMdra dvArA navIna jina mandira sthApana 7 imalI ke pattoM pramANa pravaziSTa bhava vAle muni kaise the ? 8 kRSNa ne kaunasI paryAya meM samyaktva prApta kiyA ? 9 kRSNa aba solahaveM tIrthaMkara hoMge 10 vIra nirvANa ke pazcAt gautama Adi 8 kevalI hue 11 # bhagavAna mahAvIra ke bAda ke kevaliyoM kI saMkhyA 12 jIvandhara, mahAvIra ke pazcAt mokSa gaye 53 54 54 56 58 62 64 64 66 67 1455 15 15 15 15 is 76 76 78 79 79 80 iiiir Gr to to 81 8 1 82 83
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13 tIrthaMkaroM ke lie svarga se bhojana 14 tIrthaMkaroM kA zarIra janma se hI paramodArika kahA jA sakatA hai 15 tIrthaMkaroM ke janma se pUrva ratnavRSTi kA kAraNa evaM ratnoM kA svAmI kauna ? 16 tIrthaMkara pratimAnoM ke cihna kaise niyata hote haiM ? 17 kisI bhI tIrthaMkara kI bAyu pUrvakoTi nahIM huI 18 nAbhirAya aura marudevI jugaliyA nahIM the nArada paramazarIrI nahIM hote 19 20 nArada ke grAhAra, AcaraNa, gati Adi kA varNana 21 nArAyaNa va pratinArAyaNa ke bhI aneka zarIra 22 jinake zarIra nahIM hotA, unake pasInA Adi bhI nahIM hote 23 neminAtha ke bihAra ke sAtha-sAtha lokAntika devoM kA gamana 24 purANoM meM ullikhita kAmaviSayaka varNana bhI azlIlatA kI koTi meM nahIM 25 bAhubalI niHzalya the 26 kevalajJAna hote hI bAhubalI kA upasarga dUra 27 kevalajJAna hone para chinna bhinna aMgopAMga bhI pUrvavat pUrNa ho jAte haiM 28 bhadrabAhu AcArya zrutakevalI the| gaNadhara bhI sakala tajJa hote haiM 29 'bharata ne cakra nahIM calAyA' yaha kathana mithyA hai / 30 bharata va kaikeyI ko parama va nirmala samyaktva kaba huA ? 31 bharatacakravartI ke dIkSAguru kA ullekha Agama meM nahIM milatA 32 baladeva ne binA guru ke svayaM dIkSA grahaNa kara lI mArIci ko usI bhava meM samyaktva huA thA yA nahIM ? marudevI kA janma kSetra 33 34 35 marudevI Adi rajasvalA nahIM hotI thI 26 pAMkhur3I lekara bhagavAna ke darzanArtha jAne vAlA meMDhaka samakita thA yA nahIM ? 37 rudra utsarpiNI kAla meM bhI hote haiN| videha meM dhanaratha tIrthaMkara 35 [ 30 ] 40 39 zalAkApuruSa 63 na hokara 58 hI kaise Nika kA kAla maraNa nahIM huA 41 the ki samyavasva sahita naraka meM gaye 42 hue ? sagara ke sATha hajAra putra mare yA mUcchita hue 83 84 86 87 87 87 885 88 5e 89 89 89 90 90 60 61 92 93 93 94 94 95 95 95 95 96 96 96
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ 43 samantabhadrAcArya kI bhAvI gati 44 sItA kA jIva pratIndra sambodhana hetu naraka meM nahIM gayA 45 triloka maNDana hAthI kA kriyA kalApa evaM mokSamArga meM praveza viSaya 1 guNasthAna carcA 2 samavasaraNa 3 jIvasamAsa 4 paryApta 5 prAraNa saMjJA 6 7 mArgaraNA : gatimArgaNA 8 9 * indriya mArgaNA * kAya mArgaNA * yoga mArgaNA * veda mArgaNA * kaSAya mArgaNA * jJAna mArgaNA * saMyama mArgaNA * darzana mArgaNA * lezyA mArgA * bhavya mArgagA * samyaktva mArgeraNA : upazama * kSayopazama vedakasamyaktva * kSAyika samyaktva * samyaktva vividha * saMjJI mArgaNA * prAhAra mArgaNA bandha udaya [ 31 ] (kha) karaNAnuyoga ( 100-619 ) kula zaMkAe~ 127 11 3 16 x 1 27 28 22 27 6 2 60 7 6 14 12 27 IM 20 42 6 10 65 70 97 98 99 pRSTha saMkhyA 100 187 192 194 203 206 206 21= 233 247 269 272 273 306 311 315 326 331 349 359 369 402 405 409 444
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 32 ] pRSTha saMkhyA 492 503 505 508 513 522 529 535 542 552 579 582 viSaya kula zaMkAe~ 10 sattva 11 guNazreNI, sthiti anu0 kANDakaH * anubhAga * avibhAga praticcheda 12 karaNa 13 bhAva 14 pudgala vargaNA 15 zarIra 16. samudghAta 17 akAlamaraNa kadalIghAtA 18 kula, yoni, janma 19 gatyAgati 20 loka racanA 21 kAla 22 zreNI, mAna (ga) caraNAnuyoga ( 620-872) viSaya zaMkAe~ 1 cAritra sAmAnya 2 aSTa mUlaguNa 3 sapta vyasana 4 bhakSyAbhakSyA 5 dAna 6 abhiSeka-pUjA-bhakti 7 pravatI kI kriyAe~ 8 dezavata 9 dhyAna 10 anagAra cAritra 11 svarUpAcaraNacAritra 612 pRSTha saMkhyA 635 640 646 651 658 W0 720 755 826 [ zeSa dUsarI jilda meM ]
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra [ jIvana-krama ] jo ratnoM kA piTArA thA; jo dhavala, jayadhavala, mahAdhavala Adi zAstroM ko samyakatayA samajhakara unameM pArAyaNatva samprApta haA thA; jo bhAratIya digambara jaina sAdhUgaraNa dvArA viziSTa zlAghanIya thA; jo aAMzika ratnatrayadharmamaya thA; jo dhavalAdiprajJA-pradAtA merA guru thA tathA jisake sambandha meM merI lekhanI dvArA likhA jAnA duHsambhava hai, usa siddhAntaziromaNi, siddhAntapAraga, pUjya, karaNAnuyogaprabhAkara ke bAre meM bhaktivaza kucha likhane kA dussAhasa karatA huuN| yadyapi yaha satya hai ki usake bAre meM jitanA bhI likhA jAya vaha saba 'ravisammukha dIpapradarzana' mAtra hI hai, isameM koI zaMkA nahIM; tathApi buddhayanukUla likhe binA mujhe tuSTi bhI nahIM hogii| bhAratavarSa kI uttaradizA meM sthita uttarapradeza prAnta meM sahAranapura' nAmaka zahara hai| usake bar3atalA yAdagAra mohalle meM Aja se karIba 83 varSa pUrva digambara jaina agravAla jAtIya zrI dhavalakIrti garga ke ghara saubhAgyavatI, dharmadhAriNI mAtA zrImatI baraphIdevI ke garbha se eka putraratna kA janma huA; nAma rakhA gayA "rtncnd"| kauna jAnatA thA ki yaha bAlaka Age jAkara vilakSaNa pratibhA kA dhanI advitIya zAstramarmajJa hogA aura aneka prAtmAnoM ko jJAna-dAna kara unake mithyAvaraNa ko dUra karane meM nimitta hogaa| zrI ratanacandajI kula cAra bhAI the| sabase bar3e bhAI zrI meharacanda the, unase choTe zrI rUpacanda evaM unase choTe Apa the evaM Apase choTe zrI nemicanda haiN| ApakI eka bahana zrImatI jasavantIdevI bhI thii| abhI kevala zrI nemicandajI maujUda haiN| prArambhika adhyayana 5 varSa kI avasthA meM Apako jaina pAThazAlA meM adhyayanArtha bhejA gyaa| vahA~ karIba do varSa taka Apane jainadharma kI eka-do prAthamika pustakoM kA adhyayana kiyaa| isake pazcAt laukika adhyayana hetu Apa sarakArI pAThazAlA meM cauthI kakSA meM praviSTa hue| isI samaya Apane apanI pUjya mAtAjI ke sAtha tIrtharAja zrI sammedazikharajI kI yAtrA bhI kii| yAtrA-kAla meM hI TAiphaoNiDa ho jAne ke kAraNa Apako kaI musIbateM uThAnI pdd'ii| 1. 'sahAranapura' eka dRSTi meM :-"svayaM jilA / 14 jinamandira / AbAdI lagabhaga 5 lAkha / digambara jaina lagabhaga vasa hajAra / pahanAve kI vizeSatA hai ki pagar3I kisI ke bhI sira para nahIM miltii| prAyaH janoM meM bhI cUr3IdAra pAyajAmA dekhane ko milatA hai| lAlA jambuprasAdajI raIsa sadRza dhanI, dAnI va prakhyAta vyakti kI ngrii| bra0 siddhAntaziromaNi ratanacanda mukhtAra, paM0 arahadAsa, paM0 nemicanda vakIla Adi mAnya vidvAnoM kI janmapradAtrI bhI yahI nagarI / audyogika nagara / vyavasAya kA sthAna / nagara ke [ lagabhaga 75 kilomITara dUra ] pUrvI dakSiNI bhAga meM aitihAsika nagara hastinApura, uttarI bhAga meM vaiSNavatIrtha haridvAra [ pAsa meM hI ] / digambara jaina-karaNAnuyoga-sUrya ratanacanda kI nagarI yahI sahAranapura hai|"
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ThIka hI kahA gayA hai ki "jJAnI-dhyAnI va AtmArthI janoM kA jIvana to duHkhamaya hI hotA hai" / yAtrA se lauTane ke bAda bhI Apa karIba chaha mAsa taka nirantara asvastha rhe| isase ApakI mAtezvarI va bhAiyoM ko nirantara cintAe~ banI rahatI thiiN| Apake pitA kA to san 1910 meM hI svargavAsa ho cukA thA, ataH bAlyakAla meM hI Apako pitR-sukha se vaMcita honA pdd'aa| vidhavA mA~ hI cAroM putroM kA lAlana-pAlana karatI thii| usa kAla meM pUre jile meM mAtra sahAranapura meM eka skUla dasavIM kakSA taka kA thaa| ataH ApakI par3hAI dasavIM kakSA taka hI hii| kAleja sahAranapura se kAphI dUra meraTha meM thaa| ghara kI durbala Arthika paristhitiyoM ke kAraNa Apa apanA adhyayana jArI nahIM rakha ske| sattaraha varSa kI avasthA meM pharavarI 1616 meM ApakA vivAha sau0 mAlA ke sAtha sampanna huaa| aThAraha varSa kI avasthA meM hAI skUla uttIrNa kara Apa vyApAra meM laga gye| apane zvazura kI dukAna para rahakara hI lagabhaga eka varSa taka Apane vyApAra kA kArya kiyaa| prADvivAkakarma vyApAra ko tyAga kara Apane alpakAla meM hI mukhtAra kI parIkSA pAsa kI aura vakAlata prArambha kii| isameM Apane AzAtIta saphalatA prApta kii| alpa samaya meM hI Apa apane kSetra ke acche vakIla mAne jAne lage aura atizIghra "ratanacaMda mukhtAra" ke nAma se Apane prasiddhi pA lii| parantu vidhi ke vidhAna meM to kucha aura hI thaa| tmA ko aise pApakAryoM meM kaise ruci ho sakatI thii| kabhI-kabhI aise mukadame bhI Ate the ki unameM kA artha badalanA par3atA thA aura viparIta artha karake aparAdhI ko bhI jitAnA par3atA thaa| aise makadamoM meM nirdoSa vyakti ko mahAn AghAta pahu~canA svAbhAvika hI thaa| usake liye mukadamA hAra jAnA atyanta dAkhAspada hotA thaa| aisI ghaTanAoM se Apako nirantara khaTaka banI rahatI thI ki "maiM yaha kyA kara rahA haiM ? 1000-2000 rupayoM kI rAzi ke liye maiM apanA aura sAtha hI dUsaroM kA bhI jIvana bekAra kara rahA hU~, yaha nyAyyavRtti nahIM hai|" _____eka mukadame ke sambandha meM Apane batAyA ki eka strI thii| usakA putra to koI anya thA parantu kisI anya vyakti ne yaha dAvA kiyA ki maiM putra huuN| isa mukadame meM usa vyakti ke pakSa meM nirNaya hogayA jo asalI putra nahIM thaa| asalI putra kI hAra huii| aisI pairavI karane para mukadamA jItane ke bAvajUda bhI ApakI AtmA meM apAra kaSTa haa| Apane socA ki "lakSmI to caMcala hai, maiM isake upArjana ke liye itanA prayatna karake anyAya se pApArjana kara rahA huuN| isase merA kalyANa nahIM ho sakatA; kyoMki isameM santasamAgama yA prabhu-kathA to hai nhiiN| galata vyakti ko jitAnA pApa hai|" isa prakAra vakAlata ke mahAn pApoM kA Apako anubhava hone lgaa| Apa bArambAra vicAra karate the ki santasamAgama prabhukathA, tulasI durlabha doya / suta, dArA aura lakSmI, pApI ke bhI hoya // vyavasAya tyAga, svAdhyAya kI ora pariNAmataH 23 varSa kI saphala vakAlata ko tilAMjali dekara Apane svAdhyAya, cintana-manana evaM tatpariNAmabhUta vairAgya kI ora apane kadama bar3hAye / lekina abhI taka Apako dharmazAstroM kA jJAna bilakUla nahIM thaa| Apane mAtra aMgrejI va urdU hI par3hI thii| hindI va saMskRta bhASA se Apa sarvathA anabhijJa the| Apane mujhe kaI patra aMgrejI meM hI likhakara bheje the| Apa kahA karate the ki "mujhe aMgrejI meM likhanA sarala par3atA hai; maiM hindI nahIM jAnatA, maiMne mAtra urdU va aMgrejI par3hI hai, ataH ina donoM bhASAoM kA jJAna hai|"
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 3 ina donoM bhASAoM kA to Apako acchA jJAna thA hI, parantu jabase Apane jinavANI kA svAdhyAya prArambha kiyA tase Atmabala se hindI, saMskRta evaM prAkRta meM bhI praveza pA liyA aura isa svAdhyAya ke phalasvarUpa bahuta kama samaya meM hI Apa saMskRta va prAkRta ke jaTila vAkyoM kA hindI artha karane meM bhI dakSa hogaye, yaha mahAn Azcarya thA / vidvajjagat kI yaha pahalI vibhUti rahI hai jisane ki Atmabala se, binA guru kI sahAyatA ke hI hindI, saMskRta va prAkRta jaisI bhASAoM kA utkRSTa jJAna prApta kara liyA thA / kabhI maiM pUchatA " gurujI ! Apane ina bhASAoM kA jJAna kaise prApta kara liyA ? Apane adhyayana ke samaya to ye bhASAe~ par3hI nahIM, phira itanA gajaba kA jJAna kaise hai ?" taba ve uttara dete - "javAharalAlajI ! yaha saba jinavANI kI sevA kA prasAda hai / jinavANI kI sevA se isa saMsAra meM koI bhI kArya asambhava nahIM rhtaa| ThIka hI kahA hai ki- kim aprApyam jinabhaktiyuktAya / " Apane apane gahana evaM vizAla adhyayana kA prArambha umAsvAmI - viracita tattvArthasUtra se kiyaa| isake pazcAt parIkSAmukha grantha kA svAdhyAya kiyA / phira gommaTasAra karmakANDa va jIvakANDa kA svAdhyAya kiyA / pratyeka zAstra kA adhyayana Apane bahuta - bahuta vinayapUrvaka kiyA tathA hara eka grantha kA adhyayana tIna bAra karake hI Apa dUsarA grantha prArambha karate the prApa kahate the ki "jisameM vinaya nahIM hai usane vidyA par3hakara bhI kyA kiyA" / aura hameM kahate the ki dekho bhAI ! nIti to yahI kahatI hai ki - vidyA dadAti vinayaM, vinayAdyAti pAtratAm / pAtratvAddhanamApnoti, dhanAddharmastato jayaH // gommaTasAra jaise zAstra meM praviSTa honA karaNAnuyoga meM praveza pA jAnA hai; Apane use pUrA AtmasAt kiyA / phira labdhisAra-kSapaNAsAra kA adhyayana kiyA, anantara dhavalAdi zAstroM kaa| isa prakAra cAra varSa kI alpAvadhi meM hI Apane caturanuyoga ke sabhI upalabdha prakAzita zAstroM kA gambhIra adhyayana kara liyA / yathAprathamAnuyoga meM mahApurANa, pANDavapurANa, padmapurANa, mahAvIrapurANa, svayaMbhUstotra, harivaMzapurANa, jIvandharacampU AdikA adhyayana kiyA / caraNAnuyoga meM ratnakaraNDa zrAvakAcAra, amitagatizrAvakAcAra puruSArthasiddhyupAya, praznottarazrAvakAcAra, cAritrasAra, pracArasAra, mUlAcAra (ubhaya), mUlArAdhanA ( bhagavatI ArAdhanA ), guNabhadrazrAvakAcAra, sAgAradharmAmRta, anagAradharmAmRta, dharmAmRta, vasunandizrAvakAcAra, mUlAcArapradIpa, upAsakAdhyayana, rayaNasAra, pravacanasAra Adi kA adhyayana kiyA / bravyAnuyoga meM dravyasaMgraha, vRhadravyasaMgraha, samayasAra, niyamasAra, paMcAstikAya, mokSamArgaprakAzaka Adi kA adhyayana kiyA / karaNAnuyoga meM tattvArthasUtra, jIvakANDa, karmakANDa, paJcasaMgraha, SaTkhaNDAgama, dhavalATIkA, jayadhavalATIkA, mahAdhavala, kasAya pAhuDasutta, siddhAntasArasaMgraha, trilokasAra, rAjavArtika, sarvArthasiddhi, sukhAnubodhaTIkA, tattvArtha bhASya, arthaprakAzikA, tattvArthavRtti, tattvArthasAra, jambudvIpaprajJapti, trilokaprajJapti, gaNitasArasaMgraha, lokavibhAga, labdhisArakSapaNAsAra Adi kA adhyayana kiyA / nyAyaviSayaka granthoM meM tattvArthazlokavArtika, parIkSAmukha, prAptamImAMsA, AptaparIkSA, prameyaratnamAlA, nyAyabindu, nyAyavinizcaya, AlApapaddhati, vRhadravyasvabhAvaprakAzakanayacakra, nayacakravibhAga, yuktyanuzAsana, saptasaMgItaraMgiNI, syAdvAdamaJjarI, prameyakamalamArtaNDa va aSTasahasrI kA adhyayana kiyA /
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : smaraNazakti adbhuta hone se isa mahAn AtmA ko vartamAna meM upalabdha samasta vIravANI kaNThastha thii| dhavalA, jayadhavalA va mahAdhavalA ke sahasroM prakaraNa maukhika yAda the| yahI nahIM, ina tInoM granthoM ke lagabhaga 20,000 pRSThoM meM kahA~ kyA ullikhita hai, yaha saba unheM smaraNa thaa| kintu ghara meM jaba Apase pUjya mAtAjI ( ApakI dharmapatnI ) cAkU Adi ke liye pUchatI ki "kahA~ par3A hai ?" to Apako jJAta nahIM hone se nakArAtmaka hI uttara dete / ghara kI kaunasI vastu kahA~ par3I hai, isakA Apako smaraNa nahIM thA, mAtra jinavANI kA smaraNa thaa| eka dina maiMne Apase pUchA ki "Apa bhavya haiM yA abhavya ?" to uttara milA ki "maiM bhavya hU~, mujhe AtmA kA saccA zraddhAna hai;" aisA sahaja svabhAva se kaha diyA / dhanya ho aise samyaktvI, dezasaMyamI, sahajasvabhAvI evaM abhIkSNajJAnopayogI vyaktitva ko| siddhAntazAstroM meM zuddhipatroM ke nirmAtA karaNAnuyoga se sambaddha kisI bhI grantha kI TIkA meM kisI bhI vidvAn ne jisa kisI bhI prakAra kI sahAyatA ( saMzodhana Adi sambandhI ) hetu nivedana kiyA to unheM Apane samucita sahayoga pradAna kiyaa| dhavalA, jayadhavalA va mahAbandha (mahAdhavala) kI saikar3oM azuddhiyoM kA Apane saMzodhana karake inake zuddhipatra banAkara vidvAnoM ko bheje| mukhtAradarzita ye saMzodhana ( zuddhipatra ) granthoM ke prArambha meM vidvAnoM dvArA jyoM ke tyoM rakha diye gye|' dhavalAdi ke adhyayana ke samaya mujhe vidita huA ki isa pUjyAtmA ne ye azuddhiyA~ kaise nikAlI hoNgii| adhyayana ke daurAna ina azuddhiyoM kI ora hamArA to mastiSka hI nahIM pahu~catA thaa| dhanya ho isa mahAn pAvana AtmA ko, jisane zAstroM ke gUr3ha adhyayana meM apanA sampUrNa jIvana hI nyochAvara kara diyaa| sva0 pUjya guruvaryazrI kI dhavalatraya sambandhI azuddhiyoM ko pakar3ane kI adbhuta kSamatA se sambaddha do ghaTanAe~ maiM nIce likhatA hU~ : 1. mahAbandha pustaka 3 meM aneka azuddhiyA~ thiiN| gurujI ne mahAbandha ke sampAdaka-anuvAdaka paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI ko zuddhipatra banAkara bhejaa| taba paM0 phUlacandrajI kA patra AyA ki "mukhtAra sA0 ! Apake pAsa mahAbandha kI dUsarI prati hai; jisase ki milAna kara Apane ye azuddhiyA~ jJAta kI haiN|" uttara meM gurujI ne likhA ki, "svAdhyAya karate samaya isI pustaka se ye azuddhiyA~ jJAta huI haiN|" taba unakA punaH patra AyA ki "ratanacandajI! Apa kisa prakAra se svAdhyAya karate ho jisase ki aisI sUkSma-sUkSma azuddhiyA~ bhI jJAta ho jAtI haiN|" isake uttara meM guruvaryazrI ne likhA ki "svAdhyAya karane kA vaha DhaMga patra meM nahIM likhA jA sakatA; vaha to pratyakSa meM hI batAyA jA sakatA hai|" isa patrAcAra kAla ke kucha divasoM bAda hI dazalakSaNa parva thaa| usameM sahAranapUra kI jaina samAja kI ora se preSita nimantraNa se paM0 phUlacandrajI siddhAnta zAstrI dazalakSaNa parva ke divasadvaya pUrva hI vahA~ ( sahAranapura ) A phuNce| taba phira guruvaryazrI ne phUlacandrajI ko pratyakSa meM batalAyA ki svAdhyAya kisa prakAra kI jAtI hai| ve kahane lage ki "isa prakAra svAdhyAya karane meM to smRti evaM samaya kI AvazyakatA hai|" pratyuttara meM gurujI ne kahA ki "granthoM ke prakAzita hone se pUrva pApa presakApI DAka dvArA mere pAsa bheja deveN| maiM usakA svAdhyAya karake, zUddhipatra banAkara Apako bheja duuNgaa| unameM jo saMzodhana prApako ucita lageM unheM zUddhipatra meM rakha lenaa|" taba se phira paNDita phUlacandrajI ne presakApI bhejanI prArambha kara dI aura pUjya guruvaryazrI usa presakApI kA sakSma aura gahana adhyayana kara zuddhipatra ke sAtha presakApI punaH paNDitajI ke pAsa bheja diyA karate the| 1. eka sUcanA ke anusAra paM0 jI ne dhavalA kI 16 pustakoM kA eka navIna sammilita zuddhipatra aura taiyAra kara tatkAlIna sampAdakoM ko bhejA thA parantu adyAvadhi usakA upayoga dekhane meM nahIM AyA hai|-sN0 /
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 5 2. zrI paNDita hIrAlAlajI siddhAntazAstrI 'kasAyapAhuDasutta' kA sampAdana kara rahe the / ve cUriMgasUtroM ke artha va vizeSArtha jayadhavalA ke AdhAra para likhate the / eka sthala para jayadhavala kA prakaraNa unakI samajha meM nahIM zrAyA to ve sahAranapura padhAre aura guruvarya zrI se kahane lage ki jayadhavala ke ina tIna pRSThoM kA artha likha do / guruvaryazrI ne kahA ki "maiM saMskRta va prAkRta se anabhijJa kaise artha karU ? yaha merI buddhi se bAhara hai / " paNDitajI ne kahA ki yaha kArya to karanA hI par3egA / taba phira paNDitajI kI AjJApAlana hetu gurujI ne anuvAdakArya prArambha kara diyA / guruvarya zrI ko prakaraNa dekhate hI jJAta huA ki lipikAra se kucha bhAga chUTa gayA hai taba gurujI ke kahane para paNDitajI ne mUlabadrI patra likhA ki tAr3apatrIya prati se isakA milAna kara sUcita karo ki yaha prakaraNa ThIka hai yA kucha bhAga likhane se raha gayA hai / taba patrAnusAra mUlabadrI sthita eka vidvAn dvArA vahA~ kI prati se milAna karane para jJAta huA ki lipikAra se vastutaH kucha aMza chUTa gayA thA / taba paNDita hIrAlAlajI ne svayaM artha kara liyA / yaha hai guruvarya zrI kI anupama vidvattA kA udAharaNa | adbhuta gaNitIya buddhi karaNAnuyoga kA bahubhAga gariNata se sambaddha hai / yahI kAraNa hai ki jo gaNita kA acchA vidvAn ho vaha trilokasAra, dhavalATIkA Adi meM sugamatayA praveza pA jAtA hai / dhavalA kI tIsarI va dasavIM pustaka tathA trilokasAra ke caturdazadhArA Adi viSayaka prakaraNa gariNata se protaprota haiM / pUjya guruvarya zrI ko gariNata kA acchA jJAna thA / yahI kAraNa hai ki ve dhavalAdi ke gaNita sambandhI prakaraNoM ko zIghra samajha lete the / svayaM guruvarya zrI kA kahanA thA ki 'agaNitajJa mastiSka karaNAnuyoga nahIM samajha sakatA / ' eka rocaka udAharaNa, jo ki unake gaNitajJAna kA vyaJjaka hai, nIce prastuta karatA hU~ sahAranapura meM zrI anilakumAra guptA bI. esasI meM par3hate the / inake sahapAThI zrI subhASa jaina pratidina rAtri ko 7.30 baje pU0 gurujI ke ghara para 'trilokasAra' par3hane jAyA karate the / eka dina zrI subhASa jaina ke sAtha anilajI bhI Aye / ghaNTe bhara kI niyamita svAdhyAya ke bAda zrI guptA ne pUchA ki isa grantha meM kyA vizeSatA hai ? gurujI ne kahA - " isameM alaukika gaNita hai aura jaina gariNata kA choTe se choTA prazna bhI Apa hala nahIM kara sakate / " zrI guptA ne kahA- " to kucha pUcho, maiM abhI hala kara dU~ / " gurujI ne pUchA ki "vaha saMkhyA batAo jisameM yadi dasa jor3a diye jAveM to pUrNa varga bana jAve tathA usa saMkhyA meM se dasa ghaTA diye jAveM to zeSa bhI pUrNa varga saMkhyA rahe / " isako zrI guptA vahA~ hala nahIM kara sake / eka saptAha bAda Akara unhoMne gurujI se kahA ki mujhase to hala nahIM huA; maiM apane prophesara sAhaba se hala karA lU~ / gurujI ne kahA, "ThIka hai, unase hala karA lenA / " eka mAha pazcAt Akara zrI guptA ne kahA ki mere prophesara sA0 ( gaNita ) yaha kahate haiM ki prazna galata hai / gurujI bole ki prazna samIcIna hai, vaha saMkhyA '26 ' hai / 26 meM 10 jor3ane para 36 yaha pUrNavarga saMkhyA bana jAtI hai tathA dasa ghaTAne para bhI 16 ( arthAt 26 - 10 = 16) yaha pUrNa varga saMkhyA prApta hotI hai / isa prakAra gurujI ko hI svayaM apane prazna kA uttara denA pdd'aa| phira gurujI ne kahA ki uttara to hamane batA diyA hai, aba Apa isakI vidhi batA do to pA~ca rupaye miThAI khAne ke liye dUMgA / parantu vidhi jJAta karane meM bhI zrI guptA va unake prophesara sA0 asaphala rahe aura gurujI se prabhAvita hokara unase jaina zAstroM kA adhyayana prArambha kiyA / tattvArthasUtra maukhika yAda kara liyA / pratidina jinapUjA karane lage tathA piNDadAnAdi azuddha ajaina prathAe~ bhI tyAga diiN| taba se Aja taka zrI guptAjI kI jainatva ke prati aTUTa zraddhA hai / abhI zrI guptAjI dillI meM iJjIniyara haiM tathA zrAja bhI zrAvakocita karttavyoM meM saMlagna haiM / yaha hai pUjya gurujI ke gaNitajJAna kI darzikA ghaTanA / vAstava meM, guruvarya ko gariNata, siddhAnta, adhyAtma Adi nAnA viSayoM kA gahana jJAna thA, isameM zaMkA niravakAza hai /
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : katipaya pRcchAe~, katipaya ghaTanAe~ pUjya guruvaryazrI se maiMne eka bAra pUchA ki kinhIM vidvAnoM meM to atyadhika vidvattA evaM upakartR-bhAva ke sadbhAva ke bAvajUda bhI unakI prasiddhi nahIM dekhI jAtI hai so.......? uttara milA-"bhAI javAharalAlajI ! prasiddhi kI cAha jIvana kA nAza karane vAlI hai|" ye zabda bar3e jora se kahe / ina zabdoM ko suna kara maiMne anubhava kiyA mAnoM unake mukha se parama dharmavANI hI nikalI ho| vAstava meM, vidvAn yadi prasiddhi ke lie soce-vicAre to vaha saccA vidvAn hI nahIM; kyoMki mokSamArga aura tatsambaddha vidvattA prasiddhi ko anAdeya hI batAte haiM / isa mahAn AtmA se maiMne eka bAra patra dvArA pUchA ki Apake mAtA-pitA kA kyA nAma hai ? to Apane uttara likhA-"javAharalAla ! cetana ke mAtA-pitA hote hI nahIM, aisA pravacanasAra meM sApha likhA hai| maiM pudgala ko janma dene vAle pudgala kA nAma yAda rakhanA nahIM caahtaa|" dhanya hai isa nirmamatva ko| eka bAra maiMne pUchA ki gurujI karane yogya kyA hai ? unakA uttara thA--AtmA ko pahicAno, rAgadveSa kA tyAga kro| yahI narajanma kA sAra hai, anya sabhI bekAra hai| ApakA bArambAra yahI kahanA thA ki "yaha mAnuSa parajAya sukula sunibo jinvaanii| iha vidhi gaye na mile sumaNi jyoM udadhi smaanii|" saMsAra evaM tatkAraNabhUta rAgadveSa se bacakara raho; yahI jIvana kA sAra hai| eka bAra maiMne pUchA ki guruvaryazrI! rAgadveSa ko hama heya jAnate haiM, samajhate haiM, cintana bhI karate haiM ( unake heyatva kA ) parantu chUTatA nahIM hai, hai ? uttara milA "bhAI ! rAgadveSa kauna karatA hai ? yaha to pahale smjho| svanidhi kI lahara jAge, para se haTe, to rAgadveSa chUTe hI chUTe / " eka bAra maiMne pUchA ki guruvarya ! Apako itanA pragAr3ha, vipula va sUkSma jJAna kaise ho gayA ? kisI guru ke pAsa to paDhe nhiiN| to Apane sarala zabdoM meM uttara diyA ki "maiM adhyayana ke sAtha-sAtha sadaiva vidvAnoM kI saGgati karatA AyA huuN| prativarSa phAlguna mAsa meM hastinApura meM vidvadgoSThI huA karatI thii| vahA~ aneka vidvAn varSa bhara kI apanI-apanI zaGkAe~ lAte the tathA sabhA meM baiTha kara paraspara sunAte the; jisase eka hI zaMkA kA aneka vidvAnoM dvArA apanI-apanI zailI se samAdhAna ho jAtA thaa| usameM maiM bhI prativarSa bhAga liyA karatA thaa| sAtha hI kaI bAra sva0 pUjya varNIjI ke pAsa IsarI bhI jAyA karatA thaa| ityAdi kAraNoM se maiM thor3A samajha sakA hai|" ( inake kSayopazama kI utkRSTatA evaM vinayazIlatA ke kAraNa pUjya varNIjI inase bahuta-bahuta prasanna va prabhAvita the|) jaba Apa vakAlata karate the taba bhI dazalakSaNa parva ke dinoM meM vakAlata kA kArya bilakula nahIM karate the to anya sAthiyoM-jaina vakIla, pezakAra Adi ko Azcarya hotA thA ki eka dina na kare, do dina na kare, cAra dina na kare; parantu ratanacandajI to dasoM dinoM taka isa kArya sambandhI ( vakAlata kArya sambandhI ) bAta karane ko bhI taiyAra nahIM hote, dhanya ho inheM / ye kyA karate haiM dasa dinoM meM, Akhira dina-rAta ? eka bAra kI bAta hai ki guruvaryazrI (sahAranapura) mandirajI meM pUjA karake bAhara nikalane ke liye sIr3hiyoM se utara rahe the| usa samaya kucha zvetAmbara sAdhu unheM mile aura pUchane lage-"kyA nAma hai ApakA ?" gurujI bole, 'mujhe ratanacanda kahate haiN|' unhoMne punaH pUchA ki kyA Apane dhavala kA svAdhyAya kiyA hai ? gurujI ne kahA, hA~, kyoM nahIM? samyakatayA kiyA hai| taba unhoMne kahA ki "to phira aba to Apako bhI strI-mukti ko mAna lenA pdd'egaa|" gurujI ne kahA, "digambara-siddhAnta-granthoM meM aisA kahA~ likhA hai ? Apa karaNAnuyoga ke AdhAra para bAta kIjiye / karaNAnuyoga meM hara bAta niyama kI hai| hA~, Apake bhI kucha granthoM meM strI-mukti kA niSedha hai|" taba
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] zvetAmbara sAdhuoM ne kahA ki hamAre granthoM meM aisA kahA~ likhA hai ki strI ko mukti nahIM ho sakatI ? taba gurujI ne kahA ki Apa kaheM to maiM batA duuN| taba zvetAmbara sAdhuoM ke kahane para pUjya gurujI zve0 paJcasaMgraha apane pustakAlaya se uThA lAye aura usameM se prakaraNa nikAlakara unheM batAyA ki dekho, "yaha likhA hai strI-mukti kA niSedha, Apa hI pddh'iye................|" zvetAmbara sAdhu par3hane lage aura par3hakara kahane lage ki bhAI ! Apa isa zvetAmbara grantha ko kahA~ se lAye ho ? gurujI ne kahA, "maiM kahIM se bhI lAyA hU~, para hai to zvetAmbara grantha hI nA ? Apake granthoM kI bAta to maaniye|" usa prakaraNa meM jaba sAdhuoM ne par3hA ki strI ko tIna hIna saMhanana hI hote haiM tathA terahaveM guNasthAna meM uttama prathama saMhanana kA hI udaya sambhava hai to ve ise par3ha kara cakita raha gaye aura kahA ki "vastutaH ApakI ( digambaroM kI ) bAta sahI hai| strI-mukti mAnanA galata hai; mallinAtha puruSa the, na ki strii|" isI taraha kaI sthAnoM para carcAoM meM jAkara ArSa pramANoM se Apane digambara siddhAntoM kI satyatA prakaTa kI thii| eka bAra kI bAta hai ki ApakI patnIzrI mandirajI jA rahI thIM to rAste meM sAikila se Takkara laga jAne se inake pA~voM meM bhayaGkara coTa lagI aura ye nIce gira gyiiN| usa samaya eka-do vyaktiyoM ne, jo ghaTanAsthala para the, milakara inheM uThAyA tathA tatkAla ghara para sUcanA bhejii| gurujI yaha duHsaMvAda sunakara bilakula sAmAnya sthiti meM rahate hue, binA dhairya khoe yathocita nidAna meM laga gye| sAmAnya gRhasthIjana kI taraha usa ghaTanAkAla meM Ane vAlI becainI kA aMza bhI nhiiN| usa samaya unako vizeSa pUchA to pharamAyA ki-"cintA nahIM karanI cAhiye, sadgRhastha cintA nahIM karatA hai, cintA karanA pApa hai| use to samayocita puruSArtha karate jAnA cAhiye tathA svazraddhAna nahIM khote hue; para meM mamatva va para se AzA kA tyAga karate hue ucita kartavya nirantara karate rahanA cAhie / basa, yahI to mArga hai|" pUjya guruvaryazrI kA to yahA~ taka kahanA hai ki mokSa kI bhI cintA na karo, cintA se mokSa nahIM miltaa| mokSa to zraddhAnapUrvaka samyagdhI kI pariprApti ke sAtha-sAtha saMyama kI pUrNatA kA phalabhUta hai; cintA kA kAryabhUta mokSa nhiiN| jaba hamane pUchA ki guruvarya ! prAtmA kA hita kyA hai ? to pUjyazrI ne prazAntabhAva se muskarAte hue prativacana diyA ki basa, AtmA kA hita AtmA hai| maiM eka dama vicAramagna ho gayA ki isameM kyA rahasya hai ? phira alpakAlIna vicAra ke bAda svayaM maiMne pAyA ki "vastutaH AtmA kA hita AtmA hai|" isakA vistAra yaha hai ki AtmA arthAt jIva kA hita arthAt kalyANa AtmA arthAt sva hI hai| arthAt AtmA kA hita sva arthAt svAzraya hI hai / parAzraya hI AtmA kA ahita hai / jaba hamane punaH pUchA ki guro ! AtmA kA ahita kyA hai ? to pratyuttara milA ki para se apanI pUrti cAhanA arthAt para se apanA hita caahnaa| taba itanA sunate hI pUrva kA uttara bhI saralIkRta ho gayA thA / vAstava meM jo para se sva-hita buddhi kA tyAga karade vahI mahAmAnava bana jAtA hai / yahI saphalatA pAne kI kuMjI hai| __ jaba kisI ne Apase pUchA ki paNDitajI ! padmapurANa Adi to vizeSa prAmANika nahIM haiM nA? to gurujI ne uttara diyA ki bhAI ! padmapurANa Adi bhI zatapratizata prAmANika haiN| isakA kAraNa yaha ki ve bhI ArSa-grantha haiM aura devavANI haiM, isameM zaGkA mata karanA / kurAvar3a kI pratiSThA meM zrAvaka zrI kAnajIsvAmI Aye the| pratiSThA ke pazcAt Apa kucha divasa udayapura Thahare the| isa avadhi meM maiM bhI udayapura hI thaa| Apa zrI jitamalajI saMgAvata (sarabata vilAsa ke pAsa) ke ghara Thahare the| sAyaM ( 7 se 8 baje taka ) zaMkA-samAdhAna calatA thA tathA subaha evaM dopahara meM eka-eka ghaNTe taka
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ApakA pravacana hotA thaa| dinAMka 24-5-78 ko dopahara meM pravacana meM Apane kahA thA ki muni kI nidrA pauNa saikaNDa mAtra hotI hai| yaha sunakara maiM Azcarya meM par3a gyaa| kyoMki kisI bhI siddhAntazAstra meM maiMne 3/4 saikaNDa nidrA kA niyAmaka vacana nahIM par3hA thaa| to usI dina sAyaM maiMne zaMkA kI ki-Apane Aja pravacana meM muninidrA kA kAla 3/4 saikaNDa mAtra batAyA so kyA chaThe guNasthAna kA kAla 3/4 saikaNDa mAtra hI hai ? yadi hA~, to zAstroM meM kahA~ ullikhita hai ? yadi nahIM to svavacana viruddhatva kA aparihArya prasaGga samupasthita hotA hai| muninidrA itanI hI kyoM hai, batAveM? isa para zrI kAnajIsvAmI kA uttara thA ki muni kI nidrA 3/4 saikaNDa hI hai. isase jyAdA nahIM; parantu isake bAre meM vizeSa to mukhtAra jAne, mujhe jJAta nhiiN| isa para tatkAla DA0 bhArilla sAhaba bola uThe ki kauna mukhtAra ? to svAmIjI ne kahA ki "ratanacanda mukhtAra sahAranapura vaale|" __ jaba unhoMne apanI etadviSayaka buddhi kA mUla hI guruvaryazrI ratanacanda ko batalA diyA taba maiMne Age prazna karanA anucita samajhA evaM zAnta baiTha gyaa| __ jaba udayapura ke agravAla teraha pantha maMdirajI meM vedI pratiSThA thI taba paNDita hIrAlAlajI siddhAntazAstrI ko sADhamala se bulAyA gayA thaa| maiM bhI paNDita sAhaba ke darzanArtha udayapura gyaa| vahA~ maiMne apanI kucha saiddhAntika zaMkAe~ bhI rakhIM aura unhoMne samAdhAna prastuta kiye| isI bIca unhoMne pUjya nikAlA aura unake bAre meM kahA ki-"brahmacArI paNDita ratanacanda mukhtAra mujhe guru ma ki guru gUDa raha gaye, celA zakkara ho gaye / ratanacanda mukhtAra kA jJAna to gajaba kA hI hai| sabase bar3I vizeSatA to yaha hai ki ve jJAnI hote hue bhI tyAgI haiN| dhavalAdi kA unakA sUkSmatama bodha hai|" phira maiMne pUchA ki maiM Apako saiddhAntika zakAe~ parihArArtha bhejanA cAhatA hai| to paNDita hIrAlAlajI ne eka hI uttara diyA ki-dhavalAdi kI zaMkAoM ke samAdhAna ke liye ratanacandajI se hI miliye| dhanya ho unheM ki jinheM zIrSastha vidvAn bhI apane se uccastarIya boddhA ke rUpa meM dekhate the| eka bAra maiMne Apase kahA ki Apako to bhArata meM bahuta kama vyakti jAnate haiN| to pUjya guruvarya ne tatkAla uttara diyA ki "bhAI ! khyAti samyaktva va mokSa kA kAraNa nahIM, ataH jise khyAti kI cAha hai vaha nidAna ArtadhyAna vAlA hai| isa pudgala kI khyAti maiM nahIM cAhatA / ananta cakravartI hae unake nAma bhI loga bhUla gaye, Aja unake nAma koI nahIM jAnatA hai| DhAIdvIpa meM abhI jo sa~khyAta avratI samyaktvI manuSya haiM una sabhI ke nAma hama nahIM jAnate haiM / itanA hI nahIM, viharamAna va vartamAna lAkhoM kevaliyoM ke bhI nAma Apa hamako jJAta nahIM; to isase unako koI nukasAna ho gayA kyA? bhAI ! isase unakA kyA honA-jAnA hai, unake koI kamI nahIM ho jaatii| usI taraha se hamArI khyAti na bhI ho taba bhI svakIya-Atma guNoM meM kamI nahIM ho jaatii| khyAti cAhanA jIvana kI viphalatA hai, khyAti na caaho|" abhI-abhI san 1978 kI bAta hai ki sahAranapura meM bAr3ha AI; jisase ApakA makAna bhI kSatigrasta ho gyaa| do-tIna dina taka makAna ke cAroM tarapha pAnI bharA rahA ( kucha U~cAI taka ) / Apa usa samaya AnandapurakAla (rAja.) meM pUjya AcAryakalpa zrI zrutasAgarajI mahArAja ke saMgha meM the| ghara para koI nahIM thaa| Apako sahAranapura lauTane para sthiti kI jAnakArI milii| taba Apane kSatigrasta makAna kI marammata krvaaii| kucha dinoM bAda mujhe bhI jJAta huA, jAnakara mahAn duHkha huaa| patra dvArA merI duHkhAbhivyakti prApta hone para Apane uttara likhA "dekho bhAI ! makAna ko bAr3ha se kSati pahu~cI hai, yaha to honA thA so huA / makAna parigraha hai tathA parigraha pApa hai| pApa yadi thor3A kSatigrasta (kamI ko prApta) ho gayA to isameM cintA kI bAta kyA ?"
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 8 dhanya ho aise mahAn anubhavI, AtmasaMskArI, bhAvatyAgI prANI ko; jo vikaTa paristhiti meM bhI AtmasUkha ko hI mahattva dete the tathA satya vicAroM evaM pAralaukika mArga se cyuta nahIM hote the| sAdhubhakti ApakI sAdhubhakti anupama evaM sarAhanIya thii| sahAranapura meM hI eka AryikA mAtAjI ke samAdhimaraNa ke kAla meM Apane nirantara nikaTa rahakara sevA kI evaM susamAdhimaraNa kraayaa| jaba-jaba bhI sahAranapura meM munisaMgha Aye, Apane prAyaH AhAradAna Adi diyaa| prativarSa AcAryakalpa zrutasAgarajI mahArAja ke saMgha meM jAkara jJAnadAna, AhAradAna Adi dete the| yadA-kadA anya sAdhUsaMghoM meM bhI jAkara yathAzakti sAdhusevA karate the| vastutaH jJAnI to sAdhubhakta hotA hI hai, honA bhI caahiye| zaMkAoM ke samAdhAtA Apane san 1954 se Ayu ke anta taka vibhinna saiddhAntika zaMkAoM kA samAdhAna jaina sandeza va jaina-gajaTa ke mAdhyama se kiyaa| pratidina vibhinna sthAnoM se AyI zaGkAoM ko usI dina samAhita ( samAdhAna ) karake zaMkAkAra ko turanta uttara bheja dete the| yadyapi vartamAna bhava meM Apane koI vizeSa adhyayana nahIM kiyA thA tathApi pUrvabhavika saMskAroM se itanA jJAna ApameM thA ki jisase mUla prAkRta va saMskRta bhASA meM likhita gUr3ha siddhAntagranthoM meM bhI rahI bhUloM ko Apane sudhaaraa| zaGkAe~ samAdhAna sahita isI grantha ke zaMkAsamAdhAnAdhikAra meM nihita haiM jisase Apake susamAdhAtRtva kI abhivyaJjanA svayaM ho jaaygii| kAza ! Aja vaisA koI samAdhAtA hotaa| upadeSTA, abhIkSNajJAnopayogI, prAdarza zrAvaka Apa upadeza bahuta kama dete the, para jaba bhI dete the taba marmabharA va jIvana ko rAha dikhAne vaalaa| Apake upadeza vidvAnoM kI samajha meM to zIghra A jAte the; parantu alpajJa zrAvaka upadezakAla meM uThakara cale jAte the| yataH viziSTa praziloM kA pravacana bhI vidvadgamya-sUkSma hI huA karatA hai| Akhira kaba taka sthUla prarUpaNA hotI rahe? yaha narabhava to bAra-bAra milane kA hai nhiiN| guruvaryazrI viziSTa jJAnI hote hue bhI bahuta sevAbhAvI the evaM ThIka vaise hI svayaM ke kArya meM anya ke sAhAyya kI apekSA nahIM rakhane vAle puruSArthI bhii| itanA hI nahIM, ve zrAvaka ke sakala nitya-niyamoM ke pAlana karane va karAne vAle Adarza zrAvaka the| eka kavi ne ApakI prazasti meM ThIka hI likhA hai jJAna dhyAna lavalIna hai, lIna kriyA AcAra / satata graMtha bhaNato rahe', ratanacanda mukhtAra // 1 // svAratha tyAgI gajaba hai, gajaba suNo jinabhakta / zrAvaka supatha sandarzaka, ratnatraya anurakta // 2 // sAdhu no laghunandana vo, agraja hai nemitaNo / jJAnI no guru mukhya vo, ratana hai kImatI ghaNo // 3 // pUjya guruvaryazrI bhASAjJAna, zAstrajJAna, adhyApanakalA evaM vinaya guNa ke dhanI the| isa yuga ke Apa advitIya abhIkSNajJAnopayogI dharmAtmA satpuruSa the, isameM zaMkA ko avakAza nahIM hai| dhanya hai Apake mAtA-pitA ko jinhoMne 1. "granthAdhyayana pravINa hai" aisA bhI ThIka hai|
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : Apa sahaza pUtraratna ko janma diyaa| ullekhanIya to yaha hai ki Apane abhIkSNajJAnopayogabhAvanA ko bhAte hae paitIsa varSoM meM jo kucha ajita kiyA usa bodha ko anya taka pahu~cAne kI ApakI tIvra icchA thii| Apa itanA taka kahate the ki "maiMne svAdhyAya se jo kucha upArjita kiyA hai vaha kisI pipAsu-jijJAsu taka pahu~ca jAya / adhyayana kAla meM, maiM usa jijJAsU ko apane ghara rakhakara bhojana khilAU~, kucha mAsika bhI dU; para merA ajita bodha yena kena prakAreNa anya taka pahu~ca jAya, aisI merI bhAvanA hai / " dhanya hai, aisI pAvana va apUrva jJAnadAnabhAvanA vAle he pU0 ratanacanda ! Apako dhanya hai| yApake upadezoM kA sAra-saMkSepa isa prakAra hai-yoM to saMsAra meM kaI janma pAte haiM evaM isa manuSya vyaJjanaparyAya ko chor3a kara bhI cale jAte haiM, parantu vAstava meM to janma usI ne liyA hai ki jisake janma lene se vaMza, samAja evaM dharma samunnati ko prApta ho jaay| kahA bhI hai sa jAto yena jAtena, yAti vaMzaH samunnatim / parivartini saMsAre, mRtaH ko vA na jAyate // ApakA viziSTa taura se kahanA thA ki eka kSaNabhara bhI binA svAdhyAya ke na bitAo, pratikSaNa svAdhyAya karate raho; kyoMki yaha sarvotkRSTa tapa hai| svAdhyAya prazasta karmoM ke bandha va karmanirjarA kA kAraNa hai| Apa kahate the ki saMsAra meM sArabhuta kArya hai "sva-para vivek"| jise sva-AtmarUpa amUlya nidhi kA zraddhAna na huA usane zAstra par3hakara hI kyA kiyA ? Apake pravacana the ki "kukarma mata karo, parantu kukarma hone bhI mata do|" AtmA to ajara hai, amara hai, zAzvata hai, nitya hai| anAdyananta isa cetana AtmA se zarIra to trikAla bhinna (lakSaNoM kI apekSA) hai| nAzavAn zarIra se nirmama hotA huA yaha cetana hI cetana ko jAnakara samyagdarzana va samyagjJAna tathA mokSamArga prApta karatA hai evaM saMyamarUpa cAritra ko durlabha naraparyAya meM grahaNa kara zAzvatasukha prApta karatA hai, jo ki AtmA kA antima kartavya hai / basa, yahI narabhava kA sAra hai| isa kathana ko zabdoM meM nahIM, bhAvoM meM samajhanA hai aura tadrUpa honA hai| anyathA manuSya bane aura nahIM bane, donoM samAna haiN| ApakA kahanA thA ki jAnanA (samyagjJAna) tabhI saphala hai jabaki AcaraNa meM lAyA jAve arthAt jJAna ke anusAra AcaraNa kiyA jAya / cAritra ke binA dazapUrvajJa samyagdRSTi ko bhI mokSa nahIM hotaa| pUrNa cAritra ke binA zAnti kA sthAna paJcamagati nahIM mila sakatI tathA sAMsArika sukha nagaNya haiM, kSaNika haiM, heya haiM, anupAdeya haiN| ataH sAkSAt mokSa kA kAraNabhata cAritra yadi sarvadeza na pAlA jA sake taba bhI eka deza to pAlA hI jAnA caahiye| jisane AMzika saMyama ( dezavrata ) bhI na pAlA usakA manuSyatva pAnA hI vyartha hai; kyoMki mAtra samyagdarzana to sarvagatiyoM meM sambhava hai| parivAra paricaya ApakI ardhAMginI zrImatI mAlA ne do putroM aura tIna putriyoM ko janma diyaa| choTe putra kA alpAyu meM hI nidhana ho gyaa| isake nidhana ke kucha samaya bAda hI zrImatI mAlA kA bhI dehAvasAna ho gyaa| anantara sana 1933 meM 'sabjamAlA' jI se ApakA dUsarA vivAha huaa| inase Apako kisI santAna kI prApti nahIM hii| abhI sabjamAlAjI kI Ayu 71 varSa hai| vAta roga evaM pA~voM meM darda rahane ke kAraNa Apa rugNa hI rahatI haiN| guruvaryazrI ke ikalaute putra zrI puruSottama kumAra jaina-jinakI Ayu isa samaya 56 varSa hai-kalakattA meM savisa karate haiM / Apake pautra bhI eka hI hai-zrI subhASacandra / abhI ve 38 varSa ke haiM aura deharAdUna meM rahate haiN| putra va pautra donoM ke ghara se kAphI dUra rahane se ghara kA sArA bhAra guruvaryazrI para hI rahatA thaa| guruvaryazrI kI tIna putriyA~-sUvarNalatA. kasamalatA aura hemalatA haiM; tInoM vivAhitA haiN| purA gharAnA nekavRtti ko liye hue hai|
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva [ 11 viyoga: san 1980 meM Apa kahA karate the ki "mere eka agrajazrI kI bhI 76veM varSa meM mRtyu huI / mAtA bhI 76veM varSa meM hI dehAvasAna ko prApta huI, ataH merI Ayu ke isa 76veM varSa meM merI bhI mRtyu hogI, aisA AbhAsa hotA hai|" jIvakANDa kI TIkA kahIM adhUrI na raha jAya, isakI Apako cintA thii| tA0 26-11-80 taka mAtra saiMtIsa gAthAnoM kI TIkA likhanI bAkI rahI thii| di0 21 se 26 navambara 80 taka to Apane khar3e-khar3e jinapUjA kI thI; jabaki Apa varSoM se ( vRddhAvasthA meM ) prAyaH baiThe-baiThe hI pUjana karate the| yadyapi tA0 27 ko ApakA svAsthya vizeSa kharAba ho cukA thA, parantu Apane kisI bhI nityaniyama meM kamI nahIM Ane dii| isI dina vinodakumArajI ko Apane kahA thA ki jIvakANDa kI zeSa rahI 37 gAthAoM kI TIkA aba zrI javAharalAlajI pUrI kreNge| hamArI to Ayu pUrNa ho cukI sI hai| [Apako 17 divasa pUrva hI apane paryAyAntara ke AsAra najara A gaye the| isIliye to Apane tA0 11 navambara 80 ko hI mujhe likha diyA thA ki "pAhAramArgaNA kI TIkA Apane bahata sundara likhI, kevala likhane kA DhaMga badalanA pdd'aa| sambhavataH Apake pAsa kArtikeya-anuprekSA nahIM dikhatI hai, anyathA samudghAta ke udAharaNa Apa usameM se dete| aba mujhe vizvAsa ho gayA hai ki Apa avaziSTa kArya pUrA kara leNge| aba merI prAyU kA bharosA bilakUla nahIM hai, ataH zeSa kArya Apako hI pUrA karanA hogaa| maiM merI likhI TIkA va grantha vinodajI se bhijavA daMgA"................1 tA0 28-11-80 ko ApakI tabiyata bahuta bigar3a cukI thii| yaha divasa to dharmavRddha ko le jAne vAlA yamadUta thaa| Apane isI dina sandhyA ko 7 baje IzasmaraNapUrvaka isa nazvara zarIra kA parityAga kara mahAprayANa kiyaa| ghara para Apake anuja bra0 paM0 nemicandajI, ziSya binodajI, patnI zrImatI sabjamAlAjI Adi sabhI nitAnta zokAkula the| jala se sikta unake netrayugalamaya zarIra dekhate nahIM bana rahe the, lekina aba kyA ho sakatA thA? aho ! karaNAnuyoga kA sitArA bhAratadeza meM naraparyAya meM Akara pUnaH paryAyAntara ko calA gyaa| Akhira honahAra kauna TAla sakatA hai ? Apa saMsAra se bhayabhIta the / svanidhi ke prati Apako Azrayabuddhi thii| para se mamatvabhAva ApakI buddhi meM aMzabhara bhI nahIM thaa| samyagekAnta yA samyaganekAnta hI ApakA pAzraya thaa| rAgAdi bahuta manda (yathA guNasthAna) the. Apa bhAvazrAvaka the| deva-guru zAstra ke prati ApakI ananya vinaya thii| pApa saMsAra meM rahate hue bhI jalakamalavat the| mujhase pUcho to Apa nikaTabhavya evaM prAzumukti ke pAtra the / . paramapitA paramAtmA se prArthanA hai ki ve sadgati ko prApta hoM tathA yathAzIghra zivadhAma pdhaareN| Apako mere ananta vandana ! -paM. javAharalAla jaina, si0 zAstrI
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ java CODDDDD paM0 ratanacanda mukhtAra kI vividha chAyA- chaviyA~ |
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva-eka yuvA paNDitajI paNDitajI taruNa rUpa meM
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva-do HTTA sahAranapura meM paNDitajI kA prAvAsa paNDitajI ke laghu bhrAtA zrI nemicanda mukhtAra va paM0 javAharalAla jaina si0 zAstrI
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva-tIna anuja zrI nemicanda mukhtAra paM0 ratanacandajI apane pradhAna ziSya paM0 javAharalAlajI ke sAtha
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva - cAra pUjya paNDitajI jApa karate hue zrImatI sabjamAlAjo (patnI) jApa karate hue
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva-pAMca Education International jJAna bhaNDAra kI eka jhalaka zAstra kA prAvAra lekara zaMkA kA samAdhAna likhate hue pUjya paNDitajI
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUkhtAra : vyaktitva aura kRtitva-chaha 8. 8 00 335 .00 - pa. pU. 108 AcArya zrI dharmasAgarajI mahArAja ko AhAra karAte hue pUjya paNDitajI pa. pu. 108 prAcAryakalpa zrI zrutasAgarajI mahArAja va muni zrI vardhamAnasAgarajI mahArAja ke sAtha svAdhyAya saMlagna mukhtAra sA.
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva- sAta AhAra dAna kI prakriyAoM meM saMlagna paM0 ratanacanda jaina mukhtAra
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva-pATha 20- / 3 sAdhu-sevA parAyaNa mukhtAra sA0 kI vividha chaviyA~
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddhAntajJAgraNI sva0 ratnacandra : * pa0 pU0 108 ajitasAgarajI mahArAja : A0 zivasAgarajI mahArAja ke ziSya yena puruSeNa naraparyAyaM prApya jinAgamasammatavrataniyamAdikaM dhRtaM pAlitaM ca tasya narasya janma saphalamasti / etatsarvaM ratnacandreNa saphalIkRtam ataH AtmahitamicchadbhiH puruSaH sva0 ratnacandra AdaraNIya: stutyo'nukaraNIyazcAsti / maMgala bhAvanA * pUjya 108 munizrI vardhamAnasAgarajI mahArAja svargIya paNDita ratanacandajI mukhtAra sA0 jainajagat ke advitIya vidvAn the| siddhAntazAstrI, nyAyatIrtha Adi upAdhiyA~ prApta kiye binA bhI Apa vidvAnoM ke zraddhA-bhAjana bne| kisI bhI vidvAn ke sAnnidhya meM jaina siddhAnta ke kramabaddha adhyayana kA saubhAgya prApta na hone para bhI Apane svayaM apane puruSArtha se jainAgama rUpI sAgara meM DubakI lagAkara bAra-bAra Agama ke manthana-romanthana se jJAna ke mahAgraM motI prApta kiye the| paNDitajI se merA prathama sAkSAtkAra san 1968 meM pratApagar3ha ( rAjasthAna ) meM parama pUjya 108 prAcArya zrI zivasAgarajI mahArAja ke sasaMgha cAturmAsa ke maGgalamaya avasara para huaa| una dinoM saMghastha sAdhugaNa caturanuyoga sambandhI granthoM meM se vizeSakara karaNAnayoga ke vibhinna granthoM kA svAdhyAya kara rahe the| maiMne dekhA ki karaNAnuyoga jaise durUhatama viSaya ko samajhAne meM paNDitajI sA0 apanA apUrva evaM anubhavapUrNa yoga dete the| usa samaya taka prastuta anuyoga sambandhI ApakA jJAna agAdha ho cukA thaa| usake pazcAt san 1974 ke varSAyoga meM ApakA sAnnidhya milaa| yadyapi merI abhiruci vidyArthIvat hI thI parantu taba maiM anagAra dIkSA grahaNa kara cukA thaa| maiM to sadaiva hI zaikSya anagAra banakara adhyayana kI hI abhiruci rakhatA huuN| san 1974 ke pazcAt to prAyaH paNDitajI se samparka bar3hatA hI gyaa| inhIM dinoM maiMne unake jIvana ko nikaTa se dekhaa| jo dekhA usake anusAra maiM dRr3hatApUrvaka kaha sakatA hU~ ki paNDitajI karaNAnuyoga ke to utkRSTa vidvAn the hI parantu jaina dharma ke anya tIna anuyogoM para bhI ApakA acchA adhikAra thaa| jaba ve dhavalAdi granthoM kA AdhAra lekara navatara bAteM uddhRta karake jijJAsujanoM kI zaGkAmoM kA uttara dete the taba kabhI-kabhI aisA AbhAsa hotA thA ki "kahIM vIrasenAcArya hI to inake bhItara nahIM bola rahe haiN|" yadyapi ApakI zikSA ud aura aMgrejI mAdhyama se hI haI thI tathApi svataH hI satata abhyAsa ke bala se Apane hindI-bhASA kI bhI acchI jAnakArI prApta kara lI thii| sAtha hI nitya prati 8 se 16 ghaNTe taka siddhAntagranthoM evaM anya granthoM ke abhIkSNa-pAlor3ana se saMskRta evaM prAkRta bhASA meM bhI praveza pA liyA thaa| isakA jvalanta udAharaNa hai Apake dvArA likhI gaI "kSapaNAsAra" TIkA jo Apane jayadhavala mUla ke cAritrakSapaNAdhikAra ke anusAra likhI thii| kaSAyapAhur3a kI jayadhavala TIkA kA yaha bhAga aba hindI anuvAda ke sAtha prakAzita huA hai / vakAlata prApakI AjIvikA kA sAdhana rahI kiMtu jabase use chor3A tabhI se Apane jainadarzana ke vibhinna granthoM kA gaharA adhyayana-manana-cintana lagabhaga 35 varSoM taka kiyaa| jIvana ke antima varSoM meM Apane siddhAntagranthoM kI
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 14 ] TIkAe~ likhIM / AcArya zrI nemicandra siddhAntacakravartI viracita "labdhisAra" "kSapaNAsAra" kI TIkA to prakAzita ho gaI hai / '"gommaTasAra" jIvakANDa kI navIna vRhad TIkA Apa apane jIvana ke upAntya divasa paryanta likhate rahe the / mAtra 37 gAthAe~ zeSa raha gaI thIM / "trilokasAra " tathA "gommaTasAra" - karmakANDa prakAzita ho cuke haiM; navIna hindI TIkA sahita inake sampAdana meM ApakA aharniza stutya sahayoga prApta huA thA / inake atirikta bhI Apane aneka granthoM kA sampAdana kiyA, jaina darzana ke mahattvapUrNa viSayoM para choTe TraikTa likhe / isa prakAra Apane apanA samagnajIvana "zrutasevA" meM vyatIta kiyA; yaha sevAkrama Ayuparyanta abAdha gati se calatA rahA / svargIya mukhtAra sA0 ke prati merI yahI maGgalabhAvanA hai ki ve yathAzIghra saMsAra evaM isake duHkhoM se mukti-lAbha kareM / abhIkSNajJAnopayogI * pUjya 105 AryikA zrI jinamatI mAtAjI jJAnAbhyAsa kareM mana mAMhI, tAke moha mahAtama nAhIM // jagat ke sampUrNa padArthaM jJAna dvArA gamya hote haiM ataH jJAna ko bhAnu se upamita kiyA jAtA hai / bhAnu kA prakAza sImita hai kintu jJAna rUpa prakAza ananta AkAza se bhI ananta hai, nissIma hai / yaha prakAza pratyeka AtmA meM sthita hai / karmarUpI raja ke kAraNa vaha zrAcchAdita hai; aMzarUpeNa vikasita hai / satpuruSArtha ke bala se jJAnIjana karmAvaraNa ko alpa karate hue kramazaH usa avinazvara, vyApaka evaM pUrNa jJAna ko prApta karate haiM- yajjJAnAntargataM bhUtvA trailokyaM goSpadAyate, jisa jJAna ke antargata tInoM loka gau ke khura samAna pratIta hote haiM arthAt alpa- alpalpa pratIta hote haiM / vartamAna meM jJAna kA bahuta bolabAlA hai / bar3e-bar3e vidyAlaya, mahAvidyAlaya evaM vizvavidyAlayoM meM anekAneka vyakti adhyayanarata haiM kintu unakA yaha jJAna eka mAtra bhautika padArthoM taka hI sImita hai evaM vAsanAdi vibhAvoM ko vistRta karane vAlA hI siddha ho rahA hai| jJAna to vaha hai jeNa taccaM vibujjhejja, jeNa citta nirujjhadi / jeNa attA visujjhejja, taM gANaM jiNasAsaNe // 1 // jeNa rAgA virajjejja, jeNa seesa rajjadi / jeNa mitti prabhAvajja, taM gANaM jiNasAsaNe // 2 // arthAt jisake dvArA tattvoM ko jAnA jAtA hai, jisake dvArA citta kA nirodha hotA hai arthAt mana rUpI gandhahastI vaza meM hotA hai va jisase AtmA suvizuddha hotA hai, jinazAsana meM usI ko jJAna kahA hai / jisake dvArA rAgAdi vikAra naSTa hote haiM, jisase zreyomArga meM ruci hotI hai va jisake dvArA jIva mAtra ke prati mitratA prasphuTita hotI hai, jinazAsana meM usI ko jJAna kahA hai / AtmonnatikAraka isa viziSTa jJAna ko prApta karane ke liye satya ke upadeSTA pUrNa jJAnI tIrthaGkaroM dvArA artharUpa se pratipAdita evaM gaNadhara AcAryAdi dvArA viracita granthoM kA adhyayana-manana Avazyaka hai / ina granthoM kA
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 15 satata adhyayana abhIkSNajJAnopayoga kahalAtA hai parantu isameM bhI yadi khyAtilAbha, vittopArjana Adi kI gandha hai to yaha bhI anupayogI siddha hotA hai / abhIkSNajJAnopayoga kevala adhyayana yA vAcanArUpa hI nahIM hai apita cintana, smaraNa. AmnAya Adi rUpa bhI hai| bhautika vikAsa ke vartamAna yuga meM isa jJAna kA parizIlana karane vAle virale hI jana haiN| unhIM gine-cune virale janoM meM sarvopari rahe svargIya paNDita ratanacandajI mukhtAra ! jaina-jagat meM aisA kauna vibudha hai jo inako nahIM jAnatA ho ! Agama kA pragAr3ha jJAna ApameM vikasita huA thaa| yaha aise hI nahIM ho gayA, isameM hetu thA ApakA abhiikssnnjnyaanopyog| Apane satata aThAraha-aThAraha ghaNTe taka zAstroM kA abhyAsa kiyA, usake liye vittopArjana ko bhI tilAJjalI dii| eka mAtra jJAna-pipAsA se prerita hokara hastinApura Adi ekAnta sthAnoM para zuddha sAttvika "sakRdbhukti" (eka bAra bhojana) karake siddhAntagranthoM kA sUkSmAtisUkSma anuzIlana kiyaa| jaise mandira nirmANa kI pUrNatA kalazArohaNa ke anantara hotI hai| cAritra kI saphalatA antaHkriyA samAdhipUrvaka maraNa meM hai va puSpoM kI subhagatA unakI sugandha meM hai; usI prakAra jJAna kI zreSThatA jJAnI ke saccAritra meM nihita hai| jJAnaM paMgu kriyAhInaM-bhaTTAkalaGka deva kahate haiM ki kriyA ( samyagAcAra ) vihIna jJAna paMguvat hai / ataH mukhtArajI mAtra jJAnAbhyAsa meM hI rata nahIM rahe the para sAtha hI vikala cAritradhArI bhI the| inhoMne vratAdi sambandhI jo adhyayana kiyA, use tadrUpa AcaraNa meM bhI DhAlA; nIragAlana Adi zrAvakadharma se sambaddha kriyAe~ paNDitajI jisa viveka ke sAtha karate the usake liye ve svayaM hI dRSTAnta aura dAntisvarUpa the, anyatra aisA viveka zAyada hI dekhane ko mile| bahuta se vyakti kahA karate haiM ki zAstrAbhyAsa kaise kareM? koI jJAnI par3hAve, samajhAve to sambhava hai| kintu sarvathA yaha bAta nahIM hai, aisA mukhtArajI ne apane jIvana se siddha kara dikhAyA arthAt inhoMne svayaM ke puruSArtha se hI upalabdha sampUrNa granthoM kA abhyAsa kiyA; siddhAntagranthoM kA to bahuta hI adhika gahana, gambhIra adhyayana kiyA / siddhAntabhUSaNa mukhtAra sA0 vAstavika hI siddhAntabhUSaNa the| nikaTa bhUta meM, jainajagat meM ArSagranthoM ke adhyetA va sUkSmAtisUkSma tattvoM ke samAdhAnakartA yadi koI the to ve mAtra mukhtArajI the| saptati adhika AyuSmAna hokara bhI ApakI adhyayanazIlatA va karmaThatA yuvakoM ko lajjita karane vAlI thii| ApakA pratyeka kArya meM yahI anucintana rahatA thA ki aba kisa prakAra ke pariNAma ho rahe haiM aura unase kisa prakAra kA karmasaJcaya ho rahA hai| isase aisA lagatA thA ki avadhijJAnI ke sadRza inheM kArmANavargaNAe~ gocara ho rahI hoN| vastutaH yaha AgamAbhyAsa kI eka sUkSma vIkSaNA hI thii| pApa dharmajagat meM eka Aloka the jo dharmAtmAoM ke siddhAntagranthoM sambandhI ajJAna timira kA parihAra karatA thaa| citta meM yaha vicAra evaM kSobha hai ki aba aisA Aloka pradAna karane vAlA nahIM rahA / anta meM, yahI zubhakAmanA hai ki sva0 paNDitajI svarga meM bhI aise hI apanA jJAnAloka pradAna karate raheM aura AgAmI bhava meM karmasamUha kA vinAza kara loka aura aloka kI jahA~ sandhi hai evaM jo loka kI sImA hai, vahA~ nissIma jJAnAloka ke sApa zAzvata sthita hoN|
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : antardhvani * pUjya 105 AyikA zrI vizuddhamatI mAtAjI siddhAntabhUSaNa brahmacArI paNDita zrI ratanacandajI mukhtAra sahAranapura vAle karaNAnuyoga rUpI nabhamaNDala ke pradIpta mArtaNDa the| isa bhava ke abhIkSNajJAnopayoga aura pUrva bhava ke saMskAroM vaza Apane siddhAntagranthoM ke abhyantara rahasya ko samajhane kI jo kuJjI prApta kI thI, vaha anyatra durlabha hai| Apa prAyaH prativarSa saMgha meM Akara do-do mAha taka rahate aura jJAnapipAsu sAdhu-sAdhviyoM ke svAdhyAya meM parama sahAyaka banate the| grantharAja SaTakhaNDAgama kA merA svAdhyAya Apake sAnnidhya meM hI hayA thaa| svAdhyAyakAla meM jaTila sthaloM evaM viSayoM ko sarala sahaja spaSTa karane hetu aneka saMdRSTiyA~ tathA unake vivaraNa, cArTa Adi taiyAra karane meM athaka parizrama huaaa| SaTkhaNDAgama gaNitapradhAna atyanta jaTila grantha hai kintu una jaTila sthaloM ko sarala karane kI jo koTiyA~ Apane samajhAIM, unhIM se grantha ke apUrva prameya buddhigata ho ske| gaNita meM pIeca0 DI0 karane vAloM ko bhI sAmAnyataH itanA jJAna nahIM hotA jitanA aGkagaNita, rekhAgaNita aura bIjagaNita meM ApakA thaa| choTe-choTe sUtroM (phArmuloM) se Apa kaThina se kaThina gaNita ko hala karane kI prakriyA samajhAte the| gaNita se anabhijJa vyakti ko bhI usameM praveza karA dene kA tarIkA ApakA advitIya thaa| eka bAra maiMne Apase pUchA ki Apane dhavala-jayadhavala ke rahasya ko samajhane kI apUrva kuJjiyA~ kisa guru se prApta kI ? taba Apane kahA ki maiM pahale vakAlata karatA thaa| kucha kAraNoM se mujhe usase aruci ho gii| maiM usa dhandhe ko chor3akara nizcintatApUrvaka sarasvatI kI ArAdhanA meM saMlagna ho gyaa| maiMne jaba sarva prathama grantharAja dhavala kA svAdhyAya kiyA taba eka-do prAvRtti meM to mere kucha samajha meM hI nahIM AyA, phira bhI maiM hatAza nahIM huA aura grantha sAtha lekara ekAkI hI hastinApura calA gyaa| mujhe roTI banAnA nahIM AtA thA ataH jalI-kaccI, moTI-patalI jaisI bhI roTiyA~ banatI unheM eka kaTore meM pAnI DAlakara galA detA aura dina meM mAtra eka bAra vaha bhojana kara 12-15 ghaNTe taka ekAnta meM baiTha kara dhavala granthoM kA adhyayana karatA / vahA~ bhI eka do AvRtti meM to koI vizeSa rahasya buddhigata nahIM hue phira bhI maiM kaTibaddha rhaa| punaH punaH svAdhyAya karate-karate kucha dinoM meM anAyAsa isakI koTiyA~ samajha meM A giiN| isake bAda kevala dhavala hI nahIM apitu jayadhavala, mahAbandha Adi sabhI grantha sarala ho gye| __prAyaH nIroga zarIra, citta aura prAsana Adi kI sthiratA, jihvAdi indriyoM kA damana arthAt kevala eka bAra bhojana-pAna aura utkaTa jJAnapipAsA Adi aneka guNoM ke avalambana se hI Apa jaina siddhAnta rUpI ratnAkara meM gote lagA-lagA kara "jina khojA tina pAiyA, gahare pAnI paiTha" kI nIti ko caritArtha karate hue apUrva-jJAna prApta kara sake / ApakA janma samvat 1656 meM huA thaa| jIvana ke antima varSoM meM bhI smRti kI apUrva svacchatA tathA vizeSa zArIrika parizrama Apake pUrva puNya ke dyotaka rahe haiN| zrImannemicandrAcArya viracita "trilokasAra" kI hindI TIkA karane kA protsAhana mujhe sarvaprathama Apane hI diyA thaa| kevala itanA hI nahIM, balki 140 gAthA taka svayaM svAdhyAya karAkara usameM praveza karAne kA zreya bhI Apako hI hai| gAthA saMkhyA 17, 19, 22, 26, 84, 86, 103, 117, 116, 165, 231, 327, 356, 360, 361 aura 786 Adi kI vAsanAsiddhi to Apane hI siddha kraaii| kucha gAthAoM meM to Apako bahata parizrama karanA paDA / "trilokasAra" kI mudrita saMskRta TIkAoM meM jo pATha chUTa gaye the athavA parivartita ho gaye the, unheM aApane vyAvara aura pUnA se hastalikhita pratiyA~ prApta hone ke pUrva hI apanI prakhara medhA se saMzodhita kara diye the|
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 17 granthagata evaM TIkAgata azuddhiyoM ko pakar3ane kI ApakI kSamatA adbhut thii| citta kI ekAgratA, indriyavijayatA aura pUrva bhavAgata saMskAra hI isa kSamatA ke kAraNa the| ApakI avagrahAvaraNa aura dhAraNAvaraNa karmaprakRtiyoM ke vizeSa kSayopazama tathA svaccha mati-zruta (Agama ) jJAna ke viSaya meM jitanA likhA jAe, utanA kama hai| Apa apanI Ayuparyanta sarasvatI ke koSa ke bahumUlya ratnoM ( prameyoM ) kA muktahasta se vitaraNa karate rahe the| miti maMgasira kR0 saptamI vI0 ni0 saM0 2507 ke dina Apa samAdhimaraNapUrvaka divaMgata hue| hamArI yahI bhAvanA hai ki Apa yathAzIghra zAzvata sukha samprApta kreN| svadeze pUjyate rAjA, vidvAn sarvatra pUjyate * pUjya 105 prAyikAzrI prAdimatI mAtAjI vidvajjagat meM sva0 paNDita ratanacandajI mukhtAra kA eka vizeSa sthAna rahA hai / Apa pahale vakAlAta karate the parantu isase ghRNA hone para Apane isako chor3a diyaa| eka bAra maiMne Apase pUchA thA ki paNDitajI ! Apane vakAlAta kyoM chor3I? Apane uttara diyA-"yaha kAma acchA nahIM hai, isameM asatya bahuta bolanA par3atA hai ataeva maiMne isa kArya kA tyAga kara diyaa|" Apane hastinApura meM ekAkI raha kara tIna varSa taka dhavala-jayadhavala-mahAdhavala granthoM kA adhyayana svayameva kiyaa| karaNAnuyoga kA sUkSma vivecana jitanA aura jaisA Apa kara sakate the vaisA karane vAlA aba koI nhiiN| Apa prativarSa AcAryakalpa zrI zra tasAgarajI mahArAja ke saMgha meM Akara dhavalAdi granthoM ke svAdhyAya meM bahata hI ruci se adhika se adhika samaya dete the / ApakI bhAvanA yahI rahatI thI ki merA eka samaya bhI vyartha vyatIta na ho| vRddhAvasthA meM bhI ApakI viziSTa karmaThatA dekhakara sabako Azcaryamizrita harSa hotA thA ki pramAda Apako chanA bhI nhiiN| jinavANI kI sevA va uddhAra ke lie Apa pratidina ghaNToM zrama karate the| Ayu ke anta taka Apa gommaTasAra jIvakANDa kI hindI TIkA likhane meM saMlagna rhe| Apake vyaktitva kI yaha prazaMsA atizayoktipUrNa nahIM hai / yaha to Apake jIvana meM pUrNarUpeNa dRSTigocara hotI thii| 79 veM varSa meM, 28 navambara 1980 kI rAtri ko 7 baje ApakI Ayu pUrNatA ko prApta huii| maiM yahI maGgala kAmanA karatI hUM ki Apa yathAsva prAzu naradeha pAkara, saMyamadhAraNa kara sakalaprakRtivimukta hoN| paNDitaratna * pUjya 105 sva0 kSullaka zrI siddhasAgarajI mahArAja, maujamAbAda sva0 brahmacArI paNDitavarya ratanacandajI mukhtAra sucarita, parama zraddhAvAn, munibhakta, sarasvatIbhakta, milanasAra, kRtasiddhAntapArAyaNa evaM samIcIna zaGkAsamAdhAnakartA paNDitaratnoM meM se eka the|
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : maiMne bhI unakI 'pratyakSa carcA' se lAbha uThAyA hai| karaNasUtra ke viSaya meM unase eka vizeSa varga sambandhI sUtra kI jAnakArI prApta kI hai jo aba bhI smRti meM hai / inakI "zaGkA samAdhAna" kA apunarukta tarIke se saMkalana hokara prakAzita honA cAhie / * kucha pustakeM karaNasUtra Adi ke viSaya meM inase likhavA kara prakAzita kI jAtI to janatA ko bahuta lAbha hotA / 'trilokasAra' ke hindI anuvAda meM inakA bar3A hAtha thaa| bar3e-bar3e jJAnI va pUjyapravara munirAja bhI inakI 'carcA' se lAbhAnvita hote the / sat Agama kI upAsanA karane se ye sarasvatI putra hI jAna par3ate the / maiM socatA hU~ paryAyAntara meM bhI Apake dvArA kI jAne vAlI tattvacarcA se anya devoM ko lAbha nizcita milatA hogaa| mahopakArI mukhtArajI * kSu0 yogIndrasAgarajI - paNDitaratna, siddhAntavAridhi, jinAgama marmajJa, devazAstragurubhakta zrImAn brahmacArI ratanacandajI jaina mukhtAra vartamAna yuga ke eka Adarza vidvAn the / ApakI sarala aura madhura bhASA, vinayabhAva, gurubhakti evaM abhIkSaNajJAnopayoga hama sabake lie anukaraNIya haiN| vikrama samvat 2022 ke Azvina mAha meM maiM parama pUjya prAtaH smaraNIya vizvavaMdya 108 AcArya zrI zivasAgarajI mahArAja ke darzanArtha zrImahAvIrajI gayA thaa| usa samaya Apa bhI vahAM padhAre the| Apase paricaya kA saubhAgya yahIM prApta huaa| ApakI vaktRtva zailI zAstrokta, vidvattApUrNa arthagAmbhIryamaya thii| tattvapratipAdana zailo akATya hotI thI / Apase maiMne paMcaparAvartana ke sambandha meM prazna kiyA thA jisakA Apane atyanta sarala zabdoM meM uttara diyA thaa| vikrama samvat 2027 meM gRha-tyAga kara maiM pUjya 108 prAcAryakalpa zrI zra tasAgarajI mahArAja ke saMgha meM bhINDara gyaa| usa samaya mukhtAra sA0 kA bhI padArpaNa huA thaa| Apa karIba DhAI mAha taka saMgha meM Thahare the / prAtaH sAmAyika ke bAda zrIjinendra pUjana karake ThIka 7 baje AryikA vizuddhamatI mAtAjI ke sAtha 'dhavalA' kA svAdhyAya calatA thaa| phira AhAra kA samaya chor3akara krama-krama se dhavalA, gommaTasAra, labdhisAra Adi aneka granthoM kA munirAjoM ke sAtha svAdhyAya calatA thA tathA samaya-samaya para "zaMkA samAdhAna" bhI hotA thaa| rAtri meM bhI Apa prA0 kalpa zra tasAgarajI mahArAja ke pAsa labdhisAra kA svAdhyAya karate the aura mahArAja zrI sunate the| ApakA mujha para bahuta upakAra hai| AcAryakalpa zrutasAgarajI ke saMgha meM mujhe lagabhaga cAra varSa taka rahane kA saubhAgya milaa| tabhI Apake sAnnidhya meM cAra cAturmAsoM meM rahakara jJAnArjana kA saubhAgya bhI prApta huaa| * 'zaGkAsamAdhAna' kA saGkalana isI grantha ke zaGkAsamAdhAna adhikAra meM dekhie| -sampAdaka
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [1 taponidhi munizrI vRSabhasAgarajI mahArAja kI samAdhi ke samaya hastinApura meM parama pUjya dharmadivAkara 108 AcArya zrI dharmasAgarajI mahArAja sasaMgha virAjamAna the| maiM bhI vahAM pahuMcA thA / usa samaya bra0 ratanacandajI sA0 mukhtAra bhI vahAM upasthita the aura sAdhusevA meM tatpara the / pUjya vRSabhasAgarajI mahArAja kI gayA thA parantu apane paira meM phrekcara hone ke ki maiM navamI yA dasavIM pratimA ke vrata grahaNa karanA cAhatA hU~ / samAdhi ke cAra dina pUrva mujhe munidIkSA ke lie sambodhita kiyA kAraNa maiMne asamarthatA prakaTa kI aura mahArAja zrI se nivedana kiyA isa sambandha meM maiMne zrI mukhtAra sA0 se bhI parAmarza kiyaa| Apane merI zArIrika sthiti dekhakara kahA ki Apako abhI navamI pratimA se Age nahIM bar3hanA caahie| tadanantara maiMne samAdhistha mahArAja ke samakSa pUjya AcArya zrI se navamI pratimA ke vrata lene ke lie zrIphala bheMTa kiyA aura vi0 saM0 2030 caitra zuklA caturthI ko mujaphpharanagara meM AcAryazrI se navamI pratimA ke vrata grahaNa kiye / paNDitajI ke pAsa bahuta se bhAI zaMkAe~ lekara Ate the| Apa unheM saralatA pUrvaka samajhA kara unakI zaMkA kA samAdhAna karate the aura yaha bhI batA dete the ki "amuka-amuka granthoM meM amuka-amuka peja para dekho / " isase zaMkAkAra ko bahuta santoSa hotA thA / aise svapara kalyANakArI mahAn vidvAn isa kalikAla meM virale hI paidA hote haiM / nizcaya hI siddhAntavAridhi bra0 ratanacandajI mukhtAra eka vibhUti the / maiM vIraprabhu se yahI prArthanA karatA hU~ ki mukhtAra sA0 zIghra cira zAnti ko prApta kareM / samatAyukta vidvattA * jinendra varNI vidvadvara zrImAn brahmacArI ratanacandajI mukhtAra ke zaMkA samAdhAna viSayaka lekha jaina patroM meM par3hA karatA thA parantu unake sAkSAtkAra kA avasara mujhe usa samaya prApta huA jaba svayaM mere hRdaya meM siddhAnta viSayaka kucha zaMkAe~ utpanna huIM aura maiMne apane Apako samAdhAna prApta karane meM asamartha pAyA / bAbUjI kA nAma patroM meM to par3hane ko milatA hI thA isalie unakI ora hI dRSTi uThanA svAbhAvika thaa| dUsarA, yaha bhI vizvAsa thA ki mere pitAjI se paricita hone ke kAraNa ve mujhe apane bacce ke samAna samajheMge / isI AdhAra para sAhasa karake maiMne bheja dIM aura sAtha hI yaha prArthanA bhI kI ki inakA ullekha patroM bAbUjI ne atyanta prema pUrvaka grAmantraNa pradAna kiyaa| unakA kAraNa Ananda vibhora ho uThA / agale hI dina maiM sahAranapura ke pahu~cA jahA~ bAbU nemicandajI ne apane bacce kI bhA~ti merA hArdika / apanI bAlocita zaMkAe~ eka patra dvArA unake pAsa meM na kiyA jaae| jaisA socA thA vaisA hI huA patra par3hate hI merA hRdaya prAzA tathA utsAha ke lie ravAnA ho gyaa| pUchatA-tAchatA ghara taka svAgata kiyA / pIche bAbUjI ne mujhe apane hRdaya se lagAyA / 1. maiMne brahmacArIjI ko sadA apane dharma pitA ke sthAna para samajhA hai ataH bra0 ke 'bAbUjI' zabda kisIprakAra bhI asaMgata nahIM hai / bAbUjI svayaM bhI isase sahamata the, sthAna para mere dvArA prayukta aisA merA vizvAsa hai /
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zaMkAoM kA samAdhAna yadyapi ve turanta kara sakate the tadapi vAtsalyavaza unheM mujhe apane pAsa do-tIna dina ThaharAnA iSTa thaa| idhara maiM bhI unakI saGgati se lAbhAnvita honA cAhatA thaa| phalata: do-tIna dina ke lie bar3atalA mandira meM Thahara gyaa| vahIM bAbU RSabhadAsajI se bhI bheMTa karane kA saubhAgya prApta huaa| zaMkAoM kA samAdhAna to bAbUjI ne kara hI diyA aura merI ruci ke anusAra hI kiyA parantu isase bhI adhika mahattva kI bAta to yaha panA baccA samajhakara unhoMne atyanta sahAnabhatipUrvaka mujhe tyAgamArga para calane ke liye jIvanopayogI kucha aisI mArmika bAteM sujhAI, jinase maiM sarvathA anabhijJa thA aura jinheM jAne binA mere lie avazya hI vyavahAra patha para bhaTaka jAne kA bhaya thaa| unase prApta isa ahaitukI sneha tathA anugraha ko maiM kabhI nahIM bhUla sktaa| bAbajI ke isa dvidivasIya sAnnidhya se maiM itanA avazya samajha gayA thA ki sAdhanApatha para calane ke lie kevala zAstrajJAna paryApta nahIM hai| vyavahAra se anabhijJa rahate hae digbhrAnta kI bhAMti isa mArga para calanA sambhava nhiiN| apanA dharma pitA svIkAra kara lene ke kAraNa aba mere hRdaya meM bAbUjI ke prati koI jhijhaka zeSa nahIM raha gaI thI isalie unake dvArA utsAhita tathA prerita kiyA gayA maiM kucha hI dinoM bAda varNIjI ke darzanArtha IsarI phuNcaa| eka baccA apane pitA ko chor3akara anyatra kaise raha sakatA thA aura phira una dinoM meM to mAtAjI bhI bAbUjI ke sAtha vahIM gaI huI thiiN| unake madhura vAtsalya ne mujhe unake pAsa hI Thaharane ke lie vivaza kara diyA thaa| vahA~ maiM unake pAsa lagabhaga tIna mAha taka ThaharA / anantara, svAsthya bigar3a jAne ke kAraNa lauTa AnA pdd'aa| unake sAtha mAtAjI kA vaha prema aAja taka mere hRdaya meM ghara kiye hue hai| tIsarI bAra, paramapUjya AcArya zivasAgarajI mahArAja ke darzanArtha ajamera jAne para mujhe unakA sAnnidhya prApta huA aura isa prakAra dhIre-dhIre ghaniSThatA bar3hatI gii| sAtha-sAtha saiddhAntika zaMkAoM kA samAdhAna prastuta karane kI bAbUjI kI samatApUrNa paddhati bhI mere hRdaya meM ghara kara gii| kahIM bhI kisI prakAra kA nijI pakSa na rakha kara ubhayanaya sApekSa prastuta karanA bAbUjI kI vizeSatA thii| pAgama kA ullaMghana karake apanI icchA se hAnivRddhi karane meM unakI jihvA sadA DaratI rahatI thii| zAstroM ke marmajJa vidvAn hote hue bhI samAdhAna dete samaya apane hRdaya meM ahaMkAra kA praveza na hone denA eka bar3I bAta hai jisane merA mana moha liyaa| / unakI isa samatApUrNa vidvattA tathA vidvattApUrNa samatA ko dekhakara mere bhItara eka bhAva jAgrata huA ki bAbUjI ko sonagar3ha le jAkara yadi kadAcit svAmIjI ke sAtha maitrIpUrNa carcA karane kA avasara diyA jAe to svAmIjI tathA paNDitavarga ke manoM meM eka dUsare ke prati dinoMdina jo bhrAnta dhAraNAe~ ghara karatI jA rahI haiM aura jinake kAraNa eka akhaNDa digambara sampradAya do bhAgoM meM vibhAjita huA jA rahA hai, unakA sahaja vAraNa kiyA jAnA sambhava ho sakatA hai| kucha samaya sonagar3ha meM rahakara jaisA maiMne anubhava kiyA thA usake AdhAra para mujhe vizvAsa thA ki yaha koI anahonI bAta nahIM hai| ajamera nivAsI zrI hIrAlAlajI boharA ke mAdhyama se sonagaDha se isa sambandha meM patra-vyavahAra kiyA gyaa| bAbUjI se svIkRti lekara jAne kA progrAma banA liyA gayA parantu honA to vahI thA jo ki honA niyata thaa| jisa dina sonagar3ha ke liye prasthAna karanA thA usI dina savere TelIgrAma dvArA sUcanA milI ki sonagar3ha kI samiti bAbUjI kA vahA~ AnA ucita nahIM smjhtii| anantara, samAja ke nimantraNa para cAturmAsa ke lie jaba merA sahAranapura jAnA huA to unhoMne Agraha pUrvaka kucha dinoM ke liye mujhe apane pAsa hI tthhraayaa| zAntipathapradarzana ( navIna saMskaraNa-zAMtipathapradarzana ) meM ullikhita niyatavAda ko lekara jo samIkSApUrNa lekha patroM meM prakAzita hue the, unakA uttara dene ke lie jaba
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 21 mere dharma guru paNDita rUpacandajI gArgIya ne mujhe likhA to mere hRdaya ne yaha bAta svIkAra nahIM kii| "pitA bacce ke hita ke liye use kucha bhI kaha sakatA hai parantu pitA ke samakSa honA putra kA kAma nahIM hai" yaha bAta soca kara maiMne paNDitajI ko yaha kaha kara samAdhAna kara diyA ki gahanatama siddhAntoM meM vidvAnoM kA matabheda honA asambhava nahIM hai / aisA sadA hI hotA rahA hai aura hotA rhegaa| mujhe vizvAsa hai ki isa saiddhAntika matabheda ke kAraNa bAbUjI kA prema mere prati kama nahIM / / merI dRSTi meM pakSapoSaNa kI apekSA prema kA mUlya kahIM adhika hai| jisa dRSTi se bAbUjI kaha rahe the, vaha mujhe sammata hai kyoMki bhale hI nizcaya dRSTi se vaha siddhAnta satya rahe parantu vyavahAra bhUmi para to bAdhita hotA hI hai| ___ kahA~ taka kahU~, svargIya bAbUjI kI guNagarimA kA varNana to bahuta kucha ho sakatA hai parantu vistArabhaya se yahIM virAma karatA huA prabhu se prArthanA karatA hU~ ki bAbUjI kI AgamAnusArI samatA pUrNa lekhanI samAja meM phailI saiddhAntika bhrAntiyoM kA (unakI prakAzita racanAoM ke mAdhyama se) vAraNa karatI rahe, jisase bhatabheda dUra hokara ekatA kA vAtAvaraNa utpanna ho| bAbUjI kI jJAna sAdhanA paryAyAntara meM bhI uttarottara vRddhiMgata ho, yahI maGgala kAmanA hai| maMgala kAmanA * brahmacArI lAr3amalajI, dazama pratimAdhArI sahAranapura nivAsI brahmacArI paNDita ratanacandajI mukhtAra sA0 mahAn 'siddhAntadIpaka' the| jaba se parama pUjya AcArya zivasAgarajI mahArAja ke saMgha meM Apa siddhAnta granthoM ke svAdhyAya hetu padhArane lage the taba se merA Apase paricaya huaa| ApameM sabase bar3A guNa yaha dekhA ki Apa haThagrAhI aMzataH bhI nahIM the| ApameM viziSTa kSayopazama ke sAtha-sAtha prAgraha kA abhAva evaM saMyama ina donoM guNoM kA samyaka samanvaya thaa| ApakI preraNA se hI mujhe vRhad dravyasaMgraha, gommaTasAra karmakANDa, labdhisAra-kSapaNAsAra Adi granthoM ke prakAzana kA avasara milA ata: maiM apane ko bhAgyazAlI mAnatA huuN| merI yahI maMgala kAmanA hai ki paNDita zrI ratanacandajI mukhtAra punaH narabhava kI AvApti kara svayaM maMgalarUpa bana jaayeN| jinavANI kI cirasmaraNIya sevA * bra0 dharmacandra jaina zAstrI, jyotiSAcArya ___ samAja ke mahAn saubhAgya se vidvadvarya svanAmadhanya (sva0) paNDita ratanacandajI mukhtAra sA0 jJAna ke prakAzapuJja ke rUpa meM prakaTa hue the| Apane jaina samAja ko apane saiddhAntika jJAna ke prakAza se prakAzamAna karate kA bIr3A uThAyA tathA anta taka usakA nirvAha karane kA puruSArtha karate rhe| jinavANI mAtA kI jo sevA Apa dvArA haI hai vaha svarNAkSaroM meM likhI jAne yogya hai|
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jIvana kA vAstavika uddezya to AtmakalyANa hI hai parantu gRhastha jIvana vividha ulajhanoM va kaThinAiyoM se bharA rahatA hai / mAnava kA mana usameM hI avalambana cAhatA hai ataH vaha vAstavika uddezya kI upekSA karake anya vividha sAdhanoM kI ora jhuka jAtA hai| parantu Apane apane jIvana ko satya aura prAmANikatA se sadA otaprota rkhaa| asatya bhASaNa kI vajaha se mukhtArapanA chor3a kara dharmamArga meM pravRtta hue tathA tabhI se jIvana paryanta dharmagranthoM kA avalokana, Alor3ana, manana va cintana kiyaa| Apane lagabhaga sabhI upalabdha siddhAntagranthoM kA gahana adhyayana kiyaa| cAroM anuyogoM ke Apa parama zraddhAlu the, karaNAnuyoga ke to Apa sAkSAt koza hI mAna liye jAyeM to koI atizayokti nahIM hogii| mukhtAra sA0 ke vyaktitva meM eka sAtha aneka guNoM ke darzana hote the| saMyama aura cAritra ke binA jJAna kI zobhA nahIM aura jJAna ke binA saMyama kI bhI zobhA nahIM, ina donoM kA paraspara ghaniSTha sambandha hai| mukhtAra sA0 jJAnI to the hI, sAtha meM ujjvala cAritra ke dhanI bhii| ApakA jIvana atyanta sarala aura sAdA thaa| jaba meM mAsopavAsI muni zrI supArzvasAgarajI kI sallekhanA cala rahI thI taba Apa vahA~ padhAre the / mujhe vahA~ DhAI mAha taka Apake sAtha rahane kA saubhAgya milA taba maiMne dekhA ki ApakI nijI AvazyakatAe~ atyalpa haiM; maiM to dekhatA hI raha gayA / mAnanIya svargIya mukhtAra sA0 kI sevAe~ itanI adhika haiM ki unake prati jitanI kRtajJatA prakaTa kI jAya, thor3I hai / Apane aneka granthoM kA sampAdana kiyA / patroM meM "zaGkA samAdhAna" ke mAdhyama se jo jJAna karAyA, vaha avismaraNIya hai| mujhe pharavarI 1980 meM sahAranapura jAne kA avasara prApta huA thA taba Apase bAtacIta ke daurAna mAlama haA ki Apa 78 varSa kI umra meM bhI pratidina 8 se 10 ghaNTe taka lekhana kArya karate the / Apa sadaiva yUvakocita utsAha se bharapUra najara Ate the| yaha saba unakI smRti, kAryakSamatA, lagana, utsAha evaM jinavANI sevA kI bhAvanA kA phala hai| isa avasthA meM bhI ApakI kAryakSamatA dekhakara yahI vicAra hotA thA ki kisI ko dIrghAyu mile to aisI hI mile, anyathA dIrghAyu honA bhI Aja ke yuga meM eka abhizApa hI hai kyoMki taba vyakti dUsaroM kI apekSA va sevA para jItA hai / Ayu ke antima varSoM meM bhI Apako adhyayana, cintana va lekhana kI ora hI unmukha dekhakara prasannatA hotI thii| mukhtAra sA0 antima samaya taka apanI sAdhanA meM pUrNa sajaga the| maiM unheM apanI vinaya yukta zraddhA arpita karatA hU~ aura yahI kAmanA karatA hU~ ki ve zIghra kevalajJAnI bneN| sarasvatI ke upAsaka : bAbUjI * sva0 bra0 surendranAtha jaina, IsarI bAjAra, bihAra bAbajA bahamUkhA trAtamA sapanAmA hamukhI pratibhA ke dhanI the| unakA alpa zabdoM meM kisa prakAra paricaya diyA jAe? unameMatyanta nispRha bhAva se sarasvatI devI kI upAsanA karate hue nirantara jJAnopayoga kI rakSA karane kA jo guNa thA, isase maiM sarvAdhika AkRSTa hU~, merI dRSTi meM yahI saMvara-nirjarA kA mukhya kAraNa hai| hama saba bhI isI lakSya ke sAtha apanI vartamAna paryAya ko sArthaka banAveM, aisI bhAvanA hai|
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 23 svAdhyAya hI parama tapa hai * bra0 paM0 vidyAkumAra seThI, nyAyakAvyatIrtha, kucAmana siTI svargIya brahmacArI paNDita ratanacandajI mukhtAra sAhaba ke viSaya meM kyA likhuu| abhIkSNajJAnopayogI hone ke sAtha-sAtha Apa dezavratI bhI the| inhoMne vartamAna meM upalabdha samasta dravya zruta kA sAMgopAMga pAlor3ana kiyA thA / maiM kyA, pUjya AcArya 108 zrI zivasAgarajI, pUjya muni zrI zrutasAgarajI mahArAja Adi bhI inakA vizeSa sammAna karate the| 'nahi svAdhyAyAtparaM tapaH' ukti kA Apane jIvana bhara nirvAha kara karmoM kI apUrva nirjarA kii| svargIya mukhtAra sA0 kI smRti meM grantha prakAzita ho rahA hai, maiM isa satprayAsa kI bhUri-bhUri prazaMsA kie binA nahIM raha sktaa| syAdvAda zAsana ke samartha praharI * bra0 paM0 sumerucandra divAkara, zAstrI, nyAyatIrtha; sivanI (ma0 pra0). zrImAn brahmacArI siddhAntabhUSaNa, siddhAntAcArya sva0 ratanacandajI sahAranapura vAloM ne apane parizrama pUrvaka sampAdita Agama-parizIlana dvArA jinavANI kA gambhIra rahasya hRdayaMgama kiyA thaa| unhoMne syAdvAda zAsana ke samartha praharI ke rUpa meM ekAntavAdI sAkSara dasyuvarga se dhArmika samAja kA saMrakSaNa sotsAha sampanna kiyA thaa| ve nirbhIka, niHsvArtha, nirlobha, saccaritra tathA sahRdaya satpuruSa the / aise caritrasampanna pratibhAzAlI vidvAn kI smRti meM prakAzita hone vAle grantha ke prazasta kArya kI maiM hRdaya se anumodanA karatA huuN| mUka vidyAvyAsaMgI * bra0 kapila koTar3iyA, himmatanagara ___svargIya vayovRddha paNDita ratanacanda mukhtAra ke sIdhe-sAde vyaktitva ko dekhakara jaba bheMTakartA ko yaha paricaya diyA jAtA ki ye bar3e anubhavI, zAstrajJa aura karaNAnuyoga vizeSajJa haiM to yaha bAta sahasA usake mAnane meM nahIM aatii| paNDitajI sAdagI kI pratimUrti the, kisI prakAra kA koI ADambara nahIM / atyanta mitabhASI the| unake pAsa baiThakara tattva-carcA karanA jIvana kA eka utkRSTa lAvA (lAbha) thaa| pUjya AcAryavara zivasAgarajI mahArAja ke vizAla saMgha kA jaba udayapura meM cAturmAsa thA taba mujhe unake prathama darzana hue the / maiM koI vidvAn nahIM hU~, eka sAmAnya jijJAsu ke nAte maiM unase milA thaa| ArSa paramparA kA poSaka hone ke nAte ve mujhe cAhate the aura unhoMne anta taka mujha para pUrNa sneha rkhaa| unake samAdhAnoM se mana ko santoSa hotA thaa| savAla samajhanA aura usakA AgamAnukUla uttara dekara praznakartA ko pUrA santoSa karAnA yaha ApakI vizeSatA thI / ve vakIla rahe the ataH unake uttaroM meM pUrvApara sambandha rahatA thA aura tarkabaddhatA
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : hotI thii| pUjya AcAryakalpa zrutasAgarajI mahArAja kA jahA~ bhI cAturmAsa hotA thA, vahA~ ve mAsa, do mAsa ke lie avazya Ate the aura apanA anubhava saMgha ko samarpita karake apane jJAna kUpa ko bharate the, nitya nayA banAte the / jaba maiM unake zahara meM pUjya manoharalAlajI varNI kI janma jayantI ke upalakSa meM Ayojita samAroha meM sammilita hone hetu sapatnIka gayA thA taba unake ghara Atithya bhI svIkAra kiyA thaa| 76 varSa kI Ayu meM Apa divaMgata he| aise vyavahArakuzala aura vivekI paNDitajI ke liye yathAzIghra mukti kI kAmanA karate hae maiM unakI jAna-garimA ko apanI zraddhAMjali dekara apane Apako dhanyabhAgya samajhatA hai| unakA astitva prAcIna paDita paramparA kA eka bahumUlya stambha thaa| karaNAnuyoga vidyA ke ve apratima bhaMDAra the| unakA jitanA acchA aura vyApaka upayoga honA cAhiye thA utanA nahIM ho sakA; isakA mujhe aura mujha jaise aneka jijJAsuoM ko AbhAsa hai / jaina samAja sajaga ho jAtA aura unake jJAnAnubhava kA pUraNa rIti se pUrA-pUrA lAbha uThAtI to yaha samAja ke hita meM hotA / ve to hara dama taiyAra the; lAbha lene vAloM kI kamI thii| samaya aura lahara donoM kabhI kisI kI rAha dekhate nahIM haiN| svargIya pUjya paNDitajI kA nAma karaNAnuyoga vizeSajJa ke rUpa meM amara rhegaa| inakA abhAva karaNAnuyogapipAsuoM ko khaTakatA rahegA / ityalam laghukAya aura agAdhajJAna * paM0 rAjakumAra zAstrI, nivAI isa hIna saMhanana ke yuga meM bra0 ratanacandajI mukhtAra kI laghukAyA aura agAdhajJAna ko dekhakara "uccatama saMhanana ke dhArI tIrthaMkara kevalI ke ananta jJAna thA" isa kathana meM na hI zaGkA ko sthAna rahatA hai aura na pramANa saMcita karane kI AvazyakatA bhii| vidvadvarya mukhtAra sAhaba ke choTe se zarIra meM karaNAnuyoga aura dravyAnuyoga kA mahAn jJAna dekhakara usa anantajJAna kI puSTi svayaM siddha ho jAtI thii| rAjasthAna meM nivAI jaina samAja zraddhAlu evaM sampanna samAja hai| yahI kAraNa hai ki nivAI meM karIba-karIba sabhI choTe-bar3e jainAcAryoM ke saMghoM kA cAturmAsa va sAdhAraNa samAgama hotA hI rahatA hai| hara cAturmAsa meM mukhtAra sAhaba kI upasthiti anivArya sI thI / ApakA jaina tatvajJAna agAdha thaa| kaisA bhI jaTila va gambhIra prazna ho Apa usakA samAdhAna turanta kara dete the| sAtha hI kisa grantha ke kauna se adhyAya va zloka meM usakA ullekha hai yaha bhI spaSTa batA dete the| vidvadarya ko apane bIca pAkara gaurava mahasUsa hotA thaa| parama pUjya abhIkSNa jJAnopayogI sAdhUvarga bhI ApakI jJAnagambhIratA se harSita hotA thaa| Apa meM jJAna ke sAtha cAritra kA bhI samAveza thA / yaha sone meM sugandha vAlI bAta thii| Apa itane mahAn vidvAna hote hue bhI abhimAna se bahuta dUra the| pratyeka vidvAn ko samAdara dete the| jahA~ bhI jAte, usa samAja ko udbodhana dete aura kahate ki Apa loga bar3e bhAgyazAlI haiM, jo ApakI samAja meM itane vidvAna haiM / samAja ko samunnata banAne meM do hI kA yoga hai-(1) nirgrantha di0 jaina sAdhuoM kA aura (2) jaina vidvAnoM kA / agara Apa apanA kalyANa aura samAjonnati karanA cAhate haiM to inake prati zraddhA, bhakti aura sammAna kI bhAvanA rkhiye| aAdhunika vijJAna kI carcA karate hue Apane eka dina kahA--paNDitajI ! jaina samAja ko eka jaina leboreTarI sthApita karanI cAhiye, jisase dUsare loga jainoM ke siddhAntoM kI, aura Aja se saMkhyAta, asaMkhyAta varSa
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 25 vyaktitva aura kRtitva ] pahile kevalajJAniyoM dvArA pratipAdita bAtoM kI mahattA samajha sakeM; kyoMki "kevalajJAna ke dvArA pratipAdita pratyeka siddhAnta sarvathA sahI hai / " yaha thI hamAre mahAmanA mukhtAra sA0 kI jainadharma ke pracAra-prasAra kI utkaTa bhAvanA / kararaNAnuyoga unakA apanA rucikara viSaya thA / lokAloka kI saMracanA kahA~ kaisI hai ? aura unameM rahane vAloM kI prakriyA, vyavasthA, upalabdhiyA~ kyA haiM ? isa para Apane aneka bAra likhA thaa| unake dvArA likhe gaye sampUrNa sAhitya ko prakAzita karane kI AvazyakatA hai / preraNAspada vyaktitva * paM0 baMzIdharajI zAstrI, vyAkaraNAcArya, bInA mAnanIya sva0 bra0 paM0 ratanacandajI mukhtAra sahAranapura, bahuta hI yogya anubhavI zAstrajJa vidvAn the / pRthak-pRthak saMsthAoMoM se jo dhavalA, jayadhavalA aura mahAghavalA granthoM kA sampAdana aura prakAzana huA hai unameM Avazyaka saMzodhana karane kA zreya sva0 bra0 paM0 ratanacandajI ko hI hai / khAniyA tattvacarcA meM purAtana pakSa kI ora se Agama ke mahattvapUrNa uddharaNoM kA saMgraha aura unakA vizleSaNa jisa khUbI ke sAtha kiyA gayA thA vaha saba Apake hI anubhava aura zrama kA pariNAma thA / ApakA AdhyAtmika jIvana vidvAnoM ke lie sabaiva preraNAdAyaka thA aura rahegA / ataH Apake prati zraddhA pragaTa karate hue mujhe atyanta harSa ho rahA hai / mukhtArajI kI jainazAsana sevA * sva0 zrI agaracanda nAhaTA, bIkAnera ) bAteM karanA sarala hai / bar3e-bar3e siddhAntoM aura AdarzoM kI bAteM to bahuta se loga karate haiM, para unakA jIvana tadanurUpa nahIM hotaa| aisI thothI bAtoM se na apanA kalyANa hotA hai, na dUsaroM kA / ataH jIvana unhIM kA sArthaka hai jinake vicAra aura AcAra tathA kathanI aura karanI meM ekarUpatA ho / tabhI unakA svayaM kA kalyANa hotA hai aura dUsaroM ko bhI ve prabhAvita kara sakate haiN| unase preraNA prApta kara aneka vyakti apane jIvana ko U~cA uThA sakate haiM / aise hI Adarza vyaktiyoM meM zrI ratanacandajI mukhtAra bhI eka the / ve sAdA jIvana aura U~ce vicAra ke pratIka the / saMyama aura svAdhyAya unakA jIvana vrata rahA / nirantara svAdhyAya karate raha kara ve zAstrajJa bane / ataH aneka loga, aneka prakAra kI zaMkAoM kA sapramANa samAdhAna unase pAte rahe the / yaha koI mAmUlI bAta nahIM hai; kyoMki, prazna aneka prakAra ke hote haiM, unakA samucita samAdhAna karanA sAdhAraNa paNDita ke liye sambhava nahIM hotA / zAstra meM jinakI gaharI paiTha hai, jinakA jJAna jAgRta hai, smaraNazakti teja hai aura jo nirantara zAstroM kA vAcana karate rahate haiM ve hI aneka vyaktiyoM ke vividha prakAra ke praznoM kA uttara de sakate haiM / zrI mukhtAra sA0 ne varSoM taka yaha kAma sahaja rUpa meM kiyA thA / vividha zaMkAoM ke unake likhe hue samAdhAna aneka patra-patrikAoM meM maiM chapate hue dekhatA rahatA thA / jahA~ taka kisI vyakti kA samucita samAdhAna na ho jAya, vahA~ taka praznakAra kA citta azAnta rahatA hai, mana DAvAMDola aura zaMkAzIla rahatA hai ataH dUsaroM ke citta ko zAnta aura samAhita
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : karane rUpa eka bahuta bar3I sevA sva0 mukhtAra sA0 dIrghakAla taka karate rahe the| "SaTkhaMDAgama" Adi prAcInatama gambhIra granthoM ke Apa viziSTa adhyetA the| zvetAmbara sampradAya meM karmazAstra ke vizeSa jJAtA AcArya zrI vijayaprema sUri ke ziSya jaba navIna karmazAstroM kA nirmANa karane ko udyata hue to zve0 granthoM ke atirikta digambara karmazAstrIya graMthoM kA AdhAra lenA bhI Avazyaka samajhA gayA aura unhoMne mukhtAra sA0 kI isa viSaya kI vizeSa yogyatA se prabhAvita hokara unheM piMDavAr3A bulAyA to Apane apane kucha vrata, niyamAdi sambandhI asuvidhAoM kI jAnakArI dI to pUjya premasUrijI ne unakI icchita vyavasthA karake san 1962 meM vahAM bulaayaa| Apane eka mahInA vahA~ rahakara diga0 karma zAstroM ke sambandha meM Avazyaka jAnakArI dI arthAt karaNAnuyoga kA paThana-pAThana claa| itane bar3e eka zvetAmbara AcArya ne Apake jJAna kI garimA kA Adara kiyA, yaha unakI saralatA aura guNAnurAgatA kA dyotaka to hai hI sAtha hI ApakA jJAna-carcA meM yaza lenA aura zve0 diga0 ke bheda-bhAva se Upara uThakara sahayoga denA vizeSa rUpa se ullekhanIya aura sarAhanIya hai| ApakA jIvana bahuta hI niyamabaddha aura saMyamita thaa| apane vrata niyamoM meM tanika bhI DhIla yA zithilatA Apako pasanda nahIM thI / yaha ApakI vrataniSThA aura niyama pAlana kI dRr3hatA kA dyotaka hai| Apane aneka mahattvapUrNa saiddhAntika granthoM kA hindI meM anuvAda aura vivecana likhA hai tathA Ayu ke carama dina taka gommaTasAra jIvakAMDa kI TIkA likha rahe the aura bhI Apake kaI grantha prakAzita hae haiN| maiMne Apase anurodha kiyA thA ki Apa maulika grantha bhI likheM jisameM Apake dIrghakAlIna svAdhyAya kA navanIta yA sAra prakAzita ho sake / karmazAstra ke Apa viziSTa vidvAn haiM aura usako ThIka se samajhanA Aja ke logoM ke liye bar3I Ter3hI khIra hai| isaliye yugAnurUpa bhASA aura zailI meM svataMtra grantha likhA jAya to jijJAsuoM ke liye bahuta hI upayogI rahegA / kisI adhikArI vidvAn ke likhe hue grantha se jAnane yogya bAteM saralatA se samajhI jA sakatI haiM / purAne granthoM kI bhASA aura zailI se navayuvaka AkarSita nahIM hote haiN| merA Apase yaha bhI anurodha rahA ki eka hI bhagavAna mahAvIra ke anuyAyI diga0 aura zve0 do phiI dUra ho gaye haiN| usa khAI ko pATanA bahuta hI Avazyaka hai para apanII chor3ane ko taiyAra nahIM, isaliye eka dUsare kA khaNDana karate rahakara pArasparika sauhArda aura sadabhAva meM kamI karate jA rahe haiN| Aja ke yuga kI yaha sabase bar3I mAMga hai ki donoM sampradAyoM ke zAstroM kA taTasthatApUrvaka adhyayana aura manana ho| bhagavAna mahAvIra ke mUla siddhAntoM kI khoja karake unako jana-jana ke sAmane rakhA jAya / unameM jo parivartana AyA hai aura mAnyatA bheda bar3hate cale gaye haiM ve kaba aura kisa kAraNa se utpanna hae aura bar3he? isakI khoja kI jAya aura samanvaya kA upayukta mArga DhUr3hA jAya / Apane apane patra meM likhA ki "karaNAnuyoga sambandhI mUla sUtroM meM zve0 va diga0 sampradAya meM vizeSa antara nahIM hai / kintu unake artha karane meM tIna viSayoM meM vizeSa antara ho gayA hai (1) dravyastrI mukti (2) kevalI kavalAhAra aura (3) savastra mukti / zve0 va di0 granthoM kA milAna karake grantha likhanA sarala kArya nahIM hai| isa avasthA meM mere liye to asambhava hai / " para maiM ise asambhava nahIM mAnatA, kyoMki diga. zAstroM kA to ApakA paryApta adhyayana thA hI, kevala zve. AgamAdi granthoM kA adhyayana taTastha bhAva se kucha samaya nikAlakara ve kara lete to prAcInatama mAnyatAeM kyA thIM aura unameM parivartana kaba va kyoM AyA? yaha donoM sampradAyoM ke granthoM ke uddharaNa dekara spaSTa kara diyA jaataa| apanI ora se kisI bhI mAnyatA ko sahI yA galata na batalAkara pAThakoM ke liye gambhIra vicAra karane yogya sAmagrI ikaTrI karake unake sAmane rakha dI jaatii|
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 27 yahI anurodha maiMne paM0 hIrAlAlajI siddhAnta zAstrI aura paM0 kailAzacandrajI jaina siddhAntAcArya se kaI bAra kiyA; para mujhe saphalatA nahIM mila skii| zve0 terApaMthI sampradAya ke AcArya zrI tulasI se bhI maiMne yahI anurodha kiyA hai ki unake eka do muniyoM ko yahI kAma sauMpa diyA jAya ki mukhya-mukhya diga0 zAstroM ko taTasthatA se par3ha ddaaleN| zve0 granthoM kA to unakA adhyayana hai hI, ataH donoM sampradAyoM ke sabhI pradhAna granthoM kA acchA adhyayana ho jAne para ve mUla mArga ko prakAzita karate hue mAnyatA-bheda para bhI gambhIra vicAra prastuta kara skeN| yadi samanvaya rUpa meM koI bhI mArga unake cintana-manana meM AjAe to use prakAza meM lAveM, kyoMki, Aja ke navayuvakoM meM choTI-choTI bAtoM ko lekara jo rassAkasI calatI hai, use bilkula pasanda nahIM karate / ve to spaSTa rUpa se kahate haiM ki hameM jhagar3e vAlI bAteM nahIM batAkara sarala aura saccA rAstA batAyeM, jise hama pAlana kara sakeM aura Atma-kalyANa kara skeN| gata 50 varSoM meM jahA~ taka maiMne adhyayana kiyA hai va samajhA hai vahA~ eka bAta to spaSTa ho gaI hai ki jainadharma aura bhagavAna mahAvIra Adi tIrthaGkaroM kA sandeza yahI rahA hai ki rAga, dvaSa va moha hI karma bandhana ke pradhAna kAraNa haiN| hamAre tIrthaGkara vItarAgI hote haiM aura hameM bhI vItarAga banane kA lakSya evaM prayatna karanA cAhiye / samabhAva aura samyakatvAdi mokSamArga haiN| jaina dharma kA prAcIna nAma zramaNa dharma thA aura uttarAdhyayana sUtra meM spaSTa rUpa se kahA gayA hai ki samatA se hI zramaNa hotA hai| ___ antataH, maiM yahI kahUMgA ki siddhAnta ziromaNi mukhtAra sA0 kI kRtiyoM se nizcita hI bhAvI va vartamAna pIr3hI upakRta hogI aura karaNAnuyoga ke jJAna ko adhikAdhika vikasita kara pAvegI / sva. mukhtAra sA0, karIba varSa bhara pUrva divaMgata hue| ve aura rahate to hameM to nizcita hI lAbha thA, para honahAra kauna TAla sakatA hai ? Ayu karma kisI ke prAdhIna nahIM / sAdhanArata mahAvidvAn * zrI satyandhara kumAra seThI, ujjaina mujhe yaha jAnakara ati prasannatA huI ki di0 jaina samAja apane mahAvidvAn pUjya vidvadvarya (sva0) zrI ratanacandajI sAhaba kI mahAna sAdhanAoM va sevAoM se prabhAvita hokara unakI smRti meM eka grantha prakAzita karane jA rahA hai AyojakoM va samAja kA yaha eka anukaraNIya sundara prayAsa hai| vidvAn samAja ke gaurava haiM, unhIM kI preraNAoM se samAja meM naitika aura AdhyAtmika jAgRti paidA hotI hai, jisase samAja kA nava nirmANa hotA hai| jaina samAja ke vidvAnoM meM pUjya mukhtAra sAhaba kA gaNanIya sthAna thaa| unakA cintana aura sAdhanAmaya jIvana vAstava meM anukaraNIya thaa| ve siddhAntagranthoM ke vidvAn to the hI, sAtha hI paramparA ke poSaka vidvAn bhI the| maiM unake samparka meM bahuta kama AyA huuN| merA unase prathama paricaya indaura meM huA thA, jaba zrI kAnajI svAmI se sambandhita viSaya ko lekara akhila bhAratavarSIya di0 jaina mahAsabhA kI vizeSa mITiMga Ayojita kI gaI thii| usa vizeSa mITiMga meM maiM bhI nimaMtrita kiyA gayA thaa| mere aura unake vicAroM meM gaharA matabheda rahA hai, lekina maiM matabheda ko va vicArabheda ko mahattva nahIM detaa| indaura ke samparka se mukhtAra sA0 ke prati mere hRdaya meM
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 28 ] AsthAe~ jAgRta huIM aura maiMne anubhava kiyA ki ve eka AsthAvAna sAdhaka aura vidvAn zrAvaka haiN| samAja ke vidvAnoM ke prati mere hRdaya meM hamezA hI zraddhA rahI hai aura Aja bhI hai, kyoMki, vidvAn hI samAja ke liye jIvana hai / indaura ke bAda jaba parama pUjya elAcArya muni zrI vidyAnandajI mahArAja kA cAturmAsa sahAranapura meM thA taba punaH Apake darzanoM kA saubhAgya milaa| maiM zrApake ghara gayA / Apane mere prati bar3A Adara va vAtsalya pradarzita kiyA va vahIM sAmAjika viSayoM para carcAe~ huIM / merI mAnyatA hai ki ve siddhAnta granthoM ke adhyayanazIla, mahAn jJAtA vidvAn the / unake vicAroM se, cintana se aura samaya-samaya para patroM meM prakAzita lekhoM se samAja ke logoM ko preraNAe~ milI / aise sAdhanArata vidvAn ke prati zraddhA sumana arpita karatA huA maiM apane Apako dhanya mAnatA hU~ aura yahI kAmanA karatA hU~ ki divaMgata AtmA ko zAnti lAbha ho aura nikaTa bhAvI kAla meM manuSya bhava dhAraNa karake vaha punIta AtmA karmoM se mukta hokara mokSa sthAna pAve / yathArtha - zrAtmArthI * pro0 khuzAlacandra gorA vAlA bhadainI, vArANasI lagabhaga tIsa varSa pUrva eka rAtri ko dillI meM cala rahI vicAragoSThI meM eka antaraMga - bahiraMga virakta, gambhIra vicAraka mudrA ke praur3ha vyakti ne jaba zrImAn paM0 kailAzacandrajI Adi ke sAtha merA bhI prati abhivAdana kiyA to maiM dharma saGkaTa meM par3a gayA aura maiMne unase nivedana kiyA ki jaina vinaya jo kucha bhI ho kintu vaidikavinaya ke anusAra maiM ApakA anuja hU~ / ataH ApakA sAdara abhivAdana mere zubha ko kama karegA, kyoMki Apa svayaMbuddha abhIkSNa-jJAnopayogI, virakta tathA zrAtmArthI agraja haiM, phalataH mere praNamya / vizeSakara isaliye ki kAnUnIdalAlI ( vakAlAta ) chor3akara Apane sva-artha sAdhanA ko apanAyA hai jo ki isa avasarpiNI cakra meM duSkara hai / aba taka maiM ina praur3ha sAdharmI ko jaina-sandeza meM chapane vAle 'zaMkA-samAdhAna' stambha ke lekhaka ke rUpa meM; nAma se hI jAnatA thA / usa rAtri ko ina zrI ratanacanda mukhtAra se bheMTa karake mana meM AyA ki "jayacanda " Adi nAma rakhakara bhayaMkara bhUlakartA jyotiSI bhI, kabhI-kabhI " yathA nAma tathA guNa: " ke anusAra nAmakaraNa kara dete haiM / apanI khUba calatI mukhtArI ko chor3akara svAdhyAya aura saMyama sAdhanA meM mur3anA vAstava meM mukhtAra sAhaba kI pUrvajanmoM kI sAdhanA kA hI suphala hai / anyathA Aja ke bhogI-yuga meM; yoga kI bAta kaise inake mana meM AyI ? yadi ye tana the to inake anuja vakIla bhI isa sAdhanA ke ratha kI dhurA ( nemi ) bana gaye / aura donoM bhAiyoM ne jinAlaya ko hI apane tattvajJAna kI kacaharI banA diyA / tathA usI rUpa meM inakA tattvabubhutsu-jIvana calatA rahA / mukhtAra sA0 ko jaina vAGamaya kI sarvAdhika upasthiti ( smRti ) thI, kintu unakI dina caryA tadavastha thI / na sAdhanA meM kamI thI na svAdhyAya meM / prayatnapUrvaka ye khyAti-pUjA se bhI bhAge hue the / aura lobha kA to inake sAmane prazna hI nahIM thA / Apane lagabhaga 40 varSa pUrva jo parigrahaparimANa kiyA thA, Ayu ke anta taka Apa usa para dRr3ha rahe / jabaki rupaye kI kraya zakti prAja dazamAMza raha gayI hai / isa vikaTa Arthika dRSTi ke yuga meM bhI bra0 ratanacandajI ne apanA sImita parigraha bhI beca - bAca kara ghaTAyA hI thA aura atyanta sAvadhAnI ke sAtha utanA hI kharca apane Upara karate the, jitane meM atyanta saMyata evaM virakta dampati kara sakatA thA / ki 40 varSa pahile
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 26 di0 jaina samAja meM Aja phira pANDitya samApta ho rahA hai; kyoMki paNDita yA dharmazAstrI kA Arthika bhaviSya ghATe kA ho gayA hai / 50 varSa pUrva paNDita kA mAsika vetana pacAsa rupaye thaa| Aja ke bAjAra ko dekhate hue vaha nyUnatama 500 rupayA mahInA honA cAhiye / kintu samAja aura sAmAjika saMsthAe~ aisA nahIM kara rahI haiM / phalataH vidyAlayoM ko chAtra nahIM milate aura jo milate haiM ve dharma-zikSA kI Ar3a meM laukika zikSA kI hI sAdhanA karate haiM / yaha prakaTa kAraNa hai pANDitya ke hrAsa kA / mUla kAraNa yahI hai ki dharmazAstra kA jJAna jIva uddhAra kI vidyA yA kalA thI / kAladoSa se yaha 'jIvikA kI kalA' huI aura dharma zAstra kI zikSA se aba jIvikA asaMbhava ho gaI hai / isaliye dharmazAstrI yA paNDita honA banda ho rahA hai yA huA hai / mukhtAra sA0 ko dharmazAstra kI sarvAdhika sAdhanA aura upasthiti isaliye thI ki inake liye yaha kalA, puruSa kI 72 kalAoM meM se do mukhya kalAoM meM eka ( jIva - uddhAra kI kalA ) thI jIvikA kI kalA nahIM / kahA bhI hai kalA bahattara puruSa meM, tAmeM do saradAra / eka jIva kI jIvikA, eka jIva uddhAra // isa dRSTi se gRhasthoM meM yadi koI yathArtha dharma zAstrI hai; to ve satata svAdhyAyI vyakti hI haiM jinameM mukhtAra sA0 kA nAma agraNI rhegaa| bhale hI samAja kucha paMDitoM ko pradhAna dharmazAstrI mAnatA ho, kintu yaha bhrAnti hai; kyoMki, ina tathokta pradhAna paNDitoM ke liye jIvana ke Adi se dharmazAstra AjIvikA kA hI sAdhana hai aura jisa taraha pakSa pratipakSa meM par3akara ye loga dharmazAstra ke bala para pramukhatA ko dabAye rakhane meM lage haiM, usase spaSTa hai ki jIvana ke anta taka bhI dharmazAstra inakI AjIvikA kI hI kalA rahegA / tathA " philosaphara (dharma zAstrI) ko khudA milatA nahIM" ukti hI ye caritArtha kareMge / aura yathArtha AtmArthI mukhtAra sA0 Adi ko bhI apane pakSa meM ghasITane kA akRtya bhI karate raheMge; jabaki mukhtAra sA0 una jinadharmI mahAmanISiyoM kI paramparA meM haiM jinhoMne apane uddhAra ke liye sannikaTa atIta meM bhI dharmazAstra ke svAdhyAya ko apanAyA thA aura prAkRtasaMskRta ke pUre jaina vAG maya kA Alor3ana karake, unakI bhASA karake hama sabake liye Atma-jJAna kA mArga khola diyA thA / mukhtAra sato kA abhIkSNa jJAnopayogI jIvana avirata, virata aura mahAvratiyoM ke liye bhI kramazaH cAritra va jJAnArAdhanA kA vaha nidarzana ( maoNDala ) hai jo ki paMcama kAla meM nibha sakatA hai| inakI sAdhanA satata vardhamAna rahI hai / aba ye zIghra hI zivadhAma ko pAveM, yahI bhAvanA hai / Agama mArgadarzaka ratana * paNDita lADalIprasAda jaina pApar3IvAla 'navIna', savAImAdhopura vidvadvara bra0 zrI ratanacandajI mukhtAra kA janma san 1902 meM huA / prArambha se hI adhyayana meM prApakI vizeSa ruci rahI / maiTrika ke bAda kevala 18 varSa kI Ayu meM hI Apane sahAranapura nyAyAlaya meM mukhtAragirI kI parIkSA uttIrNa kara apanI kuzAgra buddhi kA paricaya diyA thaa| isa kArya meM Apako pUrNa saphalatA bhI prApta huI thI parantu Apako kevala itanA hI abhISTa nahIM thA, Apako to bahuta Age bar3hanA thA / mukhtAragirI chor3akara Apa svAdhyAya meM pravRtta hue, svAdhyAya ke bala se Apane vizAla zrutasamudra kA avagAhana karane kA puruSArtha kiyA, choTe-bar3e aneka TraikTa likhe, siddhAntagranthoM kI TIkAyeM prastuta kiiN| 'zreyomArga' jaise AgamaniSTha patra
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : kA sampAdana kara Agama pracAra meM sahayoga kiyaa| pichale kucha samaya se to Apa pUrNa tyAgI sA jIvana vyatIta kara rahe the / jaise jaise ApakI svAdhyAya kI ruci rahI vaise vaise hI ApakI gurubhakti bhI uttarottara bar3hatI rahI / munisaMghoM meM guruoM kA AzIrvAda prApta karanA tathA jJAna denA aura lenA Apane apane jIvana kA lakSya banA rakhA thaa| mujhe bhI Apase milane kA kaI bAra saubhAgya prApta huaa| maiM patroM meM bhI Apake zaMkA samAdhAnoM ko rucipUrvaka par3hatA thaa| zrI mukhtAra sA0 ne 'zaGkA samAdhAna' stambha ke mAdhyama se aneka vyaktiyoM ke hRdayakapATa khole the| paryAyAntara ( devaparyAya ) meM bhI jahA~ taka maiM socatA hU~ Apa yathAsambhava apanI bodhi kA lAbha anya devoM ko de rahe hoNge| hama para Apake apAra upakAra haiM * racayitA : zrI dAmodaracandra Ayurveda zAstrI / racanAkAla-1-7-77 mAnyavara mAnanIya vidvadvara dharmapremI, __ nyAya nItivAna Apa guNa ke agAra haiN| dharmaratna karmaTha kRpAlu dhIravIra haiM, vicAra ke vizuddha duniyA ke Ara-pAra haiM / tattvamarmajJa haiM, ziromaNi siddhAnta ke haiM, moha ko nivAra jJAna-gaja pa savAra haiN| sahAranapura ke 'ratana' ko sarAhaiM kaise, hama para Apake apAra upakAra haiM / jaba taka tAre udita gagana meM, sUrya candra kA rahe prakAza / avanI aura ambudhi jaba taka, jaba taka gaMga-jamuna kA vAsa // taba taka ratanacanda brahmacArI, karate raheM sadA upadeza / he jinendra bhagavAna ! inheM ho, kabhI nahIM koI bhI kleza //
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] pratibhA ke pyAre sapUta * racayitA : zrI mUlacanda zAstrI, zrImahAvIrajI jaina jAti ke jana-jana ke tuma, aise jaise pratibhA jinavANI ke vidvajjana ko mohita the tuma jaina $? mana-mandira meM camaka rahe / deva bhavana para, svarNa - kalaza hoM damaka rahe || ke pyAre sapUta, sevaka mahAna 1 karate, dharma ke prANa 'zaMkA-samAdhAna' kI zailI, para tumane adhikAra kiyA || naya, nikSepa, pramANa Adi se, pratibhA kA zrRMgAra kiyA // prAgrahayukta vacana kahIM bhI, 11 kabhI na kahate sune gaye // samAdhAna saba zaMkAoM ke, milate rahate naye naye // - advitIya mahApuruSa * zrI bAbUlAla jaina zAstrI, bhINDara mAnanIya mukhtAra sA0 ke darzanoM kA saubhAgya mujhe prathama bAra zrI gajapaMthA siddhakSetra para milA / usa samaya mA~gI gIjI siddhakSetra ke mainejara zrI gaNezalAlajI ke suputra zrI sUrajamalajI bhI mere sAtha the / Apase koI pA~ca-dasa minaTa hI dharmacarcA karane kA avasara milA / icchA to adhika rukane kI ho rahI thI kyoMki mukhtAra sA0 jaise udbhaTa vidvAn ke samAgama kA punaH saubhAgya na jAne kaba mile parantu usa samaya adhika nahIM ruka pAyA; usakA kheda rahA / hama pUjya 108 zrI mahAvIrakIrtijI mahArAja ke darzanArtha bambaI se kAra dvArA Aye the / mujhe to mukhtAra sA0 ke sAnnidhya meM Thaharane kI va dharmazravaNa karane kI prabala icchA thI parantu anya sAthiyoM kA sAtha hone ke kAraNa aisA karanA mere lie sambhava nahIM ho pAyA / [ 31 bhINDara meM san 1970 meM jaba AcAryakalpa parama pUjya 108 zrutasAgarajI mahArAja ke vizAla saMgha kA cAturmAsa huA taba jaina jagat ke lagabhaga sabhI gaNamAnya vidvAn padhAre the / pUjya brahmacArI mukhtAra sA0 bhI padhAre the / mukhtAra sA0 se adhyayana karane kA usa samaya hameM acchA avasara milaa| isake bAda pUjya mahArAjazrI ke
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : saMgha kA ajamera, kizanagaDha renavAla Adi jisa-jisa sthAna para bhI cAturmAsa huA, maiM jAtA rahA / vahA~ hameM mukhtAra sA0 ke darzana avazya hote the| Apa jaina siddhAntoM ke viziSTa jJAtA the| nikaTa bhavya the| ApakA kahanA thA ki sadA nirmoha nirAsakta raho, apane kartavya kA pAlana karo, jimmedAriyoM ko nirmoha rUpa se nibhaao| santAna ke yogya bana jAne para saMsAra se mana-vacana-kAya dvArA moha haTA kara AtmadhyAna meM tallIna rahane kA prayAsa kro| yahI mahAvIra kA sandeza hai| maiMne bhAratavarSIya siddhAnta saMrakSiNI sabhA meM bahuta samaya taka kArya kiyaa| jahA~ bhI adhivezana yA anya kAryakrama hotA, vahA~ mukhtAra sA0 ke darzana prAyaH ho jAte evaM mere harSa kA pAra nahIM rhtaa| mukhtAra sA0 sarala svabhAvI gambhIra vyakti the| inhoMne krodha, mAna, mAyA aura lobha rUpa kaSAyoM para vijaya prApta karane kA bharasaka prayatna kiyaa| zAstroM ko par3hanA sarala hai, raTanA sarala hai tathA sampUrNa zAstroM kA jJAnI honA bhI sambhava hai parantu tadanurUpa AcaraNa karanA kaThina hai| mukhtAra sA0 meM jJAna aura AcaraNa donoM kA saGgama thaa| unhoMne zAstroM kA gahana adhyayana kara bahuta hI sUkSma bAteM hama logoM ke sAmane rkhiiN| anya paNDitoM kA adhyayana bhale hI hogA, vyAkhyAna vAcaspati bhI ve hoMge parantu sUkSma rUpa se jainasiddhAntoM ko antaHkaraNa meM utAra kara unakA manana karane vAlA hameM eka hI viralA puruSa najara AyA mukhtAra sA0 ke rUpa meN| eka bAra varSA ke dinoM meM bAr3ha aaii| unakA makAna bhI kSatigrasta huaa| sunakara hameM duHkha huaa| maiMne unako patra bhejA parantu unakA jo uttara AyA vaha hama sabake lie upAdeya hai-"bhAI ! honahAra prabala hai, hokara rhegaa| pUrvopArjita karmoM kA aisA hI yoga thaa| ghara-bAra Adi dharmazAlA hai, musAphirakhAnA hai| yaha deha bhI musAphirakhAnA hai| jaba zarIra bhI apanA nahIM to makAna apanA kaise ho sakatA hai ? apanI to AtmA hai| ise zuddha karane kA prayAsa karanA caahie|" hameM inakI pratyeka bAta yAda AtI hai| kadama-kadama para dharma ke marma ko sUkSmarIti se samajhAne meM Apa saphala rhe| prasiddha vakIla hote hue bhI Apane kabhI mAyAcAra ko hRdaya meM sthAna nahIM diyaa| sadA lobha ko pApa kA bApa mAnA, saMgrahavRtti ko kadApi sthAna nahIM diyaa| jainadarzana, jainagajaTa, jainasandeza Adi patroM meM Apake lekha varSoM taka Ate rhe| / saiddhAntika jJAna ( thyoreTikala naoNleja ) vyAvahArika ( prekTIkala ) rUpa meM parivartita ho tabhI kArya kI siddhi hotI hai, isa bAta para Apa bahuta jora dete the / dharma hI saMsAra meM saba kucha hai, aisA ApakA dRr3ha vicAra thaa| zrI ratanacanda mukhtAra vAstava meM yathA nAma tathA guNa the| ratanacanda cintAmaNi ratna hI the / kyoMki jisa kisI prADA kA cintana karo usakA uttara ApakI AtmA meM yAnI Apake pAsa thaa)| mukhtAra yAnI jainasiddhAnta jAnane vAle paNDitoM meM Apa mukhya the| yaha bahuta kama dekhane meM AtA hai ki vidvAn kA bhAI bhI vidvAna ho parantu prApa mahAn pUNyavAn the Apake anuja zrI nemicandajI bhI adhikArI vidvAna haiN| Apa vratI the| Apane zrImad rAyacandra jaisA nirAsakta, nisvArtha jIvanayApana kara Ane vAle apane bhavoM ko sadhAra liyaa| dhanya haiM Apake mAtA-pitA ! jinhoMne aise putraratna ko janma dekara saMsAra ke pAmara jIvoM ke lie jJAnarUpI dIpaka prajvalita kiyaa| usa advitIya mahApuruSa ko koTi-koTi namana !
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 33 parama zraddheya * paNDita mahendrakumAra zAstrI 'maheza', meraTha parama zraddheya svargIya mukhtAra sA0 kI smRti meM eka grantha prakAzita ho rahA hai, yaha prazaMsanIya prayAsa hai| siddhAntasUrya bra0 ratanacandajI mukhtAra eka Adarza tyAgI evaM abhIkSNa jJAnopayogI vidvAn the / khyAti-lAbha kI abhilASA se sarvathA dUra raha kara Apane samAja kI bhArI sevA kii| jainapatroM meM prakAzita unakI saiddhAntika zaGkAsamAdhAna carcA se kaI vyaktiyoM ke jJAna kI vRddhi huii| maiM pUjya brahmacArI mukhtAra sA0 ke liye yathA zIghra parama sukha kI prApti kI kAmanA karatA huuN| sarasvatI-upAsaka : zrutAnurAgI mahAtmA * paM0 bAbUlAla siddhasena jaina, ahamadAbAda ___ kucha varSoM pUrva jaba maiM zrImad rAjacandra Azrama, agAsa meM thA taba paramazruta prabhAvaka maNDala kI ora se 'labdhisAra'-'kSapaNAsAra' grantha kI nayI AvRtti paM0 ToDaramalajI kI mUla DhUMDhArI bhASA TIkA sahita naye sampAdana meM prakAzita karAne kA nirNaya kiyA gyaa| eka-do hastalikhita pratiyA~ prApta karane aura sampAdana-kArya ke vicAra se kaI vidvAnoM ke sAtha samparka sthApita kiyaa| isI sandarbha meM maiMne (sva0) paramAnandajI zAstrI ko bhI eka patra likhA / unhoMne sujhAva diyA ki "isa viSaya ke viziSTa vidvAn paM0 ratanacandajI mukhtAra se yA zrImAn paM0 phUlacandrajI siddhAntazAstrI se yaha kArya sampanna karAnA ucita hai aura isameM bhI yadi mukhtAra sA0 isake liye taiyAra ho jAveM to aura bhI uttama hogaa|" isa abhiprAya se mujhe Apake vizeSa siddhAntajJAna ke anubhava kI pratIti huI aura zrutAbhyAsa evaM zrutoddhAra ke kArya meM mukhtAroM kI paramparA pUrA bhAga le rahI hai| yaha vicAra kara mana Anandita huA (prAcArya samantabhadra ke ananya bhakta paM0 jugalakizorajI bhI 'mukhtAra' pada bhUSita the| tattvarasika zrImAn nemicandrajI sA0 bhI 'vakIla' haiM hI) maiMne zrImAn paM0 ratanacandajI sA0 se avazya patravyavahAra kiyA thA, parantu isa samaya bilakula smRti meM nahIM ki unhoMne sammati rUpa se kyA uttara diyA thA ? itanA bhAvArtha lakSya meM hai ki uttara bar3A saujanya aura zru tabhaktipUrNa thaa| isI bIca zrImAn paM0 phUlacandrajI sA0 se grantha ke sampAdana kI svIkRti mila gayI aura usake lie apekSita sAmagrI bhii| yathArthataH vItarAgamArga ke pracAra meM rasa honA aura vaise kSayopazamabala kI prApti kA honA nizcaya hI sadguruprasAda se milI pUrvArAdhanA kA phala hai / nirgrantha mArga ke parama uddhAraka to sarvajJavItarAga jinadeva haiM aura paramparA se gaNadhara, zrutakevalI AcArya, munijana evaM santapuruSa haiN| unhIM kI mahatI kRpA se jinheM saMsAra asAra lagA, viSaya-rasa nIrasa lage, unhoMne Atmopayoga ke lie bhoga ko yoga meM badala diyaa| phalasvarUpa unheM nirmala aura prabala sAdhanAbala milatA gayA / ve puruSa svapara-hitArtha sarvajJa-vItarAga kI vANI ko adhikAdhika pIte gaye aura pilAte gaye, usameM svayaM ramate gaye aura ramAte gaye /
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jina puruSoM ne zrutabhakti meM (usake adhyayana meM, cintana meM, nija-parakalyANArtha jinavacana upadeza meM, usake lekhana, zodhana, sampAdana-prakAzanAdi kAryoM meM) hI apanA jIvana samarpita kiyA hai, bhalA una parama AdaraNIya mahApuruSoM ke prati apanI zraddhA-bhakti Akhira pragaTa kI jAya to kaise kI jAya ? sacamuca unakA jIvana dhanya hai| virAgI puruSoM kA kathana hai ki prAtmakalyANa hI jinakA lakSya hai tathA "yahI eka kArya vartamAna paryAya meM kara lene yogya hai" aisI jinakI balavatI zraddhA hai va prAcAryo-santapuruSoM ke vacanoM meM jo anurakta haiM aise mahAtmA sahaja hI zAntarasapradhAna vItarAga dazA ko prApta hote haiN| smRtigrantha yA abhinandana-grantha mAtra unakI prazaMsA ke liye nahIM hote, jinheM ve samarpita kiye jAte haiM yA jinake nAma se ve pragaTa hote haiM; apitu unakI mahattA kA vizva ko, samAja ko pUrA paricaya mile, unake prati vizva zraddhAvanata hote hue unake caritra kA anusaraNa kare aura AtmakalyANa meM pravRtta ho; yahI hetu samajhanA upayukta hai / yaha una mahAnubhAvoM kA eka pUrNa caritra grantha hotA hai aura itihAsa ko lipibaddha karatA hai| zrImAna zraddheya sva0 bra0 paNDita ratanacandajI sA0 mukhtAra dharmazAstra ke marmajJa aura siddhAnta granthoM ke viziSTa abhyAsI vidvAn the, dhavalAdi granthoM ke zodhana sampAdana meM ApakA bar3A mahattvapUrNa sahayoga rhaa| jinavANI kI upAsanA ApakA mukhya kArya thaa| Apa varSoM se zAstripariSad ke 'zaMkA samAdhAna' vibhAga ke maMtrI rhe| prAya ke anta taka bhI 'jaina gajaTa' aura 'jaina darzana' patroM meM nirantara gUr3ha viSayoM kI zaMkAoM kA uttama samAdhAna apane gahana-zrutAbhyAsa ke bala para dete rahe the / parantu, dUsaroM ke samAdhAna meM, apanI sAdhanA meM vyavadhAna na Ane pAye, isake prati sAvadhAna the| dvitIya pratimAdhArI vratI zrAvaka hone se jIvana kA jJAna-dhyAna vairAgyamaya honA atyanta svAbhAvika thaa| ina zrutavatsala, cAritryavAna, mArgaprabhAvaka, tyAgI aura vidvAn zrImAn AdaraNIya mukhtAra sA0 ke prati maiM bhakti sameta apane namana arpaNa karatA huuN| eka AdaraNIya satpuruSa siddhAntAcArya paNDita kailAzacandra siddhAnta zAstrI, vArANasI zrI brahmacArI ratanacandajI mukhtAra samAja kI eka vibhUti the| unhoMne apanI calatI haI mukhtArI se virata hokara apane zeSa jIvana kA sampUrNa samaya jinavANI ke svAdhyAya ko samarpita kara diyA thaa| prArambha meM janakA jJAna sarva sAdhAraNa kI taraha hI sAmAnya thaa| saMskRta-prAkRta se eka taraha anabhijJa the, hindI bhI sAdhAraNa jAnate the kinta satata svAdhyAya ke bala para unhoMne jo jJAnArjana kiyA vaha Azcaryajanaka hI hai / vahI eka aise svAdhyAya premI the jinhoMne donoM siddhAnta granthoM ( dhavala-mahAdhavala-jayadhavalAdi ) kI AdyopAnta svAdhyAya kI thii| ve karaNAnuyoga ke adhikArI vidvAn the| unakA jIvana sAdA aura tyAgamaya thaa| jJAna aura tyAga donoM hI dRSTiyoM se ve eka AdaraNIya satpuruSa the| unake 'zaMkA samAdhAna' adhyayanapUrNa hote the| ve bar3e sarala svabhAvI the|
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 35 yahA~ maiM unake laghubhrAtA bAbU nemicandajI vakIla kA bhI ullekha karanA ucita samajhatA hU~ / unakA jJAna aura tyAga bhI mukhtAra sA0 se kama nahIM hai / unhoMne bhI apanI calatI vakAlata tyAga kara zeSa jIvana svAdhyAyapUrvaka bitAyA hai| cU~ki ve samAcArapatroM kI duniyA~ se dUra rahate haiM ataH loga unheM jAnate nahIM haiM / ye yugala bhrAtA AdaraNIya haiM / inake jIvana se zikSita samAja ko zikSA lenI cAhie / smaraNazakti ke dhanI * paNDita manoraJjanalAlajI jaina zAstrI, udayapura zrImAn pUjya brahmacArI ratanacandajI mukhtAra eka Adarza saccaritra vyakti the / Apa jaina samAja ke mUrdhanya vidvAnoM meM the / ApakI smaraNazakti vilakSaNa thI / karaNAnuyoga ke to Apa mahattama vidvAn the| kaI varSoM taka Apane 'jainasandeza' ke zaGkA samAdhAna vibhAga kA saJcAlana kiyA / zrImajjinendradeva se prArthanA hai ki sva0 paNDitajI aba zIghra hI manuSyabhava pAkara aSTamabhUmi ko prApta hoM / zrAgamajJAnI aTUTa zraddhAnI * zrI dharmaprakAza jaina zAstrI, mahAmaMtrI prA0 mahAvIrakIrti dharmapracAriNI saMsthA, avAgar3ha paramAdaraNIya paNDita ratanacandajI mukhtAra kA nAma samAja ke una mahAn laganazIla jJAniyoM meM pramukha hai| jinhoMne apanI lekhanI aura vANI ko samAja ke kalyANa hetu aneka prakAra se avirala gatizIla kiyA hai / maiM jisa samaya morenA vidyAlaya meM thA tabhI san 1947 se barAbara unake jJAna stambhoM kA rasAsvAdana karatA rahA hU~ / aneka TraikTaroM, pustakoM tathA samAcAra patroM meM prakAzita lekhoM tathA 'zaGkA samAdhAna' prAdi ke rUpa meM unakI jJAna sAdhanA kA smaraNa sampUrNa jainajagat ko hai / yaha nirvivAda satya hai ki unhoMne apanA sampUrNa jIvana jJAna sAdhanA meM vyatIta kiyA / unake tyAga, unakI AgamazraddhA, unakI lagana va unakI sahanazIlatA kI prazaMsA kahA~ taka kI jAve, unhoMne apanA sampUrNa jIvana samarpita karake samAja ko saccA jJAna diyA hai / aise dhairyavAna, karmaTha, nirlobha dharmAtmA kA unakI mahAn sAmAjika sevAoM ke lie avazya smaraNa kiyA jAnA caahie| maiM unakI smRti meM prakAzita grantha kI saphalatA kI kAmanA karatA huA svargIya pUjya mukhtAra sA0 ke prati kRtajJatA prakaTa karatA hU~ /
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / zraddhA sumana * DA0 paNDita pannAlAlajI sAhityAcArya, sAgara zrI siddhAntasUri brahmacArI ratanacandajI mukhtAra jaina vAGamaya ke labdhapratiSTha vidvAn the| pUrvabhava ke saMskAravaza mAtra anavarata svAdhyAya ke dvArA Apane cAroM anuyogoM kA avagama prApta kiyA thaa| gRhasthAvasthA meM rahate hae bhI ApakI utkRSTa sAdhanA thii| san 1944 meM jaba vIjI IsarI se paidala cala kara sAgara padhAre the taba bhAI nemicandajI tathA anya sAthiyoM ke sAtha Apa bhI paryuSaNa parva meM sAgara padhAre the tabhI se Apake sAtha paricaya huA thA jo nirantara bar3hatA gyaa| ___maiM rathayAtrA ke prasaMga meM tIna bAra sahAranapura ho AyA huuN| AcAryakalpa zrutasAgarajI mahArAja ke pAsa prAyaH Apa pratyeka cAturmAsa meM pahu~cate the, jaba kabhI saubhAgya se vahA~ bhI Apase milanA ho jAtA thaa| zrI 105 vizuddhamatI mAtAjI dvArA data trilokasAra grantha ke pAThabheda lene ke lie 10-12 dina nivAI meM Apake sAtha rahane kA prasaGga prApta huA thaa| karaNAnuyoga kI gaNita sambandhI gahana gutthiyA~ Apa saralatA se sulajhAte the / aApakI smRti meM grantha prakAzita ho rahA hai, yaha jAnakara prasannatA hai| isa smaraNa kI velA meM maiM ApakI prAtmA ko apane zraddhAsumana sAdara samarpita karatA huuN| siddhAMta zAstroM ke viziSTajJAtA mukhtAra zrI * ratanalAlajI kaTAriyA, kekar3I pU0 bra0 paNDita ratanacandajI mukhtAra, sahAranapura saMskRta prAkRta bhASAoM ke vizeSa adhyetA nahIM the phira bhI unhoMne hindI ke mAdhyama se hI apane zAstra-jJAna ko kAphI bar3hA liyA thaa| unakA etadviSayaka kSayopazama asAdhAraNa thaa| zrI dhavala-jayadhavala-mahAdhavala jaise ucca koTi ke siddhAMta granthoM para unakA apratima adhikAra thA. acche acche vidvAna jisa viSaya ko samajhane kI kSamatA taka nahIM rakhate usameM unakI apratihata gati thI isIkA pariNAma hai ki unhoMne ukta siddhAMta granthoM ke anuvAdAdi kI aneka galatiyoM ko prakaTa kara zruta ko prAMjala kiyA thaa| aneka di0 zve0 jaina muni saMghoM meM unhoMne ina siddhAMta granthoM kA adhyApana kiyA thA / aise mahAn nispRha vidvAn aba khaaN| unhoMne bahuta varSoM taka 'jaina saMdeza' meM 'zaMkA-samAdhAna' ke rUpa se jJAna kI vipula sAmagrI prastuta kI bhI isa vidyA meM bhI ve niSNAta the| mujhe bhI isa kArya meM unhoMne kucha varSoM taka sahayogI banAyA thaa| IsarI meM 30 gaNezaprasAdajI varNIjI ko ve mere zaMkA-samAdhAnoM ko par3hakara sunAyA karate aura vApisa likhate ki--varNIjI ko ye bahuta pasaMda Aye isa taraha merA utsAhavarddhana karate rahate / bAda ke varSoM meM 'jaina gajaTa' meM bhI aMtima samaya taka isa 'zaMkA-samAdhAna' vibhAga ko unhoMne cAla rkhaa|
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] koI saMsthA agara unakI isa samagra sAmagrI ko sundara sampAdana ke sAtha pustakAkAra prakAzita karA deve to jJAna-rasikoM ko kAphI lAbha ho aura yahI unakI saccI sArthaka zraddhAJjali ho| unhoMne jJAna tapasyA meM hI apanA adhikAMza jIvana vyatIta kiyA thA ve sarala svabhAvI, zAMta, svAdhyAya zIla, ghara-gRhasthI se prAyaH virakta jJAnI vratI nara ratna the| mujha para to unakA-atyaMta sneha thaa| eka daphA maiM sakhta bImAra ho gayA thA to ve mujhase milane ke liye padhAre the unakI hArdika sadbhAvanA hI kahiye ki-maiM roga mukta ho gayA / jo kAma davA se nahIM hotA vaha duA se ho jAtA hai| aise jJAna-samarpita jIvI mahAn vidvAn ke prati maiM sAdara snehAMjali prakaTa kara kRtajJatA vyakta karanA apanA kartavya samajhatA huuN| viziSTa vidvAn * paM0 nAthUlAlajI jaina zAstrI, prAcArya, di. jaina mahAvidyAlaya indaura pU0 bra0 ratanacandajI mukhtAra se merA do bAra pratyakSa milanA huA thaa| prathama bAra indaura meM mahAsabhA prabandhakAriNI kI baiThaka ke avasara para jayadhavalA ke pratimAbhiSeka prakaraNa para granthAdhAra para carcA haI thii| dUsarI bAra sara hukamacanda saMskRta mahAvidyAlaya meM mukhtAra sA0 padhAre the / abhiSeka ke viSaya meM trilokaprajJapti Adi ke AdhAra para do bAra mukhtAra sA0 ke prazna bhI Aye the jinakA uttara bhejA gayA thaa| mukhtAra sA0 ne jaina patroM meM zaMkA samAdhAna stambha ke mAdhyama se apane anubhava se samAja ko bahuta lAbha pahu~cAyA hai| unakI 'svarUpAcaraNa' va 'puNya-zubhopayoga' Adi para vistRta racanAe~ maiMne par3hI haiN| prAcArya kalpa zra tasAgarajI mahArAja Adi ke pAsa mahInoM rahakara mukhtAra sA0 ne svAdhyAya dvArA sAdhU-sevA kI hai / dhavalA Adi para unakA gaharA adhyayana thaa| isa dRSTi se ve jaina samAja ke viziSTa vidvAna the| janma lene vAle kI mRtyu aTala hai, parantu sva0 ba0 ratanacandajI kA nAma to amara rhegaa| varSoM taka unakA nAma va kAma digambara jainiyoM ko preraNA detA rhegaa| siddhAnta sUrya * paM0 phatehasAgara zAstrI pratiSThAcArya, udayapura kaise likhU ? kyA likhU ? pUjya mukhtAra sA0 ke sambandha meM ! satata adhyayanazIla, ucca vicAravAna vyaktitva ke dhanI mukhtAra sA0 kA sampUrNa jIvana dhArmika va sAmAjika kSetra meM hI vyatIta huaa| unakA Adarza kRtitva aura vyaktitva samAja ke liye preraNAspada hai| siddhAnta granthoM ke talasparzI jJAna ke dhanI hone ke kAraNa hama inheM 'siddhAntasUrya' bhI kaha sakate haiM / inakI vANI meM satyatA, madhuratA, gambhIratA evaM rocakatA thii| eka bAra jo koI unake pravacana suna letA thA, vaha aprabhAvita nahIM raha pAtA thaa| unakI kathanI evaM lekhanI donoM hI meM anekAnta pakSa jhalakatA thaa| unhoMne kabhI matabheda jaisI bAta
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : nahIM kI, nizcayapakSa aura vyavahAra pakSa kA sApekSa kathana hI kiyaa| prAgama kI bAta para pUrNa zraddhA karate hue unhoMne kabhI kutarka ko mahattva nahIM diyaa| karaNAnuyoga kA unakA vizada adhyayana thA / ve jJAnamArga aura dhyAnamArga donoM ko hI sAtha-sAtha mahattva dete the / svAdhyAya Apake jIvana kA pramukha uddezya rhaa| Apane rAgadveSa, moha, mAyA va kaSAyoM se bharasaka dUra raha kara apane jIvana ko pragatizIla bnaayaa| sva0 mukhtAra sA0 kA jIvana hama sabake lie preraNA pradAna karane vAlA hai| usa preraNAspada vyaktitva ko zataza: namana ! advitIya praznasaha * DaoN. mahendrakumAra jaina, bhagavA~ (chatarapura) ma0 pra0 pUjya vidvadvarya zrI ratanacandajI mukhtAra samAja ke khyAtiprApta evaM gaNamAnya vidvAn the| ApakI vidvattA, prakANDa pANDitya evaM prazna-sahana-kSamatA advitIya thii| caturanuyoga sambandhI zaGkAoM ke samAdhAna meM ApakI samAnatA anya vidvAn nahIM kara ske| maiM ApakI zruta sevA evaM samAjopakArI kAryoM kA hRdaya se abhinandana karatA huuN| sva0 paNDitajI ko koTi-koTi vandana ! mokSamArga ke pathika * DaoN0 cetanaprakAza pATanI, jodhapura "saH jAto yena jAtena, yAti dharmaH samunnatim / asmin asArasaMsAre, mRtaH ko vA na jAyate // " ajIja aura eNDa ja, avinAza aura akSaya, sabake janmoM kA lekhA-jokhA nagara nigama rakhate haiM: paranta kacha aise bhI haiM jinake janma kA lekhA rASTra, samAja aura jAtiyoM ke itihAsa pyAra se apane aGka meM surakSita rakhate haiN| julAI 1602 meM janmA yaha bAlaka bhI aisA hI thA ratanacanda / madhyama kada, durbala zarIra, caur3A lalATa, bhItara taka jhA~katI sI ainaka dhAraNa kI huI A~kheM, dhImA bola, sadhI cAla aura sadaiva smita mukha mudrA basa yahI thA unakA aGganyAsa / sapheda dhotI aura dupaTTA, sAmAnyataH yahI thA unakA veSavinyAsa / sahRdaya, mRdubhASI, sarala pariNAmI, karuNAzIla, abhIkSNa jJAnopayogI; jIvana niyamita, dRSTi spaSTa, zakti sImita para usI meM santuSTa, samajhadAra sAthI, kar3avAhaTa pIkara bhI vAtAvaraNa ko madhuratA pradAna karane vAle, vAtsalya ke dhanI, basa yahI thA unakA antara AbhAsa /
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 36 mujhe aise udAracitta, mAnyapuruSa se vyaktigata bheMTa karane kA prathama avasara milA akTUbara 1973 meM, jaba maiM AcAryakalpa 108 zrI zra tasAgarajI mahArAja ke saMgha ke darzanArtha nivAI gyaa| vahAM Apa samAdaraNIya paM0 pannAlAlajI sAhityAcArya, parama pUjya 108 zrI ajitasAgarajI mahArAja va pUjya 105 AryikA vizaddhamatIjI ke sAtha 'trilokasAra' kI mudrita prati kA tIna hastalikhita pratiyoM se milAna kara Avazyaka saMzodhana kara rahe the| isase pUrva jainapatroM ke 'zaMkA-samAdhAna' stambha ke mAdhyama se paNDitajI se parokSa paricaya hI thaa| 'trilokasAra' ke saMzodhana-sampAdana ke samaya paNDitajI ke agAdha jJAna, sUkSma grahaNa zakti tathA kArya meM tallInatA prAdi guNoM se bahata prabhAvita hA / 40 pannAlAlajI ne 'trilokasAra' kI prastAvanA meM sarvathA upayukta hI likhA hai ki "zrI bra ratanacandajI mukhtAra pUrvabhava ke saMskArI jIva haiN| isa bhava kA adhyayana nagaNya hone para bhI inhoMne apane adhyavasAya se jinAgama meM acchA praveza kiyA hai aura praveza hI nahIM, grantha tathA TIkAgata azuddhiyoM ko pakar3ane kI inakI kSamatA adbhuta hai| inakA yaha saMskAra pUrvabhavAgata hai, aisA merA vizvAsa hai| 'trilokasAra' ke durUha sthaloM ko inhoMne sugama banAyA aura mAdhavacandra vidyadeva kRta saMskRta TIkA sahita mudrita prati meM jo pATha chaTe hae the athavA parivartita ho gae the, unheM Apane apanI prati para pahale se hI ThIka kara rakhA thaa| pUnA aura byAvara se prApta hastalikhita pratiyoM se jaba isa mudrita TIkA kA milAna kiyA taba zrI mukhtArajI ke dvArA saMzodhita pAThoM kA mUlyAMkana huaa|" nissandeha, uccakoTi ke siddhAnta granthoM kA, ApakA jJAna asAdhAraNa thaa| jIvana ke antima divasoM meM bhI Apa nirantara jJAna kI sAdhanA meM tatpara rahe the / ApakI viziSTa smaraNazakti hamAre lie IrSyA kI vastu thii| svAdhyAya karane-karAne ke lie Apa pratyeka cAturmAsa meM munisaMghoM meM jAte rahate the| ina dinoM Apa dvArA saMzodhita gommaTasAra ( karmakANDa ) chapA hai| 'labdhisAra' va 'kSapaNAsAra' granthoM kI gAthAoM kA saralArtha va vizeSArtha bhI jayadhavalAdi granthoM ke AdhAra para Apane taiyAra kiyA thaa| Apa sacce arthoM meM siddhAntabhUSaNa the| Apane 1-12-78 ke patra meM mujhe likhA-"pratidina 8-10 ghaNTe se kama svAdhyAya karane meM santoSa nahIM hotaa| zArIrika svAsthya va gRhakArya kA bhAra 5-6 ghanTe se adhika svAdhyAya nahIM hone detaa|....... hama do ( pati, patnI) hI prANI haiM aura donoM kI vRddha va rugNa avasthA, kintu jinavANI kA zaraNa prApta hai isalie kaSTa kA anubhava nahIM hotaa|" - jinavANI ke prati ApakI aTUTa bhakti va AsthA hI Apake jIvana kA sambala rahA / 'vidyA dadAti vinayam' ke Apa sAkAra rUpa the| agAdha vidvattA ke bAvajUda mAna-abhimAna Apako raJcamAtra bhI cha taka nahIM skaa| patrottara denA Apake svabhAva kA aMga thA / kahIM se bhI koI zaMkA-samAdhAna yA jijJAsA kA patra A jAe vaha anuttarita nahIM rahatA thaa| 'trilokasAra' kA prakAzana-kArya lagabhaga DeDha varSa taka claa| pajya paNDitajI ne merI hara zaMkA kA samAdhAna karate hue snehasikta uttara diye / pUjya mAtAjI vizuddhamatIjI ke AdezAnusAra Apako jaba maiMne grantha meM prakAzanArtha apanA phoTo bhejane ke lie likhA to Apane 23-11-74 ko uttara diyA-"tIna patra mile / mere pAsa merA koI phoTU nahIM hai aura na icchA hai / khyAti va khyAti kI cAha patana kA kAraNa hai| 'trilokasAra' meM kahIM para merA nAma bhI na ho, aisI merI icchA hai / " paNDitajI kI isa nispRha, nirlepa vRtti kI jitanI sarAhanA kI jAe kama hai| vrataniSThA va caritra ke prati ApakI dRr3ha AsthA sadaiva anukaraNIya hai / Apane zrAvaka ke vratoM kA nirdoSarItyA pAlana kiyA thaa| mere pUjya pitAzrI paM0 mahendrakumArajI pATanI kAvyatIrtha ( madanagaMja-kizanagar3ha ) ne jaba
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : kizanagar3ha-renavAla meM disambara 1974 meM AcAryakalpa 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja se kSullaka dIkSA kI prArthanA kI, to sUcanA pAkara Apane mujhe likhA "Apake pitAjI kSullaka dIkSA le rahe haiM, bahuta harSa kI bAta hai|........km se kama eka paNDita to isa dizA meM Age bddh'aa|" dhuvaM kujjA tavayaraNaM gAragajutto vi' isa Agamokti meM ApakA pUrNa vizvAsa thaa| __ AcAryakalpa zrutasAgarajI mahArAja ke saMgha kA 1978 kA cAturmAsa Anandapura kAlU meM huA thaa| gommaTasAra ( karmakANDa ) ke saMzodhana hetu Apa bhI padhAre the| maiM bhI saMgha ke darzanArtha pahu~cA thA, Apane preraNA kI thI ki kisI dIrgha avakAza meM karaNAnuyoga ke granthoM ke svAdhyAya hetu sahAranapura A jAo; parantu vizvavidyAlaya kI parIkSAoM ke kAraNa vigata varSoM meM grISmAvakAza kA lAbha hI nahIM mila skaa| tathA aba vaha jyoti kahA~ rahI? kAlU se balUdA hote hue nImAja ( pAlI-rAjasthAna ) ke mArga meM calate-calate hI pUjya 108 zrI samatAsAgarajI mahArAja (paM0 mahendrakumAra pATanI ) ke nidhana ke samAcAra pAkara Apane 7-12-78 ko mujhe likhA "isa prakAra dehAvasAna kI aneka ghaTanAe~ hotI haiN| duHkha to isa bAta kA hai ki maiM unakI sevA na kara / vAstava meM, ve samatA ke sAgara the| unake upadeza kA prabhAva par3atA thA aura sAdhAraNa manuSyoM ko bhI unake upadeza ko samajhane meM koI kaThinAI nahIM hotI thii| ina ghaTanAoM se bhI hamArI A~kha nahIM khultii| hama apane Apako amara mAne hae haiN| isa vRddha va asvastha avasthA meM bhI parigraha tyAga ke bhAva nahIM hote; kintu hara samaya usakI rakSA kI cintA rahatI hai| Ata-raudra pariNAmoM se apanI hAni nahIM mAnate; kintu parigraha kI hAni se apanI hAni mAnate haiN|" paNDitajI kA yaha AtmAlocana preraNAspada hai| Age likhate haiM "vRddha avasthA hai / aba svAsthya kI cintA karanA yA bAta karanA vyartha hai / labdhisAra, kSapaNAsAra kI 350 gAthAe~ ho cukI haiM, 300 zeSa haiM; ve bhI do tIna mAha meM pUrNa ho jaaveNgii| yadi Ayu zeSa rahI to jIvakANDa kA kArya Arambha kruuNgaa| gommaTasAra karmakANDa presa meM jA cukA hai, usakI viSayasUcI va vizeSa zabda-sUcI banAnI hai|" "aMto patthi suINaM kAlo, yo o vayaM ca dummehA / taNNavari sikkhiyadhvaM, jaM jaramaraNaM khayaM kuNai // " zrutiyoM kA anta nahIM hai, kAla alpa hai aura hama durmedha haiM, isalie vahI mAtra sIkhane yogya hai ki jo jarAmaraNa kA kSaya kre| yaha atyanta prazaMsA evaM gaurava kI bAta hai ki sva0 pUjya paNDitajI ne isa zAstra nirdezana ke anusAra hI apane pUre jIvana ko jJAna kI sAdhanA meM lgaayaa| apanI Ayu ke 79veM varSa meM Apa divaMgata hue / unakA abhAva apUraNIya hai| paramAtmA se prArthanA hai ki bhajyamAna paryAya se cyUta hokara, zIghra nara paryAya pAkara, amiTa puruSArtha ko dhAraNa kara, akSaya cAritra ke ratha para car3ha kara zIghra hI ananta tathA akSaya sukha ke ananta kAla bhogI hoN|
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] adhyavasAyI vidvAn * zrI bha~varalAla jaina nyAyatIrtha sampAdaka, 'vIra vANI' jayapura-4 sva0 paNDitapravara ratanacandajI mukhtAra una siddhAnta-marmajJoM meM se eka the jinhoMne binA koI DigrI pAsa kiye aura binA kisI vidyAlaya meM niyamita dhArmika zikSaNa prApta kiye-apane anavarata svAdhyAya ke bala para jaina siddhAnta ke ucca koTi ke vidvAnoM meM apanA sthAna banAyA thA / urdU aura aMgrejI ke mAdhyama se meTrika va mukhtAragirI kI parIkSA pAsa kara korTa kacaharI meM kAma karane vAlA vyakti kabhI jaina vidvAnoM kI koTi meM baiTha sakegA, aisI Apake abhibhAvakoM yA mitroM kI bhI kalpanA nahIM thI / parantu mAtA-pitA se virAsata meM prApta pratidina svAdhyAya aura jinapUjana kI pravRtti ne inheM dhArmika jJAna kA pipAsu banAyA aura isa jijJAsA ke kAraNa vibhinna vidvAnoM kI saMgati meM Apa baiThane lage bAbA bhAgIrathajI varNI, pUjya gaNezaprasAdajI varNI, paM0 mAraNakacandajI kaundeya Adi ke saMsarga meM grAkara aura preraNAyeM prApta kara nirantara svAdhyAya karate rahe / jaina tattva jJAna kA aisA caskA lagA ki apanI mukhtAragirI chor3a baiThe aura jJAnaprApti meM laga gaye / digambara sAdhutroM ke cAturmAsoM meM kAphI samaya Apane diyA aura sAdhu varga ke sAtha bhI gahana adhyayana kiyA / / Apa paramparAgata prAcIna pIr3hI ke ine gine vidvAnoM meM the / merA Apase koI ghaniSTa samparka to nahIM huA; kintu eka patra ke sampAdaka hone ke kAraNa samAja ke prAyaH sabhI lekhakoM aura vidvAnoM se thor3A bahuta paricaya pratyakSa yA parokSa rUpa meM rahatA hai / vaise do-cAra bAra Apase milanA bhI huaa| zAMtivIranagara zrImahAvIrajI se prakAzita hone vAle kaI granthoM ke sampAdana meM ApakA sahayoga rahA thaa| eka bAra Agama-adhyayana prArambha kara lene ke bAda yAvajjIvana Apake evaM Apake anuja paM0 nemicandajI ke adhyayana va paThana-pAThana evaM carcA barAbara cAlU rahe / hAla hI meM kSapaNAsAra kI eka aura aprakAzita TIkA Apake pAsa bhijavAI thii| jise dekhakara Apane prakAzana kI preraNA dI thI / [ 41 aise laganazIla vyakti kI smRti meM grantha prakAzita karanA eka ucita, Avazyaka aura preraNAdAyaka kArya hai / lagabhaga 76 varSa kI Ayu meM ( 28 nava0 san 80 kI rAtri ko ) ve isa saMsAra se cala base / unake dehAnta ke samAcAra sunakara sabhI jinamArgiyoM ko gahana duHkha huA / aisI vibhUti ke abhAva kA pUraka zAyada hI koI ho / unheM maiM hRdaya se vandana karatA huA; unake liye yathA yogya, yathA zIghra paramadhAma prApti kI kAmanA karatA hU~ / jJAna aura caritra ke dhano * zrI lakSmIcandra jaina saroja, jAvarA ( ma0 pra0 ) mujhe yaha jAnakara atIva AhlAda huA ki nikaTa bhaviSya meM bra0 ratanacandajI mukhtAra, sahAranapura kI smRti meM unakI dhArmika-sAmAjika sevAoM ke upalakSya meM, eka grantha prakAzita kiyA jA rahA hai| vijJAna kI bIsavIM zatAbdI, vicAra ke isa bindu se bhI gauravAnvita rahegI ki isa sadI meM bahuta se uccakoTi ke bidvAn hue, jinhoMne
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : apanI asIma vidvattA se deza aura samAja ko vismita kiyA aura kRtajJa samAja ne unake upakAroM ke RNa se uRNa hone ke lie unake kRtitva ko puraskRta-abhinandita karane hetu unake vyaktitva ke anurUpa grantha prakAzita kiyaa| bra0 ratanacandajI mukhtAra prAcIna paramparAoM ke pratinidhi vidvAn the| ve varSoM taka 'zAstri pariSada' ke adhyakSa rhe| 'zaMkA samAdhAna' stambha ke lekhaka ke rUpa meM unakI khyAti rhii| 'akAla maraNa', 'puNya tattva kA vivecana' jaisI pustakeM unheM gambhIra jJAna aura ujjvala caritra kA dhanI siddha karatI haiN| sAdhusaMghoM meM sammilita hokara sAdhujanoM ko svAdhyAya kA lAbha bhI unhoMne diyA thaa| unakA smaraNa merI dRSTi meM usa jJAna aura caritra kA smaraNa hai, jisakI Adhunika bhautikavAdI vizvasamAja ko atyanta AvazyakatA hai| mAMgalika Ayojana kI dizA meM merI sadbhAvanAyeM Apake sAtha haiN| RA vinayAJjali * dharmAlaMkAra paM0 hemacandra jaina zAstrI, ajamera vizvavaMdya 1008 bhagavAn mahAvIra svAmI ke nirvANa ko DhAI hajAra varSa se Upara vyatIta ho cuke haiN| pUjyavara gautamAdi gaNadharAdi maharSiyoM ke dvArA zruta kI paramparA itane samaya taka akSuNNa calI aaii| mastiSka se mastiSka kI zrutArAdhanA jaba vicchinna hone lagI taba pUjyapAda dharasenAcArya va unake ziSyoM ke dvArA sUtra va siddhAnta granthoM kA lipibaddha honA prArambha huA aura zrutAvatAra kI nirmala dhArA meM aneka manISI AcAryoM ne AplAvana kara apane zrutajJAna ko nirmala kiyaa| Atmazuddhi ke liye svAdhyAya dIrghakAlIna rucikara praNAlI hai| dhyAna kI ekAgratA bhI zrutacintana se hI hotI hai / jJAnI sAdhugaNa isa parama tapa ke dvArA jJAnadhyAna meM lavalIna hote haiM aura isI zru tArAdhanA dvArA saMvaranirjarA karate hue nirvANa prApta karate haiM / buddhi-bala va parAkrama kI kSINatA ke sAtha grantha-praNayana kI paddhati pracalita huI aura dakSiNApatha ke yazasvI, manISI sarasvatI putroM dvArA siddhAnta granthoM kA praNayana huA aura aneka gUr3ha vRttiyA~ racI giiN| guru praNIta racanAoM kA unake ziSya varga dvArA anekazaH pArAyaNa huaa| ve lipibaddha to huI para janasAdhAraNa dvArA hRdayaMgama nahIM kI jA skiiN| ataeva jijJAsu samartha zAsakoM ke dvArA AcAryoM se nivedana karane para gommaTasAra, labdhisAra, trilokasAra jaise granthoM kI upalabdhi huii| sAdhu varga ke sAtha-sAtha zrAvakoM ko bhI isa amRta kA sArarUpa aMza pAna karane ko milA jisase gambhIra zAstra adhyetA aneka vidvAnoM kA udaya huaa| duHkhada sthiti yaha hai ki isa pIr3hI ke sabhI vidvAn Aja hamAre bIca meM nahIM haiM / 10 siddhAntAcArya sva0 paM0 ratanacandajI sAhaba mukhtAra isa vidvat zRkhalA kI eka kar3I the| maiMne di0 jaina jambU vidyAlaya, sahAranapura meM adhyayana karate samaya Apake evaM Apake bhAI sA0 ke darzana kiye the, nAma mAtra se paricita thaa| isa prathama darzana ke bAda to ApakA samAgama parama pUjya AcAryakalpa 108 zrutasAgarajI mahArAja ke sAnnidhya meM kizanagar3ha, ajamera, nivAI, sujAnagar3ha, mer3atA Adi rAjasthAna ke aneka dharmasthaloM para huaa| cAtarmAsoM meM Apa saMgha meM hI svAdhyAya-cintana karate the / dhavalA Adi granthoM ke pArAyaNa meM hI Apa sadA dattacitta rahate the| Aja Apa sahaza karaNAnuyogI vidvAn samAja meM birale hI haiN|
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 43 dravyAnuyogI vidvAnoM kI bar3hotarI ke sAtha karaNAnuyogI vidvAn durlabha ho rahe haiN| ApakA tattva-cintana Apake hI anurUpa thaa| Apake sAtha merI tattvavicAraNA zatazaH huI thI / ApakA tattvacintana vidvAnoM dvArA anugrAhya hai| saralabhAvanA se saralabhASA meM zrotAoM ko zAstra kA amRtapAna karA denA ApakI anupama zailI rhii| vaya ke sAtha jJAna kI vRddhi Apa meM uttarottara huii| maiM jina zAstra ke ArAdhaka sva0 mukhtAra sA0 ko apanI hArdika vinayAJjali arpita karatA huuN| viziSTa medhAvI prajJAtizAyI mukhtAra sAhaba . * zrI mizrIlAla zAha jaina zAstrI, hAla mu0 bAr3A-padmapurA jayapura (rAja.) zrI vidvadvarya, siddhAntavizeSajJa, mahAmanA bra0 ratanacandajI sA0 jaina, mukhtAra, ( sahAranapura ) eka mahanIya vyaktitva ke dhanI the| zrI sva0 108 zrI zivasAgarajI va AcAryakalpa 108 zrutasAgarajI mahArAja ke saMgha ke darzanArtha lADanU se jAte samaya Apase merA paryApta samparka rhaa| evameva AlApa-saMlApa bhI samaya-samaya para hotA rahatA thaa| Apa parama saiddhAntika vidvAn hote hue bhI cAritravAna the| vidvattA ke sAtha cAritra kA mela-jola apane ApameM atizaya mahAn samajhA jAtA rahA hai| Apa saumya prazAnta aura mRdubhASI the / 'zaMkA-samAdhAna' prasaMga meM to ApakA nAma vizeSa ullekhanIya hai| tyAgIvarga evaM vidvadgaNa Apake isa tIkSNa kSayopazama va prakhara pratibhAzakti kI Aja bhI sarAhanA karate haiN| ApakI sabase bar3I vizeSatA yaha thI ki Apa hareka zaMkA kA samAdhAna Agama pramANa purassara grantha kA adhyAya, zloka saMkhyA Adi kA vivaraNa dete hue karate the, jisase pAThaka kA mana nirdhAnta ho jAtA thaa| Apane tiloyapaNNatti, gommaTasAra, dhavala, jayadhavala, mahAdhavalAdi granthoM kA praur3ha svAdhyAyapUrvaka manana kiyA thaa| cAturmAsoM meM munisaMghoM meM ApakI upasthiti se jaTila gUr3ha zaMkAoM kA samAdhAna, saMghastha sAdhU janoM kI sarasa vItarAga kathA meM pArasparika uttara pratyuttara se huA karatA thaa| Apake samparka se sabhI ko tattva jJAna kA lAbha milatA thaa| zrI 108 AcAryakalpa zrutasAgarajI mahArAja va zrI 108 ajitasAgarajI mahArAja bahuta vyutpanna, marmajJa, zrutasevI va zrutAbhyAsI haiM, satata zrutArAdhana meM dattacitta rahate haiN| mukhtAra sA0 bhI vizeSakara ukta saMghoM meM rahakara dharmadhyAna aura viziSTa cAritrArAdhana meM apanA samaya lagAte hue paramazAnti kA anubhava kiyA karate the| varSoM taka jaina saMsAra ko lAbha dekara mukhtAra sA0 san 1980 meM apanI prajJAjyoti ke sAtha isa jagata se cala bse| yadi yaha prajJAjyoti aura prajvalita rahatI to hama apane ajJAna timira kA vizeSa kSaya kara paate| Apako zAnti kA lAbha ho| yahI kAmanA hai|
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : tapasvI sAdhaka * zrI narendraprakAza jaina, prAcArya zrI pI0 DI0 jaina inTarakAleja, phirojAbAda 'na svAdhyAyAtparaM tapaH' arthAt svAdhyAya se uttama anya koI tapa nahIM hai| jinheM saMyoga se kisI gRhakUla meM adhyayana karane kA avasara nahIM milA aura na kisI suyogya AcArya ke caraNoM meM baiThakara niyamita kramika zAstrAbhyAsa kA nimitta hI milA, ve bhI isa tapa kI sIr3hiyoM para car3hakara jJAna kI U~cAiyoM ko sparza karane meM samartha hue haiN| unake isa anupama va advitIya puruSArtha para jamAnA mugdha ho gyaa| paisA kamAne, ghara basAne yA parivAra bar3hAne meM to sabhI loga puruSArtha karate haiM, kintu AtmavikAsa ke liye jo puruSArtha karate haiM dhanya to ve hI haiM, jIvana to kevala unakA hI kRtakRtya hai| sva0 pUjya vidvadvarya zrI ratanacandajI mukhtAra samAja kI eka aisI hI vibhUti the, jinhoMne svakIya puruSArtha se nirmala-vimala jJAna-garimA ko upalabdha kiyA thaa| athAha Agama sindhu meM bAra-bAra DubakiyA~ lagAkara unhoMne jo ratna DhUr3he yA prApta kie ve bahumUlya haiM aura jaina sAhitya-koSa kI akSaya nidhi haiM / apane tIvra kSayopazama se unhoMne darzana kI aneka durUha gutthiyoM ko itanI saralatA se sulajhAyA thA ki bar3e-bar3e vidvAnoM ko bhI unakI usa apratima pratibhA para Azcarya hotA thaa| 'jainadarzana', 'jaina gajaTa' evaM 'jaina sandeza' ke mAdhyama se unake dvArA samayasamaya para prastuta kiye gaye 'zaMkA-samAdhAnoM' ko yadi pustakAkAra chapAne kI vyavasthA kara dI jAya to yaha eka aisA sandarbha grantha hogA, ki jise yugoM-yugoM taka sahaja saMbhAla kara rakhA jAyegA tathA Ane vAlI pIr3hiyAM usase nirantara mArgadarzana prApta karatI rheNgii|' zraddhaya sva0 mukhtAra sA0 ke svAdhyAya-prema kI tulanA hama sva0 paNDita sadAsukhadAsajI se kara sakate haiN| sva. paNDitajI jayapura ke rAjaparivAra meM naukarI karate the| eka bAra mahArAjA ne unheM bulAkara unake kArya kI prazaMsA karate hue vetanavRddhi pradAna karane kI ghoSaNA kii| isa para paMDitajI ne bar3e vinamra bhAva se nivedana kiyA ki ve vetanavRddhi nahIM cAhate haiN| isa samaya unheM jitanA vetana mila rahA hai utane meM unakA nirvAha bhalI bhAMti ho jAtA hai| unhoMne mahArAjA se Agraha kiyA ki yadi ve (mahArAjA) sacamuca una para prasanna haiM to vetanavRddhi ke sthAna para unake kAma ke kucha ghaMTe kama kara deM, tAki ve svAdhyAya ke lie adhika samaya nikAla sakeM / unake bhItara chipI jJAna kI aisI alaukika lalaka ko dekhakara mahArAja itane bhAva-vibhora hue ki unhoMne uThakara paNDitajI ko gale lagA liyA tathA svAdhyAya ke liye unheM sabhI apekSita suvidhAe~ pradAna kii| mukhtAra sA0 to unase bhI bar3hakara svAdhyAyI the / unhoMne to Agama ke gUr3ha rahasyoM ko jAnane ke liye mukhtArI ke peze ko hI tilAJjali de dii| mAnyavara mUkhtAra sA0 ke darzana karane kA saubhAgya mujhe tIna varSa pUrva sahAranapura meM hI milA thA, jabaki maiM vahA~ eka bArAta meM zAmila hokara gayA thaa| Aja ke sAmAjika, dhArmika pariveza para unase lagabhaga pauna ghaMTe carcA huI thii| vartamAna meM kucha vidvAnoM dvArA ekAnta vicAradhArA kA pratipAdana kiye jAne se ve cintita the| unase sAdhasaMgati ke aneka preraka saMsmaraNa bhI sunane ko mile the| ve hara varSa cAturmAsa meM apanA adhikAdhika samaya maniyoM ke caraNa sAnnidhya meM vyatIta karate the tathA una dinoM adhyayana-adhyApana kA bar3hiyA krama calatA thaa| Agama ke 1. prastuta grantha kA zaMkAsamAdhAnAdhikAra dekhie| 2. Apake anuja zrI nemicandajI ke liye bhI yahI bAta hai|
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 45 gambhIra se gambhIra prameyoM ke sambandha-sandarbha meM unakA dRSTikoNa bahuta spaSTa thA aura tattva kI vyAkhyA karane kA DhaMga unakA itanA sarala thA ki dharma kA "ka kha ga" jAnane vAlA bhI use AsAnI se hRdayaMgama kara letA thaa| ve napA-tulA aura santulita bolate the| unake prAtmIyatApUrNa vyavahAra evaM sarala-zAnta saumya vyaktitva kA jo acintya prabhAva mere hRdaya para par3A hai, vaha amiTa hai|| vArtA kI samApti para unakA caraNasparza karate samaya mujhe paMDita pravara AzAdharajI kA yaha kathana smaraNa ho pAyA "janazru tatadAdhArau, tIthaM dvAveva tattvataH / saMsArastIryate tAbhyAM, tatsevI tIrthasevakaH // " arthAt jinavANI aura jinavANI ke jJAtA paNDita ye do hI vAstava meM tIrtha haiM, kyoMki, ye donoM hI isa jIva ko saMsAra se tArane vAle haiN| jo inakI sevA karate haiM ve hI sacce tIrthasevaka kahalAte haiN| aise tapasvI sAdhaka ke darzanoM se mujhe sacamuca tIrtha-vandanA jaisA hI prAnanda milaa| yaha aNuvratI AtmA 28 navambara 1980 I0 zukravAra ko isa saMsAra (manuSya paryAya) se cala bsii| aho ! isa pAvana AtmA kA abhAva sadA khaTakatA rahegA tathA inako sampUrti koI karegA, isameM mujhe saMzaya hai / isa punIta prajila ke prati merI sadaiva maGgala kAmanA hai / maiM ApakA abhivandana karatA huuN| siddhAnta granthoM ke pAragAmI vidvAn * DaoN0 kastUracanda kAsalIvAla, jayapura jaina jagat meM vidvattA evaM granthoM ke sUkSma adhyayana kI dRSTi se sva. paM0 ratanacandajI mukhtAra kA nAma atyadhika Adara ke sAtha liyA jAtA rahegA / paNDitajI sAhaba yadyapi aneka upAdhidhArI vidvAna nahIM the, lekina ve dhavalA, jayadhavalA, mahAdhavalA, gommaTasAra, samayasAra Adi uccastarIya siddhAntagranthoM ke pAragAmI vidvAna the| dina-rAta svAdhyAya evaM tattvacarcA meM lage rahanA hI apane jIvana kA sabase bar3A upayoga samajhate the / bhagavAn mahAvIra ke 2500veM nirvANa mahotsava ko kisa prakAra manAyA jAve isa sambandha meM sahAranapura meM eka vRhad sammelana Ayojita kiyA gayA thaa| deza ke coTI ke vidvAn samAja ke netAgaNa evaM kAryakartA gaNa usameM sammilita hue the| maiM bhI apane sAthiyoM ke sAtha sammelana meM sammilita hone ke lie gayA thA / sahAranapura jAne para Apase milane kI icchA huI, lekina mAlUma par3A ki "paNDitajI sammelanoM meM kama hI Ate haiM; apane ghara para hI svAdhyAya evaM tatvacarcA meM vyasta rahate haiN|" Akhira, ghara para jAnA par3A / vahA~ dekhA ki paNDitajI to grantha khola kara baiThe hue haiM aura unake sAmane 3-4 zrAvaka baiThe haiM, tattvacarcA cala rahI hai| thor3I dera baiThakara hama bhI tattva-carcA sunate rahe; bar3A Ananda aayaa| vAstava meM isa prakAra kI tattvacarcAyeM hotI rahanI cAhiye; jisase granthoM ke marma ko jAnA jA ske| mahAkavi banArasIdAsa, paM0 ToDaramalajI va paM0 jayacandajI ke samaya meM AgarA, jayapUra, mulatAna, sAMgAnera, kAmAM Adi sthAnoM para aisI hI tattvacarcAya va upadeza Adi hote the| .
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : yaha jAnakara prasannatA huI ki sva0 paMDita ratanacandajI sA0 mukhtAra kI smRti meM grantha prakAzita hone jA rahA hai / paNDitajI jaise siddhAntavettA, nirabhimAnI evaM svAdhyAyI vidvAn kA maMgala smaraNa hameM bhI samyagjJAna se Alokita kare, yahI bhAvanA hai| jainAgamoM kA sacetana pustakAlaya * paNDita pyArelAlajI koTar3iyA, udayapura ___suto vA sUtaputro vA yo vA ko vA bhavAmyaham / 'devAyatta kule janma, mamAyatta hi pauruSam // mahAna vidvAna, saMskRti ke praNetA evaM paramparA ke satata sajaga praharI hone ke kAraNa svargIya pUjya makhtAra sA0 kA punIta smaraNa karanA hama sabakA parama kartavya hai kyoMki vidvAn kevalI bhagavAna kI vANI kI sthiti sa~bhAla kara usakA sahI digdarzana karAte haiM aura jana-jana jinavANI kI pUjA-upAsanA kara apanA jIvana saphala karate haiN| . yaha hamArA saubhAgya hai ki isa dharatI para darzana ke samyak jJAtA aura vastusvarUpa kA sAGgopAGga vivecana karanevAle mahApuruSoM ne samaya-samaya para janma liyA hai / aise hI mahApuruSoM kI zrRMkhalA meM paramajJAnI, ujjvalacAritradhArI, karmaTha, saMyamI, siddhAntAcArya, vidyAvAridhi paNDita ratna sva0 zrI ratanacandajI sA0 mukhtAra kA nAma bhI prathama paMkti meM rakhe jAne yogya hai / Apake jIvana, kAryakalApa, sAhitya aura Agama sevA se sabhI suparicita haiN| jaba dhavala, jayadhavala, mahAdhavala Adi siddhAnta grantha sAmane Aye aura chapane prArambha hae tabhI se Apane apanA sabhI laukika vyavasAya chor3a diyaa| Apa cintana aura grantha manthana meM juTa gae; unameM se navanIta nikAla kara aneka gUr3ha praznoM kA sAGgopAGga sapramANa samAdhAna prastuta kiyA / Apa abhIkSNa jJAnopayogI the| dhavala Adi siddhAnta granthoM meM hI nahIM apitu cAroM anuyogoM meM ApakA itanI saralatA se praveza thA ki yadi Apako jainAgamoM kA sacetana calatA-phiratA pustakAlaya kahA jAtA to bhI anacita na hotaa| Apa sAkSAt bhagavatI sarasvatI kI savAka mUrti hI the| Apane cAroM anuyogoM arthAt adhyAtma aura pAgama kA sAGgopAGga adhyayana kara pramANa nayanikSepa ke sahI svarUpa kA evaM usakI sApekSatA kA pratipAdana kiyaa| Agama kA pratyeka viSaya sApekSa, syAvAda aura anekAnta se otaprota hai| adhyAtma aura Agama ko bhinna-bhinna ( viparIta ) dRSTi se dekhane vAloM aura mUla siddhAnta ke talasparzI adhyayana rahita ekAntavAdiyoM ko mArgadarzana hI nahIM diyA apitu sanmArga para lAne kA prayAsa bhI kiyaa| pratipakSI naya ko jhuThA samajhane vAloM ke samakSa Apane sApekSa syAdvAda aura anekAnta svarUpa kA pratipAdana kara unheM samyakaadhyayana karane kI preraNA bhI dii| 1. daiva se yahA~ Ayu va gotrakarma samajhanA caahie|
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 47 apane durbala svAsthya aura vRddhAvasthA ke bAvajUda bhI Agata zaGkAoM kA samAdhAna kara Apa samAja ke buddhijIviyoM kA parama upakAra karate rahe the| magasira kRSNA saptamI zukravAra vIra nirvANa saMvat 2507 ke dina Apa svargavAsI hue| yaha samAcAra sunakara atyanta vedanA huI, hRdaya ro uThA; eka nidhi hI kho baitthe| para kiyA bhI kyA jA sakatA hai ? honahAra TalatI nhiiN| ApakA abhAva hameM sadaiva khaTakatA rhegaa| Adarza-jIvana * sva0 paM0 hIrAlAla si0 zAstrI, nyAyatIrtha sADhUmala ( jhAMsI) yoM to sahAranapura se merA sambandha san 1924 se hai, jaba maiM banArasa meM dharmAdhyApaka thA aura kArtika meM hone vAle 'uchAha' meM zAstra pravacana ke lie bulAyA gayA thaa| para zrI ratanacandajI mukhtAra aura unake choTe bhAI zrI nemicandajI vakIla sA0 se merA paricaya taba huA jaba maiM san 1937 meM zrI dhavala siddhAnta kI 'amarAvatI prati' ko sahAranapura ke suprasiddha raIsa lAlA jambUprasAdajI pradyumna kumArajI ke mandira meM sthita prati se milAne ke liye vahA~ gayA huaA thaa| jaise hI Apa donoM bhAiyoM ko mere vahA~ pahu~cane kA patA calA to Apa mere pAsa Aye aura bole-"Apa samaya dIjiye aura hameM sunAiye ki isa grantha meM kyA varNana hai ?" maiM sUnakara cauMkA-kyoMki mere pAsa kisI se bAta karane ko bhI samaya nahIM thaa| maI-jUna kI garmI aura je se 10 baje taka aura madhyAhna 1 baje se 5 baje taka maiM pratiyoM ke milAna meM lagA rahatA thaa| kintu jaba donoM bhAiyoM kA prabala Agraha dekhA to maiMne kahA-yadi Apa loga 2 ghaNTe kA samaya hameM pratiyoM ke milAna de deM to maiM madhyAhna meM 1 ghaNTe kA samaya Apa logoM ko grantharAja ke pravacana ke lie de sakatA huuN| donoM bhAiyoM ne saharSa merI bAta ko zIghratA se svIkAra kiyaa| ve prAtaHkAla pratiyoM kA milAna karAne ke lie apane ghara se mere pAsa Ate aura cUki una dinoM kacaharI khulI huI thI, usake 'laMca-TAima' meM sahAranapura kI bhISaNa garmI meM kacaharI se 2 mIla cala kara Ate aura grantharAja kA pravacana sunate aura phira vApisa kacaharI cale jAte / yaha krama mere vahA~ rahane taka jArI rhaa| eka dina maiMne pUchA-'Apake yahA~ to mahAvidvAn zrImAn paM0 mANikacandrajI, nyAyAcArya rahe haiM, Apane unase grantharAja ke pravacana sunane kA lAbha kyoM nahIM uThAyA?' taba ve bole-'hama logoM ne aneka bAra unase isake lie nivedana kiyA thA, para sadA hI unakA eka hI uttara thA ki ina siddhAntagranthoM ko par3hane aura sunane kA gRhasthoM ko adhikAra nahIM hai / ' maiMne kahA-'aisI to koI bAta nahIM hai| maiMne to grantharAja ke sAre patra palaTe haiM, kahIM bhI gRhasthoM ko par3hane yA sunane kA koI niSedha nahIM dikhA'--to Apane batAyA ki hameM to 'sAgAradharmAmRta' ke 'zrAvako vIra caryAhaH' Adi zloka kI duhAI dekara yahI batAyA gayA hai / taba maiMne 'sAgAradharmAmRta' kholakara aura ukta zloka kI svopajJa TIkA nikAlakara kahA-"isameM to 'siddhAntasya paramAgamasya sUtrarUpasya' likhA hai aura sUtra to gaNadhara-grathita pratyeka buddha kathita yA zrutake valI-bhariNata kahe jAte haiN| ye dhavalAdi grantha to unameM se kisI ke dvArA bhI racita nahIM haiM", taba Apa logoM ne santoSa kI sA~sa lii|
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jaba maiM vahA~ se calane lagA to Apa logoM ne paryuSaNa parva para Ane ke lie Agraha kiyaa| isa bIca dhavalA kA prathama khaNDa prakAzita ho cukA thA, Apa logoM ne bar3e ullAsa ke sAtha usakA svAdhyAya kiyA aura amarAvatI patra para patra pahu~cane lage ki dUsarA khaNDa kaba taka prakAzita ho jaayegaa| jaise-jaise dhavalA ke bhAga prakAzita hote rahe vaise-vaise hI Apa donoM bhAI apane makAna ke sAmane sthita lAlA arhadAsajI ke mandira meM baiThakara niyamita svAdhyAya karate rhe| __ sambhavataH san 1940 ke paryuSaNa parvarAja para Apane mujhe sahAranapura bulavAyA aura aneka prakAra kI zaMkAoM kA samAdhAna karate rhe| usa samaya mujhe jJAta huA ki Apane skUla meM apanI zikSA urdU se prArambha kI thI, hindI kA jJAna to svopArjita hI hai aura dharmazAstra kA jJAna to svayaM hI svAdhyAya karake evaM vijJajanoM se carcA kara-karake prApta kiyA hai| taba se lekara prAya ke anta taka Apase barAbara sambandha banA rhaa| 'kaSAyapAhaDasUtta' aura 'prAkRta para saMgraha ke prakAzana kAla meM maiM pratyeka mudrita phArma Apake pAsa bhejatA rahA aura artha karane meM yA prUpha saMzodhana meM rahI huI bhUloM ko likhane ke lie preraNA karatA rahA / mere nivedana para Apane rahI huI azuddhiyoM kA zuddhipatra taka taiyAra karake bhejA aura maiMne use sadhanyavAda svIkAra kiyaa| Apake saMsarga se jagAdharI ke lAlA indrasenajI ko siddhAntagranthoM kA svAdhyAya karane ke bhAva jAgRta hue aura unhoMne ApakI preraNA para mujhe jagAdharI bulAyA aura tInoM siddhAnta granthoM kA svAdhyAya kiyaa| jaba kabhI Apa milate to maiM kahatA-"guru to 'gur3a' hI raha gayA, Apa to 'zavakara' ho gaye" to Apa ati kRtajJatA jJApana karate hue kahate-"yaha saba to ApakI hI dena hai|" abhI abhI dinAMka 16-2-80 ke patra meM aApane likhA thA-"mere pAsa jo kucha bhI hai vaha ApakI dena hai|" unakI isa kRtajJatA abhivyakti ke samakSa maiM svayaM nata mastaka hU~ ki itane mahAna vyakti meM kitanI saralatA aura vinamratA hai| Ajakala to jinako 7-8 varSa taka lagAtAra paDhAte haiM ve chAtra bhI apane guru ke prati itanI kRtajJatA prakaTa nahIM karate haiM; jabaki maiMne vAstava meM unake sAtha koI aisI bar3I bAta nahIM kI thii| ApakI nirIhavRtti kI maiM kyA prazaMsA karU, vaha to pratyeka zAstrajJa ke lie anukaraNIya hai| Apane jaba dekhA ki canda rupayoM ke pIche jIvana kA yaha amUlya samaya mukadamoM kI pairavI karane meM jAtA hai to Apane apanI acchI calatI haI prekTisa ko chor3a diyA aura prApta pUMjI meM se kucha apane jIvana nirvAha ke lie byAja para rakhakara zeSa sArI jI apane putra ko sauMpa dii| bhAgya kA aisA cakra phirA ki putra sArI pUjI ko vyApAra meM kho baitthaa| Apake sAmane samasyA AI-aba kyA kiyA jAve? Apane sahaja saralatA se kahA--"bhAI, tumheM ghara kI sArI sthiti mAlUma hai aura tuma vayaska ho, aba tuma svayaM hI soco ki tumheM kyA karanA cAhiye ?" anta meM, putra ko naukarI karane ke lie vivaza honA par3A-para Apane pUjI ke lie kisI ke Age hAtha phailAnA ucita nahIM samajhA aura jo ati sImita Aya thI usImeM ve apanA aura apanI patnI kA nirvAha karate rhe| idhara 40 varSoM meM mahaMgAI kisa kadara bar3hI hai, sabhI jAnate haiN| maiM to abhI bhI socatA hU~ ki unhoMne itanI sImita Aya meM kaise apanA nirvAha kiyA hogaa| cAturmAsa sthaloM para zAstra pravacana aura zaMkAsamAdhAna ke lie prAyaH sAdhU saMgha Apako parva ke dinoM meM balAte the aura pApa jAte bhI the| kintu anta taka Apane kahIM bhI kisI sAdhu se isakA saMketa to kyA, AbhAsa taka bhI nahIM hone diyA ki ghara para kyA gujaratI hai|
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 49 yadi inakI ora se jarA sA bhI saMketa hotA to ve apane bhaktoM se inako mAlAmAla karA dete; para ye cupacApa apane karmodaya ko saharSa bhogane meM hI nirjarA ke sAtha apanA ujjvala bhaviSya dekhate rahate the / apanI vRddhAvasthA meM bhI, zarIra ke uttarottara kRza hote rahane para bhI Apa bar3I mustaidI ke sAtha siddhAnta ke uccagranthoM ke sampAdana evaM anuvAda meM lage rahate the / isakA AbhAsa unake vigata kAla meM Aye patroM se calatA hai, jinameM unhoMne likhA thA - " vRddhAvasthA ke kAraNa yadyapi zarIra jarjarita ho gayA hai, kintu smRti banI huI hai, jisake kAraNa jayadhavala ke kSapaNAdhikAra ke AdhAra para kSapaNAsAra kI navIna TIkA likha rahA hU~ / " eka anya patra meM Apane likhA thA - " jo avasthA ApakI hai, dena / zrI paM0 bhUdharadAsajI ne kahA hai- " bAloM ne varNa pherA, rogoM ne smRti banI huI hai, " so baiThe-baiThe kucha na kucha likhatA rahatA hU~ / " upayoga ko siddhAnta granthoM meM lagAye rakhatA hU~ / " ....... so hI merI bhI / ye saba vRddhAvasthA kI zarIra gherA" kintu abhI taka granthoM kI " Arta- raudra pariNAma na hoM isalie hI " ApakI bahuta himmata thI jo isa bImArI kI avasthA meM bhI Apa kArya karate rahate the / " jahA~ taka maiM jAnatA hU~ Apane antima 40 varSoM meM brahmacarya pUrvaka zrAvaka ke 12 vratoM kA nirdoSa pAlana karate hue eka Adarza zrAvaka kA jIvana vyatIta kiyA thA / 76 veM varSa meM Apa yaha nara deha chor3akara cala base / zrApakA jIvana saMsAra ke pratyeka gRhastha ke liye anukaraNIya hai / maiM ApakI Atma zAnti ke liye hRdaya se maMgala kAmanA karatA hU~ / zraddhAJjali * paNDita zAntikumAra bar3ajAtyA sAhityazAstrI, kekar3I pUjya vidvadvarya svargIya zrI ratanacandajI mukhtAra sA0 digambara jaina samAja ke mAnya vidvAnoM meM se eka the / prArambha meM Apake dvArA 'jainasandeza' meM 'zaGkA samAdhAna' stambha ke antargata svAdhyAyapremI mahAnubhAvoM kI zaGkAyoM ke niSpakSa rUpa se jo samAdhAna prastuta kiye gaye, ve Aja bhI saMgraha evaM prakAzana yogya haiN| usake bAda Apane digambara jaina mahA sabhA ke mukha patra 'jaina gajaTa' meM 'zaGkA - samAdhAna' vibhAga ko varSoM taka jisa uttamatA evaM niSpakSatA se saMcAlita kiyA, vaha samAja ke itihAsa meM cirasmaraNIya rhegaa| mujhe grApase vyaktigata rUpa se bhI paricaya kA saubhAgya prApta huA thA / maiM jaba parama pUjya taponidhi 108 zrI jayasAgarajI evaM nemisAgarajI munivara ke saMgha meM saMskRta adhyApana ke lie thA, usa samaya dhavala, jayadhavala, mahAdhavala, gommaTasAra ( karmakANDa, jIvakANDa) Adi mahAn siddhAntagranthoM kA adhyayana parama pUjya munirAja ke caraNasAnnidhya meM baiThakara mujha alpajJa dvArA huA thA / usa samaya svAdhyAya meM upasthita hone vAle zrotAoM kI zaGkAoM ke samAdhAna ke lie samAja ke mAnya vidvAnoM se samparka sthApita kiyA gayA lekina sabhI ne mere siddhAntagranthoM ke svAdhyAya sambandhI viSaya ko dabAne kA hI prayAsa kiyA / aise samaya meM mAtra Apa dvArA mujhe pUrNa AzvAsana milA evaM upasthita zaGkAyoM kA zAstrIya pramAraNoM ke AdhAra para samAdhAna bhI prApta huA /
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : aise mahAmAnya vidvAn sva0 mukhtAra sA0 ke caraNoM meM maiM punaH punaH sAdara vandanA nivedana karatA huA apanI zraddhAJjali arpita karatA hU~ / anubhavI vidvAn * sva0 paNDita tanasukhalAla kAlA, bambaI pUjya svargIya brahmacArI ratanacandajI mukhtAra ke 'zaGkAsamAdhAna' zIrSaka lekha jainadarzana, jainagajaTa Adi meM nikalate rahate the / 'zaMkAsamAdhAna' meM ve aneka prAcIna AcAryoM dvArA racita zAstroM ke pramANa sadA dete rahate the / dharma rakSArthaM 'akAlamaraNa', 'kramabaddhaparyAya' zrAdi aneka TraikTa unhoMne likhe / unake anuja zrI nemicandajI jaina kA tathA unakA dhavalAdi granthoM kA acchA adhyayana huaa| donoM bandhu zAstrasvAdhyAya meM sAtha-sAtha saMlagna rahate the| merA unakA bambaI, indaura, morenA Adi kaI jagaha samAgama huA / bambaI meM gulAlavAr3I meM tathA zrI candraprabha digambara jaina mandira bhUlezvara meM unake pravacana bhI maiMne sune the / dhArmika samAja ko unake zaMkA samAdhAna zIrSaka lekhoM se evaM TraikToM se acchA lAbha pahu~cA / maiM unake prati apanI vinIta zraddhAJjali prepita karatA hU~ / sarasvatI ke varada putra * sva0 paNDita tejapAlajI kAlA, nAMdagA~va dharmabhUSaNa, vidvatna, mAnanIya paNDita ratanacandajI mukhtAra se merA sabase pahale kaba samparka huA, yaha yadyapi mujhe yAda nahIM hai tathApi karIba pandraha-bIsa varSoM se bhArata zAntivIra digambara jaina siddhAnta saMrakSiNI sabhA tathA bhA0 digambara jaina zAstripariSad ke eka variSTha netA evaM vidvAn ke rUpa meM maiM unase sadaiva milatA rahA / maiMne unako samasta bhAratIya digambara jaina samAja meM mA~ sarasvatI ke varadaputra ke rUpa meM pAyA / aisA lagatA hai ki unakI buddhimatI mAtA ne unako janmate hI sarasvatI-guTikA kI vaha ghU~TI dI thI ki jisake kAraNa mAnanIya paNDita ratanacandajI mukhtAra samasta digambara jaina samAja meM eka mahAn pratibhAzAlI vidvAn ke rUpa meM zobhAyamAna hote the / jinavANI ke cAroM anuyogoM ke upalabdha mahAn granthoM aura unakI TIkAoM kA jaisA talasparzI jJAna Apako thA vaisI yogyatA aura kSamatA anya vidvAnoM meM bahuta kama dekhane ko milatI hai / ApakI smRti itanI vilakSaNa thI ki kisI bhI anuyoga sambandhI utpanna zaGkA kA samAdhAna Apa tatkAla granthoM ke pramANa se jabAnI dekara sabako Azcarya meM DAla dete the, ataH Apa sarasvatI kaNTha bhUSaraNa the, isameM koI sandeha nahIM hai / mAnanIya mukhtArajI ke jJAna aura vidvattA kI yaha vizeSatA thI ki unakA jJAna anya vartamAna vidvAnoM kI taraha kevala bhAra svarUpa nahIM thA / samyagjJAna ke sAtha-sAtha unakI dharmazraddhA acala thI aura cAritra nirmala thA / ve dvitIyapratimAdhArI naiSThika vratI the / ve yadyapi sarvasaGgaparityakta muni nahIM the tathApi vratI bhI unakA jIvana ratnatraya kI AbhA se alaMkRta thA / paNDitajI ghara meM bhI jala meM kamala kI santuSTa sthitaprajJa kA sA jIvanayApana karate the / gRhastha jIvana meM taraha nirmoha aura
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] jJAnopAsanA, sAdhusaMgati aura vrataniSThA ye Apake prAdarzajIvana ke mUlAdhAra the / paNDitajI agAdhajJAna kI nidhi hote hue bhI jJAnamadarahita, saralasvabhAvI, milanasAra, eSaNAvirahita, sAdhusvabhAva ke satpuruSa va mAnavaratna the| Apa digambara jaina samAja kI zobhA the / karIba 76 varSa kI Ayu meM Apa divaGgata hue| ApakA bhautika zarIra yadyapi Aja nahIM rahA tathApi ApakA Adarza zrAvaka mAtra ke mAnasa paTala para sthAyIrUpeNa aGkita hai evaM rhegaa| maiM Apako bhaktisameta apane zraddhAsumana arpita karatA huuN| sevAbhAvI, vinayazIla mukhtAra sA0 * zrI jJAnacandra jaina 'svatantra' zAstrI, gaJjabAsaudA, ma0 pra0 AdaraNIya vidvAn bandhu sva0 bra0 paNDita ratanacandajI mukhtAra sahAranapura vAle, jaina samAja ke jAne mAne vidvAn the / bahuzrutajJa, bahu zrutAbhyAsI, dhavalA, jayadhavalA va mahAdhavalA granthoM ke acche jJAtA the| prakaraNavaza inhIM Agama granthoM kA pramANa dete the / mukhtArI ko chor3akara AtmakalyANa meM laga jAnA yahI Apake jIvana kI vizeSatA thii| yahI mAnava jIvana kI saphalatA bhI thii| sevAbhAvI : mukhtAra sA0 se sabase pahale merA paricaya san 1953 ke sitambara mAsa meM IsarI bAjAra meM huA thA / paryuSaNa ke bAda Asoja kRSNA caturthI ko pUjya kSullaka gaNezaprasAdajI varNI kI janmajayantI prativarSa vidvAnoM, zrImAnoM evaM samAja kI ora se sundara DhaMga se vividhakAryakramapUrvaka manAyI jAtI thii| mujhe bhI varNIjayantI samAroha kA nimaMtraNa milA thA ataH maiM sUrata se jayantI samAroha meM bhAga lene ke lie IsarI gayA thaa| bihAra prAnta maccharoM ke liye prasiddha hai| vahA~ maccharoM ke prakopa se maleriyA hone ke kAraNa prativarSa sahasrAdhika vyakti marate haiN| brahmacAriyoM ke kamare meM mujhe ThaharAyA gayA thA; usI kamare meM paM0 ratanacandajI mukhtAra bhI Thahare hue the / IsarI pahu~cane ke 5-6 ghanTe bAda hI mujhe maleriyA ne dhara dbocaa| bar3e jora se bukhAra caDha aayaa| ThaNDa aura kampana ke kAraNa cAra-cAra rajAiyA~ bhI aparyApta thiiN| jaba mukhtAra sA0 ko jJAta hA ki svatantrajI ko bukhAra car3ha AyA hai to ve usI samaya DAkTara ko bulA kara lAye / DaoN0 sA0 ne davA dI, iMjekzana lagAyA para lAbha na huaa| tIna dina taka bukhAra na utraa| taba mukhtAra sA0 sevAbhAvI, paropakArI, dharmAtmA sajjana zrImAna badrIprasAdajI sarAvagI paTanAvAloM ko mere kamare meM lekara Ae aura mujhe dikhAkara bole ki svatantrajI ko abhI paTanA le calanA hai| usI samaya unakI kAra meM maiM paTanA calA AyA, sAtha meM mukhtArajI bhI Aye / do dina paTanA rahane para bukhAra kucha kama huaa| ina pA~ca dinoM meM mukhtAra sA0 nirantara merI sevA-suzrUSA evaM paricaryA meM hI lage rhe| chaThe dina jaba maiM jvaramukta ho gayA taba mukhtAra sA0 aura maiM donoM paTanA se sAtha-sAtha ravAnA hue / ve sahAranapura utara gae, maiM sUrata calA aayaa| ina pAMca dinoM ke bIca mukhtAra sA0 ne mAtA-pitA kI taraha merI
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : dekhabhAla evaM sa~bhAla sevA kii| unake isa nisvArtha sevAbhAva kA mere mana para gaharA asara pdd'aa| aise the sevAbhAvI paropakArI mukhtAra sA0 / IsarI kI yaha ghaTanA isa samaya ( likhate vakta ) pratyakSa rUpa meM dikha rahI hai / Apake laghu bhrAtA bra0 nemicandajI mukhtAra bhI Apa jaisI hI pravRttiyoM meM rata haiM / vinayazIla : bAta bilkula sahI hai; dekhane aura anubhava meM bhI AtI hai ki vRkSa kI phalavatI zAkhA hI jhukatI hai aura AsamAna ko cUmane vAlA tAr3a kA vRkSa - jo pASANa stambha kI bhA~ti ThaThAka khar3A rahatA hai--usakI nagaNya tuccha chAyA meM paMchI taka nahIM baiThatA / vinaya va mArdavaguNa kA dhArI vyakti sadaiva dUsaroM kA vinaya karatA hai, sahaja saralatAvaza vaha unakI bAta bhI mAnatA hai / eka bAra mukhtAra sA0 ne 'jainamitra' meM prakAzanArtha eka saiddhAntika lekha bhejA / lipi itanI astavyasta thI ki gambhIratApUrvaka par3hane para bhI sambandha barAbara nahIM baiThatA thA / taba gujarAtI bhASAbhASI kampojITara isa lipi se kampoja bhI kaise kara sakate the ? phira bhI maiMne mukhtAra sA0 kA yaha lekha kampoja karane de diyA / eka ghanTe bAda kampojITara lekha vApasa le AyA aura usane use kampoja karane meM apanI asamarthatA prakaTa kI / taba maiMne mukhtAra sA0 ko lipi ke viSaya meM kucha kar3e zabdoM meM eka patra likhA ki kheda hai ki eka vidvAn vyakti lekha to chapAnA cAhatA hai para lipi ThIka nahIM likhanA cAhatA / hama aspaSTa lipi vAle lekha 'jainamitra' meM chApane meM asamartha haiM / chaThe dina mukhtAra sA0 kA pRthak se eka patra aura vahI lekha suvAcya lipi meM A gayA / patra meM likhA 'bhAI svatantrajI ! Apake patra se mujhe bar3I prasannatA huI / kSamAprArthI hU~ / aba lekha sundara lipi meM bhejA hai / chApakara anugRhIta kareM / " thA aise the hamAre mukhtAra sA0 jo choToM kI bhI bAta svIkAra kara apanI vinamratA va vinayazIlatA kA paricaya dete the / svargIya mukhtAra sA0 ke prati maiM hArdika zraddhAJjali arpita karatA hU~; unheM vandanA karatA hU~ aura yaha bhAvanA karatA hU~ ki ve zIghra karmakalaMka vimukta hokara zAzvata zAnti prApta kareM / - pUjya guruvayaM ratanacandra mukhtAraH ** zrI javAharalAlo jainaH siddhAntazAstrI, bhINDaram ratanacandraH // 1 // yo dhavala kIrata suto mAtA ca baraphIti vizrutA yasya / garga gotra divAkaro bhUyAtsukhI sa sahAranapurotpanno nAmnA ratanacandraH iti prasiddhaH 1 agravAla vaMzajazca bhUyAtsukhI sa ratnacandraH // 2 // bahukAla paryantaM hi yuvatvakAle sudhIraH sa kRtavAn / prADvivAka karma tato viraktI bhUya saMsAra karmaNaH / / 3 / /
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] sa rAgadveSAbhyAJca nirato'bhUj jinezAgamAdhyayane 1 karma kSapaNakAraNe sAra bhUte ca sukhadarzake // 4 // jinAga mAdhyayanarataH satataM jJAnopayoge niratazca 1 yataH sarva zAstrANAM pArago'bhUt sa padyadeva saH / / 5 / / acintya mahimA prAjJo'nubhUtAtma vaibhavo varNI guNI / bhAratadezabhUSaNaH karaNAdyanuyoga vijJo'Nuvrata / / 6 // zrAvaka guNopetaH sa urarIkRtaikakAla saMbhojanaH / ratnAkaro guNajJo bhUyAtsukhI sa ratanacandraH / / 7 / / pravaktA zlAghanIyazca sarveSAM hitacintaka: lokapriyo viraktAza: bhUyAtsukhI guNAkaraH // 8 // bhavyAnAMtu bodhakaH prApako mokSa vartamano hApakaH 1 1 kujJAnAndhakArasya bhUyAtsukhI sa ratnacandra : 11 2 11 di02-6-75 I0 tattvajJAnI paNDitajI * paNDita sumatibena zahA, nyAyatIrtha, solApura svargIya paNDita ratanacandajI mukhtAra jaina samAja ke eka mahAn, prakANDa paNDita the / unhoMne zrI dhavala, jayadhavala, mahAvala Adi mahAgranthoM kA sakhoja abhyAsa kiyA thaa| maiM jaba-jaba parama pUjya 108 zivasAgarajI mahArAja aura zrutasAgarajI mahArAja ke saMgha meM darzanArtha jAtI thI, usa vakta paNDitajI hameM vahA~ milate the / usa vakta bahuta sakhoja carcA rahatI thii| mujhe unase bahuta lAbha huA / mahArAja ke darzana kA lAbha aura paNDitajI ke jJAna kA vizeSa lAbha milatA thaa| hama sahAranapura meM paMDitajI ke ghara bhI gaye the, vahA~ bhI unake adbhuta jJAna kA lAbha milaa| mukhtAra sA0 jainasamAja ke tattvajJAnI paNDita the / jJAna ke sAtha ve cAritra kA bhI pAlana karate the, dvitIya pratimAdhArI the / maiM divaGgata paNDitajI ko hArdika bhAvanA se zraddhAsumana arpita karatI hU~ / [ 53 nirabhimAna vyaktitva * zrI ratanalAla jaina (paMkaja TeksaTAilsa) meraTha zahara pUjya, zraddheya adhyAtma va Agama ke viziSTa abhyAsI, siddhAntAcArya sva0 ratanacanda mukhtAra sA0 ke prati mere jo kucha bhAva haiM, unheM zabdoM meM utAra pAnA mere lie duHsambhavasA hai| Apake jJAna-dhyAna ko vidvadvarga yA mujha jaise tuccha, para nikaTastha vyakti hI samajha sakate haiM / vratoM ke samyak aMgIkaraNa ke sAtha-sAtha samatA va nirabhimAnatA ko lie buddhi kI sarvamAnya parAkASThA bhI Apa meM basI huI thI; yaha ananyaprApyamANa avasthAna Azcaryaprada thA /
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jo kucha Apase mujhe milA hai, vaha vacanAtIta hai, usI ke sahAre jIvana ko Atmahitaparaka mor3a dene meM sajagatA banI rahatI hai| kAmanA hai ki Apa yathAsambhava atizIghra muktiramA kA varaNa kreN| aApako vandana ! vandana !! vandana !!! jJAna aura cAritra kA maNikAJcana yoga * sva0 saraseTha bhAgacanda sonI, ajamera mujhe yaha jJAta kara prasannatA kA anubhava ho rahA hai ki di0 jaina samAja sammAnanIya vidvAn siddhAntAcArya sva0 0 ratanacandrajI sA0 mukhtAra kI smRti meM grantha kA prakAzana kara rahA hai| zrI mukhtAra sA0 mere bhalI prakAra paricita puruSa the| Apa siddhAntazAstroM ke gahana vettA the| mujhe aneka bAra Apase milane kA saubhAgya prApta huaa| kaI avasaroM para ApakA nikaTa sAnnidhya bhI milaa| mujhe eka bAra sahAranapura jAne kA suavasara prApta huA thA taba Apane mujhe apane duSprApya zAstroM ke darzana karAye the / maiM ApakI isa zAstra bhakti se sadA hI prabhAvita rahA haiN| ApakA tattvacintana gahana aura antastalasparzI thaa| kucha varSoM pUrva dhavalA Adi mahAn siddhAntagrantha kevala darzana-pUjana hI ke liye prayukta hote rahe, parantu Apane AcArya saMghoM meM jAkara sAdhu varga ke samparka meM ukta granthoM kA vAcana, manana aura manthana kiyA; vaha vidvadvarga ke liye preraNAspada evaM anukaraNIya hai / maiMne ajamera meM saMghoM ke birAjane para Apako svAdhyAyatatpara saMyamiyoM ke madhya tattvacintana karate hue gambhIra mudrA meM zAntacitta dekhA thA aura kabhI-kabhI thor3I dera ke liye usa carcA kA rasAsvAdana maiMne bhI kiyA thaa| sAdhu varga ne ApakA sAmIpya pAkara jinavANI ke manana va manthana meM pravRtti kI hai aura siddhAntagranthoM ke paThana-pAThana kA pracAra-prasAra haA hai| ApakI tattvacarcA aura viSaya vivecana praNAlI gaMbhIra hote hue bhI rocaka hotI thii| cAritrika ujjvalatA se ApakA samyagjJAna aura bhI nikhAra ko prApta ho gayA thaa| ApakI vidvattA AdaraNIya evaM anukaraNIya hai| Apa cirakAla taka svastha rahakara saMyamIjanoM ko svAdhyAya, manana, cintana, dhyAna, adhyayana meM apanA yoga dete raheM tathA cAritra para agrasara hote raheM; merI sadA yahI abhilASA rahatI thI; parantu karmoM kA vidhAna kauna badala sakatA hai ? 28 navambara, 1980 ke dina ApakA nidhana ho gyaa| Apake dehAvasAna se sakala jainasamAja ko mahAn zoka huaa| maiM zrI zAnti prabhu se karabaddha prArthanA karatA hU~ ki svargIya mukhtAra sA0 yathA kAla parama zAnti ko prApta hoN| jIvanadAnI zrutasevI * zrI kanhaiyAlAla lor3hA, jaina siddhAnta zikSaNa saMsthAna, jayapura svargIya zrI ratanacandajI 'mukhtAra' ke nAma tathA vidvattA se to maiM bahuta pahale se hI paricita thA parantu mApase merA prathama sAkSAtkAra AcAryakalpa zrI zrutasAgarajI mahArAja ke nivAI cAturmAsa meM savAImAdhopara
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 55 vyaktitva aura kRtitva ] svAdhyAya saMgha kI baiThaka meM bhAga lekara jayapura lauTate samaya huA / Apase karma siddhAnta para carcA huii| usase lagA ki Apa karma siddhAnta ke gahana adhyetA haiM aura yadi zrApa jayapura kucha dina birAjeM to anya svAdhyAyI bhI Apake jJAna se lAbha uThA sakate haiM; yaha soca kara maiMne Apase kucha dina jayapura Thaharane ke lie nivedana kiyA / Apane mere nivedana ko svIkAra kiyA aura nivAI se sahAranapura lauTate samaya do dina jayapura tthhre| grApa AcArya zrI vinayacandra jJAna bhaNDAra meM svAdhyAya goSThI meM pdhaare| vahA~ prApakI zrI zrIcandajI golecA, zrI mohanalAlajI muthA, zrI nathamalajI hIrAvata Adi se SaTkhaNDAgama, kaSAyapAhur3a, mahAbandha meM prarUpita karma siddhAnta para vArtA huI / Apane bar3e hI sundara DhaMga se sarala bhASA meM unakI jijJAsAoM kA samAdhAna va viSaya kA nirUpaNa kiyA / Apake samakSa karmasiddhAnta ke viSaya meM pracalita dhAraNAoM se bhinna artha prastuta kie gae / zrI zrIcandajI golecA sUryaprajJapti, candraprajJapti, jambUdvIpaprajJapti Adi granthoM va aneka jaina kathAnoM tathA AdhyAtmika siddhAntoM ko rUpAtmaka evaM pratIkAtmaka rUpa meM rakhA to lagA ki Apa paramparAgata rUr3hivAdI vicAroM se dUra raha kara niSpakSa va taTastha bhAva se bhI cintana karane meM sakSama haiM / samayAbhAva hone se usa samaya Apa jayapura adhika nahIM Thahara sake / Age patra vyavahAra se Apase sambandha jur3A rahA / hameM SaTkhaNDAgama, kaSAyapAhuDa, mahAbandha, karmagrantha zrAdi ke svAdhyAya meM jo jijJAsAe~ utpanna hotI thIM, hama unheM patra dvArA Apake pAsa bhejate aura Apa bar3e hI prema se unake uttara (mayazAstra ke nirdezasthala ke ) dete the / karmasiddhAnta jaise kaThina va gahana viSaya ko bhI patrAcAra dvArA saralatA se samajhA denA ApakI vizeSatA thI / vitaNDAvAda se pare raha kara virodhI yuktiyoM para taTastha bhAva se cintana kara samajhane-samajhAne kI ApakI pravRtti prazaMsanIya thI / Apa zAstrasammata siddhAnta ko spaSTarUpa se abhivyakta karane meM kabhI saGkoca nahIM karate the / zAstra se asaMgata bAta kA kabhI anumodana nahIM karate the| ApakA pUrA jIvana mukhyataH jaina granthoM ke svAdhyAya meM hI bItA / Apane SaTkhaNDAgama jaise mahAna grantha kI dhavala TIkA, mahAbandha ( mahAghavalA ), kaSAyapAhur3a kI jayadhavalA TIkA, labdhisAra-kSapaNAsAra jaise ucca koTi ke granthoM kA anekabAra AdyopAnta gahana svAdhyAya kiyA thA / atisUkSma painI dRSTi se inheM dekhA thA / Apa inake adhikArI vidvAn the / Apako digambara zAstroM kA jItA jAgatA koSa kaheM to bhI atyukti nahIM hogI / vRddhAvasthA hote hue bhI ApakI smaraNazakti Azcaryajanaka thii| kisI siddhAnta va sUtra ke bAre meM pUchA jAya, Apa usI samaya kina-kina zAstroM meM kisa-kisa sthala para usakA ullekha hai, vizvAsa ke sAtha prastuta kara dete the / uccakoTi ke vidvAn hote hue bhI Apa 'sAdA jIvana lekara vRddha taka, nirakSara se lekara ucca koTi ke vidvAn taka rucipUrvaka siddhAnta kI bAta samajhAte the, TAlate nahIM the / Apako ucca vicAra' ke mUrtimAna rUpa the / bAlaka se koI bhI Apase mile, Apa unheM pUrNa prayAsa va vidvattA kA garva kahIM chU bhI nahIM gayA thA / Apane apanA sArA samaya zruta sevA-sAdhanA va dharma ke prasAra meM diyA / isaprakAra ApakA jIvana samAja ko samarpita thA / vastutaH ApakA jIvana samAja kA jIvana thA / niHsvArtha bhAva se sevA karane vAle aise jIvanadAnI vidvAn kI upasthiti samAja ke liye gaurava kI bAta thI / Apa zarIra ko apane se bhinna samajhakara apane rogAdi ke upacAra ke prati upekSA baratate the / parantu samAja kA kartavya thA ki vaha Apake zarIra ko samAja kA arthAt apanA zarIra samajhakara ApakI sevA-suzrUSA para vizeSa dhyAna detA tAki ApakI vidvattA va yogyatA se use vizeSa lAbha milatA / vRddhAvasthA meM zarIra kRza ho calA thA, zarIra ke nirbala va rogagrasta hone ke sAtha-sAtha A~kheM bhI kamajora ho calI thIM / usa avasthA meM bhI
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 ] [ paM0 ratanacanda jaina mustAra : yadi samAja dhyAna dekara eka Azulipilekhaka ( Shorthand writer ) ApakI sevA meM rakhatA to ApakI ananya vidyA kA yatheSTa lAbha mila sakatA thaa| parantu yaha saba kucha nahIM ho pAyA, isakA kheda hai| aba vaha jJAnI isa saMsAra (naraparyAya) meM nahIM rhaa| yahI kAmanA hai ki divaGgata AtmA ko sukha zAnti prApta ho tathA vaha apanI karmakAlimA ko naSTa kara yathAzIghra muktiramA kA varaNa kare / usa pavitrAtmA ko sazraddha namana ! mahAn AtmA mukhtAra sA0 * seTha zrI badrIprasAdajI sarAvagI, paTanA siTI karIbana 30 varSa se bhI pahale kI bAta hai jaba maiM apanA kArobAra kalakattA meM karatA thaa| vahAM subahazAma zrI digambara jaina pArzvanAtha mandira, belagachiyA meM karaNAnuyoga ke grantha gommaTasAra ( jIvakANDa va karmakANDa ) kI svAdhyAya pUjya sva0 pyArelAlajI bhagata ke sAnnidhya meM sva0 paNDita zrIlAlajI kAvyatIrtha, zrI phAgulAlajI (vartamAna AcArya kalpa 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja ) evaM brahmacArI surendranAthajI (jo bAda meM IsarI zAntiniketana meM rahate the ) ke sAtha karatA thaa| sva0 pUjya bhagatajI sA0 yadyapi par3he-likhe kucha bhI nahIM the; saMskRta, prAkRta kI to bAta hI kyA, sAdhAraNa hindI bhI kaThinatA se likhate-par3hate the, lekina unakA svAdhyAya kA abhyAsa bahuta gahana thA / kSayopazama itanA vilakSaNa thA ki gommaTasAra kA pUrA sAra unakI jihvA para thA evaM arthasaMdRSTiyoM kA bhI pUrA adhyayana thA / pUrA viSaya jyoM kA tyoM samajhA dete the / aisA adhyayana maiMne to Aja taka kisI vidvAn kA nahIM dekhA / jaba san 1950 meM mere vyApAra kI eka zAkhA paTanA (bihAra) meM ho gaI to karIbana Der3ha varSa bAda meM svayaM bhI kalakattA chor3akara paTanA rahane lgaa| apane svAdhyAya kA krama paTanA meM bhI vaise hI cAlU rakhA lekina koI sAthI na hone se akelA hI labdhisAra-kSapaNAsAra, SaTkhaNDAgama dhavalA TIkA kI svAdhyAya karatA thA / jo zaGkAyeM hotI thIM, samAdhAna ke liye kaI vidvAnoM ke pAsa DAka se bhejatA thA / kintu durbhAgya se kisI kA samAdhAna nahIM milatA thaa| kaTanI nivAsI zraddheya paNDita jaganmohanalAlajI zAstrI se merI bahuta ghaniSTatA hai| kalakattA se pahale maiM bahuta varSoM taka kaTanI meM rahA thaa| unakI mujha para pUrNa kRpA evaM vizeSa sneha hai| unake pAsa maiMne 'labdhisAra' kI kaI zaGkAeN samAdhAna hetu bhejiiN| unakA uttara milA ki ApakI zaGkAeM bahuta gahana hai, binA grantha dekhe samAdhAna nahIM bhejA jA sakatA / grantha dekhane kA samaya mujhe milatA nahIM ataH ApakI zaGkAe~ sahAranapura / paNDita zrI ratanacandajI ke pAsa bheja dI haiN| vahIM se Apake pAsa samAdhAna aaegaa| isase pahale siddhAnta bhUSaNa, zraddhaya bAbU ratanacandajI sA0 mukhtAra se merA koI paricaya nahIM thaa| zrImAn paNDitajI sA0 kI kRpA se hI Apase merA paricaya san 1954 ke maI mAsa meM patroM ke dvArA zuru huA / Apake pAsa merI zaGkAe~ pahu~cI, eka do dina meM hI DAka dvArA unakA samAdhAna mila gyaa| samAdhAna par3ha kara bahuta santoSa huA / zaGkA samAdhAna kA yaha krama DAka dvArA barAbara cAlU rhaa| karIbana eka-Der3ha varSa bAda jaba maiM IsarI Azrama meM pUjya bar3e vargIjI gaNezaprasAdajI ke pAsa thA, paM0 ratanacandajI kA bhI vahA~ padhAranA huaa| tabhI unake pratyakSa darzana hue; sAkSAt paricaya huaa| dubalA-patalA zarIra sAdA saMyamita jIvana, cAroM anuyogoM kA gambhIra talasparzI adhyayana, kSayopazama evaM dhAraNAzakti itanI vilakSaNa
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 57 vyaktitva aura kRtitva ] ki hara viSaya kA jJAna upasthita, koI bhI viSaya ho turanta grantha kA nAma va pRSTha saMkhyA bhI jabAna para hAjira; maiM to dekhakara cakita thaa| pUchane para batAyA ki "hamArI bhASA to urdU thI, saMskRta- prAkRta to dUra hindI kI bhI hamArI par3hAI nahIM huI / jo kucha arjita kiyA hai vaha saba svAdhyAya se hI pAyA hai / 10-12 ghaNToM se lekara 16 ghaNToM taka pratidina hamArI svAdhyAya calatI hai / pahale vakAlAta karate the, kAnUna kI kaunasI kitAba meM kaunasA kAnUna kahA~ para hai, yaha najIra yAda rakhate the / vakAlAta chor3akara vahI upayoga idhara lagA diyA / " pUjya varNIjI ke pAsa bar3e-bar3e vidvAn hamezA Ate rahate the, unakA upadeza va zAstra pravacana hotA thA / jarA bhI koI bAta gar3abar3a nikalatI to usI samaya roka dete the, grantha nikAla kara turanta samAdhAna karA dete the / mukhtAra sA0 ke sAtha mahInoM taka IsarI meM rahane kA maukA milA aura svAdhyAya kA lAbha milA / paTanA meM mere ghara para bhI Apane kaI bAra kaI-kaI dina ke liye padhAra kara rahane kI kRpA kI / kaTanI meM 'vidvatpariSad' kI mITiMga thii| mukhtAra sA0 una dinoM 'vidvatpariSad' ke sadasya the evaM 'zaGkAsamAdhAna' vibhAga unhIM ke jimme thA / 'jaina sandeza' meM unakA 'zaGkA samAdhAna' niyamita rUpa se hara aMka meM prakAzita hotA thA / taba mere sAtha Apa bhI kaTanI gaye the aura mere ghara para hI Thahare the| mITiMga ke pUre kAla meM unake sAnnidhya se maiMne atizaya lAbha liyA / saMvat 2016 meM ajamera meM parama pUjya AcArya 108 ( sva 0 ) zrI zivasAgarajI mahArAja ke saMgha kA cAturmAsa thA / maiM prAyaH hara cAturmAsa meM unake darzanArtha jAyA karatA thaa| eka-do mahInA rahakara lAbha uThAtA thA / usa cAturmAsa meM mukhtAra sA0 bhI ajamera zrAye the / vahA~ para sonagar3ha bhaktoM mumukSutroM kA eka dala thA / una logoM kI zAstrIya carcA evaM zaMkA samAdhAna kaI dinoM taka mukhtAra sA0 ke sAtha hue / paNDitajI kI vidvattA se ve loga bahuta prabhAvita hue| una logoM ne nirNaya liyA ki "Apa hamAre sAtha kucha dinoM ke lie sonagar3ha calie, Apake calane se bahuta lAbha hogaa| kAnajI svAmI haThagrAhI nahIM hai; Apake sAtha carcA hone se nizcaya hI saiddhAntika viSayoM meM kAnajI svAmI kI jo galata mAnyatA baiTha gaI hai, usakA nirAkaraNa ho jAegA / aisA hama logoM ko pUrNa vizvAsa hai / " mukhtAra sA0 kI sonagar3ha calane kI svIkRti pAkara una logoM ne sonagar3ha likhA ki hama mukhtAra sA0 ko lekara sonagar3ha A rahe haiM patra pahu~cate hI sonagar3ha se una logoM ke pAsa tAra AyA ki " roko, ratanacanda sonagar3ha nahIM Ave / " yaha tAra pAkara ve saba loga hatAza ho ge| mujhe bhI unakI kamajorI para bahuta kheda huA aura mukhtAra sA0 kA sonagar3ha jAnA nahIM ho sakA / / mukhtAra sA0 kA munisaMgha meM jAne kA yaha pahalA hI maukA thaa| saMgha meM bhI unake sAtha svAdhyAya se bahuta lAbha huA / paNDitajI bhI munisaMgha kI caryA aura carcA se bahuta prabhAvita hue / saMgha meM AcArya mahArAja eka dina chor3akara dUsare dina AhAra karate the aura bhI bahuta se sAdhu upavAsa karate the / mukhtAra sA0 bhI hamezA dina meM eka bAra hI bhojana karate the phira zAma ko (garmI ke dinoM meM bhI ) pAnI bhI nahIM pIte the / saMgha se ghara lauTane ke bAda unhoMne bhI kaI dina taka eka dina chor3akara ( ekAntara ) bhojana kiyA tathA abhyAsa rUpa meM kezaloMca bhI kiyA / taba se hara cAturmAsa meM ve munisaMgha meM Ate rahate the va mahInoM taka rahate the / unakA thor3A sA bhI samaya vRthA nahIM jAtA thA / jaba dekho tabhI adhyayana-adhyApana meM hI lage rahate the / SaTkhaNDAgama, dhavala, mahAghavala evaM jaya dhavala sarIkhe karaNAnuyoga ke rUkSa granthoM kA adhyayana calatA rahatA thaa| saMgha se trilokasAra jaise grantha ke prakAzana kA zreya inhIM ko hai / vartamAna meM prakAzita dhavala, mahAdhavala va jayadhavala granthoM meM gambhIra sUkSma adhyayana karake hajAroM azuddhiyA~ Apane hI pakar3I thiiN| kahAM para kitanA viSaya chUTa gayA hai, kahAM para kitanA jyAdA hai, yaha
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : saba Apake pAsa noTa thA / sabakA prakAzana ho to svayaM meM eka pUrA grantha bana jAegA / labdhisAra- kSapaNAsAra kI TIkA Apane jayadhavala mUla ke AdhAra se likhI hai jisakA prakAzana aba ho cukA hai| Ayu ke anta taka Apa jIvakANDa kI TIkA likhate rahe / yaha kArya mukhtAra sA0 apanA bahuta samaya dekara pUrNa rucipUrvaka tallInatA se kara rahe the, jisakA prakAzana bhI zIghra hogA / yadyapi unakI zArIrika zakti bahuta kSINa ho gaI thI, dRSTi bhI kamajora ho calI thI phira bhI dina-rAta sArA jIvana jinavANI mAtA kI sevA meM hI lagAye rakhate the / apane " zarIra evaM svAsthya kI jarA bhI cintA unhoMne nahIM kI / jo kAma unhoMne kiyA, usakI prazaMsA jitanI kI jAve, thor3I hai / mujhe yaha jAnakara prasannatA huI ki paNDita javAharalAlajI bhINDara vAle jo unase bahuta upakRta haiM, mukhtAra smRti grantha ke prakAzana kI taiyArI kara rahe / aise mahAn puruSa kA maMgala smaraNa sasammAna avazya hI kiyA jAnA cAhiye / svargIya mukhtAra sA0 kA mujha para bhI bar3A upakAra evaM anugraha thA / aise siddhAntamarmajJa, siddhAntavAridhi, siddhAntabhUSaNa, mahApuruSa bAbU ratanacandajI mukhtAra sA0 kA maiM zatasahasra abhinandana karatA hU~ aura unheM apanI hArdika zraddhAJjali samarpita karatA hU~ / zrI 1008 vIra prabhu se sAdara savinaya yahI karabaddha prArthanA hai ki yaha mahAn AtmA yathA zIghra mokSalakSmI kA varaNa kara zAzvata sukha meM lIna ho / smRti ke darpaNa meM siddhAntabhUSaNa paNDita zrI ratanacandajI mukhtAra * vinodakumAra jaina, sahAranapura jaina saMskRti kA itihAsa jisa prakAra aneka purAtana manISiyoM, tapasviyoM tathA mahAn AcAryoM kI gauravagAthAoM se Alokita hai usIprakAra jaina vAGamaya ke Adhunika viziSTa aneka mUrdhanya vidvAnoM evaM marmajJoM kI jIvanacaryA se prakAzita bhI hai| aise Adhunika vidvAnoM meM siddhAntavettA, vidvattA kI anupama vibhUti paNDita zrI ratanacandajI sA0 mukhtAra kA nAma bhI cirasmaraNIya rahegA / laukika zikSA ApakA janma bhArata deza kI hRdayasthalI uttarapradeza prAntastha sahAranapura nagara meM julAI san 1902 meM huA thA / 8 varSa kI alpAyu meM hI Apako apane pitA zrI dhavalakIrtijI ke viyoga kA duHkha sahanA pdd'aa| usa samaya parivAra meM ApakI mAtAjI, do agraja, eka anuja tathA eka bahina kula chaha sadasya the| sabhI parijanoM kI jIvana yAtrA aba bar3e bhrAtA zrI meharacandajI ke saMrakSaNa meM prArambha huI / san 1620 meM Apane meTrika ko parIkSA uttIrNa kI / disambara san 1923 meM Apane 'mukhtAra' kI parIkSA uttIrNa kI tathA sahAranapura kSetra ke nyAyAlaya meM hI kArya karane lage / pUjya pitAjI ke dhArmika saMskAroM ne ApakI dainandina caryA meM jinapUjana va jinAgama paThana pAThana ke amiTa saMskAra prasphuTita kie the / mukhtArI se nivRtti nyAyAlaya meM kArya karate hue Apane eka saphala mukhtAra ke rUpa meM pratiSThA prApta kI / ucca prazikSita vaidhAnika parAmarzadAtA bhI Apase aneka kAnUnI viSayoM para parAmarza liyA karate the / apanI tarkaNAzakti va adhyayana
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 56 ke parizrama se Apane aneka aise mukadamoM meM bhI saphalatA prApta kI jinameM anya mukhtAra va vakIla viphala ho jAte / taba yaha kauna kaha sakatA thA ki pitA zrI dvArA pallavita dhArmika saMskAroM kI yaha laghu kalikA eka dina eka vizAla vaTavRkSa kA rUpa dhAraNa kara legii| 'mukhtAra' ke rUpa meM saphalatApUrvaka kArya karane ke bAvajUda Apako usase udAsInatA ho calI tathA jinAgama ke svAdhyAya ke prati tIvra abhiruci jAgrata huii| mastiSka paTala para vicAroM ke tAra jhaMkRta ho uThe ki kyoM na mukhtArI se sthAyI avakAza grahaNa kiyA jAya lekina AjIvikA kA bhI to prazna prabala thaa| mana aura buddhi meM dvandva hone lagA / antatogatvA buddhi ne mana para vijaya prApta kI aura Apane 31 maI san 1947 ke dina mukhtAra ke kArya ko samagra rUpa meM tilAJjali de dii| svAdhyAya kI ora aba avakAza milane para zrI bhAgIrathajI varNI kI preraNA se Apa svAdhyAya kI ora vizeSa rUpa se AkRSTa hae / yadyapi Apane aba taka urdU va aMgrejI bhASA kA hI jJAna prApta kiyA thA phira bhI vizeSotsAha ke kAraNa prathamAnuyoga ke granthoM ke svAdhyAya se hindI bhASA kA bhI jJAna prApta kara liyaa| zanaiH zanaiH saMskRta aura prAkRta meM Apane praveza pA liyaa| vratI jIvana isa bIca pUjya kSullaka gaNezaprasAdajI varNI se ApakA samparka huaa| jaba pUjya varNIjI ne Apako vratI banane ke lie abhiprerita kiyA taba Apane zrAvakAcAra sambandhI aThAraha granthoM kA adhyayana kiyA taduparAnta san 1946 meM pUjya vIjI se Apane dvitIya pratimA ke vrata aMgIkAra kiye| san 1950 meM Apa mAtRsneha se bhI vaJcita ho gye| saMgha sAnnidhya ApakI vidvattA khyAta ho calI thii| isIkAraNa paryuSaNa evaM aSTAhnikA parva meM pravacana hetu Apako vibhinna sthAnoM ke jaina samAja se nimantraNa prApta hone lge| san 1947 se hI paryuSaNa parva meM pravacanArtha Apa bAhara jAne lage the aura taba se nirantara prati varSa bhinna-bhinna sthAnoM ke samAjoM ko apane pravacanoM se lAbhAnvita karate rahe / san 1951 meM ApakA samparka munisaMghoM se huaa| pa0 pU0 cAritra cakravartI sva0 108 zrI zAntisAgarajI mahArAja, sva. zrI vIrasAgarajI mahArAja, sva. zrI zivasAgarajI mahArAja, sva. zrI jJAnasAgarajI mahArAja evaM vartamAna meM parama pUjya AcArya zrI dharmasAgarajI mahArAja Adi ke zramaraNasaMghoM ke samparka meM Apa rahe the| prAcAryakalpa 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja evaM muni zrI ajitasAgarajI mahArAja ke sAtha ApakA bahuta samparka rhaa| lagabhaga pratyeka varSAyoga meM Apa inake darzanArtha avazya hI jAte the / prAgamokta zaGkA-samAdhAnakartA paNDita darabArIlAlajI koThiyA dvArA san 1954 meM Apako zaGkA samAdhAna vibhAga sauMpA gyaa| phalataH jahA~ ApakA paricaya aneka svAdhyAya premiyoM se huA, vahIM zaMkAkartAoM ko apanI jaTila zaMkAoM kA atIva sarala va santoSaprada AgamAnukUla samAdhAna sapramANa milane lgaa| svAdhyAyakartAoM kI zaGkAe~ Apake pAsa nirantara pAtI rahatI thiiN| Apake samAdhAnoM se sabhI lAbhAnvita hote the| Tasa jA~kAoM kA atIva
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : adhyakSa evaM adhiSThAtA vyAvahArika evaM dhArmika donoM hI kSetroM meM paryApta yogyatA, anubhava evaM tarkaNAbuddhi sampanna hone se aApane san 1965 se 1968 taka cAra varSa akhila bhAratavarSIya digambara jaina zAstrI pariSada ke adhyakSa pada ko suzobhita kiyA kintu isa pada kI gatividhiyoM ko svahita meM bAdhaka jAna kara Apane 1968 meM adhyakSa pada se zyAga patra de diyaa| Apa kaI varSoM taka udAsIna Azrama, IsarI va zrAvakAzrama zrImahAvIrajI ke bhI adhiSThAtA rhe| granthasaMgraha aura svAdhyAya Apane apane zAstra saMgrahAlaya meM lagabhaga 400 ArSagranthoM kA saGkalana kiyaa| unameM se cAroM anuyogoM para Azrita lagabhaga 200 granthoM kA atyanta sUkSma dRSTi se gambhIra svAdhyAya bhI kiyaa| unameM bhI jaina siddhAntoM ke mUla grantha dhavala, jayadhavala tathA mahAbandha kI 36 pustakoM ke lagabhaga 15000 pRSThoM kA gambhIra talasparzI adhyayana kiyA thA jisakA hI pratiphala hayA ki Apa karaNAnuyoga ke pAragAmI vidvAn ho gye| yadi Apako calatA phiratA karaNAnuyoga bhI kahA jAtA to koI atizayokti nahIM hotii| TIkAe~, TraikTsa (Tracts) evaM samIkSA Apane dravyasaMgraha, AlApa paddhati tathA labdhisAra, kSapaNAsAra kI hindI TIkAe~ kI haiN| AyU upAntya divasa taka Apa gommaTasAra-jIvakANDa kI TIkA likha rahe the / ApakI TIkAnoM kI advitIya vizeSatA yaha hai ki ve dhavala-mahAdhavalAdi granthoM para AdhArita hone se una pAThakoM ke lie bhI atizaya lAbhadAyI haiM jo dhavalAdi granthoM kA svAdhyAya karane meM asamartha haiN| Apane katipaya vivAdagrasta viSayoM ko dRSTi meM rakhate hae kucha TraikTsa bhI likhe jaise kramabaddha paryAya, akAlamaraNa, puNya kA vivecana Adi / ye TraikTsa aneka zaGkAoM kA samIcIna samAdhAna prastuta karate haiN| Apane guNasthAna-mArgaraNAsthAna viSayAzrita eka atyanta mahattvapUrNa TraikTa 'guraNasthAna-mArgaNA carcA' kA sampAdana kiyaa| pUrva prakAzita 'caubIsa ThANA carcA' meM aneka saiddhAntika bhUleM thiiN| unako dUra karane evaM usameM ullikhita viSaya sAmagrI ko rocaka banAne ke uddezya se hI Apane naye TraikTa kA sampAdana kiyA thaa| isakA prakAzana zAntivIranagara zrImahAvIrajI se huA hai| pUjya 105 AryikA zrI AdimatI mAtAjI ne kucha varSa pUrva gommaTasAra karmakANDa kI navIna hindI TIkA likhI thii| ukta grantha kA Apane dhavala mahAdhavalAdi granthoM ke sAtha milAna kiyA tathA aneka zahAspada viSayoM ko sulajhAte hae aneka sthaloM para dhavalAdi mahAn granthoM ke pramANa diye / yaha navIna prakAzita grantha pAThakoM ke lie atizaya lAbhaprada siddha hogaa| merA samparka san 1975 meM sahAranapura meM parama pUjya AcAryapravara 108 zrI dharmasAgarajI mahArAja kA sasaMgha cAturmAsa huaa| taba maiMne pUjya AcArya zrI se AjIvana brahmacarya vrata aGgIkAra kiyaa| jaba saMgha kA vihAra hone lagA to saMghastha AryikA viduSI ratna zrI 105 jinamatIjI evaM zubhamatIjI ne mujhe yaha preraNA dI ki tuma paNDita ratanacandajI ke pAsa adhyayana ke liye jAyA kro| tabhI se merA Apase samparka huaa| Apane hI mere jIvana meM svAdhyAya kA aMkurAropaNa kiyaa| mere dvArA upAjita zAstrIya jJAna ke nimitta kA sampUrNa zreya Apako hI hai| karaNAnayoga kA jJAna pradAna karake Apane mujha prajJa para jo upakAra kiyA hai usase maiM vartamAna paryAya meM uRNa
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 61 nahIM ho sktaa| ApakI karmaThatA, utsAha, dhairya, sAhasa evaM pramAdarahita jIvanacaryA merI preraNA evaM mArgazikA haiM / maiM ina guNoM ko apane jIvana meM DhAlane kA athaka prayAsa karatA rahU~gA aura jaba ye guNa merI jIvanacaryA ke abhinna aGga bana jAyeMge tabhI merI zraddhA pUrNatA ko prApta hogii| saMsmaraNa * eka bAra rAtri ke samaya eka mumukSu Apase kahane lage ki paNDitajI ! nimitta kucha bhI nahIM hotaa| paNDitajI ne una mahAzayajI se pUchA ki aisA kisa ArSa grantha meM likhA hai ? jyoM hI ve mumukSu grantha lAne ko tatpara hae tyoM hI paNDitajI ne Tebila lempa bujhA diyaa| isa para mumukSu bole-paNDitajI ! Apane lAiTa kyoM bujhAI ? aba Apako pramANa kaise dikhalAU~ ? isa para paNDitajI ne uttara diyA ki 'nimitta to kucha bhI nahIM karatA, ataH Apa apane upAdAna se pramANa dikhalAyo, maiM use apane upAdAna se dekha lUgA / lAiTa to nimitta mAtra hai, vaha Apake kathanAnusAra vyartha hai|' isa para ve mumukSu jhepa gaye aura usa dina se nimitta ko mAnane bhI lge| * zrI kAnajI svAmI se ApakA prathama paricaya san 1957 meM zrI sammedazikhara siddhakSetra para haA / 13 mArca san 1957 ko dina meM do baje kAnajI svAmI kA pravacana ho rahA thaa| maJca para unake sAtha paM0 kailAzacandrajI, paM0 phUlacandrajI tathA Apa bhI baiThe hae the| svAmIjI samayasAra kI 72vI gAthA para pravacana kara rahe the| upadeza ke bIca meM ve nimitta ko heya kaha kara usakI upekSA karate jA rahe the| unakA upadeza samApta hone se pUrva hI acAnaka varSA prAgaI aura paNDAla meM zrotAsamudAya para varSoM kA jala girane lagA / yaha dekha kara svAmIjI bole ki upadeza kA samaya pUrNa hone meM yadyapi 7 minaTa zeSa raha gae haiM parantu varSA A gaI hai ataH pravacana samApta kiyA jAtA hai| yaha sunakara Apa tatkAla hI bola uThe ki "aAja nimitta kI vyAkhyA ho gii|" kisI zrotA ne pUcha liyA ki kyA ? to Apa bole ki "jo kAna pakar3a kara bIca meM hI uThA de use nimitta kahate haiN|" yaha sunakara svAmIjI khisiyA gae aura zrotAvRnda khilakhilA kara ha~sa par3e / Adarza vyaktitva 'sAdA jIvana ucca vicAra' kI ukti Apake jIvana meM pUrNa rUpeNa caritArtha huI thI ApakA vyaktitva bar3A sarala thA, bhojana bhI sAmAnya aura atyalpa / bhAdramAha meM nIrasa bhojana lete the| ApakA kahanA thA ki jaba hama svAdhyAya kareM to cAhe eka do pRSTha yA kucha paMktiyA~ hI par3he parantu unheM mastiSka meM acchI taraha utArane kA prayatna kreN| kisI bhI grantha kA svAdhyAya kama se kama tIna bAra avazya karanA caahie| eka samaya meM kevala eka hI grantha kA svAdhyAya karanA cAhie tathA usa grantha kA svAdhyAya pUrNa hone ke uparAnta hI anya grantha lenA caahie| eka sAtha eka se adhika granthoM kA svAdhyAya karane se upayoga badala jAtA hai jisase koI bhI viSaya Thosa rUpa meM taiyAra nahIM ho pAtA / ApakA siddhAnta thA ki "Work while you work and play while you play. Work done half heartedly is neverdone." arthAt kArya ke samaya kArya karo, khela ke samaya khelo| Adhe mana se yA ki kArya na kie hae ke samAna hai arthAta vaha asaphala hotA hai| antima avasthA yaha bAta merI kalpanAoM meM bhI nahIM thI ki jisa mahApuruSa ke sAhacarya meM mere dhArmika jIvana kA bacapana bIta rahA hai vaha mere dhArmika vaya kI taruNAvasthA se pUrva hI kAlakavalita ho jaaegaa| parantu "jAtasya hi dhra vo
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 62 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : mRtyuH" / vaha dina akasmAt A hI pahu~cA aura karaNAnuyoga kI yaha mahAn sajIva pratimA sadaiva ke lie hamase bichur3a gaI / ghaTanAcakra isaprakAra ghaTita huA : ApakI dinacaryA 26-11-80 taka yathApUrva calatI rahI / yoM eka-do dina pahale se hI Apake zarIra meM adhika darda thA / 27-11-80 ko prAta: jinapUjana se nivRtta hote hI Apa ghara cale gaye tathA mere liye Adeza de gaye ki maiM svAdhyAya se nivRtta hone para Apase ghara miluu| usa dina zarIra meM darda pichale dina kI apekSA adhika bar3ha gayA thaa| milane para maiMne unase "vaidyajI ko bulAkara lAU~ ?" aisA kahA to jJAta huA ki ve itanI adhika zArIrika vedanA meM bhI anya kisI kI sahAyatA ke binA svayameva vaidyajI se milakara Ae the| vaidyajI ne auSadhi de dI tathA koI bhI sandehAtmaka yA bhayaMkara roga nahIM btaayaa| vaha dina unake liye vedanA pUrvaka binA kucha khAye-pIye mAtra auSadhi grahaNa ke sAtha vyatIta hA / dina meM tathA rAtri meM bhI maiMne paryApta samaya taka unake zarIra ko sahalAyA, dbaayaa| addha rAtri se unakI zArIrika vedanA bar3hane lgii| 28-11-80 ko prAtaH mandirajI meM jaba zAstrasabhA cala rahI thI ki acAnaka ghara se sandeza AyA ki unhoMne anuja pUjya paNDita zrI nemicandajI ko va mujhe yathAzIghra bulAyA hai| jAne para hamane dekhA ki ve tIvratama zArIrika pIr3A se vyagra the| unakI kamara meM itanA bhayaGkara darda thA ki na to unase baiThate banatA thA na leTate / unake mukha se bAra-bAra yahI zabda nikala rahe the ki "bhAI nemacanda ! basa. aba maiM nahIM bcgaa|" aisA bAra-bAra sunane para bhI hamameM se kisI ko bhI aisI AzA nahIM thI ki karaNAnuyoga kI yaha sajIva pratimA kucha hI ghaNToM ke bAda acala ho jaaegii| kyoMki isase pUrva bhI unake jIvana meM ekado avasara aise gujare the jinameM ve isase bhI adhika asvastha the| elopaithika DAkTara ne unakI sthiti dekhakara ghara para hI 'kADiyogrAma' karAne ke liye kahA parantu durbhAgya se dina meM bijalI na hone se zAma ko karAne kA nizcita kiyA gyaa| dina bhara Avazyaka upacAra kiyA bhI gayA paranta vaha saba nirarthaka siddha huaa| usI dina 28-11-80, zukravAra, mArgazIrSa kRSNA saptamI ko saMdhyAkAla 7 baje vaha mahAna AtmA svargArohaNa kara gyii| rAtri meM 10 baje unake nikaTastha parijanoM kI upasthiti ke binA bhI dharma kI maryAdita dRSTi se unake pArthiva zarIra kA dAhasaMskAra kiyA gyaa| pUjya paNDitajI ke nidhana se samagra jaina saMskRti para tIvra vajrapAta huaa| unake nidhana se mujhe jo asIma vedanA huI hai, use maiM apane zabdoM va azruoM se prakaTa nahIM kara sktaa| duHkha isa bAta kA nahIM hai ki unakI mRtyu huI kyoMki mRtyu to avazyambhAvI hai / duHkha kA kAraNa yaha hai ki unakA jJAna unake sAtha hI calA gyaa| maiM usakA icchita lAbha na le skaa| itanA hI likhakara maiM usa divaMgata AtmA ke prati apanI bhAvaprasUnAJjali samarpita karatA hU~ aura vIra prabhu se usa AtmA ke prati zIghra hI mukti prApti kI prArthanA karatA huuN| bAbUjI : isa zatAbdI ke ToDaramala * zrI zAntilAla kAgajI, dillI-6 bAbU ratanacandajI ke liye likhanA mujha jaise manda buddhi ke liye mumakina nahIM hai| unakA jJAna agAdha thaa| unakA tyAga apUrva thaa| jaina siddhAnta ke prati unakI zraddhA dRr3ha thii| mujhe yaha bAta kahane meM kiMcita bhI saMkoca nahIM hai ki "unako isa zatAbdI ke paM0 banArasIdAsa, paM0 ToDaramala tathA paM0 daulatarAma kaha sakate haiN|"
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] bAbUjI se merA samparka lagabhaga pichale bIsa varSoM se thaa| bAbUjI kA 'zaMkA-samAdhAna' jainadarzana aura jainagajaTa meM chapA karatA thaa| maiM unakA niyamita adhyayana karatA thA aura apanI zaMkAe~ bhI unako likhakara bhejatA thA; unakA uttara bhI mujhe barAbara milatA thaa| unake eka patra meM likhA huA pAyA ki kyA Apa lA0 musaddIlAla brahmacArI ke putra haiM ? taba mujhe mAluma huA ki mere pitAjI kA, jinakA svargavAsa san 1942 meM ho gayA thA, bAbUjI ke sAtha aneka varSoM taka samparka rahA hai| bAbUjI ne merI zaGkAmoM se tathA patroM ke AdAna-pradAna se mujhe pahacAna liyA ki maiM lA0 musaddIlAlajI kA putra hU~ aura jaba maiMne unako pahalI bAra dillI ke liye Amantrita kiyA aura unako relve sTezana para lene ke liye gayA jinako ki maiMne pahale kabhI dekhA bhI nahIM thA, itanI baDIbhIr3a ke andara maiMne unako phaurana pahacAna liyaa| maiM yahI kaha sakatA hU~ ki merA aura unakA pahale bhava kA dhArmika saMskAra thaa| pichale bIsa varSoM se hI maiM unake samparka meM rahA huuN| aneka bAra bAbUjI dillI Aye aura maiMne unake pravacana sune / jo bAta unake pravacanoM meM thI vaha bAta maiMne pahale kisI vidvAn ke dvArA nahIM sunii| bAbUjI ke mukha se jo bhI zabda nikalatA thA vaha unake dila se nikalatA thaa| unakI bhAvanA yaha rahatI thI ki zrotA varga kI jina siddhAnta ke viSaya se saMbaddha koI dhAraNA agara galata baiThI huI hai to vaha ThIka ho jaaye| ve kahA karate the ki merI bAta acchI prakAra suna karake aura usako manana karake agara Apako a~ce to mAnanA, varanA nhiiN| unakA kahanA thA ki jaba tuma siddhAnta kA manana karoge to zaMkAe~ honI svAbhAvika haiM aura phira hama apanI zaMkA unake sAmane rakhate the| ve usa zaMkA kA samAdhAna isa prakAra karate the ki jisa prakAra koI skUla kA adhyApaka cauthI yA pA~cavIM kakSA ke vidyArthiyoM kI zaMkA ko sulajhA detA hai| basa, yahIM se hamArA vizeSa jhukAva bAbUjI kI ora ho gyaa| dariyAgaMja ke jaina bAla-pAzrama meM eka zAstra sabhA pahale se hI calatI thii| usa sabhA ke sadasya kAphI dizAhIna the| bAbUjI ne una sadasyoM ko jaina siddhAnta ke prati sahI dizA dI aura dina pratidina usa sabhA ke sadasya adhika se adhika bar3hate hI cale gaye / hama logoM ne anubhava kiyA ki abhI taka jo bhI hamane jaina siddhAnta ke prati manana kiyA hai usameM kAphI truTiyA~ haiN| aba hamAre sAmane sahI dizA AI hai| bAbUjI kahA karate the ki mere pAsa jo jJAna hai vaha mujhase koI grahaNa kara le / Ayu kA kyA bharosA hai ? unake manameM yaha TIsa ( duHkha ) thI ki yaha jJAna jo maiMne pacAsa varSoM meM svAdhyAya karake ajita kiyA hai maiM use kisI ko de duuN| parantu kyA koI aisA vyakti thA jo unake sAnnidhya meM raha karake vaha jJAna unase le karake usa jyoti ko barAbara jalAye rakhatA? bAbUjI eka bAta para vizeSa jora dete the ki jaina samAja meM jo mithyAtva ghusa gayA hai vaha kaise dUra ho ? ve hamezA apane pravacanoM meM isI viSaya para jyAdA jora dete the ki rAga-dveSa chor3akara vastu tattva ko acchI prakAra manana karake grahaNa kro| parantu isa artha pradhAna yuga meM kisako samaya thA, unakI bAta sunane kaa| saMsAra meM mithyAtva kA bolabAlA hai| hara vyakti kA jIvana kucha aisA mazInavat ho gayA hai ki prAtaH uThatA hai, dina-prati dina ke kArya se nivRtta hotA hai, bhojana karatA hai, artha upArjana ke liye ghara se nikala jAtA hai, sAyaMkAla ghara AtA hai. phira bhojana karatA hai aura kucha samaya saMsAra kI raMga reliyoM meM lIna hotA hai aura so jAtA hai| pUnaH prAta: vahI kriyA jo pahale dina kI thii| usako bilakula bhI samaya nahIM hai, yaha socane kA ki, maiM kauna hU~, kyA hU~, kahA~ se AyA hU~, kahA~ jAnA hai, kyA kara rahA hU~ aura kyA karanA cAhiye / sArA jIvana isa zarIra kI sevA karate-karate hI vyatIta ho rahA hai para yaha zarIra isakA bilakula bhI sAtha nahIM detaa| hama yaha to socate haiM ki mere marane ke pazcAt merI strI, putra, putrI, pautra, makAna tathA jAyadAda vagairaha. isakA kyA hogA? parantu yaha nahIM socate ki marane ke bAda merA kyA hogA? bAbUjI caubIsa ghaNToM meM se aThAraha ghaNTe nitya svAdhyAya, manana, pravacana pUjA Adi meM hI vyatIta karate the|
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : maiMne yaha bhI dekhA hai ki digambara sAdhu aura AryikAe~, jinako jaina siddhAnta ke bAre meM jAnane kI icchA thI. ve unake sAnnidhya meM jaina siddhAnta kA manana karanA cAhate the aura bAbUjI bhI apanA kAphI samaya de karake SaTkhaNDAgama Adi mUla granthoM 'kA unako svAdhyAya karAte rahate the / unakA aisA socanA thA ki zAyada inhIM sAdhu aura sAdhviyoM meM se koI aisA nikala Ave ki jo apanA kalyANa karate hue saMsAra ke duHkhI jIvoM kA bhI ( jo mithyAtva meM pha~se hue haiM ) kalyANa karade / bAbUjI khuda meM eka saMsthA the / jahA~ ve baiTha jAte the vahIM jijJAsu jIvoM kI bhIr3a laga jAtI thI / kucha loga aise bhI the jo unakA virodha bhI karate the / parantu ve yahI bAta kaha karake samApta kara dete the ki "inakA kasUra nahIM hai / inake andara jo mithyAtva baiThA huA hai, vaha usakA hI kasUra hai aura unakI hama logoM ko yahI preraNA rahatI thI ki manuSya gati, jaina dharma kA samAgama, yaha nIroga zarIra, yaha saba tumheM pichale puNya ke udaya se hI milA hai| isa pU~jI ko vyartha aise hI mata ga~vAo ! prAyu to bIta rahI hai / cAlIsa ke hogaye, pacAsa ke ho gaye, sATha ke ho gaye aura kucha vyakti sattara ke bhI ho gaye, kyA aba bhI nahIM cetoge ?" parantu eka hama haiM ki unakI bAtoM ko idhara se sunate haiM aura udhara se nikAla dete haiM / 64 ] maiM apanI zraddhA sva0 bAbUjI ke caraNoM meM arpita karatA hU~ / sva0 bAbUjI ko pArzva prabhu zAnti pradAna kareM, yahI merI kAmanA hai / advitIya vidvAn * zrI motIlAlajI miNDA, udayapura svargIya parama zraddhaya brahmacArI paNDita ratanacandajI sA0 mukhtAra isa yuga ke mahAn tattvakhojI evaM advitIya vidvAn the | Apane sAdhu saMghoM meM munirAjoM ko jinavANI kA paThana karA kara mahAn sevA kI / jahA~ bhI jinavANI meM zaGkA huI Apane niSpakSa samAdhAna kara bhrama dUra karane meM mahAn yoga diyaa| Apa sarala citta, santoSI evaM caritravAna zreSTha sajjana vyaktiyoM meM se eka the / ApakI smRti meM grantha prakAzita ho rahA hai, mujhe bar3I prasannatA hai / maiM isakI saphalatA kI kAmanA karatA hU~ evaM pUjya paNDitajI ke lie zAnti prApti kI abhilASA karatA hU~ / ratanacanda mukhtAra, sahAranapura vAle * zrI dhUlacanda jaina, cAvaNDa ji0 udayapura bhAratIya digambara jaina samAja meM vikhyAta, pUjya AtmA, prakANDa jJAnI siddhAntabhUSaNa, dezavratI, samapariNAmI, samIcIna paMDita, nikaTa bhavya, sAmpratika kAla meM upalabdha siddhAntArNava ke jJAyaka, dhavalA, jayadhavalA va mahAdhavalA zAstroM ke jJAtA, paJcama guNasthAnavartI zrI ratanacanda mukhtAra kA janma jambUdvIpa, bharatakSetra, zrAryakhaNDa, bhAratavarSaM, uttarapradeza ke sahAranapura zahara meM, bar3atalA yAdagAra mohalle meM karIba 83 varSa pUrva huA / isa bAlaka kA nAma ratanacanda rakhA gayA thA / purohitoM ne batAyA ki yaha bAlaka yathA nAma jJAnAtmaka hIroM kI khAna hogA va bhArata kI dharatI para jijJAsu bhavyoM ko zAstroM ke jJAna se saMpoSita karegA /
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 65 dhIre-dhIre zrI ratanacanda doja ke cA~da ke samAna bAlyAvasthA ko prApta hue| kramaza: zrI ratanacandajI kI par3hAI huii| Apane aMgrejI va urdU meM dakSatA prApta kI evaM yathAkAla vakAlAta Arambha kii| prAyu ke paJcacatvAriMzattama varSa meM vakAlAta kA parityAga kara Apane aAtma mArga meM avagAhana kI socii| yadyapi isa vRddhAvasthA prApaka vaya taka saMskRta, prAkRta tathA hindI nahIM jAnate the, parantu svayogyatA se Apane svayaM ke lie aparicita saMskRta, prAkRtAdi bhASA vAle granthoM kA hI satatA'dhyayana karake granthoM evaM ina bhASAoM meM praveza paayaa| kaI varSoM ke adhyayana-narantarya ne Apako caturanuyoga dakSa kara diyA aura yathA zIghra Apa siddhAnta jJAniyoM meM zirobhUta ho gaye / / - Apa zAstrajJAna ke mahAn dAnI the| nAnA sthAnoM se Ane vAlI caturanuyogI zaMkAoM kA tuSTiprada samAdhAna bhI zAstrapramANa se pradAna karate the| karIba saptaviMzati varSoM se paryuSaNa parva meM anyatra nagaroM va gA~voM meM jAkara svargApavargada upadeza bhI dete the| samaya-samaya para sAdharmI bhAiyoM ko yathAkAla yathAzakti gupta Arthika sahayoga bhI diyA karate the; jabaki Apa koI viziSTa sampanna (Arthika dRSTi se) nahIM the| dhanya ho aapko| Apane apane jIvana kA bahuta samaya muniyoM va zrAvakoM ko prajJApradAna karane meM vyatIta kiyA thaa| svAdhyAyazIla munisaMghoM meM Apa prativarSa yathA sambhava jarUra padhArate the etadartha sakala di0 jaina Apake RNI haiN| isa samaya ke, Apa ve prathama prakANDa vidvAn the jo vidvAn hokara Adarza tyAgI bhI the| yoM to kahalAne meM do pratimAdhArI the, parantu pAlaka isase bhI adhika the| Apa kuzala TIkAkAra va lekhaka bhI the| pAlApa paddhati Adi granthoM kI TIkAe~ bhI Apa dvArA likhI gaI haiN| pravacanasAra, trilokasAra, karmakAMDAdi granthoM ke sampAdaka va dhavalA sadRza granthoM ke saMzodhaka bhI the| abhIabhI labdhisAra-kSapaNAsAra, jIvakANDa kI TIkAe~ bhI racI thiiN| vastutaH isa vibhUti ko yadi bhArata bhUSaNa bhI kaha diyA jAya to anucita nahIM hogaa| paM0 hIrAlAla siddhAnta zAstrI Apako sacela munivat kahate the| sabhI kI dRSTi meM Apa karaNAnuyoga ke pAraGgata sUri the| zrI kAnajI svAmI ne eka carcA meM, udayapura meM kahA thA ki........"isake bAre meM vizeSa to mukhtAra sA0 . jaaneN"| taba zrI DA0 hukamacandajI ne kahA ki, kauna mukhtAra ? ratanacanda mukhtAra kyA ? svAmIjI bole 'hA~' ratanacanda mukhtAra, sahAranapura vaale| dhanya ho, jinheM svAmIjI ne bhI kSetra vizeSa meM apane se viziSTa (jyAdA) jJAnI btaayaa| eka bAra saiddhAntika carcA ho rahI thI tathA samAdhAtA zrI paM0 bra0 kuJjIlAlajI ke dvArA samAdhAna ke uparAnta bhI zaMkAkAra kI zaMkA parihata hone ke bajAya vRddhiGgata hI hotI jA rahI thI to bra0 paM0 kuJjIlAlajI ne kahA ki "isake viSaya meM vizeSa to zrI ratanacanda mukhtAra se jAkara pUcho ve sAgamapramANa samAdhAna kareMge, basa ! dhanya haiM aise jJAnI puruSa jinake jJAna ko sabhI ne mahAn sthAna diyA hai| unakI bodhi para janagaNa gauravAnvita anubhava karatA hai| vicAra AtA hai ki parama pUjya munizrI gaNezaprasAdajI (varNIjI) yadi 28-11-80 taka hote to unheM apane ziSya ratanacanda ko itanA bar3A prAjJa dekhakara kitanA mahAn Ananda hotaa|
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : mukhtAra sA0 kA samasta antaH bAhya zuddhi kA aMza niyamataH inakI arihanta avasthA lAvegA / vizeSa isa bhavyAtmA ke viSaya meM kyA kahA jAya ? mUkhtAra sA0 ke ziSya zrI javAharalAlajI jaina si0 zAstrI, nivAsI bhINDara bhI eka aprakaTa zAstrajJa haiN| Apane mukhtAra sA0 kI sahAyatA se prasiddha jaina grantha dhavalA, jayadhavalA va mahAdhavalA kA karIba-karIba pUrA adhyayana kiyA hai evaM kucha zAstroM kI racanA bhI kI hai| san 1978 meM eka prazna meM maiMne siddhAntazAstrI zrI javAharalAlajI se pUchA ki vartamAna meM kauna karaNAnuyogajJa hai ? to prazna ke uttara meM Apane kahA ki "dhavalatraya ke 20 hajAra pRSThoM ke pArAyaNa prApta zrI ratanacanda mukhtAra kA mukAbalA vartamAna meM karaNAnuyoga meM koI nahIM kara sktaa|" Ayu ke carama divasoM taka bhI mukhtAra sA0 granthoM kI TIkAe~ likhate rhe| Apa magasira kR0 7 vIra ni0 saM0 2507 ko isa saMsAra se cala base / Apake svargArohaNa se hameM jo kSati huI hai usakI pUrti nahIM ho sktii| maiM vinamra va zraddhAvanata hotA huA Apako zraddhAsumana-samarpita karatA huuN| zIlavAna guNavAna prApa the * zrI zAntilAla bar3ajAtyA, ajamera mAnanIya svargIya mukhtAra sA0 kI mujha tuccha vyakti para bhI bar3I kRpA rahI thii| unakI udAratA va sAdharmI vAtsalya kA eka anupama udAharaNa isa prakAra hai vikrama saMvat 2028 kI bhAdrapada zuklA caturdazI ke dina paNDita pravara zrI mukhtAra sA0 ne sthAnIya seTha sAhaba zrI bhAgacandajI sonI kI nasiyAjI meM sahasroM vyaktiyoM ke samakSa mujhe preraNA dI ki maiM bAjAra ke bhojana * kA tyAga kruuN| usa samaya parama pUjya AcAryakalpa 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja bhI sasaMgha virAjamAna the| deva, zAstra va guru ke caraNasAnnidhya meM una dharmaprANa caritravAna satpuruSa kI preraNA se maiMne turanta hI azuddha bhojana kA tyAga kara diyaa| Aja niyama liye hue 6 varSa ho cuke haiN| taba se aba taka hajAroM mIloM kA saphara bhI kara cukA huuN| isa niyama ne sadaiva mere mana aura tana kI rakSA hI kI hai| sanmArga ke pradarzaka, satata svAdhyAya meM lIna, tyAgI varga ko svAdhyAya meM sahayoga dene vAle, nirbhIka, Agama niSTha senAnI, parama tAkika va mahAn tattvajJAtA svargIya paNDitajI Azu zivaramA kA varaNa kareM, isI bhAvanA ke sAtha cAra paMktiyA~ unheM sAdara bheMTa karatA hU~ zIlavAna guNavAna Apa the, paNDita ratanacandra mukhtAra / svAdhyAya ke prANa bane aru kiyA jagata kA atyupakAra / 'granthaprakAzana' kI velA meM, namana karU maiM sau-sau baar| kiyA Apake sad vacanoM ne, mere jIvana kA uddhAra //
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] saphala svAdhyAyI * zrI mohanalAla jaina seThI gayA ( bihAra ) sva0 paNDita zrI ratanacandajI sA0 mukhtAra se hamArA sAkSAt paricaya una dinoM huprA jaba hamAre sva0 pUjya pitA zrI bra0 chogAlAlajI zrI pArzvanAtha di0 jaina zAntiniketana, udAsIna Azrama IsarI meM rahA karate the / usa samaya pUjya adhyAtma yogI sva0 zrI gaNezaprasAdajI varNI nyAyAcArya, kSullaka avasthA meM vahA~ virAjamAna the / pUjya varNIjI mahArAja svAdhyAya para kAphI jora diyA karate the / zrI paM0 ratanacandajI evaM unake bhrAtA zrI paM0 nemicandajI bhI vahA~ upasthita the / zrApa donoM ke svAdhyAya krama kA to kahanA hI kyA thA, jaba bhI dekho svAdhyAya evaM dhArmika carcA cAlU hai / kaI viSayoM para maiMne bhI Apase prazna kiye the evaM ucita uttara pAkara santuSTa bhI huA hU~ / svAdhyAya karane kA jo AgamAnukUla mArga Apane batAyA vaha vAstava meM bahuta hI lAbhadAyaka hai / zrApakA kahanA thA ki "jisa kisI grantha kA svAdhyAya kiyA jAya, AdyopAnta kiyA jAya aura kama se kama tIna bAra avazya kiyA jaay| isake binA svAdhyAya kA sahI phala prApta nahIM ho sakatA hai / " bAta bilkula sahI hai / kiJca sabhI bAteM grantha vizeSa ke eka hI adhyAya meM nahIM likhI jAtIM zrataH pUrNa svAdhyAya karane ke bAda ekAntI banane kI sambhAvanA nahIM rahatI hai / Aja ke yuga meM jo jhagar3e calate haiM, hamArA khayAla hai ki unakA eka kAraNa yaha bhI hai ki AcAryoM dvArA praNIta pUre granthoM ko na par3hakara kevala jo jo prasaMga apanI mAnyatA ke anukUla par3ate haiM, unhIM ko par3ha lete haiM / Aja prAyaH upadeza bhI isI taraha kA hotA hai, UhApoha meM jo samaya naSTa hotA hai usakA kAraNa bhI yahI pratIta hotA hai / zrI paMDita ratanacandajI sAhaba ke lekha, zaMkA samAdhAna evaM saMzodhana kArya dekhane se mAlUma par3atA hai ki Apa paramparA ke poSaka the aura jaina siddhAntoM kI rakSA hetu barAbara prayatnazIla rahate the / Aja jarUrata hai aise hI vidvAnoM kI, jo ajJAna andhakAra se jIvoM kI rakSA kareM aura anAdi ke prakAza ko asta na hone deN| yahI merI zraddhAMjali hai / mujhe harSa hai ki aise vidvAn ke prati mujhe zraddhAMjali arpita karane kA avasara prApta huA / apUraNIya kSati * seTha zrI harakacandajI jaina, rAMcI [ 67 siddhAntabhUSaNa zrImAn sva0 ratanacandajI mukhtAra jaina samAja ke jAne mAne khyAti prApta vidvAn the / Apane caturanuyogamayI jinavANI kA gahana adhyayana kara jaina janatA ko usakA rasAsvAdana karAyA thaa| Apa jaina siddhAnta ke pAraMgata vidvAna the| aneka jaina granthoM kA Apane sampAdana kiyA / prakRti se saumya evaM sarala the / devazAstra guru para ApakI akATya bhakti thI / jaina siddhAnta ke aise vidvAnoM kA jitanA bhI sammAna - abhinandana kiyA jAve utanA hI jaina samAja ke liye zreyaskara hai / ApakA abhAva nizcita hI apUraNIya hai / paramAtmA Apako zAnti pradAna kare /
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : sarala pariNAmI * zrI premacandajI jaina, adhyakSa "ahiMsA-mandira", naI dillI vidvadvarya sva0 zrI ratanacandajI mukhtAra kA janma julAI 1902 meM huaa| 1920 meM maiTrika karane ke pazcAt 1623 meM mukhtArI kI parIkSA uttIrNa kI aura sahAranapura kI kacaharI meM kArya karane lge| jinendra pUjana, zAstra svAdhyAya, zAstra pravacana, guru bhakti va vAtsalya Apake dainika jIvana ke abhinna aMga the| Apa mRdubhASI, sarala pariNAmI va santoSa bhAva vAle uccakoTi ke siddhAnta jJAtA the| ApakI sUjhabUjha, akATya lekhanI va samaya-samaya para vidvAnoM va zrImAnoM ko diye gaye mArgadarzana, Agama patha para calane aura jinavANI dvArA batAye gaye anekAnta siddhAnta ko yathAvat rakhane meM bahuta sahAyaka siddha hue| grantha rAja dhavala va mahAdhavala kI zuddhi kA kArya to Apa dvArA pUrNa dakSatApUrvaka kiyA gayA, jisake lie tyAgiyoM va vidvAnoM ne ApakI mahatI sarAhanA kii| bahata varSoM taka Apa jainadarzana, jaina gajaTa va jaina saMdeza Adi patroM meM 'zaMkA-samAdhAna' vibhAga ke sarvesarvA rahe va siddhAnta sambandhI praznoM ke uttara likhate rhe| di0 jaina zAstrI pariSad ke adhyakSa bhI Apa rhe| ApakI smaraNa-zakti uccakoTi kI thii| sva0 pUjya zrI gaNezaprasAdajI varNI ke to Apa ananya bhakta the aura anta samaya taka Apa unake sAtha rhe| hamArA Apase lagabhaga 35 varSoM se gharelU sambandha rhaa| Apa jaba kabhI dehalI padhArate the. to hameM sevA kA avasara mila jAtA thA, Apake laghubhrAtA zrI nemicandajI jaina, vakIla bhI Apake hI pada cihnoM para cala rahe haiN| inhIM zabdoM meM, maiM Apako apanI vinamra zraddhAMjali arpita karatA huuN| vinamRtA kI sajIva mUrti * zrI saubhAgyamala jaina, bhINDara-udayapura advitIya zAstravettA, Atma zraddhAnI paNDita ratanacandajI mukhtAra guNoM kI khAna the| maiM unake parama ziSya kA ziSya hai| jaba bhI ve apane ziSya zrI javAharalAla zAstrI ko patra likhate, mujhe bhI jayajinendra likhakara AzIrvAda dete the| kAraNa ki maiM varSa 1977-78 meM nirantara mRtyu tulya gambhIra asvasthatA se grasta rhaa| yaha bAta mere anuja zrI javAharalAla ne unheM eka patra meM yoM likha dI thI ki "maiM agraja saubhAgyamalajI kI gambhIra zArIrika asvasthatA se atIva AtaGkita evaM asta-vyasta cala rahA huuN|" kevala eka bAra aisI jAnakArI de dene se unhoMne yAvatsvAsthya-lAbha likhe 80 patroM meM se pratyeka meM mere svastha hone kI kAmanA kI thii| zrI javAharalAla zAstrI ko likhe unake kucha patroM ko maiMne par3hA to jJAta huA ki ve apane pautra tulya ziSya zrI javAharalAla ko zAstrIya zaGkAoM ko likhane kI usakI zreSThatA ke kAraNa guru bhI likha dete the| yaha tathya unake aneka patroM se jJAta hotA hai| ve kitane mahAn zAstra pAragAmI the phira bhI unameM vinamratA kI kitanI parAkASThA thI !! unakI vinamratA hama sabake lie IrSyA yogya hai| kabhI-kabhI maiM bhI apanI zaGkAe~ unheM likha bhejatA / una zaGkAoM ke unase prApta samAdhAna nizcaya hI adabhUta pANDitya evaM unake zAstra pAragAmitva ko sUcita karate haiN| merI jAnakArI meM Apake sabhI ziSya aise haiM.
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 66 unake bhI kaI ziSya haiM, sabhI sulajhe mastiSka ke haiN| sabhI ziSya karaNAnuyoga meM pAraGgata haiN| unakI tArkika buddhi bhI vilakSaNa hai| pUjya paNDitajI se patra dvArA evaM pratyakSa carcA meM carcita hue kucha praznottara saba ke lAbha ke lie yahA~ prastuta kara rahA hU~prazna-1: kyA kevalajJAna AtmA ko jAnatA hai ? uttara : kevalajJAna svayaM paryAya hai ataH usakI dUsarI paryAya nahIM ho sktii| arthAt yadi kevalajJAna ko svaparaprakAzaka mAnA jAegA to usakI eka kAla meM svaprakAzaka aura paraprakAzaka rUpa do paryAya mAnanI par3eMgI kintu kevalajJAna svayaM paraprakAza svarUpa hI eka paryAya hai, kevalajJAna na to jAnatA hI hai aura na dekhatA hI hai; kyoMki vaha svayaM jAnane va dekhane rUpa kriyA kA kartA nahIM hai| ataH jJAna ko antaraMga-bahiraMga donoM kA prakAzaka na mAna kara jIva sva aura para kA prakAzaka hai aisA mAnanA cAhie"Na kevalaNANaM jANai passai vA, tassa kattAratAbhAvAdo" -jayadhavalA, pustaka 1 pRSTha 325-26 prazna-2 : kyA paramANu yantroM se dekhA jA sakatA hai ? uttara : paramANu ko yaMtroM se dekha pAnA sambhava nhiiN| vyavahAra paramANu yantroM se dekhA jA sakatA hogA parantu isase anantaguNA hIna paramANu vastutaH yantroM se dekhA jAnA sambhava nahIM hai / prazna-3: kyA pratyeka vastu sat hai ? kyA khara viSANa bhI sat hai ? uttara : pratyeka vastu svacatuSTaya kI apekSA sat hai aura para catuSTaya kI apekSA asat hai| khara viSAraNa bhI kathaJcit sat hai| ( jayadhavalA 1/231 evaM rAjavAtika ) prazna--4 : sAgara kise kahate haiM ? yaha asaMkhyAta varSa rUpa hai yA ananta varSa rUpa ? uttara : 2000 kosa vyAsa kA 2000 kosa gaharA khaDA khoda kara ise 7 divasa paryanta AyUvAle uttama bhogabhUmi ke mer3he ke avibhAgI romAMzoM (bAlAgoM) se ThasAThasa bhara diyA jAya / tadanantara 100 varSoM meM eka-eka romAMza nikAlate-nikAlate yAvat kAla meM khaDDA khAlI ho, vaha kAla vyavahAra palya hai| uparyukta romAMza ke buddhi dvArA asaMkhyAta koTi varSa samaya samUha pramANa aura aMza kalpita karake phira pratyeka aMza ko prati samaya nikAlane para jo samaya lage, use uddhAra palya kahate haiN| evaM pazcAt ukta romAMza ke buddhi dvArA punaH 100 varSa ke samaya samUha pramANa aMza kalpita karake pratyeka romAMza ko eka-eka samaya se nikAlA jAya to isameM lagane vAlA kAla addhApalya kahalAtA hai| 10 koTAkoTi addhApalyoM kA eka sAgara hotA hai| yaha asaMkhyAtavarSarUpa hotA hai| (SaTkhaNDAgama-prastAvanA, sarvArthasiddhi Adi ) prazna-5 : mAhendrakalpa meM zreNIbaddha vimAna kitane haiM ? uttara : mAhendrakalpa meM zreNIbaddha vimAna 203 haiN| (lokavibhAga grantha ke dazama vibhAga meM pRSTha 181 para dekhie|)
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : prazna-6 : vizva meM jIva meM Anantya kaisA? uttara : anantajJa ananta IzvaroM ne pharamAyA hai ki (1) vicitra vizva meM ananta vastue~ haiN| (2) unameM jIva rUpa vastu bhI ananta hai / (3) pratyeka jIva ke pratyeka pradeza para anantAnanta karma paramANu haiM / (4) pratyeka karmaparamANu para anantAnanta no karma paramANu haiM / (5) pratyeka nokarma paramANu para anantAnanta visrasopacaya haiN| (6) pratyeka visrasopacaya bhI dravya hai yAnI vastu hai ataH usameM bhI ananta guNa haiN| (7) pratyeka guNa ananta paryAyoM se yukta hai| (8) pratyeka paryAya kI ananta (amiTa) sAmarthya hai / prazna----7: kyA akRtrima caityAlaya bhI sacitta haiM? uttara : akRtrima caitya evaM caityAlaya to sajIva haiM lekina kRtrima caitya caityAlaya nirjIva haiN| kyoMki mUrti, pharza Adi para hAtha pA~voM kA gharSaNa lagatA rahatA hai parantu paNDita mANikacandajI phirojAbAda vAloM kA kahanA thA ki kRtrima caitya aura caityAlayoM meM Upara kA tala hI nirjIva hai, nIce va bhItara kA to sajIva hai| astu, etad viSayaka Agama vAkya samprApta hone para hI grAhya haiN| prazna-8 : kyA maiM jahA~ baiThA hU~, vahA~ bhI agnikAyika jIva haiM ? uttara : kyoM nahIM ? avazya haiM / para haiM sUkSma / ( dhavalA grantha pustaka saM0 4 ) ___ anta meM, maiM pUjya svargIya paNDitajI sA0 ko parama vinIta bhAva se apane zraddhA sumana sAdara samarpita karatA huuN| nispRha AtmArthI * zrI mahAvIraprasAda jaina, sarrApha, cAMdanI cauka, dillI zrImAn siddhAntasUri ratanacandajI mukhtAra sA0 se lagabhaga 30 varSoM se hamArA ghaniSTha sambandha thA / lagabhaga 10-12 varSoM se to dazalakSaNa parva meM unake pravacana nirantara sunatA rahA huuN| unheM jinAgama para aTUTa zraddhA thI, jinavANI hI unakA carama mAnadaNDa thii| saphala mukhtAra hote hue bhI antaraGga meM vItarAga bhAvoM kI jAgati hote hI Apane tathA Apake laghubhrAtA zrI mAnyavara bAbU nemicandajI jaina vakIla ne saMsAra kI asAratA ko jAnA aura AtmakalyANArtha tana, mana va dhana se jinavANI kI sAdhanA meM rata ho ge| inheM Aja ke yuga ke utkRSTa vidvAn kahU~ yA tyAgI ...." zabdoM kA abhAva hai| jaba kabhI dazalakSaNa parva ke zubhAvasara para pUjya paNDita ratanacandajI kA abhinandana karanA cAhA to Apane kisI bhI prakAra se kucha bhI na karane kA spaSTa Adeza va prArthanA kii|
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 71 isa AtmArthI kA sarvopari kArya rahA / sevaka kA nAma amara rahe aura Apa bhI bahuta hI sAdA jIvana, pratyeka kSaNa svAdhyAya, munisaMghoM meM jAnA, vahA~ bhI svAdhyAya karanA - karAnA, yahI rattI bhara bhI cAhanA kabhI nahIM kii| jinavANI va jainadharma ke aise parama zIghra muktivadhu kA varaNa kareM; yahI maGgala kAmanA hai / vidvAnoM kI dRSTi meM : sva0 paNDita ratanacanda mukhtAra 1. sva0 paM0 khUbacandajI zAstrI zrImad rAjacandra jaina zAstramAlA se prakAzita go0 jIvakANDa tRtIyAvRtti ke prArambha meM likhate haiM :-- " eka gAthA chUTa jAne ke sivAya aura koI bhI isameM azuddhi raha gaI ho, jise ki sudhArane kI AvazyakatA ho to usake mAlUma kara lene ke sad abhiprAya se hamArI sammati ke anusAra bhAI kundanalAlajI ne samAcAra patroM meM vidvAnoM ke nAma eka vijJapti bhI isI zrAzaya kI prakAzita kI thI aura unhoMne tathA hamane pratyakSa bhI kucha vidvAnoM se isa viSaya meM sammati mAMgI thI, parantu eka sahAranapura ke bhAI bra0 zrI ratanacandajI sA0 mukhtAra ke sivAya kisI se kisI bhI taraha kI sUcanA yA sammati hamako nahIM prApta huI / zrI ratanacandajI sA0 ne jo saMzodhana bheje, hamane unako barAbara dhyAna meM liyA hai aura saMzodhana karate samaya dRSTi meM bhI rakhA hai| hama mukhtAra sA0 kI isa sahRdayatA, sahAnubhUti tathA zrutAnurAga ke liye atyanta AbhArI haiM aura kevala aneka dhanyavAda dekara hI unake niHsvArtha zrama kA mUlya karanA ucita nahIM smjhte|" [7-9-1956] 2. zrI bAbU choTelAla kalakattA nivAsI kaSAyapAhur3a sUtra ke prakAzakIya vaktavya meM likhate haiM : --- "vidvad pariSad ke zaMkA-samAdhAna vibhAga ke maMtrI zrI ratanacandajI mukhtAra, sahAranapura, dharmazAstra ke marmajJa aura siddhAnta -granthoM ke viziSTa abhyAsI haiM / prastuta grantha ke bahubhAga kA Apane usake anuvAdakAla meM hI svAdhyAya kiyA hai aura yathAvazyaka saMzodhana bhI apane hAtha se presa kaoNpI para kiye haiM / grantha kA pratyeka phArma mudrita hone ke sAtha hI Apake pAsa pahu~catA rahA hai aura prAya: pUrA zuddhipatra bhI Apane banAkara bhejA hai, isake lie hama Apake kRtajJa haiM / - maMtrI zrI vIrazAsanasaMgha, kalakattA, vi0 saM0 2012 zrAvaNa kRSNA pratipadA 3. zrI lakSmIcandra jaina maMtrI, bhAratIya jJAnapITha, banArasa likhate haiM : " bahuta dinoM bAda samAja kA bhAgya jAgA hai ki Apa jaise tattvadarzI aura zAstrajJAnI utpanna hue haiN| Apase vizeSa nivedana hai ki jJAnapITha ke prakAzana kAryakrama ko Apa apane sahayoga kA sambala dete raheM / [23-8-1960]
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 4. zrI ela0 sI0 jaina, ema. esa. sI. lekcarAra, mahAkauzala, mahAvidyAlaya jabalapura likhate haiM "Apane tiloyapaNNattI ke yavAkAra Adi kSetroM kI AkRtiyA~ sudhAre hue rUpa meM prastAvita kI thIM jo tiloyapaNNattI ke gaNita meM chapI haiN| apanI prArambhika prastAvanA meM Apako dhanyavAda na de skaa| yaha jo galatI haI isake liye Apa mujhako kSamA avazya hI kreNge| ApakI gahana anubhavoM rUpa phaulAda kI nIvoM para hI to hama baccoM ne kucha kAma kiyA hai aura kreNge|" [7-6-56] 5. paM0 pannAlAlajI sAhityAcArya ( sAgara ) zrI trilokasAra ( zAntivIranagara, zrI mahAvIrajI ) kI prastAvanA meM likhate haiM - "siddhAntabhUSaNa zrI ratanacandajI mukhtAra, sahAranapura ne isa grantha ke sampAdana meM bhArI zrama kiyA hai| zrI ratanacandajI mukhtAra pUrva bhava ke saMskArI jIva haiN| isa bhava kA adhyayana nagaNya hone para bhI inhoMne apane adhyavasAya se jinAgama meM acchA praveza kiyA hai aura praveza hI nahIM, grantha tathA TIkAgata azuddhiyoM ko pakar3ane kI inakI adbhuta kSamatA hai / inakA yaha saMskAra pUrvabhavAgata hai, aisA merA vizvAsa hai| trilokasAra ke durUha sthaloM ko inhoMne sugama banAyA hai aura mAdhavacandra vidyadevakRta saMskRta TIkA sahita mudrita prati meM jo pATha chUTe hue the athavA parivartita ho gaye the unheM Apane apanI prati para pahale se hI ThIka kara rakhA thaa| pUnA aura byAvara se prApta hastalikhita pratiyoM se jaba maiMne isa mudrita TIkA kA milAna kiyA taba zrI mukhtArajI ke dvArA saMzodhita pAThoM kA mUlyAGkana huaaa|" lajI M.A. Ph. D. D. Litt. dhavala pU0 22, prAkkathana meM likhate haiM "sahAranapura nivAsI zrI ratanacandajI mukhtAra aura unake bhrAtA zrI nemacandajI vakIla-ye siddhAnta granthoM ke svAdhyAya meM asAdhAraNa ruci rakhate haiN| yahI nahIM, ve sAvadhAnIpUrvaka samasta mudrita pATha para dhyAna dekara ucita saMzodhanoM kI sUcanA bhI bhejane kI kRpA karate haiM jisakA upayoga zuddhipatra meM kiyA jAtA hai| isa bhAga ke liye bhI unhoMne apane saMzodhana bhejane kI kRpA kI hai| isa nispRha aura zuddha dhArmika sahayoga ke liye hama unakA bahuta upakAra mAnate haiM / unhoMne eka zuddhipatra Adi se anta taka ke bhAgoM kA bhI taiyAra kiyA hai jisakA pUrNa upayoga antima bhAga meM kiyA jaaygaa| maiM apane ina saba sahAyakoM kA bar3A AbhAra mAnatA huuN|" [3-2-1955] 7. zrI itarasena jaina, jaina meTala varksa, murAdAbAda se likhate haiM "zrImAn ratanacandajI, namaskAra / Aja jainadarzana va jaina gajaTa meM dekhakara bahuta harSa huA ki Apane va bhAI nemacandajI ne sahAranapura ke nAma ko dharma ke sambandha meM rozana kara rakhA hai| hamAre zahara meM pahale bhI lAlA jambUprasAdajI kI badaulata mukadamA sammedazikhara meM rozana ho cukA hai / jitanI prazaMsA Apake lie akhabAra meM likhI hai vaha Apake dhArmika mehanata se bahuta kama hai| merI to yahI prArthanA hai ki ApakA dharmapratApa dina ba dina bar3he aura ApakA yaza ho|" [6-12-1960]
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] zrI zramolakacanda ur3esarIya, jaeNvarI bAga, indaura se likhate haiN| " Apake dvArA saMcAlita 'zaMkA samAdhAna' jo jainagajaTa meM nikalatA hai usase bar3A dharmalAbha ho rahA hai|" isake lie hArdika dhanyavAda / [4-9-63] 8. 6. zrI basantakumAra jaina, 2772 DI zubhapeTha, kolhApura (mahArASTra) likhate haiM " sammAnanIya mahAdharmaprabhAvaka, siddhAntabhUSaraNa zrI ratanacandajI mukhtAra, savinaya jaya jinendra / maiM jainagajaTa kA nUtana grAhaka hU~ / Apake zaMkA-samAdhAna par3hakara sacamuca meM hI mujhe mahAn santoSa milatA 1 sakala zAstra - pAraMgatA Apane prApta kI hai; yaha jainajagat ke lie abhimAnAspada aura atyanta gaurava kI bAta hai| [27-2-64] 10. zrI mAMgerAma jaina, adhyakSa, jaina vijaya priMTiMga presa, gAMdhI cauka sUrata (gujarAta) likhate haiM --- parama AdaraNIya zraddheya zrI paM0 ratanacandajI mukhtAra, paM0 nemicandajI mukhtAra, sAdara jayajinendra / AdaraNIya bhAI zrI sarAvagIjI ne Apake sambandha meM jo paTanA se lekha bhejA thA vaha prakAzita kara diyA hai / patra dekara prema, vAtsalya evaM AtmIyatA pradAna karate rheN| Apa mere liye mere parivAra ke bar3e sadasya haiM / Apa vidvAnoM kI samAja meM aise zobhita hote haiM jaise "nakSatramaNDala meM candramA" Apake prAzIrvAda se yahA~ | yogya sevA likheM / prasanna [20-2-64] [ 73 11. zrI relacanda jaina C/o zrI vizanacanda caMpAlAla, malakApura ji0 bulaDAnA (mahArASTra) likhate haiM : zrImAn bAbUjI sAhaba ! sAdara jayajinendra / patra zrI rUpacandajI ko milaa| maiMne bhI par3hA / zrI rUpacandajI tIna bhAI haiM / ve subaha ko mandirajI meM svAdhyAya karate | rUpacandajI kAnajI svAmI ke ananya bhakta haiM / eka roja svAdhyAya ke samaya unhoMne kahA - "sahAranapura meM bAbU ratanacanda mukhtAra haiM / unako karaNAnuyoga kA sAre bhArata meM sabase jyAdA jJAna hai / svAmIjI bhI yaha kahate the ki " ratanacanda mukhtAra ko jJAna kA bahuta kSayopazama hai, hamAre se bhI jyAdA hai / " [14-10-64] 12. zrI sunaharIlAla jaina belanagaMja, AgarA likhate haiM : : zrImAn zraddheya bAbU ratanacandajI jaina mukhtAra, sAdara icchAmi / " zaMkA-samAdhAna" lekhAvalI jainasamAja ke lie parama kalyANakArI hai / isa sandarbha meM yadi anya vidvAn kucha vAda-vivAda calAte haiM to Apa usameM mata ulajhiye | kucha spaSTIkaraNa anivArya ho to usameM nAma kA ullekha na rahe -yaha vinamra sujhAva hai / [2-11-64]
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 13. zrI hajArIlAlajI jaina, bI. kaoNma., ela-ela. bI., nAI kI maNDI, AgarA likhate haiM : "hamAre saubhAgya se zrI 70 ratanacandajI mukhtAra aAgarA nAI kI maNDI meM pdhaare| Apase aneka viSayoM para tattvacarcA huI, jisase parama santoSa huaa| usameM mukhya viSaya niyativAda yA kramabaddha paryAya kA thA jisake bAre meM yahA~ ke logoM kI dhAraNA kucha galata banI huI thii| paM0 jI sAhaba se carcA hone para isa bAre meM pUrNa samAdhAna huaa| kucha paryAya niyata bhI haiM aura kucha paryAyeM aniyata bhI haiN| jaisA ki akalaMka deva ne 'rAjavAtika' meM likhA hai ki mokSa jAne kA kAla niyata nahIM hai| isake sivAya anya viSayoM para bhI zaMkA-samAdhAna hae jinase paryApta santoSa milaa|" [21-5-65] paM0 mANikacandajI nyAyAcArya, phirojAbAda se likhate haiM : "zrImAn dharmaprANa, sajjanavarya bra0 ratanacandajI mukhtAra ! yogya mANikacandra kRta sAdara vandanA svIkRta ho| Apake lekha praur3ha vidvattApUrNa AgamabhRt hote haiN| maiM unako do tIna bAra par3hatA huuN| ApakA niyativAda TaikTa baDA Thosa va marmasparzI hai / ApakI lekhanI meM nyAya va siddhAnta bharA huA hai|" [2-5-66] 15. zrI kAmatAprasAdajI zAstrI, kAvyatIrtha, vidyAratna, sirasAgaMja (mainapurI) se likhate haiM : "zrI vidvadratna pUjya brahmacArIjI ! savinaya vandanA / 'niyativAda' pustaka ko AdyopAnta pddh'aa| kevalajJAna ko bhAnumatI kA piTArA samajhane vAloM ke liye jayadhavalA kA pramANa bahuta hI hRdayagrAhI evaM pRSTa pramANa hai, mujhe to eka naI sUjha hI mAlUma pdd'ii| astu, dhanyavAda / " [4-5-66] 16. paM0 jambUprasAda jaina zAstrI, maMDAvarA (jhA~sI) u0 pra0 likhate haiM : "zrImAn siddhAntavAridhi, siddhAntabhUSaNa, vidvadratna, pUjya zraddhaya bra0 mukhtArajI sA0 ! yogya savinaya vandanA svIkRta ho| Aja zrImAn kI sevA meM kRtajJatApUrNa bhAvoM se patra preSita karate hae hRdaya harSita ho rahA hai| Apake dvArA likhita zaMkA-samAdhAna ke aneka lekha jainapatroM meM par3hakara citta Anandita ho jAtA hai| lagatA hai ki ApakI jihvA para sAkSAt sarasvatI hI nivAsa karatI hai| janatA ko Apane Agamokta mArga kA jo pradarzana kiyA hai, usakA sArA jainasamAja cirakAla taka RNI rhegaa| maiM punaH Apake isa jJAna kI mahimA kI prazaMsA karatA hU~ aura maiM Apase aisA zubhAzISa cAhatA hU~ ki mujhe bhI isa jaina siddhAnta ke rahasya ko samajhane kI kSamatA prApta ho tathA jina bhagavAna se prArthanA karatA hU~ ki Apa cirAyu hokara jaina siddhAnta kA prasAra kara jana-jana kA sandeha nivAraNa karate hue ajJAnAndhakAra ko dUra karate rheN|" . 17. koThArI zAntilAla nAnAlAla kuzalagar3ha (ji0 bA~savAr3A) likhate haiM : "zrImAn zraddhaya paMDitapravara bra0 ratanacandajI mukhtAra sA0 ! sAdara abhivAdana ! ApakA kRpApatra tA0 18-7-1969 kA evaM zaMkA-samAdhAna kA buka-posTa bhI Aja prApta huA, par3hakara bar3I prasannatA huii| Apa jaise vidvAn pravara zatAyU hoM, aisI hI jinendra bhagavAna se prArthanA hai| paravAdiyoM ke mata-khaNDana meM Apa
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 75 diggaja evaM tArkika ziromaNi haiN| isase jyAdA likhanA sUrya ko dIpaka dikhAne ke samAna hai / Apa paryuSaNa parva para yahA~ na A sakeMge, isakA hameM kheda hai, parantu agale sAla ke vAste yahA~ kA khyAla jarUra rakheMge / aisI pUrNa AzA hai / [23-7-1969] pUjya zrI nemicanda mukhtAra * vinodakumAra jaina, sahAranapura yadyapi grantha kA prastuta khaNDa pUrNa hone ko hai, kintu yaha merI dRSTi meM usI samaya pUrNa hogA jaba zraddhaya 'paM0 zrI ratanacandajI mukhtAra' ke sAtha hI sAtha unake padhAnuvAyI anuja paM0 zrI nemicandajI jaina (vakIla) sAhaba kA bhI smaraNa kiyA jAya / kyoMki mujhe prathama dezanA Apake dvArA hI prApta huI thI ataH ziSyatva ke nAte bhI mere liye Apa zraddheya pUjya evaM abhinandanIya haiM / niHsandeha ye donoM bhrAtA mere zrutarUpI nayana yugala haiM / Apake dvArA tIvra pratiSedha kiye jAne para bhI maiM yahA~ ApakA alpa paricaya de rahA huuN| " ApakA janma uttara bhArata ke sahAranapura nagara meM disambara 1905 meM huA thA / san 1927 meM kAnapura se Apane bI0kaoNma0 ( B. Com. ) parIkSA uttIrNa kii| phira san 1926 meM grAgarA se vakAlata ( LL.B. ) kI parIkSA uttIrNa kii| isake pazcAt sahAranapura kSetra ke nyAyAlaya meM hI vakAlata kA kArya karane lge| cAturya evaM vizeSa tarkaNAzakti ke kAraNa Apane apane kArya meM vizeSa dakSatA prApta kara lI / vyAvahArika kuzalatA ke kAraNa Apa jaina dharmAcaM cikitsAlaya ke adhyakSa va je0 vI0 jaina DigrI kAleja tathA inTara kAleja ke saciva pada para nirvAcita kiye gaye / pitAzrI ke jo dhArmika saMskAra Apake hRdaya paTala para saMskRta hue the, ve aba aMkurita hone lge| zanaiH zanaiH dhArmika jIvana kI ora pravRtti agrasara huI, vakAlata aura vyAvahArika va sAmAjika kSetra meM ruci ghaTatI gaI tathA ina kSetroM meM pUrNa udAsInatA ke kAraNa san 1955 meM vakAlata kA kArya agrajavat Apane samagra rUpa meM chor3a diyA / cikitsAlaya evaM kAleja ke adhyakSa va saciva Adi padoM se bhI tyAgapatra de diyA / AtmakalyANa kI dRSTi se jinAgama kA gahana adhyayana karane lge| dhavala, jayadhavalAdi saiddhAntika granthoM ke sAtha hI sAtha Apane adhyAtma, nyAya Adi ke granthoM kA bhI gahana manthana kiyA / pratiphala svarUpa Aja siddhAnta, adhyAtma evaM nyAya Adi viSayoM para ApakA adhikAra hai| ApakI vidvattA se AkarSita hokara ruci rakhane vAle zrAvakoM ne Apake sAtha sAmUhika zAstra svAdhyAya prArambha kara diyA / san 1955 se hI isa sAmUhika zAstra sabhA ko kakSA ke rUpa meM zrApa calA rahe haiM jisameM lagabhaga 15-20 zrAvaka-zrAvikAe~ par3hate haiN| yaha sabhA zrAvakoM ke hitArtha atizaya lAbhaprada siddha huI hai| dhAvakoM kI zaMkAoM kA Apa bahuta sarala va vaijJAnika DhaMga se samAdhAna karate haiN| zrAvakavRnda bhI isa svAdhyAya kakSA ke saMyoga se apane ko parama saubhAgyazAlI samajhate haiN| rAtri ko mandirajI meM zAstra sabhA bhI Apake dvArA hI calAI jAtI hai|
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : pUrvakAla meM jaina patra-patrikAoM meM Apake lekha va zaMkA-samAdhAna bhI samaya-samaya para nikalate rahe haiN| nizcaya-vyavahAra nAmaka viSaya para Apane eka bahuta hI sundara va AgamAnukUla TraikTa 'vyavahAranaya nizcayanaya kA sAdhanabhUta hai' likhA hai / kAphI samaya se prApa dvitIya pratimA ke vrata pAla rahe haiN| bar3e evaM choTe donoM hI varNIjI ke sAtha ApakA ghaniSTa samparka rahA hai| vidvattA ke kAraNa hI Apa paryuSaNa parva meM aneka sthAnoM para jaina samAjoM dvArA AmaMtrita kiye gaye haiN| Apake vicAroM meM atulanIya samatA hai aura vyavahAra meM anupama shaaliintaa| Apa lokeSaNA se kosoM dUra haiN| athaka prayAsa kiye jAne para bhI apanA phoTo na khicane denA ApakI laukika nispRhatA kA pratIka hai| Apake parivAra meM ApakA eka putra va eka putrI hai, donoM vivAhita haiN| ApakI dharmapatnI kAphI samaya se rogagrasta thiiN| aura ve aba nahIM rhiiN| vartamAna samaya meM Apa jIvana ke 76 veM varSa meM cala rahe haiN| zArIrika avasthA bhI kSINa ho calI hai to bhI dhArmika jIvanacaryA meM kahIM bhI zithilatA yA pramAda dRSTigocara nahIM hotaa| ApakA preraNAtmaka saMdeza yahI hai "bhaiyA ! isa samaya kalyANa karane ke sabhI anukUla sAdhana hameM sampUrNa rUpa meM mile hae haiM, sabase durlabha jinAgama kI zraddhA, paThana-pAThana evaM zravaNa hai, vaha bhI prApta hai| phira bhI yadi hama kalyANa ke mArga meM agrasara na hoM to hamAre se bar3hakara tIna loka meM dUsarA kauna murkha hai ?" anta meM, maiM kevala itanA hI kahU~gA ki jo jJAna mujhe Apake sAnnidhya meM svAdhyAya karake prApta huA hai, usa RNa se maiM kabhI uRNa nahIM ho sktaa| parama pUjya jinendradeva se maiM ApakI dIrghAyu kI kAmanA karatA huA atIva zraddhA ke sAtha ApakA hArdika abhinandana karatA huuN|
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamAnuyoga anantavIrya muni kA kevalajJAna ke bAda 500 dhanuSa Urdhvagamana zaMkA- padmapurANa sarga 78 pR0 81 para likhA hai ki kusumAyudhanAmaka udyAna meM zrI anantavIrya munirAja ko kevalajJAna utpanna huaa| usa samaya ve 500 dhanuSa U~ce kyoM nahIM gaye, jabaki kevalajJAna hone para 500 dhanuSa Upara jAne kA niyama hai ? samAdhAna - zrI anantavIrya munirAja kevalajJAna utpanna hone para 500 dhanuSa pramANa Upara gaye anyathA ve devanirmita siMhAsana para prArUr3ha nahIM ho sakate the / atha munivRSabhaM tathA'nantasattvaM mRgendrAsane sanniviSTaM / - padmapurANa parva 78 pR0 81 arthAt - athAnantara kevalajJAna utpanna hote hI ve munirAja vIryAntarAya karma kA kSaya ho jAne se ananta bala ke svAmI ho gaye tathA devanirmita siMhAsana para ArUr3ha hue / 'devanirmita siMhAsana para ArUr3ha hue' isase jAnA jAtA hai ki kevalajJAna utpanna hone para zrI anantavIrya munirAja 500 dhanuSa Upara gaye the / - jai. ga. 17-4-69 / VII / ra. lA. jaina, meraTha anAdi jainadharma ke kathaMcit pravartaka zaMkA - jainadharma kA bAnI kauna thA ? ajaina vyakti sAdhAraNatayA bhagavAna mahAvIra ko hI jainadharma kA bAnI mAnate haiN| DA0 rAdhAkRSNana ne Indian Philosophy pustaka meM bhagavAna AdinAtha ko jainadharma kA janmadAtA batAyA hai; parantu jainagranthoM meM jainadharma ko anAdikAlIna batAyA hai| phira bhI yaha zaMkA uThatI hI hai, Akhira isa dharma kA calAne vAlA kauna thA ? samAdhAna - isa zaMkA ke nivAraNa ke lie sarvaprathama yaha Avazyaka hai ki dharma ke svarUpa ko samajhA jAya arthAt dharma kisako kahate haiM ? 'vatthu sahAvo dhammo' arthAt jisa vastu kA jo svabhAva hai vahI usakA dharma hai / jaise jJAna darzana AtmA kA svabhAva hai, uSNatA agni kA svabhAva hai, dravaNa karanA jala kA svabhAva hai; sparza, rasa, gandha aura varNa pudgala kA svabhAva hai, Adi / pratyeka dravya anAdi ananta hai zrataeva usakA svabhAva arthAt dharma bhI anAdi ananta hai / koI bhI dravya na kabhI utpanna huA hai aura na kabhI usakA nAza hI ho sakatA hai / kevala usakI paryAya samaya samaya badalatI ( utpanna va naSTa hotI ) rahatI hai / vijJAna arthAt sAinsa ne bhI yahI siddha kiyA hai ki Nothing is created, nothing is destroyed, it only changes its phase. isase yaha siddha ho jAtA hai| ki dravya kisI kA banAyA huA nahIM hai kyoMki jo vastu anAdi hai vaha kisI kI banAI huI nahIM ho sakatI hai / yadi banAI huI ho to usakA Adi ho jAegA kyoMki jaba vaha banAI gaI tabhI se usakI Adi huii| jaba dravya anAdi hai to usakA dharma (svabhAva) bhI anAdi hI hai kyoMki svabhAvarahita koI bhI vastu nahIM ho sakatI / ataH dharma bhI anAdi hai aura kisI kA banAyA huA nahIM hai /
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jainadharma bhI yahI kahatA hai ki pratyeka dravya kA jaisA svabhAva hai usako vaisA hI jAno aura vaisA hI zraddhAna kro| isI kA nAma samyagdarzana va samyagjJAna hai arthAt saccA zraddhAna va saccA jJAna hai| jaba vastu svabhAva kA saccA zraddhAna va jJAna ho jAegA to kisI vastu ko bhI iSTa-aniSTa mAnakara usameM rAgadveSa nahIM kiyA jA sakatA hai kintu AtmA kA upayoga AtmA meM hI sthira ho jAtA hai aura parama vItarAgatA ho jAtI hai usIkA nAma samyakacAritra hai ataH samyagdarzana, jJAna, cAritra ko bhI dharma kahA gayA hai| do dravya arthAta jIva va pudgala aise bhI haiM jo bAhya nimitta pAkara vibhAvarUpa bhI ho jAte haiN| jIva anAdikAla se vibhAvarUpa hotA calA pA rahA hai| yaha vibhAvatA uparyukta samyagdarzanajJAnacAritra dvArA dUra kI jAkara jIva apane pUrNa dharma (svabhAva) ko prApta kara sakatA hai| isI kAraNa unako bhI dharma kahA gayA hai| ataH paramAtmA dvArA dharma nahIM banAyA jAtA pratyut dharma dvArA paramAtmA banatA hai| dharma kA dUsarA lakSaNa yaha bhI hai ki dharma usako kahate haiM ki jo jIva ko saMsAra ke duHkhoM se nikAla kara mokSa meM pahu~cA de / uparyukta kathanAnusAra samyagdarzanajJAnacAritrarUpa hI aisA dharma hai jo jIva ko saMsAra ke duHkhoM se nikAla kara mokSa meM pahu~cA detA hai| jaba vastu anAdi hai to usakA uparyukta zraddhAna-jJAna va cAritra bhI santatirUpa se anAdi hI hai| aba prazna yaha hotA hai ki jaba dharma anAdi hai to usake sAtha jaina vizeSaNa kyoM lagAyA jAtA hai ? isakA uttara yaha hai ki anAdi siddhAnta kA bhI jo koI mahAnubhAva jJAna karake (Discover karake) sAdhAraNa janatA ko batalAtA hai vaha siddhAnta usI ke nAma se pukArA jAtA hai jaise mAlthasa thyorI, nyUTana thyorii| isakA artha yaha haragija nahIM hai ki usa siddhAnta yA svabhAva ko hI una mahAnubhAva ne banAyA yA utpanna kiyA hai| svabhAva yA siddhAnta to ananta hI hai jaise gurutvAkarSaNa yA Gravity guNa vastu meM to anAdi ananta hI hai, vaha kisI kA banAyA huA nahIM hai| isI prakAra dharma to anAdi va ananta hI hai vaha kisI kA banAyA huA yA utpanna kiyA huA nahIM hai kintu 'jina' ne usakA jJAna karake sAdhAraNa janatA ko batalAyA ataeva vaha jainadharma kahalAne lgaa| jo sarvajJa hai arthAt jo apane kevala (pUrNa) jJAna dvArA tIna loka va tIna kAla kI saba carAcara vastunoM ko unake ananta guNa va ananta paryAyoM sahita jAnate haiM unako 'jina' kahate haiN| 'jina' bhI santati rUpa se anAdi haiN| yugoM ( Cycle of Time ) kA parivartana hotA rahatA hai| pratyeka yuga meM (yahA~ yuga se prAzaya utsarpiNI va avasarpiNI kAla kA hai) aisI mahAnAtmAyeM paidA hotI haiM jo pUrNa jJAna prApta kara apanI divyadhvani dvArA usa anAdi dharma kA pracAra karatI haiN| unhIM ko jina kahate haiN| vartamAna yuga kI Adi meM sarvaprathama zrI bhagavAna AdinAtha (RSabhanAtha) ne hI kevala (pUrNa) jJAna prApta kara isa anAdi dharma kA pravartana kiyA thaa| isa yuga ke vaha sarvaprathama jina hae haiM ataH isa apekSA se unako isa yuga meM jainadharma ke pravartaka kahA gayA hai| isa yuga meM 24 tIrthakara hae haiM jinameM se bhagavAna zrI mahAvIrasvAmI antima tIrthaGkara the| sAdhAraNa janatA unhIM ko jainadharma kA pravartaka mAnatI thI aura pUrva ke 23 tIrthaGkaroM kI sattA yA unakA aitihAsika puruSa honA svIkAra hI nahIM karatI thI / DA0 zrI rAdhAkRSNan ne Indian Philosophy pustaka dvArA isa mata kA khaNDana kiyA hai aura jainadharma kI prAcInatA siddha kI hai| -jaM. saM. 3-1-57/VI/ca. rA. jaina, cakaroMtA anubaddha kevaliyoM ke nAma va saMkhyA zaMkA- antima tIrthaGkara ke pazcAt kitane kAla meM anubaddha kevalI hue haiM ? samAdhAna-zrI 1008 mahAvIra svAmI ke nirvANa ke pazcAt 62 varSa meM tIna anubaddha kevalI hue haiN| kahA bhI hai
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 76 aMtima-jiNa-NivvANe kebalaNANI ya goyama munnido| bAraha-vAse ya gaye sudhammasAmI ya saMjAvo // 1 // taha vAraha-vAse puNa saMjAvo jambu-sAmI muNiNAho / aThatIsa-vAsa rahiyo kevalaNANI ya ukkiTTho // 2 // vAsaTi-kevala-bAse tihi muNI goyama sudhamma jaMbU y| bAraha bAraha do jaga tiya dugahINaM ca cAlIsaM // 3 // isa nandi-AmnAya kI paTTAvalI meM yaha batalAyA gayA hai ki antima tIrthaGkara ke pazcAt zrI gautama svAmI kevalI hue jinakA kAla bAraha varSa thaa| usake pazcAt zrI sudharmAcArya ko kevalajJAna huA jinakA kAla bhI bAraha varSa thaa| punaH zrI jambUsvAmI kevalI hue jinakA kAla 38 varSa thaa| isa prakAra 12 + 12+3=62 varSa taka tIna anubaddha kevalI hue haiN| -je.ga. 21-11-66/IX/ja pra. ma. ku. prAdinAtha bAhubalI prAdi karmabhUmiyA the zaMkA-zrI nAbhirAya, zrI bhagavAna AdinAtha, zrI bAhubalI, zrI bharata Adi tIsare kAla meM hI janme haiM, ve bhogabhUmi ke jIva kahe jA sakate haiM yA nahIM ? samAdhAna-jina jIvoM kI Ayu eka koTi pUrva se adhika hotI hai ve bhogabhUmiyA manuSya va tiryaMca jIva hote haiM aura jina manuSyoM yA tiyaMcoM kI prAyu eka koTi pUrva varSa hai ve karma-bhUmiyA haiM (dhavala pu. 6 pR. 169-170) / zrI nAbhirAya kI Ayu 1 koTi pUrva varSa kI thii| kahA bhI hai paNavIsuttara paNasayacAuccheho suvnnnnvnnnnnniho| igipuzvakoDiAU marudevI NAma tassa badhu // 4 / 495 // [ti.pa.] artha-zrI nAbhirAya manu pA~ca sau paccIsa dhanuSa U~ce, suvarNa ke sadRza varNavAle, aura eka pUrva koTi Ayu se yukta the| unake marudevI nAma kI patnI thii| zrI nAbhirAya, zrI bhagavAna AdinAtha, zrI bAhubalI, zrI bharata kI Ayu eka koTi pUrva se adhika nahIM thI, isaliye ye karmabhUmiyA manuSya the| - je. ga. 19-9-66/IXra. lA. jaina, meraTha AdinAtha ke sahasravarSa taka zubha bhAva rahe the zaMkA-chaThe va sAtaveM guNasthAnoM meM dharmadhyAna hotA hai aura dharmadhyAna zubha bhAva hai, aisA 'bhAvapAhuDa' meM kahA hai / zrI AdinAtha bhagavAna ne eka hajAra varSa taka tapa kiyA to eka hajAra varSa taka zubha bhAva ho rahe ? kyA bIca-bIca meM zuddha bhAva nahIM hue ? samAdhAna-kisI bhI prAcArya ne chaThe-sAtaveM guNasthAnoM meM zukladhyAna nahIM batalAyA hai| sabhI AcAryoM ne chaThe-sAtaveM muNasthAnoM meM vicaraNa karate hue muniyoM ke dharma-dhyAna arthAt zubha bhAva batalAyA hai| kahA bhI hai
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5. ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : bhAvaM tivihapayAraM suhAsuhaM, suddhameva NAyavvaM / asuhaM ca aTTaruddasuha dhammaM jigaridehi // 76 // [bhAvapAhuDa] artha-jinendradeva bhAva tIna prakAra kahyA hai-zubha, azubha, zuddha aise / tahA~ azubha to Artta-raudra ye dhyAna haiM aura dharma dhyAna so zubha bhAva hai| zrI kundakunda AcArya kI isa gAthA se siddha hai ki zrI 1008 AdinAtha bhagavAna ke eka hajAra varSa taka chaThe va sAtaveM guNasthAna meM zubha bhAva rhe| -jai.ga. 4-1-68/VII/zA. ku. ba. yugAdi meM indra dvArA navIna jinamandira sthApana zaMkA-yuga ke Adi meM jaba AdinAtha bhagavAna kA janma huA taba indra ne navIna jina-mandiroM kI sthApanA kI; unameM zrI ahaMta bhagavAna kI pratimA kI sthApanA kii| una jina-mandiroM meM zrI sImaMdhara bhagavAna kI pratimA kyoM nahIM sthApita kI ? kyA zrI sImaMdhara bhagavAna usa samaya ahaMta avasthA meM nahIM the? samAdhAna-yuga ke Adi meM jaba zrI AdinAtha bhagavAna kA janma huA usa samaya bharata kSetra meM koI bhI tIrthakara ahaMta avasthA meM nahIM the aura na avasarpiNIkAla meM koI tIrthakara hue the, ata: jina-mandiroM meM sAmAnya rUpa se zrI 1008 ahaMta deva kI pratimA sthApana kara dii| videha kSetra meM zrI sImaMdhara nAma ke tIrthaMkara hamezA ahaMta avasthA meM vidyamAna rahate haiM kyoMki zrI 1008 sImaMdhara Adika 20 tIrthaMkara videha kSetra meM zAzvata vidyamAna rahate haiN| zrI 1008 sImaMdhara videha kSetra se sambandhita haiM, ata: indra ne bharata kSetra ke jina-mandiroM meM zrI 1008 sImaMdhara bhagavAna kI pratimA sthApita karanA ucita nahIM smjhaa| yadi isameM anya koI kAraNa ho to vidvatmaMDala ArSa vAkya pramANa sahita isa para prakAza DAlane kI kRpA kreN| -jaM. ga. 23-5-66/IX/he. ca. imalI ke pattoM pramANa avaziSTa bhava vAle muni kaise the ? zaMkA-imalI ke patte jitane bhava dhArane ke pazcAt mukti ho jaavegii| bhagavAna ke aise vacanoM para zraddhA karake prasanna hone vAle ve muni kyA samyagdRSTi the yA mithyASTi? samAdhAna-ukta muni ke yadi darzana mohanIyakarma kA upazama yA kSayopazama thA to ve muni samyagdRSTi the anyathA karaNAnuyoga kI apekSA ve mithyAdRSTi the| -je.saM. 8-8-57 kRSNa ne kaunasI paryAya meM samyaktva prApta kiyA ? zaMkA-samyaktva ko dhAraNa karane se pahale jisa jIva ke narakAyu kA bandha ho cukA hai to vaha jIva marakara pahale naraka se nIce nahIM jAtA hai| isa bAre meM zaMkA yaha hai ki zrIkRSNa kA jIva marakara tIsare naraka meM gayA hai, aisA 'harivaMza purANa' meM kahA hai| zrIkRSNa kA jIva naraka se Akara bhAvI tIrthakara hokara mokSa calA jaavegaa| so zrIkRSNa ke jIva ne samyaktva kaunasI paryAya meM dhAraNa kiyA?
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 81 samAdhAna - zrI neminAtha tIrthaMkara ke samavasaraNa meM zrIkRSNa ne kSayopazama samyaktva prApta karake tIrthaMkara prakRti kA baMdha prAraMbha kiyA / kintu mRtyu se eka antarmuhUrta pUrva midhyAtva ko prApta hogaye aura tIrthaMkara prakRti kA bandha bhI ruka gayA / naraka meM pahu~cane ke eka antarmuhUrta pazcAt punaH kSayopazama samyaktva prApta hokara tIrthaMkara prakRti kA punaH baMdha hone lagA / naraka se yahA~ bharata kSetra meM Akara tIrthaMkara hokara mokSa ko prApta ho jAyeMge / zrIkRSNajI Upara svargaloka se madhyaloka bharatakSetra meM Aye, tIna khaMDa kA rAjya kiyA / yahA~ se adholoka meM gaye, vahA~ se madhyaloka meM zrAkara punaH Urdhvaloka ( siddhAlaya ) ko prApta ho jaayeNge| jina jIvoM ko narakAyu-baMdha ke pazcAt kSAyika samyagdarzana yA kRtakRtya vedaka samyagdarzana ho jAtA hai ve jIva marakara prathama naraka meM hI jAte haiM, isase nIce nahIM jAte; kyoMki samyagdarzana rUpI khaDga se nIce kI chaha pRthivI kI Ayu kATa dI jAtI hai ( dhavala pu0 1 pR0 324 ) | kintu tIrthaMkara prakRti kI sattAvAlA kSayopazama samyagdRSTi jIva samyagdarzana se cyuta hokara tIsare naraka taka jA sakatA hai / vahA~ antarmuhUrta pazcAt punaH samyagdarzana prApta kara letA hai / rAjA zreNika ko kSAyika samyagdarzana hogayA thA ve prathama naraka meM gaye aura vahA~ se nikalakara isI bharata kSetra meM prathama tIrthaMkara hoMge / - jai. ga. 11-7-63 / IX / go. lA. bA. lA. kRSNa aba solahaveM tIrthaMkara hoMge zaMkA - nArAyaNa kRSNa ne bhagavAna neminAtha ke pAdamUla meM tIrthaMkara prakRti kA baMdha kiyA thA / ve kaba kahA~ aura kaunase tIrthaMkara hoMge ? samAdhAna - zrIkRSNajI tIsare naraka se nikalakara isa jambUdvIpa ke bharatakSetra ke prAgAmI utsarpiNI kAla ke duHkhamA sukhamA kAla meM zrI nirmala nAmaka solahaveM tIrthaMkara hoMge / ( tiloyapaNNatto adhyAya 4 gAthA 1580 va 1585 ) / - jai. ga. 22-1-70 / VII / ka. ca. mA. ca. vIra nirvANa ke pazcAt gautama zrAdi 8 kevalI hue zaMkA- zrI vIra bhagavAna ke pazcAt kitane kevalI hue haiM aura unakI kitanI Ayu thI ? samAdhAna - zrI 1008 vIra bhagavAna ke pazcAt tIna to anubaddha kevalI hue haiM, kintu inake atirikta pA~ca kevalI aura hue haiM arthAt vIra prabhu ke pazcAt ATha kevalajJAnI hue haiM, jinameM antima kevalajJAnI zrIvara the / kahA bhI hai vIrAdanantaraM kila kevalino'STa jAtA na tu zrayaH / artha -- vIra bhagavAna ke pazcAt prATha kevalajJAnI hue, tIna nahIM / -SaTprAbhRta saMgraha pR0 3 jAdo siddho vIro, taddivase godamo paramaNANI / jAvo tassa siddha, sudhammasAmI tado jAdo // / 1476 //
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 82 ] [ paM0 ratanacanda jana mukhtAra : tammi kadakammaNAse jaMbUsAmitti kevalI jAdo / tattha vi siddhipavaNe kevaliNo Natthi aNubaddhA // 1477 // kuDalagirimmi carimo kevalaNANIsu siridharo siddho // 1419 // -tiloyapaNNattI a. 4 artha-jisa dina bhagavAna mahAvIra siddha hue usI dina zrI gautama gaNadhara kevalajJAna ko prApta hue| punaH zrI gautama ke siddha hone para zrI sudharma svAmI kevalI hue| zrI sudharma svAmI ke karma-nAza karane arthAt mukta hone para zrI jambUsvAmI kevalI hue| zrI jambUsvAmI ke siddhi ko prApta hone para phira koI anubaddha kevalI nahIM rhe| kevalajJAniyoM meM antima zrI 1008 zrIdhara kuNDalagiri se siddha hue| -je.ga. 12-8-65/V/bra. ku. lA. bhagavAna mahAvIra ke bAda ke kevaliyoM kI saMkhyA zaMkA kuDalagirimmi carimo, kevalaNANI susiridharo siddho / cAraNarisIsu carimA, supAsacandA-bhidhA No ya // 1479 // ti. pa. a. 4 arthAt kevalajJAniyoM meM antima zrIdhara muni kuDalagiri se siddha hue aura cAraNa RSiyoM meM antima supArzvacandra nAma ke RSi hue| kintu SaTkhaMDAgama pu0 9 pR0 130 para likhA hai-'ar3atIsa varSa kevalavihAra se bihAra karake zrI jambU bhaTTAraka ke mukta ho jAne para bharatakSetra meM kevalajJAna paraMparA kA vyuccheda ho gayA isa prakAra bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ko prApta hone para bAsaTha varSa pIche kevalajJAnarUpI sUrya bharatakSetra meM asta haa|' zrI kalpasUtra meM isaprakAra likhA hai-'mahAmuni zrI jaMbUsvAmI kA alaukika saubhAgya hai ki jisa pati ko prApta karake mokSalakSmI strI abhI taka bhI anya pati ko cAhatI nahIM hai|' . yahA~ prazna yaha hai ki uparyukta tInoM bAtoM meM se kaunasI bAta grAhya hai ? samAdhAna-tiloyapaNNattI adhyAya 4 gAthA 1479 ke kathana meM tathA SaTkhaMDAgama pustaka 9 pRSTha 130 ke kathana meM paraspara koI virodha nahIM hai| SaTakhaMDAgama pu0 9 pR0 130 para jo ye zabda haiM 'jaMbU bhaTTAraka ke mukta ho jAne para bharatakSetra meM kevalajJAna paramparA kA vyuccheda ho gayA' isameM 'paramparA' zabda 'anubaddha' kA dyotaka hai| zrI 1008 mahAvIra bhagavAn ke mukta hone ke samaya zrI gautama gaNadhara ko kevalajJAna hogayA, zrI gautama gaNadhara ke mukta hone para zrI lohAcArya ko kevalajJAna ho gayA, zrI lohAcArya ke mukta hone para zrI jaMbU bhaTTAraka ko kevalajJAna ho gyaa| kintu zrI jambUsvAmI ke mukta hote samaya anya kisI muni ko kevalajJAna utpanna nahIM huA, ataH kevalajJAna kI jo dhArAvAhI paramparA calI ArahI thI usakA vyuccheda ho gyaa| isakA yaha artha nahIM ki zrI jamba svAmI ke pazcAt bharatakSetra meM koI kevalI nahIM hogaa| zrI jambU bhaTTAraka ke pazcAt anya pA~ca kevalI hae haiM jinameM antima kevalajJAnI zrIdhara prabhu hae haiM jaisA ki tiloyapaNNattI adhyAya 4 gAthA 1479 meM kathana hai| zrI SaTprAbhUtAdi saMgraha graMtha ke pR0 3, darzanapAhur3a gAthA 2 kI TIkA meM bhI likhA hai-'vIrAdanantaraM kila kevalino'STa jAtA na tu trayaH / ' arthAt zrI vIra bhagavAna ke pazcAt ATha kevalI hae haiM tIna nahIM he| 'kalpasatra' digambara jaina Agama nahIM hai, ata: usake viSaya meM kucha nahIM kahA jaataa| -je. ga. 17-5-62/VII/so. ca.
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 83 jIvandhara, mahAvIra ke pazcAt mokSa gaye zaMkA-jIvandhara aura zrI mahAvIra svAmI samakAlIna the| ina donoM meM pahale mokSa kauna gayA hai ? samAdhAna-zrI mahAvIra svAmI pahale mokSa gaye haiM aura zrI jIvandhara svAmI bAda meM mokSa gaye haiM / bhavatA paripRSTo'yaM jIvandhara munIzvaraH / mahIyAna sutapA rAjan samprati zru takevalI // 685 // ghAtikarmANi vidhvaMsya janitvA grhkevlii| sArdha vihRtya tIrthezA tasminmuktimadhiSThite // 686 // vipulAdrau hatAzeSakarmA zarmAgrameSyati / iSTASTaguNasampUrNo niSThitAtmA niraMjanaH // 687 // --uttarapurANa parva 75 zrI sudharmAcArya rAjA zreNika se kahate haiM ki he rAjan ! tumane jinake viSaya meM pUchA thA ve yahI jIvandhara munirAja haiM, ye bar3e tapasvI haiM aura isa samaya zrutakevalI haiN| ghAtiyA karmoM ko naSTa kara ye kevalajJAnI hoMge aura zrI mahAvIra bhagavAna ke sAtha vihAra kara unake mokSa cale jAne ke bAda vipulAcala parvata para samasta karmoM ko naSTa kara mokSa kA utkRSTa sukha prApta kreNge| -jeM. ga. 11-5-72/VII/ ....... tIrthaMkaroM ke liye svarga se bhojana zaMkA-kyA tIrthaMkaroM ke vAste indra svarga se bhojana bhejate haiM jaba, vastra to Ate sunA hai ? samAdhAna-tIrthaMkaroM ke liye dUdha, bhojana Adi kI saba vyavasthA indra dvArA kI jAtI hai, ve mAtA kA bhI dUdha nahIM piite| kahA bhI hai -'indra ne Adara sahita bhagavAn ko snAna karAne, vastrAbhUSaNa pahanAne, dUdha pilAne, zarIra ke saMskAra ( tela, kajjala Adi lagAnA ) karane aura khilAne ke kArya ke liye aneka deviyoM ko dhAya banAkara niyukta kiyA / / 165 // ve bhagavAn puNya karma ke udaya se pratidina indra ke dvArA bheje hue sugandhita puSpoM kI mAlA, aneka prakAra ke vastra tathA prAbhUSaNa Adi zreSTha bhogoM kA-apanA abhiprAya jAnane vAle sundara devakumAroM ke sAtha prasanna hokara anubhava karate the / / 211 // ' mahApurANa sarga 14 / puNya ke udaya se indra bhI sevA meM khar3A rahatA hai| pApodaya se mitra bhI zatra ho jAtA hai| isa prakAra bhinna-bhinna dravyoM meM paraspara nimitta-naimittika sambandha hai| -jeM. ga. 26-9-63/IX/a. pa. lA. zaMkA-tIrthakara gRhastha yuvA avasthA meM kyA aMgUThA hI cUsate haiM ? yadi AhAra karate haiM to kaisA AhAra karate haiM ? kyA mAtA-pitA dvArA taiyAra kiyA huA AhAra karate haiM ? samAdhAna-yuvA avasthA ko prApta hone para tIrthaMkara AhAra karate haiM kintu vaha AhAra mAtA-pitA ke dvArA taiyAra nahIM kiyA jAtA apitu indra se prApta hotA hai| kahA bhI hai AsanaM zayanaM yAnaM bhojanaM vasanAni ca / cAraNAdikamanyacca sakalaM tasya zakrajam // 3/22 // padmapurANa
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : Asana, zayana, vAhana, bhojana, vastra tathA cAraNAdika jitanA bhI parikara thA, vaha saba AdinAtha mahArAja ko indra se prApta hotA thaa| jJAnapITha padmapurANa, prathama bhAga pRSTha 47 / -jeM. ga. 2-2-78/di0 jaina dha. ra. ma., phulerA zaMkA-tIrthakara bhagavAna kI gRhastha avasthA meM aNuvrata mAnate haiM, lekina ve svarga se devoM kA lAyA haA bhojana karate haiN| jaba deva aviratI haiM to vaha bhojana kaise kareM ? bhagavAna dIkSA ke samaya picchI-kamaNDalu rakhate haiM yA nahIM? samAdhAna-zrI tIrthaMkara bhagavAn ATha varSa kI Ayu meM dezasaMyamI ho jAte haiM / uttara purANa parva 53 zloka 35 meM zrI 108 jinasena svAmI ne kahA bhI hai svAyurAdyaSTavarSebhyaH, sarveSAM parato bhavet / uditASTa-kaSAyANAM tIrtheSAM deshsNymH||35|| artha-jinake pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana sambandhI krodha-mAna-mAyA-lobha ina ATha kaSAyoM kA hI kevala udaya raha jAtA hai; aise sabhI tIrthaMkaroM ke apanI Ayu ke prArambhika pATha varSa ke bAda dezasaMyama ho jAtA hai| dezavratI puruSa ko avirata samyagdRSTi ke hAtha kA bhojana kara lene meM koI bAdhA nahIM hai| zrI 1008 tIrthaMkara bhagavAn saMyama kA upakaraNa picchI avazya rakhate haiN| -je.ga 8-11-65/VII/bra. kaeN. lA. RSabhAdi tIrthaMkaroM kA zarIra janma se hI paramaudArika kahA jA sakatA hai zaMkA-tIrthaMkara bhagavAna ke janma se hI paramaudArika zarIra hotA hai yA kevalajJAna hone para paramauvArika zarIra ho jAtA hai| samAdhAna-tIrthaMkara bhagavAn ke janma-samaya jo audArika zarIra hotA hai usameM kucha vizeSatA hotI hai jaise-vAta-pitta-kapha ke doSoM se utpanna huI vyAdhiyoM kA na honA, bur3hApA na AnA, sveda kA na honA ityAdi / ina vizeSatAoM ke kAraNa tathA mokSa kA mUla kAraNa hone se tIrthaMkara bhagavAn ke zarIra ko kevalajJAna se pUrva bhI paramaudArika (uttama audArika ) zarIra kaha dene meM koI bAdhA nahIM AtI hai| zrI jinasena AcArya ne kUmAra-kAla ke kathana meM kahA bhI hai-- tadasya ruruce gAtraM, paramaudArikAhvayam / mahAbhyudaya-niHzreyasArthAnAM, mUlakAraNam // 15/32 mahApurANa jo mahAbhyudaya rUpa mokSa kA mUla kAraNa thA, aisA bhagavAn kA paramaudArika zarIra atyanta zobhAyamAna ho rahA thaa| kintu isa paramaudArika zarIra meM aura kevalajJAnI ke paramaudArika zarIra meM mahAn antara hai| jaisetIrthaMkara ke janma-samaya ke paramaudArika zarIra meM kSudhA Adi kI bAdhA hotI hai kintu kevalI ke paramaudArika zarIra meM kSudhA Adi kI bAdhA nahIM hotI hai| kahA bhI hai
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] "chaprasthatapodhanA api saptadhAturahitaparamaudArikazarIrAbhAve" chaTThotti paDhama saNNA, iti vacanAt / "paramaudArika-zarIratvAd bhuktireva naasti'| saptadhAturahita paramaudArika zarIra ke abhAva ke kAraNa chaThe guraNasthAna taka AhAra saMjJA hotI hai arthAt bhUkha-pyAsa lagatI hai| paramaudArika zarIra arthAt sapta kudhAtu rahita zarIra ho jAne para bhukti nahIM hotI, arthAt bhukha-pyAsa Adi kA abhAva ho jAtA hai| zrI kUdakUda prAcArya ne bhI kevalI ke paramaudArika zarIra ke viSaya meM bodhapAhaDa meM nimnaprakAra kahA hai jaravAhidukkharahiyaM, AhAraNihAravajjiyaM vimalaM / siMhANa khela seo, Nasthi duguchA ya doso ya // 37 // gokhIrasaMkha-dhavalaM maMsaM, ruhiraM ca savaMge // 38 // TIkA-"( doso ya)-doSazca vAtapittazleSmANo'rhati na vartante / (gokhIrasaMkha dhavalaM maMsaM rahiraM ca savvaMge)-gokSIravacchaGkha-dhavalamujjvalaM mAMsaM, gokSIra-vaddhavalaM rudhiraM, gokSIra-baddhavalaM sarvAGga sarvasmin shriire|" arahaMta bhagavAn kA zarIra jarA, vyAdhi aura duHkha se rahita hai| vaha AhAra-nIhAra se rahita hai, malamUtra rahita hai| arahanta bhagavAn ke nAka kA mala, thUka, pasInA, glAni utpanna karane vAlI ghRNita vastu tathA vAta, pitta, kapha Adi doSa nahIM haiN| bhagavAn ke samasta zarIra meM gAya ke dUdha aura zaGkha ke samAna sapheda mA~sa aura rudhira hotA hai| Apta-svarUpa meM bhI kahA hai naSTaM chamasthavijJAnaM, naSTaM kezAdi-vardhanam / naSTaM vehamalaM kRtsnaM, naSTe ghAticatuSTaye // 8 // zuddhasphaTikasaMkAzaM, tejomUrtimayaM vapuH / / jAyate kSINadoSasya, saptadhAtuvijitam // 12 // naSTA sadehajA chaayaa""|| 11 // jJAnAvaraNAdi cAra ghAtiyA karmoM kA kSaya ho jAne para keza-nakhAdi nahIM bar3hate, zarIra kA sarva mala dUra ho jAtA hai, sphaTika ke samAna tejasvI zarIra kI mUrti ho jAtI hai, sAta dhAtue~ nahIM rahatI haiM, doSoM kA kSaya ho jAtA hai tathA zarIra kI chAyA nahIM par3atI hai| zrI jinasena AcArya ne bhI mahApurANa meM kahA hai acchAyatvamanunmeSa-nimeSatvaJca te vapuH / dhatte tejomayaM divyaM, paramaudArikAhvayam // 46 // nakhakezamitAvasthA, tavAviSkurute vibho / rasAdivilayaM dehe, vizuddhasphaTikAmale // 49 // parva 25 he bhagavAn ! Apake tejomaya aura divya svarUpa paramaudArika zarIra kI na to chAyA hI par3atI hai aura na netroM kI palaka jhapakatI hai| Apake nakha aura keza jyoM ke tyoM rahate haiN| unameM vRddhi nahIM hotI hai, isase jJAta hotA hai ki Apake zarIra meM rasa, rakta Adi kA abhAva hai|
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 86 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : inake atirikta kevalI ke paramaudArika zarIra meM nigodiyA jIva nahIM rahate haiM, kintu kevalajJAna se pUrva avasthA meM tIrthaMkaroM meM nigodiyA rahate haiM puDhavIAdicauNhaM, kevliaahaardevnniryNgaa| apadididA Nigodehi, padiTidaMgA have sesA // 200 // go0 jI0 pRthvIkAyika, jalakAyika, vAyukAyika aura agnikAyika jIvoM ke zarIra meM tathA kevaliyoM ke zarIra meM, AhAraka zarIra meM evaM deva-nArakiyoM ke zarIra meM bAdara nigoda jIva nahIM rahate haiM / zeSa manuSya aura tiyaMcoM ke zarIra meM bAdara nigoda jIva rahate haiN| kimaTumede ettha maraMti ? jjhAraNeNa nnigodjiivuppttidvidikaarnnnnirohaado| jmANa aNaMtANatajIvarAsiNihatANaM kathaM NivuI ? appmaadaado| ko appamAdo ? paMcamahabdhayANi paMca samadIyo tiNi guttiio| NissesakasAyAbhAvo ca appamAdo NAma / ........ ........... pramAdayuktastu sadaiva hiMsakaH / dhavalA TIkA pu0 14, pR0 89-90 / dhyAna se jIvoM kI utpatti aura sthiti ke kAraNoM kA nirodha ho jAne se kSINakaSAya nAmaka bArahaveM guNasthAna meM jIva maraNa ko prApta hote haiN| dhyAna ke dvArA anantAnanta jIvarAzi kA hanana karane vAle kSINakaSAya jIva ko apramAda ke kAraNa nivRtti ( mokSa ) ho jAtI hai| pA~ca mahAvrata, pA~ca samiti aura samasta kaSAyoM ke abhAva ko apramAda kahate haiN| jo pramAda rahita hai vaha ahiMsaka hai, kintu jo pramAdayukta hai vaha sadaiva hiMsaka hai| chamastha avasthA meM bhI anya manuSyoM ke zarIra kI apekSA tIrthaMkaroM ke zarIra meM kucha vizeSatA rahatI hai| ataH chadmastha avasthA meM bhI tIrthaMkara ke zarIra ko paramaudArika ( uttama audArika) kaha diyA hai| kintu jaba kSudhA Adi bAdhAe~ dUra ho jAtI haiM, netra TimakAra rahita ho jAte haiM, rubhira evaM mAMsa zveta ho jAtA hai, zarIra kI chAyA nahIM par3atI tathA zarIra meM nigoda jIva nahIM rahate tabhI vaha paramaudArika hotA hai| -jaM. ga. 20-11-75/V-VII/........ tIrthaMkaroM ke janma se pUrva ratnavRSTi kA kAraNa evaM usa dhana-varSA se prApta ratnoM kA svAmI kauna ? zaMkA-tIrthakara ke garbha meM Ane se 6 mahIne pUrva se hI unake mAtA-pitA ke gRhAMgana meM jo ratnoM kI varSA hotI hai vaha tIrthakara ke puNya se hotI hai yA unake mAtA-pitAoM ke puNya se ? ratna milate haiM yA nahIM ? yadi milate haiM to kinako milate haiM ? samAdhAna-tIrthakara ke garbha meM Ane se 6 mahIne pUrva jo ratnoM kI varSA hotI hai, vaha garbhakalyANaka kA hI eka aGga hai| garbhakalyANaka tIrthaMkara ke puNya ke udaya se hotA hai| kahA bhI hai- 'mahAbhAga ke svarga se pRthvI para avatAra lene ke 6 mAha pUrva se hI pratidina tIrthaMkara ke puNya se kubera ne sAr3he tIna karor3a ratnoM kI dRSTi kii|' 48, zloka 18-20 / ratna milate the / kahA bhI hai-'yaha dhana-varSA pratidina sAr3he tIna karoDa pramANa hotI thI aura choTe-bar3e kisI bhI yAcaka ke liye use lene kI roka-Toka na kI jAtI thii| saba loga khazI se uThA le jAte the|' harivaMzapurANa parva 37, zloka 1-3 / athavA indra Adi apanI bhakti se garbha Adi kalyANaka manAte haiM, jisa prakAra jinapratimA kI bhakti karate haiN| isameM tIrthaMkara yA pratimA kA karmodaya kAraNa nahIM hai| -jeM. saM. 19-3-59/V/.. lA. jaina
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] tIrthaMkara pratimAoM ke cihna kaise niyata hote haiM ? zaMkA- tIrthaMkara pratimAoM ke cihna kaise niyata hote haiM ? samAdhAna-ya -yahI prazna zrI paM0 bhUdharadAsajI ke sAmane upasthita huA thA / unhoMne nimna gAthA ke AdhAra para yaha samAdhAna kiyA thA ki -- tIrthaMkara ke dAhine pA~va meM jo cihna janma sama hoi, soI pratimA ke Asana viSai jAnanA | gAthA isa prakAra hai jammaNakAle jassa du dAhiNa pAyammi hoi taM lakkhaNa pAusa Agamasuttesu jo cinhaM / jiNadehaM // kisI bhI tIrthaMkara kI zrAyu pUrva koTi nahIM huI zaMkA-koTi pUrva kI Ayu tIrthaMkaroM ke hotI hai yA cauthe kAla meM anya manuSyoM ke bhI hotI hai ? samAdhAna -- isa huMDAvasarpiNI kAla meM kisI bhI tIrthaMkara kI Ayu eka koTi pUrva kI nahIM huI / zrI eka koTi pUrva kI hotI hai / yaha AdinAtha tIrthaMkara kI Ayu 84 lAkha pUrva kI thI / caturthakAla meM utkRSTa Ayu prAyu kisI bhI manuSya kI ho sakatI hai| tIrthaMkara kA koI niyama nahIM hai / nAbhirAya aura marudevI jugaliyA nahIM the zaMkA-nAbhirAya aura marudevI yugaliyA utpanna hue the yA alaga-alaga ? [ ekamevAsRjatputra prasenajitamatra saH 1 yugmasRSTe rivordhva - mito vyapaninISayA // 166 // 87 - jai. ga. 10-2-72 / VII / ka. ca. samAdhAna- nAbhirAya aura marudevI yugaliyA nahIM utpanna hue the / prasenajita nAmaka terahavA~ kulakara akelA hI utpanna huA thA / nAbhirAya to 14 veM kulakara the / ve yugaliyA kaise utpanna ho sakate the / kahA bhI hai - jai. ga. 27-7-69 / VI / su. pra. - harivaMzapurANa sarga -7 artha ----pahale yahA~ yugala saMtAna utpanna hotI thI, parantu isake Age yugala saMtAna kI utpatti ko dUra karane kI icchA se 'mAno marudeva ne prasenajita nAmaka akele putra ko utpanna kiyA thA, jo terahavA~ kulakara thA / - jaiga 24-7-67/ VII / ja. pra. ma. ku. * bAta yaha hai ki agalA agalA kulakara apane-apane se pUrva-pUrva ke kulakara kA pula hotA hai / prasenajita terahayeM kulakara 'the| marudeva bArahaveM kulakara the| rAjA marudeva ke rAjya se pahale putra-putrI kA jor3A paidA hotA thA, parantu isake jor3A na paidA hokara terahavA~ kulakara eka hI prasenajita nAmakA putra utpanna huA so usase yaha jAnA jAtA hai ki abase yugaliyA paidA na hokara eka hI putra yA putrI utpanna huA kreNge| rAjA marudeva ne putra prasenajita kA kisI uttama kula kI kanyA ke sAtha vivAha kara diyaa| rAjA prasenajita ke pula cA~dahaveM kulakara nAbhirAjA ( akele ) paidA hue| -sampAdaka
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 88 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : nArada caramazarIrI nahIM hote zaMkA-harivaMzapurANa sarga 42 meM nArada ko dezAntara prApta karane vAlA tathA caramazarorI kahA hai so kaise ? samAdhAna-trilokasAra aura tiloyapaNNattI meM nArada niyama se naraka meM jAtA hai aisA likhA hai| harivaMzapurANa ( jJAnapITha ) pR0505 ke phuTanoTa se spaSTa hai ki zloka 13 va 22 meM 'antyadehasya' ke sthAna para 'atyadehasya' pATha honA cAhiye / lekhaka kI asAvadhAnI ke kAraNa 'atyadehasya' ke sthAna para 'antyadehasya' likhA gyaa| 'atyadehasya' kA artha hai kAma-bAdhA rahita jisakA zarIra ho| nArada pUrNa brahmacArI hote haiM, ataH 'atyadehasya' vizeSaNa ucita hai| narakAyu bandha se pUrva dezavata hone meM Agama se koI virodha nahIM AtA hai| kalahappiyA kadAI dhammaravA vaasudevsmkaalaa| bhanvA Nirayadi te hiMsAdoseNa gacchaMti // 835 // trilokasAra artha-nArada kalahapriya hote haiM, kadAcit dharma virSa bhI rata haiM, nArAyaNAdi ke samakAlIna hote haiM, bhavya haiM, hiMsAdoSa ke kAraNa naraka gati ko prApta hoya haiN| tiloyapaNNattI adhikAra 4 gAthA 1470 meM bhI 'adhogayA vAsudevavva' ina zabdoM ke dvArA yaha kahA hai ki vAsudeva ke samAna nArada bhI adhogati -jeM. ga 10-1-66/VIII/ja.pra. ma. ku. pAtukha samAna nAradamA adhAgAta / naraka) ko prApta he| nArada ke prAhAra, prAcaraNa, gati Adi kA varNana zaMkA-zAstroM meM jo nAradoM kA varNana AtA hai vahA~ aba taka unake AhAra kA varNana dekhane meM nahIM AtA hai so kyA nArada-AhAra karate haiM yA nahIM? aura kisa prakAra ? tathA zAstroM meM nArada ko dezavratI batalAyA hai sAtha meM narakagAmI bhI, ataH nArada samyagdRSTi hote haiM yA mithyAiSTi ? tathA ca nauna svargagAmI batalAyA hai so kisa AdhAra para ? samAdhAna yadyapi zAstroM meM nArada ke AhAra kA kathana nahIM milatA hai tathApi ve annAdi kA AhAra avazya karate the| trilokasAra gAthA 835 meM aura tiloyapaNNattI adhikAra 4 gAthA 1470 meM nArada ko narakagAmI likhA hai / arthAt-vAsudeva ke samakAla meM nArada hote haiM jo bhavya hote haiM aura kadAcit dharmarata hote haiM, kintu kalahapriya hote haiN| ve hiMsA-doSa ke kAraNa naraka meM jAte haiN| harivaMzapurANa sarga 42 zloka 20 meM unheM dezasaMyamI likhA hai| nArado bahu-vidyo'sau, naanaashaastrvishaardH| saMyamAsaMyama lebhe, sAdhuH sAdhuniSevayA // 20 //
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 9 artha-nArada aneka vidyAoM kA jJAtA tathA nAnA zAstroM meM nipuNa thA / vaha sAdhu ke veSa meM rahatA thA tathA sAdhutroM kI sevA se usane saMyamAsaMyama dezavrata prApta kiyA thA / zrI tiloyapaNNattI aura harivaMzapurANa ke kathanoM meM nArada ke viSaya meM vibhinnatA pAI jAtI hai / vartamAna meM kevalI - zrutakevalI kA abhAva hone se yaha nahIM kahA jA sakatA ki ina donoM kathanoM meM se kaunasA kathana ThIka hai | ataH donoM kathanoM kA saMgraha karanA cAhiye / nArAyaNa va pratinArAyaNa ke bhI aneka zarIra zaMkA- jisa prakAra cakravartI apane aneka zarIra banA letA hai kyA nArAyaNa va pratinArAyaNa bhI aneka zarIra banA sakate haiM ? - jai. ga. 24-10-66 / VI / zA. ku. samAdhAna-nArAyaNa va pratinArAyaNa ko ardhacakrI saMjJA hai / cakravartI kI taraha ve bhI apane-apane zarIra banA lete haiM / cakravartI kI apekSA ardha cakrI ke zarIroM kI saMkhyA alpa hotI hai / jinake nIhAra nahIM hotA, unake pasInA zrAdi bhI nahIM hote zaMkA- jina manuSyoM ke AhAra to hai kintu nIhAra nahIM hai unake paseva, kAna kA maila, A~kha kA maila bhI hote haiM yA nahIM ? - - jai. ga. 11-7-66 / IX / ka. ca. samAdhAna -- tIrthaMkara Adi ke prahAra to hotA hai kintu mala-mUtra Adi nIhAra nahIM hotA hai / unake paseva, karNa - mala, netra - mala Adi bhI nahIM hote haiM / - jai. ga. 26-11-70 / VII / ga. ma. sonI neminAtha ke vihAra ke sAtha-sAtha lokAntika devoM kA gamana zaMkA- harivaMzapurANa sarga 59 meM likhA hai ki bhagavAna neminAtha ke vihAra karate samaya lokAntika deva bhI sAtha-sAtha cala rahe the| aisA kaise ? ve dIkSA ke samaya hI Ate haiM ? samAdhAna -- vahA~ para lokAntika deva se abhiprAya lokapAla devoM se hai / purANoM meM ullikhita kAmaviSayaka varNana bhI azlIlatA kI koTi meM nahIM zrAtA zaMkA-sudarzana caritra meM sudarzana muni para vezyA dvArA upasarga ke prasaMga kA kathana tathA anya aneka purANoM meM kAma-viSayaka prasaMgoM ke kathana 'azlIlatA' kI koTi meM kyoM nahIM ? aise kathana bAlaka aura kizoroM, bAlikAoM aura kizoriyoM ke liye paThanIya kaise kahe jA sakate haiM ? - jai. ga. 13-6-68 / IX / ra. lA. jaina
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 90 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-sudarzana muni kA caritra par3hane vAloM ko yaha zikSA milatI hai ki kitanA bhI upasarga AjAya hamako brahmacarya kI rakSA karanI caahiye| jaise vIroM kA caritra paDhane se vIratA jAgRta hotI hai, usI prakAra brahmAcAriyoM kA caritra par3hane se mana meM brahmacarya kI bhAvanA jAgRta hotI hai| kuzIla sevana karane se narakagati Adi ke duHkha bhogane par3ate haiN| vaha vezyA ke caritra se zikSA milatI hai| isaliye savako prathamAnuyoga kI svAdhyAya karanI caahiye| -jai. ga. 19-12-66/VIII/ra. lA. jana bAhubalI niHzalya the zaMkA-kyA bAhabalI ke zalya thI, isIliye unake samyaktva meM kamI thI? samAdhAna-zrI bAhubalIjI sarvArthasiddhi se caya kara utpanna hue the| kahA bhI hai-"Ananda purohita kA jIva jo pahale mahAbAha thA aura phira sarvArthasiddhi meM ahamindra huaA thA, vaha vahA~ se cyuta hokara bhagavAna vRSabhadeva kI dvitIya patnI sunandA ke bAhubalI nAma kA putra huA thA / " mahApurANa parva 16 zloka 6 / jo jIva sarvArthasiddhi se caya kara manuSya hotA hai vaha niyama se samyagdRSTi hotA hai dhavala pu0 6 pR0 500 / ataH yaha kahanA ki zrI bAhabalI ke samyaktva meM kamI thI, ThIka nahIM hai| tapa ke kAraNa zrI bAhubalI ko sarvAvadhi tathA vipUlamati manaHparyaya jJAna utpanna hogayA thaa| mahApurANa parva 36 zloka 147 / ataH zrI bAhubalI ke zalya nahIM thA kyoMki 'niHzalyo vratI // 18 // ' aisA mokSazAstra adhyAya sAta meM kahA hai| zrI bAhubalI ke hRdaya meM vidyamAna rahatA thA ki 'bharatezvara mujhase saMkleza ko prApta huA hai, isaliye bharatajI ke pUjA karane para unako kevalajJAna utpanna ho gyaa| mahApurANa parva 36 zloka 186 / je. ga.25-4-63/IX/bra. pa. lA. (1) kevalajJAna hote hI bAhubalI kA upasarga dUra ho gayA thaa| (2) kevalajJAna hone para chinna-bhinna aMgopAMga bhI pUrvavat pUrNa ho jAte haiN| zaMkA-kyA bAhubalI ko kevalajJAna hote hI latAeM haTa gaI thiiN| siMha Adi ke dvArA yadi kisI muni kA zarIra khAyA gayA ho athavA ber3I Adi par3I ho yA zarIra kA kucha bhAga dagdha ho gayA ho, to aise muni ko kevalajJAna hote hI kyA vaha zarIra pUrNa ho jAyagA ? zaMkA kA tAtparya yaha hai ki kevalajJAna hone ke pazcAt upasarga to dUra ho hI jAtA hai, kintu upasarga-kAla meM jo aMga-upAMga kSINa ho gaye the, kyA ve bhI pUrNa ho jAte haiN| samAdhAna-kevalajJAna utpanna hote hI zarIra paramaudArika ho jAtA hai aura jinendra saMjJA ho jAtI hai| usa zarIra ke viSaya meM zrI amRtacandra AcArya ne samayasAra kalaza 26 meM isa prakAra kahA hai-- nityamavikArasusthitasarvAMgamapUrvasahajalAvaNyam / akSobhamiva samudra jinendrarUpaM paraM jayati // 26 // isa zloka meM jinendrarUpa arthAta jinendra ke zarIra kA varNana karate hue eka vizeSaNa "sarvAMgam" diyA hai| usakA abhiprAya yaha hai ki jinendra kA zarIra sarvAMga pUrNa hotA hai| yadi aisA na mAnA jAya to siddhAvasthA meM bhI AtmapradezoM ke AkAra ko aMgahIna hone kA prasaMga AjAyagA, kyoMki siddha jIva kA AkAra caramazarIra ke prAkAra
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 91 se kucha nyUna hotA hai / yadi upasarga kevalI ke hI usa vivakSita aMga kI pUrti nahIM hotI to siddha jIva ke AkAra meM usa aMga kI pUrti kaise sambhava hogI ? siddhoM kA AkAra kiMcit Una carama zarIra ke AkAra pramANa hotA hai, yaha bAta nimnalikhita zrArSa granthoM se siddha ho jAtI hai TThaTThakammadeho loyAloyassa jANa o daTThA / purisAyAro appA siddho jhAeha loyasiharatyo // 51 // dravyasaMgraha isa gAthA meM siddhoM ke svarUpa kA varNana karate hue siddhoM ko purisAyAro kahA hai| jisakA artha saMskRta TIkAkAra ne isaprakAra kiyA hai- 'kiJcidUnaca ramazarIrAkAreNagata sikthamUSagarbhAkAravacchAyApratimAvadvA puruSAkAraH ' arthAt siddhoM kA AkAra aMtima zarIra ke AkAra se kucha kama hotA hai| momarahita mUSa ke bIca ke AkAravat athavA chAyA ke pratibimba ke samAna siddhoM kA AkAra hai / fuarter aTThaguNA kiMcuNA caramadehado siddhA / loyaggaThidA NiccA utpAdavaehiM saMjuttA // 14 // dravyasaMgraha yahA~ 'siddhA caramadehavo kicUNA' se bhI yahI kahA gayA hai ki siddhoM kA AkAra caramazarIra ke AkAra se kucha Una ( nyUna ) hotA hai / gavyUtastatra cordhvAyAsturye bhAge vyavasthitAH / antyakAya pramANAta kiMcitsaMkucitAtmakAH ||11 / 6 lokavibhAga yahA~ para bhI 'antyakAyapramANAtta' dvArA yaha kahA gayA hai ki aMtima zarIra ke AkAra ke pramANa se kucha saMkucita ( hIna ) zrAkAra siddhAtmA kA hotA hai / ina ArSa granthoM ke AdhAra se yaha siddha ho jAtA hai ki kevalajJAna hone para paramodArika zarIra meM sarva aMgopAMga pUrNa ho jAte haiM aura usI ke AkArarUpa siddhoM kA AkAra hotA hai / [ kevalajJAna hone para bAhubalI kI latAe~ haTa gaI thIM, kyoMki kevalajJAna avasthA meM upasarga nahIM rahatA / ] - ja0 lAo jaina, bhINDara patra - satra 77-78 bhadrabAhu prAcArya zrutakevalI the / gaNadhara bhI sakala tajJa hote haiM / zaMkA- kyA bhadrabAhu AcArya zrutakevalI hue? kyA unako dvAdazAMga kA jJAna thA ? dvAdazAMga kA jJAna to gaNadhara ko hI hotA hai, kintu ve zrutakevalI nahIM kahalAte ? samAdhAna - zrI mahAvIra bhagavAna ke nirvAraNa ko prApta hone para 62 varSa taka kevalajJAnI bharata kSetra meM rahe / tadanantara zrI viSNu prAcArya sakala zrutajJAna ke dhAraNa karane vAle hue | pazcAt avicchinna santAna svarUpa se zrI nandi, aparAjita, govardhana aura bhadrabAhu zrAcArya sakala zruta ke dhAraka arthAt zrutakevalI hue / zrI bhadrabAhu bhaTTAraka ke svarga ko prApta hone para bharata kSetra meM zrutajJAnarUpI pUrNa candra astamita ho gayA / kahA bhI hai - "evaM mahAvIre jivANaM gade vAsaTThi varasehi kevalaNANa divAyaro bharahammi atyamidi Navari takkAle sayalasudaNANatANaharo viSNuairiyo jAvo tado attaTTasaMtANarUveNa naMdi Airio avarAido govadvaNo bhaddabAhu tti eve sakalasuvadhArayA jAdA / edesi paMcanhaM pi sudakevalINaM kAlasamAso vassasadaM tado bhaddabAhu bhaDArae saggaM gave saMte bharahavakhettammi athamio sudaNANa saMpuNNa-miyaMko / " dhavala pu0 9 pR0 130 /
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isase siddha hai ki bhadrabAhu antima zrutakevalI the aura unako pUrNa zruta arthAt dvAdazAMga kA jJAna thA / gaNadhara to dvAdazAMga kI racanA karate haiM / dvAdazAMga ke jJAna binA dvAdazAMga kI racanA nahIM ho sakatI, ataH gaNadhara mahArAja ko dvAdazAMga kA jJAna bhI hotA hai / kahA bhI hai 92 ] vimale goyamagottaM jAdeNa iMdabhUdiNAmeNa / cauvedapArageNaM sisseNa vizuddha sIleNa // 1-78 // bhAvasuda pajjayehi pariNadamayiNA abArasaMgANaM / copuvvANa tahA ekka-muhuttreNa viracaNA vihidA // 1-79 // ti. pa. nirmala gautama gotra meM utpanna hue, prathamAnuyoga-karaNAnuyoga- caraNAnuyoga aura dravyAnuyoga ina cAroM vedoM meM pAraMgata vizuddha zIla ke dhAraka, bhAvazruta meM paripakva aise indrabhUti ( gautama gaNadhara ) dvArA eka muhUrta meM bAraha aMga aura caudaha pUrvo kI racanA kI gii| isIprakAra dhavala pu0 9 pR0 129 para bhI kathana hai / isaprakAra gaNadhara bhI zrutakevalI hote haiM / kintu zrutakevalI se gaNadhara kA sthAna U~cA hai, ata: ve gaNadhara ke nAma se prasiddha haiM / - jai. ga. 16-2-78/VI / mA. sa. jainapurI "bharata ne cakra nahIM calAyA", yaha kathana mithyA hai / zaMkA- bharatajI ne cakra nahIM calAyA aisA 'bharatezavaMbhava' meM kahA hai| kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna - zrI 1008 vIrasena svAmI ke ziSya evaM mahAn grantha jayadhavala TIkA ke racayitA zrI 108 jinasena AcArya ne mahApurANa parva 36 meM nimnaprakAra kahA hai / yaha mahApurANa grantha prAmANika hai, isameM eka zabda bhI zrI vIrasena svAmI ke ziSya zrI jinasena svAmI apanI kalpanA ke AdhAra para nahIM likha sakate the, kyoMki zrI vIrasena svAmI ne dhavala grantha meM kaI sthaloM para spaSTa likhA hai ki isa sambandha meM upadeza prApta nahIM hai ataH isa viSaya meM kucha nahIM kahA jA sktaa| zrI jinasena AcArya ne jo kucha bhI mahApurANa meM likhA hai vaha AcArya paramparAgata upadeza anusAra likhA hai| zrI jinasena AcArya satya mahAvrata ke dhArI the tathA vItarAgI the, phira ve mahApurANa meM anyathA kathana kyoM karate / ataH mahApurANa prAmANika grantha hai / jo mahApurANa ke kathana meM saMdeha karatA hai, vaha mithyAdRSTi hai / SaTprAbhRta saMgraha pR0 3 / krodhAnyena tadA dadhye katu masya parAjayam / cakramutkSipta niHzeSadviSaccakra' nidhIzinA // 65 // AdhyAnamAtrametyArAd adaH kRtvA pradakSiNAm / avadhyasyAsya paryantaM tasthau mandIkRtAtapam // 66 // ma0 pu0 parva 36 artha - usa samaya krodha se andhe hue nidhiyoM ke svAmI bharata ne bAhubalI kA parAjaya karane ke liye samasta zatruoM ke samUha ko ukhAr3a kara pheMkane vAle cakraratna kA smaraNa kiyA / smaraNa karate hI vaha cakraratna bharata ke samIpa AyA bharata ne bAhubalI para calAyA, parantu unake pravadhya hone se vaha unakI pradakSiNA dekara tejarahita ho unhIM ke pAsa ThaharA /
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva 1 [ 93 ina ArSa vAkyoM se siddha hai ki bharatajI ne krodha ke Aveza meM Akara bAhubalI para cakra calAyA / yaha kathana prAmANika hai, isI kI zraddhA karanI cAhiye / bharata va kaikeyI ko parama va nirmala samyaktva kaba huA ? zaMkA- padmapurANa parva 86 zloka 9 meM likhA hai ki 'bharata ne parama samyaktva ko pAkara mahAvrata ko dhAraNa kiyaa|' isIprakAra zloka 24 meM likhA hai- 'nirmala samyaktva ko dhAraNa karatI huI kaikeyI ne ArthikA ke pAsa dIkSA grahaNa kii| kyA isase pUrva bharata aura kaikeyI ko samyaktva nahIM thA ? zrI bharatajI ko tathA unakI mAtA kaikevI ko dIkSA grahaNa se pUrva bhI samyaktva thA kintu vaha samyaktva parama yA nirmala nahIM thA, kyoMki jaba taka zraddhA ke anukUla AcaraNa nahIM hotA, usa samaya taka zraddhA nirmala athavA parama kaise ho sakatI hai arthAt nahIM ho sakatI / - jaiM ga. 12-8-65/V / bra ku. lA. jo manuSya parigraha ko saba pApoM kA mUla tathA saMsAra va rAgadveSa kA kAraNa mAnatA hai phira bhI parigraha kA tyAga nahIM karatA to usakI zraddhA kaise nirmala yA parama ho sakatI hai ? jisa manuSya ko yaha zraddhA ho jAtI hai ki agni meM hAtha dene se hAtha jala jAyagA, vaha manuSya bhUlakara bhI agni meM hAtha nahIM detA hai / yadi vaha agni meM hAtha DAlatA hai to usakI zraddhA dRr3ha nahIM hai / jo manuSya jJAnI hote hue bhI ajJAnI jaisI kriyA karatA hai, to vaha kaMsA jJAnI ? isIliye bhI akalaMkadeva ne rAjavAtika meM kahA www hataM jJAnaM kriyAhInaM / arthAt - jJAna ke anurUpa yadi kriyA nahIM hai, to aisA kriyArahita jJAna nirarthaka hai / zrI kuvaku va AcArya ne bhI isI bAta ko zIlapAhur3a meM nimnaprakAra kahA hai jANaM caritahINaM nirasvayaM samvaM / artha -- jJAna yadi cAritra rahita hai to vaha saba jJAna vyartha hai / dIkSA grahaNa karane se jJAna aura zraddhAna ke cAritra ho jAne se jJAna - zraddhAna sArthaka ho gayA, ataH samyaktva nirmala tathA parama ho gayA / anurUpa - jai. ga. 17-4-69 / VII / Ta. lA jaina (1) bharata cakravartI ke dIkSAguru kA zrAgama meM ullekha nahIM milatA / (2) baladeva ne svayaM ( binA guru ke ) dIkSA grahaNa karalI / zaMkA- zrI bharata cakravartI ne dIkSA kisase lI thI ? tIrthaMkaroM ke atirikta kyA anya jana bhI svayaM munidIkSA le sakate haiM ? samAdhAna - zrI bharata cakravartI kI dIkSA kA kathana nimna prakAra hai viditasakalatattvaH so'pavargasya mArga | jigamiSurapasargamaM niSprayAsam // yamasamitisamayaM saMyamaM sambalaM vA / uditaviditasamarthAH kiM paraM prArthayante // 47 / 394 / / vipurANa
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha-jisane samasta tattvoM ko jAna liyA hai aura jo hIna jIvoM ke dvArA agamya mokSamArga meM gamana karanA cAhate haiM aise cakravartI bharata ne mArga hitakArI bhojana ke samAna prayAsahIna yama tathA samitiyoM se pUrNa saMyama ko dhAraNa kiyA thA so ThIka hI hai, kyoMki padArtha ke yathArtha svarUpa ko samajhane vAle puruSa saMyama ke atirikta anya kisI padArtha kI prArthanA nahIM krte| yahA~ para yaha kathana nahIM kiyA gayA ki bharata cakravartI ne svayaM dIkSA lI thI yA kisI anya se dIkSA lI thii| jisa samaya taka pArSagraMtha meM isa sambandha meM spaSTa ullekha na mila jAve usa samaya taka ThIka-ThIka uttara diyA jAnA asambhava hai| zrIkRSNajI ke bhAI baladeva ne svayaM dIkSA lI thii| kahA bhI hai-- pallavasthajinanAthaziSyatAM saMsRto'smyahamiha sthito'pi san / ityudIrya jagRhe munisthiti paMcamuSTibhirapAsya mUrdhajAn // 63/74 // harivaMzapurANa artha-baladeva ne, 'maiM yahA~ rahatA huA bhI pallava deza meM sthita zrI nemijinendra kI ziSyatA ko prApta huA hUM' yaha kahakara paMca muSTiyoM se sira ke bAla ukhAr3a kara muni-dIkSA dhAraNa krlii| isa prakAra tIrthaMkaroM ke atirikta anya mahAn puruSa bhI parokSa rUpa se anya ko guru mAnakara svayaM dIkSA le sakate haiN| -jeM. ga. 27-5-71/VII/ra. lA. jaina mArIci ko samyagdarzana huA yA nahIM ? zaMkA-bharata ke putra mArIci ko usI bhava meM samyaktva huA thA yA nahIM ? samAdhAna-bharata ke putra mArIci ko usI bhava meM samyaktva huA thA yA nahIM, aisA kathana ArSa grantha meM mere dekhane meM nahIM aayaa| samyaktva se cyuta hokara sAtaveM naraka kI Ayu bA~dha kara sAtaveM naraka meM utpanna hone meM koI bAdhA nahIM AtI hai| ---palAcAra/ba. pra. sa./18-6-69 marudevI kA janmakSetra zaMkA-nAbhirAya aura marudevI kI zAdI huI to kyA marudevI kA janma airAvata kSetra meM huA thA ? samAdhAna-ArSa grantha meM aisA kathana mere dekhane meM nahIM AyA hai| ArSa grantha ke AdhAra binA yaha nahIM kahA jA sakatA ki marudevI kA janma airAvata kSetra meM haA thaa| -gaM. ga. 17-7-67/VI/ja. pra. ma. ku.
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / marudevI Adi rajasvalA nahIM hotI thIM zaMkA-tIrthakara bhagavAna kI mAtA kyA rajasvalA hotI hai ? samAdhAna-zrI tIrthaMkara bhagavAna kI mAtA rajasvalA nahIM hotI hai kintu puSpavatI hotI hai| zrI mahApurANa parva 12 zloka 101 meM 'puSpavatyarajasvalA' zabdoM dvArA kahA gayA hai ki zrImatI marudevI rajasvalA na hokara puSpavatI thii| -jai. ga. 29-3-65/IX/bra. pa. lA. pA~khur3I lekara bhagavAna ke darzanArtha jAne vAlA meMr3haka samakitI thA yA nahIM ? zaMkA-meMr3haka saMjJI hote haiM yA asaMjJI ? vaha bhagavAna ke darzana ko kaise calA ? vaha meMr3haka samyagdRSTi thA yA mithyAdRSTi ? samAdhAna meMDhaka saMjJI bhI hote haiM aura asaMjJI bhii| bhagavAna ke darzana ko jAne vAlA meMr3haka saMjJI thaa| yadi usake darzanamohanIya karma kA upazama yA kSayopazama thA to vaha samyagdRSTi thA anyathA mithyAdRSTi / .. -gai.saM. 8-8-57/..... rudra utsarpiNI kAla meM bhI hote haiM zaMkA-bRhat jaina zabdArNava bhAga 1 pRSTha 117 para likhA hai-'AgAmI utsapiNI kAla ke tRtIya bhAga "duHkhama sukhama" nAmaka meM hone vAle 11 rudroM meM se antima rudra kA nAma aGgaja hai|' isase jJAta hotA hai ki utsapiNI kAla meM bhI huNDaka kAla doSa hotA hai, kyoMki 11 rudra huNDakakAla meM hI utpanna hote haiM / kyA bRhat jaina zabdArNava kA ukta lekha AgamAnukUla hai ? samAdhAna-bRhat jaina zabdArNava ke likhane meM svargIya paM0 bihArIlAla jaina ne bahuta parizrama kiyA aura yathAsaMbhava pramANa bhI diye haiN| bRhat jaina zabdArNava meM jo uparyukta kathana likhA gayA hai vaha bhI 'bRhavizvacaritANava' ke AdhAra se likhA gayA hai| yaha 'bRhat vizva caritArNava' AcArya racita grantha nahIM hai| 'tiloyapaNNattI' digambara jaina prAcArya racita prAmANika grantha hai| tiloyapaNNattI meM kevala huMDA avasarpiNI likhI hai, huNDaka utsapiNI nahIM likhI hai| huNDAvasarpiNI kAla ke cihnoM meM 11 rudroM kI utpatti bhI likhI hai / para utsarpiNI kAla meM bhI gyAraha rudra hoMge aura unameM aMtima aMgaja hogA; aisA harivaMzapurANa 60/572-73 meM bhI likhA hai| isa taraha do mata haiN| -jaM. saM. 25-12-58/V/gha. ma. ke. ca. mujaphpharanagara videha meM dhanaratha tIrthaMkara zaMkA-zAntinAtha purANa meM likhA hai ki dhanaratha videha kSetra meM tIrthakara hue haiM, kintu sImandhara Adi bIsa tIrthaMkaroM ke nAma meM dhanaratha nAma kA koI tIrthaMkara nahIM hai| samAdhAna-zrI sImandhara prAdi jo bIsa nAma haiM ve zAzvata tIrthaMkaroM ke nAma haiM / inake atirikta 140 anya tIrthaMkara videha kSetra meM hote haiM kintu ve zAzvata nahIM hote haiN| una 140 meM se dhanaratha nAma ke tIrthaMkara honA saMbhava hai| -jai.ga. 8-8-68/VI/ro. lA.
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zalAkA puruSoM kI saMkhyA 58 hI kaise huI ? __ zaMkA-paM0 bhUdharadAsajI kRta pArzvapurANa meM 63 zalAkA puruSoM meM se 58 jana caturthakAla meM hue so kaise? samAdhAna-zrI 108 RSabhanAtha bhagavAna to tIsare kAla meM hI mokSa pdhaare| zrI zAntinAtha, kuMthunAtha aura aranAtha ye tInoM tIrthaMkara bhI the aura cakravartI bhI the so tIna ye kama he| zrI mahAvIra svAmI kA jIva hI prathama nArAyaNa thA, ataH eka yaha kama huaa| isa prakAra caturthakAla meM zalAkA puruSa 58 jana hue| pArzvapurANa / adhi0 8 / padya 40 / -jaM. saM. 1-1-59/V/su. lA. jaina, hIrApura zreNika kA akAlamaraNa nahIM huA zaMkA-kSAyika samyagdRSTi rAjA theNika kA akAlamaraNa huA yA kAlamaraNa ? samAdhAna - rAjA zreNika kA kAlamaraNa huA kyoMki kSAyika samyagdarzana se pUrva unhoMne narakAyu kA baMdha kara liyA thaa| jo parabhava saMbaMdhI Ayu kA baMdha kara letA hai, usakA akAlamaraNa nahIM hotA hai / kahA bhI hai-parabhava saMbaMdhI AyubaMdha ho jAne ke bAda bhujyamAna Ayu kA kadalIghAta nahIM hotaa| dhavala 10 pR0 237, 332, 256 aadi| -jaM. ga. 24-7-67/VII/ja. pra. ma. ku. zreNika samyaktva ko sAtha lekara naraka meM gaye zaMkA-cauthe guNasthAna vAlA kSAyika samyagdRSTi rAjA zreNika jaba naraka meM gayA to kyA vaha samyaktva se cyuta ho gayA thA? samAdhAna - mithyAtva, samyagmithyAtva, samyaktva ye tIna darzanamohanIya karma kI prakRtiyAM aura cAra anantAnabandhI kaSAya ye sAta prakRtiyA~ samyagdarzana kI ghAtaka haiN| ina sAtoM prakRtiyoM ke kSaya hone se kSAyika samyaktva utpanna hotA hai / jina prakRtiyoM kA kSaya ho jAtA hai, unakI puna: utpatti nahIM hotI hai / kahA bhI hai Na khavidANaM puNaruppattI, NivuANaM pi puNo sNsaarittppsNgaado| jayadhavala pu0 5 pR0 207 / artha-kSaya ko prApta huI prakRtiyoM kI punaH utpatti nahIM hotI hai kyoMki yadi aisA hone lage to mukta hue jIvoM ko punaH saMsArI hone kA prasaMga upasthita hogaa| mithyAtvAdi sAta prakRtiyoM ke udaya binA jIva samyaktva se cyuta nahIM ho sakatA hai, kyoMki kAraNa ke binA kArya nahIM hotA hai| kahA bhI hai ___ sammatroNa adhigadA sammatteNa ceva NIti // 47 // kudo / tatthuppaNNakhaiyasammAiTThINa kadakaraNijjavedagasammAiTThINaM vA guNaMtarasaMkamaNA bhAva / dhavala 6/438 / artha-samyaktva sahita naraka meM jAne vAle jIva samyaktva sahita hI vahA~ se nikalate haiM // 47 / / kyoMki, naraka meM kSAyika samyagdRSTi yA kRtakRtya vedaka samyagdRSTi hI utpanna hote haiM aura unakA anya guNa ( mithyAtva, sAsAdana, samyagmithyAtva meM ) saMkramaNa nahIM hotA arthAt ve samyaktva se cyuta nahIM hote haiN|
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 17 ataH rAjA zreNika kA naraka meM utpanna hone ke samaya samyagdarzana nahIM chUTA, kyoMki vaha kSAyika sabhyaradRSTi thA aura kSAyika samyaktva utpanna ho jAne ke pazcAt kabhI nahIM chUTatA / -jeM. ga. 26-11-70/VII/nA. sa., revAr3I sagara ke 60 hajAra putra mare yA mUcchita hue ? zaMkA-sagara cakravartI ke sATha hajAra putra khAI khodate maraNa ko prApta hue the yA mAtra mUcchita hue the ? samAdhAna-isa sambandha meM uttarapurANa va padmapurANa meM bhinna-bhinna kathana pAyA jAtA hai| donoM hI mahAnAcArya the| ina donoM kathanoM meM se kaunasA kathana ThIka hai, yaha nahIM kahA jA sakatA hai kyoMki yahA~ para vartamAna meM kevalI yA zra takevalI kA abhAva hai| ataH una donoM kathanoM kA ullekha kiyA jAtA hai| uttarapurANa parva 48 ke anusAra sagara cakravartI ke mitra maNiketudeva sagara ko vairAgya utpanna karAne ke liye, nAga kA rUpa dharakara kailAza parvata para AyA aura sagara ke putroM ko bhasma kI rAzi ke samAna kara diyaa| jaba putroM ke maraNa ke samAcAra se sagara ne dIkSA le lI to maNiketudeva ne mAyAmayI bhasma se avaguNThita rAjakumAroM ko saceta kara diyA aura unhoMne bhI dIkSA le lii| papapurANa paMcama parva ke anusAra sagara cakravartI ke putroM ne daNDaratna se pAtAla taka gaharI pRthvI khoda DAlI yaha dekha nAgendra ne krodha se prajvalita ho una rAjakumAroM kI ora dekhA aura usa krodhAgni kI jvAlAoM se ve cakravartI ke putra bhasmIbhUta ho gaye / zloka 251-252 / uttarapurANa ke kathanAnusAra sagara cakravartI ke putra mUcchita hue the aura padmapurANa ke kathanAnusAra ve maraNa ko prApta hue the| -jaM. ga. 27-6-66/IX/he. ca. samantabhadra svAmI kI bhAvi gati zaMkA-paMcamakAla meM jaghanya tIna saMhanana batalAye haiN| addha nArAca saMhananavAlA 16 veM svarga taka jA sakatA hai| zrI samantabhadra AcArya kaunase svarga meM gaye ? kyA ve AgAmI tIrthakara hoMge? samAdhAna-karma prakRti grantha gAthA 89 'cautthe paMcama cha? kamaso viyachattigekka saMhaNaNaM / ' dvArA yaha batalAyA hai ki cauthe kAla meM chaha saMhanana, paMcama kAla meM tIna saMhanana aura chaThe kAla meM antima eka saMhanana hogaa| gAthA 83 meM ina saMhananoM kA kArya batalAyA hai| seva?Na ya gammai AdIdo cadusu kappajugalo tti / tatto dujagala-jugale kIliyaNArAyaNaddhotti // 3 // artha-sapATikA saMhanana bAlA jIva AThaveM svarga taka, kIlaka saMhanana vAlA 12 veM svarga taka evaM ardhanArAca saMhananavAlA 16 veM svarga taka utpanna ho sakatA hai|
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zrI 108 samantabhadra AcArya kisa svarga meM gaye aura AgAmI tIrthakara hoMge, aisA kathana kisI ArSa grantha meM mere dekhane meM nahIM pAyA hai|' -0. ga. 10-1-66/XI/ja. pra. ma. ku. sItA kA jIva pratIndra sambodhanArtha naraka meM nahIM gayA zaMkA-paramapUjya prabhAcandrAcArya viracita 'tatvArthavRttipadam' pRSTha 388 [ paM0 phUlacandrajI si0 zAstrI kA sampAdana-sa0 si0 ke pRSTha ] para likhA hai ki 'aSTAvapi kuto neti nAzaGkanIyam zuklalezyAnAmadhovihArAbhAvAt' "arthAt- zuklalezyA vAle samyagmithyAdRSTi devoM ke vihAra kI apekSA 8 rAjU nahIM banate, kyoMki zuklalezyA vAle devoM kA nIce [ citrA pRthivI ke nIce ] vihAra nahIM hotA" yahI bAta dhavala pu0 4 sparzanAnugama meM evaM dha0 7 khuddAbandha meM hai| phira zukla lezyA vAlA, solahaveM svarga meM sthita sItA kA jIva deva nIce rAvaNa ko sambodhana karane kaise gayA thA ? yadi siddhAntAnusAra nahIM gayA to prathamAnuyoga meM aisA kathana kyoM kiyA gayA hai ? yadi gayA to kyA siddhAnta bhI aupacArika hote haiM ? yadi hA~, to phira vastusthiti kA sampradarzaka kauna bacegA? samAdhAna-ApakI zaMkA ThIka hai| karaNAnuyoga ke anusAra sItA kA jIva lakSmaNa va rAvaNa ko sambodhana dene hetu naraka meM nahIM gyaa| prathamAnuyoga meM jo kathana hai vaha sambodhanAtmaka hai, athavA manuSyoM ko unake kartavya batAne ke lie hai| vaha siddhAntarUpa nahIM hotaa| lakSmaNa va rAvaNa caturtha naraka meM gaye haiN| (trilokasAra va tiloyapaNNattI) bArahaveM svarga se Upara ke deva citrA pRthvI se nIce nahIM jAte (dhavala pu0 4, sparzanAnugama) tathA caturthe naraka meM koI bhI deva nahIM jaataa| "rAvaNa ke jIva ne sItA ke jIva ke prati bahuta anyAya kiyA thaa| phira bhI sItA kA jIva rAvaNa ke jIva kA upakAra karane hetu naraka meM gyaa|" itanA kahakara yaha upadeza mAtra diyA gayA hai ki koI kitanA bhI apakAra kare, kintu hameM usakA upakAra hI karanA caahie| vastutaH siddhAnta ke anusAra sItA kA jIva ( deva ) naraka meM nahIM gyaa| -patra 1 5-6-79 evaM 16-6-79/II/ja. lA. jaina, bhINDara 1 rAjA likathe ne kannar3a grantha meM samantabhadra svAmI ko tapasyA dvArA dhAraNaRddhidhArI batAte hue unheM AgAmI tIrthaMkara kahA hai| yathA--A bhAvi tIrthakarana appa samantabhadrasvAmI galupunardIsa~goNDa tapassAmarthyadi caturagulacAraNatyama paDe du ratnakaraNDakAdi jinAgamapurANama pelli syAdvAda vAdigala ADI samAdhiya oddedruu| ( samIcIna dharmazAstra, prastA0 pR0 50) bhAvitIrthaMkaratva ke viSaya meM eka aura ullekha hai yathA a harI Nava paDihari cakki-caukkaM ca eya balabhado, seNiya samaMtabhaddo titthayarA haMti NiyameNa / artha-ATha nArAyaNa, nava pratinArAyaNa, cAra cakravartI, eka balabhadra, ANika tathA samantabhadra. ye caubIsa mahArupa Age bhI tIrthakara hoNge| AptamImAMsA, prastA0 pR05, bhASAkAra-paM0 mUlacaMdajI zAstrI (zrI mahAvIrajI) -sampAdaka
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 66 trilokamaNDana hAthI kA kriyAkalApa evaM mokSamArga meM praveza zaMkA-padmapurANa parva 87 zloka 2 meM trilokamaNDana hAthI ko samyaktva se yukta kahA hai isase pUrva samyaktva thA yA nahIM? samAdhAna--pamapurANa parva 85 zloka 173 meM kahA hai pramRdya bandhanastambhaM balavAnuddhataH param / bharatAlokanAt smRtvA pUrvajanma zamaM gtH||8||173|| padmapurANa artha-atyanta utkaTa bala ko dhAraNa karane vAlA yaha triloka maNDana hAthI pahale to bandhana kA khambhA ukhAr3a kara kSobha ko prApta humA parantu bAda meM bharata ko dekhane se pUrvabhava kA smaraNa kara zAMta ho gyaa| pUrvabhava kA smaraNa bhI samyagdarzana kI utpatti meM kAraNa hai| kahA bhI hai "sAdhanaM dvividhaM, abhyantaraM bAhya ca / abhyantaraM darzanamohasyopazamaH kSayaH kSayopazamo vaa| bAhya tirazcAM keSAJcijjAtismaraNaM keSAJciddharmazravaNaM keSAJcijjinavimbadarzanam / " sarvArthasiddhi 17 / artha-samyagdarzana kA sAdhana do prakAra kA hai-abhyantara aura bAhya / darzanamohanIya kA upazama kSaya yA kSayopazama abhyantara sAdhana hai| tiryacoM meM bAhya sAdhana kinhIM ke jAtismaraNa se, kinhIM ke dharmazravaNa aura kinhIM ke jina bimba darzana se samyagdarzana utpanna hotA hai / ataH jAtismaraNa ke pazcAt trilokamaNDana hAthI ko samyaktvotpatti honA sambhava hai| muni mahArAja ke upadeza se trilokamaNDana hAthI ne dezavrata dhAraNa kara liye| kahA bhI hai atha sAdhuH prazAntAtmA loktryvibhuussnnH| . aNuvratAni muninA vidhinA prilmbhitH||871|| padmapurANa athAnantara jisakI prAtmA atyanta zAnta thI aise usa trilokamaNDana hAthI ko munirAja ne vidhipUrvaka aNuvrata dhAraNa kraayaa| isase siddha hai ki hAthI ko isase pUrva samyagdarzana prApta thaa| -jaM. ga. 17-4-69/VII/ra. lA. jaina meraTha
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ kararaNAnuyoga : guraNasthAna carcA guNasthAnoM meM zrArohaNa - zravarohaNa sambandhI niyama zaMkA- mithyAtva guNasthAna se jIva sIdhA kisa-kisa guNasthAna taka jA sakatA hai ? samAdhAna - mohanIya karma kI 28 prakRtiyoM kI sattvavAlA sAdi mithyAdRSTi jIva prathama guNasthAna se tIsare, cauthe, pAMcaveM va sAtaveM guNasthAna ko jA sakatA hai kintu anAdi mithyAdRSTi jIva yA mohanIya kI 26 yA 27 prakRtiyoM kI sattvavAlA sAdi mithyAdRSTi jIva prathama guNasthAna se tIsare guNasthAna ko nahIM jA sakatA / 'carcAzataka' meM kahA bhI hai- "miyyA mAraga cyAri, tIni cau pA~ca sAta bhani / " --jai. sa. 10-1-57 / VI / di. je. sa. etmAdapura zaMkA- car3hate hue prathama guNasthAna se, cauthe guNasthAna se yA pA~caveM guNasthAna se sAtavA~ hI guNasthAna hotA hai, yA chaThA guNasthAna hokara sAtavA~ bhI ho sakatA hai ? samAdhAna -- prathama guNasthAna se, caturtha guraNasthAna se yA paMcama guNasthAna se car3hate hue chaThA guNasthAna nahIM hotA, kintu sAtavA~ zrapramatta guNasthAna hotA hai / prAkRta ke paMcasaMgraha pR0 194 gAthA 255 kI TIkA meM kahA hai "anAdiH sAdirvA mithyAdRSTiH karaNatrayaM kurvannanivRttikaraNa labdhi karaNa caramasamaye dvAvizatikaM badhnan anantara samaye prathamopazamasamyagdRSTirbhUtvA vA sAdimithyAdRSTireva samyaktvaprakRtyudaye sati vedakasamyagdRSTi bhUtvA bhUyo'vya pratyAkhyAnodaye'saMyato bhUtvA saptadazakaM 17 badhnAti vA pratyAkhyAnodaye dezasaMyato bhUtvA trayodazakaM 13 vadhnAti, vA saMjvalanodaye'pramatto bhUtvA navakaM 9 badhnAtIti dvAviMzatike trayo'lpatara bandhAH / " anAdi mithyAdRSTi yA sAdi midhyAdRSTi zradhaHkaraNa, apUrvakaraNa va anivRttikaraNa karake anivRttikaraNa ke antima samaya meM 22 prakRti kA baMdha karane vAlA anantara samaya meM prathamopazama samyagdRSTi hokara athavA sAdi mithyAdRSTi samyaktva prakRti ke udaya se vedaka samyagdRSTi hokara, prapratyAkhyAnAvaraNa- kaSAyodaya se asaMyata samyagdaSTi hotA huA 17 prakRti kA baMdha karatA hai yA pratyAkhyAnAvaraNakaSAyodaya se dezasaMyata hotA huA 13 prakRtiyoM kA baMdha karatA hai yA saMjvalanakaSAyodaya se apramatta hotA huA 9 prakRtiyoM kA baMdha karatA hai / yahA~ para yaha batalAyA gayA hai ki midhyAdRSTi guNasthAna vAlA samyagdRSTi hokara yA to cauthe guNasthAna jAtA hai yA pA~caveM guNasthAna meM jAtA hai yA sAtaveM guraNasthAna meM jAtA hai / isI bAta ko bhI paM0 dyAnatarAya ne carcAzataka meM isaprakAra kahA hai mithyA mAraga cyAri, tIni cau pA~ca sAta bhani / dutiya eka mithyAta, tRtiya cauthA pahalA gani // pA~ca, tIni do eka sAta pana / paMcama paMca susAta, cAra tiya doya eka bhana // avrata mAraga
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 101 artha- pahale mithyAtva guNasthAna se Upara car3hane ke cAra mArga haiN| koI jIva mithyAtva se tIsare guNasthAna meM jAtA hai, koI cauthe guNasthAna meM, koI pA~caveM meM aura koI ekadama sAtaveM meM jAtA hai / dUsare sAsAdana guNasthAna se eka mithyAtva guNasthAna meM hI jAtA hai / tIsare guNasthAna se yadi Upara car3hatA hai to cauthe guNasthAna meM jAtA hai aura yadi nIce par3atA hai to pahale meM Akara par3atA hai / cauthe avrata samyagdRSTi se nIce par3atA hai to tIsare, dUsare, pahale meM par3atA hai yadi Upara car3hatA hai to pA~caveM va sAtaveM guNasthAna meM jAtA hai / pA~caveM guNasthAna se Upara sAtaveM guNasthAna meM car3hatA hai, nIce giratA hai to cauthe, tIsare, dUsare ghaura pahale guNasthAna meM jAtA hai / go0 ka0 556 se 559 bhI dekho / ina pramANoM se siddha hai ki car3hate hue chaThA guNasthAna nahIM hotA 1 bhinnadapUrvadhara mithyAtva meM nahIM jAtA zaMkA- kyA abhinadasapUrvadhArI mithyAtva guNasthAna meM nahIM jA sakatA ? - jai. ga. 4-9-69 / VII / zi. ca. jaina samAdhAna- isake lie dhavala pu0 9 pR0 69, 70 va 71 dekhanA cAhie / 14 pUrvadhArI ke lie to spaSTarUpa se likhA hai, kintu pRSTha 69-70 ke par3hane se yaha niSkarSa nikAlA jA sakatA hai ki abhinnadazapUrvadhara bhI mithyAtva meM nahIM jAte / - patra 9-10-80 / I / ja. lA. jaina, bhINDara atre samyaktva yArUr3ha saMyamI asaMyama ke guNasthAnoM ko nahIM prApta hote zaMkA- "jo kSAyika samyagdRSTi munirAja upazama zra eNI car3hakara utare ve chaThe guNasthAna se noce nahIM aate|" hamane eka munirAja zrI ke mukha se aisA sunA hai / kyA yaha siddhAntataH ThIka hai ? samAdhAna - kSAyika samyagdRSTi jIva upazama zreNI se girakara asaMyata avasthA ko nahIM prApta hotA hai; kintu maraNa hone para asaMyata ho jAtA hai / - patra 5-6-79 / 1 /ja. lA. jaina bhINDara upazAnta kaSAya se sAsAdana kI prApti meM do mata, parantu sAsAdana mithyAtvI hI banegA zaMkA-upazAMta moha se girakara kyA sAsAdana guNasthAna ko prApta hotA hai ? yadi prApta hotA hai to vaha sAsAdana se mithyAtva ko prApta hotA hai yA anya guNasthAna ko bhI jA sakatA hai ? UT, "caritamohamuvasAmedUNa heTThA oyariya AsaNaM gadassa aMtomuhuttaraM kiSNa puruvidaM ? uvasamaDhIvo odiNaNaM sAsaNagamaNAbhAvAdo / taM pi kudo Navvade ? edamhAde caiva bhUdabalIvayaNAdo / " dhavala pu. 5 pR. 11 samAdhAna - upazAMta moha se girakara sAsAdana ko prApta hone ke viSaya meM do bhinna mata haiM / eka mata ke anusAra upazAMta moha se girakara sAsAdana ko prApta ho sakatA hai aura dUsare mata ke anusAra upazAMta moha se gira kara sAsAdana ko prApta nahIM ho sakatA hai / kahA bhI hai zrI bhUtabalI AcArya ne sUtra 7 meM eka jIva kI apekSA se sAsAdana kA jaghanya antara palyopama kA asaMkhyAta bhAga kahA hai / isa para zaMkAkAra ne kahA ki eka bAra prathamopazama samyaktva se girakara sAsAdana ko
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : prApta hokara mithyAtva ko prApta huA / punaH antarmuhUrta pazcAt kSayopazama samyaktva ko aura cAritra ko prApta ho dvitIyopazama samyaktva ko prApta kara cAritra mohanIya karma kA upazama kara arthAt upazAMta moha guNasthAna ko prApta karake aura vahA~ se girakara sAsAdana ko prApta hone para eka jIva kI apekSA sAsAdana kA jaghanya antara antarmuhUrta prApta ho jAtA hai / isa para AcArya vIrasena uttara dete haiM ki aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki upazama zreNI se utarane vAle jIvoM ke sAsAdana meM gamana karane kA prabhAva hai / yaha grabhiprAya zrI bhutabalI AcArya ke isI sUtra se jAnA jAtA hai / zrI yativRSabhAcArya matAnusAra upazAnta moha se girakara sAsAdana ko prApta ho sakatA hai / jayadhavala pu0 10 pR0 123 para cUrNasUtra va usako TIkA nimnaprakAra hai "jai so kasAyauvasAmaNAdo parivadido, daMsaNamohaNIya uvasaMtaddhAe acarimesu samaesa AsANaM gaccha tado AsANagamaNAdo se kAle paNuvIsaM payaDIo pavisaMti / " " kasAyovasamaNAvo parivavidassa baMsaNamohaNIyauvasaMtaddhA atomuhuttI sesA asthi tisse chAvaliyAvasesAe ppahUDi jAva daddhAcarimasamayo ti tAva sAsaNaguroNa pariNAmetuM saMbhavo / kasAyovasAmaNAdo parivadido uvasaMtadaMsaNamohaNIyo daMsaNamohauvasaMtaddhAeM bucarimAviheTTimasamaesu jai AsANaM gacchai tado tassa sAsaNabhAva paDivaNNassa paDhamasamae anaMtAyubaMdhINamaNNadarassa paveseNa bAvIsapavesadvANaM hoi / kuvo tatthAgaMtAnubaMdhINamaNNadarapavesaniyamo ? Na sAsaNaguNassa thRdythaavinnaabhaadittaado| kathaM puvvamasaMtassANatANubaMdhikasAyassa tatyudayasaMbhavo ? Na, pariNAmapAhammeNa sesakaSAyadadhvassa takkAlameva tadAyAreNa pariNamiya udayadaMsaNAdo / " jayadhavala pu0 10 pR0 123-124 / artha -- yadi vaha kaSAyoM kI upazAmanAse ( upazAMta moha se ) giratA huA darzanamohanIya ke upazAmanA kAla ke acarama samayoM meM sAsAdana guNasthAna ko prApta hotA hai to usake sAsAdana guNasthAna meM jAne ke eka samaya pazcAt 25 prakRtiyA~ praveza karatI haiM / kaSAyopazAmanA ( upazAMta moha ) se gire hue jIva ke darzanamohanIya ke upazamanA kA kAla antarmuhUrta zeSa bacatA hai / usameM jaba chaha Avali zeSa raheM vahA~ se lekara upazAmanA kAla ke antima samaya taka sAsAdana guNarUpa se pariNamana karanA sambhava hai / kaSAyopazAmanA se giratA huA upa mohanIya jIva ke darzanamoha ke upazamanA ke kAla ke antargata dvi carama Adi adhastana samayoM meM yadi sAsAdana guNasthAna ko prApta hotA hai to sAsAdana bhAva ko prApta hone vAle usake prathama samaya meM anantAnubandhiyoM meM se kisI eka prakRti kA praveza hone se bAIsa prakRtiyoM kA pravezasthAna hotA hai / sAsAdana guNasthAna ke sAtha anantAnubaMdhI kaSAya ke udaya kA avinAbhAvI saMbaMdha hone ke kAraNa anantAnubaMdhiyoM kI kisI eka prakRti ke praveza kA niyama hai / pariNAmoM ke mAhAtmyavaza zeSa kaSAyoM kA dravya usI samaya anantAnubaMdhI kaSAya rUpa se pariNama kara anantAnubaMdhI kA udaya dekhA jAtA hai ataH pUrva meM sattA se rahita anantAnubaMdhI kaSAya kA sAsAdana ke prathama samaya meM udaya sambhava hai / viparIta abhiniveza ko mithyAtva kahate haiM aura vaha mithyAtva tathA dhanantAnubaMdhI ina donoM ke udaya ke nimitta se utpanna hotA hai / sAsAdana meM anantAnubaMdhI kA udaya pAyA jAtA hai / dhavala pu0 1 pR0 361 ataH sAsAdana se girakara mithyAtva meM hI AtA hai| aisA niyama hai / - jai. ga. 5-1-70 / VII / kA. nA. koThArI
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 103 Ayubandha yogya guNasthAnoM meM hI maraNa zaMkA-dhavala pustaka naM0 8 baMdhasvAmitvavicaya pRSTha 145 para jisa guNasthAna ke sAtha Ayu baMdha saMbhava hai usI guNasthAna ke sAtha jIva maratA hai anya guNasthAna ke sAtha nhiiN| yadi aisA hai to rAjA zreNika ko Ayu baMdha kisa guNasthAna meM huA tathA maraNa kisa guNasthAna meM huA? samAdhAna-dhavala pu0 8pR0 145 para yaha kahA gayA hai ki tIsare guNasthAna meM maraNa nahIM hai kyoMki tIsare guNasthAna meM kisI bhI Ayu kA baMdha saMbhava nahIM hai| yaha sAdhAraNa niyama hai ki jisa guNasthAna meM kisI bhI Ayu kA baMdha nahIM hotA usa gaNasthAna meM maraNa bhI nahIM hotA, kintu upazama zreNI ke cAra guNasthAna isa niyama ke apavAda haiN| isa niyama kA yaha artha nahIM hai ki jisa guNasthAna meM vivakSita Aya kA kisI vyakti ke bI usa vyakti kA usa hI guNasthAna meM maraNa honA caahiye| kisI vyakti ne devAyu kA baMdha chaTe guNasthAna meM kiyA usakA maraNa pA~caveM, cauthe, dUsare yA pahile guNasthAna meM bhI ho sakatA hai| kisI ne cauthe guNasthAna meM devAyu kA baMdha kiyA hai usakA maraNa pA~caveM, cha8, sAtaveM Adi guNasthAnoM meM athavA pahile dUsare guNasthAna meM bhI sabhava hai / rAjA zreNika ne naraka Ayu kA badha mithyAtva guNasthAna meM kiyA kintu maraNa caturtha guNasthAna meM huA kyoMki kSAyika samyagdRSTi the| caturtha guNasthAna meM deva va manuSya Ayu kA badha saMbhava hai ataH rAjA zreNika kA caturtha guNasthAna meM maraNa hone se uparyukta niyama ke anusAra koI bAdhA nahIM aatii| -Ne. ga. 29-3-62/VII/ja. ku. dUsare tIsare guNasthAna kA kAla-viSayaka alpabahutva zaMkA-sAsAdana guNasthAna kA kAla samyagmithyAdRSTi tIsare mizra guNasthAna ke kAla se jyAdA hai yA kama hai ? samAdhAna- sAsAdana samyagdRSTi guNasthAna ke kAla se samyagmithyAdRSTi guNasthAna kA kAla saMkhyAtaguNA hai| dhavala pu0 3 pR0 250 sUtra 12 kI TIkA meM kahA bhI hai "sammAmicchAviDhiaddhAaMtomuttamettA, sAsaNasammAdi@iaddhA vi chAvaliya mettA / kiMtu sAsaNasammAdiTTiaddhAdo sammAmicchAiTriaddhA sNkhejjgunnaa|" ___ artha-samyagmithyAdRSTi guNasthAna kA kAla antarmuhUrtamAtra hai aura sAsAdana samyagdRSTi kA kAla chaha AvalI pramANa hai| kintu phira bhI sAsAdana samyagdRSTi ke kAla se samyagmithyAdRSTi kA kAla saMkhyAtaguNA hai| -je.ga. 15-5-69/x/ra. lA. jaina, meraTha jaghanya antarmuhUrta kA pramANa zaMkA-jaghanya antarmuhUrta meM kitanA samaya hotA hai ? samAdhAna-jaghanya antarmuhUrta AvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga pramANa hotA hai / dhavala pu0 7 pR0 287 para kahA bhI hai "ettha AvaliyAe asaMkhejjavi bhAgo aMtomuttamidi ghettmvo| kudo ? Airiya prNpraagduvdesaado|"
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 ] [paM0 ratanacanda jana mukhtaar| artha-yahA~ AvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga antarmuhUrta hai, isaprakAra grahaNa karanA cAhiye, kyoMki aisA AcArya kA paramparAgata upadeza hai| -jeM. ga. 15-5-69/X/ra. lA. jaina, meraTha mithyAdaSTi ke bandha ke akAraNabhUta bhAva zaMkA-Asrava aura bandha ke hetubhUta bhAvoM ke atirikta AtmA ke anya koI aise bhI bhAva hote haiM, jinase Asava-bandha nahIM hotA hai ? yadi hA~ to prathama guNasthAnavartI jIva ke kucha aise bhAvoM ke nAma ullekha karane kA kaSTa kareM? samAdhAna-jIva ke aupazamika, kSAyika, pAriNAmika va gati, jAti Adi praudayika aise bhAva haiM jo Asrava va bandha ke kAraNa nahIM haiN| kahA bhI hai ki yoga Asrava kA kAraNa hai| ta. sU. 61 va 2 / odaiyA baMdhayarA uvasama-khayamissayA ya mokkhyraa| bhAvo da pAriNAmio kAraNobhayavajjiyo hodi // dhavala pu0 7 pR09 audayika bhAva bandha ke kAraNa haiM, aupazAmika, kSAyika aura kSAyopazamika bhAva mokSa ke kAraNa haiM tathA pAriNAmika bhAva bandha tathA mokSa donoM ke kAraNa se rahita haiN| ovaiyA baMdhayarA tti vutte Na samvesimodaiyANaM bhAvANaM gahaNaM, gadi-jAdiAdINaM pi ovaiya bhAvANaM bNdh-kaarnnppsNgaa| praudAyika bhAva baMdha ke kAraNa haiM aisA kahane para sabhI praudayika bhAvoM kA grahaNa nahIM samajhanA cAhiye. kyoMki vaisA mAnane para gati, jAti Adi nAma karma sambandhI audayika bhAvoM ke bhI baMdha ke kAraNa hone kA prasaMga aajaaygaa| gyArahaveM, bArahaveM guNasthAnoM meM jJAnAvaraNa darzanAvaraNa karmodaya se ajJAna va adarzana audayika bhAva haiM kintu mohanIya karmodaya ke abhAva meM baMdha nahIM hotA hai| caudahaveM guraNasthAna meM manuSya gati, paMcendriya jAti Adi audayika bhAva haiM kintu mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya, yoga ke abhAva meM Asrava va baMdha nahIM hotaa| kAyavAGa manaH karma yogaH / sa AsavaH / mithyAdarzanAvirati pramAdakaSAyayogA baMdhahetavaH / zarIra vacana mana kI jo kriyA vaha yoga hai, vahI Asrava hai, athavA Asrava kA kAraNa hai| mithyAdarzana. avirati, pramAda, kaSAya yoga ye baMdha ke kAraNa haiN| inake atirikta jo anya bhAva haiM ve Asrava va baMdha ke kAraNa nahIM haiN| ekendriya jIva ke bhI tiryaMcagati, ekendriya jAti, prajJAna, adarzana Adi audayika bhAva tathA jIvatva pAriNAmika bandha va Asrava kA kAraNa nahIM hai / -jeM. ga. 24-12-70/VII/ra. lA. jaina, meraTha
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 105 gRhIta va pragRhIta mithyAtva ke bheda va svarUpa zaMkA-ekAMta, viparIta, vinaya, saMzaya aura bhajJAna ye mithyAtva ke pA~ca bheda agrahIta mithyAtva ke haiM yA gRhIta mithyAtva ke haiM ? samAdhAna-ekAMta mithyAtva, viparIta mithyAtva, vinaya mithyAtva, saMzaya mithyAtva aura ajJAna mithyAtva ye pAMcoM mithyAtva paropadeza se yA kuzAstra ke par3hane se hote haiM, ataH ye gRhIta mithyAtva haiN| anAdi kAla se mithyAtva karmodaya ke kAraNa jo AtmA va zarIra meM bheda nahIM horahA hai vaha agRhIta mithyAtva hai| anAdi kAla se zarIra meM hI 'ahaM' buddhi ho rahI hai| mithyAtva ke tyAga meM hI prAtmahita hai| -jaM. ga. 25-3-71/VII; ra. lA. jaina, meraTha zaMkA-gRhIta mithyAtva kA kyA lakSaNa hai aura isake kitane bheda haiM ? samAdhAna-gRhIta mithyAtva kA lakSaNa tathA usake bhedoM kA kathana zrI pUjyapAda AcArya ne a08 sUtra 1 ko TIkA meM isa prakAra se kiyA hai "mithyAvarzana dvividhama, naisargika paropadeza pUrvakaM ca / tatra paropadezamantareNa mithyAtvakarmodayavazAda yadAvirbhavati tattvArthAzraddhAnalakSaNaM tannasagikam / paropadezanimittaM caturvidham, kriyAkriyAvAdyajJAnika-vainayikavikalpAt / athavA paMcavidhaM mithyAdarzanam ekAntamithyAvarzanaM viparItamithyAdarzana saMzayamithyAvarzanaM bainayikamithyAdarzanaM AjJAnikamithyAdarzanaM ceti / " artha-mithyAdarzana do prakAra kA hai-naisargika ( agRhIta ), paropadezapUrvaka (gRhiit)| jo paropadeza ke binA mithyAdarzana karma ke udaya se jIvAdi padArthoM kA azraddhAnarUpa bhAva hotA hai, vaha naisargika ( mRhIta ) mithyAdarzana hai| tathA paropadeza ke nimitta se hone vAlA mithyAdarzana cAra prakAra hai-kriyAvAdI, akriyAvAdI, ajJAnI tathA vainayika / athavA mithyAdarzana 4 prakAra kA hai-ekAnta mithyAdarzana, viparIta mithyAdarzana, saMzaya mithyAdarzana vainayika midhyAdarzana / ekAnta-mithyAdarzana Adi mithyAdarzana paropadeza se hote haiM ataH ye gRhIta mithyAdarzana haiN| je. ga.4-2-71/VII/ka. ca. gRhItAgRhIta mithyAtva sarva gatiyoM meM sambhava zaMkA-gRhIta mithyAtva aura agRhIta mithyAtva kauna-kaunasI gati meM hotA hai ? samAdhAna-agRhIta mithyAtva to anAdi kAla se lagA huA hai jo cAroM gatiyoM meM hotA hai| manuSyagati meM jisane gRhIta mithyAtva grahaNa kara liyA hai, yaha jIva marakara jaba anya gati meM jAtA hai to usake saMskAra sAtha meM jAte haiN| isaliye gRhIta mithyAtva bhI cAroM gatiyoM meM pAyA jAtA hai| -jaM. ga. 5-6-67/IV/ba. ke. lA.
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ekendriyAdika meM gRhItamithyAtva zaMkA - kyA manuSya hI gRhIta mithyAdRSTi hote haiM ? kyA anya jIva gRhIta mithyAdRSTi nahIM hote ? devoM meM bhI aise bahuta deva dekhe jAte haiM jo apanI pUjA karane ke lie manuSyoM ko prerita karate haiM, nAnA mithyA mAnyatA rakhate haiM, vibhinna mithyA'nuSThAnoM se tRpta hote haiM, Adi / unheM gRhItamithyAtvI kyoM nahIM mAnA jAya ? zaMkA-sAra yaha hai ki gRhIta mithyAtva kitanI gatiyoM ( jAtiyoM ) meM pAyA jAtA hai ? samAdhAna-dhavala pu0 1 pR0 275 [ nayA saMskaraNa pR0 277 ] sUtra 43 kI TIkA-"athavA aikAntika sAMzayika, mUr3ha ( ajJAna ), vyugrAhita, vainayika, svAbhAvika ( agRhIta ) aura viparIta; ina sAtoM prakAra ke mithyAtvoM kA una pRthivIkAyika Adi jIvoM meM sadbhAva sambhava hai, kyoki jinakA hRdaya sAta prakAra ke mithyAtvarUpI kalaMka se aMkita hai aise manuSyagati Adi sambandhI jIva pahale grahaNa kI huI mithyAtva paryAya ko na chor3akara jaba sthAvara paryAya ko prApta hote haiM to unake sAtoM hI prakAra kA mithyAtva pAyA jAtA hai|" ina vAkyoM se jAnA jAtA hai ki sabhI gatiyoM meM gRhIta mithyAtva sambhava hai|' -pata 21-4-80/I/ja0 lA0 jaina, bhINDara sAtizaya va niratizaya mithyAdaSTi se abhiprAya zaMkA-sAtizaya mithyAdRSTi kA kyA artha hai ? sAtizaya mithyAdRSTi aura niratizaya mithyAdRSTi meM kyA antara hai ? samAdhAna-jo mithyAdRSTi samyagdarzana ke abhimukha hai, vaha sAtizaya mithyAdRSTi hai| usake pariNAmoM meM niraMtara pratisamaya anantaguNI vizuddhi bar3hatI jAtI hai| vaha guNazreNI nirjarA karatA hai| sAdhAraNa mithyASTi ko niratizaya mithyASTi kahate haiN| -ja.ga. 12-12-66/VII/ja. pra. ma. ka. sAtizaya mithyAtvI kahA~ kahA~ jAtA hai ? zaMkA-kyA sAtizaya mithyAvRSTi jIva binA upazama samyaktva prApta kiye bIca meM punaH mizyAtva ko lauTa jAtA hai ? samAdhAna-yadi sAtizaya mithyAdRSTi jIva pAMcavIM karapalabdhi ko prApta hogayA hai to usake prathamopazama samyaktva kI prApti avazya hogii| jo sAtizaya mithyAdRSTi jIva karaNalabdhi ko prApta nahIM huA hai usake samyaktva kI prApti bhajanIya hai, kyoMki prAraMbha kI cAroM hI labdhiyA~ bhavya aura abhavya donoM mithyAdRSTi jIvoM ke saMbhava haiN| labdhisAra gAthA 3 / sAtizaya mithyAdRSTi to mithyAdRSTi hai ataH usakA punaH mithyAtva meM lauTane kA prazna hI utpanna nahIM hotaa| -je. saM. 31-7-58/V/ni. ku. gaina, pAnIpata 1. di014-3-50 ke patra meM prathama samAdhAna meM Apane likhA thA ki gRhIta mithyAtva cAroM gatiyoM meM va pAMcoM indriyoM vAle jIvoM meM hotA hai| ekendriyoM meM bhI hotA hai|
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 107 mithyAdRSTi ke bhI samyaktva prApti ke pUrva karaNatraya hote haiM zaMkA-kyA pA~caveM aura sAtaveM guNasthAna se pUrva adhaHkaraNAdi hote haiM ? samAdhAna-samyagdRSTi ke pAMcaveM yA sAtaveM guNasthAna ko prApta karane se pUrva athavA mithyAdRSTi ke kSayopazama samyaktva sahita pA~cavA~ yA sAtavA~ guNasthAna prApta karane se pUrva adhaHkaraNa va apUrvakaraNa do hI karaNa hote haiN| kintu jo mithyASTi prathamopazama sahita pAMcavAM yA sAtavA~ guNasthAna prApta karatA hai usake tInoM karaNa hote haiM, kyoMki prathamopazama samyaktva se pUrva tInoM karaNa hote haiN| -jaM. saM. 11-12-58/v/rA. dA. karAnA prAyogya labdhi meM sthiti ke alpa hone kA hetu zaMkA-jaba yaha jIva samyaktva ke sanmukha hotA hai to karmoM kI sthiti aMtaHkor3Akor3I sAgara raha jAtI hai| karmoM kI utkRSTa sthiti 70 koDAkor3I sAgara hai to kama kisa prakAra karatA hai ? samAdhAna-anAdi mithyAraSTi jIva ke prathamopazama samyaktva se pUrva pA~ca labdhiyA~ hotI haiN| kSayopazama labdhi, vizuddhi labdhi, dezanA labdhi, prAyogya labdhi aura karaNa labdhi / inameM se dezanA labdhi kA svarUpa isa prakAra hai-"chaha dravyoM aura nau padArthoM ke upadeza kA nAma dezanA hai| usa dezanA se pariNata AcArya Adi kI upalabdhi ko aura upadiSTa artha ke grahaNa, dhAraNa tathA vicAraNa ko dezanA labdhi kahate haiN| chaha dravyoM aura nI padArthoM ke svarUpa ke vicArane rUpa pariNAmoM ke dvArA sarva karmoM kI utkRSTa sthiti aura aprazasta karmoM ke utkRSTa anubhAga ko ghAta karake antaH koDAkor3I sAgaropama sthiti meM aura dvi sthAnIya anubhAga meM avasthAna karane ko prAyogyalabdhi kahate haiN| kahA bhI hai chaddavvaNavapayatthovadesayara sUripahudilAho jo / desidapadasthadhAraNalAho vA tadiyaladdhI du||6|| aMtokoDAkor3I viTThANe ThidirasANa jaM karaNaM / pAuggaladdhiNAmA bhavvAbhagvesu sAmaNNA // 7 // lamdhisAra / inakA abhiprAya Upara kahA jA cukA hai| Atma-pariNAmoM meM bahuta zakti hai, sattara kor3Akor3I sAgara kI sthiti ko chedakara karmoM kI aMtaHkoDAkor3I sAgara pramANa sthiti kara detA hai aura samyaktva nAmaka Atma pariNAma saMsAra kI anta rahita arthAt amaryAdita sthiti ko cheda kara ardha pudgala parivartana mAtra kara detA hai arthAta maryAdita kara detA hai| -je. ga. 30-11-67/VIII/ka. lA. anivRttikaraNa ke pariNAmoM kA svarUpa zaMkA-anivRttikaraNa ke lakSaNa meM batalAyA hai ki prati samaya eka hI pariNAma hotA hai| isakA kyA abhiprAya hai? pariNAma to sthira nahIM hai phira itane kAla taka eka pariNAma kaise raha sakate haiM ?
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-anivRttikaraNa meM eka samayavartI nAnA jIvoM ke eka hI pariNAma hote haiM, unake pariNAmoM meM vibhinnatA nahIM hotI hai| kintu eka jIva ke pariNAma pratyeka samaya meM anantaguNI vizuddhatA lie hue bar3hate jAte haiM, arthAt anivRttikaraNa meM eka jIva ke pariNAma nAnA samayoM meM samAna ( eka jaise ) nahIM hote haiM, bhinna bhinna hote haiN| __"aNiyaTTIkaraNaddhA aMtomuhuttamettA hodi ti tisse, addhAe samayA racedadhvA / ettha samayaM paDi ekkeko ceva pariNAmo hodi, ekkamhi samae jahaNgukkassapariNAmabhedAbhAvA / paDhamasamayavisohI thovA / vidiyasamaya visohI aNaMtaguNA / tatto tadiyasamayavisohI ajahaNNukkassA aNaMtaguNA / evaM peyavvaM jAva aNiyaTTIkaraNaddhAe carimasamao tti| egasamae varlDatANaM jIvANaM pariNAmehi Na vijjade NiyaTTI NivittI tatya te aNiyaTTI prinnaamaa| evamaNiyaTTIkaraNassa lakkhaNaM gdN|" dhavala pu0 6 pR0 221-222 / anivRttikaraNa kA kAla antarmuhUrtamAtra hotA hai, isaliye usake kAla ke samayoM kI racanA karanI caahiye| anivRttikaraNa meM eka-eka samaya ke prati eka-eka hI pariNAma hotA hai, kyoMki yaha jaghanya aura utkRSTa pariNAmoM ke bheda kA abhAva hai| prathama samaya saMbandhI vizuddhi sabase kama hai| usase dvitIya samaya ko vizaddhi anantaguNita hai| usase tRtIya samaya kI vizuddhi ajaghanyotkRSTa anantaguNita hai| isa prakAra yaha krama anivRttikaraNa kAla ke antima samaya taka le jAnA cAhiye / eka samaya meM vartamAna nAnA jIvoM ke pariNAmoM kI apekSA nivRtti yA vibhinnatA jahA~ para nahIM hotI hai ve pariNAma anivRttikaraNa kahalAte haiN| isa prakAra anivRttikaraNa kA lakSaNa kahA gayA hai| -je. ga. 4-1-73/v/ka. de. sAsAdana kA jaghanyakAla zaMkA-sAsAdana guNasthAna kA jaghanya kAla kyA hai| samAdhAna-sAsAdana gUNasthAna kA jaghanya kAla eka samaya hai| "sAsaNa-sammAviSTI keciraMkAlAdo hoMti, jahaNraSaNa egsmo|" artha--sAsAdana samyagdRSTi jIva kitane kAla taka hote haiM ? jaghanya se eka samaya taka hote haiM / dhavala pu0 4 pR0 329 va 331 / -jaM. ga. 5-12-66/VIII/ra. lA. jaina, meraTha zaMkA-sAsAdana samyaktva vAlA jIva mithyAtva ko prApta hone para kama se kama kitane jaghanyakAla meM kisI bhI samyaktva ko prApta kara sakatA hai ? samAdhAna--sAsAdana dUsare guNasthAna vAlA jIva niyama se mithyAtva ko prApta hotA hai| aisA jIva jaghanya se antarmuhUrta pazcAt vedaka samyagdarzana ko prApta ho sakatA hai kyoMki mithyAdarzana kA jaghanyakAla antarmuhUrta hai| utkRSTa se ardhapudgala parivartana kAla pazcAt prathamopazama samyagdarzana ko prApta ho jAtA hai / -jeM.ga. 25-1-62/VII/dha. lA. seThI, kharaI
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] aparyApta sAsAdana0 devagaticatuSka kA bandha nahIM karatA zaMkA- mahAbaMdha peja 44 mithyAtva tathA sAsAdana meM tIrthaMkara tathA sura catuSka kA bandha nahIM hotA hai / prazna yaha hai ki mithyAtva guNasthAna meM devagati devagatyAnupUrvI devAyu bandha hotA hai phira mahAbandha meM bandha kA niSedha kyoM kiyA gayA ? samAdhAna-mahAbandha pR0 44 para mithyAtva tathA sAsAdana guNasthAnoM meM jo sura - catuSka ke bandha kA niSedha kiyA gayA hai vaha audArikamizrakAyayoga kI apekSA se kiyA hai / audArikamizra kAyayoga manuSya yA tiyaMca ke aparyApta avasthA meM hotA hai / samyagdRSTi manuSya yA tiryaMca ke hI aparyApta avasthA meM suracatuSka ( devagati, devagatyAnupUrvI vaiyika zarIra, vaikriyika zarIra aMgopAMga ) kA baMdha hotA hai / ataH zradArika mizrakAyayogI ke mithyAtva va sAsAdana guNasthAnoM meM suracatuSka ke bandha kA niSedha kiyA gayA hai| dhavala pu0 8 pR0 214-215 sUtra 152-153 meM bhI kahA hai ki audArikamizrakAyayoga meM suracatuSka aura tIrthaMkara prakRti ke asaMyata samyagdRSTi hI baMdhaka haiM, zeSa abandhaka haiM / - jai. ga. 27-8-64 / IX / dha. lA. seThI, khuraI sAsAdana guNasthAna ke prasaMjJiyoM meM astitva sambandhI do mata [ 109 zaMkA- paMcasaMgraha pR0 33 zloka naM0 96 paMcendriya asainI paryAptaka ke mithyAtva aura sAsAdana ye do guNasthAna batalAye haiM / asaMjJI ke paryApta avasthA meM sAsAdana guNasthAna kaise saMbhava hai ? samAdhAna zrI amitagati AcArya kRta paMcasaMgraha meM zloka 96 isa prakAra hai caturdazasu paMcAkSaH paryAptastatra vartate / etacchAstramatenAdya guNasthAna dvaye'pare // 96 // isa zloka meM yaha batalAyA gayA hai ki caudaha jIvasamAsoM meM se paMcendriya paryAptaka jIvoM ke Adi ke do guNasthAna hote haiM Age ke guNasthAna nahIM hote / aisA isa zAstra kA mata hai / zloka 97 isa prakAra hai pUrNa: paMcendriyaH saMjJI caturdazasu vartate / siddhAntamatato mithyAdRSTo sarve guNe pare // 97 // siddhAnta mata ke anusAra saMjJI paMcendriya paryAptaka ke caudaha guNasthAna hote haiM bAkI sarva jIva samAsa ke mithyAtva guraNasthAna hotA hai / zloka 96 meM una prasaMjJI paMcendriya jIvoM kA kathana hai, jinake paryAptaka nAma karmodaya hai aura zloka 96 meM paryAptaka nAmakarma vAle saMjJI paMcendriya jIvoM kA kathana | paryAptaka nAma karma vAloM kI do avasthA hotI haiMapUrNa aura pUrNa / gommaTasAra karmakAMDa tathA tasvArthavRtti ke anusAra aura zrI amitagati AcAryAnusAra zrasaMjJI jIvoM ke bhI apUrNa avasthA meM sAsAdana guNasthAna saMbhava hai, kintu zrI puSpadanta tathA zrI bhUtabalI AcAryoM ke matAnusAra asaMjJiyoM meM sAsAdana guNasthAna nahIM hotA hai / pramANa isa prakAra hai
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAraH puSNidaraM vigivigale tatthuppaNNo hu sAsaNI dehe / pajjati gavi pAvadi idi NaratiriyA ugaM Natthi // 113 // Na hi sAsaNo apuSNe sAhAraNa suhamage ya teuduge / / 115 // go. ka ekendriya tathA vikala catuSka ( do iMdrI, te iMdrI, cau iMdrI tathA asaMjJI paMcendriya ) meM utpanna huA jIva sAsAdana guNasthAna meM zarIra paryApti ko pUrNa nahIM kara sakatA hai, kyoMki sAsAdana kAla alpa hai aura nirvRti aparyApta avasthA kA kAla bahuta hai / labdhi aparyApta avasthA meM, sAdhAraNa ( nigodiyA ) jIvoM meM, sUkSma jIvoM meM, tejokAya aura vAyukAya jIvoM meM sAsAdana guNasthAna nahIM hotA hai / isI bAta ko tattvArthavRtti meM bhI kahA gayA hai sAsAdanaH samyagdRSTihi vAyu kAyikeSu tejaH kAyikeSu narakeSu sarva sUkSma kAyikeSu ca caturthasthAnakeSu notpadyate iti niyamaH tathA coktam- vajjia ThANa caukkaM teU vAU ya NareyasuhumaM ca / aNNatthaM savvaThANe uvavajjadi sAsaNo jIvo / / pR0 26 / arthAt tejakAyika, vAyukAyika, naraka aura sarva sUkSmakAyika ko chor3akara bAkI ke sthAnoM meM sAsAdana jIva utpanna hotA hai / dhavala pu0 5 pR0 35 para bhI kahA hai "sAsaNaM paDivaNNavidiya samae jadi maradi, to niyameNa devagaDhIe uvavajjadi / evaM jAva AvaliyAe asaMkhejjadibhAgo devagadipAoggo kAlo hodi / tado uvari maNusagadi pAoggo AvaliyAe asaMkhejja bhAga metto kAlo hoMdi / evaM saSNipaMcidiyatirikkha, asaSNipacadiyatirikkha / cauridiya, teiMdiya, veiMdiya, eiMdiya pAoggAhodi / eso niyamo savvattha sAsaNaguNaM paDivajjamANANaM / " artha - sAsAdana guNasthAna ko prApta hone ke dUsare samaya meM yadi vaha jIva maratA hai to niyama se devagati meM utpanna hotA hai / isI prakAra AAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANakAla devagati meM utpanna hone ke yogya hotA hai / usake Upara manuSyagati ke yogya kAla grAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai / isI prakAra se Age zrAge saMjJI paMcendriya tiryaMca, asaMjJI paMcendriya tiryaMca, caturindriya, trIndriya aura dvIndriya ekendriyoM meM utpanna hone yogya hotA hai / yaha niyama sarvatra sAsAdana guNasthAna ko prApta hone vAloM kA jAnanA cAhiye / zrI puSpadaMta AcArya ke matAnusAra sAsAdana samyagdRSTi ekendriyoM meM utpanna nahIM hotA hai / zrI dhavala pu0 1 pR0 261 para kahA bhI hai "eiMdie sAsaNaguNadvANaM pi suNijjadi taM kathaM ghaDade ? Na edamhi sutro tassa NisiddhatAdo / " artha - ekendriya jIvoM meM sAsAdana guNasthAna bhI sunane meM AtA hai, isaliye unake kevala eka midhyAdRSTi guNasthAna kA kathana karane se vaha kaise bana sakegA ? aisI zaMkA ucita nahIM hai, kyoMki isa khaMDAgama sUtra ekendriyAdikoM ke sAsAdana guNasthAna kA niSedha kiyA hai / meM "asaNNINaM bhaNNamaraNe asthieyaM guNadvANaM / " dhavala pu0 2 pR0 834
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] saMjJI jIvoM kA pralApa kahane para eka midhyAdRSTi guNasthAna hotA hai / isa prakAra asaMjJI jIvoM ke sAsAdana guNasthAna ke viSaya meM do mata haiM / jinake mata anusAra asaMjJI jIvoM ke sAsAdana guNasthAna hotA hai vaha nirvRtiaparyApta avasthA meM hI hotA hai pUrNa arthAt paryApta avasthA meM nahIM hotA hai / labdhi - aparyAptaka ke sAsAdana nahIM hotA hai, paryAptaka ke hI hotA hai / - jai. ga. 24-4-69 / V / Ta. lA. jaina meraTha [ 111 zaMkA- pRthvI kAya, jalakAya, vanaspati kAya ke jIvoM ke aparyApta avasthA meM kyA sAsAdana guNasthAna saMbhava hai ? sahajAnanda cauMtIsaThANoM meM sAsAdana guNasthAna batalAyA hai / samAdhAna -- ekendriya jIvoM meM mAtra eka mithyAdRSTi guNasthAna hotA hai / "eiMdiyA vIiMDiyA toiMdiyA cauridiyA asaSNipaMcidiyA ekkammi ceva micchAiTTi dvAro // 36 // " "puDhavikAiyA, AukAiyA, teukAiyA, vAukAiyA, vaNapphakAiyA, ekkammi ceya micchAiTTiTThA |43|" SaT khaMDAgama saMta parUvaNANuyogadvAra / artha - ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura prasaMjJI paMcendriya jIva prathama mithyAdRSTi guNasthAna meM hI hote haiM / / 36 // artha -- pRthivI kAyika, jalakAyika, agnikAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika jIva mithyAdRSTi nAmaka prathama guNasthAna meM hI hote haiM ||43|| chiSNA "jadi eiMdiesu sAsaNasammAiTThI uppajjadi to puDhavIkAyAdisu do guNaTTANANi hoMti ti ce Na, apaDhamasamae sAsaNaguNaviNAsAdo / " dhavala pu0 6 pR0 459 / yadi ekendriyoM meM sAsAdana samyagdRSTi jIva utpanna hote haiM, to pRthivIkAyAdika jIvoM meM mithyAtva aura sAsAdana ye do guNasthAna honA cAhiye ? yaha zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki Ayu kSINa hone ke prathama samaya meM hI sAsAdana guNasthAna kA vinAza ho jAtA hai / "eidiesu sAsaNaguNahANaM pi sunijJjadi taM kathaM ghaDade ? Na edamhi sutte tassa NisiddhattAdo / viruddhatthANaM kadha dohaM pi suttattaNamidi ? Nu doNhaM ekdrsssuttttaado| donhaM majjhe ivaM suttamidaM ca Na bhavadIdi kadhaM Navvadi ? uvadesamaMtareNa tadavarAmAbhAva donhaM pi saMgaho kAyavvo / dohaM saMgahaM karato saMsaya micchAiTThI hodi tti ? taNNa, sutta chiTThameva asthi tti suddahaMtassa saMdehAbhAvAdo / ukta ca suttAdo taM sammaM darisijjataM jadA Na sadahadi / so ceya havadi micchAiTThI hu tado pahuDi jIvo // dhavala pu0 1 pR0 261-62 / artha isa prakAra hai - ekendriya jIvoM meM sAsAdana guNasthAna bhI sunane meM AtA hai, isaliye sUtra 36 meM unake kevala eka midhyAdRSTi guNasthAna kathana karane se vaha kaise bana sakegA ?
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : uttara-nahIM, kyoMki isa SaT khaMDAgama ke sUtra 36 meM ekendriyAdikoM ke sAsAdana guNasthAna kA niSedha kiyA hai| prazna-jaba donoM vacana paraspara virodhI haiM to unheM sUtrapanA kaise prApta ho sakatA hai ? uttara-nahIM, kyoMki donoM vacana sUtra nahIM ho sakate haiM, kintu una donoM vacanoM meM se kisI eka vacana ko hI sUtrapanA prApta ho sakatA hai| prazna-donoM vacanoM meM yaha vacana sUtra rUpa hai aura yaha nahIM hai, yaha kaise jAnA jAya ? uttara-upadeza ke binA donoM meM se kauna vacana sUtra rUpa hai yaha nahIM jAnA jA sakatA hai, isaliye donoM vacanoM kA saMgraha karanA caahiye| prazna-donoM vacanoM kA saMgraha karane vAlA saMzaya-mithyAdRSTi ho jAyagA? uttara-nahIM, kyoMki saMgraha karane vAle ke 'yaha sUtra kathita hI hai' isa prakAra kA zraddhAna pAyA jAtA hai, ataeva usake saMdeha nahIM ho sakatA hai| kahA bhI hai-sUtra ke dvArA bhale prakAra samajhAye jAne para bhI yadi vaha jIva viparIta artha ko chor3akara samIcIna artha kA zraddhAna nahIM karatA hai, to usI samaya se vaha samyagdRSTi jIva mithyAdRSTi ho jAtA hai| isa prakAra ekendriya jIvoM meM sAsAdana guNasthAna ke viSaya meM donoM kathana haiM, ina donoM ko hI likhanA caahiye| -jaM. ga. 27-7-69/VI/su. pra. samyagmithyAtva "jAtyantara" kaise ? zaMkA-samyagmithyAtva ko jAtyantara sarvaghAti prakRti kahI hai, isakA kyA kAraNa hai ? anya sarvaghAti prakRtiyoM aura isameM kyA antara hai ? samAdhAna-samyagmithyAtva prakRti ke udaya se mizra bhAva (samyaktva aura mithyAtva ina do viruddha bhAvoM ke saMyoga se utpanna hue bhAva ) utpanna hotA hai, ataH samyagmithyAtva ko jAtyantara-prakRti kahA gayA hai| isake udaya meM samyagdarzana ke eka deza kA abhAva rahatA hai ataH isako sarvaghAti kahA gayA hai| athavA isa samyagmithyAtva prakRti ke udaya meM samyaktva ke aMza kA sadbhAva pAyA jAtA hai isa apekSA se yaha sarvaghAti nahIM bhI hai, samyagmithyAtva prakRti kisI apekSA sarvaghAti hai aura kisI apekSA sarvaghAti nahIM hai, isaliye bhI isako jAtyantara kahA gayA hai| anya sarvadhAti prakRtiyA~ mizrarUpa nahIM haiM isaliye unako jAtyantara nahIM kahA gayA hai| Agama pramAraNa isaprakAra hai sammAmicchAdidviti ko bhAvo? khaovasamio bhAvo // 12 // kudo ? sammamicchatta vaye saMtevi sammasa rogdesmuuvlNbhaa| sammAmicchattabhAve pattajaccaMtare aMsaMsIbhAvoNasthi ti Na, tatva sammahasaNassa egavesa idi ce;
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 113 hodu NAma abhedavivakkhAe jaccatarataM / bhede puNa vivavikhade sammadda saNa bhAgo atthi ceva; aSNahA jaccaMta ra tavi rohA / Na ca sammAmicchattassa savvaghAittamevaM saMte virujjhadda, pattajaccatare sammaddasaNaMsAbhAvAdI tassa savvaghAittAvirohA / " dhavala0 pu0 5 pR0 208 / samyagmithyAdRSTi yaha kaunasA bhAva hai ? kSAyopazamika bhAva hai, kyoMki samyagmithyAtva karma ke udaya hone para bhI samyagdarzana kA eka deza pAyA jAtA hai| yadi yaha kahA jAya ki jAtyantaratva ko prApta samyagmithyAtva bhAva meM aMzAzI bhAva nahIM hone se usameM samyagdarzana kA eka deza nahIM hai / yaha kahanA bhale hI abheda vivakSA meM ThIka ho arthAt prabheda vivakSA meM bhale hI jAtyaMtaratva rahe Ave, kintu bheda-vivakSA karane para usameM samyagdarzana kA eka bhAga ( aMza ) avazya hai| yadi aisA na mAnA jAya to usake jAtyaMtaratva kA virodha AtA hai / aisA mAnane para samyagmithyAtva ke sarvaghAtipanA bhI virodha ko prApta nahIM hotA, kyoMki samyagmithyAtva ke jAtyaMtaratva ko prApta hone para samyagdarzana ke eka deza kA prabhAva hai, isaliye usake sarvaghAti mAnane meM koI virodha nahIM AtA / " sammAmicchattaladdhi tti khaovasamiyaM sammAmicchattodayajaNittAdo / sammAmicchAttakayANi savvaghAdINi ceva, kadhaM tadaeNa samuppaNNaM sammAmicchata ubhayapaccaiyaM hodi ? Na, sammAmicchata kayANamudayassa sathyaghAvitAbhAvAdo / taM kudo Navvade ? tatthataNasammattassupattIe aNNahANuvavattIdo / " dhavala pu0 14 pR0 21 / samyagmithyAtva labdhi kSAyopazamika hai, kyoMki vaha samyagmithyAtva karmodaya se utpanna hotI hai / praznasamyagmithyAtva ke spardhaka sarvaghAti hote haiM, isaliye inake udaya se utpanna huA samyagmithyAtva ubhaya pratyayika ( kSAyopazamika ) kaise ho sakatA hai ? uttara -- yaha ThIka nahIM, samyagmithyAtva karma ke spardhakoM kA udaya sarvaghAti nahIM hotA kyoMki samyagmithyAtva meM samyaktva rUpa aMza kI utpatti anyathA bana nahIM sakatI / isase jAnA jAtA hai ki samyagmithyAtva karma ke spardhakoM kA udaya sarvaghAti nahIM hotA / " sammatta - micchattamAvANaM saMjogasamubbhUdabhAvassa uppAyayaM kamma sammAmicchattaM NAma / kadhaM doSNaM viruddhANaM bhAvANamakkameNa eyajIvadanvahi vRttI ? Na doSNaM saMjogassa kadhaMci jaccatarassa kammaTThavaNasseva vRttivirohAbhAvAdo / " dhavala pu0 13 pR0 359 / samyaktva aura mithyAtva rUpa ina do viruddha bhAvoM ke saMyoga se utpanna hue bhAva kA utpAdaka karma samyagmithyAtva hai | yahA~ para yaha zaMkA nahIM karanI cAhiye ki ina do viruddha bhAvoM kI eka jIva dravya meM eka sAtha vRtti kaise ho sakatI hai, kyoMki ina donoM bhAvoM ke kathaMcit jAtyantara bhUta saMyoga ke hone se koI virodha nahIM hai / -jai. ga. 2-1-75 / VIII / ke. lA. jI. rA. zAha mizra guNasthAna meM eka samaya meM do bhAva kaise ? zaMkA - mizraguNasthAna meM eka hI samaya meM do bhAva kaise sambhava haiM ? dahI aura gur3a ke dRSTAnta meM to mo. mA. pra. 52 ( vIra sevA mandira ) ke usa kathana se bAdhA AtI hai, jisameM batAyA gayA hai ki chadmasthoM ke eka sAtha do jJAnAMza nahIM hote aura usameM dRSTAnta bhI aisA hI diyA hai / samAdhAna -- tIsare mizraguNasthAna meM do bhAva nahIM hote kintu eka mizrabhAva hotA hai jo na kevala samyak hai aura na kevala mithyA kintu samyak aura mithyAtva kA milA huA vilakSaNa bhAva hai / chadmastha ke eka sAtha do upayoga nahIM ho sakate haiM / eka upayoga bhI eka samaya meM eka hI viSaya ko grahaNa karatA hai / samyak athavA
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 114 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : mithyAtva zraddhAguNa kI paryAya hai / darzana mohanIya karma ko mizra prakRti ke udaya ke kAraNa darzana ( zraddhA ) guNa kI mizra paryAya ( bhAva ) hotI hai| vizeSa ke lie dekho-50 khaM0 pu0 1 patra 166-167 / -jaM. saM. 28-6-56/VI/ra. lA. ka. kekar3I samyagmithyAtva ke spardhaka dezaghAtI kaise haiM ? zaMkA-dhavala pu0 5 pR0 207 para samyagmithyAtva ke dezaghAtI spardhaka kyoM likhe ? samyagmithyAtva to sarvaghAtI hai| samAdhAna-samyagmithyAtva prakRti ke udaya meM samyaktva kA sampUrNa rUpa se ghAta nahIM hotA hai isaliye samyagmithyAtva prakRti meM dezaghAtI spardhakoM kI siddhi ho jAtI hai / dhavala pu0 14 pR0 21 para kahA bhI hai sammAmicchattaladdhi tti khaovasamiyaM, smmaamicchttodyjnnidttaado| sammAmicchattaphahayANi savvaghAdINi ceva, kadhaM tadudaeNa samuppaNaM sammAmicchata ubhayapaccaiyaM hodi ? Na, sammAmicchattaphayANamudayassa svvaaghaadittaabhaavaado| taM kudo nnvvde| tatthataNasammattassuppattIe annnnhaannuvvttiido| sammAmicchattavesaghAviphahayANamuvaeNa tasseva savvaghAdiphaddayANamudayA-bhAveNa uvasamasaNNideNa sammAmicchattamuppajjadi ti tadubhayapaccaiyatta / dhavala pu0 14 pR0 21 / artha-samyagmithyAtva labdhi kSAyopazamika hai, kyoMki, baha samyagmidhyAtva ke udaya se utpanna hotI hai| yahA~ para prazna hotA hai-samyagmithyAtva karma ke spardhaka sarvaghAti hI hote haiM, isaliye inake udaya se utpanna huA samyagmithyAtva ubhayapratyayika (kSAyopazamika ) kaise ho sakatA hai ? aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki samayagmithyAtva karma ke spardhakoM kA udaya sarvaghAti nahIM hotA hai / punaH prazna hotA hai-yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai? AcArya kahate haiM-samyagmithyAtva meM samyaktva rUpa aMza kI utpatti anyathA bana nahIM sktii| isase jAnA jAtA hai ki samyagmithyAtva karma ke spardhakoM kA udaya sarvaghAti nahIM hotA / samyagmithyAtva ke dezaghAti spardhakoM ke udaya se aura usI ke sarvaghAti spardhakoM ke upazama saMjJAvAle udayAbhAva se samyagmithyAtva kI utpatti hotI hai, isaliye vaha tadubhaya pratyayika ( kSAyopazamika ) kahA gayA hai / 'sammAmicchAdiditti ko bhAvo khovasamio bhAvo ||4||pribNdhikmmove saMte vi jo uvalabmai jIva guNAvayavo so khaovasamio uccai / kudo ? samvadhAdaNasattIe abhAvo khao uccadi / khao ceva uvasamo khaobasamo, tamhi jAdo bhAvo khovsmio| Na ca sammAmicchatta dae saMte sammattassa kaNiyA vi uvvaradi, sammAmicchattassa smvghaadittnnnnhaannuvvttiido| tado sammAmicchat khaovasamiyamidi Na ghaDade / ettha parihAro uccadesammAmicchatta dae saMte saddahaNAsaddahaNAppao karaMcio jIva pariNAmo uppajjai / tattha jo saddahaNaMso so sammattAvayavo / taM sammAmicchatta dao Na viNAsedi tti sammAmicchatta khaovasamiyaM / " dhavala pu0 5 pR0 198 / artha-samyagmithyAdRSTi yaha kaunasA bhAva hai / kSAyopazamika bhAva hai // 4 // pratibandhI karma ke udaya hone para bhI jIva ke guNa kA jo avayava ( aMza ) pAyA jAtA hai, vaha guNAMza kSAyopazamika hai| yaha kaise saMbhava hai| guNoM ke sampUrNa rUpa se ghAtane kI zakti kA prabhAva kSaya kahalAtA hai| kSaya sUpa hI jo upazama hotA hai, vaha kSayopazama hai| usa kSayopazama meM utpanna hone vAlA bhAva kSAyopamika kahalAtA
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] hai| zaMkA hotI hai ki samyagmithyAtva karma ke udaya rahate hue samyakttva kI kariNakA bhI avaziSTa nahIM rahatI hai, anyathA samyagmithyAtva karma ke sarvaghAtIpana bana nahIM sakatA hai| isaliye samyagmithyAtva bhAva kSAyopazamika hai, yaha kahanA ghaTita nahIM hotaa| isa zaMkA kA parihAra-samyagmithyAtva karmodaya hone para zraddhAna-azraddhAnAtmaka karaMcita arthAta zabalita yA mizrita jIva pariNAma utpanna hotA hai| usameM jo zraddhAnAMza hai vaha samyaktva kA avayava hai tathA samyagmithyAtva karma kA udaya isa zraddhAnAMza ko naSTa nahIM karatA hai, isaliye samyagmithyAtva bhAva kSAyopazamika hai| ---jeM. ga. 26-11-70/VII/ghA. rA. mizraguNasthAna meM kArmANa kAya yoga kyoM nahIM ? zaMkA-mizra guNasthAna meM kArmANa kAya yoga kaise nahIM hai ? samAdhAna-mizra guNasthAna meM niyama se paryAptaka hote haiM, kyoMki tIsare guNasthAna ke sAtha maraNa kA abhAva hai| tathA aparyApta kAla meM bhI samyagmithyAtva tIsare mizra guNasthAna kI utpatti nahIM hotii| dhavala pu0 1 pR0 335 / kArmANa kAya yoga aparyApta avasthA meM hotA hai dhavala pu0 1 pR0 334 para samAdhAna / ataH kArmANa kAya yoga meM mizra guNasthAna nahIM hotaa| -jeM. ga. 4-7-63/IX/ma. lA. samyagmithyAdRSTi jIva upazama samyaktva nahIM pAtA zaMkA-mithyAtva se prathamopazama samyaktva hokara, aMtarmuhUrta pazcAt girakara mizraprakRti ke udaya se tIsare guNasthAna meM aMtarmuhUrta kAla taka rahakara kyA punaH prathamopazama samyaktva prApta ho sakatA hai| samAdhAna-prathamopazama samyaktva ke liye yaha niyama hai ki usase anantara pUrva mithyAttva guNasthAna honA caahiye| zrI 108 guNadhara AcArya ne kaSAyapADa sutta meM kahA bhI hai-- sammatta paDhamalaMbhassANaMtaraM pacchado ya micchattaM / laMbhassa apaDhamassa du bhajiyavvo pacchado hodi // 104 // jayadhavala TIkA-jo khalu apaDhamo sammattapaDilaMbho tassa pacchado micchattodayo bhajiyanvo hoi| siyA micchAiTThI hovUNa vedayasammattamuvasamasammatta vA paDivajjai, siyA sammAmicchAiTThI hoiNa vedayasammatta paDitajjaitti bhAvattho / jayadhavalA pu0 12/317 / yahA~ para yaha batalAyA gayA hai ki prathamopazama samyaktva se anantara pUrva niyama se mithyAtva hogaa| girakara mithyAtva meM A jAne ke pazcAta yadi vedaka samyaktva yogya kAla meM samyaktva hotA hai to vedaka samyaktva hogaa| usa kAla ke pazcAt samyaktva hotA hai to upazama samyaktva hogA, kintu samyagmithyAtva ke tIsare gUNasthAna ke pazcAta samyaktva hotA hai to vedaka samyaktva hI hogA ataH tIsare guNasthAna ke pazcAt upazama samyaktva nahIM ho sktaa| --Ne. ga. 2.5-5-78/VI/mu. zru. sA. morenA
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 ] zrAhArakadvika kA sattvAsattva zaMkA- dUsare guNasthAna meM tIrthaMkara prakRti, AhArakazarIra va AhAraka aMgopAMga kA satva nahIM hai aura tIsare mizraguNasthAna meM AhArakazarIra va AhAraka aMgopAMga kA sattva batalAyA hai so kisa apekSA se batAyA hai ? samAdhAna -- tIrthaMkara prakRti kA bandha samyagdaSTi ke hotA hai aura isa prakRti kA bandha prArambha hone ke pazcAt vaha jIva midhyAtva ko prApta nahIM hotA arthAt samyagdRSTi hI banA rahatA hai| yadi tIrthaMkaraprakRti se pUrva usa jIva ne dUsare yA tIsare naraka kI Ayu kA baMdha kara liyA hai to aisA jIva dUsare yA tIsare naraka meM utpanna hone se eka antarmuhUrta pUrva aura utpanna hone ke eka antarmuhUrta pazcAt taka mithyAdRSTi hotA hai / kevala aise jIva ke mithyAtva guNasthAna meM tIrthaMkaraprakRti kA sattva pAyA jAtA hai| naraka meM utpanna hone vAle jIva ke dUsare yA tIsare guNasthAna meM maraNa nahIM hai kyoMki naraka meM dUsarA yA tIsarA guNasthAna aparyApta avasthA meM nahIM pAyA jAtA ataH tIrthaMkaraprakRti kI sattva vAlA jIva dUsare yA tIsare guNasthAna ko prApta nahIM hotA hai / yahI kAraNa hai ki dUsare va tIsare guNasthAna meM tIrthaMkaraprakRti ke sattva kA niSedha kiyA hai / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : prathamopazama samyaktva se girakara hI dUsare guNasthAna ko jAtA hai / prathamopazama samyagdRSTi ke AhArakadvika kA baMdha nahIM hotA hai / jisa jIva ke AhArakadvika kA sattva hai vaha jIva prathamopazama samyaktva ko prApta nahIM hotA kyoMki AhArakadvika kI udva elanA ke binA samyaktva va mizra prakRti kI sthiti prathamopazama samyaktva prApta karane ke yogya nahIM hotI / teraha udvelana prakRtiyoM meM sarvaprathama AhArakadvika kI udva elanA hotI hai / ataH dUsare guNasthAna meM AhArakadvikakA sattva nahIM hotA / athavA AhArakadvika kI sattvavAlA jIva samyaktva se girakara dUsare guNasthAna ko prApta nahIM hotA aisA svabhAva hai aura svabhAva tarka kA viSaya nahIM hai / AhArakadvika kI udvelanA ke binA bhI AhArakadvika kI sattvavAlA mithyAdRSTi jIva mizraguNasthAna ko jA sakatA hai ataH tIsare guNasthAna meM AhAraka sattva kahA hai / -jai. saM. 24-1-57 / VI / ba. bA. hajArIbAga paryApta avasthAbhAvI guNasthAna zaMkA- dhavala pu0 1 pR0 206 para likhA hai "kevala samyagmithyAtva kA to sadA ho sabhI gatiyoM ke aparyAptakAla ke sAtha virodha hai" isameM kevala zabda ThIka kyA ? kyA mUla meM bhI hai ? phira pR0 209 diyA haiye do guNasthAna ( tIsarA aura pA~cavA~ ) paryApta kAla meM hI pAye jAte haiM, isase kaisA mela baiThatA hai ? samAdhAna - dhavala pu0 1 pR0 206 para anuvAda paMkti 11 meM kevala zabda nahIM honA cAhiye / dhavala pu0 1 pR0 329 sUtra 90 meM kahA hai ki samyagmithyAtva, sayamAsaMyama aura saMyata niyama se paryApta hote haiM / itanI vizeSatA hai samyagmithyAtva meM maraNa nahIM hotA, kintu saMyamAsaMyama va saMyata avasthA meM maraNa saMbhava hai / - jai. ga. 19-10-67/ VIII / Ta. lA. jaina asaMyata samyaktva kA jaghanya kAla zaMkA- caturtha guNasthAna kA miniTa saikaNDa meM jaghanya kAla kitanA hai ? yadi kSudrabhava yA dezonatatpramANa hai to kSudrabhava se kyA abhiprAya hai ? kSudrabhava kA jaghanya kAla kaise prApta hotA hai ? tathA yaha kSudrabhava utkRSTa hai yA jaghanya yA ajaghanyotkRSTa ?
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 117 samAdhAna-caturtha guNasthAna kA jaghanyakAla kSudrabhava se bhI kama hai|' kSudrabhava se abhiprAya saMkaNDa se hai / kSudrabhava' kA jaghanya kAla akAlamaraNa se hotA hai / 31 saikaNDa pramANa kAla utkRSTa kSudrabhava kA hai; jaghanya kSudrabhava kA nhiiN| jaghanya zvAsocchavAsa [ kA kAla ] ekendriya ke hotA hai aura utkRSTa zvAsocchavAsa sarvArthasiddhi ke devoM ke hotA hai, jo jaghanya se saMkhyAtaguNA hai| ___ jaghanya kSudrabhava se utkRSTa kSudrabhava bhI saMkhyAtaguNA hai, kintu yaha saMkhyAta uparyukta saMkhyAta se bahuta - pana 15 evaM 16 jUna 79/I, J/ja. lA. jaina bhINDara prathama yA caturtha guNasthAna se tRtIya guNa0 meM gamana zaMkA-dhavala pu07 pR0 181 sUtra 198 'mithyAtva se yA vedaka samyaktva se samyagmithyAtva meM jAkara' -kyA anAdi mithyAdRSTi bhI sIdhA samyagmithyAtva meM jA sakatA hai ? yA yaha kathana sAdi mithyAdRSTi jisake 7 prakRtiyoM kI sattA hai usakI apekSA se hai ? vedaka samyaktva se samyagmithyAtva batAyA to aisA hone para samyaka prakRti kA udaya banA rahatA hai yA kyA hotA hai ? . samAdhAna-anAdi mithyAdRSTi ke sarva prathama upazama samyaktva hotA hai| usake pazcAt sAdi mithyASTi ke 'vedaka yogya kAla' meM mithyAtva se samyagmithyAtva meM jA sakatA hai / vedaka va upazama samyagdRSTi bhI samyagmithyA ke udaya hone para samyagmithyAtva meM jA sakatA hai| vedaka samyaktva ke kAla meM samyaka prakRti kA stibuka saMkramaNa hokara samyaktva prakRti rUpa udaya meM AtI hai aura upazama samyaktva ke kAla meM samyaktva prakRti kA upazama hotA hai| -jaM. ga. 29-8-66/VII/ra. lA. jaina, meraTha caturtha se 5 veM 7 veM guNa0 meM gamana zaMkA-kyA caturtha guNasthAna se sAtaveM guNasthAna meM jA sakatA hai yA caturtha se pA~cavAM aura pAMcaveM se sAtavA~ guNasthAna hogA, aisA niyama hai ? samAdhAna-caturtha guNasthAna se sAtavA~ guNasthAna bhI ho sakatA hai athavA caturtha se pAMcavAM aura pAMcaveM se sAtavA~ guNasthAna bhI ho sakatA hai| isa viSaya meM koI ekAnta niyama nahIM hai| dravya se puruSa aise manuSya ke sAtavA~ guNasthAna ho sakatA hai| dravya strI yA dravya napusaka manuSya ke sAtavA~ guNasthAna nahIM ho sktaa| manuSya gati ke atirikta anya tIna gatiyoM meM bhI sAtavA~ guNasthAna nahIM ho sktaa| ataH isa manuSya paryAya kI saphalatA saMyama dhAraNa karane se hI hai| -jeM. ga. 21-11-63/IX/bra. pannAlAla 1 isI taraha sthUla gaNanA se prathamopAma samyaktva kA kAla chaha Avali kama 5-6 miniTa hai| prathamopazama samyaktva sambandhI paMcavizatipadIya alpabahatva kA kathana labdhisAra gA0 2 se 8 taka hai| muThatAra sA. kA pata di0 16-6-79
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : bandha vyucchinna prakRtiyoM kA punaH bandha zaMkA-prAyogyalabdhi meM 34 baMdhApasaraNa hote haiM, jinameM narakAyu Adi prakRtiyoM ko baMdha-vyucchitti ho jAtI hai / samyagdarzana ho jAne para kyA cauthe guNasthAna meM prakRtiyoM kA punaH baMdha hone lagatA hai yA nahIM? samAdhAna-una prakRtiyoM meM se devAyu, asthira, azubha, ayaza, arati, zoka aura asAtA vedanIya, ina prakRtiyoM kA punaH bandha hone lagatA hai| 34 baMdhApasaraNa kA kathana karmabhUmiyA manuSya va tiryaMca kI apekSA se hai| samyagdRSTi ke devAyu baMdhavyucchitti sAtaveM guNasthAna meM hotI hai aura asthira Adi chaha prakRtiyoM kI baMdha-vyucchitti chaThe guNasthAna meM hotI hai / -jaM. ga. 17-7-67/VI/ja. pra. ma. ku. cauthe guNoM se prAge cAritra meM vizuddhi yA samyaktva meM ? zaMkA-cauthe guNasthAna se jaise-jaise guNasthAna bar3hatA hai, cAritra meM vizuddhi AtI hai yA samyaktva meM ? samAdhAna-caudaha guNasthAnoM meM se pahale cAra guNasthAna to darzanamoha kI apekSA se haiM aura pAMcaveM se bArahaveM guNasthAna taka ke ATha guNasthAna cAritramoha kI apekSA se haiM aura anta ke do arthAt terahavA~ va caudahavA~ guNasthAna yoga kI apekSA se haiN| kyoMki pAMcaveM se ATha guNasthAnoM meM cAritra kI vivakSA hai; ata: cauthe se jaisejaise guNasthAna bar3hatA hai cAritra meM to vizuddhatA AtI hI hai, samyaktva meM ( samyagdarzana meM ) vizuddhatA bhajanIya hai / -jaM. saM. 10-1-57/VI/di. ja. sa. etmAdapura asaMyata samyaktvI ke nitya nirjarA nahIM hotI zaMkA-kyA caturtha guNasthAna meM nitya pratisamaya nirjarA [ guNaNinirjarA ] hotI rahatI hai ? mere khayAla se to aisA honA asambhava hai| paMcAdhyAyI meM to caturthaguNasthAnavartI ke niraMtara nirjarA batAI hai| samAdhAna-paMcAdhyAyI anArSagrantha hai| jayadhavala pu0 12 pR0 284-285 para spaSTa likhA hai ki aparvakaraNa evaM anivRttikaraNa meM prArambha kiye gaye vRddhirUpa pariNAma samyaktva prApta hone para jaba taka rahate haiM [ arthAt jaba taka ekAntAnuvRddhirUpa pariNAma rahate haiM ] taba taka darzanamohanIya ke atirikta anya karmoM kI asaMkhyAtaguNazreNinirjarA hotI hai| usake pazcAt vighAtarUpa [ manda ] pariNAma ho jAte haiM, taba asaMkhyAtaguNazreNinirjarA, sthitikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta Adi saba kArya banda ho jAte haiN| yadi caturthaguNasthAna meM pratisamaya nitya asaMkhyAtaguNazreNinirjarA hone lage to 33 sAgara kI Ayu vAle deva va nArakI samyagdRSTi ke to sampUrNa karma nirjarA ko prApta ho jAne cAhie the| zrI paNDita mANikacandajI kaundeya, nyAyAcArya kahate the ki karaNAnuyoga samajhanA lohe ke cane cabAnA hai| -pata 9-12-79/I/ja. lA. jaina, bhINDara
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 119 vyaktitva aura kRtitva ] (1) asaMyata samyaktvI ke guNazreNinirjarA kA samaya (2) asaMyata samyaktvI ko nirjarA se adhika bandha zaMkA-asaMyatasamyaktvI ko guNaNinirjarA kaba-kaba hotI hai ? eka pustaka meM aisA likhA hai ki usako nirantara saMkhyAtaguNI nirjarA hotI hai ? kyA aisA sambhava hai ? kyA samyaktvI ke jJAna va darzana kAryakArI haiM ? kyA asaMyatasamyaktvI kA tapa kAryakArI hai ? samAdhAna-mUlAcAra meM likhA hai ki asaMyata samyagdRSTi kA tapa guNakArI nahIM hotaa| yadi usa tapa se avipAka nirjarA mAna lI jAya to vaha guNakArI ho jaaygaa| TIkAkAra zrI vasunandi siddhAnta cakravartI likhate haiM ki jitanI karma nirjarA hotI hai usase adhikatara va dRr3hatara karma asaMyama ke kAraNa ba~dha jAte haiN| pravacanasAra meM kahA hai ki samyagdarzana va jJAna saMyama ke binA vyartha hai; yadi svA~khA [ sunetrI ] prakAza ke hote hue gar3e meM giratA hai to usakI A~kheM tathA prakAza vyartha haiN|2|| dhavala, jayadhavala, mahAdhavala Adi granthoM meM se kisI meM bhI aisA nahIM likhA hai ki asaMyamI ke saMkhyAtaguNI nirjarA hotI hai| yadi vaha anantAnubandhI kI visaMyojanA, darzanamoha kI kSapaNA yA dvitIyopazama samyaktva kI prApti karatA hai to tIna karaNa hone se (usa samaya) asaMkhyAtaguNI guragazreNinirjarA hotI hai, anya samaya nhiiN| -pata 18-1-80/I/ja. lA. jaina bhINDara caturtha guNasthAna meM kSAyika samyaktva zaMkA-cauthe guNasthAnavartI manuSya ke kyA kSAyika samyaktva ho sakatA hai ? yadi ho sakatA hai to kisI aise vyakti kA nAma likhane kI kRpA kreN| samAdhAna-cauthe guNasthAna se sAtaveM guNasthAna taka vedaka samyagdRSTi darzana moha kI kSapaNA kara sakatA hai| kahA bhI hai "visaMjoivANaMtANubaMdhicaukko vedayasammAviTThI asaMjadosaMjadAsaMjado pamattApamattANa maNNadaro saMjado vA samvavisuddhaNa pariNAmeNa saNamohakkhavaNAe payaTTadi tti ghettatvaM / " jayadhavala pu0 13 pR0 12 / anantAnubaMdhI catuSka kI visaMyojanA karane bAlA vedaka samyagdRSTi manuSya, asaMyata yA saMyatAsaMyata tathA pramattasaMyata aura apramattasaMyatoM meM se kisI bhI guNasthAna meM, sarvavizuddha pariNAmoM ke dvArA darzana moha kI kSapaNA karane meM pravRtta hotA hai| rAjA zraNika ne mithyAtva avasthA meM narakAyu kA baMdha kiyA usake pazcAt samyaktva grahaNa karake, zrI vIra bhagavAna ke pAdamUla meM kSAyika samyaktva grahaNa kiyaa| narakAyu kA baMdha ho jAne ke kAraNa rAjA zreNika ke caturtha guNasyAna ke atirikta anya guNasthAna saMbhava nahIM thA / kahA bhI hai cattArivi khettAI, AugabaMgheNa hoi sammattaM / aNuvadamahavvadAI Na lahai devAugaM mota // 334 // go0 ka0 1 zIlapAhuDa, gAthA 5 mUla 2. bhagavatI ArAdhanA, gAthA 11, 12 //
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 120 ] cAroM hI gatiyoM kI Ayu meM se kisI bhI gati kI prAyu baMdha hone para samyaktva to ho sakatA hai parantu deva Ayu ke atirikta anya tIna gati sambandhI Ayu baMdha ho jAne para aNuvrata tathA mahAvrata dhAraNa nahIM kara sakatA / - jai. ga. 27-11-75 / V / ........ (1) asaMyata samakitI ke zalya sambhava hai (2) mAyAzalya evaM mAyAkaSAya meM antara zaMkA - mAyA zalya aura mAyA kaSAya meM kyA antara hai ? kyA zalya mithyAdRSTi ke hI hotI hai samyagdRSTi ke zalya nahIM hotI ? samAdhAna- pIr3A dene vAlI vastu ko zalya kahate haiM / kA~Te Adi ke samAna jo cubhatI rahe, zarIra aura mana saMbaMdhI bAdhA kA kAraNa ho use zalya kahate haiM / kahA bhI hai zRNAti prANinaM yacca tatvajJa: zalyamIritam / zarIrAnupraviSTa hi kANDAdikamivAdhikam || 4/4 // siddhAntasAra artha- jo prANiyoM ko pIr3A detA hai vaha zalya hai, aisI tattvajJoM ne zalya zabda kI vyAkhyA kI hai, jaise zarIra meM ghusA huA vApAdika zalya prANI ko adhika vyathita karatA hai, vaise hI mAyA, mithyAtva nidAna ye tIna zalya prANI ko duHkha dete haiM, isaliye ye zalya haiM / vratI ke yadyapi mAyA kaSAya kA udaya hotA hai tathApi vaha itanI mAyAcArI yA kapaTa nahIM karatA jo niraMtara usake cubhatI rahe / yadi vratI se koI kapaTa ho bhI jAtA hai to vaha turanta prAyazcita dvArA usa doSa ko dho DAlatA hai aura vrata ko svaccha kara letA hai / kintu avratI prAyazcita dvArA usa mAyA bhAva ko dUra nahIM karatA / isaliye usake mAyA zalya banA rahatA hai / zalya kA kathana vratI aura avratI kI apekSA se hai, mithyAtva aura samyaktva kI apekSA se zalya kA varNana nahIM hai / kyoMki zalyarahita vratI hotA hai, aisA ArSa vAkya hai / tattvArtha sUtra 7/18 | kintu zalya rahita samyagdRSTi hotA hai; aisA ArSa vAkya nahIM hai / - jai. ga. 26-6-67 / IX / ra. lA. jaina, meraTha , asaMyata samyaktvI heya buddhi se viSaya bhoga karatA hai zaMkA- cauthe guNasthAna meM viSayabhoga buddhipUrvaka hote haiM yA abuddhipUrvaka hote haiM ? samAdhAna --- cauthe guNasthAna meM apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya catuSka kA udaya rahatA hai jisake kAraNa vaha viSaya-bhoga kA tyAga nahIM kara sakatA, kintu viSaya bhoga ko heya tathA tyAjya mAnatA hai / isaliye vaha apratyAkhyAnAvaraNa ke udaya kI barajorI se prAtma-nindA pUrvaka viSaya-bhogoM meM indriya-sukha kA anubhava karatA hai, jaise kotavAla dvArA pakar3A huA cora, kotavAla kI barajorI se, apanA mu~ha bhI kAlA karatA hai aura anya kriyA bhI karatA hai / kahA bhI hai
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 121 "svAbhAvikAnantajJAnAdyanantaguNadhArabhUtaM nijaparamAtmadravyamupAdeyam, indriyasukhAvi paradravyam hi heyamityahatsarvajJapraNItanizcayavyavahAranayasAdhyasAdhakabhAvena manyate paraM kintu bhUmirekhAdisadRzakrodhAdidvitIyakaSAyodayena mAraNanimittaM talavaragRhItataskaravavAtmanindAsahitaH sannindriyasukhamanubhavatItyaviratasamyagdRSTerlakSaNam / " bRhad dravyasaMgraha gAthA 13 TIkA / artha--"svAbhAvika anantajJAna anantaguNoM kA AdhArabhUta nijaparamAtma dravya upAdeya hai tathA indriya sukha Adi paradravya heya hai tathA sarvajJa kathita nizcaya-vyavahAra naya meM paraspara sAdhya-sAdhaka bhAva hai" aisA mAnatA hai, kintu bhUmi-rekhA samAna krodhAdi dUsarI apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyodaya se, mArane ke liye kotavAla se pakar3e hue cora kI bhA~ti, AtmaniMdAdi sahita indriyasukha kA anubhava karatA hai, yaha avirata samyagdRSTi cauthe guraNasthAnavartI kA lakSaNa hai| zrI 108 amRtacandra AcArya ne kalaza 110 meM kahA hai ki karma kA udaya avazapane se hotA hai aura usa mohanIya karmodaya se jo rAga-dveSa bhAva hote haiM unase bandha hotA hai| vaha vAkya isa prakAra hai "kitvatrapi samullasatyavazato yatkarma baMdhAya / " artha-kintu yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhiye ki samyagdRSTi ke avazapane se jo karma udaya meM AtA hai vaha to bandha kA kAraNa hai / ( vaha karmabandha anantAnanta saMsAra kA kAraNa nahIM hotA ) / kA vi aDavvA dIsahi puggala davvassa erisI sattI / kevalaNANasahAvo viNAsido jAi jIvassa // 211 // svA0 kA artha-pudgala dravya kI koI aisI apUrva zakti hai jisase jIva kA jo kevalajJAna svabhAva hai, vaha bhI vinaSTa ho jAtA hai| jaise eka manuSya ko roga ho gayA aura vaha rogajanita pIr3A ko sahana karane meM asamartha hai / ataH vaha roga ko dUra karane ke liye icchApUrvaka auSadhi kA sevana karatA hai kintu cAhatA hai ki isa auSadhi se kaba piMDa chuTe arthAt heya buddhi se roga ko dUra karane kI icchA se auSadhi kA sevana karatA hai| usI prakAra avirata samyagdRSTi jIva ke karmodayajanita roga hai jisakI pIr3A ko vaha sahana karane meM asamartha hai, ataH vaha usa rogajanita pIr3A ko dUra karane kI icchA se buddhipUrvaka viSaya-bhoga rUpa auSadhi kA sevana karatA hai kintu usameM usake heya buddhi hai arthAt nirantara isa prayatna meM rahatA hai ki kisa prakAra ina bhogoM se chuTakArA pAU~ ( tyAga karU ) jisake viSayatyAga rUpI saMyama dhAraNa karane kI caTApaTI nahIM hai tathA jo saMyamiyoM kA Adara nahIM karatA, vaha mithyAdRSTi hai| -gaM. ga. 22-11-65/VII/rA. dA. kairAnA asaMyatasamyaktvI ko kathaMcit upAdeya hai zaMkA-10 navambara, 1966 ke lekha se yaha siddha hotA hai ki "asaMyata samyagdRSTi ke puNya aura pApa donoM heya haiN|" kyA yaha sarvathA Agama-sammata hai ?
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-nivikalpa samAdhi meM sthita muniyoM ke liye to pApa ke samAna puNya ko heya mAnanA ucita hai, kintu zreNI prArohaNa se pUrva avasthA vAloM ke lie puNya heya nahIM hai| kahA bhI hai-"tahi ye kecana puNyapApadvayaM samAnaM kRtvA tiSThanti teSAM kimiti dUSaNaM dIyate bhavadbhiriti ? bhagavAnAha-yadi zuddhAtmAnubhUtilakSaNaM triguptiguptavItarAganirvikalpaparamasamAdhi labdhvA tiSThanti tadA saMmatameva / yadi punastathAvidhAmavasthAmalabhamAnA api saMto grahasthAvasthAyAM dAna-pUjAdikaM tyajanti tapodhanAvasthAyAM SaDAvazyakAdikaM ca tyaktvobhaya-bhraSTA: santaH tiSThanti tadA dUSaNameveti tAtparyam / artha-yahA~ para zaMkA kI gaI ki yadi puNya pApa samAna haiM, to jo puNya pApa ko samAna mAna kara baiThe haiM, unako dUSaNa kyoM diyA jAtA hai ? AcArya kahate haiM-zuddhAtma-anubhUti-svarUpa tIna gupti se gupta vItarAga nirvikalpa parama samAdhi ko pAkara dhyAna meM magna hue yadi puNya pApa ko samAna jAnate haiM, to unakA jAnanA yogya hai| parantu jo parama samAdhi ko na pAkara bhI gRhastha avasthA meM dAna-pUjA Adi ko chor3a dete haiM aura muni pada meM chaha Avazyaka karmoM ko chor3a dete haiM ve ubhaya bhraSTa haiN| unake puNya pApa ko samAna jAna kara puNya ko heya mAnanA doSa hI hai| vara vayatavehi saggo mA dukkhaM hou Nirai iyarehiM / chAyAtavavaTiyANaM paDivAlaMtANa gurubheyaM // 25 // zrI kundakunda kRta mokSapAhuDa artha-vrata aura tapa kari svarga hoya hai so zreSTha hai, bahuri itara jo avrata aura atapa tinikari prANI ke narakagati virSe duHkha hoya hai so mati hohu zreSTha nAhIM ( heya hai ) / chAyA aura Atapa ke virSe tiSThane vAle ke je pratipAlaka kA kAraNa haiM tinake bar3A bheda hai ( bahuta aMtara hai ) / yahA~ kahane kA yaha prAzaya hai jo jete nirvANa na hoya tetai vrata tapa Adika ( zubha kAryoM ) meM pravartanA zreSTha hai yAta sAMsArika sukha kI prApti ho hai aura nirvANa ke sAdhana viSa bhI ye sahakArI haiN| viSaya kaSAyAdika ( azubha kAryoM ) kI pravRtti kA phala to kevala narakAdika ke duHkha haiM so tina duHkhani ke kAraNanikU sevanA yaha to bar3I bhUla hai, aisA jAnanA / aSTapAhur3a pR0 293 / zrI pUjyapAda AcArya ne iSTopadeza meM bhI kahA hai-- varaM vrataM padaM devaM nAvratairbata nArakaM / chAyAtapasthayorbhedaH, pratipAlayatormahAn // 3 // artha-vratoM ke dvArA ( zubha bhAvoM ke dvArA ) deva pada ( puNya ) prApta karanA acchA hai ( upAdeya hai ) kintu avatoM ( azubha ) ke dvArA naraka pada ( pApa ) prApta karanA acchA nahIM ( heya hai ) / jaise chAyA aura dhUpa meM baiThane vAle meM mahAn antara pAyA jAtA hai, vaise hI vrata ( puNya ) aura avrata ( pApa ) ke AcaraNa va pAlana karane vAloM meM antara pAyA jAtA hai| zrI akalaMka deva ne aSTazatI meM tathA zrI vidyAnanda AcArya ne aSTasahasrI meM kArikA 88 kI TIkA meM parama puNya se mokSa likhA hai-"mokSasyApi paramapuNyAtizayacAritravizeSAtmakapauruSAbhyAmeva saMbhavAt / " artha-mokSa bhI hoya hai so parama puNya kA udaya ara cAritra kA vizeSa AcaraNa rUpa pauruSata hoya hai|
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 123 paMcAstikAya gAthA 85 kI TIkA meM bhI isI bAta ko kahA gayA hai - " yathA rAgAdidoSarahitaH zuddhAtmAnubhUtisahito nizcayadharmo yadyapi siddhagaterupAdAnakAraNaM bhavyAnAM bhavati tathA nidAnarahitapariNAmopArjitatIrthaMkaraprakRtyuttamasaMhananAdiviziSTapuNyarUpa dharmopi sahakArikAraNaM bhavati / " artha - jisa prakAra rAgAdi doSa racita zuddhAtmAnubhUti sahita nizcayadharma bhavya jIvoM ke yadyapi siddha gati kA kAraNa hai, usI prakAra nidAna rahita pariNAmoM se bA~dhA huA tIrthaMkara nAma karma-prakRti va uttama saMhanana yadi vizeSa puNya rUpa karma athavA zubha dharma bhI siddhagati kA sahakArI kAraNa hai / vartamAna paMcamakAla bharata kSetra meM vItarAganirvikalpa samAdhi ( zreNI ) to asaMbhava hai / pratidina pApa rUpa pravRtti bar3hatI jA rahI hai| jisakA nAma sunane mAtra se bhojana meM sAdhAraNa gRhastha ko aMtarAya ho jAtI thI, Aja kA jaina navayuvaka hoTala tathA pArTI meM ve padArtha hI grahaNa karatA hai / aisI dazA meM puNya pApa ko samAna batalA kara puNya ko heya kahanA kahA~ taka ucita hai / jisa prakAra vartamAna kAla meM pratadAkAra sthApanA kA upadeza nahIM diyA jAtA hai, kyoMki atadAkAra sthApanA ke dvArA zrAvakoM kI pravRtti, bigar3ane kI saMbhAvanA hai; usI prakAra puNya aura pApa ko samAna kahakara puNya ko heya batalAnA ucita nahIM hai / dharma kA svarUpa pUche jAne para zrI muni mahArAja ne caturtha kAla meM bhI bhIla ko mAMsa kA tyAga dharma hai, aisA upadeza diyA thA / nirvikalpa samAdhi dharma hai, aisA upadeza bhIla ko nahIM diyA gayA thA / "hisAdiSvihA nutrApAyAvadyadarzanam // duHkhameva vA // " ina sUtroM dvArA pApa ko hI heya batAyA gayA hai / puNya ko heya nahIM batalAyA, kyoMki yahA~ zrAvakoM ke lie upadeza thA / - jai. ga. 5-10-67 / VII / Ta. lA. jaina, meraTha vratI ke zuddhopayoga nahIM kahA digambara zrAmnAya meM zaMkA -- paramAtmaprakAza gAthA 12 kI saMskRta TokA meM cauthe pA~caveM chaThe guNasthAnoM meM sarAga svasaMvedana batAyA hai, ataH cauthe guNasthAna meM AMzika zuddhopayoga mAnane meM kyA bAdhA hai ? samAdhAna- zrI pravacanasAra gAthA 14 meM zuddhopayoga pariNata AtmA kA kathana zrI kuMbakuMda AcArya ne nimna prakAra kiyA hai suvidipatyasutto saMjamatavasaMjudo vigadarAgo / samaNo samasuhadukkho bhaNivo suddhovaogotti // 14 // artha -- jinhoMne padArthoM ko aura sUtroM (pUrvI) ko bhalIbhAMti jAna liyA hai, jo saMyama aura tapayukta haiM jo vItarAga arthAt rAga rahita haiM aura jinheM sukha-duHkha samAna haiM; aise muni ko zuddhopayogI kahA gayA hai / isa gAthA se spaSTa hai ki sAdhAraNa muni ko bhI zuddhopayogI nahIM kahA gayA hai / phira cauthe guNasthAna vAlA zuddhopayogI kaise ho sakatA hai| jo savastra mukti mAnate haiM ve cauthe guNasthAna meM bhI vastra sahita ke zuddhopayoga kA vidhAna karate haiM kintu digambara AmnAya meM savastra ke zuddhopayoga kA vidhAna nahIM hai / - jai. ga. 4-1-68 / VII / nA. ku. ba.
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 ] caturtha guNasthAna meM zuddhopayoga kA prabhAva zaMkA- kSAyika samyagdRSTi ko cauthe guNasthAna meM dharmadhyAna yA zuddhopayoga hotA hai yA nahIM ? vAriSeNa yA seTha sudarzana ne nirjana sthAna meM jAkara dhyAna lagAyA, usa samaya kyA unake zuddhopayoga nahIM thA ? samAdhAna- upazama, kSayopazama yA kSAyika koI bhI samyagdRSTi ho usake caturtha guNasthAna meM saMyama kA abhAva hotA hai, ataH vaha heya buddhi se indriya sukha kA anubhava karatA hai' / usake to kyA jo saMyamAsaMyamI yA pramattasaMyata haiM unake bhI zuddhopayoga saMbhava nahIM hai kintu dharmadhyAna rUpa zubhopayoga avazya hotA hai / kahA bhI haimithyAtva sAsAdana aura mizra ina tIna guNasthAnoM meM taratamatA se azubhopayoga hotA hai / usake pazcAt asaMyata samyagTaSTi, dezavirata aura pramattasaMyata ina tIna guNasthAnoM meM taratamatA se zubhopayoga hotA hai / usake pazcAt apramatta Adi kSINa - kaSAya taka chaha guNasthAnoM meM taratamatA zuddhopayoga hotA hai / sayogI aura prayogIjana ye do guNasthAna zuddhopayoga kA phala hai / pravacanasAra gAthA 9 para zrI jayasena AcArya kI saMskRta TIkA, vRhad dravyasaMgraha gAthA 34 para saMskRta TIkA / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zaMkA- dhavala pu0 7 pR0 226 sUtra 117 kI TIkA meM asaMyatoM kA utkRSTa antara kAla kucha kama pUrva koTi batalAyA hai kintu sUtra 110 meM saMyatoM kA utkRSTa antara kAla kucha kama ardha pudgala parivartana batalAyA hai / asaMyatoM kA utkRSTa antara kAla kucha kama adhaM pudgala parivartana kyoM nahIM kahA ? rahate haiM / -jai. ga. 30-5-63 / IX / pyA. lA. ba. saMtoM kA antararddha pudgala parivartana nahIM hotA samAdhAna-saMyama yA saMyamAsaMyama dhAraNa karane se asaMyama kA antara hotA hai / saMyama yA sayamAsaMyama kA utkRSTa kAla kucha kama pUrva koTi kAla hai / " saMjamANuvAdeNa saMjadA, parihArasuddhi saMjadA, saMjadAsaMjadA kevaciraM kAlAdo hoMti / / 147 / / ukkasseNa puThavakoDI desUNA // 149 // dhavala pu0 7 pR0 166-167 / saMyama mArgaNA anusAra jIva saMyata aura saMyatAsaMyata adhika se adhika kucha kama pUrva koTi kAla taka cUMki saMyama va saMyamAsaMyama kA utkRSTa kAla kucha kama pUrva koTi hai ataH asaMyata kA utkRSTa antara bhI kucha kama pUrva koTi kahA gayA hai / saMyama se yA saMyamAsaMyama se girakara asaMyata ho jAne para saMyama yA saMyamAsaMyama kA utkRSTa antara hotA hai asaMyata kA utkRSTa kAla kucha kama arddha pudgala parivartana kAla hai 'ukkasseNa addhapoggalapariyaTTa deNaM // 168 // arthAt asaMyata kA adhika se adhika kAla-kucha kama arddha pudgala parivartana hai / ataH saMyata va saMyatAsaMyata kA utkRSTa aMtara kucha kama arddha pudgala parivartana mAtra kahA hai| pahale, dUsare, tIsare aura cauthe guNasthAna vAle saba jIva asaMyata hote haiM ataH asaMyatoM kA utkRSTa kAla addha pudgala parivartana ghaTita ho jAtA hai / -jai. ga. 10-2-72 / VII / indrasena 1. mAraNanimittaM talavara gRhIta taskara vadAtmanindAsahitaH sannindriyasukhamanubhavatItyavira tasamyagTaSTerlakSaNam / ( vRhad dravyasaMgraha gA0 13 saMskRta TIkA )
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] cAhiye ? saMyata samakita kI tapasyA kAryakArI nahIM hai zaMkA- aNuvrata Adi na pAlatA huA samyagdRSTi jo tapa karatA huA kahA gayA hai usa tapa kI vyAkhyA samAdhAna - ekA samAdhAna meM zrI kuMdakuda AcArya dvArA racita zrI mUlAcAra kI nimna gAthA udghRta kI gaI thI, usa para yaha zaMkA kI gaI hai / [ 125 sammAdissi ki aviradasya Na tavo mahAguNo hodi / hodi hu hatyiNhANaM cudacchidakamma taM tassa // 49 // vrata rahita samyagdRSTi kA tapa mahAguNa ( mahopakAraka ) nahIM hai / avirata samyagdRSTi kA yaha tapa hastisnAna tathA cu dacchida karma ke samAna hai / zrI vasunandi siddhAnta cakravartI mahAnAcArya ne isakI TIkA meM likhA hai- "guNo'nena kRta ityatropakAre vartate ihopakAre varttamAno gRhyate / tena tapo mahopakAraM bhavati / karmanirmUlanaM kartumasamarthaM tapo'saMyatasya darzanAnvitasyApi kuto yasmAdbhavati hastisnAnaM / yathA hastI snAnopi na nairmalyaM vahati punarapi kareNArjita pAMzu paTalenAtmAnaM malinayati tadvattapasA nirjIrNo'pi karmAze bahutArAdAnaM karmaNo'saMyamamukheneti dRSTAMtAMta ramaNyAcaSTe dacchidaka cuvaM kASThaM chinattIti cuM dacchidrajjustasyAH karma kriyA, yathA cuM dacchidrajjorudva eSTanaM veSTanaM ca bhavati tadvattasyAsaMyatasya tattapaH / athavA cudacchudagaM va-cu dacyutakamiva maMthanacarmapAlikeva tassaMyamahInaM tapaH / dRSTAMtadvayopanyAsaH kimartha iti cennaiSa doSaH apagatAtkarmaNo bahutaropAdAnamasaMyamanimittasyeti pradarzanAya hastisnAnopanyAsaH / ArdratanutayA hi bahutaramupAdatta rajaH, baMdharahitA nirjarA svAsthyaM prApayati netarA baMdhasahabhAvinIti / kimivaM ? cudacchidaH karmeva - ekatra veSTayatyanyatrodveSTayatiH tapasA nirjarayati karmAsaMyamabhAvena bahutaraM gRhNAti kaThinaM ca karotIti // 49 // " isa gAthA meM guNa zabda se upakAra graharaNa kiyA gayA hai / karmoM ko nirmUla kara denA anazanAdi tapa kA upakAra hai / samyagdarzana se sahita hone para bhI asaMyata ke tapa karmoM ko nirmUla karane meM asamartha haiM jaise gaja snAna; isaliye avirata samyagdaSTi kA anazanAdi tapa upakAraka nahIM hai / jaise hAthI snAna karake bhI nirmalatA dhAraNa nahIM karatA hai punaH apanI zUDa se mastaka para aura pITha para dhUli DAlakara sarva aMga malina karatA hai / vaise tapa se kamaza nirjIrNa hone para bhI avirata samyagdRSTi jIva asaMyama ke dvArA bahutara kamaza ko grahaNa karatA hai / dUsarA dRSTAnta cudacchida karma kA hai / lakar3I meM chidra pAr3ane vAlA barmA cheda karate samaya DorI bAMdhakara ghumAte haiM / usa samaya usakI DorI eka tarapha se DhIlI hotI huI dUsarI tarapha se usako dRr3ha baddha karatI / vaise avirata samyagdaSTi kA pUrva baddha karma nirjIrNa hotA huA usI samaya asaMyama dvArA navIna karma ba~dha jAtA hai / ataH asaMyata samyagvaSTi kA tapa mahopakAraka nahIM hotA / yahA~ do dRSTAMtoM kI kyA AvazyakatA hai ? uttara - jitanA karma zrAtmA se chUTa jAtA hai usase bahutara karma asaMyama se ba~dha jAtA hai aisA abhiprAya nivedana ke liye hastisnAna kA dRSTAMta hai| hAthI kA zarIra snAna gIlA hotA hai, ataH usa samaya vaha apane aMga para bahuta dhUli DAlakara apanA aMga malina karatA hai / jo nirjarA baMdharahita hotI hai vaha AtmA ko svAsthya kI ( zuddhatA kI ) prApti karane meM sahAyaka hotI hai / baMdhasahabhAvinI nirjarA svAsthya ( zuddhatA ) pradAna meM asamartha hai /
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : Dar3ha veSTita hotA hai aura dUsarA dUsare dRSTAnta kA abhiprAya yaha hai-barmA kA eka pArzvabhAga rajju se pArzvabhAga mukta hotA hai, vaise hI tapa se asaMyata samyagdRSTi karma kI nirjarA karatA hai parantu asaMyama bhAva se usase adhika ( jitanI karma nirjarA huI usase adhika ) bahutara karma grahaNa kiyA jAtA hai tathA vaha karma adhika dRr3ha bhI hotA hai / phalaTana se prakAzita mUlAcAra pR0 476 / yahA~ para yaha batalAyA gayA hai ( vrata rahita ) samyagdRSTi ko apanA phala adhikatara va dRr3hatara karmoM kA baMdha hotA hai caras NiratthayaM savvaM / ' nirarthaka hai / isa kathana se unakA khaMDana ho jAtA hai jo avirata samyagdRSTi ko sarvathA nirAsrava va baMdha rahita mAnate haiM / ki jisa tapa kA phala karmoM ko nirmUla kara denA hai, vaha tapa zravirata dene meM asamartha hai, kyoMki asaMyama ke kAraNa usa avirata samyagdRSTi ke / isaliye zrI kuMdakuMda AcArya ne aSTa pAhur3a meM 'saMjamahINo ya tavo jai ina zabdoM dvArA yaha batalAyA hai ki yadi saMyama rahita manuSya tapa karatA hai vaha saba yahA~ para 'tapa' se paMcAgni Adi kutapoM kA prayojana nahIM ho sakatA hai, kyoMki samyagDaSTi kutapa nahIM kara sakatA hai aura na kutapa kA phala karmoM ko nirmUla kara denA hai / ataH yahAM para 'tapa' se prayojana anazana Adi tapasyA kA hai; kyoMki ye tapa hI karmoM ko nirmUla kara dene meM samartha haiN| kahA bhI hai- " tapasA nirjarA ca // 3 // anazanAva modarya vRttiparisaMkhyAna rasaparityAgaviviktazayyAsana kAyaklezA bAhya tapaH // 19 // prAyazcittavinayavaiyAvRttya - svAdhyAya vyutsargadhyAnAnyuttaram ||20|| " mokSazAstra / ina sUtroM kA vizeSa kathana sarvArthasiddhi Adi zAstroM se jAna lenA caahie| vrata dhAraNa karane se hI isa manuSya paryAya kI saphalatA hai, kyoMki samyagdarzana kI prApti to cAroM gatiyoM meM ho sakatI hai, kintu saMyama ko karmabhUmiyoM kA puruSa hI dhAraNa kara sakatA hai, anya gati vAlA saMyama dhAraNa nahIM kara sakatA hai / cAritra caturtha guNasthAnavartI sukhI nahIM, balki duHkhI hI hai| zaMkA- caturtha guNasthAnI samyagdRSTi kyA sukha hI vedatA hai yA duHkha bhI vedatA hai ? usakA vedya-vedaka bhAva kyA hai ? usakI bhoktRtva kriyA kyA hai ? samyagjJAna ke prabala pratApa se sukha meM lagane kI mukhyatA rahatI hai yA du:kha ( rAga dveSa ) kA vedana karatA hai ? svAtmAnubhUti ke dvArA kyA ekAMta rUpa se sukha kA hI vedana karatA hai ? kyA svAtmAnubhUti zuddhopayoga ke kAraNa usake karma bandha nahIM hotA hai aura sarva karmoM kI nirjarA ho jAtI hai ? samAdhAna- - caturtha guNasthAnavartI avirata samyagdRSTi kA svarUpa isa prakAra kahA gayA hai - - jai. ga. 2-7-70/ VII / jJA. gha., dillI jo indriyoM ke viSayoM se tathA trasa sthAvara jIvoM kI hiMsA se virakta nahIM hai, kintu jinendra dvArA kathita pravacana kA zraddhAna karatA hai vaha avirata samyagdRSTi hai / arthAt avirata samyagdaSTi pA~coM tathA hiMsA Adi pA~ca pApoM se virata nahIM hai / zrI 108 sakalakIrti AcArya ne indriyoM ke likhA hai indriyoM ke viSayoM se viSaya meM isa prakAra No indiyesu virado, jo jIve thAvare tase vApi / jo saddahadi jiNutta sammAiTThI avirado do / / 29 / / go0 ka0
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 127 indriyastaskarairloko, varAko vyAkulIkRtaH / dharmaratnaM samAhRtya, manorAjena preritaH // indriya taskaradurdharA api khalA luNThanti jIvasyatAn / vRtajJAnaguNAdi-ratnanicitaM, bhANDaM jagattArakam // ye sannahya yatIzvarA yamadhanuzcAdAya mArge sthitAn / ghnanti dhyAnazareNa tatra sukhino, yAntyeva muktyAlayam // manarUpI rAjA se prerita hokara indriyarUpI coroM ne dharma rUpI ratna ko curAkara becAre jagat ko vyAkUla kara ravakhA hai / indriyarUpI durdhara tathA duSTa cora, jIva ke jagattAraka samyak cAritra tathA jJAna Adi guNarUpI ratnoM ko lUTa rahe haiN| jo munirAja cAritrarUpI dhanuSa ko lekara, mArga meM khar3e hue una indriyarUpI coroM ko dhyAnarUpI bANoM ke dvArA mArate haiM, ve hI sukhapUrvaka mokSa mahala ko prApta hote haiN| zrI 108 kulabhadrAcArya bhI likhate haiM varaM hAlAhalaM bhuktaM viSaM tadbhavanAzanam / na tu bhogaviSa bhuktamanantabhavaduHkhadam // indriyaprabhavaM saukhyaM, sukhAbhAsaM na tatsukham / tacca karmavibandhAya, duHkhadAnaka paNDitam // akSANyeva svakIyAni, zatravo duHkhahetavaH / viSayeSu pravRtAni, kaSAyavazavartinaH / [sAra samuccaya 76-79] kimpAkasya phalaM bhakSyaM, kadAcidapi dhImatA / viSayAstu na bhoktavyA, yadyapi supezalAH // [sA0 sa0 89] ko vA tRpti samAyAto, bhogai ritabandhanaH / devo vA devarAjo, vA cakrAMko vA nraadhipH|| usI eka janma ko nAza karane vAle halAhala viSa ko khA lenA acchA hai, parantu aneka janmoM meM duHkha dene vAle indriya bhogarUpI viSa ko bhoganA ThIka nahIM hai / indriya bhogarUpI sukha sukhAbhAsa hai saccA sukha nahIM hai| vaha to vizeSa karma bandha karAne vAlA hai aura mahAn duHkhadAyaka hai| viSayoM meM pravRtta indriyA~ hI duHkha kA kAraNa haiM aura AtmA kI zatru haiM / svAdiSTa tathA viSavat phala ko dene vAlA kiMpAka phala kadAcit khA lenA acchA hai kiMtu bar3e sundara hone para bhI indriyoM ke bhoga bhoganA acchA nahIM hai| iMdriya-bhoga pApa ko bA~dhane vAle haiN| deva, iMdra, cakravartI bhI ina bhogoM se tRpta nahIM hue, anya to kaise tRpta ho sakatA hai / saparaM bAdhAsahiyaM vicchiNNaM baMdhakaraNaM visamaM / naM iMdiyehi laddha taM, sokkhaM dukkhameva tahA // indriya janita sukha parAdhIna hai, bAdhA sahita hai, vicchinna hai aura viSama hai; ata: vaha sukha nahIM apitu
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : caturthaguNasthAnavartI samyagdRSTi jIva indriya viSayoM se virakta nahIM hai ataH vaha sukhI nahIM hai| paramArtha se vaha du:khI hai, ataH vaha duHkha kA vedana karatA hai| vaha pAramArthika sukha kA vedana nahIM karatA hai; kintu pAramAthika sukha kI use zraddhA hai| zrI kundakunda AcArya ne bhI kahA hai samve khalu kammaphalaM thAvarakAyA tasA hi kajjajudaM / pANittamadikatA NANaM vivaMtite jIvA // paMcAstikAya gA0 39 sarva sthAvarakAya vAstava meM karmaphala ko vedate haiM / dvIndriya, trIndriya, caturindriya tathA paMcendriya [nArakI, deva, tithaMca tathA manuSya ]; ye jIva karmacetanA sahita karma-phala [ sukha-duHkha ] ko vedate haiN| prANoM kA atikramaNa karane vAle arthAta kevalajJAnI jIva jJAna ko vedate haiN| "phalaM ti sokkhaM va dukkhaM vA" karmaphala indriya-janita sukha va duHkha hai / asaMyata samyagdRSTi paMcendriyoM ke viSayoM ko bhogatA hai, kyoMki vaha indriya viSayoM se virakta nahIM hai| athavA vaha karmaphala svarUpa sukha-dukha ko bhogatA hai| asaMyata samyagdRSTi cAritra dhAraNa nahIM karatA hai ataH vaha rAga-dveSa se nivRtta nahIM hotA hai| isa kAraNa vaha rAgadveSa kA vedana karatA hai, usako mokSa kI prApti nahIM hotii| usakA samyagdarzana va samyagjJAna kucha kAryakArI nahIM hai| kahA bhI hai-"yathA pradIpasahitapuruSaH svakIyapauruSabalenakUpapatanAdyadi na nivartate tadA tasya zraddhAnaM pradIpo dRSTiA ki karoti, na kimapi / tathAyaM jIvaH zraddhAnajJAnasahito'pi pauruSasthAnIyacAritrabalena rAgAdivikalpa rUpAvasaMyamAdyadi na nivartate tadA tasya zraddhAnaM jJAnaM vA ki kuryAnna kimapIti / " jaise dIpaka rakhane vAlA puruSa apane puruSArtha ke bala se kUpa patana se yadi nahIM bacatA hai to usakA zraddhAna rUpa va dRSTi ( jJAna ) kucha bhI kAryakArI nahIM huI, vaise yaha jIva zraddhAna aura jJAna sahita bhI hai, parantu pauruSa ke samAna cAritra ke bala se rAgadvaSAdi vikalparUpa asaMyama bhAva se apane Apako nahIM haTAtA hai, to zraddhAna ( samyagdarzana ) tathA jJAna ( samyagjJAna ) usakA kyA hita kara sakate haiM ? kucha bhI hita nahIM kara skte| zrI 108 amRtacandrAcArya ne bhI samayasAra AtmakhyAti TIkA meM kahA hai-"yadaivAyamAtmAsravayo daM jAnAti tadaiva krodhAdibhya Asavebhyo nivartate / tebhyo'nivartamAnasya paarmaathiktddhvjnyaanaasiddh:| jJAnaM ceta kimAsaveSu pravRttaM kiMvAsavebhyonivRttaM / AsaveSu pravRttaM cettadapi tadabhevajJAnAnna tasya vishessH|" sa0 sA0 72 A0 khyaa0| jisa samaya prAtmA aura AsravoM kA bheda jAna liyA, usI samaya vaha krodhAdi AsravoM se nivRtta ho jAtA hai| una krodhAdi AsravoM se jaba taka nivRtta nahIM hotA, tabataka usake pAramAthika ( saccI ) bheda jJAna kI siddhi nahIM hotii| yadi jJAna (samyagjJAna ) hai to terI AsravoM meM pravRtti hai yA nivRtti ? yadi tU AsravoM meM pravartatA hai to AtmA aura Asrava ke abheda rUpa ajJAna se tere jJAna meM koI vizeSatA nahIM haI arthAta terA jJAna (bhedajJAna) ajJAna sadRza hI hai|
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 129 zrI 108 akalaMka deva ne bhI kahA hai- "hataMjJAnaM kriyAhInaM / " arthAt cAritra rahita jJAna nikammA hai / NANaM caritahoNaM liMgaggahaNaM ca daMsaNa vihaNaM / saMjamahoNo ya tavo jai carai NiratyayaM savvaM // 5 // isa zIlapADa kI gAthA meM 108 kundakunda AcArya ne bhI batalAyA ki cAritra rahita kA ( asaMyata samyagdaSTi kA ) jJAna nirarthaka haiN| nimna gAthA meM yaha bhI kaha diyA hai ki jo indriya viSayoM se virakta nahIM hai, usakA samyagjJAna viSayoM ke dvArA naSTa ho jAtA hai -- sIlassa ya NANassa ya Natthi viroho budhehi NiddiTTho / vari ya sIleNa viNA visayA NANaM viNAsaMti // 2 // zIlapAhuDa vidvAnoM ne zIla ( viSaya virAga ) aura jJAna kA paraspara virodha nahIM kahA hai, kintu yaha kahA hai ki zIla ke binA viSaya ( paMcendriyoM ke viSaya ) jJAna ( samyagjJAna ) ko naSTa kara dete haiM / isa prakAra cAritra rahita arthAt caturthaguNasthAnavartI asaMyata samyagdRSTi kA jJAna tapa nirarthaka hai tathA paMcendriya ke viSayoM se virakta na hone ke kAraNa, viSayoM dvArA usakA jJAna naSTa ho jAtA hai / tIrthaMkara bhagavAna bhI saMyama dhAraNa karane se pUrva apane viSaya meM kyA vicAra karate haiM, usakA varNana zrI 108 guNabhadra AcArya ne nimna zlokoM dvArA kiyA hai / sudhIH kathaM sukhAMzepsu viSayAmiSagRddhimAn / na pApaM baDizaM pazyena cedanimiyAyate // mUDhaH prANI parAM prauDhima prApto'stvahitA hitaH / ahitenAhito'haM ca kathaM bodhatrayAhitaH // niraGakuzaM na vaMrAgyaM yAdRgjJAnaM ca tAdRzam / kutaH syAdAtmanaH svAsthyam svasthasya kutaH sukham // bhagavAna ne vicAra kiyA ki alpa sukha kI icchA rakhane vAle buddhimAna mAnava, isa viSaya rUpI mAMsa meM kyoM lampaTa ho rahe haiM / yadi yaha prAraNI machalI ke samAna AcaraNa na kare to pAparUpI vaMsI kA sAkSAtkAra na karanA par3e 'jo parama cAturya ko prApta nahIM hai, aisA mUrkha prANI bhale hI ahitakArI kAryoM meM lIna rahe, parantu maiM to tIna ( mati zruta-avadhi ) jJAnoM se sahita hU~ phira bhI ahitakArI kAryoM meM kaise lIna ho gayA ?' jaba taka yatheSTa vairAgya nahIM hotA aura yatheSTa samyagjJAna nahIM hotA taba taka zrAtmA kI svasvarUpa meM sthiratA kaise ho sakatI ? aura jinake svarUpa meM sthiratA nahIM usake sukha kaise ho sakatA hai ? yahA~ para yaha batalAyA gayA ki jo indriya-viSayoM se virakta nahIM hai, usake svarUpa meM sthiratA ( ramaNatA ) saMbhava nahIM aura na vaha sukhI ho sakatA hai| caturtha guNasthAna vAlA avirata samyagdRSTi pA~ca indriyoM ke viSayoM se virata nahIM hai, vaha to viSaya rUpI ahitakArI kAryoM meM lIna hai ataH usake yatheSTa vairAgya va jJAna saMbhava na hone se, usake svasvarUpa meM sthiratA ( ramaNa ) tathA sukha nahIM ho sakatA hai / ...
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : avirata samyagdRSTi paMca pApoM se bhI virakta nahIM hai / pApa duHkha ke kAraNa haiM tathA duHkha svarUpa haiM ataH AtmA ke zatra haiN| zrI 108 sakalakIrti AcArya ne kahA hai pApaM zatru paraM viddhi zvabhratiryaggati pradam / rogaklezAdibhaNDAraM sarva duHkhakaraM nRNAm // pApavato hi nAstyasya dhanadhAnyagRhAdikam / vastrAlaMkArasadvastu duHkhaklezAni santi ca // manuSyoM ke liye naraka tiryaMca gati ko dene vAle, roga-kleza Adi kA bhaNDAra tathA samasta duHkhoM kI khAna svarUpa pApa ko sabase bar3A zatru jaano| pApa yukta manuSya ko dhana-dhAnya, ghara Adika tathA vastra AbhUSaNa Adi uttamottama padArtha prApta nahIM hote, isake viparIta duHkha aura kleza prApta hote haiM / mokSazAstra 7/9-10 tathA usakI sarvArthasiddhi TIkA meM bhI kahA gayA hai--"hiMsAviSvihAmutrApAyAvadyadarzanam duHkhameva vA // " TIkA-"abhyudayaniH zreyasArthAnAM kriyANAM vinAzakaH prayogo'pAyaH / avadya gahyam / " sAdika pA~ca pApoM meM isa loka sambandhI aura paraloka sambandhI apAya aura avadyA kA darzana bhAvane yogya hai| svarga aura mokSa kI prayojaka kriyAoM kA vinAza karane vAlI pravRtti apAya hai| avadya kA artha gadya hai| isa prakAra ye pA~coM pApa isa loka aura paraloka donoM lokoM meM AtmA kA ahita karane vAle haiN| athavA ye pA~coM pApa duHkha rUpa hI haiN| avirata samyagdRSTi na to paMcendriya viSayoM se aura na paMca pApoM se virakta hai ataH usake prAtmIka sakha nahIM hai aura na Atma-sthiratA ( ramaNatA ) hai; sAtA vedanIya karmodaya ke kAraNa indriya janita sukhAbhAsa hotA hai| avirata samyagdRSTi ko jJAna kA phala sadvRtti rUpa cAritra bhI prApta nahIM hai, ataH usakA jJAna apanA kArya na karane se nirarthaka hai| zrI 108 kulabhUSaNa AcArya ne kahA bhI hai paraM jJAna phalaM vRttaM na vibhUtigarIyasI / tathA hi vardhate karma savRttena vimucyate // jJAna kA phala uttama vrata rUpa cAritra hai, na ki vipula dhana kA lAbha / vipula dhana ke saMyoga se to karmabandha hogA jaba ki savata rUpa cAritra se karma-bandha kA nAza hogaa| samyaka cAritra ke abhAva ke kAraNa avirata samyagdRSTi ke karma nirjarA kA abhAva hai| -jeM. ga, 23-5-74 se 13-6-74/VII, II, VJ........
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 131 (1) caturtha guNasthAna meM svarUpAcaraNa; nizcala anubhUti tathA sarAga cAritra nahIM hai (2) 'anubhUti' svarUpAcaraNa cAritra hai zaMkA- ayomArga meM sva0 paM0 ajitakumArajI ne likhA thA ki cauthe guNasthAna meM svarUpAcaraNa cAritra nahIM hotA anyathA gRhastha avasthA meM hI karmoM kA kSaya hokara mukti kA prasaMga A jAyagA / cauthe guNasthAna meM gRhastha ke heya, upAveya kA jJAna tathA bhedavijJAna va svAnubhUti hotI hai, vahI to svarUpAcaraNa cAritra kA aMza hai / pA~caveM guNasthAna meM aNuvrata ho jAne se svarUpAcaraNa cAritra ke aMza meM vRddhi ho jAtI hai| isa prakAra bar3hate bar3hate ahaMtoM ke sampUrNa rUpa se svarUpAcaraNa cAritra ho jAtA hai| ataH cauthe guNasthAna meM svarUpAcaraNa cAritra kyoM na mAnA jAya ? anyathA usa cAritra ko kyA kahA jAya ? samAdhAna -- yathAkhyAta cAritra ko svarUpAcaraNa cAritra kahate haiN| kahA bhI hai "rAgaDa bAbhAvalakSaNaM paramaM yathAkhyAtarUpaM svarUpe caraNaM nizcayacAritraM / " paramAtmaprakAza 2 / 36 artha - rAgadveSa ke abhAvarUpa utkRSTa yathArUpAta cAritra svarUpAcaraNa cAritra hai vahI nizcaya cAritra hai / "svarUpe caraNaM cAritraM vItarAgacAritramiti / " paramAtmaprakAza 2/40 jo vItarAga cAritra hai vahI svarUpAcaraNa cAritra hai| yathAkhyAta cAritra arthAt vItarAga cAritra gyArahaveM guNasthAna se pUrva nahIM hotA hai prata: svarUpAcaraNa cAritra bhI gyArahaveM guNasthAna se pUrva nahIM hotA hai / 'yathAkhyAta cAritra arthAt svarUpAcaraNa cAritra' cAritra guraNa kI paryAya hai jo saMjvalana kaSAyodaya ke abhAva meM utpanna hotI hai / jaba taka svarUpAcaraNa cAritra kA ghAtaka saMjvalana kaSAya kA udaya hai usa samaya taka yathAkhyAta cAritra arthAt svarUpAcaraNa cAritra kA aMza bhI utpanna nahIM ho sakatA / cAritra kI anya paryAya utpanna ho sakatI hai / caturtha guNasthAna meM jahA~ cAritra kA bhI aMza nahIM hai vahA~ svarUpAcaraNa cAritra kA aMza kaise saMbhava ho sakatA hai ? caturthaM guNasthAna meM cAritra kA niSedha nimna prArSa granthoM se ho jAtA hai sametameva samyaktvajJAnAbhyAM caritaM matam / syAtAM vinApi te tena guNasthAne caturthake // 74 / 543 // uttarapurANa samyagdarzana va samyagjJAna se sahita hI samyak cAritra hotA hai parantu caturtha guNasthAna meM samyak cAritra ke binA bhI samyagdarzana va samyagjJAna hotA hai| "samyagdarzanasya samyagjJAnasya vA anyatarasyAtmalAbhe cAritramuttaraM bhajanIyam / " rA. vA. 1/1/75
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : - samyagdarzana va samyagjJAna ke prApta ho jAne para cAritra bhajanIya hai arthAt cAritra ho athavA na bhI ho| jaise caturtha guNasthAna meM samyagdarzana va samyagjJAna to hai kintu cAritra nahIM hai, chaThe Adi guNasthAnoM meM samyagdarzana ke sAtha samyakcAritra bhI hotA hai| yadi yaha kahA jAye ki caturtha guNasthAna meM mohanIya kI anantAnubandhI kaSAya ke udaya kA abhAva hai ataH usake abhAva meM jo cAritra utpanna hotA hai, vaha hI svarUpAcaraNa cAritra hai / so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai. kyoMki anantAnabandhI kaSAyodaya kA abhAva tIsare guraNasthAna meM bhI hone se tIsare guNasthAna meM bhI svarUpAcaraNa cAritra kA prasaMga AjAyagA jo kisI ko bhI iSTa nahIM hai| dUsare jo ananta saMsAra kA kAraNa hai vaha anantAnubandhI hai aisA anantAnubandhI zabda kA artha hotA hai| kahA bhI hai "Na cANatANubaMdhicaukkavAvAro cArita NiSphalo, apaccakkhANAviaNaMtodaya-pavAhakAraNassa nnipphlttvirohaa|" dhavala pu0 6 pR0 43 / artha-cAritra meM anantAnubandhIcatuSka kA vyApAra niSphala bhI nahIM hai, kyoMki cAritra kI ghAtaka apratyAkhyAnAdi ke udaya ke ananta pravAha meM kAraNabhUta anantAnubandhI kaSAya ke niSphalatva kA virodha hai| vAstava meM cAritra kI ghAtaka apratyAkhyAnAvaraNa Adi kaSAya haiM, kyoMki pratyAkhyAna kA artha cAritra yA saMyama hai, 'pratyAkhyAnaM saMyamaH' aisA ArSa vAkya hai| apratyAkhyAna kA artha ISata cAritra hai, kyoMki "na: dekhatvAta nagnaH / " jo ISata cAritra ko bhI na hone deve vaha apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| aisA apratyAkhyAnAvaraNa kA artha hotA hai| prathama cAra guNasthAnoM meM apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kA udaya rahatA hai ataH ina cAra gaNasthAnoM meM saMyama kA abhAva arthAta asaMyama hotA hai| "kathamevaM mithyAtvAditrayaM saMsArakAraNaM sAdhayataH siddhAntavirodho na bhavediti cenna, cAritramohodaye'ntaraMgahetau satyutpadyamAnayorasaMyamamithyAsaMyamayorekatvena vivakSitatvAccatuSTayakAraNatvAsiddhaH saMsaraNasya tata evAvi. ratizabdenAsaMyamasAmAnyavAcinA baMdhahetorasayamasyopadezaghaTanAt / " zlokavAtika 1 pR0 556 / yahA~ kisI kA tarka hai ki mithyAcAritra aura asaMyata-samyagdRSTi kA asaMyama yadi bhinna-bhinna hai to saMsAra ke kAraNa ( mithyAdarzana, mithyAjJAna, mithyAcAritra aura asaMyama ) cAra hue| phira mithyAdarzana, mithyAjJAna, mithyAcAritra ina tIna ko saMsAra kA kAraNa kahane vAle siddhAnta se kyoM na virodha hogA? kyoMki inase bhinna asaMyama ko sasAra kA kAraNa-panA ho jaaygaa| AcArya kahate haiM ki isa prakAra kahanA to ThIka nahIM hai, kyoMki mithyAcAritra aura asaMyama ina donoM bhAvoM kA ataraMga kAraNa cAritra mohanIya karmodaya hai| cAritra mohanIya karmodaya ke udaya hone se utpanna hone vAle acAritra aura mithyAcAritra kI ekarUpapane se vivakSA paidA hocakI hai| ataH saMsAra ke kAraNoM ko cArapanA siddha nahIM hai| isIlie mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya va yoga ko ( adhyAya 8 sUtra 1 meM ) jo bandha kA hetu kahA gayA hai vahA~ para bhI AcArya mahArAja ne 'avirati' se, mithyAcAritra aura caturtha guNasthAna ke asaMyama ina donoM ko grahaNa kiyA hai| yadi prathama guNasthAna ke asaMyama ko aura caturtha guNasthAna ke asaMyama ko apratyAkhyAnAvaraNa cAritra mohanIya karmodaya kA kAraNa na hotA to dvAdazAMga meM 'asaMjadA eiMdiyapahADi jAva asaMjavasammATi ti arthAta ekendriya se lekara asaMyata samyagdRSTi taka asaMyata jIva hote haiN| isa sUtra kI racanA na hotii| prathama aura
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 133 dUsare guNasthAna meM apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyodaya anantAnubandhI kaSAyodaya bhI hotI hai ataH ina do guNasthAnoM meM yadi apratyAkhyAnAvaraNa ke sAtha anantAnubandhI ko bhI asaMyama kA kAraNa kaha diyA jAya to koI bAdhA nahIM hai / kyoMki anantAnubandhI usa asaMyama meM ananta pravAha utpanna kara rahI hai / yadi yaha kahA jAya caturtha guNasthAna meM jo nizcala - anubhUti hotI hai vahI svarUpAcaraNa cAritra hai bha hI vaha eka kSaNa ke lie ho so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jo nizcala - anubhUti hai vaha vItarAga cAritra hai, caturtha guNasthAna meM sarAga cAritra bhI nahIM hai vItarAga cAritra kI bAta to dUra rahI / " sarAgacAritraM puNyabandha kAraNamiti jJAtvA parihRtya nizcalazuddhAtmAnubhUtisvarUpaM vItarAga cAritrama hamAzrayAmi / " pravacanasAra gAthA 5 ko TIkA / arthAt - sarAga cAritra puNya bandha kA kAraNa hai aisA jAnakara usako chor3akara vItarAga cAritra, jo ki nizcala zuddhAtmAnubhUti rUpa hai usakA Azraya letA hai / " nizcalAnubhUtirUpaM vItarAgacAritramityuktalakSaNena nizcayaratnatrayeNa pariNatajIvapadArtha he ziSya ! svasamaya jAnIhi / pUrvokta nizcayaratnatrayAbhAvAstatra yadAsthito bhavatyaya jIvastadA taM jIvaM parasamaya jAnIhIti svasamayaparasamaya lakSaNaM jJAtavya / " samayasAra gAthA 2 TIkA / jo nizcala anubhUti hai vahI vItarAga cAritra hai / aise lakSaNa vAle nizcaya ratnatraya se pariNata jIva ko, he ziSya tU svasamaya jAna / jo jIva pUrvokta nizcaya ratnatraya meM sthita nahIM hai usako parasamaya jAno / ina vAkyoM se siddha hai ki jo nizcala- anubhUti hai vaha vItarAga cAritra kA svarUpa hai / isIliye pravacanasAra gAthA 221 kI TIkA meM "zuddhAtmAnubhUtivilakSaNa saMyamaH / " ina zabdoM dvArA yaha batalAyA hai ki asaMyamI ke zuddhAtmAnubhUti nahIM hotI hai / isa para bhI asaMyata samyagdRSTi ke caturtha guNasthAna meM nizcala anubhUti athavA zuddhAtmAnubhUti kahanA uparyukta vAkyoM kA apalApa karanA nahIM to kyA hai anubhavana yA anubhUti kA artha cetanAguNa bhI hotA hai / AlApapaddhati meM tathA TippaNa meM kahA bhI hai"cetanasya bhAvazcetanatvam, caitanyamanubhavanam / caitanyamanubhUtiH syAt / anubhUtirjIvAjIvAdipadArthAnAM cetanamAtram / " cetana ke bhAva ko cetanatva kahate haiM / caitanya kA artha anubhavana hai / vaha caitanya hI anubhUti hai / jIva ajIva Adi padArthoM kI cetanA anubhUti hai / isa prakAra anubhavana yA anubhUti cetanA kA paryAyavAcI nAma hai / "jJe yajJAtRtattvatathAnubhUtilakSaNena jJAnaparyAyena / " pravacanasAra gAthA 242 kI TIkA / artha -- jJeya tattva aura jJAtRtattva kI tathA prakAra ( yathArtha ) anubhUti jisakA lakSaNa hai, vaha jJAna kI paryAya hai / isa prakAra anubhUti ko cetanAguNa athavA jJAna guNa kI paryAya bhI kahA hai| phira 'anubhUti' svarUpAcaraNa cAritra arthAt cAritra guNa kI paryAya kaise ho sakatI hai /
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isa prakAra asaMyata samyagdRSTi ke caturtha guNasthAna meM kisI bhI ArSa vAkya se svarUpAcaraNa siddha nahIM hotA, apitu niSedha hI hotA hai| isaliye sva0 50 ajitakumArajI ne ThIka hI likhA hai / -je.ga.2-1-69/VII/ma. mA. paMcamaguNasthAna kI pAtratA zaMkA-gommaTasAra karmakAMDa gAthA 329 meM likhA hai ki devAyu kA baMdha vagaira aNuvrata mahAvata nahIM ple| so kaise? samAdhAna-nArakI jIvoM ke to nitya azubha lezyA rahatI hai, isaliye ve aNuvrata yA mahAvrata dhAraNa nahIM kara sakate / devoM aura bhogabhUmiyA manuSyoM kA AhAra niyata hai, isaliye ve bhI aNuvrata yA mahAvrata nahIM pAlana kara sakate / yadyapi ve kSAyika samyagdRSTi aura atyadhika zakti vAle hote haiM tathApi ve saMyama yA saMyamAsaMyama nahIM dhAraNa kara sakate, kyoMki unake AhAra karane kI paryAya niyata hone se ve AhAra saMbaMdhI icchA nahIM kara skte| ataH mAtra karmabhUmiyA manuSya saMyama dhAraNa kara sakate haiN| kintu jina manuSyoM ne nAraka, tiyaMca tathA manuSya Ayu kA baMdha kara liyA hai ve saMyama yA saMyamAsaMyama dhAraNa nahIM kara sakate, kyoMki narakAyu Adi kA baMdha ho jAne para unake aNuvrata yA mahAvrata ko grahaNa karane ko buddhi utpanna nahIM hotI hai| kahA bhI hai "devgtivytiriktgtitrysmbdghaayussoplkssitaanaamnnuvrtopaadaanbuddhdhnutpttH|" dhavala pu0 1 pR0 326 / artha-devagati ko chor3akara zeSa tIna gati saMbandhI AyubaMdha se yukta jIvoM ke aNuvrata grahaNa karane kI buddhi hI utpanna nahIM hotI hai| -jaM. ga. 24-7-67/VII/ja. pra. ma. ku. paMcamaMguNasthAna meM prAsravabandha kI nyUnatA va nirjarA kA narantarya zaMkA-mokSamArga prakAzaka adhyAya 7 peja 197 paMcama SaSThama guNasthAna meM guNadheNI nirjarA hotI hai AhAra vihArAdi kriyA hote paradravya citavanateM bhI Asava baMdha thorA ho hai| kyA yaha saba paMcama guNasthAna meM saMbhava hai ? . samAdhAna yahA~ para kathana caturtha guNasthAna kI apekSA se kiyA gayA hai| mokSamArga-prakAzaka ke zabda isa prakAra haiM-"bahuri cauthA guNasthAna virSa koI apane svarUpa kA citavana kara hai tAke bhI Asava baMdha adhika hai| paMcama SaSThama guNasthAna virSa AhAra vihArAdi kriyA hote para dravya citavanata bhI Asava baMdha thorA ho hai vA guNazreNI nirjarA huvA kare hai|" caturtha guNasthAna meM apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kA udaya hone se tat sambandhI dasa prakRtiyoM kA pAsava va baMdha hotA hai kintu paMcama guNasthAna meM apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udaya kA abhAva ho jAne se una dasa prakRtiyoM kA Asava va baMdha nahIM hotaa| tathA anya prakRtiyoM ke sthiti anubhAga meM bhI antara par3a jAtA hai|
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] paMcama guraNasthAna meM eka deza saMyama ho jAtA hai, saMsAra deha bhogoM se viraktatA ho jAtI hai / asIma icchA ruka kara sImita ho jAtI hai| nirargala pravRtti banda ho jAtI hai| kriyA yatnAcAra pUrvaka hotI hai| isaliye bhI caturtha guNasthAna kI apekSA paMcama guNasthAna meM AhAra-vihAra Adi ke samaya bhI Asrava baMdha thor3A hotA hai aura eka deza saMyama ke kAraNa guNa zreNI nirjarA hotI hai| -je. ga. 27-8-64/IX/dha. lA. seThI ___.. saMyamAsaMyama evaM saMyama ke hetubhUta kSayopazama kA lakSaNa zaMkA-tattvArthasUtra a0 2 sUtra 5 ko sarvArthasiddhi TIkA meM jo kSayopazama kA svarUpa diyA hai tathA a0 9 sUtra 45 kI TIkA meM zrAvaka aura virata kA lakSaNa dete hue 'kSayopazama' zabda kA jo prayoga kiyA hai vaha prAyaH anya sabhI graMthakAroM se nirAlA hai aura isIlie jJAnapITha prakAzana pR0 157 meM anuvAdaka mahAzaya ne 'pratyAkhyAna kaSAyodaya' pada kA dezaghAtI paraka artha kiyA hai, para taba sarvaghAtI sparddhakoM kA kyA hogA? yaha nahIM batAyA gayA hai| agara sarvArtha siddhikAra ko yahI iSTa hotA to unhoMne aisA kyoM nahIM likha diyA-'pratyAkhyAna-kaSAyasya ca saMjvalana kaSAyasya dezaghAtI sparddha kodaye' zrutasAgara ne tattvArthavRtti pR0 84 para vahI bhAva likhA hai ( dezodaya na likhakara donoM kA sirpha udaya likhA hai ) / para rAjavAtikakAra aura zlokavAtikakAra donoM sarvArthasiddhi ke isa viSaya ko prAyaH chor3a gaye haiM / isa sabameM kyA rahasya hai ? samAdhAna-sarvArtha siddhi a0 2 sUtra 5 meM kSayopazama kA lakSaNa isa prakAra diyA hai 'sarvaghAtI sparddhakoM kA udayAbhAvI kSaya hone se aura unhIM kA sadavasthArUpa upazama hone se, dezaghAtIsparddhakoM kA udaya hone para kSayopazamika bhAva hotA hai' saMyamAsaMyama kA svarUpa isa prakAra kahA hai "anantAnubandhI aura apratyAkhyAnAvaraNa ina ATha kaSAyoM ke udayAbhAvI kSaya hone se aura sadavasthArUpa upazama hone se tathA pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udaya hone para aura saMjvalana kaSAya ke dezaghAtIsparddhakoM ke udaya hone para tathA nokaSAya kA yathAsambhava udaya hone para jo viratAvirata rUpa kSayopazamika pariNAma hotA hai vaha sayamAsaMyama kahalAtA hai|" zrI rAjavArtika meM bhI isI prakAra kahA hai| sarvArthasiddhi a0 9 sUtra 45 meM isa prakAra kahA hai 'punaH vaha hI cAritra mohanIya karma ke eka bheda apratyAkhyAnAvaraNa karma ke kSayopazama nimittaka pariNAmoM kI prApti ke samaya vizuddhi kA prakarSa hone se zrAvaka hotA haA usase asaMkhyagUraNa nirjarAvAlA hotA hai|" pratyAkhyAnAvaraNa karma, saMjvalana va nau nokaSAya kA udaya zrAvaka ke nirjarA meM kAraNa nahIM hai, ataH vahA~ para nirjarA kA prakaraNa hone se pratyAkhyAnAvaraNa Adi ke udaya kA kathana nahIM kiyaa| apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke kSayopazama se nirjarA hotI hai ataH usakA hI kathana kiyA hai| isa kathana kA yaha abhiprAya nahIM hai ki zrAvaka ke pratyAkhyAnAvaraNa Adi kaSAyoM kA udaya nahIM hotA hai| apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke kSayopazama kahane kA yaha abhiprAya hai ki vartamAna meM udaya pAne vAle apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke kSayopazama ke niSekoM kA udayAbhAvI kSaya aura AgAmI udaya Ane vAle niSekoM kA sadavasthArUpa upazama hotA hai| anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ke bheda se kaSAya cAra prakAra kI hai| unameM se anantAnubandhI kaSAya AtmA ke samyaktva guNa kA ghAta karatI hai aura apratyAkhyAnAdi kaSAyoM ke ananta udaya rUpa pravAha kA kAraNabhUta bhI anantAnubandhI kaSAya hai| 'apratyAkhyAna' zabda dezasaMyama kA vAcaka hai| dezasaMyama kA jo AvaraNa karatA hai vaha apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| pratyAkhyAna, saMyama aura mahAvrata ye tInoM eka artha vAle nAma haiM / saMyama arthAta mahAvrata ko jo AvaraNa karatA hai vaha pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| jo cAritra ko nahIM vinAza karate hae saMyama meM mala ko utpanna karate haiM ve saMjvalana kaSAya haiM / SaTakhaMgagama pustaka 6 /
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ina uparyukta lakSaNoM se yaha siddha ho jAtA hai ki 'pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya' sakala cAritra ko ghAta karatI hai| dezacAritra arthAt saMyamA-saMyama ko ghAta karane kA kArya pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kA nahIM hai| ataH pratyA, khyAnAvaraNa kaSAya sakalacAritra ko ghAta karane kI apekSA sarvaghAtI hI hai, kintu isake udaya meM saMyamAsaMyama ho sakatA hai ata: saMyamAsaMyama kI apekSA dezaghAtI kahA jA sakatA hai| vizeSa jAnakArI ke liye SakhaMDAgama pustaka 5, pRSTha 202, pustaka 7, pRSTha 94 tathA go0 jIvakAMDa gAthA 30 kI jI0 pra0 TIkA dekhanI caahie| -jaM. saM. 25-7-57/ ra. lA. ka., kekar3I chaThe guNasthAna meM azubha lezyA kA astitva zaMkA-kyA 'vakuza' aura kuzIlamuni chaThe guNasthAna vAle hote haiM, agara haiM to chahoM lezyA kaise ho sakatI haiM jabaki pAMcaveM guNasthAna meM tIna zubha lezyA kahI haiM ? samAdhAna-sarvArthasiddhi adhyAya 9, sUtra 47 kI TIkA meM 'pratisevanAkuzIla va vakuza ke chahoM lezyA aura kaSAyakuzIla ke anta kI cAra lezyA hotI haiM aisA kathana hai, kiMtu yaha kathana apavAdasvarUpa hai / utsarga se to tIna zubha hI lezyA hotI haiM / ye muni bhAvaliMgI chaThe guNasthAna vAle hote haiN| isI sUtra kI TIkA meM 'sthAna' kA kathana karate hue kahA hai ki ina muniyoM ke saMyamalabdhi sthAna hote haiN| saMyamalabdhisthAna chaThe guNasthAna se nIce guNasthAna vAloM ke nahIM hote haiN| upakaraNa meM Asakti ke kAraNa kadAcit ArtadhyAna saMbhava hai usa ArtadhyAna ke dvArA tIna azubha lezyA bhI saMbhava hai| - je. saM. 30-1-58/VI/rA. dA. kaeNrAnA pramattasaMyata guNasthAna taka ke sabhI jIvoM ko asAtA kA udaya va udIraNA donoM (jaba bhI udaya hoM) yugapat hoMge zaMkA-kyA tIvra asAtA ke udaya meM dukha nahIM hotA hai jaba taka ki udIraNA na ho| samAdhAna-chaThe guNasthAna taka jahA~ asAtA kA udaya hai vahA~ asAtA kI udIraNA avazya hai| SaTkhaNDAgama pustaka 15, pRSTha 44 para kahA hai 'vedanIya karma ke mithyAdRSTi se lekara pramattasaMyata taka udIraka haiN| vizeSa itanA hai ki apramatta guNasthAna ke abhimukha hue pramattasaMyata jIva ke antima samaya meM usakI udIraNA vyucchinna ho jAtI hai / sAtaveM guNasthAna se kevala sAtA vedanIya kA baMdha hotA hai jisakI AbAdhA antarmuhUrta mAtra raNa va vizuddhi pariNAmoM ke dvArA ghAta ko prApta hue asAtA vedanIya ke tIvra udaya kA sAtaveM Adi guNasthAnoM meM abhAva hai / sAtaveM Adi guNasthAnoM meM dhyAna avasthA hone se indriya janita sukha-duHkha kA buddhipUrvaka vedana nahIM hotaa| chaThe guNasthAna taka asAtA kA udaya va udIraNA donoM hotI haiM ataH vahA~ para udIraNA ke binA kevala tIvra udaya se duHkha hone yA na hone kA prazna hI utpanna nahIM hotaa| -jaM. saM. 16-1-58/VI/rA. dA. karAnA strI-chaThA guNasthAna zaMkA-striyoM meM chaThA guNasthAna hotA hai| aisA AcAryapravara bhUtabalI ne zAstra meM likhA hai| agara aisA hai to kRpayA batA ki striyoM ko pUjA kyoM nahIM karanI cAhie ?
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 137 samAdhAna - AcAryapravara bhUtabalI ne bhAvastrI ke chaThA Adi guNasthAna likhA hai| zrI vIrasena svAmI ne dhavalA TIkA meM dravyastrI ke chaThA Adi guNasthAna kA niSedha kiyA hai / strI nagna nahIM ho sakatI aura vastra asaMyama kA avinAbhAvI hai ataH strI ke bhAvasaMyama bhI nahIM ho sakatA / Sa0 khaM0 pu0 1 sUtra 93 kI TIkA / isase spaSTa hai ki jisa samaya taka bAhyanimitta anukUla na ho usa samaya taka jIva ke pariNAma bhI ujjvala nahIM ho sakate / zrI kundakundAcArya ne bhI isa viSaya ko samayasAra bandha adhikAra gAthA 283 - 285 meM tathA zrI amRtacandrAcArya ne bhI ukta gAthAoM kI TIkA meM spaSTa kiyA hai / bAhya dravya aura jIva ke bhAvoM kA anAdi kAla se nimitta naimittika sambandha hai / siddha bhagavAna bhI isa nimittanaimittika sambandha se achUte nahIM rahe, UrdhvagamanasvabhAva hote hue bhI dharmAstikAya ke abhAva ke kAraNa lokAkAza se Age nahIM jA sake / tattvArthasUtra, niyamasAra aura paMcAstikAya kI TIkA isameM pramANa hai / striyA~ prAyaH hara nagara meM pUjana karatI haiM, strIpUjana meM to kisI ko vivAda hai nahIM / - jai. saM. 25-10-56 / VI / mo. lA. urasevA munirAja kevala chaThe guNasthAna meM hI nahIM bane raha sakate zaMkA- bhAvaliMgI muni chaThe va sAtaveM guNasthAnoM meM rahane vAlA hotA hai yA sirpha chaThe guNasthAna vAlA samyaktva sahita bhI muni raha sakatA hai ? samAdhAna - chaThA guNasthAna apavAda mArga hai aura sAtavA~ guNasthAna utsarga mArga hai / apavAda arthAt chaThe guNasthAna aura utsarga arthAt sAtaveM guNasthAna kI paraspara maitrI hai / mAtra apavAda mArga meM sthita muni asaMyamI ho jAtA hai / pravacanasAra meM kahA bhI hai "bAlavRddhazrAntaglAnena zarIrasya zuddhAtmatattvasAdhana bhUta saMyamasAdhanatvena mUlabhUtasya chedo na yathAsyattathA bAlavRddhazrAntaglAnasya svasya yogyaM mRvAcaraNamAcaratA saMyamasya zuddhAtmatattvasAdhanatvena mUlabhUtasya chedo na yathA syAt tathA saMyatasya svasthayogyamati karkazamapyAcaraNamAcaraNIyamityutsargasApekSopavAdaH / ataH sarvathotsargApavAdamai nyA sausthityamAcaraNasya vidheyam // 230 // artha -- bAla-vRddha - zrAnta-glAna ko zarIra kA jo ki zuddhAtmatattva ke sAdhana bhUta saMyama kA sAdhana hone se mUlabhUta hai, usakA cheda jaise na ho usa prakAra se bAla-vRddha - zrAMta glAna aise apane yogya mRdu AcaraNa ( chaThe guNasthAna kA AcaraNa ) Acarate hue, saMyama kA jo ki zuddhAtmatattva kA sAdhana hone se mUlabhUta hai usakA bhI cheda na ho aisA apane yogya atikarkaza AcaraNa ( sAtaveM guNasthAna kA AcaraNa ) Acare / isa prakAra utsarga ( sAtavAM guNasthAna ) sApekSa apavAda ( chaThA guNasthAna ) hai / isa prakAra hamezA utsarga aura apavAda kI maMtrI dvArA AcararaNa kI susthiratA karanI cAhiye jo muni utsarga mArga kI apekSA se rahita mAtra apavAda mArga kA AcaraNa karatA hai vaha asaMyatajanoM ke samAna hai / pravacanasAra gAthA 231 meM kahA bhI hai
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "dezakAlajJasyApi bAlavRddhazrAntaglAnatvAnurodhenAhAravihArayoralpalepatvaM vigaNayya yatheSTaM pravartamAnasya mRdAcaraNIbhUya saMyamaM virAdhyAsaMyatajana samAnI bhUtasya tadAtve tapaso'navakAzatyA zakyapratikAro mahAnulepo bhavati tanna yonutsarga nirpeksso'pvaadH|" artha--dezakAlajJa ko bhI, yadi vaha bAla-vRddha-zrAMta-glAnatva ke anurodha se jo AhAravihAra hai, usase hone vAle alpalepa ko na ginakara usameM yatheSTa pravRtti kare to mRdu AcaraNa rUpa hokara saMyama kA virodhI asaMyatajanoM ke samAna ho jAtA hai| isaliye usake usa samaya tapa kA avakAza nahIM rahatA ataH usake aisA mahAn lepa hotA hai jisakA pratikAra azakya hai, isaliye utsarga ( sAtaveM guNasthAna ) nirapekSa apavAda ( chaThA guNasthAna ) zreyakara nahIM hai| muni ke chaThA aura sAtavA~ guNasthAna hotA rahatA hai, kisI bhI eka guNasthAna meM antamuhUrta se adhika kAla taka nahIM tthhrtaa| __ -. ga. 4-9-69/VII/zi. ca. jaina pramattasaMyata kA kAla tathA muni-nidrA kA kAla zaMkA-muniyoM ko nidrA kA kAla kitanA hai ? chaThe guNasthAna kA kAla kitanA hai ? zrI kAnajI svAmI ko hamane udayapura meM pUchA thA ki muni-nidrA kA kAla kitanA hai, ve kitane samaya taka so sakate haiM ? to unakA uttara thA ki "chaThe guNasthAna ke kAla-pramANa nidrA sambhava hai aura vaha kAla pauNa saikaNDa pramANa hai......... aisA mukhtAra sA0 kahate the|" to jhaTa se zrI DaoN0 bhArilla sA0 pUchane lage ki 'kauna mukhtAra ?' to phira kAnajI svAmI ne kahA-"ratanacanda mukhtAra, sahAranapura vaale| chaThe guNasthAna kA yaha kAla kaise AtA hai, yaha mukhtAra jaane|" itanA sunakara pramattasaMyata ke kAla ke viSaya meM unase vizeSa carcA karanA hamane anapekSita samajhA aura aba Apako hI kaSTa de rahe haiN| samAdhAna-pramattasaMyata kA kAla tathA muninidrA kA kAla-dhavala pu05 pR0 14 para antara kA kathana hai| vahA~ apramattasaMyata jIva ke antara kA kathana karate hue likhA gayA hai ki apramatta saMyata jIva upazama zreNI para car3hakara punaH lauTA aura apramatta saMyata ho gyaa| isa prakAra antarmuhUrta pramANa jaghanya antara hai / zaMkA-nIce ke pramattasaMyatAdi guNasthAnoM meM bhejakara apramattasaMyata kA jaghanya antara kyoM nahIM kahA? samAdhAna-upazama zreNI ke sabhI gUNasthAnoM ke kAloM se nIce ke eka guNasthAna kA kAla bhI saMkhyAtaguNA hai| arthAt-upazamazreNI ke aSTama, navama, dazama, ekAdaza, dazama navama tathA aSTama guNasthAnoM ke sami lita kAla se pramattasaMyata kA kAla sakhyAtaguNA hai / ataH aSTama, navama, dazama tathA ekAdaza; ina guNasthAnoM kA kAla jJAta hone para pramattasaMyata kA kAla jJAta ho sakatA hai| dhavala pu0 6 pR0 338 para upazamazreNI kI apekSA alpabahutva batAte hue naM0 46 para darzana moha kA upazAnta kAla arthAt dvitIyopazama samyaktva kA kAla diyA hai| isake pazcAt 6 sthAna saMkhyAtaguNe-saMkhyAtagaNe
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 139 jAne para ( naM0 55 para ) antarmuhUrta, arthAt 48 miniTa prApta hote haiN| yadi saMkhyAta ko kama se kama do kI sakhyA bhI mAna lI jAya to 48 miniTa kobAra 2 se bhAga dene para dvitIyopazama samyaktva kA kAla karIba 5 saikaNDa pAtA hai| isameM saMkhyAta bahabhAga pramatta saMyata kA kAla hai aura saMkhyAtavA~ bhAga zeSa guNasthAnoM kA kAla hai| jaisA ki pu0 5 pR0 14 se vidita hotA hai| isa prakAra pramattasaMyata kA kAla karIba 3 saikaNDa honA caahie| jayadhavala pu0 1 gAthA 20 pR0 349-362 para isaprakAra kathana hai utkRSTa zvAsocchavAsa kAla ( saikaNDa ) se kevalajJAna va kevaladarzana kA kAla vizeSAdhika hai| isase ekatvavirtaka avIcAra kA kAla vizeSAdhika hai| usase pRthaktvavitarka savIcAra kA kAla dUnA hai| usase girate hae sUkSmasAmparAya saMyata kA kAla vizeSAdhika hai / usase car3hate hue sUkSmasAmparAya va kSapaka sUkSmasAmparAya ke kAla - kramazaH uttarottara vizeSAdhika haiN| usase mAna kA kAla dUnA hai| usase krodha, mAyA va lobha kA kAla kramazaH vizeSAdhika hai| usase utkRSTa kSudrabhavagrahaNa vizeSAdhika hai| isase kRSTikaraNakAla, saMkrAmaka kA kAla va apavartanA kA kAla uttarottara vizeSAdhika hai / usase upazAnta kaSAya ( gyArahavAM guNasthAna ) kA utkRSTa kAla dugunA hai| usase kSINakaSAya kA kAla vizeSAdhika hai| usase upazAmaka kA utkRSTa kAla dugunA hai| jayadhavala pu0 1 pR0 319 evaM 329-330 nayA sNskrnn| ukta alpabahatva meM vizeSAdhikapane ko gauNa karane para-utkRSTa zvAsocchvAsa-kAla ko tIna bAra dugunA karane para upazAnta kaSAya [ gyArahaveM guNasthAna ] kA utkRSTa kAla chaha saikaNDa prApta hotA hai| punarapi dugunA karane se upazAmaka kA utkRSTa kAla 12 saikaNDa prApta hotA hai, arthAt 83 se 10 veM gUNasthAna kA sammilita kAla 12 saikaNDa aura gyArahaveM guNasthAna kA kAla 6 saikaNDa tathA utarane vAle kA [8 3 se 10 veM guNasthAnakA] kAla 12 saikaNDa ina tInoM ko jor3ane se [ 12 +6+ 12 ] upazama zreNI para car3hane aura utarane kA sammilita utkaSTa kAla 30 saikaNDa prApta hotA hai| isase pramattasaMyata kA utkRSTa kAla saMkhyAtaguNA hai jo kama se kama 60 saikaNDa arthAt eka miniTa honA cAhie / isa prakAra pramattasaMyata kA kAla 3 saikaNDa se 60 saikaNDa taka honA cAhie / maraNa kI apekSA jaghanya kAla eka samaya hai| muni-nidrA kA kAla-nidrA aura pracalA kA udaya bArahaveM guNasthAna ke dvicarama samaya taka rahatA hai, ataH apramattasaMyata Adi guNasthAnoM meM bhI nidrA avasthA ho sakatI hai| dhavala pu0 15 pR0 81 ke anusAra darzanAvaraNa karma ke do udaya sthAna haiM (1) cAra prakRtika udaya sthAna [ cakSudarzanAvaraNa, acakSudarzanA0, avadhidarzanA0 aura kevala darzanA0] ( 2 ) pA~ca prakRtika udaya sthAna [ uparyukta 4 tathA pA~ca nidrAoM meM se eka ] nidrA kI udIraNA kA utkRSTa kAla antarmuhUrta hai| [ dha0 15/62 ] tathA nidrA kI udIraNA kA utkRSTa antara bhI antarmuhUrta hai / [ dha0 15/68 ] bArahaveM guNasthAna se pUrva jisa samaya nidrA kA udaya hogA
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : usI samaya nidrA kI udIraNA hogI; arthAta nidrA ke udaya va udIraNA sAtha-sAtha hoNge| isase yaha siddha ho jAtA hai ki koI bhI jIva eka antamuharta kAla se adhika nidrA nahIM le sakatA aura eka antamuhUrta se adhika koI bhI jIva jAgRta bhI nahIM raha sktaa| ata: muni bhI eka antarmuharta se adhika kAla taka nidrA avasthA meM nahIM raha skte| isa antamuharta kA pramANa isa prakAra jJAta ho sakatA hai: kSapaka ke jaghanya kAla [ 1 saikaNDa ] se utkRSTa darzanopayoga kA kAla vizeSAdhika hai| usase cAkSuSa jJAnopayoga kA kAla dUnA hai| isase zrotra-jJAnopayoga kA kAla vizeSAdhika hai| usase ghrANendriya jJAnopayoga va jihvandriyajJAnopayoga kramazaH uttarottara vizeSAdhika haiN| isase manoyoga, vacanayoga va kAyayoga kA kAla kramazaH uttarottara vizeSAdhika hai| kAyayogakAla se sparzanendriyajJAnopayoga, avAyajJAnopayoga, IhA jJAnopayoga; ye kramazaH uttarottara vizeSAdhika haiM / IhA jJAnopayoga se zrutajJAnopayoga kA kAla dugunA hai / jayadhavalA pu0 1 pR0 349 purAtana saMskaraNa evaM pR0 318-19 navIna saMskaraNa / isa prakAra darzanopayoga [ 1 saikaNDa ], matijJAnopayoga [ 2 saikaNDa ] tathA zrutajJAnopayoga [ 4-5 saikaNDa ] ke kAloM ko jor3A jAve to jAgrata avasthA kA utkRSTa kAla karIba 8 saikaNDa hotA hai / dhavala0 pu. 15 meM nidrAkAla tathA nidrA kA antara-kAla donoM antamuhartapramANa kahe haiM, arthAt barAbara kahe haiN| ata: suptAvasthA kA kAla karIba 8 saikaNDa hotA hai| anya jIvoM kI apekSA munirAja ke alpa nidrA hotI hai, ata: unake utkRSTa nidrA-kAla 8 saikaNDa se kucha kama ho sakatA hai|' -pala, jUna 78/I & II/ja lA. jaina bhINDara vastrAdika ke tyAga binA saptama guNasthAna nahIM hotA zaMkA-sAtavA~ guNasthAna kapar3e pahanevAle ke ho sakatA hai yA nahIM ? kitane hI logoM kA kahanA hai ki pahale sAtavA~ guNasthAna hotA hai usake bAda chaThavAM guNasthAna hotA hai| muni hote samaya kapar3e utArate-utArate batalAte haiM / yogasAra pRSTha 71 meM bhI aisA lekha hai ki cauthe guNasthAna se 5 vA~ va 7 vA~ ho sakatA hai| so kisa apekSA se hai| maiMne phirojAbAda ko patra diyA thA samAcAra AyA ki yaha kathana digambara avasthA meM hotA hai| so isakA samyak rIti se khulAsA kreN| samAdhAna-vastra pahanevAle ke sAtavA~ guNasthAna nahIM ho sktaa| chaThe se caudahaveM guNasthAna taka bhAvasaMyamI hote haiN| ataH sAtavA~ guNasthAna bhAvasaMyamI ke hI hotA hai| bhAva asaMyama kA abhinAbhAvI vastra hai| vastra pahanevAle ke bhAva saMyama nahIM ho sakatA (SaTkhaNDAgama dhavalasiddhAnta grantha pustaka 1, pRSTha 333) / ataH vastra pahananevAle ke sAtaveM guNasthAna kA abhAva hai| sAtaveM guNasthAnavAlA dravya va bhAva se nigraMtha hotA hai| vastratyAga ke binA bhAvanigrathatA ho nahIM sakatI (SaTkhaNDAgama pustaka 11, pRSTha 114) / ataH binA vastratyAga ke sAtavA~ guNasthAna nahIM ho sktaa| isI prakAra zrI kundakunda AcArya ne samayasAra gAthA 283-284 meM kahA hai, inakI TIkA meM zrI amRtacandra AcArya likhate haiM - 'jo nizcaya kara apratikramaNa aura apratyAkhyAna kA do prakAra kA 1. yaha eka sthUla gaNanA [ Rough Idea ] mAtra hai, koI ise sUkSmasatya ( paramArya svarUpa) na samajha le| Agama meM miniTa-saikaNDoM meM kAla-pramANa nahIM miltaa| --sampAdaka
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 141 upadeza hai, vaha upadeza dravya aura bhAva ke nimitta-naimittikabhAva ko vistAratA huA AtmA ke kartApane ko jatalAtA hai| yadi aisA na mAnA jAve to dravya apratikramaNa aura dravya apratyAkhyAna ina donoM ke kartApana ke nimittapane kA upadeza hai vaha vyartha hI ho jAyegA / jabataka nimittabhUta para dravya kA pratikramaNa tathA pratyAkhyAna na kare tabataka naimittikabhUta rAgAdibhAvoM kA pratikramaNa pratyAkhyAna nahIM hotaa|' ataH ina vAkyoM se bhI yaha hI siddha hotA hai ki nimittabhUta vastra Adi para dravya kA pratyAkhyAna (tyAga ) na kare usa samaya taka tannaimittika bhUta rAgAdi kA bhI pratyAkhyAna ( tyAga ) nahIM ho sktaa| paradravya sambandhI rAgAdi tyAga binA sAtavA~ guNasthAna honA asaMbhava hai| pahale guNasthAna se sAtavA~ guNasthAna prAyaH dravyaliMgI mithyAdRSTi muni ke hotA hai| cauthe tathA pAMcaveM guNasthAna se sAtavA~ hotA hai vaha vastra utArane, kezaloMca karane tathA mahAvrata dhArane ke pazcAt hotA hai| binA mahAvrata grahaNa kiye sAtavA~ guNasthAna ho nahIM sktaa| paMcamamahAvrata parigrahatyAga hai| ata: parigrahatyAga ( vastra Adi tyAga ) binA sAtavA~ guNasthAna sambhava nahIM hai / -0. saM. 19-2-59/V/kI. sA. trikaraNa; sAtizaya mithyAdRSTi guNasthAna evaM sAtizaya apramattasaMyata guNasthAna zaMkA-prathamopazama samyaktva hone ke pUrvavartI tIna karaNoM ko koI guNasthAna saMjJA kyoM nahIM dI, jaba ki cAritra apekSA apUrva tathA anivRttikaraNa bhAvoM ko pRthak pRthak guNasthAna saMjJA dI hai| isameM bhI adhaHkaraNa bhAvoM ko kyoM chor3a diyA, use pRthak guNasthAna saMjJA kyoM nahIM dI gaI ? samAdhAna-prathamopazama samyaktva se pUrva ( adha:karaNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa ) ye tIna karaNa hote haiN| kintu ye tInoM karaNa mithyAtva guNasthAna meM hI hote haiM, kyoMki usa samaya bhI mithyAtva prakRti kA udaya rahatA hai, yadyapi vaha pUrva kI apekSA maMda hai| ataH kahIM-kahIM para isako 'sAtizaya mithyAtva' guNasthAna saMjJA dI gii| mithyAtva kA udaya hone ke kAraNa mithyAtva guNasthAna ke atirikta anya saMjJA denA asaMbhava hai| cAritra mohanIya karma ke upazama yA kSapaNa ke liye bhI ( adhaHkaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa ) se tIna karaNa hote haiN| ina meM se adhaHkaraNa to sAtaveM guraNasthAna meM hotA hai jisakI 'sAtizaya-apramatta-saMyata gaNa sthAna' saMjJA hai| apUrvakaraNa meM apUrva pariNAma hote haiM, ata: usakI 'apUrvakaraNa zuddhi saMyata guNasthAna' saMjJA hai| ani vRttikaraNa meM pariNAmoM kI bhedarahita vRtti hotI hai, ataH usako 'anivRtti bAdara sAMparAyika praviSTa zuddhi saMyama guNasthAna' sajJA dI gii| ina tInoM karaNoM meM cAritra meM uttarottara vizuddhi hotI jAtI hai| pA~caveM se bArahaveM taka cAritra moha kI apekSA guNasthAna saMjJA hai, ataH inakI pRthak-pRthak saMjJA dI gaI hai| athavA apUrva karaNa va anivRttikaraNoM se bhinna-bhinna karmoM kI baMdha-vyucchitti hotI hai, ataH inakI pRthak-pRthak guNasthAna saMjJA dI gaI hai| kintu prathamopazama samyaktva se pUrva hone vAle tIna karaNoM se karmaprakRti kI baMdha-vyucchitti nahIM hotI, ataH unakI pRthak guNasthAna saMjJA nahIM dI gii| isI kAraNa cAritra viSayaka adhaHkaraNa kI bhI pRthak guNasthAna saMjJA nahIM dI gii| -jai. ga. 29-3-62/VII/ja. ku.
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "apramAda" saMjJA kahA~ se ? zaMkA-jaba ki pramAda kA abhAva pUrNarUpa se caudahaveM guNasthAna meM hotA hai phira saptama guNasthAna ko apramatta kaise kahA? samAdhAna--saptamaguNasthAna meM buddhipUrvaka pramAda kA prabhAva ho jAtA hai ataH buddhipUrvaka pramAda ke abhAva kI apekSA saptama guNasthAna ko apramattasaMyata kahA hai| -jaM. ga. 7-10-65/X/premacanda apramattasaMyata guNasthAna meM pramAda nahIM hai zaMkA-sAtaveM guNasthAna kA aprattasaMyata nAma kyoM hai ? jabaki vahA~ para saMjvalanakaSAya kA bandha va udaya hone se pramAda hai| samAdhAna- acche kAryoM ke karane meM Adara bhAva kA na honA yaha pramAda hai| kahA bhI hai "sa ca pramAdaH kushlessvnaadrH|" sarvArthasiddhi 8/1 / prathama guNasthAna se chaThe guNasthAna taka ke jIva pramatta haiM aura sAtaveM guNasthAna se caudahaveM guNasthAna taka ke jIva apramatta haiN| kahA bhI hai "pramatta-zabdena mithyAdRSTyAdi-pramattAMtAni SaD guNasthAnAni, apramatta-zabdena punarapramattAdyayogyatAnyaSTaguNa-sthAnAni gRhyante / " samayasAra gAthA 6 ttiikaa| artha--pramatta zabda me mithyAdRSTi prathama guNasthAna se pramatta saMyata chaThe guNasthAna taka grahaNa karanA caahiye| apramatta zabda se apramatta saMyata sAtaveM guNasthAna se ayoga kevalI caudahaveM guNasthAna taka grahaNa karanA caahiye| yadyapi prathama guNasthAna se chaThaveM guNasthAna taka pramAda hai, kintu yaha uttarottara maMda hotA calA gayA hai| chaThe guNasthAna meM pramAda itanA maMda ho gayA hai ki vaha saMyama ko ghAta karane meM samartha nahIM hai, kahA bhI hai "na hi mandatamaH pramAdaH kSaNakSayI saMyama-vinAzako'sati vibndhrynuplbdheH|" dhavala pu01 pR0 176 / artha-chaThe guNasthAna meM hone vAlA svalpakAlavartI maMdatama pramAda saMyama kA nAza bhI nahIM kara sakatA hai. kyoMki sakalasaMyama kA utkaTarUpa pratibandha karane vAle pratyAkhyAnAvaraNa karma ke abhAva se saMyama kA nAza nahIM pAyA jaataa| jaba chaThe guNasthAna meM pramAda maMdamata ho gayA to sAtaveM guNasthAna meM usakA sadbhAva saMbhava nahIM hai| dUsare sAtaveM guNasthAna meM dhyAna avasthA hone se saMjvalana kaSAya kA udaya bhI maMda hotA hai, isaliye bhI vahA~ pramAda nahIM ho sktaa| kahA bhI hai .
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 143 NaTrAsesa-pamAo vaya-guNa-sIloli-maMDio gaannii| aNuvasamao akkhavao jhANaNilINo ha apamatto // 46 // go0 jI0 artha-jisake samasta pramAda naSTa ho gaye haiM, jo vrata, guNa aura zIloM se maNDita hai jo nirantara AtmA aura zarIra ke bheda vijJAna se yukta hai, jo upazama aura kSapaka zreNI para ArUDha nahIM huA hai aura jo dhyAna meM lavalIna hai use apramatta saMyata kahate haiN| -jeM. ga. 27-6-66/IX/ zA. lA. 32 bAra saMyama; bhAvasaMyama kI apekSA kahA hai zaMkA-karmakANDa gAthA 619 meM likhA hai ki 32 bhava meM mithyAdRSTi jIva mokSa jAtA hai, taba 32 bhava kA niyama sAdi mithyAdRSTi ke liye hai yA anAdi mithyAdRSTi ke liye hai ? samAdhAna-gommaTasAra karmakANDa gA0 619 isa prakAra hai / catArivAramuvasamaseDhi samarUhida khvidkmmNso| vattIsaM vArAI saMjamamuvalahiya NivAdi // 619 // bhavya jIva mokSa jAne se pUrva adhika se adhika cAra bAra upazama zreNI car3ha sakatA hai aura 32 bAra sakala saMyama dhAraNa kara sakatA hai, usake pazcAt vaha niyama se karma-kSaya kara mokSa ko prApta kara letA hai| isa gAthA meM to yaha kathana nahIM hai ki mithyAdRSTi 32 bhava meM mokSa jAtA hai, ataH sAdi mithyAiSTi yA anAdi mithyAdRSTi kA prazna hI utpanna nahIM hotA hai| -jaM. ga. 1-1-76/VIII/........ kSapaka se upazamaka kI vizuddhi meM antara zaMkA-kSapaka zreNI ke jIvoM ke pariNAmoM meM aura upazama zreNI ke pariNAmoM meM kyA antara hai aura . yaha kisa prakAra jAnA jAtA hai ? samAdhAna-kSapaka zreNI ke jIvoM ke pariNAma upazama zreNI ke jIvoM ke pariNAmoM se adhika vizaddha hote haiM / tattvArthasUtra a0 9 sUtra 45 meM upazamaka aura upazAMta moha se kSapaka zreNI vAle ke asaMkhyAtaguNI nirjarA batalAI hai| kSapaka zreNI vAlA saveda anivRttikaraNa ke anta meM puruSa veda kA sthiti baMdha pATha varSa aura saMjvalana caukar3I kA 16 varSa sthiti baMdha karatA hai ( gAthA 454 labdhisAra ) / jaba ki vahA~ para upazama zreNI vAlA paruSaveda kA sthiti baMdha 16 varSa aura saMjvalana catuSka kA 32 varSa sthiti baMdha karatA hai (gAthA 260 lbdhisaar)| isaprakAra eka hI sthAna para sthiti baMdha bhI dugunA hotA hai, isase bhI jAnA jAtA hai ki vizuddhi meM antara hai| viddhi meM antara hone ke kAraNa eka cAritra-mohanIya karma kA upazama karatA hai aura dUsarA kSaya karatA hai| -jai. ga. 10-7-67/VII/ra. lA. jaina meraTha
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 ] pUrvakaraNa guNasthAna meM guNazreNInirjarA zaMkA - AThaveM guNasthAna meM kisI bhI karma kA kSaya nahIM hotA, aisA dhavala graMtha meM kahA hai phira vahA~ para asaMkhyAta guNI nirjarA kaise ? samAdhAna -AThaveM guNasthAna kA nAma 'apUrvakaraNa - praviSTa zuddhi saMyata' hai / arthAt apUrvakaraNa rUpa pariNAmoM meM vizuddhi ko prApta jIva apUrva karaNa- praviSTa zuddhi saMyata hotA hai / apUrvakaraNa rUpa vizuddha pariNAmoM ke dvArA arthAt zubha upayoga ke dvArA pratisamaya karmoM kI asaMkhyAta guNI nirjarA hoya hai, kintu kisI bhI karma prakRti kA samasta karma nirjarA ko prApta nahIM hoya hai, isaliye AThaveM guNasthAna meM kSaya kA abhAva kahA hai / - jai. ga. 27-6-66 / IX / zA. lA. upazama cAritra zraSTama guNasthAna se prArambha zaMkA-upazama cAritra kisa guNasthAna meM hotA hai ? [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna - prArambha kI apekSA upazama cAritra apUrvakaraNa AThaveM guNasthAna se hotA hai / pUrNatA kI apekSA upazama cAritra upazAMta moha gyArahaveM guNasthAna meM hotA hai / yadi kahA jAya ki apUrvakaraNa AThaveM guNasthAna meM karmoM kA upazama nahIM hotA hai phira isa guNasthAnavartI jIvoM ko upazamaka yA aupazamika cAritra kaise kahA jA sakatA hai ? aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki bhAvI artha meM bhUtakAlIna artha ke samAna upacAra kara lene se AThaveM guNasthAna meM upazamaka ( upazama cAritra ) vyavahAra kI siddhi ho jAtI hai| kahA bhI hai- " akSapakAnupazamakAnAM kathaM tadvyapadezazcenna, bhAvini bhUtavadupacAratastatsiddhaM / " dhavala pu0 1 pR0 181 / isakA bhAva Upara likhA jA cukA hai / -- jai. ga. 11-5-72 / VII / ..... nivRtti meM nAnA jIvoM sambandhI pariNAmoM kI samAnatA - asamAnatA kA vivecana zaMkA- apUrvakaraNa ke viSaya meM kahA gayA hai bhinna-bhinna samayoM meM nAnA jIvoM ke pariNAma viSama hote haiN| jIvoM ke pariNAma kisI se milate nahIM haiN| kintu anivRttikaraNa meM kahA gayA hai ki nAnA jIvoM ke pariNAma samAna hote haiM / so isakA kyA abhiprAya hai / samAdhAna-adhaHkaraNa meM bhinna samaya vAle jIvoM ke pariNAma sadRza bhI ho sakate haiM usa prakAra apUrvakaraNa ke bhinna samayoM meM sthita jIvoM ke pariNAma sadRza nahIM ho sakate haiM kyoMki pUrva samaya kI utkRSTa vizuddhatA se bhI uttara samaya kI jaghanya vizuddhatA anantaguNI hai / apUrvakaraNa ke pratyeka samaya ke pariNAmoM kI saMkhyA asaMkhyAta hai arthAt eka samaya meM asaMkhyAta prakAra kI vizuddhatA vAle pariNAma ho sakate haiM ataH prapUrvakaraNa meM eka hI samaya vAle jIvoM ke pariNAma sadRza bhI ho sakate haiM aura vidRza bhI ho sakate haiM / anivRttikaraNa ke pratyeka samaya meM eka hI prakAra ke pariNAma hote haiM / isaliye anivRttikaraNa ke eka samaya meM sthita saba jIvoM ke pariNAma sadRza hI hoMge, vidRza nahIM ho sakate haiM / kintu zranivRttikaraNa ke bhinna-bhinna samayoM meM sthita jIvoM ke pariNAma vidRza hI hoMge /
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 145 isa prakAra pUrvakaraNa ke aura anivRttikaraNa ke bhinna-bhinna samayoM meM sthita jIvoM ke pariNAma vivaza hI hoMge, sadRza nahIM hoNge| anivRttikaraNa ke eka samaya meM sthita nAnA jIvoM ke pariNAma sadRza hI hoMge, kyoMki eka hI prakAra kI vizuddhatA hai / kintu apUrvakaraNa ke eka samaya meM sthita nAnA jIvoM ke pariNAmoM kI sadRzatA kA koI niyama nahIM hai, kyoMki eka samaya meM prasaMkhyAta prakAra kI vizuddhatA hai| jina jIvoM ke pariNAma kI vizuddhatA eka prakAra kI hotI hai unake pariNAma sadRza hoMge aura jina jIvoM ke pariNAmoM kI vizuddhatA hInAdhika hai unake pariNAma viza hoMge, isaliye apUrvakaraNa ke eka samaya vAle nAnA jIvoM ke pariNAmoM meM sadRzatA yA vidRzatA kA koI niyama nahIM hai, ve sadRza bhI ho sakate haiM, viza bhI / - jai. ga. 10-12-70/ VI / ro. lA. mi. navakasamayaprabaddha zaMkA-navaka samaya prabaddha ke sambandha meM kisa grantha meM kyA varNana hai aura yaha kaba hotA hai ? samAdhAna-navaka samaya prabaddha upazama zreNI tathA kSapaka zreNI meM puruSa veda, krodha, mAna, mAyA kA hotA hai; kyoMki ina prakRtiyoM kA upazama yA kSaya para prakRti rUpa saMkramaNa hokara upazama yA kSaya hotA hai / puruSaveda ke udaya ke antima samaya taka puruSa veda kA baMdha hotA rahatA hai, usa baMdha meM se eka samaya kama 2 Avali mAtra baMdha kA para prakRti rUpa saMkramaNa nahIM ho pAtA, kyoMki baMdha se eka prAvalikAla taka to saMkramaNa Adi kA abhAva hai kyoMki vaha acalAvali yA baMdhAvali hai aura eka Avali pazcAt dUsarI prAvali meM phAlI dvArA saMkramaNa hotA hai / isa taraha eka samaya kama do AvalikAla meM jo puruSa veda kA baMdha huA hai usako navakasamayaprabaddha ke nAma se kahA gayA hai / isakA kathana dhavala pustaka 6 pRSTha 364 tathA labdhisAra kSapaNAsAra gA0 271 va 277 kI TIkA meM bhI hai| nokaSAyeM anantAnubandhI zrAdi kaSAyoM ke sAtha naSTa nahIM hotI jAtI zaMkA- sAdhu kI jaba kaSAya kI tIna caukar3I khatma ho jAtI haiM aura eka caukar3I saMjvalana kI raha hai aura nava nokaSAya raha jAtI haiN| jaba nava nokaSAyoM ko ISat kaSAya kahA hai to inako to anantAnubandhI kaSAya yA pratyAkhyAna ke sAtha hI calA jAnA cAhiye thaa| kyA vajaha hai jo ye Akhira taka banI rahatI haiM ? samAdhAna- isa jIva kA sabase bar3A akalyANakArI midhyAtva hai| kahA bhI hai na samyaktvasamaM kiMcit baikAlye trijagatyapi / zrayo'zrayazca - jai. ga. 15-1-78 / VIII / zA. lA. mithyAtvasamaM nAnyattanubhRtAm // 34 // ratnakaraNDa zrAvakAcAra artha - tInoM kAloM meM aura tInoM lokoM meM jIva ko samyaktva ke samAna koI dUsarA kalyANakArI nahIM hai / zrataH sarva prathama samyaktva kI ghAtaka mithyAtva aura anantAnubandhI kaSAya catuSka kA nAza kiyA jAtA hai / mAnava indriyoM ke viSaya tathA sarvajAti kaSAya jinake kAraNa samyagdRSTi jIva bhI karmoM kA kSaya nahIM kara pAtA
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : hai, kA prabhAva kara saMyama dhAraNa karatA hai jo sAkSAt kalyANa kA mArga hai arthAt mana va pA~ca indriyoM ke viSayatyAga se tathA pA~ca pApoM ke sarvathA tyAga svarUpa paMca mahAvrata dhAraNa karane se apratyAkhyAna aura pratyAkhyAnAvaraNa ina ATha kaSAyoM ke prabhAva ho jAne se saMyama rUpI ratna utpanna ho jAtA hai jisake dvArA cAra saMjvalana kaSAya aura nava nokaSAya dezaghAti karma prakRtiyoM kA abhAva karatA hai| jina vizuddha pariNAmoM ke dvArA mithyAtva va anantAnubandhI kaSAya kA nAza hotA hai usase bhI anantaguNe vizuddha pariNAmoM ke dvArA apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNa ina ATha kaSAyoM kA nAza hotA hai aura unase bhI anantaguNe vizuddha pariNAmoM ke dvArA nava nokaSAya kA nAza hotA hai aura unase bhI anantaguNe vizuddha pariNAmoM ke dvArA kramazaH saMjvalana krodha - mAna-mAyA - lobha kA nAza hotA hai / tatpazcAt zuddha pariNAmoM dvArA zeSa tIna ghAtiyA karmoM ( jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya ) kA nAza karatA hai / yadyapi saMjvalana catuSka aura nava nokaSAya dezaghAti karma prakRtiyA~ haiM tathApi ye AtmA ke yathAkhyAta cAritra arthAt sabase bar3e cAritra ke ghAtaka haiM isa kAraNa inameM bahuta adhika zakti hai, isIliye inako ghAta karane ke liye ati vizuddha pariNAmoM kI AvazyakatA hotI hai jo anivRttikaraNa guNasthAna ke uparitana bhAga meM saMbhava hai / ArSa granthoM meM mohanIya karma ke nAza kA krama isI prakAra varNita hai / AcAryoM ne sarvajJa ke upadeza anusAra kathana kiyA hai / yaha guru paramparA se unako prApta huA thA / ArSa vAkya tarka kA viSaya nahIM hai| tarka yA yukti ke bala para ArSa vAkyoM meM saMdeha karanA athavA ArSa vAkyoM ke viparIta ekAnta mithyAtva kA upadeza denA ucita nahIM hai / jina vacana meM zaMkA karane se samyaktva meM dUSaNa lagatA hai athavA vaha naSTa hI ho jAtA hai / - jai. ga. 1-11-65 / VII - VIII / zA. lA. navama guNasthAna meM sAmAyika va chedopasthApanA saMyama prazna- nauveM guNasthAna meM sAmAyika saMyama tathA chedopasthApanA saMyama kaise saMbhava hai ? uttara - karmoM ke vinAza karane kI apekSA prati samaya prasaMkhyAtaguNI zreNI rUpa se karma - nirjarA kI apekSA saMpUrNa pApa kriyA ke nirodha rUpa saMyama nauveM guNasthAna meM pAyA jAtA hai / vaha saMyama, sampUrNa vratoM ko sAmAnya kI apekSA eka mAnakara eka yama ko grahaNa karane vAlA hone se sAmAyika saMyama dravyArthikanayarUpa hai / aura usI eka vrata rUpa saMyama ko pA~ca athavA aneka bheda karake dhAraNa karane vAlA hone se chedopasthApanA saMyama paryAyArthika naya rUpa / dhavala pu0 1 pR0 370 / dasaveM guNasthAna meM sAmAyika saMyama kyoM nahIM zaMkA- dasaveM guNasthAna meM sAmAyika va chedopasthApanA saMyama kyoM nahIM kahe gaye ? - jai. ga. 4 - 1 - 68 / VII / nA. ku. ba. samAdhAna - sAMpa rAya kaSAya ko kahate haiM / jinakI kaSAya sUkSma ho gaI hai unheM sUkSma sAMparAya kahate haiM / jo saMta vizuddhi ko prApta ho gaye haiM, unheM zuddhi saMyata kahate haiM / jo sUkSma kaSAya vAle hote hue zuddhi prApta
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 147 saMyata haiM unheM sUkSmasAMparAya-zuddhisaMyata kahate haiM / isakA tAtparya yaha hai ki sAmAyika yA chedopasthApanA saMyama ko dhAraNa karane vAle sAdhu jaba atyanta sUkSma kaSAya vAle ho jAte haiM taba ve sUkSma-sA~parAya-zuddhi-saMyata kahe jAte haiN| dhavala pustaka 1 pR0 371 / isa Agama pramANa se siddha hai ki jaba atyanta sUkSma kaSAya raha jAtI hai taba sAmAyika yA chedopasthApanA saMyama kI usa vizeSa avasthA kA nAma sUkSma sAMparAya-zuddhi-saMyama hai| -jeM. ga. 27-4-64/1X/madanalAla sUkSmasAmparAyI ke aghAtiyA karmoM kA pradezabandha alpa zaMkA-mahAbaMdha pustaka 6 pRSTha 1 para likhA hai ki 'jassa dIhAdidi tassa bhAgo bahugo' to kyA isa yukti kA sUkSma sAmparAya mArgaNA meM samanvaya ho sakatA hai ki jisako dIrgha sthiti ho usako pradeza kA bhAga bahuta milatA hai, isase to aghAtiyA karmoM ko bahuta pradeza mila jaayeNge| samAdhAna-'vedanIya ke atirikta zeSa karmoM meM jisakI sthiti adhika hai usako pradeza baMdha meM bahabhAga milatA hai isa niyama meM 'sthiti' zabda se tAtkAlika baMdha sthiti nahIM grahaNa karanI caahiye| kintu 'karma sthiti' se abhiprAya hai| aghAtiyA karmoM kI 'karma sthiti' ghAtiyA karmoM kI karma sthiti se nyUna hai ataH dasaveM guNasthAna meM bhI praghAtiyA karmoM kI apekSA ghAtiyA karmoM ko pradezabandha meM bahabhAga milegA / athavA uparyukta niyama sAdhAraNa hai| zreNI meM jahA~ para sthitibandha kA krama badala jAtA hai vahA~ para yaha niyama lAgU nahIM hogaa| mahAbaMdha pustaka 6 pR0 2 para kahA bhI hai 'chaha prakAra ke karmoM kA baMdha karane vAle ( dasaveM guNasthAna vAle ) jIvoM ke bhI nAma va gotra karma kA bhAga stoka hai, isase jJAnAvaraNa darzanAvaraNa aura antarAya karma kA bhAga vizeSa adhika hai aura isa se vedanIya karma kA bhAga vizeSa adhika hai|' ataH sUkSmasAmparAya mArgaNA meM bhI aghAtiyA karmoM ko bahata pradeza ... nahIM mileMge kintu alpa pradeza mileNge| --jai. ga......../VII/7. pa. lA. upazama zreNI meM to cAritramoha kA upazama hI hotA hai zaMkA-kSAyika samyagdRSTi jo kSapaka bhaNI car3hatA hai vahI nauveM guNasthAna meM tInoM veda kA nAza karatA hai yA upazama zreNI bAlA bhI? samAdhAna-kSAyika sammagdRSTi ho yA upazama-samyagdRSTi ho jo bhI upazama zreNI car3hatA hai vaha nauveM guNasthAna meM tInoM vedoM kA upazama karatA hai nAza nahIM karatA hai / gyArahaveM guNasthAna se girane para vahI veda punaH udaya meM A jAtA hai jisa veda se upazama zreNI car3hA thaa| 'antare ko paDhama-samayAdo uvari antomuhuttaM gaMtUNa asaMkhejja-guNAe seDhIe NausayavedamuvasAmedi / tado aMtomuhuttaMgatUNa NavusayavevamuvasAmidavihANeNitthivedamuvasAmedi / tado antomuhattaM gaMtUNa teNeva vihiNA chaNNokasAe purisaveda cirANasanta-kammeNa saha jugavaM uvasAmedi / " dhavala pu0 1 pR0 212-213 /
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha-antarakaraNavidhi ke ho jAne para prathama samaya se lekara Upara antarmuhUrta jAkara asaMkhyAtaguNI zreNI ke dvArA napuMsaka veda kA upazama karatA hai| tadanantara eka antamuharta jAkara napuMsaka veda kI upazamavidhi ke samAna hI strI veda kA upazama karatA hai| phira eka antarmuhUrta jAkara usI vidhi se puruSa veda ke sAtha prAcIna sattA meM sthita karma ke sAtha chaha no kaSAya kA upazama karatA hai| jassudaeNa yacaDido tamhi ya ukkaTTiyamhi paDiUNa / antaramAUredi hu evaM purisodae caDido // 357 // jisa kaSAya va veda ke udaya sahita car3ha ke par3A ho usI kaSAya va veda ke dravya kA apakarSaNa hone para antara ko pUratA hai| -jaM. ga. 14-12-72/VII/ka. de. zreNI ke guNasthAnoM para car3he hue jIva bhI arddha pudgala parAvartana kAla taka bhUmaNa kara sakate haiM zaMkA-upazama zreNI se girakara jIva kyA saMsAra meM ardha pudgala parAvartana kAla taka bhramaNa kara sakatA hai ? samAdhAna-upazama zreNI se girakara jIva saMsAra meM ardhapudgala parAvartana kAla taka paribhramaNa kara sakatA hai / SaTakhaNDAgama meM kahA bhI hai caduNhamuvasAmagANamaMtaraM kevaciraM kAlAdo hodi ? egajIvaM paDucca ukkasseNa addhapoggalapariyaTTa desUNaM // 15 // artha -upazama zreNI ke cAroM upazAmakoM ( AThaveM, nauveM, dasaveM aura gyArahaveM guNasthAnoM ) kA antara kitane kAla taka hotA hai ? ukta cAroM upazAmakoM kA eka jIva kI apekSA utkRSTa antara kucha kama ardhapudgala parivartana kAla hai| isa sUtra kI TIkA meM zrI 108 vIrasena mahAnAcArya ne isa prakAra kahA hai-"eka anAdi mithyASTi jIva ne tInoM hI karaNa karake upazama samyaktva aura saMyama ko eka sAtha prApta hone ke prathama samaya meM hI ananta saMsAra ko chedakara ardhapudgala parivartanamAtra karake antarmuhUrtapramANa apramatta-saMyata ke kAlakA anupAlana kiyA / pazcAt pramattasaMyata huA / vedakasamyaktvI hokara punaH upazamitakara arthAt dvitoyopazama samyaktva ko prApta kara sahasroM pramatta-apramatta parAvartanoM ko karake upazama zraNI ke yogya apramatta saMyata ho gyaa| apUrvakaraNa, anivRttikaraNa, sUkSmasAmparAya, upazAnta kaSAya ho gyaa| vahAM se girakara punaH sUkSmasAmparAya anivRttikaraNa apUrvakaraNa guNasthAnavartI ho gyaa| pazcAt nIce girakara antara ko prApta huA aura ardhapudgala parivartana kAla pramANa parivartana karake antima bhavameM darzanamohanIya kI tInoM prakRtiyoM kA kSapaNa karake apUrva karaNa upazAmaka huaa| isa prakAra kUcha kama ardhapudagala parivartana mAtra antara kAla upalabdha ho gyaa|" dhavala pu05 pR0 19.20 / dhavala jaise mahAn grantha ke uparyukta vivecana se itanA spaSTa ho jAtA hai ki ardhapudgala parivartanakAla zeSa rahane para samyaktva utpanna nahIM hotA, kintu samyaktva pariNAma ke dvArA ananta saMsAra kAla ko cheda kara ardhapudgala parivartana mAtra kara diyA jAtA hai aura isa ardhapudgala parivartana kAla ke prArambha meM aura anta meM upazama
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 146 zreNI car3hane se ukta antara kAla prApta ho jAtA hai arthAt upazama zreNI se girakara ardhapudgala parivartana kAla taka jIva saMsAra meM paribhramaNa kara sakatA hai| -jaM. ga. 12-2-70/VII/ba. pra. sa., paTanA gyArahaveM guNasthAna se pratipAta kA hetu zaMkA-jIva ko gyArahaveM guNasthAna se girane meM kAraNa kyA hai ? kyA antarmuhUrta kA samaya samApta hone se hI yahAM se jIva giratA hai yA karma kA udaya Ane se| isameM girane meM kAla pradhAna hai yA karma kA udaya pradhAna hai ? samAdhAna-upazAnta kaSAya gyArahaveM guNasthAna se girane ke do kAraNa haiM, 1. manuSyabhava kA kSaya aura 2. upazamanakAla kA kSaya / ina donoM meM se kisI eka kAraNa ke milane para jIva gyArahaveM guNasthAna se giratA hai| prathama kAraNa ke milane para jIva gyArahaveM se cauthe guNasthAna meM giratA hai aura dUsarA kAraNa milane para gyArahaveM se dasaveM meM AtA hai / kahA bhI hai -uvasaMta kasAyassa paDivAdo duviho; bhavakkhaNibaMdhaNo, uvasAmaNaddhAravaya NibaMdhaNo cedi / tattha bhavakkhaeNa paDivadidassa savvANi karaNANi devesuppaNNa-paDhamasamae ceva ugghaaddidaanni| uvasaMto addhAravaeNa padaMto lobhe ceva paDivadadi, suhumasAMparAiyaguNamagaMtUNa guNaMtara gamaNAbhAvA / (10 khaM0 pustaka 6 patra 317318 ) artha-upazAntakaSAya kA pratipAta do prakAra hai-bhavakSayanibandhana aura upazamanakAlakSayanibandhana / inameM bhavakSaya se pratipAta ko prApta hue jIva ke devoM meM utpanna hone ke prathama samaya meM hI sabhI karaNa nijasvarUpa se pravRtta ho jAte haiN| upazAntaguNasthAna kAla ke kSaya se pratipAta ko prApta hone vAlA upazAntakaSAya jIva lobha meM arthAt sUkSmasAmparAyika guNasthAna meM giratA hai kyoMki usake sUkSmasAmparAyika guNasthAna ko chor3akara anya guNasthAna meM jAne kA abhAva hai| -jeM. saM. 27-9-56/VI/dha. lA. seThI, khuraI 1. upazama zreNI meM dvitIya zukladhyAna nahIM hotaa| ( eka mata ) 2. gyArahaveM tathA bArahaveM donoM guNasthAnoM meM se pratyeka meM donoM ( prathama va dvitIya ) zukladhyAna saMbhava haiM / ( apara mata ) zaMkA-sarvArthasiddhi pR0 456 paMkti 22 meM likhA hai 'vaha dhyAna karake punaH nahIM lauTatA hai| isa prakAra usake ekatva vitarka dhyAna kahA gayA hai|' isakA artha yaha huA ki ekatvavitarka bArahaveM guNasthAna meM hI hotA hai| yaha bAta pR0 453 ke nimna vAkyoM se virodha ko prApta hotI hai--'zreNyoH zukle iti vyaakhyaayte|' kyA ye donoM vAkya paraspara virodhI haiM ? arthAt zrI pUjyapAda svAmI ke anusAra hI donoM zreNiyoM meM ho sakate haiM, aura unhIM ke mata anusAra ekatvavitarka zukladhyAna bArahaveM guNasthAna meM hI ho sakatA hai gyArahaveM meM nahIM, aisA hai yA nahIM ? samAdhAna-sarvArthasiddhi pR0 453 a0 9 sUtra 37 kI TIkA meM jo yaha likhA hai 'zreNyoH zukle iti vyAkhyAyate' arthAt do zreNiyoM meM Adi ke do zukladhyAna hote haiM aisA vyAkhyAna karanA cAhiye / yaha sAmAnya kathana hai / yaha kahane kA abhiprAya yaha hai ki zruta kevaliyoM ke donoM zreNiyoM se pUrva dharma dhyAna hotA hai / upazama zreNI ke cAroM guNasthAnoM meM prathama zukladhyAna hotA hai aura kSINakaSAya guNasthAna meM ekatvavitarka nAmaka dUsarA zukladhyAna hotA hai, yaha vizeSa kathana hai| isI sUtra kI tattvArthavRtti TIkA meM likhA hai-"zreNyostu dve zukladhyAne bhavatastena sakala tadharasyApUrvakaraNAtpUrva dhamyaM dhyAnaM yojanIyam / apUrvakaraNe'nivRttikaraNe sUkSmasAmparAye
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : upazAntakaSAye ceti guNasthAnacatuSTaye pRthaktvavIcAraM nAma prathamaM zukladhyAnaM bhavati / kSINakaSAyaguNasthAneSu ekatvavitarka vIcAraM bhavati / " isase spaSTa ho jAtA hai ki mokSazAstra ke TIkAkAroM kA yaha hI eka mata rahA hai ki upazama zreNI meM ekatvavitarka dUsarA zukladhyAna nahIM hotA hai| ataH zrI 108 pUjyapAda AcArya ke vacanoM meM pUrvApara virodha nahIM hai| isa sambandha meM zrI 108 vIrasena svAmI kA bhinna mata hai| unake matAnusAra dasaveM guNasthAna taka dharmadhyAna hotA hai / upazAMtamoha gyArahaveM guNasthAna meM bhI pRthaktvavitarka aura ekatvavitarka donoM zukladhyAna hote haiM aura kSINakaSAya bArahaveM guNasthAna meM pRthaktvavitarka tathA ekatvavitarka donoM zukladhyAna hote haiN| dhavala pu013 para isa prakAra kahA hai-"moha kA sarvopazama karanA dharmadhyAna kA phala hai kyoMki kaSAya sahita dharmadhyAnI ke sUkSmasAmparAya guNasthAna ke antima samaya meM mohanIya karma kI sarvopazamanA dekhI jAtI hai| tIna ghAti kamoM kA karanA ekatvavitaka avIcAra dhyAna kA phala hai| parantu mohanIya kA vinAza karanA dharmadhyAna kA phala hai, kyoMki sUkSma sAmparAya guNasthAna ke antima samaya meM usakA vinAza dekhA jAtA hai| zaMkA-mohanIya karma kA upazama karanA yadi dharmadhyAna kA phala hai to isase mohanIya kA kSaya nahIM ho sakatA, kyoMki eka kAraNa se do kAryoM kI utpatti mAnane meM virodha AtA hai ? samAdhAna nahIM kyoMki dharmadhyAna aneka prakAra kA hai, isaliye usase aneka prakAra ke kAryoM kI utpatti mAnane meM koI virodha nahIM aataa| zaMkA-ekatvavitarkaavIcAra dhyAna ke liye apratipAtI vizeSaNa kyoM nahIM diyA gayA ? samAdhAna-nahIM kyoMki upazAnta kaSAya jIva ke bhavakSaya aura kAlakSaya ke nimitta se punaH kaSAyoM ko prApta hone para ekatvavitarka-avIcAra dhyAna kA pratipAta dekhA jAtA hai| zaMkA-yadi upazAnta kaSAya guNasthAna meM ekatvavitarka avIcAra dhyAna hotA hai to 'upasaMto du pudhattaM' ityAdi gAthA vacana ke sAtha virodha AtA hai ? samAdhAna-aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki upazAMtakaSAya guNasthAna meM kevala pRthaktvavitarka vIcAra dhyAna hI hotA hai aisA koI niyama nhiiN| aura kSINa kaSAya guNasthAna ke kAla meM sarvatra ekatvavitarkaavIcAra dhyAna hI hotA hai, aisA bhI koI niyama nahIM hai, kyoMki vahA~ yoga parAvRtti kA kathana eka samaya pramANa anyathA bana nahIM sktaa| isase kSINakaSAya kAla ke prArambha meM pRthaktvavitarkavIcAra dhyAna kA astitva bhI siddha hotA hai|" -jaM. ga. 3-6-65/x/ ra. lA. jaina meraTha bArahaveM guNasthAna meM nidrA kA udaya zaMkA-bArahaveM guNasthAna meM yadi jAgRta avasthA ho to darzanAvaraNa karma kI cAra prakRtiyoM kA udaya hotA hai| nidrA avasthA meM do nidrA meM se kisI eka kA udaya ho sakatA hai arthAt bArahaveM guNasthAna meM darzanAvaraNa kI pAMca prakRtiyoM kA udaya ho sakatA hai to bArahaveM guNasthAna meM nidrA kA udaya kyA karatA hai|
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 151 samAdhAna-jisa prakAra veda kaSAya kA navama guNasthAna ke saveda bhAga taka niraMtara udaya rahatA hai kiMtu bAlaka avasthA meM tathA brahmacArIgaNoM ko aura muniyoM ko veda ke udaya kA kabhI anubhava nahIM hotA aura anya jIboM ko bhI niraMtara anubhava nahIM hotA, isakA kAraNa vedakaSAya kA maMdaudaya hai| isI prakAra nidrA yA pracalA Adi pA~ca nidrAmoM meM se kisI eka kA udaya pratyeka jIva ke hara eka antarmuhUrta pazcAt hotA rahatA hai, kyoMki inakI udIraNA kA utkRSTa antara bhI antarmuhUrta hai dhavala pu0 15 pR0 68 kintu pratyeka antarmuhUrta ke pazcAt hara eka jIva avazya sotA ho yA nidrA ke udaya kA anubhava ho, aisA dekhA nahIM jaataa| isameM bhI kAraNa nidrA yA calA prakRti kA maMdaudaya hai / nidrA va pracalA ke udaya kA jaghanya kAla eka samaya hai dhavala pu0 15 pR061-62| bArahaveM guNasthAna meM nidrA yA pracalA kA udaya itanA maMda va itane kama kAla ke liye hotA hai ki usakA buddhipUrvaka anubhava nahIM hotaa| isa kathana kA yaha abhiprAya nahIM samajhanA cAhiye ki karma binA phala diye nirjIrNa ho jAtA hai, kyoMki koI bhI karma binA phala diye nirjIrNa nahIM hotA, aisA jainadharma kA mUlasiddhAnta hai jayadhavala pustaka 3 pRSTha 245 / -jaM. saM. 11-12-58/V/a. rA. ma. kSINa kaSAya ke nidrA kA udaya sarvAcArya sammata zaMkA-nidrA kA udaya 12 meM guNasthAna taka AcAryoM ne mAnA hai| zvetAmbara granthoM meM aisA nahIM mAnA hai| be kisa AdhAra para kahate haiM ? samAdhAna digambara granthoM meM kSINamoha nAmaka bArahaveM guNasthAna meM nidrA kA udaya vikalpa se mAnA hai| kaSAyapAhaDakI caNi meM 108 yativRSabhAcArya ne likhA hai, 'kSapaka-zreNI para car3hane vAlA jIba Aya aura vedanIya karma ko choDakara udaya prApta zeSa saba karmoM kI udIraNA karatA hai| isa para TIkA karate hae zrI 108 vIrasena svAmI ne likhA hai ki 'kSapaka zreNI vAlA jIva pA~ca jJAnAvaraNa aura cAra darzanAvaraNa kA niyama se vedaka hai kinta nidrA yA pracalA kA kadAcit bedaka hai, kyoMki inakA kadAcit avyakta udaya hone meM koI virodha nahIM hai|' zvetAmbara karma graMtha, karma prakRti graMtha meM kSapaka zreNI meM nidrA yA pracalA kA udaya nahIM mAnA hai, kinta paMcasaMgraha saptati gAthA 14 meM likhA hai ki 'kSapaka zreNI meM aura kSINamoha guNasthAna meM pA~ca prakRti (nidrA yA pracalA sahita cAra darzanAbaraNa) kA bhI udaya hotA hai| zrI malayagiri zvetAmbara AcArya ne isa gAthA 14 kI dIkA meM ise karmastavakAra kA mata batalAyA hai / isa prakAra zvetAmbara granthoM meM bArahaveM guNasthAna meM nidrA ke udaya ke viSaya meM do mata pAye jAte haiM kintu digambara granthoM meM eka hI mata hai| -je, ga.3-10-63/IX/ma. lA. pha.ca. 1. 'khavage suhamammi ghaubaMdhammi abaMdhagammi shriinnmmi| ___ chassaMtaM paurudao paMcaNhaM vi keDa icchaMti // 2. 'karmastavakAramatena paJcAnAmapyudayo bhavati / '
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 ] kSIraNa kaSAya ke jaghanya zrutajJAna zaMkA- "paMcAstikAya TIkA pR0 155 bArahaveM guNasthAna meM utkRSTataH 11 aMga 14 pUrva kA tathA jaghanyataH aSTa pravacanamAtra kA jJAna hotA hai|" prazna- kyA bArahaveM guNasthAna meM bhI aSTapravacanamAtra kA jJAna sambhava hai ? samAdhAna - bArahave guNasthAna meM pRthaktvavitarka aura ekatvavitarka, ye do prAdi ke zukladhyAna hote haiM / ye do zukladhyAna pUrvavid ke hote haiM / kahA bhI hai [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zukle cA pUrvavidaH / [ ta0 sU0 9 / 37 ] yaha ukta sUtra utkRSTa jJAna kI apekSA pravRtta huA hai / sarvArthasiddhi 9/46 meM bArahaveM guNasthAna vAle ko nirgrantha saMjJA dI hai / vahA~ kahA hai- muhUrtAvuddidyamAnakevalajJAnadarzanabhAjo nirgranthAH / arthAt jinheM antarmuhUrta pazcAt kevalajJAna aura kevaladarzana prakaTa hone vAlA hai ve nim kahalAte haiM / phira usI grantha meM usI adhyAya ke 47 veM sUtra kI TIkA meM likhA hai - nirgrantha ke utkRSTataH 14 pUrNa kA aura jaghanyataH aSTapravacanamAtRkA pramANa jJAna hotA hai / utkarSeNa nirgranthAzcaturdaza pUrvadharAH / jaghanyena nirgranthAnAM zra utamaSTau pravacanamAtaraH / isa ArSa vAkya ke anusAra bArahaveM guNasthAna meM aSTapravacanamAtRkA pramANa hI zrutajJAna ho, yaha sambhava hai / - - jai. ga. 20-8-64 / IX / dha. lA. seThI yugapatkSayI ghAtitraya kI tulya sthiti karane kA vidhAna zaMkA - bArahaveM guNasthAna ke anta samaya meM jJAnAvaraNa darzanAvaraNa aura antarAya ina tInoM kA eka sAtha kSaya hotA hai| inakI samAna sthiti kaise va kahA~ ( arthAt kisa guNasthAna meM ) karalI jAtI hai ? samAdhAna - sUkSmasAM parAya nAmaka dasaveM guNasthAna ke anta samaya viSaya tIna ghAtiyAni kA sthiti sattva antarmuhUrta mAtra raha jAtA hai, kintu yaha antarmuhUrta kSINakaSAya guNasthAna ke kAla se asaMkhyAta guNA hai (labdhisAra kSapaNasAra bar3I TIkA pR0 712 gAthA 599 ) / kSINakaSAya guNasthAna meM tIna ghAtiyA karmoM kA sthitikANDaka ghAta kare hai / saMkhyAta hajAra sthitikANDaka ho jAne para jaba kSINakaSAya guNasthAna kA saMkhyAta bahu bhAga kAla vyatIta ho jAtA hai aura saMkhyAtavA~ bhAga kAla zeSa raha jAtA hai taba antima sthitikANDakaghAta ke dvArA kSINakaSAya ke avazeSa kAla se tIna ghAtiyA karmoM kI adhika sthiti kA ghAta hoya hai, arthAt tIna ghAtiyA karmoM kI sthiti kSINakaSAya guNasthAna ke avazeSa kAla ke barAbara raha jAtI hai / gAthA 601 va 602 kI TIkA / aise aMta kAMDaka kA ghAta hote kRtakRtya chadmastha ho jAtA hai, kyoMki isake pazcAt tIna ghAtiyA karmoM kA sthitikAMDaka ghAta nahIM hai / kevala udayAvalI ke bAhya tiSThatA kucha dravya kA udayAvalI meM prApta hone se udIraNA hoya hai | kSINakaSAya ke kAla meM eka samaya eka prAvalI kAla zeSa rahane taka udIraNA hoya hai / udaya AvalI kAla zeSa rahane para udIraNA nahIM hotI, kyoMki udayAvalI ke dravya kI udIraNA nahIM hoya hai| eka-eka samaya viSa eka-eka niSeka krama se udaya hoya hai / kSINakaSAya ke dvicarama samaya meM nidrA va pracalA karmakA sattva kA nAza hoya
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 153 hai aura carama samaya meM tIna ghAtiyA karmoM kI zeSa 14 prakRtiyoM kA kSaya hoya hai| labdhisAra kSapaNasAra gAthA 603 kI bar3I ttiikaa| -. ga. 24-12-64/VIII/ra. lA. jaina, meraTha kSINakaSAya ke 'karmadAha kI cAha' kaise ? zaMkA-sarvArthasiddhi pR0 456 paMkti 18 meM likhA hai-"punaH jo samUla mohanIya karma kA dAha karanA cAhatA hai, jo anantaguNI vizuddhi vizeSa ko prApta hokara bahuta prakAra kI sahAyIbhUta prakRtiyoM ke baMdha ko roka rahA hai, jo karmoM kI sthiti ko nyUna aura nAza kara rahA hai, jo a tajJAna ke upayoga se yukta hai, jo artha vyaJjana aura yoga kI saMkrAnti se rahita hai, nizcala manavAlA hai, kSINa kaSAya hai aura vaiDUryamaNi ke samAna nirupalepa hai, vaha dhyAna karake punaH nahIM lauTatA hai|" prazna yaha hai ki kSINa kaSAya vAlA mohanIya karma kI vAha karane kI cAha karane vAlA kaise ho sakatA hai ? kSINa kavAya ke to mohanIya karma kA kSaya ho cukA hai| samAdhAna-yahA~ para 'mohanIya karma kA dAha karanA cAhatA hai' isase kSINa moha se nIce vAlA jIva, jo kSapaka zreNI para ArUDha hai, vaha lenA caahie| vaha jIva anantaguNI vizuddhi ko prApta hotA huA kSINamoha ho jAtA hai / tattvArthavRtti adhyAya 9 sUtra 44 kI TIkA ke nimna vAkyoM se yaha spaSTa ho jAtA hai-"sa eva pRthaksvavitarkavIcAradhyAnabhAk muniH samUlamUlaM mohanIyaM karma nirdidhakSana mohakAraNabhUtasUkSmalobhena saha nirdagdhumicchan bhasmasAt kartu kAmo'nantaguNavizuddhikaM yogavizeSaM samAzritya pracuratarANAMjJAnAvaraNasahakAri-bhUtAnAM prakRtinAM bandhanirodhasthitihAsau ca vivadhana san tajJAnopayogaH san parihRtArthavyaJjanasaGakrAntiH, satrapracalitacetAH kSINakaSAyaguNasthAnesthitaH san bAlavAya jamaNikhi niSkalaGkaH san punaradhastAdanivartamAna ekatvavitarka vIcAraM dhyAnaM dhyAtvA ......... " -jai. ga. 3-6-65/XI/ra. lA. naeNna meraTha parahanta deva ke tatkAla mukti kyoM nahIM ho jAtI hai ? __zaMkA-sUtrajI meM likhA hai ki 'samyagdarzana jJAnacAritrANi mokssmaargH|' isa kA artha yaha huA ki ina tInoM kI ekatA hone se mokSa hotA hai| parantu samyagdarzana ko prApti to caturtha guNasthAna meM ho jAtI hai aura cAritra kI prApti bArahaveM guNasthAna ke pahile samaya meM hotI hai, kevalajJAna kI prApti terahaveM guNasthAna ke prathama samaya meM ho jAtI hai to bhI AtmA ko mokSa kyoM nahIM hotA ? samAdhAna-isa prakAra kI zaMkA zlokavAtika adhyAya 1 sUtra 1 para zloka 41 meM uThAI gaI hai aura isakA samAdhAna zloka 42 se 45 taka meM kiyA gayA hai ve zloka isa prakAra haiM: nanu ratnatrayasyaiva mokSahetutvasUcane / ki vAhataH kSaNAdUrdhva mukti sampAdayenna tat // 41 // sahakArivizeSasyApekSaNIyasya bhAvinaH / tadevAsattvato neti sphUTa kecitpracakSate // 42 // kaH punarasau sahakArI sampUrNenApi ratnatrayeNApekSyate ? yadabhAvAttanmuktimahato na sampAdayet iti cet For Private & Personal.Use Only
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 ] sa tu zaktivizeSaH syAjjIvasyAghAtikarmaNAm / nAmAdInAM trayANAM hi nirjarAkRddhi nizcitaH // 43 // daNDa- kapATa-prataralokapUraNa- kriyAnumeyo'pakarSaNa- paraprakRtisaMkramaNa heturvA bhagavataH svapariNAmavizeSaH zaktivizeSaH so'ntaraGgaH sahakArI nizreyasotpattau ratnatrayasya, tadabhAve nAmAdyaghAtikarmatrayasya nirjarAnupapatteniH yasAnu - tpatteH, AyuSastu yathAkAlamanubhavAdeva nirjarA na punarupakramAsasyAnapavartyatvAt / tadapekSaM kSAyikaratnatrayaM sayogakevalinaH prathamasamaye mukti na sampAdayatyeva tadAtatsahakAriNo'sasvAt / kSAyikatvAsa sApekSa mahaMtnatrayaM yadi / kina kSINakaSAyasya hakcAritre tathA mate // 44 // kevalApekSiNI te hi yathA tadvacca tattrayam / sahakArivyapekSaM syAt kSAyikatvenapekSitA // 45 // [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra | 4 artha - prazna - ratnatraya ko hI mokSa kA kAraNa sUcana karane para ahaMta bhagavAna ko turanta hI ratnatraya mukti kyoM nahIM de detA ? // 41 // uttara - bhaviSya kAla meM ( caudahaveM guNasthAna ke anta meM hone vAlA cauthA zukladhyAna ) vizeSa sahakArI kAraNa apekSita rahA hai vaha usa samaya terahaveM guNasthAna ke Adi meM ) nahIM hai, ataH taba mukti nahIM ho sakatI / aisA spaSTa rUpa se koI prAcArya samAdhAna kara rahe haiM ||42 // prazna - vaha kaunasA sahakArI kAraNa hai jo ratnatraya ke pUrNa hone para apekSita ho rahA hai ? jisake abhAva meM vaha ratnatraya arhantadeva ko mukti nahIM milA rahA hai ? uttara - nAma, gotra aura vedanIya ina tIna aghAtiyA karmoM kI nizcaya se nirjarA karane vAlI jIva kI zakti vizeSa hai ||43|| daNDa, kapATa, pratara, loka pUrNa, ( kevalI samudghAta ) kriyA se jIva ke mokSa kAraNa vizeSoM kA anumAna kiyA jAtA hai tathA apakarSaNa va para prakRtirUpa saMkramaNa ke kAraNa jIva ke pariNAma vizeSa bhI vidyamAna haiM / ve vizeSa zaktiyA~ mokSa kI utpatti meM ratnatraya kI aMtaraMga sahakArI kAraNa ho jAtI haiM / una zaktiyoM ke abhAva meM nAma, gotra aura vedanIya karmoM kI nirjarA nahIM ho sakatI aura nirjarA na hone se mokSa bhI nahIM ho sakegA / zrAyu karma kI to apane kAla meM phala dene rUpa anubhava se nirjarA hotI hai / anapavartya Ayu hone se Ayu karma kA upakrama nahIM hotA / una kAraNoM kI apekSA rakhane vAlA ratnatraya sayoga kevalI ke prathama samaya meM mukti ko prApta nahIM karA pAtA, kyoMki sahakArI kAraNoM kA abhAva hai / prazna- jo guNa karmoM ke kSaya se utpanna hote haiM ve apane kArya meM kisI anya kI apekSA nahIM rakhate ? 1 pratizaMkA - kSAyika samyaktva aura kSAyika cAritra hI mokSa ke utpAdaka kyoM na mAne jAveM / pratizaMkA kA uttara - ve donoM ( darzana aura cAritra ) kevalajJAna kI apekSA rakhate haiM / prazna kA uttara - usI prakAra vaha ratnatraya bhI sahakArI kAraNoM kI apekSA rakhate haiM / una sahakArI kAraNoM ke sadbhAva meM hI ratnatraya se mukti kI prApti hotI hai / / 44, 45 / /
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 155 vizeSa-yaha artha zrImAna paM0 mANikacandajI nyAyAcArya kRta TIkA ke AdhAra se likhA gayA hai, vizeSa jAnakArI ke liye ukta TIkA pustaka 1 pRSTha 483 se 489 taka dekhanA cAhiye / -je. ga. 31-1-63/IX/ mo. lA. kevalI ke parokSajJAna kA prabhAva zaMkA-jAnAvaraNa karma kA kSaya hojAne se zrI arahanta bhagavAna ke sarvajJAna pragaTa ho gayA hai, phira yaha kahanA ki zrI arahaMta bhagavAna ke parokSa jJAna nahIM hai, ucita nahIM hai| yadi unake parokSa jJAna nahIM to sarga jJAna kahanA nahIM bana sktaa| samAdhAna-jJAnAvaraNa karma ke kSaya se zrI 1008 arahanta bhagavAna ke sakala pratyakSa kSAyika kevalajJAna pragaTa huA hai| parokSa jJAna athavA mati, zruta, avadhi aura manaHparyaya ye cAroM jJAna kSAyopazamika jJAna haiM. kyoMki jJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se utpanna hote haiN| jJAnAvaraNa karma kA kSaya ho jAne para jJAnAvaraNa kA kSayopazama saMbhava nahIM hai, kyoMki kSaya ho jAne para karma kA sattva nahIM rhtaa| isaliye zrI 1008 arahanta bhagavAna ke mAtra eka kevalajJAna hai, zeSa cAra jJAna nahIM haiM, kyoMki ve kSAyopazamika jJAna haiN| kahA bhI hai-- "uppaNNammi aNate gammi ya chAdumathie gaanne|" jayadhavala pu0 1 pR0 68 arthAt-kSAyopazamika jJAna ke naSTa hojAne para ananta jJAna ( kSAyika kevalajJAna ) utpanna hotA hai| isase spaSTa hai ki kSAyopazamika jJAna aura kSAyikajJAna ye donoM jJAna eka jIva meM eka sAtha nahIM rahate haiN| isaliye zrI 1008 arahanta bhagavAna ke kSAyopazamika rUpa parokSa jJAna nahIM hai| kintu bAdhaka-kAraNa-svarUpa jJAnAvaraNa karma kA atyanta kSaya ho jAne se unake sarva jJAna arthAt kevalajJAna pragaTa ho gyaa| -jai.ga. 22-2-68/VI/mumukSa kevalI ko zruta ke vikalpa ( naya ) nahIM haiM zaMkA-dradhyAthika naya se padArtha nitya hai, paryAyAthika naya se padArtha anitya hai; kA~TA svabhAvanaya se tIkSNa hai. pina asvabhAva naya se tIkSNa hai| kAla maraNa kA kAla niyata hai, akAla maraNa kA kAla aniyata hai; ityAdi nayoM ke vikalpa rUpa jJAna kyA zrI arahaMta bhagavAna ko haiM ? samAdhAna-nayoM kA vikalpa to zrutajJAna hai| kahA bhI hai"atavikalpo nyH|" AlApa paddhati / "suyaNANassa viyappo so vi Nao liMga-saMbhUdo // 263 // " svA0 kA0 a0 arthAt-naya zra tajJAna ke vikalpa haiN| zrI 1008 arahanta bhagavAna ke eka kevalajJAna hI hai| unake zru tajJAna nahIM hai| ataH zruta ke vikalpa bhI nahIM hai| -je. ga. 21-12-67/VII/mumukSu
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 ] zrI arahaMta ke pUrva pazcAt Adi vikalpAtmaka parokSa jJAna kA prabhAva zaMkA - sattA sAmAnya kI apekSA se saba padArtha paraspara meM sadRza haiM, yaha amuka amuka padArthoM se bar3A hai aura amuka amuka padArthoM se choTA hai| akTUbara ke pazcAt navambara kA mAha AvegA aura navambara ke pazcAt disambara hogA, usake pazcAt san 1968 navIna varSa prArambha hogA, akTUbara se pUrva sitambara thA, Aja akTUbara kI tIna tArIkha hai, Azvina kRSNA caturthI hai, somavAra hai, kala ko maMgala hogA, kala ravivAra thA, ityAdi vikalpa rUpa jJAna kyA zrI arahaMta bhagavAna ko hai ? samAdhAna - sarazatA, guru, laghu, hInAdhika, paratvAparatva pUrva aura pazcAt zrAdi uparyukta prazna meM kahe gae vikalpa saba parokSa jJAna ke vikalpa haiM / kahA bhI hai " parokSa mitarat // 1 // pratyakSAdinimittaM smRtipratyabhijJAnatarkAnumAnAgamabhedam // 2 // darzanasmaraNakAraNakaM saMkalanaM pratyabhijJAnam / tadevevaM tatsadRzaM tadvilakSaNaM tatpratiyogItyAdi // 5 // - parIkSAmukha, tIsarA adhikAra [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha - jo pratyakSa se itara arthAt pratipakSa hai vaha parokSa pramANa (jJAna) hai| usake pA~ca bheda haiM- smRti, pratyabhijJAna, tarka, anumAna aura Agama / vartamAna meM padArtha kA darzana aura pUrva meM dekhe hue kA smaraNa ina donoM kAraNoM se saMkalana arthAt anusandhAna rUpa jJAna ko pratyabhijJAna kahate haiN| jaise yaha vahI hai, yaha ekatva pratyabhijJAna hai / yaha usake sadRza hai, yaha sAdRzya pratyabhijJAna hai / yaha usase vilakSaNa hai, yaha vailakSaNya pratyabhijJAna hai / yaha usa kA pratiyogI hai, yaha prAtiyogika pratyabhijJAna hai, ityAdi / prazna kartA ne apane prazna meM jitane bhI vikalpa uThAye haiM ve saba parokSa jJAna svarUpa haiM jo prAyaH pratyabhijJAna meM antarbhUta hote haiM / zrI 1008 arahaMta bhagavAna ke sakala pratyakSa jJAna hai, unake parokSa jJAna nahIM hai, kyoMki parokSajJAna pratyakSa jJAna kA pratipakSI hai / isalie zrI 1008 arahaMta bhagavAna ke pUrva pazcAt zrAdi vikalpAtmaka parokSa jJAna nahIM hai / -jai. ga. 22-2-68 / VI / mumukSu kevalI sarvajJa hai, aura zrAtmajJa bhI zaMkA-kevalI AtmajJa hI hai yA sarvajJa bhI hai ? samAdhAna - nizcaya naya kI apekSA kevalI AtmajJa hI hai kintu upacarita-prasadbhUta vyavahAranaya kI apekSA sarvajJa hai / zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai jANadi passadi samvaM vavahAraNaeNa kevalI bhagavaM / kevalaNANI jANadi passadi niyameNa adhyANaM / / 159 // | niyamasAra artha-vyavahAranaya me kevalI bhagavAna saba jJeyoM ko jAnate aura dekhate haiM, kintu nizcaya naya se kevalajJAnI zrAtmA ko hI jAnate dekhate haiM /
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 157 naha seDhiyA du Na parassa seDiyA seDiyA ya sA hoi| taha jANao du Na parassa jANao jANao so du // 356 // jaha paradavvaM seDidi hu seDiyA appaNo sahAveNa / taha paradavvaM jANai NAyA vi sayeNa bhAveNa // 361 // ___ zrI kundakunda AcArya ne nizcaya naya ke kathana kI apekSA se gAthA 356 se yaha batalAyA ki jJAyaka paradravya kA jAnane vAlA nahIM hai, kintu vyavahAranaya ke kathana kI apekSA gAthA 361 meM yaha batalAyA hai ki jJAtA apane svabhAva se paradravya ko jAnatA hai| zrI devasena AcArya ne bhI AlApapaddhati meM siddhoM ko para kA jJAtA va darzaka upacAra se batalAyA hai| "svabhAvasyApyanyatropacArAdupacaritasvabhAvaH / sa dhAkarmaja-svAbhAvika-bhedAt / yathA jIvasya mUrtatvamacetanatvaM, yathA siddhAnAM parajJatA paradarzakatvaM ca / upacaritakAntapakSe'pi nAtmajJatA sambhavati niyamitapakSatvAt tathAsmano'nupacaritapakSepi parajJatAdInAM virodhaH syAt / " ____ arthAt-svabhAva kA anyatra upacAra karanA upacarita svabhAva hai| vaha upacarita svabhAva do prakAra kA hai (1) karmaja (2) svAbhAvika / jaise jIba ko mUrtika yA acetana khnaa| yaha karmaja upacarita svabhAva hai| siddhoM ko para kA jAnane vAlA yA dekhane vAlA khnaa| yaha svAbhAvika upacarita svabhAva hai| yadi anupacarita ko na mAna kara upacarita kA ekAMta pakSa kiyA jAya to siddha bhagavAna ke AtmajJatA saMbhava nahIM hogii| yadi upacarita ko na mAnakara anupacarita ( nizcaya naya ) kA ekAMta pakSa kiyA jAya to parajJatA ( sarvajJatA ) kA virodha ho jAyagA ( sarvajJatA kA niSedha ho jAyagA ) / jo mAtra nizcaya naya ko sarvathA satyArtha mAna kara usakA ekAMta pakSa lete haiM aura vyavahAra naya (upacAra) ko asatyArtha sarvathA asatyArtha ( jhUTha ) mAnate haiM unake mata meM sarvajJatA kA virodha hotA hai aura ve sarvajJa ko mAnane vAle nahIM ho sakate / -jaM. ga. 12-10-67/VII/prA. lA. arihanta ke dravya guNa paryAya zaMkA--arihaMta parameSThI ke dravya guNa paryAya kisa prakAra jAne jAte haiM ? samAdhAna-zrI pravacanasAra gAthA 80 kI TIkA meM zrI jayasena AcArya ne zrI arihaMta bhagavAna ke dravya guNa paryAya kA svarUpa isa prakAra batalAyA hai-"kevalajJAnAdayo vizeSaguNA, astitvAdayaH sAmAnyaguNAH, paramaudArika-zarIrAkAreNa yadAtmapravezAnAmavasthAnaM sa vyaJjanaparyAyaH, aguruladhukaguNaSaDvRddhihAnirUpeNa pratikSaNaM pravartamAnA arthaparyAyAH, evaMlakSaNaguNaparyAyAdhAra-bhUtamamUrtamasaMkhyAtapradezaM zuddhacaitanyAnvayarUpaM dravyaM ceti, ityaMbhUtaM dravyaguNaparyAyasvarUpaM pUrvamahadAbhidhAnaM / " artha-zrI arihaMta bhagavAna ke kevalajJAna Adi vizeSa guNa haiM, astitvAdi sAmAnya guNa haiN| paramodArika-zarIrAkAra rUpa se Atma pradezoM kA abasthAna vaha dravya vyaMjana paryAya hai| agurulaghu guNa ke dvArA jo Sar3a
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : vRddhi hAni rUpa jo prati samaya pariNamana hai vaha zuddha artha paryAya hai| ina guNa aura paryAyoM ke AdhArabhUta pramUrta asaMkhyAta pradeza haiM baha dravya hai| isa prakAra ye arihaMta bhagavAna ke dravya guNa paryAya kahane caahiye| -jaM. ga. 7-11-68/XIV/ro. lA. mi. - sayogI bhagavAn kathaMcit nigrAhaka va anugrAhaka hote haiM zaMkA-dhavala bhAga 8 meM sUtra 48 kI TIkA meM tIrthakara bhagavAna ko 'ziSTa-paripAlaka evaM duSToM kA nigrAhaka' kahA hai so vItarAga deva ke terahaveM guNasthAna meM yaha kaise saMbhava hai / samAdhAna-ziSTajana zrI tIrthaMkara bhagavAna kI pUjana-stavana vaMdana tathA dhyAna kara apanA kalyANa kara lete haiM athavA zrI tIrthaMkara bhagavAna ke dvArA batAye gaye mokSamArga para calakara karmabaMdhana se chuTakara mokSa prApta kara lete haiN| yadi zrI tIrthaMkara bhagavAna mokSa-mArga kA upadeza na dete to ziSTajana sAMsArika duHkhoM se mukta na hote| zrI tIrthaMkara bhagavAna ke dharma dvArA ziSTajana svarga tathA mokSa-sukha ko prApta karate haiM / ataH zrI tIrthaMkara bhagavAna ziSTaparipAlaka haiN| duSTa jana zrI tIrthakara bhagavAna kI nindA karane se pApakarma kA baMdha karate haiM, dharma se vimukha rahate haiN| jisake kAraNa ve naraka nigoda meM bahuta du:kha uThAte haiM athavA zrI tIrthakara bhagavAna kI nindA Adi se jo pApakarma ba~dhA thA vaha pApakarma una duSTa puruSoM ko naraka-nigoda meM paTaka detA hai jahAM para ve bahuta kAla taka tIvra duHkha sahana karate haiM / isa apekSA se tIrthaMkara bhagavAna duSTa-nigrAhaka haiM / zrI tIrthakara bhagavAna svayaM na kisI ko duHkha dete haiM aura na kisI ko sukha dete haiN| -jai. ga. 5-6-67/IV/pra. ke. lA. kevalI sarvazaktimAna kaise ? | zaMkA-jaba zrI arahaMta bhagavAna jIva ko ajIva nahIM banA sakate to unako ananta zaktimAnU yA sarva zaktimAna kyoM kahA jAtA hai ? samAdhAna-bIrya kA ghAtaka vIryAntarAya karma hai| zrI 1008 arahata bhagavAna ke antarAya karma kA kSaya ho gayA hai / ataH unake vIrya arthAt zakti ko rokane vAlA koI bhI bAdhaka kAraNa nahIM rahA / isalie zrI 1008 arahaMta bhagavAna ke anantavIrya arthAt sarva vIrya yA sarva zakti pragaTa ho gaI hai| vastugata svabhAva ko anyathA kara denA sarva zakti yA ananta zakti kA artha nahIM hai| yadi zrI 1008 arahaMta bhagavAna meM anantavIrya yA sarva vIrya na hotA to ve ananta padArthoM yA sarva padArthoM ko yugapat nahIM jAna sakate the| kyoMki zrI 1008 arahaMta bhagavAna yugapat sarva padArthoM ko jAnate haiM isalie unameM sarva zakti hai| "AtmanaH sAmarthyasya pratibandhino bIryAntarAyakarmaNo'tyantasaMkSa. yAdudbhUtavRtti kSAyikamanantavIryam / " rAjavArtika 2 / 4 / 6 artha-AtmA kI sAmarthya kA pratibandhaka vIryAntarAya karma hai| usa vIryAntarAya karma ke atyanta kSaya se kSAyika ananta vIrya pragaTa hotA hai / isa ArSa vAkya se zrI 1008 parahaMta bhagavAna ke asIma niravadhi ananta vIrya siddha ho jAtA hai| -jeM. ga. 21-12-67/VII/mumukSu
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 159 ananta catuSTaya ke svAmI arahanta zaMkA-zrI arahaMta bhagavAna ke kauna se catuSTaya pragaTa hote haiM ? samAdhAna-darzanAvaraNa karma ke kSaya se ananta-darzana, jJAnAvaraNa karma ke kSaya se ananta jJAna, mohanIya karma ke kSaya se ananta sukha aura antarAya karma ke kSaya se ananta vIrya utpanna hote haiM / isaliye zrI 1008 arahaMta bhagavAna sarva sukhI, sarva zaktimAna, sarvadarzI aura sarva jJAnavAna haiN| zaMkA-yavi zrI arahaMta bhagavAna sarva sukhI haiM to kyA unake viSaya-bhoga-janita sukha bhI hai| yadi nahIM to unako sarva sukhI nahIM kaha sakate ? samAdhAna-viSayabhogoM se utpanna haA jo sukha, usakA anubhava indriyoM se hotA hai| zrI 1008 parahaMta bhagavAna indriyAtIta haiM ataH unake na to viSaya-bhoga hai aura na usa sukha kA anubhava hotA hai / arthAt zrI 1008 arahaMta bhagavAna ke indriya-janita sukha nahIM hai, kyoMki indriya-janita sukha kA kAraNa indriya-jJAna hai| "indriya saukhya sAdhanIbhUtamindriyajJAnaM heyaM praNindati / " pravacanasAra, gAthA 55 kI utthaanikaa| artha-indriya sukha kA sAdhana bhUta indriya jJAna hai jo heya hai| isaprakAra usakI niMdA karate haiM / - -. ga. 21-12-67/VII/mumukSu arahanta sukhI kyoM va kaise ? zaMkA-zrI arahaMta bhagavAna ko sarva sukhI kyoM kahate ho ? samAdhAna-sukha kA lakSaNa AkulatA kA abhAva hai, kyoMki pAkulatA hI sukha kI vighAtaka hai| zrI amRtacaMdra AcArya ne bhI pravacanasAra gAthA 195 va 198 kI TIkA meM kahA hai ___ "anAkulatvalakSaNAkSayasaukhyaM / " "anAkulatvalakSaNaM paramasaukhyaM / " arthAt-anAkulatA parama sukha athavA akSaya-sukha kA lakSaNa hai| AkulatA kA utpAdaka mohanIya karma hai ata: mohanIya karma ke abhAva meM prAkulatA kA bhI abhAva ho jAtA hai, isa apekSA se zrI 1008 arahaMta bhagavAna ko sarva sukhI kahA gayA hai / kahA bhI hai "tatsukhaM mohakSayAt / " tattvArthavRtti 944 / "saukhyaM ca mohakSayAt / " padmanandi-paMcaviMzati 8 / 6 / arthAt-mohanIya karma ke kSaya se ananta sukha, akSayasukha, parama sukha, sarva sukha hotA hai / zrI 1008 arahaMta bhagavAna ke sukha kA pratipakSI mohanIya karma kA kSaya ho gayA hai ataH unako kisI prakAra kA duHkha nahIM hai, isaliye ve sarva sukhI haiM / sarva sukhI kA yaha artha nahIM hai ki zrI 1008 arahaMta bhagavAna ke indriyajanita sukha bhI hai| -je ga. 21-12-67/VII/ mumukSu
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : kevalI ke vihArAdi kriyAnoM kA kartRtvAkartRtva zaMkA-tIrthakara kevalI bhagavAna jaba samavasaraNa meM virAjate haiM to padmAsana se virAjate haiM aura vihAra hotA hai taba khar3e hokara, niyata samaya athavA aniyata samaya meM vANI bhI khiratI hai, daNDa, kapATa, pratara lokapUrNa rUpa samudghAta bhI hotA hai / ye kriyAyeM karate haiM yA hotI haiM ? yadi hotI haiM to kyoM hotI haiM ? svabhAva to nahIM hai| ___samAdhAna-arahaMta bhagavAna ke sthAna ( khar3e honA ) Asana (baiThanA ) aura vihAra tathA dharmopadeza denA ( niyata aura aniyata samaya para vANI khiranA ) ye saba kriyAyeM binA prayatna ke athavA icchA ke hotI haiM isaliye ina kriyAoM ko svAbhAvika kahA gayA hai, kintu karmodaya se hotI haiM isaliye audayikI kahA gayA hai| isa sambandha meM nimna pArSa bAkya haiM ThANaNisejjavihArA dhammuvadeso ya Niyadayo tesi| arahaMtANaM kAle mAyAcArovva itthINaM // 44 // pra. sA. artha-una arahaMta deva ke usa arahaMta avasthA meM sthAna Asana aura vihAra tathA dharmopadeza ye kriyAyeM svAbhAvika haiM arthAt binA prayatna ke hotI haiM jaise strI ke mAyAcAra, tadgata paryAya-svabhAva ke kAraNa, binA prayatna ke hotA hai| yahA~ para svabhAva kA abhiprAya paryAya svabhAva se hai, dravya svabhAva se nhiiN| jaba ye kriyAyeM dravya svabhAva nahIM haiM to ina kriyAoM ke paryAya svabhAva hone kA kyA kAraNa hai ? ye kriyAyeM paryAyagata svabhAva haiN| isameM kAraNa karmodaya hai ataH ye kriyAyeM audayikI haiM, kahA bhI hai puNNaphalA arahatA tesi kirayA puNo hi odaiyA / mohAdIhiM virahiyA tamhA sA khAigatti madA // 45 // pra. sA. artha-puNya kA phala arahaMta avasthA hai| unakI kriyA (sthAna, Asana, vihAra, divyadhvani ) zuddhAtmatatva se viparIta hone ke kAraNa praudayikI arthAt karmodaya-janita hai / kintu ye kriyAyeM mohAdi se rahita arthAt binA icchA va prayatna ke hotI haiM isaliye AgAmI karma-baMdha kA kAraNa nahIM hotIM, kintu ina kriyAoM ke dvArA karma phala dekara kSaya ko prApta ho jAtA hai isaliye ina kriyAoM ko kSAyikI bhI kahA gayA hai| ye kriyAyeM binA icchA va prayatna ke hotI haiM isa apekSA se zrI arahaMta bhagavAna ina kriyAoM ko karate nahIM haiM, kintu hotI haiN| ye kriyAyeM arahaMta kI paryAyeM haiM isa apekSA se zrI ahaMta bhagavAna ina kriyAoM ke kartA bhI haiM, jaisA ki kahA hai yaH pariNamati sa kartA yaH pariNAmo bhavettu tatkarma / yA pariNatiH kriyA sA trayamapi bhinna na vastutayA // 51 // artha-jo pariNamita hotA hai so kartA hai, jo pariNAma hai so karma hai aura jo pariNati hai so kriyA hai| yaha tInoM bhinna nahIM haiN| isa prakAra kartA ke viSaya meM anekAnta hai| -je.ga. 10-9-64/IX/ja. pra. .
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 161 terahaveM guNasthAna meM mokSa kyoM nahIM ho jAtA? zaMkA-sAtaveM guNasthAna meM samyagdarzana kI pUrNatA tathA bArahaveM guNasthAna meM cAritra ko pUrNatA aura terahaveM guNasthAna meM jJAna kI pUrNatA ho jAtI hai phira mukti-lAbha kyoM nahIM hotA hai ? isase ratnatraya ke asamarthapanA AtA hai| samAdhAna- yadyapi terahaveM guNasthAna meM ratnatraya arthAt samyagdarzana, samyagjJAna aura samyaka cAritra tInoM kSAyika ho jAte haiM, kyoMki unake pratipakSI karma kSaya ho cUkA hai, tathApi AyUkarma rUpa bAdhaka kAraNa kA sadbhAva hone se mukti lAbha nahIM hotA hai| zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai-- Aussa khayeNa puNo NiNNAso hoi sesapayaDINaM / pacchA pAvai sigdhaM loyaggaM samayametteNa // 176 // niyamasAra Ayu ke kSayase zeSa prakRtiyoM kA sampUrNa nAza hotA hai phira ve zIghra samaya mAtra meM lokAna meM pahuMcate haiN| kArya kI siddhi meM sampUrNa sAdhaka sAmagrI ke sAtha sAtha bAdhaka kAraNoM ke abhAva kI bhI AvazyakatA hai / kevalajJAna ke prApta ho jAne para bhI jitanI manuSyAyu kI sthiti zeSa hai utane kAla taka kevalI-jina ko mukti nahIM ho sakatI hai| "pratibaMdhakasabhAvAnumAnamAgame'bhimataM tAvada sati na ghttte|" mU0 A0 pR0 23 Agama meM pratibaMdhaka kAraNa se kArya kI utpatti nahIM hotI hai aisA khulAsA hai, jaise sahakArI kAraNa nahIM hone se kArya kI siddhi nahIM hotI vaise hI pratibaMdhaka kA sadabhAva hone se bhI kArya nahIM hotaa| sahakArI kAraNa hote hue pratibaMdhaka kAraNoM kA abhAva hogA to kArya utpanna hotA hai anyathA nahIM hogaa| ata: pratibandhaka ke sadbhAva meM kArya nahIM hotA / mU0 A0 pR0 27 / -. ga. 1-1-70/VII-VIII/ro. lA. mi. terahaveM guNasthAna meM pradezabandha kA astitva sakAraNa hai zaMkA-terahaveM guNasthAna meM pradeza baMdha kyoM mAnA gayA hai ? vahA~ para cAra ghAtiyA karmoM kA baMdha nahIM hai, phira vahA~ para sUkSma pudgala paramANu AtmA se kisa prakAra baMdha ko prApta ho sakate haiM ? samAdhAna-terahaveM sayoga kevalI guNasthAna meM yoga hai / ataH vahA~ para yoga se sAtA vedanIya karma prakRti kA pradeza bandha hone meM koI virodha nahIM hai| kahA bhI hai "jogA payaDipadesA ThidiaNubhAgA kasAyado hoti / " artha-prakRti aura pradeza baMdha ye donoM hI yoga ke nimitta se hote haiN| "jogaNimitteNeva jaM vajAi tamIriyAvahakamma ti bhaNidaM hodi|" dhavala pu. 13 pR0 47 / yoga mAtra ke kAraNa jo karma baMdhatA hai, vaha IryApatha karma hai|
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ____ "kasAyAmAvaNadidibaMdhAjoggassa kammabhAveNa pariNayavidiyasamae ceva akammamAvaM gacchaMtassa jogeNAgadapoggalakkhaMdhassa dvivivirahidaegasamae paTTamANassa kAlaNibaMdhaNaappattavaMsaNAdo iriyAvahakammamappamidi bhnnidN|" dhavala pu0 13 pR0 48 / kaSAya kA abhAva hone se sthiti bandha ke ayogya hai, karmarUpa se pariNata hone ke dUsare samaya meM hI akarmabhAva ko prApta ho jAtA hai aura sthiti bandha na hone se mAtra eka samaya taka vidyamAna rahatA hai, yoga ke nimitta se pAye hae aise pudgala-skandha meM kAla nimittaka alpatva dekhA jAtA hai| isaliye IryApatha karma alpa hai aisA kahA hai| -jeM.ga.30-12-71/VI/ro. lA. mi. kevalI kI kriyAe~ nirIha zaMkA-kevalI samudghAta unake vicAra (icchA) dvArA hotA hai ? yadi vicAra dvArA hotA hai to divyadhvani bhI vicAroM dvArA khiratI hogii| vihAra samaya bhI kisa ora vihAra karanA hai isakA vicAra kauna karatA hai ? inTa vicAra karatA hai yA kevalI? samavasaraNa kA vighaTanA tathA bananA isakA vicAra indra karatA hai yA kevalI? samAdhAna-mohanIya karma kA kSaya ho jAne se kevalI ke icchA (vicAra ) kA to abhAva ho jAtA hai| prataH kevalI samudghAta, divyadhvani kA khiranA, samavasaraNa kA vighaTanA-bananA tathA vihAra Adi kArya, kevalI kI icchA binA hote haiM / vedanIya nAma va gotrakarma kI sthiti-kSaya ke liye kevalI samudghAta svayameva hotA hai isake liye kevalI ko vicAra nahIM karanA pdd'taa| divyadhvani aura vihAra meM pUrvopArjita karmodaya tathA bhavya puruSoM kA paNyodaya kAraNa hai| vihAyogati nAmakarma ke udaya se to kevalI kA vihAra hotA hai, kintu vihAra kisa pora ho. isameM vihAyogati nAma karma kAraNa nahIM hai| isameM bhavya jIvoM kA vizeSa puNyodaya kAraNa hai| divyadhvani meM kevalajJAna. vacanayoga gaNadhara Adi viziSTa jJAnI bhavya jIva tathA bhASA vargaNA Adi kAraNa haiN| samavasaraNa ke liye tIrthakara prakRti kA udaya, indra prAdi kI bhakti, bhavya jIvoM kA puNyodaya Adi kAraNa hai| kintu ina saba kAryoM ke lie kevalI ko vicAra nahIM karanA par3atA aura na kevalI ke vicAra hotA hai, kyoMki vicAra to mohI jIvoM ke hotA hai| -jeM.ga.9-1-64/IX/kSa A. sA. kevalI ke bhAvamana ke binA bhI manoyoga zaMkA-dhavala pustaka 1 pR0 279 para manoyoga kA lakSaNa "bhAvamanasaH samutpattyarthaH prayatno manoyogaH" kiyA hai| kevalI bhagavAna ke bhAvamana nahIM hotA hai ataH unake manoyoga nahIM ho sakatA ? samAdhAna-sayogI kevalI jinake manoyoga hotA hai aisA dvAdazAMga kA nimna sUtra hai-"maNajogo saccamaNajogo asaccamosamaNajogo saNimicchAidi jAva sajogakevali tti // 50 // manoyoga, satyamanoyoga tathA asatyamRSAmanoyoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara sayogI kevalI taka hotA hai| dhavala pu0 1pR0 279 para /
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] "bhAvamanasaH samutpattyarthaH prayatno mnoyogH|"arthaat 'bhAvamana kI utpatti ke liye jo prayatna hotA hai vaha manoyoga hai|' aisA lakSaNa kiyA hai vaha lakSaNa chadmasthoM kI apekSA kiyA gayA hai| sayogI kevalI jinakI apekSA manoyoga kA lakSaNa nimna prakAra hai "atIndriyajJAnatvAnna kevalino mana iti cenna, dravyamanasaH sattvAt / bhavatu dravyamanasaH sattvaM na tatkAryamiti ceda bhavatu tatkAryasya kSAyopazamika-jJAnasyAbhAvaH apitu tadutpAdane prayatno'styeva tasya prtibndhktvaabhaavaat| tenAtmano yogaH mnoyogH|" dhavala pu0 1 pR0 284 / yadi kahA jAya kevalI ke, atIndriya jJAna hone ke kAraNa, mana nahIM pAyA jAtA hai| aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki kevalI ke dravyamana kA sadbhAva pAyA jAtA hai| yadyapi kevalI ke dravya mana kA kSAyopazamika jJAna nahIM hai, tathApi dravya mana ke utpanna karane meM prayatna ( parispanda ) to pAyA hI jAtA hai kyoMki dravyamana kI vargaNAoM ke lAne meM hone vAle prayatna ( parispanda ) kA koI pratibandhaka kAraNa nahIM pAyA jAtA hai| isaliye yaha siddha hayA ki usa dravyamana ke nimitta se jo AtmA kA parispanda rUpa prayatna hotA hai vaha manoyoga hai| -jaM. ga. 5-12-74/VIII/ja. lA. ja. bhINDara kevalI ke vAstava meM manoyoga hai zaMkA-kevalI ke manoyoga vAstava meM hai yA upacAra se ? * samAdhAna-dhavalA meM kahA hai ki "upacAra se mana ( bhAvamana ) ke sadbhAva mAna lene meM koI virodha nahIM aataa|" (dhavala pu0 1/368 ) dravyamana to kevalI ke hai, ataH manovargaNAeM AtI haiM / manovargaNA ke nimitta se Atmapradeza-pariSpanda hotA hai / ataH kevalI ke manoyoga upacAra se nahIM, vAstava meM hai / kSAyopazamika hone se kevalI ke yoga nahIM ho sakatA, aisI bAta bhI nahIM hai kyoMki vAstava meM to yoga audayika bhAva hai|' -patra 27-4-74/I/ja. lA. jaina bhINDara sayoga kevalI ke IryApatha prAsrava do samaya sthiti kA nahIM zaMkA-karmakAMDa gAthA 274 kI TIkA meM kevalI ke sAtA kA anubhAga anantaguNA mAnA hai| kaSAya ke abhAva meM tIvra anubhAga kaise ba~dhA ? isI TIkA meM sAtA kA sthiti baMdha do samaya kA honA mAlUma par3atA hai| vo samaya kA sthiti baMdha kaise sambhava ? 1. yoga pAriNAmika bhAva athavA Adayika bhAva hai| [ dha0 5/225-226 ] yoga kSAyopAmika va oNyika bhAva hai| [dha0 7/75-76 ] yoga oNyika bhAva hai| [ dha07/316 ] yoga audayika bhAva tathA kSAyopazramika bhAva hai| [dha0 10/436 ] yoga vAstava meM Adayika bhAva hai| siddhAntaziromaNi pU0 0 ratanacanda mukhtAra patra 27-4-741
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-sayoga kevalI ke kaSAya kA abhAva ho jAne se IryApatha Asrava hotA hai| jaba dravya karma kA Asrava hotA hai to yaha prazna hotA hai ki usakI prakRti ( svabhAva ) kyA hai ? vaha sAtA prakRti rUpa hai kyoMki anya samasta karmoM kA saMvara ho cukA hai| usa Asrava meM kitanA kAla lagatA hai arthAt kitanI sthiti hai ? usakI sthiti eka samaya mAtra hai, kyoMki kisI bhI kArya meM eka samaya se kama kAla nahIM lagatA, kAraNa ki samaya se anya koI choTA kAla nahIM hai| vaha sAtA prakRti maMda hai yA tIvra hai ? jaise 'gannA mIThA prakRti vAlA hai' aisA kahane para turanta prazna hotA hai ki kama mIThA hai yA adhika mIThA hai, usI prakAra prazna hotA hai vaha dravya karma maMda sAtA prakRti vAlA hai yA tIvra sAtA prakRti vAlA hai arthAt anubhAga tIvra hai yA maMda hai ? vaha sAtA prakRti maMda anubhAga vAlI to ho nahIM sakatI, kyoMki sAtA prakRti prazasta hone ke kAraNa usameM maMda anubhAga saMkleSa se par3atA hai parantu sayoga kevalI ke saMkleSa kA sarvathA abhAva hai ata: vaha sAtA prakRti anantaguNI anubhAga vAlI honI cAhiye kyoMki vahA~ para vizuddhatA adhika hai| sayoga kevalI ke asAtA ke udaya samaya pUrva ba~dhI sAtA kA asAtA rUpa stibuka saMkramaNa ho jAtA hai to isa navIna sAtA kA bhI asAtA rUpa kyoM saMkramaNa nahIM hotA? isake uttara meM TIkAkAra ne yaha kahA hai ki ti vAle karma kA hI stibuka saMkramaNa hotA hai| yadi isa navIna sAtA kA saMkramaNa mAnA jAvegA to isake do samaya sthiti kA prasaMga AjAyagA, kintu isakI sthiti eka samaya hai ataH isa saMkramaNa nahIM hotA aura isa kA sAtA rUpa udaya hone se ati hIna anubhAga vAlI asAtA ko udaya pratihata ho jAtA hai| kaSAya ke udaya meM na to eka samaya kI sthiti vAlA aura aise anubhAga vAlA bhI baMdha sambhava nahIM thA ataH yaha kahA jAtA hai ki akaSAyI jIvoM ke sthiti va anubhAga baMdha nahIM hotA / anyathA jahA~ para prakRti va pradeza hai vahAM para sthiti va anubhAga avazya hai| binA sthiti va anubhAga ke prakRti va pradeza baMdha sambhava hI nahIM hai| isa prakaraNa kI vizeSa jAnakArI ke liye dhavala pustaka 13 pR0 47 se 54 taka dekhanA caahiye| yaha kathana jo gommaTasAra karmakAMDa gAthA 274 meM kahA gayA hai vaha dhavala pustaka 13 pR0 53 para hai / gommaTasAra TIkA meM sayoga kevalI ke sAtA kA baMdha eka samaya sthitivAlA kahA gayA hai, do samaya kI sthiti vAlA nahIM kahA gayA / -je.ga.9-16-5-63/IX/pro. ma. lA. jaina (1) kevalI kI sva-parajJatA (2) upacAra kA artha prAropa yA mithyA kalpanA nahIM zaMkA-kevalI bhagavAna sva ko hI jAnate haiM yA para ko hI jAnate haiM yA donoM ko hI jAnate haiM ? merI rAya meM nizcayanaya se kevalI bhagavAna sva aura para donoM ko jAnate haiN| samAdhAna-vastu ananta dharmAtmaka hai| arthAt pratyeka vastu meM anekoM paraspara virodhI dharma rahate haiN| jisa dharma kI mukhyatA se usa vastu ko dekhA jAve vaha vastu usa dharma kI apekSA se vaisI hI dikhAI detI hai anya
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 165 rUpa nahIM dIkhatI kyoMki usa samaya usa kI dRSTi meM anya dharma gauNa haiM, abhAva rUpa nahIM haiN| vastu ke jAnane kA yaha prakAra hai jaisA ki tatvArthasUtra adhyAya pAMca sUtra 32 "apitAnapita siddha" kI sarvArthasiddhi TIkA meM kahA hai| una bhinna 2 dRSTikoNoM ko Agama meM 'naya' kahA hai / naya ke dvArA jo vastu kA adhyavasAya hotA hai vaha vastu ke eka aMza meM pravRtti karatA hai / ananta paryAtmaka vastu kI kisI eka paryAya kA jJAna karate samaya nirdoSa yukti kI apekSA se jo doSa rahita prayoga kiyA jAtA hai vaha naya hai| jayadhavala pustaka 1 / adhyAtma meM isa naya ke mukhya do bheda haiM-1 nizcaya naya 2 vyavahAra naya / yadyapi nizcayanaya aura vyavahAra naya ke Agama meM anekoM lakSaNa kahe haiM tathApi prakRta viSaya meM 'sva ke Azrita nizcaya naya, para ke Azrita vyavahAra naya hai' "AtmAzrito nizcayanayaH, parAzrito vyavahAra nayaH" samayasAra Atma khyAti TIkA gAthA 272 / yaha lakSaNa grahaNa karanA cAhiye / 'parAzrita' arthAt 'para' ke sAtha sambandha kA dyotaka vyavahAra naya hai / jaba svAzrita nizcaya naya hai to nizcaya naya kI apekSA jJAna prAtmA ko arthAt apane ko hI jAnatA hai, para ko nahIM jAnatA kyoMki nizcayanaya kA viSaya parAzrita nahIM hai| yaha kathana kapola kalpita nahIM hai kintu zrI 108 kundakunda AcArya ne isako anekoM sthala para kahA hai-jaise khar3iyA miTTI ( potane kA cUnA yA kalaI ) para kI nahIM hai kalaI vaha to kalaI hai usI prakAra jJAyaka para kA ( para dravya kA) nahIM hai, jJAyaka vaha to jJAyaka hI hai ( gAthA 356 ) isa gAthA kI Atma khyAti TIkA meM kahA hai ki 'pudgalAdi para dravya vyavahAra se usa cetayitA AtmA ke jJeya haiN|' gAthA 360 meM kahA ki yaha nizcaya naya kA kathana hai aba usa sambandha meM vyavahAra naya kA kathana suno "jaise seTikA apane svabhAva se para dravya ko sapheda karatI hai usI prakAra jJAtA bhI apane svabhAva se para dravya ko jAnatA hai / ( gAthA 361 ) / " isI kA samarthana svayaM zrI 108 kundakunda AcArya ne niyamasAra gAthA 159 meM ina zabdoM dvArA kiyA hai-"vyavahAra naya se kevalI bhagavAna saba jAnate aura dekhate haiM nizcaya se kevalajJAnI AtmA ko jAnate aura dekhate haiN|" zrI 108 devasena AcArya ne bhI AlApapaddhati meM kahA hai ki upacAra se siddha bhagavAna para ke jJAtA dRSTA haiN| nizcaya naya aura vyavahAra naya ke lakSaNa tathA Agama pramANa se yaha siddha ho jAtA hai ki kevalI bhagavAna nizcaya naya se haiM prAtmA ko jAnate haiM vyavahAra naya se para ko jAnate haiM aura pramANa se sva aura para donoM ko jAnate haiN| jaba ki nizcayanaya parAzrita hai hI nahIM taba nizcaya naya kI apekSA kevalI para ko jAnate haiM aisA AcArya kaise kathana kara dete / kevalajJAnI kA para jJeyoM ke sAtha jJeya jJAyaka sambandha hai, kintu yaha sambandha asadbhUta upacarita vyavahAranaya kI apekSA se hai kyoMki saba jJeya eka kSetra avagAhI nahIM haiM / jinakI dRSTi meM vyavahAranaya sarvathA asatyArtha hai unakI dRSTi meM kevalI bhagavAna para ko jAnate haiM yaha bhI asatyArtha huA; kintu jina kI dRSTi meM vyavahAranaya satya bhI hai arthAt syAdvAdI hai unake liye isa kathana se sarvajJa kA abhAva nahIM hotA jaisA ki samayasAra gAthA 365 kI tAtparya vRtti saMskRta TIkA meM kahA hai "yahA~ ziSya kahatA hai ki saugata (bauddha) bhI vyavahAra se sarvajJa mAnate haiM unako dUSaNa kyoM diyA jAtA hai ? isakA samAdhAna prAcArya karate haiM ki bauddha AdikoM ke mata meM jaise nizcaya kI apekSA vyavahAra mithyA hai vaise vyavahArarUpa se bhI vyavahAra satya nahIM hai| parantu jaina mata meM vyavahAra yadyapi nizcaya naya kI apekSA se mithyA hai to bhI vyavahAra rUpa se satya hai yadi vyavahAra vyavahArarUpa se bhI satya na ho to sarva hI loka vyavahAra mithyA ho jAve aisA hone para
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 ] ati prasaMga ho jAya / isa se yaha kahanA ThIka hai ki AtmA vyavahAra naya se para dravyoM ko dekhatA jAnatA parantu nizcaya se to apane hI dhAtmadravya ko dekhatA jAnatA hai|" zaMkA- kevalajJAnI para padArthoM ko pratyakSa jAnate haiM yaha kathana to vAstavika hai phira pUrva zaMkA ke samAdhAna meM aisA kyoM kahA ki kevalajJAnI para padArthoM ko jAnate haiN| yaha upacAra se arthAt Aropita kathana hai ? [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna- 'upacAra' kA artha 'Aropa' nahIM hai| prAcIna AcArya racita granthoM meM 'upacAra' zabda kA prayoga 'mithyA kalpanA' ke liye nahIM milegA 'mithyA kalpanA' ke liye prAyaH 'Aropa' zabda kA prayoga kiyA jAtA hai| do bhinna padArthoM meM paraspara sambandha pragaTa karane ke nimitta se athavA prayojana se upacArita kathana kiyA jAtA hai (AlApa paddhati ) / jaise tattvArtha sUtra adhyAya 6 sUtra 2 meM yoga ko Asrava kahA, kintu yoga to karmoM ke Ava ke lie kAraNa hai aura karmoM kA AnA Asrava hai / ataH kAraNa kArya sambandha pragaTa karane ke prayojana upacAra se 'yoga prasrava hai' aisA kahA hai ( rAjavArtika adhyAya 6 sUtra 2 ) yaha upacarita kathana yathArtha hai kyoMki yaha yoga aura Asrava meM kAraNa kArya sambandha ko pragaTa karatA hai aura vaha sambandha yathArtha hai / isIprakAra prAdhAra Aya sambandha ko pragaTa karane ke liye 'ghI kA ghar3A' Adi vAkyoM kA prayoga upacAra se hotA hai isI prakAra 'jJeya' aura 'jJAyaka' kA paraspara sambandha dikhAne ke liye upacAra se 'sarvajJa' zabda kA prayoga hotA hai| yadi koI isa aupacArika kathana ke prayojana kArya-kAraNa AdhAra Adheya jJeya-jJAyaka Adi vAstavika sambandhoM ko na grahaNa kara, tAdAtmya sambandha ko grahaNa kara isa aupacArika kathana meM dUSaNa dene lage, yaha to na samajhane vAle kA doSa hai, kathana meM to kucha doSa hai nahIM / aupacArika kathana kA prayojana to do dravyoM meM yathArtha sambandha prakaTa karane kA hai ataH jisakA prayojana yathArtha hai vaha kathana bhI yathArtha hai| yadi do dravyoM ke paraspara sambandha ko sarvathA ayathArthaM mAnA jAvegA to 'sarvajJatA' 'divya dhvani kI pramANatA' 'samayasAra Adi granthoM kI pramANatA' ityAdi saba ko ayathArthatA kA prasaMga AjAne se mokSamArga kA hI lopa ho jaavegaa| kyoMki zeya zAyaka sambandha na rahane se 'sarvajJa' ke prabhAva kA paudgalika zabda vargaNAmayI jar3a svarUpa divyadhvani kA kevalajJAna se sambandha na rahane ke kAraNa divyadhvani kI apramANatA kA tathA zrI 108 kundakunda AcArya 'samayasAra' Adi granthoM ke karttA na rahane se samayasAra Adi granthoM kI pramANatA ke abhAva kA prasaMga anivArya ho jAtA / 'kevalajJAnI para padArthoM ko pratyakSa jAnate haiM yaha kathana aupacArika hote hue bhI do dravyoM ke sambandha pragaTa karane kI apekSA se yathArtha hai| nAma hai ? kevalI ke pAMcoM prakAra kI vargaNAe~ zrAtI haiM zaMkA-sayoga kevalI kArmaNa Adi kitane prakAra kI vargaNA grahaNa karate haiM aura unake kyA-kyA - jai. ga. 23-8-62 / V / DI. ela. zAstrI samAdhAna-sayoga kevalI bhagavAna ke kaSAyAbhAva hone ke kAraNa IryApatha-karma Asrava hotA hai / IryApathakarma-Atrava rUpa kArmaNa vargaNA sAtA rUpa hotI hai| kahA bhI hai "deva mANusahito bahUparasuhutyAyaNattAdo iriyAbaharUmmaM sAdavmahiya dhavala 13 pR0 51 / / /
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 167 deva aura manuSyoM ke sukha se adhika sukha kA utpAdaka hai, isaliye IryApatha-karma ko 'atyadhika sAtA rUpa' kahA hai arthAt sayoga kevalI bhagavAna sAtA prakRti rUpa kArmaNa vargaraNA ko grahaNa karate haiM / anyatra bhI kahA hai"aTuNNaM kammANaM samayapabaddhapavesehito IriyAvaha samayapabaddhassa padesA saMvejjagunAhoMti, sAdaM mottUNa asi baMdhAbhAvo / " zrAThoM karmoM ke samayabaddhapradezoM se IrSyApatha-karma ke samaya prabaddhapradeza saMkhyAta guNe hote haiM, kyoMki yahA~ sAtAvedanIya ke sivAya anya karmoM kA bandha nahIM hotA / appaM vAdara mavu bahuaM lahukkhaM ca suvikalaM ceva / maMvaM mahatvayaM piya sAdanmahiyaM ca taM kammaM // vaha IryApatha karma alpa hai, vAdara hai, mRdu hai, bahuta hai, rUkSa hai, zukla hai, madhura hai, mahAn vyayavAlA hai aura atyadhika sAtA rUpa hai / kevalI bhagavAna bhASA vargaraNA ko graharaNa karate haiN| vaha bhASA vargaNA cAra prakAra kI hai / "bhASA davvavaggaNA sacca mosa - sacca mosa - asaccamosa bhedeNa cauvihA / evaM caubvihataM kuvo Navvade ? ca ubvihaM bhAsA kajjaNNahANuvavattIvo / " dhavala pu0 14 pR0 550 / bhASAdravya vargaraNA satya, moSa, satyamoSa aura asatyamoSa ( anubhaya ) ke bheda se cAra prakAra kI hai, kyoMki cAra prakAra kA bhASArUpa kArya anyathA bana nahIM sakatA / kevalI bhagavAna kI divyadhvani satyabhASA rUpa va grasatyamoSa ( anubhaya ) bhASA rUpa hotI hai ataH kevalI bhagavAna satyabhASA vargaNA tathA asatyamoSa ( anubhaya ) bhASA vargaNA ko grahaNa karate haiM / kevalI bhagavAna ke dravyamana hotA hai / dravyamana kI sthiti ke liye manodravya vargaNA kA grahaNa hotA hai / mano vargaNA bhI satya, moSa, satyamoSa ubhaya ) satyamoSa ( anubhaya ) ke bheda se cAra prakAra kI hai / "maNadavvavaggaNA caubvihA saJcamaNapAoggA, mosamaNapAoggA, saccAmosa maNapAoggA, asacca mosama - pAoggAmaNadavvavaggaNAdoNitpajjamANassa caubvibhAvaNNahANuvavattIdo / " dhavala 14 pR0 552 / isakA bhAva Upara kahA jA cukA hai / kevalI bhagavAna ke satya manoyoga aura asatyamoSa ( anubhaya ) manoyoga hotA hai ataH kevalI bhagavAna satya mano vargaNA va asatyamoSa ( anubhava ) manovargaraNA ko grahaNa karate haiN| kahA bhI hai "maNa jogo sacca maNajogo asacca mosamaNajogo saNNimicchAiTTi pahUDi jAva sajogikevali tti // 50 // bhavatu kevalinaH satyamanoyogasya satvaM tatra vastuyAthAtmyAvagateH satvAt / nAsatyamoSa- manoyogasya satyaM tatra saMzayAnadhyavasAyayorabhAvAditi na saMzayAnadhyavasAya nivandhanavacanahetumanaso'pyasatyamoSamanastavamastati tatra tasya satvAvirodhAt / bhavatu dravyamanasaH satvaM na tatkAryamiti cedbhavatu tatkAryasya kSAyopazamikajJAnasyAbhAvaH apitu tadutpAdane prayatno'styeva tasya pratibandhakatvAbhAvAt / tenAtmano yogaH manoyogaH / vidyamAno'pi tadutpAdane prayatnaH 1
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : kimiti svakArya na vivadhyAditi cenna, tatsahakArikAraNakSayopazamAbhAvAt / asto manasaH kathaM vacana dvitvasamutpattiriti cenna, upacArAtastayostataH samutpattividhAnAt / " dhavala pR0 282 / . satyamanoyoga tathA asatyamRSA manoyoga ( anubhaya manoyoga ) saMjJI mithyAdRSTi se lekara sayogikevalI paryanta hote haiN| kevalI ke vacana saMzaya aura anadhyavasAya ke kAraNa hote haiM aura una vacanoM kA kAraNa mana hone se kevalI ke anubhaya manoyoga kA sadbhAva svIkAra kara lene meM koI virodha nahIM AtA hai| kevalI ke yadyapi dravyamana kA kAryarUpa upayogAtmaka kSayopazamika jJAna kA abhAva hai tathApi dravyamana ke utpanna karane meM prayatna to pAyA jAtA hai kyoMki dravyamana kI vargaNAoM ke lAne ke liye hone vAle prayatna meM koI pratibandhaka kAraNa nahIM pAyA jAtA hai| kevalI ke yadyapi manonimittaka jJAna nahIM hotA hai, kyoMki kevalI ke mAnasika jJAna ke sahakArI kAraNa rUpa kSayopazama kA abhAva hai, tathApi upacAra se mana ke dvArA satya aura anubhaya donoM prakAra ke vacanoM kI utpatti kA vidhAna kiyA gayA hai| isI prakAra dhavala pu0 1 sUtra 53 va 54 meM sayoga kevalI ke anubhaya vacana yoga aura satya vacanayoga kA vidhAna kiyA gayA hai| ataH sayoga kevalI satyabhASA vargaNA aura anubhaya bhASA vargaNA ko grahaNa karate haiN| ___ sayoga kevalI zukla varNa, sugandhita, madhura, mRdu, AhAravargaNA ( praudArika vargaNA ) ko grahaNa karate haiM, kyoMki unakA rudhira va mAMsa dUdha va kSIra ke samAna zukla varNa vAlA hai| karpUrAdi ke sadRza unake zarIra meM se sugaMdhI AtI rahatI hai| unakA zarIra madhura rasavAlA tathA mRdu hai kyoMki unake zarIra se kisI bhI prANI ko pIr3A nahIM hotI hai / bodhapAhuDa va mahApurANa parva 25 meM sayogakevalI ke zarIra kA kathana hai / sphaTika ke samAna teja se yukta haiM ataH sayoga kevalI sphaTika sadRza taijasa vargaNA ko grahaNa karate haiN| -jeM. ga. 22-1-76/...... | ja lA. jaina bhINDara kevalI aura pAhAravargaNA zaMkA-kevalajJAna hone ke pazcAt kyA AhAravargaNA AtI hai ? samAdhAna-kevalajJAna ho jAne ke pazcAt bhI 13 veM guNa sthAna meM yoga ke kAraNa AhAra vargaNA kA grahaNa hotA rahatA hai| ubayAvaNNasarIrodayeNa tahahavayaNacittANaM / NokammavaggaNANaM gahaNaM AhAraya NAma // 664 // AhAradi sarIrANaM tiNhaM eyadaravaggaNAo ya / bhAsamANANaM NiyadaM tamhA AhArayo bhaNiyo // 665 / / viggahagavi mAvaNNA kevaliNo samugdhado ajogI ya / siddhA ya aNAhArA sesA AhArayA jIvA // 666 // go0 jI0 artha-zarIranAmA nAma karma ke udaya se deha vacana aura dravya mana rUpa banane ke yogya nokarma vargaNA kA jo grahaNa hotA hai usako pAhAra kahate haiN| audArika, vaikriyika tathA pAhAraka ina tInoM zarIroM meM se kisI bhI
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 166 eka zarIra ke yogya vargaNAoM ko tathA vacana aura mana ke yogya vargaraNAoM ko yathAyogya jIvasamAsa tathA kAla meM jIva AhAraNa- graharaNa karatA hai isaliye isako AhAraka kahate haiM / vigraha gati ko prApta hone vAle cAroM gati saMbaMdhI jIva pratara aura loka pUrNa samudghAta karane vAle sayoga kevalI, prayoga kevalI, samasta siddha itane jIva to anAhAraka haiM aura inako chor3akara zeSa jIva zrAhAraka hote haiM / isase siddha hai ki sayoga kevalI AhAra-vargaNA grahaNa karate haiM / " AhArA eiMbiya - pahuDa jAva sajogikevaliti // 176 // dhavala pu0 1 pR0 409 / AhAraka jIva ekendriya se lekara sayoga kevalI guNasthAna taka hote haiM / "atra kevala lepoSmamanAkarmAhArAn parityajya nokarmAhAro grAhyaH / " dhavala pu0 1 pR0 409 / yahA~ para prahAra zabda se kavalAhAra, lepAhAra, uSmAhAra mAnasika hara aura karmAhAra ko chor3a kara nokarmAhAra kA hI grahaNa karanA cAhiye / kevalI ke baddha sAtA kA dravya tadanantara samaya meM prakarma bhAva ko prApta ho jAtA hai zaMkA- go0 ka0 gA0 274 meM likhA hai ki 'samayadvidigo baMdho, sAdassuvayappigo jado tassa / teNa asAvassubao sAvasarUveNa pariNamadi / ' isa gAthA ke pUrvArdha kA saMskRta anuvAda yaha hotA hai "samayasthitiko bandhaH sAtasyodayAtmako yataH tasya / " aba yahA~ yaha dekhanA hai ki yahA~ bandha kA "udayAtmaka" vizeSaNa diyA hai, ataH vizeSya bandha zabda udayAtmaka vizeSaNa se viziSTa hone se jahA~-jahA~ vizeSya hogA vahIM vizeSaNa kI pravRtti hogI, isa niyama ke anusAra kevalI ke samaya-sthitika sAtA ke bandhakAla meM usI baddha dravya kA udaya bhI A jAtA hai, na ki tadanantara ( dvitIya ) samaya meM / yadi dvitIya samaya meM udaya mAnA jAyagA to karmarUpa dravya kI sthiti do samaya hone kA aparihArya prasaMga AvegA; ataH kevalI ke sAtA ke bandha ke samaya meM hI usakA udaya bhI A jAtA hai, aisA mAnanA cAhie ? yahI gAthA labdhisAra kSapaNAsAra meM bhI hai, tathA sarvatra kevalI ke bandha ko udayasvarUpa hI kahA hai / ataH kyA uparyukta mero vicAraNA ThIka hai ? - jai. ga. 27-7-69 / VI / su. pra. samAdhAna -- Apane gAthA kA artha ThIka samajhA hai| jisa samaya meM unake pudgaladravya karma bhAva ko prApta huA usase agale samaya meM akarma bhAva ko prApta hogayA / yadi agale samaya meM udaya mAnA jAve to karmarUpa paryAya kI do samaya pramANa sthiti kA prasaMga AyagA / aura tIsare samaya meM akarma bhAva ko prApta hone kA prasaMga AyagA / vipAkonubhavaH / tatzca nirjarA / ta0 sU0 8 / 21, 23 tathA dhavala pu0 13 meM bhI yahI bAta kahI hai / vahA~ bhI "udayasvarUpa sAtAvedanIya kA bandha" kahA hai| dhavala 13 / 53 / - patra 29-10-79/ I / ja. lA. jaina, bhINDara sayogakevalI zaMkA----13 ve guNasthAna meM asAtAvedanIya karma kisa rUpa meM rahatA hai| udaya rUpa meM rahatA hai yA nahIM ? samAdhAna - 13 veM guNasthAna meM asAtA kA udaya hai kintu vaha apanA kArya karane meM samartha nahIM hai, kyoMki sahakArI kAraNarUpa ghAti karmoM kA abhAva hai / ataH udaya hote hue bhI anudaya ke samAna hai / athavA udaya 'sAtA kA udaya kArya karane meM akSama
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 17. ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : svarUpa sAtA vedanIya kA baMdha hone se aura udayAgata utkRSTa anubhAga yukta sAtAvedanIya kI sahakAratA hone se asAtA kA udaya pratihata ho jAtA hai / dhavala pustaka 13, pR0 53 va jayadhavala pu0 3, pR0 69 / -jai. saM. 30-10-58/V/a. caM. lA. kevalI ke praghAtiyA karmoM kA kSaya svapara nimitta se hotA hai zaMkA -kevalI ke cAra aghAtiyA karma apane Apa naSTa hote haiM yA ve svayaM kevalI naSTa karate haiM ? apane Apa naSTa hote haiM to ve apane svakAla se hI naSTa hote haiM kyA ? arthAt unakI taraha se sabakI apanI apanI paryAya nizcita hai yA nahIM? kevalI bhagavAna svayaM naSTa karate haiM aisA mAne to kevalI vikAramaya Thaharate haiM? samAdhAna-kevalI ke cAra adhAtiyAkarma, ekAnta se na to apane Apa naSTa hote haiM aura na ekAnta se kevalI hI naSTa karate haiN| cAra aghAtiyA kamoM ke naSTa hone meM aMtaraMga kAraNa to svayaM karma hai aura bAhya kAraNa aneka prakAra haiN| una saba aMtaraMga va bahiraMga kAraNoM ke milane para kArya kI siddhi hotI hai| yadi una saba kAraNoM meM se eka kAraNa kI bhI kamI rahagaI to kArya kI siddhi nahIM ho skegii| yadi ekAnta se cAroM aghAtiyA karma svayaM naSTa hote to kevalI samUdghAta kA sarvathA abhAva pAyA jaataa| kintu kevalI samUdghAta ha hai ki 'ekAnta se cAra aghAtiyA karma apane Apa naSTa nahIM hote| kevalI samudghAta meM karmoM kI sthiti aura anubhAga kA ghAta hotA hai| jina karmoM kA bahutakAla meM ghAta hotA una karmoM kA kevalI samudghAta dvArA eka samaya meM ghAta ho jAtA hai' ( SaTkhaMDAgama pustaka 1, pRSTha 300 va 301 ) kevalI samudghAta ke pazcAt saMyogakevalI guNasthAna ke anta taka sthiti kAMDaka dvArA eka eka antarmuhUrta sthiti kA ghAta hotA hai (SaTkhaMDAgama pustaka 11, pRSTha 133-134 ) / anya kAraNa binA, eka hI ke Apa hI te upajanA vinazanA hoya nAhIM ( Ama mImAMsA pRSTha 34 anantakoti granthamAlA) bhAvAntara kI prApti ubhayanimitta (aMtaraMga bahiraMga ) ke vaza se hotI hai| ( sarvArthasiddhi adhyAya 5, sUtra 30 ) ina uparokta AgamapramANoM se siddha hai ki kevalI ke cAra aghAtiyA karmoM kA nAza svapara nimitta se hotA hai| kevalI ke cAra aghAtiyA karma svakAla se bhI naSTa hote haiM aura svakAla ke binA bhI naSTa hote haiM, kyoMki bahatakAla' meM ghAta honevAle karmoM kA eka samaya meM ghAta hotA hai (SaTkhaMDAgama pustaka 6, pRSTha 412) / isa prakAra pratyeka dravya kI paryAya svakAla se bhI hotI hai| aura svakAla ke binA bhI hotI hai| pravacanasAra ke anta meM 'kAlanaya' va 'akAlanaya' donoM naya kahI gaI haiN| donoM nayoM meM se kisI eka ke pakSa kI haTa karanA ekAnta mithyAtva hai| jisa prakAra ubhayanimittavazAt kevalI bhagavAna khar3e hote haiM, baiThate haiM, vihAra karate haiM, upadeza dete haiM usI prakAra ubhayanimittavazAt kevalI bhagavAna karmoM ko naSTa karate haiN| kahA bhI hai--'antarmuhUrta mAtra Ayu ke zeSa rahane para kevalI samudaghAta ko karate haiN| isameM prathama samaya meM daNDa samudghAta ko karate haiN| usa samaya daNDa samadaghAta meM vartamAna hote hue Ayu ko chor3akara zeSa tIna aghAtiyAkarmoM kI sthiti ke asaMkhyAta bahubhAga ko 'haNadi' naSTa karate haiN| isake atirikta kSINakaSAya ke antima samaya meM ghAtane se zeSa rahe aprazasta prakRti sambandhI anubhAga ke ananta bahabhAga ko bhI naSTa karate haiM / isIprakAra kapATa Adi samudghAta meM bhI naSTa karate haiM (SaTkhaMDAgama pustaka 6 pATha 412-413) / vihArAdi karate hue bhI jisaprakAra kevalI vikAramaya nahIM hote| usIprakAra karmoM ko naSTa
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 171 karate hue bhI kevalI vikAramaya nahIM hote| vikAra kA mUla kAraNa moha thA, usakA nAza ho jAne se icchA Adi rUpa vikAra nahIM rhaa| kahA bhI hai kAyavAkyamanasA pravRttayo nAbhavastava munezcikorSayA / nAsamIkSya bhavataH pravRttayo dhIratAvakacintyamIhitam // 47 // vRhatsva0 artha-he mune 'maiM kucha karU' isa icchA se Apake manvacana kAya kI pravRttiyA~ huI so hI bAta nahIM hai| aura ve pravRttiyA~ Apake binA vicAre huI hai so bhI bAta nahIM hai / para hotI avazya hai, isaliye he dhIra, ApakI ceSTAe~ acintya haiN| bhAvArtha-saMsAra meM jitanI bhI pravRttiyA~ hotI haiM ve icchApUrvaka hotI haiM aura jo pravRttiyA~ binA vicAre hotI haiM ve grAhya nahIM mAnI jaatii| para yahI Azcarya hai ki ApakI pravRttiyA~ icchApUrvaka na hokara bhI grAhya haiN| -Na. saM. 18-9-58/V/baMzIdhara kevalI kI sarvajJatA upacAra naya se hai, tathApi hai vAstavika zaMkA-kevalajJAnI kyA nizcayanaya se sarvajJa haiM yA vyavahAranaya se sarvajJa haiM ? samAdhAna-nizcayanaya aura vyavahAranaya kA lakSaNa isaprakAra hai-'AtmAdhito nizcayanayaH, parAzrito vyavahAranaya' arthAta sva Azrita nizcayanaya hai aura para ke Azrita vyavahAranaya hai| (samayasAra gAthA 272 AtmakhyAti ttiikaa)| nizcayanaya va vyavahAranaya kI isa paribhASA anusAra zrI 108 kundakunda AcArya ne niyamasAra gAthA 159 meM kahA hai-'kevalI bhagavAna sarvapadArthoM ko dekhate jAnate haiM yaha kathana vyavahAranaya se hai parantu niyama karake nizcayanaya se ) kevalajJAnI apane AtmasvarUpa ko hI dekhate jAnate haiN| isa hI viSaya ko samayasAra gAthA 356, 360 va 361 meM kahA hai ki-'nizcayanaya se para kA jJAyaka nahIM hai kintu vyavahAranaya kI apekSA jJAtA apane svabhAva se paradravya ko jAnatA hai| uparyukta Agama anusAra kevalI bhagavAna nizcayanaya kI apekSA sarvajJa nahIM haiM kintu vyavahAranaya athavA upacAra se sarvaja arthAta tIna loka aura tIna kAla kI bAta ko jAnane vAle haiN| zrI ma basena AcArya ne AlApapaddhati meM bhI kahA hai ki-upacAra se jIva ke mUrtapanA va acetanapanA hai aura upacAra se siddhoM ke para kA jJAtApanA hai| isaprakAra nizcaya va vyavahAra donoM nayoM kA Azraya karanevAle syAdvAdiyoM ke mata meM to kevalajJAnI AtmajJa aura sarvajJasiddha ho jAte haiN| kintu jinake mata meM nizcayanaya hI satyArtha hai aura vyavahAranaya sarvathA asatyArtha hai unake mata meM kevalajJAnI ke sarvajJatA kI siddhi nahIM hotii| 'siddhabhagavAna kevala AtmA ko jAnate haiM bAjhArtha ko nahIM jAnate' aise dUrnaya ke nivAraNArtha "bujhaMti" siddhoM kA aisA vizeSaNa satra meM diyA gayA hai (SaTkhaMDAgama pustaka 6 pRSTha 501) / yadi jinendra deva kA ( kevalI kA ) jJAna sarva kSetra ke tInoM kAla ke samasta padArthoM ko eka sAtha sadA nahIM jAnatA to jJAna kA mAhAtmya hI kyA huA ? arthAt kevalajJAna tInoM loka aura tInoM kAla ke sarvapadArthoM ko yugapata jAnatA hai| parapadArtha ko jAnane kI apekSA se sarvajJatA yadyapi vyavahAranaya se athavA upacAra se hai kintu yaha vyavahAranaya kA yA upacAra kA kathana vAstavika hai, kapolakalpita nahIM hai| -jeM. saM. 21-8-58/V/mokhika carcA
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : kevalI ke anantavIrya hone para aghAtiyA karma kA tatkSaNa nAza nahIM hotA zaMkA-kevalI ke anantavIrya prakaTa ho jAne para usI samaya vaha vIrya aghAtiyA karmoM kA nAza karane meM zakya kyoM nahIM hai ? samAdhAna-Ayu karma kI sthiti pUrNa hone se pUrva kevalI ke Ayu karma kA kSaya nahIM ho sakatA hai, kyoMki Ayu karma kI udIraNA pramatta saMyata chaThaveM guNasthAna ke bAda nahIM hotI hai| "sakamasAdaM ca tahiM maNuvAugamavaNidaM kiccaa| avaNidatippayaDINaM pamattavirade udIraNA hodi // " go0 ka0 280 / sAtA vedanIya, asAtA vedanIya, manuSya-Ayu ina tIna prakRtiyoM kI udIraNA pramattavirata nAmA chaThe guNasthAna taka hI hotI hai, usase Age nahIM hotI hai| Ayu karma kA kSaya hone para hI zeSa tIna adhAtiyA karmoM kA kSaya hotA hai| zrI kundakunda AcArya ne niyamasAra meM kahA bhI hai "Aussa khayeNa puNo NiNNAso hoi sesapayaDINaM / " gA0 176 / ananta vIrya utpanna ho jAne para bhI jaba taka manuSyAyu karma kI sthiti zeSa hai usa samaya taka aghAtiyA karmoM kA kSaya nahIM ho sakatA hai| -Ne. ga. 30-11-72/VII/ra. lA. gaina, meraTha upasarga kevalI kA svarUpa zaMkA-kevalajJAna ke pazcAt upasarga nahIM hotA taba upasarga kevalI Agama meM kyoM kahe ? samAdhAna- kevalajJAna ho jAne para upasarga nahIM hotA aura pUrvavartI upasarga bhI zAMta ho jAtA hai| terahaveM guNasthAna meM arthAt arahaMta avasthA meM kisI prakAra kA koI upasarga nahIM rhtaa| jinako upasargapUrvaka kevalajJAna utpanna huA hai ve upasarga kevalI kahalAte haiM / antakRt kevalI bhI sopasarga hote haiN| ina antakRta keva.. liyoM kA kathana antaHkRddazAMga meM hai| yaha antaHkRddazAMga dvAdazAMga kA AThavAM aGga hai| antaHkRddazAMga isa aGga ke 2328000 pada haiN| isameM pratyeka tIrthaMkara ke tIrthakAla meM jina daza daza manIzvaroM ne cAra prakAra kA ghora upasarga sahana karake kevalajJAna prApta kara siddha pada prApta kiyA una sabakA savistAra varNana hai| antima tIrthaMkara zrI 1008 mahAvIra svAmI ke tIrthakAla meM (1) nami (2) mataGga (3) somila (4) rAmaputra (5) sudarzana (6) yamaloka (7) valika (8) viSakambila (9) pAlambaSTa (10) putra ina dasa munIzvaroM ne tIvra upasarga sahana kara kevalajJAna prApta kiyaa| -je. ga. 7-10-65/IX/ma. mA.
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 173 sAmAnya kevalI ke divyadhvani kA sadbhAva va gaNadhara kA prabhAva zaMkA-sAmAnya kevalI kI vANI khiratI hai yA nhiiN| yadi khiratI hai to kyA unake bhI gaNadhara hote haiM ? samAdhAna-sAmAnya kevaliyoM kI vANI hotI hai, kintu gaNadhara nahIM hote; kyoMki unakI vANI ke dvArA dvAdazAna kI racanA nahIM hotI aura gaNadhara kA mukhya kArya dvAdazAGga kI racanA karanA hai| sAmAnya kevaliyoM kI sabhA meM bIjabuddhi Adi Rddhi-dhArI vizeSajJAnI AcArya hote haiN| -jaM. ga. 26-12-68/VII/ma. mA. (1) mUka va antakRt kevalI ke gandhakuTI nahIM hotI (2) kevalajJAna hone ke bAda hI mokSa milatA hai zaMkA-gaMdha kuTI kyA pratyeka arihaMta kI hotI hai yA kisI vizeSa ko ? aise hI pratyeka jIva ko mukta hone se pahile kevalajJAna hotA hai yA kisI kisI ko ? samAdhAna-maMtakRt kevalI' tathA mUka kevalI kI gandhakuTI nahIM hotii| jina kevaliyoM kI divyadhvani khiratI hai una sabakI gandha kuTI hotI hai / jitane bhI jIva mokSa gaye haiM jA rahe haiM yA jAyeMge una sabako kevalajJAna hotA hai / kyoMki mohanIya karma kA nAza hone para jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura aMtarAya ina tIna ghAtiyA karmoM kA kSaya ho jAtA hai aura ghAtiyA karmoM kA kSaya ho jAne se kevalajJAna ho jAtA hai / kahA bhI hai mohakSayAjjJAnadarzanAvaraNAntarAyakSayAcca kevalam // 1 // mokSazAstra adhyAya 10 / artha-moha kA kSaya hone se tathA jJAnAvaraNa darzanAvaraNa aura antarAya karma kA kSaya hone se kevalajJAna prakaTa hotA hai| yadi yaha kahA jAya ki mohanIya karma kA kSaya to dasaveM guNasthAna ke aMta meM ho jAtA hai, usI samaya kevalajJAna kyoM nahIM ho jAtA, kyoMki karmoM ke nAza se kevalajJAna utpanna hotA hai, yaha prasiddhi hai ? aisI zaMkA karanA ThIka nahIM hai| sarva prathama to yaha sUtra dvAdazAMga ke anusAra mahAn prAcArya dvArA racA gayA hai| dUsare 'mohakSayAt' isa pada se spaSTa ho jAtA hai ki mohanIya kA kSaya hone para jJAnAvaraNAdi zeSa tIna ghAtiyA karmoM kA kSaya hotA hai aura jJAnAvaraNAdi kA ghAtiyA karmoM kA kSaya, kevalajJAna pragaTa hone meM kAraNa hai| isaprakAra kevalajJAnotpatti meM mohanIya karma paramparA kAraNa hai, jJAnAvaraNAdi karmoM kA kSaya sAkSAt kAraNa hai| vizeSa kathana ke liye sarvArthasiddhi TIkA dekhanI caahiye| 1. sudarzana ( seTha ) kevalI apavAda svarUpa haiN| kyoMki ve pAMcaveM antakRta kevalI the [ sudarzana-carita, vidyAnandi viracita 3/3/pa. 20] unheM kevalajJAna hone para gandhakuTI kI racanA tathA divyadhvani bhI khirI [sa.ca. 11/81-8]
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : yadi yaha zaMkA kI jAve ki jJAnAvaraNAdi karmoM kA kSaya hone para to dravya karma kI akarma avasthA pragaTa hogI, kevalajJAna to jIva kI paryAya hai, vaha jJAnAvaraNAdi karmoM ke kSaya se kaise prakaTa ho sakatA hai? aisI zaMkA karanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki kAryotpatti meM jisaprakAra sampUrNa sAdhaka sAmagrI kI mAvazyakatA hotI hai usIprakAra sampUrNa bAdhaka kAraNoM ke abhAva kI bhI AvazyakatA hotI hai| jJAnAvaraNAdi dravya karma yadyapi acetana haiM tathApi unameM aisI apUrva zakti hai ki ve jIva ke kevalajJAna svabhAva ko naSTa kara dete haiM, arthAt vyakta nahIM hone dete / kahA bhI hai kA vi auvA dIsadi puggala-dadhvassa erisI sttii| kevala-NANa-sahAvo viNAsido jAi jIvassa // 211 // svA0 kA0 a0 artha-pudgala dravya kI koI aisI apUrva zakti hai jisase jIva kA jo kevalajJAna svabhAva hai vaha bhI naSTa ho jAtA hai| ata: jisa samaya taka bAdhaka kAraNoM arthAt jJAnAvaraNAdi ghAtiyA karmoM kA kSaya nahIM hogA usa samaya taka kevala pragaTa nahIM ho sakatA, isaliye sarvajJa ke upadezAnusAra zrI bhagavadumAsvAmI ne mokSazAstra adhyAya 10 prathama sUtra meM kahA hai ki jJAnAvaraNa darzanAvaraNa aura antarAya karmoM ke kSaya hone se kevalajJAna pragaTa hotA hai| -jaM. ga. 6-13-5-65/XIV/ma. mA. (1) muni avasthA meM bhagna zarIra kevalajJAna hone para pUrNa ho jAtA hai (2) prAtmA kI pavitratA se zarIra bhI pavitra ho jAtA hai zaMkA-jina maniyoM ko zera ne bhakSaNa kara liyA athavA sira para agni jalA dI gaI ityAdi upasargapUrvaka kevalajJAna prApta kara mokSa gaye unake Atma pradeza siddhAlaya meM kisa AkAra rUpa hote haiM ? unakA pUrva zarIra to upasarga ke dvArA bhagna ho gayA thaa| siddhAlaya meM kyA unakA AkAra isa bhagna zarIra se kiMcit Una rahatA hai ? samAdhAna-kevalajJAna ke prApta hote hI ina upasarga kevaliyoM kA zarIra pUrvavat sAGgopAGga bana jAtA hai| arahata avasthA meM zarIra kaTA-phaTA yA aGgahIna nahIM rhtaa| arahaMta avasthA mahAn avasthA hai sAkSAta bhagavAna hai, ataH unakA zarIra aGgahIna yA viDarUpa ho yaha saMbhava nahIM hai| vaha zarIra to paramaudArika bana jAtA hai usameM sapta kudhAtu nahIM rhtiiN| AtmA kI pavitratA se zarIra bhI pavitra ho jAtA hai| bArahaveM gUNasthAna meM sarva nigodiyA jIva zarIra se nikala jAte haiN| prAtmA kI vizuddhatA kA prabhAva paudgalika zarIra para par3atA hai aura vaha azuci zarIra bhI mahAn pavitra ho jAtA hai / mokSa ho jAne para AtmA to siddhAlaya meM jAkara sthita ho jAtI hai, kyoMki Age dharmAstikAya kA abhAva hai| Urdhvagamana ananta zakti hote hue bhI dharmAstikAya ke abhAva ke kAraNa lokAkAza ke anta meM Thahara jAte haiN| mokSa kalyANaka meM deva unake zarIra kI pUjA karate haiN| isaprakAra mAtmA kI pavitratA se zarIra bhI pavitra ho jAtA hai| arthAt eka vastu kA prabhAva dUsarI vastu para par3atA hai| -jaM. ga. 7-10-65/IX/ma mA.
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] kevalI mokSa jAne kI abhilASA nahIM rakhate zaMkA- kevalI mokSa jAne ko abhilASA rakhate haiM kyA ? samAdhAna - kevalI mokSa jAne kI abhilASA nahIM rakhate haiM / abhilASA arthAt icchA mohanIya karma ke udaya ke nimitta se utpanna hotI hai / kevalI bhagavAna ke mohanIya karma kA sarvathA nAza ho jAne se usake udaya kA abhAva hai / mohanIyakarma ke udaya ke abhAva meM icchA bhI utpanna nahIM ho sakatI, kyoMki kAraNa ke abhAva meM kArya kI utpatti nahIM hotI / kAraNa ke binA kArya hone para atiprasaMga doSa AtA hai / SaTkhaMDAgama pustaka 12, pRSTha 382, aSTasahasrI pRSTha 159 / [ 175 sAmAnya kevalI ke mokSotsava zaMkA- sAmAnya kevalI jaba mokSa jAte haiM taba bhI devAdika Akara kucha utsava manAte haiM yA ve tIrthaMkaroM ke hI mokSa kA utsava manAte haiM ? - jai. saM. 18-9-58 / V / baMzIdhara samAdhAna - devAdika tIrthaMkaroM kA to mokSotsava manAte hI haiM, kintu sAmAnya kevaliyoM ke mokSa ke samaya bhI deva Akara utsava manAte haiM / karmoM ke bandhana se chUTanA arthAt mokSa sabako iSTa hai / ataH jaba koI jIva mukti ko prApta hotA hai to devAdika ko harSa hotA hai aura ve Akara usakA utsava manAte haiM / prathamAnuyoga meM isaprakAra ke utsavoM kA kathana pAyA jAtA hai / 'sayoga va prayoga kevalI' saMsArI nahIM haiM zaMkA-kyA caudahaveM guNasthAna vAlA bhI para samaya hai ? kyA arahaMta bhI saMsArI haiM ? - jai. ga. 11-7-66 / 1X / ka. gha. samAdhAna - samayasAra gAthA 2 meM para samaya kA lakSaNa isaprakAra kahA hai- 'puggalakammapadesaTThiyaM ca taM jANa parasamayaM // 2 // ' arthAt- 'jo jIva pudgala karma ke pradezoM meM sthita hai usako parasamaya jaano|' isakI TIkA meM zrI 108 amRtacandra AcArya ne isaprakAra kahA hai- 'anAdi pravidyArUpa mUla vAle kaMda ke samAna moha ke udaya ke anusAra pravRtti ke prAdhInapane se darzanajJAna - svabhAva meM nizcita vRttirUpa AtmasvarUpa se chUTa para dravya ke nimitta se utpanna moharAga-dveSAdi bhAvoM meM ekatA rUpa lIna hI pravartatA hai taba pudgala karma ke kArmANarUpa pradezoM meM Thaharane se paradravya apane se ekapanA kara eka kAla meM jAnatA tathA rAgAdi rUpa pariNamatA huA para samaya aisA pratIti rUpa kiyA jAtA hai / ' caudahaveM guNasthAna meM rAga-dva eSa kA abhAva hai aura kevalajJAna kSAyika samyagdarzana Adi guNa pragaTa haiM kyoMki cAra ghAtiyA karmoM kA kSaya ho cukA hai ataH caudahaveM guNasthAna vAle, jo pUrNa vItarAgI haiM, para samaya kaise ho sakate haiM / arthAt caudahaveM guNasthAna vAle para samaya nahIM haiM / saMsaraNa karane ko saMsAra kahate haiM jisakA artha parivartana hai / yaha jina jIvoM ke pAyA jAtA hai ve saMsArI haiM ( sarvArthasiddhi adhyAya 2 sUtra 10 ) / zrI 1008 arahaMta bhagavAna ke mohanIya karma kA kSaya ho jAne se
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : bhAvabandha kA sadA kAla ke lie abhAva ho gayA arthAt bhAva mokSa to ho gayA aura dravya mokSa ke abhimukha hai| arahaMtoM ke saMsaraNa kA prabhAva hone se ve saMsArI nahIM haiM, kintu mukta bhI nahIM hue kyoMki cAra aghAtiyA karma maujUda haiM, ataH ve to saMsArI yA asaMsArI haiN| -jaM. ga. 21-11-63/IX/a. pa. lA. sayogI va ayogI ko udaya prakRtiyA~ zaMkA-bhAratIya jJAna pITha kAzI se prakAzita zrI sarvArthasiddhi ke pRSTha 452-453 para 12 prakRtiyoM kA ( jinakA udaya cauvaha guNasthAna meM bhI rahatA hai) udaya terahaveM guNasthAna taka hI kyoM batAyA ? samAdhAna--eka vedanIya, manuSyAyu, manuSyagati, paMcendriya jAti, basa, vAdara, paryApta, subhaga, Adeya, yazakIrti, tIrthakara, uccagotra, ina 12 prakRtiyoM kA udaya caudahaveM guNasthAna meM bhI rahatA hai, kintu vedanIya aura manuSyAyu kI udIraNA chaThe guNasthAna taka hotI hai aura zeSa dasa prakRtiyoM kI udIraNA terahaveM guNasthAna taka hotI hai| vizeSArtha meM anuvAdaka mahodaya ne ina dasa prakRtiyoM ke sambandha meM udIraNA ke sAtha 'udaya' zabda bhI likha diyaa| Agama eka mahAn samudra hai usameM ajJAnatA yA asAvadhAnI ke kAraNa bhUla ho jAnA svAbhAvika hai| bhUla jJAta ho jAne para bhI apanI bAta ko pakar3e rakhanA, bhUla ko svIkAra nahIM karanA mokSamArga meM ucita nahIM hai / -jai. ga. 16-8-62/ ......./su. pra. ayogI ke dvicarama samaya meM kSapita prakRtiyA~ zaMkA-SaTkhaMDAgama pustaka 10 pR0 163 para kevalI ke dvicarama samaya meM 73 prakRtiyoM kA nAza likhA hai jaba ki 72 prakRtiyoM kA nAza hotA hai| samAdhAna-kucha prAcAryoM ne caudahaveM guNasthAna ke dvicarama samaya meM 72 prakRtiyoM ke nAza kA kathana kiyA hai aura kucha ne una 72 prakRtiyoM meM 'manuSyagatyAnapUrvI' prakRti milAkara 73 prakRtiyoM ke nAza kA kathana kiyA hai| dRSTi-bheda ke kAraNa ina donoM kathanoM meM bheda ho gayA hai| manuSyagati va manuSyagatyAnupUrvI ina donoM kA eka sAtha baMdha hotA hai, kyoMki baMdha kI apekSA ina donoM meM avinAbhAvi saMbaMdha hai| isalie jina AcAryoM kI dRSTi baMdha ke avinAbhAvi saMbaMdha para rahI unhoMne dvicarama samaya meM 72 prakRtiyoM ke nAza kA kathana kiyA hai aura carama samaya meM manuSyagati ke nAza ke sAtha 'manuSyagatyAnupUrvI' prakRti ke nAza kA kathana kiyA hai| manuSyagatyAnupUrvI kA udaya mAtra vigrahagati meM hotA hai| caudahaveM guNasthAna meM manuSyagati kA svamukha udaya hai aura manuSyagatyAnupUrvI prakRti kA paramukha udaya hai arthAt stibuka saMkramaNa dvArA anudaya prakRtiyoM kA dravya svajAti udaya prakRti rUpa pariNama kara udaya meM AtA hai / caudahaveM guNasthAna ke carama samayavartI manuSyagatyAnupUrvI kA dravya dvicarama samaya meM manuSya gati rUpa pariNama jAtA hai| caudahaveM guNasthAna ke carama samaya meM manuSyagatyAnupUrvI prakRti kA dravya sattA meM nahIM rahatA isaliye kucha prAcAryoM ne manuSyagatyAnupUrvI kA kSaya caudahaveM guNasthAna ke vicarama samaya meM svIkAra kara 73 prakRtiyoM kA nAza dvicarama samaya meM kahA hai| ina donoM matoM kA kathana malArAdhanA pR0 18, 28, 29 para hai -
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 177 "evamekasaptati nAmakarmANyantaravedanIyaM nIcairgotraM ceti trispttiH| anye manuSyagatiprAyogyAnupUrvI-kSapaNaM carama samaye vAMchaMtIti tanmatena dvAsaptatirupAntyasamaye tucaramasamaye tIrthakaraMstrayodazAnyaizcadvAdaza kssipynte|" arthAt-isa prakAra 71 nAma karma kI prakRtiyAM, koI eka vedanIya nIcagotra ina 73 prakRtiyoM kA caudahaveM guNasthAna ke upAnta samaya meM kSaya hotA hai / anya prAcArya manuSya gati prAyogyAnupUrvI prakRti kA kSaya carama samaya meM mAnate haiM, unake mata meM 72 prakRti kA kSaya upAnta samaya meM hotA hai aura tIrthaMkara ke teraha prakRtiyoM kA tathA sAmAnya kevalI ke 12 prakRtiyoM kA kSaya anta samaya meM hotA hai / zrI zivakoTi AcArya ne caudahaveM guNasthAna ke upAnta samaya meM 73 aura anta samaya meM teraha yA 12 prakRtiyoM kA kSaya hotA hai aisA kathana kiyA hai| so teNa paMcamattAkAleNa khavedi carimamAraNeNa / aNuviSNao carimasamaye savvAo payaDIo // 2124 // carimasamayammi to so khavedi vedijjmaannpyddiio| bArasa titthayarajiNo ekkArasa sesasamvaNhU // 2125 // artha-ve ayogi jina paMca hasva svara uccAraNa mAtra kAla meM anudaya rUpa udaya meM nahIM AI haI saba prakRtiyoM kA isa guNasthAna ke upAntya samaya meM kSaya karate haiM, arthAt 73 prakRtiyoM kA kSaya karate haiN| anta samaya meM tIrthaMkara kevalI udayarUpa 12 prakRtiyoM kA kSaya karate haiM aura sAmAnya kevalI 11 prakRtiyoM kA kSaya karate haiN| -Ne. ga. 8-2-68/IX|dha. lA. seThI, khuraI prayoga kevalI ke bhI paramaudArika zarIra zaMkA-sayoga kevalI guNasthAna meM to zarIra vidyamAna rahatA hai itanA to vivita hai, para kyA ayogI bhagavAna ke bhI pUrva kA auvArika zarIra nokarma rahatA hai ? spaSTa kreN| samAdhAna--caudahaveM guNasthAna meM paramaudArika zarIra kA sattva to rahatA hai, kintu audArika zarIra nAmakarma kA udaya nahIM rahatA; kyoMki yoga kA abhAva hone se audArikazarIra-vargaNAoM kA AnA banda ho jAtA hai| -pata 15-11-75/I/ja. lA. jaina, bhINDara ayogI ke provayika bhAvasvarUpa yoga kA prabhAva ho jAtA hai, kSAyikalabdhi se jIva prayogI hotA hai zaMkA- jaba AtmA 13 veM guNasthAna se 14 3 guNasthAna meM pahu~catA hai taba AtmA ke kauna se guNa meM zuddhatA AtI hai ? jo zuddhatA AtI hai vaha kSayopazamabhAva rUpa yA upazamabhAvarUpa yA kSAyikabhAvarUpa AtI hai ? kyA yaha tIna bhAva binA zuddhatA A sakatI hai ? yadi A sakatI hai vaha kaunasA bhAva hai ? samAdhAna-jaba prAtmA terahaveM guNasthAna se caudahaveM guNasthAna meM pahuMcatA hai taba yoga kA abhAva hone se Atmadravya meM zuddhatA AtI hai / yaha zuddhatA na to karma ke upazama se AtI hai, aura na kSayopazama se AtI hai kinta zarIra Adika karma ke udayAbhAvarUpa se AtI hai| kahA bhI hai-"ajogINAma kadhaM bhvdi|| 34 // khaDayA
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra laDIe ||35|| ( TIkA) jogakAraNa zarIrAdi kammANaM NimmUlakhae suppaNNattAdo khaiyA laddhI ajogassa / " ( SaTkhaMDAgama pustaka 7 ) / artha- jIva ayogI kaisA hotA hai ? ||34|| kSAyikalabdhi se jIva ayogI hotA hai| / / 35 / / yoga ke kAraNabhUta zarIrAdika karmoM ke nirmUlakSaya se utpanna hone ke kAraNa ayoga kI labdhi kSAyika hai / zarIranAmA nAmakarma ke udaya se yoga utpanna hotA hai| kahA bhI hai- 'jogamaggaNA vi ovaiyA, NAmakammassa udIraNodayajaNidattAvo / " ( SaTkhaMDAgama pustaka 9 patra 316 ) / artha - yogamArgaNA audayika hai, kyoMki vaha nAmakarma kI udIraNA va udaya se utpanna hotI hai| 'zarIraNAma kammodaya jaNida jogo' ( SaTkhaMDAgama pustaka 7 patra 105 ) 1 artha - zarIra nAmakarma ke udaya se utpanna yoga / 'jadi jogo vIriyaMtarAiya khaovasamajanido to sajo gimhi jogAbhAvo pasajjade ? Na, uvayAreNa khayovasamiyaM bhAvaM pattassaovaiyassa jogassa tatthAbhAva virohAdo / ' artha - yadi yoga vIryAntarAyakarma ke kSayopazama se utpanna hotA hai, to sayogI kevalI meM yoga ke abhAva kA prasaMga AtA hai ? nahIM AtA, kyoMki yoga meM kSayopazamikabhAva to upacAra se mAnA gayA hai| asala meM to yoga audayikabhAva hai aura audayikayoga kA sayogI kevalI meM abhAva mAnane meM virodha AtA hai / ( SaTkhaMDAgama pustaka 7 patra 66 ) | ( taviyekkavajjaNimiNaM thirasuhasaragadi urAlatejadugaM / saMThANavaNNa gurucaukka patteya joginhi // 271 // ( karmakANDa gommaTasAra ) / artha - terahaveM sayogakevalI guNasthAna meM audArika tejasa va kArmANa zarIra kI udayavyucchitti hotI hai / zarIra kI udayavyucchitti ho jAne se yoga kA prabhAva ho jAtA hai, kyoMki kAraNa ke abhAva meM kArya kA abhAva dekhA jAtA hai / prayoga kevalI ke lezyA ke binA bhI nAma va zrAyu kA udaya zaMkA- ayoga kevalI guNasthAna meM lezyA kA abhAva hai, phira gati nAmakarma aura manuSyAyu karma kA udaya kaise sambhava hai ? samAdhAna-gati nAma karma va Ayu karma ke baMdha meM lezyA kAraNa hotI hai / lessANaM khalu aMsA, chavvIsA hoMti tattha majjhimayA / AugabadhaNa jogA, aTThaTThavagarisakAlabhavA // 518 // go. jI. A - jai. saM. 20-6-57/ /sthA. ma. lezyAoM ke kula 26 aMza haiM, inameM se madhya ke ATha aMza jo ki ATha apakarSa kAla meM hote haiM ve hI zrAyu karma ke bandha ke yogya hote haiM / sesadvArasa aMsA, caugaigamaNassa kAraNA hoMti / / 519 // go. jI. apakarSa kAla meM hone vAle lezyAoM ke ATha madhyamAMzoM ko chor3akara zeSa aThAraha aMza cAroM gatiyoM ke.. gamana ke kAraNa hote haiM / lezyA ke binA gati Ayu Adi karmodaya nahIM raha sakatA, aisA niyama kisI bhI ArSa grantha meM nahIM diyA hai| manuSya gati nAma karma aura manuSyAyu karma jo manuSya bhava ke prathama samaya se udaya meM cale A rahe the, una kA udaya manuSyabhava ke antima samaya taka banA rahatA hai| manuSya-bhava kA kSaya hone para manuSya gati va manuSyAyu
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 179 kA udaya samApta ho jAtA hai / caudahaveM guNasthAna meM manuSya bhava hai ata: vahA~ para manuSya gati va manuSyAyu kA udaya avazya hogA, kintu yoga va kaSAya kA abhAva ho jAne ke kAraNa lezyA kA bhI abhAva ho jAtA hai| -jeM. ga. 29-6-72/lX/ro. lA. mi. caturdaza guNasthAna meM bhI praudayika bhAva zaMkA - kyA caudahaveM guNasthAna meM bhI audayika bhAva hotA hai ? yadi hotA hai to kaunasA hotA hai ? samAdhAna-caudahaveM guNasthAna meM bhI praudayika bhAva hotA hai, kyoMki vahA~ para aghAtiyA karmodaya hai| gommaTasAra karmakANDa meM zrI nemicandrAcArya ne kahA hai micchatiyeticaukke dosabi siddhavi mUla bhAvA hu| tiga paNa paNegaM cauro tiga doNi ya saMbhavA hoti // 21 // isa gAthA meM sayogI aura ayogI ina donoM meM audayika, kSAyika va pAriNAmika ye tIna bhAva hote haiM / manuSyagati zuklalezyA prasiddhatva ye audayika ke tIna, kSAyika ke sarva nava; jIvatva bhavyatva pAriNAmika aise sayogI kevalI vi caudaha bhAva haiM / bahuri ina viH zuklalezyA ghaTAeM, ayogI ( caudahaveM guNasthAna ) virSe teraha bhAva haiM / gommaTasAra bar3I TIkA pR0 993 / "ayoge lezyAM vinA dvau, to hi manuSyagatyasiddhatve / " go. ka. gA. 827 ttiikaa| artha-ayoga kevalI caudahaveM guNasthAna meM lezyA ke binA manuSyagati aura asiddhatva ye do audayika bhAva haiN| -jeM. ga. 26-10-72/VII/ ro. lA. mi. divyadhvani kA svarUpa tathA use jhelane vAlA kauna ? zaMkA-kevalI bhagavAna kA upadeza kisa rUpa meM hotA hai ? vANI khiratI hai to jhelatA kauna hai ? samAdhAna-kevalI bhagavAna kA upadeza akSarAnakSarAtmaka, sAta sau kubhASA ( laghu bhASA ) aura aThAraha bhASA svarUpa, nAnA bhedoM se bhinna bIja pada rUpa va pratyeka kSaNa meM bhinna 2 svarUpa ko prApta hone vAlI aisI divyaavani ke dvArA hotA hai| tIthaMkaroM kI divyadhvani gaNadhara jhelate haiN| sAdhAraNa kevaliyoM kI divyadhvani ko vizeSa jJAnI AcArya jhelate haiM, kintu unake bIja buddhi Adi Rddhi honA cAhiye anyathA ve divyadhvani ko kaise jhela skeNge| (vizeSa ke lie dhavala pu0 9 pR0 58-59 dekhanA caahie)| -jeM. ga. 27-2-64/IX/ cAMdamala divyadhvani jJAna kA kArya hai - zaMkA-kevalajJAnI kI AtmA kA divyadhvani se kyA sambandha hai ? divyadhvani bhASA vargaNA tIrthakara prakRti karma vargaNA meM kevalI kA nimitta mAtra hai, aisA kahA jAtA hai, kyA yaha ThIka hai ?
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / samAdhAna-divyadhvani rUpa vacana jJAna ke kArya haiM ( dhavala pu0 1 pR0 368 ) / jJAna aura prAtmA kA tAdAtmya sambandha hai ataH abhedanaya se divyadhvani kevalajJAnI kI AtmA kA kArya hai| bhAva vacana kI sAmarthya se yukta kriyA vAle AtmA ke dvArA prerita hokara pudgala vacana rUpa se pariNamana karate haiM ( sarvArthasiddhi a0 5 sUtra 19, rAjavAtika a05 satra 19 vAtika 15) / prataH divyadhvani meM bhASAvargaNA upAdAna kAraNa hai aura kevalI nimitta kAraNa haiN| tIrthakara prakRti rUpa kArmANa vargaNA nimitta kAraNa bhI nahIM hai, kyoMki sAmAnya kevaliyoM kI bhI divyadhvani hotI hai| yadi kevalI ko nimitta kAraNa na mAnA jAvegA to divyadhvani meM prAmANikatA kA prabhAva ho jaaygaa| -jeM. ga. 27-12-64/IX/ cAMdamala divyadhvani kA niyata va aniyata kAla zaMkA-kyA tIrthakara bhagavAna ko divyadhvani aniyata samaya para khira sakatI hai ? samAdhAna-jana syAdvAda siddhAnta meM kAla naya aura akAla naya aise do naya mAne gaye haiN| kucha kAryoM kA to apanA niyata kAla hotA hai aura ve kArya apane niyata kAla para hI hote haiM / kucha kAryoM kA niyata kAla nahIM hotA hai| kAraNoM ke milane para ho jAte haiM / divyadhvani ke liye tInoM saMdhyA kAla to niyata haiM, kintu gaNadhara, cakravartI Adi ke prazna para aniyata samaya bhI khira jAtI hai| 'sesesu samaesu gaNahara deviMda cakkavaTTINaM / paNhANuruvamatthaM vizvabhuNI a sattabhaMgIhiM // 49 // ' tiloyapaNNattI artha-gaNadhara, indra, cakravartI ke praznAnurUpa artha ke nirUpaNArtha divyadhvani zeSa samayoM meM bhI nikalatI hai arthAta niyata samayoM ke atirikta samaya meM bhI nikalatI hai| -jai.ga. 4-9-69/VII/ su. pra. bhavi bhAgana baca joge vazAya zaMkA-uttara purANa parva 70 meM likhA hai ki supratiSTha kevalI ne andhaka vRSTi ke prazna ko sunakara uttara diyA / kyA kevalI prazna sunate haiM aura uttara dete haiN| kyA prazna sunane va uttara dene kA vikalpa kevalI ke saMbhava hai| samAdhAna-uttara purANa parva 70 zloka 125-126 meM likhA hai-"saba devoM ke sAtha-sAtha andhakavRSTi bhI unakI pUjA ke lie gayA thaa| vahA~ usane Azcarya se pUchA ki he bhagavan ! isa deva ne pUjanIya Apake Upara yaha mahAna upasarga kisa kAraNa kiyA hai ? andhaka vRSTi ke aisA kaha cukane para jinendra bhagavAna supratiSTha kevalI kahane lge|" kevalI bhagavAna ke kSAyika kevalajJAna hotA hai, ata: unako indriyoM va mana se jJAna utpanna nahIM hotA hai| ataH prazna sunakara uttara denA yaha saMbhava nahIM hai| kintu divyadhvani meM bhavya jIva kA pUNya kAraNa hotA hai| isaliye kAraNa kI apekSA se prazna kA uttara denA saMbhava hai / kahA bhI hai
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 181 'vItarAga sarvajJa divyadhvanizAstre pravRtte kiM kAraNaM ? bhavyapuNyapreraNAt / ' ( paMcAstikAya gA0 1 TIkA ) vItarAga sarvajJadeva kI dhvani meM bhavya jIva kA puNya hI kAraNa hai / bhavya jIvoM ke puNyodayavaza vacanayoga ke nimitta se divyadhvani hotI hai / divyadhvani kA svarUpa evaM kAraNa zaMkA- jinakI dhvani hai oMkAra rUpa, niraakSaramaya mahimA anUpa / " aisA kahA gayA hai| divyadhvani cetana AtmA dvArA prakaTa huI hai isaliye bhagavAna kI divyadhvani bhI cetana hI honI cAhiye pudgala rUpa nahIM, kyoMki pudgala akSara rUpa hai aura vANI nirakSarI hai| samAdhAna - zabda pudgala dravya kI paryAya hai / kahA bhI hai - jai. ga. 12-6-69/VII / ro. lA. mi. saddo baMdho sumo cUlo saMThANabhedatamachAyA / ujjodAdavasahiyA puggaladavvassa pajjAyA ||16|| dravyasaMgraha zabda baMdha sUkSma sthUla saMsthAna bheda tama chAyA udyota aura Atapa ye saba pudgala kI dravya paryAyeM haiM / 'zabdo dvividho bhASAlakSaNo viparItazceti / bhASA lakSaNo dvividhaH sAkSaro'nakSarazceti / akSarIkRtaH zAstrAbhivyaJjakaH saMskRtaviparIta bhedAryamlecchavyavahetuH anAkSarAtmako dvIndriyAdInAmatizayajJAnasvarUpa- pratipAvanahetuH / sa0 si0 pR0 291 / bhASA rUpa zabda aura abhASA rUpa zabda isa prakAra zabdoM ke do bheda haiM / bhASAtmaka zabda do prakAra ke haiM- sAkSara aura ankssr| jisameM zAstra race jAte haiM aura jisase Arya aura mlecchoM kA vyavahAra calatA hai aise saMskRta zabda aura isase viparIta zabda ye saba sAkSara zabda haiN| jisase unake sAtizaya jJAna ke svarUpa kA patA lagatA hai aise do indriya Adi jIvoM ke zabda anakSarAtmaka zabda haiM / isase spaSTa ho jAtA hai ki zabda akSarAtmaka hoM yA anakSarAtmaka kintu donoM prakAra ke zabda pudgala kI dravya paryAyeM haiM, koI bhI zabda cetanAtmaka nahIM hai / tIrthaMkara ke vacana sarvathA anakSarAtmaka hoM aisA bhI ekAnta nahIM hai / kahA bhI hai "tIrthaMkara vacanamanakSaratvAd dhvanirUpaM tata eva tadekam / ekatvAnna tasya dvaM vidhyaM ghaTata iti cenna, tatra syAvityAdi asatyamoSavacanasattvatastasya dhvaneranakSaratvA siddha eH / sAkSaratve ca pratiniyataika bhASAtmakameva tadvacanaM nAzeSabhASArUpaM bhavediti cenna, kramaviziSTa varNAtmaka bhUyaH paMktikadambakasya pratiprANIpravRttasya dhvanerazeSabhASArUpasvAvirodhAt / yathA ca kathaM tasya dhvanitvamiti cena, etadbhASA rUpameveti nirdeSTumazakyatvataH tasya dhvanitvasiddha eH / " dhavala pu0 1 pR0 284 / artha isa prakAra hai- prazna - tIrthaMkara ke vacana anakSara rUpa hone ke kAraNa dhvani rUpa haiM aura isaliye ve eka rUpa haiM aura eka rUpa hone ke kAraNa ve satya aura anubhaya do prakAra ke nahIM ho sakate haiM ? uttara--nahIM, kyoMki kevalI ke vacana meM 'syAt' ityAdi rUpa se anubhaya rUpa vacana kA sadbhAva pAyA jAtA hai, isaliye kevalI kI
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : dhvani anakSarAtmaka hai yaha bAta asiddha hai| prazna-kevalI kI dhvani ko sAkSara mAna lene para unake vacana pratiniyata eka bhASA rUpa hI hoMge, azeSa bhASA rUpa nahIM ho sakeMge? uttara--nahIM, kyoMki kramaviziSTa, varNAtmaka, aneka paMktiyoM ke samuccayarUpa aura sarva zrotAoM meM pravRtta hone vAlI aisI kevalI kI dhvani saMpUrNa bhASA rUpa hotI hai aisA mAna lene meM koI virodha nahIM pAtA hai| prazna-jabaki vaha aneka bhASA rUpa hai to use dhvani rUpa kaise mAnA jA sakatA hai ? uttara-nahIM, kyoMki kevalI ke vacana isI bhASA rUpa haiM, aisA nirdeza nahIM kiyA jA sakatA hai, isaliye unake vacana dhvani rUpa haiM yaha bAta siddha ho jAtI hai| "yadi yaha kahA jAya ki arihaMta parameSThI meM mana kA abhAva hone para mana ke kAryarUpa vacana kA sadbhAva bhI nahIM pAyA jA sakatA hai ? so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki vacana jJAna ke kArya haiM, mana ke nhiiN| akrama jJAna se kramika vacanoM kI utpatti kaise ho sakatI hai ? aisI zakA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki ghaTa viSayaka akrama jJAna se yukta kubhakAra dvArA krama se ghaTa kI utpatti dekhI jAtI hai, isaliye akramavartI jJAna se Rmika vacanoM kI utpatti mAna lene meM koI virodha nahIM AtA hai|" dhavala pu0 1 pR0 368 / yadyapi yahA~ para divyadhvani ko jJAna kA kArya batalAyA gayA hai tathApi divyadhvani kA upAdAna kAraNa bhASA vargaNA hai jo pudgalamaya hai| nimitta kI apekSA jJAna kA kArya hai| -jaM. ga. 6-11-69/VII/ro. lA. mi. siddhoM kA nivAsa sthAna tanuvAta ke anta meM hai zaMkA-siddhakSetra tanuvAtavalaya se Upara hai yA siddha zilA para hai ? samAdhAna-siddha bhagavAna kA UvaM gamana svabhAva hai / kahA bhI hai"vissasoDDha maI mokSa gamana kAle vissA svabhAvenordhvagatizceti" / vR00 saM0 / jIva mokSagamana kAla meM svabhAva se Urdhva gamana karane vAlA hai / antarAya karma kA kSaya ho jAne ke kAraNa zakti bhI ananta hai| kintu usa Urdhva gamana anantazakti kI vyakti meM arthAt kArya rUpa pariNata hone meM dharma dravya kI sahakAritA kI AvazyakatA hotI hai arthAt dharma dravya kI sahakAritA ke binA jIva yA pudgala kA gamana nahIM ho sakatA hai, anyathA dharma dravya kA 'gatihetutva' lakSaNa vyartha ho jaaygaa| AkAza yadyapi eka akhaNDa dravya hai, tathApi usameM lokAkAza aura alokAkAza kA vibhAga dharma aura adharma ina do dravyoM ke kAraNa ho rahA hai| loyAloyavibheyaM gamaNaM ThANaM ca jANa hehi / jai Nahi tANaM heU kiha loyAloyavavahAraM // 135 // naya cakra gamana ko hetu bhUta dharma dravya aura sthiti ko hetu bhUta adharma dravya ina donoM ke kAraNa lokAkAza alokA. kAza aisA vibhAga ho rahA hai| yadi dharma dravya gamana ke aura adharma dravya sthiti ke kAraNa na hote to loka aloka aisA vyavahAra nahIM ho sakatA thaa| tanavAtavalaya ke Age dharma dravya kA abhAva hone se svAbhAvika Urdhva gamana ananta zakti se yukta siddha tanavAtavalaya jIvoM kA tanuvAtavalaya se Age gamana nahIM ho sakatA hai ataH ve siddha bhagavAna tanuvAtavalaya ke anta meM ruka jAte haiN| zrI kunkunda prAcArya ne niyamasAra meM kahA bhI hai
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 183 jIvANaM puggalANaM gamaNaM jArapehi jAva dhmmsthii| dhammasthikAyabhAve tatto paravo Na gacchati // 184 // artha- jahA~ taka dharmAstikAya hai vahA~ taka hI jIvoM kA aura pudgaloM kA gamana jaano| dharmAstikAya ke abhAva meM jIva aura pudgala usase (dharmAstikAya se) Age nahIM jAte haiM / isase siddha hai ki dharmAstikAya ke abhAva ke kAraNa zrI siddha bhagavAna tanuvAtavalaya se Upara nahIM jA sakate haiM, ataH siddha kSetra tanuvAtavalaya se Upara nahIM ho sakatA hai / siddha zilA ke Upara do koSa kA dhanodadhivAtavalaya, eka koSa kA ghanavAtavalaya, 1575 dhanuSa kA tanuvAtavalaya hai aura tanuvAtavalaya ke anta taka dharma dravya bhI hai / ataH siddha zilA para siddhakSetra na hokara, tanuvAtavalaya ke anta meM siddhakSetra hai| . . .. mANusaloyapamANe saMThiyataNuvAdaubarime bhaage| sarisa sirA samvANaM heTimamAgammi visarisA keI // 15 // . jAvaddhammavavvaM tAvaM. gaMtUNa loyasiharammi / .. ceTanti samvasiddhA puha puha gayasitthamUsagabbhaNihA // 16 // ti0 50 - manuSya loka pramANa (-45 lAkha yojana golAkAra kSetra pramANa ) tanuvAta ke uparima antima bhAga meM saba siddhoM ke sira sadRza hote haiM, adhastana bhAga meM visadRza hote haiM ( kyoMki siddhoM kI utkRSTa avagAhanA 525 dhanuSa aura jaghanya avagAhanA sAr3he tIna hAtha hai / ) jahAM taka dharma dravya hai vahAM taka loka zikhara para saba siddha pRthaka pRthaka sthita ho jAte haiN| -jaM. ga. 11-5-72/VII/........ siddhoM kI jaghanya aura utkRSTa avagAhanA evaM unake dvArA raddha tanuvAtavalaya kA kSetra zaMkA-siddha pUjA kI jayamAla meM nimna padya AyA hai pandraha sau bhAga mahAna vasa, navalAkha ke bhAga jaghanya ls| tanuvAta ke aMta sahAyaka haiM, saba siddha nauM sukhadAyaka haiM // isa padya kA kyA bhAva hai ? 'samAdhAna-isa padya meM siddhoM ke sthAna kA kathana hai / aSTa karmoM kA atyanta kSaya ho jAne para Urdhvagamana svabhAva ke kAraNa siddha bhagavAna Upara kI ora jAte haiN| lokAkAza ke Age dharmadravya kA abhAva hone ke kAraNa siddha bhagavAna kA lokAkAza se bAhara gamana nahIM hotA hai ataH loka ke anta meM hI Thahara jAte haiN| jIvANaM puggalANaM gamaNaM jANehi jAva dhmmtthii| dhammatthikAyabhAveM tatto parado Na gacchati // 184 // (niyamasAra ) artha-jahA~ taka dharmAstikAya hai vahA~ taka jIvoM aura pudgaloM kA gamana jAnanA caahie| dharmAstikAya ke abhAva meM usase Age nahIM jaate|
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : trilokazikharAdUvaM jIvapudagalayo yoH| maivAsti gamanaM nityaM gtihetorbhaavtH|| niyamasAra pR0 3.367 / artha-gati hetu (dharmadravya) ke abhAva ke kAraNa, triloka ke zikhara se Upara jIva aura pudgala donoM kA kadApi gamana nahIM hotA hai / isIliye zrI kundakunda AcArya ne kahA hai kammavimukko appA gacchai loyaggapajjataM / artha-karma se vimukta AtmA lokAgra paryanta jAtA hai| yadi yaha kahA jAya ki siddha jIva loka kA dravya hai ataH vaha loka se bAhara nahIM jAtA so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki AkAza dravya meM loka aloka kA vibhAjana dharmAstikAya ke kAraNa hamA hai| loyAloyavibheyaM gamaNaM ThANaM ca hehi / jai gahi tANaM heU kiha loyAloyavavahAraM // 13 // nayacakra gamaNa-hetu (dharmadravya) aura sthiti-hetu (adharmadravya) ina donoM ke kAraNa loka aloka kA vibhAjana ho rahA hai| yadi dharmadravya adharma dravya donoM nahIM hote to loka aloka kA vyavahAra kaise hotA? arthAt nahIM hotaa| dharma dravya ke prabhAva meM siddha bhagavAna loka ke anta meM Thahara jAte haiM aura loka ke anta meM tanuvAtavalaya hai prataH siddhoM kA nivAsa tanuvAta ke anta meM hai| tanuvAta kA bAhalya 1575 dhanuSa hai| ye 1575 dhanuSa pramANAMgula se haiM aura siddhoM kA avagAhanA utsedhAMgula se hai ataH 1575 ko 500 se guNA karanA caahiye| arthAt utsedhAMgula kI apekSA tanuvAta valaya kA vAhalya 787500 dhanuSa hai, siddhoM kI utkRSTa avagAhanA 525 dhanuSa hai| bAhubalI svAmI kI avagAhanA 525 dhanuSa kI thii| 787500 dhanuSa ko 525 dhanuSa se bhAga dene para 1500 labdha AtA hai / ataH ukta padya meM "pandraha sau bhAga mahAna vasai" aisA kahA hai / arthAt mahAna avagAhana vAle siddha tanuvAta ke pandrahasauveM bhAga meM rahate haiN| ___ siddhoM kI jaghanya avagAhanA sAr3he tIna hAtha hai / arthAt sAta dhanuSa kA AThavAM bhAga hai / 787500 dhanuSa kA sAta baTA huA pATha (6) dhanuSa se bhAga dene para 600000 pAte haiM arthAt jaghanya avagAhanA vAle siddha tanuvAta ke nau lAkhaveM bhAga meM rahate haiM / isIliye ukta padya meM 'navalAkha ke bhAga jaghanya lasai' aisA kahA hai| isa sambandha meM nimna gAthA upayogI hai paNakadi juda paMcasayAogAhaNayA dhaNUNi ukkasse / AuTThahatyamettA siddhANa jahaNNaThANammi // 6 // taNuvAda bahalasaMkhaM paNasayasvehi tADivUNa tdo|| paNNarasadehi bhajide ukkassegAhaNaM hodi // 7 // taNuvAdavahalasaMkhaM paNasayarUvehi tADivUNa tdo| Navalaklehi bhajide jahaNNamogAhaNaM hovi // 8 // tiloyapaNNatti adhikAra 9
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 185 siddhoM kI utkRSTa avagAhanA pA~ca ke varga se yukta pAMca sau paccIsa dhanuSa hai aura jaghanya avagAhanA sAr3he tIna hAtha hai| tanuvAta ke bAhalya 1575 kI saMkhyA ko pA~casau rUpoM se guNA karake pandrahasau kA bhAga dene para jo labdha 525 dhanuSa AtA hai vaha siddhoM kI utkRSTa avagAhanA hai| tanuvAta ke bAhalya 1575 kI saMkhyA ko pAMcaso rUpoM se guNA karake nau lAkha kA bhAga dene para jo labdha sAr3he tIna hAtha AtA hai vaha siddhoM kI jaghanya avagAhanA hai| siddha jIva aura tanUvAta kA paraspara sambandha batAne ke kAraNa yaha saba kathana vyavahAra naya kI apekSA se hai jo vAstavika hai, satyArtha hai, jhUTha nahIM hai / -jaM. ga. 6-6-68/VI/kSa. zI. sA. siddhoM kA prAkAra dezona zarIra pramANa hai to unake prAtmapradeza lokapramANa kaise ? / zaMkA-siddhoM kA AkAra antima zarIra se kiMcit Una batalAyA gayA hai aura Atma-pradeza asaMkhyAta [ lokapramANa ] batalAye gaye haiM so kaise ? samAdhAna-yadyapi yaha jIva asaMkhyAta pradezI hai arthAta jIva ke pradeza lokAkAza ke pradezoM ke barAbara asaMkhyAta haiM tathApi saMkoca-vistAra ke kAraNa zarIra pramANa ho jAte haiN| kahA bhI hai aNagurudehapamANo uvasaMhArappasappado cedA / asamuhado vavahArA NiccayaNayado asaMkhadeso vA // 10 // artha-samudghAta ke vinA yaha jIva vyavahAranaya se saMkoca tathA vistAra ke kAraNa apane choTe yA bar3e zarIra ke pramANa rahatA hai aura nizcaya naya se asaMkhyAta pradeza kA dhAraka hai / "yapAjitaM zarIranAmakarma tadudaye sati aNugurudehapramANo bhavati jIvaH upasaMhAra-prasarpataH zarIranAmakarma. janita-vistAropasaMhAra dhrmaabhyaamityrthH|" TIkA dravyasaMgraha yaha jIva pUrvopAjita zarIra nAma karma ke udaya hone para apane choTe yA bar3e deha ke barAbara hotA hai| zarIra nAma-karma se utpanna hae saMkoca tathA vistAra dharma ke kAraNa yaha apane deha ke pramANa hotA hai| deha ke pramANa hote hue bhI jIva pradezoM kI saMkhyA lokAkAza ke barAbara asaMkhyAta rahatI hai| NikkammA aTThaguNA kiMcUNA caramadehado siddhaaH| loyaggaThidA NiccA uppAdaehi saMjuttA // 14 // dravyasaMgraha artha-siddha bhagavAna jJAnAvaraNAdi pATha karmoM se rahita haiM, samyaktva prAdi pATha guNoM ke dhAraka haiM, antima zarIra se kucha kama AkAra vAle haiM, loka ke agrabhAga meM sthita haiM, nitya haiM tathA utpAda vyaya se yukta haiN| "kazcidAha-yathA pradIpasya bhAjanAdyAvaraNe gate prakAzasya vistArobhavati tathA dehAbhAve loka pramANena bhAvyamiti ? tatra parihAramAha-pradIpasaMbandhI yo'sau prakAzavistAraH pUrva svabhAvenaiva tiSThati pazcAdAtaraNaM jAtaM, jIvasya ta lokamAtrAsaMkhyeyapradezatvaM svabhAvo bhavati yastu pradezAnAM saMbandhI vistAraH sa svabhAvo na bhavati / kasmA
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : diti cet pUrvaM lokamAtra pradezA vistIrNA nirAvaraNAstiSThanti pazcAt pradIpavadAcaraNaM jAtameba, tana, kintu pUrvamevAnAdisantAnarUpeNa zarIreNAvRtAstiSThanti tataH kAraNAtpradezAnAM saMharo na bhavati, vistArazca zarIranAmakarmAdhIna eva, na ca svabhAvastena kArakhena zarIrAbhAve vistAro na bhavati / aparamapyudAharaNaM dIyate yathA hastacatuSTaya pramANavastraM puruSeNa muSTau baddha N tiSThati puruSAbhAve saGkocavistArau vA na karoti, niSpatti kAle sahi mRnmaya bhAjanaM vA zuSkaM sajjalAbhAve sati tathA jIvo'pi puruSasthAnIya jalasthAnIya zarIrAbhAve vistArasaMkocau na karoti / " dravyasaMgraha gAthA 14 kI TIkA / artha - koI zaMkA karatA hai ki jaise dIpaka ko Dhakane vAle pAtra Adi ke haTA lene para usa dIpaka ke prakAza kA vistAra ho jAtA hai, usI prakAra zarIra kA prabhAva ho jAne para siddhoM kI AtmA ke pradeza bhI phailakara lokapramANa hone cAhiye ? isa zaMkA kA uttara yaha hai-- dIpaka ke prakAza kA jo vistAra hai, vaha to pahale hI svabhAva se dIpaka meM rahatA hai, pIche usa dIpaka ke AvaraNa se saMkucita hotA hai, kintu jIva kA lokapramANa asaMkhyAta pradezatva svabhAva hai, pradezoM kA lokapramANa vistAra svabhAva nahIM hai / yadi yoM kahA jAya ki jIva pradeza pahale loka ke barAbara phaile hue AvaraNa rahita rahate haiM, phira jaise dIpaka para AvaraNa hotA hai usI prakAra jIvapradezoM kA bhI AvaraNa huA hai ? aisA nahIM hai, kintu jIvapradeza to pahale anAdi kAla se santati rUpa se cale Aye hue zarIra se AvaraNa sahita hI rahate haiM / isa kAraNa jIva pradezoM kA saMhAra vistAra karmAdhIna hai, svabhAva nahIM hai / isaliye zarIra kA abhAva hone para jIvapradezoM kA vistAra nahIM hotA / isa viSaya meM anya udAharaNa diyA jAtA hai-jaise kisI manuSya kI muTThI meM cAra hAtha lambA vastra baMdhA ( bhicA ) huA hai, muTThI khola dene para puruSa ke abhAva meM vaha vastra saMkoca tathA vistAra nahIM karatA jaisA usa puruSa ne chor3A vaisA hI rahatA hai / athavA gIlI miTTI kA bartana banate samaya to saMkoca athavA vistAra ko prApta ho jAtA hai, kintu sUkha jAne para jala ke abhAva meM saMkoca vistAra ko prApta nahIM hotaa| isI prakAra jIvapradeza bhI, puruSa ke sthAnabhUta prathavA jala ke sthAnabhUta zarIra ke abhAva meM, saMkoca yA vistAra nahIM karate haiM / " nizcayanayenAtIndriyAmUrta paramaciducchalanirbharazuddhasvabhAvena nirAkAro'pi vyavahAreNa bhUtapUrvanayena kiJcidUnaca ramazarIrAkAreNa gata sikyabhUSAgarbhAkAravacchAyApratimAvadvA puruSAkAraH / " dravyasaMgraha gAthA 51 TIkA / artha - nizcayanaya kI dRSTi se indriyAgocara- amUrtika- paramacaitanya se nirbhara - zuddha svabhAva kI apekSA nirAkAra haiM, to bhI vyavahAra se bhUtapUrva naya kI apekSA atima zarIra se kucha kama AkAra vAle hone ke kAraNa siddha puruSAkAra haiM / jaise moma rahita mUsa ( sAMce ) ke bIca meM AkAza pradezoM kA AkAra hotA hai athavA chAyA ke prativimba ke kAraNa AkAza pradezoM kA AkAra hotA hai| usI prakAra amUrtika siddha pradezoM kA AkAra hotA hai / - jai. ga. 12 - 8 - 71 / VII / ro. lA. mi. siddhoM ke kSAyika bhAvoM kI saMkhyA zaMkA - gommaTasAra karmakAMDa gAthA 845 meM siddhoM ke cAra kSAyika bhAva batalAye haiM so kaunase haiM ? kyA anyatra bhI siddhoM meM cAra kSAyika bhAva batalAye haiM ? samAdhAna - siddhoM ke kSAyika samyaktva, kSAyika jJAna, kSAyika darzana zraura siddhatva ye cAra kSAyika bhAva batalAye gaye haiM / ina cAra bhAvoM meM hI anya sarva kSAyika bhAvoM kA antarbhAva ho jAtA hai /
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 187 gommaTasAra gAthA 845 ke atirikta zrI umAsvAmI AcArya ne adhyAya 10 sUtra 4 meM bhI kahA"aupazamikAvibhavyatvAnAMca // 3 // anyatra kevala samyaktva jJAnasiddhatvebhyaH // 4 // praupazamika Adi bhAvoM ke aura bhavyatva bhAva kA abhAva hone se mokSa hotA hai, kintu kSAyika samyaktva, kSAyika jJAna, kSAyika darzana aura kSAyika bhAva kA abhAva nahIM hotA hai| __ "yadi catvAra evAvaziSyante, anantavIryAdInAM nivRttiH prApnoti ? naiSa doSaH, jJAnavarzanAvinAbhAvitvAbanantavIryAdInAmavizeSaH / " sarvArthasiddhi 10 / 4 / siddhoM ke yadi cAra hI bhAva rahate haiM to ananta vIrya Adi arthAt anya kSAyika bhAvoM kI nivRtti prApta hotI hai ? AcArya kahate haiM ki aisA doSa denA ThIka nahIM hai, kyoMki jJAna darzana ke avinAbhAvI anantavIryAdika arthAt anya kSAyika bhAva bhI siddhoM meM avaziSTa rahate haiN| __ -jaM. ga. 11-12-69/VI/ ra. lA. jaina, meraTha Urdhvaloka siddha va adholoka siddha kA artha zaMkA-ta. rA. vA. pR. 647 meM Urbaloka adholoka aura tiryagloka se siddha batAye haiM so inakA spaSTa kyA hai ? samAdhAna-jo pRthvItala se Upara AkAza meM adhara siddha hue haiM ve Urdhvaloka siddha haiM jo samudra Adi meM pRthvItala se nIce ke sthAna se siddha hae haiM ve adholoka siddha haiN| ina donoM ke atirikta zeSa siddha tiryagaloka siddha haiN| -jaM. ga. 27-3-69/IX/ su. zI. sA. samavasaraNa samavasaraNa meM nIca gotrI kA bhI gamana zaMkA-nIcagotra ke udaya vAlA manuSya bhagavAna ke samavasaraNa kI sabhA meM jAtA hai yA nahIM ? samAdhAna-harivaMzapurANa sarga 57 zloka 173 meM kahA hai "pApI, viruddha kArya karane vAle, zUdra, pAkhaNDI, vikalAGga, vikalendriya tathA bhrAnta citta ke dhAraka manuSya bAhara hI pradakSiNA dete rahate haiM arthAt ve sabhA meM nahIM jaate|" tiloyapaNNattI adhyAya 4 gAthA 932 meM kahA hai ki koThoM meM mithyAdRSTi, abhavya,asaMjJI jIva, anadhyavasAya se yukta, saMdeha se yukta aura vividha prakAra kI viparItatAoM se yukta jIva nahIM hote| ina donoM granthoM meM nIca gotra ke udaya vAle manuSyoM kA samavasaraNa kI sabhA meM jAne kA niSedha nahIM hai| -jeM. ma. 23-5-63/IX/ pro. ma. lA. aina
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 ] jAtA hai / samavasaraNa - gamana se gotra-parivartana nahIM zaMkA - tiryaMca nIca gotrI hotA hai / jaba vaha samavasaraNa meM jAtA hai to kyA usakA gotra badala [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna - samavasaraNa meM jAne ke kAraNa tiyaMcoM ke ucca gotra kA udaya nahIM ho jAtA, kyoMki samayasaraNa meM jAne ke kAraNa gotra parivartana nahIM hotA hai / -- jai. ga. 24-7-67/ VII / ja. pra. ma. ku. bhavya mithyAtvI tathA zrabhavyoM kA samavasaraNa meM gamana zaMkA- mithyAdRSTi yA abhavya manuSya yA deva samavasaraNa meM jAte haiM yA nahIM ? samAdhAna - isa sambandha meM vibhinna ArSa pramANa haiM jo isa prakAra haiN| micchAaibhavvA taisumasaNNo Na hoMti kaiAI / taha ya aNajjhavasAyA saMdiddhA viviha vibarIdA // 4 // 932 // ti. pa. artha - samavasaraNa ke bAhara koThoM meM midhyAdRSTi, abhavya aura asaMjJI jIva kadApi nahIM hote anadhyavasAya se yukta, saMdeha se saMyukta aura vividha prakAra kI viparItatAoM se sahita jIva bhI ina bAraha sabhA - koThoM meM nahIM hote haiM / bhavya kUTAkhya yA stUpA bhAsvakUTAstato'pare / yAnabhavyA na pazyanti prabhAbandhIkRte kSaNAH / / 57 / 104 // harivaMzapurANa artha - samavasaraNa meM siddhastUpa ke Age dedIpyamAna zikharoM se yukta bhavyakUTa nAma ke stUpa rahate haiM, jinheM abhavya jIva nahIM dekha pAte, kyoMki una bhavyakUTa nAmaka stUpoM ke prabhAva se abhavyoM ke netra andhe ho jAte haiM / pAvazIlA vikarmANAH zUdrAH pAkhaNDapaNDakAH / vikalAGga ndriyo bhrAntAH pariyanti bahistataH // 57 // 173 // harivaMzapurANa artha - pApI, viruddha kArya karane vAle, zUdra, pAkhaNDI, napuMsaka, vikalAGga, vikalendriya tathA bhrAnta citta ke dhAraka manuSya samavasaraNa ke bAhara hI pradakSiNA dete rahate haiM / jinabhASA'dharaspandamantareNa vijRmbhitA / tiryagdeva manuSyANAM dRSTimohamanInazat // 2 // 113 // harivaMzapurANa artha - oThoM ke binA hilAye nikalI huI bhagavAna kI vANI ne tithaMca manuSya tathA devoM kA dRSTi moha ( mithyAtva ) naSTa kara diyA thA ( isase yaha jJAta hotA hai ki samavasaraNa meM midhyAdRSTi jIva jAte haiM aura jinavANI ko sunakara unakA midhyAtva dUra ho jAtA hai / ) tannizamyAstikAH sarve tatheti pratipedire / abhavyA dUrabhavyAzca mithyAtbodayadUSitAH // 71 / 198 / / uttara purANa
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 186 artha-bhagavAna kI bANI ko sunakara jo bhavya jIva the, unhoMne jaisA bhagavAna ne kahA thA vasA hI zraddhAna kara liyA, parantu jo abhavya athavA dUra bhavya the ve mithyAtva ke udaya se duSita hone ke kAraNa saMsAra-baDhAne vAlI anAdi mithyAtva vAsanA nahIM chor3a sake / isase yaha vidita hotA hai ki abhavya va mithyASTi-bhavya donoM prakAra ke jIva samavasaraNa meM jAte haiN| ataH aisA pratIta hotA hai ki tiloyapaSNatti meM jo mithyAdRSTi ba abhabya kA samavasaraNa meM niveza kiyA hai vaha gRhIta mithyASTi-abhabya kI apekSA kathana kiyA gayA hai| -je.ga. 12-2-70/VII/ba. pra. sa. paTanA zaMkA-munivrata dhAraNa karake nabaveyaka taka jAne vAle muni kyA samavasaraNa meM nahIM jAte ? samAdhAna-aise muni ke samavasaraNa meM jAne meM koI bAdhA nahIM hai kyoMki unako arahantadevAdi kA zraddhAna hai| -jaM. saM. 21-11-57/VI/ ne. ca. ja. koTA zaMkA-gyAraha aMga nau pUrva ke pAThI muni samavasaraNa meM jAte haiM yA nahIM ? samAdhAna-gyAraha aMga nau pUrva ke pAThI muniyoM ke samavasaraNa meM jAne meM koI bAdhA nahIM hai; unako bhI arahantadevAdi meM pUrNa zraddhA hai| -]. saM. 21-11-57/VI/ ne. ca. naM. koTA agRhIta mithyAtvI bAraha koThoM meM jA sakate haiM zaMkA-kyA bhagavAna ke samavasaraNa meM antaraMga va vyavahAra donoM taraha ke mithyAdRSTi jIva nahIM jAte ? samAdhAna-jinako arahaMtadeva, nigraMthaguru, syAdvAdamayI zAstra va dayAmayIdharma kI zraddhA hai kintu unake darzana mohanIya va anantAnubaMdhI karmoM kA upazama, kSayopazama tathA kSaya nahIM haA hai aise mithyAdRSTi jIva bhI samavasaraNa (bAraha koThoM meM jAte haiM, kyoMki unake upacAra se samyagdarzana hai| mokSamArga prakAzaka meM kahA hai'arahata devAdi kA zraddhAna hone te vA kudevAdi kA zraddhAna dUra hone kari gRhIta mithyAtva kA abhAva hoya hai tisa apekSA se vAko samyaktvI khaa| ( patra 481) athavA yAke (mithyAdRSTi ke) devagurudharmAdi kA zraddhAna niyamarUpa hoya hai| so viparItAbhiniveza rahita zraddhAna ko paraMparA kAraNabhUta hai| yadyapi niyamarUpa kAraNa nahIM, tathApi mukhya kAraNa hai / bahuri kAraNa virSe kArya kA upacAra saMbhave hai / tAta mukhyarUpa paramparA kAraNa apekSA mithyAdRSTi ke bhI vyavahAra samyaktva kahiye hai (patra 490) / ' ataH vyavahAra (upacAra) se samyagdRSTi kiMtu antaraMga mithyAdRSTi jIva bAraha koThoM meM jA sakate haiN| -jaM. saM. 30-1-58/XI/gu. lA. raphIgaMja samavasaraNa meM mithyAdRSTi kA gamana zaMkA-tiloyapaNNatti adhikAra 4 mAthA 932 meM kahA hai ki 'samavasaraNa meM bAraha sabhAoM meM mithyAdRSTi, abhadhya Adi nahIM jaate|' isakA artha maiMne yaha samajhA thA ki tIrthaMkaroM ke pratyakSa darzana va divyadhvani zravaNa lAbha hone para miyama se sambagdarzana ho jAtA hai| kvA bAraha sabhAoM meM sabhI sambagdRSTi jIva hote haiM ?
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-jitane bhI bArahasabhA meM deva, manuSya yA tithaMca hote haiM una sabako arahaMta deva nirgranthaguru aura ahiMsAmayI dharma para zraddhA hotI hai isa apekSA se ve sabhI samyagdRSTi haiM kintu inameM se jinake darzana moha kA upazama, kSayopazama yA kSaya nahIM huA hai ve mithyAtva ke udaya kI apekSA mithyAraSTi haiN| jisa jIva ko arahaMta deva nirgrantha guru aura ahiMsAmayI dharma kI zraddhA nahIM hai aura kUguru Adi kI zraddhA hai, ve bAraha sabhA ke andara nahIM jAte / yahA~ para mithyAdRSTi zabda se gRhIta mithyAdRSTi samajhanA caahiye| tIrthaMkara bhagavAna ke sAkSAta darzana se tathA divyadhvani ke zravaNa se darzana moha kA upazama Adi ho jAtA ho aisA niyama nahIM hai| samavasaraNa meM sabhI bhavanavAsI. vyantara, jyotiSI aura kalpavAsI deva jAte haiN| samavasaraNa meM kyA una sabake darzanamoha kA upazama Adi ho jAte haiN| yadi aisA ho to asaMyata samyagdRSTiyoM kI saMkhyA palya ke asaMkhyAtaveM bhAga se kaI gaNI ho jAyagI aura pAgama se virodha pAjAyagA kyoMki sarvArthasiddhi adhyAya 1 sUtra 8 kI TIkA meM asaMyata samyagdRSTi kI saMkhyA palya ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kahI hai| -jaM. ga. 27-6-63/IX-X/mo. lA. seThI vihAra ke samaya zrotAoM kA svasthAna para prasthAna, samavasaraNa vighaTana; anyatra racita samavasaraNa meM tatrastha jIvoM kA prAgamana zaMkA-bhagavAna samavasaraNa se svayameva hI vihAra karate haiM vA apanI icchA se vihAra karate haiM ? unake vihAra ke sAtha kyA samavasaraNa bhI rahatA hai yA pUrva samavasaraNa vighaTa nAtA hai aura AgAmI navIna samavasaraNa kI racanA hotI hai ? bhagavAna ke vihAra ke sAtha samavasaraNa meM baiThe jIva bhI unake sAtha vihAra karate haiM yA nahIM ? nabIna samavasaraNa ke jIva devopanIta hote haiM yA jahA~ samavasaraNa kI racanA hotI hai vahIM jIva Akara apane-apane koThoM meM baiTha jAte haiM ? samAdhAna-bhagavAn ke mohanIya karma kA nAza ho jAne se icchA kA abhAva hai| unakA bihAra bhavya jIvoM ke bhAgya ke kAraNa va karmodaya ke kAraNa hotA hai / kahA bhI hai ThANaNisejjavihArA dhammuvadeso ya Niyadayo tesi / arahaMtANaM kAle, mAyAcAro va itthINaM // 44 // puNNaphalA arahaMtA tesi kiriyA puNo hi odaiyA / mohAdIhiM virahiyA tamhA sA khAiga tti madA // 45 // pravacanasAra una arahaMta bhagavantoM ke usa samaya khar3e rahanA, baiThanA, vihAra aura dharmopadeza striyoM ke mAyAcAra kI bhA~ti svabhAvika (prayatna binA) hI hotA hai / / 44 // arhanta bhagavAna puNyaphala vAle haiM aura unakI kriyA audayikI hai, mohAdi se rahita hai isaliye vaha kSAyikI mAnI gaI // 45 // vihAra ke samaya samavasaraNa sAtha nahIM rahatA, vighaTa jAtA hai, prAgAmI sthAna para punaH racanA ho jAtI bhAsamavasaraNa meM baiThe saba hI jIva bhagavAna ke sAtha vihAra nahIM karate. kacha karate haiN| navIna samavasaraNa ke jIta devopanIta nahIM hote kiMtu jahA~ samavasaraNa kI racanA hotI hai vahA~ ke hI jIva pAkara apane-apane koThoM meM baiTha jAte haiN| -je.saM. 30-1-58/XI/gu. lA. raphIgaMja
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] samavasaraNa meM sAmAnya kevalI zaMkA-tIrthaGkaroM ko samavasaraNa sabhA meM sAmAnya kevalI bhI hote haiM / jaba ve svayaM sarvajJa aura trikAladarzI hote haiM to vahA~ para unakI gandhakuTI va vANI kaise khiratI hogI ? samAdhAna-tIrthaMkaroM ke samavasaraNa meM sAmAnya kevalI bhI hote haiM aisA ti050 4/1100-1161 meM kahA hai kintu unakI gandhakuTI va vANI khirane ke viSaya meM kucha nahIM kahA hai / gandhakuTI kI racanA honA sambhava hai, kintu vANI khirane kI sambhAvanA nahIM hai| -jaM. sa./28-6-56/VI/ra. lA. ka. kekar3I samavasaraNa kI 20 hajAra sIr3hiyoM ko manuSya kaise pAra karake pahuMcate haiM ? zaMkA-samavasaraNa ko bIsa hajAra sIr3hiyoM para manuSya car3hakara pahuMcate haiM yA paira rakhate hI kisI atizaya se samavasaraNa meM pahu~ca jAte haiM / samAdhAna-bIsa hajAra sIr3hiyoM para car3hakara manuSya samavasaraNa meM pahu~catA hai kintu itanA atizaya hai ki manuSya ko bIsa hajAra sIr3hiyoM ke car3hane meM kaSTa nahIM hotA hai| ---je. ga. 1-4-71/VII/ra. lA. ka. kekar3I vihAra ke samaya gandhakuTI kevalI ke sAtha nahIM jAtI zaMkA- sAmAnya kevalI kI gandhakuTI unake sAtha hara jagaha jAtI hai yA vahIM raha jAtI hai ? varAMgacaritra meM likhA hai-'dharmasena rAjA ke aMtapura nagara meM varadattakevalI Aye vaha unakI vATikA meM zilA para ziSyoM sahita virAjamAna ho gye|' vahA~ gaMdhakuTI kA kathana nahIM hai| samAdhAna-tIrthakara bhagavAna ke vihAra ke samaya jaise samavasaraNa sAtha nahIM jAtA usI prakAra sAmAnya kevaliyoM ke vihAra ke samaya gaMdhakuTI sAtha nahIM jAtI hai| jisa prakAra samavasaraNa kI racanA zilA para hotI hai usI prakAra gaMdhakUTI kI racanA zilA para hotI hai| varAMgacaritra meM dharmasena rAjA kI vATikA meM bhI 1008 varadatta kevalI kA zilA para virAjamAna hone kA jo kathana hai usase abhiprAya zilA para gaMdhakUTI kA hai| -jai. saM. 25-9-58/V/ya. bA. hajArI bAga samavasaraNastha muni ko kevalajJAna kI utpatti, pRthak vihAra, divyadhvani Adi saMbaMdhI vicAraNA zaMkA-tIrthaMkaroM ke samavasaraNa meM kevaliyoM ko bhI saMkhyA dI hai / so kisa prakAra hai ? samAdhAna-samavasaraNa meM muni hote haiN| jo muni vahA~ para kSapaka zreNI para ArUr3ha hokara ghAtiyA karmoM kA kSaya karake kevalajJAna utpanna kara lete haiM ve kevalajJAnI samavasaraNa meM hote haiN| tIrthaMkaroM ke vihAra ke sAtha inake vihAra hone kA koI niyama nahIM hai / tIrthaMkaroM kA vihAra hone para inakA anya dizA meM vihAra hone meM koI bAdhA nahIM hai| samavasaraNa meM bhinna bhinna samayoM para jo kevalI hue haiM una sabakI saMkhyA dI gaI hai| samavasaraNa meM hara samaya kevalajJAnI ke hone kA bhI koI niyama nahIM hai| jaba kevalajJAnI samavasaraNa me pRthaka ho jAte haiM taba unakI divyadhvani hotI hai| AcAryoM ne isa sambandha meM kucha kathana nahIM kiyA hai| maiMne mAtra apanI buddhi se likhA hai| vidvAna isa para vizeSa vicAra karane kI kRpA kreN| -jeM. ga. 4-2-71/VII/ka. gha.
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : divyadhvani-zravaNa ke bAda bhI mithyAtva raha sakatA hai / zaMkA-tIrthaGkaroM ke samavasaraNa meM unakA upadeza sunane ke pazcAt bhI kyA mithyAtva kA sadbhAva rahatA hai ? samAdhAna -jo jIva tIrthaGkara ke samavasaraNa meM jAve usako samyaktva ho jAtA hai aisA ekAnta niyama nahIM hai| "bhavatu kevalinaH satyamanoyogasya sattva tatra vastuyAthAtmyAvagateH satvAt / nAsatyamoSamano yogasya sattvaM tatra saMzayAnadhyavasAyayorabhAvAditi na saMzayAnadhyavasAya nibandhana vacana hetu manaso'pya satyamoSamanastvamastIti tatra tasya satvAvirodhAt / kimiti kevalino vacana saMzayAnadhyavasAyajanakamiti cetsvArthAnattyAcchoturAvaraNakSayopazamAtizayA bhAvAt / " dhavala pu. 1 pR. 283 / koI prazna karatA hai ki kevalI jina ke satyamanoyoga kA sadbhAva rahA Ave, kyoMki kevalI ke vastu ke yathArtha jJAna kA sadbhAva pAyA jAtA hai, parantu kevalI ke asatyamRSAmanoyoga kA sadbhAva saMbhava nahIM hai, unake saMzaya aura anadhyavasAyarUpa jJAna kA abhAva hai| AcArya uttara dete haiM ki aisA prazna ThIka nahIM hai, kyoMki pranadhyavasAya rUpa ke kAraNa rUpa vacana kA kAraNa mana hone se usameM bhI anUbhaya rUpa dharma raha sakatA hai| ataH sayogI jinameM anubhaya manoyoga kA sadbhAva svIkAra kara lene meM koI virodha nahIM AtA hai| kevalI ke vacana saMzaya aura anadhyavasAya ko paidA karate haiM isakA kAraNa yaha hai ki kevala jJAna ke viSayabhUta padArtha ananta hone se aura zrotA ke prAvaraNa karma kA kSayopazama atizaya rahita hone se kevalI ke vacanoM ke nimitta se saMzaya aura anadhyavasAya kI utpatti ho sakatI hai| -jeM. ga. 25-6-70/VII/kA. nA. koThArI jIvasamAsa 18 jIva samAsoM ke nAma zaMkA-sthAvara jIva 42 prakAra ke, deva va nArakI do-do prakAra ke paMcendriya tithaMca 34 prakAra, manuSya 9 prakAra, vikalendriya 9 prakAra, isa prakAra 98 bheda saMsArI jIva ke zrI brahmakRSNadAsa ne batalAye haiN| ina bhedoM ke nAma kisa prakAra haiN| samAdhAna-pRthivIkAyika, jalakAyika, agni kAyika, vAyukAyika, nityanigoda, caturgati nigoda ye chaha vAdara va sakSma ke bheda se do do prakAra ke arthAta 6x2-12 / ina 12 meM pratiSThita pratyeka vanaspatikAyika aura apratiSThita pratyeka vanaspatikAyika ye do bheda milA dene se sthAvara 14 prakAra ke hue| inameM se pratyeka paryApta, nityaparyApta va labdhyaparyApta ke bheda se tIna-tIna prakAra ke hote haiN| ataH sthAvaroM ke 1443-42 bheda ho jAte haiN| deva paryApta aura nityaparyApta do prakAra ke| isI prakAra nArakI bhI paryApta nityaparyApta do prakAra ke / paMcendriya tiryaMca saMmUcrchana va garbhaja do prakAra, unameM se saMmUrchana 18 prakAra ke aura garbhaja 16 prakAra ke kala 18+1=34 prakAra ke| karmabhUmija saMmUrchana saMjJI asaMjJI paMcendriya tiryaca jalacara, sthalacara, nabhacara, isa prakAra saMjJI aura asaMjJI donoM tIna-tIna prakAra ke arthAt 342= 6 prakAra ke| inameM se pratyeka ke paryApta
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 193 nirvRtyaparyApta labdhyaparyApta tIna-tIna bheda zrarthAt 6 x 3 = 18 saMmUrcchana paMcendriya tiryaMca ke bheda haiM / karmabhUmija garbhaja saMjJI asaMjJI paMcendriya jalacara, sthalacara, nabhacara tiyaMca (6) / bhogabhUmija garbhaja saMjJI paMcendriya sthalacara aura nabhacara tithaMca (2) / 6+2=8 / inameM se pratyeka paryApta aura nirvRtyaparyApta ke bheda se do-do prakAra kA / isa taraha garbhaja paMcendriya tiryaMca ke 16 prakAra ke, inameM saMmUrcchana paMcendriya tiryaMca ke 18 bheda milA dene se kula paMcendriya tiyaMca 16 + 18 = 34 prakAra ke hue / AryakhaNDa, mlecchakhaNDa, bhogabhUmi, kubhogabhUmi meM utpanna hone se garbhaja manuSya cAra prakAra ke / inameM se pratyeka paryApta nirvRtyaparyApta do prakAra ke hote haiM arthAt garbhaja manuSya 4x2=8 prakAra ke aura inameM labdhyaparyApta saMmUrcchana milA dene se manuSya 8 + 1 = 9 prakAra ke / dvIndriya, tIna indriya, caturindriya meM se pratyeka paryApta, nirvRtyaparyApta, labdhyaparyApta tIna prakAra ke / isa prakAra vikalendriya 3 x 3 = 9 prakAra / 42+2+2+34+6+6= 68 jIva samAsa haiM / Agama pramANa isa prakAra hai- puDhavI- jalaggi vAU cattAri vi hoMti bAyarA suhamA / sAhAraNa patteyA arthat paMcamA duvihA // 124 // sAhAraNA vi duvihA aNAi-kAlA va sAikAlA ya / te vi ya bAvara suhamA sesA puNa bAyarA sabbe // 125 // pratayA vi ya duvihA Nigoda-sahida taheba rahiyA ya / duvihA hoMti tasA vi ya vi-ti caurakkhA taheva paMcakkhA // 128 // paMcakkhA viya tivihA jala-thala AyAsa- gAmiNo tiriyA / pratteyaM te buvihA marageNa juttA ajutA ya // 129 // te vi puNo vi ya duvihA ganbhaja-jammA taheva saMmucchA / bhogabhuvA ganmabhUvA thalayara - NahagAmiNo sabjI // 130 // aTTha vi ganbhaja duvihA tivihA saMmucchiNo vi tevIsaM / idi paNasIdI bheyA savveMsa hoMti tiriyANaM // 131 // ajjava - mileccha-khaMDe bhogamahIsu vi kubhogabhUmIsu / mayA havaMti duvihA nivvittiapuNNagA puNNA // 132 // saMmucchiyA magussA ajjavakhaNDesu hoMti niyameNa / te puNa laddhi-aNNA jArayadevA vite vihA // 133 // svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 131-133 kI saMskRta TIkA meM vizeSa kathana hai, vaha grantha se dekha lenA cAhie / - jai. ga. 25-5-72 / IX / gu. lA raphIgaMja sammUrcchana jIvoM kA koI niyata AkAra nahIM hotA . zaMkA-sammUrcchana jIva kisa AkAra ke hote haiM ? kitanI iMdriya vAle hote haiM aura kahA~ pAye jAte haiM ?
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : - samAdhAna-sammUrcchana jIvoM kA koI niyata AkAra nahIM hotA hai| ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya jIva sammUrcchana hote haiN| sammUcrchana jIva sarvaloka meM pAye jAte haiM / -je. ga. 5-3-70/IX/ ji. pra. mora, murga prAdi jIva nabhacara haiM zaMkA- mora, murga Adi jIva nabhacara haiM yA thalacara ? samAdhAna-svAmikArtikeyAnuprekSA loka bhAvanA gA0 129 meM paMcendriya tiyaMcoM ke jala-thala-AyAsagAmiNaH aise tIna bheda kahe haiN| zrI zubhacandrAcArya kRta TIkA meM AkAzagAmin arthAt nabhacara ke viSaya meM likhA hai "AkAzagAminaH zukakAkabaka caTaka sArasahaMsa mayUrAdayaH" paMcendriya nabhacara jIva jaise totA, kauA, bagulA, cir3iyA, sArasa, haMsa, mayUra Adi / isa ArSa pramANa se siddha hai ki mora, murga Adi jIva nabhacara haiM / -Ne. ga. 23-3-78/VII/ ra. lA. jaina meraTha paryApti paryApti, aparyApti kA svarUpa, prArambha kAla Adi zaMkA-chaha paryApti manuSya tiyaMca meM bhI antarmuhUrta janma lene ke bAda hote haiM kyA ? samAdhAna-saMsArI jIva paryApta aura aparyApta ke bheda se do prakAra ke hote haiN| jinake paryAptiyAM pUrNa ho jAtI haiM ve paryApta haiN| jinake paryAptiyA~ pUrNa nahIM hotIM ve aparyApta jIva haiN| paryAptiyAM chaha haiN| saba paryAptiyAM eka sAtha prArambha hotI haiM aura antarmuhUrta meM pUrNa ho jAtI haiN| pajjattIpaTuvaNaM jugavaM tu kameNa hovi NivaNaM / aMtomuhuta kAleNahiyakamA tattiyAlAvA // 120 // go jI. artha-sampUrNa paryAptiyoM kA prArambha to yugapat hotA hai, kintu unakI pUrNatA krama se hotI hai| inakA kAla yadyapi pUrva-pUrva kI apekSA uttarottara kA kucha-kucha adhika hai, tathApi sabhI kA kAla antarmuhUrta mAtra hI hai| "etAsAM prArambho'krameNa janmasamayAdArabhya tAsAM sattvAbhyupagamAt / niSpattistu punaH krameNa / etaasaamnisspttirpryaaptiH|" dhavala pu. 1 pR. 255-56 / ..... artha-ina chahoM paryAptiyoM kA prArambha yugapat hotA hai, kyoMki janma-samaya se lekara hI inakA astitva pAyA jAtA hai / parantu pUrNatA krama se hotI hai, tathA ina paryAptiyoM kI apUrNatA ko aparyApti kahate haiM / -jai. ga. 27-7-69/VI/su. pra. paryApta-aparyApta vicAra __ zaMkA-SaTkhaNDAgama pu0 1 sUtra 78 kI TIkA meM chaThe guNasthAna vAle ke audArika zarIra sambandhI paryAptaka, AhAraka zarIra sambandhI aparyAptaka likhA hai so ye donoM bAteM eka sAtha ho sakatI haiM kyA ?
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 165 samAdhAna-mo0 zA0 a0 2 satra 43 meM kahA hai ki eka jIva ke eka sAtha cAra zarIra sambhava haiMtadAdIni bhAjyAni yugapadekasminnAcaturyaH // 43 // taijasa, kArmANa, audArika aura AhAraka ye cAra zarIra eka jIva ke eka sAtha ho sakate haiN| inameM se taijasa aura kArmANa zarIra kA sambandha anAdikAla se hai| kintu jisa samaya audArika zarIra yA AhAraka zarIra kA isa AtmA ke sAtha navIna sambandha hotA hai usa samaya prathama antamUharta meM audArika mizra yA AhAraka mizra kAyayoga hotA hai| mizra kAyayoga aparyApta avasthA meM hotA hai| usa zarIra sambandhI paryApti pUrNa na hone ke kAraNa aparyApta kahA hai| AhAraka RddhidhArI pramatta saMyata muni ke jaba AhAraka zarIra kI utpatti hotI hai usa samaya audArika zarIra sambandhI paryApti to pUrNa ho jAtI hai kintu AhAraka zarIra sambandhI paryApti apUrNa hotI hai| ataH audArika zarIra sambandhI paryAptaka aura AhAraka sambandhI aparyAptaka likhA hai| isa viSaya ko svaya zrI 108 vIrasena svAmI ne 10 kha0 pu01 patra 318 para vizeSa kholA hai| -. sa. 7-3-57/......./ba. bA., hajArI bAga aparyApta, nityaparyApta tathA paryApta jIvoM kA svarUpa ..." zaMkA-paryApta, aparyApta, labdhyaparyApta, nirvRtyaparyApta kauna jIva hote haiM ? samAdhAna-paryApti chaha haiM-1. AhAra paryApti, 2. zarIra paryApti, 3. iMdriya paryApti, 4. ucchavAsaniHzvAsa paryApti, 5 bhASA paryApti, 6. manaH paryApti / ina chahoM paryAptiyoM kA svarUpa isa prakAra hai "AhArazarIrendriyocchavAsaniHzvAsa bhASA manaH sambandhena poDhA bhvtiityrthH| tatra AhAravargaNA''yAtapUgalaskandhAnAM khalarasabhAgarUpeNa pariNamane AtmanaH shktinisspttiraahaarpryaaptiH||1|| khalamAgamasthyAdi kaThinAvayavarUpeNa rasabhAgaM ca rasarudhirAdi dravAvayavarUpeNa pariNamayitu jIvasya zaktiniSpattiH zarIraparyAptiH // 2 // sparzanAdindriyANAM yogyadezAvasthitasvasvaviSayagrahaNaM jIvasya zaktiniSpattiH iMdriyaparyAptiH // 3 // AhAravargaNAssyAtapudgalaskandhAna ucchvAsaniHzvAsarUpeNa pariNamayitu jIvasya zaktiniSpattirucchvAsaniHzvAsaparyAptiH // 4 // bhASAvargaNA''yAtapudgalaskandhAna satyAdicaturvidhavAksvarUpeNa pariNamayitu jIvazaktiniSpattiH bhASAparyAptiH // 5 // dRSTava tAnumitArthAnAM guNa-doSa-vicAraNAdirUpa bhAvamanaH pariNamane manovargaNA''yAtapudgalaskandhAna dravyamanorUpepariNAmena pariNayituM jIvasya zaktiniSpattirmanaHparyAptiH // 6 // SaT militA ekA pryaaptiprkRtiH|" karma prakRti pR0 47 / artha-paryAptiyoM ke chaha bheda haiM-AhAra paryApti, zarIra paryApti, indriyaparyApti, ucchavAsa paryApti, bhASA paryApti, mana paryApti / AhAra vargaNA ke pudgalaskandhoM ko khala aura rasa rUpa se pariNata karane kI prAtmazakti kI niSpatti AhAra-paryApti hai // 1 // khala bhAga ko haDDI Adi kaThina avayavoM ke rUpa meM aura rasa bhAga ko rakta prAdi ke rUpa meM pariNata karane kI jIva-zakti kI niSpatti zarIra paryApti hai // 2 // sparzanAdi iMdriyoM ke apane yogya kSetra meM apane-apane viSayoM ko grahaNa karane rUpa jIva zakti kI niSpatti indriya paryApti hai|3| AhAravargaNA-pudgalaskandhoM ko zvAsaucchvAsa rUpa meM pariNata karane kI jIva-zakti zvAsocchvAsa paryApti hai // 4 // bhASA vargaNA ke pudgalaskandhoM ko satyAdi cAra prakAra ke vacana rUpa se pariNata karane kI jIva-zakti bhASAparyApti hai // 5 / / manovargaNA ke pudgalaskandhoM ko, iSTa zruta anumAnita padArthoM ke guNa-doSa vicArane rUpa bhAvamana ko kAraNa dravya-mana, aise dravyamanarUpa pariNata karane ko jIva-zakti manaHparyApti hai / / 6 / / ye chaha paryApti milakara paryApti nAma karma hotA hai|
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 ] jaha puNNApuSNAI gihapaDavatyAdi yAI davvAI / taha puSNivarA jIvA pajJjasivarA mukhyagvA // 118 // pajjatassa ya udaye niyaNiyapajjattiNiTTiyo hodi / jAva sarIramapuSNaM nivvatti apuSNago tAva // 121 // uda va anuSNasya sagasagapajjaliyaM Na jiTuvadi / antomuttamaraNaM taddhi, apajjattago so bu // 122 // go. jI. usI prakAra jina jisa prakAra ghara ghaTa vastrAdi acetana dravya pUrNa aura prapUrNa donoM prakAra ke hote haiM jIvoM kI paryAptiyA~ pUrNa ho gaI ve paryApta jIva haiM aura jina jIvoM kI paryAptiyA~ apUrNa haiM ve aparyApta jIva haiN| / / 118 / / paryApta nAma karmodaya se jIva apanI-apanI paryAptiyoM se pUrNa hotA hai, tathApi jaba taka usakI zarIra paryApti pUrNa nahIM hotI taba taka vaha jIva kI nirR tya paryApti hai // 121 // aparyApti nAmakarma kA udaya hone se jo jIva apane-apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa na karake antarmuhUrta ( zvAsa ke aThArahaveM bhAga yA eka saikaNDa ke caubIsaveM bhAga ) kAla meM hI maraNa ko prApta ho jAya vaha labdhyaparyAptaka jIva hai // 122 // [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isa prakAra paryApta, aparyApta, nirvRtyaparyApta aura labdhyaparyApta jIvoM kA svarUpa zrI nemacandra siddhAnta cakravartI AcArya ne kahA hai / ./ro. lA. mi. aparyAptaka aura sAdhAraNa meM antara - jai. ga. 16-7-70/... zaMkA- labdhyaparyApta aura sAdhAraNa jIvoM meM kyA antara hai ? samAdhAna - jIva kI parataMtratA ke kAraNa ATha karma haiM, kyoMki jo jIva ko parataMtra kare vaha karma hai / kahA bhI hai "jIvaM paratantrIkurvanti, sa paratantrI kriyate vA yaistAni karmANi / " AptaparIkSA artha - jo jIva ko paratantra karate haiM athavA jIva jinake dvArA paratantra kiyA jAtA hai, unheM karma kahate haiM / jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya, antarAya, vedanIya, Ayu, nAma, gotra ye ATha karma haiM ina ATha karmoM meM se nAma karma kI bayAlIsa piMDa prakRtiyA~ haiM jo isa prakAra haiM gati, jAti, zarIra, baMdhana, saMghAta, saMsthAna, aMgopAMga, saMhanana, varNa, gaMdha, rasa, sparza, AnupUrvI, agurulaghu, upaghAta, ucchvAsa, Atapa, udyota, vihAyogati, trasa, sthAvara, bAdara, sUkSma, paryApta, aparyApta, pratyeka zarIra, sAdhAraNa zarIra, sthira, asthira, zubha, azubha, subhaga, durbhaga, susvara, duHsvara, Adeya, anAdeya, yazaH kIrti, ayazaH kIrti, nirvANa, tIrthaMkara ye nAma karma kI bayAlIsa piMDa prakRtiyA~ haiM ||28|| dhavala pustaka 6 pR0 50 / inameM aparyApta nAma karmodaya se jIva labdhyaparyApta hotA hai aura sAdhAraNa zarIra nAma- karmodaya se jIva sAdhAraNa hotA hai / "vavidhaparyAptyabhAva heturaparyAptinAmA" / sarvArthasiddhi 8 / 11 /
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] udaye va apuSNassa ya, sagasagapajjattiyaM NaNiTThavadi / aMttomuhuttamaraNaM, laddhiapajjattago so du // 122 // go0 jI0 artha- jo chaha prakAra kI paryAptiyoM ke prabhAva kA hetu vaha aparyApti nAma karma hai / (sa0 si0 ) aparyApta nAma karma kA udaya hone se jo jIva apane-apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa na karake antarmuhUrta kAla meM hI maraNa ko prApta ho jAya usako labdhyaparyAptaka kahate haiM / go0 jI0 / bAdarahume iMdiya, viticaridiya asaNasaNNI ya / pajjattApajjattA, evaM te codavasA hoMti // 72 // go0 jI0 artha- - bAdara aura sUkSma ekendriya jIva tathA dvIndriya, trIndriya, caturindriya jIva tathA saMjJI aura prasaMjJI paMcendriya jIva, prarthAt ina sAtoM hI prakAra ke jIvoM ke paryApta aura labdhyaparyApta aise do bheda hone se jIva samAsa caudaha prakAra kA hotA hai / [ 167 isase yaha spaSTa ho jAtA hai ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya ina saba jIvoM meM labdhyaparyAptaka jIva hote haiM arthAt labdhyaparyApta jIva ekendriya Adi ke bheda se pAMca prakAra ke hote haiM / aba sAdhAraNa kA svarUpa kahate haiM "bahunAmAtmanAmupabhoga hetutvena sAdhAraNaM zarIraM yato bhavati tatsAdhAraNazarIranAma / " sa. si. 8111 sahAraNobayeNa NigovasarIrA havaMti sAmaNNA / te puNa duvihA jIvA, bAdarA suhumAti vizeyA // 191 // sAhAraNamAhAro sAhAraNamANapANagahaNaM ca / sAhAraNajIvANaM, sAhAraNalakkhaNaM bhaNiyaM // 192 // jatthekkamarai jIvo, tattha du maraNaM have aNaMtANaM / areas jattha ekko, vakkamaNaM tattha NaMtANaM // 193 // go. jI. artha - bahuta AtmAoM ke upabhoga kA hetu rUpa se sAdhAraNa zarIra jisake nimitta se hotA hai vaha sAdhAraNa zarIra nAma karma hai / sa0 si0 / jina jIvoM kA zarIra sAdhAraNa nAma karma ke udaya se nigoda rUpa hotA hai unako sAdhAraNa yA sAmAnya kahate haiM / inake do bheda haiM- bAdara aura sUkSma / / 161 / / ina sAdhAraNa jIvoM kA sAdhAraNa arthAt samAna hI to AhAra hotA hai, sAdhAraNa arthAt eka sAtha hI zvAsocchvAsa grahaNa hotA hai| isa prakAra sAdhAraNa jIvoM kA lakSaNa paramAgama meM sAdhAraNa hI batAyA hai / / 162 / / sAdhAraNa jIvoM meM jahA~ para eka jIva maraNa karatA hai vahA~ para eka sAtha ananta jIvoM kA maraNa hotA hai aura jahA~ para eka jIva utpanna hotA hai vahIM ananta jIvoM kA utpAda hotA hai / / 193 // isa prakAra sAdhAraNa jIva ekendriya vanaspatikAyika nigoda rUpa hote haiM / lakSaNa bheda se tathA svAmI Adi bheda se aparyApta aura sAdhAraNa jIvoM meM antara hai / - jai. ga. 29-11-65 / IX / rA. DA. kairAnA
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 ] Mote paryApta va nirvRtyaparyAptaka meM antara zaMkA- labdhyaparyAptaka jIvoM ke sabhI paryApti pUrNa nahIM hotI haiM, aisA hai kyA ? nirvRtyaparyAptakoM ko to AhAra paryApta pUrNa ho jAtI hai| aisA hai kyA ? samAdhAna - labdhyaparyAptaka jIva ke koI bhI paryApti pUrNa nahIM hotI hai / udaye tu apuNNassa ya, sagasagapaJjattiyaM Na NiTThavadi / aMtomuhuttamaraNaM, laddhiapajjattago so bu // 122 // go. jI. artha - aparyApta nAma karma kA udaya hone se jo jIva apane-apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa na karake antarmuhUrta kAla meM hI maraNa ko prApta ho jAya usako labdhyaparyAptaka kahate haiM / "yasyodayAt SaDapi paryAptiH paryApayitum AtmA asamartho bhavati tadaparyAptinAma / " rA. vA. 8 / 11 / 33 jisake udaya se chahoM paryAptiyoM meM se koI bhI paryApti pUrNa karane meM AtmA asamartha hotI hai vaha aparyApta nAma karma hai / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha - paryApta nAma karma ke udaya se jIva apanI-apanI paryAptiyoM se pUrNa hotA hai / tathApi jaba taka usakI zarIra paryApti pUrNa nahIM hotI taba taka vaha nirvRtyaparyAptaka hai / jAtI haiM / yajjattassa ya udaye niyaNiyapajjattiNiTTido hodi / jAva sarIramapuSNaM NivvatiapuSNago tAna // 121 // go. jI. garbha meM hI jIva paryAptiyoM se paryApta ho jAtA hai zaMkA- manuSya va tiyaMcoM kI paryAptiyAM kyA garbha se yA janma se antarmuhUrta pazcAt pUrNa hotI haiM ? samAdhAna - garbha ke prathama samaya se manuSya va tiyaMcoM kI paryAptiyAM prArambha ho jAtI haiM aura antarmuhUrta pazcAt pUrNa ho jAtI haiM / - jai. ga. 4-9-69 / VII / su. pra. - jai. ga. 13-6 - 68 / IX / ra. lA. jaina meraTha garbhAvasthA meM nirvRtyaparyAptaka kA kAla zaMkA- garbha avasthA meM nirvRtyaparyAptaka kA kitanA kAla hai ? samAdhAna - nirvR tya paryAptaka kA kAla antarmuhUrta hai, kyoMki chahoM paryApti eka antarmuhUrta meM pUrNa ho pajjattIpaTuvaNaM jugavaM tu kameNa hodi miTavaNaM / aMtomuhatakAle hiyakamA tattiyAlAvA / / 120 / / pajjasassa ya udaye niyaNiya paJjattiNidvido hauri / jAya sarIramapuSNaM Nivvati apuSNago tAva // 121 // go. jI.
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 196 artha-sampUrNa paryAptiyoM kA Arambha to yugapat hotA hai kintu unakI pUrNatA krama se hotI hai| yadyapi pUrva-pUrva kI apekSA uttara-uttara kA kAla kucha adhika hai, tathApi sabakA kAla antamuhUrta hai / paryApta nAma karma ke udaya se jIva apanI apanI paryAptiyoM se pUrNa hotA hai, tathApi jaba taka usakI zarIra paryApti pUrNa nahIM hotI taba taka vaha nityaparyAptaka hai| -Ne. ga. 15-1-68/VII/........ paryApti va prANa meM bheda, paryApti dravya-bhAvarUpa nahIM hotI zaMkA-paryApti aura prANa meM kyA antara hai ? jaise prANa dravya va bhAvarUpa hotA hai, kyA paryApti bhI dravya va bhAva ke bheva se do rUpa hai / kyA vigrahagati meM prANoM kI taraha paryApti bhI hotI hai ? samAdhAna --AhAra, zarIra, indriya, AnApAna, bhASA aura manarUpa zaktiyoM kI pUrNatA ke kAraNa ko paryApti kahate haiM aura jinake dvArA AtmA jIvanasaMjJA ko prApta hotA hai unheM prANa kahate haiN| yahI ina donoM meM bheda hai / SaTkhaNDAgama pustaka 1, pRSTha 256 / paryApti dravya aura bhAva ke bheda se do rUpa nahIM hai| vigrahagati meM bhI 'paryApti' aparyAptarUpa se pAI jAtI hai| pakhaNDAgama pustaka 2, pRSTha 668-669 / / -jeM. saM. 27-3-58/VI/ kapU. de. paryApti-prANa zaMkA-kyA saMjJI paMcendriya aparyAta ke indriya paryApti pUrNa nahIM hone para bhI jaise kSayopazama rUpa bhAva iMdriya mAnate haiM base kyA manaHparyApti pUrNa nahIM hone para kSayopazama rUpa bhAva mana nahIM hotA; agara hotA hai to kyA dravya mana kI racanA se hI manobala prANa mAnA jAyegA, bhAva mana kA kSayopazama hone se mana prANa kyoM nahIM hotA? isI taraha bhASA paryApti pUrNa hue binA bhASA prANa mAnane meM kyA bAdhA hai ? jabaki indriya paryApti pUrNa hue binA indriya prANa mAnate haiM, kSayopazama rUpa se indriya mAnane se indriya prANa mAnA to phira kyA dvIndriya Adi jIva ke bhASA kI vyakti nahIM hone para kSayopazama bhI nahIM hai| agara kSayopazama hai to phira bhASA prANa bhI usI hisAba se mAnanA caahie| samAdhAna - indriyA~ do prakAra kI hotI haiM-bhAva indriya aura dravya indriya / bhAva indriya do prakAra kI hai-(1) labdhi arthAt kSayopazama (2) upayoga arthAt sva aura para ko grahaNa karane vAlA pariNAma vizeSa ( mo0 zA0 2 / 16-18) matijJAnAvaraNa kA kSayopazama to sarva saMsArI jIvoM ke sarva avasthA meM rahatA hai| yadi kSayopazama kA abhAva ho jAve to jIva ke lakSaNa-jJAna ke abhAva meM jIva kA bhI prabhAva ho jAegA / ataH aparyApta avasthA meM saMjJI paMcendriya jIva ke kSayopazamarUpa pAMcoM indriyA~ to avazya pAI jAtI haiN| ataH aparyApta avasthA meM paMcendriya prANa kahA hai| kintu manobala ke viSaya meM aisI vyavasthA nahIM hai kyoMki dravya mana se utpanna hae prAtmabala ko manobala kahate haiN| binA dravya mana ke manobala nahIM ho sktaa| aparyApta avasthA meM dravya mana kA abhAva hai ataH manobala kA bhI abhAva hai / (Sa0 khaM0/1-259-260 ) bhASA paryApti se utpanna huI bhASA vargaNA ke skandhoM kA zrotra indriya ke dvArA grahaNa karane yogya paryAya se pariNamana karane rUpa zakti ko bhASAprANa kahate haiN| bhASAparyApti kAraNa hai aura bhASAprANa kArya hai| aparyApta avasthA meM bhASA paryApti nahIM hotI ataH bhASA bala bhI nahIM hotaa|
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 ] [ paM0 ratanacanda jaina mustAra : saMjJI paMcendriya jIva ke aparyApta avasthA meM pA~coM indriyoM kA kSayopazama rahatA hai / yaha kSayopazama indriya paryApti kA kAraNa hai kintu mana ke kSayopazama arthAt bhAva mana ko isase bhinna vyavasthA hai| mana do prakAra kA hai-- dravyamana va bhAvamana inameM aMgopAMga nAma karma ke udaya kI apekSA rakhane vAlA dravya mana hai no-indriyAvaraNa kA kSayopazama bhAva mana hai / bhAva mana aparyApta avasthA meM nahIM hotA hai kyoMki dravya mana ke binA bAhya padArthoM kI smaraNarUpa zakti ( bhAva mana ) kA sadbhAva nahIM hotA / yadi binA dravyamana ke aisI zakti kA sadbhAva svIkAra kara liyA jAve to dravya mana kI koI prAvazyakatA nahIM rahatI ( 0 01 / 254 - 259 2 / 412 ) / bhASA rUpa se pariNamana karane kI zakti ke nimittabhUta no karma ( oSTha, tAlu Adi ) pudgalapracaya kI prApti ko bhASA paryApta kahate haiM ( Sa0 khaM0 1/255 ) / bhASA vargaNA ke skandhoM kA zrotrendriya ke dvArA grahaNa karane yogya paryAya se pariNamana karane rUpa zakti ko vacanabala kahate haiM / ( Sa0 khaM0 2 / 412 ) / manovargaNA ke skandhoM se utpanna hue pudgalapracaya ko manaH paryApti aura usase utpanna hue manobala ko manobala prANa kahate haiM / ( 0 0 2 / 412 ) / bhASAparyApti aura manaH paryApti kAraNa hai aura bhASAbala va manobala prANa kArya haiN| dvIndriyAdi jIvoM meM bhASA kA kSayopazama aparyApta avasthA meM nahIM hotA hai| aparyApta jIvoM ke kAloM meM se utkRSTa kSudrabhava grahaNa kA kAla-pramANa zaMkA- Second [kAla utkRSTa kSudrabhava kA hai yA jaghanya kA ? samAdhAna - 24 Second pramANa kAla utkRSTa kSudrabhava kA hai, jaghanya kSudrabhava kA nhiiN| -panAcAra 9-1-55 / ba. pra. sa. paTanA - patra 25-6-79 / 1 /ja. lA. jaina, bhINDara adhika hotI hai| kama bAra janma maraNa kara sakatA hai kyA ? paryApta jIva kI jaghanya prAyu zvAsa se zaMkA- koI bhI paryApta jIva eka zvAsa meM 18 bAra yA kucha samAdhAna -- "utpanna hone ke prathama samaya se lekara vAdara nigoda aparyAptakoM ke utkRSTa AyupramANa tathA anya eka antarmuhUrtaM pramANa Upara jAkara audArika zarIra, vaikriyika zarIra aura AhAraka zarIra ke nirvRttisthAna zrAvali ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiN|" dhavala pu0 14 pR0 516 / isa ArSa pramANa se siddha hotA hai ki paryAptaka jIva kI jaghanya Ayu bhI eka zvAsa se adhika hotI hai / jai. ga. 20-6-68 / VI........ paryAptiyoM se aparyApta jIva ke bhI upayogarUpa jJAna sambhava hai zaMkA- kyA aparyApta avasthA meM bhI upayogarUpa jJAna va darzana ho sakate haiM ? samAdhAna - aparyApta avasthA meM upayogarUpa bhI jJAna darzana ho sakate haiN| jaise smRtijJAna, dhAraNAjJAna Adi sambhava hai| (jayadhavala 1, pR0 51 aMtima paMkti ) "iMdriyoM se hI jJAna utpanna hotA hai aisA mAnane para aparyApta kAla meM iMdriyoM kA abhAva hone se jJAna ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai|" --patra 6-4-80 / 1 /ja. lA. jaina, bhINDara
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 201 aparyAptaka manuSyoM ke bhAva mana nahIM hotaa| zaMkA- labdhyaparyApta manuSyoM ke manaHparyApti nahIM hotii| isakA tAtparya yahI hai ki dravya mana nahIM hai para bhAva mana hai ? samAdhAna-aparyApta avasthA meM bhAva mana bhI nahIM hotA, aisA kathana zrI 108 vIrasena svAmI ne dhavala pustaka 1 pR0 259-260 para kiyA hai| "tatra bhAvendriyaNAmiva bhAvamanasaH utpattikAla eva satvAdaparyAptakAle'pi bhAvamanasaH satvamindriyANAmiva kimiti noktamiti cenna, bAhyandriyaragrAhyadravyasya manaso'paryAptyavasthAyAmastitve'GgIkriyamAraNe dravyamanaso vidyamAnanirUpaNasyAsattvaprasaGgAt / paryAptinirUpaNAttadastitvaM siddhayediti cenna, bAhyArthasmaraNazaktiniSpattaH paryAptivyapadezato dravyamanasobhAve'pi paryApti-nirUpaNopapatteH / na bAhyArthasmaraNazaktaH prAgastitvaM yogyasya dravyasyotpatteH prAkasatvavirodhAta / tato dravyamanaso'stitvasya jJApakaM bhavati tasyAparyApsyavasthAyAmastivAnirUpaNamiti siddham / " artha isa prakAra hai prazna-jIva ke navIna bhava ko dhAraNa karane ke samaya hI bhAvendriyoM kI taraha bhAva mana kA bhI satva pAyA jAtA hai, isaliye jisa prakAra aparyApta kAla meM bhAvendriyoM kA sadbhAva kahA jAtA hai usI prakAra vahA~ para bhAvamana kA sadbhAva kyoM nahIM kahA? uttara-nahIM, kyoMki bAhya indriyoM ke dvArA nahIM grahaNa karane yogya vastubhUta mana kA aparyAptirUpa avasthA meM astitva svIkAra kara lene para, jisakA nirUpaNa vidyamAna hai aise dravyamana ke asatva kA prasaMga A jaaygaa| prazna-paryApti ke nirUpaNa se hI dravyamana kA astitva siddha ho jAtA hai ? uttara-nahIM, kyoMki bAhyArtha kI smaraNa zakti kI pUrNatA meM hI "paryApti" isa prakAra kA vyavahAra mAna lene se dravyamana ke abhAva meM bhI manaH paryApti kA nirUpaNa bana jAtA hai| bAhya padArthoM kI smaraNa zakti ke pahile dravyamana kA sadbhAva bana jAyagA, aisA kahanA bhI ThIka nahIM, kyoMki dravyamana ke yogya dravya kI utpatti ke pahale usakA sattva mAna lene meM virodha AtA hai| ataH aparyApta rUpa avasthA meM bhAvamana ke astitva kA nirUpaNa nahIM karanA dravyamana ke astitva kA jJApaka hai aisA samajhanA caahiye| isa uparyukta ArSa vAkyoM se yaha spaSTa hai ki labdhyaparyApta manuSyoM ke bhAva mana nahIM hotaa| -jeM. ga. 13-12-65/VIII/Ta. lA. Nena, meraTha labdhyaparyAptaka jIvoM kI prAyu ( kSudrabhava ) zaMkA-jayadhavala pustaka 1 pR0 330 se lekara Age taka diye hue addhA parimANa ke anusAra kSudrabhava grahaNa kA parimANa jaghanya kAla zvAsocchvAsa se kahIM adhika hai| phira nigodiyA jIvoM kA janma maraNa eka zvAsa ' meM 18 bAra kaise sambhava hai ?
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-labdhyaparyAptaka jIvoM kI Ayu sthiti jaghanya madhyama aura utkRSTa ke bheda se aneka prakAra kI hotI hai, zvAsa kA kAla bhI jaghanya madhyama aura utkRSTa ke bheda se aneka prakAra kA hotA hai| jaisA ki jayadhavala pu. 1 gAthA 15, 16, 17 va 18 se spaSTa hai / dhavala pu0 14 pR0 513 para kahA hai __ "vAdara nigoda aparyAptakoM ke maraNayavamadhya ko prArambha karake Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jAne para bAda meM sUkSma nigoda aparyAptakoM ke yavamadhya kA prArambha hotA hai| sUkSma nigoda aparyAptakoM ke yavamadhya ke samApta hone para Upara Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa sthAna jAkara vAdara nigoda aparyAptakoM kA maraNayavamadhya samApta hotA hai / yahA~ kitane hI AcArya antarmuhUrta kAla kahate haiN| isa prakAra donoM yavoM ke madhya meM dezaprarUpaNA jAnakara karanI cAhiye / jaghanya Ayu ke bhItara saMcita hue sUkSma nigoda aparyAptakoM ke marakara samApta hone ke bAda jaghanya prAyu ke bhItara saMcita hue vAdara nigoda aparyApta jIva marakara samApta hote haiM, yaha ukta kathana kA tAtparya hai|" dhavala pu0 14 pR0 514 para sUtra 658 va 659 kI TIkA meM labdhyaparyApta sUkSma nigoda jIvoM kI tathA labdhyaparyApta vAdara nigoda jIvoM kI AyU sthiti ke vikalpa kahe haiN| eka zvAsa arthAt nAr3I meM jo nigoda jIva kA 18 bAra janma-maraNa kahA hai, vahA~ para svastha manuSya kI nAr3I kA pramANa grahaNa karanA cAhie / jo eka muhUrta meM 3773 zvAsa hote haiN| kSudra bhava grahaNa se labdhyaparyAptaka kI madhyama Ayu sthiti grahaNa karanI cAhiye / -jeM. ga. 20-6-68/VI/........ kSudrabhava kA pramANa zaMkA-'kSudra bhava prahaNa pramANa' kA kyA artha hai ? .. samAdhAna-'kSudrabhava' kA artha choTA bhava / sabase kama Ayu labdhyaparyAptaka jIva kI hotI hai, ataH labdhya paryAptaka jIva ke bhava ko kSudra bhava kahate haiM / 'kSudra bhava grahaNa pramANa', yaha kAla ke pramANa kA dyotaka hai| arthAt unakA kAla jitanA kAla eka kSudra bhava kA hotA hai| yaha kAla ucchavAsa ke aThArahaveM bhAga pramANa hotA hai yA eka saMkeNDa ke caubIsaveM bhAga pramANa hotA hai| eka saikeNDa ke caubIsaveM bhAga pramANa kAla ko 'kSudra bhava grahaNa pramANa' kahate haiN| -. ga. 2-1-64/VIII/ra. lA. gaina, meraTha kSudrabhava kA pramANa antarmuhUrta nahIM hai zaMkA-dhavala pu.14 pR0 514 para zaMkA-samAdhAna se yaha pratIta hotA hai ki kSudrabhava grahaNa kA kAla antarmuhUrta se kama hai / kyA yaha ThIka hai ? kSudrabhava kA kAla bhI antamuhUrta honA cAhie ? samAdhAna-labdhyaparyAptaka jIvoM kI Ayu kSudrabhava hai jo antarmuhUrta kAla hai kintu yaha antarmuhUrta paryAptakoM kI jaghanya Ayu antarmuhUrta pramANa se kama hai ataH kSudrabhava ko antarmuhUrta nahIM kahA hai| -jaM. ga. 19-9-66/IX/ ra. lA. gena, meraTha
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 203 prAraga dravya-bhAva prANoM kA svarUpa zaMkA-caitanya prANa ko hI bhAva prANa kahate haiM kyA ? samAdhAna-mukta jIvoM ke to zuddha cetanA hI bhAva prANa hai| saMsArI jIva ke indriya, bala, Ayu aura ucchvAsa ye cAra prANa haiM / zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai pAraNehi caduhiM jIvadi jIvissadi jo hu jIvido pugcha / so jIvo pANA puNa balamidiyamAu ussAso // 30 // paMcAstikAya TIkA-"yadyapi zuddhanizcayanayena zuddhacaitanyAdiprANajivati tathApyanupacaritAsadbhUtavyavahAreNa dravyarUpastathAzuddhanizcayanayena bhAvarUpaizcatubhiH prANaH saMsArAvasthAyAM vartamAnakAle jIvati, jIvissadi bhAvikAle jIviSyati yo hi sphuTaM pudhvaM jIvitaH sa jIvaH / " yadyapi jIva zuddha nizcayanaya se zuddhacaitanyAdi prANoM se jItA hai, tathApi anupacarita asadbhUta vyavahAranaya se jo bala, indriya, Ayu va zvAsocchvAsa ina cAra dravyoM prANoM se tathA azuddha nizcayanaya se bala indriya prAyu zvAsocchavAsa ina cAra bhAvarUpa prANoM se jItA hai, jIvegA aura pahale jItA thA vaha prakaTapane meM saMsArI jIva hai| "paudgalika dhyendriyAdi vyApArarUpAH vyaprANAH / tanimittabhUta jJAnAvaraNavIyA~tarAyakSayopazamAdivija bhitacetanavyApArarUpA bhaavpraannaaH|" go0 jI0 gA0 129 ttokaa| pudgala-dravyakari utpanna dravya indriyAdika tinake pravartana rUpa to dravya prANa haiN| unake kAraNabhUta jJAnAvaraNa aura vIrya-antarAya karma ke kSayopazama se prakaTa bhayA jo caitanya kA vyApAra so bhAvaprANa hai| -jaM. ga. 30-11-72/VII/ ra. lA. jaina, meraTha dravya prAyuprANa va bhAva prAyuprANa prAdi kA svarUpa zaMkA-bhAva prANa kise kahate haiM ? bhAva Ayu prANa kaunasA hai aura vyAyu prANa kaunasA hai ? isI prakAra zvAsocchvAsa meM bhI ye bheva kaise ghaTita hote haiM ? tathA vacana aura kAya meM bhI kaise ghaTita hote haiM ? samAdhAna-caitanya ke anvayavAle bhAva prANa haiM aura pudgala anvayavAle dravya prANa haiN| zrI amRtacanda AcArya ne paMcAstikAya gAthA 30 kI TIkA meM kahA bhI hai "indriyabalAyurucchvAsalakSaNA hi prANAH teSu citsAmAnyAnvayino bhAvaprANaH, pugalasAmAnyAnvayino dvypraannaaH|" artha-prANa, indriya, bala, Ayu tathA ucchavAsa svarUpa haiN| citsAmAnyarUpa anvayavAle bhAva prANa haiM aura pug2ala sAmAnyarUpa anvayavAle dravyaprANa haiN|
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : paudgalika Ayu karma dravya Ayu prANa hai| Ayu karmodaya hone para narakAdi paryAya rUpa bhava dhAraNa karane kI zakti bhAva Ayu prANa hai / ucchvAsa nizvAsa nAma karma zvAsocchvAsa-dravyaprANa hai| ucchvAsa nizvAsa rUpa pravRtti karane kI zakti zvAsocchavAsa bhAva prANa hai| zarIra nAma karma kAyarUpa dravya prANa hai| zarIra nAma karmodaya hone para kAyaceSTA rUpa zakti kAya bala bhAva prANa hai| svara nAma karma vacana dravya prANa hai| vacana vyApAra karane kI zakti vacana bala bhAva prANa hai| ___"AyuH karmodaye sati nArakAdi paryAya rUpa bhavadhAraNa zakti rUpaH AyuH praannH| ucchvAsanizvAsanAmakarmodaya sahita dehodaye sati ucchvAsanizvAsa pravRttikAraNazaktirUpa aanpaanpraannH| dehodaye zarIranAmakarmodaye kAyaceSTA jananazaktirUpaH kAyabalaprANaH / svaranAmakarmodayasahita dehodaye sati vcnvyaapaarkaarnnshktivishessruupovcoblpraannH|" isakA bhAva Upara likhA jA cukA hai| -je. ga. 24-8-72/VII/ra. lA. gaina, meraTha balaprAraNa va bhAvayoga, manobalaprANa va bhAvamana, vacanabala prANa tathA bhAva vacana Adi meM antara zaMkA-(a) bala prANa evaM bhAva yoga meM, (ba) manobala prANa evaM bhAva mana meM, (sa) vacana bala prANa evaM bhAva vacana meM, (da) indriya prANa evaM bhAvendiya meM kyA antara hai ? samAdhAna-(a) jinake dvArA prAtmA jIvana saMjJA ko prApta hotA hai unheM prANa kahate haiM / kahA bhI hai"prANiti ebhirAtmeti prANAH" (dhavala pu01pR0 256) karma-AkarSaNa kI zakti yoga hai| kahA bhI hai-"karmAkarSaNa zaktiyogaH" (trilokasAra gAthA 87 kI TIkA) "athavAtmapravRtta karmAdAna nibandhanavIryotpa vala 110140 ) athavA prAtmA kI pravRtti ke nimitta se karmoM ke grahaNa karane meM kAraNabhata vIrya (zakti) kI utpatti ko yoga kahate haiN| isa prakAra bala, prANa aura yoga meM saMjJA, lakSaNa Adi ke bheda se donoM meM antara pAyA jAtA hai| (ba) manobala prANa meM jIva ke jIne kI mukhyatA hai, kyoMki, "prANiti jIvati ebhiriti prANAH" arthAt jinake dvArA jIva jItA hai ve prANa haiM, prANa kI aisI vyutpatti hai / mana ke nimitta se AtmA meM jo vizuddhi paidA hotI hai vaha bhAva-mana hai / kahA bhI hai "vIryAntarAya noindriyAvaraNa kSayopazamApekSAtmano vishuddhirbhaavmnH|" ( dhavala pu0 1 pR0 259 mokSa zAstra 2/11 TIkA ) vIryAntarAya aura noindriyAvaraNa karma ke kSayopazama se AtmA meM jo vizuddhi utpanna hotI hai, vaha vizaddhi bhAva mana hai| isa prakAra manobala prANa aura bhAvamana meM saMjJA va lakSaNa kA apekSA bheda hone se antara hai| tathApi vIryaantarAya karma ke kSayopazama aura noindriyAvaraNa karma ke kSayopazama kI donoM meM apekSA hai aura bhAva mana ke prabhAva se manobala prANa kA prabhAva ho jAtA hai (dhavala pu0 2 pR0 444 ) isa apekSA se manobala prANa aura bhAvamana meM samAnatA hai|
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 205 ( sa ) vacana bala prAraNa kA to ArSa granthoM meM kathana pAyA jAtA hai' ( dhavala pu0 2 pR0 412 ) kintu 'bhAva vacana' kA prayoga kisI ArSa grantha meM mere dekhane meM nahIM AyA hai| jaba 'bhAva vacana' aisI saMjJA ArSa graMthoM meM nahIM milatI taba vacana bala prANa aura bhAva vacana ke antara kA prazna hI utpanna nahIM hotA hai / (da) yadyapi indriya prAraNa aura bhAvendriya ina donoM meM indriyAvaraNa karma tathA vIryAntarAya karma ina donoM karmoM ke kSayopazama kI apekSA rahatI hai, tathApi bhAvendriya prANa mAtra kSayopazama rUpa hai aura bhAvendriya labdhi ( prApti ) aura upayoga ( vyApAra ) do rUpa hai / isIliye indriya prANa aura bhAvendriya ina donoM meM saMjJA va lakSaNa bheda hai / jo isa prakAra hai "cakSurindriyAdyAvaraNa kSayopazama lakSaNeMdriyANaM" ( dhavala pu0 2 pR0 412 ) " labdhyupayogo bhAvendriyam (mokSazAstra 2 / 18 ) lambhanaM labdhiH / jJAnAvaraNakSayopazame satyAtmano'rthaM grahaNe zaktiH labdhirucyate / Atmano'rtha - grahaNa udyamo'rthagrahaNe pravartanamartha graha se vyAparaNamupayoga ucyate / " "lAbho labdhiH / yatsannidhAnAdAtmA budhyendriya nivRtti prati vyApriyate sa jJAnAvaraNakSayopazama vizeSo labdhiriti vijJAyate / " ( tAtparyavRtti tathA rAjavArtika 2 / 18 ) / cakSu Adi iMdriyoM ke AvaraNa karane vAle karma ke kSayopazama ko iMdriya prANa kahate haiM / labdhi aura upayoga ke bheda se bhAvendriya do prakAra kI hai / lAbha athavA prApti kA nAma labdhi hai, jJAnAvaraNa karma ke kSayopazama vizeSa kI prApti jisake nimitta se dravya iMdriyoM kI racanA ho, vaha labdhi hai / - jai. ga. 5-2-76 / VI / ja. lA. jaina, bhINDara aparyApta avasthA meM bhAva mana tathA manaH prANa kA prabhAva zaMkA--saMjJI jIvoM ke aryApta avasthA meM manaHprANa va bhAva mana kyoM nahIM mAnA gayA hai ? jabaki aparyApta kAla meM manoindriyAvaraNa karma kA kSayopazama pAyA jAtA hai / samAdhAna -- iMdriyoM ke samAna 'mana' ko prANa nahIM mAnA gayA hai kintu manobala ko prANa svIkAra kiyA gayA hai / manobala prANa paryApta avasthA meM hI hotA hai ataH aparyApta avasthA meM manobala prANa nahIM kahA gayA / manobala prANa paryApta kA kArya hone se paryApta avasthA meM hotA hai| kahA bhI hai-ucchvAsa bhASAmanobalaprANAzca tatraiva vilInAH teSAM paryApti kAryatvAt / ( dhavalA pu0 2 pR0 414 ) / aparyApta avasthA meM mana - upayoga kA abhAva hone se bhAva mana kA sadbhAva svIkAra nahIM kiyA gayA hai / 1. parantu sa. si. 5 / 11 / 583 / pR 212 meM likhA hai ki- "vAdvidhA dravyavAg bhAvavAgiti / artha- vacana do prakAra ke haiM - dravyavacana aura bhAvavacana / inameM se bhAvavacana vIryAntarAya aura mati zrutajJAnAvaraNa ke kSayopazama aura aMgopAMga nAmakarma ke nimitta se hotA hai / [ pR. 212] | vacanabala prANa meM jIva ke jIne kI mukhyatA hai| jabaki bhAvavacana meM vaha mukhyatA nahIM hai| ataH kathaMcit bheda hai| donoM meM mati zrutajJAnAvaraNa tathA vIryAntarAya ke kSayopazama kI apekSA rahatI haiM, ataH kathaMcit sAmya bhI hai| -sampAdaka
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jo kArya karane se pUrva kArya-akArya kA, tattva-atasva kA vicAra karatA hai, dUsaroM ke dvArA dI gaI zikSAoM ko sIkhatA hai aura nAma lene para A jAtA hai, vaha samanaska hai / yahA~ para "labdhi" ko bhAva mana nahIM mAnA hai| -palAcAra/ja. lA. jaina, bhINDara prAyu, ucchavAsa kI saMjJA 'bhAvaprANa' kaise? zaMkA--pacAstikAya gAthA 30 kI jayasena-tAtparyavRtti meM azuddha nizcayanaya se jIva ke bhAvarUpa cAra prANa batalAye haiM / Ayu aura ucchvAsa bhAvaprANa kaise ghaTita hote haiM ? samAdhAna-mRtaka zarIra meM to Ayu va ucchvAsarUpa prANa nahIM hote| ata: ina prANoM meM anvayarUpa se rahane vAlA citsAmAnya hI bhAva prANa hai| kahA bhI hai "indiyabalAyurucchvAsalakSaNA teSu citsAmAnyAcayino bhAva praannH|" artha-prANa iMdriya, bala, Ayu tathA ucchvAsarUpa hai| una prANoM meM citsAmAnyarUpa anvayavAle ve bhAva prANa haiM / ( paMcAstikAya gAthA 30 para zrI amRtacaMda kI ttiikaa)| -jaM. ga. 3-4-69/VII/kSa. zrI. sA. saMjJA saMjJAnoM ke svAmI aura guNasthAna zaMkA-AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ye cAra saMjJAeM kyA saba jIvoM ke hotI haiM ? yadi nahIM to kauna se guNasthAna taka hotI haiM ? samAdhAna-AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ye cAroM saMjJAe~ pramatta guNasthAna taka hara eka jIva ke hotI hai| asAtA vedanIya karma kI udIraNA kA abhAva ho jAne se apramatta Adi guNasthAnoM meM AhAra saMjJA nahIM hotii| bhaya prakRti ke udaya kA abhAva hone se naveM ( anivRttikaraNa ) guNasthAna meM bhayaM saMjJA bhI nahIM rahatI aura isI guNasthAna ke aveda bhAga meM veda kA udaya na rahane se maithuna saMjJA bhI nahIM rhtii| dasaveM guNasthAna ke anta taka hI kaSAya kA udaya rahatA hai ataH upazAntamoha Adi guNasthAnoM meM parigraha saMjJA kA bhI prabhAva ho jAne se cAroM hI saMjJAeM nahIM hotI haiN| -je. saM. 17-5-56/VI/ma. pa. mujaphpharanagara mArgaraNA mArgaNA kI apekSA jIva ke caudaha bheda zaMkA-vyasaMgraha gAthA 13 meM 14 mArgaNA va 14 guNasthAnoM ko apekSA saMsArI jIvoM ko 14-14 prakAra kA kahA hai| 14 mArgaNA kI apekSA 14 prakAra kaise baneMge? una 14 prakAra ke nAma kyA hoMge? samAdhAna -dravyasaMgraha kI gAthA 13 nimna prakAra hai
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] AhAra / maggaNaguNaThAroha ya caudasahi havaMti taha asuddhaNayA / viSNeyA saMsArI sacve suddhA hu suddhaNayA ||13|| artha -- saMsArI jIva azuddhanayakI dRSTise caudaha mArgaNA tathA caudaha guNasthAnoM ke bheda se caudaha - caudaha prakAra ke hote haiM aura zuddhanaya se sabhI zuddha haiM / mArgaNAe~ caudaha prakAra kI hotI haiM, jinake nAma nimna prakAra haiM gai iMdiyesu kAya joge vede kaSAyaNAle ya / sayama daMsaNa lessA bhaviyA samatta saNi AhAre || artha - gati, indriya, kAya, [ 207 yoga, veda, kaSAya, jJAna, saMyama, darzana, lezyA, bhavyatva, samyaktva, saMjJI, ina caudaha mArgaNAtroM meM se pratyeka mArgaNA ke dvArA saMsArI jIvoM kA vibhAjana ho sakatA hai / jaise kucha jIva nArakI haiM, kucha tiryaMca haiM, kucha manuSya haiM, kucha deva haiN| isa prakAra gatimArgaNA ke dvArA saMsArI jIvoM kA vibhAjana hotA hai / isI prakAra anya teraha mArgaNAoM dvArA saMsArI jIvoM kA vibhAjana hotA hai / - jai. ga. 25-3-71 / VII / ra. lA. jaina, meraTha gati mArgaraNA naraka meM nArakI ko asurakumAra bhI pIr3A dete haiM zaMkA- nArakiyoM ko asurakumAra Apa pIr3A de haiM yA paraspara lar3AveM haiM ? Apa pIr3A de haiM yaha kaise sambhava hai ? samAdhAna- "te'surakumArAstAnuvajrazRkhalAbaddhadurvimoca mahAzilAkUTa kaMdha rAstasyAmeva pAtayanti / tatra ca teSAM kRtanimajjanonmajjanAnAM zirAMsi asuranirmita mahAmakarakaraprahAreNa jarjarIbhUya nipatanti / " mUlArAdhanA pR0 14 / 34 / bhartha - asurakumAra vajrakI zrRMkhalA se ba~dhe hue bar3e-bar3e patthara unake gale meM bAMdhakara punaH vaitaraNI meM unako Dhakela dete haiM | par3ane para ve usa nadI meM DUbakara punaH Upara Ate haiM aura punaH DUba jAte haiM / asuroM ke dvArA utpanna kiye gaye magara nAmaka prANiyoM ke hAtha ke AghAta hone se unakA mastaka phUTa jAtA hai aura ve punaH nadI meM DUba jAte haiM / ina Agama pramANa se siddha hotA hai ki asurakumAra svayaM bhI nArakiyoM ko pIr3A dete haiM / - jai. ga. 24-4-69 / V / ra. lA. jaina, meraTha narakA kA nokarma zrAhAra zaMkA- mokSamArga prakAzaka pR0 95 para nArakiyoM ko vahA~ kI mATI kA bhojana milatA hai / so kaise sambhava hai ? nArakiyoM ke karma AhAra likhA hai /
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna - mokSa mArgaprakAzaka meM jo nArakiyoM ke mATI kA AhAra likhA hai vaha gommaTasAra karmakAMDa gAthA 78 kI TIkA ke AdhAra para likhA hai / TIkA isa prakAra hai "nArakAyuSo'niSTAhAraH tadviSamRtikA nokarma dravyakarma / " naraka kI viSarUpa mATI kA aniSTa AhAra naraka Ayu kA nokarma hai / yadi mokSamArga prakAzaka meM yaha pramANa TippaNa meM uddhRta kara diyA jAtA to svAdhyAya premiyoM ko yaha zaMkA utpanna na hotI / 208 ] - jai. ga. 24-4-69/V/ra. lA. jaina, meraTha samyaktvAbhimukha nArakI ke nidrodaya zaMkA - labdhisAra pRSTha 64, gAthA 28 para likhA hai- prathama samyaktva sammukha jIva ke narakagati vidhe darzanAvaraNa kI nidrAdi pA~ca binA cyAra kA udaya hai to bArahaveM guNasthAna meM nidrA kA udaya kyoM ? samAdhAna - prathamopazamasamyaktva ke abhimukha jIva ke narakagati meM pracalA va nidrA meM se kisI eka kA udaya bhI sambhava hai jaisA labdhisAra kI gAthA 28 ke ina zabdoM se spaSTa hai - 'NiddA payalANamekkadaragaMtu / ' nidrA aura pracalA dhruva udaya prakRti nahIM hai / ata: inakA udaya aura anudaya donoM sambhava haiM / labdhisAra bar3I TIkA ke pR0 65 ke anta meM tathA 66 ke prArambha meM gAthA 28 kI TIkA meM prathamopazamasamyaktva ke abhimukha nArakI ke nidrA yA pracalA meM se kisI eka kA udaya kahA hai / -. saM. 5-2-59 / V / mAM. su. zaMvakA, byAvara naraka meM agni, khUna, mA~sa, dhAtu kI putalI Adi kA prAdurbhAva kaise hotA hai ? par3I ? vahA~ khUna mAMsa kahA~ se AyA? unakA zarIra kaisA hotA hai khilAyA jAtA hai ? vahA~ garma dhAtu kI putaliyA~ kahA~ se AtI haiM ? vahA~ kI vaMtaraNI nadI kyA hai ? zaMkA- narakoM meM khAnA banAne Adi kI AvazyakatA nahIM to vahA~ Aga Adi ko kyA AvazyakatA jo unakA ho mAMsa kATa-kATa kara unako dhAtu ko kisa prakAra garma kiyA jAtA hai ? samAdhAna-narakoM meM yadyapi khAnA banAne Adi kI AvazyakatA nahIM, kintu naraka meM paMca sthAvarakAya haiM ataH agni bhI hai / agni ke nimitta se bhI nArakiyoM ko duHkha hotA hai / narakoM meM yadyapi dvIndriyAdi tiyaMca va utpatti ho sake, kintu vahA~ para vaikriyikazarIra hI hai manuSya nahIM haiM jinake audArika zarIra se khUna, mAMsa Adi kI azubha vikriyA ke kAraNa khUna, mA~sa Adi rUpa pariNama jAtA jo nArakiyoM ke mu~ha meM diyA jAtA hai| dhAtu pRthivIkAya hai ataH dhAtu kI putaliyA~ hone meM koI bAdhA nahIM / agni bhI hai| dhAtu agni ke nimitta se garma ho jAtI hai / ataH naraka meM garma dhAtu kI putaliyA~ hone meM koI Apatti nahIM hai / vaitaraNI nadI aneka taraMgoM se uchalatI hai, isameM agAdha pAnI se aneka sarovara bhare hue rahate haiM / viSaya kA sevana jaise tRSNA ko bar3hAtA hai vaise hI yaha dukhadAyaka nadI pyAsa ko bar3hAtI hai| saMsAra se nikalanA jaise kaThina hai vaise vaitaraNI nadI meM praveza karane para usameM se bAhara nikalanA nitAMta kaThina hai / yaha nadI AzA ke samAna vizAla hai| karma ke pudgala jaise aneka taraha kI ApattiyoM ko utpanna karate haiM vaise yaha nadI bhI nArakiyoM ko aneka prakAra ke duHkha detI hai / isa nadI kA darzana
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 206 hote hI nArakiyoM ko isameM praveza karane kI utkaMThA utpanna hotI hai / aba hamAre saba duHkha naSTa hoMge aura hama sukha se jIyeMge, aisA samajhakara ve nArakI usameM praveza karate haiM / usa nadI meM praveza karate hI ve nArakI apanI ajaliyoM se tAMbe ke drava ke samAna lAla raMga kA pAnI pInA zurU karate haiM, parantu jaise kaThora bhASaNa hRdaya ko saMtapta karatA hai, vaise hI vaha jala mana ko atizaya duHkha utpanna karatA hai, atizaya kaThora vAyu se uchale hue jalataraMga rUpa taravAriyoM se nArakiyoM ke mastaka, hAtha, paira TUTa jAte haiM / atizaya kSAra aura uSNajala kAlakUTaviSa ke samAna jaba vraraNoM meM praveza karatA hai taba unako atyanta dAha-duHkha hone lagatA hai / mUlArAdhanA gAthA 1568 kI TIkA / --jai. saM. 12-3-59/V / suca. jaina, AgarA nArakI zrapanA zrAgAmI bhava nahIM jAnatA zaMkA- nArakI apane avadhijJAna dvArA kyA yaha jAna sakatA hai ki vaha agale bhava meM kahA~ para utpanna hogA ? samAdhAna--- nArakiyoM meM avadhijJAna kA utkRSTa kSetra yojana pramANa hai aura kAla eka samaya kama muhUrtapramANa hai / kahA bhI hai "gAua jahaSNa ohI Niraesu a joyaNukkassa / " dhavala pu0 13 pR0 325 / nArakiyoM meM avadhijJAna kA jaghanya kSetra gavyUti ( eka kosa ) pramANa hai aura utkRSTa kSetra yojana ( 4 kosa ) pramANa hai / "paDhamAe puDhabIe raiyANamukkassohikvetaM cattArigAuapamAgaM / tatthukkassakAlo muhuttaM samaUNaM / " dhavala pu0 13 pR0 326 / pahalI pRthvI meM nArakiyoM ke avadhijJAna kA utkRSTa kSetra cAra gavyUtipramANa hai aura utkRSTa kAla eka samaya kama muhUrta pramANa hai naraka se maraNakara jIva madhya loka meM utpanna hotA hai aura yaha kSetra ekayojana se bahuta adhika hai arthAt avadhijJAna ke kSetra se bAhara hai ataH nArakI yaha nahIM jAna sakatA ki vaha marakara kahA~ para utpanna hogA / - jai. ga. 14-8-69 / VII / ka. de. naraka meM zrAtmAnubhava zaMkA- kyA naraka meM samyagdRSTi AtmAnubhava karatA hai ? samAdhAna-naraka meM asaMyatasamyagdRSTi cauthe guNasthAna vAle hote haiM / caturtha guNasthAna meM saMyama na hone ke kAraNa mAtra Atmaruci pratIti zraddhA anubhava hotA hai / indriya viSayoM meM usakI heya buddhi hotI hai / cAritramohanIyakarma ke tIvrodaya vaza saMyama dhAraNa nahIM kara sakatA / bAhya dravya kSetra kAla bhI saMyama ke anukUla nahIM hai / - jai. ga. 5-12-63 / IX / bra.pa.lA.
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : tIrthakara prakRti ko sattA rahane para bhI nArakI ke bahubhA asAtA kA udaya zaMkA-jisa jIna ne tIrthakaraprakRti kA baMdha kara liyA hai, kyA usa jIva ke naraka meM mAtra sAtA kA udaya rahatA hai ? samAdhAna-prathama naraka se tIsare naraka taka aise asaMkhyAta jIva haiM jinake nirantara tIthaMkaraprakRti kA baMdha hotA hai| inake bhI bahudhA asAtAvedanIyakarma kA hI udaya rahatA hai| naraka meM asAtAvedanIya ke anukUla hai dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva hone se sAtA kA udaya nahIM hotaa| kahA bhI hai-karmoM kA udIraNA, binA dravya, kSetra, kAla, bhaba aura bhAvAdi nimittoM ke nahIM hotii| sa0si0 adhyAya 9 sUtra 36 kI TIkA, ka. pA0 sutta pR. 465 va 498 / -Na. ga. 5-12-63/IX bra. pa. lA. paMcendriya sammUcrchana to napuMsaka hI hote haiM zaMkA-paMcendriya tiyaMcoM meM napuMsaka jIva kauna-kauna se hote haiM ? samAdhAna-yAvat sammUrcchanapaMcendriyatithaMca napuMsaka hI hote haiM / 'nAraka-saMmUcchino napuMsakAni // 2 // 50 // ' tattvArtha sUtra / artha-nArakI aura sammUchana jIva napuMsaka hI hote haiM / tandula-maccha yadyapi saMjJIpacendriyaparyAptatiryaca haiM tathApi sammUrchana hone ke kAraNa napusaka haiN| "zeSAstrivedAH // 2 // 52 // " tattvArtha sUtra / isa sUtra dvArA yaha bhI kahA gayA hai ki garbhaja paMcendrima tibaMca bhI napusakavedI hote haiN| -je. ga. 25-11-71/VIII/ ra. lA. jaina, meraTha yadi tiyaMca prAyu zubha hai to tiyaMcagati azubha kyoM ? zaMkA-go0 ka0 gA0 saM0 41 meM tithaMca Ayu ko prazastaprakRti kahA hai aura gAthA 43 meM tiryacagati ko aprazastaprakRti kahA hai| isakA kyA kAraNa hai ? samAdhAna-tiyaMcagati meM koI jAnA nahIM cAhatA hai, isaliye tiyaMcagati ko aprazastaprakRti kahA hai| kintu tiyaMcagati meM pahuMcakara koI maranA nahIM cAhatA, ataH tiryaMcAyu ko prazastaprakRti kahA hai| narakagati meM na to koI jAnA cAhatA hai aura na hI koI vahA~ rahanA cAhatA hai, ataH narakAyu tathA narakagati donoM ko aprazastaprakRti kahA gayA hai| -jaM. ga. 2-1-75/VIII ke. lA. jI. rA. zAha 1. noTa--yahI zaMkA zrI javAharalAla jaina, zrINDara (rAja.) ne kI thii| jisake samAdhAna meM Apane itanA vizeSa kahA thA-rAjA zubha ko jaba yaha jJAta huA ki vaha marakara viSThA kA kIr3A hogA, to usane apane patra ko kahA ki tuma usa [kIr3e kA] mAra denA, kyoMki vaha tithaMcagati meM jAnA nahIM cAhatA thA, kit rAjA ke vahA~ utpanna hone para jaba rAjA kA putra rAjA kI kIr3erupa paryAya ko mArane gayA to usa kIr3e ne apanI rakSA ke lie viSThA meM praveza kara liyA, kAraNa ki aba vaha maranA nahIM cAhatA thA [AyakSama nahIM cAhatA thA] | isase vidita hotA hai ki tivaMca Ayu prazasta prakRti hai| -sampAdaka
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 211 adhika se adhika manuSya ke 48 bhava hI mileM; aisA koI niyama nahIM zaMkA-do hajAra sAgara ke kAla meM manuSya ke mAtra 48 bhava hote haiM jisameM 16 bhava puruSa ke, 16 bhava strI ke, aura 16 bhava napusaka ke hote haiN| usI meM garbhapAtAdi ko bhI bhaya kI gaNanA meM mAnA gayA hai| aisA vidvAnoM ke dvArA upadeza meM kahA jAtA hai / aisA kathana kisa graMtha meM hai ? samAdhAna-uparyukta kathana tathA caturtha guNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kA kathana ityAdi kucha aise kathana haiM jo ki kiMvadantI ke AdhAra para cale A rahe haiM jinakA samarthana kisI bhI ArSa graMtha se nahIM hotA hai| vidvAn binA khoja kiye kiMvadantI ke AdhAra para isa prakAra kA kathana kara dete haiM jisase aisI bhUloM kI paramparA cala jAtI hai| yadi ina bhUloM kA khaNDana kiyA jAtA hai to vidvAn usase ruSTa ho jAte haiN| vidvAnoM kI vidvattA isImeM hai ki aisI bhUloM ke sambandha meM svayaM svAdhyAya dvArA khoja kareM aura una bhUloM ko dUra kreN| eka jIva kI apekSA manuSyaparyAya kA utkRSTa kAla pUrvakoTipRthaktva se adhika tInapalya hai| zrI SaTkhaNDAgama ke dUsare kSudrakabadha kI kAla prarUpaNA meM kahA hai "maNusagadIe maNusA maNusapajjattA maNusiNI kevaciraM kAlAdo hoMti ? // 19 // ukkasseNa tiNNi pali. dovamANi puthvakoDipudhatteNambhahiyANi // 21 // " artha--manuSyagati meM jIva manuSya, manuSyaparyApta ba manuminI kitane kAla taka rahate haiM ? adhika se adhika pUrvakoTi se adhika tIna palyopama kAla taka jIva manuSya, manuSyaparyApta va manuSyanI rahate haiM / "aNappidehito AgaMtUNa appidamaNuse suvavajniya sattetAlIsapuvakoDIo jahAkameNa paribhamiya dAraNeNa dANANumodeNa vA ttipalido vamAuTThidi maNussesuppagNassa tduvlNbhaado|" artha-kinhIM bhI avivakSita paryAyoM se Akara manuSyoM meM utpanna hokara saMtAlIsapUrvakoTi kAla paribhramaNa karake dAna dekara athavA dAna kA anumodana karake tIna palyopama sthiti vAle bhogabhUmija manuSyoM meM utpanna hue jIvoM ke sUtrokta kAla pAyA jAtA hai / arthAt eka jIva kI apekSA manuSyoM meM nirantara utpanna hone kA utkRSTa kAla 47 koTipUrva adhika tInapalyopama hai| "aNappidajIvassa apidamaNusesu vavajjiya ithi purisaNavusayavedesu aTThapuvvakoDIo paribhamiya apajjattaesuvavajjiya tatva aMtomuhusamacchiya puNo isthiNavusayavedesu aTuTTha pujvakoDIo purisavedesu satta punvakoDIo hiMDiya devuttarakuravesu tiNNi palidovamANi acchiya devetuvavaNNassa puSvakoDipadhatta bhahiyatiNNi pali dovmmuvlNbhaa|" dhavala pu0 4 pR0 373 / . artha-avivakSita jIva ke vivakSita manuSyoM meM utpanna hokara strI, puruSa aura napusaka vediyoM meM kramazaH ATha-pATha pUrvakoTiyoM taka paribhramaNa karake labdhyaparyAptakoM meM utpanna hokara vahA~ para antarmuhUrta kAla rahakara punaH strI aura napusakavediyoM meM ATha-ATha pUrvakoTiyoM tathA puruSave diyoM meM sAta pUrvakoTi paribhramaNa karake devakuru athavA uttarakuru meM tIna palyopama taka raha karake devoM meM utpanna hone vAle jIva ke 47 pUrvakoTiyoM se adhika tIna palyopama pAye jAte haiN|
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 ] [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : manuSyoM meM nirantara rahane kA yaha utkRSTa kAla asaparyAya ke do hajAra sAgara ke utkRSTa kAla meM mAtra eka bAra hI prApta hogA aisA niyama nahIM hai| isa 47 pUrvakoTi adhika tIna patyopama kAla meM mAtra 48 hI bhava prApta hoMge aisA bhI koI niyama nahIM hai, kyoMki adhika bhava bhI saMbhava haiN| ghaTakhaMDAgama ke uparyukta sUtroM meM aura dhavala TIkA meM mAtra utkRSTakAla kA nirUpaNa hai bhavoM kI saMkhyA kA kazcana nahIM hai| bhaboM kI saMkhyA kapolakalpita hai jisakA mela ArSagrantha se nahIM hai| labdhyaparyApta ke antama'harta kAla meM manuSyaaparyApta ke 24 bhava saMbhava haiN| AzA hai ki vidvatmaNDala isa para pArSagranthoM ke AdhAra se vicAra kregaa| -jaM. ga. 20-11-69/VII/a. sa. satcidA. lamadhyaparyAptaka manuSya nigodiyA nahIM haiM zaMkA-mokSamArga-prakAzaka meM likhA hai-"manuSyagati vivaM asaMkhyAte jIva to lamadhyaparyAptaka haiM, ve sammarchana haiM, unakI Ayu zvAsa ke aThArahaveM bhAga hai|" kyA ye jIva nigodiyA haiM ? labdhyaparyAptaka kA kyA artha hai ? samAdhAna-landhyaparyAptakamanuSya nigodiyA nahIM hote haiM, kintu saMjJIpaMcendriya aparyApta haiM / labdhyaparyAptaka kA artha hai, jina kI chaha paryAptiyA~ pUrNa nahIM hotI haiN| aparyApta avasthA meM hI maraga ho jAtA hai| inakI prAya ivAMsa ke aThArahaveM bhAga arthAt eka saikiMDa ke caubIsaveM bhAga hotI hai| -jaM. ga./12-3-70/VII/ ji. pra. sammUrchana manuSya A~khoM se nahIM dikhate zaMkA-'zrAvakadharmasaMgraha' meM likhA hai-'strI kI yoni Adi sthAnoM meM sammUrchana sainI paMcendriya jIva sadA utpanna hote haiM / jaba sammUrcchanamanuSya sainI paMcendriya ho gaye to aparyApta nahIM rahe ? yadi aparyApta bhI hoM to ve A~khoM se dikhAI dene cAhiye jaise bicchU vagairaha dikhAI dete haiM magara aisA kyoM nahIM hai ? samAdhAna-manuSya sainI paMcendriya hI hote haiN| ve do prakAra ke hote haiM (1) garbhaja (2) sammurchana / jo garbhaja manuSya hote haiM ve paryAptaka hI hote haiM / garbhaja karmabhUmiyA~ manuSyoM kI utkRSTa Ayu eka koTi pUrva kI hotI hai aura bhogabhUmiyA~ kI utkRSTa Ayu tInapalva kI hotI hai| ___ sammUcrchanamanuSya AryakhaNDa kI striyoM ke yoni Adi sthAnoM meM utpanna hote haiN| ye labdhyaparyAptaka hI hote haiM, inakI Ayu eka saikiNDa ke caubIsaveM bhAgamAtra hotI hai, inakI avagAhanA ghanAMgula ke asaMkhyAtaveMbhAga barAbara hotI hai / ataH ye A~kha se dikhAI nahIM dete haiN| -je. ga. 5-3-70/IX/ji. pra.
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 213 manuSya, tiryaMca ke rakta meM prAtma pradeza haiM; kITANuoM meM nahIM zaMkA-zarIra meM khUna Adi meM jo kITANu haiM unake dvArA roke gaye sthAna meM Atmapradeza haiM yA nahIM ? tathA khUna meM bhI Atmapradeza haiM yA nahIM ? samAdhAna- khUna ke kITANuoM ke zarIra meM manuSya ke Atmapradeza nahIM hote haiM, kyoMki una kITANuoM kA zarIra pratyeka zarIra hai| pratyeka zarIra eka hI AtmA ke upabhoga kA kAraNa hotA hai| kahA bhI hai "zarIramekAtmopabhogakAraNaM yato bhavati tatpratyekazarIranAma / " sa0 si0 8 / 11 / khUna meM Atma pradeza hote haiM, kyoMki khUna ke bhramaNa karane para AtmapradezoM kA bhI bhramaNa hotA hai / -. ga. 25-3-76/VII/ra. lA. jaina, meraTha manuSyagati mArgaNA kA kAla zaMkA-dhavala pu0 5 pR0 51-55 para manuSya, manuSya paryApta aura manuSyanI ke prakaraNa meM manuSya se kyA matalaba hai ? isameM kauna-kauna zAmila haiM ? tathA 'manuSyoM kA 48 pUrva koTi, manuSya paryApta kA 24 pUrva koTi tathA manuSyaNI kA 8 pUrva koTi' se kyA abhiprAya hai / samAdhAna-'manuSya' se prayojana hai aisA jIva jisake manuSyagati kA udaya ho| isameM paryApta va aparyApta donoM nAma karma ke udaya vAle jIva liye gaye haiN| 'manuSya paryApta' meM kevala paryApta nAma karmodaya vAlA jIva liyA gayA hai aparyApta karmodaya vAlA nhiiN| manuSya va manuSyaparyApta meM tInoM veda vAle jIva haiN| manuSyaNI meM manuSyagati va paryApta nAmakarmodaya vAlA kevala strIvedI jIva liyA gayA hai| AThakoTi pUrva puruSavedI paryApta manuSya, ATha pUrvakoTi napuMsakavedI paryApta manuSya aura ATha pUrvakoTi strIvedI paryApta manuSya isa prakAra 24 pUrvakoTi hokara antarmuhUrta ke liye aparyApta manuSya (labdhya paryAptaka manuSya) huaa| punaH pUrvavat 24 pUrvakoTi taka manuSya meM bhramaNa kiyaa| isa prakAra yaha 48 pUrvakoTi utkRSTa kAla karmabhUmiyA manuSyoM meM bhramaNa karane kA, eka jIva kI apekSA hai / manuSya aparyApta se pUrva ke 24 pUrvakoTi kAla manuSya paryApta kI apekSA utkRSTakAla hai| ina 24 pUrvakoTi meM se strIvedI ko 8 pUrvakoTi kAla manuSyaNI kI apekSA hai| yaha saba karmabhUmiyA kI apekSA utkRSTa kAla hai / -jaM. ga. 25-1-62/VII/dha lA. seThI, khuraI manuSya-aparyAptoM meM sparzana zaMkA-mahAbaMdha pu0 2 pR0 109 para manuSyaaparyApta jIvoM meM sAta karmoM ke jaghanyasthiti ke baMdhaka jIvoM kA sparzana loka kA asaMkhyAtavAM bhAga kahane meM saiddhAntika hetu kyA hai ? sarvaloka kyoM nahIM ? samAdhAna-jaba asaMjJI paMcendriyatiyaMca marakara manuSya aparyAptakoM meM utpanna hotA hai usa manuSya aparyAptaka ke prathama va dUsare samaya meM sAta karmoM kA jaghanya sthitibandha hotA hai ( mahAbandha pu0 2 pR0 42, 294 va 288) / jaghanya sthitibandhaka manuSya aparyAptakoM ke usa samaya mAraNAntika samudghAta nahIM ho sktaa| asaMjJIpaMcendriya
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : tiyaMcoM kA tathA manuSya aparyAptoM kA sparzana kSetra lokakA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| ata: jaghanya sthitibandhaka manaSya aparyAptoM kA sparzana kSetra lokakA asaMkhyAtavA~ bhAga khaa| -. ga. 17-1-63/............... devagati se bhI manuSyagati kI durlabhatA zaMkA-Apane eka sthala para likhA ki 'devaparyAya milanA kaThina nahIM hai ve asaMkhyAta haiM, kintu paryApta manuSya to saMkhyAta ( 26 aMka ) pramANa haiN| devoM kA kSetra 7 ghana rAjU hai aura manuSyoM kA kSetra 45 lAkha yojana hai, arthAt devoM se manuSyoM kA kSetra bhI stoka hai aura Ayu bhI alpa hai| isaliye paryApta manuSya paryAya milanA kaThina hai|' isa para zaMkA yaha hai ki jisa prakAra devoM kI saMkhyA manuSyoM se asaMkhyAtaguNI hai usI prakAra devoM kI Ayu bhI asaMkhyAtaguNI hai, taba vahAM ke utpatti sthAna ko riktatA adhika kAla pazcAt hotI hogii| phira kyA devaparyAya milanA kaThina nahIM hai ? samAdhAna-manuSyaparyApta aura manuSyaniyoM meM janma kA utkRSTa antara antarmuhUrta hai aura devoM meM bhI antarmuhUrta hai, kyoMki dhavala pu0 9 meM manuSyaparyAya aura manuSyaniyoM meM audArikazarIra saMghAtanakRtikA antara paMcendriya tiyaMcaparyApta va yonimatiyoM ke samAna arthAt antarmuhUrta kahA hai, aura devoM meM vaikriyika zarIra kI saMghAtana kRtikA antara nArakiyoM ke samAna arthAt antarmuhUrta kahA hai / ( dhavala pu0 9pR0 404-407) / aMtara samAna hote hue bhI devagati meM asaMkhyAta jIva utpanna hote haiM aura manuSyoM meM saMkhyAta jIva utpanna hote haiM (dhavala p095036.)| devoM meM nirantara utpanna hone kA kAla AvalikA asaMkhyAtavA~ bhAga arthAta asaMkhyAta samaya hai aura manuSyoM meM nirantara utpanna hone kA kAla saMkhyAtasamaya hai / dhavala pu09 pR0 384-385 / isase jAnA jAtA hai ki devoM kI apekSA paryApta manuSyoM meM utpanna honA ati kaThina hai| isaliye manuSya Ayu kA pratyeka kSaNa bahumUlya hai isako saMyama ke binA vyartha nahIM khonA cAhiye / saMyama manuSyaparyAya meM hI ho sakatA hai, anya paryAyoM meM nahIM / samyagdarzana kI prApti cAroM mati meM ho sakatI hai| ataH manuSyaparyAya pAkara jisane saMyama dhAraNa nahIM kiyA usane isa durlabha paryAya ko vyartha hI bhogoM meM barabAda krdii| -jeM. ga. 19-9-66/IX/ra. lA. jaina, meraTha eka bhavAvatArI deva zaMkA-kauna-kauna deva devagati se cyuta hokara agale bhava meM hI mokSa jAte haiM ? samAdhAna-trilokasAra meM ina devoM kA kathana hai sohammo varadevI salogavAlA ya dakkhiNaridA / loyaMtiya samvaTThA tado cudA Nivudi jAMti // 548 // artha-saudharmaindra, zacI (paTTa) devI, saudharmasvarga ke soma Adi cAra lokapAla, sanatkumAra Adi dakSiNa indra, sarva lokAntika deva, aura sarva sarvArthasiddhi ke deva tahA~ se cayakara manuSya hoya nirvANa ko prApta hoya haiN| -jeM. ga. 27-6-66/IX/he. gha.
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] eka deva ke maraNa ke bAda usake sthAna para dUsare deva kI utpatti kA antara zrAdi zaMkA- saudharma Adi svarga ke devoM ke janma aura maraNa kA kitanA antarAla hai ? samAdhAna -- trilokasAra meM devoM ke janma aura maraNa kA antarAla nimna prakAra kahA hai dusudusu ti caukkesu ya sese jaNaNaMtaraM tu cavaNe ya / sasadiNa pakkha mAsaM dugaca duchammAsagaM hodi // 529 // baravirahaM chammAsaM iMdamahAdeviloyavAlANaM / cau tettIsa surANaM taNurakkhasamANa parisANaM // 530 // arthAt jitane kAla taka kisI bhI deva kA janma na ho so janmAMtara hai aura jitane kAla kisI bhI deva kA maraNa na ho so maraNAMtara hai / saudharmAdi do svarga meM janmAMtara aura maraNAMtara kA utkRSTa kAla sAta dina, Upara dosvarga meM ekapakSa, usase Upara cArasvarga meM ekamAsa, phira cArasvarga meM domAsa, phira cArasvarga meM cAramAsa, usase Upara graiveyaka Adi meM chahmAsa utkRSTa janmAMtara maraNAMtara hai / / 52 / / ekadeva kA maraNa ho jAya aura usake sthAna para jaba taka dUsarA deva utpanna na ho usako virahakAla kahate haiM / iMdra, indra kI mahAdevI aura lokapAla inakA ukRSTa virahakAla chaha mAsa hai / trAyastrizata, aMgarakSaka, sAmAnika aura pariSada ina cAra jAti ke devoM kA utkRSTa virahakAla chaha mAsa hai || 530|| [ 215 eka jIva saudharmAdisvarga se caya kara kama se kama kitane kAla ke pazcAt usI svarga meM utpanna ho sakatA hai, yaha antara nimna prakAra hai bhavanabAsI, vAnavyantara, jyotiSI va saudharma - IzAna svarga se cayakara saMjJIparyApta garbhopakAntika tiryaca yA manuSya hokara devAyu bA~dha punaH bhavanabAsI Adi devoM meM utpanna hue jIva kA ukta devagati se jaghanya antara antarmuhUrtapramANa hai / sanatkumAra mAhendra kA muhUrta pRthaktva, brahma brahmottara lAntabakApiSTha kA divasa pRthaktva, zukramahAzukra, zatAra- sahasrAra kA pakSapRthaktva, prAnata prAraNata, AraNa acyuta kA mAsapRthaktva, naugraiveyaka kA varSa pRthaktva tathA yahI anudizAdi aparAjitaparyanta kA jaghanya antara hai / dhavala pu0 7 pR0 160-196 / - jai. ga. 27-6-66 / 1X / he. ca. manaHpravIcArI devoM ke bhI deviyA~ cAhie zaMkA - Upara ke svargoM meM jahA~ para mana meM vicAra karane mAtra se pravIcAra hotA hai, vahA~ para devAMganAoM kI kyA AvazyakatA hai ? samAdhAna - mana meM devAMganAoM kA vicAra karane mAtra se pravIcAra hotA hai / mana meM apanI hI devAMganA kA vicAra karanA cAhiye / anya dUsare deva kI devAMganA kA mana meM vicAra karane se to brahmacarya meM doSa AtA hai / ataH 16 veM svarga taka pratyeka deva ke devAMganA hotI hai, kintu laukAntika devoM ke devAMganA nahIM hotI, kyoMki unake pravIcAra nahIM hai / - jai. ga. 9-1-64 / IX / ra. lA. jaina, meraTha
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 ] [paM0 ratanacanda jaMna mukhtAra : deviyoM kI mAlA kA murajhAnA zaMkA-kyA devAMganAmoM kI mRtyu se chaha mAha pUrva mAlA nahIM murjhaatii| samAdhAna-jo svarga se cyuta hokara tIrthakara hote haiM una kI mAlA nahIM murjhaatii| devAMganA marakara tIrthakara nahIM ho sakatI, ataH unakI mAlA mRtyu se chaha mAha pUrva murajhA jAtI hai / trilokasAra gAthA 185 / -je. ga. 27-6-66/IX/ he. ca. svarga meM "madya" pAna se abhiprAya zaMkA-svarga ke dazAMga bhogoM meM 'madya' bhI hai| to kyA deva madyapAna karate haiM ? samAdhAna---'madya' zabda 'mada' se banA hai| mada kA artha 'harSAtireka' tathA 'vIrya' bhI hai| ata: yahAM para madyapAna kA abhiprAya zarAba pIne kA nahIM lenA cAhiye, kintu harSavibhora athavA vIryavaddhaka vastu pAna se prayojana hai| -je. ga. 23-5-63/1X/ pro. ma. lA. jaina laukAntika deva kauna haiM ? zaMkA-pAMcaveM svarga se sarvArthasiddhi taka ke kyA saba deva lokAMtika haiM ? samAdhAna-pAMcaveM svarga se sarvArthasiddhi taka ke saba deva lokAntika nahIM haiM, kintu pAMcaveM brahmaloka svarga ke prAnta bhAga meM rahane vAle deva lokAntika kahalAte haiN|| "brahmalokolokaH tasyAnto lokAntaH tasminbhavA laukAntikA iti na sarveSAM grahaNam / teSAM hi vimAnAni brahmalokasyAnteSu sthitAni / " sarvArthasiddhi 4 / 24 / -jeM. ga. 1-1-70/VIII/ ro. lA. mi. deva, nArakI saMkhyAta varSAyuSka kaise ? zaMkA-dhavala pustaka 11 pR0 90 para deva nArakiyoM ko saMkhyAta varSAyuSka batAyA, asaMkhyAta varSAyuSka nahIM, so kisa apekSA se ? samAdhAna-prakAzana meM azuddhi ke kAraNa yaha zaMkA huI hai / zuddha isaprakAra hai-sacamuca meM ve (devanArakI) asaMkhyAta varSAyuSka hI nahIM haiM, kintu saMkhyAtavarSAyuSka bhI haiN| kyoMki yahA~ eka samaya adhika pUrvakoTi ko Adi lekara Age ke Ayu vikalpoM ko asaMkhyAtavarSAyu ke bhItara svIkAra kiyA gayA hai| deva aura nArakiyoM kI jaghanya Ayu dasa hajAra varSa aura utkRSTa taitIsa sAgara hotI hai arthAt deva va nArakiyoM kI Ayu eka koTi pUrva se kama va adhika hone se deva va nArakI saMkhyAtavarSAyuSka bhI haiM aura asaMkhyAtavarSAyuSka bhI haiM, kintu bhogabhUmiyA jIvoM kI Ayu eka koTipUrva se adhika hI hotI hai ataH bhogabhUmiyA asaMkhyAtavarSAyuSka hI hote haiM, saMkhyAtavarSAyuSka nahIM hote / kintu dhavala pu0 11 pR0 18 sUtra 8 meM deva va nArakiyoM ko asaMkhyAtavarSAyuSka kahA hai, kyoMki unameM adhikatara eka koTipUrva se bhI adhika AyuvAle hote haiN| anyatra bhogabhUmiyA ko hI asaMkhyAtavarSAyuSka kI saMjJA dI hai| -pattAdhAra/cha. pra. sa., paTanA
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva } [ 217 eka deva ke deviyoM kI saMkhyA zaMkA-tattvArtharAjavAtika adhyAya 4 meM likhA hai 'devoM ke debI 32 nahIM hotI yAnI 5.6 taka bhI hotI haiN| gommaTasAra meM 32 likhI haiM so kaise ? samAdhAna-devoM meM sabase adhika saMkhyA jyotiSa devoM kI hai, unake 32 deviyAM hotI haiM ata: gommaTasAra meM unakI mukhyatA se kathana hai kintu anya sabhI devoM kI 32 deviyA~ nahIM hotI 5-6 taka bhI hotI haiM isa apekSA se rAjavAtika meM kathana hai| ata: ina ronoM kathanoM meM paraspara koI virodha nahIM hai| -jaM. saM. 30-10-58/V/ bra. caM. lA. aizAna svarga taka ke devoM meM manuSyavat kAmasevana hai, tadapi unake zarIra zukazoNita se rahita haiM zaMkA-dUsare svarga taka ke deva manuSyoM kI taraha kAma sevana karate haiM, ataH unakA janma bhI manuSyoM kI taraha garbhaja honA cAhiye, upapAda janma kyoM kahA gayA hai ? samAdhAna-dUsare svarga taka ke deva manuSyoM kI taraha kAma sevana karate haiN| "ete bhavanavAsyAvaya aizAnAntAH saMkliSTakarmatvAnmanuSyavatstrIviSayasukhamanubhavantItyarthaH / sarvArtha siddhiH / 47 / artha- bhavanavAsI se lekara aizAna svarga taka ke deva saMkliSTakarma vAle hone ke kAraNa manuSyoM ke samAna strIviSayakasukha kA anubhava karate haiN| devoM ke vaikriyikazarIra meM zukra aura zoNita nahIM hotA hai ataH unakA garbha-janma nahIM ho sakatA hai| "striyA udare zukrazoNitayorgaraNaM mizraNaM grbhH|" sarvArthasiddhi 2 / 31 / artha-strI ke udara meM zukra aura zoNita ke paraspara garaNa arthAt mizraNa ko garbha kahate haiM / __ -Ne. ga. 5-3-70/IX/ ji. pra. saudharma aizAna taka ke deva manuSyavat kAma sevana karate haiM zaMkA-bhavanatrika tathA saudharma va IzAna svarga meM pravIcAra kisa prakAra hotA hai ? samAdhAna - bhavanatrika tathA saudharma-IzAna svargoM meM kAya se pravIcAra hotA hai / kahA bhI hai-"sohammIsAraNesudevA samve vi kAya pddiyaaraa|" ti0 50 8/336 / "bhavanavAsino dhyantarA jyotiSkAH saudharmazAnasvargayozca devAH saMkliSTakarmatvAt manuSyAdivata saMvezasakhamanubhavanti ityarthaH / " tatvAvRtti 4/7 / "kAya prabIcArAH saMkliSTakarmatvAt manuSyavat striivissysukhmnubhvntiityrthH|" rA0 vA0 47 / ina mArSa pramANoM se yaha spaSTa hai ki bhavanavAsI-vyantara-jyotiSa-saudharma-IzAnasvarga taka ke deva manuSyoM ke sadRza kAma sevana ke dvArA strIviSayaka-sukha kA anubhava karate haiN| ---.ga.8-8-74/VI/ro. lA. mittala
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 ] indriya mArgaraNA ekendriyoM meM hitAhita kA viveka zaMkA- kyA ekendriya vanaspati meM itanI zakti hai jo apane bhale bure kI soca sakatA hai ? samAdhAna --- ekendriyajIva ke mana nahIM hotA, tathApi mati zruta ye do jJAna hote haiN| ina jJAnoM ke dvArA hI usa ekendriyajIva kI hita meM pravRtti aura ahita se nivRtti hotI hai / kahA bhI hai- 'mana ke binA vanaspatikAyika jIvoM ke hita meM pravRtti aura grahita se nivRtti dekhI jAtI hai / dhavala pu0 1 pR0 361 / ' jai. ga. 31-10-63 / IX / kSu. A. sA. [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : rasanAdi indriyA~ sparza karake tathA sparza kiye binA bhI jAnatI haiN| zaMkA - gommaTasAra meM likhA hai ki ekendriyajIva ke sparzanaindriya kA viSaya kSetra 400 dhanuSa hai, do indriya jIva ke rasanAindriya kA viSaya kSetra 64 dhanuSa hai / so kyA vastu ke itane dUra hone para bhI unako indriyoM dvArA usa vastu kA jJAna ho jAtA hai ? athavA isakA kucha anya abhiprAya hai ? samAdhAna - sparzana, rasanA, ghrANa aura zrotra ye cAra indriyA~ prApta artha ko bhI grahaNa karatI haiM / kahA bhI hai --- puTTha sui sadda appuTTha ceya passade rUvaM / gaMdha rasaM ca phAsaMbaddha puTThe ca jANAdi // 54 // dhavala pu. 9 pR. 159 artha-cakSu rUpako aspRSTa hI grahaNa karatI hai, ca zabda se mana bhI aspRSTa hI vastu ko grahaNa karatA hai / zeSa indriyA~ gaMdha, rasa, sparza ko baddha arthAt apanI-apanI indriyoM meM niyamita va spRSTa grahaNa karatI haiM, ca zabda se aspRSTa bhI grahaNa karatI haiN| 'spRSTa zabda ko sunatA hai' yahA~ bhI baddha aura ca zabda ko jor3anA cAhiye, kyoMki aisA na karane se dUSita vyAkhyAna kI Apatti prAtI I isa AvAkya se yaha siddha ho jAtA hai ki sparzanaindriya va rasanAindriya padArtha ko sparza karake bhI jAnatI hai aura dUravartI padArtha ko binA sparza kiye bhI jAnatI hai / kahA bhI hai 'vanaspatiSva prAptArthagrahaNasyopalaMbhAt / tadapi kuto'vagamyate ? dUrasthanidhimuddizya prArohamuktyanyathAnu - papatteH / dhavala pu0 9 pR0 157 / artha- vanaspatiyoM meM aprApta artha kA grahaNa pAyA jAtA hai, kyoMki dUrastha nidhi ( khAdya Adi ) ko lakSya karake prAroha ( zAkhA ) kA chor3anA anyathA bana nahIM sakatA / "evaM die phAsiMdiyassa apattaNihiggaha NuvalaMbhAdo / taduvalaMbho ca tattha pArohamocchaNAduvalabbhave / ghANidiya - bhidiyAsiMdiyANamukkassavisao Nava jovaNANi / jadi edesima diyANamukkassakhaovasa magadajIvo Navasu joyasa dvidadehito vipaDiya AgadapoggalANa jimmA - ghANa - phAsidiesa laggANaM rasa-gaMdha-phAse jANadi to samaMtado navajoyaNamaMtara dvibagRhabhakkhaNaM taggaMdhajaNida asAvaM ca tassa pasajjejja / na ca evaM tiSvidiyakkhaovasama
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 216 gadacakkavaTThINaM pi asaaysaayrNtopvesppsNgaado| kiMca tivvakkhaovasamagadajIvANaM maraNaM pi hojja, NavajoyappabhaMtaraTriyaviseNa jibbhAe saMbaMgheNa ghAdiyANa NavajoyaNabhaMtaraTridaaggiNA dajjhamANANaM ca jiivnnaannuvvttiido|" dhavala pu0 13 pR0 226 / artha- ekendriyoM meM sparzana, indriya aprApta nidhi ko grahaNa karatI huI upalabdha hotI hai aura yaha bAta usa ora prArohako chor3ane se jAnI jAtI hai| ghrANendriya, jihvandriya aura sparzanendriya kA utkRSTa viSaya nau yojana hai| yadi ina indriyoM ke utkRSTa kSayopazama ko prApta huA jIva no yojana ke bhItara sthita dravyoM meM se nikalakara Aye hue tathA jihvA, ghrANa aura sparzanaindriya se lage hue pudgaloM ke rasa, gaMdha aura sparza ko jAnatA hai to usake cAroM ora se nauyojana ke bhItara sthita viSTA ke bhakSaNa karane kA aura usakI gaMdha ke sUghane se utpanna hue du.kha kA prasaMga prApta hogaa| parantu aisA hai nahIM, kyoMki aisA mAnane para indriyoM ke tIvra kSayopazama ko prApta hae cakravartiyoM ke bhI asAtArUpI sAgara ke bhItara praveza karane kA prasaMga AtA hai| dUsare, tIvra kSayopazama ko prApta hae jIvoM kA maraNa bhI ho jAyagA, kyoMki, nau yojana ke bhItara sthita viSa kA jihvA ke sAtha sambandha hone se ghAta ko prApta hae aura nau yojana ke bhItara sthita agni se jalate hae jIvoM kA jInA nahIM bana sakatA hai| ( parantu aisA hotA nhiiN| ) -je. ga. 5-1-70/VII/ kA. nA. koThArI cAra indriyoM se mAtra arthAbagraha saMbhava hai zaMkA-kyA cAra zeSa indriyoM se 'mAtra' arthAvagraha bhI hotA hai ? 'mAtra' se yahA~ merA tAtparya hai aisA arthAvagraha jo vyaMjanAvagraha pUrvaka nahIM huA ho / samAdhAna- cAra indriyoM se mAtra arthAvagraha bhI hotA hai, kyoMki ye aprApyakArI bhI haiM / dhavala pu0 13 pR0 225 para vyaMjanAvagraha kA kathana hai ataH usase mAtra arthAvagraha kA niSedha nahIM hotaa| ( dekhiye dhavala pustaka 13 pR0 220 antima zaMkA-samAdhAna, dhavala pu09 pR0 156-157 ) / -patrAcAra 7-4-79/ ja. lA. jaina, bhINDara cAra indriyAM prApyakArI tathA aprApyakArI haiM zaMkA-rAjavAtika adhyAya 1 sUtra 19 vArtika 1 aura 2 se yaha vidita hotA hai ki bhAcArya zrI akalaMkadeva cakSu va mana ke atirikta zeSa cAra indriyoM ko prApyakArI mAnanA hI iSTa samajhate haiM, kintu sarvArthamitikAra zrI pajyapAva tathA zrI vIrasena AcArya ne to cAra indriyoM ko prApyakArI aura aprApyakArI donoM prakAra mAnA hai| kyA isaprakAra ke do bhinna-bhinna mata haiM ? samAdhAna-zrI akalaMkadeva ne ukta vArtika 2 meM cakSu va mana ko to aprApyakArI hI mAnA hai, kintu zeSa cAra indriyoM ko prApyakArI va aprApyakArI donoM prakAra kA mAnA hai-- "cakSurmanasI varjayitvA zeSANAmindriyANAM vyaJjanAvagrahaH, sarveSAmindriyANAmarthAvagrahaH" iti cakSu aura mana ke atirikta zeSa indriyoM se vyaMjanAvagraha hotA hai arthAt ve prApyakArI haiN| sabhI indriyoM se avagraha hotA hai arthAta sarva indriyA~ aprApyakArI haiN| yazahiriyANA indriyAsa paviyAha hA zora
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isaprakAra zrI pUjyapAda AcArya va zrI vIrasena AcArya kA jo mata hai, bahI mata zrI akalaMkasvAmI kA hai / ina AcAryoM meM koI matabheda nahIM hai / 220 ] kina-kina karmoM ke udaya se jIva ekendriya hotA hai ? zaMkA- jJAnapITha se prakAzita ta. rA. vA. pR0 135 va sarvArthasiddhi pR0 180 para sparzanaindriya ko utpatti kA kathana hai, una donoM kathanoM meM antara kyoM hai ? - patrAcAra / ja. lA. jaina, bhINDara samAdhAna -- sarvArthasiddhi a0 2 sUtra 22 pR0 180 para likhA hai "vIryAntarAyasparzanendriyAvaraNakSayopazame sati zeSendriyasaghAtispardha kodaye ca zarIranAmalAbhAvaSTambhe ekendriyajAtinAmodaya vazavartitAyAM ca satyAM sparzanameka mindriyamAvirbhavati / " artha - vIryAntarAya tathA sparzanaindriyAvaraNakarma ke kSayopazama hone para aura zeSa indriyoM ke sarvaghAtIspardhakoM ke udaya hone para tathA zarIranAmakarma ke Alambana ke hone para aura ekendriyajAti nAmakarma ke udaya kI prAdhInatA ke rahate hue eka sparzanaindriya prakaTa hotI hai / isI prakAra ta rA. vA. meM kathana hai, kintu vahA~ para 'zarIranAmalA bhAvaSTambhe' ke sthAna para 'zarIrAMgopAMgalAmopaSTambhe' hai jo lekhaka kI bhUla pratIta hotI hai, kyoMki ekendriya jIva ke 'zarIrAMgopAMga' kA udaya nahIM hotA hai / kahA bhI hai paceva udayaThANA sAmaNiM diyassa NAyavvA / imi va paDacha satta ya adhiyAvIsA ya hoi NAyacyA // 192 // paMcasaMgraha pR. 379 artha - indriya mArgaNA kI apekSA sAmAnyataH ekendriyajIva ke 21, 24, 25, 26, 27 prakRtika ye pA~ca udayasthAna nAmakarma ke hote haiM / nAmakarma kI 21 prakRtika udayasthAna kI prakRtiyA~ isaprakAra haiM tiyaMcagati, ekendriyajAti, tejasa aura kArmaNazarIra, varNa, gaMdha, rasa, sparza, tiyaMcagatiprAyogyAnupUrvI, agurulaghuka, sthAvara, bAdara aura sUkSma ina do meM se koI eka, paryApta aura aparyApta meM se eka, sthira, asthira, zubha, azubha, dubhaMga, anAdeya, yazakIrti aura ayazakIrti meM se eka, nirmANa / ina 21 prakRtiyoM meM se AnupUrvI ko ghaTAkara ( zradArika zarIra, huMDakasaMsthAna, upaghAta, pratyeka tathA sAdhAraNazarIra meM se eka ) ina cAra prakRtiyoM ko milA dene para nAmakarma kA 24 prakRtika udayasthAna hotA hai / paryAptaekendriya ke pUrvokta 24 prakRtiyoM meM paraghAta milAne para 25 kA udayasthAna hotA hai / isameM ucchvAsa prakRti milA dene para 26 kA udayasthAna hotA hai / dhavala pu0 7 pR0 36-39 / uparokta udaya prakRtiyoM se spaSTa ho jAtA hai ki ekendriyajIva ke zarIrAMgopAMga kA udaya nahIM hotA hai / ata: rA. vA. pR0 135 para " zarIrAMgopAMgalA bhopaSTambhe" yaha lekhaka kI bhUla kA pariNAma pratIta hotA hai / vidvAn isa para vicAra karane kI kRpA kareM / - jai. ga. 3-4-69 / VII / kSu. zrI. sA.
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 221 nigoda ke indriyA~ zaMkA-nigodiyA jIva ke kitanI indriyA~ mAnI jAtI haiM tathA use kisa prakAra samajhAnA cAhiye ? samAdhAna-nigodiyA jIva vanaspati kA eka bheda hai ataH isake eka sparzana indriya hI hotI hai| yaha anya ekendriyoM ke samAna do prakAra hotA hai-bAdara aura sUkSma / sUkSma nigodiyAjIva sarvatra jala, sthala aura AkAza meM bhare par3e haiN| kintu bAdara nigodiyA jIva anya pratyeka vanaspati aura trasakAyika jIvoM ke zarIra ke prAzraya se rahate haiM / mAtra pRthivI, jala, agni, vAyu, AhArakazarIra, deva, nArakI aura kebalI inake zarIra ke Azraya se nigodiyA jIva nahIM rahate / pratyeka vanaspatikAyika ke do bheda kiye jAte haiM-sapratiSThita pratyekavanaspati aura apratiSThita pratyekavanaspati / inameM jo sapratiSThita pratyekavanaspati hai usameM nigoda jIva hone se hI vaha sapratiSThita kahI jAtI hai, jaise-pAlU, mUlI aura adarakha aadi| ye bahuta kAla taka binA Azraya ke bhI sajIva rahate haiN| isakA kAraNa nigodajIvoM kA una meM pratiSThita honA hI hai / -Na. saM. 6-12-56/VI/ la. ca., dharamapurI dhAra aparyApta ekendriya meM moha ke utkRSTa sthitisatva kA prabhAva zaMkA-sUkSma ekendriya labdhyaparyApta ke mohanIya kA utkRSTa sthiti satva kyoM nahIM hotA? samAdhAna-jisa manuSya yA tithaMca ne mohanIya kA utkRSTa sthiti baMdha sittara koDAkor3I pramANa kiyA hai, vaha yadi marakara sUkSma aikendriya labdhyaparyAptaka jIvoM meM utpanna hotA hai to utkRSTa sthiti baMdha ke aMtamuharta pazcAta hI utpanna ho sakatA hai| isake pahale nhiiN| ataH sUkSma ekendriya labdhyaparyAptaka jIva ke mohanIya kA utkRSTa sthiti satva nahIM kahA hai|' -jaM. ga. 4-1-68/VII/zA. ku. ba. vibhinna ekendriyoM kI Ayu zaMkA-jIvasamAsa meM pRthvI, apa, teja, vAyu, itara nigoda, nitya nigoda ina chaha ke sUkSma aura bAdara ke bheda se 12 tathA sapratiSThita pratyeka aura apratiSThita pratyeka vanaspati ko milAkara 14 bheda ho jAte haiN| ina caudaha ke paryApta aura aparyApta ke bheda se jIvasamAsa meM sthAvara ke 28 bheda ho jAte haiN| ina 28 sthAvaroM kI jaghanya aura utkRSTa Ayu kyA hai ? samAdhAna-sthAvara ke ina 28 bhedoM meM se 14 jIva labdhyaparyAptaka haiM, unakI eka bhava sambandhI jaghanya va utkRSTa prAyU ucchavAsa ke aThArahaveM bhAga pramANa hai| chaha prakAra ke sUkSma paryAptaka jIvoM kI jaghanya va utkRSTa Ayu antamuharta hai| zeSa pAra prakAra ke bAdara paryApta sthAvara jIvoM kI jaghanya Ayu antarmuhUrta hai| utkaSTa prAya 1. smaraNa rahe ki yahAM aparyAptaka kI apekSA antarmuhUrta kama kahA hai| paryApta kI apekSA to eka samaya kama 70 koDAkoDI sAgara pramANa sattva bana jAtA hai| yathA--jo deva mohanIya kI 70 koDAkoDI mAgara pramANa utkRSTa sthiti kA bandha karake aura dUsare samaya meM marakara ekendriya meM utpanna hote haiM una ekendriyoM meM mohanIya kI sthiti kA utkRSTa addhAccheda (kAla) eka samaya kama 70 kor3Akor3I sAgara pAyA jAtA hai| jayadhavala 3/111 -sampAdaka
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : bAdara pRthvIkAyika paryApta kI bAIsa hajAra varSa, bAdara apakAyika paryApta kI sAta hajAra varSa, bAdara tejakAyika paryApta kI tIna divasa, bAdara vAyukAyika paryApta kI tIna hajAra varSa, bAdara pratyeka pratiSThita vanaspatikAyika paryApta aura bAdara pratyeka apratiSThita vanaspatikAyika paryApta ina donoM kI 10,000 varSa hai| bAdara nityanigoda paryApta aura bAdara itaranigoda paryApta ina donoM kI utkRSTa prAyu antarmuhUrta hai| dekho dhavala pu07 pR. 133-146 -jeM. ga. 16-5-66/IX/Ta. lA. jaina, meraTha nigodoM kA zarIra evaM prAhAra eka ( Common ) hI hotA hai zaMkA-nigodiyA jIvoM kA audArika zarIra pRthak-pRthaka hotA hai, kyoMki unakA AhAra pRthak pRthaka hai, arthAt saba alaga-alaga AhAra vargaNA grahaNa karate haiM ? samAdhAna-vigrahagati meM nigodiyA jIva anAhAraka rahate haiM ( tattvArthasUtra a0 2 sUtra 30 ) / anaMtAnaMta nigodiyA jIvoM kA eka hI zarIra hotA hai aura AhAra bhI eka hI hotA hai / (go0 jI0 gAthA 191 va 192) / ina ananta nigodiyA jIvoM ke audArika zarIra va AhAra pRthak-pRthak nahIM hote| yadi inake audArika zarIra pRthak-pRthak hoM to anantAnanta jIva asaMkhyAta pradezI loka meM nahIM raha sakate the| -jaM. ga. 10-7-67/VII/ra. lA. gaina, meraTha ekendriyoM meM cetanA pAgama gamya hai zaMkA-pRthvIkAyika, apakAyika, tejakAyika tathA vAyukAyika ekendriya jIvoM meM cetanA kaise jAnI jAya ? jabaki jIva kA lakSaNa cetanA hai / hama kaise jAneM ki inameM jIva hai, jisakA lakSaNa cetanA hai| samAdhAna-bharatakSetra meM Ajakala prAya: saba jIvoM ke mati va zrutajJAna hai jo kSayopazamika hai arthAt matijJAnAvaraNa aura zratajJAnAvaraNa karmoM ke dezaghAtiyA spaddhakoM kA nirantara udaya rahatA hai| ataH jJAnAvarA karma ke udaya ke kAraNa kSetrAMtarita, kAlAMtarita aura sUkSma Adi padArthoM kA jJAna nahIM ho sktaa| jaise sudarzanameha, mAunTa evaresTa, videhakSetra, jyotiSaloka Adi kSetroM kA rAma, rAvaNa, rANApratApa Adi pUrvajoM kA aura paramANu, dviaNuka Adi sUkSma pudgaloM kA tathA para ke mana meM sthitabhAvoM kA athavA sUkSmaguNoM kA hamako jJAna nahIM ho sakatA, kiMtu Agama pramANa se hamako jJAna ho jAtA hai / isI prakAra pRthvIkAyika, apakAyika, tejakAyika tathA vAyukAyika ekendriya jIvoM meM cetanA kA jJAna AgamapramANa se ho jAtA hai| yadi iMdriyajanita pratyakSa jJAna ko hI pramANa mAnA jAve to sAMsArika vyavahAra va mokSamArga sarva kA lopa ho jaavegaa| -jeM. saM. 12-2-59/V/rA. ke jaina, paTanA bhAvendriyoM kA prAdhAra [bAhyAdhAra] dravyendriyA~ haiM zaMkA-iMdriyoM kA AdhAra mana hai yA AtmA? samAdhAna -- iMdriyAvaraNa rUpa matijJAnAbaraNa karma ke kSayopazama se jo iMdriyajanita matijJAna hotA hai usakA AdhAra AtmA hai| asaMjJI jIvoM meM iMdriyajanita matijJAna hotA hai ata: isa kSAyopazamika iMdriyajanita
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [223 matijJAna kA AdhAra mana meM nahIM kahA jAtA hai| kyoMki yaha matijJAna iMdriyAvaraNa karma ke kSayopazama se aura iMdriyoM ke nimitta se utpanna hotA hai ataH isa matijJAna ko bhAvendriya bhI kahA gayA hai / kahA bhI hai "labdhyupayogo bhAvendriyam" // 2-18 // ( tattvArtha sUtra ) / artha-labdhi aura upayoga ko bhAvendriya kahate haiN| "jJAnAvaraNakarmakSayopazamavizeSaH labdhi / yatsannidhAnAdAtmA dravyendriya nivRtti prati vyApriyate tannimisa AtmanaH pariNAma upayogaH tadubhaye bhAvendriyam / iMdriya phalamupayogaH, tasya kathamindriyatvam ? kAraNadharmasya kArya darzanAt / " srvaarthsiddhi|| artha-jJAnAvaraNa karma ke kSayopazama vizeSa ko labdhi kahate haiN| jisake saMsarga se AtmA dravya iMdriyoM kI racanA karatA hai| use labdhi va dravyendriyoM ke nimitta se jo jAnanerUpa AtmA ke pariNAma hote haiM usa AtmapariNAma ko upayoga kahate haiN| labdhi aura upayoga ye donoM bhAvendriyAM haiN| yadi kahA jAya ki upayoga iMdriya kA phala hai, vaha iMdriya kaise ho sakatA hai ? to AcArya kahate haiM ki "kAraNa kA dharma kArya meM dekhA jAtA hai, ataH iMdriya ke phala upayogarUpa jJAna ko iMdriya mAnane meM koI Apatti nahIM hai| laghIyastraya TIkA meM bhI kahA hai "artha-grahaNa-zaktiH labdhiH / upayogaH punrrthgrhnnvyaapaarH|" artha---arthagrahaNa kI zakti labdhi hai / arthagrahaNarUpa vyApAra upayoga hai| isase itanA spaSTa ho jAtA hai ki bhAvendriyoM kA prAdhAra pudgaladravya hai, kyoMki dravyendriyA~ pudgalapariNAma haiN| -jeM. ga. 2-4-70/VII/ro. lA. mi. siddhAlaya meM bhI ekendriya haiM zaMkA-siddhakSetra meM kauna kauna prakAra ke jIva pAye jAte haiM ? samAdhAna-loka ke anta meM siddha kSetra hai| ekendriya jIva tathA pA~ca sthAvarakAya jIvoM kA sarva kSetra hai| kahA bhI hai "tadanaMtaramUvaM gacchaMtyAlokAMtAt // 10 // 5 // ( tattvArthasUtra ) karmoM se mukta ho jAne ke pazcAt jIva arthAt siddha jIva loka ke aMta taka jAtA hai, kyoMki Age dharmAstikAya kA abhAva hai|| "iMdiyANuvAdeNa eiMdiyA bAdarA suhumA pajjattA apajjattA kevaDikhette, savvaloge // 17 // " -dhavala pu04 pR081| "kAyANuvAdeNa puDhavikAiyA AukAiyA teukAiyA vAukAiyA bAdarapuDhavikAiyA bAdaraAukAiyA bAdarateukAiyA bAdaravAukAiyA bAdaravaNapphadikAiya patteyasarIrA tasseva apajjattA, suhumapuDhavikAiyA suhama
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : AukAiyA suhumateukAiyA suhumavAukAiyA tasseva pajjattA apajjattA ya kevaDi khette savvaloge // 22 // " -dhavala pu0 4 pR0 87 / dvAdazAMga ke ina donoM sUtroM meM yaha batalAyA gayA hai ki ekendriya jIvoM tathA pRthivIkAyika, jalakAyika agnikAyika, vAyukAyika aura vanaspati kAyika jIvoM kA kSetra sarvaloka hai| siddha jIva loka ke aMta meM haiM arthAt siddha kSetra loka ke anta meM hai aura ekendriya jIvoM kA kSetra sarvaloka hai, ataH siddhakSetra meM ekendriya jIva bhI pAye jAte haiM / -jeM. ga. 1-6-72/VII/ra. lA. gaina, meraTha ekendriyoM kA nivAsa sarvaloka meM zaMkA-kyA ekendriya tiryaca samasta loka meM rahate haiM ? yadi rahate haiM to kisa prakAra ? samAdhAna-ekendriya tiryaca samasta loka meM rahate haiN| "iMdiyANuvAveNa eindiyA vAvarAsuhamA pajjatA apajjattA kevaDi khette ? savvaloge // 1/3/17 // SakhaMDAgama / artha-indriyamArgaNA ke anuvAda se ekendriya jIva, bAdara ekendriya jIva, sUkSma ekendriya jIva, paryApta tathA aparyApta kitane kSetra meM rahate haiM ? sarvaloka meM / zrI vIrasena AcArya ne isa sUtra kI TIkA meM likhA hai"satvANa-vedaNa-kasAya-mAraNaMtiya-uvavAdagadA eiMdiyA kevaDi khete? svvloge|" dhavala pu0 4 pR 82 / artha-svasthAna, vedanA-samudghAta, kaSAya-samudghAta, mAraNAntika-samudghAta aura upapAda ko prApta ekendriya jIva kitane kSetra meM rahate haiM ? sarva loka meM rahate haiN| -jeM. ga. 8-1-70/VII/ ro. lA. mi. sarpa trIndriya jAti meM parigaNita nahIM hai zaMkA-sarpa kyA tIna indriya hotA hai ? samAdhAna-sarpa paMcendriya jIva hotA hai| ArSa granthoM meM sarpa ko paMcendriya likhA hai| yadi sarpa ko tIna indriya vAlA jIva mAnA jAya to ve mara kara naraka meM utpanna nahIM ho sakate, kyoMki vikalatraya jIvoM kA utpAda naraka meM nahIM hotA hai| sarpa kA utpAda naraka meM hotA hai, ataH vaha paMcendriya-jIva hai| paDhamadharaMtama saNNI paDhamaMvidiyAsa sarisao jaadi| paDhamAdItadiyaMtaM pakkhi bhuyaMgAdi yAyae turimaM // 4/284 // ti050 artha-prathama prathivI ke anta taka asaMjJI paMcendriya jAtA hai| prathama aura dvitIya naraka meM sarIsapa (sAMpa) jAtA hai| pahile se tIsare naraka paryata pakSI jAtA hai| cauthe naraka taka bhUjaMgAdi jIva utpanna hote hai| -jeM. ga. 11-5-72/VII/... ....
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 225 deva nArakI ke kitanI indriyA~ haiM ? zaMkA-deva va nArakI kitanI indriya vAle jIva haiM ? agara ve paMcendriya haiM to saMjJI haiM yA asaMjJI ? samAdhAna-deva va nArakI saMjJI pacendriya jIva haiN| dhavala pu0 2 pR0 449 para nArakiyoM ke saMjJI paMcendriya jIva samAsa kahA hai tathA pR0 532 para devoM ke saMjJI paMcendriya jIva samAsa kahA hai| "saMjJinAM samanaskAnAM nArakadeva manuSyAdInAM paMcendriya paryAptAnAM sparzanarasanaghrANacakSuH zronendriyamanovacanakAyaprANApAnAyurUpAH daza prANAH 10 bhavaMti / " svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 140 ttiikaa| artha--saMjJI samanaska paMcendriya paryApta nArakI deva manuSyoM ke pA~ca indriyA~, manobala, vacana bala, kAyabala, zvAsocchvAsa aura Ayu ye dasa prAraNa hote haiM / isase spaSTa hai ki deva nArakI saMjJI pacendriya jIva haiM / -#. ga. 5-3-70/IX/ ji. pa. ekendriya ko vikalendriya nahIM kaha sakate zaMkA-dIndriya Adi ko vikalendriya kyoM kahA? ekendriya ko vikalendriya kahA jA sakatA hai kyA ? samAdhAna - indriyA~ pAMca haiM - sparzana, rasana, prANa, cakSu, zrotra / jisake ye pA~coM indriyA~ hotI haiM vaha sakalendriya arthAt samasta indriyoM vAlA hotA hai| jisake samasta arthAt pA~coM indriyA~ nahIM hotI haiM kama hotI haiM vaha vikalendriya arthAt asamasta indriyoM vAlA hotA hai / ArSa granthoM meM dvIndriya, tIna-indriya, cAra indriya jIvoM ko vikala kahA hai| ye hI vikala traya ke nAma se prasiddha haiN| ArSa granthoM meM ekendriya jIva ko vikalendriya saMjJA nahIM dI gaI hai| -jaM. ga. 24-12-70/VII/ ra. lA. jaina, meraTha utkRSTa prAyu bandhaka bA0 e0 pra0 kA sparzana zaMkA-Ayu kI utkRSTa sthiti bandhaka jIva alpa hote hae bhI atIta kAla kI apekSA ananta hai ataH bAvara eka indriya aparyApta va audArika mizra kAya yoga mArgaNAoM meM unakA sparzana kSetra sarva loka honA cAhiye thA; loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga kyoM kahA? samAdhAna-ekendriya bAdara aparyApta jIvoM kA sparzana kSetra ( mAraNAntika samudghAta va upapAda ke atirikta ) loka kA saMkhyAtavA~ bhAga hai (dhavala pu0 7 pR0 393) / inameM bhI utkRSTa AbAdhA Aya bA~dhane vAle jIva ati alpa haiN| jinakA sparzana kSetra loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / yadyapi atIta kAla kI apekSA unakI saMkhyA ananta hai, kintu unakA sparzana kSetra loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga hI rahatA hai, kyoMki utkRSTa Ayu baMdha ke samaya mAraNAntikasamudghAta va upapAda nahIM hotaa| audArika mizra kAya yoga meM Ayu kA baMdha labdhyaparyAptaka jIvoM ke hotA hai| labdhyaparyAptaka jIvoM meM sabhA jIva bhI haiM jo sarva loka meM bhare hue haiN| ataH audArika mizra kAya yoga meM utkRSTa AyU ke baMdhaka jIvoM kA
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 ] paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : sparzana kSetra sarvaloka hai ( mahAbaMdha pu0 3 pR0 225 ) / mahAbaMdha pu0 2 pR0 105 para 'orAliya mi0 aTThASNa' ke sthAna para 'orAliya mi0 sattANNaM' honA cAhiye / - jai. ga. 17-1-63 / / bra. pa. lA. vikalatraya kA kSetra zaMkA- ar3hAI dvIpa se bhinna dvIpa samudroM meM vikalatraya hote haiM yA nahIM ? samAdhAna - vikalatraya jIva ar3hAI dvIpa meM tathA svayaMprabha parvata se pare bhAga meM arthAt svayambhUramaNa dvIpa tathA svayambhUramaNa samudra meM pAye jAte haiM / kintu vairI jIvoM ke sambandha se vikalendriya jIva sarvatra tiryak pratara ke bhItara hote haiN| dekho dhavala pu0 4 pR0 243 tathA dhavala pu0 7 pR0 395-96 / - jai. ga. 4-1-68 / VII / nA. ku. ba. svarga, naraka meM vikalatraya nahIM haiM zaMkA - vikalatraya tathA sthAvara jIva naraka yA svarga meM haiM yA nahIM ? samAdhAna -- vikalatraya jIva tiryagloka meM pAye jAte haiM, svarga va narka meM nahIM hote / sUkSma sthAvara jIva loka meM sarvatra pAye jAte haiN| zrI boranandi siddhAMtacakravartI AcArya ne AcArasAra adhyAya 11 zloka 167 meM kahA bhI hai AdhAre bAdarAH sUkSmAH sarvatra trasanAligAH / sAstu vikalAkSAH syustiryagloke vyavasthitAH // 167 // artha- bAdara jIva kisI ke AdhAra se rahate haiM / sUkSma samasta loka meM bhare hue haiN| trasa jIva trasa nAlI meM rahate haiM / vikalatraya tiryagloka meM rahate haiM / - jai. ga. 4-1-68 / VII / zA. ku. ba. dvIndriyAdi jIvoM kA bhAgAbhAga zaMkA- dhavala pu0 3 pR0 321 para dvIndriya, tIna-indriya, cAra indriya aura pA~ca indriya jIvoM kA kathana hai, ina cAroM meM kisakI saMkhyA adhika aura kisakI saMkhyA alpa hai samajha meM nahIM AyA ? bhAgAbhAga bhI samajha meM nahIM AyA ? samAdhAna - dhavala pu0 3 0 319 para bhAgAbhAga kA kathana hai| usase jJAta hotA hai ki paMcendriya jIva stoka haiM, caturindriyajIva vizeSa adhika haiM, trIndriya jIva vizeSa adhika haiM, aura dvIndriya jIva vizeSa adhika haiM / aGka saMdRSTi se samajha meM A sakatA hai jo isa prakAra hai mAnalo trasa mithyAdRSTi jIvoM kA pramANa 2624400 hai aura zrAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga 9 hai / sa mithyAdRSTi jIva ko AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAga dene para 2624400 /e=2e1600 / / isako trasa rAzi meM ghaTAne para 2624400 - 291600 = 2332800 zeSa rahate haiN| isake cAra samAna khaNDa karane para 583200, 583200, 583200, 583200 prAte haiM /
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 227 261600 ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAga dene para 261600:6-32400 / 26160032400 =259200 ko prathama samAna khaNDa meM jor3ane para 583200+256200=842400 dvIndriya jIvoM kA pramANa // 32400:6-3600; 32400-3600=28800; isako dUsare samAna khaMDa meM jor3ane para 583200+28800-612000 tIna-iMdriya jIvoM kA prmaann|| 3600:9-4003600-400=32007 isako tIsare samAna khaMDa meM jor3ane para 583200+3200586400 cAra-indriya jIvoM kA pramANa / / 583200+400-583600 paMcendriya jIvoM kA pramANa // -je. ga. 7-12-67/VII/ra. lA. jaina, meraTha dvIndriyAdi kA alpabahutva zaMkA -paryApta vikalatraya tathA paMcendriya paryAptakoM meM alpabahutva kisa prakAra hai ? samAdhAna-caturindriya paryAptaka jIva alpa haiM, unase paMcendriya paryAptaka jIva vizeSa adhika haiN| inase dvIndriya paryAptaka jIva vizeSa adhika haiM, ina tIndriya paryAptakoM se trIndriya paryAptaka jIva vizeSa adhika haiN| zrI dhavala pu0 3 pR0 327 para kahA bhI hai-- "trIndriya paryAptakoM ke avahAra kAla me dvIndriya paryAptakoM kA avahArakAla vizeSa adhika hai| dvIndriya paryAptakoM ke avahArakAla se paMcendriya paryAptakoM kA avahArakAla vizeSa adhika hai| paMcendriya paryAptakoM ke avahArakAla se caturindriyaparyAptakoM kA avahArakAla vizeSa adhika hai| caturindriya paryAptakoM kI viSkaMbha sUcI se paMcendriya paryAptakoM kI viSkaMbha sUcI vizeSa adhika hai| paMcendriya paryAptakoM kI viSkaMbha sUcI se dvIndriya paryAptakoM kI viSkaMbha sUcI vizeSa adhika hai| dvIndriya paryAptakoM kI viSkaMbha sUcI se zrIndriya paryAptakoM kI viSkaMbha sUcI vizeSa adhika hai|" yahA~ para avahArakAla se prayojana bhAgAhAra athavA bhAjaka se hai| jyoM-jyoM bhAgAhAra adhika hotA jAyagA tyoM-tyoM dravya pramANa kama hotA jaaygaa| isaliye isa Agama pramANa se uparyukta alpa bahatva phalitArtha hotA hai| zrI svAmI kAtikeya ne lokAnuprekSA meM kahA bhI hai caurakkhA paMcakkhA veyakkhA taha ya jANa teykkhaa| ede pajatijudA ahiyA ahiyA kameNeva // 155 // artha-caturindriya paryAptakoM se paMcendriya paryAptaka adhika haiN| pacendriya paryAptakoM se dvIndriya paryAptaka adhika haiM / dvIndriya paryAptakoM se trIndriya paryAptaka adhika haiN| -jaM. ga. 14-12-67/VIII/ ra. lA. gena, meraTha bAdara va sUkSma jIvoM meM bheda zaMkA--sthAvara jIva bAdara aura sUkSma ke bheda se do prakAra se kahe haiM / sUkSma jIvoM kI avagAhanA bAdara jIvoM se adhika hotI hai, kintu bAdara jIvoM kA to ghAta hotA hai, sUkSma jIvoM kA ghAta nahIM hotA; aisA kyoM ?
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-yaha ThIka hai ki kucha bAdara jIvoM se sUkSma jIvoM kI avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai jaise paMcendriya ( bAdara ) aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA se sUkSmanigoda nirvRttiparyAptaka jIva kI avagAhanA asaMkhyAtagaNI hai| [SakhaMDAgama vedanA khaMDavedana kSetra vidhAnaalpabahutva sUtra 46-47 ] / isaliye avagAhanA kI hInatAadhikatA ke kAraNa sUkSma va bAdara bheda nahIM haiM, kintu sUkSma aura bAdara nAma karmodaya ke kAraNa sUkSma va bAdara bheda haiM / kahA bhI hai bAdara-suhumudayeNa ya bAdarasuhumA havaMti taddahA / ghAdasarIraM mUlaM aghAda-dehaM have suhumaM // 183 // go0 jI0 arthAt-bAdara nAma karma aura sUkSma nAma karma ke udaya se zarIra bAdara aura sUkSma hotA hai| jo zarIra ghAta ko prApta ho jAve vaha bAdara zarIra aura jo ghAta ko prApta na ho vaha sUkSma zarIra hai| "paramUrtavyairapratihanyamAnazarIra-nirbatakaM sUkSma karma / tadviparItazarIranirvartakaM bAdara karmetisthitam / " artha-isa kathana se yaha bAta siddha huI ki jisakA mUrta padArthoM se pratighAta nahIM hotA hai aise zarIra ko nirmANa karane vAlA sUkSma nAma karma hai, aura usase viparIta arthAt mUrta padAryoM se pratighAta ko prApta hone vAle zarIra ko nirmANa karane vAlA bAdara nAma karma hai dhabala pu0 1 pR0 253 / ataH bAdara zarIra avagAhana meM hIna hotA huA bhI mUrta padArthoM se pratighAta ko prApta hotA hai aura sUkSma zarIra avagAhana meM adhika hote hue bhI dUsare mUrta padArthoM ke dvArA pratighAta ko prApta nahIM hotA hai / yahI bAdara va sUkSma nAma karma kI vizeSatA hai| -jaM. ga. 27-6-66/IX/ zA. lA. kisa jJAnAvaraNa karma ke kSayopazama ko 'labdhi' kahA gayA hai ? zaMkA-tattvArthasUtra adhyAya 2 sUtra 18 vA~ isaprakAra hai-labdhyupayogI bhAvendiyam / isakI sarvArtha siddhi meM likhA hai ki 'jJAnAvaraNakarmakSayopazamavizeSaH lbdhiH|' yahA~ yaha zaMkA hotI hai ki darzanAvaraNa karma ke kSayopazama ko labdhi kyoM nahIM kahA? aryAt 'jJAnadarzanAvaraNakarmakSayopazamavizeSaH labdhiH', aisA kyoM nahIM kahA? pAMca jJAnAvaraNa meM se yahA~ kina-kina jJAnAvaraNa karmoM ke kSayopazama ko labdhi kahA hai, yaha bhI spaSTa kreN| samAdhAna-tattvArthasUtra adhyAya 2, sUtra 18 meM darzanopayoga yA jJAnopayoga kI apekSA kathana nahIM hai| isameM to dravyendriya va bhAvendriya ; ina do prakAra kI indriyoM meM se bhAvendriya kA kathana hai| isa sUtra kA avadhijJAna, manaHparyayajJAna va kevalajJAna se bhI koI sambandha nahIM hai / kyoMki unameM 'tadindiyAnindiyanimittam' sUtra lAgU nahIM hotA hai| yaha ( a0 1 sUtra 14 ) sUtra mAtra matijJAna se sambandhita hai| dvitIya adhyAya ke caudahaveM sUtra meM batAyA gayA hai jo dvIndriya Adi jAti vAle jIva haiM ve trasa haiN| isa sUtra meM Aye hae 'indriya' zabda kA vizeSa vivaraNa satra 15, 16, 17 tathA 18 meM hai / prathama adhyAya ke caudahaveM sUtra 'tadindiyAnindiyanimittam' kA sambandha darzana se bhI nahIM hai| ata: aThArahaveM sUtra kA sambandha bhI darzanopayoga, avadhijJAnopayoga, avadhi labdhi, manaHparyaya labdhi va manaHparyayajJAnopayoga se nahIM hai| darzana indriyanimittaka nahIM hai| upayoga jaba bAhya padArtha ko grahaNa nahIM karatA hai taba vaha antaraGga meM rahatA hai / isa sthiti meM darzanopayoga hotA hai| usa darzana ( darzanopayoga ) ke pazcAt yadi cakSuindriya se matijJAna huA ho to usa darzana ko 'cakSudarzana' saMjJA dI jAtI hai / yadi darzana ke pazcAt cakSa ke atirikta anya indriyoM se matijJAna haA ho to usa darzana ko 'acakSadarzana' saMjJA dI jAtI hai| yadi darzana
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 22e vyaktitva aura kRtitva ] ke pazcAt avadhijJAna hotA hai to usa darzana ko "avadhijJAna" saMjJA dI jAtI hai / isaliye aThArahaveM sUtra kA sambandha matijJAna labdhi tathA matijJAnopayoga ke atirikta anya jJAna labdhi va anya jJAnopayoga se nahIM hai aura na hI darzana labdhi yA darzanopayoga se hai / patrAcAra / agasta 77 / ja. lA. jaina, bhINDara bhAvendriya va bhAvamana ko paudgalika kahane kA kAraNa zaMkA- indriya va mana kI sahAyatA se matijJAna utpanna hotA hai / dUvya aura bhAva ke bheda se indriya va mana do-do prakAra ke haiM / bhAvendriya to jJAna svarUpa hai / phira usako paudgalika kyoM kahA jAtA hai ? samAdhAna - 'labdhyupayogI bhAvendriyam / ' labdhi aura upayoga rUpa bhAvendriya hai / "jJAnAvaraNakSayopazame satyAtmano'rthagrahaNe zaktiH labdhirucyate / Atmano'rthagrahaNa udyamo'rthagrahaNe pravartanamartha praharaNe vyAparaNamupayoga ucyate / nanu indriyaphalamupayogaH, tasya indriyaphalabhUtasya upayogasya indriyatvaM katham ? ityAha-satyam / kAryasya kAraNopacArAt / " tattvArtha vRtti 2/18 / jJAnAvaraNa karma kA kSayopazama hone para AtmA meM artha grahaNa karane kI zakti ko labdhi kahate haiM / arthagrahaNa karane ke liye AtmA kA udyama athavA pravRtti rUpa vyApAra ko upayoga kahate haiM / koI prazna karatA hai ki upayoga to indriya kA phala hai / indriyoM ke phala svarUpa upayoga ko indriya kyoM kahA gayA hai ? AcArya kahate haiM - yadyapi yaha satya hai tathApi kArya meM kAraNa kA upacAra karake upayoga ko indriya kahA gayA hai / paugalika dravyendriya va jJAnAvaraNa karma kA kSayopazama ina donoM kAraNa hone para bhAvendriya hotI hai, kyoMki bhAvendriya kA kAraNa paudgalika hai ataH bhAvendriya ko paudgalika kahA jAtA hai / "bhAvamano'pi labdhyupayogalakSaNam / tadapi pudgalAvalambanaM paudgalikameva / " tattvArthavRtti 5/19 labdhi upayoga lakSaNa vAlA bhAva mana bhI pudgala ke avalambana ke kAraNa paudgalika hai / - jai. ga. 7-1-71 / VII / ro. lA. mi. prathama se caturdaza guNasthAna taka ke jIva paMcendriya hote haiM; isakA abhiprAya zaMkA-dhavalA meM eka sUtra hai ki pahale guNasthAna se 14 ve guNasthAna taka paMcendriya jIva hote haiM / Apa isa grantha ko bhAva kI apekSA mAnate hoM to batAyeM ki 13-14 ve guNasthAna meM bhAvaindriya kaise saMbhava hai ? dRSyaindriya saMbhava hai so Apa dhavalA meM dUdha kI apekSA kathana mAnate nahIM / isa sUtra meM bhAva kI apekSA kaise ghaTita hotA hai ? samAdhAna - SaTkhaMDAgama grantha meM bhAva kI apekSA kathana hai jaisA ki dhavala pustaka 1 pRSTha 131 para kahA hai / zaMkAkAra kA jisa sUtra se abhiprAya hai vaha sUtra 37, dhavala pu0 1 pR0 262 para / yaha sUtra bhI bhAva kI apekSA hai / 13-14 ve guNasthAna meM paMcendriya jAti nAmakarma kA udaya rahatA hai / paMcendriya jAti nAmakarma ke udaya se utpanna huye audayika bhAva 13 veM 14 veM guNasthAna meM pAye jAte haiM / isa sUtra 37 meM dravyendriya yA bhAvendriya se
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 ] prayojana nahIM hai / yadi dravyendriya se abhiprAya paMcendriya nahIM ho sakegA / yadi bhAvendriya se isa sUtra 37 meM paMcendriya jAtinAmakarma ke udaya kI vivakSA hai| dhavalA pu0 1 pR0 264 / to vigrahagati meM dravyendriya kA prayojana to 13 veM 14 veM vAle ekendriya - vikalendriya kI saMkhyA zaMkA -- ekendriya aura vikalendriya Adi jIvoM kA pramANa batalAte hue sarva jIvarAzi ke ananta khaNDa karane para unameM se bahubhAga pramANa ekendriya jIva aura zeSa eka khaNDa pramANa vikalendriyAdi jIva hote haiM / prazna yaha hai ki ekendriya jIva to ananta haiM aura vikalendriyAdi jIva asaMkhyAta haiM phira unakI samAnatA kaisI ? [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : abhAva hone se vahA~ para jIva paMcendriya nahIM ho sakate / ataH - jai. saM. 30-10-58/v/ bra. caM. lA. samAdhAna - ekendriyoM ke atirikta zeSa vikalendriyAdi jIva asaMkhyAta haiM / ve asaMkhyAta hote hue bhI sarva jIvarAzi ke anantaveM bhAga pramANa hI to haiM / sarva jIvarAzi anantAnanta haiM usako apane-apane yogya ananta kA bhAga dene se saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta labdha AtA hai / ataH sarva jIvarAzi ko aise ananta bhAga diyA jAve jisase asaMkhyAta labdha zrAve aura vaha asaMkhyAta vikalendriyAdi jIvoM ke pramANa ke barAbara ho / sarva jIvarAzi ke isa anantaveM bhAga ko samasta jIvoM kI saMkhyA meM se ghaTA dene para zeSa sarva jIvoM ke ananta bahubhAga ekendriyoM kA pramANa anantAnanta AtA hai / dravyendriya pramAraNa zrAtmapradezoM kA bhUmaNa --jai. saM. 4-10-56/VI / kapU. de. gayA zaMkA - SaTkhaNDAgama prathama khaNDa sUtra 33 patra 116 - 117 ( zAstrAkAra ) kI paMkti 16 meM indriya mArgaNA kA svarUpa karate hue jo samAdhAna kiyA hai, vaha samajha meM nahIM AyA hai kyoMki yadi dUvyendriya pramANa jIva pradezoM kA bhramaNa nahIM mAnA jAve to atyanta drutagati se bhramaNa karate hue jIvoM ko bhramaNa karatI huI pRthvI Adi kA jJAna nahIM ho sakatA / isalie AtmapravezoM kA bhI bhramaNa svIkAra kara lenA cAhie / kRpayA samajhAyeMAtmapradeza kaise bhramaNa karatA hai ? samAdhAna - kabhI - kabhI bAlaka bahuta tejI ke sAtha cakkara khAte haiM arthAt pRthvI para eka sthAna para khar3e hokara tejI se cAroM ora ghUmate haiM athavA kisI bA~sa ke khambhe ko pakar3a kara usa bA~sa ke cAroM ora ghUmate haiM / jaba ve tejI se ghUmate-ghUmate thaka jAte haiM to unako cakkara arthAt ghiraNI A jAtI hai / usa samaya unakI dravya indriyoM ke Atmapradeza bahuta zIghratA se bhramaNa karate haiM jisake kAraNa una bAlakoM ko pRthvI bhramaNa karatI huI dikhalAI detI hai / yahA~ para AcArya kahate haiM ki yadi yaha mAnA jAve ki indriya pramANa jIva pradezoM kA bhramaNa nahIM hotA to tejI se gola cakkara rUpa ghUmane vAle una bAlakoM ko bhI pRthvI ghUmatI huI dikhAI na detI, kintu una bAlakoM ko pRthvI ghUmatI huI dikhalAI detI hai / ataH dravya indriya pramANa jIvapradeza bhI bhramaNa karate haiM / kA~ca ke eka bartana meM pAnI garma hone ko rakha do| usa pAnI meM eka lAla raMga ( poTeziyama paramaiMganeTa ) kI kaNikA DAla do to yaha dikhAI degA ki nIce kA lAla raMga kA pAnI garma hokara Upara AtA aura Upara kA sapheda pAnI usake sthAna para nIce jAtA hai| isa prakAra kA~ca ke usa bartana meM jala nIce se Upara aura Upara se nIce bhramaNa karatA huA garma hotA hai / isIprakAra se jIva ke sira ke pradeza pairoM meM aura pairoM ke pradeza sira kI aura bhramaNa karate haiM / - jai. saM. 24-5-56 / VI / kapU. de. gayA
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 231 zaMkA-sa0 si0 2/7 [ sampA0 paM0 phUlacandajI zAstrI ] ke vizeSArtha se yaha zaMkA hotI hai ki Abhyatara nivRttirUpa jo Atmapradeza haiM kyA ve saba bhI apane sthAna se haTakara unake sthAna para anya Atmapradeza Akara Abhyantara nivRtti rUpa bana jAte haiM yA pUrva nivRttirUpa AtmapradezoM meM se kucha Atmapraveza to jyoM ke tyoM nivRttirUpa bane rahate haiM aura kucha Atmapradeza bhramaNa kara jAte haiM tathA unake sthAna para anya Atmapradeza pUrva nivRttirUpa AtmapradezoM ke sAtha ho jAte haiM ? samAdhAna---AtmA ke 8 madhyapradeza to hamezA acala haiM, arthAt unakA pArasparika sambandha nahIM chUTatA', kintu zeSa Atmapradeza cala bhI haiM athavA calAcala bhI haiN| abhiprAya yaha hai ki zeSa AtmapradezoM meM se kucha calAyamAna ho jAte haiM aura kucha acala rahate haiM, athavA ( kadAcita ) zeSa saba hI prAtmapradeza calAyamAna ho jAte haiN| kahA bhI hai "sarvakAlaM jIvASTamadhyapradezA nirapavAdAH sarvajIvAnAM sthitA eva, kevalInAmapi ayoginAM siddhAnAM ca sarve pradezAH sthitA eva, vyAyAmaduHkhaparitApo kapariNatAnAM jIvAnAM yathoktASTamadhyapradezajitAnAm itare pradezAH asthitA eva, zeSANAM jIvAnAM sthitAzcAsthitAzca / " rA0yA0 58 / 16 / artha-saba jIvoM ke 8 madhya ke pradeza sarvakAla acala haiM, ayogikevalI tathA siddha jIvoM ke sarva pradeza acala haiN| vyAyAma, duHkha paritApa aura udreka pariNata jIvoM ke aSTa madhyapradezoM ke atirikta zeSa sarva pradeza cala haiN| zeSa jIvoM ke kucha pradeza cala haiM aura kucha acala haiN| isaprakAra vyAyAma Adi avasthA meM to indriya nivRttirUpa saba hI Atmapradeza bhramaNa karane ke kAraNa cala haiN| itara avasthA meM indriya nivRttirUpa prAtmapradezoM meM se kucha bhramaNa kara jAte haiM aura kucha apane sthAna para sthita rahate haiN| nivRttirUpa jo Atmapradeza bhramaNa kara jAte haiM unake sthAna para dUsare prAtmapradeza prAkara nivRttirUpa ho jAte haiN| [ vizeSa ke lie dekho dhavala pu0 1 pR0 234-236 tathA pu0 12 pR0 364-368 ] sarva prAtmapradezoM meM indriyAvaraNa ( jJAnAvaraNa ) karma kA kSayopazama rahatA hai ataH pratyeka Atmapradeza ( vivakSita kisI bhI ) nivRttirUpa kArya kara sakatA hai| -patAghAra 77-78/ ja. lA. Nana, bhINDara prAbhyantaranivRtti rUpa prAtmapradeza bhinna-2 hote rahate haiM zaMkA-sarvArthasiddhi 2017 ke vizeSArtha meM zrI zraddhaya paNDita phUlacandajI ne likhA hai ki "niyata Atmapradeza hI sadA vivakSita indriyarUpa bane rahate haiM, yaha nahIM kahA jA sakatA, kintu pradeza parispanda ke anusAra pratisamaya anya anya pradeza Abhyantara nirvRttirUpa hote rahate haiN|" kyA yaha sahI hai ? yadi hA~ to kaise ? kyA bAhya nivRttirUpa bhI anya-anya hI pudgala hote rahate haiM ? samAdhAna-terahaveM guNasthAna taka zarIra nAmakarma kA udaya rahatA hai, ataH terahaveM guNasthAna taka yoga rahatA hai| isI kAraNa trayodaza guNasthAnavartI arhanta kI "sayogajina" saMjJA hai| yoga kA lakSaNa isa prakAra hai 1.AtmapadezoM kA parirApandana hone para pradeza se pradezAntara hotA hI hai| (yAnI parispandana meM sthAnAntara hotA hai| [ janagajaTa 14-2-66 I0, 0 ratanaSAda mukhtAra ]
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : puggavivAidehovayeNa maNavayaNakAyajuttassa / jIvassa jA hu sattI kammAgamakAraNaM jogo // 215 // go.jI. yahA~ yoga kA kAraNa pudgalavipAkI zarIra nAmakarmodaya kahA gayA hai aura yaha yoga jIvapradezoM ke pariSyanda kA hetu hai / zrI vIrasenasvAmI ne dhavala pu0 12 pR0 365 meM kahA bhI hai "jIvapadezapariphaMdahedU ceva jogo ti / " yaha jIva- pradeza pariSpanda saMsArI jIva ke hI hotA hai aura vaha pariSpanda tIna prakAra kA hai| kahA bhI hai samarUvI davvaM avadvidaM acaliA padesA vi / rUvI jIvA caliyA tiviyappA hoMti hu padesA // 592 // go. jI artha- sampUrNa arUpI dravya jahA~ sthita rahate haiM vahIM sthita rahate haiM tathA unake pradeza bhI calAyamAna nahIM hote / karmabandha ke kAraNa saMsArI jIva rUpI haiM / usake pradeza calAyamAna hone ke kAraNa tIna prakAra ke hote haiM / AThoM madhya pradezoM ke atirikta (i) kabhI saba hI jIva- pradeza calAyamAna hote haiM (ii) kabhI kucha pradeza calAyamAna hote haiM aura kucha acala rahate haiM tathA (iii) prayogI jIvoM ke sabhI pradeza acala rahate haiM / zrI 108 akalaMkadeva ne bhI rAjanAtika 5-8-16 meM kahA hai "sarvakAlaM jIvASTamadhyapradezA nirapavAdAH sarvajIvAnAM sthitA eva, kevalinAm ayoginAM siddhAnAM ca sarve pravezAH sthitA eva, vyAyAmaduHkhaparitApod kapariNatAnAM jIvAnAM yathoktASTa madhyapradeza varjitAnAM itare pravezAH asthitAH eva, zeSANAM sthitAzcAsthitAzca / " artha - nirapavAdarUpeNa sarva jIvoM ke ATha madhyapradeza sarvakAla acala ( sthita ) hI haiM / prayoga kevalI aura siddha jIvoM ke sarva pradeza acala hI haiM / vyAyAma, duHkha, paritApa aura udreka Adi se pariNata jIvoM ke aSTa madhya pradezoM ke atirikta zeSa sarva pradeza cala hI haiN| zeSa jIvoM ke kucha pradeza cala haiM aura kucha acala haiM / isa viSaya meM dhavala pu0 12 pRSTha 364-367 bhI draSTavya hai / dhavala pu0 1 pR0 232-233 para yaha zaMkA kI gaI hai ki "rasanA Adi iMdriyoM kA kSayozama sarva AtmapradezoM meM nahIM pAyA jAtA, kyoMki sarvAMga se rasa Adi kA jJAna nahIM hotA hai| yadi antaraMga nirvRttirUpa AtmapradezoM meM kSayopazama mAnA jAya to una pradezoM kA apane antaraMga nirvRttirUpa sthAna se haTa jAne para phira vartamAna sthAna para antaraMga nivRtti ko bAhya nirvRtti prAdi paudgalika iMdriyoM kA sahayoga na milane para iMdriyoM dvArA jJAna ke prabhAva kA prasaMga AyegA / vedanAkhaNDa meM zrAtmapradezoM ko cala bhI kahA hai, ataH antaraMganivRttirUpa AtmapradezoM kA apane sthAna se calAyamAna honA avazyaMbhAvI hai / " isa zaMkA kA jo samAdhAna kiyA gayA hai vaha nimna prakAra hai naiSa doSaH sarvajIvAvayaveSu kSayopazamasyotpatyabhyupagamAt / na sarvAvayaH rUpAdya upalabdhirapi tatsahakArikAraNabAhya nivRterazeSajIvAvayavavyApitvAbhAvAt / dhavala 1-233 /
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 233 yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jIva ke sampUrNa pradezoM meM kSayopazama kI utpatti svIkAra kI hai| parantu aisA mAna lene para bhI jIva ke sampUrNa pradezoM ke dvArA rUpAdi kI upalabdhi kA prasaMga bhI nahIM AtA hai, kyoMki rUpAdika ke grahaNa karane meM sahakArI kAraNarUpa bAhya nirvRtti jIva ke sampUrNa pradezoM meM nahIM pAI jAtI hai| isa para punaH zaMkA huI ki dravyendriya pramANa jIva-pradezoM kA bhramaNa nahIM hotA, arthAt ve acala haiM aisA kyoM nahIM mAna liyA jAve? isakA samAdhAna isa prakAra kiyA gayA hai iti cenna, tabhramaNamantareNAzudhamajjIvAnAM bhramabhUmyAdidarzanAnupapatteH iti / dhavala pu. 1 pR. 236 / artha-yadi aisI zaMkA kI jAtI hai to vaha ThIka nahIM hai, kyoMki yadi dravyendriya pramANa jIva-pradezoM kA bhramaNa nahIM mAnA jAve to atyanta drutagati se bhramaNa karate hue ( tejI se cakkararUpa bhramaNa karate hue ) jIvoM ko bhramaNa karate hue makAna Adi kA jJAna nahIM ho sktaa| isaliye AtmapradezoM ke bhramaNa karate samaya dravyendriya pramANa Atma-pradezoM kA bhI bhramaNa svIkAra kara lenA caahie| isakA yaha abhiprAya hai ki bAlaka jaba sabase choTe gola ghere rUpa tejI se cakkara kATatA hai to vyAyAma ke kAraNa usake Atmapradeza bhI tejI se bhramaNa karane lagate haiN| yahI kAraNa hai ki thakakara baiTha jAne para bhI kucha dera taka usa bAlaka ko dRzyamAna padArtha bhramaNa karate hue dikhAI par3ate haiN| bAhya nivRttirUpa jo pudgaladravya hai usameM se bhI pratisamaya navIna nokarma vargaNA AtI rahatI hai aura purAtana nokarma vargaNA nirjIrNa hotI rahatI hai| - patAdhAra/77-78 ja. lA. na, bhINDara kAyamAraNA nigoda kI kAya kA nirNaya zaMkA-pRthivyaptejovAyuvanaspatayaH sthAvarAH sUtra meM nigoda ko kyoM zAmila nahIM kiyA ? kyA nigoda vanaspati meM hI hotA hai ? anyatra nahIM ? samAdhAna-vanaspatikAyika jIva do prakAra ke haiN| eka 'sAdhAraNa' aura dUsare 'pratyeka' / pratyeka ke bhI do bheda haiN| eka nigoda rahita aura dUsare nigoda sahita / jo nigoda sahita pratyeka haiM unako bhI koI-koI sAdhAraNa kaha dete haiN| sAdhAraNa hI nigoda hai| vaha 'nitya nigoda' aura caturgati ke bheda se do prakAra kA hai| ye donoM nigoda bhI 'bAdara', 'sakSma ke bheda se do prakAra ke haiN| jo pratyeka vanaspati hai vaha bAdara hI hotI hai ataH nigoda vanaspatikAyika hI hotA hai| -jeM. saM. 28-6-58/VI/ ra. lA. ka , kekar3I khAna se nikale patthara meM sacittatA-pracittatA zaMkA-khAna se nikalane ke pazcAt patthara meM jIva rahatA hai yA nahIM? yadi rahatA hai to patthara bar3hatA kyoM nahIM, jaba ki khAna meM bar3hatA hai ? usakA bhojana pAnI kyA hai aura use kahAM se milatA hai ?
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna - khAna se nikalane ke pazcAt patthara meM jIva raha bhI sakatA hai aura nahIM bhI / patthara jo hamako gocara hotA hai usameM asaMkhyAte jIva haiN| kyoMki pRthivI nirvRttiparyAptaka jIva kI utkRSTa zravagAhanA bhI ghanAMgula ke asaMkhyAtaveMbhAga pramANa hai jaisA ki gommaTasAra jIvakAMDa gAthA 96 se 132 taka tathA dhavala pustaka 11 pR0 56 se 73 taka ke kathana se spaSTa hai / khAna meM rahate hue bhI pRthivIkAyajIva kI zravagAhanA nahIM bar3hatI, kintu patthara ke sambandha se anya pudgala patthara rUpa pariNama jAtA hai aura usameM pRthivI jIva utpanna ho jAtA hai| khAna se bAhara nikalane ke pazcAt patthara ke sAtha usa prakAra ke pudgala kA sambandha nahIM hotA jo patthara rUpa pariNama jAve; ata: patthara nahIM bddh'taa| jIva ke kAraNa patthara nahIM bddh'taa| bAhya vAyumaMDala meM jo rajokaNa tathA jalakaNa mizrita haiM ve hI usake prahAra kA sAdhana haiM / athavA AhAra vargaraNA sarvatra hai, jinako vaha pRthivIkAyajIva grahaNa karatA rahatA hai / kitanA bhI choTe se choTA patthara ho jo bhI patthara hamako dRSTigocara hotA hai usameM eka jIva nahIM hai, kintu asaMkhyAta jIva haiM / usa patthara ke bar3hane para usameM navIna jIvoM kI utpatti hone se jIvoM kI saMkhyA bhI bar3ha jAtI hai / pUrva jIva kI avagAhanA nahIM bar3hatI / 234 ] zaMkA- 'vRhad dravya saMgraha' pR0 nAmakarma ke udaya se sparzana iMdriya sahita meM kyA bheda hai ? - jai. ga. 16-5-63 / 1X / pro. ma. lA. je. sthAvara va ekendriya meM bheda 28 para aisA likhA hai- "sthAvara nAma karma ke udaya se sthAvara, ekendriya ekendriya hote haiM / " yaha bAta samajha meM nahIM AI ki sthAvara va ekendriya samAdhAna -- ekendriya nAmakarma meM iMdra kI mukhyatA rakhatA hai / jisa jIva ke sthAvara nAmakarma kAya kI mukhyatA rakhatA hai; dhAraNa karegA, yaha sthAvara nAmakarma kA kAma hai / jisa karma ke udaya ekendriya bhAva se sadRzatA hotI hai vaha ekendriya jAti nAmakarma hai / Sa0 khaM 6 / 67 / se pRthvI, ap, teja, vAyu va vanaspati bheda nahIM hai / ekendriya nAmakarma kevala eka sparzana iMdriya hogI vaha ekendriya jIva kahalAyegA kintu ekendriya hote hue bhI vaha jIva pRthvI Adi meM se kisa kAya ko ekendriya jIvoM kI ekendriya jIvoM ke sAtha - jai. saM. 17-5-56/VI / mU. gha. mujaphpharanagara 1. sabhI sUkSma jIva sarvatra rahate haiM / 2. agnikAyika jIva zragnirUpa haiM zaMkA- sUkSma pRthvIkAyika yA agnikAyika Adi kahA~ kisa prakAra rahate haiM ? kyA sUkSma agnikAyika agnirUpa nahIM haiM ? samAdhAna - sUkSma pRthvIkAyika agnikAyika Adi sUkSma jIva sarva loka meM rahate haiM / kahA bhI hai"huma puDhavikAiya suhuma AukAiya suhumateukAiya suhumavAukAiya, tasseva pajjattA apajjattA satyAroNa samugdhA deNa uvavAdeNa kevaDikhette ? savvaloge // " dhavala pu0 7 / sUkSma pRthivIkAyika, sUkSma jalakAyika, sUkSma taijasakAyika, sUkSma vAyukAyika, inake paryApta aura aparyApta jIva svasthAna samudghAta aura upapAda pada se kitane kSetra meM rahate haiM ? ukta jIva sarvaloka meM rahate haiM / sUkSma kA lakSaNa isa prakAra hai- "jassa kammassa udaeNa jIvo suhumattaM paDivajjadi tassa kammarasa sumamidi saNNA / "
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] jisa karma ke udaya se jIva sUkSmatA ko prApta hotA hai, usa karma kI sUkSma saMjJA hai / "aohi poggalehi apaDihA mamANasarIro jovo sumo tti ghettavvaM / " dha. pu. 3 pR. 331 / jisakA zarIra anya pudgaloM se pratighAta rahita hai vaha sUkSma jIva hai / " ya tesi jesi paDikhalaNaM puDhavI toehi aggivAhi / te jANa suhuma kAyA itharA thUlakAyA ya // / 127 / / svA kA. a. / jina jIvoM kA zarIra pRthvI se, jala se, Aga se aura vAyu se pratighAta nahIM hotA, unako sUkSmakAyika jAno / " AdhArAnapekSitazarIrAH jIvA sUkSmA bhavanti / jalasthalarUpAdhAreNa teSAM zarIragatipratighAto nAsti / " AdhAra kI apekSA rahita jinakA zarIra hai ve sUkSma jIva haiN| jinakI gati kA jala sthala AdhAroM ke dvArA pratighAta nahIM hotA hai, ve jIva sUkSma haiM / ataH sUkSma agnikAyika jIva agni rUpa hote hue bhI kisI ko bAdhA nahIM pahu~cAte haiM / [ 235 - jai. ga. 4-5-78 / VI / ra. lA. jaina, meraTha sUkSma pRthvIkAyikoM va agnikAyikoM kA zravasthAna evaM svarUpa zaMkA -- sUkSma pRthvIkAyika va sUkSma agnikAyika jIva kahA~ kisa prakAra rahate haiM ? kyA sUkSma agnikAyika jIva agni rUpa nahIM hote ? samAdhAna - sUkSma pRthvI kAyika va sUkSma agnikAyika jIva sarva loka meM rahate haiM / dhavala grantha meM kahA bhI hai " kAyAvAdeNa puDhavikAiya AukAiya teukAiya vAukAiya suhumapuDhavi kAiya, suhuma AukAiya, suhuma te kAiya, suhumavAukAiya tasseva pajjatA apajjattA satthANe samugdhAdeNa uvavAdeNa kevaDikhette // 32 // savvaloge // 33 // "suma puDhavikAiyA suhumaAukAiyA, suhama teukAiyA, suhuma vAukAiyA tasseva pajjattA apajjalA ya hafs khete ? savvaloge / / 22 / / " dhavala pu. 4 pR. 287 / dvAdazAGga ke ina sUtroM dvArA yaha batalAyA gayA hai ki sUkSma pRthvIkAyika va sUkSma agnikAyika jIva sarva loka meM rahate haiM / ye jIva sUkSma haiM aura sarvaloka meM rahate haiM, isase jAnA jAtA hai ki ve nirAdhAra rahate haiM / sUkSma agnikAyika jIva agni rUpa hote haiM, kintu sUkSma hone ke kAraNa ve dUsare jIvoM ko bAdhA nahIM pahu~cAte / "yasyodaya vanyajIvAnugrahopaghAtAyogya sUkSma zarIra nirvRtti bhavati tatsUkSmaM nAma / " sukhabodhAkhyavRtti / - jai. ga. 16-3-78 / VIII / ra. lA. jaina, meraTha
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 ] loka meM sarvatra sUkSma agnikAyika jIva ThasAThasa bhare hue haiM / zaMkA- kyA ekendriya jIva sarva loka meM rahate haiM ? kyA sUkSma taijasakAyika jIva sarvatra haiM ? kyA loka kA aisA eka bhI pradeza nahIM hai jahA~ ki sUkSma taijasakAyika jIva na hoM ? samAdhAna - kevalI samudghAta kI apekSA eka jIva kA sarvaloka kSetra hotA hai / nAnA ekendriya jIvoM kA sarvaloka kSetra hai / loka kA aisA eka bhI pradeza nahIM hai jo nAnA ekendriyoM kI apekSA aspRSTa rahA ho / ekendriya jIva sarvatra hote haiM / sUkSma tejasakAyika jIva bhI loka meM ThasAThasa bhare hue haiN| loka kA aisA eka bhI pradeza nahIM jahA~ sUkSma taijasakAyika jIva na hoN| [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zaMkA- paMcAstikAya TIkA bra0 zItalaprasAdajI gAthA 119 meM vAyukAya aura agnikAya ke jIvoM ko trasa saMjJA kaise dI gaI hai ? - patrAcAra / ja. lA. jaina, bhINDara agnikAyikoM va vAyukAyikoM kA aupacArika trasatva samAdhAna - svayaM zrI 108 kuMdakuMda AcArya ne gAyA ke 'aNilANalakAiyA ya tesu tasA / ' ina zabdoM dvArA vAyukA aura agnikAya ko trasa kahA hai / 'trasyantIti trasAH' arthAt jo calate phirate haiM unako trasa kahate haiM / isa nirukti artha kI dRSTi se vAyukAya aura agnikAya ko trasa kahA gayA hai / kintu mokSazAstra meM isa dRSTi se kathana nahIM kiyA gayA hai kyoMki 'dvIndriyAdayastrasAH ' adhyAya 2 sUtra 14 ke dvArA ekendriya jIvoM ko trasa nahIM kahA gayA hai / vahA~ para gamana karane aura na karane kI apekSA nahIM hokara trasa aura sthAvara karmoM ke udaya kI apekSA se hai | zrI sarvArthasiddhi meM kahA bhI hai / 'Agame hi kAyAnuvAdena zrasAdvIndriyAdArabhya A ayogakevalina iti / tasmAnna calanAcalanApekSaM trasa sthAvaratvam / karmodayApekSameva / ' kahA hai ? artha - kAyAnuvAda kI apekSA kathana karate hue Agama meM batalAyA hai ki dvIndriya jIvoM se lekara prayoga kevalI taka ke saba jIva trasa haiM / isaliye gamana karane aura na karane kI apekSA trasa aura sthAvara meM bheda nahIM hai, kintu sa sthAvara karma ke udaya kI apekSA se haiM / isa prakAra bhinna dRSTiyoM ke kAraNa paMcAstikAya aura mokSazAstra meM agnikAya aura vAyukAya ke sambandha meM do bhinna-bhinna kathana pAye jAte haiM / - jai. ga. 20-8-64 / 1X / dha. lA. seThI, khuraI zaMkA- zrI 108 kuM vakuM da AcArya ne paMcAstikAya meM agnikAya aura vAyukAya jIvoM ko trasa kyoM samAdhAna - agni aura vAyu kAyika jIvoM ke yadyapi sthAvara nAma karma kA udaya hai tathApi unameM calana kriyA hone ke kAraNa se zrAgama meM unako trasa bhI kahA hai| zrI 108 jayasena AcArya ne paMcAstikAya gAthA 111 kI TIkA meM nimna prakAra kahA hai
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 237 "analAnilakAyikAH teSu paMcasthAvareSu madhye calanakriyAM dRSTvA vyavahAreNa asA bhaNyaMte / " artha-una pA~ca sthAvaroM meM se agni aura vAyu kAya jIvoM ke calana kriyA ko dekhakara vyavahAra se unako trasa kahate haiN| -jeM.ga.31-7-67/VII) ja. pra. ma. ku. vAyukAyika jIvoM kA kSetra zaMkA-vAyukAyika bAdara paryApta jIva kA kSetra 5 rAjU vAhalya rAjU pratara batAyA hai so vaha kSetra kahA~ se kahA~ taka hai ? isase bAhara kyA vAyukAyika jIva nahIM hote haiM ? samAdhAna-bAdara vAyukAyika paryApta jIva mandarAcala ke mUla bhAga se lekara Upara zatAra sahasrAra kalpa taka pAMca rAjU meM pAye jAte haiM / isa pA~ca rAjU se bAhara bhI bAdara vAyukAyika paryApta jIva haiM parantu bahuta kama haiN| pa0 kha0 pu0 4/83, 99-100 / -jaM. saM. 2-8-56/VI/ba. pra. sa. paTanA sapratiSThita-apratiSThita zaMkA-mUgaphalI jamIkaMda hai yA nahIM? yadi jamIkaMda nahIM to phira jamIna meM paidA hote hue jamIkaMda kyoM nahIM hai ? samAdhAna-mUgaphalI jamIna meM nIce lagatI hai jaise AlU, sakarakanda Adi / ataH mUgaphalI jamIkanda hai kintu vaha sapratiSThita pratyeka vanaspati nahIM hai kyoMki gommaTasAra jIvakANDa gAthA 187-189 meM diye hae sapratiSThita pratyeka vanaspati ke lakSaNa pakva mUgaphalI meM nahIM pAye jAte / mUgaphalI kI girI para lAla-lAla chAla patalI hai ataH mUgaphalI apratiSThita pratyeka hai / go0 sA0 jI0 gAthA 188 / -jeM. ga.8-2-62/VI/ma. ca. 5. lA. nigodoM kA avasthAna sarvatra hai zaMkA-nitya nigoda sAtoM naraka ke nIce hai yA vanaspati athavA sthAbara Adi ekendriya hI nigodiyA meM zAmila haiM ? samAdhAna-nitya nigoda sAtaveM naraka ke nIce bhI hai aura loka meM sarvatra bhI hai| dhavala pu04 pR0 100 satra 25 meM kahA hai ki nigoda jIva sarva loka meM rahate haiN| vaha sUtra isa prakAra hai-"vaNapphadi-kAiya-Nigoda-jIvA bAvarA suhamA pajjattApajjattA kevaDi khette ? savvaloge // 25 // " - pA~ca prakAra ke sthAvaroM meM vanaspatikAya pratyeka aura sAdhAraNa ke bheda se do prakAra kI hai| sAdhAraNa vanaspati ko nigoda bhI kahate haiN| pRthvIkAya Adi zeSa cAra sthAvaroM ke Azrita nigoda jIva nahIM rhte| jisa pratyeka vanaspati ke Azraya nigoda jIva hote haiM vaha sapratiSThita pratyeka vanaspati hotI hai| -jai. ga.6, 13-5-65/XIV/ma. mA.
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : sanAlI se bAhara bAdara nigodoM kA prAdhAra zaMkA-sanAlI se bAhara nigodiyA jIva kisa ke AdhAra rahate haiM ? yahA~ AkAza meM bhI ve kisake AdhAra rahate haiM ? samAdhAna-sanAlI se bAhara aura trasanAlI ke andara bAdaranigoda jIva pRthviyoM ke Azraya se rahate haiM (dhavala pu0 4 pR0 100; dhavala pu0 7 pR0 339 ) / AThoM pRthviyA~ uttara-dakSiNa sAta rAjU haiM aura dUsarI tIsarI cauthI pAMcavIM chaThI aura sAtavIM pRthviyA~ pUrva-pazcima bhI asanAlI se bAhara haiM, ataH sanAlI ke bAhara pAThoM pRthviyoM ke Azraya se bAdara nigoda jIva rahate haiN| -jaM. ga. 26-9-63/IX/ra. lA. jaina, meraTha sAdhAraNavanaspatikAya arthAt nigoda meM pravasthAna kA utkRSTa kAla [ itara nigoda kI apekSA ] zaMkA-jo manuSyAdi marakara nigoda meM utpanna hotA hai vaha adhika se adhika kitane kAla taka nigoda meM raha sakatA hai ? samAdhAna- nigoda meM eka bhava kI utkRSTa prAyu yadyapi antarmuhUrta se adhika nahIM hai tathApi eka jIva itara nigoda meM niraMtara ar3hAI pudgala parivartana taka paribhramaNa kara sakatA hai| kahA bhI hai "Nigoda jIvA kevaciraM kAlAvo hati // 86 // jahaNaNeNa khuddAbhavaggahaNaM // 7 // ukkasseNa aDDAijjapoggalapariyaTTa // 8 // aNigodajIvassa Nigodesu uppaNNassa ukkasseNa aDDAijjapoggalapariyahito uvari pribhvnnaabhaavaado| vAdaraNigodapajjattANa puNa ukkassakAlo aMtomuhuttaM / " dhavala pu0 7 / artha-nigoda jIva kitane kAla taka rahate haiM ? jaghanya se kSudrabhavagrahaNa kAla taka nigoda jIva rahatA hai aura utkRSTa se ar3hAI pudgala parivartana pramANa kAla taka nigoda jIva rahatA hai| kyoMki, nigoda jIva meM utpanna nigoda se bhinna jIva' kA utkarSa se ar3hAI pudgala parivartanoM se Upara paribhramaNa hai hI nhiiN| bAdara nigoda paryAptaka kI utkRSTa Ayu aMtarmuhUrta hI hai|' -jaM. ga. 26-11-70/VII/zA. sa., revAr3I paMcendriyoM kA upapAda kSetra zaMkA-dhavala pastaka 710 377 para paMcendriya liyaca kA utpAda kSetra sarvaloka btlaayaa| mahAbaMdha pu0 110 199 para paMcendriya tiryaMca mArgaNA meM paMcendriya jAti baMdhaka kA sparzana 12/14 rAjU batalAyA hai| mahAbaMdha meM sarvaloka kyoM nahIM batalAyA? sUkSma jIva paMcendriya tiryaca meM A sakate haiM sAtha hI paMcendriya jAti kA baMdha hai to sarvaloka kyoM nhiiN| 1. mokSamArga prakAzaka / dharmapurA se prakAzita | pR0 46-47 bhI dRSTavya hai| -sampAdaka
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 236 samAdhAna-jo ekendriya jIva marakara paMcendriya tiryacoM meM utpanna ho rahe haiM unakI apekSA se paMcendriya tiyaMcoM kA utpAda kSetra sarvaloka dhavala pu07 pR. 377 para batalAyA hai| mahAbaMdha pa01 pR0 199 meM jo jIva vartamAna meM paMcendriya tiyaMca haiM aura paMcendriya jAti kA baMdha kara rahA hai vaha marakara paMcendriyoM meM hI utpanna hogA ataH mAraNAntika samudghAta athavA utpAda kI apekSA usakA sparzana kSetra sarva loka nahIM ho sakatA hai, kyoMki trasa nADI se bAhara aise jIva kA utpAda nahIM ho sakatA hai| zaMkAkAra sUkSma tiryaMca kI apekSA sarva loka siddha karanA cAhatA hai kintu vaha yaha bhUla gayA ki paMcendriya tiyaMcoM meM sUkSma nahIM hote / mAtra ekendriyoM meM hI sUkSma hote haiN| -je. ga. 31-7-69/V/ dha. vi. gho. pratyeka aura sAdhAraNa zarIra zaMkA- kyA eka audArika zarIra meM bahuta sI AtmAe~ ho sakatI haiM arthAt jIva to anaMta hoM aura audArika zarIra eka ho ? maiM to isakA yaha abhiprAya samajhA hU~ ki usa sthUla audArika zarIra meM jo anaMta jIva haiM ve saba hI pRthak-pRthak audArika zarIra vAle hote haiN| saba jIva apane-apane karmoM ko pRthak-pRthak bhogate haiM aura baMdha karate haiN| jitanA bar3A yaha sthUla zarIra hotA hai una saba jIvoM kA zarIra bhI utanA hI syUla hotA hai| samAdhAna-jIvoM ke zarIra do prakAra ke hote haiM 1. pratyeka 2 saadhaarnn| pratyeka zarIra meM eka zarIra kA eka hI svAmI hotA hai| anante jIva jaba eka audArika zarIra ke svAmI hote haiM use sAdhAraNa zarIra kahate haiM / yaha sAdhAraNa zarIra nigodiyA jIvoM kA hotA hai jo vanaspatikAya hote haiN| sAdhAraNa anante jIvoM kA eka hI audArika zarIra hotA hai, eka hI prAhAra aura eka hI zvAsocchvAsa hotA hai / yadyapi ina jIvoM ke apane-apane karmabandha pRthak-pRthak hote haiM aura pRthak-pRthaka hI apane karmoM kA phala bhogate haiM phira bhI unakA eka audArika zarIra hone meM koI bAdhA nahIM AtI kintu kArmANa va taijasa zarIra saba jIvoM kA pRthak pRthak hotA hai| dekhiye 10 kha0 pustaka 14 / -jeM. saM. 24-1-57/VI/rA. dA. kairAnA sAdhAraNa vanaspati kAyika ( nigoda ) siddhAlaya meM bhI haiM zaMkA-kahA jAtA hai ki siddhAlaya meM bhI nigodiyA jIva hote haiN| kyA yaha satya hai ? yadi satya hai to ve nigoviyA jIva mukta haiM yA sasArI? samAdhAna-sUkSma nigodiyA loka meM sarvatra pAye jAte haiN| zrI SaTkhaNDAgama meM kahA bhI hai-"vaNapphadikAiya NigodajIvA suhamavaNapphadikAiyA suhamaNigodajIvA tasseva pajja-apajjattA satvANeNa samugdhAdeNa uvavAdeNa kevaDikhette? savva loe // 45-46 // kudo? samvalogaM NiraMtareNavAviya avdaannaado|" dhavala pu.71.337-338 / artha- vanaspatikAyika paryApta, vanaspatikAyika aparyApta, nigodajIva, nigoda jIva paryApta, nigoda jIva aparyApta, sUkSma vanaspatikAyika, sUkSma vanaspati paryApta, sUkSma vanaspatikAyika aparyApta, sUkSma nigoda jIva, sUkSma nigoda jIva paryApta aura sUkSma jIva aparyApta, ye svasthAna samudghAta va upapAda kI apekSA kitane kSetra meM rahate haiM ? // 45 // uparyukta jIva sarvaloka meM rahate haiM / sUtra 46 // kyoMki niraMtara rUpa se sarvaloka ko vyApta kara inakA avasthAna hai|
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isa dvAdazAMga vAkya se siddha hotA hai ki nigodiyA jIva siddhAlaya meM bhI haiN| ye nigodiyA jIva saMsArI haiM, mukta nahIM haiM, kyoMki inake niraMtara AThoM karmoM kA satva va udaya pAyA jAtA hai| - jai. ga. 10-4-69 / V / di. jaina, paM. phulerA sAdhAraNa vanaspati kAyika ( nigoda ) kA nivAsa, janma, indriyoM evaM gati zaMkA --- loka meM nigodiyA jIca kisa jagaha para haiM ? unakA janma kisa prakAra kA hai? kitanI iMdriyA~ hotI haiM aura kaunasI gati hai ? samAdhAna - nigoda jIva sarva loka meM rahate haiM / kahA bhI hai "vaNaphavikAiya- NigodajIvA vAdarA suhumA pajjattApajjattA kevaDhi khette, sambaloge // 1-3-25 // SaTkhaNDAgama / vAdara sUkSmaparyApta aparyApta vanaspatikAyika nigoda jIva kitane kSetra meM rahate haiM ? sarva loka meM rahate haiM / nigodiyA jIva kA sammUrcchana janma hotA hai| nigodiyA jIva ekendriya hote haiM aura unakI tiryaJca gati hotI hai / eka nigoda zarIra meM, ananta taijasa kArmaNa zarIra zaMkA- eka nigoda zarIra meM audArika zarIra to sAdhAraNa arthAt eka hai, parantu taijasa-kArmaNa zarIra to saba jIvoM ke alaga-alaga haiN| kyA hamArA yaha vicAra AgamAnukUla hai ? - jai. ga. 5-3-70 / 1X / ji. pra. samAdhAna - ThIka hai / eka sAdhAraNa audArika zarIra meM ananta jIva hote haiM / kArmaNa va tejasa zarIra alaga-alaga hai / isa prakAra eka sAdhAraNa audArika zarIra meM zarIroM ke hone meM koI bAdhA nahIM hotI, kyoMki tejasa va kArmaNa donoM zarIra sUkSma hote haiM / 1 unameM hara eka jIva kA ananta kArmaNa va taijasa sarvakAla siddhoM se eka nigoda zarIrastha jIva anaMtaguNe haiM zaMkA- kyA eka nigoda zarIra meM itane jIva haiM jo bhaviSyakAla meM bhI muktoM kI saMkhyA ke tulya nahIM hoMge ? kyA eka nigoda ke jIvoM kI saMkhyA pramANa bhI mukta jIva kabhI nahIM hoMge ? - patrAcAra / jUna 78 / III / ja. lA. jaina, bhINDara samAdhAna - eka nigoda zarIra meM itane nigodiyA jIva haiM ki anantakAla bIta jAne para bhI ve siddhoM se anantaguNe hI raheMge / ' yadi eka nigoda-zarIra ke jIvoM kI saMkhyA ke tulya siddha ho jAveM to sarva bhavyarAzi ke mokSa cale jAne kA prasaMga A jAyagA, kyoMki nigoda zarIra asaMkhyAta haiM, ananta nahIM haiM / bhavyoM kA abhAva ho syAdvAda maMjarI 26 / 339 meM bhI isI kathana kI puSTi hai| -sampAdaka
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ + vyaktitva aura kRtitva ] [ 241 jAne para abhavyoM ke prabhAva kA prasaMga A jAyagA, kyoMki saba padArtha sapratipakSa haiM / bhavya tathA abhavya donoM kA abhAva ho jAne para saMsArI jIvoM kA abhAva ho jAyagA / saMsArI jIvoM kA abhAva hone para mukta jIvoM kA bhI prabhAva ho jAyagA tathA jIva kA abhAva hone para ajIva dravya kA bhI abhAva ho jAyagA aura pratyakSa se virodha AyagA / dhavala 14 / 233-34 / - patrAcAra 22-10-79 / 1 /ja. lA. jaina, bhINDara 1. nigodoM kA svarUpa 2. eka nigoda zarIra meM sthita jIvoM ke bhI sukha-duHkha, jJAna zrAdi zrasamAna hone sambhava haiM / zaMkA - dhavala pu0 13 meM likhA hai ki "eka zarIra meM rahane vAle anantAnanta nigoda jIvoM kA jo paraspara baMdha hai vaha jIvabaMdha kahalAtA hai / " isa para nimna prazna hai 1. jaba eka nigoda jIva ko duHkha hotA hai taba kyA sabhI jIvoM ko, jo usa zarIra ke svAmI haiM, duHkha hotA hai tathA eka ko sukha hone para sabako sukha hotA hai ? 2. kyA unake duHkha sukha kA anubhava arthAt vedana eka jaisA hotA hai yA kucha aMtara hotA hai ? 3. Ayu karma ke atirikta anya karmoM kA udaya bhI kyA samAna hotA hai ? 4. eka zarIra meM sthita saba nigodiyA jIvoM ke Ayu karma kI sthiti barAbara hotI hai to ve una sabake Ayu karma kA baMdha eka jaise pariNAmoM se honA cAhiye ? 5. kyA una saba nigodiyA ke jJAna Adi guNoM kI eka samaya meM eka-sI paryAya hotI hai ? samAdhAna - jIva aura no karma zarIra rUpI pudgala ke paraspara baMdha hone se manuSya tiryaJca prAdi asamAnajAtIya dravya paryAya utpanna hotI hai| kahA bhI hai "tatrAnekadravyAtmaka kya-pratipattinibaMdhano dravyaparyAyaH / sa dvividhaH samAnajAtIyo'samAnajAtIyazca / asamAnajAtIyo nAma yathA jIvapudgalAtmakodevo manuSya ityAdi / yathaiva cAnekakauzeyakakArpAsamayapaTAtmako dvipaTikAtripaTike tyasamAnajAtIyo dravyaparyAyaH, tathaiva cAnekajIvapudgalAtmako devo manuSya ityasamAnajAtIyo dravyaparyAyaH / " pravacanasAra gAthA 93 TIkA / artha - aneka dravyAtmaka ekatA kI pratipatti kI kAraNabhUta dravya paryAya hotI hai / vaha do prakAra hai1. samAnajAtIya 2. asamAnajAtIya / jIva aura pudgala kI ubhayAtmaka paryAya asamAnajAtIya dravyaparyAya hai jaise deva manuSya ityAdi / jaise rezamI aura sUtI dhAgoM ( sUtoM ) se banA huA kapar3A dvipaTaka tripaTaka asamAnajAtIyadravyaparyAya hai, usI prakAra jIva aura pudgaloM se banI huI deva, manuSya aisI asamAnajAtIya dravya paryAya hai / nokarmarUpa zarIra eka jIva kA bhI hotA hai aura bahuta jIvoM kA bhI eka zarIra hotA hai| dhavala pu0 14 meM kahA bhI hai
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "atyi jIvA patteya-sAdhAraNa sarIrA // 119 // ekkasseva jIvassa jaM saroraM taM ptteysriirN| taM saroraM jIvANaM asthi te pattayasarIrANAma / bahUNaM jIvANaM jamegaM sarIraM taM sAhAraNasarIraM NAma / tatya je vasaMti jIvA te saahaarnnsriiraa|" dhavala pu0 14 pR0 225 / artha-jIva pratyeka zarIra vAle aura sAdhAraNa zarIra vAle hote haiM // 116 / eka hI jIva kA jo zarIra hai usakI pratyeka zarIra saMjJA hai| vaha zarIra jina jIvoM ke hai ve pratyeka-zarIra jIva kahalAte haiN| bahata jIvoM kA jo eka zarIra hai vaha sAdhAraNa zarIra hai, usameM jo jIva nivAsa karate haiM ve sAdhAraNa zarIra jIva haiM ananta jIva aura eka nokarma zarIra inake paraspara baMdhana se jo eka nigodiyA tiryaJca paryAya banI hai vaha sAdhAraNa zarIra jIva paryAya hai| ananta jIvoM kA eka zarIra se bandha hone para yaha paryAya utpanna hotI hai| nigodiyA jIvoM kA paraspara baMdha hue binA una sabakA eka hI zarIra se bandha honA sambhava nahIM hai| ataH dhavala pu0 13 meM nigoda jIva ke paraspara baMdha ko jIva baMdha kahA gayA hai| ananta nigodiyA jIvoM kA eka prodArika zarIra hote hue bhI una sabakA kArmaNa zarIra bhinna-bhinna hai| kintu sAdhAraNa zarIra nAmakarmodaya ke kAraNa unake AhAra va ucchvAsa-niHsvAsa bhI sAdhAraNa hai| 1. jaba eka nigoda jIva ko duHkha hotA hai usa samaya usa sAdhAraNa zarIra meM rahane vAle sabhI nigodiyA jIvoM ko duHkha ho aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki kArmaNa zarIra bhinna-bhinna hone ke kAraNa unake karmodaya ekasA hone kA niyama nahIM hai| 2. eka zarIra meM rahane vAle sabhI nigodiyA jIvoM ke sukha-duHkha kA vedana eka prakAra kA bhI ho sakatA hai aura bhinna-bhinna prakAra kA bhI ho sakatA hai / 3. Ayu karma, sAdhAraNa zarIra aura sAdhAraNa zarIra se sambandhita karmoM ke atirikta anya karmodaya ke samAna hone kA koI niyama nahIM hai| 4. sabhI nigodiyA jIvoM ke Ayu karma eka jaise pariNAmoM se hone kA bhI niyama nahIM hai, kyoMki asaMkhyAta loka pariNAmoM se eka prakAra kI Ayu kA baMdha ho sakatA hai / .. 5. sabhI nigodiyA jIvoM ke eka samaya meM jJAnAdi guNoM kI ekasI paryAya hone kA bhI koI niyama nahIM hai, kyoMki kArmaNa zarIra bhinna-bhinna haiN| sAhAraNamAhAro sAhAraNamANapANagahaNaM ca / sAhAraNajIvANaM sAhAraNalakkhaNaM bhaNidaM // 122 // eyassa aNuggahaNaM bahUNa sAhAraNANameyassa / eyassa jaM bahUNaM samAsado taM pi hodi eyassa // 123 // samagaM vaktANaM samagaM tesi sarIraNippattI / samagaM ca aNuggahaNaM samagaM ussAsaNissAso // 124 // jattheu bharai jIvo tattha du maraNaM bhave aNaMtANaM / vakkamai jattha ekkovakkamaNaM tatthaNaMtANaM // 12 //
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] bAdarahuma NigodA baddhA puTThA ya eyameeNa / te hu anaMtA jIvA mUlaya hallayAdIhi // 126 // dha0 14 / 226-231 // sAdhAraNa AhAra aura sAdhAraNa ucchvAsa niHsvAsa kA grahaNa yaha sAdhAraNa ( nigodiyA ) jIvoM kA sAdhAraNa lakSaNa kahA gayA / eka jIva kA jo anugraha hai vaha bahuta sAdhAraNa ( nigodiyA ) jIvoM kA hai aura isakA bhI hai / tathA bahuta jIvoM kA jo anugrahaNa hai, vaha milakara isa vivakSita jIva kA bhI hai / eka sAtha utpanna hone vAle nigodiyA jIvoM ke zarIra kI niSpatti eka sAtha hotI hai, eka sAtha anugraha hotA aura eka sAtha ucchvAsa- niHzvAsa hotA hai| jisa zarIra meM eka jIva maratA hai vahAM ananta jIvoM kA maraNa hotA hai aura jisa zarIra meM eka jIva utpanna hotA hai, vahIM ananta jIvoM kI utpatti hotI hai bAdara nigoda jIva aura sUkSma nigoda jIva paraspara meM baddha aura spRSTa hokara rahate haiM / tathA ve ananta jIva haiM jo mUlI thUvara aura Ardraka Adi ke nimitta se hote haiM / / 122-126 // / TIkA - eka zarIra meM sthita bAdara nigoda jIva vahA~ sthita anya bAdara nigoda jIvoM ke sAtha tathA eka zarIra meM sthita sUkSma nigoda jIva vahA~ sthita anya sUkSma nigoda jIvoM ke sAtha baddha arthAt samaveta hokara rahate haiM / vaha samavAya deza- samavAya aura sarva samavAya ke bheda se do prakAra kA hai| unameM se deza samavAya pratiSedha karane ke liye kahate haiM - 'puTThA ya eyameeNa' paraspara saba avayavoM se spRSTa hokara hI rahate haiM / zrabaddha aura praspRSTa hokara ve nahIM rahate / dhavala pu0 14 pR0 231 / ve [ 243 prakaraNAnusAra " nigoda" zabda kA tIna arthoM meM prayoga - jai. ga. 6-4-72/VII / a. ku. zaMkA- vanaspati sthAvara nAmakarma ke udaya se vanaspati kAya sthAvara jIvoM ko utpatti hotI hai / aura ina vanaspatikAyika jIva ke sAdhAraNa aura pratyeka vanaspati aise do bheda haiM / sAdhAraNa vanaspati kAya jIvoM ke free fnagoda aura itara nigoda aise do bheda haiN| aisA bhI batAte haiM ki bhaiMsa bailAdikoM ke mAMsa ke Azrita usI jAti ke nigodiyA jIva rahate haiN| aura bhI kahA hai ki deva nArakI Adi ina ATha zarIra ke sivAya bAkI saba saMsArI jIvoM ke zarIra pratiSThita hote haiM / isaliye yahA~ prazna uThatA hai ki vanaspati nAma ke sthAvara nAma karma ke udaya se vanaspati kAya jIvoM meM sthAvara jIvoM kI utpatti hotI rahatI hai yaha ThIka hai parantu yahA~ manuSya aura tiryaJca trasa jIvoM ke zarIra meM bhI nigodiyA jIvoM kI utpatti batAte haiM / gAya bhaiMsAdikoM kI binA pakI yA pakI huI tathA pakatI huI bhI mAMsa kI uliyoM meM usI jAti ke saMmUrcchana ( nigoda ) jIvoM kA nirantara hI utpAda hotA rahatA hai / yahA~ ina trasa jIvoM ko bhI vanaspati sthAvara nAma karma kA udaya honA yaha kaise sambhava hai ? samAdhAna - dhavala pu0 14 meM nigoda kA isa prakAra kathana pAyA jAtA hai "ke NigodA NAma ? pulaviyAo NigodA ti bhaNati / saMpahi pulaviyANaM ettha sarUvaparUvaNaM kassAmo / taM jahA baMdho aMDaraM AvAso puliviyA NigodasarIramidi paMca hoMti / tattha bAdaraNigodANAmAsayabhUdo bahue hi vakkhAraehi sahiyo valaMjaMtavANiyakacchau usamANo mUlayathUhallayAdivavaesaharo baMdhoNAma / te ca khaMdhA asaMkhejjalogamettA, bAdara - NigodapadiTTidANamasaMkhejjaloga me tasaMkhuvalaMbhAdo / tesi khaMdhANaM vavaesaharo tesi bhavANamavayavA valaMjuakacchauDapudhvAvara bhAgasamANA aMDaraM nAma / aMDarassa aMtoTThiyo kacchauDaMDaraMtoTThiyavakkhAra samANo AvAso NAma / AvAsa maMtare saMTTivAo kacchau DaMDarabakkhAraMtoTThiyapisiviyAhi samANAo pulaviyAo NAma / ekkekka mhi
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! ekke kkira se pulaviyAe asaMkhejjaloga mettANi NigodasarIrANi orAliyatejA - kammaiyapogyalovAyANakAraNANi kacchau DaMDaravakkhArapulaviyAe aMtodvidadavya-samANANi pudha pudha anaMtANaMtehi NigovajIvehi AuSNANi hoti / puNo ettha khINakasAsarIraM khaMdho nAma; asaMkhejjalogame taaMDarANAmAdhAra bhAvAdo / pR0 85-86 / khINakasAo aNigodo kathaM vAdaraNigodo hodi ? Na, pAdhaNNapadeNa tassapi vAdaraNigobavaggaNAbhAveNa virohAbhAvAdo / pR0 99 / " artha - nigoda kinheM kahate haiM ? pulaviyoM ko nigoda kahate haiN| yahAM para pulaviyoM ke svarUpa kA kathana karate haiM - skandha, aNDara, AvAsa, pulavI aura nigoda zarIra ye pA~ca hote haiM / unameM se jo vAdara nigoda kA AzrayabhUta hai, bahuta vakkhAroM se yukta hai tathA valaMjaMtavANiya kacchauDa samAna hai, aise mUlI thUara aura adraka Adi saMjJA ko dhAraNa karane vAlA skandha kahalAtA hai / ve skandha asaMkhyAta lokapramANa hote haiM, kyoMki bAdara nigoda pratiSThita jIva asaMkhyAta lokapramAraNa pAye jAte haiN| jo una skandhoM ke avayava haiM aura jo valaMju prakacchauDa ke pUrvApara bhAga ke samAna haiM, unheM aNDara kahate haiM / jo aNDara ke bhItara sthita haiM tathA kacchauDa ke bhItara sthita vakkhAra ke samAna haiM unheM AvAsa kahate haiM jo AvAsa ke bhItara sthita haiM aura jo kacchauDa aNDara vakkhAra ke bhItara sthita piNaviyoM ke samAna haiM unheM pulavi kahate haiN| eka-eka AvAsa kI alaga-alaga eka-eka pulavi meM asaMkhyAta loka pramANa nigoda zarIra hote haiM, jo ki audArika, tejasa aura kArmaraNa pudgaloM ke upAdAna kAraNa hote haiM aura kacchauDaaMDara vakkhAra pulavi ke bhItara sthita dravya ke samAna alaga-alaga zranantAnanta nigoda jIvoM se pUrNa hote haiM / yahA~ para kSINakaSAya jIva ke zarIra kI skandha saMjJA hai, kyoMki vaha asaMkhyAta loka pramANa aNDaroM kA AdhAra bhUta hai / yadi yaha kahA jAya ki kSINakaSAya jIva nigodaparyAya rUpa nahIM hai, isaliye vaha bAdara nigoda kaise ho sakatA hai ? aisA kahanA ThIka nahIM hai / kyoMki prAdhAnyapada kI apekSA use bhI bAdara nigoda vargaNA hone meM koI virodha nahIM AtA hai / puruSArtha siddhiupAya gAthA 67 meM jo yaha kahA hai ki "binA pakI yA pakI huI tathA pakatI huI bhI mAMsa kaliyoM meM usI jAti ke nigoda jIvoM kA nirantara hI utpAda hotA rahatA hai / " yahA~ para labdhya aparyApta sammUcrchana jIvoM kI nigoda saMjJA hai / - jai. ga. 22-3-73 /// muni AdisAgarajI, zeDavAla labdhyaparyAptaka nigodoM ke bheda, paryApti, prANa, vyapadeza va yoga zaMkA- labdhyaparyAtaka nigoda jIva 1. kyA bAdara bhI hote haiM yA sUkSma hI hote haiM ? 2. unake kitanI aparyAptiyA~ hotI haiM ? 3. unake zvAsocchvAsa prANa hotA hai yA nahIM ? 4. vigrahagati meM ve labdhyaparyAptaka kahalAte haiM yA nahIM ? 5. kyA unake kArmaNa kAyayoga kahA jA sakatA hai ? samAdhAna - ( 1 ) labdhyaparyAptaka nigoda jIva bAdara bhI hote haiM aura sUkSma bhI hote haiM / jisameM dvAdazAMga ke sUtra uddhRta haiM aise SaTkhaMDAgama meM kahA bhI hai--
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 245 arreskAiyA duvihA, patteya sarIrA sAdhAraNa sarIrA / pattaya sarIrA duvihA, pajjatA apajjattA / sAdhAraNasarIrA duvihA, bAvarA suhumA / bAdara buvihA, pajjattA apajjatA / suhumA duvihA, pajjatA pajjattA cedi // 41 // sataparUvaNAnuyogaddAra / arch vikAiyANigoda jIvA bAdarA suhumA pajjatA apajjatA davvapamAgeNa kevaDiyA ? // 79 // anaMtA ||80|| chakkhaDAgame khudda baMdho davvapamANAyugama / uparyukta sUtroM meM sAdhAraNa zarIra arthAt nigoda jIva do prakAra ke batalAye gaye haiM-- bAdara aura sUkSma / bAdara nigoda jIva tathA sUkSma nigoda jIva paryApta aura aparyApta (labdhyaparyApta ) ke bheda se do do prakAra ke hote haiM / "paryAptanAma karmodayavantaH paryAptAH / tadudayavatAmaniSyannazarIrANAM kathaM paryAptavyapadezo ghaTata iti cenna, niyamena zarIraniSpAdakAnAM bhAvini bhUtavadupacAratastadavirodhAt paryAptanAma karmodaya sahacArAdvA / ( dhavala pu0 1 pR0 253-54 ) aparyApta nAma karmodaya janitazaktyAvirbhAvitavRttayaH aparyAptAH / ( dhavala pu0 1 pR0 267 ) jassa kammassa udaeNa jIvo pajjatIo samAgedu Na sakkadi tassa kammassa apajjattaNAma saNNA / dhavala pu0 6 pR0 62 / " jo paryApta nAma karma ke udaya se yukta hai vaha paryApta hai, jisakA zarIra abhI niSpanna nahIM huA hai kintu paryApta nAma karmodaya se yukta hai, vaha bhI paryApta hai, kyoMki niyama se zarIra ko niSpanna karegA, ataH paryApta saMjJA dene meM koI virodha nahIM AtA hai / yahA~ para hone vAle kArya meM yaha kArya ho gayA isa prakAra kA upacAra kiyA gayA hai / aparyApta nAma karmodaya se utpanna huI zakti se jisa jIva kI zarIra paryApti pUrNa hone se pUrva maraNarUpa avasthA vizeSa utpanna ho jAtI hai vaha aparyApta hai / jisa karma ke udaya se jIva paryAptiyoM ko samApta karane ke liye samartha nahIM hotA vaha aparyApta nAmakarma hai| jina jIvoM ke aparyApta nAma karma kA udaya hotA hai ve labdhyaparyApta jIva kahalAte haiM / (2) labdhyaparyApta nigoda jIva ke cAra paryAptiyA~ hotI haiM / 1. AhAra paryApti, 2. zarIra paryApti, 3. indriya paryApti, 4. zrAnapAna paryApti, kintu ina cAroM paryAptiyoM meM se koI bhI paryApti pUrNa nahIM hotI hai; aparyApta rUpa se una paryAptiyoM kA sadbhAva rahatA hai / kahA bhI hai "aparyApta rUpeNa tatra tAsAM satvAt / kimaparyAptarUpamiti cenna, paryAptInAmardhaniSpannAvasthA aparyAptiH / ( dhavala pu0 1 pR0 257 ) "etAsAmevAniSpattiraparyAptiH / " dhabala pu0 1 pR0 312 / labdhyaparyApta nigoda jIvoM ke bhASA paryApti aura manaHparyApti nahIM hotI, kyoMki unake rasanA iMdriya va mana kA abhAva hai / "cattAri pajjattIo basAri apajjatIo // 74 // | AhArazarIrendriyAnApAnaparyAptayaH / eiMdiyANaM / " cAra paryAptiyA~ aura cAra aparyAptiyA~ hotI haiM / AhAra paryApti; zarIra paryApti, iMdriya paryApti aura AnapAna paryApti / ye cAra paryAptiyA~ ekendriya jIvoM ke hotI haiM / (3) labdhyaparyApta nigoda jIvoM ke zvAsocchvAsa prANa nahIM hotA hai, kyoMki prAnapAna paryApti pUrNa niSpanna nahIM hotI hai / prANa aura paryApti meM kAryakAraNa bhAva hai / ataH AnapAna paryApti kI niSpatti rUpa kAraNa ke abhAva meM kAryarUpa zvAsocchvAsa kA sadbhAva saMbhava nahIM hai| kahA bhI hai
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "paryAptiprANAnAM nAmni vipratipattirna vastuni iti cenna, kAryakAraNayorbhedAt, paryAptiSvAyuSo'satvAnmano. bAguzvAsa-prANAnAmaparyAptakAle'sattvAccatayorbhedAt / dhavala pu0 1 pR0 257 / (4) vigrahagati meM aryApta nAma karma kA udaya rahane se labdhyaparyAptaka kahane meM koI virodha nahIM hai| kahA bhI hai "tirikkhagadI-eiMdiyajAditejA-kammaiyasarIra-vaNNa-gaMdha-rasa-phAsa tirikkhagadipAo-gANupuSvI agurulahua-thAvara bAdara suhumANamekkadaraM pajjattApajjattANamekkavaraM thirAdhiraM subhAsumaM dubbhagaM aNAdejjaM jasaajasakittI NamekkadaraM NimiNamidi edAsi ekkavIsapayaDINaM udao vigahagadie vaTTamANassa eiMdiyassa hodi|" dhavala pu07pR0 36 / yahA~ yaha batalAyA gayA hai ki ekendriya jIvoM ke vigraha gati meM paryApta yA aparyApta ina donoM meM se kisI eka nAma karma kA udaya rahatA hai| vigraha gati meM jina ekendriya nigoda jIvoM ke aparyApta nAma karma kA udaya hotA hai ve vigraha gati meM bhI labdhyaparyAptaka nigoda ekendriya jIva kahalAte haiN| (5) labdhyaparyApta nigoda jIva ke vigrahagati meM kArmaNakAyayoga hotA hai / dvAdazAMga meM kahA bhI hai "kammaiyakAyajogo viragahagai-samAvaNNANaM kevalINaM vA samudaghAdagadANaM ||60||chkkhNddaagm sNtpruuvnnaa| vigrahagati ko prApta cAroM gatiyoM ke jIvoM ke kArmaNa-kAya yoga hotA hai| -jaM. ga. 13-5-76/VI/ra. lA. jaina, meraTha manuSya zarIra pRthvIkAya nahIM, manuSyakAya hai zaMkA-ta0 sU0 2 / 13 kI sarvArthasiddhi TIkA se samutpanna zaMkA- kyA manuSya pRthvIkAyika paMcendriya hai ? jisase ki mRtaka manuSya zarIra ko pRthvIkAya kahA gayA hai ? tathA aisA hone para 36 pRthviyoM meM se manuSya zarIra kaunase nAma kI pRthvI hai, yaha bAta bhI nirNaya ho jAtI hai ? samAdhAna-pRthvIkAyika to sthAvara ekendriya jIva hotA hai| manuSya to paMcendriya hai, ataH vaha pRthvIkAyika nahIM ho sktaa| vaha to trasa hai| mRtaka manuSya-zarIra ko pRthvIkAya nahIM kahA gayA hai aura na vaha mAtra pazvIkAya hai: usameM jala, vAyu agni Adi bhI haiN| sa0 si0 2 / 13 meM vaha sthala aisA hai-"pathivIkAyikajIvaparityaktaH pRthivIkAyo mRtamanuSyAdikAyavat / " ina zabdoM se zaMkAkAra ko bhrama ho gayA hai| ina zabdoM dvArA to yaha batAyA gayA hai ki jaise mare hue manuSya kA zarIra manuSyakAya kahalAtA hai usI prakAra pRthvIkAyika jIva ke dvArA jo zarIra chor3A gayA vaha pRthvIkAya kahalAtA hai / mara jAne para manuSya jIva ke dvArA chor3A huA zarIra manuSyakAya kahalAtA hai, pRthvIkAya nahIM kahA jA sakatA; kyoMki manuSya zarIra pRthvIkAyika jIva ke dvArA nahIM chor3A gayA hai| -patAghAra 77-78/ ja. lA. gaina, bhINDara
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 247 vyaktitva aura kRtitva ] yoga mArgaraNA 1. yoga kA svarUpa (lakSaNa) 2. sthita jIva pradezoM meM bhI yoga 3. yoga praudayika bhAva hai 4. kisI bhI prAcArya ne yoga ko kSAyika nahIM kahA zaMkA-yoga kise kahate haiM ? vaha kaunasA bhAva hai / samAdhAna-zrI nemIcandra siddhAMtacakravartI ne yoga kA lakSaNa nimna prakAra kahA hai / puggalavivAidehodayeNa, maNavayaNakAyajuttassa / jIvassa jA hu sattI, kammAgamakAraNaM jogo // 216 go. jo. // artha-pUgalavipAkI zarIra nAmakarma ke udaya se mana, vacana, kAya se yukta jIva kI jo karmoM ke grahaNa karane meM kAraNabhUta zakti hai vaha yoga hai| kAyavAmanaH karma yogaH / mokSazAstra / artha-kAya, vacana aura mana kI kriyA ko yoga kahate haiN| "vAmanaHkAyavargaNAnimittaH Atmapradezaparispando yogo bhavati / " dhavala 110 299 / artha-vacanavargaNA, manovargaNA aura kAyavargaNA ke nimitta se jo AtmapradezoM kA parispanda hotA hai use . yoga kahate haiN| "karmajanitasya caitanyaparispandasyAsavahetutvena vivakSitatvAt / " dhavala 1 pR0 316 / .... artha-karmajanita prAtmapradezaparispanda hI AsrabakA kAraNa hai| yoga meM yaha artha vivakSita hai| yoga kA lakSaNa tIna prakAra kahA gayA hai| 1. zarIranAmakarma ke udaya se jIva kI jo karmoM ko grahaNa karane meM kAraNabhUtazakti, yaha yoga hai| 2. mana, vacana, kAya kI kriyA yoga hai| 3. AtmapradezoM kA parispanda vaha yoga hai| ina tIna lakSaNoM meM prathama lakSaNa ke anusAra yoga prAtmA ke samasta pradezoM meM hotA hai, yaha siddha hotA hai| kArya meM kAraNakA upacAra karake dUsarA aura tIsarA lakSaNa kahA gayA hai| zrI vIrasena AcArya ne kahA bhI hai-"mana, vacana evaM kAyasambandhI kriyA kI utpatti meM jo jIva kA upayoga ( prayatna ) hotA hai vaha yoga hai| aura vaha karmabandha ( karma prAsrava ) kA kAraNa hai| parantu vaha thor3e se jIva-pradezoM meM nahIM ho sakatA, kyoMki eka jIva meM pravRtta hue ukta yoga kI thor3e se hI avayavoM meM pravRtti mAnane meM virodha AtA hai, athavA eka jIva meM usake khaNDa-khaNDarUpa se pravRtta hone se virodha AtA hai| isaliye sthita ( parispanda rahita, acala ) jIba pradezoM meM bhI karmabandha hotA hai, yaha jAnA jAtA hai| dUsare yoga se jIvapradezoM meM niyama se parispanda hotA hai, aisA nahIM hai| kyoMki yoga se aniyama se usakI utpatti hotI hai / tathA ekAMtataH niyama nahIM hai, aisI bhI bAta nahIM hai,
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 245 ] kyoMki yadi jIvapradezoM meM parispanda utpanna hotA hai hai / isa kAraNa sthita ( parispanda rahita, acala ) cAhiye / " dhavala 12 / 37 / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / to vaha yoga se hI utpanna hotA hai, aisA niyama pAyA jAtA jIvapradezoM meM bhI yoga ke hone se karmabandha ko svIkAra karanA parispanda yadyapi AtmA ke samastapradezoM meM nahIM hotA, kyoMki madhya ke AThapradeza hamezA acala rahate haiM, tathApi yoga samasta AtmapradezoM meM hotA hai| isase siddha hai ki mana, vacana, kAya kI kriyA athavA zrAtmapradeza parispanda kArya hai aura yoga kAraNa hai / yoga audayikabhAva hai, kyoMki uparyukta "duggalavivAha vehobayeNa" aura 'karmajanitasya' zabdoM dvArA yoga kI utpatti karmodaya ke kAraNa kahI gaI hai / " jogamaggaNA vi odaiyA, nAmakammassa udIraNodayajaNivattAdo / " dhavala 6 pR0 316 / artha - yogamArgaNA bhI audayika hai, kyoMki vaha nAmakarma kI udIraNA va udaya se utpanna hotI hai / "ettha oDhaiyabhAvadvAroNa ahiyAro, adhAvikammANamudaeNa tathyAoggeNa joguppattIvo / jogo khaovaoti ke vibhati / taM kathaM ghaDade ? vIriyaMtarAiyakkhaovasameNa kattha vi jogassa vaDimuvalakkhiya khabhavasamiyattadupAyaNAdo ghaDade / " dhavala pu0 10 pR0 436 / artha-yoga kI utpatti tatprAyogya aghAtiyAkarmodaya se hotI hai isaliye yahA~ audayikabhAvasthAna hai / kitane hI AcAryoM ne yoga ko kSAyopazamika bhAva kahA hai, vaha vIryAntarAya ke kSayopazama se yoga kI vRddhi hone kI apekSA se kahA hai / " sarIraNAmakammodayajagidajogo". ........ dhavala 7 10 105 / artha - 'yoga' zarIra nAma karma janita hai / "obaio jogo, sarIraNAmakammodaya viNAsAnaMtaraM jogaviNAsuvalaMbhA / " dhavala 5 / 225 / artha - 'yoga' yaha audayika bhAva hai, kyoMki zarIra nAmakarma ke udaya kA vinAza hone ke pazcAt hI yoga kA vinAza pAyA jAtA hai / "pula vipAkinaH zarIranAmakarmaNa udayApAdite kAyavAGa manovargaNAnyatamAlambane sati vIryAntarAyamatyakSa rAdyAvaraNa kSayopazamApAditAbhyaMtaravAglabdhisAnnidhye vAkpariNAmAbhimukhyasyAtmanaH pravezaparispando vAgyogaH / " rA0 vA0 6-1-10 / artha -- pudgalavipAkI zarIranAmA nAmakarma ke udayakari kiyA kAya, vacana, mana sambandhI vargaNAni meM vacanavargaNA kA Alambana hote saMte vIryAntarAya mati tathA zruta akSarAdi jJAnAvaraNakarma ke kSayopazama kari prApta bhaI jo abhyantara vacana ko labdhi kahiye bolane kI zakti tAkI nikaTatA hote vacana pariNAma ke sanmukha bhayA jo zrAtmA tAke pradezani kA calanA so vacanayoga hai /
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 246 "yadi kSayopazamalabdhirabhyantara hetuH, kSaye katham / kSayepi hi sayogakevalinaH trividho yoga iSyate / atha kSayanimitto'pi yogaH kalpyate, ayogakevalinAM siddhAnAM ca yogaH prApnoti ? naiSa doSaH, kriyA pariNAmina AtmanastrividhavAlambanApekSaH pradezaparispadaH sayogakevalino yogavidhividhIyate, tadAlambanAbhAvAt uttareSAM yogavidhirnAsti / " rA0 vA0 6 / 1 / 10 / Aja se 70 varSa pUrva zrI paM0 pannAlAlajI nyAyadivAkara kRta artha isa prakAra hai prazna - jo vIryAntarAya ra jJAnAvaraNI karma ke kSayopazama janita labdhiko yoga kI pravRtti meM abhyantara kAraNa kA, so kSaya avasthA meM kaise saMbhave ? jAtai vIryAntarAya aura jJAnAvaraNa kA sarvathA kSaya hote bhI sayogakevala bhaTTAraka ke tIna prakAra yoga Agama meM kayA hai / bahuri kSaya nimitta kabhI yoga kalpie to prayogakevalI bhagavAna ke ara siddhoM ke yoga kA sadbhAva prApta hoya / tAteM pUrvokta yoga kA lakSaNa meM avyApti zrativyApti nAmA doSa prApta hoya hai ? udaya kari mana, vacana, kAya mana, uttara- - yahA~ yaha doSa nahIM hai, jAteM pudgalavipAkI zarIranAmA nAmakarma ke kari viziSTa kriyA pariNAmI AtmA ke hI yoga kA vidhAna hai| aise AtmA ke vargaNAni ke avalambana kI apekSA pradezaparispandAtmaka sayogakevalI ke yogavidhi kahI hai / tathA siddhani ke tina vargaNAni ke avalambana kA abhAva hai jAteM tina ke yogavidhi kA sadbhAva nAhIM aisA jAnanA / vacana, kAya sambandhI yahA~ ayogakevalI ke isaprakAra zrI akalaMkadeva ne bhI yoga ko zarIranAmakarmodaya janita hI mAnA hai / yoga kSAyikabhAva nahIM hotA hai| kisI bhI zrAcArya ne yoga ko kSAyikabhAva nahIM kahA hai / "jadi jogo vIriyaMta rAiyakhaovasamajaNido to sajoginhi jogAbhAvo pasajjade ? Na, uvayAreNa khaovasamiyaM bhAvaM pattassa ovaiyassa jogassa tatthAbhAvavirohAdo / " dhavala 7 pR0 76 / artha - yadi yoga vIryAntarAya karma ke kSayopazama se utpanna hotA hai to sayogikevalI meM yoga ke prabhAva kA prasaMga AtA hai ? nahIM AtA, kyoMki yoga meM kSAyopazamikabhAva to upacAra se mAnA gayA hai| asala meM to yoga audakibhAva hai aura audayikayoga kA sayogikevalI meM abhAva mAnane meM virodha AtA hai / "yogasambandhAbhAvaH AtmanaH kSAyikaH / " rA0 vA0 9-7-11 / arthAta- AtmA ke yoga ke sambandha kA prabhAva so kSAyikabhAva hai / "ajogikevalimmi NaTThAsesajogammi jIvapadesANaM saMkoca vikocAbhAveNa avaTThANuvalaMbhAvo / " dhavala 12 pR0 367 // artha - ayogakevalI jinameM samasta yogoM ke naSTa ho jAne se jIva- pradezoM kA saMkoca va vistAra nahIM hotA hai, zrataeva unake zrAtmapradeza avasthita pAye jAte haiM / isaprakAra caudahaveM guraNasthAna meM samasta yoga naSTa ho jAtA hai, ataH prayogakevalI aura siddha bhagavAna meM yoga zaktirUpa se bhI vidyamAna nahIM hai / bhUtanaigamanaya kI apekSA se unameM yoga kA upacAra ho sakatA hai / - jai. ga. 7 - 11 - 66 / VII / tA. gha.
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : yoga praudayika bhAva hai, kintu bArahaveM guNa0 taka upacArataH kSAyopazamika bhAva bhI hai zaMkA- san 1964 kI carcA meM zrI paM0 kailAzacandajI ne terahaveM guNasthAna meM yoga ko kSAyika kahA thA, kintu 23 disambara 1965 ke jainasadeza meM terahaveM guNasthAna meM yoga ko audayika aura upacAra se kSAyopazamika tathA anya guNasthAnoM meM mAtra kSAyopazamika kahA hai| isa para zaMkA yaha hai ki chavastha jIvoM ke yoga kauna bhAva hai aura sayogakevalI ke kauna bhAva hai ? kyA zrI vIrasena AcArya kA mata zrI puSpadanta, bhUtabali Adi anya AcAryoM ke mata se viparIta hai ? samAdhAna-jinAgama meM apekSA kRta kathana pAyA jAtA hai| apekSA ko na samajhane ke kAraNa hama kSudra prANI jo mahAnAcArya kI pada-raja ke samAna bhI nahIM haiM, ina mahAnAcAryoM kI kathanI para nAnA prakAra ke doSAropaNa karane lagate haiN| zrI vIrasena Adi mahAnAcArya hue haiM jo asatya ko mahApApa samajhate the usakA sarvadeza tyAgakara jinhoMne satya mahAvrata grahaNa kiyA thA, jinako guru paramparA se upadeza prApta huA thA, usIko unhoMne lipibaddha kiyA hai, jisakA unako upadeza prApta nahIM huA thA usa viSaya meM apanI ora se kucha na likhakara yaha likha diyA ki upadeza prApta na hone ke kAraNa isa viSaya kA jJAna nahIM hai| aise mahAnAcAryoM kI kathanI para hamako nata mastaka ho zraddhAna kara lenA caahiye| kisI bhI AcArya ne kisI se rAga ke vaza yA kisI ke mata ko puSTa karane ke liye yA pakSapAta ke kAraNa koI asatya kathana nahIM kiyA hai| merI to isa prakAra kI zraddhA hai isIliye jinavANI ko sarvopari samajhatA huuN| usake kathana ke sAmane na koI tarka hai, na koI yukti hai / SaTkhaMDAgama ke dUsare khaNDa kSudrakabaMdha ke svAmitvaanugama ke sUtra 32 meM yaha zaMkA uThAI gaI hai ki yogamArgaNA anusAra jIva manoyogI, vacanayogI aura kAyayogI kaise hote haiM ? isa sUtra kI TIkA meM zrI vIrasena AcArya ne yoga ko aupazamika prAdi pA~coM bhAvoM ke mAnane se kyA-kyA doSa Ate haiM unako batalAkara zaMkA ko spaSTa kiyA hai| janasaMdeza 23 disambara 1965 pra0 352 kAlama 3 meM yaha TIkA uddhRta kI gaI hai / na mAlUma kyoM bIca meM se yaha vAkya chor3a diyA gayA hai-chor3A huA vAkya isa prakAra hai-"yoga ghAtikarmoM ke kSayopazama se utpanna bhI nahIM hai. kyoMki isase bhI sayogIkevalI meM yogake abhAva kA prasaMga A jaaygaa|" yadi yaha vAkya na chuTatA to saMbhavataH isa prakAra kA lekha janasaMdeza meM na likhA jaataa| pUrvokta zaMkArUpI sUtra kA uttara dete hue zrI bhUtabali AcArya ne sUtra 33 dvArA yaha uttara diyA hai ki "kSayopazamalabdhi se jIva manoyogI. vacanayogI aura kAyayogI hotA hai|" sUtra hone ke kAraNa isameM saMkSepa rUpa se kathana hai| isakI vizeSa vyAkhyA ke liye zrI vIrasena AcArya ne dhavala TIkA racI hai| kintu unase pUrva zrI pUjyapAda tathA zrI akalaMkadeva bhI mahAnAcArya hue haiM / unhoMne tattvArthasUtra ke sUtroM kI vizeSa vyAkhyA ke liye sarvArtha siddhi tathA tatvArtharAjavAtika TIkA racI haiM / ukta donoM prAcAryoM ke samakSa bhI SaTkhaNDAgama mUla grantha thaa| tattvArtha sUtra ke chaThe adhyAya meM Asvatattva kA kathana hai| Asrava kA kAraNa yoga hai ataH "kAyavADmanaH karma yogH|" arthAta mana, vacana, kAya kI kriyA yoga hai| aisA prathama sUtra racA gyaa| isa sUtra meM mAtra yogakA lakSaNa kahA gayA hai yaha nahIM batalAyA gayA hai ki 'yoga' kaunasA bhAva hai| ata: isa sUtra ke TIkAkAroM ne bhI isa satra kI TIkA meM spaSTa rUpa se yaha vivecana nahIM kiyA ki yoga kaunasA bhAva hai, kyoMki unake samakSa yaha prazna hI nahIM thaa| ina donoM mahAn prAcAryoM ne yoga ke bAhya aura pAbhyantara do kAraNa batalAye haiN| zarIranAmakarma ke udaya se prApta haI kAya vacana, manovargaNAoM meM se kisI eka jAti kI vargaNAoM kA Alambana to bAhya kAraNa hai aura bIryAntarAya karmakA kSayopazama antaraMga kAraNa hai| vacanayoga aura manoyoga meM jJAnAvaraNa ke kSayopazama ko
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [251 bhI antaraMga kAraNa kahA gayA hai| arthAt yoga ke liye zarIranAmakarma kA udaya bAhyakAraNa aura antarAyakarma kA kSayopazama antaraMgakAraNa ye do kAraNa kahe gaye haiN| bArahaveM guNasthAna taka to antaraMga aura bahiraMga ye donoM kAraNa rahate haiN| aura terahaveM guNasthAna meM aMtarAyakarma aura jJAnAvaraNa kA udaya ho jAne para ina karmoM ke kSayopazama kA prabhAva ho jAne se aMtaraMga kAraNa kA abhAva ho jAtA hai| ataH sayogakevalI jina ke mAtra zarIranAmakarmodaya se prApta tIna prakAra kI vargaNAnoM kA Alambana bAhya kAraNa raha jAtA hai| isI bAta ko zrI pUjyapAda svAmI ne savArthasiddhi TIkA meM kahA hai "kSaye'pi trividhavargaNApekSaH sayogakevalinaH Atmapradezaparispando yogo veditavyaH / " ( sa0 si061) arthAta vIryAntarAya aura jJAnAvaraNakarma ke kSaya ho jAne para bhI sayogakevalI ke zarIranAmakarmodaya se prApta tInavargaNAmoM kI apekSA Atmapradezaparispanda hotA hai usako yoga jAnanA caahie| zrI akalaMkadeva ne bhI adhyAya 6 sUtra 1 kI TIkA meM isI bAta ko ina zabdoM meM kahA hai "yadi kSayopazamalabdhirabhyantarahetu, kSaye katham / kSaye'pi hi sayogakevalinaH trividhayoga iSyate / atha kSayonimittopi yogaH kalpayeta, ayogakevalinA siddhAnAM ca yogaHprApnoti? naiSa doSaH, kriyApariNAmina AtmanastrividhavargaNAlambanApekSaH pradezaparispandaH sayogakevalino yogavidhividhIyate, tadAlambanAbhAvAta uttareSAM yogvidhirnaasti|" svargIya zrI paM0 pannAlAla nyAyadivAkarakRta artha-yahA~ koI pUcha hai, jo vIryAntarAya ara jJAnAvaraNakarma ke kSayopazamajanita labdhi ko yoga kI pravRtti meM abhyantarakAraNa kahA so kSaya avasthA meM kaise saMbhava / jAte vIryAntarAya ara jJAnAvaraNa kA sarvathA kSaya hote bhI sayogakevalIbhaTTAraka ke tIna prakAra kA yoga Agama meM kahA hai| bahari kSaya nimittaka bhI yoga kalpie to ayogakevalIbhagavAna ke ara siddhoM ke yoga kA sadbhAva prApta hoya / tAta pUrvokta yoga kA lakSaNa meM avyApti ativyAptinAmA doSa prApta hoya hai? samAdhAna-yahAM yaha doSa nahIM, jAtai pudgalavipAkI zarIranAmA nAmakarma ke udaya kari mana, vacana, kAya kari viziSTa kriyA pariNAmI AtmA ke hI yoga kA vidhAna hai| aise AtmA ke mana, vacana, kAyasambandhI vargaNAni ke avalambana kI apekSA pradezaparispandAtmaka sayogakevalI ke yogavidhi kahI hai| tahA~ ayogakevalI tathA siddhanike tina vargaNAni ke avalambana kA abhAva hai / tAtai tinake yogavidhi kA sadbhAva nAhIM, aisA jAnanA / ' lA0 jambaprasAda ke maMdira kI prati pR0 1264 / zrI pUjyapAvasvAmI va zrI akalaMkadeva ne adhyAya 6 prathama sUtra kI TIkA meM yaha kathana nahIM kiyA ki yoga kauna bhAva hai| karmakA udaya va kSayopazama meM donoM kAraNa batalAye gaye haiM aura terahaveMguNasthAna meM mAtra zarIra nAma kA udaya hI kAraNa batalAyA gayA aura usake udaya ke abhAva meM yoga kA abhAva batalAyA gyaa| karma kA udaya va kSayopazama ina donoM kAraNoM meM se mAtra karma ke kSayopazama ko grahaNa kara yaha kahanA ki zrI pUjyapAda svAmI tathA akalaMkadeva ne yoga ko kSAyopazamika kahA hai, aura zrI vIrasena AcArya yoga ko audayikabhAva kahakara ina donoM prAcAryoM kA virodha kiyA hai| ucita nahIM hai| yadi zrI pUjyapAdasvAmI yA zrI akalaMkadeva kA yoga ko kSAyopazAmikabhAva kahane kA abhiprAya rahA hotA to ve terahaveMguNasthAna meM mAtra zarIranAmakarmodaya ko kAraNa na khte| zrI vIrasena svAmI ne ina donoM prAcAryoM ke kathana kI puSTi hI kI hai, kintu virodha nahIM kiyA hai| zrI vIrasena svAmI ke kathana se ekAnta mAnyatA kA virodha avazya hotA hai|
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : TIkAkAra kA kartavya sUtra kI vizada vyAkhyA karanA hai, na ki sUtra kA khaMDana krnaa| SaTkhaMDAgama, dUsarA khaMDa, kSadrakabaMdha ke svAmitvaanuyogadvAra ke sUtra 33 meM zrI bhUtabalI AcArya ne yoga ko kSAyopazamikabhAva batalAyA hai| zrI vIrasena AcArya ne usa sUtra kI TIkA meM yaha batalAyA hai ki "vIryAntarAyakarma ke kSayopazama ke anusAra vIrya meM vRddhi hotI hai aura usa vIrya kI vRddhi se prAtmapradezaparispanda bar3hatA hai isalie yoga kSAyopazamikabhAva kahA gayA hai / isa kathana meM sUtra se koI virodha nahIM AtA hai| yoga kSAyopazamikabhAva hai aisA ekAnta nahIM hai, kyoMki terahaveM guNasthAna meM yoga to hai, kintu kSAyopazamikabhAva nahIM hai / zarIranAmA nAmakarmodaya terahaveM guraNasthAna meM bhI yoga kA kAraNa hai aura usase pUrva ke sarvaguNasthAnoM meM bhI yoga kA kAraNa hai isalie yoga praudayikabhAva hai, kintu yoga meM hAni-vRddhi vIryAntarAya karma ke kSayopazama se hotI hai isalie yoga upacAra se kSAyopazamikabhAva hai| isa kathana meM yaha spaSTIkaraNa kiyA gayA ki zrI bhUtabalI AcArya ne yoga ko kSAyopazamikabhAva viziSTa apekSA se batalAyA hai. jisase mUr3hamati yogako ekAMta se kSAyopazamikabhAva na mAna leveN| isI satra kI TIkA meM manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga ko kSAyopazamika siddha bhI kiyA hai / dhavala pu07 pR0 77 / dhavala pu0 10 pR0 436 para yoga kauna bhAva hai, aisA punaH prakaraNa AyA hai| vahA~ para bhI zrI vIrasena AcArya ne likhA hai-"noAgamabhAvasthAna odayika Adi ke bheda se pA~ca prakAra hai| yahA~ para audayikabhAvasthAna kA adhikAra hai. kyoMki yogakI utpatti tatprAyogya praghAtiyAkarma ke udaya se hotI hai| kahIM para vIryAntarAya ke kSayopazama se yoga kI vRddhi ko pAkara cUki use kSAyopazamika pratipAdita kiyA gayA hai, ataeva vaha bhI ghaTita hotA hai| jo vidvAna yoga ko audayika nahIM mAnate unako sayogakevalI ke yoga ko kSAyikabhAva mAnanA pddegaa| zrI vIrasena AcArya ne to "yoga audayikabhAva hai, kintu bArahaveMguNasthAna taka upacAra se kSAyopazamika bhAva bhI hai" aisA kahA hai| isa kathana kA anya prAcAryoM ke kathana ke sAtha virodha bhI nahIM AtA hai| ArSavAkyoM para zraddhA karane se samyagdarzana kI utpatti hotI hai athavA nirmala hotA hai / yukti ke bala para ArSavAkyoM kA khaNDana karane se mithyAtva puSTa hotA hai / -jaM. ga. 28-2-66/XI/ ra. lA. jaina, meraTha 1. paramANu meM karNendriya ke viSaya hone kI zakti nahIM hai 2. yoga upacAra se kSAyopazamika tathA paramArtha se praudayika bhAva hai 3. siddhoM meM niSkriyatva zakti hai, yoga zakti nahIM Atmapradezaparispanda, kriyA va yoga; ye ekArthavAcI haiM zaMkA-prameyakamalamArtaNDa meM likhA hai-'paryAyazakti samanvitA hi dravyazaktiH kAryakAriNI' arthAta dravyazakti paryAyazakti ke sAtha hI kAryakArI hai| isI prakAra kyA aisA bhI hai ki paryAyazakti dradhyazakti ke sAtha hI kAryakArI hai? ghaTa meM jaladhAraNazakti paryAyazakti hai to vivakSita ghaTako miTTI meM jaladhAraNazakti dravyarUpa se hai yA nahIM ? yaha prazna yogake viSaya ko spaSTa samajhane ke liye hai| yoga AtmAko paryAyazakti hai yA dravyazakti hai ? kyA dravyazakti ke binA paryAyazakti nahIM ho sakatI? samAdhAna-dravya zakti nitya hotI hai, kyoMki dravya kA anAdinidhana svabhAva hai, aura paryAyazakti anitya hotI hai, kyoMki paryAya sAdiparyavasAnarUpa hai| "dravyazaktinityava anaadinidhnsvbhaavtvaaddrvysy| paryAyazaktistvanityava sAdiparyavasAnatvAtparyAyANAm / " ( prameyakamalamArtaNDa 22 ) isase spaSTa hai ki paryAyazaktiyA~ utpanna hotI rahatI haiM aura vinazatI rahatI haiM kintu dravyazakti nitya rahatI hai /
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 253 dravyazakti nitya hone ke kAraNa paryAyazaktiyoM ke sAtha rahatI hai, kintu paryAyoM aura zaktiyoM ke kAryakArI hone meM dravyazakti kI sahakAritA kA niyama nahIM hai| ghaTa meM jaladhAraNazakti paryAyazakti hai, kintu pudgalaparamANu meM jaladhAraNa karane kI zakti nahIM hai| jaise zabda meM karNaiMdriya kA viSaya hone kI zakti hai, kintu paramANu meM karNaiMdriya kA viSaya hone kI zakti nahIM hai, kyoki paramANu azabda hai| kahA bhI hai samvesi khaMdhANaM jo aMto taM viyANa paramANU / so sassado asaddo ekko avibhAgi muttibhavo // 77 // Adezamattamutto dhAdu cadukkassa kAraNaM jo du| so aio paramANU pariNAma guNo sayamasaddo // 7 // paMcAstikAya // artha- sarvaskandhoM kA jo aMtimabhAga hai usako paramANu jaano| vaha avibhAgI eka zAzvata mUrtarUpa se utpanna hone vAlA hai aura azabda hai / / 77 / / jo AdezamAtra se mUrta hai aura pRthvI Adi cAradhAtUoM kA kAraNa hai vaha paramANu jAnanA / jo ki pariNAma guNavAlA hai aura svayaM azabda hai / / 78 // isI kI TIkA meM zrI amRtacandrAcArya likhate haiM "yathA ca tasya pariNAmavazAdavyakto gaMdhAdiguNo'stItipratijJAyate, na tathA zabdo'pyavyakto'stIti jJAtu zakyate tasyaika pradezasyAnekapradezAtmakena zabdena sahaikatvavirodhAditi / " artha-jisa prakAra pariNAmavaza paramANu ke gaMdhAdi guNa avyakta jJAta hote haiM usI prakAra zabda bhI avyakta hai aisA jAnanA zakya nahIM hai, kyoMki ekapradezI paramANu kA aneka pradezAtmakazanda ke sAtha ekatva hone meM virodha hai| paramANu meM gaMdhAdiguNa bhale hI avyakta hoM, kintu hote avazya haiM / parantu paramANu meM zabda avyaktarUpa se rahatA ho aisA nahIM hai / zabda to paramANu meM vyaktarUpa se yA avyaktarUpa se bilakula hotA hI nahIM hai| anantaparamANUoM kI skandharUpa paryAya zabdavargaNA hai| bAhyanimitta pAkara ve zabdavargaNAyeM zabdarUpa pariNama jAtI haiM jo karNaiMdriya kA viSaya bana jAtA hai| paramANu meM, zIta-uSNa meM se eka aura snigdha-rUkSa meM se eka, aise do sparza pAye jAte haiM, kintu sthUlaskandhoM meM, ye do aura narama-kaThora va halkA-bhArI ina cAra meM se koI do, isa prakAra cAra sparza pAye jAte haiN| narama, kaThora, halkA, bhArI ye paryAya-zaktiyAM haiM jo paramANu dravya meM nahIM pAI jAtI haiM / zrI amRtacandrAcArya ne paMcAstikAya gAthA 81 kI TIkA meM kahA bhI hai "sarvatrApi paramANau rasavarNagaMdhasparzAH sahabhuvoguNAH / caturNAM zItasnigdhazItarUkSoSNa snigdhoSNarUkSarUpANAM sparzaparyAyadvandvAnAmanyatamenaikenekadA sparzAvartate / " artha-sarvatra paramANumeM rasagaMdha-varNa-sparza sahabhAvIguNa hote haiM / zIta-snigdha, zIta-rUkSa uSNa-snigdha, uSNa-rUkSa cAra sparzaparyAyoM ke yugala meM se eka samaya kisI eka yugalasahita sparza vartatA hai| pudgaladravyoM ke paraspara baMdha se tathA jIva-pudgaloM ke paraspara baMdha se aneka paryAya utpanna ho jAtI haiM, jo paramANurUpa bheda ho jAne para athavA jIva-pudgala kA sabaMthA bheda ho jAne para naSTa ho jAtI haiN| yoga bhI isI
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : prakAra kI paryAya hai isIlie isako audayikabhAva svIkAra kiyA hai / vIryaantarAyakarma ke kSayopazama ke kAraNa yoga meM hAni-vRddhi hotI hai ataH isa apekSA se yoga ko kSAyopazamikabhAva bhI kahA hai, arthAt yoga meM kSAyopazamikabhAva kA upacAra kiyA gayA hai| zrI vIrasena svAmI ne kahA bhI hai "ettha odaiya bhAvaTThAroNa ahiyAro, aghAdikammANamudaeNa tappA oggeNa joguppattIbo / jogo khaovasamioti ke vi bhaNati / taM kathaM ghaDave ? vIriyaMtarAiyakkhaovasameNa kattha vi jogassa vaDimuvalakkhiya khaovasamiyatapaduppAyanAdo ghaDade / " dhavala 10 pR0 436 / artha - yahA~ zraudayikabhAva sthAna kA adhikAra hai, kyoMki yoga kI utpatti tatprAyogya aghAtiyA karma ke udaya se hai / yadi yaha kahA jAya ki kucha AcAryoM ne yoga ko kSAyopazamika kahA hai vaha kaise ghaTita hotA hai ? to isakA uttara yaha hai ki vahA~ para vIryAntarAya ke kSayopazama se yoga kI vRddhi ko dekhakara yoga ko kSAyopazamika pratipAdana kiyA gayA hai, ataeva vaha bhI ghaTita ho jAtA hai / isa prakAra yoga karmajanita ( audayika ) bhAva hai, AtmA kA nija svabhAva nahIM hai; ataH tatprAyogya karmodaya ke abhAva meM yoga kA athavA karmagrahaNa zakti kA bhI abhAva ho jAtA hai / jo yoga ko zradayikabhAva svIkAra nahIM karate, kintu mAtra AtmA se hI utpanna huI zakti mAnate haiM, ve yoga kA sadbhAva siddha avasthA meM bhI zaktirUpa se mAnate haiM, kintu unakA yaha zraddhAna ArSagraMtha anukUla nahIM hai / "kAyavAGmanaH karmayogaH ||1|| sa AsUvaH ||2||" ta0 sU0 adhyAya 6 / arthAt - zarIra, vacana aura manarUpa kriyA yoga hai aura vaha yoga AsravakA kAraNa hone se Asrava hai / zarIra, vacana aura manarUpa kriyA arthAt AtmapradezoM kA parispanda vaha yoga hai aura vaha karmaAsava kA kAraNa hai / "jIvassappaNiyoo jogo tti jirohi NiddiTTho / " dhavala pu0 1 pR0 140 / jIva ke pariNayoga arthAt parispandarUpa kriyA ko yoga kahate haiM, aisA jinendradeva ne kathana kiyA hai / 'karmajanitasya caitanyaparispandasyAsU va hetutvena vivakSitatvAt / ' dhavala pu0 1 pR0 316 / artha - karmajanita caitanya parispanda ( Atma pradeza parispanda ) hI Asrava kA kAraNa hai / 'parispandanarUpa paryyAyaH kriyA / paMcAstikAya gAthA 98 TIkA / arthAt - parispandanarUpa jo paryAya hai vaha kriyA hai / isaprakAra 'Atmapradezaparispandana' 'kriyA' aura 'yoga' ye tInoM ekArthavAcI haiM / zrAtmA meM niSkriyatvazakti kyoMki Atma-svabhAva niSkriya hai / 'sakalakarmoparamapravRttAtmapradezaneSpadyarUpA niSkriyatvazaktiH / '
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 255 artha- samasta kAryoM ke uparama ( abhAva ) se pravRtta AtmapradezoM kI nispandatAsvarUpa niSkriyatvazakti hai / samayasAra AtmakhyAti TokA kA pariziSTa / 'zuddhAtmAnubhUtibalena karmakSaye jAte karma nokarmapudgalAnAmabhAvAssiddhAnAM niH kriyatvaM bhavati / ' paMcAstikAya gAthA 98 zrI jayasenAcArya kRta TIkA / arthAt - niSkriya nirvikAra zuddhAtmA kI anubhUti ke bala se karmoM kA kSaya ho jAne para karma nokarmarUpa pudgaloM kA abhAva ho jAne se siddhoM ke niSkriyapanA hotA hai / jisa prakAra AtmA meM amUrtattva zakti hai usI prakAra AtmA meM niSkriyatva ( ayoga ) zakti hai / ye svAbhAvika zaktiyA~ haiM / karmabaMdha ke kAraNa jisa prakAra amUrtatva svAbhAvika zakti vAlA AtmA mUrta ho jAtA hai, isI prakAra niSkriyatva svAbhAvika zaktivAlA AtmA sakriya ( sayoga ) ho jAtA hai / siddhoM meM kriyAvatIzakti yA yogazakti kA ullekha kisI bhI prAcIna AcArya ne nahIM kiyA hai, kintu niSkriyatvazakti kA ullekha avazya kiyA hai / yoga audayikabhAva hai / tatprAyogya karmake abhAva meM yoga kA abhAva ho jAtA hai / ataH siddhaparyAya meM yoga kA sadbhAva mAnanA ucita nahIM hai / - jai. ga. 29-11-65 / 1X / ra. lA. jaina, meraTha bAdara yoga va sUkSma yoga zaMkA- terahaveM guNasthAna ke anta meM bAdarayoga aura sUkSmayoga kA kathana pAyA jAtA hai, bAdarayoga aura sUkSmayoga se kyA abhiprAya ? samAdhAna - saMsArI jIva ke karmodaya se jo karmagrahaNa karane kI zakti utpanna jAtI hai / vaha yoga hai / bhI hai kahA puggala vivAi behodayeNa maNavayaNakAyajuttassa / jIvassa jA hu sattI kammAgamakAraNaM jogo // 216 // ( go. jI. ) artha - pudgalavipAkI zarIra nAmakarma ke udaya se mana-vacana-kAyayukta jIva kI jo karmoMke grahaNa karane meM kAraNabhUta zakti hai vaha yoga hai / isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki 'yoga' pradayika bhAva hai; kyoMki vaha zarIra nAmakarma ke udaya se hotA hai, kSAyikabhAva nahIM hai / yoga arthAt saMsArI jIva kI karmoM ko grahaNa karane kI jo zakti hai vaha vikArIzakti hai, jo zarIra nAmakarmodaya ke abhAva meM naSTa ho jAtI hai, kyoMki yaha azuddha paryAyazakti hai / terahaveM guNasthAna ke anta meM isa zaktike kSINa hone para apUrvasparddhaka hue jisase bAdara kAyayoga ke dvArA bAdaramanoyoga, bAdaravacanayoga, bAdaraucchvAsa kA prabhAva hokara bAdarakAyayoga kA bhI abhAva ho jAtA hai / zrapUrvasparddhaka ke pazcAt punaH zakti ke kSINa hone para kRSTiyA~ hotI haiM, jisase sUkSmakAyayoga ke dvArA sUkSmamanoyoga
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : sUkSmavacanayoga, sUkSmaucchvAsa kA abhAva hokara sUkSmakAyayoga kA bhI nirodha tIsare zukladhyAna meM ho jAtA hai / isa krama se sampUrNa yogakA nirodha ho jAne para ayogijina ho jAte haiN| dhavalA pu. pR0414-416 / -je. ga. 5-6-77/IV/pra. ke. lA. vyAghAta se yoga parivartana zaMkA-yoga kA palaTana vyAghAta se bhI hotA hai / vyAghAta kA kyA artha hai / samAdhAna-zarIra ko dhakkA lagane para yA acAnaka kisI prakAra kI aisI jora se AvAja ho, jisase zarIra ucaka par3e yA anya koI AghAta jisase yakAyaka zarIra meM vizeSa kriyA ho jAve, usa vyAghAta ke kAraNa manoyoga yA vacanayoga palaTakara kAyayoga ho jAtA hai, kintu vyAghAta ke kAraNa kAyayoga palaTakara manoyoga yA vacanayogarUpa nahIM hotaa| -je. ga. 16-5-63/lX/ pro. ma. lA. je. eka yoga dvArA pratisamaya ekAdhika prakAra kI vargaNAoM kA grahaNa zaMkA-dhayA yaha nizcita evaM jarUrI hai ki AhArakakAyayoga se AhArakavargaNA hI AtI hoM, isI taraha vacanayoga se vacanavargaNA ( bhASAvargaNA ) aura manoyoga se manovargaNA hI AtI hoM, anya vargaNA na AtI hoM ? samAdhAna-AhArakakAyayoga ke samaya AhArakazarIra vargaNA to AtI hI haiM, kintu bhASAvargaNA aura manovargaNA bhI pAtI haiM / isIprakAra vacanayoga ke samaya AhArakavargaNA ( arthAt audArikazarIravargaNA, vaikriyikazarIravargaNA, prAhArakazarIravargaraNA meM se koI ekavargaNA ) tathA bhASAvargaNA to AtI hI hai yadi saMjJI paMcendriya hai to manovargaNA bhI pAtI hai| isI prakAra manoyoga ke samaya AhAravargaNA, bhASAvargaNA aura manovargaNA tInoM prakAra kI vargaNA AtI haiM, kyoMki mana, vacana, kAya kI yugapat pravRtti sambhava hai / kahA bhI hai 'manovAkkAya pravRttayo'krameNa kvacid dRzyanta iti cedbhavatu tAsAM tathA pravRtti STatvAt, na tatprayatnAnAmakrameNa vRttistathopadezAbhAvAditi / pUrvaprayogAt prayatnamantareNApi manasaH pravRttiI zyate iti cedbhavatu, na tena manasA yogo'tra manoyoga iti vivakSitaH, tanimitta prayatnasambandhasya parispandarUpasya vivakSitatvAt / ' dhavala pu01 pR0 279-283 / __ yadi mana, vacana, kAya kI yugapat pravRttiyAM dekhI jAtI haiM to unakI yugapat vRtti hoo, parantu isase mana, vacana kAya kI pravRtti ke liye yugapata prayatna siddha nahIM hotA hai, kyoMki Agama meM isa prakAra kA upadeza nahIM milatA hai| pUrva prayoga se prayatna ke binA bhI yadi manakI pravRtti hotI hai to hone do, kyoMki aise mana se hone vAle yoga ko manoyoga kahate haiM, aisA artha yahA~ para vivakSita nahIM hai, kintu mana ke nimitta se jo parispandarUpa prayatna vizeSa hotA hai, vaha yoga hai aisA vivakSita hai| yadi vacanayoga ke samaya mAtra bhASAvargaNAnoM kA hI grahaNa ho aura manovargaNA va AhAravargaNA kA grahaNa na ho to dravya mana va zarIra kI sthiti kaise sambhava ho sakatI hai| saMjJI paMcendriya jIva ke pratyeka yoga ke dvArA manovargaNA, bhASAvargaNA AhAravargaNA, kArmaNavargaNA va tejasavargaNA kA grahaNa hotA hai| -Ne. ga. 5-2-76/VI/ja. lA. gaina, bhINDara
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 257 prAsrava saMjJA ko prApta yoga ke kArya zaMkA-pudagala saMcaya hone para unake Alambana se AtmapradezoM kA jo saMkoca-vikoca hotA hai use yoga kahate haiN| aisA mAne to yoga Asava hai aisA kaise? kyoMki pudgala saMcaya aura unakA zarIra rUpa pariNamana to zarIranAmakarma dvArA ho jaaygaa| usa Alambana se AtmapradezoM meM jo parispanda huA, vaha yoga to usakA phira kArya kyA huA? samAdhAna-gommaTasAra jIvakANDa gAthA 216 meM "jIvassa jAha sattI kammAgamakAraNaM jogo"| arthAt jIva kI jo karmoM ke grahaNa karane meM kAraNabhUta jo zakti hai vaha yoga hai, aisA kahA gayA hai| isase spaSTa hai ki karma va nokarmarUpa pudgalapradezoM kA pAgamana yoga ke dvArA hotA hai| ata: pudgala saMcaya bhI yoga ke dvArA hotA hai| utkRSTa yoga ke dvArA adhika pudgalapradezoM kA saMcaya hotA hai aura jaghanya yoga ke dvArA anya pudgalapradezoM kA saMcaya hotA hai / dhavala pu0 10 pR0 432 / jIva pradezoM meM jo parispanda ( saMkoca vikoca ) hotA hai usakA kAraNa bhI yoga hI hai / "jIvapadesa paripaphanbahedU ceva jogo|" dhavala pu0 12 pR0 365 / yoga ke dvArA jo nokarmavargaraNA AtI haiM, unakI zarIrarUpa racanA zarIranAmakarma ke udaya se hotI hai| karmavargaNA va nokarmavargaNA kA Agamana tathA jIvapradezoM kA parispanda-ye yoga ke kArya haiN| kArya meM kAraNa kA upacAra karake yoga ko Asrava kahA gayA hai ? "yathAsarassalilAvAhidvAraM tadA''svakAraNatvAta Asava ityAkhyAte tathA yogapraNAlikayA AtmanaH karma AsavatIti yoga Asava vyapadezamarhati / " sarvArthasiddhi 6/2 / artha-jisa prakAra tAlAba meM jala Ane kA daravAjA jala ke Ane kA kAraNa hone se prAsrava kahalAtA hai, usI prakAra AtmA ke sAtha ba~dhane ke liye karma yogarUpI nAlI ke dvArA Ate haiM, isaliye yoga Asrava saMjJA ko prApta hotA hai| -je. ga. 30-11-72/VII/ ra. lA. jaina, meraTha yoga ke icchApUrvaka hone kA niyama nahIM hai zaMkA-bArahaveM guNasthAna taka yoga kriyA kyA icchA pUrvaka hotI hai ? icchA to moha kI paryAya hai| bArahaveM guNasthAna meM moha rahA nahIM so icchA pUrvaka yoga kI kriyA kaise ? samAdhAna-zarIranAma karmodaya se yoga hotA hai| puggalavivAidehodayeNa maNavayaNa kAyajuttassa / jIvassa jA hu sattI kammAgama kAraNaM jogo // 216 // go. jI. pudagalavipAkI zarIranAmakarmake udaya se mana, vacana, kAya se yukta jIva ke jo karmoM ko grahaNa karane meM kAraNabhUta zakti hai vaha yoga hai|
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! yoga meM, mohanIyakarmodaya yA anudaya nimitta nahIM hai / terahaveM guNasthAna taka zarIranAmakarmakA udaya pAyA jAtA hai ataH terahaveM guNasthAna taka yoga hai| tadiyekka vajjaNimiNa thirasuhasaragadi uraaltejdurg| saMThANaM bagNAgurucaukka patteya jogimhi // 271 // go. ka. isa gAthA meM yaha batalAyA hai ki terahaveMguNasthAna meM audArikazarIra, audArikazarIraaGgopAMga, tejasazarIra va kArmaNazarIra kI udaya se vyucchitti hai arthAt terahaveM guNasthAna meM ina tInazarIra kA udaya rahatA hai, caudahaveM guNasthAna meM inakA udaya nahIM rahatA hai / gAthA 266 meM kahA hai ki vaikriyika zarIra kI udaya vyucchitti cauthe guNasthAna meM hotI hai, gAthA 267 meM kahA ki AhAraka zarIra kI udaya vyucchitti chaThe guNasthAna meM ho jAtI hai| sakaSAya jIva ke yoga icchA pUrvaka hI ho, aisA bhI niyama nahIM hai| -je. ga. 8-1-76/VI/ ro. lA. mi. eka prAtmapradeza ke sakampa hone para zeSa pradezoM ke sakampatva kA niyama nahIM hai zaMkA-AtmA kA eka pradeza sakampa hone se kyA AtmA ke samasta pradezoM meM kampana hotA hai ? samAdhAna-prAtmA ke sarva hI pradezoM meM kampana ho aisA niyama nahIM hai, kyoki prAtmapradeza sthita aura asthita do prakAra ke haiM / kahA bhI hai "sthitAsthitavacanAt / bhavAntara-pariNAme sukhaduHkhAnubhavane krodhAvipariNAme vA jIvapradezAnAm uddhavanidhabaparispandasyApravRttiH sthitiH pravRttirasthitirityucyate / tatra sarvakAlaM jIvASTamadhyapradezA nirapavAdAH sarvajIvAnI sthitA eva. kevalinAmapi ayoginAM siddhAnAM ca sarve pravezAH sthitA eva / vyAyAmaHkhaparitApodreka pariNatAnAM jIvAnAM yathoktASTamadhyapradeza-vajitAnAm tA itare pradezAH asthitA eva, zeSANAM prANinAM sthitAzcAsthitAzcA" rA. vA. 5/8/16 / artha-pAgama meM jIva ke pradezoM ko sthita aura asthita do rUpa meM batAyA hai| sukha duHkha kA anubhava bhavaparivartana yA krodha Adi dazA meM jIva ke pradezoM kI uthalaputhala ko asthita tathA uthalaputhala na hone ko sthita kahate haiN| jIva ke ATha madhyapradeza sadA nirapavAdarUpa se sthita hI rahate haiN| ayogakevalI aura siddhoM ke sabhI pradeza sthita haiN| vyAyAma ke samaya yA duHkha, paritApa Adi ke samaya jIvoM ke ukta ATha madhyapradezoM ko choDakara bAkI pradeza asthita hote haiN| zeSa jIvoMke pradeza sthita aura asthita donoM prakAra ke haiN| isI bAta ko dhI nemIcandra siddhAntacakravartI ne bhI kahA hai samvamarUvI davvaM avadvivaM acaliA pavesA vi| rUbI jIvA caliyA tiviyappA hoti hu pavesA // 592 // go. jI. sampUrNa arUpI dravyoMke pradeza avasthita aura pracalita haiN| kintu rUpI jIvadravya ke arthAt saMsArIjIva ke pradeza tIna prakAra ke haiM-cala, acala, tathA calAcala / arthAt pATha madhyapradezoM ke atirikta zeSa sarvapradeza cala haiM: sarvapradeza acala haiM tathA kucha cala haiM kucha acala haiN|
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 256 yaha kahanA bhI ThIka nahIM ki jo Atmapradeza sthita haiM unameM karmabandha nahIM hotA, kyoMki yoga thor3e se jIva pradezoM meM nahIM hotA, eka jIva meM pravRtta hue yoga kI thor3e se hI avayavoM meM pravRtti mAnane meM virodha AtA hai athavA ekajIva meM usake khaNDa-khaNDarUpa se pravRtta hone meM virodha AtA hai / isaliye sthita jIvapradezoM meM karmabandha hotA hai yaha jAnA jAtA hai| dUsare yogase samasta jIvapradezoM meM niyama se parispanda hotA ho aisA nahIM hai| dhavala pu0 12 pR0 366-367 / -ja. ga. 26-12-68/VII/ ma. mA. sthita ( acala ) jIva pradezoM meM bhI yoga evaM karmabandha hotA hai zaMkA-kyA AtmA kA yogaguNa eka hI samaya meM sakampa aura akampa rUpa rahatA hai ? aisA kathana sunakara koI koI yaha kahate haiM ki AtmA kA amukapradeza zuddha hai aura amukapradeza azuddha hai, so vAstavikatA kyA hai ? samAdhAna-'yoga' AtmA kA koI guNa nahIM hai, kintu vibhAvaparyAya hai, kyoMki yoga mAtra azuddhajIva meM hotA hai| zrI nemIcandra siddhAnta cakravartI ne gommaTasAra jIvakANDa meM yoga kA lakSaNa nimna prakAra kahA puggalavivAidehodayeNa maNavayaNakAyajuttassa / / jIvassa jA ha sattI kammAgamakAraNaM jogo // 21 // artha-mana, vacana, kAya se yukta jIvakI pudgalavipAkI zarIranAmakarmodaya se jo kamoM ke grahaNa karane meM kAraNabhUta zakti hai vaha yoga hai| karmoM ke grahaNa karane kI zakti arthAt yoga jIvakI paryAya zakti hai, kyoMki yaha zakti mana, vacana, kAya se yukta jIvameM arthAta azuddha-jIva meM hI pAI jAtI hai aura zarIra nAmakarmopAdhi janita hai| ataH yoga na to AtmA kA guNa hai aura na AtmA kI dravyazakti hai| dhavala pu0 12 meM isI prakAra kI zaMkA uThAte hue zaMkAkAra ne kahA hai "jo jIvapradeza asthita haiM unake karmabandha bhale hI ho, kyoMki ve pradeza yogasahita haiM, kintu jo jIvapradeza sthita haiM unake karmabandha kA honA saMbhava nahIM hai, kyoMki ve yoga se rahita haiM isakA samAdhAna zrI vIrasenaAcArya ne nimnaprakAra kiyA hai "maNa-bayaNa-kAyakiriyA samRppattIe jIvassa uvajogo jogo NAma / soca kammabaMdhassa kAraNaM / Na ca so thovesu jIvapadesesu hodi, egajIvapayattassa thovAvayavesu ceva buttivirohAdo ekkamhi jIve khaMDakhaMDeNa payattavirohAdo vA / tamhA dvivesu jIvapadesesu kammabaMdho asthi tti Navvade / Na jogAdo NiyameNa jIvapadesaparipphaMdo hodi, tassa tatto aNiyameNa samuppattIdo Na ca ekAMteNa Niyamo gasthi ceva, jadi uppajjadi to tatto ceva uppajjadi ti NiyamubalaMbhAvo / tabo TivANaM pi jogo asthi tti kammabaMdha bhUyamicchiyavvaM / " artha-mana, vacana aura kAya sambandhI kriyA kI utpatti meM jIva kA upayoga hotA hai vaha yoga hai aura vaha karmabaMdha kA kAraNa hai| parantu vaha thor3e se jIvapradezoM meM nahIM ho sakatA, kyoMki eka jIva meM pravRtta hue ukta
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| yoga kI thor3e se hI avayavoM meM pravRtti mAnane meM virodha AtA hai, athavA ekajIva meM usake khaMDakhaMDarUpa meM pravRtta hone meM virodha AtA hai| isaliye sthita jIva pradezoM meM karmabaMdha hotA hai, yaha jAnA jAtA hai| dUsare yoga se jIvapradezoM meM niyama se parispanda hotA hai, aisA nahIM hai, kyoMki yadi jIvapradezoM meM parispanda utpanna hotA hai to vaha yoga se hI utpanna hotA hai, aisA niyama pAyA jAtA hai| isa kAraNa sthita jIvapradezoM meM bhI yoga ke hone se karmabaMdha ko svIkAra karanA caahiye| -jaM. ga. 18-6-70/V/ kA. lA. koThArI prAtmapradeza kA saMkoca-vistAra kisa karma ke udaya se ? zaMkA-Atmapradeza zarIrapramANa saMkoca-vistAra ko prApta hote rahate haiM, isameM kisa karma-prakRti kA nimitta rahatA hai ? samAdhAna-zarIranAmakarmodaya se Atmapradeza zarIra pramANa saMkoca-vistAra ko prApta hote rahate haiM / vRhadravyasaMgraha meM kahA bhI hai "zarIranAmakarmodayajanitopasaMhAropasaMhAravistArAdhInatvAt ghaTAdibhAjanasya pradIpavat svadeha parimANaH zarIranAmakarmatadudaye sati aNugurudehapramANo bhavati / shriirnaamkrmjnitsvdehprimaannH| zarIranAmakarma tadudaye sati aNugurudehapramANo bhavati / shriirnaamkrmjnitvistaaropsNhaardhrmaabhyaamityrthH|" vRhadravyasaMgraha gAthA 2 va 10 kI ttiikaa| artha-zarIrakarmodaya se utpanna saMkoca tathA vistAra ke adhIna hone se, ghaTAdi meM sthita dIpaka kI taraha apane zarIrake barAbara hai| zarIranAmakarmodaya se jIva apane choTe tathA bar3e zarIra ke barAbara hotA hai. kyoMki zarIranAmakarma se jIva meM saMkoca-vistAra zakti ho jAtI hai| -jaM. ga. 23-1-69/V]]-IX/ ra. lA. jaina, meraTha yoga se sthiti-anubhAga bandha nahIM hotA zaMkA-jisa samaya jIva ke zubhayoga hotA hai kyA usa samaya puNyaprakRtiyoM kA sthiti-anubhAgabaMdha hotA hai aura jisa samaya azubha yoga hotA hai, usa samaya pApaprakRtiyoM kA sthiti anubhAgabaMdha hotA hai ? samAdhAna-yoga se sthiti-anubhAgabaMdha nahIM hotA hai| sthiti-anubhAgabaMdha kaSAya se hotA hai| kahA bhI hai paDididiaNubhAgappadesabhedAducaduvidho baMdho / jogA payaDipadesA Thidi aNubhAgA kasAyado hoti // 33 // vR. dra. saM. prakRtibaMdha, sthitibaMdha, anubhAgabaMdha aura pradezabaMdha ina bhedoM se baMdha cAra prakAra kA hai| yoga se prakRti tathA pradezabaMdha hotA hai aura kaSAya se sthiti tathA anubhAga baMdha hotA hai| -jeM. ga. 6-7-72/1X/ ra. lA. jaina, meraTha
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 26 // yoga aura kSAyopazamika vIrya meM kArya-kAraNa sambandha hai zaMkA-vIrya AtmA kA svatantra guNa hai taba usakA yoga se kyA sambandha hai ? samAdhAna-kSAyopazamikavIrya kI vRddhi se yoga meM vRddhi hotI hai, ataH kSAyopazamikavIrya va yoga meM kAraNa-kArya sambandha hai| kahA bhI hai "viriyaMtarAiyassa savvadhAdiphayANamuvayAbhAveNa tesi saMtovasameNa desaghAdiphayANamubaeNa samubhavAdo laddhakhovasamavavaesaM viriyaM vaDDhadi, taM viriyaM pappa jeNa jIvapadesANaM saMkocavikoco vaDdi teNa jogo khaovasamio tti vutto| viriyaMtarAiyakhaovasama jaNidavalavaDihANIhito jadi jIvapadesaparipphaMdassa vaDihANIo hoMti to pammi siddha jogavahattaM pasajjade ? Na khaovasamiyabalAdo khaiyassa balassa pudhttdNsnnaado| Na ca khao. vasamiyabalavadvi-hANIhito vaDi-hANINaM gacchamANo jIvapadesaparipphaMdo khaiyabalAdo vaDihANINaM gacchadi, aippsNgaado| jati jogo vIriyaMtarAiya khovasamajaNido to sajogimhi jogAbhAvo pasajjade ? Na, uvayAreNakhaovasamiyaM bhAvaM pattassa odaiyassa jogassa ttthaabhaavvirohaado|" dhavala pu07 pR0 75-76 / artha-vIryAntarAyakarma ke sarvaghAtIspardhakoM ke udayAbhAva se va unhIM spardhakoM ke sattvopazama se tathA dezaghAtIspardhakoM ke udaya se utpanna hone ke kAraNa kSAyopazamika kahalAnevAlA vIrya ( bala ) bar3hatA hai taba usa ko pAkara arthAta usa vIrya ke kAraNa cUki jIva-pradezoM kA saMkoca-vikoca bar3hatA hai, isaliye yoga kSAyopazamika kahA gayA hai| yahA~ para yaha zaMkA hotI hai-yadi vIryAntarAya ke kSayopazama se utpanna hue bala kI vRddhi aura hAni se pradezoM ke parispaMda kI vRddhi aura hAni hotI hai, taba to jisake antarAyakarma kSINa ho gayA hai aise siddha jIva meM yoga kI bahulatA kA prasaMga AtA hai ? AcArya kahate haiM-siddha jIva meM yoga kI bahulatA kA prasaMga nahIM prAtA hai, kyoMki kSAyopazamikabala se kSAyikabala nirantara bhinna dekhA jAtA hai, kSAyopazamikabala kI vRddhihAni se vRddhihAni ko prApta hone vAlA jIvapradezoM kA parispanda kSAyika bala se vRddhi-hAni ko prApta nahIM hotA, kyoMki aisA mAnane se to atiprasaMga doSa A jaaygaa| punaH zaMkA-yadi yoga vIryAntarAya karma ke kSayopazama se utpanna hotA hai to sayogikevalI meM yoga ke abhAva-kA prasaMga AtA hai| AcArya kahate haiM ki sayogikevalI meM yoga ke abhAva kA prasaMga bhI nahIM AtA hai, kyoMki yoga meM kSAyopazamikabhAva to upacAra se mAnA gayA hai, asala meM to yoga audayikabhAva hI hai aura audayikayoga kA sayogikevalI meM prabhAva mAnane meM virodha AtA hai| SaTakhaNDAgama meM vIryAntarAyakarma ke kSayopazama ke kAraNa hI yoga ko kSAyopazamikabhAva kahA gayA hai, kyoMki vIryAntarAyakarma ke kSayopazama se vIrya meM hAni-vRddhi hotI hai aura vIrya kI hAni-vRddhi se yoga meM hAni-vaddhi hotI hai, isaprakAra yoga aura kSAyopazamikavIrya meM kArya kAraNa saMbaMdha hai / -jaM. ga. 16-7-70/ / ro. lA. mi. hInAdhika karma-grahaNa meM yoga va vIrya kramazaH sAkSAt va paramparayA kAraNa haiM zaMkA-AtmA meM jo karma-nokarmapudgaloM kA saMcaya hotA hai usakI hInAdhikatA meM kAraNa kyA hai ? kyA zarIranAmakarma kAraNa hai yA vIryAntarAyakarma kA kSayopazama kAraNa hai ? samAdhAna-karma-nokarmapradezoM ke hInAdhika saMcaya meM kAraNa yoga hai, kyoMki yoga se karma va nokarmapradezoM kA Agamana hotA hai| guNita karmAzika (pradeza bahuta saMcaya vAle) jIva ko tatprAyogya utkRSTayogoM se hI ghumAnA
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : cAhiye, kyoMki utkRSTayoga ke binA bahuta pradezoM kA saMcaya ghaTita nahIM hotaa| kSapitakauzika ( jaghanyapradeza saMcayavAle ) jIva ko tatprAyogya jaghanya yogoM se pravartAnA cAhiye, kyoMki anya prakAra se karma aura nokarma ke pradezoM kI alpatA nahIM bana sakatI hai| kahA bhI hai __ "padesaappAbahuetti jahA joga appAbahugaM NIdaM tadhA raNedavvaM // 174 // jogAdo kammapadesANamAgamo hodi tti kadhaM Navvade ? evamhAdo ceva padesa appAbahugasuttAdo Navvave / teNa guNida kammAsiotappAogga ukkassajogehi ceva hiDAvevagyo aNNAhA bahupadesa sNcyaannuvvttiivo| khavida kammasio vi tappAoga jahaNNa joga patIe khaggadhAra sarisIe payaTTAvedazvo aNNahA kamma-NokammapadesANaM thovttaannuvvttiido|" dhavala 10 pR0 431 / yoga ke alpabahutva ke kAraNa pradeza saMcaya meM alpabahutva hotA hai, ataH jisa prakAra yoga alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra pradezaalpabahutva kI prarUpaNA karanA cAhiye / guNitakauzika jIva ko utkRSTapradeza saMcaya ke liye tatprAyogya utkRSTayogoM se hI ghumAnA cAhiye, kyoMki isake binA usake bahata pradezoM kA saMcaya ghaTita nahIM hotA hai| kSapitakAzika jIva ko jaghanyapradeza saMcaya ke liye tatprAyogya jaghanyayogoM ko paMkti se pravartAnA cAhiye, kyoMki anya prakAra se karma-nokarma-pradezoM kI alpatA nahIM banatI hai| ___ vIryAntarAyakarma ke kSayopazamakI vRddhi se yoga meM vRddhi hotI hai, isaliye pudgalapradezoM kI hInAdhikatA saMcaya meM vIryAntarAyakarma ko bhI kAraNa kahA jA sakatA hai / "zarIraNAmakammodaeNa sarIrapAoggapoggalesu bahusu saMcayaM gacchamAraNesu viriyaMtarAiyassa savvaghAvi phahayANamudayAbhAveNa tesi saMtovasameNa desaghAdiphaddayANamudaeNa samubhAvAvo laddhakhaovasamavavaesaM viriyaM vadi, taM viriyaM pappa jeNa jIvapadesANaM saMkoca-vikoco vaDadi teNa jogo khaovasamio tti vutto|" dhavala pu0 7 pR. 75 / "vIriyAMtarAiyakkhovasameNa kattha vi jogassa vaDimuvalakkhiyaM khovasamiyattapaduppayaNAvo ghaDade / " dhavala pu0 10 pR0 436 / vIryAntarAyakarma ke kSayopazama meM vRddhi hone se AtmA kI zakti meM vRddhi hotI hai jisase karma-nokarma grahaNa kI zakti arthAt yoga meM vRddhi hotI hai| yoga meM vRddhi hone se pudgala-pradeza saMcaya meM vRddhi hotI hai / -jeM. ga. 23-11-72/VII/ ra. lA. jaina, meraTha [ yoga hetuka ] kSAyopazamika vIrya se kSAyikavIrya bhinna hotA hai zaMkA-dhavala pu07 pR0 76 para likhA hai-'kSAyopazamikabala se kSAyikabala bhinna dekhA jAtA hai|' isakA yahI to abhiprAya huA ki kSAyopamikabala se kSAyikabala vizeSa adhika hotA hai yA kucha anya abhiprAya hai? kSAyopazamikabala se jo pradezaparispandarUpa yoga hotA hai usase bahuta adhika kSAyikabala se honA cAhiye ? samAdhAna-dhavala pu07 pR0 75 sUtra 33 meM yoga ko kSAyopazamikabhAva batalAyA gayA hai, kyoMki kSAyopazamikavIrya meM hAni-vRddhi hone se yoga meM hAni-vRddhi hotI hai| isa para yaha zaMkA kI gaI ki yadi kSAyopazamikavIrya meM hAni-vRddhi se yadi yoga meM hAni-vRddhi hotI hai to siddha bhagavAna meM kSAyikavIrya ho jAne se yoga kI bahulatA kA prasaMga AtA hai ? isake samAdhAna meM kahA gayA hai-"kSAyopazamikabala se kSAyikabala bhinna dekhA jAtA
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 263 hai| kSAyopazamikabala kI vRddhi-hAni ko prApta honevAlA jIva-pradezoM kA parispanda kSAyikabala se vRddhi-hAni ko prApta nahIM hotA, kyoMki aisA mAnane se to atiprasaMga doSa prA jaaygaa|" yahAM para vicAraNIya yaha hai ki kSAyopazamikabala aura kSAyikabala meM kyA antara hai ? yaha bAta sunizcita hai ki kSAyopazamikabala se kSAyikabala meM anantaguNo vRddhi ho jAtI hai / kSAyopazamikabala kI utpatti vIryaantarAyakarma ke kSayopazama ke prAdhIna hai| vIryaantarAya karmake dezaghAtIspardhakoM ke udaya meM jaisI hAnivRddhi hogI vaisI hI hAni-vRddhi vIrya meM hogii| ataH kSAyopazamikabala vIryaanta rAyakarma ke dezaghAtIspardhakoM ke udaya ke AdhIna hone se kSAyopazamikabala cetanA-pAtmAkA vibhAvabhAva, vikArIbhAva athavA vicetanabhAva hai| Ayikabala karmodaya AdhIna nahIM hone se svabhAva bhAva hai| kahA bhI hai karmaNAmudayasaMbhavA guNAH zAmikAH kSayazamodbhavAzca ye| citrazAstranivahena vaNitAste bhavanti nikhilA-bicetanAH // 49 // -yogasAra prAbhUta ajIvAdhikAra jo bhAva ( guNa ) karmoM ke udaya se utpanna hue audayika haiM, karmoM ke upazamajanya aupazamika haiM tathA karmoM ke kSayopazama se prAdurbhUta hue kSAyopazamika haiM aura aneka zAstroM meM jinakA varNana hai ve saba bhAva vicetana haiN| kSAyopazamikavIrya vikArIbhAva hone se yoga (vikArIbhAva ) kA kAraNa ho sakatA hai, kintu kSAyikabhAva svabhAvabhAva hone ke kAraNa yoga-rUpa vikArIbhAva kA kAraNa nahIM ho sakatA hai| yadi kSAyikabhAva bhI AtmA ke vikArarUpa pariNamana meM kAraNa hone lage to prAtmA kabhI zuddha nahIM ho skegaa| isIliye dhavala pu07pR076 para kahA gayA hai ki kSAyikabala yoga kI vRddhi yA hAni meM kAraNa nahIM hai / kSAyikabala se yoga meM vRddhi va hAni mAnI jAyagI to atiprasaMga doSa A jaaygaa| -jaM. ga. 23-11-72/VII/ ra. lA. jaina, meraTha kAyayoga meM yugapat upayogadvaya sambhava hai zaMkA-10 kha0 pu0 2 meM kAyayogI jIvoM ke sAmAnya AlApa meM upayoga yugapat kahA hai so kaise ? samAdhAna-sayogIkevalI ke audArikakAyayoga, audArikamizrakAyayoga va kArmaNakAyayoga saMbhava hai| kAyayogI jIvoMke sAmAnyaAlApa meM caudahaguNasthAnavartI saba jIva liye gaye haiN| ataH kAyayogIjIvoM ke sAmAnya AlApa meM sayogakevalI kI apekSA jJAnopayoga va darzanopayoga yugapat saMbhava haiM / -jaM. ga. 20-3-58/VI/ kapU. de. praudArika kAyayoga va kAyayoga kA kAla zaMkA-gommaTasAra jIvakANDa gAthA 241 meM kArmANakAyayoga ke atirikta zeSa yogoMkA kAla avyAghAta kI apekSA antarmuhUrta batAyA hai to isaprakAra auvArikakAyayoga kA kAla bhI antarmuhUrta rahA to ekenniyajIvoM meM eka antarmuhUrta audArikakAyayoga ke pazcAt dUsarA kaunasA yoga hogA?
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-gommaTasAra jIvakAMDa gAthA 241 kI TIkA meM jo yoga kA antarmuhUrta kAla batalAyA hai vaha trasa jIvoM kI apekSA se hai| ekendriya jIvoMmeM praudArikakAyayoga kA utkRSTakAla kucha kama 22 hajAra varSa hai aura kAyayoga kA utkRSTakAla 'anantakAla' hai, kyoMki ekendriya jIva meM kAyayoga ke atirikta anya koI yoga nahIM hotA hai ? -je. ga. 15-11-65/IX/ra. lA. jaina, meraTha audArika zarIra sambandhI yoga kA cirakAla taka rahanA bana jAtA hai zaMkA-kriyikakAyayogiyoM kA utkRSTakAla antamuharta kyoM hai? audArikakAyayogiyoMvata apanI utkRSTasthitipramANa 33 sAgara kyoM nahIM ? yadi yoga parivartana ke kAraNa aisA niyama hai to yaha niyama audArikakAyayoga meM kyoM nahIM lAgU hotA ? samAdhAna-yoga parivartana ke kAraNa vaikriyikakAyayoga, AhArakakAyayoga, manoyoga va vacanayoga meM se kisI eka yogakA utkRSTakAla eka antarmuhUrta se adhika nahIM hotA, kyoMki yoga palaTa jAtA hai| (dhavalA pu07 pa0152 satra 98 va pRSTha 153-154 satra 105 va 107) paryApta ekendriyajIva ke mAtra eka audArikakAyayoga hotA hai ataH vahA~ para yoga parivartana nahIM ho sakatA, kyoMki anya dUsarA yoga nahIM hai / ekendriyajIva kI utkRSTaAyu 22 hajAra varSa hai| ataH eka antarmuhUrtapramANa audArikamizrakAla ko bitAkara paryApti ko prApta ho eka antarmuhUrta kama 22 hajAra varSa taka audArikakAyayoga kA kAla hotA hai / dvIndriyaAdi tiyaMca va manuSyoM ke audArikakAyayoga kA utkRSTakAla eka antarmuhUrta hotA hai| -jaM. ga. 31-7-58/V/ ji. ku. jaina, pAnIpata audArika mizra0 tathA audArika0 yoga ke utkRSTa antara kA khulAsA zaMkA-audArikakAya-yogI aura audArikamizrakAyayogI kA utkRSTa antara batAne ke liye 33 sAgaropama AyusthitivAle devoMmeM utpanna karAyA to itanI hI Ayusthiti vAle nArakiyoM meM utpanna karAne se bhI yaha utkRSTa antara prApta ho sakatA hai yA nahIM ? tathA utkRSTa antara 9 antarmuhUrta adhika 33 sAgara kyoM kahA? AhArakamizra aura AhArakakAyayoga ke do antamuhUrta milAkara 11 antarmuhUrta kyoM nahIM kahe ? audArikamizrakAyayoga kA antara prArambha karane ke liye 'naraka se Akara manuSyoM meM utpanna huA' aisA kyoM kahA? anyagati se Akara manuSyoM meM utpanna huA, aisA kyoM nahIM kahA ? samAdhAna-jo jIva nArakiyoM se pAkara manuSya yA tiyaMcoM meM utpanna hotA hai usakA audArikamizrakAyayoga-kAla sarvalaghu hotA hai aura devoM se pAkara jo utpanna hotA hai usakA audArika-mizra-kAya-yoga-kAla utkRSTa hotA hai| dha0 pu0 7 pR0 208 para audArikakAyayoga ke utkRSTa-antarakAla kA prakaraNa hai, aura praudArikamizrakAyayoga ke utkRSTa-kAla ke dvArA yaha utkRSTa-antara prApta ho sakatA hai| ataH 'devoM se Akara manuSyoM meM utpanna huA' aisA kahA hai| jisakA AhAraka-samudghAta meM maraNa ho vaha 33 sAgara kI AyuvAle devoM meM utpanna nahIM ho sakatA, ata: pAhAraka aura AhArakamizra ina do kAyayoga ke do antarmuhUrta milAkara 11 antarmuhUrta adhika 33 sAgara nahIM kahA jA sakatA thaa|
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 265 - audArikamizrakAya-yoga kA utkRSTa antara prAraMbha karane ke liye 'nArakI jIva se nikalakara pUrvakoTiAyUvAle manuSyoM meM utpanna humA', aisA isaliye kahA ki pUrvakoTiprAyu meM praudArikamizra kAyayoga kA kAla atialpa hone se audArikakAyayogakAla adhika ho jAvegA jisase antarakAla adhika ho jAtA hai| anyagati se Akara manuSyoM meM utpanna hone vAloM kA audArikamizrakAyayoga kAla alpa nahIM hotaa| -ja. ga. 5-9-66/VII/ ra. lA. jaina, meraTha audArikamizrakAyayoga kA jaghanya antara zaMkA-dhavala pu. 70 207 sUtra 66 meM audArikamizrakAyayoga kA eka samaya kA antara batalAyA hai| TIkA meM 'audArikamizrakAyayoga se eka samaya kArmaNa kAyayoga meM rahakara punaH audArikamibhakAyayoga ho gayA' aisA kathana kiyA hai / audArikamizrakAyayoga aparyApta avasthA meM hotA hai to kyA aparyApta avasthA meM maraNa saMbhava hai? samAdhAna-nityaparyApta aura labdhyaparyApta aise do prakAra ke aparyApta ke jIva hote haiN| unameM se nityaparyApta avasthA meM to maraNa nahIM hotA hai, paryApta hone ke pazcAt maraNa hotA hai, kyoMki unake paryAptanAmakarma kA udaya hotA hai / nirvRtyaparyApta avasthA meM para bhava kI Ayu kA bandha nahIM hotA hai, paryApti pUrNa hone ke eka antarmuhUrta pazcAt para bhava prAyu kA baMdha saMbhava hai, parabhava prAyubandha binA maraNa sambhava nahIM hai| labdhyaparyApta kA aparyApta avasthA meM hI maraNa hotA hai, kyoMki usake aparyAptanAmakarma kA udaya hotA hai| labdhyaparyApta jIvoM ke audArikamizrakAyayoga hotA hai| ataH labdhyaparyApta jIva kI apekSA audArikamizrakAyayoga meM maraNa hone se aura ekavigraha karake utpanna hone vAle jIvoM meM audArikamizrakAyayoga kA eka samaya antara ghaTita ho jAtA hai| -ja.ga. 30-7-76/VIII) ra. lA. gaina, meraTha pAhArakakAyayoga kA kAla eka samaya kaise ? zaMkA-AhArakakAyayogI jIva ke jaghanya ekasamaya kAla kaise saMbhava hai ? AhArakakAyayogI kyA ekasamaya meM maraNa kara sakatA hai ? samAdhAna--eka pramatta-saMyata ke antarmuhUrta taka AhArakamizrakAyayoga huA usake pazcAt mAhArakakAyayoga huA usake pazcAt manoyoga athavA vacanayoga ho gyaa| AhArakazarIra ke mUlazarIra meM praviSTa hone se ekasamaya pUrva AhArakakAyayoga ho gayA, agale samaya meM AhArakazarIra ke mUlazarIra meM praviSTa ho jAne se prAhArakakAyayoga nahIM rhaa| jisa kAla meM AhArakazarIra mUlazarIra se bAhara hotA hai usa kAla meM manoyoga va vacanayoga bhI ho sakatA hai| manoyoga yA vacanayoga ke pazcAt eka samaya ke liye AhArakakAyayoga huA aura agale samaya meM mRtyu ko prApta ho gyaa| isa prakAra bhI aAhArakakAyayoga kA eka samaya kAla prApta hotA hai| dhavala pu07 . pR0 154 sUtra 106 ko ttiikaa| -je. ga. 20-4-72/1x/ya. pA.
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : AhAraka kAyayoga saMbaMdhI vibhinna vizeSatAe~ zaMkA-(1) AhArakakAyayoga hone para AhArakazarIra ko lauTane meM kitanA kAla lagatA hai ? kyA eka samaya meM bhI lauTa sakatA hai ? (2) jaba AhArakakAyayoga meM maraNa hotA hai to vaha AhArakakAyayoga kA vyAghAta kyoM nahIM ? (3) AhArakamizrakAyayoga pUrvaka hI AhArakakAyayoga hotA hai / AhArakamizrakAyayoga kA kAla anta. muMhUtaM hai phira AhArakakAyayoga kA jaghanya antara eka samaya kaise sambhava hai ? samAdhAna-(1)AhArakakAyayoga hone para AhArakazarIra ko lauTane meM eka anta muhUrta kAla lagatA hai| (2) 'vyAghAta' kA abhiprAya maraNa nahIM hai; kintu 'AghAta' 'bAdhA' 'vighna' 'khalala' hai / (3) sarva prathama AhArakakAyayoga se pUrva AhArakamizrakAyayoga hotA hai| AhArakakAyayoga hone ke pazcAt manoyoga yA vacanayoga hokara punaH AhArakakAyayoga ho jAtA hai / jisake pAhArakasamudghAta ho rahA hai usake manoyoga yA vacanayoga kA jaghanyakAla ekasamaya vyAghAta ke kAraNa nahIM hotA hai, ( dhavala pu07 pR0 210 sUtra 75 kI TIkA ) kintu audArika yA vaikriyikazarIra vAloM ke vyAghAta ke kAraNa manoyoga yA vacanayoga kA ekasamaya kAla pAyA jAtA hai (dhavala pu07 pR0 207 sUtra 66, pR0 209 sUtra 69 ) / isIliye AhArakakAyayoga kA jaghanya antara antarmuhUrta kahA hai aura audArikakAyayoga va vaikriyikakAyayoga kA jaghanya antara eka samaya kahA hai| -jaM. ga. 19-9-66/IX/ ra. lA.jaina, meraTha pAhAraka mizrakAyayoga ke eka samaya bAda maraNa zaMkA-dhavala pu07pR0 211 para AhArakakAyayoga kA utkRSTa antara ATha antarmuhataM kama ardhapudagalaparivartana aura AhArakamizra kA 7 antarmuhUrta kama ardhapudgalaparivartana batAyA hai| yaha kaise ? donoM kA antara eka honA cAhiye, kyoMki AhArakamizrake turanta pazcAt AhArakakAyayoga prArambha ho jAtA hai / samAdhAna-yaha ThIka hai ki AhArakamizrakAyayoga ke turanta pazcAt pAhArakakAyayoga prArambha ho jAtA hai, kintu AhArakamizrakAyayoga kA jaghanyakAla bhI antarmuhUrta hai jabaki AhArakakAyayoga kA jaghanyakAla eka samaya hai| [ dhavala pu07 pR0 153 sUtra 106 va pR0 155 sUtra 108 ] AhArakamizrakAyayoga ke pazcAt ekasamaya taka AhArakakAyayogI rahakara maraNa ko prApta ho jAne para AhArakakAyayoga kA antamuharta kama ho jAne se AhArakamizrakAyayoga ke utkRSTa antara meM 7 antarmuhUrta kama ardhapudgalaparivartana kAla sughaTita ho jAtA hai| -je. ga. 19-9-66/IX/ ra. lA. jaina, meraTha tejasa zarIra prAtmapradeza parispandana kA kAraNa nahIM zaMkA-taijasazarIra nAmakarma ke udaya se taijasavargaNAyeM AtI hoNgii| unake Alambana se bhI to AtmapradezoM kA parispanna hotA hogA, yadi hA~ to baha kauna-se yoga meM gabhita hai? use alaga kyoM nahIM kahA?
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 267 samAdhAna - taijasavargaNAyeM to yoga se AtI haiM / taijasazarIra nAmakarmodaya ke kAraNa una taijasavargaNAna se taijasazarIra kI racanA ho jAtI hai| zrI vIrasena AcArya ne kahA hai ww "jassa kammassa udaeNa tejaiyavaggaNavakhandhA nissaraNANissaraNapasatyApasatyappayatteyAsarIrasarUveNa pariNamaMti taM teyAsarIraM NAma / " dhavala pu0 6 pR0 69 / jisa karmodaya se tejasavargaraNA ke skandha nissaraNa pranissaraNAtmaka aura prazasta - aprazastAtmaka taijasazarIra ke svarUpa se pariNata hote haiM, vaha taijasazarIra nAmakarma hai / grAtmapradezoM kA parispanda bhI yoga ke kAraNa hotA hai / dhavala pu0 12 pR0 365 / tejasazarIra nAmakarma kA udaya AtmA kI yogazakti meM kAraNa nahIM hotA hai / ataH tejasakAyayoga nahIM kahA gayA hai| zrI amitagati AcArya ne paMcasaMgraha meM kahA bhI hai tejasena zarIreNa badhyate na na jIryate / na copabhujyate kiMcidyato yogo'sya nAstyataH / / 179 / / pR0 63 artha -- taijasazarIra ke dvArA na karma baMdhate haiM aura na karma nirjarA hotI hai / taijasazarIra ke dvArA kicit bhI upabhoga nahIM hotA hai / isalie tejasakAyayoga nahIM hotA hai / - - jai. ga 30-11-72 / VII / ra. lA. jaina, meraTha zrAgama meM tejasakAyayoga na kahane kA kAraNa zaMkA- tejasazarIra kA sambandha bhI isa jIva ke sAtha anAdikAla se hai aura kArmaNazarIra kA sambandha bhI anAdikAla se hai / kArmaNakAyayoga kA kathana to Agama meM pAyA jAtA hai, kintu tejasakAyayoga kA kathana Agama meM nahIM pAyA jAtA hai| isakA kyA kAraNa hai ? samAdhAna-karmoM ko grahaNa karane kI zakti yoga hai| yoga vaibhAvikaparyAyazakti hai, dravya-zakti nahIM hai, kyoMki zarIranAmakarmodaya se yaha zakti jIva meM utpanna hotI hai / caudahaveM guNasthAna meM zarIranAmakarmodaya ke abhAva meM yogarUpa vaibhAvikazakti kA bhI abhAva ho jAtA hai, isIliye caudahaveM guNasthAna kI ayogakevalI saMjJA hai / jitanI bhI vaibhAvikazaktiyA~ haiM ve saba paryAyazaktiyA~ hotI haiM, kyoMki dUsare dravya ke sAtha baMdha hone para vaibhAvikazaktiyA~ hotI haiM aura baMdha se mukta ho jAne para ina vaibhAvikazaktiyoM kA abhAva ho jAtA hai / puggala vivAhadehobayeNa maNavayaNa kAyajusassa / jIvassa jA hu satI kammAgamakAraNaM jogo // 216 // jIvakANDa gommaTasAra pudgala - vipAkI zarIranAmakarma ke udaya se, mana, vacana, kAya yukta jIva kI jo karmoM ke grahaNa karane meM kAraNabhUtazakti hai vaha yoga hai / karmagrahaNa kI zakti jIva meM vigrahagati ke samaya kArmaNazarIra se utpanna hotI hai / manuSya va tiyaMcoM ke aparyApta zravasthA meM kArmaNazarIra va zradArikazarIra ina donoM ke mizraNa se utpanna hotI hai, tathA paryApta avasthA meM
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zradArikazarIra nAmakarmodaya se utpanna hotI hai / deva va nArakiyoM ke karmagrahaNazakti aparyApta avasthA meM kArmaNazarIra va vaikriyikazarIra ke mizraNa se utpanna hotI hai aura paryApta avasthA meM vaikriyikazarIranAmakarmodaya se utpanna hotI hai / pramattasaMyata muni ke AhArakazarIra nAmakarmodaya se utpanna hotI hai / taijasazarIravargaNA na to karma-vargaraNA hai aura na nokarmavagaMgA hai, ataH taijasazarIra nAmakarmodaya se AtmA meM karmagrahaNazakti utpanna nahIM hotI hai / " parispandanarUpaparyAya: kriyA / jIvAnAM sakriyatvasya bahiraGgasAdhanaM karmano karmopacayarUpA pudagalA iti te pudgala kAraNaH / tada bhAvAnniH kriyatvaM siddhAnAm / paM. kA. 98 / pradezaparispaMdanarUpa paryAya kriyA ( yoga ) hai / karma-nokarma ke saMcayarUpa pudgala ( zarIra ) ke nimitta se kriyA ( yoga ) hotA hai / usake abhAva hone se siddha niSkriya ( prayogI ) haiM / - jai. ga. 3-2-72/VI / sa. ku. rokale kArmara kAyayoga ke utkRSTa antara kI siddhi zaMkA - dhavala pu0 7 pR0 212 sUtra 79 meM kArmaNakAyayoga kA utkRSTa antara batAyA hai so kaise ? samAdhAna - kArmaNa kAyayoga vigrahagati va kevalIsamudghAta meM hotA hai / kevalI samudghAta kI apekSA kAryANakAyayoga kA antara saMbhava nahIM hai / aMgula ke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa asaMkhyAtAsaMkhyAta kalpakAla taka jIva janmamaraNa karatA rahe, kintu Rjugati se hI utpanna hotA rahe vigrahagati se utpanna na ho, aisA saMbhava hai / isIliye kArmAraNakAyayoga kA utkRSTa antara aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa asaMkhyAta kalpakAla batalAyA hai tathA AhAramArgaNA meM AhAraka kA utkRSTakAla bhI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa asaMkhyAtAsaMkhyAta kalpakAla kahA hai, dhavala pu0 7 pR0 185 sUtra 212 / - jai. ga. 5-12-66 / VIII / ra. lA. jaina, meraTha kArmaNakAyayoga meM zradArika zarIranAmakarma kA udaya nahIM rahatA zaMkA - dhavala pu0 1 0 138 para likhA hai- " nokarmarUpa pugaloM ke saMcaya kA kAraNa pRthivI Adi karma sahakRta audArikAdi nAmakarma kA udaya kArmaNakAyayoga rUpa avasthA meM bhI pAyA jAtA hai, isaliye usa avasthA meM bhI kAyapane kA vyavahAra bana jAtA hai / " kyA kArmaNakAyayoga meM audArikazarIra kA udaya raha sakatA hai ? samAdhAna -- kArmaNakA yoga vigrahagati meM hotA hai yA kevalIsamudghAta meM hotA hai, kintu vahA~ para praudArikazarIra nAmakarmodaya nahIM hotA, kyoMki vahA~ para AhAravargaNAoM kA grahaNa nahIM hotA hai / kahA bhI hai - " tiryaggatidvayaM 2, paMcendriyaM 1, taijasa- kArmaNadvayaM 2, varNacatuSkaM 4, agurulaghukaM 1, trasaM 1, bAbaraM 1, sthirAsthirayugmaM 2 zubhAzubhadvaSaM 2, nirmANaM 1, subhagAsubhagayazo'yazaH paryApta paryAptA''deyAnAveyAnAM caturyugalAnAM madhye ekataraM 91919 19 ityekaviMzatirnAmaprakRtayo vigrahagatau udayanti 21, udyotodayarahitapaMcendriyajIvasya vigrahagata kArmaNazarIre idamekaviMzatika mudayagataM bhavatItyarthaH anekaH samayo dvau samayau vA / " jJAnapITha se prakAzita paMcasaMgraha pR0 363 /
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 266 kArmaNa-kAya-yoga meM nAmakarma kI 21 prakRtiyoM kA udaya pAyA jAtA hai, unameM audArikazarIra nAmakarmoMdaya nahIM hai / dhavala pu0 1pR. 138 para uparyukta vAkya meM 'udaya' ke sthAna para 'sattva' honA cAhiye, kyoMki mUla meM 'sattvataH' hai| -jeM. ga. 3-2-72/VI) pyA. lA. ba. veda mArgaraNA vibhinna gatiyoM meM vedoM ko prarUpaNA zaMkA-kisI bhI gati meM veda 3 va 2 va1mAna leveM yA isase honAdhika mAna leveM to kyA antara par3atA hai ? kyA Agama se bAdhA AtI hai ? paravastu ke anyathA mAnane se kyA pharka par3atA hai ? samAdhAna-ArSagranthoM meM jisa gatimeM jitane veda kahe gaye haiM, utane hI mAnane caahiye| hInAdhika mAnane se ArSagrantha viruddha zraddhA hotI hai / jisako ArSagrantha ke kathana para zraddhA nahIM hai, vaha samyagdRSTi nahIM ho sakatA hai| zrI tatvArtha sUtra dUsare adhyAya meM kisa gati meM kaunasA veda hotA hai usakA kathana nimnaprakAra hainAraka saMmUcchino napuMsakAni // 50 // na devAH // 51 // zeSAstrivedAH // 52 // artha-nArakagati aura sammUrchana 'manuSya va tiryaMca' jIvoM meM mAtra napuMsakaveda hotA hai arthAt strI va puruSa veda nahIM hotA hai / devoM meM napusaka veda nahIM hotA hai, mAtra puruSa va strI ye do hI veda hote haiM / garbhaja-manuSya va tiyaMcoM meM strI, puruSa va napuMsaka tInoM veda hote haiM / ___tirikkhA tivedA asaNNipaMcidiya-ppahuDi jAva saMjadA-saMjadA ti // 107 // magusA tivedA micchAiTippahuDi jAva aNiyaTTi tti // 108 // [ saMtaparUvaNANuyogaddAra ] artha-tiryaca asaMjJI paMcendriya se lekara saMyatAsaMyata guNasthAna taka tInoM vedoM se yukta hote haiM / 107 / manuSya mithyAdRSTiguNasthAna se lekara anivRttikaraNaguNasthAna taka tInoM veda vAle hote haiM / ina ArSavAkyoM ke viruddha yadi kisI kI yaha zraddhA ho ki asaMjJI paMcendriya tiyaMcoM ke tInoM veda nahIM hote mAtra napusakaveda hI hotA hai, to usakI yaha zraddhA ThIka nahIM hai| jo ina ArSavAkyoM ko pramANa nahIM mAnatA, kintu apanI nija kI inase pRthak mAnyatA rakhatA hai, vaha samyagdRSTi nahIM ho sktaa| kahA bhI hai padamakkharaM ca ekkaM pi jo " rocedi suttnnihittuN| sesaM rocato vi hu micchAdiTThI muNeyavvo // 39 // mUlArAdhanA artha-sUtra meM kahe hae eka pada kI aura eka akSara kI bhI jo zraddhA nahIM karatA hai aura zeSa kI zraddhA karatA huA bhI vaha mithyAdRSTi hai|
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : TIkA-mahati kunDe sthitaM bahvapi payo yathA viSakaNikA dUSayati / evamazraddhAnakaNikA malinayatyAtmanamiti bhaavH|| TokArtha-bar3e pAtra meM rakkhe hue bahuta dUdha ko bhI choTI sI viSakaNikA bigAr3atI hai| isI taraha ArSa vAkyoM kI azraddhA kA choTA sA aMza bhI AtmA ko malina ( mithyAdRSTi ) karatA hai aisA samajhanA caahiye| -Ne. ga. 19-10-67/VIII/ kapU. de. veda parivartana zaMkA-kyA bhAvaveda parivartana hotA rahatA hai yA janmasamaya jo bhAvaveva ho vahI banA rahatA hai ? samAdhAna-janmasamaya se maraNa paryanta eka hI bhAvaveda rahatA hai, parivartana nahIM hotaa| dha0 pu01 pR0 346 sUtra 10 kI TIkA meM kahA hai-"jaise vivakSita kaSAya kevala antarmuhUrta paryanta rahatI hai vaise sabhI veda kevala eka antarmuhUrta paryaMta nahIM rahate haiM kyoMki janma se lekara maraNa taka bhI kisI eka veda kA udaya pAyA jAtA hai| - je. ga. 1-2-62/VI/ dha. lA. seThI, khuraI vivakSita gati se gatyantara meM jAne para veda parivartana zaMkA-yahAM se strI paryAya se jo jIva viveha kSetra jAte haiM so ve vahAM strI hI hote haiM yA puruSa bhI ho sakate haiM ? samAdhAna-eka paryAya ( bhava ) meM eka bhAvaveda janma se maraNa paryanta rahatA hai aisA to Agama meM kahA hai, kintu maraNa ke pazcAt bhI veda parivartana nahIM hotA, aisA niyama dekhane meM nahIM aayaa| vaha pAgama isa prakAra hai-"tInoM vedoM kI pravRtti krama se hotI hai yugapat nahIM, kyoMki veda paryAya hai| jaise vivakSitakaSAya kevala antamahataM paryanta rahatI hai, vaise sabhI veda kevala eka antarmuhUrta paryanta nahIM rahate haiM, kyoMki janma se lekara maraNa taka kisI bhI eka veda kA udaya pAyA jAtA hai / " ( dhavala pu0 1 pR0 346 ) / dhavala pu0 7 ke kathana se bhI siddha hotA hai ki maraNa ke pazcAt veda parivartana ho sakatA hai / ataH yahA~ se strI paryAya se jo jIva videhakSetra jAte haiM so ve vahAM strI hI hoM, aisA niyama nahIM, puruSa bhI ho sakate haiN| -je. ga.23-4-64/IX/ma. mA. asaMjJI paMcendriya tiyaMca ke tInoM veda zaMkA-paMcAdhyAyI dUsarA adhyAya zloka 1088 meM asaMjJIpaMcendriyatiyaMcoM ke bhAva va dravya se eka na saka veda kahA hai anya veda kA niSedha kiyA hai, kintu asaMjJIpaMcendriyatiryaMcoM ke aNDe Adi dekhe jAte haiM so kaise? samAdhAna-asaMjJIpaMcendriyatiyaMcoM ke tInoM veda hote haiN| zrI puSpadanta AcArya ne SaTkhaMDAgama satprarUpaNA sUtra 107 meM kahA hai ki "tiyaMca asaMjJI paMcendriya se lekara saMyatAsaMyataguNasthAna taka tInoM vedoM se yukta hote haiN|" dvAdazAMga ke aGga ke eka deza ke jJAtA zrI dharasenAcArya ne yaha sUtra zrI puSpadanta bhUtabali AcArya ko paDhAyA thaa|
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 271 jisako unhoMne SaTkhaMDAgama graMtha meM lipibaddha kara diyA thaa| arthAt yaha sUtra zrI gautama gaNadhara dvArA racA gayA thaa| isa sUtra ke sAmane paM0 rAjamalajI ke vAkya kaise pramANabhUta mAne jA sakate haiM, jinako guru paramparA se upadeza nahIM prApta huA hai ve graMtha racane meM prAyaH skhalita hue haiN| unake banAye hue graMtha svayaM pramANa rUpa nahIM haiM; kintu unakI pramANatA siddha karane ke liye prAcArya-vAkyoM kI apekSA karanI par3atI hai| - jai.ga.6-6-63/1X/ pra.ca. veda parivartana kA prabhAva zaMkA-paMcAdhyAyI dUsarA adhyAya zloka 1092 meM kahA hai ki "koI eka paryAya meM kramAnusAra tIna veda vAlA hotA hai|" jaba eka hI paryAya meM bhAvaveda badalatA hai to sabhI jIva mAtra puruSaveda se kSapaka zreNI car3hane cAhiye, kyoMki vahA~ para pariNAma ativizuddha hote haiM vahA~ para atiaprazastanapuMsaka va strIveda kA udaya kaise saMbhava ho sakatA hai ? samAdhAna-kaSAya ke samAna veda eka hI paryAya meM nahIM badalatA / janma se maraNaparyaMta eka hI vedanokaSAya kA udaya rahatA hai / kahA bhI hai nAntamau hUtikA vedAstataH santi kaSAyavat / Ajanma mRtyutasteSAmudayo dRzyate yataH // 191 // saMskRta paMcasaMgraha kaSAyavanAntarmuhUrta sthAyino vedAH AjanmanaH AmaraNAttadudayasya sattvAt / dhavala pustaka 1 pR0 346 / artha-jaise vivakSita kaSAya kevala antarmuhUrta paryanta rahatI hai, vaise sabhI veda eka antarmuhUrta paryanta nahIM rahate haiM, kyoMki janma se lekara maraNa taka kisI eka veda kA udaya pAyA jAtA hai / jisa prakAra kaSAya va yogamArgaNA meM yoga va kaSAya ke parivartana kI apekSA kAla va antara kI prarUpaNA kI hai usa prakAra vedamArgaNA meM kAla va antara kI prarUpaNA nahIM kI hai yaha dhavala va jayadhavala ke svAdhyAya se spaSTa ho jAtA hai| jo strIveda se zreNI car3he haiM ve mithyAtva va strIveda sahita manuSyaparyAya meM utpanna hae haiM jaisA ki jayadhavala pustaka 9 pR0 267-268 se jJAta hotA hai| ata: eka paryAya meM bhAvaveda parivartana nahIM hotaa| -jaM. ga. 6-6-63/IX/pra. ca. dravyaveda evaM bhAvaveda zaMkA-gommaTasArajIvakANDa meM manuSyanI ke caudaha guNasthAna kahe haiM ve kyA bhAva kI apekSA kahe yA dravya kI apekSA ? tiryacanI aura devAMganA kA kathana bhI bhAva kI apekSA hai yA dravya kI apekSA ? samAdhAna-gommaTasAra meM 'manuSyanI' bhAva kI apekSA kahA hai / dravya kI apekSA 'mahilA' kahA hai| mahilA ke tIna hIna saMhanana hote haiM tathA vaha vastra kA tyAga nahIM kara sakatI, ataH usake saMyama kA abhAva hone se 1. paNDitajI ke isa kathana kA abhiprAya yaha hai ki paNDitoM dvArA likhe gaye grantha jitane aMta meM Agama se [ ArSa granthoM se ] mela khAte haiM; utane aMgtroM meM to pramANa hai hI; parantu unameM jo Agama viparIta aMtra hai unheM prAmANika kaise svIkAra kiyA jA sakatA hai| -sampAdaka
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / Adi ke pA~ca guNasthAna hote haiN| jo jIva dravya se puruSa haiM, kintu bhAva se strI haiM aisI manuSyaniyoM ke vastra kA tyAga, uttama saMhanana Adi saMbhava haiM, unake saMyama bhI ho sakatA hai aura caudaha guNasthAna bhI ho sakate haiN| gommaTasAra meM aisI manuSyanI ke caudaha guNasthAna kahe haiM / vizeSa ke liye dhavala pu0 1 sUtra 93 kI TIkA dekhanI cAhiye / tiryaMcanI kA kathana bhI bhAva kI apekSA se hai, kyoMki karma-bhUmiyoM ke tiyaMcoM meM bhI veda-vaiSamya pAyA jAtA hai| devoM meM veda-vaiSamya nahIM hai| devoM meM jaisA dravyaveda hai vaisA hI bhAvaveda hotA hai / devAMganAoM kA kathana yadyapi bhAva kI apekSA se hai kintu dravyaveda kI apekSA se bhI koI viSamatA nahIM aatii| -jeM. ga. 12-12-63/IX/pra.ca. kaSAya-mArgaraNA patthara kI rekhA ke samAna saMjvalana kaSAya zaMkA-gommaTasAra jIvakANDa gAthA 284 kI TIkA meM paM0 khUbacandajI ne phuTanoTa tathA bhAvArtha meM likhA ki anantAnabandhI Adi cAraprakAra ke krodha meM pratyeka ke cAra-cAra bheda samajhanA caahiye| isakA artha yaha haA ki saMjvalanakrodha bhI cAra prakAra kA hotA hai| arthAt saMjvalanakrodha meM bhI patthara kI rekhA, pRthivI kI rekhA, dhuli aura jala rekhA hotI hai, kintu gAthA 292 meM likhA hai ki patthara kI rekhA samAna krodha meM kevala kRSNalezyA hotI hai aura gAthA 293 meM AyubaMdha kevala naraka kA hotA hai| jabaki gAthA 532 ke anusAra saMjvalanakrodha kevala chaThe guNasthAnavartI munike hotA hai aura unake sirpha tIna zubha lezyA hI hotI haiM, kRSNa lezyA nahIM hotI aura marakara bhI svarga meM jAtA hai| saMjvalanakaSAya meM patthara ko rekhA, kaise saMbhava hai| samAdhAna-mithyAdRSTi guNasthAna meM anantAnubandhI Adi cAroM prakAra ke krodha, mAna, mAyA va lobha kA udaya rahatA hai| tIsare cauthe guNasthAnoM meM anantAnubandhI kA udaya nahIM rahatA, kintu apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa, saMjvalana ina tIna prakAra kI kaSAya kA udaya rahatA hai / pA~caveMguNasthAna meM pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana do prakAra kI kaSAyakA udaya rahatA hai / chaThe guNasthAna se dasaveM guNasthAna taka mAtra saMjvalana kA udaya rahatA hai| __isa prakAra asaMyataguNasthAnoM meM bhI saMjvalanakaSAya ke sarvaghAtiyAspardhakoM kA udaya rahatA hai jinameM patthara kI rekhA samAna saMjvalanakaSAya kA udaya bhI saMbhava hai| saMjvalanakaSAya meM sarvaghAtiyAspardhaka bhI hote haiM jo prathivIasthi-zaila-rekhA samAna hote haiN| chaThe guNasthAna meM saMjvalana ke dezaghAtiyA spardhakoM kA hI udaya hotA hai| -Ne. ga. 15-11-65/IX/ ra. lA. jaina, meraTha lobha kathaMcit svarga va mokSa kA kAraNa hai zaMkA-pravacanasAra pR0 448 para "loho siyA pejja' aisA likhA hai isakA prayojana kyA hai ? . samAdhAna-jayadhavala pustaka 1 pR0 369 para zrI yativRSabhAcArya ne cUNisUtra meM kahA hai
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 273 "sadassa koho boso, mANo doso, mAyA doso loho doso| koho mANo mAyA Nopeja loho siyApeja issa koho boso, mAla artha-zabdanaya kI krodha doSa ( dveSa ) hai, mAna doSa hai, mAyA doSa hai aura lobha doSa hai| krodha mAna mAyA pejja ( rAga ) nahIM haiM kintu lobha kathaMcita rAga hai| jaba ki "sarvaguNavinAzako lobhaH / " lobha sarvaguNoM kA vinAzaka hai to lobha kathaMcit rAga kaise ho sakatA hai / zrI vIrasenAcArya lobha ko kathaMcit pejja ( rAga ) hone kA hetu dete haiM__"lohosiyA peja vi, rayaNattayasAhaNa-visaya lohAdo saggappavagANamuppattidaMsaNAvo / avasesa vatthuvisayaloho gopejjaM tatto paavppttivNsnnaado|" ja. dha. pu. 1 pR. 369 / artha-ratnatraya ke sAdhana viSayaka lobha se svarga aura mokSa ( sukha ) kI prApti dekhI jAtI hai isaliye lobha kathaMcita rAga hai tathA zeSa padArtha viSayaka lobha pejja nahIM hai, kyoMki usase pApa kI utpatti dekhI jAtI hai| -jaM. ga. 15-6-72/VII/ro. lA. mi. jJAna mArgaNA ( matijJAna, zrutajJAna ) matyAvijJAna kevalajJAna ke aMza haiM [ kathaMcit ] zaMkA-matijJAna va a tajJAna ina donoM kI jAti eka hai athavA ye donoM jJAna kevalajJAna ke aMzarUpa haiM ? vAstavikatA kyA hai? samAdhAna-matijJAna aura zru tajJAna ye donoM jJAna parokSa haiN| kahA bhI hai-"Adya parokSam // 111 // " (tattvArya sUtra ) "kuto'sya parokSatvam ? parAdhInatvAt / ( sa. si. 111) prathama do jJAna arthAt matijJAna va zrutajJAna parokSapramANa haiM, kyoMki ye donoM jJAna parAdhIna haiM ataH ye parokSa haiN| parokSa kI apekSA matijJAna va zrutajJAna ina donoM kI jAti eka hai| kevalajJAna pratyakSa jJAna hai, mati-zruta jJAna parokSa jJAna haiN| isa apekSA ina kI jAti eka nahIM hai, tathApi avibhAga praticcheda kI apekSA mati-zrutajJAna kevalajJAna ( pUrNajJAna ) ke aMza haiM / ___ "rajojuSAM jJAnadarzane na maGgalIbhUtakevalajJAnadarzanayoravayavAviti cenna, tAbhyAM vyatiriktayostayorasatvAt / matyAdayo'pi santIti cenna tasvasthAnA matyAviNyapadezAt / " dhavala 137 / kyoMki kevalajJAna aura kevaladarzana se bhinna jJAna aura darzana kA sadbhAva nahIM pAyA jAtA hai, ataH AvaraNa se yukta jIvoM ke jo jJAna aura darzana haiM ve kevalajJAna aura kevaladarzana ke avayava ( aMza ) haiN| yadi kahA jAya ki
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra: kevalajJAna aura kevaladarzana se atirikta matijJAna Adi pAye jAte haiM, so kahanA ThIka nahIM, kyoMki kevalajJAna, kevaladarzana ke una avayavoM ko matijJAna Adi kahA gayA hai| -jaM. ga. 6-1-72/VII/........ indriya va mana dvArA viSaya-pravRtti matijJAna kA dharma hai zaMkA-'pA~coM indriyoM tathA mana apane-apane yogya viSaya ko grahaNa karate haiM' yaha kisakA dharma hai ? yadi AtmA kA dharma hai to siddhoM meM bhI pAyA jAnA cAhiye thA, yadi pudgala kA dharma hai to mRta kalevara meM bhI pAyA jAnA cAhiye thaa| yadi jIva aura pudgala donoM ke saMyoga kA dharma hai, to sayogakevalI meM bhI pAyA jAnA cAhiye thaa| samAdhAna-yaha kSAyopazamika matijJAna kA dharma hai / sarvArthasiddhi meM kahA bhI hai "indriyamanasA ca yathAsvamartho manyate anayA manute mananamAna vA matiH / " [ sUtra 1/9 TIkA ] indriya aura mana ke dvArA yathAyogya padArtha jisake dvArA mamana ( grahaNa ) kiye jAte haiM, jo manana karatA hai yA manana mAtra matijJAna hai| "tadindriyAnindriya nimittam // 1/14 // [ mokSazAstra ] vaha matijJAna indriya aura mana ke nimitta se hotA hai / "sparzanarasanaghrANacakSuH zrotrANi // 2/19 // sparzarasagandhavarNazabdAstadarthAH // 2/20 // " sparzana, rasana, ghrANa, cakSu aura zrotra ye indriyA~ haiM / sparza, rasa, gandha, varNa aura zabda ye krama se una indriyoM ke viSaya haiN| siddhoM meM kSAyikajJAna hai / sayogakevalI ke bhI kSAyikajJAna hai, kSAyopamika matijJAna nahIM hai ataH unake indriyoM ke dvArA viSayoM kA grahaNa nahIM pAyA jAtA hai| mRtakazarIra acetana hai, usameM bhI kSAyopazamika matijJAna nahIM pAyA jAtA, ataH indriyoM ke dvArA viSaya grahaNa kaise saMbhava ho sakatA hai| -jeM. ga. 8-1-76/VI/ ro. lA. mittala cakSu ke atirikta anya cAra indriyoM se aprApta artha bhI jAnA jAtA hai zaMkA-jisaprakAra mana aura cakSu aprApyakArI haiM kyA anya indriyA~ bhI usI prakAra aprApyakArI haiM ? samAdhAna-cakSu aura mana to aprApyakArI haiM, prAdhyakArI nahIM haiM, kyoMki ye dUravartI padArtha ko jAnate haiM, bhir3akara nahIM jAnate haiM jaise-cakSu netra meM DAle gaye aMjana ko nahIM jaantiiN| zeSa indriyA~ sparzana, rasana, ghrANa aura zrotra ye cAroM prApyakArI bhI haiM aprApyakArI bhI haiM / kahA bhI hai puDhe suraNei sadda appuTuM' ceya passade rUbaM / gadhaM rasaM ca phAsaM baddha puTuM ca jANAdi //
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 275 "rUpamaspRSTameva ca gRhNAti / ca zabdAnmanazca / gaMdhaM rasaM sparza ca baddha svakasvakendriyeSu niyamitaM puTTha spRSTaM cazabdAdaspRSTaM ca zeSendriyANi gRhNanti / puTTa suraNei sadde ityatrapi baddha ca zabdau yojyau, anyathA durvyaakhyaantaaptteH|| (dhavala pu0 9 pR0 160 ) ___ artha-cakSurUpa ko aspRSTa hI grahaNa karatI hai / ca zabda se mana bhI aspRSTa hI vastu ko grahaNa karatA hai / zeSa indriyA~ gaMdha, rasa aura sparza ko baddha arthAt apanI-apanI indriyoM meM niyamita va spRSTa grahaNa karatI haiM, ca zabda se aspRSTa bhI grahaNa karatI haiM / 'spRSTa zabda ko sunatA hai' yahA~ bhI baddha aura ca zabdoM ko jor3anA cAhiye, kyoMki aisA na karane se dUSita vyAkhyAna kI Apatti AtI hai| "na zrotrAdIndriyacatuSTaye arthAvagrahaH tatra prAptasyaivArthasya grahaNopalaMbhAditi cenna, vanaspatiSvaprAptArtha grahaNa syopalaMbhAt / tadapi kuto'vagamyate ? dUrasthanidhimuddizya praarohmuktynythaanupptteH|" ( dhavala pu0 9 pR0 157 ) artha-zaMkAkAra kahatA hai ki zrotrAdi cAraindriyoM meM arthAvagraha nahIM hai, kyoMki unameM prApta hI padArtha kA grahaNa pAyA jAtA hai| AcArya uttara dete haiM ki aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki vanaspatiyoM meM aprApta artha kA grahaNa pAyA jAtA hai tathA dUrastha nidhi ( jalAdi ) ko lakSya kara prAroha ( zAkhA ) kA chor3anA anyathA bana nahIM sakatA, isase bhI jAnA jAtA hai ki zrotrAdi cAra indriyoM meM arthAvagraha pAyA jAtA hai arthAta ve indriyA~ aprApta artha kA bhI grahaNa karatI haiN| -jeM. ga. 23-7-70/VII/ ro. lA. mi. ekendriya ke matijJAna zaMkA-Apane likhA hai ki ekendriyajIva ko sparzanaindriyasambandhI matijJAnAvaraNa ke sarvaghAtIspaddhakoM kA vartamAna meM udayAbhAvI kSaya aura zeSa cAraindriyasambandhI matijJAnAvaraNa karma ke sarvaghAtIspaddhakoM ke udaya ke kAraNa ekendriya jIva ke rasanA Adi indriyasambandhI matijJAnAvaraNa ke udaya se jIvakA jJAna kramavartI hotA hai| yahA~ prazna hai ki-jisaprakAra kSayopazamasamyagdarzana meM sarvaghAtImithyAtva tathA mizraprakRtiyoM kA udayAbhAvIkSaya aura usakA sattA meM rahanA so upazama tathA samyaktvaprakRti ke udaya meM jo jIva kI avasthA hotI hai usIko kSayopazamasamyagdarzana kahate haiM usI prakAra ekendriyajIva ko rasanA Avi cAraindriyasambandhI matijJAnAvaraNakarma kA udaya honA cAhie yA udayAbhAvIkSaya honA caahie| Apane udaya likhA hai aura prakRti kA sattA meM rahanA so upazama tathA sparzanaindriyasambandhI matijJAnAvaraNakarmakA udaya honA cAhiye / Apa usIkA arthAt sparzanaindriyasambandhI matijJAnAvaraNakarma kA udayAbhAvIkSaya likhate haiM to yathArtha meM kyA honA cAhie? samAdhAna -- ekendriyajIva ke sparzana indriyasambandhI matijJAnAvaraNa ke sarvaghAtIspaddhakoM ke udayakSaya se unhIM sarvaghAtI ke sattvopazama se aura dezaghAtIsparddhakoM ke udaya se aura jihvA, ghrANa, cakSu va zrotraindriyAvaraNa ke sarvaghAtIsparddhakoM ke udaya se aura ina cAra indriyoM ke AvaraNa karane vAle dezaghAtIspaddhakoM ke udayakSaya se tathA sattvopazama se, kSayopazamamatijJAna hotA hai / vizeSa ke lie dekho Sa0 khaM0 7/64 / kSayopazamasamyaktva ke viSaya meM 10 khaM0 1/172 tathA patra 168-170 taka dekhane caahie| -jaM. saM.7-6-56/VI/ ka. de. gayA
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "paryAya" saMjJA matijJAna kI bhI hai evaM tajjanya zrutajJAna kI bhI hai zaMkA-dhavala siddhAnta graMtha meM pu0 6 pRSTha 21 para a tajJAna ke bIsa bheda batalAte hue pahilA bheda paryAyanAmaka bhutajJAna batalAyA hai kintu pR0 22 para paryAyajJAna ko matijJAna kahA hai so kyoM ? samAdhAna-'paryAyajJAna' matijJAna kA sarvajaghanya bheda hai| zrutajJAna matijJAna pUrvaka hotA hai, jaisA ki mokSazAstra prathama adhyAya sUtra 27 meM 'zrutaM matipUrva' zabdoM dvArA kahA hai| yahAM para 'pUrva' kA artha 'nimittakAraNa' hai| kahA bhI hai-"pUrva nimitta kAraNamityanAntaram / " arthAt pUrva, nimitta aura kAraNa ye ekArthavAcI haiM / paryAya nAmaka matijJAna ke nimitta se jo zrutajJAna utpanna hotA usako bhI kArya meM kAraNa kA upacAra karake paryAyanAmaka zrutajJAna kahate haiM / kahA bhI hai "edamhAdo suhumaNigovaladdhiakkharAdo jamuppajjai sudaNANaM taM pi pajjAo uccadi, kajje kaarnnovyaaraavo|" dha0 pu06 pR0 22 / isa sUkSma-nigodalabdhi-akSara matijJAna se jo zrutajJAna hotA hai, vaha bhI kArya meM kAraNa ke upacAra se paryAyazrutajJAna kahalAtA hai / -je. ga. 28-3-74/...... / ja. lA. gaina, bhINDara dravyazruta kA pramANa zaMkA-dravya ta kA pramANa kyA aura kitanA hai ? samAdhAna-dravyazruta kA pramANa 18446744073709551615 akSarapramANa hai / kahA bhI hai eyaSTra ca ca ya cha sattayaM ca ca ya sugNa satta tiya sattaM / suNNaM Nava paNa paMca ya egaM chakkekkago ya paNNaM ca // 352 // -go. jI. dhavala pu0 13 pR0 254 artha-eka, ATha, cAra, cAra, chaha, sAta, cAra, cAra, zUnya, sAta, tIna, sAta, zUnya, nau, pA~ca, pA~ca, eka, chaha, eka aura pA~ca / -jaM. ga. 19-10-67/VIII/ ka. de. gayA (1) jaghanya labdhyakSarajJAna meM ananta avibhAgapraticchedoM kA prAgama pramANa (2) agurulaghuguNa ke avibhAgapraticchedoM se jJAnAvibhAga praticcheda adhika hote haiM zaMkA-labdhyakSarajJAna sabase jaghanyajJAna hai, usameM ananta avibhAgapraticcheda kaise ? samAdhAna parikarma' grantha meM labdhyakSarajJAna ke ananta avibhAgapraticcheda kahe haiM jo nimna prakAra hai"majIvarAsI vaggijjamANA vaggijjamANA aNaMtalogamettavaggaNadrANANi uvari gaMtaNa savvapoggalavavyaM paavdi| paNo samvapoggaladavvaM vaggijjamANaM vaggijjamANaM aNaMtalogamettavaggaNaTrANANi uvari gaMtRNa savvakAlaM pAvadi /
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [1257 puNo samvakAlA vaggijjamANA vaggijjamANA aNaMtalogamettavaggaNaDhANANi uvari gaMtUNa savvAgAsaseTiM pAvadi / puNo savvAgAsaseDhI vaggijjamANA vaggijjamANA aNaMtalogamettavaggaNadANANi uvari gatUNa dhammatthiya-adhammatyiyavasvANama-gurualahuaguNaM paavdi| puNo dhammasthiya-adhammasthiya-agurulahaaguNo vaggijjamANo vaggijjamANo aNaMtalomettavaggaNaTThANANi uvari gaMtUNa egajIvassa agurualahuaguNaM pAvavi / puNo egajIvassa agurualahuaguNo vaggijjamANo vaggijjamANo aNaMtalogamettavaggaNadANANi uvari gaMtaNa sahamaNigodaapajjattayassa laddhikkharaM pAvadi tti pariyamme bhaNivaM / " ( dhavala pu0 13 pR0 262-263 ) artha-sarva jIva rAzi kA uttarottara varga karanepara anantalokapramANa vargasthAna Age jAkara sarva pudgaladravya prApta hotA hai / punaH sarva pudgaladravya kA uttarottara varga karane para anantalokamAtra vargasthAna Age jAkara sarvakAla ( vyavahAra kAla ke samaya ) prApta hote haiN| punaH sarvakAla kA uttarottara varga karane para anantaloka pramANa vargasthAna Age jAkara sarva prAkAzazreNI prApta hotI hai| pUna: sarva AkAzazreNI kA uttarottara varga karane para anantalokamAtra vargasthAna Age jAkara dharmAstikAya aura adharmAstikAya dravya kA agurulaghuguNa prApta hotA hai| punaH dharmAstikAya aura adharmAstikAya ke agurulaghuguNa kA uttarottara varga karane para anantalokamAtra vargasthAna Age jAkara eka jIva kA agurulaghuguNa prApta hotA hai| punaH ekajIva ke agurulaghuguNa kA uttarottara varga karane para anantalokamAtra vargasthAna Age jAkara sUkSmanigoda labdhyaparyApta kA labdhyakSarajJAna prApta hotA hai arthAt labdhyakSarajJAna ke avibhAgapraticchedoM kI saMkhyA prApta hotI hai| aisA parikarma meM kahA hai| isa ArSa grantha se jAnA jAtA hai ki labdhyakSarajJAna ke anaMtAnaMta avibhAgapraticcheda haiN| -jaM. ga. 29-8-66/VII/ ra. lA. jaina, meraTha nirAvaraNa paryAya zrutajJAna kA svarUpa zaMkA-paryAyabha tajJAna kyA hai jisakA kabhI AvaraNa nahIM hotA hai jabaki kevalajJAna kA AvaraNa ho jAtA hai ? samAdhAna- paryAyazrutajJAna kA lakSaNa gommaTasAra jIvakANDa meM isa prakAra kahA hai Navari visesaM jANe suhamajahaNNaM tu pajjayaM gANaM / pajjAyAvaraNaM puNa tadaNaMtaraNANabhedamhi // 319 // suhamaNigoda apajjattayassa jAssa paDhamasamayamhi / havavi hu savvajahaNNaM NiccugghADaM girAvaraNam // 320 // suhamaNigodaapajjattagesu sagasaMbhavesu bhamiUNa / carimApuNNativakkANAdimavakkaTThiyeva have // 321 // suhamaNigoda apajjattayassa jAvassa paDhamasamayamhi / phAsidiyamadipuvvaM sudaNANaM laddhiakkharayaM // 322 // (go. jI.) artha-sUkSmanigodiyAlabdhyaparyAptaka ke jo sabase jaghanyajJAna hotA hai usako paryAyajJAna kahate haiM / paryAyajJAnAvaraNakarmodaya kA phala paryAyajJAna ko AvaraNa karanerUpa nahIM hotA hai, kintu paryAyasamAsa-jJAna ko AvaraNa
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra karanerUpa hotA hai / yadi paryAyajJAnAvaraNakarma kA phala paryAyajJAna ko AvaraNa karane meM ho jAya to jJAnopayoga kA abhAva hone se jIva kA bhI abhAva ho jAya / sUkSmanigodiyAlabdhyaparyAptakajIva ke utpanna hone ke prathamasamaya meM sabase jaghanyajJAna hotA hai, isI ko paryAyajJAna kahate haiM / itanA jJAna sadaiva nirAvaraNa tathA prakAzamAna rahatA hai / sUkSmanigodiyAlabdhyaparyAptakajIva ke chahahajArabArahabhava saMbhava haiM / unameM bhramaNa karake anta ke aparyAptazarIra ko tIna mor3oM ke dvArA grahaNa karanevAle jIvake prathamamor3e ke samaya meM arthAt utpanna hone ke prathamasamaya meM sparzanaiMdriyajanya matijJAna pUrvaka labdhyakSararUpa zrutajJAna hotA hai / "Atmano'yaM grahaNazaktirlabdhiH bhAvendriyam, tadra pamakSaraM labdhyakSaram / " ( rAjavArtika pR0 65 ) AtmA kI prartha grahaNa karane kI zakti ko labdhi athavA bhAvendriya kahate haiM / usa zaktikA nAza na ho so labdhyakSara hai / zrarthAt itanA jJAna nitya udghATita rahatA hai / "yacca labdhyaparyAptasUkSmanigodajIve nityodghATaM nirAvaraNaM jJAnaM zrUyate tadapi sUkSmanigodasarva jaghanyakSayopazamApekSayA nirAvaraNaM, na ca sarvathA / kasmAditi cet ? tadAvarale jIvAbhAvaH prApnoti / " ( dravyasaMgraha pR0 96 ) artha - labdhi paryAptaka sUkSmanigodiyAjIva meM jo nityaudghATita tathA prAvaraNarahita jJAna hai, vaha bhI sUkSmanigoda meM jJAnAvaraNakarma kA sarvajaghanyakSayopazama kI apekSA se zrAvaraNarahita hai, sarvathA AvaraNarahita nahIM hai / yadi usa jaghanyajJAna kA bhI AvaraNa ho jAve to jIva kA hI abhAva ho jAyagA / "vastuta uparitanakSAyopazamikajJAnApekSayA kevalajJAnApekSayA ca tadapi sAvaraNaM, saMsAriNAM kSAyikajJAnAbhAvAcca kSAyopazamikameva / yadi punarlocanapaTalasyaikadeza nirAvaraNavatkevalajJAnAMzarUpaM bhavati tahi tenaikadezenApi lokAlokapratyakSatAM prApnoti, na ca tathA dRzyate / kintu pracura meghapracchAditA Sitya visvava niviDalocanapaTalavadvAstokaM prakAzayatItyarthaH / " ( dra. saM. gAthA 34 TIkA, pR. 96 ) artha - vAstava meM to UparavarttI kSAyopazamikajJAna kI apekSA aura kevalajJAna kI apekSA vaha labdhyakSarajJAna bhI AvaraNasahita hai, kyoMki saMsArI jIvoM ke kSAyikajJAna kA prabhAva hai, isaliye nigodiyA kA vaha labdhyakSarajJAna kSAyopazamika hI hai / yadi netrapaTala ke eka deza meM nirAvaraNa ke samAna vaha labdhyakSarajJAna nirAvaraNa kSAyikakevalajJAna kA aMzarUpa ho arthAt zrAtmapradezoM meM se eka aMzapradeza meM bhI kevalajJAna hoto usa ekadeza se bhI lokAlokapratyakSa ho jAya, parantu aisA dekhA nahIM jAtA, kintu adhika bAdaloM se AcchAdita sUrya-bimba ke samAna yA nivir3a netrapaTala ke samAna, nigodiyA kA vaha labdhyakSarajJAna sabase kama jAnatA hai, yaha tAtparya hai / "kharaNAbhAvA akkharaM kevalaNANaM / tassa anaMtimabhAgo pajjAo NAma madiNANaM / taM ca kevalaNANaM va nirAvaraNamakkharaM ca / edamhAdo suhumaNigodaladdhiakkharAdo jamutpajjai sudaNANaM taM pi pajjAo uccAdi, kajje kAraNovArAdo / " ( dhavala pu0 6 pR0 21-22 ) artha-kSaraNa arthAt nAza ke prabhAva hone se kevalajJAna prakSara kahalAtA hai / usakA anantavA~ bhAga paryAyanAma kA matijJAna hai / vaha paryAyanAma kA matijJAna tathA kevalajJAna nirAvaraNa aura avinAzI hai| isa sUkSmanigoda ke labdhi-akSara se jo zrutajJAna utpanna hotA hai vaha bhI kArya meM kAraraNa ke upacAra se paryAya kahalAtA hai / "suhumaNigodaladdhi appajattayassa jaM jahaNNayaM jANaM taM ladviakkharaM NAma / kadhaM tassa akkharasaNNA ? kharapeNa viNA egasarUveNa avaTTANAdo kevalaNANamakkharaM, tatthavaDDi-hANImabhAvAdo / davvaTThiyaNae suhumaNigodaNANaM taM
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 276 ceve tti vA akkhrN| kimessa pamANaM ? kevalaNANassa annNtimbhaago| evaM NirAvaraNaM, 'akkharassANaMtimabhAgo NiccugdhADiyayo' tti vayaNAdo evammi Avaride jIvAbhAvappasaMgAdo vaa| evamhi laddhiakkhare savvajIvarAsiNA bhAgehiye savvajIvarAsIdo aNaMtaguNaNANA-vibhAga-paDicchedA Agacchati / " ( dhavala pu0 13 pR0 262 ) artha-sUkSmanigodiyAlabdhyaparyAptakajIva ke jo jaghanyajJAna hotA hai, usakA nAma labdhyakSara hai| nAza ke binA eka svarUpa se avasthita rahane se kevalajJAna akSara hai, kyoMki usameM vRddhi aura hAni nahIM hotii| dravyAthikanaya kI apekSA cUki sUkSmanigoda-labdhyaparyAptakajIva kA jJAna bhI vahI hai, isaliye isa jJAna kI bhI akSarasaMjJA hai| isakA pramANa kevalajJAna kA anantavA~bhAga hai| yaha jJAna nirAvaraNa hai, kyoMki akSara kA anantavAMbhAga nitya udghATita rahatA hai, aisA Agama vacana hai athavA isake AvRtta hone para jIva ke abhAva kA prasaMga AtA hai| isa labdhyakSarajJAna meM saba jIvarAzikA bhAga dene para jJAnAvibhAga praticchedoM kI apekSA saba jIvarAzi se anantaguNA labdha hotA hai / arthAt labdhyakSarajJAna ke avibhAgapraticcheda sarvajIvarAzi se anantaguNe haiM / -jaM. ga. 19-8-71/VII/ ro. lA. mi. jisa zrutajJAna ke bheda kA hameM jJAna nahIM, usake sarvaghAtI spardhakoM kA udaya jJAtavya hai zaMkA-kisI jIva ke 'akSarasamAsa' a tajJAna vartamAna meM hai to usake akSarasamAsa se Upara vAle jJAna 'pada', 'padasamAsa' Adi sambandhI jJAnAvaraNoM ke sarvaghAtispardhakoM kA udaya hai nA? samAdhAna-pada, padasamAsa Adi sambandhI sarvaghAtI jJAnAvaraNa kA udaya hai| -patra 6-5-80/ ja. lA. jaina, bhINDara dezaghAtI spardhakodaya kA kArya zaMkA-jise akSarasamAsa tajJAna ho gayA hai usake 'akSarasamAsa' zrutajJAnAvaraNIyakarma ke dezaspardhakoM kA udaya hai yA nahIM? yadi jise akSarasamAsa tajJAna hai aura usake akSarasamAsa zrutajJAnAvaraNIya karmoM ke dezaghAtI. spardhakoM kA udaya bhI hai to prazna yaha hai ki jaba usa jIva ke akSarasamAsa tajJAna pUrA-pUrA hI hai taba usa jIva ke akSara samAsAvaraNIyakarma ke dezaghAtIspardhakoM ne uvita hokara kyA kiyA? kiJca, jisa upayukta jIva ko akSarasamAsa zra tajJAna hai usa jIva ke akSarasamAsa a tajJAnAvaraNakarma kA kSayopazama na mAnakara kSaya mAnA ja banatA nahIM, kyoMki zrutajJAnAvaraNakarma ke kSaya se zru tajJAna kA prakaTa honA banatA nahIM, aisA ArSavAkya hai, samAdhAna kreN| samAdhAna-dezaghAtIspardhaka yaha kArya karate haiM, kramase jJAna hotA hai| kSetra ke bhItara Ane para padArtha kA jJAna hotA hai| indriya, mana va prakAza Adi ke binA jJAna nahIM hotaa| jJAna meM hInAdhikatA dezaghAtiyA karmodaya se hI hotI hai| -pala 6-5-80/ ja. lA. jaina, bhINDara ekendriyoM meM zru tajJAna kA astitva zaMkA-'a tamanindriyasya' sUtra meM batalAyA gayA hai ki zru tajJAna mana kA viSaya hai / ekendriyAdi asaMhI jIvoM ke zrutajJAna kaise ho sakatA hai ?
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 ] . / paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-isa sUtra meM 'suzru ta' jJAna se prayojana hai / suzru tajJAna mAtra saMjJI jIvoM ke hI hotA hai, kyoMki saMjJI jIva hI samyagdRSTi hote haiN| asaMjJIjIvoM ko samyagdarzana nahIM hotaa| ekendriyAdi asaMjJIjIvoM ke kuzra tajJAna hotA hai| dhavala pu01 sUtra 116 meM kahA hai ki matyajJAnI aura zru tAjJAnIjIva ekendriya se lekara sAsAdanaguNasthAna taka hote haiM / isakI TIkA meM zru tAjJAna ke viSaya meM nimnaprakAra se likhA hai "amanasAM tadapi kathamiti cenna, mano'ntareNa vanaspatiSu hitAhitapravRtti nivRttyupalammato'nekAntAt / " manarahita jIvoM ke zru tAjJAna kaise sambhava hai ? nahIM, kyoMki mana ke binA vanaspatikAyika jIvoM ke hita meM pravRtti aura ahita se nivRtti dekhI jAtI hai / -patrAcAra | ja. lA. jaina, bhINDara ekendriyoM meM zrutajJAnopayoga zaMkA-ekendriya Adi meM zru tajJAna-upayogarUpa hotA hai yA nahIM? yA lamdhirUpa hI rahatA hai ? samAdhAna-- dhavalAkAra ke matAnusAra ekendriyAdi jIvoM meM bhI zrutajJAna-upayogarUpa hotA hai| 'mana ke binA vanaspatikAyika jIvoM ke hita meM pravRtti aura ahita se nivRtti dekhI jAtI hai, isaliye manasahita jIvoM ke hI zru tajJAna mAnane meM unase anekAnta doSa prAtA hai|' (dhavala pustaka 1, pR0 361 ) / ekendriya jIvoM meM mana ke binA bhI jAti vizeSa ke kAraNa liMgIviSayaka zru tajJAna kI utpatti mAnane meM koI virodha nahIM aataa|" dhavala pu0 13 pR0 210 / -je. saM. 30-10-58/V/ .. lA. ekAdazAMgadhArI usI bhava meM cyuta hokara mithyAtva meM calA jAtA hai zaMkA-kyA gyAraha aMga kA pAThI usa bhava meM mithyAtva ko prApta ho sakatA hai ? samAdhAna-gyAraha aga kA pAThI usI bhava meM mithyAtva va asaMyama ko bhI prApta ho sakatA hai| jaise rudra praadi| -patAcAra 16-10-80/ ja. lA. jaina, bhINDara pUrvazruta paThana kA adhikArI evaM usake saMsAra-nivAsa kA kAla zaMkA-yadyapi dasapUrva kA jJAtA ho parantu yadi vaha cAritrarahita ho to usa AtmA kA nizcaya hI saMsAra meM hI bhramaNa hotA hai yA nahIM? samAdhAna-asaMyamI ko dasapUrva kA jJAna nahIM ho sakatA, eka aMga kA bhI jJAna nahIM ho sktaa| bhinnadasapUrvI girakara asaMyamI ho sakatA hai, kintu abhinnadazapUrvI saMyama se cyuta nahIM hotaa| bhinnadazapUrvI bhI arcapUdagalaparAvartana se adhika saMsAra meM bhramaNa nahIM krtaa| -patrAcAra 4-7-80/ja.lA. jaina, bhINDara
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 281 parokSajJAna kA bhavAntara meM sAtha jAnA zaMkA-Apa sarIkhe paNDita marakara manuSya bhava pAve taba bhI pAMca varSa taka vaha baccA (apaNDita ) 'ka' 'kha' 'ga' aura bAlabodha jainadharma bhAga eka Adi par3hatA hai to pUrva bhava meM jo jJAna prApta kiyA thA, vaha kahA~ calA gayA? samAdhAna-mRtyu ke samaya adhika vedanA hotI hai jisake kAraNa pariNAmoM meM atisaMkleza hotA hai| isase jJAnAvaraNa Adi karmoM kA tIvraudaya ho jAne se vaha jJAna vahIM para naSTa ho jAtA hai| dUsare, matijJAna va zru tajJAna indriyoM va mana ke nimitta se hote haiN| vRddhAvasthA meM indriyA~ aura mana zithila ho jAte haiM ataH jJAna bhI nirbala ho jAtA hai| jinheM mRtyu ke samaya vedanA nahIM hotI aura jo Rjugati se utpanna hote haiM unake prAyaH pUrvabhava kA jJAna naSTa nahIM hotA / aisA dekhA bhI jAtA hai ki koI-koI bAlaka binA par3he aneka bhASAoM ke jAnakAra ho jAte haiN| tIsare naraka ke nIce jahA~ dharmopadeza nahIM hai vahA~ bhI pUrvabhava ke saMskAra ke kAraNa samyagdarzana ho jAtA hai| -je. ga. 11-1-62/VIII/ ...... saMzaya anizcayAtmaka jJAna hai zaMkA-rA. vA adhyAya 1 sUtra 15 vA0 12 meM likhA hai ki avagraha ke pazcAt saMzaya hotA hai, usake pazcAt IhA jJAna hotA hai ataH saMzaya IhA nahIM hai| avagrahajJAna aura IhAjJAna ke bIca meM jo saMzaya hotA hai, vaha jJAna hai yA darzana hai? samAdhAna-saMzaya bhI jJAna hai, kintu pramANa nahIM hai, kyoMki saMzaya meM jJAna padArtha ke do vizeSoM meM dolAyamAna rahatA hai / saMzaya meM kisI eka kA nizcaya nahIM hotA aura na kisI eka vizeSa ke nirNaya kI ora jhakAva hotA hai| ataH saMzaya jJAna anizcayAtmaka hone se pramANakoTi meM nahIM aataa| 'saMzaya' utpanna hue binA vizeSa jAnane kI AkAMkSA utpanna nahIM hotI isaliye avagraha jJAna aura IhA jJAna ke bIca meM saMzaya hotA hai / saMzaya ke pazcAt vizeSa ke nirNaya kI AkAMkSA hote hue kisI eka vizeSa ke nirNaya kI ora jhukAva hotA hai, vaha IhAjJAna hai| saMzaya' darzana nahIM ho sakatA, kyoMki saMzaya avagraha arthAt arthagrahaNa ke pazcAta hotA hai aura darzana avagraha se pUrva hotA hai| patAcAra-ja. lA. jaina, bhINDara nigoda jIva meM jJAna ke avibhAga praticchedoM kI saMkhyA zaMkA-kevalajJAna meM anantaavibhAgapraticcheda hote haiM aura nigodiyA jIva ke jaghanya jJAna meM bhI anantaavibhAga praticcheda hote haiM / yaha to jJAna kI zakti kI apekSA se hai| paryAya kI apekSA se nigodiyA kA jaghanyajJAna kevalajJAna kA anaMtavAMbhAga hai| usa jJAna ke kitane avibhAgaaticcheda haiM, kyA eka hai? samAdhAna-nigodiyAjIva ke jaghanyajJAna ke avibhAgapraticcheda ananta haiM, kyoMki usa jaghanyajJAna ko jIvarAzi se bhAga dene para jo labdha Ave usa ko usI jaghanyajJAna meM milAne para paryAyajJAna hotA hai| yadi paryAya
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : kI apekSA nigodiyA ke usa jaghanyajJAna ke ananta avibhAgapraticcheda na hoM to usako jIvarAzi se bhAga denA saMbhava na hogaa| kahA bhI hai- "eka jIva ke bhagurulaghuguNa kA uttarottara varga karanepara anantalokamAtra vargasthAna prAme jAkara sUkSmanigodalabdhyaparyApta kA labdhyakSarajJAna ke avibhAgapraticcheda prApta hote haiM / " dhavala pu0 13 pR0 363 / -jai. ga. 7-8-67/VII/ ra. lA. gena, meraTha jJAna mArgaraNA pravadhijJAna kSayopazamahetuka avadhijJAna ke bheda zaMkA-avadhijJAna ke anugAmI Adi chahabheda bhavapratyayaavadhijJAna meM bhI hote haiM yA nahIM ? tattvArthasAra se aisA mAlUma par3atA hai ki ye chaha bheda avadhijJAnasAmAnya ke haiN| samAdhAna tattvArthasAra zloka 26 meM anugAmI Adi chaha bhedoM kA kathana hai usake pazcAt zloka 27 veM ke pUrvArdha meM bhavapratyayaavadhijJAna kA aura uttarArdha meM kSayopazamahetuka avadhijJAna kA kathana hai| isase aisA pratIta hotA hai ki anugAmI Adi chaha bheda bhavapratyaya aura kSayopazamahetuka donoM avadhijJAna ke haiM, kintu tattvArthasUtrakAra ne prathama adhyAya sUtra 21 va 22 se yaha spaSTa kara diyA hai ki anugAmI Adi chaha bheda bhavapratyayaavadhijJAna ke nahIM haiM, kintu kSayopazamahetuka avadhijJAna ke haiN| ve sUtra isa prakAra haiM-'bhavapratyayo'vadhidevanArakANAm // 21 // kSayopazamanimittaH SaDvikalpaH zeSANAm // 22 // ' artha-bhavapratyayaavadhijJAna deva aura nArakiyoM ke hotA hai / / 21 / / kSayopazamanimittaka avadhijJAna chaha prakAra kA hai jo zeSa arthAt manuSya aura tiyaMcoM ke hotA hai|| 22 // sarvArthasiddhi aura rAjavArtika TIkA meM bhI anugAmI Adi chaha bheda bhavapratyayaavadhijJAna ke nahIM kahe haiM, kintu kSayopazama-hetuka avadhijJAna ke kahe haiN| tattvArthasAra ke zloka 26 va 27 kA artha bhI tattvArthasatra prathama adhyAya satra 21 va 22 kI dRSTi se karanA cAhie / arthAta anugAmI Adi chaH bheda kSayopazamahetuka avadhijJAna ke haiN| - -0. ga. 27-2-64/IX/ saraNArAma (1) deva AgAmI bhava ko jAnate haiM, para nArakI nahIM jAnate (2) sarva bhAvI paryAya niyata nahIM zaMkA-deva-nArakI AgAmIbhava ko jAna sakate haiM yA nahIM ? samAdhAna-nArakI AgAmI bhava ko nahIM jAna sakate haiM, kyoMki nArakiyoM meM avadhijJAna kA utkRSTa kSetra mAtra eka yojana pramANa hai| kahA bhI hai"paDhamAe puDhavIeNeraiyANamukkassohikkhetaM cattArigAuapamANaM / tatthukkassakAlomuhattaM samaUNaM / " dhavala pu0 13 pR0 326 /
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 283 artha-pahalI prathivI meM nArakiyoM ke avadhijJAna kA utkRSTa kSetra cArakozapramANa hai aura utkRSTakAla samayakama muhUrta hai| nArakI marakara puna: naraka meM utpanna nahIM ho sakatA, madhyaloka meM manuSya yA tithaMca hogA arthAt nArakI ke AgAmIbhava kA kSetra cArakosa se bAhara ke kSetra meM hogA, jo usake avadhijJAna ke kSetra meM nahIM hai ataH nArakI AgAmIbhava ko nahIM jAna sktaa| deva marakara madhyaloka meM utpanna hote haiM / deva madhyaloka meM sarvatra jA sakate haiM, samavasaraNa meM bhI jA sakate haiN| unake avadhijJAna kA kSetra va kAla bhI bahata adhika hai ataH ve apane AgAmIbhava ko jAna sakate haiN| jisa prakAra khadirasAra bhIla kA AgAmIbhava aniyata thA usIprakAra jisakA AgAmIbhava aniyata hai vaha apane AgAmIbhava ko niyatarUpa se nahIM jAna sakatA hai| yadi niyatarUpa se jAnegA to vaha galata ho sakatA hai| jisaprakAra yakSiNI ne khadirasAra bhIla ke AgAmI aniyata bhava ko niyatarUpa se ( khadirasAra bhIla marakara merA jAna liyA thA usakA avadhijJAna dvArA usa prakAra jAnanA galata siddha huA, kyoMki bhIla marakara yakSiNI kA pati nahIM huA, kintu prathama svarga kA deva huaa|' -Ne. ga, 30-11-67/VIII/ ke. lA. devoM dvArA dUsaroM ke mukha se prAgAmI bhava batalAnA zaMkA-kyA samyagdRSTideva dUsare kI deha meM Akara apane avadhijJAna dvArA dUsare ke AgAmIbhava batalA sakatA hai ? agara batalA sakatA hai taba kaunasI avadhi haI ? samAdhAna-deva to svayaM isa apavitra manuSyazarIra meM praveza nahIM karatA, kintu vikriyA se apane avadhijJAna dvArA dUsare ke mukha se kisI anya ke AgAmI bhava batalA sakatA hai| yahA~ para bhI mesamerejama se mesamerejama karane vAlA apane jJAna ke viSayabhUta padArtha ko dUsare ke mukha se batalA detA hai / usa samyagdaSTideva ke bhavapratyayadezAvadhijJAna hotA hai| -jeM. ga. 21-11-63/IX/ pra. pa. lA. paMcamakAla meM avadhijJAnI kA sadbhAva zaMkA-kyA pAMcaveM kAla meM avadhijJAnadhArI muni ho sakatA hai ? yadi ho sakatA hai to kisa pramANa se ? samAdhAna-pAMcaveMkAla ke aMta taka avadhijJAnImuni hoNge| tiloyapaNNattI mahAadhikAra 4, gAthA 1528 meM isa prakAra kahA hai "kAdUNamaMtarAyaM gacchadi pAvedi ohiNANaM pi / akkAriya aggilayaM paMgusirI viravi smvsirii| artha-ve muni aMtarAya karake vApisa cale jAte haiM tathA avadhijJAna ko bhI prApta karate haiN| usa samaya ve munIndra, agnila zrAvaka, paMguzrI zrAvikA aura sarvazrI AryikA ko bulAte haiM / "bhAsai pasaNNahidao dussamakAlassa jAvamavasANaM / tumhamha tiviNamAU eso avasANakakko hu // 1529 // 1. 30 pu0 7413501pRSTha 617 /
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha- ve muni prasannacitta hote hue kahate haiM ki aba duSamAkAla kA ( paMcamakAla kA ) anta A cukA hai, tumhArI aura hamArI tIna dina kI Ayu zeSa hai, aura yaha antima kalkI hai / - jai. saM. 21-3-57 // rA. dA. kairAnA sabhI samyaktvI jIvoM ke avadhi nahIM hotI zaMkA - SaTkhaNDAgama satprarUpaNA jJAnamArgaNA meM diyA hai ki cauthe guNasthAna se bArahaveM guNasthAna taka sarva kehI mati taavadhijJAna hotA hai| kyA avadhijJAna sarva jIvoM meM mAnA jAyagA ? yaha kisa apekSA se diyA hai ? samAdhAna -- SaT khaNDAgama sat-prarUpaNA jJAnAnuyogadvAra sUtra 120 nimnaprakAra hai AbhiNibohiyaNANaM sudaNANaM ohiNANamasaMjadasammAiTTippahRdi jAva khINakasAyavIdarAga- chamasthA tti // 120 // artha - abhinibodhika jJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna ye tInoM asaMyatasamyagdRSTi se lekara kSINakaSAyavItarAgadyadmasthaguNasthAna taka hote haiM / isa sUtra meM to yaha batalAyA hai ki mati, zruta aura avadhijJAna meM cauthe se bArahaveM guNasthAna taka hote haiM / isakA yaha abhiprAya hai ki jina jIvoM ke avadhijJAna hai unake cauthe guNasthAna se bArahaveM guNasthAna taka guNasthAna ho sakate haiM, kintu isakA yaha abhiprAya nahIM hai ki cauthe se bArahaveM guNasthAnavartI saba jIvoM ke avadhi - jJAna avazya hogA / zrI vIrasena AcArya ne isa sUtra kI dhavala TIkA meM bhI likhA hai "viziSTa samyaktvaM taddha eturiti na sarveSAM tadbhavati / " artha - viziSTa samyaktva hI avadhijJAna kI utpatti kA kAraNa hai / isaliye sabhI samyagDaSTi tiyaMca aura manuSyoM meM pravadhijJAna nahIM hotA hai / - jai. ga. 23-9-65 / IX / bra. pa. lA. 'avadhi adhikatara nIce ke viSaya ko jAnatI hai, isakA abhiprAya zaMkA-jJAnapITha se prakAzita sarvArthasiddhi adhyAya 1 sUtra 9 kI TIkA meM likhA hai- " adhikatara nIce ke viSaya ko jAnane vAlA hone se avadhijJAna kahalAtA hai" yahA~ para 'adhikatara nIce ke viSaya' se kyA abhiprAya hai ? samAdhAna - 'adhikatara nIce kA viSaya ' isa sambandha meM zrI vIrasena AcArya ne nimna prakAra likhA hai"avAgdhAnAdavadhiH / adhogauravadharmatvAt pudgalaH avA nAma taM dadhAti paricchinattIti avadhiH / " yahA~ para yaha kahA gayA hai ki avadhijJAna kA mukhyaviSaya pudgala hai| pudgala bhArI hone se nIce kI ora jAtA hai | ataH 'nIce kA viSaya se pudgaladravya kA abhiprAya hai /
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 285 zrI zrutasAgaraAcArya ne tattvArthavRtti meM nimna prakAra likhA hai "avAgdhAnaM avadhiH / adhastAbahutara viSayagrahaNAdavadhirucyate / devAH khalu bhavadhijJAnena saptamanaraka. paryantaM pazyanti, uparistokaM pazyanti, nijvimaandhvjdnnddpryntmityrthH|" yahA~ para yaha kahA gayA hai ki nIce kA viSaya hone se avadhijJAna saMjJA hai| avadhijJAniyoM meM adhikatara saMkhyA devoM kI hai| ataH devoM kI apekSA se nIce ke viSaya ko spaSTa karate hae kahA hai ki deva nIce to sAtaveM naraka taka jAnate haiM, kintu Upara kI nApa apane vimAna ke dhvajadaNDa taka jAnane se stoka jAnate haiN| ataH kSetra kI apekSA avadhijJAna kA nIce kI ora kA viSaya hai| zrI vIrasenaAcArya ne dravya kI apekSA 'nIce ke viSaya' ko spaSTa kiyA hai aura zrI zrutasAgaraAcArya ne kSetra kI apekSA 'nIce ke viSaya' ko spaSTa kiyA hai| vivakSAM bheda se donoM kathanoM meM bheda hai| -jaM. ga. 11-3-76/......../ ra. lA. jaina, meraTha tIrthakara kI mAtA ko avadhijJAna hotA hai yA nahIM ? zaMkA-tIrthakara ke mAtA-pitA donoM hI avadhijJAnI hote haiM yA pitA hI avadhijJAnI hotA hai ? samAdhAna-tIrthakara ke pitA ke avadhijJAnI hone kA kathana to pArSagrantha meM pAyA jAtA hai kintu mAtA ke avadhijJAnI hone kA kathana dekhane meM nahIM AyA hai| athAsAvavadhijJAna vivuddhasvapnaphalaH / provAca tatphalaM devyai lasaddazanadIdhitiH // 12/154 mahApurANa isa zloka meM yaha kahA gayA hai ki avadhijJAna ke dvArA svapnoM kA uttama phala jAnakara mahArAja nAbhirAya marudevI ke liye svapnoM kA phala kahane lage / -je. ga. 10-12-70/VI/ ra. lA. jaina, meraTha devoM ko avadhi dvArA tithiyoM kA jJAna zaMkA-svarga meM jyotiSa devoM kA saMcAra nahIM hai| vahA~ para dina rAta Rtu ayana Adi kA bheda nahIM hai| phira devoM ko aSTAhnikA parva ke divasa kA kaise jJAna ho jAtA hai jisase ve nandIzvaradvIpa meM jAkara pUjana karane lagate haiM ? samAdhAna-taloka arthAt manuSya loka meM hI sUrya AdikoM ke gamana ke kAraNa dina, rAta Adi kAla kA vibhAga hotA hai| "jyotiSkAH sUryAcaMdramasaupa hanakSatraprakIrNakatArakAzca / merupradakSiNA nityagatayo nRloka / taskRtaH kaalvibhaagH|" [ tattvArthasUtra ]
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : sUrya, candramA, graha, nakSatra, tAre ye jyotiSa deva haiN| manuSyaloka meM ye nirantara meru kI pradakSiNA dete rahate haiN| isase kAla kA vibhAga hotA hai| devoM ko avadhijJAna hotA hai| ve avadhijJAna dvArA isa kAlavibhAga ko jAnate haiN| aura isI se unako aSTAhnikA parva ke dinoM kA jJAna ho jAtA hai jisase ve pratyeka aSTAhnikAparva meM naMdIzvaradvIpa meM jAkara pUjana karate haiN| -jeM. ga. 28-8-69/VII/ jaina caityAlaya, rohataka nara-tiryaJca meM avadhijJAna ke svAmI kauna haiM ? zaMkA-manuSya va tiyaMcoM meM avadhijJAna kyA kevala samyagdRSTiyoM ke hI saMbhava hai yA mithyAdRSTiyoM ke bhI ho sakatA hai ? samAdhAna-manuSya, tithaMca, deva, nArakI ina cAroM gatiyoM meM avadhijJAna samyagdRSTi ke hI hotA hai / mithyAdRSTi ke avadhijJAna nahIM hotA hai, kintu vibhaMga-jJAna ( ku-avadhijJAna ) hotA hai / "AbhiNivohiyaNANaM sudaNANaM ohiNANamasaMjadasammAiTippahuDi jAva khINakasAyavIvarAga-chavumatthA tti // 120 // bhavatu nAma devanArakAsaMyatasamyagdRSTiSvavadhijJAnasya sattvaM tasya tadbhavanibandhanatvAt / dezaviratAdya parita. nAnAmapi bhavatu tatsattvaM tanimittaguNasya tatra sattvAt, na tiryaka manuSyAsaMyatasamyagdRSTiSu tasya sattvaM tannivandhanabhavaguNAnAM tatrAsattvAditi cenna, avadhijJAnanibandhanasamyaktvaguNasya tatra sattvAt / " (dhavala pu0 1 pR0 364-365) artha-AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna ye tInoM asaMyatasamyagdRSTi se lekara kSINakaSAyavItarAga-chadmasthaguNasthAna taka hote haiM / / 520 / / isa para yaha prazna hA ki deva aura nArakIsaMbandhI prasaMyatasamyagdRSTi jIvoM meM avadhijJAna kA sadbhAva bhale hI rahA Ave, kyoMki unake avadhijJAna bhavanimittaka hotA hai| usI prakAra dezavirati Adi Upara ke guNasthAnoM meM bhI avadhijJAna rahA Ave, kyoMki avadhijJAna kI utpatti ke kAraNabhata guNoM kA vahA~ para sadbhAva pAyA jAtA hai| paraMtu asaMyatasamyagdRSTitiyaMca aura manuSyoM meM usakA sadbhAva nahIM pAyA jA sakatA hai, kyoMki avadhijJAna kI utpatti ke kAraNa bhava aura guNa asaMyatasamyagdRSTitiyaMca aura manuSyoM meM nahIM pAye jAte haiM ? aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki samyagdarzana avadhijJAna kI utpatti meM kAraNa hai aura asaMyatasamyagdRSTimanuSya va tiyaMcoM meM samyagdarzana kA sadbhAva pAyA jAtA hai| "vibhaMgaNANaM saNNi-micchAiTThINaM vA sAsaNasammAiTThINaM vA // 117 // vibhaMgajJAna ( ku-avadhijJAna ) mithyAdRSTijIvoM ke tathA sAsAdana-samyagdRSTi jIvoM ke hotA hai| -jaM. ga. 10-2-72/VII/ ka. ca. sarvAvadhi dvArA viSayIkRta utkRSTa saMkhyA ( tatsaMkhyaka padArtha ) zaMkA-kyA sarvAvadhijJAna utkRSTa asaMkhyAtAsaMkhyAta ko viSaya karatA hai ? kyA jaghanya parItAnanta ko sarvAvadhi viSaya kara sakatA hai ? spaSTa kareM?
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 287 samAdhAna-utkRSTa asaMkhyAtAsaMkhyAta sarvAvadhijJAna kA viSaya hai, kintu jaghanya ananta avadhijJAna kA viSaya nahIM hai| -palAcAra 17-2-80 /ja. lA. jaina, bhINDara cihnoM se utpanna avadhijJAna kA Reaction sarvatra hotA hai zaMkA-avadhijJAna saMpUrNa AtmapradezoM se nahIM jAnatA kintu samasta cihnoM meM sthita AtmapradezoM se jAnatA hai / anubhava samasta AtmapradezoM meM hotA hai / jaba guNapratyayaavadhijJAna sampUrNa AtmapradezoM se nahIM jAnatA to usakA anubhava sampUrNa AtmapradezoM meM kaise ho sakatA hai| samAdhAna-guNapratyayaavadhijJAna cihnoM meM sthita AtmapradezoM ke dvArA jAnatA huA bhI usakA anubhava samasta prAtmapradezoM meM hotA hai| jisaprakAra cakSuindriya meM aMtaraMga nivRttirUpa se sthita AtmapradezoM ke dvArA rUpa kA jJAna hotA hai kintu usa rUpa kA anubhava samasta AtmapradezoM meM hotA hai, anyathA usa rUpa ke dekhane ke kAraNa utpanna huA harSa-viSAda saMpUrNa AtmapradezoM meM na hotA / cakSuindriya meM sthita AtmapradezoM ke dvArA utpanna hue jJAna kA Reaction saMpUrNa AtmapradezoM dvArA anubhava meM AtA hai, usI prakAra samasta cihnoM meM sthita AtmapradezoM ke dvArA utpanna hue avadhijJAna kA bhI Reaction saMpUrNa AtmapradezoM meM hotA hai, kyoMki prAtmA eka akhaMDadravya hai / akhaMDadravya ke ekaaMza meM to anubhava ho aura dUsare aMza meM anubhava na ho, aisA nahIM ho sktaa| -Na. saM. 24-7-58/V/ ji. ku. jaina, pAnIpata avadhijJAna kA anubhava sarva prAtmapradezoM meM hotA hai zaMkA-yadi karmoM kA kSayopazama sarva AtmapradezoM meM samAna hai to sarvapradezoM se jAnane meM kyA bAdhA AtI hai| yadi phira bhI bAdhA mAnI jAya to una pradezoM meM karmoM ke kSayopazama kA kyA phala haA? vahAM to udayavata Atmazakti pratihata hI rhii| isase kSayopazama tathA Atmazakti ke AvirbhAva meM vyApti khaMDita ho jAtI hai| aisA hone para udaya tathA Atmazakti ke tirobhAva meM vyApti ko bhI anizcitatA kA prasaMga A jAtA hai| - samAdhAna-sampUrNa AtmapradezoM meM kSayopazama hote hue bhI sampUrNa AtmapradezoM meM karaNapane kA prabhAva hone se sampUrNa AtmapradezoM se avadhijJAna nahIM ho paataa| karaNapanA unhIM AtmapradezoM meM hotA hai jina pradezoM kA saMbaMdha zarIra ke una avayavoM se ho rahA hai jahA~ zarIra para cihna bane hue haiM / yadi sampUrNa prAtmapradezoM meM kSayopazama svIkAra na kiyA jAve aura pratiniyata AtmapradezoM meM hI avadhijJAna kA kSayopazama svIkAra kiyA jAve to bhramaNa karate hue prAtmapradezoM ke cihnoM ke sthAna para se haTa jAne ke kAla aura usa sthAna para anya prAtmapradeza yA jAne se ( jinameM avadhijJAna kA kSayopazama nahIM mAnA gayA ) avadhijJAna se jAnanA asaMbhava ho jAvegA, kyoMki jina AtmapradezoM meM avadhijJAna kA kSayopazama thA ve to bhramaNa ke karaNa cihnoMvAle sthAna se haTa gaye isaliye unameM kSayopazama rahate hue bhI karaNa kA abhAva hone se avadhijJAna nahIM ho sakegA aura cihnoM se jina AtmapradezoM kA bhramaNa dvArA saMbaMdha huA hai unameM kSayopazama nahIM ataH karaNa cihna hote hue bhI ve jAna nahIM paayeNge| ataH avadhijJAna kA kSayopazama sampUrNa prAtmapradezoM meM hotA hai aura ve krama se apanA kArya bhI karate haiM / athavA sampUrNa AtmapradezoM meM kSayopazama hone ke kAraNa sampUrNa AtmA meM avadhijJAna kA anubhava hotA hai / __ -jaM. saM. 26-6-58/V/ ji. ku. jaina, pAnIpata
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : sampUrNa zrAtma-pradezoM meM kSayopazama hone para bhI avadhijJAna cihnastha pradezoM se hI jAnatA hai zaMkA-avadhi yA vibhaMgajJAna una pradezoM se utpanna hokara una pradezoM meM hI anubhava hotA hai jaisA ki cakSuindriya se athavA sampUrNa AtmapradezoM meM anubhava hotA hai ? yadi pratiniyata pradezoM meM hI anubhava hotA hai aura unastrarUpa pradezoM ke Azraya se hI utpanna hotA hai to pratyakSa kA lakSaNa bAdhita hotA hai / samAdhAna-AtmA ke kucha pradezoM se jJAna utpanna hone para bhI usakA anubhava sampUrNa prAtma pradezoM meM hotA hai / samayasAra gAthA 13 kI TIkA meM pratyakSa aura parokSa kA lakSaNa isa prakAra diyA hai - upAtta (indriya) aura anupAta ( prakAzAdi para dvArA pravarte arthAt para kI sahAyatA dvArA pravarte vaha parokSa hai / kevala ( mAtra ) AtmA meM hI pratinizcita rUpa se ( binA para padArtha kI sahAyatA ke ) pravRtti kare so pratyakSa hai / avadhijJAna eka kAlameM una samasta cihnoM meM sthita zrAtmapra dezoM se utpanna hote hue bhI una cihnoM kI sahAyatA nahIM letA athavA una cihnoM dvArA nahIM pravartA kyoMki una cihnoM kA koI niyata viSaya nahIM hai aura samasta cihnoM meM sthita AtmapradezoM dvArA eka sAtha jAnatA hai, kintu pratyeka indriya kA viSaya niyata hai aura eka kAla meM eka hI indriya dvArA pratiniyata viSaya ko jAnatA hai / ataH usa avadhijJAna ke pratyakSa hone meM koI bAdhA nahIM zrAtI / saMpUrNa AtmapradezoM meM kSayopazama hone para bhI avadhijJAna sampUrNa AtmapradezoM se nahIM jAnatA, kintu cihnoM meM sthita AtmapradezoM se jAnatA hai / ataH isako eka kSetrI kahA hai / - jai. saM. 19-6-58 / V / ji. ku. jaina, pAnIpata (1) AtmA ke eka deza meM jJAna nahIM hotA (2) cihnoM aura indriyoM meM antara zaMkA- 'guNapratyaya avadhijJAna athavA vibhaGgajJAna manuSyoM tathA tiyaMcoM ko nAbhi ke Upara zaMkhAdi zubha cihnoM dvArA tathA nAbhi ke nIce giragaTAdi azubha cihnoM dvArA hotA hai / deva, nArakiyoM va tIrthaMkaroM ko sarvAGga se hI hone kA niyama hai|' aisA Agama vAkya hai| isa para nimna zaMkAeM haiM akhaMDa AtmA ke ekadeza meM jJAna kA kyA tAtparya hai ? kyA yaha zubha va azubha cihna cakSu Adi indriyavat haiM ? aisA to ho nahIM sktaa| kyoMki dha0 pu0 13, pRSTha 296, sUtra 57 kI TIkA meM avadhijJAna cihna kA indriyavat pratiniyata AkAra hone kA niSedha kiyA hai / samAdhAna - jJAna kA kSayopazama AtmA ke sampUrNa pradezoM para hotA hai, kyoMki AtmA akhaMDa hai / AtmA ke kucha pradezoM para jJAna kA kSayopazama hotA hai aisA to mAnA nahIM jA sakatA, anyathA AtmA prakhaMDa nahIM rahegI / zubha yA azubha cihna cakSu Adi indrivat bhI nahIM haiM, kyoMki inakA pratiniyata AkAra va saMkhyA Adi nahIM hotii| jisaprakAra zrotraindriya kA AkAra yavanAlI ke samAna hotA hai aura saMkhyA meM do hote haiM isa prakAra zubha va azubha cihnoM kA koI niyata AkAra nahIM hotaa| aura na inakI saMkhyA kA koI niyama hai| cihna eka bhI ho sakatA hai| aura eka sAtha do bhI ho sakate haiM, tIna bhI ho sakate haiM, isase adhika bhI ho sakate haiM / indriyoM kI racanA gopAMga nAmakarma ke udaya se hotI hai, kintu cihnoM kI racanA zarIra nAmakarma se nahIM hotI hai / zrataH cihnoM aura indriyoM meM aMtara hai / - jai. saM. 19-6-58 / V / ji. ku. jaina, pAnIpata
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 289 avadhijJAnotpatti meM "cihnoM" kA svarUpa, sthAna evaM utpatti meM karaNapanA zaMkA-cihnoM ko 'karaNa svarUpa zarIra pradezoM ke saMsthAna' kahA hai| karaNa svarUpa zarIra pradezoM se kyA tAtparya hai ? kyA cakSurAdi iMdriyavat zarIra ke avayava vizeSa svarUpa meM sthita ina pradezoM kA Azraya karake jAnatA hai ? samAdhAna-vartamAna meM bhI zarIra para rekhAoM dvArA aneka AkAra ke cihna bane hue dekhe jAte haiN| rekhA dvArA matsya Adi ke AkAra zarIra para bana jAte haiN| kAle varNavAlA bindu ke samAna gola AkAravAlA zarIra para 'tila' rUpI cihna bhI dekhane meM AtA hai| kintu ina cihnoM ko indriya nahIM kahA jaataa| avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama sarvAGga hote hue bhI vaha avadhijJAna ina AtmapradezoM se hI jAnatA hai; arthAta upayoga hotA hai, jahA~ para zarIra meM avadhijJAnasambandhI cihna hote haiM, ata: ina cihnoM ko karaNa kahA hai| 'karaNa' use kahate haiM jisake dvArA kArya kiyA jaave| ina cihnoM meM sthita AtmapradezoM dvArA avadhijJAna jAnatA hai, ataH ina cihnoM kI 'karaNa' sArthaka saMjJA hai| koI eka cihna dvArA jAnatA hai va anya koI eka sAtha do cihnoM dvArA jAnatA hai, tIsarA koI tIna Adi cihnoM dvArA jAnatA hai, kintu indriyoM kI saMkhyA niyata hone se ve usase adhika nahIM hotii| isalie bhI indriyoM aura cihnoM meM samAnatA nahIM hai| dravyaindriya jJAna meM sahAyaka hotI hai, kintu cihna sahAyaka nahIM hote yaha bhI indriyoM va cihnoM meM antara hai / - saM. 19-6-58/V/ ji. ku. gana, pAnIpata ekakSetra avadhi pratyakSa hai zaMkA-dhavala pu0 13 pR0 296 nIce se sAtavIM paMkti-isa paMkti se spaSTa jJAta hotA hai ki "ekakSetra" avadhijJAna to parokSa hai| tIna kAla meM pratyakSa nahIM hai| so ThIka hai kyA ? samAdhAna-ekakSetra avadhijJAna kI prArambha meM utpatti pratiniyatakSetra se hotI hai, kintu jJAna kA pariNamana sarvAtmapradezoM se hotA hai| jJAna ke pariNamana meM sahAyatA kI AvazyakatA nahIM rahatI isalie pratyakSa hai| DAirekTa ( Direct ) AtmapradezoM se jAnatA hai| -patra 6-5-80/ ja. lA. jaina, bhINDara avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama sarvAMga meM yA ekadeza meM ? zaMkA-avadhijJAna kA kSayopazama sarvAMga meM hotA hai yA eka deza meM, kyoMki zrI arthaprakAzikA zAstra meM ( likhA hai ki ) bhavapratyaya nAmaka avadhijJAna kA kSayopazama sarvAGga meM hotA hai, guNapratyaya jisake nAbhi ke Upara cihna vizeSa ho, usameM kSayopazama hotA hai| AtmA akhaNDa hai phira kSayopazama ekadeza meM kaise sambhava hai ? samAdhAna-zrI arthaprakAzikA zAstrajI ke patra 44 para isaprakAra likhA hai-"guNapratyaya avadhijJAna hai so paryApta manuSyani ke tathA saMjIpaMcendriyaparyAptatiryaMcani ke upajai hai so nAbhi ke Upara zaGkha, padma, vaja, svastika, matsya, kalazAdika zubha cihna kari sahita AtmA ke pradezani meM tiSThatA hai| jo avadhi jJAnAvaraNa tathA vIryAntarAyakarma ke kSayopazama te utpanna hoya hai|" ina paMktiyoM dvArA paNDitapravara sadAsukhadAsajI kA yaha abhiprAya rahA hai
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29. ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ki manuSya tathA tiyaMcoM ke jo avadhijJAna upayogAtmaka hotA hai vaha unhIM AtmapradezoM ke kSayopazama dvArA hotA hai jo nAbhi ke Upara ukta cihnoM meM sthita haiN| paNDitajI kA yaha abhiprAya nahIM hai ki avadhijJAna kA kSayopazama zubha cihna kari sahita AtmapradezoM para hI hotA hai, sarvAGga meM nhiiN| paNDitajI ne gommaTasAra Adi mahAn granthoM kA manana kiyA thA, unako jo jJAna prApta huA thA vaha guru paramparA se prApta huA thaa| ve kevala eka anuyoga ke nahIM apitu cAroM anuyogoM ke jAnakAra the / ve Agama ke viruddha eka zabda bhI likhate hue Darate the| ataH paNDitajI kaise likha sakate the ki avadhijJAna kA kSayopazama manuSya va tiyaMcoM ke sarva AtmapradezoM meM nahIM hotaa| prAtmA ke sarvapradezoM meM avadhijJAnAvaraNa karma kA kSayopazama hotA hai, kintu manuSya va tiryaMcoM ke sarvAMga se upayogAtmaka na hokara unhIM AtmapradezoM se jJAna hotA hai jo Atmapradeza zubha cihnoM kari sahita haiM kyoMki anyatra karaNa kA abhAva hai| vizeSa ke lie dekho 10 khaM0 13 vIM pustaka tathA jayadhavalA pu01| -je.saM. 14-6-56/VI) ka. de. gayA __ avadhi guNa nahIM paryAya hai zaMkA-mere abhI avadhijJAna guNa kI 'anavadhijJAnarUpa paryAya' hai nA? yadi nahIM to jaba mujhe deva paryAya meM avadhijJAna hogA taba vahA~ asat guNa kA utpAda mAnanA pdd'egaa| samAdhAna-avadhijJAna guNa nahIM hai / jJAna guNa kI paryAya hai / kSAyopazamika bhAva hai| -patrAcAra 6-5-80/ ja. lA. jaina, bhINDara avadhikSetra meM pramANa yojana apekSita hai zaMkA-bhavanavAsI Adi ke avadhijJAna ke kSetraprakaraNa meM kahA jAne vAlA yojana, pramANayojana hai. Atmayojana hai athavA utsedhayojana hai ? samAdhAna-bhavanavAsI Adi devoM ke avadhijJAna ke kSetra kA mApa pramANAMgula se bane yojana arthAt pramANa yojana se hai. kyoMki utsedhAMgUla se devAdi cAroM gatiyoM ke jIvoM ke zarIra kI UMcAI kA pramANa tathA devoM ke nivAsasthAna va nagarAdi kA pramANa jAnA jAtA hai aura jhArI, kalaza, darpaNAdi va manuSyoM ke nivAsasthAna va nagarAdi kA pramANa AtmAMgula se hotA hai / dekhiye ti0 50 1/110-113 / - palAcAra | ja. lA. jaina bhINDara avadhi kA viSaya-taijasakArmaNa zaMkA-deha tyAga kara tejasa-kArmaNazarIra sahita vigrahagati meM gamana karane vAle jIva ko kyA avadhijJAnI dekha sakatA hai yA nahIM? yadi dekha sakatA ho to kaunasA avadhijJAnI? samAdhAna-taijasa va kArmaNazarIra mUrtika haiM aura unase baddha AtmA bhI kathaMcit mUrtika hai| anAdibandhanabaddhatvato mUrtAnAMjIvAyavAnAM mUrteNa zarIreNa sambandhaM prati virodhAsiddhaH / jIva ke pradeza anAdikAlIna bandhana se baddha hone ke kAraNa mUrta haiM ataeva unakA mUrta zarIra ke sAtha sambandha hone meM koI virodha nahIM / pa. khaM0
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 261 pu0 1 patra 292 / aNAdisarUveNa saMbaddho amutto vi muttattamuvagao jIvo / anAdi svarUpa se sambandha ko prApta amUrta bhI yaha jIva mUrtatva ko prApta hai / ( Sa0 khaM0 pu0 6 patra 14 ) | aNAdibaMdhaNabaddhassa jIvasta saMsArAvasthAe amuttattAmAvAdo / anAdikAlIna bandhana se baddha rahane ke kAraNa jIva kA saMsAra avasthA meM amUrta honA sambhava nahIM hai | ( Sa0 khaM0 pu0 15 patra 32 ) / vavahArA mutti baMdhAdo ( vR0 dra0 saM0 gAthA ) / vyavahAranaya kI apekSA jIva mUrtika hai kyoMki karmabandha se ba~dhA huA hai / vyavahAreNa karmabhiH sahaikatva pariNAmAnmUrto'pi ( paM0 kA0 gAthA 27 tattvapradIpikAvRttiH ) vyavahAranaya se karmoM ke sAtha eka rUpa se pariNamana hone ke kAraNa jIva mUrtika bhI hai / isa prakAra karmabandha ke kAraNa jIva vigrahagati meM bhI mUrtika hai aura avadhijJAna kA viSaya rUpI arthAt mUrtika padArtha hai - rUpiSvavadheH ( ta0 sU0 1/27 ) ata: kArmANa va taijasa zarIra sahita vigrahagati meM gamana karane vAlA jIva avadhijJAna kA viSaya hai / rUpiSu ityanena pudgalAH pudgaladravyasambandhAzca jIvAH parigRhyante / ( sa. si. 1/27 ) 'rUpiSu' pada dvArA pudgaloM aura pudgaloM se baddha jIvoM kA grahaNa hotA hai / amutto jIvo kathaM maNapajjavaNAroNa muttaTThaparicchediyohiNANAdo hedvimeNa paricchijjade ? Na, muttaTThakammehi aNAdibaMdhaNabaddhassa jIvassa amuttatANuvavattado / ( Sa0 khaM0 pu0 13 patra 333 ) / yataH jIva amUrta hai ataH vaha mUrta artha ko jAnane vAle avadhijJAna se nIce ke mana:paryayajJAna ke dvArA kaise jAnA jAtA hai ? nahIM, kyoMki saMsArI jIva mUrta ATha karmoM ke dvArA anAdikAlIna bandhana se baddha hai, isalie vaha amUrta nahIM ho sakatA arthAt mana:paryayajJAna ke dvArA jAnA jAtA hai / - jai. saM. 13-12-56 / VII / sau. ca. kA. DabakA kupravadhijJAnI ke vibhaMgadarzana zaMkA-kuavadhijJAna vAloM ke bhI avadhidarzana hotA hai yA nahIM ? samAdhAna - dhavala pu0 1 pR0 385 tathA pu0 13 pR0 356 para kuavadhi ( vibhaMga ) jJAnI ke avadhi - darzana kA kathana kiyA hai-- "vihaMgadaMsaNaM kiraNa parUvidaM ? Na, tassa ohidaMsaNe aMtabhAvAdo / tathA siddhivinizcaye'pyuktam avadhivibhaMgayoravadhidarzanameva / " dhavala pu0 13 pR0 356 / artha - vibhaMgadarzana kyoM nahIM kahA hai ? vibhaMgadarzana kA avadhidarzana meM antarbhAva ho jAtA hai / aisA hI siddhivinizcaya meM bhI kahA gayA hai--avadhijJAna aura vibhaMgajJAna ke avadhidarzana hotA hai / kintu dha0 pu0 1 pR0 384 para sUtra 134 meM avadhidarzana vAle ke cauthe se bArahaveM guNasthAna taka 6 guNasthAna batalAye haiM / pahalA yA dUsarA guNasthAna nahIM batalAyA hai / pR0 362 sUtra 117 meM vibhaMgajJAna pahale aura dUsare ina do guNasthAnoM meM batalAyA hai / isase yaha jJAta hotA hai ki vibhaMga ( kuavadhi ) jJAna vAle ke avadhidarzana nahIM hotA hai / "vibhaMgaNANaM saSNimicchAiTThoNaM vA sAsaNasammAiTThINaM vA // 117 // AbhiNibohiyaNANaM sudaNANaM ohi - nAma saMjadasamma idvippahUDi jAvakhINakasAyavIdarAgachadumatthA ti // 120 // adhidaMsaMNI asaMjabasammAidvippahUDi jAva tatussAyavI darAgachamasthA ti // 134 // "
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ___artha-vibhaMgajJAna saMjI, mithyASTijIvoM ke tathA sAsAdanasamyagdRSTi jIvoM ke hotA hai / 117 / / sumatijJAna, suzrutajJAna aura su-avadhijJAna ye tInoM jJAna asaMyatasamyagdRSTi se lekara kSINakaSAyavItarAga chamasthaguNasthAna taka hote haiN|| 120 // avadhidarzanavAle jIva asaMyatasamyagdRSTi se lekara kSINakaSAyavItarAgachadmasthaguraNasthAna taka hote haiM // 134 / / -je.ga. 8-2-68/IX/gha. lA. seThI (1) vibhinna gatiyoM meM vibhaMga jJAna kA kAla (2) mithyAtvI tiyaMca va manuSyoM ke bhI vibhaMga jJAna kI utpatti (3) samyaktvI ke mithyAtva meM Ane para vibhaMga kA astitva kAla (4) cAroM gatiyoM meM aparyAptAvasthA meM vibhaMga-niSedha zaMkA-'bhava pratyayaavadhi yA vibhaMgajJAna to manuSya tiyaMcoM ko hotA nahIM, guNapratyaya hotA hai| vaha bhI samyaktva Adi ke nimitta hone para hI hotA hai| mithyAtva va asaMyama ho jAne para vaha ( dezAvadhi ) chuTa jAtA hai| parantu dha0 pu0 13 pR0 297 para to manuSya va tithaMca mithyAdRSTiyoM ke vimaMgajJAna bhI svIkAra kiyA hai jo azubha cihnoM se utpanna hotA hai| samyaktva ho jAne para vaha hI vibhaMga jJAna avadhijJAna nAma pAtA hai aura mithyAtva ho jAne para avadhijJAna kA nAma vibhaMga ho jAtA hai| parantu avadhijJAna kI apekSA donoM meM koI bheda nahIM hai / samyaktva ho jAne para azubha cihna zubha ho jAte haiM aura mithyAtva ho jAne para zubha cihna azubha ho jAte haiN| isase 'mithyAtvAdi hone para avadhijJAna TUTa jAtA hai' yaha niyama bAdhita hotA hai| yadi kahA jAve ki avadhi TUTakara vibhaMga nAma pAnA hI avadhi kA TUTanA hai so bhI nahIM, kyoMki jisaprakAra deva, nArakiyoM ke aparyApta avasthA meM avadhijJAna mAnA gayA hai-usaprakAra vibhaMgajJAnI manuSya, tiryaca marakara devanArakiyoM meM utpanna hone vAloM kI apekSA aparyApta avasthA meM vibhaMga jJAna kyoM svIkAra nahIM kiyA gayA? samAdhAna-samyagdRSTipravadhijJAnI manuSya yA tiyaMcoM ke samyaktva chUTa jAnepara avadhijJAna saMklezapariNAmoM ke kAraNa sarvathA naSTa bhI ho jAtA hai aura kabhI yadi naSTa nahIM hotA to usakA nAma avadhijJAna na raha kara vibhaMga jJAna to ho hI jAtA hai, kintu samyagdarzana Adi vizuddhatA ke abhAva ke kAraNa vaha bhavAnugAmI bhI nahIM rahatA aura usake kSayopazama kA [ yAnI astitva kA ] utkRSTa kAla eka aMtarmuhUrta ho jAtA hai| mithyAdRSTimanuSya va tiyaMcoM ke bhI vibhaMgajJAna kI utpatti hotI hai, kintu vaha bhI bhavAnugAmI nahIM hotA aura usake bhI kSayopazama kA kAla eka antarmuhUrta se adhika nahIM hotA hai| devoM meM vibhagajJAna kA utkRSTakAla 31 sAgara aura nArakiyoM meM 33 sAgara hai, kintu vaha vibhaMgajJAna bhI bhavAnugAmI nahIM hai| aparyApta avasthA meM vibhaMga utpanna nahIM hotA, kyoMki deva, nArakiyoM kA paryApta bhava hI bhavapratyaya vimaMgajJAna ke liye kAraNa hai| manuSya va tiyaMcoM ke bhI aparyApta avasthA meM vibhaMgajJAna utpanna nahIM hotA, kyoMki aparyAptakAla meM paryApti pUrNa na hone se usa prakAra kI zakti kA abhAva hai| ataH aparyApta avasthAoM meM cAroM gatiyoM meM kisI bhI jIva ke vimaMgajJAna nahIM pAyA jaataa| -jaM. saM. 26-6-58/V/ ji. ku. jaina, pAnIpata samyaktvI ko vibhaMgajJAna nahIM hotA zaMkA-samyagdRSTi nArakI ke vibhaMgAvadhi jJAna hotA hai yA samyagavadhi jJAna hotA hai ?
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 263 samAdhAna-vibhaMgAvadhijJAna to mithyAdRSTi tathA sAsAdanasamyagdRSTi ke hotA hai| samyagdRSTi ke to avadhijJAna hotA hai| "vibhaMgaNANaM saNNi-micchAiTThINaM vA sAsaNasammAiTThINaM vA // 117 // ohiNANamasaMjadasammAiTippahuDi jAva khINakasAya-vIvarAga-chamatthA tti // 120 // " dhavala pu01| artha-vibhaMgajJAna saMjJImithyAdRSTi jIvoM ke tathA sAsAdana-samyagdRSTi jIvoM ke hotA hai / avadhijJAna asaMyatasamyagdRSTi se lekara kSINakaSAyavItarAgachadmasthaguNasthAna taka hotA hai| "saMpahi airaiya-micchAiTThINaM bhaNNamANe asthi tiNNi aNNANa / sAsaNasammAiTThINaM, bhaNNamAraNe atthi tiNi annnnaann|" asaMjadasammAiTrINaM bhaNNamAraNe asthi tiNNi jANa / dhavala pu0 2 / nArakI mithyAdRSTi kA AlApa kahane para kumati, kuzruta aura vibhaMga ye tIna ajJAna hote haiM / nArakI sAsAdana-samyagdRSTi kA AlApa kahane para kumati, kUzrata aura vibhaMga ye sIna ajJAna hote haiN| nArakI asaMyatasamyagdRSTi kA AlApa kahane para mati, zruta, avaghi ye tIna sujJAna hote haiN| ataH samyagdRSTinArakI ke vibhaMgajJAna nahIM hotA hai, avadhijJAna hotA hai| -jaM.ga. 14-8-69/VII/ ka. de. jaina vibhaMgajJAna ke pUrva avadhidarzana hotA hai zaMkA-vibhaMgAvadhi meM avadhidarzana kyoM nahIM ? yadi vibhaMgajJAna cakSudarzana aura acakSudarzana pUrvaka hotA hai to aisA kyoM ? tathA avadhijJAna ko bhI cakSudarzana acakSudarzana pUrvaka kyoM na mAnA jAya ? samAdhAna-cakSudarzana acakSudarzana pUrvaka vibhaMgajJAna nahIM hotA hai| vibhaMgajJAna se pUrva meM hone vAle darzana kA avadhidarzana meM antarbhAva ho jAtA hai| kahA bhI hai "vibhaGgadarzanaM kimiti pRthag nopaviSTamiti cenna, tasyAvadhidarzane'ntarbhAvAt / " dhavala pu0 1 pR0 385 / "vihaMgadasaNaM kiNa parUvidaM ? Na, tassa ohidasaNe aNtbbhaavaado| tathA siddhivinizcaye'pyuktam "avadhivibhaMgayoravadhidarzanameva / " dhavala pu0 13 pR. 356 / vimaMga darzana kyoM nahIM kahA? nahIM kahA, kyoMki usakA avadhidarzana meM antarbhAva ho jAtA hai| aisA hI siddhivinizcaya meM bhI kahA gayA hai-"avadhijJAna aura vimaMgajJAna ke avadhidarzana hotA hai|" -jeM.ga. 1-6-72/VII/ ra. lA. jaina mithyAtvI manuSya-tiyaMca ko kupravadhi kaise utpanna hotI hai ? zaMkA-mithyAdRSTi tiryaca va manuSyoM meM ku-avadhijJAna kaise hotA hai arthAt usakA kyA kAraNa hai ?
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 264 ] samAdhAna - midhyAdRSTi tiyaMca va manuSyoM meM avadhijJAnAvaraNakarma ke kSayopazama se vibhaMga jJAna utpanna hotA hai / yadi avadhijJAnI samyagdRSTitiryaMca yA manuSya samyaktva se cyuta ho jAya to usakA avadhijJAna samyagdarzana ke abhAva meM vibhaMgajJAna ho jAyagA / isakA jaghanyakAla ekasamaya aura utkRSTakAla antarmuhUrta hai / dha. pu. 9 pR. 397 // -- jai. ga. 2-3-72 / VI / ka. ca. jaina jJAnamArgaNA mana:paryayajJAna mana:paryaya ke utpatti yogya guNasthAna zaMkA- mana:paryayajJAna kauna se guNasthAna meM utpanna hotA hai aura kina guNasthAnoM meM rahatA hai ? sabhI saMyamiyoM ke mana:paryayajJAna kyoM nahIM utpanna hotA ? samAdhAna- mana:paryayajJAna kI utpatti apramattasaMyata guNasthAna meM hotI hai usake pazcAt pramattasaMyataguNasthAna meM bhI rahatA hai / kahA bhI hai- 'donoM mana:paryayajJAna vizuddhapariNAma meM apramattamuni ke utpanna hote haiM / yahA~ para utpattikAla ke liye niyama hai, pazcAt pramattasaMyata ke bhI hotA hai / ' ( paMcAstikAya pR0 87 rAyacandra granthamAlA ) / mana:paryayajJAna pramatta saMyataguNasthAna se lekara kSINakaSAyavItarAgachadmastha nAmaka bArahaveM guNasthAna taka hotA hai | ( dhavala pu0 1 pR0 366 ) / yadi kevala saMyama hI mana:paryayajJAna kI utpatti kA kAraNa hotA to sabhI saMyamiyoM ke mana:paryayajJAna kI utpatti ho jAtI / kintu anya bhI mana:paryayajJAna kI utpatti ke kAraNa haiM, isaliye una dUsare hetunoM ke na rahane se samasta saMyatoM ke mana:paryayajJAna utpanna nahIM hotA hai / vizeSa jAti ke dravya, kSetra aura kAlAdi anya kAraNa haiM / jinake binA sabhI saMyamiyoM ke mana:paryayajJAna utpanna nahIM hotA / mana:paryaya kA viSaya mana yA padArtha zaMkA- mana:paryayajJAna kA viSaya mAtra mana ke vicAroM ko jAna lenA hai yA mana meM vicAra kiye gaye padArtha ko pratyakSa jAnakara usa padArtha ke sambandha meM kucha vizeSa jAnanA bhI hai ? - dhavala pu0 1 pR0 367 / - jai. ga. 16-4-64 / IX / esa. ke. jaina samAdhAna- isa zaMkA ke samAdhAna ke liye dhavala pu0 13 pR0 332 sUtra 63 va usako TIkA dekhanI cAhiye / vaha sUtra isa prakAra hai- "mana ke dvArA mAnasa ko jAnakara mana:paryayajJAna kAla se vizeSita dUsaroM kI saMjJA, smRti, mati, ciMtA, jIvita-maraNa, lAbhAlAbha, sukha-duHkha, nagaravinAza, dezavinAza, janapadavinAza, kheTavinAza karvavinAza, maDavavinAza, paTTanavinAza, droNamukhavinAza, ativRSTi, anAvRSTi, suvRSTi, durvRSTi, subhikSa, durbhikSa, kSema, akSema, bhaya aura rogarUpa padArthoM ko bhI jAnatA hai || 63 || yaha sUtra zrI akalaMkadeva ne rAjavArtika meM bhI udghRta kiyA hai / isake atirikta dhavala pu0 13 pR0 331 para bhI kahA hai- "yaha rAjya yA yaha rAjA kitane dina taka samRddha rahegA, aisA cintavana karake aisA hI kathana karane para yaha jJAna cUMki pratyakSa se rAjya paramparA kI maryAdA ko aura rAjA kI Ayusthiti ko jAnatA hai / " pR0 337 para kahA hai- 'dravya kI apekSA vaha jaghanya se
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 265 anantAnanta visrasopacayoM se sambandha rakhane vAle zradArikazarIra ke eka samaya meM nirjarA ko prApta hone vAle dravya ko jAnatA hai aura utkRSTarUpa se eka samaya meM hone vAle indriya ke nirjarA dravya ko jAnatA hai / ' pR0 338 para sUtra 67 kI TIkA meM kahA hai- ' jIvoM kI gati, pragati, bhukta, kRta aura pratisevita artha ko jAnatA hai|' isa AgamapramANa se vidita hotA hai ki mana:paryaya kA viSaya mAtra manake vicAra nahIM haiM, kintu vaha padArtha bhI hai jisakA mana meM vicAra kiyA jA rahA hai / - jai. ga. 16-4-64 / 1X / esa. ke. jaina vipulamatimana:paryayajJAnI upazama zreNI nahIM car3hatA zaMkA-kyA vipulamatimana:paryayajJAnI upazama zreNI mAMDa sakatA hai ? samAdhAna - vipulamatimana:paryayajJAna vardhamAna cAritra vAle ke hI hotA hai jaisA ki zrI akalaMkadeva AcArya ne tattvArtharAjavArtika adhyAya 1 sUtra 24 kI TIkA meM "svAmino pravardhamAnacAritrodayatvAt" zabdoM dvArA kahA hai / yadi vipulamatimana:paryayajJAnI upazama zreNI car3hatA hai to 11 ve guNasthAna se girate samaya usake hIyamAnacAritra kA prasaMga A jAtA hai, kintu vipulamatimana:paryayajJAnI ke hIyamAnacAritra hotA nhiiN| isase siddha hotA hai ki vipulamatimana:paryayajJAnI upazamazreNI nahIM car3hatA / Rjumatimana:paryayajJAnI hI upazamazreNI car3ha sakatA hai, kyoMki vaha pratipAtI bhI hai / - jai. ga. 5-1-78 / VIII / zA. lA. mana:paryayajJAna zaMkA- Rjumatimana:paryayajJAna vAlA jIva isa jJAnasahita kSapaka zreNI car3ha sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna - jIva do jJAna sahita ( mati, zruta), tIna jJAna sahita ( mati, zruta, avadhi yA mati, zruta, mana:paryayajJAna ) tathA cAra jJAna sahita ( mati, zruta, avadhi va mana:paryaya) kSapaka zreNI car3ha sakatA hai (mokSazAstra adhyAya 10 antima sUtra kI TIkA ) mana:paryayajJAna se vipulamati mana:paryayajJAna grahaNa karanA cAhie, aisA niyama karane vAlA koI Agama vAkya nahIM hai / mana:paryayajJAna se Rjumati va vipulamati ina donoM meM se kisI eka kA grahaNa ho sakatA hai / ataH RjumatijJAna sahita bhI kSapakazreNI car3ha sakatA isameM yukti va Agama se koI bAdhA nahIM AtI hai / - jai. saM. 12-7-56 / VI / brapa jaina, indaura zaMkA - mana:paryaya ( Rjumati ) chUTa jAne para kitane bhava saMsAra meM aura letA hai ? samAdhAna-Rjumati mana:paryayajJAna ke chUTane ke pazcAt usa bhava se bhI mokSa jA sakatA hai aura utkRSTa se pudgalaparAvartana taka saMsAra meM ananta bhava dhAraNa karake mokSa ko jAtA hai / madhya ke anante vikalpa haiM / Sa0 kha0 pu0 7 / 220-221 khuddAbaMdha sUtra 105 dekhanA caahie| -kau. saM. 9-8- 56 / VI / bra. pa. jaina, indaura
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / manaHparyaya jJAnI mAnuSottara se bAhara kitanA kSetra jAnatA hai ? zaMkA-eka manaHparyayajJAnI ( utkRSTa ) jo naraloka ke antachora para vahAM baiThA hai jahA~ se eka sUta bhara bhI Age nahIM bar3hA jA sakatA, kyoMki usake bAda mAnuSottara parvata A jAtA hai arthAt citrAnusAra vaha 'T' bindu narakSetra 45 lAkha yo. para baiThA hai to vaha jJAnI yahA~ se bAhara kitanI dUrI taka jAna legA? arthAt naraloka se bAhara kitanI dUrI taka jAna legA? mere hisAba se to 22 lAkha yojana bAhara taka jAna legaa| naraloka kI paridhi ke kisI bhI binda para baiThA vyakti bAhara 223 lAkha yojana taka jAna sakegA, aisA maiM socatA hU~ kyoMki "45 lAkha yojana utkRSTa kSetra hai|" na ki naraloka / arthAt jahA~ manaHparyayajJAnI baiThA hai vahAM usa manaHparyayajJAnI ko kendra mAnakara yadi 223 lAkha yojana arddha vyAsa kA cApa lekara eka vRtta banAyA jAya to vaha usa manaHparyayajJAnI ke jJAna kA utkRSTa kSetra hogA ? kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna-manaHparyayajJAna ke utkRSTa kSetra 4500000 yojana ke viSaya meM ApakA kathana ThIka hai| patApAra 1-3-80/ja. lA. jaina, bhINDara manaHparyaya kA ghanarUpa kSetra zaMkA-kyA manaHparyayajJAna kA utkRSTa kSetra ghanarUpa sthApita karane para "Vox (75 lAkha yojana )2 x 1 lA. 40 yojana" pramANa hotA hai| jahA~ki UMcAI to Upara jAne para bhI parivartita nahIM hogI para tiryakarUpa se kSetra bhinna ho sakatA hai, jabaki manaHparyayajJAnI sumeru se dUra hotA jAve aura mAnuSottaraparvata kI tarapha jAtA jAve taba kSetra naraloka se bAhara kI ora bar3hatA jAyegA, kyA yaha ThIka hai ? ja.dha. pu. 1 pR. 19 / ___samAdhAna-yaha bhI ThIka hai, kintu U~cAI eka lAkha yojana hai na ki eka lAkha 40 yojana / jambUdvIpa kI cAI eka lAkha yojana hai| jahA~ yaha manaHparyayajJAnI hai use kendra mAnakara 223 lAkha yojana arddha vyAsa vAlA golA banAne se manaHparyayajJAnI kA utkRSTa kSetra prApta ho sakatA hai| -padAcAra 1-3-80/ja. lA. jaina, bhINDara manaHparyayajJAna kA ghanakSetra kA jo merI prastayamAna zaMkA hai, usake kAraNa nimnalikhita sthala haiM-dhavala 509/68: ja.dha. 1/19; dha013/344 yA 244 tathA jIvakAMDa gAthA 456 / dhavala pa09 pR068, nIce se tRtIya paMkti meM "ghanAkAra se sthApita karane para", aisA zabda AyA hai| so ghanAkArarUpa sthApita karane kA kyA matalaba? kyA aisA artha samajhaleM ki 45 lAkha yojana lambA, itanA hI
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] .. [297 caur3A evaM itanA hI U~cA ? kyoMki ghanAkAra kA matalaba to "45 lAkha yojana 445 lAkha yojana x sumeru parvata kI U~cAI" hotA hai| dhavala 9 / 67 kI dvicarama paMkti meM likhA hai ki 45 lAkha yojana dhana pratara ko jAnatA hai| isase kyA abhiprAya hai? lagatA hai ki go0 jI0 gAthA 456 kI saMskRta TIkA meM likhita vAkya "mAnuSottaraparvata ke bAhara cAroM koNoM meM sthita tithaMca athavA devoM ke dvArA cintitapadArtha ko bhI manaHparyayajJAnI jAnatA hai;" galata hai| [ dhavala pu0 9 / 67-68 ko dekhate hue ] cAroM koNoM kI bAta vahA~ hai hI nhiiN| zaMkAsAra-(a) manaHparyayajJAna kitanI UMcAI taka jAnatA hai| sumeruparvata kI coTI taka manaHparyaya kSetra hai athavA anya ? jayadhavala 1 / 19 ke vizeSArya ko dekhate hue to cAraNaRddhidhArI manaHparyayajJAnI muni Upara AkAza meM gamana karate hue phira apanI sthiti se 1 lAkha yojana UMcAI ke bhItara hone se prathama svargastha devoM kI bAteM bhI jAnane lgeNge| (ba) jIvakANDa gA0 456 ko saMskRta TIkA galata hai yA sahI ? (sa) kisI jIva ne lokAnta meM sthita pudagala ( nigova ) ke bAre meM vicAra kiyaa| taba kyA itanA to manaHparyayajJAnI kaha degA ki Apane lokAnta kI vastu ( nigoda ) ke bAre meM vicAra kiyA hai, para vaha mujhe pratyakSa nahIM hai; athavA vicAra [ vicAryamANavastu kA nAma ] bhI nahIM kahegA ? samAdhAna-go0 jI0 gA0 456 kI TIkA ThIka nahIM hai, galata hai| isakA vivakSita arthAMza isa prakAra honA cAhie-gA0455 ke anta meM NaraloyaM hai aura gAthA 456 meM ya vayaNaM zabda hai| inakA paraspara sambandha hai. kyoMki inakI eka vibhakti hai| gAthA 456 meM "Naraloe" meM saptamI vibhakti hai| isakA sambandha 'Na' se hai| 'NaraloyaM ya vayaNaM baTTassa vikkhaMbha-NiyAmayaM, Na Naraloe tti / ' arthAt naraloka yaha vacana viSkambha (Diameter ) kA niyAmaka hai, na ki naraloka ke andara kaa| tAtparya yaha hai ki gAyA 455 meM naraloka zabda naraloka kA niyAmaka nahIM hai, kintu vRttAkAra jo naraloka hai usake vyAsa kA niyAmaka hai, jo ki 45 lAkha yojana hai| isaprakAra ..45 lAkha yojana gAthA 456 kA artha dhavalA se viruddha nahIM hai| ghana se abhiprAya ARdegx Height==/10x (75 lA VIX2 ) x eka lAkha yojana / naraloka kI UMcAI sudarzana meru hai jo 66 hajAra 40 yojana hai| sudarzanameru jar3a sahita 1 lAkha yojana+40 yojana (cuulikaa)| kisI bhI Agama meM aisA kathana nahIM hai ki meru kI coTI para baiThA huA manaHparyayajJAnI usase Upara eka lAkha yojana kI bAta jAna legA / mAtra tarka ke AdhAra para yaha svIkAra nahIM kiyA jA sktaa| manaHparyayajJAnI usake kSetra ke andara sthita jIva ke vicAra ko jAna legA, kintu yadi vaha cintita padArtha kSetra se bAhara hai to usa padArtha ko nahIM jAna skegaa| -pavAdhAra 17-2-80/ ja. lA.jaina, bhINDara
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : manaHparyayajJAna kA utkRSTa viSaya bhI skandha hai zaMkA--manaHparyayajJAna kA utkRSTa viSaya dravya kI apekSA paramANu se bar3A hai yA choTA hai yA barAbara hai| samAdhAna-manaHparyayajJAna kA utkRSTaviSaya skandha hai, paramANu nahIM hai| kahA bhI hai "utkRSTadravya ke jJApanArtha usake yogya asaMkhyAtakalpoM ke samayoM ko zalAkArUpa se sthApita karake manodravyavargaNA ke anantaveMbhAga kA virasanakara visrasopacaya rahita va pATha karmoM se sambaddha ajaghanyAnatkRSTa eka samayaprabaddha ko samakhaNDa karake dene para unameM eka khaNDadravya kA dvitIya vikalpa hotA hai| isa samaya zalAkArAzi meM se ekarUpa kama karanA caahiye| isaprakAra isa vidhAna se zalAkArAzi samApta hone taka le jAnA caahie| inameM antimadravyavikalpa ko utkRSTa vipulamatimanaHparyayajJAna jAnatA hai|" ( dhavala pu0 9 pR0 67 ) "tasyApi RjumativiSayasyAnantabhAgIkRtasyAntyo bhAgo vipulamateviSayo'nantasyAnantabhedatvAt saGkhyeyAsaGkhayeyayoH saGkhayeyAsaGkhayeyabhedavat / sopi skaMdho na paramANuH / " ( sukhAbodha TIkA 1/24 ) yahAM para bhI vipUlamatimanaHparyayajJAna kA viSaya skaMdha hI batalAyA hai| --. ga. 3-2-72/VI pyA. lA. vipulamati manaHparyayajJAna bhI matijJAnapUrvaka hotA hai zaMkA-kyA vipulamati manaHparyaya ke pUrva IhAmatijJAna nahIM hotA hai ? yA Rju evaM vipula donoM manaHparyayajJAna ke pUrva IhAmatijJAna hotA hai ? samAdhAna-Rjumati evaM vipulamati donoM hI jJAna matijJAna pUrvaka hote haiM, kyoMki manaHparyayadarzana kA kathana pAgama meM nahIM kiyA hai| ghavala kI terahavIM tathA prathama pustaka meM kahA bhI hai- "suvamaNapajjava daMsaNANi kigNa sutte parUvidANi ? ga tesi madiNANapuvvANaM dNsnnpuvvttvirohaado|" [ dha0 13 / 356 ] artha-sUtra meM zrutadarzana tathA manaHparyayadarzana kyoM nahIM kahe gaye ? nahIM kahe gaye, kyoMki ve zrutajJAna aura manaHparyayajJAna matijJAnapUrvaka hote haiM, isalie unako darzanapUrvaka mAnane meM virodha pAtA hai| manaHparyayadarzanaM tahi vaktavyamiti cenna, matipUrvakatvAttasya darzanAbhAvAt / [ dhavala0 pu0 1 / 385 ] artha-manaHparyayadarzana ko bhinnarUpa se kahanA cAhiye ? nahIM kahanA cAhie, kyoMki manaHparyayajJAna matijJAnapUrvaka hotA hai| isalie manaHparyayadarzana nahIM hotA hai / paramaNasi TThiyama8 IhAmadiNA ujuTTiyaM lahiya / pacchA paccakkheNa ya ujumadiNA jANade NiyamA / go. jI. gAthA 447 / isa gAthA meM yadyapi RjumatimanaHparyayajJAna ko IhAmatijJAna pUrvaka kahA hai, tathApi dehalI-dIpakanyAya se yaha siddha ho jAtA hai ki vipulamatimanaHparyayajJAna bhI IhAmatijJAna pUrvaka hotA hai| yadi aisA na mAnA jAya to
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ tyaktitva aura kRtitva ] [ 296 vipulamatimanaHparyayajJAna ko darzanapUrvaka hone kA prasaMga AyagA, kintu kisI bhI prAcArya ne manaHparyayadarzana kA kathana nahIM kiyaa| ataH vipulamatimanaHparya yajJAna bhI IhAmatijJAnapUrvaka hotA hai / -palAcAra 77-78/ ja. lA. jaina, bhINDara manaHparyayajJAnI ke jJAna to eka, para darzana 3 hote haiM zaMkA-dhavala pu0 2 manaHparyayajJAna ke 'AlApa' meM jJAnamArgaNA meM mAtra ekajJAna batalAyA hai aura darzanamArgaNA meM tInadarzana kA kathana hai / ekajJAnalabdhi ko apekSA kahA hai yA upayoga kI apekSA ? yavi labdhi kI apekSA kathana hai to cArajJAna kahane cAhiye the, kyoMki usake mati, zrata va avadhijJAna kA bhI kSayopazama hai| yadi upayoga kI apekSA kathana hai to tInadarzana nahIM kahe jA sakate, kyoMki jJAnopayoga ke samaya darzanopayoga saMbhava nahIM hai| samAdhAna-dhavala pustaka 2 meM jJAnamArgaNA va darzanamArgaNA kA kathana kSayopazama kI apekSA hai, anyathA manaHparyayajJAna kA kAla kucha kama pUrvakoTi saMbhava nahIM ho sktaa| kahA bhI hai "maNapajjavaNANI kevalaNANI kevaciraM kAlAdo hoMti ? ukkasseNa puskhakoDI desUNA // " jIva manaHparyayajJAnI kitane kAla taka rahate haiM ? adhika se adhika kucha kama pUrvakoTivarSa taka jIva manaHparyayajJAnI rahate haiN| yaha satya hai ki jisake manaHparyayajJAna kA kSayopazama hogA usake mati, zruta va avadhijJAnoM kA kSayopazama hogA. ataH cAra jJAna kahane cAhiye the, kintu manaHparyayajJAna ke 'AlApa' meM manaHparyayajJAna kI vivakSA hone se eka jJAna kA kathana kiyA gayA hai| -jaM. ga. 18-3-76/......../ ra. lA. jaina, meraTha avadhijJAna evaM manaHparyayajJAna se viSayIkRta dravya evaM matabhinnya kA-avadhijJAna ke viSaya ke prakaraNa meM utkRSTa avadhi kA dravya dhavalA meM (pR0 9 / 48) paramANu batAyA hai| tadanantabhAge manaHparyayasya // ta0 sU0 128 ke anusAra jo avadhijJAna ke dvArA utkRSTataH dravya jAnA gayA usakA anantavA bhAga arthAt paramANu kA anantavA~ bhAga dravya yAnI paramANu kA anantavA~ zaktyaMza manaHparyayajJAna kA viSaya honA caahie| kahA bhI hai-"jaisA paramANu avadhijJAna jAnyA tisake anantaveM bhAga phU manaHparyayajAna jAne hai / eka paramANu meM sparza, rasa, gandha, varNa ke anantAnanta avibhAgapraticcheda haiN| tinike ghaTane-badhane kI apekSA anantakA mAga sambhave hai|" [ sarvArtha siddhivaca nikA 1 / 28 / 88 ] parantu jIvakANDa [ gA0 454 ], Adi meM manaHparyaya kA viSaya skandha kahA hai / dhavalA [ pu0 9 / 96 ], zlokavAtika [ pu0 4 pR0 66 ] Adi meM vipulamati kA viSaya bhI skandha kahA gayA hai| phira sarvAvadhi kA 'paramANu' viSaya kaise mAnA jAya ? athavA, "tavanantamAge manaHparyayasya" ko kisa vidhi se mAnA jAya ? kRpayA smjhaaie| samAdhAna-avadhijJAna va manaHparyayajJAna ke dravya ke viSaya meM bhinna-bhinna mata haiM / tattvArthasUtrakAra, sarvArSamitikAra Adi TIkAkAroM kA mata hai ki sarvAvadhijJAna kA viSaya skandha hai| akalaMkadeva ne rAjavAtika adhyAya satra 24 vAtika 2kI TIkA meM kahA hai-kArmaNadravyAnantabhAgo'ntyaH sarvAvadhinA jJAtaH tasya punaranantabhAgI.
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : kRtasya mana:paryayajJeyo'nantabhAmaH anantasyAnanta bhedatvAt RjumatikAmaNadravyA'nantabhAgAda dUraviprakRSTo'lpIyAnanantabhAgaH vipulamate vyam / vahIM para pradatta TippaNa saMkhyA 3 ke anusAra sarvAvadhi kA viSayabhUta dravya paramANu nahIM hai, kintu anaMtaparamANuoM kA skandha hai / isIprakAra Rjumati kA viSaya bhI skandha hai / " ananta ke anaMta bheda hote haiM", isa vAkya se yaha spaSTa ho jAtA hai / kintu dhavalAkAra va gommaTasArakAra ke matAnusAra sarvAvadhi kA viSaya paramANu hai, isIlie unhoMne mana:paryayajJAna ke viSaya ko avadhijJAna se viSayIkRta dravya kA anantavA~ bhAga nahIM kahA / dhavalA kI navama pustaka meM pRSTha saMkhyA 48 para sarvAvadhi kA viSaya paramANu batAyA hai aura pRSTha saMkhyA 63 va 67 para mana:paryayajJAna kA viSaya skandha batAyA hai / parantu usa pustaka meM kahIM para bhI aisA nahIM kahA gayA ki mana:paryayajJAna kA viSaya sarvAvadhijJAna ke viSaya kA anantavA~ bhAga hai, kyoMki ve sarvAvadhi kA viSaya paramANu svIkAra karate haiM / rAjavArtikakAra 'ananta ke ananta bheda haiM, aisA kahakara sarvAvadhi kA viSaya ananta paramANutroM kA skandharUpa svIkAra karate haiM / usa skandha ke anantaveM bhAgarUpa skandha Rjumatimana:paryayajJAna kA viSaya hai aura usakA bhI anantavA~ bhAga vipulamati kA viSaya hai / yaha bhI skandha hai, paramANu nahIM hai / isa viSaya ko samajhane ke lie AcArya zrutasAgarajI kRta tattvArthavRti TIkA tathA sukhAnubodha TIkA bhI draSTavya haiN| rAjavArtika 1 / 24 / 2 ] kI TIkA se sambaddha TippaNa ukta TIkAdvaya ke AdhAra se hI likhe gaye haiM / - patra 23-8-77 / ja. lA. jaina, bhINDara jJAnamArgaraNA kevalajJAna kevalajJAna ko Supremum Adoptable Set kaha sakate haiM zaMkA - kevalajJAna ko Supremum adoptable set likhane meM kyA koI hAni hai ? samAdhAna - mAna do prakAra kA hai / laukika mAna aura alaukika mAna / laukika mAna chaha prakAra kA hai-- mAna, unmAna, avamAna, gaNimAna, pratimAna aura tatpratimAna [ trilokasAra gA0 9 ] / lokottara mAna cAra prakAra kA hai - ( 1 ) dravya, (2) kSetra, (3) kAla, (4) bhAva [ gA0 10 ] / lokottara dravyamAna meM jaghanyamAna paramANu hai aura utkRSTa sakala dravya hai, kSetra mAna meM jaghanyamAna eka pradeza hai, utkRSTa mAna sarva AkAza hai / kAlamAna meM jaghanyamAna eka samaya hai aura utkRSTamAna sarvakAla hai / bhAvamAna meM jaghanyamAna sUkSmanigodiyAlabdhyaparyApta ka kA paryAyanAmakajJAna hai aura utkRSTa kevalajJAna hai [ gA0 11 12 ] / dravyamAna do prakAra kA hai - ( 1 ) saMkhyA pramANa (2) upamA. pramANa / saMkhyA pramANa tIna prakAra kA hai - ( 1 ) saMkhyAta, (2) asaMkhyAta, (3) ananta / saMkhyAta eka hI prakAra kA hai kintu asaMkhyAta aura ananta tIna-tIna prakAra ke haiM - ( 1 ) parItA saMkhyAta, (2) yuktAsaMkhyAta, (3) asaMkhyAtAsaMkhyAta, ( 1 ) parItAnanta, (2) yuktAnanta, (3) anantAnanta [ gA0 12-13 ] / isaprakAra saMkhyA pramANa sAta prakAra kA hai, unameM se pratyeka jaghanya, madhyama aura utkRSTa ke bheda se tIna-tIna prakAra ke haiM / isa prakAra saMkhyA pramANa ke (73) = 21 bheda ho jAte haiM [ gA0 13 - 14 ] / saMkhyA pramANa kA jaghanya do hai [ gA0 16 ] aura utkRSTa saMkhyA utkRSTa anantAnanta hai jo kevalajJAna ke avibhAgapraticcheda pramANa haiM / [ gAthA 51 ] /
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 301 trilokasAra gAthA 54 kI TIkA meM zrI mAdhavacandrAcArya vidyadeva ne kahA hai ki sarvadhArA meM eka ko Adi karake eka eka bar3hate hue kevalajJAna paryanta sarva gaNanA gabhita hai| dvirUpa ghanadhArA kA antima sthAna kevalajJAna ke dvitIya vargamUla kA ghana hai, kintu dvirUpa vargadhArA carama aura dvicarama rAzi kA ghana, isa dvirUpa ghanadhArA kA antima sthAna nahIM hai, kyoMki dvirUpa vargadhArA kI caramarAzi kevalajJAna aura dvicaramarAzi kevalajJAna kA prathama vargamUla kA ghana karane para jo saMkhyA rAzi utpanna hogI vaha kevalajJAna ke avibhAgapraticchedoM ke pramANa se adhika ho jAyagI [ gAthA 81.82] / kevalajJAna ke avibhAga-praticchedoM ke pramANa se adhika pramANa vAlA na koI dravya hai, na koI kSetra hai, na kAla hai, na koI bhAva hai| kevalajJAna ke aura kevalajJAna ke prathamavargamUla ke ghana svarUpa saMkhyAmoM kA koI ( dravya, kSetra, kAla, bhAva ) AdhAra na hone se una saMkhyAtroM ko dvirUpadhanadhArA kA antima sthAna svIkAra nahIM kiyA gayA hai| kevalajJAna ke avibhAgapraticchedoM ke pramANa se adhika pramANa vAlA koI dravya, kSetra, kAla yA bhAva nahIM hai; ata: kevalajJAna ko sarvotkRSTa rAzi svIkAra kI gaI hai| isaliye kevalajJAna ko Supremum adoptable Set likhane meM koI bAdhA nahIM hai| -je.ga. 17-4-75/VI/ la.ca. jaina kevalajJAna kA paradravyoM ke sAtha jJeya jJAyaka sambandha zaMkA-kevalajJAna kA paradravyoM va paryAyoM ke sAtha kyA kAraNa-kArya sambandha hai ? samAdhAna-dravya to anAdi-ananta hai| dravya na to navIna utpanna hotA hai aura na dravya kA vinAza hotA hai| kahA bhI hai-evaM sado viNAso asado jIvassa Nasthi uppaado| satpadArtha jIvakA nAza aura asat padArtha jIvakA utpAda nahIM hotaa| dravya anAdi-ananta hone se svayaM na kAraNa hai aura na kArya hai| dravyadRSTi se dravya meM akArya-akAraNa zakti par3I huI hai, kintu paryAya sAdi-sAnta hai / satparyAyakA vinAza aura asatparyAya kA utpAda bhI hotA hai| jaise jIvadravya anAdi-ananta hote hue bhI manuSya satparyAya kA vinAza aura asatdevaparyAya kA utpAda dekhA jAtA hai| paryAya sAdi-sAnta hone se kArya bhI hai aura kAraNa bhI hai| paryAya kI utpatti antaraMga va bahiraMga donoM kAraNoM se hotI hai| / ubhayanimittavazAd bhaavaantraavaatirutpaadnmutpaadH|| sUtra 30) pUrvaparyAya saMyuktadravya to antaraMga kAraNa hai ( svAmI kAtikeyAnuprekSA gAthA 222 va 230 ) aura aneka prakAra ke sahakArI nimittakAraNa bAhya kAraNa haiN| jisaprakAra kAla (samaya, TAima ) bAhya kAraNa haiM usI prakAra anya dravya kI paryAya va kSetra bhI nimitta hai| hara eka paryAya apane antaraMga va bahiraMga kAraNoM se utpanna hotI hai| anya dravyoM kI paryAyoM ke lie kevalajJAna na antaraMgakAraNa hai aura na bahiraMgakAraNa hai| anya dravyoM kI paryAyoM ke sAtha kevalajJAna kA kAryakAraNa sambandha nahIM hai| kevalajJAna svayaM paryAya hai jisake lie kSINakaSAyaguNasthAna ke antima samayavartI jIva to antaraMga kAraNa haiM aura jJAnAvaraNa Adi karmoM kA kSaya bahiraMgakAraNa hai| anya dravya va paryAyoM kA kevalajJAna ke sAtha kAryakAraNa sambandha na hote hue bhI jJeyajJAyaka sambandha avazya hai| sarvadravyaparyAyeSu kevalasya arthAt kevalajJAna kA viSaya saba dravya aura unakI saba paryAya haiN| para dravya ke sAtha kevalajJAna kA jJeyajJAyaka sambandha vyavahAranaya se hai jANadi passadi savvaM, vavahAraNayeNa kevalIbhaya (niyamasAra ) / kintu vyavahAranaya kA yaha kathana asatyArtha nahIM hai| yadi vyavahAranaya ke kathana ko asatyArtha mAnA jAvegA to sarvajJatA kA abhAva ho jAvegA ataH vyavahAranaya kA kathana bhI vAstavika hai| pariNamado khala NANaM paMcavakhA samva
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : bavapanjAyA (pravacanasAra ) arthAt vAstava meM jJAnarUpa se pariNamita hote hue kevalIbhagavAna ke sarva dravya-paryAya pratyakSa haiN| -jaM. saM. 26-9-57/............... kevalajJAna, divyadhvani meM nirUpaNa, dvAdazAMga; ye yathAkrama anantaguNe hIna haiM zaMkA-kevalajJAnI ne jo jAnA hai, kyA vaha saba divyadhvani meM nahIM kahA gayA hai ? aura jitanA divyadhvani meM nirUpaNa kiyA gayA hai, kyA vaha saba dvAdazAMga meM nahIM A gayA hai ? jitanA kevalIbhagavAna ne jAnA hai vaha samasta hamako upalabdha hai, aisA mAnane meM kyA Apatti hai ? samAdhAna-isa prazna kA uttara zrI nemicandrasiddhAntacakravartIAcArya ke anusAra isa prakAra hai paNNavaNijjA bhAvA aNaMtabhAgo dU aNabhilappANaM / paNNavaNijjANaM puNaM aNaMtabhAgo sadaNivaddho // 3 |(go. jI ) jo padArtha mAtra kevalajJAna ke dvArA jAne jAte haiM, kintu jinakA vacanoM ke dvArA nirUpaNa nahIM kiyA jA sakatA. aise padArtha anantAnanta haiN| unake anantaveMbhAga meM ve padArtha haiM jinakA nirUpaNa kiyA jA sakatA hai| unakA bhI anantavAMbhAga dvAdazAMgazruta meM nibaddha hai / jitanA dvAdazAMga meM nibaddha hai vaha bhI pUrNa hamako upalabdha nahIM hai| zaMkA-kevalajJAnI kyA jAnate haiM ? kisaprakAra jAnate haiM ? samAdhAna--kevalajJAnI samasta jJeyoM ko jAnate haiM, kyoMki pratibandhaka karmoM kA abhAva ho gayA hai| koI bhI jJeya aisA nahIM hai, jisako kevalajJAnI na jAnate hoN| jJo jJeye kathamajJaH syAdasati pratibandhane / bAhma'gnirvAhako na syAdasati pratibandhane // ( aSTasahasrI pR0 50 ) pratibandhaka ke nahIM rahane para jJAtA jJeya ke viSaya meM ajJa kaise raha sakatA hai arthAt jJAnasvabhAvI AtmA jJeya padArthoM ko avazya jaanegaa| kevalajJAna AtmA aura artha ke atirikta kisI indriya prakAza mAdi kI sahAyatA kI apekSA nahIM rakhatA hai, isaliye kevalajJAna asahAya hai| "AtmArthavyatiriktasahAyanirapekSatvAdvA kevalamasahAyam / " ( jayadhavala pu0 1 pR0 23 ) kevalajJAna indriya va prakAzAdi ko sahAyatA ke binA jAnatA hai / vaha to pratyakSa jAnatA hai arthAt samasta jJeya usake jJAna meM pratyakSa haiN| jo jJeya jisa rUpa se hai usako usI rUpa se jAnatA hai, anyathA nahIM jAnatA hai, kyoMki anyathA jAnane kA koI kAraNa nahIM rhaa| meM.ga. 11-11-71/XII/ a. ku.
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 303 kevalajJAna kI sAmarthya yugapat anantaloka jAnane kI hai zaMkA-jIva akSaya-ananta haiN| unake anantAnanta guraNe pudgala dravya haiM, unase bhI anantAnantaguraNe kAla ke samaya haiN| unase bhI anantAnantaguraNe AkAzadravya ke pradeza haiN| ina saba anantAnantarAziyoM ko yugapat ekasamaya meM kevalajJAna kaise jAna sakatA hai ? samAdhAna-ina saba akSayaanantAnantarAziyoM kA jitanA yoga hotA hai usase bhI anantAnantaguNe kevalajJAna ke avibhAgapraticcheda haiM jinakI saMkhyA utkRSTaanantAnanta hai| zrI nemacandra siddhAnta cakravartI ne trilokasAra meM kahA bhI hai avarANatANaMtaM tippaDirAsi karittu viralAdi / tisalAgaM ca samANiya laddha de pakkhivedavyA // 48 // siddhA NigodasAhiyavaNapphadipoggalapamA aNaMtaguNA / kAla alogAgAsaMchaccedeNaMtapakkhevA // 49 // taM tiSNivAravaggisaMvaggaM kariya tattha dAyanvA / dhammAdhammAgurulaghuguNAvibhAgappaDicchedA // 50 // laddhativAra vaggivasaMvaggaM kariya kevale jaanne|| avaNiya taM puNa khitta tamaNaMtANaM tamukkassaM // 51 // artha-jaghanyaanantAnanta kI tIna pratirAzi sthApita karake viralanAdi ke kramateM tIna zalAkAoM ko samApta karane para jo madhyamaanantAnantarAzi utpanna hotI hai, usameM siddhajIvarAzi, tAteM anantaguNI nigodajIvarAzi, tAteM sAdhika vanaspatirAzi, tAteM anantaguNI punalarAzi, tAteM anantaguNA kAla ke samayanikA pramANa kAlarAzi, tAteM anantaguNA alokAkAza ke pradeza; ina chaha anantarAziyoM kA kSepaNa karanA caahie| chaha rAzi ko milAne ke bAda jo labdha prAve usa mahArAzi ko tInabAra vagita saMvagita karanA hai svarUpa jisakA, aise viralana, deya aura guNana prAdi kriyAoM kI punarAvRtti dvArA zalAkAtraya niSThApana kara jo vizadarAzi utpanna ho usameM dharmadravya aura adharma dravya ke agurulaghuguNa ke avibhAgapraticcheda milaavne| isa prakAra jo rAzi utpanna hoya tAko tIna bAra vagitasaMgita karanepara jo pramANa Ave usako kevalajJAna ke avibhAgapraticchedoM meM se ghaTAya jo labdha Ave, usa labdha ko pUrvokta kevalajJAna kI RNarAzi meM milAne para kevalajJAna ke avibhAgapraticchedoM kA pramANa hoya hai jo utkRSTaanantAnanta saMkhyA hai| kevalajJAna ke avibhAgapraticchedoM kA pramANa sarvajJeyoM se anantAnantaguNA hone ke kAraNa, kevalajJAna ke dvArA sarvajJeyoM kA jAnanA saMbhava hai| zrI akalaMkadeva ne rAjavAtika meM kahA bhI hai| "yAvAllokAlokasvabhAvo'nantaH tAvanto'nantAnantA yadyapi syuH tAnapi jJAtumasya sAmarthyamatItyaparimita. mAhAtmyaMtat kevalajJAnaM veditavyam / " ( 1 / 29 / 9 ) jitanA yaha loka-aloka hai yadi utane anantaloka-aloka hoM to unheM bhI kevalajJAna jAna sakatA hai| -Ne. ga. 11-11-71/XII/ a. ku. jaina
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : kevalajJAna dvArA anAdi anAdirUpa se tathA anaMta anantarUpa se jAnA gayA hai zaMkA-yadi kevalajJAna ke dvArA samasta loka aloka tathA bhUtakAla va bhaviSyatkAla ke samasta samaya jAna liye gaye haiM to samasta kAla sAnta va sAdi ho jaaygaa| AkAza ke pradeza ananta haiM, bhUtakAla anAdi hai aura bhaviSyatkAla ananta hai, yaha saba upadeza vyartha ho jAyagA? samAdhAna-AkAza ke pradeza ananta haiM, bhUtakAla pravAharUpa se anAdi hai, bhaviSyatkAla bhI pravAharUpa se ananta hai. aisA jinendradeva kA upadeza hai| AjJAsiddha ina tattvoM ko grahaNa karanA cAhiye, kyoMki jinendra bhagavAna anyathAvAdI nahIM hote haiN| sUkSma jinovitaM tattvaM hetubhirneva hanyate / AjJAsiddha'tu tagrAhya nAnyathAvAdino jinAH // 5 // ( AlApapaddhati ) jinendra bhagavAna ke vacana sUkSma haiN| unako kutarkoM ke dvArA khaMDita nahIM kiyA jA sktaa| una AjJAsiddha sakSamatatvoM ko grahaNa karanA cAhiye, kyoMki jinendra-bhagavAna anyathAvAdI nahIM haiN| jinendra-bhagavAna ne jaisA upadeza diyA hai vaisA hI jAnA hai, kyoMki vastusvarUpa vaisA hI hai| bhUtakAla anAdi hai; anAdirUpa se kevalI ne jAnA hai aura anAdi kA upadeza diyA hai / bhUtakAla na sAdi hai, na sAdirUpa se jAnA gayA hai aura na sAdi kA upadeza hai| isIprakAra ananta ke viSaya meM jAna lenA caahiye| 6 . bhatakAlInaparyAyoM kA pradhvaMsAbhAva hai, kevalI ne pradhvaMsAbhAvarUpase jAnA hai aura pradhvaMsAbhAva kA upadeza diyA hai| isI prakAra bhAvIparyAyoM kA prAka-prabhAva hai, kevalI ne prAka-abhAvarUpase jAnA hai aura prAka-abhAva kA upadeza diyA hai| -Ne. ga. 11-11-71/XII/ a. ku. jaina kevalajJAna ke avibhAgI praticchedoM meM hAni-vRddhi nahIM hotI zaMkA-agurulaghuguNa ke dvArA kevalajJAna ke avibhAgapraticchedoM meM SaTguNahAnivRddhi hotI rahatI hai| kevalajJAna ke avibhAgIpraticchedoM kI saMkhyA utkRSTa anantAnanta kahanA ucita nahIM hai, kyoMki jaghanya va utkRSTa saMkhyA eka hotI hai aura madhyama saMkhyA ke aneka bheda hone ke kAraNa aneka hotI haiM? samAdhAna-kevalajJAna ke avibhAgapraticchedoM meM hAni-vRddhi nahIM hotI hai, kyoMki svabhAvaarthaparyAya mAtra agurulaghuguNa meM hAni-vRddhi ke kAraNa hotI hai / kahA bhI hai"agurulaghuvikArAH svabhAvArthaparyAyAste dvAdazadhA SaDvRddhirUpAH SaDhAnirUpAH / " agurulahugA aNaMtA samayaM samayaM samunbhavA je vi / davvANaM te bhaNiyA sahAvaguNa pajjayA jANa // 22 // ( naya cakra ) agurulaghuguNa anantaavibhAga praticchedavAlA hai / usa agurulaghuguNa meM prati samaya paryAyeM utpanna hotI rahatI haiN| agUrulaghuguraNa kI paryAyoM ko zuddhadravya kI svabhAvaparyAya jAnanA caahiye|
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] yadi kevalajJAna ke avibhAga praticchedoM meM hAni-vRddhi mAna lI jAya to unakI saMkhyA utkRSTaanantAnanta .. nahIM rahegI, kyoMki utkRSTa saMkhyA meM hAni-vRddhi saMbhava nahIM hai aura utkRSTa saMkhyA na rahane se trilokasAra gAyA 51 se virodha A jAyagA / ataH kevalajJAna ke avibhAgapraticchedoM kI hAni-vRddhi dvArA svabhAvapariNamana mAnanA nitAMta bhUla hai| -jeM. ga. 11-11-71/XII/ a. ku. jaina jJayoM ke pariNamana kI apekSA kevalajJAna meM bhI pariNamana hotA hai zaMkA-yadi kevalajJAna meM avibhAgapraticchedoM ko hAni vRddhi ke kAraNa pariNamana nahIM hai to kisa prakAra pariNamana hai ? samAdhAna-jJAna jJeyoM ko jAnatA hai arthAt jJAna kI jJeyoM ko jAnanerUpa paryAya hotI hai| pratisamaya jaisA-jaisA jJeyoM meM pariNamana ( utpAda-vyaya ) hotA rahatA hai, jAnane kI apekSA vaisA-vaisA pariNamana jJAna meM bhI hotA rahatA hai| yadi jJAna meM tadanukUla parivartana na ho to jJAna jJeyoM ko jAna hI nahIM sktaa| Agama isa prakAra hai "zeyapadArthAH pratikSaNaM bhaGgatrayeNa pariNamanti tathA jJAnamapi paricchityapekSayA bhaGgatrayeNa pariNamati / " (pra0 sA0 gA0 18 TIkA ) "yena yenotpAdavyayadhrauvyarUpeNa pratikSaNaM jJeyapadArthAH pariNamanti tatparicchittyAkAraNAnIhitavRttyA siddhajJAnamapi pariNamati / " ( vR0 dra0 saM0 gAthA 14 TIkA) "pratikSaNaM vivartamAnAnarthAnapariNAmi kevalaM kathaM parichinattIti cenna, jJeyasamaviparivartinaH kevalasya tavavirodhAt / jJeyaparatantratayA viparivartamAnasya kevalasya kathaM punarnavotpattiriti cenna, kevalopayogasAmAnyApekSayA tasyotpattarabhAvAt / vizeSApekSayA ca nendriyAloka manobhyastadutpattivigatAvaraNasya tadvirodhAt / " (dha0 pu0 1 pR0 198) "Na ca NANavisesadvAreNa uppajjamANassa kevalaNANaMsassa kevalaNANattaM phidi, pameyavaseNa pariyattamANasiddhajAvaNANaMsANaM pi kevlnnaannttaabhaavppsNgaado|" (ja0 dha0 pu. 1 pR0 50-51) artha-utpAda, vyaya, dhrauvyarUpa se jJeyapadArtha pratikSaNa pariNamana karate haiM usI prakAra kevalajJAna meM bhI jAnane kI apekSA utpAda, vyaya, dhrauvyarUpa pariNamana hotA hai| yahA~ para zaMkA hai ki aparivartanazIla kevalajJAna pratyeka samaya meM parivartanazIla padArthoM ko kaise jAnatA hai ? aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki jJeyapadArthoM ko jAnane ke liye tadanukUla parivartana karane vAle kevalajJAna ke aisA parivartana mAna lene meM koI virodha nahIM AtA hai| punaH zaMkA hai ki jJeya kI paratantratA se parivartana karane vAle kevalajJAna kI phira se utpatti kyoM na mAnI jAya? kevalajJAna kI phira se utpatti nahIM mAnI jAtI, kyoMki kevalajJAnarUpa upayoga sAmAnya kI apekSA kevalajJAna kI punaH utpatti nahIM hotI hai| vizeSa kI apekSA kevalajJAna
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / kI utpatti hotI hai to bhI vaha kevalajJAnopayoga indriya mana aura Aloka se utpanna nahIM hotA hai, kyoMki jisake jJAnAvaraNAdikarma naSTa ho gaye haiM, aise kevalajJAna meM indriyAdi kI sahAyatA mAnane meM virodha AtA hai| yadi kahA jAya ki kevalajJAna kA aMzajJAna vizeSarUpa se utpanna hotA hai, isaliye usakA kevalajJAnatva hI. naSTa ho jAtA hai, so bhI ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para jJeya ke nimitta se parivartana karane vAle siddha jIvoM ke jJAnAMzoM ke bhI kevalajJAnatva ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| -jaM.ga. 11-11-71/XII/a. ku. jaina zaMkA-jJeyoM ke pariNamana kI apekSA kevalajJAna meM pariNamana kahanA to aupacArika kathana hai, jo satya nahIM hai ? samAdhAna-jJeyoM ke pariNamana se kevalajJAna meM pariNamana hotA hai yaha upacaritanaya kA viSaya hote hue bhI upacaritasvabhAva kA kathana hai| yadi upacaritasvabhAva ke kathana ko satya na mAnA jAya to sarvajJatA bhI satya nahIM hogI, kyoMki sarvajJatA arthAt parajJatA upacarita svabhAva kI apekSA se hai| kahA bhI hai "svabhAvasyApyanyatropacArAdupacaritaH svabhAvaH // 123 // sa dvadhA-karmaja-svabhAvika bhedAt / yathA jIvasya martatvamacetanatvam / yathA siddhAtmanAM parajJatA paradarzakatvaM ca // 124 // (AlApapaddhati) svabhAva kA bhI anyatra upacAra karanA upacaritasvabhAva hai| vaha upacaritasvabhAva karmaja aura svAbhAvika ke bheda se do prakAra kA hai| jaise jIva mUrtatva aura acetanatva karmaja-upacarita-svabhAva hai| tathA jaise siddha mAtmAoM ke parakA jJAnapanA tathA parakA darzakatva arthAta sarvajJatA svabhAvikaupacaritasvabhAva hai| jaise kevalajJAna ke sarvajJatA satyArtha hai, vaise hI jJeyoM ke pariNamana kI apekSA kevalajJAna kA pariNamana bhI satyArtha hai, kyoMki donoM upacAra svabhAva kA kathana hone se upacAranaya kA viSaya hai| -jeM. ga. 11-11-71/XII/ a. ku. jaina saMyamamArgaraNA saMyamamArgaNA meM asaMyama bheda kaise zaMkA-gommaTasAra meM saMyamamArgaNA meM asaMyamako saMyama kaise kahA hai ? samAdhAna-mArgaNA kA artha-khoja, talAza, anusaMdhAna hai| yadi saMyama kI apekSA samasta jIvoM kI khoja kI jAya to ve jIva tIna avasthA meM milate haiN| kucha jIva to saMyamaavasthA meM milate haiN| kucha jIva mizra arthAta saMyamAsaMyamaavasthA meM pAye jAte haiM aura zeSa jIva saMyamarahita arthAt asaMyamaavasthA meM dikhAI dete haiN| arthAta saMyama kI apekSA jIvoM ke tIna bheda haiM-(1) saMyama sahita jIva, (2) saMyamarahita jIva, (3) trasaghAta tyAga kI apekSA saMyama aura sthAvaraghAta pratyAga kI apekSA asaMyama aisI saMyamAsaMyamarUpa mizraavasthAvAle jIva /
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva [ 307 saMyamamArgaNA kA abhiprAya saMyama ke bheda se nahIM hai, kintu saMyama kI apekSA nAnAjIvoM kI avasthA batalAne se hai| saMyamasahita jo jIva haiM ve bhI sAmAyika-chedopasthApanA-zuddhisaMyata, parihArazuddhisaMyata, sUkSmasAparAyazuddhisaMyata, yathAkhyAtavihArazuddhisaMyata haiM / SaTkhaMDAgama sUtra meM kahA bhI hai __ "saMjamANuvAdeNa asthi saMjadA sAmAiya-chedovaTThANasuddhisaMjadA parihArasuddhisaMjadA suhamasAMparAiyasuddhisaMjadA jahAkkhAdavihArasuddhisaMjavA saMjavAsaMjadA asaMjadA cedi // 123 // artha-saMyamamArgaNA ke anuvAda meM sAmAyika-chedopasthApanAzuddhisaMyata, parihArazuddhisaMyata, sUkSmasAparAyazuddhisayata, yathAkhyAtavihArazuddhisaMyata ye pAMca prakAra ke saMyata tathA saMyatAsaMyata aura asaMyata jIva hote haiM / saMyamakI apekSA jIvoM kA anya koI bheda saMbhava nahIM hai / -jeM. ga. 7-10-65/X/premacanda saMyata, asaMyata va saMyatAsaMyatoM kI rAzi evaM tatsaMbaMdhI guNakAra/bhAgahAra zaMkA-dhavala pu07pR0 512 sUtra 60 kI TIkA meM saba jIvoM kA anantavAMbhAga prApta karane ke liye sarvajIvarAzi ko ananta kA bhAga diyA hai| sUtra 62 kI TIkA meM anantabahubhAga prApta karane ke liye bhI sarvajIvarAziko anantakA bhAga dekara ekabhAga grahaNa kiyA hai, so kaise ? samAdhAna-ghavala pu07 pR0 512 sUtra 60 meM 'saMyatajIva sarvajIvoM ke anantaveMbhAga haiM' aisA kahA hai| prataH saMyatajIvoM ko anantAbhAga siddha karane ke liye TIkA meM sarvajIvarAzi meM saMyatajIvoM kA bhAga dene para ananta labdha prApta hotA hai| aisA kahA hai jisase siddha hotA hai ki saMyatajIva anantaveM bhAga haiM anyathA ananta labdha prApta nahIM hotaa| satra 62 meM yaha kahA hai ki 'asaMyatajIva sarvajIvoMke anantabahabhAga haiM arthAt asaMyatoMke atirikta zeSa rahe saMyata va saMyatAsaMyatajIva ve sarvajIvoM ke anantaveMbhAga haiN| ataH saMyata Adi jIvoMkA sarvajIvarAzi meM bhAga dene . sarvajIva rAzi para ananta prApta hote haiN| / ""=sarva saMyatajIva arthAta sabajAvarAzi 5 saMyatajIva = ananta / sarvajIvarAzi-anantabahubhAgapramANa asaMyatajIva = sarvajIvarAzi ke anantaveMbhAgapramANa saMyatajIva / sarvajIvarAzi:saMyatajIva=ananta / -jai.ga. 20-4-72/IX/ yazapAla (1) bAraha prakAra ke asaMyama kA kAraNa (2) avirati ke tIna evaM bAraha bhedoM kA samanvaya zaMkA-jaina siddhAnta pravezikA prazna naM0 428 ke uttara meM avirati tIna prakAra kI batalAI hai'anaMtAnabaMdhIkaSAyodayajanita, atratyAkhyAnAvaraNakaSAyodayajanita va prtyaakhyaanaavrnnkssaayodyjnit|' isaprakAra
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ke bheda ASagraMthoM meM bhI kahIM varNita haiM ? yadi haiM to ye tIna bheda bArahamevoM se kisaprakAra samanvaya ko prApta hote haiM ? samAdhAna - sarvArthasiddhi a0 9 sUtra 1 kI TIkA meM anantAnubandhI prAdi kaSAyodaya se tInaprakAra ke asaMyama kA kathana isa prakAra hai "asaMyamastrividhaH anantAnubandhya pratyAkhyAna pratyAkhyAnodaya vikalpAt / " artha - asaMyama tIna prakAra kA hai- anantAnubandhIkA udaya, apratyAkhyAnAvararaNakA udaya aura pratyAkhyAnA varaNakA udaya / isameM se anantAnubandhIudayajanita zrasaMyamase cAritrakI ghAtaka apratyAkhyAnAvaraNaAdi kA udaya anantapravAharUpa ho jAtA hai aura nidrAnidrA Adi 25 karmaprakRtiyoM kA baMdha hotA hai / kahA bhI hai - "Na cANatANubaMdhicakka vAvAro cArite NiSphalo, apaccakkhANAdiaNaMtodayapavAhakAraNassa NiSphalatta - virohA / " dhavala pu0 6 pR0 43 ) cAritra meM anantAnubaMdhIcatuSkakA vyApAra niSphala bhI nahIM hai, kyoMki cAritra ke ghAtaka prapratyAkhyAnAdi ke udayarUpa anantapravAha ke kAraNabhUta anantAnubaMdhIkaSAya ke niSphalatva kA virodha hai / "paMca viMzatiprakRtInAmanantAnubandhikaSAyodayakRtAsaMyamapradhAnAtravANAmekendriyAdayaH sAsAdanasamyagdRSTayantA arter: " ( sarvArthasiddhi 9/1 ) anantAnubandhIkaSAyodaya kRta asaMyama se mukhyarUpa se 25 prakRtiyoM kA Asrava hotA hai / ina prakRtiyoM kA ekendriya se lekara sAsAdanaguNasthAna taka ke jIva bandha karate haiM / "pratyAkhyAnaM saMyamaH, na pratyAkhyAnamapratyAkhyAnamiti / " ( dha0 pu0 6 pR0 43 ) pratyAkhyAna saMyama ko kahate haiM / jo pratyAkhyAna rUpa nahIM vaha apratyAkhyAna hai / ataH anantAnubandhI va apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyodaya kRta 12 prakAra kA asaMyama hotA hai, kyoMki caturtha guNasthAna taka pA~ca indriya aura chaThe mana ke viSayoM kA tyAga nahIM hai tathA pA~ca sthAvarakAya aura chaThe sakAya kI hiMsA se viraktatA nahIM hai / No iMdiyesu virado No jIve thAvare tase vApi / jo saddahari jitaM sammAiTThI avirado so // 29 // ( go0 jI0 ) jo indriyoM ke viSayoM se tathA trasa sthAvarajIvoM kI hiMsA se virakta nahIM hai, kintu jinendradeva dvArA kathita pravacana kA zraddhAna karatA hai, vaha avirata samyagdaSTi hai / "asaMjamapaccao duviho iMdiyAsaMnama-pANAsaMjamabheeNa / tattha iMdiyAsaMjamo chavyiho parisa-rasarUva-gaMdhasadda-goiMdiyAsaMjama bheeNa / pANAsaMjamo vi chavviho puDhavi Au-teja- bAu-vaNaphaditasA saMjama bheeNa asaMjamasanvasamAsovArasaM / " ( dhavala pu0 8 pR0 21)
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] asaMyama, indriya-asaMyama aura prANyasaMyama ke bheda se do prakAra hai| unameM indriyAsaMyama sparza, rasa, rUpa, gandha, zabda aura noindriya (mana) janita asaMyama ke bheda se chaha prakAra hai| prANyasaMyama bhI pRthivI, apa, teja, vAyu, vanaspati aura sa jIvoM kI apekSA se utpanna asaMyama chahaprakAra kA hai| saba asaMyama milakara bAraha hote haiN| anantAnubandhI aura apratyAkhyAnAvaraNakaSAyodaya abhAva ho jAne se tathA pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyodaya hone se chahaprakAra ke indriyasaMyama tathA pA~casthAvarasambandhI asaMyama kA tyAga nahIM hotA, kintu trasaghAta kA tyAga ho jAne se paMcamaguNasthAna meM 11 avirati hotI hai| isaprakAra anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNakaSAyodayajanita asaMyama tInaprakAra kA hai| indriyAsaMyama va prANyasaMyama ke bheda se asaMyama do prakAra kA hai| indriyAsaMyama chahaprakAra kA aura prANyAsaMyama chahaprakAra kA isa prakAra asaMyama bArahaprakAra kA hai| anantAnubandhI va apratyAkhyAnAvaraNakaSAyodaya se 12 prakAra kA asaMyama hotA hai| pratyAkhyAnAvaraNakaSAyodaya se trasaghAta ke atirikta 11 prakAra kA asaMyama hotA hai| -Ne.ga. 1-6-72/IX/ra. lA. jaina, meraTha sAmAyika va chedopasthApanA meM bheda zaMkA-pramattagraNasthAna meM sAmAyikasaMyama kisaprakAra hai? apramattAdiguNasthAnoM meM chevopasthApanAsaMyama kisaprakAra hai ? samAdhAna-'maiM sarvaprakAra ke sAvadhayoga se virata hU~' isaprakAra dravyArthikanayakI apekSA sakalasAvadhayogake tyAgako sAmAyikazUddhisaMyama kahate haiM / 'sarvasAvadha yoga' pada ke grahaNa karane se hI, yahA~ para apane sampUrNa bhedoM kA saMgraha kara liyA gayA hai, yaha bAta jAnI jAtI hai| yadi yahA~ para saMyama ke kisI ekabheda kI hI mukhyatA hotI to 'sarva' zabda kA prayoga nahIM kiyA jA sakatA thA, kyoMki aise sthala para 'sarva' zabda ke prayoga karane meM hai| isa kathana se yaha siddha humA ki jisane sampUrNasaMyama ke bhedoM ko apane antargata kara liyA hai aise abhedarUpa se eka yama ko dhAraNa karanevAlA jIva sAmAyikazuddhisaMyata kahalAtA hai / (dhavala pu0 1 pR0 369-370) usa ekavata ke cheda arthAt do, tIna Adi ke bheda se upasthApana karane ko arthAt vratake AropaNa karane ko chedopasthApanAzuddhisaMyama kahate haiM / sampUrNa vratoM ko sAmAnya kI apekSA eka mAnakara ekayama ko grahaNa karane vAlA hone se sAmAyikazuddhisaMyama dravyAthikanayarUpa hai / usI eka vrata ko pA~ca athavA aneka prakArake bheda karake dhAraNa karane vAlA hone se chedopasthApanAzuddhisaMyama paryAyArthikanayarUpa hai| yahA~ para tIkSNa buddhi manuSyoM ke anugraha ke lie dravyAthikanaya kA upadeza diyA gayA hai| mandabuddhi prANiyoM kA anugraha karane ke liye paryAyAthikanaya kA upadeza diyA gayA hai| isaliye ina donoM saMyamoM meM anuSThAnakRta koI vizeSatA nahIM hai| upadeza kI apekSA saMyama ko do prakAra kA kahA gayA hai, vAstava meM to vaha eka hI hai| isI abhiprAya se sUtra meM svataMtrarUpa se sAmAyikapada ke sAtha 'zuddhisaMyata' pada kA grahaNa nahIM kiyA gyaa| (dhavala pu0 10 370) isa upayukta Agama se spaSTa ho jAtA hai ki vivakSA bheda se do prakAra kA saMyama kahA gayA hai, kintu anuSThAnakRta koI vizeSatA na hone se donoM saMyama vAstava meM eka haiN| jo saMyama abheda-dRSTi se sAmAyikasaMyama hai
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : vahI bhedaSTise chedopasthApanAsaMyama hai| ataH pramattasaMyata prAdi cAroM guNasthAnoMmeM dravyAthikanayakI dRSTise sAmAyikasaMyama aura paryAyAthikanayakI dRSTise chedopasthApanAsaMyama isaprakAra donoM saMyama siddha ho jAte haiN| -jaM. ga. 23-4-64/IX/ madanalAla parihAra vizuddhi kI asthiratA zaMkA-parihAravizuddhisaMyatajIva nIce ke guNasthAnoM meM usI jIvana meM AtA hai yA nahIM ? yadi AtA hai to kauna se guNasthAna taka ? samAdhAna-parihAravizuddhisaMyata usI bhavameM saMyama se cyuta hokara nIceke guNasthAnoMmeM prathamaguNasthAna taka pA sakatA hai (dha0 pu0 7 pR0 223) / pariNAmoM kI tathA karmodaya kI vicitratA hai| muni yathAkhyAtacAritra se bhI girakara mithyAtvaguNasthAna meM Akara kuchakama ardhapudgalaparivartanakAla taka saMsAra meM paribhramaNa kara sakatA hai| -jaM. ga..... ........... yathAkhyAtacAritra kA utkRSTa kAla zaMkA-dhavala pu0 7 pR0 171 sUtra 162 'kuchakama pUrvakoTi' kA tAtparya kyA 'ATha varSa antarmuhUrtakama pUrvakoTi' hai ? samAdhAna-sUtra 162 meM yathAkhyAtacAritra ke utkRSTa kAla kA kathana hai aura yathAkhyAtacAritra kA utkRSTakAla AThavarSa va antamahataMkama ekapUrvakoTi hai, kSAyikasamyagdRSTi ekakoTipUrva kI AyUvAlA manuSya garbhase AThavarSoM ko bitAkara saMyamako prAptakara, sarvalaghukAla meM cAritramohanIya kA kSayakara yathAkhyAtacAritra ko dhAraNakara zeSa AyakAla yathAkhyAtacAritra ke sAtha bitAkara abandhaka ( mokSa ) avasthA ko prApta ho jAtA hai| -jaM. ga. 15-8-66/IX/ ra. lA. jaina, meraTha yathAkhyAta saMyamiyoM meM bhI cAritragata asaMkhyAta bheda zaMkA-sarvArthasiddhi 9/47 meM akaSAyI jIvoM ke bhI cAritrasthAna batAye haiM / akaSAyI jIvoM meM cAritra. sthAna kaise sambhava ho sakate haiM ? samAdhAna-akaSAyI jIvoM meM kaSAyodayajanita cAritrasthAna sambhava nahIM hai, kintu cAritra kI pUrNatA, apUrNatA kI apekSA akaSAyI jIvoM meM cAritrasthAna sambhava haiN| prAgeva kSAyikaM pUrNa kSAyikatvena kevalAt / natvaghAtipratidhvaMsikaraNopetarUpataH // 5 // [ zlokavAtika a0 110 1] kevalAtprAgeva kSAyika yathAkhyAtacAritraM sampUrNa jJAnakAraNamiti na zaMkanIyam / tasya muktyupAdAne sahakArikAraNavizeSApekSitayA pUrNatvAnupapatteH / vivakSitasvakAryakaraNe antyaprAptatvaM hi sampUrNa, tacca na kevalA. prAgasti cAritrasya tatopyuva'maghAtidhvaMsikaraNopetarUpatayA sampUrNasya tasyodayAt / / zlokavAtika)
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 311 yahA~ para yaha batAyA gayA hai ki kSAyikacAritra kSAyikapane se pUrNa hai / tathApi aghAtI karmoM ko sarvathA naSTa karake muktirUpa kArya ko utpanna karane kI apekSA pUrNa hai / vaha zakti caudahaveM guNasthAna meM samucchinnakriyAnivRtti nAmaka caturtha zukladhyAna se utpanna hotI hai / kahA bhI hai--- jIvakANDa gAthA 65 meM caudahaveM guraNasthAna ke svarUpa kA kathana karate hue sarvaprathama 'selesi' zabda kA prayoga kiyA hai| jisakA artha hai "zIlAnAM aSTAdazasahasrasaMkhyAnAM aizyaM IzvaratvaM svAmitvaM samprAptaH / " arthAt caudahaveM guNasthAna meM zIla ke 18 hajAra bheda pUrNa palate haiM / isase spaSTa hai ki cAritra kI pUrNatA caudahaveM guNasthAna meM hotI hai / darzana mArgaraNA samucchinnasyAto dhyAnasyAvinivartinaH / sAkSAtsaMsAra vicchedasamarthasya prasUtitaH // 86 // [ zlo0 vA0 ] - patrAcAra 77-78 / ja lA. jaina, bhINDara labdhyaparyAptaka caturindriyAdi ke cakSudarzana nahIM hai, para zracakSudarzana to hai zaMkA- jisaprakAra labdhyaparyAptaka caturindriya-paMcendriyajIvoM ke cakSudarzana nahIM mAnA gayA hai, kyoMki unakA kSayopazama cakSudarzanopayogarUpa nahIM hotA, usI prakAra labdhyaparyAptaka caturindriya-paMcendriya jIvoM ke acakSudarzana nahIM mAnA jAnA cAhie, kyoMki unake acakSudarzana kA kSayopazama bhI acakSudarzanopayogarUpa nahIM hotA hai ? samAdhAna -- jisaprakAra dhavala pu0 3 pR0 454 para labdhyaparyAptaka caturindriya-paMcendriya jIvoM ke cakSudarzana kA niSedha kiyA gayA hai, usaprakAra una jIvoM ke acakSudarzana kA niSedha karanevAlA koI Agama vAkya nahIM hai / dhavala pu0 3 meM aise jIvoM kI acakSudarzaniyoM meM gaNanA kI gaI hai / " Agamacakkhu sAhu" arthAt sAdhu puruSoM kI cakSu Agama hai / aisA zrI kuMdakuMda AcArya kA vAkya hai ataH hamArA zraddhAna zrAgama vAkya anukUla honA cAhiye / "Agamo'tarkagocaraH" / Agama tarka kA viSaya bhI nahIM hai / ataH dhavala pu0 3 pR0 454 ke kathana ko tarka kA viSaya banAnA ucita nahIM hai / - jai. ga. 22-4-76 / VIII / je. ela. jaina cakSudarzana kA utkRSTa kAla zaMkA- dhavala pu0 7 pR0 173 sUtra 171 kI TIkA meM cakSudarzanI kA utkRSTakAla 2000 sAgara batalAyA, kintu kAyika kA utkRSTakAla pUrvakoTipRthaktva adhika 2000 sAgara hai / to cakSudarzanI kA bhI utkRSTakAla utanA hI kyoM nahIM ho sakatA ?
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna - sakAyika sAmAnya arthAt yasakAyikaparyApta aura aparyApta donoM kA milakara utkRSTakAla pUrvakoTipRthaktva se adhika do hajAra sAgara hai, kintu trasakAyika paryAptakoM kA utkRSTakAla do hajAra sAgara hai| [ dhavala pu0 7 pR0 150 sUtra 92 ] / trasakAyika labdhyaparyAptakoM ke cakSudarzanopayoga usI bhava meM saMbhava nahIM hai, ataH cakSudarzanI kA jIvoM meM labdhyaparyAptaka jIvoM kA grahaNa nahIM kiyA gayA aura trasaparyAptakoM ke utkRSTa kAla kI apekSA cakSudarzanI jIvoM kA utkRSTakAla dohajArasAgaropama kahA hai / dhavala pu0 4 pR0 454 sUtra 278 kI TIkA / - jai. ga. 15-8-66 / 1X / ra. lA. jaina, meraTha 312 ] cakSudarzano nivRttyaparyAptakoM kA kAla zaMkA- dhavala pu0 7 pR0 172 sUtra 170 kI TIkA meM kahA hai 'cakSudarzanI aparyAptakoM meM kSudrabhava grahaNa mAtra jaghanya kAla nahIM pAyA jAtA' jaba caturindriya aparyAptakoM kA kAla kSudrabhava hai to cakSudarzanI aparyAptakoM kA jaghanyakAla kSudrabhava kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna ---- caturindriya aparyAptaka jIva do prakAra ke haiM 1. labdhyaparyAptaka, 2. nivRttyaparyAptaka / labdhyaparyAptakoM kI usa bhava meM paryAptiyA~ pUrNa nahIM hotIM, ataH unako aparyAptaka kahA gayA hai / yadyapi inakA jaghanyakAla kSudrabhava hai tathApi inako cakSudarzanI meM bhI grahaNa nahIM kiyA gayA hai, kyoMki inake usI bhava meM cakSudarzanopayoga sambhava nahIM hai / nivRttyaparyAptakoM kA jaghanyakAla antarmuhUrta hai / inake usa bhava meM niyama se paryAptiyA~ pUrNa hoMgI aura cakSudarzanopayoga bhI hogA / yadyapi nivRtyaparyApta jIvoM ke paryAptanAmakarma kA udaya hai aura inako paryAptakoM meM hI grahaNa kiyA gayA hai tathApi jaba taka paryAptiyA~ pUrNa nahIM hotIM usa samaya taka ye jIva aparyApta ( nivRtyaparyApta ) haiM aura inakI apekSA se cakSudarzanI aparyAptakoM kA jaghanyakAla kSudrabhava na rahakara antarmuhUrta kahA hai / dhavala pu0 4 pR0 454 / - jai. ga. 15-8-66 / 1X / ra. lA. jaina, meraTha sabhI darzanoM kI sva meM hI pravRtti hotI hai| zaMkA- dhavalAkAra ne jJAna kA kArya para ko jAnanA kahA hai aura darzana kA kArya sva ko jAnanA kahA hai, kintu darzana ke cAra bheda bhI kahe haiM - 1. cakSudarzana, 2. acakSuvarzana, 3. avadhidarzana, 4. kevaladarzana / ina sabakA viSaya parapadArtha kahA hai / jaise avadhidarzana kA viSaya paramANu se lekara mahAskaMdha taka saba hI mUrtika padArtha batalAye haiM to phira sva ko grahaNa karane vAlI bAta kaise ? samAdhAna- isaprakAra kI zaMkA dhavala pustaka 7 pR0 100 para uThAI gaI hai / vahA~ usakA samAdhAna isaprakAra kiyA hai-- "jo cakSuoM ko prakAzita hotA hai dikhatA hai athavA A~kha dvArA dekhA jAtA hai vaha cakSu darzana hai / " aisA jo Agama meM kahA gayA hai usakA artha yaha samajhanA cAhiye ki kSu indriya jJAna se pUrva hI jo sAmAnyasvazakti kA anubhava hotA hai aura jo ki cakSujJAna kI utpatti meM nimittarUpa hai vaha cakSudarzana hai / prazna - usa cakSuindriya ke viSaya se pratibaddha aMtaraMga zakti meM cakSu indriya kI pravRtti kaise ho sakatI hai ?
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] uttara-nahIM, yathArtha meM to cakSaindriya kI antaraMga meM hI pravRtti hotI hai, kintu bAlakajanoM ko jJAna karAne ke liye aMtaraMga meM bahiraMga padArthoM ke upacAra se cakSuoM ko jo dikhatA hai vahI cakSudarzana hai, aisA prarUpaNa kiyA gayA hai| prazna-gAthA meM to 'cakkhUNa jaM payAsadi dissadi taM cakkhudaMsaNaMti' aisA kahA gayA hai phira Apa sIdhA artha kyoM nahIM karate? uttara-sIdhA artha nahIM karate, kyoMki vaisA artha karane meM anekoM doSoM kA prasaMga AtA hai| cakSaindriya ko chor3akara zeSa indriyajJAnoM kI utpatti se pUrva hI apane viSaya meM pratibaddha svazakti kA acakSujJAna kI utpatti kA nimittabhUta jo sAmAnya se saMveda yA anubhava hotA hai vaha acakSudarzana hai, aisA kahA gayA hai| "paramANu se lekara antima skaMdhaparyaMta jitane mUrtikadravya haiM unheM jisake dvArA sAkSAt dekhatA hai yA jAnatA hai vaha avadhidarzana hai|" aisA jo Agama meM kahA gayA hai usakA artha aisA jAnanA cAhiye ki paramANu se lekara antimaskaMdhaparyaMta jo pudgaladravya sthita hai unake pratyakSajJAna se pUrva hI jo avadhijJAna kI utpatti kA nimittabhUta svazakti viSayaka upayoga hotA hai vahI avadhidarzana hai, aisA grahaNa karanA cAhiye / anyathA jJAna aura darzana meM koI bheda nahIM rhegaa| [ dhavala pu0 7 pR0 101 va 102 ] yadyapi Agama meM isa prakAra kI gAthA hai jinameM darzana kA viSaya bAhyapadArtha kahA gayA hai, kintu vIrasena AcArya ne yaha kahA hai ki isa prakAra kA kathana bAlakajanoM ko jJAna karAne ke lie aMtaraMga meM bahiraMga padArthoM kA upacAra karake kiyA gayA hai| yadi darzana kA viSaya bhI bAhyapadArtha mAna liyA jAve to jJAna aura darzana donoM kA viSaya bAhyapadArtha ho jAne se jJAna aura darzana meM koI bheda nahIM rhegaa| -jeM.ga. 8-8-66/VII/zA. lA. jaina cakSudarzana-pracakSudarzana ke kAla zaMkA-dhavala pu0 7 pR0 173 sUtra 174 meM acakSudarzana ko anAdi-sAnta batalAyA hai aura sAdi hone kA niSedha kiyA hai taba kyA cakSudarzana aura acakSudarzana donoM sAtha raha sakate haiM ? satra 170 kI TIkA meM 'acakSudarzanasahita sthita jIva ke cakSudarzanI hokara kama se kama antarmuhUrta rahakara punaH acakSudarzanI hone para cakSudarzana kA antarmuhUrtakAla prApta ho jAtA hai / jo yaha likhA hai usakA kyA abhiprAya hai ? samAdhAna-kSayopazama kI apekSA acakSadarzana kA kAla anAdi-ananta abhavyoM ke aura anAdi-sAnta bhavyoM ke kahA hai, kyoMki kSAyikadarzana ( kevaladarzana ) hone para kSayopazamadarzana nahIM rhtaa| acakSudarzana aura cakSudarzana donoM kA kSayopazama caturindriya Adi jIvoM ke eka sAtha hotA hai ataH cakSudarzana aura acakSudarzana donoM darzana eka jIva meM eka sAtha raha sakate haiM / sUtra 170 meM acakSudarzana kA eka jIva kI apekSA jaghanyakAla antarmuhUrta kahA hai / usa kAla ko siddha karane ke lie likhA hai ki 'acakSudarzana sahita sthita jIva' arthAt ekendriya, dvIndriya athavA tInaindriya jIva,
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 314 ] 'cakSudarzanI hokara' arthAt caturindriya yA paMcendriya paryApta hokara kama se kama antarmuhUrta jIvita rahakara punaH 'pracakSudarzanI hone para' arthAt ekendriya, dvIndriya yA tInaindriya hone para cakSudarzana kA kAla antarmuhUrtaM prApta hotA hai, kyoMki ekendriya, dvIndriya yA tInaindriya jIvoM ke cakSudarzana nahIM hotA hai / isa TIkA kA yaha abhiprAya nahIM hai ki jisake cakSu darzana hotA hai usake zracakSudarzana nahIM hotA hai| jisake cakSudarzana hotA hai usake acakSudarzana bhI hotA hai, kyoMki chadmasthapravasthA meM pracakSudarzana kA kSayopazama sadaiva rahatA hai / - jai. ga. 15-8-66 / 1X / ra. lA. jaina, meraTha nidrA kA kAla zaMkA- kyA eka jIva antarmuhUrta se adhika nidrAvasthA meM nahIM raha sakatA, sotA huA manuSya eka antamuhUrta pazcAt avazya jAga jAyegA ? isI prakAra kyA jAgRta avasthA bhI eka antarmuhUrta se adhika nahIM rahatI arthAt jAgate hue manuSya ko eka antarmuhUrta pazcAt avazya nidrA A jAtI hai ? savistAra uttara dene kI kRpA kareM / samAdhAna --- darzanAvaraNakarma kI no prakRtiyA~ haiM / 1. cakSudarzanAvaraNa, 2. acakSudarzanAvaraNa, 3. avadhidarzanAvaraNa, 4. kevaladarzanAvaraNa, 5. nidrA, 6. nidrAnidrA, 7. pracalA, 8. pracalApracalA, 6. styAnagRddhi / ina nau darzanAvaraNaprakRtiyoM meM se prathama cAraprakRtiyoM kA to chadmastha ke nirantara udaya rahatA hai| ataH yaha cAraprakRtikaudayasthAna haiM / yadi ina cAraprakRtiyoM ke sAtha anya pA~ca prakRtiyoM meM se kisI eka nidrA kA bhI udaya ho jAtA hai to pA~ca prakRtika udayasthAna ho jAtA hai / darzanAvaraNakarma ke 1. cAraprakRtika 2. pA~caprakRtika ye do hI udayasthAna haiM ( paMcasaMgraha pR0 424-25 ) / nidrA Adi pA~ca prakRtiyoM kA udaya va udIraNAkAla jaghanya se ekasamaya aura utkarSa se antarmuhUrta pramANa hai ( dhavala pu0 15 pR0 61-62 / ataH supta avasthA antarmuhUrta se adhika nahIM raha sakatI / nidrA Adi pA~ca prakRtiyoM ke udaya, udIraNA kA jaghanya va utkRSTa antara antarmuhUrta kahA hai dhavala pu0 15 pR0 68 ) / ata: jAgRta avasthA bhI eka antarmuhUrta se adhika nahIM raha sakatI / darzanAvaraNa ke cAraprakRtika udaya se pA~caprakRtika udaya honA 'bhujAkAra' kahalAtA hai | pA~caprakRtika udaya se cAraprakRtika udaya honA 'alpatara' kahalAtA hai| prakRtiyoM kA eka samaya se adhika udaya rahanA athavA pA~caprakRtiyoM kA ekasamaya se adhika udaya rahanA 'avasthita' kahalAtA / dhavala pu0 15 pR0 97 para avasthiti kA jaghanyakAla ekasamaya aura utkarSa se antarmuhUrtaM kahA hai / isase bhI siddha hai ki kisI bhI jIva ke jAgRtaavasthA yA suptadazA eka antarmuhUrta se adhika nahIM raha sakatI / isa AgamapramANa se siddha hai ki sotA huzrA manuSya eka antarmuhUrtaM pazcAt zravazya jAga jAyagA / jAgatA huA manuSya eka antarmuhUrta pazcAt kama se kama ekasamaya ke liye avazya so jAyagA / suptadazA meM jAgane kA kAla aura jAgRta avasthA meM sone kA kAla itanA sUkSma hotA hai jo sAdhAraNa vyaktiyoM ke anubhava meM nahIM AtA / ataH yaha kathana zrAgama pramANa se hI jAnA jA sakatA hai / Ajakala bahuta se vyaktiyoM ne apane anubhava ke AdhAra para pustakeM likhanI prArambha karadI haiM jinameM Agama ke viruddha bhI kathana pAyA jAtA hai / pustakoM meM sarala bhASA meM hone ke kAraNa tathA kathana rocaka hone ke kAraNa
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 315 sAdhAraNa janatA ko inakA paThanapAThana sarala lagatA hai ataH bahuta se bhole puruSa ArSagranthoM kA svAdhyAya chor3akara ina pustakoM ko par3hate haiM jisake kAraNa unakA zraddhAna bhI ekAntamithyAtvarUpa ho jAtA hai| -jeM. ga. 20-6-63/1X-X/prA. lA. jaina lezyA mArgaraNA lezyA kA svarUpa aura kArya zaMkA-lezyA kA kArya saMsAra ko bar3hAnA kahA gayA hai, kintu yaha kArya kaSAya kA hai| kyA kaSAya ke binA lezyA saMsAra bar3hA sakatI hai ? samAdhAna-zrI pUjyapAdaAcArya ne dravyalezyA aura bhAvalezyArUpa do prakAra kI lezyA batalAkara bhAvalezyA kA lakSaNa nimna prakAra kiyA hai| "bhAvalezyA kaSAyodayaraJjitA yogapravRttiH" ( sarvArthasiddhi 26 ) / arthAt-kaSAya ke udaya se anuraMjita yogapravRttirUpa bhAva lezyA hai / zrI amRtacandra AcArya ne, zrI akalaMkadeva ne rAjavAtika adhyAya 2 sUtra 6 vArtika 8 meM tathA zrI vIrasena AcArya ne dhavala pu01pR0 149 para isI prakAra lezyA kA lakSaNa kiyA hai| aisA lakSaNa karane para do prazna utpanna hote haiN| prathama to upazAMtakaSAyaguNasthAna, kSINakaSAya guNasthAna aura sayogakevalI guraNasthAna meM zuklalezyA kahI gaI hai, kintu kaSAyodaya kA prabhAva hone se lezyA kA uparyukta lakSaNa ghaTita nahIM hotaa| dUsarA prazna yaha hai ki yoga aura kaSAya kA pRthak pRthak kathana ho jAne ke pazcAt lezyA kA kathana nirarthaka ho jAtA hai| prathama prazna kA uttara dete hue zrI pUjyapAdaAcArya tathA zrI akalaMkadeva ne sarvArthasiddhi va rAjavAtika adhyAya 2 sUtra 6 kI TIkA meM nimna prakAra likhA hai "pUrvabhAvaprajJApananayApekSayA yA'sau yogapravRttiH kaSAyAnuraJjitA saivetyupacArAdaudayikItyucyate / " arthAt-jo yogapravRtti kaSAya ke udaya se anuraMjita hai; vahI yaha hai isa prakAra pUrvabhAva prajJApananaya kI apekSA upazAMtakaSAya Adi guNasthAnoM meM bhI lezyA ko audayikabhAva kahA gayA hai / kintu zrI vIrasena svAmI isakA uttara anya prakAra se nimna zabdoM dvArA dete haiM "lezyA iti kimukta bhavati ? karmaskandherAtmAnaM limpatIti leshyaa| kaSAyAnuraJjitava yogapravRttilezyeti nAna parigRhyate syogkevlino'leshytvaapttH| astu cenna, 'zuklalezyaH sayogakevalI' iti vacanavyAghAtAtU / [ dhavala 1 pR0 386 ] /
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! artha-'lezyA' isa zabda se kyA kahA jAtA hai ? jo karmaskandhoM se AtmA ko lipta karatI hai use lezyA kahate haiN| yahA~ para 'kaSAya se anuraMjita yogapravRtti ko lezyA kahate haiM' yaha artha nahIM grahaNa karanA cAhiye, kyoMki isa artha kA grahaNa karane para sayogakevalI ke lezyA rahitapane kI Apatti prApta hotI hai| yadi yaha kahA jAve ki sayogakevalI ko lezyArahita mAna liyA jAye to kyA hAni hai ? aisA nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki aisA mAna lene para 'sayogakevalI ke zuklalezyA pAI jAtI hai, isa vacana kA vyAghAta ho jaaygaa| isaliye jo karma skaMdhoM se AtmA ko lipta karatI hai vaha lezyA hai| (dhavala pu0 1 pR0 386 ) / __ zrI vIrasena AcArya ne isI prazna kA dUsarA uttara yaha bhI diyA hai ki 'kaSAyAnuviddha yogapravRtti ko hI lezyA kahate haiM aisA mAna lene para gyArahaveM Adi guNasthAnoM meM lezyA kA prabhAva nahIM ho jAtA kyoMki 'lezyA' meM yoga kI pradhAnatA hai, kaSAya pradhAna nahIM hai / kaSAya yogapravRtti kA vizeSaNa hai vaha pradhAna nahIM ho sktii| "kaSAyAnuviddhAyogapravRttirlezyeti siddham / tatotra vItarAgINAM yogI lezyeti, na pratyavastheyaM tantratvAdyoga. sya, na kaSAyastanvaM vizeSaNatva-tastasya pradhAnyAbhAvAt / " (dhavala pu0 110 150) / artha-'kaSAyAnuviddha yogapravRtti ko lezyA kahate haiM' aisA siddha ho jAne para gyArahaveM Adi guNasthAnavartI vItarAgiyoM ke kevala yoga ko lezyA nahIM kaha sakate haiM aisA nizcaya nahIM kara lenA cAhiye, kyoMki lezyA meM yoga kI pradhAnatA hai, kaSAya pradhAna nahIM hai, kAraNa ki vaha yoga pravRtti kA vizeSaNa hai, ataeva usakI pradhAnatA nahIM ho sakatI hai| 'kaSAyAnuraMjita yogakI pravRtti ko lezyA kahate haiM' isa lakSaNa meM yoga kI pradhAnatA karane se 'jo AtmA ko karmoM se lipta karatI hai usako lezyA kahate haiM yaha dUsarA lakSaNa bhI siddha ho jAtA hai| lipadi appokIravi evIe Niyaya pugNa-pAva c| jIvo ti hoi lessA lessAguNa-jANayakkhAvA // (go0 jI0 489 ) artha-jisake dvArA jIva puNya aura pApa se apane ko lipta karatA hai| unake AdhIna karatA hai usako lezyA kahate haiM aisA lezyA ke svarUpa ko jAnane vAle gaNadharadeva Adi ne kahA hai "Atma-pravRtti-saMzleSaNakarI leshyaa|" ( dhavala 1 pR0 149, dhavala 7 pR0 7) / artha-jo AtmA aura pravRtti arthAt karmakA sambandha karanevAlI hai usako lezyA kahate haiM / "jIva-kammANaM saMsilesaNayarI picchatAsaMjama-kaSAya-jogA tti bhaNidaM hodi / " (dhavala 8 pR0 356) / artha-jo jIva va karma kA sambandha karAtI hai vaha lezyA kahalAtI hai| mithyAtva, asaMyama kaSAya aura yoga ye lezyA haiM; arthAt mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga ye jIva aura karma ke saMbaMdha ke kAraNa haiM. ataH inako lezyA kahA hai| upazAMtakaSAya Adi guNasthAnoM meM prAtmA aura karma ke sambandha kA kAraNa yoga pAyA jAtA hai isaliye kaSAya kA abhAva hone para bhI ina guNasthAnoM meM lezyA kA sadbhAva pAyA jAtA hai| kahA bhI hai
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva 1 [ 317 "kathaM kSINopazAntakaSAyANAM zuklalezyeti cenna, karmalepanimittayogasya tatra sattvApekSayA teSAM zuklalezyAstitvAvirodhAt / " (dhavala pu0 110 391) artha-jina jIvoM kI kaSAya upazAMta athavA kSINa ho gaI hai unake zuklalezyA honA kaise saMbhava hai aisA nahIM kahanA cAhie, kyoMki unameM karmalepa kA kAraNa yoga pAyA jAtA hai, isa apekSA se unake zuklalezyA kA sadabhAva mAna lene meM koI virodha nahIM AtA hai| "keNa kAraNeNa sukkalessA kamma-Nokamma-leva-Nimitta jogA asthi ti" ( dhavala pu0 2 pR0 439 ) / arthAta-jaba upazAMtakaSAyaguNasthAna meM kaSAyoM kA udaya nahIM pAyA jAtA hai to zuklalezyA kA kyA kAraNa hai ? upazAMta kaSAyaguNasthAna meM karma aura nokarma ke nimittabhUta yoga kA sadbhAva pAyA jAtA hai, isaliye zuklalezyA hai| kevala yoga yA kevala kaSAya ko lezyA nahIM kaha sakate haiM kyoMki lezyA kA lakSaNa kaSAyAnuraMjita yogapravRtti hai| kahA bhI hai "kaSAyAnuraMjitAkAyavADa-manoyogapravRttilezyA / tato na kevalaH kaSAyolezyA, nApi yogaH apitu kvaayaa| nuvikhAyogapravRttirlezyeti siddham / " (dhavala pu0 1 pR0 149 ) artha-kaSAya se anuraMjita kAyayoga, vacanayoga aura manoyoga kI pravRtti ko lezyA kahate haiN| isa prakAra lezyA kA lakSaNa karane para kevala kaSAya yA kevala yoga ko lezyA nahIM kaha sakate haiM, kintu kaSAyAnuviddha yogapravRtti ko hI lezyA kahate haiM, yaha bAta siddha ho jAtI hai / "yogakaSAyakAryAdhyati-riktalezyAkAryAnupalambhAnatAbhyAM pRthaglezyAstIti cenna, yogakaSAyAbhyAM pratyanIkatvAdyAlambanAcAryAdibAhyArthasannidhAnenApannalezyAbhAvAbhyAM saMsAravRddhikAryasya tatkevalakAryAvyatiriktasyopalambhAt / " (dhavala 1 pR0 387) artha-yoga aura kaSAya ke kArya se bhinna lezyA kA kArya nahIM pAyA jAtA hai isaliye una donoM se bhinna leNyA nahIM mAnI jA sakatI hai ? nahIM, kyoMki viparItatA ko prApta hue mithyAtva, avirati Adi ke pAlambanarUpa AcAryAdi bAhya padArthoM ke samparka se lezyAbhAva ko prApta hue yoga aura kaSAyoM se kevala yoga aura kebala kaSAya ke kArya se bhinna saMsAra kI vRddhirUpa kArya kI upalabdhi hotI hai, jo kevala yoga aura kevala kaSAya kA kArya nahIM kahA jA sakatA hai, isaliye lezyA una donoM se bhinna hai yaha bAta siddha ho jAtI hai| isake kahane kA abhiprAya yaha hai ki kaSAya ke binA mAtra yoga se mAtra IryApathaAsrava hotA hai jo usI samaya nirjarA ko prApta ho jAtA hai ataH vaha saMsAravRddhi kA kAraNa nahIM ho sakatA / mAtra kaSAya bhI saMsAra vaddhi kA kAraNa nahIM hai, kyoMki yoga ke dvArA hone vAle karmAsrava binA sthiti va anubhAgabaMdha kisameM hogA ? isaliye kaSAyAnuraMjita yogapravRtti saMsAravRddhi kA kAraNa hai| zrI akalaMkadeva isa prazna kA uttara anya prakAra se dete haiM
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / "nanu ca yogapravRttirAtmapradezaparispandaHkriyA, sA vIryalagdhiriti mAyopazamiko vyAkhyAtA, kaSAyazcaubayiko vyAkhyAtaH, tato lezyA'narthAntarabhUteti, naiSa doSaH, kaSAyodayatIvamandAvasthApekSAmevAd arthAntaratvam / sA SaDvidhA-kRSNalezyAnIlalezyAkApotalezyA tejolezyApadmalezyAzuklalezyA caMti / tasyAtmapariNAmasyAzuddhiprakarSAprakarSApekSayA kRSNAdizabdopacAraH kriyate / " (rA. vA. 2068) / arthAt yadyapi yogapravRtti AtmapradezaparispandarUpa hone se kSAyopazamika vIryalabdhi meM antarbhUta ho jAtI hai aura kaSAya praudayika hotI haiM phira bhI kaSAyodaya ke tIvra manda Adi tAratamya se anuraMjita lezyA pRthak hI hai / AtmapariNAmoM kI azuddhi kI prakarSatA, aprakarSatA kI apekSA lezyA ke chaha bheda ho jAte haiM jinakA kRSNa, nIla, kApota, pIta, padma aura zukla zabdoM ke dvArA upacAra kiyA jAtA hai|| "karmalepaikakAryakartRtvenakatvamApannayoryogakaSAyayolezyAtvAbhyupagamAt / naikatvAttayorantarbhavati dvayAtmakaka. sya jAtyAntaramApannasya kevalenakena sahaikatva-samAnatvayovirodhAt / " (dhavala pu0 110 387) artha-karmaleparUpa eka kArya ko karane vAle hone kI apekSA ekapane ko prApta hae yoga aura kaSAya ko lezyA mAnA hai| yadi kahA jAya ki ekatA ko prApta hae yoga aura kaSAyarUpa lezyA hone se una donoM meM lezyA kA antarbhAva ho jAyagA, so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki do dharmoM ke saMyoga se utpanna hue dvayAtmaka, ataeva kisI eka tIsarI avasthA ko prApta hue kisI eka dharma kA kevala eka ke sAtha ekatva athavA samAnatA mAna lene meM virodha AtA hai| SaDavidhaH kaSAyodayaH / yadyathA, tIvratamaH tIvrataraH tIvraH mandaH mandataraH mandatamaH iti / aitebhyaH SaDaNyaH kaSAyodayebhyaH paripATyA Sar3a lezyA bhavanti / kRSNalezyAnIlalezyAkApotalezyApItaleNyApapalezyAzaklalezyA ceti / " (dhavala pu0 1 pR0 388 ) artha-kaSAya kA udaya chaH prakAra kA hotA hai / vaha isa prakAra hai-tIvratama, tIvratara, tIvra, manda, mandatara aura mandatama / ina chaha prakAra ke kaSAya ke udaya se utpanna huI paripATIkrama se lezyA bhI chaha ho jAtI haiN| kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA, pAlezyA aura shuklleshyaa| "micchattAsaMjama-kasAya-jogajaNido jIvasaMskAro bhAvalessANAma / tattha jo tikho sA kaaulessaa| koviyaro saanniillessaa| jo tivvatamo sA kiNNalessA jo maMdo sA teulessaa| jo maMdayaro sA pmmlessaa| jo maMdatamo sA sukklessaa|" artha-mithyAtva asaMyama kaSAya aura yoga se utpanna hue jIva ke saMskAroM ko bhAvalezyA kahate haiN| usameM jo tIna saMskAra haiM use kApotalezyA, usase jo tIvratara saMskAra haiM use nIlalezyA aura jo tIvratama saMskAra haiM use kRSNalezyA kahA jAtA hai| jo maMda saMskAra haiM use teja ( pIta ) lezyA, jo maMdatara saMskAra haiM use padmalezyA. maMdatama saMskAra haiM use zuklalezyA kahate haiN| -je.ga.8-8-66/VII-VIII/mA. lA. jaina
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] zrAyubandha aura tadyogya lezyA zaMkA-Ayubandha kApotalezyA ke jaghanya se lekara tejolezyA ke utkRSTa taka 8 aMzoM meM batAyA, dUsarI lezyAoM meM nahIM, to jahA~ para ye lezyAyeM sarvathA hI nahIM haiM, narakoM yA svargoM meM vahA~ para Ayubandha kaise hotA hai ? samAdhAna- go0 jI0 bar3I TIkA patra 913 para jo kApotalezyA ke utkRSTa aMza ke Age aura tejolezyA ke utkRSTa aMza ke pahale jo ATha aMza Ayu ke bandha ke kAraNa kahe aura vahIM para jo nakzA diyA hai usameM chahoM lezyAoM meM cAroM Ayu kA bandha dikhAyA hai| ina donoM kathanoM kI saMgati mahAdhavala va dhavala se nahIM baiThatI hai / mahAbandha pustaka 2 patra 278 se 281 va SaTkhaMDAgama pustaka 8 patra 320 - 358 ke dekhane se jJAta hotA hai ki tInoM azubha lezyAoM meM cAroM zrAyu kA bandha hotA hai aura pIta va patra meM narakAyu ko chor3akara zeSa tIna Ayu kA aura zukla meM manuSya va deva Ayu kA hI bandha hotA hai / [ 319 - patrAcAra 24-29/5/54/ ba. pra. sa., paTanA chahoM lezyAoM meM zrAyubandha zaMkA - gommaTasAra jIvakAMDa gAthA 290 se 295 taka pRSTha 618 meM lezyA ke 26 aMzoM meM se kApota lezyA ke jaghanyaaMza se lekara kApotalezyA ke utkRSTaaMza taka ke 8 madhyama bhedoM meM Ayubandha honA batAyA hai to kyA bAkI kI cAra lezyAoM meM Ayu kA bandha nahIM hotA ? samAdhAna -- gommaTasAra jIvakAMDa gAthA 290 se 295 taka kA yaha zrAzaya nahIM hai ki kApota aura pItayA meM hI Ayu kA bandha hotA hai, kintu ina gAthAoM kA spaSTa yaha prAzaya hai ki chahoM lezyAnoM meM zrAyu kA bandha hotA hai, tathApi kRSNalezyA ke utkRSTa aMzoM aura pIta, padma, zuklalezyAoM ke utkRSTabhraMzoM meM se kucha aise haiM jinameM Ayu kA bandha nahIM hotA / gommaTasAra jIvakAMDa bar3I TIkA pR0 639 para jo yantra diyA gayA hai usase yaha spaSTa hai ki chahoM lezyAoM meM prayukA bandha ho sakatA hai dha0 pu0 8 pR0 329 se pU0 353 taka lezyAmArgaNA ke kathana meM saba hI lezyAyoM meM Ayubandha kahA hai tathA mahAbandha pu0 2 0 278 281 para chahoM lezyAoM Ayu ke bandha kA nirdeza hai / meM - jai. ga. 21-3-63 / IX / ba. pra. sa. paTanA lezyA va kaSAya meM antara zaMkA- lezyA va kaSAya meM kyA antara hai ? samAdhAna - kaSAya aura lezyA ke lakSaNoM meM antara hai / ina donoM kA lakSaNa nimna prakAra hai "sukhaduHkhabahu sasyaM karmakSetraM kRSantIti kaSAyAH / " ( dhavala pu0 1 pR0 141 ) suha- bukkha-subahu sassaM kammakkhesaM kasedi jIvassa / saMsAradUrameraM teNa kasAyo ttiNaM veti // 282 // ( go. jI. )
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 ] [ 50 ratanacanda jaina mukhtAra : artha-sukha-duHkharUpI nAnA prakAra ke dhAnya ko utpanna karane vAle karmarUpI kSetra ko jo karSaNa karatI haiM arthAt phala utpanna karane yogya karatI haiM, unheM kaSAya kahate haiN| lezyA kA lakSaNa nimna prakAra hai "AtmapravRttisaMzloSaNakarI leshyaa| kaSAyAnuraJjitA kAyavA mnoyogprvRttilennyaa| sato na kevalaH kaSAyo lezyA, nApiyogaH, apitu kaSAyAnuviddhA yogapravRttirlezyeti siddham / " ( dhavala pu0 1 pR0 149 ) artha-jo AtmA aura karma kA saMbaMdha karanevAlI hai, usako lezyA kahate haiM / kaSAya se anuraMjita kAyayoga, vacanayoga aura manoyoga kI pravRtti ko lezyA kaha sakate haiM / isaprakAra lezyA kA lakSaNa karane para kevala kaSAya ko yA kevala yoga ko lezyA nahIM kaha sakate haiM, kintu kaSAyAnuviddha yogapravRtti ko hI lezyA kahate haiN| yaha bAta siddha ho jAtI hai| lipadi appIkIravi evIeNiyaya-puNNa-pAvaM ca / jIvo ti hoilessAlessAguNajANayakkhAdA // 489 // (go0 jI0) artha-jisake dvArA jIva puNya aura pApa se apane ko lipta karatA hai, unake adhIna karatA hai, usako lezyA kahate haiM, aisA lezyA ke svarUpa ko jAnane vAle gaNadharadeva Adi ne kahA hai| -Ne. ga. 29-2-68/XII/ maganamAlA kRSNalezyA meM samyaktva va mithyAtva kA antarakAla zaMkA-dhavala pu0 5 pR0 144 meM likhA hai chaha antarmuhUrta se kama taitIsasAgara kRSNalezyA kA antara hai, so kaise? samAdhAna--dhavala pu0 5 pu0 144 para kRSNa lezyA kA antara nahIM kahA gayA hai, kintu kRSNa lezyA meM mithyAtva va asaMyatasamyagdRSTiguNasthAna kA antara kahA gayA hai / arthAt kRSNalezyA to banI rahe aura usameM mithyAtvaguNasthAna hokara chUTa jAve usake pazcAt mithyAtvaguNasthAna punaH hone meM utkRSTa antara kitanA ho sakatA hai yaha batalAyA gayA hai / athavA kRSNa lezyA to chUTe nahIM aura usameM cauthA guNasthAna hokara chUTa jAve vaha cauthA guNasthAna punaH utkRSTa se kitane kAla pazcAt ho sakatA hai, yaha batalAyA gayA hai / yaha sAtaveM naraka meM hI saMbhava hai kyoMki vahA~ para 33 sAgara taka kRSNalezyA to rahegI hI, kintu guNasthAna parivartana hone se guNasthAnoM kA utkRSTa antara kucha kama 33 sAgara ho jAtA hai / -jeM. ga. 5-3-64/IX/ sa. ku. seThI tejolezyA kA utkRSTa kAla zaMkA-SaTkhaMDAgama pustaka 14 peja 282 para pItalezyA meM utkRSTakAla sAdhika do sAgara hai jabaki pItalezyA cauthe svarga taka pAI jAtI hai sthiti adhika hai phira do sAgara kaise ? samAdhAna pItalezyAvAlA jIva marakara tIsare yA cauthesvarga ke nIce ke vimAnoM meM utpanna hogA. jahA~ para Ayu sAdhika do sAgara hotI hai / dhavala pu0 4 pR0 296 para kahA bhI hai ki "sAnatkumAra-mAhendra kalpa ke
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 321 adhastana vimAnoM meM hI tejolezyA ke hone kA upadeza pAyA jAtA hai|" ataH dhavala pu07 pR0 176 para tejolezyA kA utkRSTakAla ar3hAI sAgara kahA hai| -jaM. ga. 27-8-64/IX/ gha. lA. seThI, khuraI naraka meM dravya-bhAvalezyA evaM rAjavAtikakAra kA mata zaMkA-sarvArthasiddhikAra tathA rAjavAtikakArane tIsare cauthe adhyAya meM jo lezyAoM kA varNana kiyA hai vaha dravyozyA kA hai yA bhAvalezyA kA ? tathA unhoMne narakoM meM chahoM lezyA mAnI haiM jabaki vahAM para tIna azubha lezyA hI hotI haiM ? samAdhAna-sarvArthasiddhi tathA rAjavAtika ke cauthe adhyAya meM to devoM kI bhAvalezyA kA kathana hai| tIsare adhyAya meM nArakiyoM ke tIna azubhalezyA dravya kI apekSA se kahI, kintu bhAva kI apekSA chahoM antarmuhataM meM badalatI rahatI haiM / yahA~ para 'SaDapi' zabda vicAraNIya hai| pratyeka lezyA meM chaha sthAnapatita hAni-vRddhi liye hue anekoM sthAna hote haiN| jaise kRSNalezyA ke aneka vikalpa yA bheda yA sthAna haiN| pUrvasthAna kI apekSA anya sthAna anantabhAgavRddhi yA hAnirUpa bhI ho sakatA hai, asaMkhyAtabhAga, saMkhyAtabhAga, saMkhyAtaguNI, asaMkhyAtaguNI aura anantaguNIvRddhi yA hAnirUpa bhI ho sakatA hai / isaprakAra eka hI lezyA meM chahaprakAra kI vRddhi yA hAnirUpa sthAna saMbhava haiM / inako 'SaDapi' zabda se kahA gayA hai| 'SaDapi' kA artha chahoM lezyA ho sakatA hai, kintu naraka meM chahoM lezyA hotI haiM, aisA pratIta nahIM hotA / narakoM meM apanI-apanI azubhalezyA meM hI chahaprakAra kI vRddhi yA hAnirUpa pariNamana hotA rahatA hai| zrI vIrasena AcArya ne dhavala pu0 2 pR0 449 para nArakiyoM meM dravya kI apekSA eka kRSNalezyA batalAI hai| kintu sarvArtha siddhi aura rAjavArtika meM tIna azubha lezyA kahI haiM / isaprakAra nArakiyoM meM dravya-lezyA kI apekSA matabheda hai| -jai.ga. 20-8-64/IX/gha. lA. seThI, khuraI nArakiyoM ke lezyA zaMkA-karmakANDa hastalikhita TIkA paM0 ToDaramalajI pR0 822-"yadyapi naraka virSe niyamate azubha lezyA hai tathApi tahA~ tejolezyA pAiye hai, tisa lezyA ke mandaya udaya hote prathama sparddhaka prApta hotA hai" isameM tejolezyA batalAI hai lekina tejolezyA naraka meM kahA~ sambhava hai ? yaha samajha meM nahIM AtA kyoMki naraka meM to tInoM azubha lezyA pAI jAtI haiM isaliye kRpayA isakA samAdhAna kriye| samAdhAna-zrI puSpadanta bhUtabali ke matAnusAra naraka meM tejolezyA nahIM hotI hai| lezyA kA lakSaNa isa prakAra hai-AtmapravRtti saMzleSakarI lezyA athavA limpatIti lezyA arthaH AtmA aura pravRtti (karma) kA saMzleSaNa arthAt saMyoga karanevAlI lezyA kahalAtI hai athavA jo ( karmoM se AtmA kA ) lepa karatI hai vaha lezyA hai| (10 khaM0 pu07 patra 7) / kRSNa, nIla aura kApotalezyA kA utkRSTa kAla sAdhika taitIsa, sattaraha va sAta sAgara kramazaH kahA hai| kyoMki tiryaMcoM yA manuSyoM meM kRSNa, nIla va kApota lezyA sahita sabase adhika antamuhartakAla rahakara phira taitIsa, sattaraha va sAta sAgaropama Ayu sthitivAle nArakiyoM meM utpanna hokara kRSNa, nIla va kApa
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : leNyA ke sAtha apanI-apanI Ayusthiti pramANa rahakara vahAM se nikala antarmuhUrta kAla unhIM lezyAoM sahita vyatIta karake anya aviruddha lezyA meM gae hue jIva ke ukta tIna lezyAoM kA do antarmuhUrta sahita kramaza. taitIsa, sattaraha va sAta sAgaropama kAla pAyA jAtA hai / ataH isa kathana ke anusAra narakoM meM anya lezyArUpa parivartana nahIM hotaa| isa kAraNa vahA~ para tejolezyA sambhava nahIM hai| gommaTasAra jIvakANDa ke anusAra--jisake dvArA jIva apane ko puNya-pApa se lipta kare use lezyA kahate haiM ( gAthA 488) / narakoM meM kApota, nIla va kRSNa ye tIna azubha lezyA prathamAdi pRthviyoM meM hotI haiN| yaha svAmI adhikAra kA kathana bhAvalezyA kI apekSA se hai (gAthA 528) / kRSNalezyA kA utkRSTakAla taitIsasAgara, nIlalezyA kA sattarahasAgara, kApota lezyA kA sAtasAgara hai| yaha utkRSTakAla naraka meM hotA hai kyoMki sAtaveM narakameM taitIsasAgara, pAMcaveM naraka meM sattarahasAgara aura tIsare naraka meM sAtasAgara utkRSTa Ayu hotI hai (gAthA 551) / isase bhI spaSTa hai ki naraka meM Ayu paryaMta apanI-apanI hI lezyA rahatI hai| ekalezyA palaTakara dUsarI lezyA nahIM ho jAtI hai| lezyAoM meM do prakAra kA saMkramaNa hai-(1) svasthAna saMkramaNa (2) parasthAna saMkramaNa narakoM meM parasthAnasaMkramaNa nahIM hotA hai| svasthAnasaMkramaNa meM SaTsthAnapatita hAnivRddhi hotI hai| nArakiyoM meM apanI-apanI lezyAoM kA SaTsthAnarUpa svasthAna saMkramaNa sambhava hai jo antamuharta bAda hotA rahatA hai (gAthA 503-505) / kahIM para isa SaTasthAna parivartana ko ina zabdoM meM bhI likha diyA hai bhAvalezyAstu SaDapi pratyeka mantamahartaparivartinyaH / go0 jI0 gAthA 495 meM sampUrNa nArakiyoM ke kRSNa varNa dravyalezyA kahI hai, kinta sarvArthasiddhi va tattvArtharAjavAtika meM kRSNa, nIla aura kApota tInoM dravyalezyA nArakiyoM ke kahI gaI haiN| -je. saM. 27-9-56/vI/ dha. lA. seThI, khuraI pahale Adi narakoM meM kApota prAdi lezyA badala kara nIla prAdirUpa nahIM ho jAtI zaMkA-naraka meM bhAvalezyA hotI hai aisA tattvArtharAjavAtika pR0 164 adhyAya 3 sUtra 3 kI TIkA meM likhA hai / yaha kaise saMbhava hai ? samAdhAna-tattvArtharAjavAtika pRSTha 164, adhyAya 3 sUtra 3 kI TIkA meM yaha zabda hai 'bhAvalezyasta SaDapi prtyekmntmuhrtprivrtinyH|' isakA artha yaha hai ki 'pratyekabhAvalezyA meM avibhAga kI apekSA SaTapatita hAni-vRddhi ke asaMkhyAte sthAna hote haiN| antamuhUrta ke pazcAt bhAvalezyA apane SaTpatita hAnivRddhi sthAnoM meM se kisI eka sthAna meM parivartana kara jAtI hai|' isakA yaha artha nahIM hai ki pahile dUsare naraka meM kApotalezyA palaTa kara pIta yA nIla Adi ho jAtI ho| pR. 164, paMkti 6-7 meM yaha niyama batalA diyA hai ki-pahale dUsare aura tIsare naraka ke uparibhAga meM kApota lezyA hai| isake bAda pAMcaveM naraka ke uparibhAga taka nIla lezyA hai zeSa meM kRSNalezyA hai / kaha kathana bhAvalezyA kA hai dravyalezyA kA nhiiN| ( rAjavAtika pR0 240 ) nArakiyoM meM sabake paryAptaavasthA meM dravya se kRSNalezyA hotI hai (dhavala pu0 2 pR0 450, go0 jI0 gAthA 495) / nArakiyoM kI yaha dravyalezyA Ayu paryanta ekasI rahatI hai jaisA ki rAjavAtika pR0 164 para kahA hai "eteSAM nArakANAM svAyuH pramANAvadhatA dravyalezyA uktAH' noTa-'uktA' zabda se kApotanIla va kRSNalezyA kA grahaNa nahIM karanA cAhiye / ataH rAjavAtika meM aisA nahIM kahA gayA ki naraka meM 'pIta padma va zukla' lezyA bhI hotI hai| naraka meM tIna azubha lezyA hI hotI haiN| -je.saM. 30-10-58/V/ bra ca. lA.
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 323 vigrahagatistha nArakiyoM ke bhI bhAvalezyA zubha nahIM hotI zaMkA-nArakiyoM ke vigrahagati meM zuklalezyA kaise hotI hai ? zuklalezyA to bahuta zubha pariNAma vAloM ke hotI haiM ? samAdhAna-nArakiyoM ke vigrahagati meM bhAvalezyA to azubha hI hotI hai, kintu dravyalezyA zukla hotI hai / kyoMki zarIra ke varNa ko dravyalezyA kahate haiM, aura saMpUrNa karmoM kA visrasopacaya zukla hI hotA hai, isaliye vigrahagati meM vidyamAna saMpUrNa jIvoM ke zarIra kI zuklalezyA hotI hai| pArSapramANa isaprakAra hai "vagNodayeNa jaNiyo sarIravaNNo du dabbado lessA // 494 // " ( go0 jI0 ) "jamhA sambakammassa vissasovacao sukkilo bhavadi tamhA viggahagadIe vaTTamANa-savva-jIvANaM sarIrassa sukkalessA bhvdi|" ( dhavala pu0 2 pR0 422 ) dhavala pu0 2 10 450 para "bhAveNa kinnh-nniil-kaaulessaao|" ina zabdoM dvArA yaha kahA gayA hai ki nArakiyoM ke aparyAptamavasthA meM kRSNa-nIla-kApota ye tIna azubha bhAvalezyA hotI haiN| kisI bhI ArSagrantha meM nArakiyoM ke pIta-padma-zukla ina tIna zubha-bhAva-lezyA kA kathana nahIM hai, kyoMki samyagdRSTi nArakiyoM ke bhI zubhalezyArUpa bhAva nahIM hote haiN| -je. ga. 2-3-72/VI/ ka. gha. naeNna sabhI nArakiyoM ke dravya evaM bhAva se lezyAeM zaMkA-gommaTasAra jIvakANDa gAyA 496 meM kahA hai ki nArakiyoM ke kRSNa lezyA hotI hai, kintu sarvArtha siddhi meM nArakiyoM ke tIna lezyA batalAI hai| gommaTasAra meM kisa apekSA yaha kathana hai ? samAdhAna-gommaTasAra jIvakAMDa gAthA 494 se 498 zarIra ke varNa kI apekSA dravyalezyA kA kathana hai / kahA bhI hai vaNNodayeNa jaNido sarIravaNNo dUdagvado lossaa| sA soDhA kiNhAdI aNayabheyA sabheyeNa // 494 // artha-varNa nAmakarmodaya se jo zarIra kA varNa hotA hai usako dravya-lezyA kahate haiN| isake kRSNa, nIla, kApota, pIta, padma, zukla ye chaha bheda hai| tathA pratyeka ke uttara bheda aneka haiN| girayA kiNhA kappA bhAvANugayA ha tisrnnrtiriye| uttaradehe chakke bhoge ravicaMdaharidaMgA // 496 // artha-sampUrNa nArakI kRSNa varNa hI haiM, kalpavAsIdevoM ke zarIra kA varNa bharthAt dravyalezyA bhAvalezyA anusArI hotI hai| bhavanavAsI, vyantara, jyotiSI, manuSya, tiyaMcoM kI dravyalezyA chahoM hotI haiN| devoM ke vikriyA dvArA utpanna honevAle uttara zarIra kA varNa chahoM prakAra meM se kisI eka prakAra kA hotA hai| uttamabhogabhUmibAloM
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 ] [ 50 ratanacanda jaina mukhtAra / kA zarIra sUryasamAna, madhyamabhogabhUmivAloM kA zarIra candrasamAna tathA jaghanya bhogabhUmibAloM kA zarIra haritavarsa kA hotA hai| isaprakAra nArakiyoM ke dravyalezyA kRSNa kahI gaI hai| bhAvalezyA kA kathana gommaTasArajIvakANDa gAthA 529 meM hai jo nimna prakAra hai kAU kAU kAU, NIlA NIlA ba gIla kimhA ya / kiNhA ya paramakiNhA lossA paDhamAdi puDhavINaM // 529 // artha-pahalI dhammA yA ratnaprabhA pRthvI meM kApotalezyA kA jaghanya aMza hai| dUsarI vaMzA yA zarkarAprabhA pRthvImeM kApotalezyA kA madhyama aMza hai| tIsarI meghA yA vAlukAprabhA pRthvI meM kApotalezyA kA utkRSTa aMza aura nIlaleNyA kA jaghanya aMza hai| cauthI aMjanA yA paMkaprabhA pRthvI meM nIla lezyA kA madhyama aMza hai| pAMcavIM ariSTA yA dhUmaprabhA meM nIlalezyA kA utkRSTa aMza aura kRSNalezyA kA jaghanya aMza hai / chaTThI maghavI yA tamaHprabhA pRthvImeM kRSNalezyA kA madhyama aMza hai / sAtavIM mAdhavI yA mahAtamaHprabhA pRthvI meM kRSNalezyA kA utkRSTa aMza hai / isIprakAra sarvArthasiddhi meM bhAvalezyA kA kathana a0 3 sU0 3 kI TIkA meM hai| "prathamAdvitIyayoH kApotalezyA, tRtIyAyAmupariSTAt kApotI adho nIlA, caturthyA nIlA, paMcamyAmupari nIlA adhaH kRSNA, SaSThyAM kRSNA, saptamyAM prmkRssnnaa|" artha-prathama aura dUsarI pRthivI meM kApotalezyA hai| tIsarI pRthivI meM Upara ke bhAga meM kApotalezyA hai aura nIce ke bhAga meM nIlalezyA hai cauthI pRthivI meM nIlalezyA hai| pAMcavoM pRthivI meM Upara ke bhAga meM nIlalezyA hai aura nIce ke bhAga meM kRSNalezyA hai / chaThI pRthivI meM kRSNalezyA hai aura sAtavIM pRthivI meM paramakRSNalezyA hai| isa prakAra gommaTasAra aura sarvArtha siddhi donoM granthoM meM nArakiyoM ke tIna azubha bhAvalezyA kahI haiN| -jaM. ga. 1-6-72/VII/ra. lA. jaina bhavanatrikoM meM aparyAptakAla bhAvI lezyAe~ zaMkA-sarvArthasiddhi (jJAnapIThaprakAzana ) meM pRSTha 174 para paM0 phUlacandrajI sA0 ne vizeSArtha meM likhA hai ki bhavanatrikoM ke aparyAptaavasthA meM pItAnta cAra lezyAe~ kahI haiM, kintu jIvakANDa gAthA 535 meM azubha tIna lezyAe~ kahI haiM / kaunasA kathana ThIka hai ? samAdhAna-isa kathana meM paM0 phUlacandajI sAhaba se bhUla hogaI / unako yaha dhyAna nahIM rahA ki bhavana trika yA karma-bhUmiyA manuSya tiryaMca meM utpanna honevAle mithyAdRSTi ke aparyApta avasthA meM tIna prazubhalezyAeM hotI haiM yadi maraNa ke samaya zubha lezyA bhI ho to bhI maraNa hote hI [ tatpazcAt ] vaha zubha lezyA azubharUpa pariNamana kara jaaygii| jaise solahaveM svarga ke mithyAdRSTi deva ke anta samaya taka zuklalezyA hai, kintu devAyu pUrNa hote hI manuSyAyu ke prathama samaya meM hI zuklalezyA azubha lezyArUpa pariNamana kara legii| kahA bhI hai-manimamasakkossi. o debo jahA chiSNAuo hodUNa jahaNNasukkAiNA apariNamiya asuhatilossAe Nivadadi / [ dhavala pu0 8 pR0 322 ] /
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 325 isI prakAra bhoga bhamiyA mithyAdRSTi manuSya ke yadyapi anta samaya meM pItalezyA hai, kintu AyU kSINa hote hI azubha tIna lezyAoM meM giratA hai| isalie dhavala pu02 pR0 544-545 para mithyAiSTi bhavanatrika devoM ke aparyApta avasthA meM 'bhAveNa kiNha-NIla-kAulessA' yAnI kRSNa, nIla aura kApota ye tIna azubhalezyAeM kahI haiN| vahA~ pIta lezyA ( aparyApta avasthA meM ) nahIM khii| -patrAcAra 77-78/ ja. lA. jaina, bhINDara bhavanatrika devoM ke lezyA zaMkA-bhavana trikadevoM ke paryAptaavasthA meM kaunasI lezyA ho sakatI hai ? samAdhAna-bhavanatrikadevoM ke paryAptaavasthA meM pItalezyA hotI hai| kahA bhI hai-bhavaNavAsiyavANavaMtara. joisiyANaM pajjattANaM bhaNNamAraNe atvi dabveNa chalessA, bhAreNa jahaNiyA teulessA / bhavanatrika devoM ke paryAptakAla sambandhI pAlApa kahane para dravya se chahoM lezyAe~, bhAva se jaghanya tejolezyA hotI hai| (10 kha0 pu02/544 ) / -0. saM. 10-1-57/VI/ di. ja. sa. etmAdapura azubha lezyA vAlA bhI kadAcit bhAvaliMgI hotA hai zaMkA-sa0 mi0 9/47 meM "pulAka ke Age kI tIna lezyA hotI hai", aisA likhA hai| Age kI tIna kaunasI? yaha bhI batAveM ki kRSNAdi azubhalezyAvAlA bhAvaliMgI muni kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-'pulAka ke Age kI tIna lezyA hotI haiM / isameM 'mAge kI tIna' ina zabdoM se spaSTa ho jAtA hai ki anta kI tIna pIta, padma, zuklalezyA hotI haiN| isa 47 veM sUtra kI TIkA meM likhA hai-bakuzapratisevanAkuzIlayoH SaDapi; arthAt bakuza aura pratisevanA kuzIla ke chahoM lezyAeM hotI haiN| lezyA meM kucha aise bhaMza bhI haiM jo chahoM lezyAoM meM Common ( samAna rUpa se ) haiM / isIlie jIvakANDa meM chahoM lezyAoM meM cAroM gatiyoM va Ayu kA bandha batAyA hai / "dhUligachakkaThANe curaauu|" TIkA-pulirekhAsadRzazaktigateSu lezyASaTkasthAneSu keSudhit catvAryAya Si badhyante / artha-dhUlibhedagata chahoM lezyAvAle prathama bheda ke kucha sthAnoM meM cAroM AyukA bandha karatA hai| ___ ataH chahoM lezyAmoM meM honevAle samAna aMzoM kI apekSA bakuza aura pratisevanAkuzIla ke chahoM lezyAeM kahI gaI haiN| kintu dhavala meM pAMcaveM guNasthAna se mAtra tIna zubha lezyA kahI gaI haiN| pUlAka, bakuza, kuzIla prAdi pAMcoM hI samyagdRSTi bhAvaliMgI muni hote haiN| kahA bhI hai-samyagdarzana nimrantharUpaM ca bhUSAvezAyudhavirahitaM tatsAmAnyayogAt sarveSu hi pulAkAdiSu nirgranthazabdo yuktH| cAritraguNasyo. sarottara prakarSe vRttivizeSakhyApanArthaH pulAkA padeza kriyate / ( rA0 bA0 9/47 / 12 / 637 ) / akalaMkadeva ne kahA hai ki pulAka, bakuza Adi pAMcoM hI prakAra ke muni sambagdarzana va cAritra se sahita hote haiM tathA parigraha rahita hote haiM ataH ve nirgrantha haiN| una muniyoM ke cAritra meM tAratamya batalAne ke lie pulAka mAdi kA vyAkhyAna kiyA gayA hai|
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / bhAvaliMgI muni bhI draSyaliMgI avazya hote haiM, kyoMki jo nagna nahIM haiM ve bhAvaliMgI nahIM ho skte| prathama to nagnatArUpa dravyaliMga hogA usake pazcAt bhAvaliMga hogaa| -patAvAra 77-78/ ja. lA. jaina, bhINDara bhavya mArgaraNA bhavya va prabhavya paryAya zaMkA-bhavya abhavya kyA vastu hai ? dravya yA guNa yA paryAya ? samAdhAna-bhavya aura prabhavya bhAva jIva kI vyaMjanaparyAya hai (dha0 pu07 pR0 178 ) cAra aghAtiyA karmodaya se utpanna huA asiddhabhAva hai| vaha do prakAra kA hai-anAdiananta aura anAdi-sAnta / inameM se jinake prasiddhabhAva anAdi-ananta haiM ve abhavyajIva haiM aura jinake dUsare prakAra kA hai ve bhavyajIva haiM aura abhavyatva ye bhI vipAka pratyayika hI haiM; kintu asiddhatva kA anAdi-anantapanA aura anAdi-sAntapanA niSkAraNa hai, yaha samajhakara tattvArthasUtra meM isako pAriNAmika kahA hai (dha0 pu0 14 pR0 13 va 14) / ataH bhavyatva prabhavyatvabhAva paryAya haiM, dravya yA guNa nahIM haiN| -jeM. ga. 27-2-64/IX/ sa. rA. jaina bhavya va abhavya donoM anantabAra graM veyakoM meM utpanna ho sakate haiM zaMkA-anantavAra nava aveyakoM meM mAtra abhavya hI jAte haiM yA bhavya va abhavya donoM ? samAdhAna-bhavya aura abhavya donoM anantabAra aveyakoM meM utpanna ho sakate haiM, kyoMki mithyAtva kI apekSA bhavya aura abhavyoM meM koI antara nahIM hai| -jeM. ga. 25-5-78/VI/ munizrutasAgarajI morenAvAle (1) vizuddhi se abhavyoM ke bhI prAyogyalabdhi meM sthiti ghaTa jAtI hai (2) bhavya ke bhI prAyogya ke bAda karaNalabdhi honI jarUrI nahIM zaMkA-prAyogyalabdhi meM bhavya aura abhavya donoM kI karmasthiti antaHkoTAkoTIsAgara ho jAtI hai| jaya caMkikaraNalabdhi ko prApta hogA ataH usakI kamaMsthiti kA to antaHkoTAkoTIsAgara ho jAnA saMbhava hai. kinta abhavya kI karmasthiti kisakAraNa se anta:koTAkoTIsAgara hotI hai ? samAdhAna-prAyogyalabdhi ke pazcAt bhavya ke karaNalabdhi avazya ho, aisA koI ekAnta niyama nahIM hai| dezanAlabdhi meM yathArtha upadeza milane para bhavya aura abhavya donoM ke tattvaciMtana tathA vicAra hotA hai jisase unakI vizuddhi itanI bar3ha jAtI hai ki karmoM kI sthiti kaTakara antaHkoTAkoTIsAgara raha jAtI hai| prAyogyalabdhi kA koI kAla niyata nahIM hai jaba yaha saMjJIpaMcendriyaparyAptajIva buddhipUrvaka prayojanabhUtatattvoM kA yathArtha ciMtana yA vicAra
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 327 karane kA puruSArthaM karatA hai, taba usake karmoM kI sthiti kaTakara antaHkoTAkoTIsAgara raha jAtI hai| jo jIva paryAyoM ko sarvathA niyata mAnakara yaha kahate haiM jaba kAlalabdhi athavA honahAra hogI usa samaya svayameva prayatna rUpa paryAya tathA prAyogya labdhi ho jAvegI; una ekAnta mithyAdRSTiyoM ke yathArtha tattvavicAra bhI nahIM hotA / yathArthaM tatvavicAra binA samyagdarzana kI prApti durlabha hai| tasvavicAra aura tattvazraddhAna ina donoM meM antara hai| - jai. ga. 29-7-65/XI / lA lA. jaina videha kSetra meM prabhavya zaMkA-vivehakSetra meM kevala bhavya jIva hI hote haiM yA abhavya bhI hote haiM ? samAdhAna - dha0 pu0 7 pR0 307 sUtra 108 meM kahA gayA hai abhavya kA kSetra sarvaloka hai / isa sUtra kI TIkA meM zrI vIrasena AcArya ne kahA hai ki abhavya jIva sarvaloka meM rahate haiM, kyoMki ve ananta haiM / sarvaloka meM videhakSetra bhI prAgayA / dhataH videhakSetra meM prabhavyajIva rahate haiM, yaha ukta Agama pramANa se siddha hai| - jai. ga. 2-4-64 / 1X / maganamAlA eka hI jIva meM bhavyasva bhAva meM kathaMcit parivartana zaMkA- dhavala pu0 7 pR0 177 sUtra 185 kI TIkA meM kahA hai ki samyavatva grahaNa kara lene para anya hI bhavyabhAva utpanna ho jAtA hai| pR0 176 sUtra 184 kI TIkA meM aisA kyoM kahA ki 'anAdisvarUpa se Aye hue bhavyabhAva kA ayogakevalI ke antimasamaya meM vinAza pAyA jAtA hai ? samAdhAna- dhavala pu0 7 pR0 177 sUtra 185 meM bhavyabhAva ko sAdi sAnta paryAyArthikanaya kI apekSA se vizeSa bhavyatvabhAva kA kathana kiyA hai, kyoMki jaba taka samyagdarzana nahIM hotA, taba taka bhavyatvabhAva anAdiananta hai isakA kAraNa yaha hai ki taba taka usa jIva kA saMsAra pranta rahita hai, kintu samyaktva utpanna hone para ananta saMsAra kI sthiti chidakara kevala ardhapudagalaparivartana mAtra kAla taka saMsAra meM sthita rahatI hai / pR0 176 sUtra 184 meM dravyAdhikanaya kI apekSA sAmAnya bhavyatvabhAva kA kathana hai| ataH nayavivakSA se donoM sUtroM ke kathana meM koI virodha nahIM hai / -- jai. ga. 15-8-66 / IX / ra. lA. jaina, meraTha dUrAtidUra bhavyoM ko bhavya vyapadeza kyoM ? zaMkA- dUrAtidUra bhavyajIva jaba mokSa nahIM jAyeMge to unako bhavya kyoM kahA hai samAdhAna- bhavyajIvoM meM saMsAra ke avinAzazakti kA prabhAva hai| arthAt yadyapi dhanAdi se dhanantakAlataka rahanevAle bhavyajIva haiM, para unameM saMsAra vinAza kI zakti hai ( ghabala pu0 7 0 164 ) / siddhattaNasya joggA je jIvA te havaMti bhavasiddhA / Na u mala vigame niyamo tANaM kaNagovalANamiva / / 95 / / ( dhavala pu0 1 0 150 )
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : - artha-jo jIva siddhatva pAne ke yogya haiM unheM bhavya siddha kahate haiM, kintu unake kanakotpala (svarNapASANa) ke samAna malakA nAza hone kA niyama nahIM hai / jisaprakAra svarNapASANa meM sonA rahate hue bhI agni Adi bAhya sAdhanoM ke Upara nirbhara hone ke kAraNa usake malakA prabhAva honA nizcita nahIM hai, usI prakAra siddhaavasthA kI yogyatA rakhate hue bhI tadanukUla sAmagrI ke nahIM milane se siddhapada kI prApti nahIM hotI hai| -je. ga. 25-7-66/IX/ pra. satcidAnanda (1) mokSa nahIM jAne para bhI bhavyazakti ke sadbhAva se bhavya haiM (2) prabhavya samAna bhavyoM meM dhra vapada nahIM hai (3) abhavya vyavahAra rAzi meM haiM tathA prabhavya samAna bhavya saba nitya nigoda meM par3e haiM zaMkA-kyA koI aise bhI bhavya haiM jo kabhI mokSa nahIM jAyeMge ? yadi haiM to unameM aura abhadhyoM meM kyA antara hai ? samAdhAna-dhavala pu0 14 pR0 13-cAra praghAtiyAkarmoM ke udaya se utpanna huA asiddhabhAva hai / vaha do prakAra kA hai| anAdianaMta aura anAdisAnta / jinake anAdianaMta haiM ve abhavya haiM dUsare bhavya haiN| anAdianantapanA aura anAdisAntapanA niSkAraNa hai, ataH pAriNAmika mAnA hai| "jisane nirvANa ko puraskRta kiyA hai usako bhavya kahate haiN| inase viparIta abhavya haiN|" dhavala pu0 1 pR0 150 / jo jIva siddhatva ke yogya haiM unheM bhavya siddha kahate haiM, kintu unake kanakopala-mala kA nAza hone kA niyama nhiiN| go0 jI0 gAthA 489 / dhavala 1 pR0 393-mukti jAne kI yogyatA kI apekSA mukti ko nahIM jAnevAle jIvoMke bhavya saMjJA bana jAtI hai| jitane bhI jIva mukti jAne ke yogya hote haiM ve saba niyama se kalaMkarahita hote haiM aisA koI niyama nahIM. kyoMki sarvathA mAna lene para svarNapASANa se vyabhicAra A jAyagA ( sarva hI svarNa-pASANa ko zuddha svarNarUpa ho jAnA cAhiye, kintu aisA hai nhiiN| yadi aisA mAna liyA jAve to eka dina svarNapASANa ke prabhAva kA prasaMga A jAyagA ) / bhavyoM se viparIta arthAt mukti-gamana kI yogyatA na rakhanevAle abhavyajIva haiN| jina jIvoM kI anaMtacatuSTayarUpa siddhi hone vAlI ho athavA jo usakI prApti ke yogya hoM unheM bhavyasiddha kahate haiM tathA inase viparIta abhavya hote haiN| jo saMsAra se nikalakara kabhI mukti ko prApta nahIM hote haiN| go0 jI0 gA0 196 / siddhi puraskRta arthAt muktigAmI jIvoM ko bhavya aura inase viparIta jIvoM ko abhavya kahate haiN| dhavala pu07 pR0 242 / zaMkA-abhavyoM ke samAna bhI to bhavya jIva hote haiM to phira bhavyabhAva ko anAdiananta kyoM nahIM kahA? samAdhAna nahIM kahA, kyoMki bhavyatva meM avinAzazakti kA abhAva hai| yahAM bhavyatva zakti kA adhikAra hai usakI vyakti kA nhiiN| paryAyAdhika naya ke avalambana se bhavyakA saMsAra antarahita hai, kintu samyaktva grahaNakara
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 326 lenepara anya hI bhavyabhAva utpanna hotA hai, kyoMki samyaktva utpanna ho jAne para phira kevala ardhapudgalaparivartanamAtra kAlataka saMsAra meM sthiti rahatI hai / (dhavala pu0 7 pR0 176-177 ) jinheM aisI zraddhA nahIM hai ve mokSasukha ke sudhApAna se dUra rahane vAle abhavya mRgatRSNA ke jalasamUha ko hI dekhate haiN| aura jo usa vacana ko isI samaya svIkAra ( zraddhA ) karate haiM ve zivazrI ke bhAjana Asanna bhavya haiN| aura jo Age jAkara svIkAra kareMge ve dUra bhavya haiM / pra0 sA0 gAthA 62 kI ttiikaa| jo bhavyajIva nityanigodiyA haiM unameM dhra vapada (anAdi-anantapanA ) dekhA jAtA hai so aisI AzaMkA karanI bhI ThIka nahIM hai, kyoMki unake bhI mohanIya ke nAza karane kI zakti pAI jAtI hai| yadi unake mohanIya ke nAza karane kI zakti na mAnI jAya to ve bhavya na hokara abhavya kI samAnatA ko prApta ho jaayeNge| ja0 dha0 pu02 pR0 24 // ___ abhavyoM ke samAna jo bhavya haiM unake bhI dhravapada ( anAdi anaMtapanA ) nahIM hai, kyoMki unake nAza karane kI zakti pAI jAtI hai| ja0 dha0 pu02 pR0 90 / kinhIM jIvoM ke avasthita vibhakti sthAna ( mohanIyakarma kI 26 prakRti kI avasthiti arthAta 26 kI bajAya 28 nahIM hotI, 26 hI hotI haiM-26 hI banI rahatI haiN| samyaktva hone para hI mithyAtva ke tIna TakaDe hokara 26 kI bajAya 28 prakRtika sthAna hotA hai ) anAdianaMta hotA hai, kyoMki jo abhavya haiM yA abhavyoM ke samAna nitya-nigoda ko prApta hue bhavya haiM unake avasthita sthAna ( 26 prakRti kA sthAna ) ke sivAya bhujagAra ( 28 prakRti kA sthAna ) aura alpatara ( 28 se ghaTakara 27 kA ho jAnA ) nahIM pAye jAte haiN| ( ja0 dha0 pu0 2 pR0 389) AgamapramANa likha diye| samajhane kI bAta yaha hai ki bhavyajIva ananta haiM jo nityanigoda meM par3e hae haiM jinameM se 608 jIva pratyeka 6 mAha 8 samaya meM nikalate rahate haiM / bhaviSyakAla bhI ananta hai| jisaprakAra bhaviSyakAla meM se 6 mAha 8 samaya nikalate rahate ( vyatIta hote ) haiM, kintu bhaviSya kAla kA kabhI anta nahIM AyegA, kyoMki yadi bhAvikAla kA kSaya mAna liyA jAve to kAla kI samastaparyAyoM kA kSaya ho jAne se dUsare dravyoM kI svalakSaNarUpa paryAyoM kA bhI abhAva ho jAyegA aura isaliye samasta vastuoM ke abhAva kI Apatti A jAyagI (dha0 pu01pR0 393 ) / usI prakAra bhavyajIva nityanigoda meM se nikalane para bhI kabhI nityanigodiyA jIvoM kA anta nahIM AyegA arthAt aise bhI nityanigodiyA haiM jo kabhI nigoda se nahIM nikaleMge (dha0 pU01 10 271) / yadi yaha mAna liyA jAve ki saba bhavyajIva nityanigoda se nikalakara mokSa cale jAveMge to bhavyajIvoM kA abhAva ho jAne se usake pratipakSI abhavyoM kA bhI abhAva ho jAyegA aura prabhavyoM kA bhI prabhAva ho jAne se saMsArI jIvoM kA prabhAva ho jAyegA aura saMsArI jIvoM kA abhAva hone se pratipakSI mukta jIvoM kA bhI abhAva ho jaayegaa| (dha0 pu0 14 pR0 235-236 ) do Parallel. ( samAnAntara ) Line haiM jinakA pramANa ananta hai| unameM se eka vyavahAra kAla kI Line hai dUsarI jIvarAzi kii| jaba kAla kA kabhI anta nahIM hogA to bhavya jIvoM kA anta kaise hogA? unakA bhI kabhI anta nahIM hogaa| isa apekSA se kahA jAtA hai ki aise bhI bhavyajIva haiM jo kabhI nityanigoda se nahIM nikaleMge unako dUrAtidUra bhavya kahA hai, kintu bAta yaha hai ki bhAvIkAla bhI calatA rahegA aura nityanigoda se
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra jIva nikalakara mokSa ko jAte rheNge| ina donoM meM se kabhI bhI kisI kA anta nahIM hogA / yadi kAla kA anta jAve zraura bhavyajIva nityanigoda meM par3e raha jAveM to kaha sakate haiM ki ye jIva kabhI mokSa nahIM jAveMge, kyoMki aba nigoda se nikalanA banda ho gayA; parantu aisA hai nahIM / anekAnta hai - aisA bhI kaha sakate haiM ki aise bhI bhavyajIva haiM jo anantakAla taka mokSa nahIM jAveMge, athavA yaha bhI kaha sakate haiM ki aise bhI bhavya jIva haiM jo kabhI mokSa nahIM jaaveNge| donoM kA abhiprAya eka hai mAtra vivakSA bheda hai / nityanigoda meM par3e rahane ke kAraNa una bhavyoM ko mokSa jAne kA nimitta nahIM milatA, isaliye mokSa nahIM jA pAte kintu abhavyoM ko nimitta milatA rahatA hai kyoMki ve vyavahArarAzi meM haiM kintu zakti ke abhAva ke kAraNa ve mokSa nahIM jA pAte / inake liye kramazaH zIlavatI vidhavA strI aura bAMjha strI kA dRSTAnta hai / - jai. ga. 25-6-64 / 1X / ra. lA. jaina, meraTha dUrAtidUra bhavya ko samyaktva nahIM hotA zaMkA- dUrAtidUrabhavya ko samyaktva kI prApti hotI hai yA nahIM ? agara nahIM hotI to phira 'bhavya' nAma kaise ? aura hotI hai to phira mukti kyoM nahIM ? samAdhAna -- dUrAtidUrabhamya ko samyaktvakI prApti nahIM hotI hai / unako ( dUrAtidUra bhavyoM ko ) bhavya isalie kahA gayA hai ki unameM zaktirUpa se to saMsAravinAza kI sambhAvanA hai, kintu usakI vyakti nahIM hogI / ( Sa0 khaM0 7 / 176-177 ) - jai. saM. 28-6-56 / VI / ra. lA. jaina, kekar3I dUrAtidUra bhavyoM kA mokSAbhAva zaMkA- dUrAtidUra bhavya kA kyA artha hai ? kyA ve kabhI bhI mokSa nahIM jAyeMge ? samAdhAna - bhaviSyakAla samApta nahIM hogA aura bhavyajIvoM kA mokSa jAnA bhI samApta nahIM hogA / isaliye jo jIva anantAnantakAla taka mokSa nahIM jAyeMge ve dUrAtidUrabhavya kahalAte haiM / kahA bhI hai "kecid bhavyAH saMkhye yena kAlena setsyanti kecidasaMkhyeyena, kecidanantena, apare anantAnantenApi na setsyantIti / " ( rAjavArtika 1 / 3 / 9 ) / artha ---- koI bhavya saMkhyAtakAla meM, koI asaMkhyAtakAla meM, koI anantakAla meM mokSa cale jaayeNge| dUsare jIva anantAnantakAla taka bhI mokSa nahIM jAyeMge / "yo'nantenApi kAlena na setsyantyasAvabhavya aivati cet, na bhavyarAzyantarbhAvAt / " ( rAjavArtika 227/9 ) artha - jo anantakAla taka mokSa nahIM jAyeMge ve abhavya haiM, aisA kahanA yukta nahIM hai, kyoMki unakA bhI bhavyarAzi meM antarbhAva hai / - jai. ga. 10-1-66/ VIII / ja. pra. ma. ku.
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 331 samyaktva mArgaraNA upazama samyaktva : (1) sarvaprathama upazama samyaktva hI hotA hai (2) anAdi mithyAtvI ko prathama samyaktva lAbha ke bAda patana kA niyama nahIM zaMkA-upazamasamyaktva anAvimithyAdRSTi ko hokara niyama se chUTatA hai to usI bhava se mokSa jAne meM kyA binA upazamasamyaktva ke kSayopazama yA kSAyikasamyaktva ho jAtA hai ? samAdhAna-darzanamohanIya karma kI tIna prakRtiyA~ haiM mithyAtva, samyagmidhyAtva aura samyaktvaprakRti ( mokSazAstra a0 8 satra 9) / isa tIna meM se mithyAtvaprakRti kA baMdha hotA hai aura zeSa do prakRtiyoM kA baMdha nahIM hotA, kintu samyagdarzana ho jAnepara mithyAtvadravyakarma ke tIna khaMDa hokara mithyAtva, samyagmithyAtva aura samyaktvaprakRti bana jAtI hai (go0 sAka0 va la. saa0)| anAdimithyAdRSTi ke darzanamohanIyakarma kI mithyAtvaprakRti kA sattva pAyA jAtA hai ataH anAdimithyAdRSTi ko prathamopazamasamyaktva ke atirikta anya samyagdarzana kI utpatti nahIM hotii| kahA bhI hai sammatapamaDhalaMmo savovasameNa taha viyaNa / majiyagvo ya abhikkhaM samvovasameNa deseNa // 104 // (kaSAyapAra sutta) artha-anAdimithyASTijIva ke jo prathama bAra samyaktva kI prApti hotI hai vaha prathamopazamasamyaktva hotA hai| ja0 dha0 pu09 pR0 314-317 para kahA hai 'anAdimithyAdRSTijIva ne upazamasamyaktva ko utpanna karake guNasaMkrama ke vyatIta ho jAne para vidhyAtasaMkrama ke dvArA alpatarasaMkrama kA prArambha karake tathA vedakasamyaktva ko prApta ho antamuhUrta kama chayAsaTha sAgarakAla taka usake sAtha paribhramaNa karake darzanamohanIya kI kSapaNA kii|' isase siddha hotA hai ki jayadhavala ke matAnusAra anAdimithyAiSTi ke upazamasamyaktva hone ke pazcAta samyagdarzana chUTane kA niyama nahIM hai| anAdimithyAdRSTi ke upazamasamyaktva hone ke pazcAt samyagdarzana chUTa bhI jAve to punaH kSayopazamasamyaktva ko utpanna kara kSAyikasamyaktva ho sakatA hai ( ja0 dha0 pu. 9 pR0 314-369 ) ataH anAdimithyAdRSTi manuSya upazamasamyaktva ko utpanna kara usI bhava se mokSa jA sakatA hai| #.ga. 14-5-64/IX/a. sa. ma. prathamopazama samyaktva meM saMyata se asaMyata nahIM hotA zaMkA-dhavala pustaka 7 pR0 172 sUtra 168 para likhA hai ki 'upazamasamyaktvake kAlameM chahAvaliyAM zeSa rahane para asaMyamako prApta hokara'-to kyA upazamasamyaktvake kAlameM chahAvaliyoM se adhika zeSa rahane para caturthaguNasthAna nahIM ho sakatA ?
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-anAdimithyA dRSTi prathamopazamasamyaktva grahaNa karane ke prathamasamaya meM anantasaMsArako chedakara ardhapadagalaparivartanamAtra kAla karatA hai| usI samaya saMyama ko bhI grahaNa kara letA hai| prathamopazamasamyagdarzana meM chaThe aura sAtaveM guNasthAna ke atirikta anya guNasthAna parivartana nahIM hotA hai| ataH prathamopazamasamyaktva ke kAla meM saMyatase aviratasamyagdRSTi caturthaguNasthAna honA asaMbhava hai / prathamopazamasamyaktva ke kAla meM chaha AvaliyoM ke zeSa rahane para sAsAdanaguNasthAna honA saMbhava hai| isIliye sUtra 168 kI TIkA meM kahA hai-"arghapudgalaparivartana ke prathama samaya meM saMyama ko grahaNakara upazamasamyaktva ke kAla meM chaha prAvaliyAM zeSa rahane para asaMyama ko prApta hokara hotA hai|" jaM. ga. 15-8-66/IX/ ra. lA, jaina, meraTha (1) kSayopazama va vizuddhi labdhi ke pUrva prAtmabodha nahIM hotA (2) kSayopazama va vizuddhi labdhi meM sthitibandha nahIM ghaTatA zaMkA-navambara 1967 ke jainasaMdeza meM likhA hai ki "yaha Atmabodha hI hai jo mithyAtva se vimukha karatA hai| usake hone para AtmA meM krAMti kI lahareM uThane lagatI haiM aura mithyAtva kA siMhAsana hilane lagatA hai| tabhI to kSayopazama aura vizuddhilabdhi hotI hai| jinase karmoM kI sthiti ekadama ghaTa jAtI hai / " isa para nimna zaMkA upasthita hotI hai| -- (ka) kyA Atmabodha hone ke pazcAta hI kSayopazama aura vizuddhilabdhi hotI haiM tathA kyA usase pUrva ye donoM labdhiyA~ nahIM hotI ? (kha) kyA kSayopazama va vizuddhilabdhiyoM meM sthitibaMdha ghaTa jAtA hai ? samAdhAna-(ka) kSayopazama, vizuddhi, dezanA tathA prAyogya ; ye prathama cAra labdhiyAM bhavya aura abhavya donoM ke hI saMbhava haiN| kahA bhI hai "evAo cattAri bi laddhIo bhaviyAbhaviyamicchAiTThINaM sAhAraNAo, dosu vi edANaM sNbhvaado| uktaMca khayauvasamiya visohI desaNa pAogga karaNaladdhIya / cattAri vi sAmaNNA karaNaM puNa hoi sammatte // ". artha-prArambha kI ye cAroM hI labdhiyA~ bhavya aura abhavyamithyASTijIvoM ke sAdhAraNa haiM, kyoMki donoM hI prakAra ke jIvoM meM ina cAroM labdhiyoM kA honA saMbhava hai| kahA bhI hai-kSayopazamalabdhi, vizUddhilabdhi, dezanAlabdhi prAyogyalabdhi aura karaNalabdhi ye pA~ca labdhiyAM hotI haiN| inameM se pahalI cAra to sAmAnya haiM. arthAta aura abhavya donoM prakAra ke jIvoM ke hotI haiM, kintu karaNa labdhi samyaktva hone ke samaya hotI hai| yadi jaina saMdeza ke lekhAnusAra yaha mAna liyA jAya ki prAtmabodha hone para hI kSayopazama aura vizuddhilabdhiyA~ hotI haiM to abhavya ke bhI prAtmabodha kA prasaMga A jAyagA, kyoMki abhavyoM ke bhI kSayopazama aura vizuddhilabdhiyA~ hotI haiM / dUsare dezanAlabdhi vyartha ho jAyagI, kyoMki Atmabodha to kSayopazamalabdhi se pUrva ho cukA thaa|
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 333 kSayopazama aura vizuddhilabdhi ke svarUpa se yaha jJAta ho jAyagA ki Atmabodha arthAt jIvAdi padArthoM ke jJAna ke binA bhI kSayopazama aura vizuddhilabdhi hotI hai| kammamalapaDalasattI paDisamayama aNtgunnvihiinnkmaa| hodUNadIradi javA tadA khaovasamaladdhI du||4|| Adimaladdhi bhavo jo bhAvo jIvassa sAdapahudINaM / satthANaM payaDINaM baMdhaNajogo visuddhaladdhI so // 5 // (labdhisAra ) artha-karmamalarUpa jo azubha jJAnAvaraNAdi karmasamUha unakA anubhAga jisa kAla meM samaya-samaya para anantaguNA kramase ghaTatA huA udaya ko prApta hotA hai usa kAla meM kSayopazamalabdhi hotI hai| isa kSayopazamalabdhi se utpanna huA jo jIva ke sAtAdi zubha prakRtiyoM ke baMdhane ke kAraNa zubha pariNAma usakI prApti vizuddhilabdhi hai| ___isase spaSTa hai ki uparyukta donoM labdhiyoM meM Atmabodha kI AvazyakatA nahIM / - (kha) prazna yaha ki kSayopazama va vizuddhilabdhi meM sthitibaMdhApasaraNa arthAt sthiti baMdha kA ghaTanA hotA hai yA nhiiN| (ka) meM kSayopazama va vizuddhilabdhiyoM kA svarUpa diyA gayA hai usase siddha hotA hai ki kSayopazamalabdhi va vizuddhilabdhi meM sthitibadhApasaraNa arthAt sthitibaMdha kA ghaTanA nahIM hotA hai / tIsarI dezanAlabdhi meM bhI sthitibaMdhApasaraNa nahIM hotA hai| cauthI prAyogyalabdhi meM sthitibaMdhApasaraNa hote haiN| kahA bhI hai - sammattahimuha miccho visohivaDDIhi vaDDamANo hu / aMtokoDAkoDiM sattaNhaM baMdhaNaM kuNaI // 9 // tatto udaya sadassa sa pudhattamettaM puNo puNodariya / baMdhammi paDimhi ya chedapadA hoti cottIsA // 10 // ( landhisAra) - artha-prathamopazamasamyaktva ke sanmukha mithyAdRSTi vizuddhapane kI vRddhi se bar3hatA huA prAyogyalabdhi ke prathamasamaya se lekara pUrvasthitibaMdha ke saMkhyAtaveMbhAga antaHkoDAkor3IsAgarapramANa Ayu ke binA sAtakoM kI sthiti bAMdhatA hai| usa antaHkoDAkor3IsAgara sthitibaMdha se palyakA saMkhyAtavA~bhAga mAtra ghaTatA huA sthitibaMdha antamartataka samAnatA liye hae karatA hai| phira usase palya ke saMkhyAtaveMbhAga ghaTatA sthitibaMdha antamUharta taka karatA hai| isa taraha krama se saMkhyAtasthitibaMdhApasaraNoM dvArA pRthaktvasausAgara ghaTane se pahalA prakRtibaMdhApasaraNa hotA hai| phira usI krama se usase bhI pRthaktvasausAgara ghaTane se dUsarA prakRtibaMdhApasaraNasthAna hotA hai| aise prakRtibaMdhApasaraNa ke 34 sthAna hote haiN| ___ ina donoM gAthAoM meM yaha spaSTa ho jAtA hai ki cauthI prAyogyala bdhi meM sthitabaMdhApasaraNa prArambha hotA hai / prathama kSayopazamalabdhi aura dUsarIvizuddhilabdhi meM sthitibaMdhApasaraNa nahIM hote| -. ga. 15-8-68/VIII/........
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / naisargika samyaktva se pUrva dezanAlabdhi kI AvazyakatA nahIM zaMkA-vartamAna bhava meM jise nisargajasamyagdarzana ho rahA hai, usako usI maba meM vezamAlabdhi kI prApti honA kyA jarUrI hai ? kyA pUrvabhava meM dezanAlandhi ke binA bhI nisargajasamyagdarzana ho sakatA hai ? samAdhAna-jo samyagdarzana paropadeza ke binA hotA hai vaha naisargika samyagdarzana hai| "yaha bAyopadezAhate prAdurbhavati tannaisargikam / " ( sarvArthasiddhi ) 13 "yathA loke harizArdUlavRkabhujaMgAdayo nisargataH krauryazauryAhArAdisaMpratipattau vartanta ityucynte| na cAsAvAkasmikI karma nimittatvAt / anAkasmikyapi satI naisagikI bhavati, paropadezAbhAvAt / tathehApyaparopadezapUrvake nisrgaabhipraayH|" ( rAjavArtika 1 / 36 ) jo samyagdarzana paropadeza ke binA utpanna hotA hai vaha naisargikasamyagdarzana hai / naisargikasamyagdarzana meM apekSA nahIM rahatI hai| saMsAra meM bhI siMha-zArdUla-bicchU-sarpa Adi ke svabhAva se krUratA, zUratA Adi dekhI jAtI hai / padApi unameM ye saba karmodayarUpa nisarga se hone ke kAraNa sarvathA Akasmika nahIM hai tathApi paropadeza ke prabhAva ke kAraNa ve naisagika haiN| isI prakAra paropadeza nirapekSa jo samyagdarzana utpanna hotA hai vaha naisargika samyagdarzana hai| jisa prakAra siMha Adi kI naisargika krUratA Adi meM karmodaya nimitta par3atA hai, usI prakAra naisargika samyagdarzana meM jinabimbadarzana Adi bAhya nimitta hote haiN| kahA bhI hai gaisaggiyamavi paDhamasammattaM tacca? uttaM, taM hi ettheva dRDhavvaM, jAismaraNa jibibadasaraNehi viNA upajjamANaNaisaggiya paDhamasammattassa bhsNbhvaado| (dhavala pu0 6 pR0 430 ) tasvArthasUtra meM naisargikasamyaktva kA bhI kathana kiyA gayA hai, usakA bhI pUrvokta kAraNoM se utpanna hue samaya meM hI antarbhAva kara lenA cAhie, kyoMki jAtismaraNa yA jinavimbadarzana ke binA naisargikasamyaktva utpanna nahIM hotaa| bhIpUjyapAda, akalaMkadeva Adi AcAryoM kA itanA spaSTa kathana hote hue bhI zrI kezavavarNI ne labdhisAra gAthA 6 kI TIkA meM nimnaprakAra se likhA hai upadezakarahiteSu nArakAvibhaveSu pUrvabhavatra tadhAritatattvArthasya saMskArabalAt samyagdarzanaprAptirbhavati iti sUcyate / zrI paNDitapravara ToDaramalajI ne isakA artha kiyA hai-nAraka Adi virSe jahAM upadeza dene vAlA nahIM, tahA~ pUrva bhava virSe dhAraghA huA tattvArtha ke saMskArabala teM samyagdarzana kI prApti jaannii| yadyapi labdhisAra gAthA 6 meM nisargajasamyagdarzana kA prakaraNa nahIM hai, mAtra dezanAlabdhi ke prakaraNa meM yaha likhA gayA hai tathApi koI-koI isa TIkA ke AdhAra para naisargikasamyaktva meM bhI pUrvabhava kI dezanA ko kAraNa mAnate haiM jo ArSa granthoM ke anukUla nahIM hai| aisA mAnane se jina bimbadarzana kI mahimA kA lopa ho jAtA hai| jina bimba ke darzana se mithyAtvakarma ke khaNDa-khaNDa ho jAte haiM / dhavala pu. 6 pRSTha 427-28 para kahA bhI hai
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 335 jibiMbadaMsaroNa NidhattaNikAcivassa vi micchattAdikammakalAvassa khayadasaNAdo / "darzanena jinendrANAM pApasaMghAtakuJjarama / zatadhA bhedamAyAti girirvavahato ythaa|" jinabimba ke darzana se nidhatta aura nikAcita rUpa bhI mithyAtva Adi karmakalApa kA kSaya dekhA jAtA hai jisase jinabimba kA darzana prathama samyaktva kI utpatti kA kAraNa hotA hai| . jinendra ke darzana se pApa saMghAtarUpI kuJjara ke ( ghAtiyA karmoM ke ) sau Tukar3e ho jAte haiM arthAt khaNDakhaNDa ho jAte haiM, jisaprakAra vajra ke AghAta se parvata ke khaNDa-khaNDa ho jAte haiN| "jiNapUyAvaMdaNaNamaMsaraNehi ya bahukammapadesa nnijjruvlNbhaado|" ( dhavala pu0 10 pR0 289) jinapUjA, vandanA, namaskAra se bhI bahuta karmapradezoM kI nirjarA hotI hai / arahaMtaNamovakAraM bhAveNa ya jo karedi pyumdii| so samvadukkha mokkhaM pAvai acireNa kAleNa // mUlAcAra 79 // zrI kundakundAcArya ne bhI mUlAcAra meM kahA hai jo vivekI jIva bhAvapUrvaka arahaMta ko namaskAra karatA hai vaha atizIghra samasta saMsAraduHkha se mukta ho jAtA hai arthAt saMsAra samudra se pAra hokara mokSapada prApta kara letA hai| -patAcAra | ja. lA. jaina, bhINDara prathamopazama samyaktva ke prasthApaka ( prArambhaka ) ke nidrA aura pracalA kA vedana asambhava hai zaMkA-prathamopanasamyaktva ke abhimukha jIva ke cakSu-acakSu-avadhi-kevala ina cAra darzanAvaraNIyakarma kA udaya to saMbhava hai, kintu usake pracalA yA nivAprakRti kA udaya kisa prakAra saMbhava hai, jabaki prathamopazama samyaktva ke abhimukha jIva jAgRta hotA hai ? samAdhAna-dhavala pu06 pR0 207 se prathamopazama-samyaktva ke abhimukha jIva kA kathana prArambha hanA hai usI jIva ke viSaya meM pR0 210 para yaha kahA gayA hai ki "yaha jIva cakSu-acakSu, avadhi aura kevala darzanAvaraNIya ina cAra prakRtiyoM kA vedaka hotA hai, yadi nidrA yA pracalA meM se kisI eka kA udaya ho to darzanAvaraNIyakarma kI pA~ca prakRtiyoM kA vedaka hotA hai|" prathamopazamasamyaktva ke abhimukha jIva prasthApaka se lekara niSThApaka taka hotA hai| ataH usake darzanAvaraNIyakarma kI cAra ba pAMcaprakRtiyoM kA udaya saMbhava hai, kintu prasthApaka ke pA~caprakRtiyoM kA udaya saMbhava nahIM hai, .. kyoMki prasthApaka ke sAkAraupayoga hotA hai| kahA bhI hai sAyAre paTTavao piTThavao majjhimo ya bhynnijjo| ( ja0 dha0 pu0 12 pR0 304 ) "darzanamoha ke upazamana kA prasthApakajIva sAkAraupayoga meM vidyamAna hotA hai, kintu usakA niSThApaka aura madhya avasthAvartIjIva bhajitavya hai|" isakI TIkA meM zrIjayasena AcArya ne isa prakAra likhA hai:-( sAgAre paTThavago) "evaM bhaNide saNa mohovasAmaNamADhaveto adhApavattakaraNa paDhamasamayappahuDi aMtomuttamettakAlaM paDhavagoNAmabhavavi / so vuNa tadavatthAe
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : gANovajoge ceva uvajutto hoi, tattha vaMsaNovajogassAvIcArappayassa pttivirohaado| tado madi-suva-vimaMgaNANANabhaNNadaro sAgArovajogo ceva edassa hoi, NANAgArovajogotti ghettavvaM / edeNA jAgarAvasthA pariNado ceva sammattuppatti pAoggo hodi, NANo pi evaM pi jANAvidaM, NidApariNAmassa sammatta ppattipAoggavisohi pariNAmehi viruddhshaavttaado| evaM paTavagassa sAgArovajogattaM NiyAmiya saMpahi NiTThavagajhimavatthAsu sAgArANagAra. NamaNNadarovajogeNa bhayaNijjattapaduppAyaNaTumidamAha ( giTThavago majjhimo ya bhajivagvo ) ettha piTThavago ti bhaNide dasaNamohovasAmaNakaraNassa samANago ghettvvo| so vuNa kamhi udde se hodi ti pucchide paDhamaTTidi savvaM kameNa gAliya aMtarapavesAhimuhAvasthAe hoi| so ca sAgarovajutto kA aNAgArovajutto vA hodi tti bhajiyavvo, doNhamapaNadarovajogapariNAmeNa NiTuvagatte virohaamaavaado| evaM majjhimassa vi vattavvaM / ko majjhimoNAma ? paTTavargANaTuvagapajjAyaNamaMtarAla kAle payaTTamANo masimo ti bhaNNade, tathya donhaM pi uvajogANaM kamapariNAmassa virohAbhAvAdo bhayaNijjattamedamavagaMtavvaM / " artha-'sAgAra paTuvago' aisA kahane para darzanamoha kI upazamavidhi kA Arambha karanevAlA jIva adhaH pravRttakaraNa ke prathamasamaya se lekara antarmuhurtakAla taka prasthApaka kahalAtA hai, parantu vaha jIva usa avasthA meM jJAnopayoga meM hI upayukta hotA hai, kyoMki usa avasthA meM avicArasvarUpa darzanopayoga kI pravRttikA virodha ke isaliye matizrata aura vibhaMgajJAna meM se koI eka sAkAropayoga hI isake hotA hai, anAkAra upayoga nahIM hotA aisA yahA~ grahaNa karanA caahiye| isa vacana dvArA jAgRtaavasthA se pariNata jIva hI samyaktvotpatti ke yogya hotA hai, anya nahIM, isa bAta kA jJAna karA diyA gayA hai, kyoMki nidrArUpa pariNAma samyaktva kI utpatti ke yogya vizuddharUpa pariNAmoM se viruddha svabhAvavAlA hai| isa prakAra prasthApaka meM sAkAropayogapane kA niyama karake aba niSThApakarUpa aura madhyama ( bIca kI) avasthA meM sAkAraupayoga aura anAkAraupayoga meM se anyatara upayoga ke sAtha bhajanIyapane kA kathana karane ke liye yaha vacana kahA hai-(NiTravago majjhimo ya bhajidavvo) isa vacana meM niSThApaka aisA kahane para darzanamoha ke upazamakaraNa ko samApta karane vAlA jIva lenA caahie| parantu yaha kisa avasthA meM hotA hai ? aisA pUchane para samasta prathama sthiti ko krama se galAkara antarapraveza ke abhimukha avasthA ke hone para hotA hai| aura vaha sAkAropayoga meM upayukta hotA hai yA anAkAropayoga meM upayukta hotA hai. isaliye bhajanIya hai. kyoMki ina donoM meM se kisI eka pariNAma ke sAtha niSThApakapane kA virodha nahIM hai| isI prakAra madhyama avasthAvAle ke bhI kahanA caahie| prasthApaka aura niSThApakarUpa paryAyoM ke antarAlakAla meM pravartamAna jIva madhyama kahalAtA hai| isa antarAlakAla meM donoM hI upayogoM ( jJAna aura darzana ) kA krama se pariNAma hone meM virodha kA abhAva hone se bhajanIyapanA jAnanA caahie| prathamopazamasamyaktva ke prasthApaka ke to darzanAvaraNakarma kI cAraprakRtiyoM kA hI udaya rahatA hai, nidrA Adi pA~caprakRtiyoM kA udaya saMbhava nahIM hai, kintu niSThApaka va madhyama avasthAvAle ke nidrA yA pracalA ina donoM prakRtiyoM meM se kisI eka kA udaya bhI saMbhava hai| -. ga. 11-4-74/....."| ja. lA. jeMna, bhINDara prAyogyalabdhi taka pahuMce jIva ke gRhIta mithyAtva nahIM rahatA zaMkA-prAyogyalabdhi meM kyA samyagdarzana utpanna ho jAtA hai ? kyA prAyogyalabdhi gRhItamithyAdRSTi ke bhI ho jAtI hai?
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] samAdhAna-prathamopazamasamyaktva ke abhimukha mithyASTi ke pAMca labdhiyA~ hotI haiM 1. kSayopazamalabdhi 2. vizuddhilabdhi, 3. dezanAlabdhi, 4. prAyogyalabdhi, 5. karaNalabdhi / kahA bhI hai khayauvasamiya visohI desaNapAuggakaraNaladdhI ya / cattAri vi sAmaNNA karaNaM sammattacArise ||3||(lndhisaar) artha-kSayopazama, vizuddhi, dezanA, prAyogya tathA karaNa ye pAMca labdhiyAM haiN| unameM se pahalI cAra to sAdhAraNa haiM arthAt bhavya jIva aura abhavya jIva donoM ke hotI haiN| pAMcavIM karaNalabdhi sambaktva aura cAritra kI tarapha jhuke hue bhavya jIva ke hotI hai| "chaddavva-Navapadasthovadeso desaNA NAma / tIe desaNAe pariNadaAiriyAdINamuvalaMbho, desidatyassa gahaNa. dhAraNa-vicAraNasattIe samAgamo a vesaNalakhINAma / " (dhavala pu0 6 pR0 204) artha-chahadravya aura naupadArthoM ke upadeza kA nAma dezanA hai| usa dezanA se pariNata AcArya prAdi kI upalabdhi ko aura upadiSTa artha ke grahaNa dhAraNa tathA vicAraNa kI zakti ke samAgama ko dezanAlabdhi kahate haiN| upadiSTa chahadravya aura naupadArthoM ke grahaNa, dhAraNa aura vicAraNa kA phala prAyogyalabdhi hai, jisakA svarUpa nimna prakAra hai "savvakammANamukkassa dvivimukkassANubhAgaM ca dhAdiya aMtokoDAkoDIdivimhi veDhANAsubhAge ca abaDhANaM pAoggaladdhI nnaam|" . artha-sarvakarmoM kI utkRSTasthiti aura aprazastakoM ke utkRSTa anubhAga kA ghAta karake antaHkoDAkoDI sthiti meM aura dvisthAnIya meM avasthAna karane ko prAyogyalabdhi kahate haiN| (dhavala pu06 pR0 204) ina pArSavAkyoM se yaha spaSTa hai ki 'prAyogya' cauthI labdhi meM samyagdarzana utpanna nahIM hotA hai. kyoMki vaha prathamopazamasamyaktva ke abhimukha hai| dezanAlabdhi ke svarUpa se yaha bhI spaSTa ho jAtA hai ki usa jIva ko sarvajJa kathita chahadravya naupadArtha kA upadeza milatA hai aura vaha una chahadravya naupadArthoM ko grahaNa karatA, dhAraNa karatA hai aura vicAra karatA hai jisake phalasvarUpa karmoM kA sthitighAta aura anubhAga ghAta ho jAtA hai| gRhItamidhyAhRSTi ke yaha saMbhava nahIM hai| ataH prAyogyalabdhi meM gRhItamithyAtva bhI nahIM rahatA hai| mithyAtva kA halkA udaya rahatA hai| -jaM. ga. 17-6-71/IX/ ro. lA. mittala samyaktvaprApti ke pUrva prAyogyalabdhi meM mithyAtva kA bandha nahIM rukane kA kAraNa zaMkA-prAyogyalabdhi kA kyA svarUpa hai ? bandhApasaraNa kyA hai ? prAyogyalabdhi meM 46 prakRtiyoM kA baMdha kaka jAne para bhI mithyAtva kA bandha kyoM nahIM rukatA hai ? samAdhAna-dhabala pu0 6 pR. 204 para prAyogyalabdhi kA svarUpa nimna prakAra kahA hai
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / "savvakammANamukkassa TriTThavi mukkassA bhAgaM ca dhAviya aMtokoDAkoDIdiTThavimhi veTThANA bhAge ca avaTaThANaM pAoggaladdhI NAma / " 338 ] sabakarmoM ko utkRSTasthiti ko aura pApakarmoM ke utkRSTa anubhAga ko ghAta karake anta kor3Akor3I sthiti meM aura dvi: sthAnIya anubhAga meM pravasthAna karane ko prAyogyalabdhi kahate haiM / karmoM ke sthitibaMdha ke ghaTane ko baMdhApasaraNa kahate haiM / pratyeka baMdhApasararaNa meM sthitibaMdha pRthaktva sosAgara ghaTatA hai| eka baMdhApasaraNa kA kAla antarmuhUrta hai / prAyogyalabdhi meM 34 baMdhApasaraNa hote haiM / tatto udaya sadas ya pudhattametta puNo puNodariya / baMdhammi paryADamhi ya chedapadA hoMti cottIsA // 10 // ( labdhisAra ) aMtaHkor3Akor3IsAgara sthitibaMdha se pRthaktva sosAgara ghaTane para pahalA baMdhApasaraNa hotA hai| usase bhI pRthaktvasIsAgara ghaTane para dUsarA baMdhApasaraNa hotA hai / isa taraha isI krama se prathaktvasausAgara - prathaktvasausAgara sthitibaMdha ghaTane para eka-eka bandhApasaraNa hotA hai / aise 34 baMdhApasaraNa hote haiM / yadyapi ina 34 baMdhApasaraNoM ke dvArA narakAyu Adi 46 prakRtiyoM kA baMdha ruka jAtA hai tathApi pariNAmoM meM itanI vizuddhatA nahIM huI aura na mithyAtva kA anubhAga itanA kSINa huA ki mithyAtva prakRti kA badha prAyogyalabdhi meM ruka jAve / zranivRttikaraNalabdhi ke antima samaya taka mithyAtva kA baMdha hotA rahatA hai / prathamopazamasamyaktva hone para mithyAtva kA udaya va baMdha donoM eka sAtha ruka jAte haiM / - . ga. 18-3-71 / VII / ro. lA. mittala samyaktva - sammukha jIva kI yogyatA kA paricaya zaMkA- samyaktva kI prApti ke sammukha jIva kI yogyatA kaisI hotI hai ? jaba taka karmasthiti ko ghaTAkara antaHkoTA koTisAgarapramANa tathA anubhAga ko ghaTAkara dvisthAnika nahIM kara detA kyA usa samaya taka samyaktvospatti nahIM hotI ? samAdhAna - prathamopazamasamyaktva utpanna hone se pUrva kSayopazamAdi pA~ca labdhiyA~ hotI haiM unameM se cauthI prAyogyalabdhi hai, jisakA svarUpa isa prakAra hai aMtokoDAkoDI viTThAle ThidirasANa jaM karaNaM / pAuggaladviNAmA bhagvAmadhyesu sAmANA // 7 // ( labdhisAra ) pUrvokta kSayopazamalabdhi, vizuddhilabdhi, dezanAlabdhivAle jIva ke dvArA pratisamaya vizuddhatA kI bar3havArI hone se Ayu ke binA sAtakamoM kI sthiti ghaTAte hue aMtaH kor3Akor3I mAtra rakhanA aura karmaphaladAna zakti ko bhI kamajora karate hue anubhAga ko dvisthAnIya arthAt latA, dArurUpa kara denA so prAyogyalabdhi hai / karmoM kA sthiti va anubhAga pariNAmoM kI vizuddhatA dvArA ghaTAyA jAtA hai / isI prakAra AtmapariNAmoM ke dvArA anantasaMsAra ghaTAkara ardhapudgalaparivartanamAtra kara diyA jAtA hai /
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 336 prAyogyalabdhi ke pazcAt karaNalabdhi hotI hai usake pazcAt prathamopazamasamyaktva utpanna hotA hai / ina pA~ca labdhiyoM ke binA prathamopazamasamyaktva utpanna nahIM hotA hai / - jai. ga. 12-8-71 / VII / ro. lA. mittala prathamasamyaktva se pUrva jJAna va prazasta bhAcaraNa Avazyaka hai zaMkA-kyA darzana ke samyak banane meM jJAna va cAritra bhI kAraNa haiM ? samAdhAna - prathamopazamasamyaktva se pUrva pAMcalabdhiyA~ hotI haiM / unameM se dUsarI vizuddhilabdhi hai jo pApa pravRtti meM sambhava nahIM hai / tIsarI dezanAlabdhi hai jo tatvoM va dravyoM ke prayathArthajJAna meM sambhava nahIM hai / ataH ye donoM labdhiyA~ prazasta prAcaraNa va jJAna kI dyotaka haiN| ina donoM labdhiyoM ke binA prathamopazamasamyaktva utpanna nahIM ho sakatA hai / ataH prathamopazamasamyaktvotpatti meM vizuddhilabdhi ( prazasta AcaraNa ) tathA dezanAlabdhi ( prazastajJAna) kAraNa hai / agrdimiccho saort pugNo ganbhaja visuddha sAgAro / paDhamubasamaM sa givha di paMcamavaraladdhicarimamhi || 2 || ( labdhisAra ) ari gatiyoM kA midhyAdRSTi saMjJI paryApta, vizuddha aura jJAnopayoga vAlA paMcamalabdhi kA anta hote hI prathamopazamasamyaktva ko grahaNa karatA hai / yahA~ para vizuddha aura jJAnopayoga ye do vizeSaNa diye gaye haiN| inakA svarUpa isa prakAra hai Avimaladvibhavo jo bhAvo jIvassa sAdapahubINaM / sasthANaM payaDINaM baMghaNajogo visuddhaladdhI so // 5 // ( labdhisAra ) pahalI kSayopazamalabdhi se utpanna huA jo sAtA Adi prazastaprakRtiyoM ke baMdhane kA kAraNabhUta zubhapariNAma, usa zubhapariNAma kI prApti vizuddhilabdhi hai / zubhapariNAma prazastaAcaraNa kA avinAbhAvI hai / ataH yaha vizuddhalabdhi prazasta AcaraNa kI dyotaka hai / chambaNavapayatvopadesayara sUri pahudilAho jo / tesidapavatvadhAraNa lAho vA tariyaladvI du // 6 // ( labdhisAra ) chadravya aura naupadArtha ke upadeza karanevAle prAcArya Adi kA lAbha arthAt upadeza milanA tathA upadezita padArthoM ke yathArthaM svarUpa dhAraNa karane kI prApti vaha tIsarI dezanAlabdhi hai / isa prakAra prathamopazama samyagdarzana se pUrva prazastaAcaraNa va jJAna Avazyaka hai / - jai. ga. 26-10-72 / VII / To. lA mittala
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / karaNa pariNAma kaba hote haiM ? zaMkA-samyaktva kI utpatti se pahale adhaHkaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa ye tIna pariNAma hote haiN| ye pariNAma kyA vyavahArasamyaktva ko utpatti se pahale hote haiM yA nizcayasamyaktva kI utpatti se pahale hote haiM? kyA upazamasamyaktva kI utpatti se pahale hote haiM ? kyA kSayopazamasamyaktva kI utpatti se pahale hote haiM? kyA zAyikasamyaktva kI utpatti se pahale hote haiM? kyA AjJA mArga Adi samyaktva kI utpatti ke pahale hote haiM ? kyA saba hI samyaktva kI utpatti se pahale hote haiM ? samAdhAna-prathaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ye tInoM pariNAma prathamopazamasamyaktva kI utpatti se pahale hote haiN| kSayopazamasamyagdRSTijIva jaba dvitIyopazamasamyaktva ko prApta hotA hai usa samaya bhI ye tInoM kara ditIyopazamasamyaktva tathA kSAyikasamyaktva se pahale hote haiN| kSayopazamasamyaktva se pahale ye tInoM karaNa nahIM hote| ina tInoM karaNoM kA kathana karaNAnuyoga kI apekSA se hai / karaNAnuyoga kI apekSA se nizcayasamyaktva tathA vyavahArasamyaktva aise do bheda athavA AjJA-mArga Adika dasa bheda samyaktva ke nahIM kahe gae haiN| karaNAnuyoga meM to manamohanIyakarma ke upazama se upazamasamyaktva kI, kSaya se kSAyika samyaktva kI tathA kSayopazama se kSayopazamasamyaktva kI utpatti hotI hai| darzanamAhanIyakarma kA upazama, kSayopazama tathA kSaya kAraNa hai aura upazama, kSayopazama tathA kSAyikasamyaktva kI utpatti kArya hai / darzanamoha ke upazama tathA kSaya meM adhaHkaraNa Adi tIna karaNa kAraNa dhyAnayoga meM nizcaya va vyavahArasamyaktva kA kathana hai vyavahArasamyaktva kAraNa hai aura nizcayasamyaktva kArya hai| jisa prakAra tIna karaNoM ke binA darzanamoha kA upazama tathA kSaya nahIM hotA usI prakAra vyavahArasamyaktva ke binA nizcayasamyaktva nahIM hotaa| jisa prakAra tInoM karaNa kramazaH pahale hote haiM tatpazcAt upazama athavA kSAyikasamyaktva hotA hai, usI prakAra nizcayasamyaktva se pUrva vyavahArasamyaktva hotA hai / jisa prakAra upazama yA kSAyikasamyaktva ke pazcAt tInoM karaNa nahIM hote, usI prakAra nizcayasamyaktva ke pazcAt vyavahArasamyaktva nahIM hotaa| kArya se pUrva kAraNa hotA hai, kArya ke pazcAt kAraNa nahIM hotaa| paMcalabdhirUpa pariNAma to vyavahArasamyaktva haiM aura upazama. kSayopazama tathA kSAyikasamyaktva nizcayasamyaktva haiM, aisA dravyAnuyoga aura karaNAnuyoga kA samanvaya ho sakatA hai / samyaktva ke jo AjJAdi dasa bheda kiye haiM unameM se 'prAjJA Adi' ATha bheda to bAhya kAraNoM kI apekSA se haiM aura avagADhava parama avagAr3harUpa samyaktva ke bheda, jJAna kI apekSA se haiM / samyaktva ke vAstavika tIna bheda haiMapazama kSayopazama aura kSAyika-kyoMki darzanamohanIyakarma kI ye tIna avasthA hotI haiN| darzanamohanIyakarma kI jadaya udIraNA mAdi avasthA samyaktva kI utpatti meM kAraNa nahIM haiN| . -. saM. 17-1-57/VI/ sau. pa. kA. DabakA darzanamoha ke upazamAne kA kAla bandhasamaya se acalAvalI bIta jAne para hI navIna baMdhe hue karma ko upazamAtA hai| upazamAne meM eka AvalI lagatI hai ata: antarakRta hone ke pazcAt jo navInakarma baMdhatA hai usakI upazamanA bandha samaya sahita do mAvalI meM pUrNa hotI hai arthAt bandha samaya ko chor3akara eka samaya kama do AvalI meM upazamanA pUrI hotI hai| prataH prathamasthiti kI antima do prAvaliyoM meM jo navIna mithyAtvakarma ba~dhA hai usako upazamAne meM do AvalI nagI arthAta prathamasthiti ke antimasamaya meM jo mithyAtvakarma ba~dhA hai usake upazamAne meM bhI antima samaya sahita do AvalI athavA prathamasthiti ke pazcAt ekasamaya kama do AvalI usake upazamAne meM lgegii| aba gAthA
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 341 va 94 labdhisAra kA artha spaSTa ho jaaygaa| mAna lo prathama sthiti 10 baje samApta hotI hai aura cAra minaTa kI AvalI hotI hai| eka minaTa eka samaya hai| do prAvalI meM pATha minaTa hote haiN| isa mAnyatA ke anusAra-jo mithyAtva karma 8 minaTa kama 10 baje ba~dhA thA vaha 4 minaTa kama dasa baje taka to acala rahegA, kyoMki bandha se 4 minaTa ( eka AvalI) taka hara eka karma acala rahatA hai| isake pazcAt 4 minaTa (eka AvalI) isake upazamAne meM lgegii| arthAt isakI upazamanA 10 baje taka samApta ho jaavegii| jo karma 7minaTa kama 10 baje baMdhA thA, vaha 3 minaTa kama 10 baje taka to acala rahegA phira 4 minaTa ( eka AvalI ) usake upazamAne meM lageMge prarthAta usakI upazamanA 10 baja kara eka minaTa para samApta hogI athavA prathama sthiti bIta jAne ke eka samaya bAda samApta hogaa| isI prakAra jo karma 6 minaTa kama 10 baje ba~dhA thA vaha cAra minaTa ( eka bhAvalI) taka arthAt 2 minaTa kama 10 baje taka acala rahegA phira cAra minaTa ( eka AvalI) usake upazamAne meM lageMge arthAta usakI upazamanA 10 bajakara 2 minaTa para samApta hogI athavA jo karma prathama sthiti se do samaya kama do AvalI pahale ba~dhA thA, usakI upazamanA prathama sthiti ke do samaya bAda taka pUrNa hogii| isI prakAra jo karma 5 minaTa kama 10 baje ( tIna samaya kama do mAvalI prathama sthiti kI samApti se pahale )baMdhA thA usakI upazamanA 10 baja kara tIna minaTa ( prathama sthiti ke tIna samaya ) bAda pUrNa hogI ataH jo mithyAtva karma prathama sthiti ke antima samaya ( 10 baje ) baMdhA hai usakI upazamanA eka samaya kama do AvalI bAda ( 10 baja kara 7minaTa ) taka pUrNa hogii| -palAcAra 9-11-54/ ""/ba. pra. sa. prathamopazama samyaktva kA jaghanya antarakAla zaMkA-prathamopazama samyaktva kA jaghanya antarakAla kitanA hai? samAdhAna-prathamopazamasamyaktva kA jaghanya antarakAla palyopama kA asaMkhyAtavAMbhAga hai. kyoMki jalanakANDakoM ke dvArA samyaktva aura mizraprakRti kI sthiti kA khaNDana karake pRthaktvasAgara karane meM palya kA asaMkhyAtAbhAga kAla lagatA hai / kahA bhI hai "paDhama sammata ghetta Na aMtomuhusamacchiya sAsaNaguNaM gaMtUNaMdi kariya micchattaM gaMtUNaMtariya savva jahaNeNa palidovamassa asaMkhavibhAgameta vvaleNa kAleNa sammatta-sammAmicchattANaM paDhamasammattapAogga sAgarobamaputtameta dvidi saMtakamma Thaviya tigNi vi karaNANi puNo paDhamasammattaM ghetUNa / ( dhavala pu. 7 pR0 233 ) tANaM didIo aMtomuhattaNa ghAdima sAgarovamAdo sAgarovama pudhAttAdo vA heTThA kiSNa karedI ? Na, palidovamassa asaMkhejjavibhAgamattAyAmeNa aMtomuhuttu koraNakAlehi ujvellaNa khaMDaehi dhAdijjamANAe sammatta-sammamicchattadvidIe palidovamassa masaMkhejjati bhAgamettakAleNa viNA sAgarovamassa va sAgarobamapudhattassa vA hedA padaNANuvavasIdo" ( pR010) yahA~ para yaha batalAyA gayA hai ki prathamopazamasamyaktva se girakara sAsAdana va mithyAtva meM Akara samyava aura mizraprakRtiyoM kA sthitisattva, udvelanA ke dvArA, sAgaropama yA sAgaropamapRthaktva yA isase kama ho jAtA hai, taba prathamopazamasamyaktva punaH ho sakatA hai| isa sthitisattva ko karane meM palyopama kA asaMkhyAtavAMbhAga kAla lagatA hai, kyoMki antamuharta utkIrNakAla bAle udvelanAkAMDakoM se bAta kI jAne vAlI samyaktva aura samyagisa.
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : dhyAtva prakRti kA, patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra kAla ke binA sAgaropama ke athavA sAgaropamapRthaktva ke nIce patana nahIM ho sakatA / - jai. ga. 25-5-78/VI / muni zrutasAgarajI morenA vAle prathamopazama samyaktvI ke anantAnubaMdhI kI visaMyojanA ke viSaya meM matadvaya zaMkA-kyA prathamopazamasamyagdRSTi ko anantAnubaMdhI kI visaMyojanA honA saMbhava hai ? yadi nahIM to ka0 pA0 pustaka 2, pRSTha 232 para upazamasamyagdRSTi ke 24 prakRti vibhakti kA sthAna kyoM batAyA gayA ? kyA yaha dvitIyopazamasamyaktva ko apekSA se hai, yadi prathamopazamasamyaksva kI apekSA se hai to pR0 431 para upazamasamyagdRSTi ko vRddhi, hAni va avasthAna padoM ke na hone kA niyama kyoM kiyA gayA ? samAdhAna ---- prathamopazamasamyagdRSTi manantAnubaMdhI kI visaMyojanA karatA hai yA nahIM isa para AcAryoM ke do mata haiM / eka AcArya ke mata ke anusAra prathamopazamasamyagDaSTi anantAnubaMdhI kI visaMyojanA kara sakatA hai aura dUsare AcArya ke matAnusAra prathamopazamasamyagdaSTi zranantAnubaMdhI kI visaMyojanA nahIM kara sakatA / yaha donoM hI mata grahaNa karane yogya haiM, kyoMki vartamAnakAla meM kevalI, zrutakevalI kA abhAva hone ke kAraNa aisA koI sAdhana nahIM hai jisase yaha nirNaya kiyA jA sake ki ina donoM meM se amuka upadeza sUtrAnusAra hai / isa viSaya ko svayaM vIrasenasvAmI ne ka0 pA0 pu0 2, pRSTha 417-418 para vizada rUpa se spaSTa kiyA hai / pRSTha 220 para vizeSArthaM meM bhI isa saMbaMdha meM likhA gayA hai| vizeSa ke liye ukta prakaraNa grantha se dekhane cAhiye / - jai. sa. 24-7-58/V / ji. ku. jaina, pAnIpata prathama va dvitIya upazama samyaktva meM se kaba kaunasA samyaktva hotA hai ? zaMkA- dhavala pu0 6 0 241 - " jo jIba samyaktva se girakara jaldI hI punaH punaH samyaktva ko grahaNa karatA hai vaha sarvopazamanA aura dezopazamanA se bhajanIya hai|" prazna yaha hai ki samyak prakRti aura samyagmimyAtvaprakRti kI ulanA binA sarvopazamanA kisa prakAra saMbhava hai ? kyA dvitIyopazamasamyaktva se abhiprAya hai ? samAdhAna -- dhavala pR0 6 pR0 241 para jo gAthA 11 hai vaha ka0 pA0 kI gAthA 104 hai / isakA uttarArddha isa prakAra hai 'bhajibambo ya abhikkhaM savvovasameNa deseNa / " arthAt - jo jIva samyaktva se girakara abhIkSNa arthAt jaldI hI punaH punaH samyaktva ko grahaNa karatA hai vaha sarvopazama aura dezopazama se bhajanIya hai / "tastha samvovasamo nAma tichaM kammANamudayAbhAvo / sammattadezaghAvi kaTyANamudao besovasamo ti bhaNNade / " ( jayadhavala) yahA~ para darzanamohanIya kI, samyaktvaprakRti, samyagmithyAtvaprakRti aura mithyAtvaprakRti ina tInoM prakRtiyoM ke udayAbhAva ko sarvopazama kahate haiN| dezaghAtirUpa samyaktvaprakRti ke udaya ko dezopazamanA kahate haiM / arthAta sarvopazama se abhiprAya upazamasamyaktva kA hai aura dezopazamanA kA abhiprAya kSayopazamasamyaktva se hai /
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 343 samyaktva se girane ke pazcAt jo upazama samyaktva hotA hai vaha prathamopazamasamyaktva ho sakatA hai, dvitIyo. pazamasamyaktva nahIM ho sakatA, kyoMki dvitIyopazamasamyaktva kSayopazamasamyaktva se hotA hai aura prathamopazamasamyaktva ko mithyAtvI prApta karatA hai / ataH yahA~ para sarvopazamanA se abhiprAya prathamopazamasamyaktva kA hai| prathamopazamasamyaktva se girakara jaba taka samyaktva aura samyagmithyAtva kI sthiti ko udvelanA ke dvArA, sAgaropamapRthaktva se nIce nahIM karatA usa samaya taka usako punaH prathamopazamasamyaktva nahIM ho sakatA hai aura palyopama ke asaMkhyAtaveM. bhAgamAtra kAla ke binA, samyaktva va mizraprakRti kI sthiti kA sAgaropamapRthaktva kAla se nIce patana nahIM ho sakatA hai. ataH palyopama ke asaMkhyAtaveMbhAga ke pazcAt hI punaH prathamopazamasamyaktva honA saMbhava hai| kahA bhI hai "uvasamasammAdiTThI micchate gaMtUNa sammatta-sammAmicchattANi ujvellamANo tesimaMtokoDAkoDIttalidi ghAdiya sAgarobama pudhattAdo jAva heThA Na karedi tAva tAva uvasamasammattagahaNasaMbhavAbhAvA / palidovamassa asaMkhejjavibhAgamettakAleNa viNA sAgarovamapudhattassa heTThA pdnnaaNnnuvvttiido|" ( dhavala pu0 5 pR0 10) isakA abhiprAya Upara kahA jA cukA hai| arghapudgala-parivartana kAla kI apekSA palyakA asaMkhyAtAbhAga bahuta alpa hai, ataH prathamopazamasamyaktva ko bhI punaH punaH atizIghra honA kahA gayA hai| -jaM. ga. 24-4-69/V/ ra. lA. jaina (1) prathamopazama samyaktva eka bhava meM kaI bAra ho sakatA hai (2) udvelanA kANDaka ke dvArA sthiti ghAta hote haiM zaMkA-dhavala pu0 6 pR0 241 para "upazamasamyaktva punaH punaH hotA hai sarvopazama va dezopazama se bhajanIya hai" aisA likhA hai| kintu prathamopazamasamyaktva to palya ke asaMkhyAtaveM bhAga pazcAta hotA hai, ekabhava meM eka ho bAra saMbhava hai / so prathamopazamasamyaktva punaH punaH kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-dhavala pu0 6 pR0 241 para jo gAthA uddhRta kI gaI vaha kaSAyapAhuDa kI gAthA naM0 104 hai| kSayopazamasamyagdarzana to chUTane se eka antarmuhUrta pazcAt ho sakatA hai isalie karmabhUmiyAmanuSya yA tithaMca ke ekabhava meM kaI bAra ho sakatA hai, kintu prathamopazamasamyagdarzana kA jaghanya antarakAla bhI palya kA asaMkhyAtavAMbhAga arthAt asaMkhyAtavarSa hai jaisA dhavala pu0 5 pR0 10 para kahA hai "upazamasamyagdRSTijIva mithyAtva ko prApta hokara, samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti kI udvelanA karatA hamA, unakI aMtaHkoDAkoDIpramANa sthiti ko ghAta karake sAgaropama se athavA sAgaropamapRthaktva se jaba taka nIce nahIM karatA hai taba taka upazamasamyaktva kA grahaNa karanA hI saMbhava nahIM hai| palyopama ke asaMkhyAtaveM ti kA eka udvelanAkAMDaka ke dvArA ghAta hotA hai| antamuhUrta utkIrNakAlavAle udvelanAkAMDakoMse dhAta kI jAnevAlI samyaktva aura samyagmithyAtva kI sthiti kA palyopama ke asaMkhyAtaveMbhAgamAtra kAla ke binA sAgaropama ke athavA sAgaropamapRthaktva ke nIce patana nahIM ho sakatA hai|" ekasananAra ___isalie karmabhUmiyA ke ekabhava meM prathamopazamasamyaktva honA asaMbhava hai, kintu palyopama AyuvAle bhogabhUmiyA manuSya va tithaMca tathA sAgaropama AyuvAle deva va nAraMkiyoM ke prathamopazamasamyaktva bhI eka bhava meM kaI bAra
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / 344 ] ho sakatA hai / ataH unakI apekSA sarvopazamasamyaktva bhI punaH punaH hotA hai, aisA likhA gayA hai| ye jIva karmabhUmiyAmanuSyoM se asaMkhyAtaguNe haiN| isalie ina asaMkhyAtavarSaM zrAyuvAloM kI apekSA se kathana karanA anucita bhI nahIM hai, kyoMki hama alpa AyuvAle karmabhUmiyA haiM isalie isa kathana ko par3hate samaya hamArI dRSTi asaMkhyAtavarSa Ayu vAle jIvoM para nahIM jAtI aura zaMkA utpanna ho jAtI hai / prathamabAra samyaktva prApti ke bAda mithyAtva meM jAne kA niyama nahIM zaMkA-anAdimithyAdRSTi ke upazamasamyaktva hone ke pazcAt niyama se mithyAtva hogA yA nahIM ? jisane dvitIya yA tRtIya bAra upazamasamyaktva prApta kiyA hai, aise sAdimidhyAdRSTijIva ke upazamasamyavatva ke pazcAt mithyAtva hI hogA yA kSayopazama bhI ho sakatA hai ? - jai. ga. 14-12-67/ VIII / ra. lA. jaina samAdhAna -- anAdimithyAdRSTi ke upazamasamyaktva hone ke pazcAt mithyAtva hI hogA, aisA koI niyama nahIM hai| dhavala pu0 5 pR0 19 para kahA bhI hai "eka anAdimidhyAdRSTijIva ne tInoM hI karaNa karake upazamasamyaktva aura saMyama ko eka sAtha prApta hone ke prathama samaya meM hI pranantasaMsAra ko chedakara ardha pudgala parivartana mAtra karake antarmuhUrta - pramANa apramattasaMyata ke kAla kA anupAlana kiyA, pIche pramattasaMyata huA, punaH vedakasamyaktva ko prApta ho dvitIyopazamasamyaktva ko grahaNakara, sahasroM pramatta- zrapramattaparivartanoM ko karake upazamazreNI ke yogya apramatta-saMyata ho gayA, punaH apUrva - karaNa, anivRttikaraNa, sUkSmasAmparAya upazAMtakaSAya ho gayA / " isa meM yaha batalAyA gayA hai ki anAvimidhyAdRSTi jIva prathamopazamasamyaktva ko prApta kara mithyAtva meM nahIM gayA, kintu kramazaH kSayopazama va dvitIyopazamasamyaktvI hokara gyArahaveM guNasthAna taka pahu~ca gayA / ja0 dha0 pu0 9 pR0 309 - 310 para to anAdimithyAdRSTi ke prathamopazamasamyaktva ke pazcAt vedaka va kSAyikasamyaktva kI utpatti batalAI gaI hai, jo isa prakAra hai " anAdimithyAdRSTi ke samyaktva ko utpanna karane para antarmuhUrta kAla taka guraNasaMkramaNa hotA hai, usake bAda vidhyAta saMkramaNa ko prApta hue usake niraMtara alpatarasaMkramaNa aMtarmuhUrta pramANa upazamasamyaktva kA kAla zeSa rahane taka tathA kucha kama chyAsaThasAgarapramANa vedakasamyaktva ke kAla ke pUrNa hone taka hotA rahatA hai / usameM vedakasamyaktva ke antarmuhUrta kAla ke zeSa rahane para kSapaNA ( kSAyikasamyaktva ) ke liye udyata hue usake apUrva - karaNa ( darzanamohanIyakarma kI kSapaNA ke lie apUrvakaraNa ) ke prathamasamaya meM guNasaMkramaNa kA prArambha hone se pralpatarasaMkramaNa kA anta hotA hai / " isase siddha hotA hai ki anAdimithyAdRSTi ke prathamopazamasamyaktva utpanna hone ke pazcAt midhyAtva meM jAne kA niyama nahIM hai, kintu vaha vedakasamyagdRSTi hokara kSAyikasamyagdRSTi bhI ho sakatA hai / dhavala pu0 2 pR0 566 tathA pu0 6 pR0 242 va kaSAyapAhur3a sutta Adi meM azuddha artha hone ke kAraNa yaha bhrama ho jAtA hai ki anAdimithyAdRSTi prathamopazamasamyaktva prApta karane ke pazcAt niyama se mithyAtva meM jAtA hai, kintu uparyukta zrArSa granthoM se yaha siddha hotA hai ki aisA niyama nahIM hai /
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 345 sAdimithyAdRSTi ke prathamopazamasamyaktva ke pazcAt kSayopazamasamyaktva ho sakatA hai isameM bhI koI bAdhA nahIM hai| -jaM. ga. 7-12-67/VII/ ra. lA. jaina prathamabAra samyaktva lAbha ke bAda mithyAtva meM jAnA jarUrI nahIM zaMkA-jJAnapITha se prakAzita upAsakAdhyayana pR0 112 para bhAvArtha meM zrI paM.kailAzacanAjI ne likhA hai ki-"anAdimithyAdRSTi prathamopazamasamyaktva ko prApta karake antarmuhUrtakAla pUrA hone para niyama se mithyAtva meM hI AtA hai|" kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna-aisA likhanA ThIka nahIM hai| anAdimithyASTi prathamopazamasamyaktva utpanna karake mithyAtva meM jAtA hai, aisA niyama nahIM hai, jaisA ki jayadhabala ke nimna kathana se jJAta hogaa| "aNAdiyamicchAiTuiNA sammatte samuppAive aMtomuhuttakAlaM guNasaMkamo hodi, to vijmAde padidassa NiraMtaramappayarasaMkamo hodUNa gacchavi jAvaMto muhatsamettuvasamasammattakAlaseso vedagasammattakAlo ca desUNa chAvaTisAgarovammetto ti / tatthaMto muhuttasese vedagasammattakAle khavaNAe abbhuTTidarasApudhvakaraNapaDhamasamae guNasaMkamapAraMbheNAppayarasaMkamassa pajjavasANaM hoh|" (jayadhavala pu0 9 pR0 108) . "aNAdhiya micchAiTiuvasamasammasamuppAiya guNasaMkamakAle voloNe vimAda saMkamaNappayarapAraMbha kAdUNa vedayasammattaM parivajjiya aMtomuhattUNa chAvadvisAgarovamANi paribhamiya daMsaNamohakkhavaNAe anubhuTTido tassAputvakaraNappaDamasamae guNasaMkamapAraMbheNa appayarasaMkamassAbhAvo jaado|" ( jayadhavala pu0 9 pR0 314 ) jayadhavala ke ina donoM sthaloM para batalAyA gayA hai ki anAdimithyAdRSTijIva ne prathamopazamasamyaktva utpanna kiyA, antarmuhUrta kAla prathamopazamasamyaktva meM rahakara vedakasamyagdRSTi hogayA, antarmuhUrta kama chayAsaThasAgara taka vedaka samyaktva ke sAtha rahakara darzanamohanIya kI kSapaNA ke liye udyata huA aura apUrvakaraNa meM guNasaMkramaNa prArambha ho gyaa| isaprakAra anAdimithyASTi prathamopazamasamyaktva prApta karake mithyAtva meM na jAkara vedakasamyaktva utpanna karake kSAyikasamyagdRSTi ho gyaa| zrI guNadharAcArya praNIta kaSAyapAhuDa kI nimna gAthA ke artha meM viparyAsa ke kAraNa zrI paM0 kailAzacanajI likha diyA ki 'anAdimithyASTi prathamopazamasamyaktva ko prApta karake niyama se mithyAtva meM jAtA hai| kinta aisA niyama nahIM hai| sammattapar3hamalaMbhassa'NaMtaraM pacchado ya miccatta / labhassa apaDhamassa du bhajiyanvo pacchako hovi // 10 // jayadhavala TIkA-sammattassa jo paDhamalaMbho aNAdiyamicchAidivisako tassAnaMtaraM paJcaco aNaMtara panchimAvasthAe micchattamava hoi / tastha jAva paDhamadivi carimasamao ti tAva micchato mottUNa pvaarNtraasNbhvaaro|
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra massa apaDhamassa vu jo khalu apaDhamo sammasapaDilaMbho tassa pacchavo micchatodayo bhajiyadhvo hoi / ( ja0 gha0 12 / 317 ) artha -- pranAdi mithyADaSTi ke jo prathamabAra samyaktva kI prApti hotI hai, isake anantarapUrvaavasthA meM mithyAtva kA hI udaya rahatA hai, kyoMki usake prathamasthiti ke antimasamaya taka mithyAtvodaya ke atirikta samyaktvaprakRti Adi ke udaya kI saMbhAvanA nahIM hai, parantu jaba dUsarI Adi bAra samyaktva prApta hotA hai taba anantarapUrva avasthA meM midhyAtva kA udaya bhajitavya hai arthAt mithyAtva kA bhI udaya ho sakatA hai aura kadAcit samyagmithyAtva kA bhI udaya ho sakatA hai | yahA~ para 'pacchado' kA artha pUrva hai / dhavala pu0 1 pR0 408; 50 4 pR0 349; ja0 dha0 pu0 7 pR0 320 para bhI 'pacchAda' kA artha pUrva kiyA gayA hai / - jai. ga. 28-12-72 / VII / ka. de. (1) udvelanAkANDaka kA prakathana (2) 28 prakRtiyoM ke sattva vAlA mithyAtvI bhI prathama samyaktva pA sakatA hai zaMkA - 26 prakRti ko sattAvAle mithyAdRSTi ke upazamasamyaktva palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla vyatIta ho jAne para punaH hotA hai, aisA dha0 pAMcavIM pustaka meM likhA hai / prazna yaha hai ki 28 prakRti kI sattA vAlA mithyAdRSTi bhI kyA itane hI kAla ke vyatIta hone para upazamasamyaktva prApta karegA yA pahale bhI ? samAdhAna --- prathamopazamasamyaktva se cyuta hokara mithyAtvaguNasthAna meM pahu~cane para samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti kI udvelanA prAraMbha karatA hai / pratyeka udgholanAkANDaka meM patya ke asaMkhyAtaveMbhAga samyaktva va mizraprakRti kI sthiti kA sattva kama hotA jAtA hai / eka udvelanAkANDaka kA utkIrNakAla antarmuhUrta hai / asaMkhyAtauvaLe lanAkANDakoM ke dvArA arthAt patyake zrasaMkhyAtaveM bhAga kAla ke dvArA samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti kI sthiti antaHkor3A kor3IsAgara se ghaTakara pRthaktvasAgara yA eka sAgara raha jAtI hai, taba yaha jIva punaH prathamopazamasamyagdarzana utpanna karane ke yogya hotA hai / samyaktvaprakRti va samyagmithyAtvaprakRti kI jaba taka ekasAgara sthiti na raha jAve usa samaya taka kSayopazamasamyaktva to ho sakatA hai, kintu prathamopazamasamyaktva nahIM ho sakatA hai / isaprakAra samyaktvaprakRti va samyagmithyAtvaprakRti kI ekasAgara yA pRthaktvasAgara kI sthiti sattAvAlA arthAt mohanIya kI 28 prakRtiyoM kA sattAvAlA mithyAdRSTijIva bhI palyopama ke asaMkhyAtava kAla vyatIta hone se pUrva punaH prathamopazamasamyaktva ko prApta nahIM ho sakatA hai, kyoMki prathamopazamasamyaktva kA jaghanya antara bhI palyopama kA prasaMkhyAtavabhAga hai / isa sambandha meM dhavala pu0 5 pR0 10 dekhanA cAhiye / -- jai. ga. 7-12-67/ VII / ra. lA. jaina upazama samyaktva se sIdhA kSAyikasamyaktva nahIM hotA zaMkA- kyA upazamasamyagdarzana se sIdhA kSAyikasamyagdarzana ho sakatA hai ? samAdhAna -- upazamasamyagdarzana se kSAyikasamyagdarzana nahIM ho sakatA / upazamasamyagdarzana se kSayopazamasamyagdarzana hotA hai arthAt upazamasamyagdarzana kA kAla samApta ho jAne para samyaktvaprakRti ke udaya hone se kSayopa
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 347 zamasamyagdarzana hotA hai / kSayopazamasamyagdarzana meM tIna karaNoM ke dvArA prathama anantAnubandhIcatuSka kI visaMyojanA karatA hai / punaH tIna karaNoM dvArA mithyAtvaprakRti kA kSaya karatA hai, samyagmithyAtvaprakRti kA kSaya karatA hai usake pazcAt samyaktva prakRti kSaya karake kSAyikasamyagdRSTi ho jAtA hai / - jai. ga. 21-11-63 / 1X / bra. pa. lA. prathamopazama samyaktvI ke nirjarA kI zravadhi zaMkA - prathamopazamasamyagdRSTi ko prathama antarmuhUrta meM asaMkhyAtaguNI nirjarA kahI, parantu usake bAda ruka jAtI hai| kyA kAraNa hai ? samAdhAna--prathamopazamasamyagdarzana hone para eka antarmuhUrta taka pariNAmoM meM pratisamaya vizuddhatA adhikaadhika hotI jAtI hai| usake pazcAt vizuddhatA meM uttarottara vRddhi hone kA niyama nahIM / ataH prathamopazamasamyagdarzana hone ke pazcAt eka antarmuhUrta taka hI zrasaMkhyAtaguNI nirjarA kahI / - jai. ga. 31-10-63 / IX / AdisAgara devoM meM samyakdarzana kI utpatti ke kAraraNa zaMkA- devoM ke samyagdarzana kI utpatti meM bAhya nimittoM meM bArahaveM svarga taka deva Rddhi darzana ko bhI kAraNa kahA hai| 13 meM se 16 veM svarga taka devoM meM bhI kilviSaka Adi deva pAe jAte haiM to vahAM para veva Rddhi darzana ko kAraNa kyoM nahIM kahA ? samAdhAna-Anata Adi cAra kalpoM meM arthAt 13 veM se 16 veM taka svargoM meM mahaddhisampanna Upara ke devoM kA Agamana nahIM hotA, isalie vahA~ mahaddhidarzanarUpa prathamasamyaktva kI utpatti kA kAraNa nahIM pAyA jAtA aura unhIM kalpoM meM sthita devoM kI mahaddhi kA darzana prathamasamyaktva kI utpatti kA nimitta ho nahIM sakatA, kyoMki usI Rddhi ko bAra-bAra dekhane se vismaya nahIM hotA / athavA ukta kalpoM meM zuklalezyA ke sadbhAva ke kAraNa mahaddhidarzana se koI saMklezabhAva utpanna nahIM hote / ( dhavala pu0 6 pR0 435 ataH bArahaveM Adi cAra svargoM meM devadarzana ko prathamopazamasamyaktva kI utpatti meM kAraNa nahIM kahA hai / --jai. ga. 8-2-62/VI / mU. dha. cha. lA. janma ke muhUrta pRthaktva pazcAt tiryaca samyaktva pA sakatA hai| zaMkA-upAsakAdhyayana pR0 107 para bhAvArtha meM zrI paMDita kailAzacandajI ne likhA hai - "tiyaMcagati meM janma lene ke ATha-nau dina bAda samyaktva utpanna ho sakatA hai / " kyA aisA sambhava hai ? samAdhAna-tiyaMcagati meM janma lene se muhUrtapRthaktva ke pazcAt hI vedakasamyaktva ho sakatA hai / zrI vIrasena AcArya ne dhavala prantharAja meM kahA bhI hai "tirikkhassa massassa vA aTThAvIsasaMtaka mmiya micchAdiTThissa devuttarakuru pA~cadiyatirikkhajogiNIsu upajjiya ve mAse ganme acchikUNa NikkhaMtassa mahalabudhatteNa visuddho hotRRNa vedagasammataM paDivajjiya / ' ( dhavala 4 pR0 370 )
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra: mohakarma kI adrAIsaprakRtiyoM kI sattAvAlA mithyAdRSTi tiryaMca athavA manuSya devakuru athavA uttarakuru ke paMcendriyatiyaMcayonimatiyoM meM utpanna huA aura domAsa garbha meM rahakara janma lekara muhUrtapRthaktva se vizuddha hokara bedakasamyagdRSTi ho gyaa| isI prakAra dhavala pu0 4 pR0 371 sUtra 64 kI TIkA meM saMyamAsaMyama kA kathana karate hue likhA hai"be mAse maMtomuhuttehi UNiyA ti vattavyaM / " isase bhI yahI jJAta hotA hai ki karmabhUmiyA kA tiyaMca bhI domAsa garbha meM rahakara, janma lekara pRthaktvaaMtarmuhUtaM pazcAt samyaktva va saMyamAsayama ko dhAraNa kara sakatA hai / zrI paM0kailAzacandajI ne 'tiryaMcagati meM janma lene ke ATha-nau dina bAda samyaktva utpanna ho sakatA hai kisa AdhAra para likha diyA, samajha meM nahIM AtA hai / 'sambhava hai pRthaktvamuhUrta kI bajAya pRthaktvadivasa kI dhAraNA ke kAraNa aisA likhA gayA ho, kintu unakA aisA likhanA ArSa anukUla nahIM hai| -je. ga. 4-1-73/V/ kamalAdevI dvitIyopazamasamyaktvI zreNI-pArohaNa avazya karatA hai zaMkA-dvitIyopazamasamyagdRSTi kyA niyama se upazamazraNI caDhegA yA AThaveM guNasthAna se pUrva bhI dvitIyo pazamasamyaktva chUTa jAtA hai ? samAdhAna-dvitIyopazamasamyagdRSTi upazamazreNI para avazya ArohaNa kregaa| apUrvakaraNaguNasthAna arthAt AThaveM guNasthAna ke prathamabhAga ke pazcAt usakA maraNa ho sakatA hai / AThaveM guNasthAna se pUrva dvitIyopathamasamyagdarzana chaTanA sambhava nahIM hai| yadi bIca meM maraNa nahIM hotA hai to dvitIyopazamasamyagdRSTi upazAMtamoha guNasthAna meM niyama se pahu~cegA / bhava-kSaya yA upazamanakAla-kSaya ina do kAraNoM se upazAMtakaSAya guNasthAna se giratA hai| "uvasaMtakasAyassa paDivAdo duviho bhavakkhayaNibaMdhaNo uvasAmaNadAkhaNibaMdhaNo cevi|" (dhavala pu06 pR. 317) artha-upazAMtakaSAya kA pratipAta do prakArakA hai, bhavakSaya-nibandhana aura upazamanakAlakSaya-nibandhana / -jai.ga.26-12-68/VII/ maganamAlA 1. dhyAna rakhanA cAhie ki garbhaja tiryaMca jo prathamopatrAmasamyaktva prApta karate haiM ve bhI janma ke bAda bahuta se divasapRthaktva (yAnI aneka bAra sAta-ATha divasa samUha ) vyatIta hone para hI prathamasamyaktya grahaNa ke yogya hote haiM; eka mAta 7-8 dina vyatIta hone ke bAda hI nhiiN| vedakasamyaktya tiryaMcoM meM janma ke muhUrtapRthaktva bAda hI ho jAtA hai| (40 | 426) -sampAdaka
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 346 samyaktvamArgaraNA kSayopazama vedakasamyaktva vedakasamyaktva ke pUrva tIna karaNa nahIM zaMkA-sAdimithyAdRSTi jaba kSayopazamasamyaktva grahaNa karatA hai taba tInakaraNa karatA hai yA nahIM ? samAdhAna-sAdimithyAdRSTijIva ko kSayopazamasamyaktva se pUrva tInakaraNa karane kI AvazyakatA nahIM hai| ja0 dha0 pu0 3 pR0 195 para kahA hai "aTThAvIsa saMta kammiya micchAiTTiNA baddhamicchatta kassa TidiNA aMtomuhuttapaDihagraNeNa puNo sammattaggahaNapaDhamasamae ceva paDiggahakAlegaNa sattarisAgarovamakoDAkoDI metta micchattadvidIe sammatta sammAmicchatta su saMkAmi. vAe sammatta sammAmicchattANamukkassa addhAchedo hodi / " artha-aTThAIsaprakRtiyoM kI sattAvAlA mithyAdRSTijIva jaba utkRSTasthiti ke sAtha mithyAtvakarma ko bAMdhakara utkRSTasthitibaMdha ke yogya utkRSTasaMklezapariNAmoM se nivRtta hone meM laganevAle antarmuhUrtapramANa kAlake dvArA punaH samyaktvake grahaNa karane ke prathamasamaya meM hI ukta pratibhagnakAla antarmuhUrtapramANa se nyUna sattarakor3Akor3IsAgara pramANa mithyAtva kI sthiti ko samyaktva aura samyagmithyAtva meM saMkrAMta kara detA hai, taba samyaktva aura samyagmidhyAtvakA utkRSTaaddhAccheda hotA hai| isase siddha hotA hai ki kSayopazamasamyaktva se pUrva tInakaraNa nahIM hote anyathA samyaktva aura samyagmidhyAtva kI utkRSTasthiti antarmuhUrta kama sattarakor3Akor3I sambhava nahIM ho sktii| -jeM.ga.5-12-66/VIII/ ra. lA. jaina kSayopazama samyaktva ke sAta bheda zaMkA-paM0 baulatarAmajI ne kriyAkoSa meM kSayopazamasamyaktva ke sAta bheda kahe haiM, so kaise ? samAdhAna-paM0 daulatarAmajI ne hI nahIM, kintu paM0 banArasIdAsajI ne bhI kSayopazamasamyagdarzana ke sAta bheda kahe haiM tathApi Agama meM kSayopazamasamyagdarzana ke vedaka va kRtakRtyavedaka aise do bheda kahe haiN| phira bhI una sAta bhedoM ko isa prakAra ghaTita karane kA prayAsa kiyA jA sakatA hai 1-upazamasamyagdarzana ke pazcAt samyaktvaprakRti kI udIraNA hokara udaya ho jAnepara mithyAtva va samyagmithyAtvaprakRtiyoM kI udIraNA na hone se udayAvali meM mithyAtva va samyagmithyAtva ke dravyakA abhAva hone se vahA~para ina do prakRtiyoM kA udayAbhAvIkSaya nahIM pAyA jAtA, kintu upazama pAyA jAtA hai| ( dhavala pu01 pR0 169/172) 2-mithyAtvaguNasthAna se kSayopazamasamyagdarzana ko prApta honevAle jIva ke mithyAtva va mizraprakRti kA udayAbhAvIkSaya sadavasthArUpa upazama hotA hai|
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 3 - kSayopazamasamyagdaSTi jaba zranantAnubandhI kA kSaya kara detA hai to usake mohanIyakarma kI 24 prakRtiyoM kI sattA raha jAtI hai / 4 - mohanIyakarma kI 24 prakRtika sattAvAlA kSayopazamasamyagDaSTijIva kSAyikasamyagdarzana ke prabhimukha jaba mithyAtvaprakRti kA kSaya kara detA hai usake mohanIyakarma kI 23 prakRti kI sattA raha jAtI hai / 5- 23 prakRti kI sattAvAlA kSayopazamasamyagdRSTi jaba samyagmithyAtvaprakRti kA bhI kSaya kara detA hai taba usake mohanIyakarma kI 22 prakRti kI sattA raha jAtI hai / ye pA~ca bheda kSayopazamasamyagdarzana kI apekSA se hue / samyagmithyAtvaguNasthAna meM bhI darzanamoha kI apekSA kSAyopazamikabhAva kahA hai ( dhavala pu0 5 pR0 198 ) ataH do bheda samyagmithyAtvaguNasthAna kI apekSA bana jAte haiM / 6 - mohanIyakarma kI 28 prakRti kI sattAvAlA jIva samyagmithyAtvaguNasthAna ko prApta hotA hai usakI 28 prakRti kA sattva hotA hai / 7 - anantAnubandhIkaSAya kI visaMyojanA karake 24 prakRti kI sattAvAlA samyagDaSTijIva jaba samyagmithyAtvaguNasthAna ko prApta hotA hai usake mohanIyakarma kI 24 prakRti kI sattA hotI hai / rAjavArtika adhyAya 2 sUtra 5 vArtika 9 kI TIkA meM kahA bhI hai, kSayopazamasamyaktva ke grahaNa karane se samyagmithyAtvakA bhI grahaNa ho jAtA hai / - jai. ga. 13-6-63 / 1X / sa. ma. kSayopazama samyaktva meM anivRttikaraNa tathA guNazreNI nahIM zaMkA- kSayopazamasamyaktva meM anivRttikaraNa tathA guNakSaNI kyoM nahIM hotI ? samAdhAna-kSayopazamasamyaktva nirmala nahIM hai / samyaktvaprakRti ke udaya ke kAraNa cala-mala agAr3ha doSa lagate rahate haiM / kSayopazamasamyaktva prApta karane ke lie pariNAmoM meM itanI vizuddhatA nahIM hotI jitanI upazamasamyaktva prApta karane ke samaya hotI hai / ataH kSayopazamasamyaktva kI utpatti ke samaya anivRttikaraNa tathA guNazreNI nahIM hotI / kSAyopazama samyaktvI vItarAga samyaktvI nahIM hai zaMkA- maI 1965 ke sammatisaMdeza pR0 63 para zrI paM0 kUlacambajI ne likhA hai - " darzanamohanIyakI tIna aura anantAnubandhI Adi cAra ina sAtaprakRtiyoM ke upazama, kSaya, kSayopazama honepara svabhAvasanmukha hue AtmA meM jo vizuddhi utpanna hotI hai vaha vItarAgasamyaktva hai / " kyA kSayopazamasamyagdRSTi ke bhI vItarAgasamyaktva ho sakatA hai ? - patrAcAra / ba. pra. sa. paTanA
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 351 samAdhAna - zrI akalaMkadeva ne likhA hai ki sAtaprakRtiyoM ke atyanta apagama ho jAnepara jo Atmavizuddhi hotI hai vaha vItarAgasamyaktva hai / "saptAnAM karmaprakRtInAm Atyantike'yagame satyAtmavizuddhimAtra mitarad vItarAgasamyaktvamityucyate / " ( rA0 vA0 1 / 2 / 31 ) arthAt - mithyAtva, samyagmithyAtva, samyaktva, anantAnubandhIkrodha-mAna- mAyA - lobha ina sAtakarmaprakRtiyoM ke Atyantika apagama hojAne para jo Atmavizuddhi hotI hai vaha vItarAgasamyaktva hai / kSayopazamasamyagdarzana meM samyaktvaprakRti kA udaya rahatA hai isaliye sAtakarmaprakRtiyoM kA Atyantika apagama nahIM hotA zrataH kSayopazama-samyagdRSTi ke vItarAgasamyaktva nahIM hotA hai / sammUcchimoM ko vedakasamyaktva va paMcamaguNasthAna ho sakate haiM zaMkA- kyA sammUrcchanajIva samyagdRSTi ho sakatA hai ? yadi ho sakatA hai to vaha kaunasA jIva hai ? samAdhAna-maccha, kacchapa, meMDhakAdi saMmUcchaMna saMjJIpaMcendriya paryApta tiryaJcoM ke vedakasamyagdarzana ho sakatA hai / ' kahA bhI hai - jai. ga. 1-7-65/VII / "ekko tirikkho masso vA micchAbiTThI aTThAvIsasaMtakammio saSNipaMci viyatirikkhasamucchpijjatamaMDUka kaccha - macchavAdIsu uvavaNNo / chahi pajjattIhi pajjatayado 1. vissaMto 2. visuddho 3. saMjamAsaMjamaM paDavaNo / ehitIhi aMtamuhuttehi UNapumvakoDikAlaM saMjamA saMjamamakhupAlitRRNa mado devo jAdo / " (dhavala 10 4 pR0 366 ) mohakarma kI aTThAIsa prakRtiyoM kI sattAvAlA eka tiyaMca yA manuSya mithyAdRSTi, saMjJIpaMcendriyasammUcchima paryApta maMDUka, kacchapa Adi tiyaMcoM meM utpanna huaa| chahoM paryAptiyoM se paryApta hotA huA / 1. vizrAma lekara 2. aura vizuddha hokara 3. saMyamAsaMyama ko prApta huA / ina tIna antarmuhUrtoM se kama pUrvakoTi kAlapramAraNa saMyamAsaMyama ko paripAlana karake marA aura deva ho gayA / isaprakAra sammUcchimatiyaMca ke bhI dezona pUrvakoTikAla taka samyaktva tathA saMyama siddha huA / --- jai. ga. 10-2-72 / VII / indrasena zaMkAdika 25 doSa vedakasamyaktva meM hI kadAcit lagate haiN| zaMkA- kSayopazamasamyaktva meM zaMkAdi doSa lagate haiM yA vyavahArasamyaktva meM lagate haiM ? yadi vyavahArasamyaktva meM lagate haiM to vyavahArasamyaktva hI nahIM hai| samAdhAna - sarvaprathama vyavahArasamyagdarzana va nizcayasamyagdarzana ke svarUpa kA vicAra kiyA jAtA hai / zrI kundakunvAcArya ne isaprakAra kahA hai 1. sammUrcchana jIva prathamopAmasamyaktva nahIM prApta karate ( dha. 6 / 426 ) -sampAdaka
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / jIvAdI sahahaNaM sammatta jiNavarehiM pnnnnttN| vavahArA Nicchayado appANaM havai sammatta // 20 // varzanapAhaTa artha-jIvAdi kahe je padArtha tinakA zraddhAna so to vyavahArateM samyaktva jina bhagavAna ne kahA hai bahuri nizcayateM apanA prAtmA hI kA zraddhAna so samyaktva hai| atha vyavahAra samyagdarzanaM kathyate - evaM jiNapaNNata satahamANassa bhAvado bhAve / purisassAbhiNiboghe dasaNasadado havi jutte // paM. kA. gA. 107 / artha-isaprakAra vItarAgasarvajJa dvArA kahe hue padArthoM ko rucipUrvaka zraddhAna karanevAle bhavyajIva ke jJAna meM samyagdarzana ucita hotA hai / ( yaha vyavahArasamyagdarzana kahA gayA hai ) niyamasAra meM vyavahArasamyagdarzana ko isaprakAra kahA hai-'attAgamataccAraNaM, saddahaNAdo havei sammattaM / ' arthAt-prAptAgama va tattvoM kA zradAna samyagdarzana hotA hai| vRhadavyasaMgraha gAthA 41 meM bhI vyavahArasamyagdarzana kA lakSaNa isaprakAra kahA hai jIvAdIsadahaNaM sammata rUpamappaNo taM tu / durabhiNivesavimukkaM gANaM samma kha hodi sadi jahi // 41 // arya-jIvAdi padArthoM kA jo zraddhAma vaha to samyaktva hai aura vaha samyaktva AtmA kA svarUpa hai| tathA isa samyaktva ke hone para saMzaya, viparyaya evaM anadhyavasAya ina tInoM dUrabhinivezoM se rahita samyagjJAna hotA hai| isa gAthA kI TIkA meM likhA hai 'tInamUDhatA, mAThamada, chahaanAyatana aura zaMkAdirUpa pAThadoSoM se rahita tathA zaddha jIvAdi tattvoM ke zraddhAnarUpa sarAgasamyaktva nAmaka vyavahArasamyaktva jAnanA caahie| aura isIprakAra usI vyavahArasamyaktva dvArA paramparA se sAdhane yogya zuddhopayogarUpa nizcayaratnatraya kI bhAvanA se utpanna parama AlAdarUpa sukhAmRtarasa kA AsvAdana hI upAdeya hai, iMdriyajanyasukha Adika heya haiM aisI rUcirUpa tathA vItarAgacAritra ke binA na honevAlA vItarAgasamyaktva nAmaka nizcayasamyaktva jAnanA caahiye|' isIprakAra samayasAra kI TIkA meM zrImadjayasenAcArya ne nizcayacAritra kA avinAbhAvI vItarAgasamyaktva nizcayasamyaktva hai aisA kahA hai| gAthA 13 kI usthAnikA / vyavahArasamyaktva meM bhI mithyAtvakarma kA udaya nahIM hotA aura yaha vyavahArasamyaktva nizcayasamyaktva kA bIja hai| paM. kA. gAthA 107 kI TIkA meM zrI amRtacandrasvAmI ne kahA bhI hai-"bhAvAH khala kAlakalita. sAstikAyavikalparUpA navapadArthAsteSAM mithyAdarzanodavApAditAvaddhAnAbhAvasvabhAvaM, bhAvAMtaraM zraddhAnaM samyagdarzanaM. shksscNtnyruupaatmtttvvinishcybiijN|" ina upayukta AgamapramANoM ke anusAra 25 doSa vyavahAra va nizcaya donoM samyagdarzana meM nahIM lagate haiN| isa hI ko ratnakaraNDa zrAvakAcAra meM isaprakAra kahA hai
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] nAGgahInamalaM chettu darzanaM janma-santatim / na hI maMtro'kSaramyUno, nihanti viSavedanAm // 21 // artha - aMgahIna samyagdarzana janmamaraNa kI paramparA kA nAza nahIM kara sakatA jaisA ki hIna akSaravAlA maMtra viSa kI vedanA ko dUra nahIM kara sakatA / [ 353 ratnakaraNDa zrAvakAcAra gAthA 22 kI utthAnikArUpa se saMskRta TIkA meM kahA hai- 'paripUrNa praGga vAle samyagdarzana ke hote hue bhI jaba taka mUDhabhAva dUra na kiyA jAyagA taba taka vaha saMsAra kA nAza nahIM kara sakatA / ' 25 doSarahita samyagdarzana saMsArasaMtati ko chedane meM kAraNa hai / mokSazAstra, adhyAya sAta, sUtra 23 meM samyagdarzana ke pA~ca aticAroM kA kathana hai, ina pAMca aticAroM meM 25 doSa prA jAte haiM / gRhastha va muni donoM ke samyaktva meM ye pA~caaticAra darzanamoha ke udaya se lagate haiM / ( ta0 rA0 vA0 bha0 7, sUtra 23 vArtika 2 va 3 TIkA ) | darzanamohakA udaya kSayopazamasamyaktva meM hotA hai / upazama va kSAyikasamyaktva meM darzanamoha kA udaya nahIM hotA hai / ataH 25 doSa kSayopazamasamyaktva meM hI saMbhava haiM / gommaTasArajIvakANDa gAthA 25 meM bhI vedaka arthAt kSayopazamasamyaktva ke 'cala' 'malina' aura 'agAr3ha' tIna doSa batAye haiM / kintu kSayopazamasamyagDaSTi ke ye 25 doSa hara samaya nahIM lagate / mokSamArga prakAzaka adhikAra 9 meM kahA hai 'bahuri samyaktva viSai pacIsa mala kahe haiM / ATha zaMkAdika, ATha mada, tIna mUDhatA, SaT anAyatana, so e samyaktvI ke na hoya / kadAcit kAhU ke mala lAge samyaktva kA nAza na hoya hai, tahA~ samyaktva malina hI hoya hai / ' yadi kSayopazamasamyaktva meM darzanamoha ke udaya se ye paccIsa doSa sadA lagate rahate to kSayopazamasamyaktva meM tIrthaMkaraprakRti kA baMdha na hotA, kyoMki tIrthaMkaraprakRti kA baMdha darzanavizuddhi bhAvanA ke dvArA hotA hai / sarvArthasiddhi tathA rAjavArtika meM 'darzanavizuddhi' kA artha 'pacIsa doSoM se rahita va aSTamaMgasahita samyaktva' kahA hai / gommaTasArakarmasts gAthA 93 meM kSayopazamasamyagdaSTi ke tIrthaMkara kA baMdha kahA hai / isa sabakA sArAMza yaha hai ki paccIsa doSa kSayopazasamyaktva meM darzanamoha kI samyaktvaprakRti ke tIvra udaya meM kadAcit lagate haiM jinase samyaktva malina ho gayA hai / vedakasamyaktva kA utkRSTa kAla zaMkA- vevaka samyaktva kA kAla 132 sAgara kisa prakAra sambhava hai ? samAdhAna - vedakasamyaktva kA utkRSTa kAla 66 sAgara hai, 132 sAgara nahIM hai / antarmuhUrta kama 66 sAgara taka vedakasamyagdaSTi rahakara eka antarmuhUrta taka mizraguNasthAna meM prAkara punaH 66 sAgara ke liye vedakasamyagdaSTi ho sakatA hai| dhavala pu0 5 pR0 6 para kahA hai -. 16-1-58 koI eka tithaMca athavA manuSya caudahasAgaropama AyusthitivAle lAMtava- kApiSTha kalpavAsIdevoM meM utpanna huA / vahA~ ekasAgaropamakAla bitAkara dUsaresAgaropama ke Adisamaya meM samyaktvako prApta huA / terahasAgaropamakAla vahA~ para rahakara samyaktva ke sAtha hI cyuta huA aura manuSya ho gayA / vahA~ para saMyama yA saMyamAsaMyama pAlanakara isa manuSya bhavasambandhI Ayuse kama bAIsasAgaropama zrAyuvAle devoM meM utpanna huaa| vahIM se punaH manuSya huA /
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / isa manuSyabhava meM saMyama ko pAlanakara uparimapraiveyika meM manuSyaprAyu se kama ikatIsasAgara kI mAyuvAlA ahamindra huaa| vahA~ para antamuhUrtakama chayAsaThasAgara ke caramasamaya meM samyagmithyAtvaguNasthAna ko prApta huA / antarmuhUrtake pazcAt punaH samyaktva ko prApta ho, vizrAma le, cyuta ho manuSya ho gyaa| yahAM para saMyama yA saMyamAsaMyama ko pAlanakara, isa manuSyAyu se kama bIsasAgara kI prAyuvAle devoMmeM utpanna huA / punaH manuSya hokara, manuSyAyu se kama bAIsasAgaravAle devoMmeM utpanna huaa| vahA~ se manuSya hokara punaH isa manuSyAyu se kama caubIsasAgara kI AyuvAle devoM meM utpanna huaa| antarmuhUrta kama do chayAsaThasAgaropama kAla ke antimasamayameM mithyAtva ko prApta huaa| -jeM. ga. 5-12-66/VIII/ ra. lA. jaina mithyAtva ke sattvAbhAva vAlA vedakasamyaktvI mithyAtvI nahIM banatA zaMkA-jisa kSayopazamasamyagdRSTi ke mithyAtva kI sattA nahIM hai aura abhI jisane samyakravaprakRti aura mizraprakRti kA kSaya nahIM kiyA hai to aisA kSayopazamasamyagdRSTi niyama se kSAyikasamyagdRSTi hogA yA mithyASTi bhI ho sakatA hai ? samAdhAna-jisa kSayopazamasamyagdaSTi ne mithyAtvaprakRti kA kSaya kara diyA hai vaha niyama se eka antamuharta meM mizra va samyaktvaprakRti kA bhI kSaya karake kSAyikasamyagdRSTi hogA, mithyAiSTi nahIM ho sktaa| mithyAtvaprakRti kA kSaya ho jAne para punaH usakI sattA, bandha yA udaya nahIM ho sktaa| mithyAtvaprakRti ke udaya ke binA jIva mithyAdaSTi nahIM ho sakatA, arthAt mithyAtvaguNasthAna ko prApta nahIM ho sktaa| -ja. ga. 10-1-66/VIII/ ra. lA. jaina kRtakRtyavedakasamyaktvI mithyAtva ko prApta nahIM hotA zaMkA-kyA kRtakRtyavedakasamyagdRSTijIva bhI mithyAtva ko prApta ho sakatA hai ? samAdhAna-mithyAtvaprakRti va samyagmithyAtvaprakRti ina donoM ke sattvakSaya ke ho jAne para katakaroDa samyagdRSTi' hotA hai| samyagdRSTijIva ke mithyAtva kA baMdha nahIM hotA, kyoMki mithyAtvaprakRti kI baMdhavyacchitti prathamagaNasthAna meM ho jAtI hai| kRtakRtyavedakasamyagdRSTi ke na to mithyAtvaprakRti kA sattva hai aura na baMdhapatA katakatyavedakasamyagdRSTi ke mithyAtva kA udaya asaMbhava hai| mithyAtvaprakRti ke udaya ke binA kRtakRtyavedakasamyagdRSTi mithyAtva ko kaise prApta ho sakatA hai ? yadi karmodaya binA bhI jIva ke vikArIbhAva hone lage to siddhoM ke bhI vikArIbhAvoM ke hone kA prasaMga paajaavegaa| mithyAtvaprakRti kA sarvathA abhAva ho jAne se kRtakRtyavedakasamyagdRSTi miyAtva ko prApta nahIM ho sktaa| vizeSa ke liye SaTkhaMDAgama pustaka 6 pRSTha 258 se 263 taka dekhanA cAhie aura baMdha vyUcchitti ke liye SaTkhaMDAgama pu0 7 pRSTha 10 dekhanA caahie| -jaM. saM. 24-7-58/V/ ji. ku. jaina, pAnIpata kRtakRtyavedaka samyaktvI kSAyikasamyaktvo banatA hI hai zaMkA-kRtakRtyavevaka samyagdRSTi kyA niyama se kSAyikasamyagdRSTi banatA hai ?
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 355 samAdhAna -- kRtakRtya vedakasamyagdRSTi antarmuhUrta pazcAt niyama se kSAyikasamyagdRSTi banatA hai, kyoMki mithyAtvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti kA kSaya hone ke pazcAt samyaktvaprakRti kA antima sthitikAMDaka samApta hone para kRtakRtyavedaka hotA hai / "carimeTThivikhaMDae giTTive kavakaraNio tti maNNavi / " ( dhavala pu0 6 pR0 262 ) artha -- antima sthitikANDaka ke samApta hone para 'kRtakRtyavedaka' kahalAtA hai / - jai. ga. 5-12-66/ VIII / ra. lA. jaina vedaka va upazama samyaktva meM aMtara zaMkA- kSAyopazamika mora aupazamika samyaktva meM kauna jyAdA zreSTha hai aura kyoM ? sapramANa batAiye / samAdhAna --- samyaktvaprakRti ke udaya ke kAraNa kSayopazamasamyaktva malina hai aura samyaktva prakRti ke udaya ke prabhAva se upazamasamyaktva nirmala hai, kintu upazamasamyaktva kA utkRSTakAla bhI antarmuhUrta hai aura kSayopazamasamyaktva kA utkRSTakAla 66 sAgara hai / --- jai. saM. 5-7-56 / VI/ ra. lA. jaina, kekar3I samyaktva paryAya tathA samyaktva prakRti meM antara zaMkA-samyaktva aura samyaktvaprakRti ina donoM meM kyA antara hai ? samAdhAna- 'samyaktva' yaha samyagdarzana kA saMkSepa hai / yaha samyagdarzana AtmA kA guNa hai, jisakA lakSaNa prazama, saMvega, anukampA aura Astikya kI pragaTatA hai / 'samyaktva - prakRti' yaha darzanamohanIya kI prakRti hai jo pudgaladravya kI azuddhaparyAya hai, jo samyaktva meM zithilatA aura asthiratAko kAraNabhUta hai, kintu samyaktva kA nAza nahIM karatI ataH samyaktva kI sahacArI hone se isakI samyaktvaprakRti saMjJA hai| ArSa pramANa isa prakAra hai- "prazamasaMvegAnukammAstikyA bhivyaktilakSaNaM samyaktvam / satyevamasaMyatasamyagdRSTiguNasyAbhAvaH syAditi cetU ? satyametat zuddhanaye samAzrIyamANe / " ( dhavala pu0 1 pR0 151 ) artha - prazama, saMvega, anukampA aura Astikya kI pragaTatA hI jisakA lakSaNa hai usako samyaktva kahate haiN| prazna hotA hai ki isa prakAra samyaktva kA lakSaraNa mAna lene para asaMyatasamyagdRSTi ke cauthe guNasthAna kA prabhAva ho jAyagA, kyoMki saMyatasamyagDaSTi ke prazama, saMvega aura anukampA nahIM pAI jAtI hai / AcArya kahate haiM ki praznakarttA kA kahanA satya hai, kintu samyaktva kA yaha lakSaNa zuddhanaya ke Azraya se kahA gayA hai / isase itanA spaSTa hai ki zuddhanaya ke zrAzraya se samyagdarzana kA jo lakSaNa kahA gayA hai usameM asaMyata samyadRSTi kA koI sthAna nahIM hai /
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / "uppaNassa sammattassa siDhilabhAvuppAyayaM adhiratakAraNaM ca kammaM sammattaM NAma / kadhamevarasa kammassa sammattavabaeso ? smmttshcaaraavo|" (dhavala pu0 13 pR0 358) artha-utpanna hue samyaktva meM zithilatA kA utpAdaka aura asthiratA kA kAraNabhUta karma samyaktva kahalAtA hai| samyaktva kA sahacArI hone se isakarma kI samyaktva saMjJA hai| -jaM. ga. 9-4-70/VI/ ro. lA. mi. (1) vedakasamyaktvI ke anantA0 4 tathA mithyAtvadvika kA paramukhodaya (2) vedakasamyaktvI ke vividha sattvasthAna evaM svAmI zaMkA-kSayopazamasamyagdRSTi ke samyaktvaprakRti kA vartamAna meM uvaya rahatA hai aura sarvaghAtI kA upazama hai| usake 28 prakRti kI sattA kaise hogI? samAdhAna-samyagdarzana kI ghAtaka anantAnubaMdhIkaSAya tathA darzanamohanIyakarma kI tIna prakRtiyAM haiM (1) mithyAtvaprakRti, 2. samyagmithyAtvaprakRti, 3. samyakaprakRti / ina tIna meM se mithyAtvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti sarvaghAtI haiM, kyoMki inake udaya meM samyagdarzana utpanna nahIM hotA hai| samyaktvaprakRti dezaghAtI hai. kyoMki isake udaya meM bhI samyagdarzana rahatA hai| zrI jayasenAcArya ne samayasAragrantha meM kahA bhI hai "samyaktvaprakRtistu karmavizeSo bhavati tathApi yathA niviSIkRtaM viSaM maraNaM na karoti / tathA zuddhAtmAbhimakhyapariNAmena maMtrasthAnIyavidhivizeSamAtreNa vinAzitamithyAtvazaktiH sana kSAyopazamikAvilagdhipaMcakajanita. prathamopazamika samyaktvAntarotpannavedakasamyaktvasvabhAvaM tattvArthazraddhAnarUpaM jIva pariNAmaM na haMti / " jisaprakAra maMtra prAdi ke dvArA viSa kI mAraNazakti kA abhAva karake viSa ko nirviSa kara diyA jAtA hai| aisA viSa maraNa nahIM karAtA hai| usI prakAra zuddhAtmAbhimukhapariNAmarUpa vizuddhivizeSamaMtra ke dvArA jisa mithyAtvakarma kI zakti nAza kara dI gaI hai aisA samyavatvaprakRtirUpa darzanamohanIya karma AtmA ke samyaktvasvabhAva arthAta tattvArthazraddhAnarUpa pariNAmoM ko nAza nahIM karatA hai| kSayopazamasamyagdRSTi ke samyaktvaprakRti kA udaya rahatA hai aura mithyAtvaprakRti va samyagmithyAtvaprakRti kA svamukha udaya kA abhAva hai, kintu anubhAga kA kSaya hokara paramukha arthAt samyaktvaprakRtirUpa udaya hotA hai| isIprakAra anantAnubandhIcatuSka kA bhI svamukha udaya nahIM hotA, anubhAga kSaya hokara paramukha udaya hotA hai aura inhIM chaha prakRtiyoM ( mithyAtva, samyagmithyAtva, anantAnubaMdhIcatuSka) kA sadavasthArUpa upazama rahatA hai / isaprakAra kSayopazamasamyagdRSTi ke mohanIyakarma kI 28 prakRtiyoM kI sattA rahatI hai| anantAnabandhIcataSka kA visaMyojana ho jAne para 24 prakRtiyoM kA sattva raha jAtA hai| kSAyikasamyaktva ke abhimukha ke mithyAtva kA kSaya ho jAne para 23 prakRtiyoM kA sattva rahatA hai, aura samyagmithyAtvaprakRti kA bhI nAya ho jAne para 22 prakRtiyoM kA sattva rahatA hai| isaprakAra kSayopazamasamyagdRSTi ke 28, 24, 23.22 meM mohanIyakarma ke cAraprakRti sthAna hote haiN|
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 357 zrI vIrasenAcArya ne ja0 dha0 pu0 2 meM kahA bhI hai"vedagasammAiTThI0 atthi aTThAvIsa-caubIsa-tevIsa-bAvIsapaDiTThANANi / " (pR0 208 ) artha-vedakasamyagdRSTiyoM ke aTThAIsa, caubIsa, teIsa aura bAIsaprakRtirUpa sthAna hote haiM / "vebagasammAidvissa aTThAvIsa-caubIsaviha" kassa ? aNNacaugaisammAiTissa / tevIsavihakassa ? maNussassa massiNIe vA / vAvIsaviha0 kassa ? aNNa0 caugaisammAiTThissa akkhiinnvNsnnmohnniiyss|" (pR0 232 ) artha-vedaka samyagdRSTiyoM meM aTThAIsa aura caubIsa vibhaktisthAna kisake hote haiM ? cAroMgatiyoM ke kisI bhI samyagdRSTi ke hote haiN| teIsa vibhakti sthAna kisake hote haiM ? manuSya yA manuSyanI ke hote haiM / bAIsa vibhakti sthAna kisake hotA hai ? jisa ne darzana mohanIya kA pUrA kSaya nahIM kiyA aise cAroM gatiyoM ke kisI bhI kRtakRtya vedaka samyagdRSTi jIva ke hotA hai| -Ne. ga. 19-12-68/VIII/ maganamAlA (1) yaha prAvazyaka nahIM ki kSayopazamasamyaktvI samyaktva sAmAnya se cyuta na ho (2) do chAsaTha sAgara samyaktva ( bIca meM mizrAvasthA ) meM bitAne vAlA bhI mithyAtvI ho jAtA hai zaMkA-samAdhizataka pR0 65 meM likhA hai ki kSayopazamasamyaktva kSAyika meM badala kara hI chUTatA hai| to kyA kSayopazamasamyagdRSTi kuchakAla bAda niyama se kSAyika meM jAyagA yA mithyAtva meM bhI jA sakatA hai ? yadi kSAyika meM badalakara hI chUTatA hai to aura kauna se mahAna graMthoM meM isakA ullekha hai ? yadi mithyAtva meM bhI jA sakatA hai to samAdhizataka meM aura kaunasA Azaya lekara likhA gayA hai ? kahIM-kahIM para kSayopazamasamyaktva ko 66 sAgara ko uskRSTasthiti batalAI gaI hai to itane kAla pazcAt kyA vaha kSAyika meM hI jAyagA yA mithyAtva meM bhI jA sakatA hai? samAdhAna-samAdhizataka kI TIkA pR0 65 para zrI bra0 zItalaprasAda ne isa prakAra likhA hai- "isa manuSya ko nirantara so'haM ke bhAva kA abhyAsa karanA caahiye| bAra-bAra abhyAsa ke bala se samyaktva aisA majabUta ho jAtA hai ki vaha phira kabhI chuTatA nahIM, cAhe kSayopazamasamyaktva rahe yA kSAyika / kSayopazama yadi hotA hai to kSAyika meM badala kara hI miTatA hai|" yahAM para usa kSayopazamasamyagdRSTi kA kathana hai jisane bAra-bAra abhyAsa ke bala se darzanamohanIyakarma ko atyanta kRza karake apane samyaktva ko aisA majabUta banA liyA hai jo kabhI nahIM chuuttegaa| isI se yaha bhI siddha ho jAtA hai ki jisane bAra-bAra abhyAsa nahIM kiyA aura darzanamohanIyakarma ko kRza karake apane samyaktva ko dRr3ha nahIM banAyA hai usakA samyagdarzana mithyAtvakarmodaya Ane para chUTa bhI jAtA hai| bAra-bAra kI bhAvanA se jisakA darzanamohanIyakarma kRza ho gayA hai vaha tInakaraNa dvArA anantAnubandhIkarmaprakRtiyoM kI visaMyojanA karatA hai| punaH tInakaraNa dvArA kramazaH darzanamohanIyakarma kA kSayakara kSAyikasamyagdRSTi ho jAtA hai| phira vaha jIva kabhI samyagdarzana se cyuta nahIM hotaa|
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM. ratanacanda jaina mukhtAra ! kSayopazamasamyagdarzana kA utkRSTa kAla 66 sAgara pramANa hai usake pazcAt vaha mithyAtva meM bhI jA sakatA. hai, samyagmithyAtva meM bhI aura kSAyika samyagdRSTi bhI ho sakatA hai / kahA bhI hai "adhika se adhika chayAsaThasAgaropamakAla taka jIva vedakasamyagdRSTi rahate haiM / / 166 // kyoMki, eka jIva upazamasamyaktva se vedakasamyaktva ko prApta hokara zeSa bhujyamAna Ayu se kama bIsasAgaropama AyasthitivAle devoM meM utpanna huaa| phira vahA~ se manuSyoM meM utpanna hokara punaH manuSyAyu se kama bAIsasAgaropama Ayusthiti vAle devoM meM utpanna huaa| vahAM se punaH manuSyagatimeM jAkara bhujyamAna manuSyAyu se tathA darzanamoha ke kSapaNa paryaMta mAge bhogI jAnevAlI manuSyAyu se kama caubIsasAgaropama AyusthitivAle devoM meM utpanna huaa| vahAM se punaH manuSyagati meM prAkara vahIM bedakasamyaktva kAla ke antarmuhUrta mAtra zeSa rahane para darzanamoha ke kSapaNa ko sthApita kara kRtakaraNIya ho gyaa| aise kRtakaraNIya ke antimasamaya meM sthita jIva ke vedaka (kSayopazama ) samyaktva kA chayAsaTha sAgaropama mAtra kAla pAyA jAtA hai|" (dhavala pu07pR0 180) "koI eka tiyaMca athavA manuSya caudahasAgaropama AyusthitivAle lAMtava-kApiSTha kalpavAsIdevoM meM utpanna huaa| vahAM ekasAgaropamakAla bitAkara dUsaresAgaropama ke Adisamaya meM samyaktva ko prApta huaa| terahasAgaropama kAla vahAM para rahakara samyaktva ke sAtha hI cyUta hamA aura manuSya ho gyaa| usa manuSyabhava meM saMyama ko athavA saMyamAsaMyama ko anupAlana kara isa manuSyabhavasambandhI Ayu se kama bAIsasAgaropama Ayu kI sthitivAle AraNaacyUtakalpa ke devoM meM utpanna huaa| vahA~ se cyuta hokara punaH manuSya huaa| isa manuSyabhava meM saMyama ko anupAlana kara uparima aveyaka meM manuSyAyu se kama ikatIsasAgaropama Ayu kI sthitivAle ahamindra devoM meM utpanna huaa| vahA~ para antarmuhUrtakama 66 sAgaropamakAla ke caramasamaya meM pariNAmoM ke nimitta se samyagmithyAtva ko prApta huaa| usa samyagmithyAtva meM antarmuhUrtakAla rahakara punaH samyaktva ko prApta hokara, vizrAma le, cyuta ho manuSya ho gyaa| usa manuSyabhava meM saMyama ko athavA saMyamAsaMyama ko paripAlana kara, isa manuSyabhavasaMbaMdhI Ayu se kama bIsasAgaropama Aya kI sthitivAle pAnata-prAraNatakalpoM ke devoM meM utpanna hokara punaH yathAkrama se manuSyAyu se kama bAIsa aura caubIsasAgaropama kI sthitivAle devoM meM utpanna hokara, antamuhUrtakama do chayAsaTha sAgaropamakAla ke antimasamaya meM mithyAtva ko prApta huaa|" ( dhavala pu. 5 pR. 6 sUtra 4 ) -jaM. ga. 18-1-68/VII/ a. dA. sarvopazama, dezopazama, vedakakAla kA-upazama kSayopazamasamyaktva ke prakaraNa meM 'sarvopazamana' 'dezopazamana' aura 'vedakaprAyogyakAla' ina kA kyA tAtparya hai ? samAdhAna-jayadhavalagraMtha meM kahA hai-"savvovasamo NAma tiNhaM kmmaannmuvyaamaavo| sammattadesaghAdi. phayANamudao desovasamo ti bhnnnnde|" arthAt darzanamohanIya karma kI tInoM prakRtiyoM ( mithyAtva, samyagmithyAtva, samyaktva ) kA udayAbhAva (upazama) sarvopazama hai / mithyAtva aura samyagmithyAtva ina do prakRtiyoM kA udayAbhAva (upazama) aura dezaghAtIspardhaka (samyaktvaprakRti) kA udaya, yaha dezopazama hai| udadhipudhattaM tu tase pallA saMkhUNamegameyakkhe / jAva ya samma missaM vedagajoggo ya udasamassatavo // 615 // go.k.|
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 356 artha-udalana karane vAle mithyASTijIva ke samyaktva mohanIya kI aura samyagmithyAtva mohanIya kI sthiti pRthaktvasAgarapramANa trasa ke zeSa rahe athavA palyake asaMkhyAtaveM bhAga kama eka sAgarapramANa ekendriya ke zeSa raha jAve vahAM taka 'vedakaprAyogyakAla' hai, kyoMki aisA jIva vedakasamyagdarzana ko prApta kara sakatA hai| upazamasamyagdarzana ko nahIM prApta kara sktaa| jaba ina donoM prakRtiyoM kI sthiti isase bhI kama raha jAya to vaha upazama kAla hai, kyoMki usa samaya vedakasamyaktva nahIM ho sakatA, upazamasamyaktva ho sakatA hai| -jai. ga. 4-7-66/IX/ ra. lA. jaina meraTha samyaktva mArgaraNA kSAyika samyaktva darzanamoha kI kSapaNA kA prArambha kama bhUmija manuSya hI kara sakatA hai zaMkA-kyA devaparyAya meM bhI kSAyika samyaktva utpanna ho sakatA hai, kyoMki deva to samavasaraNa Adi meM sarvatra jA sakatA hai? samAdhAna-darzanamohanIyakarma kI kSapaNAkA prArambha karmabhUmi kA manuSya hI kara sakatA hai anya tInagati ke jIva arthAta devAdi darzanamohanIya karma kI kSapaNA kA prArambha nahIM kara sakate haiN| labdhisAra meM zrI nemicandra siddhAMtacakravartI AcArya ne kahA bhI hai dasaNamohakkhavaNApaTThavago kammabhUmijo mnnso|| titthayarapAyamUle kevalisudakevalImUle // 110 // artha jo manuSya karmabhUmi meM utpanna huA ho, tIrthakara va anya kevalI yA zrutakevalI ke caraNakamaloM meM rahatA ho vahI darzanamoha kI kSapaNA kA prAraMbha karanevAlA hotA hai / "daMsaNamohaNIyaM kamma khavedumADhavato kamhi ADhavedi, aDDAijjesu dIva-samuddesu paNNArasa kammabhUmisu jamhi jiNA kevalI tisthayarA tamhi ADhavedi // 11 // dhavala pu0 6 pR0 243 / darzanamohanIyakarma kA kSapaNa karane ke liye prArambha karatA huA yaha jIva kahA~ para prArambha karatA hai ? paDhAIdvIpa samudroM meM sthita pandraha-karmabhUmiyoM meM jahA~ jisa kAla meM jina-kevalI aura tIrthaMkara hote haiM vahA~ usa kAla meM Arambha karatA hai| "kammabhUmisa Thida deva-maNusatirikkhANaM samvesi pi gahaNaM kiNNa pAvedi tti bhaNide Na pAvedi kammabhUmIsuppaNNamaNussANamuvayAreNa kmmbhuumivvdesaado| to vi tirikkhANaM gahaNaM pAvedi, tesi tattha vi uppatti saMbhavAbo ? Na, jesi tastheva uppattI, Na aNNastha saMbhavo asthi, tesi ceva maNussANaM paNNArasa kammabhUmivavaeso, Na tirikkhANaM saMyapahapamvavaparamAge uSpajjaNeNa samvahicArANaM / " dhavala pu06 pR0 245 /
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra / "pandraha karmabhUmiyoM meM aisA sAmAnya pada kahane para karmabhUmiyoM meM sthita deva, manuSya aura tiyaMca ina sabhI kA grahaNa kyoM nahIM prApta hotA hai ? nahIM prApta hotA hai, kyoMki karmabhUmiyoM meM utpanna hue manuSyoM kI upacAra meM 'karmabhUmiyA' yaha saMjJA dI gaI hai yadi karmabhUmiyoM meM utpanna hue jIvoM kI 'karmabhUmi' yaha saMjJA hai to bhI tiyaMcoM kA grahaNa prApta hotA hai, kyoMki unakI bhI karmabhUmiyoM meM utpatti hotI hai ? yaha zaMkA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jinakI vahA~ para hI utpatti hai aura anyatra utpatti saMbhava nahIM hai, unhIM manuSyoM ke pandraha karmabhUmiyoM kA vyapadeza kiyA gayA hai, na ki svayaMprabhaparvata ke parabhAga meM utpanna hone se vyabhicAra ko prApta tiyaMcoM ke| basaNamohakkhavaNApaTThavago kammabhUmijAvo du / NiyamA maNusagadIe giTThavago cAvi savvastha // 110 // ka. pA. sutta / artha-niyama se karmabhUmi meM utpanna huA aura manuSyagati meM vartamAna jIva hI darzanamoha kI apaNA kA prArambha karane vAlA hotA, kintu niSThApaka cAroM gatiyoM vAlA ho sakatA hai| -Ne. ga. 28-12-72/VII/ka. de. vedaka samyaktvI tIrthakara kA jIva kevalidvaya ke pAdamUla binA bhI darzanamoha ko zapaNA kara letA hai zaMkA-kSayopazamasamyaSTi naraka yA svarga se Akara tIrthakara kA janma letA hai unako kSAyikasamyaktva kaise prApta ho sakegA? kAraNa tIrthakara to ayastha-avasthA meM muniyoM kA darzana nahIM karate haiM, phira unako kevalI yA atakevalI kA sAnnidhya kaise saMbhava hai ? kevalI-ata kevalI ke sAnnidhya ke binA kSAyikasamyaktva nahIM ho sakatA / kSAyikasamyaktva ke binA mukti nahIM ho sktii| samAdhAna-tIrthakaraprakRti kA baMdha karanevAlA kSAyopazamikasamyagdaSTijIva naraka yA svarga se Akara, svayaM zratakevalI hokara, kSAyikasamyagdRSTi ho sakatA hai| isa sambandha meM zrI vIrasena AcArya ne dhavala pa. satra 10 kI TIkA meM nimna prakAra kahA hai "edANaM tiNhaM pi pAdamUle dasaNamohakkhavaNaM paThThaveMti ti| ettha jiNa sahassa Avatti kAUNa jiNA 'saNamohakkhavaNaM paTThaveMti tti battanvaM, aNNahA taiyapuDhavIdo NiggayANaM kavhAvINaM titthayarattANuvavattIdo tti ke siMci vakkhANaM / " . artha-tIrthakarakevalI, sAmAnyakevalI, zrutakevalI ina tInoM ke pAdamUla meM karmabhUmijamanuSya darzanamoha kA kSapaNa prArambha karate haiM, aisA artha grahaNa karanA cAhiye / yahA~ para 'jina' zabda kI prAvRtti karake arthAt dubArA grahaNa karake, jina darzanamohanIyakarma kA kSapaNa prArambha karate haiM aisA kahanA cAhiye / anyathA tIsarI pRthvI se nikale hue kRSNa AdikoM ke tIrthaGkaratva nahIM bana sakatA hai| zrI kRSNajI ne zrI neminAtha bhagavAna ke samavasaraNa meM tIrthaMkaraprakRti kA to baMdha kara liyA thA, kintu unako kSAyikasamyaktva utpanna nahIM huA thaa| samyaktva se pUrva zrIkRSNa ne narakAyu kA baMdha kara liyA thaa| ataH ve marakara tIsare naraka meM utpanna he| vahA~ se kSayopazamasamyaktva ke sAtha nikala kara tIrthakara hoNge| aba prazna
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 361 hotA hai ki unako kSAyikasamyaktva kaise prApta hogaa| isake samAdhAna ke liye bhI vIrasena AcArya ne dhavalagraMtha meM likhA hai jo svayaM 'jina' prarthAt zrutakevalI hote haiM ve svayaM darzanamohanIyakarma kI kSapaNA prArambha karate haiM, unako anya kevalI yA zrutakevalI ke pAdamUla kI prAvazyakatA nahIM hotI hai / " - jai. ga. 16-4-70/ VII / bra. hI. khu. dosI, phalaTaNa kSAyika samyaktva kI pahicAna zaMkA- kSAyika samyagdarzana ko kyA pahacAna hai ? samAdhAna- darzanamohanIyakarma kI tIna prakRtiyoM ( mithyAtva, samyaktva, mizra ) ke nAza se tathA anantAnubaMdhIcatuSka ( anantAnubandhI koSa mAna-mAyA-lobha ) ke visaMyojanArUpa kSayase jo avinAzI samyagdarzana hotA hai| vaha kSAyikasamyagdarzana hai| arthAt karma kI sAtaprakRtiyoM ke kSaya se kSAyikasamyagdarzana hotA hai / avadhijJAnI muni ina sAta prakRtiyoM ke dravyakarma kI sattA ke prabhAva ko dekhakara anumAna - jJAna dvArA kSAyikasamyagdarzana ko jAna sakate haiM / kArmaNavargaraNA sUkSma haiM, ataH vaha pA~ca indriyoM kA viSaya nahIM hai aura na bAhya meM kSAyikasamyagdarzana kA koI aisA cihna hai jo indriyoM dvArA grahaNa kiyA jA sake prataH kSAyikasamyagdarzana kI pahicAna matijJAna dvArA nahIM ho sakatI hai / --jai. ga. 23-12-71 / VII / jai. ma. jaina vratI ke kSAyika samyaktva ho sakatA hai, kSAyika darzana nahIM zaMkA- kSAyikavarzana kyA cauthe guNasthAna meM bhI ho sakatA hai yA terahaveM guNasthAna meM hI hotA hai ? samAdhAna --- darzanamohanIya kI tIna prakRtiyoM ke tathA dhanantAnubandhI krodha - mAna-mAyA lobha ina sAta prakRtiyoM ke kSaya se kSAyikasamyagdarzana caturthaguNasthAna meM ho sakatA hai / darzanAvaraNakarma ke kSaya se utpanna hone vAlA kSAyikadarzana caturthaguNasthAna meM nahIM ho sakatA, vaha terahaveM guNasthAna meM hI hogA, kyoMki darzanAvaraNa karma kA udaya bArahaveM guNasthAna ke anta samaya taka rahatA hai / kSAyika samyaktva paMcamaguNasthAna vAle bhI hote haiM zaMkA- bhevajJAna pustaka ke pR0 156 para yaha kahA gayA hai ki jisa jIva ne tIrthaMkara gotra kA baMdha kiyA hai vaha aNuvrata dhAraNa karatA hI nahIM hai, munivrata hI dhAraNa karatA hai| isa para zaMkAkAra ne uttarapurANa parva 53 zloka 35 ke AdhAra para yaha kahA ki tIrthaMkara aNuvratI hote haiN| isake samAdhAna meM ukta mevajJAna meM yaha likhA hai| 'tIrthaMkara kI to bAta chor3a do, parantu kSAyikasamyagdRSTi aNuvrata dhAraNa nahIM karatA hai apitu sIdhA mahAvrata ho dhAraNa karatA hai| yahI bAta dhavalagraMtha naM0 5 pR0 256 para likhI hai|' kyA kSAyikasamyagdRSTi aNuvratI nahIM hote ? 1. See Also jayadhavala pu0 13 pR0 4 evaM prastA0 pR0 1 / --jai. ga. 11-5-72 / VII /
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 1 [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / ....samAdhAna-kSAyikasamyagdRSTi aNuvratI, dezasaMyamI, saMyamAsaMyama paMcamaguNasthAna vAle hote haiN| bhI par3hakhaMDAgama dhabala pustaka 150 396, patra.145 meM likhA hai 'kSAyika samyaghaSTi jIva asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna se lekara ayogikevalI guNasthAna taka hote haiN|' arthAt kSAyikasamyagdRSTi ke pAMcavAM guNasthAna bhI hotA hai| dhavala pustaka 21011para kSAyikasamyagdRSTi saMyatAsaMyata kA AlApa hai| isI prakAra pR0431 para saMyatAsaMyata jIvoM ke kSAyika samyagdarzana kahA hai / dhavala pustaka 3 pR0 474 va 475 sUtra 176 va TIkA meM kahA hai 'kSAyika samyAdRSTi saMyatAsaMyataguNasthAnavAle saMkhyAta hote haiN|' dhavalA pu0 4, pR0 133 sUtra 79 va TIkA, pRSTha 303 sUtra 169 va TIkA, pR0 481 sUtra 317 va TIkA meM kSAyikasamyAdRSTi saMyatAsaMyataguNasthAnavAloM kA kSetra, sparzana va kAla kA kathana hai| dhabala pustaka 5, sUtra 340 se 342 taka, 10 157 va 158 para kSAyikasamyagdRSTijIva ke saMyatAsaMyataguNasthAna ke antara kA kathana hai| dhavala pustaka 5, 10 256 sUtra 18 meM kSAyikasamyagdRSTi jIva saMyatAsaMyataguNasthAnavAle sabase kama hai aisA kahA hai| isI prakAra dhavala kI anya pustakoM meM, mahAbaMdha meM va jayadhavala pasyoM meM kSAyikasamyagdRSTi ke sayamAsaMyama arthAt aNuvrata kA vidhAna hai, niSedha nahIM hai / -jaM. saM. 16-10-58/VI/ sa. ma. jaina. siroja (1) striyoM ko kSAyikasamyaktva nahIM hotA (2) zarIra kA prabhAva prAtma pariNAmoM para par3atA hai zaMkA-sasprarUpaNA ke sUtra 164-165 meM jo manuSyaniyoM ke tInoM samyaktva mAne haiM so kisa mavekSA se ? samAdhAna-bhAvaveda kI apekSA manuSyaniyoM meM upazama, kSayopazama aura kSAyika ye tInoM samyaktva pAye jAte haiN| dravya manuSyaniyoM meM upazama aura kSayopazama ye do samyaktva hote haiM, kSAyikasamyaktva nahIM hotaa| kahA bhI hai-"mAnuSINAM tritayamapyasti paryAsakAnAmeva nAparyApsakAnAm / kSAyikaM punarbhAvavevenaiva / " (sarvArthasidi 17) a-manuSyaniyoM ke upazama, kSayopazama aura kSAyika tInoM samyaktva paryAptaavasthA meM hote haiM, aparyAptaavasthA meM samyaktva nahIM hotA, kintu kSAyikasamyaktva bhAvamanuSyaniyoM meM hI hotA hai, draSyamanuSyaniyoM meM nahIM hotaa| SaTkhaMDAgama meM bhAvamArgaNAsthAnoM kA grahaNa karanA cAhie, aisA zrI vIrasena svAmI ne kahA hai "imAni" ityanena bhAvamArgaNAsthAnAni pratyakSIbhUtAni nivizyamte nArthamArgaNasthAnAni / ( dhavala pu.1 pR0 132 ) / artha---sUtra do ke 'imAni' pada se pratyakSIbhUta bhAvamArgaNA sthAnoM kA grahaNa karanA cAhiye, dravya mArgaNAmoM ko grahaNa nahIM kiyA gayA hai| isase spaSTa ho jAtA hai ki SakhaMDAgama satprarUpaNA ke sUtra 164 va 165 meM manuSyaniyoM ke tInoMsammagdarzana bhAvakI apekSA se kahe gaye haiM, dravya kI apekSA se nahIM kahe / dravyastrI zarIra ke kAraNa manuSyaniyoM ke kSAyikasamyaktva nahIM ho sakatA, isase yaha siddha hai ki zarIra kA prabhAva prAtma-pariNAmoM para par3atA hai| -jaM. ga. 30-9-65/XI/ . sukhadeva
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] * mahilAoM ko kSAyikasamyaktva nahIM hotA zaMkA-kyA dravyastrI ko samyaktva nahIM prApta hotA hai ? samAdhAna - dravyastrI ko upazama tathA kSayopazamasamyaktva ho sakatA hai, kintu kSAyikasamyaktva nahIM ho sakatA hai / zrI pUjyapAdaAcArya ne sarvArthasiddhigraMtha meM kahA bhI hai -- " dravyavedastrINAM tAsAM kSAyikAsambhavAt / mAnuSINAM tritayamapyasti paryAptikAnAmeva nAparyAptikAnAm / kss| kiM punarbhAvavedenaiva / " [ 363 artha- dravyastriyoM ke kSAyikasamyaktva saMbhava nahIM hai / manuSyaniyoM meM upazama-kSayopazama- kSAyika ye tInoM samyaktva paryAptanavasthA meM hote haiM aparyAptaavasthA meM nahIM hote haiM, kintu kSAyikasamyaktva mAtra bhAvastrI ke hotA hai / jo dravya se puruSa hai, kintu strIveda cAritramohanIyakarmodaya ke kAraNa bhAva se strI hai usa manuSyani ke kSAyikasamyaktva ho sakatA hai| jo dravya se bhI strI hai usake kSAyikasamyaktva saMbhava nahIM hai / prathama naraka meM kSAyika samyaktvI zrasaMkhyAta haiM zaMkA - prathamanaraka meM kSAyikasamyagdRSTi kyA saMkhyAta haiM yA asaMkhyAta ? - jai. ga. 25-6-70 / VII / kA. nA. koThArI samAdhAna - prathama naraka meM kSAyikasamyagdRSTi arthAt mohanIyakarma kI 21 prakRtiyoM kI sattAvAle jIva asaMkhyAta haiM, kyoMki utkRSTakAla palyopama ke zrasaMkhyAtaveM bhAga kama ekasAgara hai / ja0 dha0 pu0 2 meM kahA bhI hai "AveseNa nirayagaIe geraIesa aTThAvIsa sattAvIsa chavvIsa - cauvIsa-ekkavIsavi0 ketti0 ? asaMkhejjA / vAvIsaviha0 ke0 ? saMkhejjA / evaM paDhamapuDhavi0 / " ( jayadhavala pu0 2 pR0 319 ) Adeza kI apekSA narakagati meM nArakiyoM meM zradvAIsa, sattAIsa, chabbIsa, caubIsa aura ikkIsa vibhaktivAle jIva kitane haiM ? asaMkhyAta haiM / bAIsa vibhaktivAle jIva kitane haiM ? saMkhyAta haiM / isI prakAra pahalI pRthvI ke nArakiyoM meM jAnanA cAhiye / ikkIsaprakRti vibhaktivAle jIva kSAyikasamyagdRSTi hI hote haiM, kyoMki anantAnubandhI catuSka aura tIna darzana mohanIya karma ke kSaya se 21 prakRti kA sattva mohanIyakarma kA raha jAtA hai / "AveseNa NirayagaIe raIesa ekkavIsa viha0 jaha0 caurAsIdi vassasahassANi aMtomuhuttUNANi / ukka0 sAgarovamaM palibovamassa asaMkhejjavibhAgeraguNaM / evaM paDhamAe puDhavIya / " ( ja0 dha0 pu0 2 pR0 27 ) Adeza kI apekSA narakagati meM nArakiyoM meM ikkIsaprakRti vibhakti ( sattva ) sthAna kA kitanA kAla hai ? jaghanya antarmuhUrta kama caurAsIhajAravarSa aura utkRSTa palyopamake asaMkhyAtaveM bhAga kama ekasAgara hai / isI prakAra pahale naraka meM jAnanA cAhie / - jai. ga. 29-4-76 / VI / ja. lA. jaina, bhINDara
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra 1 (1) kSAyika samyaktva dUsare yAdi meM nahIM hotA (2) visaMyojanA tathA kSapaNA zabda kathaMcit samAna hai / zaMkA- visaMyojanA aura kSapaNA yadi paryAyAvAcI zabda nahIM hai to ka0 pA0 pu0 5, pRSTha 50 para 'jo dUsare narakAdi meM anantAnubandhIcatuSka kI kSapaNA kara letA hai' ina zabdoM se dUsare naraka meM bhI kSAyikasamyaktva kI utpatti kI sUcanA milatI hai / samAdhAna - visaMyojanA aura saMyojanA paryAyavAcI nAma nahIM haiN| anantAnubandhIcatuSka ke skandhoM ke paraprakRtirUpa se pariNamA dene ko visaMyojanA kahate haiN| visaMyojanA kA isaprakAra lakSaNa karane para jinakarmoM kI paraprakRti ke udayarUpa se kSapaNA hotI hai unake sAtha vyabhicAra prA jAyegA so bhI bAta nahIM hai, kyoMki dhanantAnubandhI ke atirikta pararUpa se pariNata hue anya karmoM kI punaH utpatti nahIM pAI jAtI hai; aura anantAnubandhIkI visaMyojanA ho jAne para bhI midhyAtva kA udaya A jAne se puna: saMyojanA ( utpatti ) ho jAtI hai / ataH visaMyojanA kA lakSaga kSapaNA se bhinna hai ( ka0 pA0 pu0 2, pR0 219 ) / ka0 pA0 pu0 5, pRSTha 50 para vizeSArthaM meM jo anantAnubandhI ko kSapaNA likhI hai vahAM para 'kSapaNA' se 'visaMyojanA' kA abhiprAya samajhanA cAhie / mithyAtva karma ( darzanamoha ) kI kSaparaNA kA AraMbha manuSya hI kevalI ke pAdamUla meM karatA hai, dhanyagati kA jIva darzanamoha kI kSapaNA kA prArambha nahIM kara sakatA / naraka meM kSAyikasamyagDaSTi utpanna hotA hai, kintu vaha bhI prathama rakameM utpanna hotA hai, dUsare Adi narakoM meM utpanna nahIM hotA / ataH dUsare AdinarakoM meM kSAyikasamyakA astitva nahIM hai / - jai. saM. 12-2-59 / V / mAM. su. vikA, byAvara paMcamakAla meM kisI bhI prakAra se kSAyikasamyaktva nahIM utpanna hotA zaMkA-vivehakSetra se marakara jo manuSya bharatakSetra meM paMcamakAla meM janma letA hai, kyA vaha kSAyikasamyagdRSTi ho sakatA hai ? samAdhAna -- jo manuSya videhakSetra se marakara bharatakSetra meM paMcamakAla meM janma letA hai vaha mithyAdRSTi hotA hai / SaTkhaNDAgama pu0 6 0 473-474 sUtra 163 va 164 meM yaha kahA gayA hai ki saMkhyAtavarSAyuSka manuSya, manuSyaparyAya se marakara ekamAtra devagati ko hI jAtA hai / isapara yaha zaMkA kI gaI ki jina karmabhUmija manuSyoM ne devagati ko chor3a anya gatiyoM kI Ayu bAMdhakara pazcAt samyaktva grahaNa kiyA hai, unakA sUtra 164 meM kathana kyoM nahIM kiyA gayA ? zrI vIrasena AcArya ne isa zaMkA kA uttara dete hue kahA hai ki jina manuSyoM ne devagati ke atirikta anya Ayu arthAt nAraka, tithaMca yA manuSyAyu kA baMdha kiyA hai aura usake pazcAt samyagdarzana prApta kiyA hai una manuSyoM kA AyubaMdha ke vaza se maraNakAla meM samyaktva chUTa jAyagA / ve ASaM vAkya isa prakAra haiM- "mANusasammAiTThI saMkhejjavAsAuA maNussA maNussehi kAlagada samANA kadi gabIo gacchati ? // 163 // ekkaM hi ceva devava gacchanti // 164 // devagaI mottUNaSNagaINamAuaM baMdhitRRNa jehi sammataM pacchA paDivaNNaM te ettha kiSNa gahidA ? Na, tesi micchattaM gaMtUNappa se baMdhAuavaseNa uppajjamArNa sammattAbhAvA / "
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 365 bharatakSetra meM paMcamakAla meM manuSya kSAyikasamyagvaSTi nahIM ho sakatA, kyoMki kevalI aura tIrthaMkara kA prabhAva hai / kahA bhI hai "daMsaNamohaNIyaM kamma khavedumADhaveMto kamhi ADhavebi, aDDAijjesu bIva-samuddesu paSNarasakammabhUmIsu jahi jiNA kevalI timayarA tamhi ADhavedi // 11 // ( bhravala pu0 6 pR0 243 ) artha-darzanamohanIyakarma kA kSapaNa karane ke liye prArambha karatA huA yaha jIva kahA~ para Arambha karatA hai ? aDhAI dvIpa samudroM meM sthita pandraha karmabhUmiyoM meM jahA~ jisakAla meM jina, kevalI aura tIrthaMkara hote haiM vaha usa kAla meM Arambha karatA hai / kammabhUmijo keva lisuda kevalImUle maNuso / daMsaNamohakkhavaNApagago titthaparapAyamUle // 110 // NiTuvago taTThANe vimANabhogAvaNIsu dhamme ya / fear Nijjo casuvi gadIsu uppajjave jamhA ||111 // ( labdhisAra ) artha - jo manuSya karmabhUmimeM utpanna huA ho vahI manuSya kevalI, zrutakevalI yA tIrthaMkara ke pAdamUla meM darzanamoha kI kSapaNA kA prArambhaka hotA hai / jahA~ para prArambhaka hotA hai vahA~ para bhI niSThApaka hotA hai athavA saudharmAdi vaimAnikadevoM meM, bhogabhUmiyA manuSya meM, bhogabhUmiyA tiyaMcameM, dhammA nAmaka prathama naraka meM bhI niSThApaka hotA hai, kyoMki kRtakRtyavedaka yA kSAyikasamyagdRSTi marakara vaimAnikadevoM meM bhogabhUmiyA manuSya-tiyaMcoM meM tathA prathamanaraka meM hI utpanna hotA hai, anyatra utpanna nahIM hotA / ina ArSavAkyoM se spaSTa ho jAtA hai ki kSAyikasamyagdaSTi marakara na bharatakSetra meM paMcamakAla meM utpanna hotA hai aura na paMcamakAla kA utpanna huA manuSya kSAyikasamyagdarzana ko utpanna kara sakatA hai / - jai. ga. 11-3-71 / VII / sultAnasiMha upazamasamyaktva se kSAyikasamyaktvI prativizuddha hai zaMkA- kyA upazamasamyaktvI se kSAyikasamyaktvI kI vizuddhi adhika hai ? kaise ? samAdhAna - upazamasamyagdRSTi se kSAyikasamyagdaSTi kI vizuddhi adhika hai, kyoMki upazamasamyaktvI ke karmapudgala kI sattA hai aura vaha antarmuhUtaM pazcAt niyama se cyuta ho jAtA hai / kSAyikasamyagdRSTi ke darzanamoha kI sattA nahIM hai aura vaha kSAyikasamyagDaSTi kabhI svasamyaktva se cyuta nahIM hotA / dhavala pu0 12 meM prathama cUlikA meM nirjarA kA kAraNa vizuddhapariNAma kahA hai / upazamasamyaktva ko prApta honevAle jIva kI apekSA darzanamohakSapaka jIva ke adhika nirjarA hotI hai, aisA nirjarA ke 11 sthAnoM ke kathana meM kahA gayA hai / hA~, anudaya kI apekSA ina donoM samyaktvoM meM koI antara nahIM hai / - patrAcAra 14-11-80 / ja. lA. jaina, bhINDara
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 ] kSAyika samyaktvI ke bhavoM kI jaghanya va utkRSTa saMkhyA zaMkA- yadi kisI manuSya ko kSAyikasamyaktva ho jAve to usake mokSa jAne kA kyA niyama hai samAdhAna - kSAyikasamyagdarzana utpanna ho jAne ke pazcAt manuSya usIbhava se bhI mokSa jA sakatA hai / manuSya se deva yA nArakI hokara tIsarebhava meM mokSa jAvegA yadi samyaktva se pUrva manuSyAyu yA tiyaMcAyu kA baMdha ho gayA hai to vaha kSAyikasamyamDaSTi manuSya marakara bhoga bhUmi kA manuSya yA tiyaMca hogA aura vahA~ se saudharma IzAnasvarga kA deva hokara karmabhUmiyA kA manuSya hokara mokSa calA jAyagA / isa prakAra kSAyikasamyagdaSTi manuSya adhika se adhika cauthebhava meM avazya mokSa calA jAtA hai, isase adhika kAla taka vaha saMsAra meM nahIM raha sakatA hai / - jai. ga. 28-12-72 / VII / ka. de. [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / vinaSTa samyaktvI jIvoM meM bhI kathaMcit bheda zaMkA- prApta hokara jinakA samyaktva chUTatA nahIM una sabameM samAnatA hai yA kucha vizeSatA hai ? samAdhAna - prApta hokara jinakA samyaktva chUTatA nahIM una sabameM kathaMcit vizeSatA bhI hai, kyoMki koI tadbhava mokSagAmI hai, koI ekabhavAvatArI hai, koI sAta-ATha bhavAvatArI bhI hote haiM / jIvoM ke mokSa jAne ke kAla kA niyama nahIM hai / zrI akalaMkadeva ne kahA bhI hai- 'kAlA niyamAcca nirjarAyAH / tatazca na yuktammadhyasya kAlena niH yasopapatteH / ' 'bhavyajIva apane niyatakAla para mokSa jAyagA / ' aisA kahanA ucita nahIM hai / - jai. ga. 8-1-70 / VII / ro. lA. mi. kSapaNA meM 8 varSa sthiti karane ke samaya meM apakRSTa dravya kA nikSeparaNa zaMkA- dhavala pu0 6 pR0 360-361 para ina paMktiyoM kA bhAva samajha meM nahIM AyA - " visesAhiyaM ceva disamA hodi / kuvo ? vidiya samaya okaDidadavyassa aTThavassegaTTidiNisittassa aTThavaseyadvividavvaM NisegabhAgahAreNa khaMDidegakhaMDamettagoucchavisesAvo asaMkhejjaguNassa aTThavassegaTTidi-padesaggaM pekkhiUNa asaMkhejjaguNa hoNattAdo / esa kamo jAva paDhamaTThidikhaMDayaduca rimaphAli tti" ina paMktiyoM kA bhAva kyA hai ? samAdhAna - yaha darzanamoha kI kSapaNA se sambandhita prakaraNa hai / isakA bhAva yaha hai-- samyaktvaprakRti kI AThavarSa kI sthiti karane ke dUsare samaya jo dravya apakarSaraNa kiyA gayA hai, usa apakRSTadravya meM jo dravya AThavarSa kI sthiti ke pratyekaniSeka meM nikSepaNa kiyA jAtA hai, vaha dravya gopuccha vizeSa ( caya ) se asaMkhyAtaguNA hai aura pratyeka niSeka ke sattArUpa dravya ( pradezAgra ) ke zrasaMkhyAtaveMbhAga haiM / yadyapi pUrva guNazraNIzIrSa kI apekSA vartamAna guNazreNIzIrSa meM apakRSTadravya va kANDakaphAlI dravya asaMkhyAtaguNA nikSepaNa kiyA gayA hai, tathApi vaha dravya pUrva sattArUpa dravya ke asaMkhyAta veMbhAga hai / pUrvaguNazreNIzIrSa ke sattArUpadravya se vartamAna guNazreNIzIrSa kA sattArUpa dravya cayahIna hai ataH pUrvaguNazreNIzIrSa se vartamAna guNazreNIzIrSa vizeSa kA dRzyamAna dravya vizeSahIna hai, guNAkArarUpa nahIM hai / - jai. ga. 16-5-74/ VI / ja. lA. jaina, bhINDara
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva]. [ 367 . ..... kyA kSAyikasamyaktva vItarAga samyaktva hai ? zaMkA-amitagati bhAvakAcAra 2165.66 meM kSAyikasamyaktva ko vItarAgasamyaktva aura upazama-kSayopasama ko sarAgasamyaktva kahA hai| aisA kathana kisa apekSA se hai ? 'vItarAgacAritra se avinAbhUta vItarAgasamyaktva hai' isa kathana kA amitagatizrAvakAcAra ke kathana se kaise samanvaya ho sakatA hai? .. samAdhAna-zrI amitagatiAcArya ne yaha kathana bhI tasvArtha-rAjavAtika prathama adhyAya sUtra 2 vAtika AdhAra para kiyA hai| isakA aisA abhiprAya jJAta hotA hai ki kSAyikasamyagdRSTi hI kSapakazreNI meM cAritramohanIyakarma kA kSayakara pUrNa vItarAgI ho sakatA hai, ataH kSAyikasamyagdarzana ko vItarAga kahA hai| kSayopazama aura upazamasamyagdRSTi cAritramoha kA kSaya nahIM kara sakate, ataH unako sarAgasamyagdarzana kahA hai| cAritramoha kA kSaya ho jAne para vItarAgacAritra hotA hai usake sAtha rahane vAlA kSAyikasamyagdarzana vItarAgasamyagdarzana hai / isa kathana meM upazAMtamoha kI vivakSA nahIM hai, kyoMki vahAM para cAritramoha kA sadbhAva hai| isa para bhI yaha viSaya vizeSa vicAraNIya hai| -jeM. ga.6-12-65/VIII/ra.lA.jaina, meraTha (1) vibhinna yathAlyAta cAritra (2) praupazamika bhAva se kSAyika bhAva prakRSTa zuddhivAlA hai .. . (3) caturthaguNasthAna ke kSAyikasamyaktva se trayodazaguNasthAna ke kSAyikasamyaktva meM antara nahIM hai .. .. . : zaMkA-jisaprakAra 11-12-13-14 meM guNasthAna ke bajAtyAtacAritra meM koI antara nahIM hai usI. prakAra kSAyikasamyaksva honepara cauthe guNasthAna ke samyagdarzana meM aura 13 guNasthAna ke samyagdarzana meM bhI koI antara nahIM honA caahiye| samAdhAna-11-12-13-14 veM guNasthAna meM cAritramohanIyakarma ke udaya kA abhAva hone se saba kaSAyoM kA abhAva hai| ina cAroM guNasthAnoM meM pUrNavItarAgatA hone se eka hI saMyamalabdhisthAna hai / kahA bhI hai "evaM jahAkyAvasaMjamachANaM ubasaMtacINa-sajogI ajogINamekka va jahaNakassabadiritaM hodi. ksaayaabhaavaado|" (dhavala pu0 6 pR0 286 ) marSa-yaha mAkhyAtasaMvamasthAna upazAntamoha, kSINamoha, sayogikevalI aura ayogikevalI inake eka hI jaghanya va utkRSTa bhedoM se rahita hotA hai, kyoMki ina sabake kaSAyoM kA abhAva hai / yadyapi kaSAya ke abhAva kI apekSA cAroM guNasthAnoM meM yathAsyAtacAritra kA eka hI saMyamalandhisthAna hai aura usa sthAna meM hInAbhikatA bhI nahIM hai tathApi gyArahaveM guNasthAna ke aupazamikayathAkhyAtacAritra kI apekSA bArahaveM Adi guNasthAna ke kSAvikacAritra meM adhika vizuddhatA hai, kyoMki karmoM se atyanta nivRtta hone para kSAyikabhAva hotA hai / kahA bhI hai
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra / "aupazamikAdi kSAyikaH prakRSTazuruSyupetaH / Atmano'pi karmaNo'tyanta vinivRttau vizuddhirAtyantiko bhaya ityucyate / ' ( rA. vA0 2/1/10 va 2) marthAta-praupazamikabhAva se kSAyikabhAva prakRSTazuddhivAlA hotA hai / AtmA se karmoM kI atyanta nivRtti ke dvArA jo Atyantikavizuddhi hotI hai vaha kSaya hai / bArahaveM guNasthAna meM cAritramohanIyakarma kA kSaya hone se Atyantikavizudi ho jAtI hai phira usameM hAni-vRddhi nahIM hotI hai| jaisA zlo0 vA0 prathama a0 prathama sUtra kI TIkA meM kahA hai 'kSAyikabhAvAnAM na hAnirnA'pi vRddhiriti / ' arthAt-kSAyikabhAvoM meM na hAni hotI hai aura na vRddhi hotI hai| ina ArSavAkyoM se siddha hotA hai ki bArahaveM, terahaveM maura caudahaveM guNasthAnameM kSAyikacAritra hone se Atyantikavizuddhi hotI hai tathA hAni-vRddhi nahIM hotI, arthAt ina tInoM guNasthAnoM meM mAyikayathAkhyAtacAritra ke avibhAgapraticcheda samAna hote haiM / isaliye yaha nahIM kahA jA sakatA ki bArahaveM guNasthAna kA kSAyikacAritra apUrNa hai| yadi bArahaveM guNasthAna meM yathAkhyAtakSAyikacAritra meM koI kamI nahIM rahI aura terahaveM guNasthAna ke prathamasamaya meM kSAyikakevalazAna ho gayA phira turaMta mokSa kyoM nahIM ho jAtA hai ? samyagdarzana-jJAna-cAritra ke kSAyika ho jAne para bhI manuSyAyurUpa bAdhaka kAraNa ke sadabhAva meM mokSa nahIM hotA hai| kSAyikabhAvoM meM yaha zakti nahIM hai ki sthitikANDakaghAta prAdi ke dvArA manuSyAyu kI sthiti kA apakarSaNa kara kSaya kara deve| apanI sthiti pUrNa hone para hI caramazarIrI ke Ayukarma kA kSaya hotA hai| kahA bhI hai "aupapAvikacaramottamahAsaMkhyeyavarSAyuSo'napavAyuSaH / " ( 2153 // mo0 zA0 ) artha-upapAdajanmavAle arthAt deva, nArakI, caramottama dehavAle arthAt tadbhavamokSagAmI, asaMkhyAtavarSa kI pAyuvAle arthAt bhogabhUmiyA jIva anapavartya AyuvAle hote haiM arthAt inakI Ayu nahIM ghtttii| Aya ke kSaya se nAma, gotra va vedanIyakarmoM kA kSaya hotA hai| zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai"mAussa khayeNa puNo NicyAso hoI sesapayaDINaM / " ( niyamasAra gA. 176 ) artha-kevalI ke phira Ayu ke kSayase zeSa prakRtiyoM kA sampUrNa nAza hotA hai / kevalI ke isa manuSyazarIra se mukti kA kAraNa tathA isa zarIra meM ruke rahane kA kAraNa cAritra kI pUrNatA yA apUrNatA nahIM hai, kintu manuSyAyu kA kSaya va udaya kAraNa hai| cauthe guNasthAna ke kSAyika samyagdarzana aura terahaveM guNasthAna ke samyagdarzana meM kSAyikabhAva kI apekSA koI antara nahIM hai| -Ne. ga. 5-9-66/VII/ ra. lA. jaina, meraTha
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] samyaktva : vividha samyaktva kA jaghanyakAla zaMkA- dhavala pustaka 7 pR0 178 sUtra 189 - samyagdRSTi kA jaghanyakAla kyA aneka bAra samyaktvaparyAya prApta kara lene vAle ke hI hogA ? anya ke kyoM nahIM ? samAdhAna- jisa jIva ne bahuta bAra samyagdarzana grahaNa kara liyA hai aise jIvakA, samyaktva aura mithyAtva meM mAne jAne kA abhyAsI hone ke kAraNa, samyaktva aura mithyAtva meM rahane kA kAla alpa honA saMbhava hai, jo zudrabhava se kama hotA hai / "khuddAbhavahaNaM dekhiNa jahaNa micchatakAlassa pobattAdo" ( dhabala pu0 4 pR0 407 ) arthAt- kSudrabhavagrahaNakAla kI apekSA mithyAtvakA jadhanyakAla aura bhI kama hai| [ 366 "jahaNiyA saMgamAsaMjamA sammataddhA, micdA, maMjamA asaMjamaddhA, sammamicchattaddhana evAlI chappi aDAlo tulaao|" ( dhavala pu0 6 pR0 274 ) artha - saMyamAsaMyama kA jaghanyakAla, samyaktvaprakRti ke udaya kA arthAt kSayopazamasamyaktva kA jaghanyakAla, mithyAtvodaya kA arthAt mithyAtva kA jaghanyakAla saMyama kA jaghanyakAla, asaMyama kA jaghanyakAla aura samyagmithyAsva ke udaya kA arthAt samyagmithyAtva tIsare guNasthAna kA jaghanyakAla me chahA~kAla paraspara tulya haiN| samyaktva aura mithyAtva kA jaghanyakAla barAbara hai jo kSudrabhava se bhI kama hai| yaha kAla usI kSayopazamasamyagvaSTi ke sabhava hai jisane aneka bAra samyaktva grahaNa kara liyA hai / - jai. ga. 29-8-66 / VII / ra. lA. jaina, meraTha madhyAtvI bhI vedakasamyaktva prApta kara sakatA hai zaMkA- dhavala pu0 7 10 150 sUtra 195 kyA midhyAdRSTi ke vedakasamyavatva ho sakatA hai, yadi nahIM to yahA~ aisA kyoM likhA ? sUtra 196 meM upazamasamyaktva se bedakasamyaktva honA likhA hai| L samAdhAna - sUtra 195 meM vedaka samyaktva ke jaghanyakAla kA kathana hai / jo jIva zranekavAra samyaktva se mithyAtva ko aura midhyAtva se samyaktva ko prApta ho cukA hai usI jIva ke samyagdarzana kA jaghanyakAla hotA hai / usa jIva ke vaha samyaktva 'vedakasamyagdarzana' hotA hai jaba taka samyaktvaprakRti aura mizraprakRti kI sthiti / pRthaktvasAgara nahIM ho jAtI usasamaya taka 'vedakaprAyogyakAla' hai arthAt usasamaya taka midhyAdRSTijIva ke vedakasamyaktva hI hogA, upazamasamyaktva nahIM ho sakatA / udadhiSudhattaM tu tase pallAsaMkhUNamegameyarale / jAva va sammaM mistaM vedagajogo va ubasamassa tado / / 615 || ( go0 ka0 )
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 370 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / artha-jabataka samyaktvamohanIyaprakRti aura mizraprakRti kI sthiti trasake pRthaktvasAgara aura ekendriyake palya ke asaMkhyAtaveMbhAgakama ekasAgarapramANa zeSa raha jAve taba taka vaha 'vedakayogya' kAla hai arthAt usakAla meM vedakasamyaktva kI prApti hogI, upazamasamyaktva kI prApti nahIM hogii| ukta donoM prakRtiyoM kI sthiti jaba isase bhI kama ho jAya vaha upazamakAla hai arthAta usa kAla meM prathamopazamasamyaktva kI prApti hogI, vedakasamyaktva kI nhiiN| isase siddha hai ki mithyAtva se vedakasamyaktva utpanna hotA hai / sUtra 196 meM vedakasamyaktva ke utkRSTakAla kA kathana hai| vaha kAla usI jIva ke prApta ho sakatA hai jo bahutakAla taka mithyAtva meM rahA hai| aise jIva ke mithyAtva se vedakasamyaktva nahIM ho sakatA, kyoMki usake vedakayogyakAla samApta ho jAtA hai / ataH sUtra 196 kI TIkA meM upazamasamyaktva se vedakasamyagdarzana grahaNa karAyA hai / -jaM. ga. 29-8-66/VII/ra. lA. jaina, meraTha ... samyagdarzana ke asaMkhyAta loka pramANa bheda hote haiM zaMkA-samyagdarzana hone ke pazcAt upayoga kabhI sva meM kamI para meM hotA hai| phira samyagdarzana kA pariNamana eka sA kaise raha sakatA hai ? samAdhAna-upayoga to catanya kA pariNAma hai| vaha upayoga do prakAra kA hai jJAnopayoga aura darzanopayoga / jJAnopayoga AThaprakAra kA hai aura darzanopayoga cAraprakAra kA hai| "upayogo lakSaNam // 8 // sa dvividho'STacaturbhavaH // 9 // " (ta. sU0) "ubhayanimittavazAtpadyamAnazcatanyAnuvidhAyI pariNAma upyogH|" upayoga jIva kA lakSaNa hai| jo aMtaraMga aura bahiraMga donoMprakAra ke nimittoM se hotA hai aura caitanya kA anvayI hai arthAt caitanya ko chor3akara anyatra nahIM rahatA; vaha pariNAma upayoga kahalAtA hai / vaha upayoga doprakAra kA hai, jJAnopayoga aura darzanopayoga / jJAnopayoga AThaprakAra kA hai-matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, mana:paryayajJAna, kevalajJAna, matyajJAna, zrutAjJAna aura vibhaMgajJAna / darzanopayogake cAra prakAra-cakSudarzana, acakSudarzana, pravadhidarzana aura kevaladarzana / "upayogaH punrrthgrhnnvyaapaarH|" ( laghIyastraya TIkA ) artha-grahaNa ke liye jo vyApAra hai vaha upayoga hai| isaprakAra upayoga yadyapi cetanAguNarUpa hai, zraddhAguNarUpa nahIM hai tathApi upayoga kA aura samyagdarzana kA nimitta-naimittikasaMbaMdha hai. kyoMki jabataka tattvoM kA yathArtha jJAna nahIM hogA usasamaya taka ra samyagdarzana utpanna nahIM ho sakatA hai| tattvacitana se athavA zuddhAtmasvarUpa ciMtana se samyagdarzana dRDha hotA hai| zratakebalI ke hI avagAr3ha samyagdarzana hotA hai aura kevalIbhagavAna ke paramAvagAr3ha samyagdarzana hotA hai| isa kathana se bhI spaSTa hotA hai ki jJAna aura samyagdarzana kA paraspara nimitta-naimittika saMbaMdha hai| samyagdarzana eka prakAra kA nahIM hai vaha asaMkhyAtalokapramANa prakAra kA hai / ataH sva-svarUpa ke yA parasvarUpa ke yathArtha citana se samyagdarzana meM nirmalatA AtI hai| ( See Also dhavala pu0 1 pR0 368) -jaM. ga. 18-3-71/VII/ rozanalAla
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 371 samyagdarzana ko pUrNatA zaMkA-Apane likhA hai ki mAcArya mahArAja ( zrI zAntisAgarajI ) pUrNa samyagdRSTi the| apUrNa samya. gdarzana kaunasA hai tathA apUrNa samyagdRSTi ke pahacAnane ke kyA cihna haiM ? samAdhAna-jinAgama meM samyagdarzana ke ATha aMga kahe gae haiM-1. niHzaMkita 2. niHkAGi kSata 3. nivici. kitsA 4. amUDhaSTi 5. upagRhana 6. sthitikaraNa 7. vAtsalya 8. prbhaavnaa| jo samyagdarzana ina AThoM aMgoM sahita hotA hai vaha pUrNa samyagdarzana hai aura jo ina aMgoM se rahita hai vaha apUrNa samyagdarzana hai| yadi manuSya kA zarIra aMga rahita ho to vaha zarIra pUrNa nahIM kahalAtA usIprakAra aMgarahita samyagdarzana pUrNa nahIM hotA nAGgahInamalaM chattuM varzanaM janmasantatim / na hi mantro'kSaranyUno nihanti viSavedanAm // 21 // 20 bA0 // artha-aMgahIna samyagdarzana janma-maraNa kI paramparA kA nAza nahIM kara sakatA jaise ki hIna akSaravAlA maMtra viSa kI vedanA ko dUra nahIM kara sktaa| aSTa aMgoM ke prabhAva ke dvArA apUrNa samyagdarzana kI pahacAna ho sakatI hai / -jai.saM. 31-1-57/VI/ mo. lA. sa. sIkara samyagdarzana va samyakcAritra kA kSayopazama, upazama zaMkA-samyagdarzana va samyakcAritra kA kSayopazama kisa-kisa guNasthAna taka rahatA hai| upazamaNI meM aura dvitIyopazamasamyagdarzana meM kyA antara hai ? upazamazreNI sAtaveM guNasthAna ke anta tathA AThaveM guNasthAna ke prArambha meM zurU ho jAtI hai aura upazamaNI cAritramoha ko 21 prakRtiyoM kI apekSA se hai, kintu kSayopazamacAritra basaveMguNasthAna taka kahA hai / so upazama aura kSayopazama donoM eka hI cAritrasambandhI eka sAtha kaise hote haiM ? samAdhAna-kSayopazamasamyagdarzana cautheguNasthAna se sAtaveMguNasthAna taka hotA hai / kSayopazamacAritra pAMcaveM se sAtaveM taka athavA kisI apekSA dasaveMguNasthAna taka hotA hai / dvitIyopazamasamyaktva kA kAla adhika hai aura upazamazreNI kA kAla kama hai / ataH dvitIyopazamasamyaktva upazamazreNI se pUrva aura pazcAt bhI caturthAdi guNasthAnoM meM hotA hai| cAritramoha kI 20 prakRtiyoM kA upazama naveMguNasthAna meM hotA hai aura sUkSmalobha kA upazama dasaveM. guNasthAna meM hotA hai, kintu upazamazreNI meM AThaveM guNasthAna meM cAritra kI upazamacAritra saMjJA ho jAtI hai, kyoMki vaha AgAmI cAritramoha kA upazama kregaa| ( dekho Sa0 khaM0 pustaka 1 patra 181-182, 210-211, pu0 5 patra 204, 165-166 va pu0 6 patra 337-338 ) kintu chaTheguNasthAna se dasaveMguNasthAna taka dezaghAtiprakRti saMjvalanakaSAya kA udaya rahatA hai ataH dasaveMguragasthAna taka kSayopazamacAritra bhI kahA gayA hai| apekSAbheda ke kAraNa eka hI cAritra ko upazamacAritra bhI kaha sakate haiM aura kSayopazamacAritra bhI kaha sakate haiN| jisa .... apekSA se upazamacAritra kahA hai, usa apekSA se kSayopazamacAritra nahIM kaha sakate haiM, jisa apekSA se kSayopazamacAritra kahA hai, usa apekSA se upazamacAritra nahIM kaha skte| upazamazreNI meM cAritramoha kA upazama hotA hai aura dvitIyopazamasamyaktva meM darzana moha kA upazama hotA hai| -Ne. sa. 14-6-56/VI) ka. de. gayA
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 ] samyaktva ananta saMsAra ko kATa kara sAnta kara detA hai zaMkA--samayasAra gAthA 320 kI TIkA ke bhAvArtha meM 'samudra meM bUMda kI ginatI kyA' aisA likhA hai / yaha dRSTAntarUpa meM hai, kintu yaha kathana dASTanti para kaise ghaTatA hai ? [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna - bhAvArtha meM likhA hai- "mithyAtva ke cale jAne ke bAda saMsAra kA abhAva hI hotA hai, samudra meM bUnda kI kyA ginatI ?" yahA~ para yaha batalAyA gayA hai ki samudra meM jala aparimita hai aura jalabindu parimita hai tathA samudrajala kI apekSA bahuta sUkSma aMza hai / isI prakAra anAdimidhyAdRSTi kA saMsAraparibhramaNakAla samudrajala kI taraha aparimita hai anantAnanta hai, kintu midhyAtva cale jAnepara arthAt samyagdarzana ho jAne para aparimita anantAnanta saMsAraparibhramaNa kAla kaTakara mAtra ardhapud gala parivartanakAla raha jAtA hai, jo anantAnanta saMsArakAla kI apekSA bahuta alpakAla hai arthAt samudra meM jalabindu ke samAna hai| zrI vIrasenAvi AcAryoM ne kahA hai "ekkeNa aNAdiyamicchAdiTTiNA tiSNi karaNANi kAvUNa gahibasammata paDhamasamae sammattaguroNa aNaMto saMsAro chiNNo addhapoggalapariyaTTametto kado / " ( dhavala pu0 5 pR0 15 ) artha - eka anAdimithyAdRSTijIva ne pradhaH pravRttAdi tInoMkaraNa karake samyaktva grahaNa karane ke prathama samaya meM samyaktvaguNa ke dvArA anantasaMsAra chedakara ardhapudgalaparivartanapramAraNa kiyA / isase yaha siddha ho jAtA hai ki midhyAdRSTi anantasaMsAra ko chedakara ardhapudgala parivartanapramANakAla nahIM kara sakatA, kintu mithyAtva ke cale jAne para samyagdaSTi hI samyaktvaguNa ke dvArA anantasaMsArakAla ko cheda kara ardhapudgala parivartana mAtra kara detA hai / - jai. ga. 25-3-81 / VII / ra. lA. jaina, meraTha samyaktva kA mAhAtmya zaMkA- jise eka daphA bhI samyaktva ho gayA kyA use kabhI na kabhI mukti avazya prApta hogI ? pramANapUrvaka khulAsA kIjie / samAdhAna - jisako prathamabAra samyaktva grahaNa huA hai vaha adhika-se-adhika apudgala parivartana kAla meM avazya mokSa ko prApta hogA / ( Sa0 khaM0 5 /14-17 taka antara prarUpaNA sUtra 11 kI TIkA se yaha bAta siddha hotI hai / ) - jai. saM. 28-6-56/V1 / ra. lA. jaina, kekar3I samyaktva hI ananta saMsAra ko zraddha pudgala pramANa karatA hai zaMkA-samyagdarzana hone para saMsAra kI sthiti ardhapudgalaparAvartana raha jAtI hai yA jaba ardhapudgala parAvartana sthiti raha jAtI hai taba samyagdarzana hotA hai ? samAdhAna- samyagdarzana hone ke prathamasamaya meM saMsAra kI anantasthiti kaTakara ardhapudgalaparivartanamAtra raha jAtI hai / anAdimithyAdRSTi ke prathamopazamasamyagdarzana kI utpatti kA aura saMsArasthiti kaTakara ardhapudgala parivartana
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 373 saMsArakAla raha jAne kA eka hI samaya hai / yadyapi isa ekasamaya kI dRSTi se yaha kahA jA sakatA hai ki ardhapudgalaparivartanakAla zeSa rahanepara samyagdarzana hotA hai, tathApi kArya-kAraNa kI dRSTi se dekhA jAya to samyagdarzanarUpa pariNAma meM hI yaha zakti hai ki anAdimithyAdRSTi kA ananta saMsAra ( aMtarahita saMsArakAla ) kATakara ardhapudgalaparivartanamAtrakAla kara deve / isaliye samyagdarzana kAraNa hai aura ardhapudgalaparivartanasaMsArakAla raha jAnA kArya hai| kahA bhI hai ___ "eka anAdimithyAraSTi aparItasaMsArI ( jisake saMsAra kI avadhi na ho athavA anta na ho ) jIva, madhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa ina tInoMkaraNoM ko karake samyaktva grahaNa ke prathamasamaya meM hI samyaktvaguNa ke dvArA pUrvavartI anta-rahita saMsAra ko chedakara parIta ( sAnta, sAvadhi ) saMsArI ho, adhika se adhika arghapudgalaparivartana kAla taka saMsAra meM rahatA hai|" (dhavala pu0 4 pR0 335) "ekko aNAdiya micchAviTThI tiNNi karaNANi kariya sammattaM pddivnnnno| teNa sammatteNa uppajjamANeNa aNaMto saMsAro chiNNo saMto addhapoggalapariyaTTametto kdo|" ( dhavala pu0 4 pR0 479 ) artha-eka anAdimithyASTi bhavyajIva tInoMkaraNoM ko karake samyaktva ko prApta huaa| utpanna hone ke sAtha hI usa samyaktva se ananta ( antarahita ) saMsAra chinna hotA huA ardhapudgalaparivartanakAla mAtra kara diyA gyaa| __ "ekkeNa aNAviyamicchAvidviNA timNi karaNANi kAdUNa uvasamasammatta paDivaNNapaDhamasamae aNaMto saMsAro viSNo addhapoggalapariyaTTameto kvo|" ( dhavala pu0 5 pR0 11, 12, 14, 15, 16, 19) __ artha-eka anAdimithyAdaSTi bhavya jIva ne adhaHpravRttAdi tInoMkaraNa karake upazamasamyaktva ko prApta hone ke prathamasamayameM ananta ( panta rahita, amaryAdita ) saMsAra ko chinnakara ardhapudgalaparivartanamAtra kiyaa| (yaha kathana dhavala pu0 5 pR0 11, 12, 14, 15, 16 va 19 para bhI hai| "appaDivaNe samma aNAviaNaMto bhaviya-bhAvo aMtAdIdasaMsArado; paDivaNe sammatte aNNo bhaviyabhAvo uppajnai, poggalapariyaTTassa addhmettsNsaaraavttttaannaado|" ( dhavala pu0 7 pR0 177 ) . artha-jaba taka samyaktva grahaNa nahIM kiyA taba taka jIva kA bhavyatva anAdi-anantarUpa hai, kyoMki taba taka usakA saMsAra aMtarahita hai, kintu samyaktva ke grahaNa karalene para anya hI bhavyabhAva utpanna ho jAtA hai, kyoMki samyaktva utpanna ho jAne para phira kevala ardhapudgalaparivartana kAla taka saMsAra meM sthiti rahatI hai| (yaha kathana dhavala pu0 4 pR0 477 para bhI hai ) "maNAviyamicchAviTimmi tiNi vi karaNANi kAUNa uvasamasammata paDivaNNammi aNaMtasaMsAraM chattaNa Tuviva-akhapoggalapariyaTTammi / " ( jayadhavala pu0 2 pR0 253 ) artha-anAdi mithyASTi jIva tInoM karaNoM ko karake "upazama samyaktva ko prApta haA aura ananta (aMtarahita ) saMsAra ko chedakara saMsAra meM rahane ke kAla ko ardhapudgala parivartana pramANa kiyaa|" "ego aNAdiya micchAviTThI tigNi vi karaNANi kAUNa paDhamasammatta pddivnnnno| tattha sammatta paDivaNNapaDhamasamae saMsAramaNataM sammattaguNeSa chettUNa puNo so saMsAro teNa addhapoggala-pariyaTTametto kdo|" (jayadhavala pu0 2 pR0 391)
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / artha-eka anAdi mithyAdRSTi bhavyajIba tInoM hI karaNoM ko karake prathamopazama samyaktva ko prApta huaa| "tathA samyaktva ke prApta hone ke prathama samaya meM samyaktva guraNa ke dvArA ananta saMsAra ko chedana kara usane saMsAra ko ardhapudgalaparivartana mAtra kara diyaa|" "saMsArataTe nikaTaH samyaktvotpattitaH utkRSTena ardhapuDgalaparivartanakAlaparyantaM saMsAra-sthAyItyarthaH / " ( svaamikaatikeyaanuprekssaa)| artha-jisakA saMsAra taTa nikaTa ho arthAt samyagdarzana kI utpattikAla se jisakI saMsAra sthiti kA utkRSTa kAla ardhapudgalaparivartana mAtra raha gayA ho| "mithyAvarzanasyApakSaye'saMyatasamyagdRSTeranantasaMsArasya kSIyamANatva siddh|" (zlokavAtika 11105) / arthAta-mithyAdarzana ( darzanamohanIya ) karma ke udaya kA prabhAva ho jAne para ( samyaktva utpanna ho jAne para ) ananta saMsAra kA kSaya ho jAtA hai / isa prakAra aneka prAcAryoM ne yaha batalAyA hai ki jisa bhavya anAdi miyAdRSTi jIva kA saMsAra kAla anta rahita thA arthAt jisake mokSa jAne kA kAla nizcita yA niyata nahIM thA, samyagdarzana utpanna ho jAne para usakA saMsArakAla utkRSTa rUpa se arghapudgalaparivartana mAtra raha jAtA hai arthAt yaha nizcita ho jAtA hai ki vaha bhavyajIva ardhapudgalaparivartanakAla meM mokSa calA jaaygaa| zrI kundakunda AcArya bhI isI bAta ko bhAbapAhur3a gAthA 82 meM nimna zabdoM dvArA kahate haiN| "taha dhammANaM pavaraM jigadhammaM mAvi bhavamahaNaM / " arthAt-dharmoM meM sarvazreSTha jinadharma hai| jisakI zraddhAmAtra se ( samyagdarzana se ) bhAvi anantasaMsAra *kA nAza ho jAtA hai| "jo yaha mAnate haiM ki saba jIvoM ke arthAta anAdimithyASTi jIvoM ke bhI mokSa jAne kA kAla niyata hai anyathA sarvajJatA kI hAni ho jAyagI, kyA unako upayukta sarvajJavANI para zraddhA hai| jisako sarvajJa-vAraNI para zrayA nahIM hai vaha sarvajJa ke mAnane vAlA nahIM ho sktaa| -jeM. ga. 16-11-67/VII/ ka. pa. samyaktva ke prathama samaya meM ananta saMsAra chida kara sAnta ho jAtA hai zaMkA-28 navambara 1966 ke jainagajaTa meM samAdhAna karate hue yaha likhA hai ki jaba taka jIva ko samyagdarzana kI prApti na ho taba taka usakA anantasaMsAra rahatA hai aura samyagdarzana prApta hone para anantasaMsAra chivakara ardhapudgala parivartanapramANa raha jAtA hai, kintu isake viparIta 12 disambara ke jainagajaTa meM samAdhAna meM yaha likhA hai ki mUlArAdhanA meM batalAyA hai ki bharatacakravartI ke 923 putra nitya-nigova se nikalakara manuSyabhava dhAraNa kara kevalajJAna prApta kara usI bhava se mokSa gye| inhoMne ardha-galaparivartanakAla kaba kiyA thA, jaba usI bhava se mokSa gaye?
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ]. [ 375 samAdhAna - nitya- nigoda se nikalakara manuSya hokara prathamopazamasamyagdarzana ke prathama samaya meM anantAnanta saMsArakAla kA cheda hokara ardhapudgalaparivartanakAla raha jAtA hai / yadi usa jIva kA samAdhimaraNa ho to ardhapudgala parivartanakAla chidakara mAtra sAta prATha bhavapramANa raha jAtA hai / ( mUlAcAra a. 2 mA 41 ) yadi vaha jIva usI bhava meM kSAyikasamyagdRSTi ho jAve to ardhapudgalaparivartana kAla kaTakara cAra bhava raha jAtA hai / yadi tIrthaMkara prakRti kA baMdha kara leve to tIna bhava raha jAtA hai yadi kSapakazreNI para ArohaNa kare to tadbhava kI zeSa Ayu pramANa zeSa raha jAtA hai| isaprakAra jIva kA pariNAmoM ke dvArA saMsArakAla chida jAtA hai / bharatajI ke vardhanakumAra Adi 623 putroM ne jaba kSAyikasamyagdarzana grahaNa kiyA aura kSapakazreNI para ArUDha hue to vaha ardhapudgala parivartana saMsArakAla kaTakara tadbhava zeSAyu pramANa raha gayA / ataH ukta donoM kathanoM meM koI virodha nahIM hai / - jai. ga. 1-2-68 / VII / dha. lA. seThI samyaktva kA mAhAtmya - 1. samyaktva se hI ananta saMsAra sAnta hotA hai 2. niyativAda - ekAnta mithyAtva se samyaktva ke mAhAtmya ko prA~ca prAtI hai 3. mokSa jAne kA kAla niyata nahIM hai zaMkA- aisA kahA jAtA hai ki samyagdarzana ke dvArA anaMtasaMsArakAla kaTakara ardhapulaparivartanamAtra raha jAtA hai / pratyeka jIva ke mokSa jAne kA kAlaniyata hai / jaba mokSa jAne kA kAla niyata hai to usakA saMsAra kAla bhI niyata hai / yadi saMsArakAla ghaTa sakatA hai to mokSa jAne kA kAla niyata nahIM, kyoMki mokSaparyAya apane niyata kAla para hI hogI Age-pIche nahIM hI vikata nahIM rahatA hai. aisA hai sakatI / ataH samyagdarzana ke dvArA ananta saMsArakAla kaTakara ardhapudgalaparivartanamAtra kAla nahIM rahatA hai / samAdhAna-niyativAda ekAMta mithyAtva kA aisA nazA bar3hA hai ki digambara jaina zrArSa graMthoM para bhI zraddhA nahIM rahI aura samyagdarzana ke mahAtmya se bhI inkAra hone lagA / anAdimithyAdaSTi jisakA saMsArakAla ananta hai vaha samyaktva guNa ke dvArA anantasaMsAra kAla ko ghaTAkara pudgala parivartana mAtra kara detA hai| zrI vIrasena AcArya ne kahA bhI hai " ego aNAviya micchAdiTThI aparittasaMsAro adhApavattakaraNaM apuSvakaraNaM aNiyaTThikaraNamivi evANi tiSNi karaNANi kADhUNa samma gahibapaDhamasamae ceva sammattaguroNa pumbillo aparito saMsAro ohaTThina parito poggala pariyaTTassa addhametto hotRRNa ukkaseNa ciTThadi / " ( dhavala pu. 4 pR. 335 ) / arthAt -- eka anAdimithyAdRSTi aparIta ( jisakA saMsAra amaryAdita arthAt anantasaMsAra zeSa hai ) saMsArI jIva, adhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa ina tInoM hI karaNoM ko karake samyaktvagrahaNa ke prathama samaya meM hI samyaktvaguNa ke dvArA pUrvavartI ananta saMsArIpanA ghaTAkara adhika se adhika ardhapudgala parivartanamAtra zeSa saMsAra kAla kI maryAdA kara detA hai / "ekko aNadiyamicchAdiTThI tiSNi karaNANi kariya sammattaM paDivaNNe teNa sammataNa uppajjamAna ato saMsArI dviNNo saMto addhapoggalapariyaTTametto kado" ( dhavala pu. 4 pR. 479 ) / 3 artha - koI eka anAdimidhyAdRSTijIva tInoMkaraNoM ko karake samyaktva ko prApta huA / utpanna hone ke sAtha hI usa samyaktva ke dvArA zeSa ananta saMsAra kATakara ardhapudgala parivartanakAla mAtra kara diyA gayA /
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 ] "ekkeNa aNAdiya micchAviTThiNA tiSNi karaNANi kADhUna ubasamasamma saMsAro chino ayoggalapariyaTTameto kado / " ( dhavala pu. 5 pR. 11) / artha - eka anAdi mithyAdRSTi jIva ne adhaH pravRttAdi tInoMkaraNa karake upazamasamyaktva ko prApta hone ke prathamasamaya meM zeSa anaMtasaMsAra ko chinnakara ardhapudgalaparivartanamAtra kiyA / "appaDa va sammata aNAdi-anaMto bhaviya bhAvo aMtAdIdasaMsArAbo, paDivo sammata aNNo bhaviya bhAvo uppajjai, poggalapariyadRssa addhamettasaMsArAvaTThANAdo / " ( dhavala pu. 7 pR. 177 ) / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / paDivaNNapaDhamasamae anaMto artha- jaba taka samyaktva grahaNa nahIM kiyA taba taka jIva kA bhavyatva bhAva anAdi- prananta hai, kyoMki taba usakA saMsArakAla antarahita hai / kintu samyaktva ke grahaNa kara lene para anya hI bhavyabhAva utpanna ho jAtA hai, kyoMki samyaktva ke utpanna ho jAne para kevala ardhaMpudgala parivartanamAtrakAla taka saMsAra meM sthiti rahatI hai / ina ArSa graMthoM se siddha hai ki anAdimidhyAdRSTijIva kA zeSa saMsArakAla ghaTa jAtA hai / jaba zeSa saMsAra kAla ghaTa sakatA hai to muktikAla niyata nahIM ho sakatA, kyoMki saMsArakAla kI samApti aura muktikAla kA prAraMbha donoM kA eka hI samaya arthAt samakAla hai / isIlie saba jIvoM kA muktiprAptakAla niyata nahIM hai / bhavya jIva apane niyatakAla ke anusAra hI mokSa jAyagA isa zaMkA ke uttara meM zrI akalaMkadeva ne kahA hai ki mokSa jAne kA kAla niyata nahIM hai / "yato na bhavyAnAM kRtsnakarmanirjarApUrvaka mokSakAlasya niyamo'sti / keci bhavyAH saMkhyeyena kAlena setsyanti kecidasaMkhyeyena, kecidantena, apare anaMtAnantenApi na setsyantIti, tatazca na yuktamR-mavyasya kAlena niHkSayasopapatta e: iti / " 'yadi sarvasya kAlo heturiSTaH syAt, bAhyAbhyantara kAraNa niyamastha dRSTasyeSTasya vA virodhaH syAt "' ( rAjavArtika 103 ) arthAt - bhavyoM ke samasta karmoM kI nirjarA se hone vAle mokSa ke kAla kA koI niyama nahIM hai / koI jIva saMkhyAtakAla meM mokSa jAyagA, koI prasaMkhyAta aura koI anantakAla meM mokSa jAyagA / koI anantAnantakAla taka bhI mokSa nahIM jAyeMge / 'isaliye bhavyoM ke mokSa jAne ke kAla kA niyama hai', aisA kahanA ThIka nahIM hai / yadi arthAt sabahI meM eka kAla ko hI kAraNa mAna liyA jAve to pratyakSa abhyantara kAraNoM se virodha AjAvegA arthAt bAhya aura prAbhyantara saba hI ke kAla kA niyama mAna liyA jAve va parokSa pramAraNa ke viSayabhUta bAhya aura kAraNoM ke abhAva kA prasaMga AjAyagA / samyaSTi vicAra kare haiM 'kAlalabdhi va honahAra to kichu vastu nAhIM / jisa kAla viSai jo kArya hoya hai soI kAlalabdhi aura jo kArya bhayA soI honahAra hai / ' jo mithyAdRSTi aisA kahate haiM ki jaba honahAra hogI taba samyagdarzana hogA, usase Age pIche samyagdarzana nahIM ho sakatA / usako samyagdaSTi kahatA hai- 'yadi terA aisA zraddhAna hai to sarvatra koI kArya kA udyama mati kre| tU khAna-pAna, vyApAra Adi kA to udyama kare, aura yahA~ honahAra batAve, so jAnie hai terA anurAga yahA~ nahIM hai / ' - jai. ga. 6-3-66 / IX / ....... **********
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 377 samyagdRSTi ke saMsAra-vAsa kA kAla zaMkA-upazamasamyagdarzana hone para anAdimithyAdRSTi kA anantasaMsArakAla kaTakara ardhapudgalaparivartanamAtra saMsArakAla zeSa raha jAtA hai / jaba vaha jIva samyaktva se cyuta hokara punaH mithyAtva meM jAtA hai to kyA usakA saMsAra kAla punaH bar3ha jAtA hai| samAdhAna-prathamopazamasamyagdarzana ke dvArA jo anaMtasaMsArakAla kaTakara ardhapudgalaparivartanamAtra raha jAtA hai vaha kAla samAdhi-maraNa Adi ke dvArA kama to ho sakatA hai, kintu bar3ha nahIM sakatA hai| kyoMki jisa jIva ko ekabAra samyagdarzana ho gayA hai vaha adhika se adhika ardhapudgalaparivartanakAla taka hI saMsAra meM bhramaNa kara sakatA hai| kyoMki sAdimithyAdRSTi kA utkRSTakAla ardhapudgalaparivartana hai| ( dhavala pu0 4 pR0 425 sUtra 4 ) -jaM. ga. 21-11-66/IX/ maganamAlA prarddha pudgala parAvartana kA jaghanya kAla bhI ananta hai zaMkA-ardhapudgalaparivartana kA jaghanya aura utkRSTa kAla kitanA hai ? samAdhAna-pudgalaparivartana kA jaghanyakAla bhI ananta hai aura utkRSTakAla bhI ananta hai, kintu jaghanya se utkRSTa kA kAla anantaguNA hai / dhavala pu0 4 pR0 331 / isIprakAra ardhapudgalaparivartana ke viSaya meM bhI jAnanA caahie| -Ne. ga. 1-2-68/VII/. lA. seThI "arddha padagalaparivartana" kA pramANa zaMkA-arddhapugalaparAvartana kA kitanA kAla hai ? samAdhAna-pradaM pudgalaparAvartana meM bhI ananta sAgara hote haiN|' -patrAcAra 16-10-79/ ja. lA. jaina, bhINDara arddha pudgalaparAvartana kA svarUpa zaMkA-arddha padgalaparAvartana kAla kitanA hotA hai ? yaha kaunase ananta meM gabhita hai ? yaha avyaya hai yA savyaya ? samAdhAna-kArmaNavargaNA aura nokarmavargaNA ina donoM kI apekSA se eka pudgalaparivartanakAla hotA hai| yaha anantarUpa hai / inameM se eka kI apekSA arddha pudgalaparivartanakAla hai / yaha addha pudgalaparivartana 1. parantu yahA~ 'ananta' se sakSaya ananta lenA cAhiye, akSaya ananta nahIM; itanA vizeSa jJAtavya hai / "sampAdaka"
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra: kAla apane samayoM kI saMkhyA kI apekSA madhyama anantAnantasvarUpa hai| yaha kAla avadhijJAna tathA manaHparyayajJAna ke viSaya se bAhara hai| yaha mAtra kevalajJAna kA viSaya hone se bhI "ananta" kahalAtA hai| ( trilokasAra ) yaha aupacArika ananta hai, kyoMki isakI samApti dekhI jAtI hai| Aya binA mAtra vyaya hone para bhI jo saMkhyA samApti ko prApta na ho vaha vAstavika ananta hai-akSaya ananta hai| -patrAcAra 17-2-80/ ja lA. jaina, bhINDara (1) pudgala parivartana kA kAla vAstavika hai (2) arddha pudgalaparivartana kAla kathaMcit asaMkhyAtarUpa hai, kathaMcit anaMtarUpa zaMkA-paMcaparAvartana kA pRthaka-pRthak jo kAla batAyA gayA hai aura eka se dUsare kA kAla anantaguNA kahA hai| yaha saba atItakAla kI vizAlatA pragaTa karane ke liye ki maiM kitane athavA kitane lambe kAla se bhramaNa kara rahA hai, isakA ajJAnI jIva ko parijJAna karAne ke liye upadeza hai yA vAstava meM kucha jeyapadArtha hai jo kevalajJAna kA viSaya banA hai| isa para carcA hote-hote yahAM taka sahamata haye ki yadi bhagavAna ke jJAna kA jJeya hai to chapastha jIvoM ke vikalparUpa to ho sakatA hai / isake atirikta yaha svayaM jJeya hai, yaha nirNaya nahIM ho skaa| isa para AgamapramANa kyA hai ? samAdhAna-paMcaparAvartana kA pRthaka pRthakakAla ArSa granthoM meM kahA gayA hai vaha divyadhvani arthAta jinavANI anusAra kahA gayA hai| yadyapi yaha kAla akSayaananta nahIM tathApi isako saMkhyA itanI adhika hai ki jo avadhijJAna. mana:paryayajJAna ke viSaya se bAhara hai| anantajJAna kA viSaya hone se ina paMcaparivartana kAloM ko ananta kahA hai| pUdagalaparivartanakAlamAtra kAlpanika nahIM hai, kyoMki samyagdarzana utpanna hone para saMsAraparibhramaNakAla ardhapudagalaparivartana raha jAtA hai| zrI vIrasena AcArya ne kahA bhI hai "addha pudgalaparivartanakAlA sakSayo'pyanaMta: chapasthairanupalabdhaparyantasvAt / kevlmnntstdvissytvaadvaa| jIvarAzistu punaH saMkhyeyarAzikSayo'pi nirmUlapralayAbhAvAdananta iti / ( dhavala pu0 1 pR0 393 ) artha- ardhapudgalaparivartanakAla kSaya sahita hote hue bhI isa liye ananta hai ki chadmastha jIvoM ke dvArA usakA anta nahIM pAyA jAtA hai, kintu kevalajJAna vAstava meM ananta hai athavA ananta ko viSaya karanevAlA hone se vaha ananta hai / saMkhyAtarAzi ke kSaya ho jAne para bhI jIvarAzi kA nirmUla nAza nahIM hotA, isaliye ananta hai| "kimasaMkhejja NAma ? jo rAsI egegarUve avaNijjamAraNe NiTAdi so asaMkhejjo / jo puNa Na samappA so zAsI annNto| jadi evaM to vayasahinasakkhayaaddhapoggalapariyaTTakAlo vi asaMkhejjo jAyade ? ho jAma / kadhaM pRNo tassa addhapoggalapariyaTrassa aNaMtavavaeso ? idi ce Na, tassa uvyaarnnibNdhnnttaado| taM jahAaNaMtassa kevalaNANassa visayattAdo addhapoggalapariyaTrakAlo vi aNaMto hodi / kevalaNANavisayattaM paDivisesAbhAvAdo savvasaMkhANANamaNaMtasaNaM jAyade? ce Na, ohiNANavisayavadirittasaMkhANe aNaNNavisayattarageNa tvyaarpvRttiido| ahavA jaM saMkhANaM paMcaviyavisao taM saMkhejjaMNAma / tado uvari jamohiNANavisao tamasaMkhejjaM NAma tado uvari jaM kevalaNANasseva visaotamaNataM NAma / ' ( dhavala pu0 3 pR0 267.268 )
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 379 artha - ananta se asaMkhyAta meM kyA bheda hai ? eka-eka saMkhyA ke ghaTAte jAne para jo rAzi samApta ho jAtI hai vaha asaMkhyAta hai aura jo rAzi samApta nahIM hotI hai vaha ananta hai / prazna- yadi aisA hai to vyayasahita hone se nAza ko prApta honevAlA ardhapudgalaparivartanakAla bhI asaMkhyAtarUpa ho jAyagA ? uttara-ho jAo / praznato phira usa ardhapudgala parivartanarUpa kAla ko ananta saMjJA kaise dI gaI hai ? uttara - nahIM, kyoMki ardhapudgalaparivartanarUpa kAla ko jo ananta saMjJA dI gaI hai vaha upacAra nimittaka hai / Age usI kA spaSTIkaraNa karate haiM- anantarUpa kevalajJAna kA viSaya hone se ardhapudgala parivartanakAla bhI ananta hai, aisA kahA jAtA hai| prazna - sabhI saMkhyA kevalajJAna kA viSaya haiM ataH unameM koI vizeSatA na hone se sabhI saMkhyAtroM ko anantatva prApta ho jAyagA ? uttara - nahIM, kyoMki jo saMkhyAe~ avadhijJAna kA viSaya ho sakatI haiM unase atirikta Upara kI saMkhyAe~ kevalajJAna ko chor3akara dUsare anya kisI jJAna kA bhI viSaya nahIM ho sakatI haiM, ataeva aisI saMkhyAoM meM anantatva ke upacAra kI pravRtti ho jAtI hai / athavA jo saMkhyA pA~coM indriyoM kA viSaya hai vaha saMkhyAta hai / usake Upara jo saMkhyA avadhijJAna kA viSaya hai vaha asaMkhyAta / usake Upara jo saMkhyA kevalajJAna ke viSayabhAva ko hI prApta hotI hai vaha ananta hai / jAvadiyaM paJcavakhaM jugavaM sudaohikevalANa have | tAvadiyaM saMkhejjamasaMkhamaNataMkamA jAye // 52 // ( trilokasAra ) yugapat pratyakSa pratibhAsanerUpa viSaya zrutajJAna kA saMkhyAta hai, avadhijJAna kA pratyakSa pratibhAsanerUpa viSaya asaMkhyAta hai aura kevalajJAna kA viSaya ananta hai / isase spaSTa hai ki pudgala parivartana Adi paMcaparivartanarUpa vAstavika kAla hai / "zrarddha pudgalaparAvartana zeSa rahane para" kA artha , zaMkA- zrI munisaMgha meM sarvArthasiddhi aura rAjavArtika ke AdhAra para nimna carcA calI hai-- adhyAya 2 sUtra 3 kI TIkA meM kAlalabdhi ke prakaraNa meM batalAyA hai ki jisa jIva ke 1. karmasthiti antaHkoTAkoTI ho, 2. saMjJI paMcendriyaparyApta vizuddhapariNAmavAlA ho, 3. arddha pudgalaparAvartanakAla zeSa raha gayA ho / usa jIva ke prathama samyaktva grahaNa karane kI yogyatA hotI hai / - jai. ga. 29-5-69/VI / bra.......... inameM prathama kAlalabdhi arthAt 'antaHkoTAkoTI pramANa karmasthiti' aneka bAra ho sakatI hai / isIprakAra dvitIyakAlalabdhi 'saMjJIpaMcendriyaparyApta vizuddhapariNAma' bhI aneka bAra ho sakate haiM / isIprakAra tIsarIkAlalabdhi 'arddha pugalaparAvartanakAla zeSa rahanA' bhI aneka bAra hotA hai| isakA khulAsA isa prakAra hai-eka pudgalaparAvartanakAla meM se AdhAkAla bIta jAne ke pazcAt usa pudgalaparAvartana kA jaba arddha pudgalaparAvartanakAla zeSa raha jAtA hai taba usa jIva ko tIsarI kAlalabdhi prArambha hotI hai / yadi isa arddha budgalaparAvartanakAla meM samyaktvospati nahIM huI to yaha kAlalabdhi samApta ho jAtI hai| dUsarA pudgalaparAvartana kAlaprArambha hotA hai isa dUsare pudgalaparAvartakAla meM se jaba AdhAkAla bIta jAtA hai aura arddha pudgalaparAvartanakAla zeSa rahatA hai taba isa jIva ke punaH tIsarI kAlabdhi kA prArambha hotA hai / yadi isa arddha pudgalaparAvartanakAla meM bhI samyaktvotpatti nahIM
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : huI to yaha tIsarI kAlalabdhi punaH samApta ho jAtI hai / isaprakAra pratyeka pudgalaparAvartanakAla ke AdhAkAla bIta jAne para aura zeSa arddha pudgalaparAvartanakAla raha jAne para tIsarI kAlalabdhi AtI rahatI hai / arddha pudgalaparAvartanakAla zeSa rahane para, isakA isa prakAra artha karanA kyA ArSa viruddha hai ? yadi hai to usa ArSagrantha kA pramANa kyA hai ? samyagdarzana prApta hone para zeSa saMsArakAla arddha pudgalaparAvartanamAtra raha jAtA yA saMsArakAla arddha pugalaparAvartanamAtra raha jAne para samyaktva kI prApti hotI hai ? samAdhAna - sarvArthasiddhi tathA rAjavArtika a0 2 sU0 3 kI TIkA meM "kAle'rddha' pudgala parivartanAkhye'vaziSTe prathamasamyaktvagrahaNasya yogyo bhavati nAdhika itIyaM kAlalabdhirekA / " artha - arddha pudgala parivartanakAla avaziSTa rahane para prathamasamyaktva grahaNa kI yogyatA hotI hai / adhikakAla avaziSTa rahane para yogyatA nahIM rahatI, yaha eka kAlalabdhi hai / isameM 'saMsAra' kA zabda nahIM hai ataH 'saMsArakAla ardhapudgala parivartana avaziSTa rahane para aisA artha kisa AdhAra para kiyA jAye ? yadi zrI akalaMkadeva tathA pUjyapAdasvAmI ko yaha artha iSTa hotA to ve 'saMsAra' zabda kA prayoga avazya karate, kintu unhoMne 'saMsAra' zabda kA prayoga nahIM kiyA hai isase to yaha artha ho sakatA hai ki pratyeka pudgala parivartana kAla meM ardhapudgalaparivartanakAla avaziSTa rahane para prathama samyaktva grahaNa kI yogyatA hotI hai / " zrI svAmIkArtikeyAnuprekSA gAthA 308 kI TIkA pR0 217 para bhI 'kamaMveSTito madhyajIvaH ardhapugalaparivartakAle udvarite sati aupazamikasamyaktvagrahaNayogyo bhavati / ardhapudgalaparivartanAdhike kAle sati prathamasamyaktva svIkArayogyo na syadityarthaH / " artha-karma se ghire hue bhavya jIva ke ardhapudgala parivartanakAla zeSa rahane para aupazamikasamyaktva grahaNa karane kI yogyatA hotI hai / ardhapudgalaparivartana se adhikakAla hone para prathamasamyaktva svIkAra karane kI yogyatA nahIM hotI / yahA~ para bhI 'saMsAra' zabda nahIM hai / ataH rAjavArtika se isameM koI vizeSatA nahIM hai / yadi TIkAkAra ko 'arghapudgalaparivartanasaMsArakAla zeSa rahane para', aisA artha iSTa hotA to 'saMsAra' zabda kA prayoga avazya kiyA jAtA, jaisA ki "tadvividhapariNAmaH utkRSTataH ardhapudgalAvartakAlaM saMsAre sthitvA pazcAt mukti gacchatItyarthaH / " isa vAkya meM saMsAra zabda kA prayoga kiyA hai / isa vAkya kA abhiprAya yaha hai ki prathamasamyaktva se midhyAtvaudaya 1. "arddha pudgala parivartana kAla zeSa rahane para"; isa vAkyAMza kA uparyukta artha vicAraNIya lagatA hai| vAstava meM to samyaktva meM arddhapudgalaparivartana mAla saMsAra zeSa rakhane kI sAmarthya hone se, jo samyaktva ko avazya prApta karane vAlA hai aise sAtizayamithyAtvI ko bhI yaha kaha diyA jAtA hai ki isake arddhapudgala parivartanakAla zeSa rahA hai| kyoMki nikaTa bhaviSya [ antarmuhUrta bAda ] meM avazyambhAvI samyaktva kI sAmarthya kA vartamAna mithyAtva avasthA meM bhI upacAra kiyA hai / athavA ananta saMsAra mithyAtva avasthA meM sAnta ho jAtA hai, yaha bhI eka mata hai / [ dekho-jainagajaTa dio 5-6-75/V1 / bhUSaNalAla kI zaMkA kA samAdhAna, je. ga. di0 14-8-69 evaM di0 29-3-73 Adi ]
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 381 ke kAraNa girakara adhika se adhika ardhapudgalaparivartanakAla taka saMsAra meM rahakara pazcAt mobha jAtA hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki yaha samyaktva pariNAma meM hI zakti hai ki vaha anantasaMsArakAla ko chedakara ardhapadgalaparivartana saMsArakAla kara detA hai| . samyaktvotpatti kI yogyatA kA kathana gAthA 307 meM hai jo isa prakAra hai cadugavi bhavo saNNI suvisuddho jggmaann-pjjtto| saMsAra-taDe NiyaDo gANI pAvei sammattaM // 307 // ( svA0 kA0) artha-cAroMgati kA bhavyasaMjJI-paryApta-vizuddhapariNAmI, jAgatA huA, jJAnIjIva saMsArataTa ke nikaTa honepara samyaktva ko prApta karatA hai| isakI saMskRta TIkA meM pR0 216 para 'saMsAra taTa nikaTa' kA artha nimna prakAra kiyA hai-- "saMsArataTe nikaTaH samyaktvotpattitaH utkRSTena ardhapudgalaparivartanakAlaparyantaM sNsaarsthaayiityrthH|" artha saMsArataTa nikaTa' isakA abhiprAya hai ki samyaktvotpatti se utkRSTasaMsArasthiti ardhapudgalaparivartanakAlaparyaMta raha jAtI hai / ___ isase bhI spaSTa ho jAtA hai ki samyaktva ho jAne para utkRSTa saMsArakAla ardhapudgalaparivartamAnamAtra raha jAtA hai na ki samyaktvotpatti se pUrva saMsArakAla ardhapudgalaparivartamAnamAtra raha jAtA ho, kyoMki samyaktvapariNAma meM hI yaha zakti hai ki anantasaMsArakAla ko kATakara ardhapudgalaparivartanamAtra kara detA hai / yaha hI samyapatva kA vAstavika mahatva hai| isI bAta ko zrI vIrasenasvAmI SaTkhaMDAgama kI dhavala TIkA meM kahate haiM "ego maNAviyamicchAviTThI aparittasaMsAro adhApavattakaraNaM apuvakaraNaM aNiyaTikaraNAmidi edANi tiNNi karaNANi kAdUNa sammattaMgahadi paDhamasamae ceva sammattaguraNa pugvillo aparitto saMsAro ohaTridUNa paritto poggala. pariyaTTassa addhametto hovUNa ukkasseNa ciTThadi / " ( dhavala pu0 4 pR0 335) artha-eka anAdimithyAdRSTi aparIta saMsArI ( jisakA saMsAra bahuta zeSa hai aisA ) jIba, adhaH pravRttakaraNa-apUrvakaraNa-anivRttikaraNa, ina tInoM hI karaNoM ko karake samyaktvagrahaNa ke prathamasamaya meM hI samyaktvaguNa ke dvArA pUrvavartI aparIta ( dIrgha ) saMsArIpanA haTAkara parIta ( nikaTa ) saMsArI ho karake adhika se adhika pudgalaparivartana ke AdhekAla pramANa hI saMsAra meM ThaharatA hai| isa pArSavAkya meM yaha spaSTa kara diyA hai ki samyaktvagrahaNa ke prathamasamaya meM samyaktvaguNa ke dvArA dIrghasaMsAra ko haTAkara ardhapudgalaparivartamAnakAla karatA hai arthAt samyaktvotpatti se pUrva usakA ardhapudgalaparivartana saMsArakAla nahIM huA, kintu usakA anantakAla thaa| isa bAta ko dhavala pustaka pAMca meM bhI spaSTa kiyA gayA hai, jo isa prakAra hai
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "ekkeNa aNA viyamicchAdiTTiNA tiSNi karaNANi kADhUNa gahivasammattapaDhamasamae sammattaguroNa aNaMto saMsAro chiSNo adhoggalapariyaTTametto kado / " pR0 11, 12, 15, 16, 19 ) / 382 ] artha-- eka anAdimithyAdRSTijIva ne tInoMkaraNa karake samyaktva grahaNa karane ke prathamasamaya meM samyaktvaguNa ke dvArA anantasaMsAra chedakara ardhapudgala parivartanapramANa kiyA / ina vAkyoM se spaSTa ho jAtA hai ki samyagdarzana se pUrvaM ardhapudgalaparivartanakAla nahIM rahatA, kintu anantasaMsArakAla rahatA hai jisako samyaktvaguraNa ke dvArA chedakara ardhapudgala parivartanapramANa saMsArakAla kara detA hai / isIliye svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 307 kI saMskRta TIkA meM 'saMsArataTe nikaTaH' kA artha yaha kiyA gayA hai ki samyaktvotpatti se saMsAra sthiti adhika se adhika ardhapudgala parivartanakAla paryaMta raha jAtI hai| - jai. ga. 3-9-64 / IX / jayaprakAza (1) mohanIya ke tIna Tukar3e hone kA kAraNa [ matadvaya ] (2) anaMta saMsAra ko sAnta karane kA kAraNa [ matadvaya ] (3) arddha pudgala0 saMsAra kA bhI saMyama dvArA alpa karanA zaMkA- yaha jIva samyagdarzana ke bala para athavA usake hone para saMsArasthiti ko ardhapudgala parivartanapramANa banA letA hai| jabaki kArtikeyAnuprekSA Adi granthoM meM spaSTa ullekha hai ki saMsArasthiti ardhapudgalaparivartanapramANa saMsArakAla zeSa raha jAne para isa jIva meM samyagdarzana prakaTa hone kI yogyatA utpanna hotI hai adhika meM nhiiN| isa viSaya meM kyA samajhanA cAhie ? samAdhAna - zranAdimithyAdRSTi ke darzana mohanIya kI ekamAtra mithyAtvaprakRti kI sattA hotI hai aura saMsAra kAla bhI aparIta ( amaryAdita ) hotA hai / prathamopazamasamyagdarzana kI utpatti ke prathamasamaya meM mithyAtvaprakRti dravya ke tIna Tukar3e hokara darzana mohanIyakarma kA samyaktvaprakRti, samyagmithyAtvaprakRti zraura mithyAtvaprakRti ina tIna prakRtirUpa sattva ho jAtA hai, tathA aparIta saMsAra ( amaryAdita saMsAra ) kAla kaTakara mAtra ardhapudgalaparivartana raha jAtA hai / yaha eka mata hai / kahA bhI hai "ohaTTa dUNa micchataM tiSNi bhAgaM karedi sammattaM micchattaM sammAmicchattaM // 7 // edeNa suroNa micchattapaDhamahidi gAliya gAliya sammataM paDivaNNapaDhamasamayappahUDi uvarimakAlammi jo vAvAro so parUvido | teNa ohaTTa - dUti utta khaMDaghAdeNa viNA micchattANubhAgaM ghAdiya sammata-sammAmicchatta aNubhAgAyAreNa pariNAmiya paDhamasammattappa DivaNNapaDhamasamae ceva tiSNi kammaMse uppAdevi / " ( dhavala pu0 6 pR0 234 235 ) arthAt - mithyAtvakI prathamasthiti ko galAkara samyaktva ko prApta hone ke prathama se lekara uparimakAla meM jo vyApAra ( kArya vizeSa ) hotA hai vaha isameM prarUpaNa kiyA gayA hai / 'antarakaraNa karake' aisA kahane para rishara ke binA mithyAtvakarma ke anubhAga ko ghAtakara use samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti ke anubhAgarUpa AkAra se pariNamAkara prathamopazama samyaktva ke prApta hone ke prathamasamaya meM hI mithyAtvarUpa eka karma ke tIna kama ( khaMDa ) utpanna karatA hai /
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 383 "ego aNAviyamicchAviTThI aparittasaMsAro adhApavattakaraNaM apuvakaraNaM aNiyaTTikaraNamidi evANitiNi karaNANi kAdUNa sammattaMgahivapaDhamasamae ceva sammattaguNeNa pugviAlo aparito saMsAro ohaTTidUNa parito poggalapariyagussa addhametto hodUNa ukkasseNa cidi|" artha-eka anAdimithyAiSTi aparItasaMsArI (jisakA saMsAra kAla amaryAdita hai aisA ) jIva pradhaH karaNa, raNa, anivRttikaraNa isa prakAra tInoM hI karaNoM ko karake samyaktvagrahaNa ke prathamasamaya meM hI samyaktvaguNa ke dvArA pUrvavartI aparIta ( amaryAdita ) saMsArIpanA haTAkara va parItasaMsArI hokara adhika se adhika pudgalaparivartana ke AdhekAlapramANa hI saMsAra meM ThaharatA hai| (dhavala pu0 4 pR0 335) "ekko aNAdi micchAdiTrI tiNNi karaNANi kariya samma pddivnnnno| teNa sammatroNa uppajjamArapeNa aNaMto saMsAro chiNNo saMto addhapoggalapariyaTametto kdo|" artha-koI eka anAdimithyASTijIva tInoMkaraNoM ko karake samyaktva ko prApta huaa| utpanna hone ke sAtha hI usa samyaktva se anantasaMsAra chinna hotA huA ardhapudgalaparivartanakAlamAtra kara diyA gyaa| "mithyAvarzanasyApabhaye'saMyatatsamyagdRSTeranaMtasaMsArasya kssiiymaanntvsidheH|" ( zlokavArtika 1 / 1 / 105 ) artha-mithyAdarzana kA nAza ho jAne para asaMyatasamyagdRSTi ke anantakAlataka paribhramaNarUpa saMsAra kA kSaya ho jAtA hai, yaha bAta siddha hai| isI bAta ko svAmikAtikeyAnuprekSA meM bhI kahA hai caduggavi-bhavyo sagNI suvisuddho jggmaann-pjjtto| saMsAra-taDe NiyaDI gANI pAvei samma / / 307 // saMskRta TIkA-saMsArataTe nikaTaH samyaktvotpattitaH utkRSTena ardhapudgalaparivartanakAlaparyantaM saMsArasthAyI. tyrthH|| 307 // isa gAthA meM 'saMsAra taDeNiyaDo' Aye hae vAkya kA artha karate hae zrI zubhacandra AcArya ne likhA hai ki 'jisake samyaktvautpatti se saMsArakAla utkRSTarUpase ardhapudgalaparivartanamAtra raha jAtA hai vaha jIva saMsAra taTa para bhI samyaktvotpatti se hI saMsArakAla ardhapadgalaparivartanamAtra batalAyA hai| yadi ardhapadgalaparivartanasaMsArakAla zeSa rahane para samyaktvotpatti kI yogyatA mAnI jAyagI to samyaktva ke dvArA saMsAra sthiti kA kSaya saMbhava nahIM hai| taba to samyaktva kA phala indra, cakravartI Adi pada kI prApti arthAt sAMsArikasukha kI prApti raha jaaygii| ataH samyagdarzana ke dvArA saMsArasthiti chidakara ardhapudgalaparivartanamAtra raha jAtI hai| aisA zrI vIrasena Adi AcAryoM ne kahA hai| yaha eka mata hai, kintu dUsarA mata bhI hai| isa dUsare matAnusAra prathamopazamasamyaktva se pUrva hone vAle karaNalabdhi ke dvArA (1) darzanamohanIyakarma kI mithyAtvaprakRti-dravya ke tInabhAga ( samyaktvaprakRti, samyagmithyAtvaprakRti, mithyAtvaprakRti ) kara diye jAte haiM aura (2) anAdimithyAdRSTi aparIta ( amaryAdita ) saMsArasthiti ko chedakara ardhapUgalaparivartanamAtra saMsArasthiti kara detA hai tathA utkRSTa karmasthiti ko kATakara antaH koTAkoTI kara
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| detA hai, ataH isa matAnusAra yaha kahA jAtA hai ki ardhapudgalaparivartanakAla zeSa rahane para tathA karma-sthiti antaHkoTAkoTI pramANa raha jAne para samyaktva kI utpatti hotI hai| kahA bhI hai "ja ta basaNamohaNIyaM kammaM taM baMdhAdo eyavihaM, tassa saMtakammaM puNa tivihaM-sammattaM micchatta sammAmicchatta cevi // 21 // baMdheNa eyavihaM dasaNamohaNIyaM kadhaM saMtAdo tivihattaM paDivajjade ? Na esa doso, jaMtaeNa dalijjamANakoddavesu koddavva-taduladdhatadulANaM va daMsaNamohaNIyassa apuvAdi karaNehi valiyassa tivihttuvlNbhaa|" (dhavala 6 / 38-39) _sUtrArtha-jo darzanamohanIya karma hai vaha bandha kI apekSA eka prakAra kA hai, kintu usakA satkarma tIna prakAra kA hai-samyaktva, mithyAtva aura samyagmithyAtva / / 2 // TokArtha-baMdha se eka prakAra kA darzanamohanIyakarma sattva kI apekSA tIna prakAra kA kaise ho jAtA hai ? yaha koI doSa nahIM, kyoMki jAte se ( cakkI se ) dale gaye kodoM meM- kodoM, tandula aura ardha-tandula ina tIna vibhAgoM ke samAna apUrva karaNaAdi pariNAmoM ke dvArA dale gaye darzanamohanIya kI vividhatA pAI jAtI hai| prathama matAnusAra darzana mohanIya ke tIna Tukar3e samyagdarzana ke dvArA hote haiM aura isa dUsare matAnusAra darzanamohanIya ke tIna Tukar3e karaNalabdhi dvArA batalAye gaye haiN| arthAt dUsare matAnusAra mithyAtva ke tIna khaMDa ho jAne para prathamopazamasamyagdarzana kI utpatti hotI hai| isaprakAra prathama matAnusAra samyagdarzana ke dvArA anantasaMpAra chidakara ardhapudgalaparivartanamAtra raha jAtA hai| dUsare matAnusAra ardhapudgalaparivartanamAtrakAla zeSa rahane para prathamopazamasamyagdarzana hotA hai / kahA bhI hai "karmaveSTito bhavyajIvaH ardhapudgala-parivartanakAle udvarite sati aupaza mikasamyaktva-grahaNayogyo bhavati / ekA kAlalabdhiriyamucyate / yavA antaHkoTAkoTisAgaropamasthitikAni karmANi bandhaM prApnuvanti, bhavanti nirmala. pariNAmakAraNAt satkarmANi, tebhyaH saMkhyeyasAgaropamasahasrahInAni antaH koTAkoTisAgaropamasthitikAni bhavanti, tadA aupazamika samyaktvagrahaNayogya AtmA bhavati / iyaM dvitIya kaallbdhiH| (svAmikAtikeyAnUprekSA) karmaveSTita bhavyajIva ke pariNAmoM ke atizaya se jaba ardhapudgalaparivartanakAla avazeSa raha jAtA hai taba prathamopazama samyaktva grahaNa karane kI yogyatA hotI hai| yaha eka kAlalabdhi hai| jaba pariNAmoM kI vizuddhatA se antaHkoTAkoTI sthitivAlA karmabaMdha va karmasattva raha jAtA hai taba prathamopazamasamyaktva kI yogyatA hotI hai yaha dUsarI kAlalabdhi hai| . isase yaha na samajhanA cAhiye ki 70 koTAkoTIsthitivAle karma kA eka-eka niSeka udaya meM Akara nirjarA hote hote anta:koTAkoTIsthiti zeSa raha jAne para prathamopazamasamyaktva kI yogyatA hai, kintu vizuddha pariNAmoM ke atizaya se 70 koTAkoTI karmasthiti kATakara anta:koTAkoTI karanepara prathamopazamasamyaktva kI yogyatA hotI hai usIprakAra vizuddhapariNAmoM se anantAnantasaMsAra ko kATakara ardhapudgalaparivartanamAtra kara detA hai taba prathamopazamasamyaktva kI yogyatA hotI hai, anyathA ArSa granthoM se virodha aajaaygaa| zrI kuMdakUdaAcArya ne mAvapAhar3a meM kahA bhI hai "jiNadhamma bhaavibhvmhnnN|"
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 385 zrI paM0 jayacandajI kRta artha-kaisA hai jinadharma bhAvibhavamathana kahiye aAgAmI saMsAra kA mathana karane vAlA hai, yAta mokSa hoya hai / isase siddha hai ki saMsArakAla pariNAmoM ke dvArA chedA jA sakatA hai| zrI kundakundaAcArya ne mUlAcAra meM kahA hai "ekkaM paMDivamaraNaM chidadi jAdI sadAyANi bhugaanni|" ekahuM paMDitamaraNa haiM so bahuta janma ke sekaDe ni ko chede hai| isase jAnA jAtA hai ki prathamopazamasamyaktva ke samaya jo ardhapudgalaparivartana saMsArakAla avazeSa raha gayA thA vaha bhI paMDitamaraNa aAdi saMyama pariNAmoM se chedA jA sakatA hai| prataH prathamopazamasamyaktvotpatti se pUrvavartI vizuddha pariNAmoM se athavA prathamopazamasamyaktva se anantasaMsAra kATakara mAtra ardhapudgalaparivartanamAtra kara diyA jAtA hai| -jeM. ga. 3-7-69/VII/ RO...... (1) kisI mithyAtvI ke karaNalabdhi meM tathA kisI ke samyaktvotpatti hone para ananta saMsAra sAnta hotA hai| (2) kisI mithyAdRSTi ke karaNalabdhi meM tathA kisI mithyAdRSTi ke samyagdarzana hone para mithyAtva ke tIna Tukar3e hote haiN| zaMkA-sarvArthasiddhi a0 2 sUtra 3 ko TIkA meM kAlalabdhi batalAte samaya kahate haiM ki karma yukta koI bhI bhavya AtmA ardhapudgalaparivartana nAma ke kAla ke zeSa rahane para prathamasamyaktva ke grahaNa karane kI yogyatA rakhatA arthAta jisa jIva ke saMsAra meM rahane kA itanA kAla zeSa rahA hai| use hI sarvaprathama samyagdarzana kI prApti ho sakatI hai| para itane kAla ke zeSa rahane para samyagdarzana kI prApti honA hI cAhiye, aisA koI niyama nahIM hai| to bhI isake pahale samyagdarzana kI prApti nahIM hotI itanA sunizcita hai| astu, yahAM prazna uThatA hai ki yadi saMsArameM rahane kA kAla abhavyajIva kI apekSA anAdimananta hai aura bhavyajIva kI apekSA anAdisAMta hai to yaha sAMtakAla samyaktva kI prApti se hI prApta hone vAlA hai dekho kArtikeyAnuprekSA graMtha meM saMsArAnuprekSA ke prakaraNa meM pudgalaparivartanasaMsAra ke varNana karate samaya kahate haiM ki 'isa pudgalaparivartanasaMsAra meM jIva anantabAra pudgalaparivartanarUpa saMsAra kA upayoga lekara tyAga kiyA hai|' aura bhI kahate haiM ki 'jaba taka isa jIva ko samyagdarzana kI prApti nahIM hotI hai taba taka isa jIva kI saMsAra kI samApti nahIM hotii|' isase yaha spaSTa siddha hai ki samyagdarzana prApti ke samaya se lekara yaha jIva isa saMsAra meM rahe to adhika se adhika ardhapudgalaparivartanakAla taka raha sakatA hai| parantu sarvArthasiddhi kI TIkA meM likhA hai ki ardhapudgalaparAvartanakAla zeSa rahane para yA rahA hai use hI sarva prathama samyagdarzana kI prApti ho sakatI hai| yaha kaise sambhava hai ? isalie prazna hai ki samyagdarzana kI prApti ke bAda adhika se adhika ardhapudgalaparivartanakAla isa saMsAra kA rahatA hai yA saMsAra kA ardhapudgalaparivatanamAtra kAla zeSa rahane para samyagdarzana kI prApti hotI hai ? isakA spaSTa uttara caahiye| yadi itane kAla ke zeSa rahane para samyaktva kI prApti hotI hai to phira itane kAla ke zeSa rahane para samyagdarzana ko prApti honI hI cAhie aisA
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : koI niyama nahIM hai| aisA kyoM likhA hai ? aura bhI prazna khar3A hotA hai ki bhavyajIva kI apekSA saMsAra kA sAMtakAla kisa kAraNa se prApta hotA hai ? yadi samyaktva ke sivAya aura koI dUsarA kAraNa ho to avazya batalAnA cAhiye / isa viSaya meM paMcAdhyAyI uttarArdha meM zloka 43 dekho:-usameM likhA hai ki 'jIva aura karma kA sambaMdha anAdi se calA AyA hai isI sambaMdha kA nAma saMsAra hai, arthAt jIva kI rAgadveSarUpa azuddha avasthA kA hI nAma saMsAra hai| yaha saMsAra binA samyagdarzana Adi bhAvoM ke chUTa nahIM sakatA hai ?' isakA abhiprAya yaha hai ki jabataka samyagdarzana nahIM hotA tabataka mithyAtvakarma AtmA ke svAbhAvika bhAvoM ko Dhake rahatA hai| parantu jaba samyagdarzana pragaTa ho jAtA hai taba vaha mithyAtva naSTa ho jAtA hai| isa taraha samyagdarzana Adi bhAvoM se hI saMsAra chUTatA hai| bhAvArtha-saMsaraNaM saMsAraH' paribhramaNa kA nAma saMsAra hai| cAroM gatiyoM meM jIva utpanna hotA rahatA hai, isI ko saMsAra kahate haiN| isa paribhramaNa kA kAraNa karma hai| yaha saMsAra tabhI chUTa sakatA hai jaba ki saMsAra ke kAraNoM ko haTAyA jAya / saMsAra ke kAraNa mithyAdarzanAdi haiN| inake pratipakSI samyagdarzanAdi haiN| jaba ye samyagdarzanAdika bhAva prAtmA meM prakaTa ho jAte haiM to phira isa jIva kA saMsAra bhI chuTa jAtA hai| isase yaha spaSTa siddha hai ki, samyagdarzana prApti ke samaya se lekara saMsAra kA kAla ardhapudgalaparAvartana raha sakatA hai| parantu sarvArthasiddhi meM ardhapudgala parAvartanakAla zeSa rahane para samyagdarzana kI prApti ho sakatI hai aisA kaise kahate haiM ? samAdhAna-sarvArthasiddhi a0 2 sUtra 3 kI TIkA meM batalAyA hai ki 'anAdimithyASTibhavya ke kAlalabdhi Adi ke nimitta se mohanIyakarma kA upazama hotA hai| vahAM para kAlalabdhi tIna prakAra kI batalAI hai (1) ardhapudgalaparivartana nAmaka kAla ke zeSa rahane para prathamasamyaktva ke grahaNa karane yogya hotA hai| (2) jaba baMdhanevAle karmoM kI sthiti antaHkor3Akor3IsAgara par3atI hai aura vizuddha pariNAmoM ke vaza se sattA meM sthita karmoM kI sthiti saMkhyAtahajArasAgarakama antaHkor3Akor3IsAgara prApta hotI hai taba yaha jIva prathamasamyaktva ke yogya hotA hai| (3) jo bhazya hai, saMjJI hai, paryAptaka hai aura sarvavizuddha hai vaha prathamasamyaktva ko utpanna karatA hai| ____ina tIna kAlalabdhiyoM meM se tIsarI kAlalabdhi ( bhavya, saMzI paryAptaka, sarvavizuddha ) kA samaya ( Time ) se koI sambandha nahIM hai| isakA sambandha to nAma karmodaya tathA AtmapariNAmoM se hai| dUsarI kAlalabdhi kA bhI koI sambandha samaya (Time) se nahIM hai, kintu prAtmapariNAmoM kI vizuddhatA se hai, kyoMki vizuddhapariNAmoM ke kAraNa hI antaHkor3Akor3IsAgarapramANa karmasthiti kA baMdha hotA hai| aura pUrva baMdha hue karmoM kI sthiti kA ghAta hokara saMkhyAtahajArasAgara kama antaHkoDAkor3IsAgarapramANa sthiti raha jAtI hai / ataH yahA~ para kAlalabdhi kA artha hai "zuddhAtmasvarUpAbhimukha pariNAma kI prApti / " paMcAstikAya kI TIkA meM kahA bhI hai "AgamabhASayA kAlAdilagdhirUpaM adhyAtmabhASayA zuddhAsmAbhimukhapariNAmarUpaM / " 'kAla' zabda kA artha 'vicArarUpa pariNAma' karanA ayukta bhI nahIM hai, kyoMki kAlazabda kala dhAtu se banA hai| kala dhAtu kA artha "vicAra karanA' aisA bhI pAyA jAtA hai| 'ardhapudgalaparivartana nAmaka kAla ke zeSa rahane para' isakA aisA artha karanA-'saMsArakAla ke ardhapudgalaparivartanamAtra zeSa raha jAne para' yukta nahIM hai, kyoMki AcArya-vAkya meM 'saMsAra' zabda nahIM hai| isakA abhiprAya yaha bhI ho sakatA hai-"[ pratyeka pudgalaparivartana meM ] arghapudgala parivartana nAmaka kAla ke zeSa rahane para" prAyogyalabdhi meM jisa prakAra sattA meM sthita karmoM kI sthiti kA, AtmAbhimukha pariNAmoM ke dvArA, ghAta karake
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 387 saMkhyAtahajArasAgarakama antaHkor3Akor3IsAgarapramANa karmasthiti karadI jAtI hai, usI prakAra AtmAbhimukha pariNAmoM ke dvArA paMcalabdhi meM yA samyaktva ke prathamasamaya meM anantAnantakAlapramANa saMsArasthiti ko kATakara arghapudgalaparAvartanamAtra kara detA hai| jisa jIva ne paMcalabdhi meM anantasaMsArasthiti ko kATakara ardhapudgalaparAvartanamAtra kara diyA usa jIva ko ardhapudgalaparAvartanasasArakAla zeSa rahane para samyagdarzana hotA hai| anyathA samyaktvotpatti ke prathamasamaya meM hI anantasaMsArasthiti kaTakara ardhapudgalaparAvartanamAtra ho jAvegI hii| isa sambandha meM Agama pramANa nimna prakAra hai (1) "ego aNAdimicchAdiTThI aparittasaMsAro adhApavattakaraNaM apuvakaraNaM aNiyaTTikaraNamidi edANi tiNNi karaNANi kAdUNa sammattaM gahidapaDhamasamae ceva sammattagurageNa pugvillo aparitto saMsAro ohaTTidUNa paritto poggalapariyaTTassa addhametto ukkaseNa ciTThadi / " (dhavala pu04 pR0 335) artha-eka anAdi mithyAdRSTi aparItasaMsArI ( jisakA saMsAra amaryAdita hai aisA ) jIva, adhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tInoM hI karaNoM ko karake samyaktva grahaNa ke prathamasamaya meM hI samyaktvaguNa ke dvArA pUrvavartI aparIta-saMsArIpanA haTAkara va parItasaMsArI ho karake utkRSTa se ardhapudgalaparAvartanakAlapramANa hI saMsAra meM ThaharatA hai| (2) "ekko aNAviyamicchAviTThI tiNNi karaNANi kariya sammattaM paDivaNNo / teNa sammatteNa uppajjamArapeNa aNaMto saMsAro chiNNo saMto addhapoggalapariyaTametto kdo|"(dhvl 4/479 ) / artha-koI eka anAdimithyASTijIva tInoMkaraNoM ko karake samyaktva ko prApta huaa| utpanna hone ke sAtha hI usa samyaktva ke dvArA ananta saMsAra chinna hotA huA ardhapudgala parivartanakAlamAtra kara diyA gyaa| ... (3) ekkeNa aNAviyamicchAdidviNA tiNNi karaNANi kAdUNa uvasamasammattaM paDivaNNapaDhamasamae bhaNato saMsAro chiNNo addhapoggalapariyaTTametto kdo| (dhavala pu0 5 pR0 11) artha-eka anAdi mithyASTijIva ne tInoMkaraNa karake upazamasamyaktva ko prApta hone ke prathamasamaya meM anantasaMsAra ko chinnakara ardhapudgalaparivartanamAtra kiyaa| noTa-isI prakAra kA kathana pR0 12, 14, 15 va 16 dhavala pu0 5 meM hai| (4) "pajjavaTTiyaNayAvalaMbaNAdo appaDivaNe sammatte aNAdi aNaMto bhaviyabhAvo aMtAvIvasaMsArAvo, pazivapaNe sammatte aNNo bhaviyamAvo uppajjai, poggalapariyaTTassa addhmettsNsaaraavtttthaannaado|" (dhavala pu0 7 pR0 177 ) artha-paryAyAthikanaya ke avalambana se jaba taka samyaktva grahaNa nahIM kiyA taba taka jIva kA bhavyatva anAdi-anantarUpa hai, kyoMki taba taka usakA saMsAra antarahita hai, kintu samyaktva ke grahaNa kara lene para anya hI bhavyabhAva utpanna ho jAtA hai, kyoMki samyaktva utpanna ho jAne para phira kevala ardhapudgalaparivartanamAtrakAla taka saMsAra meM sthiti rahatI hai|
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 1 [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : (5) "mithyAdarzanasyApakSaye'saMyata-samyagdRSTeranantasaMsArasya kSIyamANasvasiddhaH saMkhyAtabhavamAtratayA tasya sNsaarsthiteH|" (zlokArtika pu01pR0 548) cauthe guNasthAnavartI asaMyatasamyagdRSTi ke mithyAdarzana kA prabhAva ho jAne para anantakAla taka honevAle saMsAra kA abhAva ho jAnA siddha ho jAtA hai| usakI saMkhyAtabhavamAtra saMsArasthiti raha jAtI hai| (6) "aNAdimicchAviSTuimmi tiNi vi karaNANi kAUNa uthasamasammattaM paDivaNNammi aNaMtasaMsAraM khettUNavida addhpogglpriyttttmmi|" ( jayadhavala pu0 2 pR0 253 ) artha-anAdimithyASTijIva tInoMkaraNoM ko karake upazamasamyaktva ko prApta huA aura anantasaMsAra ko chedakara saMsAra meM rahane ke kAla ko ardhapUdagalaparivartanapramANa kiyaa| (7) ego aNAviyamicchAviTThI tiNNi vi karaNANi kAUNa paDhamasamma pddivnnnno| tattha sammatta paDi. vaNa-paDhamasamae saMsAramaNataM sammattagurapaNa chettU Na puNo so saMsAro teNa alapoggalapariyaTTameto kdo|" (jayadhavala pu0 2 pR0 391) artha-eka anAdimithyASTijIva tInoMkaraNoM ko karake prathamopazamasamyaktva ko prApta huaa| tathA samyaktva ke prApta hone ke prathamasamaya meM samyaktvaguNa ke dvArA anantasaMsAra ko chedanakara usa saMsAra ko arghapudgala. parivartanamAtra kara diyaa| ina Agama pramANoM se yaha spaSTa ho jAtA hai ki samyaktvotpatti se pUrva anAdimithyAdRSTi kA saMsArakAla maryAdita-anantarUpa hai aura samyaktvotpatti ke prathamasamaya meM vaha amaryAdita-anantasaMsArakAla kaTakara ardhapadagalaparivartanamAtra raha jAtA hai| kisI anAdimithyAraSTi kA amaryAdita-anantasaMsArakAla karaNalabdhi meM kaTakara AI. pudgalaparivartanamAtra saMsArakAla raha jAtA hai| Agama pramANa nimnaprakAra hai "aNAdiyamicchAiTTissa tiNi vi karaNANi addhapoggalapariyaTTassa bAhi kAUNa asupoggalapariyAdisamae uvasamasammattaM ghettuunn|" (dhavala pu0.7 pR0 163 ) artha-ardhapudgalaparivartanakAla karane se pUrva anAdimithyAdRSTijIva adhaHpravRtta Adi tInoM karaNoM ko karake ardhapudagala parivartana ke prathamasamaya meM upazamasamyaktva ko grahaNa karatA hai| noTa-isI prakAra kA kathana dhavala pu0 7 pR0 215 va 224 para bhI hai / samyaktvotpatti se pUrva karaNa pariNAmoM ke dvArA cUki ardhapudgalaparivartanakAla kara diyA gayA hai ataH yaha kahA jAtA hai ki ardhapudgalaparivartanakAla zeSa rahane para samyaktvautpanna hotA hai| yahI bAta mithyAtvadravya ke mithyAtva, samyagmithyAtva aura samyaktvarUpa tIna khaNDa ke saMbaMdha meM hai| kisI anAdimiyAdRSTi jIva ke mithyAtva ke tInakhaNDa prathamopazamasamyaktva ke prathama samaya meM hote haiM / dhavala paE pR0 234 ) aura kisI ke karaNa labdhi meM tIna Tukar3e hote haiM ( dhavala pu0 6 pR0 38) / -je. ga. 29-3-73/VII/muni zrI AdisAgaraNI
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 381 anAdi mithyAtvI ke mithyAtva ke tIna bheda kaba hote haiM, isa viSaya meM do mata zaMkA-anAdimithyAdRSTi ke mohanIyakarma ko 26 prakRtiyoM kA sattva hotA hai yA 28 prakRtiyoM kA sattva hotA hai? samAdhAna-anAdimithyAdRSTi ke cAritramohanIya kI 25 prakRtiyoM kA aura darzana-mohanIya kI eka mithyAtvaprakRti kA isa prakAra 26 prakRtiyoM kA sattva hotA hai| khaya uvasamiya visohI desaNA pAogga-karaNalaradhI ya / cattAri vi sAmaNNA karaNaM puNa hoi sammatte // anAdimithyAdRSTi ke sarvaprathama prathamopazamasamyaktva hotA hai| prathamopazamasamyaktva se pUrva kSayopazamalabdhi vizuddhilabdhi, dezanAlabdhi, prAyogyala bdhi, karaNalabdhi ye pAMca labdhiyA~ hotI haiM / inameM se pahalI cAra to sAmAnya haiM arthAt bhavya aura abhavya donoM prakAra ke jIvoM ke hotI haiM, kintu karaNalabdhi samyaktva hone ke samaya hotI hai| kucha AcAryoM kA mata hai ki isa karaNalabdhi ke dvArA mithyAtvadravya ke tInakhaNDa hokara tInaprakRtiyoM kA satkarma ho jAtA hai| "jataM saNamohaNIyaM kammaM taM baMdhAdo eyavihaM, tassa satakamma puNa tivihaM samma micchataM sammAmicchatta vi // 21 // baMdheNa eyavihaM, saNamohaNIyaM kathaM saMtAdo tivihattaM paDivajjave ? Na esa boso, jaMtaeNa balijjamANa koivesu kohagva-taMtuladha-taMdulANaM va baMsaNamohaNIyassa apugyAdi karaNehi tivihttuvlNbhaa| (dhavala pu 6 pR. 38) "aNiyaTikaraNasahiba jIva saMbaMdheNa egavihassa mohaNIyassa tadhAvihabhAvAvirohAdo / (dhavala pu0 13 pR0 358 ) artha-jo darzanamohanIyakarma hai vaha bandha kI apekSA eka prakAra kA hai, kintu usakA satkarma tIna prakAra samyaktva, mithyAtva aura samyagmithyAtva / isa para yaha prazna hotA hai ki baMdha se eka prakAra kA darzanamohanIyakarma sattva kI apekSA tIna prakAra kA kaise ho jAtA hai ? yaha koI doSa nahIM, kyoMki, jAMte se ( cakkI se ) dale gaye kodoM meM kodoM, tandula aura ardhatandula; ina tIna vibhAgoM ke samAna apUrvakaraNa Adi pariNAmoM ke dvArA dale gaye darzanamohanIya ke trividhatA pAI jAtI hai| anivRttikaraNasahita jIva ke sambandha se eka prakAra ke mohanIya kA tIna prakAra pariNamana hone meM koI virodha nahIM aataa| prathamopazamasamyaktva se pUrva bhI darzanamohanIya karma ke tIna khaNDa hokara 28 kA sattva ho jAtA hai| jinake mata se anivRttikaraNa se darzanamohanIya ke tIna khaNDa ho jAte haiM unhIM ke matAnusAra anivRttikaraNa ke dvArA anantasaMsAra kaTakara ardhapudgalaparivartanamAtra saMsArakAla raha jAtA hai| isIliye yaha kahA jAtA hai ki ardhapadagala. parivartanakAla zeSa rahane para prathamopazamasamyaktva kI utpatti hotI hai| dUsarA mata yaha hai ki prathamopazamasamyaktva ke prathamasamaya meM mithyAtva ke tIna bhAga karatA hai aura usI samaya manantasaMsAra ko kATakara ardhapudgala parivartana mAtra karatA hai| kahA bhI hai
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "oha vUNa micchataM tiSNi bhAgaM karevi sammattaM micchataM sammAmicchataM // 7 // teNa ohaTTha dUkheti use khaMDayaghAdeNa viNA micchatANubhAgaM ghAdiya sammattasammAmicchatta aNubhAgAyAreNa pariNAmiyapaDhamasammattampa DivaNNa paDhamasamae caiva tiSNa kammaM se uppAvedi / " ( dhavala pu0 6 pR0 234-235 ) artha - antara karaNa karake mithyAtva karma ke tIna bhAga karatA hai - samyaktva, mithyAtva aura samyagmithyAtva || 7 || 'antara karaNa karake' aisA kahane para kAMDakaghAta ke vinA mithyAtva karma ke anubhAga ko ghAta kara aura use samyaktva prakRti aura samyagmithyAtva ke prakRti anubhAga rUpa AkAra se pariNamAkara prathamopazama samyaktva ko prApta hone ke prathama samaya meM hI midhyAtva karma ke tIna karmAza arthAt bheda yA khaMDa utpanna karatA hai / "ekkeNa aNAdiyamicchAdiTTiNA tiSNi karaNANi kADhUNa uvasamasammattaM paDivaNNa paDhamasamae aNaMto saMsAro chaSNo apolapariyaTTa metto kado / " ( dhavala pu0 5 pR0 11 ) eka anAdimithyAdRSTijIva ne zradhaH pravRttAdi tInoMkaraNa karake upazamasamyaktva ko prApta hone ke prathama samaya meM anantasaMsAra ko chinakara ardhapudgalaparivartanamAtra kiyA / isaprakAra 28 prakRti ke sattva ke viSaya meM do mata haiM jinakA ullekha svayaM zrI vIrasena AcArya ne dhavala graMtha meM kiyA hai / - jai. ga. 14-8-69 / VII / kamalA jaina mithyAtva ke tIna Tukar3e evaM ananta saMsAra kI sAntatA kaba hotI hai; isa viSaya meM matadvaya zaMkA-upAsakAdhyayana meM samyaktva ke mAhAtmya kA kathana karate hue likhA hai ki samyaktva saMsAra ko sAnta kara detA hai kintu sarvArthasiddhi meM likhA hai ki ardhapudgalaparivartana zeSa rahane para samyagdarzanotpatti kI yogyatA AtI hai / so kaise ? samAdhAna - isa saMbaMdha meM do mata pAye jAte haiM / kucha AcAryoM kA mata hai ki karaNalabdhi meM anAdimithyASTi mithyAtvadravya ke tIna Tukar3e karake ( 1 ) samyaktvaprakRtirUpa, (2) samyagmithyAtvaprakRtirUpa, (3) samyatvaprakRtirUpa pariNamA detA hai tathA anAdimithyAdRSTijIva karaNalabdhi meM anantasaMsAra ko kATakara sAnta kara detA hai arthAt ardhapudgala parivartanamAtra kara detA hai / sarvArthasiddhi grantha meM isa mata kA anusaraNa kiyA gayA hai / isIliye pA~caprakRti ( eka mithyAtva aura cAra anantAnubandhI kaSAya ) ke upazamasamyaktva kA kathana nahIM kiyA hai kintu "AsAM saptAnAM prakRtInAmupazamAdaupazamikaM samyaktvaM / " ina zabdoM dvArA sAta prakRtiyoM ( samyaktvaprakRti, mithyAtvaprakRti, samyagmithyAtvaprakRti, anantAnubandhIkrodha, anantAnubandhImAna, anantAnubandhI mAyA, anantAnubandhIlobha) ke upazama se zraupazamikasamyaktva kI utpatti kA kathana kiyA hai / isI prakAra jisa anAdimidhyAdRSTi ne karaNalabdhi dvArA anantasaMsAra ko kATakara ardhapudgala parivartanamAtra kara diyA hai tathA prAyogyalabdhi ke dvArA jisane utkRSTa karmasthiti ko kATakara antaHkor3Akor3I sthitipramANa kara diyA hai vaha jIva prathamopazama- samyaktva prApta karane ke yogya hotA hai| isa mata kI dRSTi se sarvArthasiddhi grantha meM
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 391 "karmAviSTa AtmA bhavyaH kAle'ddha pudagala-parivartanAkhye'vaziSTe prathamasamyaktvagrahaNasya yogyo bhavati nAdhike iti / iyamekA kAlalabdhiH / aparA karma sthitikA kAlalandhiH" ina zabdoM dvArA yaha batalAyA hai karmayukta bhavya prAtmA ardhapudagalaparivartana nAma ke kAla ke zeSa rahane para prathamopazama samyaktva grahaNa karane ke yogya hotA hai, isase adhikakAla ke zeSa rahanepara nahIM hotA yaha eka kAlalabdhi hai| dUsarI kAlalabdhi kA saMbaMdha karmasthiti se hai| dUsarA mata yaha hai ki prathamApazamasamyaktva ke utpanna hone ke prathamasamaya meM mithyAtvakarma dravya ke tInaTukar3e karatA hai aura anantasaMsAra ko kATakara ardhapudgalaparivartanakAlapramANa kara detA hai arthAt sAnta kara detA hai / zrI vIrasena AcArya ne ina donoM matoM kA prayoga kiyA hai| jaise- . "dasaNamohaNIyassa apuSvAdikaraNehiM daliyassa tivihttvlNbhaa|" ( dhavala pu0 6 pR0 38 ) arthAt-apUrvakaraNa Adi pariNAmoM ke dvArA dalakara darzana mohanIya ( mithyAtva ) karma ke tIna Tukar3e kara diye jAte haiN| "ettha vi aNiyaTTikaraNasahibajIva saMbaMdheNa egavihassa mohaNIyassa tdhaavihbhaavaavirohaado|" ( dhavala pu0 13 pR0 358 ) anivRttikaraNa sahita jIva ke sambandha se eka prakAra ke darzanamohanIyakarma ke tInaprakAra (samyaktva, samyagmithyAtva, mithyAtva ) pariNamana hone meM koI virodha nahIM hai| isa prakAra prathama mata ke anusAra karaNalabdhi meM darzanamohanIya karma ke ( samyaktva, samyagmithyAtva aura mithyAtva ) tIna Tukar3e ho jAne para sAta prakRtiyoM ke upazama se anAdimithyAdRSTi ke prathamopazamasamyaktva utpanna hotA hai / isI ke anusAra sarvArtha siddhi meM sAtaprakRtiyoM ke upazama se prathamopazamasamyaktva kI utpatti kA kathana kiyA gayA hai| "aNAviyamicchAidvissa tiNNi vi karaNANi kAUNa addhapoggalapariyaTTassAdisamae sammattaM saMjamaM dha jugavaM ghettnn|" ( dhavala pu0 7 pR0 215 ) "aNAdiyamicchAiTissa tiNi vi karaNANi kAdUNa addhapoggalapariyaTTaspta Adisamae paDhamasamma sajamaM ca jugavaM ghettnn|" ( dhavala pu0 7 pR0 224 ) yahA~ para yaha batalAyA gayA hai ki anAdimithyAdRSTi tInakaraNoM ( karaNa labdhi ) ke dvArA ardhapudgala. parivartanakAla karake arghapudgalaparivartanake prathamasamaya meM prathamopazamasamyaktva ko grahaNa karatA hai / isa prathama mata ke anusAra hI sarvArthasiddhi grantha meM ardhapudgalaparivartanakAla ke zeSa rahane para prathamopazamasamyaktva kI yogyatA hotI hai| dUsare mata ke anusAra zrI vIrasenaAcArya ne isa prakAra kathana kiyA hai "paDhamasammattappaDivaNNapaDhamasamae ceva tiNNi kammase upaadevi|"dhvl pa06pR0235) prathamopazamasamyaktva ke prApta hone ke prathamasamaya meM hI mithyAtvarUpa ekakarma ke tInakAza arthAt bheda yA khaMDa utpanna karatA hai|
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "micchattassa baMdhodayANaM vocchavaM kADhUNa tavaNaMtarauvarimasamae aMtaraM pavisiya paDhamasamayauvasamasammAiTThI jAdo / tamhi ceva samae vidiyaTridIe dvivamicchattassa padesaggaM micchatta-sammattasammAmicchattasahaveNa prinnmdi|" (jayadhavala pu02 10 83) mithyAtva ke baMdha aura udaya kI vyucchittikarake usake anantaravartI Upara ke samaya meM antara meM praveza karake prathama samayavartI upazama samyagdRSTi ho jAtA hai| jisa samaya meM upazama samyagdRSTi huA usI samaya dUsarI sthiti meM sthita mithyAtva ke pradeza samUha ko mithyAtva, samyaktva aura samyagmithyAtvarUpa se pariNamAtA hai arthAt tInaTukar3e kara detA hai| isa dUsare mata ke anusAra mithyAtva ke tIna khaNDa prathamopazamasamyaktva utpanna hone ke prathama samaya meM hote haiM ataH anAdimithyAdRSTi ke pA~ca prakRtiyoM ke upazama se hI prathamopazama samyaktva utpanna hogaa| sarvArthasiddhi grantha meM isa mata kI vivakSA nahIM hai| "ego aNAdiyamicchAdiTThI tiNi vi karaNANi kAUNa paDhamasammatta paDivaNNo / tattha samma paDivaNNa paDhamasamae saMsAramaNataM sammattaguraNeNa chetta Na puNo so saMsAro teNa addhapoggalapariyaTTameto kdo|" (jayadhavala pu0 2 pR0 391) koI eka anAdi mithyADaSTi jIva tInoM hI karaNoM ko karake prathamopazamasamyaktva ko prApta haa| samyaktvaprApti ke prathamasamaya meM hI samyaktvaguNa ke dvArA ananta saMsAra kA chedanakara saMsAra ko ardhapudgalaparivartanamAtra kara detA hai| "ekkeNa aNAdiyamicchAviTThiNA tiNNi karaNANi kAdUNa uvasamasammatta paDivaNNapaDhamasamae aNaMto sasAro chiNNo addhapoggalapariyaTTametto kdo|" ( dhavala pu0 5 pR0 11, 12, 14, 15, 19) "ego aNAviyamicchAdiTThI aparittasaMsAro adhApavattakaraNaM apuvakaraNaM aNiyaTTikaraNamivi edANi tiSNi karaNANi kAdUNa sammatta gahidapaDhamasamae ceva sammattaguraNeNa pugvillo aparitto saMsAro ohaTTidUNa paritto poggala. pariyaTTassa addhametto hodUNa ukkasseNa ciTThadi / " ( dhavala pu0 4 pR0 335 va 479 ) eka anAdimithyAdRSTi aparIta saMsArI ( amaryAdita athavA ananta saMsArI ) jIva adha:pravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tInoM hI karaNoM ko karake prathamopazamasamyaktva grahaNa ke prathamasamaya meM hI samyaktvaguNa ke dvArA pUrvavartI aparIta ( ananta ) saMsArIpane ko chedakara parItasaMsArI hokara adhika se adhika arghapudgalaparivartanapramANa kAla taka hI saMsAra meM ThaharatA hai| ___ "asaMyatasamyagdRSTerananta saMsArasya kssiiymaanntvsiddhH|" ( zlokavAtika ) asaMyatasamyagdRSTi ke anantasaMsAra kA kSaya ho jAtA hai| isa dUsare mata ke anusAra 'ardhapudgalaparivartanamAtra kAla zeSa rahane para samyagdarzana kI yogyatA hotI hai' aisA nahIM mAnA gayA hai, kyoMki samyagdarzana kI utpatti ke prathamasamaya meM anantasaMsAra kA kSaya hotA hai usase pUrva to ananta (aparIta) saMsArI thA, kyoMki samyagdarzana ke dvArA hI anantasaMsAra kSINa hokara arghapudgalaparivartanapramANa raha jAtA hai|
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 363 isa dUsare mata ke anusAra upAsakAdhyayana meM samyaktva ke mAhAtmyameM likhA hai ki samyaktva saMsAra ko sAMta kara detA hai| yahAM para prathama mata kI vivakSA nahIM hai| anantasaMsAra kA kSaya hokara ardhapudgalaparivartanakAla svayaM nahIM raha jAtA, kintu karaNalabdhi dvArA yA samyagdarzana dvArA anantasaMsAra kA kSaya karake aghaMpudgalaparivartanakAla kiyA jAtA hai| -jai.ga.5-6-75/VI/bhUSaNalAla (1) kevalI va caturtha guNasthAnavartI ke samyaktva meM bheda (2) samyaktva ke asaMkhya bheda zaMkA-dhavala pu0 7 10 107 sUtra 69 kI TIkA meM likhA hai-'ina tInoM samyaktvoM kA jo ekatva hai usIkA nAma samyagdRSTi hai' arthAt kisI bhI samyagdRSTi meM vaha ekatva to rahanA caahiye| taba usa ekatva kI apekSA kisI bhI samyagdRSTi meM antara nahIM honA cAhiye / aisA hone para kevalI ke samyagdarzana aura cautheguNasthAnavAle ke samyagdarzana meM bhI koI antara nahIM honA cAhiye / yadi aisA hai to phira terahaveMguNasthAna ke samAna cauthe guNasthAna meM bhI zuddhopayoga yA nizcayasamyagdarzana kA prarUpaNa karanA cAhiye? samAdhAna-padArtha sAmAnyavizeSAtmaka hai / zrI mANikyanandi AcArya ne kahA bhI hai"sAmAnya vizeSAtmakapadArtho viSayaH / " 41 ( parIkSAmukha ) artha-sAmAnya-vizeSAtmaka padArtha pramANa ( jJAna ) kA viSaya hai / samyagdarzana bhI padArtha hai, pramANa kA viSaya hai ataH vaha bhI sAmAnya-vizeSAtmaka hai / "sAmAnyaM dvadhA tiryagUrvatAbhedAt // 3 // sadRzapariNAmastiryak, khaNDamuNDAdiSu gotvavatu // 4 // parApara vivartavyApi dravyamUrkhatAmudiva sthAsAdiSu // 5 // vizeSazca // 6 // paryAya vyatireka-bhedAt // 7 // ekasmin dravye kramabhAvinaH pariNAmAH paryAyA Atmani harSaviSAvAdivat // 8 // arthAnAntaragato visadRzapariNAmo vyatireko gomahipAdivatu // 9 // ( parIkSAmukha a0 4) artha-tiyaMksAmAnya aura UrdhvatAsAmAnya ke bheda se sAmAnya do prakAra kA hai // 3 // sadRza pariNAma ko tiryak sAmAnya pariNAma kahate haiM, jaise khanDI munDI Adi gAyoM meM gopanA sAmAnya rUpa se rahatA hai // 4 // pUrva aura uttara paryAyoM meM rahanevAle dravya ko UrdhvatAsAmAnya kahate haiN| jaise sthAsa, koza, kuzUla Adi ghaTa kI paryAyoM meM miTrI rahatI hai ||51vishess bhI do prakAra kA hai / / 6 / / paryAya aura vyatireka ke bheda se vizeSa do prakAra kA hai / / ekadravya meM kramase honevAle pariNAma ko paryAya kahate haiN| jaise AtmA meM harSa-viSAda Adi pariNAma kramase hote haiM, ve hI paryAya haiM / / 8 / eka padArtha kI apekSA anyapadArtha meM rahanevAle visadRza pariNAma ko vyatireka kahate haiN| jaise gAya-bhaiMsa prAdi meM vilakSaNapanA pAyA jAtA hai // 9 // isa uparyukta ArSa-vAkya me tiryaksAmAnya kA kathana karate hue sUtra 4 meM kahA hai ki 'sadRzapariNAma ko tiryaksAmAnya kahate haiM jaise khaNDI, muNDI Adi gAyoM meM gopanA sAmAnya hai, kintu sUtra 9 meM vyatireka vizeSa kA kathana karate hue kahA hai ki 'eka padArtha kI apekSA anya padArtha meM rahane vAle sadRza pariNAma ko vyatireka kahate haiN|'
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| khaNDI, muNDI Adi gAyoM ko gopanA kI dRSTi se dekheM to abheda hai aura una khaNDI, muNDI Adi gAyoM ko khaNDa, muNDa Adi visadRzapariNAmoM kI raSTi se dekhA jAye to unhIM gAyoM meM vyatireka vizeSa ke kAraNa bheda hai| isI prakAra yadi cauthe guNasthAnavartIsamyagdRSTi aura terahaveM guNasthAnavartI samyagdRSTi ko sAmAnyasamyagadarzana, arthAt vyavahAra-nizcaya ke bheda se rahita athavA upazama, kSayopazama va kSAyika ke bheda se rahita athavA prAjJA, mArga Adi dasa bhedoM kI apekSA se rahita athavA sarAga-vItarAga ke bheda se rahita, kI apekSA se cauthe guNasthAna se terahaveMguNasthAna ke samyagdarzana meM antara nahIM hai, kyoMki visadRzapariNAma vizeSoM se rahita sadRzapariNAma kI apekSA hai| parantu visadRzapariNAmarUpa vyatirekavizeSa kI apekSA se cauthe guNasthAna aura terahaveM guNasthAna ke samyagdarzana meM bheda hai / terahaveM guNasthAna meM paramAvagAr3ha samyagdarzana hai, kintu cauthe guNasthAna meM paramAvagAr3ha samyagdarzana nahIM hai| kahA bhI hai "kaivalyAlokitArthe ruciriha paramAvAdigA ti ruDhA" // 14 // ( AtmAnuzAsana ) artha-kevalajJAna kari jo avalokyA padArtha viSaM zraddhAna so yahA~ paramAvagAr3hahaSTi prasiddha hai| cauthe guNasthAna meM sarAga-vyavahArasamyagdarzana hai kintu terahaveM guNasthAna meM paramavItarAganizcayasamyagdarzana hai / cauthe guNasthAna meM upazama, kSayopazama aura kSAyika tInoMsamyagdarzana haiN| terahaveMguNasthAna meM eka kSAyikasamyagdarzana hai| samyagdarzana sAmAnya-vizeSarUpa hai| sAmAnya ( sadRza pariNAma ) kI apekSA sabhI samyagdarzanoM meM ekatva hai| vizeSa (visahaza pariNAma ) kI apekSA samyagdarzana ke asaMkhyAtalokapramANa bhedoM meM vibhinnatA hai anyathA samyagdarzana ke asaMkhyAtalokapramANa bheda nahIM ho sakate the| cauthe guNasthAna meM saMyamAcaraNacAritra nahIM hone se zuddhopayogI nahIM hotA hai| pravacanasAra kI TIkA meM zrI jayasena AcArya ne kahA hai ki cauthe guNasthAna meM zubhopayoga hotA hai| -je. ga. 5-9-66/VII/ra. lA. jaina, meraTha (1) samyagdarzana guNa nahIM, paryAya hai (2) asaMyata va kevalI ke samyaktva meM antara zaMkA-dinAMka 2 pharavarI 56 ke zaMkA-samAdhAna ( eka ) meM jo Apane 'samyagdarzana' ko guNa batAyA to phira 'darzana' kyA rahA aura usakI paryAya kyA rahI ? caturthaguNasthAnavartI ke samyaktva meM aura kevalI ke samya. patva meM pharka batAte hue jo zuddhatA kI bAta kahI gaI hai vaha to jJAna aura cAritra kI dRSTi se hai, samyagdarzana kI dRSTi se antara batAiye, samyaktva ko aisI kaunasI prakRtiyA~ haiM jo donoM meM bheda rekhA khIMcatI haiM, ise udAharaNa aura pramANoM se phira khalAsA kiijiye| donoM ke AtmAnubhava meM bhI agara koI bheda ho to use bhI spaSTa kiijie| ___ samAdhAna-guNa 'darzana' zraddhA hai| usakI svAbhAvika va vaibhAvika do avasthAeM haiN| svAbhAvika avasthA ko samyaktva aura vibhAvAvasthA ko mithyAtva kahate haiN| guNa kI svAbhAvika avasthA ko bhI guNa kahate haiM jaise siddhoM ke ATha guNoM meM prathama guNa samyaktva kahA hai / kevalI ke paramAvagAr3ha samyaktva hotA hai, kintu caturthaguNasthAna
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva [ 395 vartI ke kSAyikasamyaktva hote hue bhI paramAvagAr3ha samyaksva nahIM hotA hai / yaha bheda darzanamohanIyakarma kRta nahIM hai / jIvadravya kI zuddhatA ke bheda se samyaktva meM bheda hai / lakar3I ke eka takhte ko rande va rejamAla Adi se cikanA karake usapara rogana kiyA jAve aura eka khuradare lakar3I ke takhte para vahI rogana kiyA jAve, rogana eka hote hue bhI lakar3I kI sacikkaraNatA va rUkSatA ke kAraNa rogana kI camaka meM antara ho jAtA hai / caturthaguNasthAnavartI kSAyika samyagdaSTi aura kevalI ke bhrAtmAnubhava meM antara hai / kevalI ko kevalajJAna va yathAkhyAtacAritra dvArA AtmAnubhava ho rahA hai, kintu caturthaguNasthAnavartI ke na to kevalajJAna hai aura na yathAkhyAtacAritra hai / ataH ina donoM ke anubhava ' meM jJAna va cAritra kI apekSA antara hai | - jai. saM. 5-7-56/VI / ra. lA. jaina, kekar3I gahIna samyaktva se prabhISTa siddhi nahIM hotI zaMkA- kyA aMgahIna samyagdarzana se bhI abhISTa kI siddhi hotI hai ? kyA aMgahIna samyagdarzana mokSa kA kAraNa hI nahIM hai ? samAdhAna- - aMgahIna samyagdarzana se kArya kI siddhi nahIM hotI hai| zrI samantabhadra AcArya ne kahA bhI hai nAGgahInamalaM chettuM darzanaM janmasantatim / na hi mantro'kSaranyUno nihanti viSavedanAm // 21 // aGgahIna samyagdarzana janmamaraNa kI paramparA kA nAza nahIM kara sakatA jaisA ki hIna akSara vAlA mantra viSa vedanA ko dUra nahIM kara sakatA / aGgahIna ke nirmala samyagdarzana saMbhava nahIM hai / kvacit kadAcit praticAra lagane se samyagdarzana malina ho jAtA hai / - jai. ga. 8-1-70/ VII / ro. lA. mittala samyaktva chUTa jAne para vaha jIva samyaktvI nahIM kahalAtA zaMkA--jaba upazama yA kSayopazamasamyaktva chUTa jAtA hai to kyA usa chUTa jAne ke kAla meM mI jIva samyagdRSTi kahalAtA hai ? samAdhAna - mithyAtvaprakRti, anantAnubandhIkaSAya cAritramohanIyakarma yA samyagmithyAtvaprakRti ke svamukha udaya honepara jIva samyaktvacyuta ho jAtA hai / usakAla meM vaha jIva samyagdaSTi nahIM rahatA hai / midhyAtvaprakRti ke udaya zrA jAne para vaha jIva mithyAdRSTi ho jAtA hai / anantAnubandhIkaSAya ke udaya hone para vaha jIva sAsAdana ho jAtA hai / samyagmithyAtvaprakRti ke udaya A jAne para vaha jIva samyagmithyAdRSTi ho jAtA hai / - jai. ga. 11-3-71 / VI / sulatAnasiMha
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : mithyAtva se kisa-kisa samyaktva kI prApti sambhava hai ? zaMkA-mithyAtva se kyA prathamopazamasamyaktva hI hotA hai yA kSayopazama yA kSAyikasamyaktva bhI ho sakate haiM ? samAdhAna-anAdimithyASTi ke darzanamoha kI eka mAtra mithyAtvaprakRti kA hI sattva hotA hai ataH usake prathamopazamasamyaktva hI utpanna hotA hai / zrI guNadhara mahAnAcArya ne kaSAyapAhuDa sutta meM kahA hai sammattapaDhamalaMbho samvovasameNa taha viya?Na / bhajiyavvoya abhikkhaM savvovasameNa deseNa // 104 // zrI jayadhavala TokA-jo sammattapaDhamalaMbho aNAdiyamicchAiTTi visao so savvovasameNeva hoi, tattha pyaarNtraasNbhvaado| micchattaM gaMtUNa jo bahuaM kAlamaMtaridUNa sammattaM paDivajjai so vi samvovasameNeva pddivjji| mAma aisaNa paNo micchataM paDibajjiya sammattasammAmicchatANi udhvelliTaNa paliTovamamsa a kAleNa vA addhapoggalapariyaTTa mettakAleNa vA [ addhapoggalapariyaTTamettakAleNa vA ] jo sammattaM paDivajjai, so vi sambova samarova paDivajjaitti bhaNivaM hoi| jaba vedagapAoggajakAlebbhataraM ceva samma paDivaujai to desovasameNa aNNahA khuNa savvovasameNa pddivjji| sammatta desaghAdi phahayANamudao desovasamo tti bhnnnnve| yahA~ para yaha batalAyA gayA hai ki anAdimithyAdRSTi ke upazamasamyaktva hI hogaa| jisako samyaktva se girakara mithyAtva meM gaye hue jaghanya se palyakA-asaMkhyAtavAMbhAgakAla aura utkRSTa se ardhapudgalaparAvartanakAla ho gayA hai, usake bhI upazamasamyaktva hogaa| jisako vedakasamyaktva yogyakAla meM samyaktva hotA hai usako kSayopazamasamyaktva hotA hai| isameM dezaghAtiyAsamyaktvaprakRti kA udaya rahatA hai| vedaka samyaktvayogyakAla ko batalAne vAlI nimna gAthA hai udadhipudhattaM tu tase pallAsaMkhUNamegameyakhe / jAva ya samma missaM vedagajoggo ya uvasamassatAdo // 615 // go.ka. jaba taka samyaktvaprakRti aura mizra ( samyagmidhyAtva ) prakRti kI sthiti pRthaktvasAgarapramANa trasa ke zeSa rahe aura palyake asaMkhyAtaveMbhAgahIna ekasAgarapramANa ekendriya ke zeSa raha jAve, taba taka vaha vedaka samyaktvayogyakAla hai| yadi ina donoM prakRtiyoM kI sattvasthiti isase bhI kama raha jAve to vaha upazama samyaktvakAla hai| "uvasaMtadaMsaNamohaNIya paDhamasamae tiNi kammaMsA uppAdidA / micchatta, sammatta, sammAmicchatta" usa hI upazAMtadarzanamohanIya ke prathamasamaya meM mithyAtva, samyaktva, samyagmithyAtva aise mithyAtva ke tIna karmaprakRti bheda utpanna karatA hai| ( jayadhavala pu0 12 pR0 281) kSAyika samyagdarzana to anantAnubaMdhI catuSka kI visaMyojanA vAle arthAt mohanIya karma kI 24 prakRtiyoM kI sattAvAle kSayopazamasamyagdRSTi jIva ke hotA hai / mithyAtva se kSAyikasamyaktva nahIM hotA, mAtra prathamopazamasamyaktva va kSayopazama samyaktva hI hote haiN| -jeM. ga. 25-5-78/VI/ muni zrutasAgarajI moremAvAle
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 397 sazalya ko samyaktva durlabha hai zaMkA-mAyA, mithyA, nidAna ina tIna zalya meM se kisI bhI eka zalya kA astitva bAkI rahate hue AtmA ko samyaktva upalabdha ho sakatA hai yA nahIM? agara nahIM ho sakatA to bhagavAna bAhubalI ko kaise huA? agara ho sakatA hai, to mithyAtva zalya rahate hue samyaktva kaise ho sakegA? samAdhAna-tInoM zalya kA svarUpa isaprakAra hai-'rAga ke udaya se parastrI Adi kI vAMchA rUpa aura dveSa se anya jIvoM ko mArane, bAMdhane athavA chedane Adi kI vAMchArUpa merA durdhyAna hai, usako koI bhI nahIM jAnatA hai, aisA mAnakara, nijazuddhAtma bhAvanA se utpanna, nirantara prAnandarUpa eka lakSaNavAle sukhaamRtarasarUpa nirmalajala se apane citta kI zuddhi ko na karatA humA, yaha jIva bAhara meM bagule jaise veSa ko dhAraNa kara, loka ko prasanna karatA hai, yaha mAyAzalya kahalAtI hai|' 'apanA niraMjana doSarahita paramAtmA hI upAdeya hai, aisI rucirUpa samyaktva se vilakSaNa, mithyAtvazalya kahalAtI hai / ' nirvikAra paramacaitanyabhAvanA se utpanna eka parama prAnandasvarUpa sukhAmRtarasa ke svAda ko prApta na karatA huaA, yaha jIva dekhe sune aura anubhava meM pAye hue bhogoM meM jo nirantara citta ko detA hai vaha nidAna-zalya hai|' ( vRhadmathya saMgraha gAthA 42 TIkA ) / ina tInoM zalya kA svarUpa siddhAntasArasaMgraha caturtha'dhyAya meM diyA hai| isase pratIta hotA hai ki mAyA, mithyA, nidAnazalya hote hue samyaktva honA durlabha hai| mithyAtvazalya hote hue samyaktva honA asaMbhava hai| zrI bAhubalI svAmI ko mAyA mithyA nidAna ina tIna zalyoM meM se eka bhI zalya nahIM thaa| ataH unako samyaktva hone meM koI bAdhA nahIM hai / -~-jaM. saM. 25-12-58/v/ra. pa. mahAjana, giraDazAhapura samyaktvI marakara dravyastrIveda va bhAvastrIveda meM janma nahIM letA zaMkA-samyagdRSTi marakara striyoM meM utpanna nahIM hotaa| taba kyA yaha samajhanA cAhiye ki samyagdarzana ko lekara jo paryAya hogI usameM bhAvaveda va dravyaveda donoM hI strIveda nahIM hoMge ? samAdhAna-yaha eka sAdhAraNa niyama hai ki samyagdRSTi marakara jisa gati meM bhI utpanna hotA hai usameM viziSTa vedAdika meM hI utpanna hotA hai / kahA bhI hai"yatra kvacana samutpadyamAna samyagdRSTistatra viziSTavedAdiSu samutpadyata iti gRhyatAm / (dhavala pR0 1 pR0 328 sUtra 8 ko TIkA) artha-samyagdRSTi jisa kisI gati meM utpanna hotA hai usa gatisambandhI viziSTavedAdika meM hI utpanna hotA hai| yaha abhiprAya yahA~ para grahaNa karanA strIparyAya va strIveda cUki nikRSTa haiM, ataH samyagdRSTi saba prakAra kI striyoM meM utpanna nahIM hotaa| arthAta dravyastrI, bhAvastrI tiryaMca athavA tithaMcanI, manuSyanI aura devAMganAoM meM utpanna nahIM hotaa|
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / "samyagdarzanasya baDhAyuSAM prANinAM tatsadgatyAyuH sAmAnyenAvirodhinastattadgati-vizeSotpattivirodhitvo. palambhAt / tathA ca bhavanavAsimyantarajyotiSkaprakIrNakAbhiyogyakilviSikapRthvISaTakastrInapuMsakavikalenniyaladhyaparyAptakakarma bhUmijatiryakSu cotpattyA virodho'saMyata samyagdRSTeH sidadhyeviti tatra te notpdynte|" (dhavala pu0 1 pR0 337) artha-jinhoMne pahale Ayukarma kA bandha kara liyA hai aise jIvoM ke samyagdarzanakA usa gatisambandhI AyusAmAnya ke sAtha virodha na hote hue bhI usa usa gatisambandhI vizeSa meM utpatti ke sAtha virodha pAyA jAtA hai| aisI avasthA meM bhavanavAsI, vyantara, jyotiSI, prakIrNaka, prAbhiyogya aura kilviSika devoM meM, nIce ke chahanarakoMmeM sabaprakAra kI striyoM meM, napusakaveda meM, vikalatrayoM meM labdhyaparyAptaka jIvoM meM aura karmabhUmijatiyaMcoM meM prasaMyatasamyagdRSTi kA utpatti ke sAtha virodha siddha ho jAtA hai, isaliye itane sthAnoM meM samyagdRSTijIva utpanna nahIM hotA hai| chasu heTimAsu puDhavIsu joisavaNa-bhavaNa-savvaitthIsu / vesu samuppajjai sammAiTThI du jo jIvo // 133 // (dhavala pu0 1pR0 209) artha-jo samyagdRSTi jIva hotA hai| vaha prathamapRthivI ke binA nIce kI chahapRthiviyoM meM, jyotiSI, vyantara aura bhavanavAsIdevoM meM aura sarva prakAra kI striyoM meM utpanna nahIM hotA hai| sarvArthasiddhi adhyAya 1 sUtra 7kI TIkA se bhI yaha spaSTa ho jAtA hai ki samyamhaSTi marakara bhAva yA dRSyavedasahita tiyaMcanI, manuSyanI yA devAMganA meM utpanna nahIM hotaa| -je.ga. 27-12-65/VIII/ra. lA.jaina, meraTha samyaktva kA phala kA-ratnakaraNDadhAvakAcAra zloka 35 va 36 meM likhA huA phala kaunase samyaktvadhArI ko milatA hai ? samAdhAna-ratnakaraNDadhAvakAcAra zloka 35 isa prakAra hai samyagdarzanazuddhA nArakatiryaka napusakastrItvAni / dUSkUlavikRtAspAyurvaritatAM ca vrajanti nApyavatikAH // 3 // artha-jo jIva samyagdarzanakari zuddha haiM te vrata rahita hUM nArakIpaNA, tiyaMcapaNA, napusakapaNA, strIpaNA nAhIM prApta hoya hai aura nIcakulI, vikRtaaMgI, palpa AyuvAle tathA daridrI nahIM hoya haiN| upazama, kSayopazama tathA kSAyika tInoM samyagdRSTi ina avasthAoM ko prApta nahIM hote haiM, kintu jisa jIva ne mithyAtvaavasthA meM naraka yA tiyaMcAyu kA bandha kara liyA ho tatpazcAt kSAyikasamyaktva ko prApta kara liyA ho yA kRtakRtyavedakasamyagdaSTi ho gayA ho vaha samyagdRSTijIva marakara prathamanaraka meM napusakaveda sahita nArakI tathA bhogabhUmi meM tithaMca ho sakatA hai / samyaktva kI utpatti se ba~dhI huI mAyu kA cheda nahIM hotaa| Ayukarma bahuta
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 366 balavAna hai| jisa jIva ne jisa Ayu kA bandha kara liyA hai, usa Ayu kA phala usa jIva ko avazya bhoganA par3emA / eka Ayu kA dUsarI Ayu meM saMkramaNa bhI nahIM hotaa| ojastejovidyAvIryayazovRddhivijayavibhavasanAthAH / mAhAkulA mahArthA mAnavatilakA bhavanti darzanapUtAH // 36 // artha-samyagdarzana kari pavitra puruSa haiM te manuSyani kA tilaka hoya hai, parAkrama, pratApa, atizayarUpa jJAna, atizayarUpa vIrya, ujjvala yaza, guNa va sukha kI vRddhi, vijaya aura vibhava ina samasta guNani kA svAmI hoya hai / ye saba guNa upazama, kSayopazama tathA kSAyika ina tInoM prakAra ke samyagdRSTi jIvoM ko prApta hote haiN| samyagdarzana eka anokhA guNa hai| jisa vastu kA jo svabhAva hai, usa vastu kA usa svabhAva sahita, viparItAminiveza rahita zraddhAna karanA so samyagdarzana hai| yaha gUNa atisUkSma hai, isakA jaghanyakAla bhI kisI bhI jIva ke viSaya meM yaha nizcayarUpa se nahIM kahA jA sakatA ki yaha jIva samyagdRSTi hai athavA mithyAdRSTi / uparyukta guNa mithyAdRSTijIva ko bhI prApta ho jAte haiM / -jaM. saM. 17-1-57/VI/ saoN. ca. kA. DabakA svayaMbhUramaNa samudra meM vezanA-prApti kaise? zaMkA antima svayaMbhUramaNa samudra meM asaMkhyAte tithaMca saMyamAsaMyamI haiN| unako upadeza kona detA hai, kyoMki vahAM manuSya to jA nahIM sakatA? samAdhAna-devoM ke upadeza dvArA athavA jAtismaraNa se svayambhUramaNa samudra meM samyaktva va saMyamAsaMyama ho jAtA hai| -jai. ga. 12-12-66/VII/ ja. pra. ma. ku.jaina samyagdRSTi ke bandha va sattva meM tAratamya zaMkA-eka mithyAdRSTi jIva tIna karaNa karake samyaktva ko prApta hotA hai, usa samaya karmoM kI sthiti aMta:koTAkoTIpramANa raha jAtI hai / isake bAda devakasamyaktva ko prApta hokara bahutakAla taka samyaktvasahita raha sakatA hai| usasamaya vaha jIva yadi karmoM kA baMdha kare to jo pUrva meM baMdha karatA thA usase jitanA samaya bIta gayA utanA hInabaMdha karegA yA pUrva meM kiyA utanA hI kara legA? samAdhAna-samyagdRSTi nIva ke karmoM kA jitanA bhI sthitisattva hotA hai sthiti baMdha usa sthitisatva se bahuta kama hotA hai| sthitibaMdha kabhI bhI sthitisattva se adhika nahIM hotA, kyoMki sthitisattva kI apekSA samyagaiSTi ke bandha mAtra alpatara hI hotA hai mujagAra nahIM hotA ( jayadhavala pu04 pR0 5) aura isa alpatara kA utkRSTakAla kucha adhika 66 sAgara hai, kyoMki samyagdarzana kA utkRSTakAla bhI itanA hI hai| isa 66 sAgarakAla ke bhItara jIva saMyama se asaMyama meM aura asaMyama se saMyama ko prApta hotA hai ataH sthitibaMdha kabhI hIna aura kabhI adhika hotA hai| isaliye sthitibaMdha kI apekSA vedakasamyagdRSTi ke bhujagAra va alpatara donoM hote haiM ( mahAbaMdha pu0 30 328) / - jaM. ga. 5-3-64/IX/sa. ku. seThI
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / sarva gatiyoM ke samyaktvI anantAnubaMdhI kI visaMyojanA karate haiM zaMkA-kaSAyapAhuDa pustaka 5 pRSTha 50 vizeSArtha meM 'dUsare Adi narakoM meM anaMtAnubaMdhI catuSka ko kSapaNA likhI hai, so kaise? samAdhAna-prathamanaraka meM kSAyikasamyagdRSTi yA kRtakRtyavedakasamyagdRSTi utpanna ho sakatA hai, dvitIyAdi 6 narakoM meM samyagdRSTi utpanna nahIM hotA, kintu mithyAdRSTi jIva hI utpanna hotA hai| narakoM meM mithyAdRSTi jIva bhI upazama tathA kSayopazama samyaktva ko utpanna kara sakatA hai| pratyeka gati kA upazama va kSayopazamasamyamdRSTijIva anantAnubaMdhIkaSAya kI visaMyojanA kara sakatA hai| ataH prathamopazamasamyagdRSTi va kSayopazamasamyagdRSTi nArakIjIva bhI anantAnubaMdhI kaSAya kI visaMyojanA kara sakate haiN| ( kaSAyapAhuDa pu0 2 pR0 220, 232 ) / -je. saM. 27-11-58/V/ bra. rAjamala ( A. zrI zivasAgarajI saMghastha ) samyaktva tathA samyagmithyAtva ke sattvI jIvoM kA sparzana sarva loka hai zaMkA-samyaktva aura samyagmithyAtva-prakRtivAloM ke sarvalokapramANa kSetrakA sparzana kaSAyapAhaDa pastaka 5 pRSTha 229 para kahA hai so mizra meM kaise saMbhava hai ? samAdhAna--kaSAyapAhur3a pustaka 5 pR0 229 para samyaktva aura samyagmithyAtva prakRti kI sattAvAloM kA sparzana sarvaloka kSetra kahA hai / prathamopazamasamyaktva ke prApta hone para mithyAtva dravyakarma ke tIna Tukar3e ho jAte haiN| punaH mithyAtva meM jAkara ekendriya meM utpanna honevAle jIvoM ke bhI palya ke asaMkhyAtaveMbhAga kAla taka samyaktva va samyagmithyAtvaprakRti kA sattva rahatA hai, kyoMki ina donoM (samyaktva va samyagmithyAtva ) prakRti kI ulanA hokara mithyAtvarUpa pariNamane meM palya kA asaMkhyAtavA~ bhAga kAla lagatA hai| samyaktva aura samyagmithyAtvaprakRti kI sattAvAle ekendriyoM meM asaMkhyAte jIva haiN| aise ekendriyajIvoM kI apekSA se samyaktva aura samyagmithyAtvaprakRti kI sattAvAle jIvoM kA sparzana sarvaloka kahA hai| -jaM. saM. 1-1-59/V/ mA. su. rAMcakA, vyAvara samyaktvI ke "26 prakRti se 28 prakRti ke satva rUpa vRddhi" nahIM hotI zaMkA-upazamasamyagdRSTi ke vRddhi, hAni va avasthAna padoM ke na hone kA niyama svIkAra karanepara to 26 prakRtirUpa se 28 prakRtirUpa ghRddhi karanevAle samyagdRSTi ke bAdhA kyoM nahIM par3atI ? samAdhAna-mohanIyakarma kI 26 prakRti ke sattva kA svAmI samyagdRSTijIva nahIM hotA hai, kyoMki prathamopazama ke prathamasamaya meM hI mithyAtvakarma ke tIna Tukar3e hokara mohanIya kI 28 prakRti kA sattva ho jAtA hai (dhavalA pustaka 6 pR0 234 ) mohanIya kI 26 prakRti ke sattva kA svAmI niyama se mithyAdRSTijIva hI hotA hai ka. pA.pu.2 pRSTha 221) / ataH samyagdRSTi ke 26 prakRti ke sattva se 28 prakRti kI vRddhi kA prazna hI utpanna nahIM hotaa| -jaM. saM. 24-7-58/V/ ji. ku. jaina, pAnIpata
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] samyaktvamArgaNA meM mithyAtva nAmaka bheda kA saMgraha ucita hai zaMkA-samyaktvamArgaNA meM samyaksva ke chaha bheda kahe gaye haiN| una yaha bhedoM meM se eka bheva mithyAtva bhI hai / 'mithyAtva' samyaktva kA bheva kaise ho sakatA hai vaha to samyaktva kA pratipakSI hai ? [ 401 samAdhAna - yaha satya hai ki 'mithyAtva' samyaktva kA bheda nahIM hai, kyoMki vaha samyaktva kA pratipakSI hai, kintu samyaktvamArgaraNA meM mAtra samyaktva ke bhedoM kA kathana nahIM hai, kintu samyaktva kI apekSA samasta saMsArI jIvoM kA kathana kiyA gayA hai| nAnA saMsArI jIvoM meM samyaktva kI kyA kyA avasthA pAI jAtI hai ? isa prakAra samyaktvamArgaNA meM samyaktva kI nAnA avasthAoM kI apekSA samasta saMsArI jIvoM kI khoja kI gaI hai| 'mArgaNA' kA artha hI khoja hai / samyaktva kI apekSA khoja karane para yaha dekhA jAtA hai ki "kinhIM jIvoM meM upazama samyaktva pAyA jAtA hai jo darzanamohanIya aura cAra anantAnubandhI ina sAtaprakRtiyoM ke upazama ho jAnepara utpanna hotA hai| kucha jIvoM meM kSAyika samyaktva pAyA jAtA hai jo uparyukta sAtaprakRtiyoM ke kSaya hone se utpanna hotA hai / kucha jIvoM meM kSayopazamasamyaktva pAyA jAtA hai jo chaha prakRtiyoM ke anudaya aura samyaktvaprakRti ke udaya se pragaTa hotA hai| kucha jIvoM ke samyaktva kA abhAva pAyA jAtA hai, jinakI do avasthA hotI haiM arthAt samyaktva ke abhAva meM midhyAtvaprakRti kA udaya pAyA jAne se 'midhyAtva' avasthA hotI hai aura anantAnubandhI ke udaya ke kAraNa samyaktva se cyuta ho jAne para 'sAsAdanasamyaktva' avasthA hotI hai| kucha jIvoM ke dadhigur3a mizraNa ke samAna, samyaktva aura mithyAtva donoM kA eka sAtha sadbhAva pAyA jAtA hai / samyagmidhyAtvarUpa mizraprakRti ke udaya hone se yaha samyagmithyAtvarUpa mizraavasthA hotI hai / " samyaktva kA abhAva bhI to samyaktva kI avasthA / ataH nAnAjIva apekSA samyaktva kI avasthAoM kA kathana karane ke liye samyaktvamArgeraNA meM samyaktva ke abhAvasvarUpa mithyAtva kA kathana kiyA gayA hai, anyathA samyaktvamArgaNA meM samasta saMsArI jIvoM kA kathana nahIM ho sakatA thA / sarvajJadeva ne samyaktvamArgaNA ke nimna chaha bheda kahe haiM jinako garaNadhara dvArA dvAdazAMga meM guthita kiyA gayA hai aura guru paramparA se prApta usa upadeza ko AcAryoM ne granthoM meM lipibaddha kiyA hai / vaha Agrantha isa prakAra hai sammattAvAveNa asthi sammAiTThI khaiyasammAhaTTI vedagasammAiTThI uvasamasammAiTThI sAsaNasammAiTTho sammAmicchAiTThI micchAiTThI cedi // 144 // [ Sa. khaM., jIvasthAna, satprarUpaNA ] artha - samyaktvamArgaNA anuvAda se samyagdRSTi aura kSAyikasamyagdRSTi, vedakasamyagdRSTi, upazamasamyagDaSTi, sAsAdanasamyagDaSTi, samyagmithyAdRSTi aura mithyAdRSTi jIva hote haiM / - jai. ga. 1-11-65 / VIII / zAMtilAla
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : saMjJI mArgaraNA kevalI saMjI prasaMjJI ke vikalpa se rahita haiM zaMkA-dhavala pu0 2 pR0 447 nakze meM saMjJI mArgaNA ke koSThaka meM 1 va anu0 likhA hai kyA yaha ThIka hai? samAdhAna-dhavala pustaka 2 pR0 447 para AyogakevalI kA nakzA hai| ayogakevalI saMjJI nahIM hai. kyoMki inake atIndriya kevalajJAna hai aura ekendriya Adi tiyaMcoM ke samAna asaMjJI bhI nahIM haiN| saMjJImArgaNA ke do hI bheda haiM-saMjJI va asNjnyii| isalie prayogakevalI ke saMjJImArgaNA ke koSThaka meM zUnya honA cAhie thA, eka kA aMka azuddha hai / "anu0" anubhaya kA dyotaka hai jisakA artha hotA hai "saMjIasaMjJI se rahita" ataH "anu0" 'ThIka hai| -Ne. ga. 26-10-67/VII/ ra. lA. jaina, mana kathaMcit mukti ko jAtA hai zaMkA-mana mukti ko jAtA hai yA nahIM ? samAdhAna-mana ke dvArA jaba mukti kA svarUpa vicArA yA jAnA jAtA hai usa samaya mana mukti ko calA jAtA hai, yaha upacAra naya se hai / dravyakarma, bhAvakarma va nokarma kA nAzakara jaba jIva mukti ko jAtA hai, usa samaya jIva dravyamana va bhAvamana donoM se rahita hotA hai, kyoMki dravyamana to zarIrAzrita hai aura bhAvamana kSayopazamajJAnAzrita hai| mukta jIva azarIrI aura kSAyikajJAnavAle hote haiM ataH unake zarIra va kSayopazamajJAna nahIM hotA hai| isase siddha huA ki mana mukti ko nahIM jaataa| -jeM. saM. 4-9-58/V/ bhA. gha. jaina, banArasa saMzo-prasaMjJI zaMkA-asaMjJI paMcendriya manuSya yA tithaMca kauna haiM ? samAdhAna-deva, nArakI tathA manuSya garbhaja va sammUrcchana ( paryApta va labdhyaparyApta ) saba saMjJI hI hote haiN| caturindriya tithaMca taka saba prasaMjJI hote haiN| paMcendriya tithaMca saMjJI va asaMjJI do prakAra ke hote haiM / deva, nArakI aura manuSya asaMjJI nahIM hote| -jaM. saM. 13-12-56/VII/ sau. pa. kA. DabakA prasaMjJI ke bhI hita meM pravRtti tathA ahita se nivRtti zaMkA-dRSTa, zrata anubhUta ko viSaya karanevAle mAnasajJAna kA dUsarI jagaha sadbhAva mAnane meM virodha AtA hai| jaba ki manarahita jIvake ina samasta dharmoM kA abhAva hai, to unakI hita meM pravRtti aura ahita meM nivRtti kaise saMbhava hai?
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 403 samAdhAna-indriya janita jJAna se bhI hita meM pravRtti aura ahita se nivRtti hotI hai| aisA pratyakSa dekhA jAtA hai| cIMTI Adi miSTAnna padArthoM kI ora jAtI hai aura uSNasparza se dUra haTatI hai| jisa ora jalAzaya hotA hai banaspatikAyika jIvoM kI jar3eM usI pora bar3hatI haiN| "ekAdIni bhAjyAni yugapadekasminnAcaturvyaH // 1 // 30 // ( tattvArtha sUtra) arthAt -eka AtmA meM eka sAtha eka jJAna se lekara cArajJAna taka hote haiN| yadi eka hotA hai to vaha kevalajJAna hotA hai| do hote haiM to matijJAna, zrutajJAna hote haiN| tIna hote haiM to matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna yA matijJAna, zru tajJAna, manaHparyayajJAna hote haiM, tathA cAra hote haiM to matijJAna, zru tajJAna, avadhijJAna aura mana paryayajJAna hote haiM / eka sAtha pA~ca jJAna nahIM hote / arthAt jisake matijJAna hogA usake zrutajJAna avazya hogA / kahA bhI hai "eka kevalajJAnaM / dve matizca te / trINi matizra tAvadhi jJAnAni, matizru tamanaHparyayajJAnAni vA / catvAri matizra tAvadhimanaHparyayajJAnAni / na paJca santi / " -jaM. ga. 23-1-69/VII/ ro. lA. mittala prasaMjJo jIvoM [ asaMjo paMcendriyoM ] meM tInoM veda sambhava hai zaMkA-SaTkhaMDAgama pu0 2, pR0 674 para strovevI jIvoM ke paryApta AlApa meM saMjJIparyAptaka va asaMjIaparyAptaka do jIvasamAsa kyoM kahe, kyoMki strIvedI jIva asaMjJI kaise ho sakate haiM ? mere khyAla meM saba asaMjJI napuMsaka hote haiN| samAdhAna-SaTkhaMDAgama pu0 2 pRSTha 674 paMkti 3 para saMjJIparyAptaka va prasaMjJIparyAptaka kahA hai| aparyAptaka azuddha chapa gayA thA jo zuddhipatra ke dvArA zuddha karA diyA gyaa| asaMjJI paMcendriya tiyaMcajIva garbhaja bhI hote haiM aura sammUrchana bhI hote haiM / jo sammUrchana hote haiM ve to niyama se napuMsaka hote haiM ( mokSazAstra adhyAya 2 sUtra 50 ) / jo garbhaja hote haiM ve tInoM vedavAle hote haiN| garbhaja-asaMjIpaMcendriyatiyaMcajIvoM meM strI bhI saMbhava hai| kahA bhI hai-'tirikkhA tivedA asaNi paMcidiya-ppahuDi jAva saMjavAsaMjavAtti // 107 // (pa. khaM0 pu. 1, pR0 346 ) / ' artha-tiyaMca-asaMjJIpaMcendriya se lekara saMyatAsaMyataguNasthAna taka tInoM vedoM se yukta hote haiM // 107 / / .. -jaM. saM. 20-3-58/VI/ kapUrIdevI asaMjJI jIvoM meM mana ke binA bhI bandha siddha hai zaMkA-mana aura AtmA bhinna-bhinna haiM / mana AtmA ke daza prANoM meM se eka prANa hai| karmabandha meM mana kAraNa hai kyA? yadi mana hI bandha kA kAraNa hai to kyA asainIjIva ke bandha nahIM hotA? bhAva kyA mana se paidA hote haiM yA sIdhe AtmA se ? AtmA aura mana kA kyA sambandha hai ?
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-mana do prakAra kA hai dravyamana zraura bhAvamana / unameMse dravyamana pudgalavipAkI nAmakarma ke udaya se hotA hai / vIryAntarAya auranoindriyAvaraNa karmakI apekSA rakhane vAlI Atmavizuddhi 'bhAvamana' hai / 404 ] zrI pUjyapAda AcArya ne sarvArthasiddhi meM kahA bhI hai "mano dvividham-dravyamano bhAva manazceti / tatra pugalavipAkikarmodayApekSaM dravyamanaH vIryAntarAyanoindriyAdharaNakSayopazamApekSA Atmano vizuddhirbhAvamanaH // 2 // 11 // dravyamana pudgala kI paryAya hai aura bhAvamana zrAtmA ke jJAnaguNa kI paryAya hai, kintu dravyamana ke binA bhAvamana nahIM ho sktaa| kahA bhI hai 'tatra bhAvendriyANAmiva bhAvamanasa utpattikAle eva sattvAdaparyAptakAle'pi bhAvamanasaH sattvamindriyANAmiva kimiti noktamiti cenna, bAhya ndriyairaprAhyadravyasya manaso'paryAptyavasthAyAmastitve'GgIkriyamANe dravyamanaso vidyamAnanirUpaNasyAsattvaprasaGgAt / ( dhavala pu0 1 pR0 259 ) / jIva ke navIna bhava ko dhAraNa karane ke samaya hI bhAvendriyoM kI taraha bhAvamana kA sattva pAyA jAtA hai, isaliye jisa prakAra aparyAptakAla meM bhAvendriyoM kA sadbhAva kahA jAtA hai, usI prakAra vahA~ para bhAvamana kA sadbhAva kyoM nahIM kahA ? nahIM kahA, kyoMki bAhyaindriyoM ke dvArA nahIM grahaNa karane yogya vastubhUta mana kA aparyApta avasthA meM svIkAra kara lene para, jisakA nirUpaNa vidyamAna hai aise dravyamana ke asattva kA prasaMga A jAyagA / jJAnAvaraNAdi karmoM se lipta AtmA svataH padArthoM ko grahaNa karane meM asamartha hai| ataH indriya Adi ke nimitta se mati Adi jJAna kI pravRtti hotI hai / jaisA kahA bhI hai 'upabhokturAtmano'nivRtta karma sambandhasya paramezvarazaktiyogA vindravyapadezamarhataH svayamarthAn gRhItumasamarthasyogopakaraNaM liGgamitikathyate / ' ( dhavala pu0 1 pR0 260 ) 'ta vindriyAnindriyanimittam / ' isa prakAra jJAnopayoga rUpa bhAva meM mana balAdhAna kAraNa hai / baMdha ke kAraNa pAMca haiM - mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga / 'mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyayonA baMdhahetavaH // 81 // ( ta. sU. ) ina pA~ca bandha kAraNoM meM yoga bhI baMdha kA kAraNa hai / mana, vacana aura kAyake bheda se vaha yoga tIna prakAra kA hai| kahA bhI hai 'kAyavAGa manaHkarmayogaH // 61 // ( ta. su. ) mana, vacana va kAya kI kriyA yoga hai / isa prakAra manoyoga prakRti va pradezabandha kA kAraNa hai / 'jogA paya DipadesA ThidiabhAgA kasAyado huMti '
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 405 asaMjJI jIvoM ke mana nahIM hotA ataH manoyoga bhI nahIM hotA; kintu midhyAtva, avirati, pramAda, kaSAya va kAyayoga baMdha ke kAraNa to sabhI asaMjJI jIvoM ke hote haiM / ataH una zrasaMjJI jIvoM ke pratisamaya baMdha hotA rahatA hai / --jai. ga. 11-9-69 / VII / basantakumAra AhAra mArgaraNA SaDvidha zrAhAroM ke svAmI zaMkA- kevalI nokarma AhAra karate haiM, deva mAnasikaAhAra karate haiM aura nArakIkArmaNa AhAra karate haiM / ye AhAra kisa prakAra ke haiM ? samAdhAna -- audArikAdi tIna zarIroM kI sthiti ke liye jo pudgala piNDa grahaNa kiyA jAtA hai, vaha mahAra hai / kahA bhI hai "zarIraprAyogyapugala piNDa grahaNamAhAraH / " ( dhavala pu0 1 pR0 152 ) dArika, vaiyika, AhAraka ina tInazarIra ke yogya pudgalapiNDa ke grahaNa karane ko grAhAra kahate haiM / zarIra kI sthiti Ayu karmodaya meM kAraNa hai ataH AhAra ko prayukarma kA nokarma kahA gayA hai / NirayAyussa aNiTThAhArI sesANamiTThamaNNAdI / gaviNokammaM vavyaM cauggadoNaM have khettaM // 78 // ( go. ka. ) TIkA - narakAyuSo'niSTAhAraH tadviSamRtikA nokarma dravyakarma zeSAyuSAmiSTAnnAdayaH / niSTa AhAra arthAt naraka kI miTTI Adi narakAyu kA nokarma hai aura zeSa tiyaMcAdi tIna Ayukarma kA nokarma indriyoM ko priya lage aisA anna pAnAdi hai / NokammakammahAro kabalAhAro ya leppahAro ya / ujjamaNo viya kamaso AhAro chamviho leo // 110 // Nokamma kammahAro jIvANaM hoi caugaigayANaM / kavalAhAro Narayasu rukkhesu ya leppamAhAro // 11 // pakkhINujjAhAro aMDayamosu vaTTamANA / devesu maNAhAro caugviho Natthi kevaliNo // 112 // ( bhAva saMgraha ) artha - nokarma zrAhAra, karmAhAra, kavalAhAra, lepAhAra, ojAhAra aura mAnasikaAhAra isa prakAra AhAra ke chaha bheda haiM / inameM se nokarmAhAra aura karmAhAra cAroM gativAle jIvoM ke hotA hai / kavalAhAra manuSya tathA pazuoM ke hotA hai aura vRkSoM ke lepAhAra hotA hai / aMDe ke bhItara rahanevAle pakSiyoM ke projagrAhAra hotA hai aura devoM ke mAnasika AhAra hotA hai| inameM se cAraprakAra kA AhAra kevalI bhagavAna ke nahIM hotA hai / - jai. ga. 23-12-76 / VII / na. ma. jaina
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 ] anAhAraka kA jaghanyakAla zaMkA- zAstrAkAra ta. rA. vA. pR0 186 meM likhA hai "jisa paryAya meM eka samaya jIkara mara jAtA hai usa paryAya kI apekSA jIva kI sthiti eka samaya hai" yaha kathana kaise ghaTita hotA hai ? [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna -- yaha kathana anAhArakaparyAya kI apekSA se hai, kyoMki eka jIvakA anAhArakaparyAya kA jaghanyakAla eka samaya hai / kahA bhI hai "aNAhArA kevaciraM kAlAdo hoMti // 123 // jaharI rogasamao // 124 // | " ( dhavala 7 / 185 ) artha- jIva anAhAraka kitane kAla taka rahatA hai ? jaghanya se eka samaya taka jIva anAhAraka rahatA hai / / 212, 213 / / ( dhavala pu0 7 pR0 185 ) - jai. ga. 27-3-69 / 1X / su. zItalasAgara kevalI ke tona samaya saMbaMdhI anAhAratA kA prapaMca zaMkA -- kevalI samudghAta meM tInasamaya taka anAhAraka rahate haiN| anAhAraka rahane kA kAraNa kyA hai ? usa samaya nokavargaNA kA kyA hotA hai, kyoMki kevalI ke nokarmavagaMNA kA hI AhAra hai ? samAdhAna- tIna samaya taka arthAt pratara va lokapUrNa kevalI samudghAta avasthA meM mAtra kAmaNikAyayoga rahatA hai, ataH una tIna samaya taka mAtra karmavargaNA hI prAtI haiM; nokavargaNA kA grahaNa nahIM hotA isaliye anAhAraka kahA hai / sayogakevalI ke mAtra nokarmavargaraNA kA hI AhAra hotA hai, kintu tIna samaya taka nokarmavagaMgA nahIM prAtI hai, ataH anAhAra kahA hai / - jai. saM. 25-9-58/V / ba. basaMtIbAI, hajArIbAga maraNoparAnta jIva kA Upara jAkara mor3A lenA zrAvazyaka nahIM zaMkA- kyA jIva kA svabhAva Urdhvagamana hai ? aisI dazA meM naraka meM jAne vAlA jIva athavA ThIka nIce jAne vAlA jIva kitane mor3e letA hai ? kisa jIva ko tIna mor3e lene par3ate haiM ? samAdhAna - jIva anAdikAla se karmoM se ba~dhA hai / yadyapi jIva kA Urdhvagamana svabhAva hai, kintu anAdi karmabandha ke kAraNa isa Urdhvagamana svabhAva kA ghAta ( abhAva ) ho rahA hai / Urdhvagamana svabhAva jIva kA lakSaNa nahIM ataH usake ghAta se jIva kA ghAta nahIM hotaa| jIva kA lakSaNa cetanA hai ataH cetanA ke abhAva meM jIva kA abhAva avazya ho jAvegA / aisI dazA meM naraka meM jAne vAlA jIva binA mor3e, eka mor3A prathavA do mor3e lekara utpanna hotA hai aura ThIka nIce jAne vAlA jIva binA mor3e vAlI Rjugati se utpanna hotA hai / aisA nahIM hai ki pahale samaya meM jIva ThIka Upara jAve tatpazcAt anya dizA ko gamana kre| aisA mAnane se jo Upara tanuvAtavalaya ke anta meM sthita ekendriya jIva maraNa kare aura yadi usakA Urdhvagamana ho to usakA pralokAkAza meM gamana honA cAhie, kintu Agama se virodha AtA hai| dUsare yadi jIva maraNa ke samaya ThIka Upara jAve tatpazcAt ThIka nIce yA tiryadizA ko jAve to usako eka samaya ke lie anAhAraka rahanA hogA kintu ThIka nIce, Upara yA tiryak
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 407 dizA meM janma lene vAle jIva ke Rjugati kahI hai aura Rjugati meM anAhAraka hotA nahIM hai ataH isa prakAra bhI Agama se virodha pAtA hai| jo ekendriya jIva sAtaveM naraka se nIce asanAr3I se bAhara eka tarapha marA hai aura usako madhyaloka se sAr3he tIna rAjU Upara jAkara asanAr3I ke bAhara dUsarI tarapha utpanna honA hai, usa ekendriya jIva ko tIna mor3e lene par3ate haiN| -jaM. saM. 2-8-56/VI/ dI. gha. je. deharAdUna vigrahagati meM bhI nirantara gatibandha zaMkA-vigrahagati meM kyA jIva apane pariNAmoM dvArA gati kA baMdha kara sakatA hai ? samAdhAna-vigrahagati meM kArmANakAyayoga hotA hai| kahA bhI hai 'vigrahagatau karmayogaH' (mo. zA. a. 2 sUtra 25) / kArmANakAya yoga meM saMsArI jIva ke narakAdi cAra gatiyoM meM se kisI na kisI gati kA baMdha avazya hotA hai, kintu Ayu kA baMdha nahIM hotA ( go. ka. gAthA 119) / -jaM. ga. 31-10-63/IX/ kSu. AdisAgara vigrahagati meM kArya zaMkA-svAmikAtikeyAnuprekSA gAthA 185 ko saMskRta TIkA kA bhAva kyA hai arthAt kyA viprahagati meM bhI jIva kRSi, vANijya mAdi kara sakatA hai yA unake karane kA vicAra kara sakatA hai, kyA ? samAdhAna-svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 185 kI saMskRta TIkA meM 'ghaTa, paTa, kRSi, vANijya Adi kArya tathA jJAnAvaraNAdi zubhAzubha karmoM ko karatA hai| aisA kahA hai| vigrahagati meM jIva ke audArika yA vaikriyikazarIra nahIM hotA; prataH vigrahagati meM ghaTa, paTa, kRSi, vANijya Adi kArya to nahIM kara sakatA aura manobala kA prabhAva hone ke kAraNa ina kAryoM kA vicAra bhI nahIM kara sakatA, kintu vigrahagati meM jJAnAvaraNAdi zubhAzubha karmoM kA bandha avazya hotA hai, kyoMki kaSAya va yoga kA sadbhAva hai, ataH vigrahagati meM jIva jJAnAvaraNAdi zubhAzubha karmoM ko karatA hai| saMskRta TIkAkAra kA yaha bhAva samajhanA caahiye| -jeM. ga. 9-1-64/ 6. AdisAgara vigrahagati meM anAhAraka avasthA meM sambhava jJAna va guNasthAna zaMkA-vigrahagati meM kauna guNasthAna va jJAna sambhava hai ? samAdhAna-'vigrahagatau krmyogH|" isa sUtra ke anusAra vigrahagati meM kArmaNakAyayoga hotA hai / viNgati kArmaNakAyayoga meM mithyASTi, sAsAdanasamyagdRSTi aura praviratasamyagdRSTi ye tIna gaNasthAna hote haiN| matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, kumatijJAna aura kuzrutajJAna ye pAMca jJAna vigrahagati meM hote haiN| (dhavala pu0 2 pR0 668-669 ) -jeM. ga. 23-7-70/VII/ ro. lA. mittala
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 ] [ 50 ratanacanda jaina mukhtAra : vigrahamati meM jIva ke zarIra, yoga va karmagrahaNa zaMkA-kAtikeyAnuprekSA mAyA 185 meM batalAyA hai ki jIva zarIra se milA humA hone para bhI saba kArya karatA hai / vigrahagati bameraha kA jo kavana hai kisa apekSA se hai ? khulAsA dekheM, bhAva kI apekSA yA kisI dUsarI taraha ? samAdhAna-vigrahamati meM yadyapi jIva ke sAtha praudArika, vaikriyika aura AhArakazarIra nahIM hotA tathApi kArmANazarIra to rahatA hai| usake kArmANakAya-yoga hotA hai aura karmoM kA Asrava tathA bandha karatA hai| vigrahagati meM sukha-duHkha kA vedana va kaSAya bhI hotI hai / ataH yaha jIva zubhAzubha karmoM kA kartA hai| -na. ga. 30-10-63/IX/ma. lA. pha. pa. vigrahagati meM karma-grahaNa kA hetu zaMkA-jaba taka jIva ke sAtha Ayukarma kA saMbaMdha hai tabhI taka jIva karma grahaNa karatA hai, Ayu ke sambandha binA karma grahaNa nahIM karatA hai| mAyu kA sambandha pUrvazarIra aura uttarazarIra ke sAtha hai, Ayu kA sambandha chuTane para zarIrakA sambandha bhI chUTa jAtA hai ataH zarIra ke abhAva meM vigrahagati meM karma kA prahaNa kisa kAraNa se hotA hai? samAdhAna-saMsArI jIva ke mAyukarma kA sambandha sadA banA rahatA hai / caudahaveM guNasthAna ke anta taka mAyukarma kA sambandha rahatA hai, kintu Ayukarma bandha kA kAraNa nahIM hai, kyoMki caudahaveM guNasthAna meM Ayukarma kA sambandha to hai, kintu karmagrahaNa nahIM hai| pUrvazarIra tathA uttarazarIra ke sAtha bhI Ayukarma kA avinAbhAvI sambandha nahIM hai| kyoMki vigrahagati meM Ayukarma kA sambandha to hai kintu pUrva zarIra va uttara zarIra nahIM hai| karma grahaNa kA kAraNa yoga hai| kahA bhI hai 'kAyavAmanaH karma yogH|6|1| sa AsravaH // 6 // 2 // ' ( tattvAryasUtra ) arSa-kAya vacana aura mana kI kriyA yoga hai| yoga hI Asrava hai arthAt yoga ke dvArA hI karmoM kA grahaNa hotA hai| kAya arthAt zarIra pAMca prakAra ke haiM"auvArikavaikriyikAhArakartajasakArmaNAni zarIrANi // 2 // 36 // ( tattvAryasUtra ) audArika, vaikriyika, AhAraka, taijasa aura kArmaNa ye pAMca zarIra haiN| vigrahagati meM kArmaNa zarIra ke nimitta se yoga hotA hai usa yoga se karmoM kA grahaNa hotA hai| kahA bhI hai "vihagatI karmayogaH // 2 // 25 // " (ta. sU.) artha-vigrahagati meM kArmaNakAyayoga hotA hai| -je. ga. 26-2-70/lX/ro. lA. mi.
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] iSugati vAlA vigrahagati nahIM karatA zaMkA- mokSazAstra adhyAya 2 sUtra 30 kI TIkA meM kahA hai ki iSugativAlA jIva vigrahagati meM AhAraka rahegA, so kaise ? samAdhAna - mokSazAstra adhyAya 2 sUtra 30 kI TIkA meM to yaha likhA hai [ 409 "upapAvakSetra prati RjyyAM gatau AhArakaH " [ sarvArtha siddhi ] | samAve vidyamAne sati upapAda kSetraM prati avigrahAyAM gatau RjvAM gatAvAhArakaH / " [ tattvArthavRtti ] / yahA~ para to yaha batalAyA gayA hai ki yadi upapAdakSetra ke liye binA mor3e vAlI gati arthAt siddhi gati hotI hai to AhAraka hI rahatA hai / iSu arthAt Rjugati vAle jIva ke vigraha arthAt mor3e vAlI gati kaise saMbhava hai / arthAt iSu gati vAle jIva ke vigraha - gati saMbhava nahIM hai ? prata: 'iSugati vAlA jIva vigrahagati meM AhAraka kaise rahegA' yaha zaMkA hI utpanna nahIM hotI hai / "vigraho vyAghAtaH kauTilyamityarthaH / " vigraha kA artha vyAghAta yA kuTilatA ( mor3A ) hai / saMsArI jIva ke jo eka samayavAlI gati hai vaha mor3e rahita arthAt Rju hai / kyoMki " ekasamayA'vigrahAH " aisA sUtra hai / bandha Rjugati vAlA jIva usI samaya meM utpanna ho jAne ke kAraNa prahAraka ho jAtA hai aura usase pUrvake samaya meM pUrva paryAya ke zarIra meM prAhAraka thA / eka yA do yA tIna mor3e vAlI gati meM eka yA do yA tIna samaya taka upapAda kSetra ko prApta na karane ke kAraNa jIva eka yA do yA tIna samaya taka anAhAraka rahatA / jaisA ki "vigrahavatI ca saMsAriNaH prAkcaturbhyaH / ekaM dvau trInvA'nAhArakaH / " ina sUtroM dvArA kahA gayA hai / - jai. ga. 1-1-76 / VIII / --- --- ---- upazama samyaktvI ke bhI zrAhAraka zarIra kA bandha zaMkA- AhArakadvikakA baMdha aura udaya upazama samyavazva meM hotA hai yA nahIM ? samAdhAna -----upazama samyaktva meM zrAhArakazarIra va AhArakazarIra aMgopAMga kA baMgha ho sakatA hai, kintu udaya nahIM ho sakatA / "AhArasarIra AhArasarIra aMgobaMgANaM ko baMdho ko abaMdho ? // 315 // "
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ 410 ] .. [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "appamattApugyakaraNa-uvasamA baMdhA" ( dhavala pu0 8 pR0 380) artha-upazamasamyaktva meM AhArazarIra va maMgopAMga kA kona baMdhaka hai kauna prabaMdhaka? apramatta va apUrvakaraNaguNasthAnavAle upazamasamyagdRSTi baMdhaka haiN| maNapajjava parihArA usamasammatta doNNi AhArA / edesu ekkapayade Nasthi ti ya sesayaM jANe // (dhavala) artha-manaHparyayajJAna, parihAravizuddhisaMyama upazamasamyaktva, AhArakakAyayoga, AhArakamizrakAyayoga inameM se kisI eka ke hone para zeSa nahIM hote| -. ga. 5-12-66/VIII/ ra. lA. geMna, meraTha nigodiyA jIva ke agalI prAyu ke bandha yogya pariNAma va kAla zaMkA-jo jIva nigodiyA thA vahA~ kauna se pariNAmoM dvArA agalI gati kA baMdha kiyA ? agalI Ayu kA baMdha kisa avasthA meM kiyA? samAdhAna-nigodiyAjIva parabhavasambandhI Ayu kA baMdha saMklezapariNAmoM dvArA bhI kara sakatA hai tathA vizadapariNAmoM dvArA bhI kara sakatA hai, isameM koI ekAnta niyama nahIM hai| jo labdhyaparyAptanigodiyAjIva haiM ve aparyAptaavasthA meM aura paryAptanigodiyAjIva paryAptaavasthA meM AyukA baMdha karate haiM, kintu unake do tihAI Ayu bIta jAne se pUrva Ayu baMdha nahIM hotA hai / -naM. ga. 15-1-68/VII/ .......... labdhyaparyApta aparyAptAvasthA meM tathA paryApta jIva paryAptAvasthA meM hI zrAyu kA bandha karate haiN| zaMkA-agalI Aya kA baMdha paryAptaavasthA meM hotA hai yA aparyApta avasthA meM ? samAdhAna-jo labdhyaparyApta jIva haiM ve to aparyAptaavasthA meM hI prAyU baMdha karate haiM, kyoMki unakI paryApti parNa nahIM hotI aura jinake paryApta nAmakarma kA udaya hai ve paryAptaavasthA meM hI baMdha karate haiM. arthAta saba paryApti pUrNa hone ke pazcAt hI unake AyubaMdha saMbhava hai ( dhavala pu0 10 pR0 240 ) -. ga. 15-1-68/VII/ ......... mana ke binA bhI nigoda ke Ayubandha kA hetu zaMkA-nigodiyA jIva ke mana nahIM hotA hai ataH mana ke binA vaha AyubaMdha kisa prakAra karatA hai ? samAdhAna-AyubaMdha ke liye yA anya sAta karmoM ke baMdha ke liye bhI mana kI AvazyakatA nahIM hai. kyoMki asaMjJI jIvoM ke AThoM prakAra kA karmabaMdha pAyA jAtA hai| karmabaMdha ke kAraNa mithyAtva, kaSAya aura yoga haiN| kahA bhI hai "mithyAdarzanAviratipramAvakaSAyayogA baMdhahetavaH // 1 // " ( tattvArthasUtra adhyAya 8 )
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 411 artha - mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga ye baMdha ke hetu arthAt kAraNa haiM / yadi mana ko hI baMdha kA kAraNa mAnA jAya to asaMjJI jIvoM ke baMdhAbhAva kA prasaMga A jAyagA, kintu zrasaMjJI jIva prabaMdhaka nahIM hote| kahA bhI hai saNiyANuvAdeNa saNNI baMdhA asaNNI baMdhA // 38 // ( dhavala pu0 7 10 23 ) artha-saMjJI mArgaNAnusAra saMjJI baMdhaka hai, asaMjJI baMdhaka hai / - jai. ga. 15-1-68 / VII / kadalIghAta se marane vAle jIva ke zrAyubandha kaba hotA hai, isakA khulAsA zaMkA- bhujyamAna Ayu 75 varSa hai kintu 50 varSa se pUrva apaghAta kara liyA, taba kisa samaya agalI Ayu kA baMdha hogA ? samAdhAna - apaghAta arthAt Ayu kA kadalIghAta unhIM karmabhUmiyA - manuSya yA tiyaMcoM kA hotA hai jinhoMne parabhavasambandhI Ayu kA baMdha nahIM kiyA hai, kintu jinhoMne parabhavasambandhI Ayu kA baMdha kara liyA hai, una jIvoM kI bhujyamAnaAyu kA kadalIghAta nahIM hotA hai / kahA bhI hai "parabhaviAue baddha pacchA bhuMjamANAuassa kavalIghAvo Natthi / " ( dhavala pu0 10 pR0 237 ) artha - parabhavasambandhI Ayu ke baMdhane ke pazcAt bhujyamAnaAyu kA kadalIghAta nahIM hotA / kadalIghAtamaraNavAle jIva ke asaMkSepAddhAkAla zeSa rahane para parabhavasambandhIAyu kA baMdha hotA hai, kyoMki Ayukarma kA jaghanya AbAdhAkAla asaMkSepAddhA hai / ( dhavala pu0 6 pR0 194 ) -jai. ga. 15-1-68 / VII / zrAgAmI manuSyAyu kA baMdha kara lene vAlA manuSya vartamAna bhava se mokSa nahIM jA sakatA zaMkA- jisane isa manuSyabhava meM agalI manuSyAyu kA baMdha kara liyA hove, bAda meM muni banakara tapasyA karake karma kATakara, kyA mokSa jA sakatA hai ? samAdhAna - jisa manuSya ne parabhavasambandhI manuSyAyu, narakAyu yA tiyaMcAyu kA baMdha kara liyA hai vaha aNuvrata yA mahAvrata bhI dhAraNa nahIM kara sakatA arthAt muni bhI nahIM bana sktaa| zrI nemicandra siddhAntacakravartI ne kahA bhI hai cattArivi vettAiM AugabaMgheNa hoi sammataM / aNuvadamahatvadAI Na lahai devAugaM mottu // 334 // artha - cAroM hI gatiyoM meM kisI bhI Ayu ke baMdha hone para samyaktva ho sakatA hai, parantu deva Ayu ke baMgha ke sivAya anya tInaAyu ke bandhavAlA aNuvrata tathA mahAvrata nahIM dhAraNa kara sakatA /
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jisane parabhava kI Ayu kA baMdha kara liyA hai usa manuSya ko usa bhava se mokSa nahIM ho sakatA hai| -jaM. ga. 18-1-68/VII/ di. ja. sa. revAr3I garbha meM bhI tribhAgI par3a sakatI hai zaMkA-garbha avasthA meM bhI kyA tribhAgI AjAvegI aura Ayu baMdha ho jAvegA ? samAdhAna-paryApti pUrNa hone ke pazcAt garbhaavasthA meM bhI parabhava kI Ayu baMdha sakatI hai / ( dhavala pu07 pR0 192 sUtra 16 ko TIkA ) -ja.ga. 15-1-68/VII/......... prAyubandha ke samaya gatibandha zaMkA-'Aya kA abaMdha virSe cAragati kA baMdha nahIM' yaha kaise ? samAdhAna-cAroM gatiyoM meM se kisI ekagati kA pratyekasamaya pAThaveMguNasthAna taka baMdha avazya hotA hai, kinta Aya kA baMdha pratyeka samaya nahIM hotaa| 'Ayu kA abaMdha virSe cAra gati kA baMdha nahIM' yaha kahanA ThIka nhiiN| AyubaMdha ke samaya usIgati kA baMdha hotA hai jisa Ayu kA baMdha ho rahA hai| zaMkA-pUrva baMdhI Ayu meM kyA Asrava hue karmoM kA baMTavArA nahIM jAtA? samAdhAna-jisasamaya AyubaMdha hotA hai usIsamaya Asrava huI kArmANa vargaNAoM meM se Ayu kA ba~TavArA hotA hai| jisasamaya prAyu kA baMdha nahIM hotA usasamaya Ayukarma ko ba~TavArA bhI nahIM miltaa| AyubaMdhakAla aMtamahataM hai usake samApta hone para prAyukarma ko ba~TavArA milanA bhI ruka jAtA hai| usake pazcAt punaH jaba AyubaMdha hotA hai usasamaya pUnaH prAyukarma ko baMTavArA milane lagatA hai| aisA nahIM ki ekabAra AyubaMdha hone ke pazcAta AyuabaMdha kAla meM bhI Ayukarma ko baMTavArA milatA rhe| -Na. ga. 4-7-63/IX/ ma. lA. jaina devoM dvArA baddha jaghanya prAyu kA ghAta nahIM hotA zaMkA-dhavala pu07 pR0 192-196 meM devoM kA antara batAyA, usameM unake AgAmI Aya jaghanyasthiti. baMdha batAkara yahI jaghanya-antara batAyA to isase kyA yaha tAtparya lenA cAhiye ki aise jIvoM ke yahAM manuSya yA tiryaca honepara kadalIghAtamaraNa nahIM hotA? samAdhAna- devoM dvArA bAMdhI gaI jaghanya manuSyAyu yA tiyaMcAyu kA kadalIghAta nahIM hotA hai| kahA bhI hai-"deve hi ( jahaNNa ) baDhAuassa ghAdA bhaavaado|" ( dhavala pu0 9 pR. 306 ) arthAta-devoM dvArA bAMdhI gaI jaghanyaprAyu kA ghAta nahIM hotA hai / -ja.ga. 29-8-66/VII/ra.lA. jaina, meraTha
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 413 prAyubandha ke yogya pariNAma zaMkA-agalI Ayu kA bandha karanevAle kauna se vizeSa pariNAma hote haiM athavA una pariNAmoM ko kyA pazA hotI hai ? samAdhAna-Ayubandha ke liye na to atyanta tIvasaMkleza pariNAma hone cAhie aura na hI atyanta vizuddhapariNAma hone cAhiye, kintu madhyamapariNAma hone cAhiye / lessANaM khala aMsA chavvIsA hoti tastha mjjhimyaa| AugabaMdhaNajogA, aTThavagarisakAla-bhavA // 518 // (go. jI.) artha-levAoM ke kula 26 aMza haiM, inameM se madhya ke pATha aMza jo ki ATha apakarSakAla meM hote haiM ve hI prAyukarma ke baMdha ke yogya hote haiM / bhujyamAnAyu ke tIna bhAgoM meM se do bhAga bItane para avaziSTa ekabhAga ke prathama antarmuhUrtakAla ko prathama apakarSa kahate haiN| zeSa eka bhAga ke do baTA tIna bhAga bItane para dUsarA apakarSa hotA hai| isa prakAra zeSa ke do baTA tIna bhAga bItane para Ayu-baMdha kA apakarSa kAla AtA hai| ina pATha apakarSoM meM se jisa apakarSa meM lezyA ke pATha madhyama maMzoM meM se yadi koI aMza hogA to usI apakarSa meM AyU kA bandha hogaa| dUsare apakarSoM meM Ayu bandha nahIM hogaa| deva, nArakI tathA bhogabhUmiyA jIvoM kI Ayu ke antima chaha mAha meM pATha apakarSa hote haiN| -jaM. ga. 29-8-68/VI/ ro.lA. mittala caturgati ke jIvoM ke prAyubandha kA vistRta niyama zaMkA-manuSyagati vAle apanI Ayu ke trimAga zeSa rahane para parabhavasambandhI Ayu bAMdhate haiN| kyA deva aura nArakiyoM ke bhI Aya kA tribhAga zeSa raha jAne para hI paramavika Aya kA bandha hotA hai ? samAdhAna-jIva do prakAra ke hote haiM, sopakramAyuSka ( arthAt-jinakI akAlamRtyu saMbhava hai ) dUsare nirupakramAyuSka ( arthAt-jinakI akAla mRtyu saMbhava nahIM hai; deva, nArakI, bhogabhUmiyA ke manuSya va tiyaMca ) / jo nirupakramAyuSka jIva haiM ( deva, nArakI, bhogabhUmiyA ) ve apanI bhujyamAnaAyu meM chaha mAha zeSa rahane para parabhavasambandhI Ayubandha ke yogya hote haiN| isa chaha mAha ke tribhAga zeSa rahane para athavA zeSa ke vibhAga zeSa rahanepara Ayabandha ke yogya hote haiN| isaprakAra chahamAha se lekara asaMkSepAtAkAla taka pATha bAra parabhavasambandhI prAya ko bAMdhane ke yogya kAla hote haiN| jo sopakramAyuSka haiM ( karmabhUmi ke manuSya tiyaMca ) unake apanI-apanI bhujyamAna Ayusthiti ke dovibhAga bIta jAne para vahA~ se lekara asaMkSepAddhAkAla taka pAThabAra parabhavasambandhI Ayu ko bAMdhane ke yogya kAla hote haiN| unameM prAyubandha ke yogyakAla ke bhItara kitane hI jIva AThabAra, kitane hI sAtabAra, kitane hI chahabAra, kitane hI pAMcabAra, kitane hI cArabAra, kitane hI tInabAra, kitane hI dobAra, kitane hI ekabAra Ayubandha ke yogya pariNAmoM se pariNata hote haiN| jina jIvoM ne Ayu ke tRtIya vibhAga ke prathamasamaya meM parabhavasambandhI prAyakA
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : bandha prArambha kiyA hai ve antarmuhUrta meM prayukarma ke bandha ko samApta kara phira bhI Ayu ke nauveMbhAga meM zrAyubandha ke yogya hote haiM / tathA phira bhI Ayu ke sattAIsavA~ bhAga zeSa rahanepara punarapi prAyubandha ke yogya hote haiM / isaprakAra uttarottara jo tribhAga zeSa rahatA jAtA hai usakA tribhAga zeSa rahane para yahA~ AThaveM apakarSa taka prApta hone taka Ayubandhake yogya hote haiM / tribhAga ke zeSa rahane para prAyu niyama se ba~dhatI hai aisA ekAnta nahIM, kintu usa samaya jIva zrAyubandha ke yogya hote haiM ( dhavala pu0 10 pR0 233-234 ) / zrAyubandha ke bAda gatibandha kA niyama zaMkA- mithyAtvaguNasthAna meM Ayuke sAtha meM gatibaMdha ke bAda meM dUsarI gatiyoM kA baMdha ho sakatA hai yA nahIM ? isI taraha anya guNasthAno meM bhI spaSTa sthiti kyA hai ? - jai. ga. 21-3-63 / IX / jinezvaradAsa samAdhAna - mithyAtvaguNasthAna meM jisasamaya prayukA bandha hotA hai usasamaya to prAyu ke anusAra hI gati kA baMdha hotA hai; anya samaya eka hI gati kA niraMtara bandha nahIM, kintu cAroM gatiyoM meM se kabhI kisI gati kabhI kisI gati kA bandha hotA rahatA hai / Ayubandha ke pazcAt bhI prAyu ke viruddha anya gatiyoM kA bandha hotA rahatA hai / sAsAdana nAmaka dUsare guNasthAna meM narakagati ke atirikta anya tInagatiyoM kA bandha hotA rahatA hai / isase Upara tIsare cauthe guNasthAnavartI deva va nArakI mAtra manuSyagati kA hI baMdha karate haiM / tiyaMca tIsare cauthe pA~caveM guNasthAnoM meM devagati kA hI baMdha karate haiN| manuSya tIsare se AThaveM guNasthAna taka devagati kA hI baMdha karate haiM / isase Upara ke guNasthAnoM meM gatinAmakarma kA bandha nahIM hotA / isa sambandha meM dhavala pustaka 8 pR0 33, 44, 47, 68 bekhanA cAhiye / zrAyu ke jaghanya pradeza bandha kA svAmI zaMkA- mahAbaMdha pustaka 6 pR0 22 para 'Ayu ke jaghanyapradezabandha ke svAmI sUkSma nigodaaparyAptaka ko bhavake tRtIyabhAga ke prathamasamaya meM hI Ayubandha hotA hai' aisA kahA hai / prazna yaha hotA hai ki pariNAmayogavAle prathamasamayavAle bhI pAye jAte haiM aura dUsare bhI, to phira prathamasamayavAle hI kyoM kahA ? - jai. ga. 8-5-63 / IX / ma. lA. jaina samAdhAna -- sUkSmanigodiyA labdhyaparyAptakajIva ke sabase jaghanyayoga hotA hai / vigrahagati meM upapAdayoga hotA hai / usake pazcAt ekAntAnuvRddhiyoga hotA hai| mujyamAna AyukA tRtIyabhAga zeSa rahanepara pariNAmayoga prArambha hotA hai / ye tInoM prakAra ke yoga apane-apane prathamasamaya meM hI jaghanya hote haiM jaisA ki dhavala pustaka 10 pR0 421-422 se jJAta hotA hai / ( yahA~ para ekAntAnuvRddhiyoga tathA labdhyaparyApta kajIvoMke pariNAmayogakA kathana lekhaka kI bhUla se chUTa gayA hai| ) kintu dhavala pu0 10 pR0 426 para jaghanyapariNAmayoga kA kAla jaghanya se ekasamaya utkarSaM se cArasamaya kahA hai / yaha kAla Ayubandhayogya arthAt pariNAmayoga ke prathamasamaya se prAraMbha hotA hai / jaghanyapariNAmayoga ke samaya hI jaghanya pradezabandha hogA / ataH mahAbaMdha pustaka 6 pR0 22 para Ayukarma ke jaghanya pradezabaMdha kA svAmI sUkSmanigodaaparyAptajIva kSullakabhavagrahaNa ke tRtIya- tribhAga ke prathamasamaya meM Ayu bandha kara rahA hai, jaghanya yogavAlA hai aura jaghanya pradezabandha meM sthita hai vaha prayukarma ke jaghanya pradezabandha kA svAmI hai, aisA jIva kahA hai / - jai. ga. 20-6-63 / IX / pannAlAla
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 415 bhogabhUmiyoM ke prAyubandha kI yogyatA kaba hotI hai ? ( do mata ) zaMkA-bhogabhUmiyAmanuSya aura tiyaMcoM ke bhujyamAnaAya ke 9 mAha avazeSa rahane para AgAmobhava ke mAyubaMdha kI yogyatA batalAI hai / gAthA 917 meM bar3I TIkA meM 6 mAha avazeSa rahane para AyubaMdha ko yogyatA batalAI hai so kaise? samAdhAna-bhogabhUmiyAmanuSya va tiyaMca ke bhujyamAnAyu ke 9 mAsa va chahamAsa zeSa raha jAnepara parabhavikaAyubaMdha kI yogyatA hotI hai, ye donoM kathana gommaTasAra-karmakAMDa kI bar3I TIkA meM pAye jAte haiN| ina donoM kathanoM meM saMbhavataH bharata-airAvata meM sukhamAdi tInakAla kI tathA haimavata Adi kSetroM kI zAzvatabhogabhUmiyA kI vivakSA rahI hai / bharata aura airAvata kSetroM meM zAzvatabhogabhUmi nahIM hai ataH yahA~ para bhujyamAnaAyu ke 6 mAha zeSa rahanepara parabhavaAyu baMdhakI yogyatA ho jAtI hai aura zAzvatabhogabhUmiyoM meM 6 mAha Ayu zeSa rahane para parabhavaAyubaMdha kI yogyatA hotI hai, kintu zrI dhavala graMtha meM 6 mAha Ayu zeSa rahanepara parabhavAyu baMdhakI yogyatA batalAI hai| "NiruvakkamAuA puNa chammAsAvase se AuabaMdha-pAoggA hoti / " ( dhavala pu0 10 10 234 ) artha-jo nirupakramAyuSka jIva haiM ve apanI bhujyamAnAyu chahamAha zeSa rahanepara prAyubaMdha ke yogya hote haiM / "aupapAdika crmottmdehaa'sNkhyeyvrssaayusso'npvaayussH|" // 53 // ( mo0 zAstra a0 2) arthAta- aupapAdika ( deva va nArakI ), caramottamadehA ( tadbhavamokSagAmI ) aura asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle ( bhogabhUmiyA ) ye jIvoM kI anapavarta AyuvAle ( nirupakramAyuSka ) hote haiM / zrI dhavala-graMtharAja ke anusAra sabhI bhogabhUmiyAjIva bhujyamAnaAyu ke 6 mAsa zeSa raha jAne para parabhavikAyu baMdha ke yogya hote haiM / -jaM. ga. 9-5-66/IX/. lA. jaina karmabhUmiyA manuSya kI Ayu pUrvakoTi se adhika nahIM hotI zaMkA-zrI dha0 pu0 10 pRSTha 307 para isaprakAra kahA hai-'samaUNa puvakoDi saMjamamaNupAliya khoNakasAyo jAvo' yaha kaise ghaTita hogA? manuSyoM kI Ayu pUrvakoTi se adhika bhI hotI hai kyA ? . samAdhAna-zrI dha0 pu0 10 10 306 ke antima pere ke prArambha meM kahA hai-'aba kAla kI hAni kA Azrayakara guNitakauzika ke ajaghanya dravyakA pramANa kahate haiN|' isase pratIta hotA hai ki saMyamakAla meM uttarottara eka-eka samaya kI hAni kara ajaghanyadravya ke pramANa kA kathana kiyA gayA hai| ataH pRSTha 307 para 'samaUNapuvva. koDa saMjamamaNapAliya khINakasAo jaado|' isa paMkti kA artha yadyapi 'ekasamayakama pUrvakoTi taka saMyama kA pAlana kara kSINakaSAya huA' yaha hotA hai; kintu isakA abhiprAya yaha hai ki uparyukta 'sAta mAsa adhika AThavarSakama pUrvakoTi' se ekasamayakama aryAta sAtamAsa AThavarSakama pUrvakoTise bhI ekasamayakama kAlataka saMyama kA pAlanakara kSINakaSAya huaa| karmabhUmija manuSyoM kI Ayu ekapUrvakoTi se adhika nahIM hotI aura AThavarSa se pUrva saMyamagrahaNa karanA azakya hai, ataH ekasamayakama pUrvakoTitaka saMyama kA pAlana karanA asaMbhava hai| 'kuchakama pUrvakoTi' ko syUlarUpa se 'pUrvakoTi' kahA hai / pUrvApara saMbaMdha se yaha bAta spaSTa ho jAtI hai / -je.saM. 8-1-59/V/mA. su. rAMvakA, byAvara
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 ] [ paM0 ratanacanda jaina pUrvakoTi se uparima zrAyuvAlA parabhavika Ayu kaba bA~dhatA hai, isakA spaSTIkaraNa zaMkA-kyA pUrvakoTi se uparima AyuvAlA jIva bhujyamAna Ayu meM chaha mAha zeSa rahane para agale bhavakI Ayu ko bAMdhatA hai ? samAdhAna - ekasamaya Adi adhika pUrvakoTi AyuvAle manuSya va tiyaMca bhogabhUmiyA hote haiM, kyoMki karmabhUmiyA manuSya va tiyaMca kI Ayu ekapUrvakoTi se adhika nahIM hotI hai / "samayAhiyapuvva koDiAdi uvarimaAuANi asaMkhejjavassANi tti atidesAdo / " mukhtAra ekasamayaadhika pUrvakoTi Adi rUpa Age kI saba Ayu asaMkhyAtavarSaM pramANa mAnI jAtI hai, aisA pratideza hai | asaMkhyAtavarSaM bhrAyuvAle manuSya va tiryaMca bhogabhUmiyA hote haiM / asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle jIvoM kI Ayu kA kadalIghAta nahIM hotA hai kyoMki ve anapavartya ( nirupakrama) AyuvAle hote haiM / kahA bhI hai "aupapAdika caramottamabehA'saMkhyeyavarSAyuSo'napavartyAyuSaH / " ( mokSazAstra 2253 ) aupapAdika ( deva, nArakI ), caramazarIrI, asaMkhyAtavarSa kI prAyuvAle ( bhogabhUmiyA ) jIva anapavatyaM ( nirupakrama) AyuvAle hote haiM, kyoMki unakI zrAyukA upakrama nahIM hotA hai / dhavala pu0 10 pR0 228 ) jo jIva nirupakrama AyuvAle hote haiM ve mujyamAna Ayu meM chahamAha zeSa rahanepara parabhavika AyubaMdha ke yogya hote haiM / kahA bhI hai "freeekamAuA puNa chammAsavasese AuabaMdhapAoggA hoMti / tattha vi evaM caiva aTThAgarisAo vattavAo / " ( dhavala pu0 10 pR0 234 ) jo nirupamAyuSka jIva hote haiM ve apanI bhujyamAnazrAyu meM chaha mAha zeSa rahanepara AyubaMdha ke yogya hote haiN| yahA~ bhI uttarottara do-do tihAI bIta jAnepara aura eka-eka tihAI zeSa rahanepara AThaapakarSa ( prAyubaMdhayogyakAla ) hote haiM / isa prakAra pUrvakoTi se uparima prAyuvAle jIva bhujyamAnaAyu meM chahamAha zeSa rahanepara parabhavika AyubaMdha ke yogya hote haiM / zaMkA---'' ekasamaya adhika pUrvakoTiAdi uparima AyuvikalpoM kA ghAta nahIM hotaa| jo jIva aisI Ayu kA baMdha karatA hai vaha paramavasambandhI AyukA baMdha kiye binA hI chaha mahIne ke sivAya saba bhujyamAnaAyu ko galA detA hai / " isakA bhAva samajha meM nahIM AyA ? samAdhAna -- isakA bhAva yaha hai - jina manuSya yA tiyaMcoM kI Ayu ekapUrvakoTi se adhika hotI hai ve asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle mAne jAte haiM / kahA bhI hai "samayAhiyapuSvako DiA vijavarimaAuANi asaMkhejjavastrANi ti atidesAvo / " ( dhavala pU0 10 pU0 228 )
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ suktitva aura kRtitva ] jo asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle haiM, unakI prayukA kadalIghAta nahIM hotA, aisA nimna sUtra hai "aupapAvikaca ramottamavehA'saMkhyeyavarSAyuSo'napavartyAyuSaH / " jina jIvoM kI Ayu kA kadalIghAta nahIM hotA arthAt jo nirupakramAyuSkajIva haiM ve apanI Ayu meM chaha mAha zeSa rahanepara AyubaMdha ke yogya hote haiM, aisA pAriNAmika niyama hai / ataH unakI prAyu ke antima chahamAsa ke atirikta zeSa bhujyamAnaAyu parabhavikaAyubaMdha ke binA bIta jAtI hai / "freeremAuA puNa chammAsAvasese AuabaMdhapAoggA hoMti / " jo nirupakramAyuSkajIva hote haiM ve apanI bhujyamAna prAyu meM bahamAha zeSa rahanepara prAyubaMdha ke yogya hote haiM / [ 417 cAroM gatiyoM ke jIva kaba zrAyubaMdha ke yogya hote haiM ? zaMkA - pUrvakoTi yA usase kama AyuvAle jIva bhujyamAna Ayu kA tribhAga zeSa rahane para hI parabhavasambandhI Ayu kA baMdha karate haiM kyA ? - jai. ga. 3-6-76/VI / su. pra. jaina samAdhAna - pUrvakoTi yA usase kama prAyuvAle manuSya va tiyaMca saMkhyAtavarSaM AyuvAle karmabhUmiyA hone se ve manapavatyaM ( nirupakrama ) AyuvAle nahIM hote haiM arthAt sopakramAyuvAle hote haiM, jo sopakramAyu vAle hote haiM, ve mujyamAnaAyu kA do - tribhAga bIta jAne para arthAt eka tihAI mujyamAnazrAyu zeSa rahane para agale bhavasambandhI AyubaMdha ke yogya hote haiM / "je sovakkamAuA te sagasaga bhujamANAu dvidIe ve tibhAge avikkate paramaviyAuabaMdhapAoggA hoMti jAva asaMkheddhAti / " ( dhavala pu0 10 pR0 233 ) jo jIva sopakramAka haiM ( jinakI Ayu kA kadalIghAta saMbhava hai ) ve apanI-apanI mujyamAna Ayu sthiti ke do tribhAga bIta jAne para vahA~ se lekara asaMkSepAddhAkAla taka parabhavika zrAyu ko zrATha - zrapakarSo meM bA~dhane ke yogya hote haiM / " tAva veva-leraiesu bahusAgarovamA uTThidiesu puSvakoDiti bhAgAvo adhiyA abAdhA asthi, tasi dhammAsAvasese bhujamANAue asaMkhepaddhA pajjavasANe saMte paramaviyamAuaM baMdhamANANaM tadasaMbhavA / Na tirikhakha - maNusesu vi to ahiyA AbAdhA asthi, tattha puNyakoDodo ahiyabhavadvidIe abhAvA / asaMkhejjavassAU tirikkha maNusA asthi ti ce, Na, tesi veva-peraiyANaM va bhujamANAue chammAsAdo ahie sate para bhaviAuassa baMdhAbhAvA / saMkhejjavastA uA vitirikkhamaNusA kadalodhAveNa vA adhadvidi galaleNaM vA jAva bhuMjAvabhuttAu dvidIe addhapamAroNa to hoNapamAraNeNa vA bhujamANAuaM Na kadaM tAva Na para bhaviyamAuvaM / kudo ? pariNAmiyAdo / tamhA ubakassAbAdhA pugvakoDitibhAgAdo ahiyA Natthi tti ghettavyaM / ' ( dhavala pu0 6 pR0 170 ) aneka sAgaropamoM kI prAyusthitivAle deva aura nArakiyoM meM pUrvakoTi ke tribhAga se adhika Ayukarma kI bAdhA nahIM hotI hai, kyoMki unakI mujyamAnaAyu meM chahamAsa se prasaMkSepAddhAkAla ke avazeSa rahanepara ve prAyubaMdha
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / 418 ] ke yogya hote haiM / karmabhUmiyA-tiyaMca va manuSyoM kI pUrvakoTise adhika Ayu nahIM hotI hai prasaMkhyAtavarSa kI zrAyuvAle bhogabhUmiyA-tiyaMca aura manuSyoM meM deva aura nArakiyoM ke samAna chahamAsa se adhika Ayu rahanepara parabhavasambandhI Ayu ke baMdha kA abhAva hai / saMkhyAtavarSa kI prAyuvAle ( karmabhUmiyA) manuSya va tithaMca kadalIghAta se athavA adhaH sthiti ke galana se, jaba taka bhujya aura avabhukta Ayusthiti meM mukta Ayusthiti ke ardhapramANa se athavA usase hIna pramANase bhujyamAnaAyu ko nahIM kara dete haiM, taba taka parabhavasambandhI Ayubandha ke yogya nahIM hote haiM / yaha niyama pAriNAmika hai / isalie Ayukarma kI utkRSTa AbAdhA pUrvakoTi ke tribhAga se adhika nahIM hotI hai / ina pramANoM se spaSTa ho jAtA hai ki pUrvakoTi yA usase kama AyuvAle manuSya, tiyaMcoM ke muktazrAyu ke ardhabhAga yA usase kama zeSa rahane para arthAt Ayu kA tribhAga yA usase kama zeSa rahanepara ve parabhavika AyubaMdha ke yogya hote haiM / - jai. ga. 17-6-66 / VIII / ja. lA. jaina, bhINDara zaMkA-naraka va svarga meM palya va sAgaroM kI AyuvAloM ke AyubaMdha kAlakA kyA niyama hai ? samAdhAna- nArakI va deva apanI-apanI Ayu meM chahamAsa zeSa rahanepara parabhavika AyubaMdha ke yogya hote haiM / jaisA ki zrI nemicandra siddhAnta cakravartI AcArya ne kahA hai "suraNirayA NaratiriyaM chammAsava siTugesagAutsa / " panI apanI Ayu meM adhika se adhika chaha mahIne zeSa rahanepara deva aura nArakI manuSyAyu athavA tiyaMcazrAyukA baMdha karane ke yogya hote haiN| chahamAha se adhika Ayu zeSa rahane para deva aura nArakI parabhavika AyubaMdha karane ke ayogya rahate haiM / - jai. ga. 17-6-76/ VIII / ja. lA. jaina, bhINDara narakAyu ke bandha meM pUrva karmodaya tathA kupuruSArtha; donoM kAraNa haiM zaMkA- narakAyu kA bandha manuSya ke puruSArtha ke doSa se hotA hai yA pUrva karmodaya se hotA hai ? samAdhAna - manuSyoM meM saMjJIpaMcendriyaparyApta karmabhUmiyA manuSya hI narakAyu kA baMdha kara sakatA hai| saMjJI - paMcendriyaparyApta manuSya suzikSA Adi grahaNa karake deva va manuSyaAyu kA baMdha bhI kara sakatA hai aura kuzikSA grahaNa karake naraka tiryaMcAyu kA bhI baMdha kara sakatA hai / saMjJIpaMcendriyaparyAptamanuSya ke jJAna kA kSayopazama to hai / yadi vaha usa kSayopazama kA sadupayoga kare to vaha apanA utthAna kara sakatA hai, yadi vaha usakA durupayoga kare to apanA patana kara letA hai / isa prakAra narakAyu ke bandha meM puruSArthaM ke durupayoga kI mukhyatA hai tathApi daiva ( pUrvaM karmodaya ) bhI gauNarUpa se kAraNa hai, kyoMki daiva yA puruSArtha kA ekAnta nahIM hai / - jaM. ga. 7-1-71 / VII / ro. lA. mittala
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] prAyu kA ghaTAnA prabandha avasthA meM sambhava hai zaMkA- mahAbandha pu0 1 meM AyubaMdha ke ATha - apakarSakAla batalAye haiM / ina apakarSakAloM meM jIva AgAmIbhava kI Ayu kA baMdha karatA hai| parabhava kI baMdhI huI Ayu kI sthiti kA ghaTanA yAnI apakarSaNa ina ATha apakarSakAloM meM hI hotA hai yA anya samaya meM bhI hotA hai ? samAdhAna - parabhava kI ba~dhI huI Ayu kA hara samaya apakarSaraNa ho sakatA hai, kyoMki usake apakarSaNa ke liye bandhakAla kA niyama nahIM hai / jisa jIva ne mithyAtva avasthA meM sAtaveM naraka kI Ayu kA bandha kara liyA, usake pazcAt usako samyagdarzana ho gayA, to vaha jIva samyagdarzana ke dvArA sAtaveM naraka Ayu kI sthiti ko ghaTAkara ( apakarSaNakara) prathama naraka Ayu ke samAna kara letA hai| kahA bhI hai- 'na narakAyuSaH sattvaM tasyatatrotpatteH kAraNaM samyagdarzanAsinA chinnaSaT pRthivyAyuSkatvAt / na ca tacchedo'siddhaH ArSAttatsidRdhyupalambhAt ' ( dhavala pu0 1 pR0 324 ) samyagdaSTi ke narakAyu kA bandha nahIM hotA hai, kyoMki narakAyu kI bandhavyucchitti prathamaguNasthAna meM ho jAtI hai / isaprakAra samyagdRSTi ke narakAyu kA baMdhakAla saMbhava nahIM hai ataH samyagdaSTi ke nIce kI chaha pRthiviyoM kI Ayu kA apakarSaNa hara samaya ho sakatA hai / isIprakAra anya Ayu ke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye / -- jai. ga. 1-4-76 / VIII / ra. lA. jaina, meraTha [ 418 eka tribhAga zeSa rahane para zrAyubandha kA antarmuhUrta kaunasA hotA hai ? zaMkA- bhujyamAna Ayu ke tIna bhAgoM meM se do bhAga bIta jAnepara eka antarmuhUrta taka Ayubandha hotA hai, to yaha antarmuhUrta kahA~ para hotA hai ? samAdhAna-karmabhUmiyA manuSya, tiryaMcoM kI do-tribhAga prAyu bIta jAne para jo prathama antarmuhUrta hotA hai vaha antarmuhUrta prabaMdha ke yogya hotA hai| kahA bhI hai suraNirayA jaratiriyaM dhammAsavasiTThage sagAussa / NaratiriyA savvAuM tibhAga sesammi ukkassaM // 639 // bhogabhumA devAuM chammAsavasige ya baMdhati / igivigalA NaratiriyaM te ubugA sattagA tiriyaM // 640 // ( go. ka. ) - deva, nArakI bhujyamAna zrAyu ke utkRSTarUpase chahamAsa avazeSa rahanepara athavA chahamAsa ke uttarottara tribhAga kA tribhAga zeSa rahanepara parabhavika manuSyAyu yA tiyaMcAyu ko bAMdhate haiM prarthAt usa kAla meM parabhavikaAyu ke baMdhayogya hote haiM / bhogabhUmiyA bhI isIprakAra mujyamAna- zrAyu ke chahamAsa avazeSa rahanepara athavA chahamAsa ke uttarottara tribhAga kA tribhAga zeSa rahane para parabhavika - devAyu baMdhayogya hote haiM / karmabhUmi ke manuSya va tithaMca - bhujyamAnazrAyu kA tribhAga athavA tribhAga kA uttarottara vibhAga zeSa rahanepara parabhavika cAroM Ayu ke bandhayogya hoya hai /
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jaise kisI karmabhUmiyA manuSya yA tiyaMca kI Ayu 81 varSa kI hai| usa 81 varSa meM se do tribhAga arthAt 54 varSa bIta jAne para zeSa tribhAga ( 27 varSa ) kA prathama antarmuhUrta kAla AyubaMdha yogyakAla hai / zeSa 27 varSaM ke do tribhAga 18 varSa bIta jAne para aura eka tribhAga zeSa rahane para arthAt 6 varSa Ayu zeSa rahane ke prathama - antarmuhUrta meM Ayubandha yogya hotA hai / zeSa 9 ke do tribhAga ( 6 varSa ) bIta jAne para zeSa eka tribhAga arthAt Ayu meM tInavarSa zeSa rahane ke prathamabhrantarmuhUrta meM AyubaMdha yogyakAla hotA hai / zeSa tInavarSa ke bhI do tribhAga bIta jAne para aura eka tribhAga arthAt Ayu meM eka varSa avazeSa rahanepara prathama antarmuhUrta zrAyubaMdha yogyakAla hotA hai / zeSa eka varSa ke do tribhAga ( 8 mAha ) bIta jAnepara zeSa eka tribhAga arthAt prAyu meM cAramAha avazeSa rahane para prathama antarmuhUrta baMghayogyakAla hotA hai / isI prakAra Age bhI vizeSa eka vibhAga kA prathama antarmuhUrta zrAyubandha yogya kAla hotA hai / - jai. ga. 13-7-72 / VII / ra. lA jaina " samyaktvaM ca " sUtra dvArA kisa-kisa Ayu ke bandha kA vidhAna va pratiSedha hotA hai zaMkA- tattvArtha sUtra adhyAya 6 sUtra 21 se kyA samyaktva ke dvArA deva Ayu ke atirikta anya Ayubandha kA niSedha ho jAtA hai ? samAdhAna - " samyaktvaM ca " ( 6 / 21 ) isa sUtra dvArA yaha batalAyA gayA hai ki manuSya va tiryaMcoM ke samyaktva ke dvArA mAtra vaimAnikadevoM kI Ayu kA hI baMdha hotA hai, kintu isase samyagdaSTideva va nArakiyoM ke manuSyAyu ke baMdha kA niSedha nahIM hotA hai, kyoMki deva aura nArakiyoM meM samyaktva se mAtra manuSyAyu kA hI bandha hotA hai / tuma sarvApavAdakaM sUtraM kecidvayAcakSate sati / samyaktve'nyAyuSAM hotoviphalasya prasiddhitaH // 2 // tannApracyutasamyaktvA jAyaMte devanArakaH / manuSyeSviti naivedaM tadbAdhakamitItare ||3|| ( zloka vArtika 6 / 21 ) yadi koI kahe ki yaha 'samyaktvaM ca' sUtra pahile kahe gaye sabhI Ayu AsravoM ke pratipAdaka sUtroM kA apavAda karane vAlA hai, kyoMki samyaktva ke hone para nAraka, tithaMca va manuSya Ayu ke prAsravoM ke kAraNoM ke viphala ho jAne kI prasiddhi hai / isake uttara meM prAcArya kahate haiM ki aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki jinakA samyaktva cyuta nahIM huA hai aise deva va nAskI jIva marakara manuSyoM meM hI utpanna hote haiN| isa kAraNa yaha sUtra deva aura nArakiyoM meM manuSyAyu ke Asrava kA niSedhaka nahIM hai / cAroM hI gatiyoM meM zrAyubandha prATha bAra ho sakatA hai zaMkA - ekanava meM Ayukarma kA baMdha adhika se adhika kitanI bAra ho sakatA hai ? kyA yaha niyama cAroM gatiyoM meM samAna hai ? - jai. ga. 11-5-72 / VII /
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 421 samAdhAna-ekabhava meM prAyukarma kA baMdha adhika se adhika ATha bAra ho sakatA hai| zrI vIrasena AcArya ne dhavala pu0 10 pR0 233 para kahA bhI hai "je sovakkamAuA te sagasaga jamANAu didIe ve tibhAge adikkate paramaviyAuvaabaMdhapAoggA hoMti jAva asaMkheyadA ti / tattha AuabaMdhapAoggakAlambhaMtare AuabaMdhapAoggApariNAmehi ke vi jIvA avAraM ke vi sattavAraM ke vi chagvAra ke vi paMcavAraM ke vi cattArivAra ke vi tiNNivAraM ke vi do vAraM ke vi ekkavAraM pariNa. mNti| ....... tiruvakkamAuA puNa chammAsAvasese AuabaMdhapAoggA hoti / tattha vi evaM ceva aTThAgarisAo vttvaao|" jo jIva sopakramAyuSka haiM ve apanI bhujyamAna Ayusthiti ke do tribhAga bIta jAne para vahA~ se lekara asaMkSepArA kAla taka parabhavasambandhI Ayu ko bAMdhane ke yogya hote haiN| unameM Ayubandha ke yogya-kAla ke bhItara kitane hI jIva pAThabAra, kitane hI sAtabAra, kitane hI chahabAra, kitane hI pAMcabAra, kitane hI cArabAra, kitane hI tInabAra, kitane hI dobAra aura kitane hI ekabAra Ayubandha ke yogya pariNAmoM se pariNata hote haiN| jo nirupakramAyuSka jIva hote haiM, ve apanI bhujyamAnaAyu meM chahamAha zeSa rahanepara Ayubandha ke yogya hote haiN| yahA~ bhI isI prakAra ATha-apakarSoM ko kahanA caahiye| isase yaha bhI spaSTa ho jAtA hai ki cAroM hI gatiyoM meM Ayubandha adhika se adhika AThabAra ho sakatA hai / -Ne. ga. 10-2-72/VII/ kastUracanda parabhavika prAyu ke utkarSaNa-apakarSaNa viSaya spaSTokaraNa zaMkA-parabhava sambandhI baddhaAyu kI udIraNA nahIM ho sakatI hai| phira usakI sthiti meM utkarSaNa va apakarSaNa kisa prakAra ho sakatA hai ? . samAdhAna - udIraNA usa karma kI hotI hai jisakA udaya hotA hai, kyoMki apakva karmoM ko pakAne ( udaya meM lAne ) kA nAma udIraNA hai| kahA bhI hai "apakva paacnmubiirnnaa| (dha. pu. 15 pR. 43 ); je kammakkhaMdhA mahaMtesuTidi aNubhAgesu avaTivA okkaDidUNa phaladAiNo kIraMti, tesimudIraNA ti saNNA, apakvapAcanasya udIraNAvyapadezAt / " (dha0 pu0 6 pR0 214 ) artha-jo mahAn sthiti aura anubhAgoM meM avasthita karma-skandha apakarSaNa karake phala dene vAle kiye jAte haiM, una karmoM-skandhoM kI 'udIraNA' yaha saMjJA hai, kyoMki apakvakarmaskandhoM ke pAcana karane ko udIraNA kahA gayA hai| vartamAna meM bhujyamAnAyu kA udaya hai, parabhavika baddhaAyu kA udaya nahIM hai, ataH parabhavabaddhaAyU ke apakvakarmaskandhoM ko udaya meM nahIM lAyA jA sakatA hai, ataH usakI udIraNA saMbhava nahIM hai| parabhava baddhaAyU ke uparimasthitidravya ko apakarSaNa karake udayAvali ke bAhara pAbAdhA ke bhItara nahIM diyA jA sakatA hai kintu avalambanAkaraNa ke dvArA uparisthiti ke niSakoM kA dravya nIce ke niSekoM meM diyA jA sakatA hai| kahA bhI hai
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mustAra : "parabhabiAubha uvarimadvidivambastra okaruNAe heTThA NivavaNamavalaMbaNAkaraNaMNAma / ekssa okaDuNasaNNA kiSNa kavA ? Na uvayAbhAveNa udayAvalibAhire aNivayamANassa okaDuNAvavaesavirohAvo / " ( dhavala pu0 10 pR0 330 ) 422 ] artha - parabhava sambandhI Ayu kI uparimasthiti meM sthitadrabhya kA apakarSaNa dvArA nIce patana karanA pravalambanakaraNa kahA jAtA hai| isakI apakarSaraNa saMjJA nahIM dI gaI, kyoMki parabhavika Ayu kA udaya nahIM hone se isakA udayAvali ke bAhara [ tathA AbAdhA ke andara ] patana nahIM hotA, isaliye isakI apakarSaNa saMjJA karane kA virodha hai / Azaya yaha hai ki yaha parabhavasambandhI AyukA apakarSaNa hone para bhI usakA patana prAbAdhAkAla ke bhItara na hokara bhAbAdhA se Upara sthita sthitiniSekoM meM hI hotA hai, isIliye avalaMbanakaraNa ko apakarSaNa se bhinna batalAyA hai / yadi parabhavaAyubaMdha ke pazcAt dUsare kisI apakarSa meM adhika sthitivAlI parabhavikaAyu kA punaH baMdha ho to parabhavikanAyu sthiti kA utkarSaNa ho sakatA hai| binA baMdha ke utkarSaraNa nahIM ho sakatA hai, kyoMki "baMdhAnusAriNIe ukkaDagAe" utkarSaNa baMgha kA anusaraNa karane vAlA hotA hai, aisA sUtra vacana hai / ( dhabala pu0 10 pR0 43 ) -jai. ga. 30-12-71 / VI / ro. lA. mittala AnatAdika devoM ke mAsapRthaktva pramANa zrAyubandha zaMkA- dhavala pustaka 9 pR0 307 para likhA hai-Anata0-prANata aura AraNa-acyuta svarga ke devoM meM se kI bAMdhakara manuSyoM meM utpanna huA / prazna yaha hai ki zuklalezyAvAlA deva bhI kyA itanI alpamAsapRthaktva Ayu Ayu kA baMdha kara sakatA hai ? samAdhAna- yaha ThIka hai ki zrAnataAdi svargo meM zuklalezyA hotI hai, kintu ina svargoM meM mithyAdRSTideva bhI hote haiM / ina svargoM ke midhyAdRSTideva saMklezapariNAmoM se mAsapRthaktva kI Ayu kA baMdha kara lete haiM / " ca ANava pANada asaMjaba sammAiTTiNo maNussAuassa jahaNaTThivi baMdhamANA vAsapudhatAvo heTThA baMdhati, mahAbaMdha jahaSNadvidi baMdhaddhAdyeve sammAbiTTINamAu assa vAsapudhattametta dviviparUvaNAvo / tavo ANava- pANavamicchAiTTissa maNussAu aMgAsapudhattamettaM baMdhiya / " ( dhavala pu0 7 pR0 195 ) artha - Anata - prAraNata kalpavAsI asaMyatasamyagDaSTideva jaba manuSyAyu ko jaghanyasthiti bA~dhate haiM taba ve varSapRthaktva se kama kI prAyusthiti nahIM bA~dhate, kyoMki mahAbaMdha meM jaghanyasthitibaMdha ke kAla vibhAga meM samyagdRSTijIvoM kI Ayusthiti kA pramANa varSapRthaksvamAtra prarUpita kiyA gayA hai / bhrataH prAnata-prANata kalpavAsI devoM ke mAsapRthaktvamAtra manuSyAyu kA baMdha karatA hai / - ja. ga. 17-4-69/ VII / Ta. lA. jaina
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 423 sabhI aparyAptakoM ko prAyu zvAsa ke aThArahaveM bhAga pramANa hai zaMkA-eka zvAsa meM aThArahabAra janmamaraNa nigodiyA hI karate haiM yA aura sabhI ? samAdhAna-labdhyaparyAptakaekendriya se paMcendriya taka sabhI jIva eka zvAsa ( nAr3I) meM 18 bAra janmamaraNa karatA hai / kahA bhI hai-"savvesimapajjattANamukkassAuaM sarisaMti / " (dha0 pu0 14 pR0 515) saba aparyAptakoM kI utkRSTa-Ayu samAna hotI hai| -jaM. ga. 2 5-5-78/VI/ muni atasAgarajI morenAvAle gatibandha tathA prAyubandha saMbaMdhI UhApoha evaM zreNika kA udAharaNa zaMkA-ekaparyAya meM eka hI gati kA baMdha hogA yA vizeSa kA arthAt do, tInagati kA baMdha ho jAtA hai| yadi eka paryAya meM do, tInagati kA baMdha hogA to Ayu ke tribhAga meM baMdha honA kaise saMbhava hotA hai ? zreNika mahArAja kA eka gati se vo do baMdha mAne gye| eka narakagati kA dUsare tIrthaMkaraprakRti kA baMdha huA to unheM manuSyagati kA bandha huA ki nahIM yA naraka hI meM unako manuSyagati kA bandha hogA? samAdhAna-zaMkA se aisA pratIta hotA hai ki Ayu aura gati ko eka samajhA hai| karma ATha prakAra ke haiN| una pATha meM se eka nAmakarma hai aura eka Ayukarma hai| nAmakarma kI 93 uttaraprakRti haiM aura ekaprakRti kA dUsarI prakRtirUpa saMkramaNa bhI ho jAtA hai, kintu Ayukarma kI 4 uttaraprakRti haiM aura Ayukarma kI eka uttaraprakRti kA dUsarI uttaraprakRtirUpa saMkramaNa nahIM hotA hai| nAmakarma kI 63 uttaraprakRtiyoM meM 'gati' nAma kI bhI piMDarUpa uttaraprakRti hai jisake naraka, tiyaMca, manuSya, devarUpa cAra bheda haiN| inameM se jisa samaya kisI eka gati kA udaya hotA hai to anya tIna gatiyA~ stibukasaMkramaNa dvArA udayagata gatirUpa saMkramaNa hokara udaya meM AtI haiN| ata: ekajIva ke eka hI paryAya meM yathAsaMbhava cAroM gatiyoM kA yathAkrama baMdha ho sakatA hai| eka jIva ke ekaparyAya meM ekase adhika gati kA bhI baMdha ho sakatA hai. kintu eka jIva ke ekaparyAya meM eka hI Ayu kA baMdha hogA anya Ayu kA baMdha nahIM ho sktaa| jisa samaya Ayu kA baMdha hotA hai usasamaya gati kA baMdha bhI Ayu ke anusAra hogA, arthAt jisa Ayu kA baMdha hogA usa sa dI gati kA baMdha hogaa| eka paryAya meM eka hI Ayu ke ba~dhane meM kAraNa yaha hai ki 'eka prAya kA dUsarI AyarUpa saMkramaNa nahIM hotA hai| maraNa ke anantara samaya meM jisa Ayu kA udaya hogA usa hI gati kA bhI udaya hogA aura usa hI gati meM jIva janma legaa| usa samaya vivakSitagati ke atirikta anya tIna gatiyAM stibukasaMkramaNa ke dvArA vivakSitagatirUpa saMkrAnta hokara udaya meM AtI haiN| rAjA zreNika ke mithyAtva avasthA meM pariNAma anusAra cAroM gatiyoM kA baMdha saMbhava hai, kintu jisa samaya narakAyU kA baMdha kiyA usa samaya to narakagati kA hI baMdha huaa| samyaktva kAla athavA tIrthakaraprakRti ke baMdhakAla meM mAtra eka devagati kA hI nirantara baMdha huA, kyoMki samyagdRSTi manuSya yA tithaMca ke anya tInagati kI baMdhavyucchitti ho jAne se anya tInagati kA baMdha nahIM hotaa| samyagdRSTideva va nArakI nirantara eka manuSyagati kA hI
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 ] [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : baMdha karate haiM anya gati kA nhiiN| prataH zreNikamahArAja naraka meM nirantara manuSyagati kA baMdha kara rahe haiM aura chahamAha Ayu zeSa raha jAne para manuSyAyU kA hI baMdha kreNge| -jaM. saM. 12-6-58/V/ di. jaina paMcAna, muhArI gati va prAyu bandhoM ke kramazaH chUTane va nahIM chUTane sambandhI spaSTIkaraNa zaMkA-gatibaMdha chUTa jAtA hai AyubaMdha nahIM chUTatA so kaise ? samAdhAna narakagati, tiyaMcagati, manuSyagati aura devagati ke bheda se gatibaMdha cAraprakAra kA hotA hai kintu eka samaya meM eka hI gati kA badha hotA hai kintu ekabhava meM eka se adhika kA baMdha hotA hai / sattA meM bhI eka se adhika gati rahatI hai| ekabhava meM parabhavasaMbaMdhI eka hI prAyukA baMdha hotA hai, eka se adhika Ayu kA baMdha nahIM ho sakatA hai| isa parabhavika Ayu kA abAdhAkAla bhI pUrvabhava kA zeSa AyukAla pramANa hotA hai| gatibaMdha ke abAdhAkAla kA aisA niyama nahIM hai / isaprakAra ekakAla meM eka hI Ayu kA udaya saMbhava hai, kintu gati kA aisA niyama nahIM hai| jisa Ayu kA udaya hotA hai usI gati kA svamukha udaya hotA hai aura anya gatiyoM kA udayAgata gatirUpa stibukasaMkramaNa dvArA paramukha udaya hotA hai| koI bhI karma, svamukha yA paramukha udaya binA nirjarA ko prApta nahIM hotA hai / kahA bhI hai "Naca kammaM sagasakveNa parasarUveNa vA avattaphalamakamma mAvaM gacchati / " ( jayadhavala pu0 3 pR. 245) artha-karma svarUpa se yA pararUpa se phala binA diye akarmabhAva ( nirjarA) ko prApta nahIM hotaa| jisaprakAra anudaya gatiprakRti kA stibukasaMkramaNa dvArA parasvarUpa arthAt udaya gati prakRtirUpa udaya hotA hai usaprakAra mAyukarma prakRti kA udaya parasvarUpa nahIM hotA hai, kintu svarUpa se hI udaya hotA hai| isaliye aisA kahA jAtA hai ki mAyubaMdha nahIM chUTatA hai| jo gatikarma prakRti udayameM hai, usake atirikta anya gatiprakRtiyoM kA stibUkasaMkramaNa ho jAtA hai / arthAta ve prakRtiyAM udayAgata gatiprakRtirUpa saMkramaNa hokara parasvarUpa se udaya meM prAtI haiM / -ja. ga. 19-8-71/VII/ ro lA. mitala bandha meM mAtra ekakSetrAvagAhanA hI nahIM hotI, anya bhI vaiziSTaya mAtA hai zaMkA-saMsArIjIva tathA pauDgalikakarma-nokarma (zarIra)kA mAtra eka kSetrAvagAhasaMbaMdha hai yA inake parasparasaMbaMdha meM koI vizeSatA hai ? eka kSetrAvagAha sambandha to chahoM dravyoM meM hai| samAdhAna-saMsArIjIva aura paudgalikakarma va zarIra kA mAtra ekakSetrAvagAhasambandha nahIM hai, kintu inakA paraspara baMdha ho jAne ke kAraNa kathaMcit ekatva ho jAtA hai aura donoM apane svabhAva se cyata hokara eka tatIya avasthA utpanna ho jAtI hai| lakSaNa kI apekSA jIva aura karma donoM meM nAnApana hai| "paraspara-zleSalakSaNa: bNdhH|"( sa0 si0 va rA.vA.) do dravyoM kA paraspara saMzleSa honA baMdha kA lakSaNa hai|
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 425 'orAliya veundhiya AhAra teyA kammaiyavaggaNANaM jIvANaM jo baMdho so jIvapoggalabaMdho NAma / ekIbhAvo baMdhaH, sAmIpyaM saMyogo vA yutiH|' (dhavala pu0 13 pR0 347 va 348 ) / audArikavargaNAeM, vakriyikavargaNAeM, AhArakavargaNAeM, taijasavargaNAeM aura kArmaNavargaNAeM inakA aura jIvoM kA jo baMdha hotA hai vaha jIva-pudgala-baMdha hai / ekIbhAva ko prApta honA baMdha hai aura samIpatA yA saMyoga kA nAma yuti hai| 'baMdho NAma dubhAvaparihAreNa eyattAvattI / Na ca tatthaphAso asthi, eyatta tsvirohaado| Na ca savvaphAseNa viyahicAro, tattha egattAvattIe viNA savvAvayabehi phaasmbhuvgmaado|' (dhavala pu0 13 pR07) ___artha-dvitva kA tyAga kara ekatva kI prApti kA nAma baMdha hai| parantu ekatva ke rahate hue sparza nahIM pAyA jAtA, kyoMki ekatva meM sparza ke mAnane meM virodha AtA hai| yadi kahA jAya ki isa taraha to sarvasparza ke sAtha vyabhicAra ho jaaygaa| so bhI bAta nahIM hai, kyoMki vahAM para ekatva kI prApti ke binA saba avayavoM dvArA sparza svIkAra kiyA gayA hai| zlokavAtika pu06 pR0 391 para likhA hai 'anekapadArthAnAmekaravabuddhi janakasambandhavizeSo bndhH|' aneka padArthoM meM ekatvajJAna karAne kA hetu aisA sambandha vizeSa so bandha hai| zrI amRtacandrAcArya ne bhI tasvArthasAra meM likhA hai bandhaM prati bhavatyaika mnyonyaanuprveshtH| yugapanAvitaH svarNa raupyavajjIva karmaNoH // 18 // bandha honepara jisake sAtha bandha hotA hai usake sAtha eka dUsare meM praveza ho jAne para paraspara ekatA ho jAtI hai| jaise suvarNa aura cAMdI ko eka sAtha galAne se donoM ekarUpa ho jAte haiM usIprakAra jIva aura karmoM kA bandha hone se paraspara ekarUpa ho jAte haiN| bhI pUjyapAdAcArya ne bhI sarvArthasiddhi meM isI bAta ko kahA hai 'bandha paDi eyatta lakkhaNado havA tassa NANattaM / ' prAtmA aura karma bandhakI apekSA eka haiM, kintu lakSaNa kI apekSA ve bhinna-bhinna haiN| -Na. ga. 11-3-71/VII/ sulatAnasiMha 17 prakRtiyoM kA bandha eka sthAnika hai| udaya va sattva kinhIM kA eka sthAnika hotA hai zaMkA-paMcasaMgraha gAthA 486 pR0 276 evaM go0 ka0 gA0 182 meM, 17 prakRtiyoM kA anubhAgabandha eka sthAnika kahA hai aura anya sarva prakRtiyoM kA anubhAgabandha ekasthAnika sambhava nahIM hai, aisA kahA hai| kyA yaha kapana mAtra bandhakI apekSA se hai yA sattva va ubaya kI apekSA se bhI hai?
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM. ratanacanda jaMna mukhtAra : samAdhAna-paMcasaMgraha gAthA 486 isaprakAra hai AvaraNa desaghAvaMtarAya saMjalaNa purisa tttrsN| cauvihabhAva pariNayA timAvasesA sayaM tu sattahiyaM // 486 // AvaraNa desaghAvaMtarAya saMjalaNa purisa sattarasaM / cauvihabhAvapariNadA tivihA bhAvA bhave sesA // 114 // ( paM0 saM0 pR0 623 ) go0 ka0 gA0 182 TIkA-AvaraNa desasesa cauNANAvaraNa tiSha dasaNAvaraNa causaMjalaNa purisaveda paMcaaMtarAiya sattarasa payaDINaM ukkassa aNubhAgabaMdho cuddhaannio| aNukkassa aNubhAgabandho cauTThANio vA tiDhANio vA vidvANio vA ekkaTThANio vaa| jahaNNa-aNubhAgabandho ikkaTThANio vA / ajahaNNa aNubhAgabandho ekkaTThANi vA viTThANi vA viThANio vA cauThANio vaa| kevalaNANAvaraNa-chadasaNAvaraNa-sAdAsAba-micchatta-vArasakasAya-aTaThaNokasAya-bajAusavANAma payaDI-ucca NiccagodANaM ukkassa aNubhAgabandho cutttthaannio| aNakkarata aNubhAgabandhI cauTThANio yA tihANio vA viTThANio vaa| jahaNNa aNubhAgabandho vitttthaannio| ajahaNNa aNubhAgabandhoviTThANio vA tiTThANio vA cauTThANio vA / matijJAnAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa, avadhijJAnAvaraNa, manaHparyayajJAnAvaraNa, cakSudarzanAvaraNa, acakSudarzanAvaraNa, avadhidarzanAvaraNa, saMjvalana-krodha-mAna-mAyA-lobha, puruSaveda, dAnAMta rAya, lAbhAMtarAya, bhogAMtarAya, upabhogAMtarAya, vIyAMtarAya ina 17 prakRtiyoM kA jaghanya anubhAgabaMdha ekasthAnika hai, kintu zeSa sarva prakRtiyoM kA jaghanya anubhAga baMdha visthAnika hai, eka sthAnika nahIM hai| yaha saba kathana anubhAgabandha kI apekSA se hai / sattva va udaya kI apekSA samyaktvaprakRti, strIveda, napuMsakaveda kA kSapaNA ke antimasamaya meM ekasthAnika hotA hai / ja0 gha0 pu0 5 meM kahA bhI hai / "saNamohaNIyakkhavaNAe micchatta-sammAmicchattANi khaiya puNo sammattaM pi viNAsiya kavakaraNijjo hodUNa tassa kavakaraNijjassa carimasamae sammattassa jahaNNamaNubhAgasaMtakammaM taM ca desaghAdi egaTThANiyaM / (ja0 gha0 pu0 5 pR0 143 ) darzanamohanIya kI kSapaNA ke samaya mithyAtva aura samyagmithyAtva kA kSaya karake pUnaH samyaktvaprakRti kA bhI nAza karane ke liye, kRtakRtya hokara, usa kRtakRtyavedaka ke antimasamaya meM samyaktvaprakRti kA jaghanya-anubhAgasatva hotA hai| vaha jaghanya-anubhAga-dezaghAtI aura ekasthAnika hotA hai| "tassa carimasamayasavedayassa itthivedANubhAga saMtakammaM desaghAdI egaTThANiyaM ca hodi, udysruuvttaado|" (ja0 dha0 pu0 5 pR0 148 ) .. antima-samayavartI savedaka kA strIvedasambandhI anubhAgasatkarma dezaghAtI aura eka sthAnika hotA hai, kyoMki vaha udayasvarUpa hai| 'khavagassa carimasamayaNavaMsayavedayassa aNubhAga saMtakammaM desaghAvI egaTThANiyaM / ' (ja00 pu0 5 pR0 151) antimasamayavartI napusakavedI kSapaka kA anubhAga satkarma dezaghAtI aura ekasthAnika hotA hai| -je. ga. 29-4-76/VI/ ja. lA. jaina, bhINDara
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 427 tIrthakara prakRti kA bandha zaMkA-kisI jIva ne tIrthaMkaraprakRti kA baMdha kara liyA hai to usa jIva ke jaba taka tIrthakaraprakRti kA udaya nahIM AyA taba taka kyA tIrthakara prakRti kA Asrava hotA rahegA ? yA tIrthakaraprakRti kA bandha hone ke pazcAt usakA bAstrava ruka jAtA hai ? samAdhAna-jisa jIva ne tIrthakaraprakRti kA bandha kara liyA hai usake isa prakRti kA nirantara bandha hotA rhegaa| isakI bandhavyucchitti AThaveM guNasthAna meM hai| ataH vahA~ para isakA bandha ruka jAtA hai| jisako dUsare yA tIsare naraka meM utpanna honA hai usake maraNa samaya antama'harta ke lie mithyAtvagaNasthAna ho jAne va tIsare naraka meM utpanna hone ke samaya eka antarmuhUrta mithyAtvaguNasthAna rahane se tIrthaMkaraprakRti kA bandha nahIM hotA, kintu samyaktva hote hI punaH tIrthakaraprakRti kA bandha hone lagatA hai| isaprakAra apUrvakaraNaguNasthAna meM bandhanyucchitti ho jAne para yA mithyAtvakAla meM tIrthaGkaraprakRti kA bandha nahIM hotA anyatra nirantara bandha hotA rahatA hai| -jaM. saM. 4-10-56/VI/ ka. de. gayA . mAhArakamizra0 yoga meM tIrthaMkaraprakRti kA bandhakAla eka samaya zaMkA-mAhArakarmiyakAyayoga meM tIrthakaraprakRti kA jaghanya bandhakAla ekasamaya kisaprakAra saMbhava hai.? samAdhAna-tIrthaGkara nAmakarmaprakRti niraMtara bandhanevAlI prakRti hai / kahA bhI hai sattetAla dhuvAo titthyraahaar-aaucttaari| ghauvaNaM payaDIo bajhaMti niraMtaraM savvA / / ( dha0 pu0 8 pR0 16) saMtAlIsa dhra vaprakRtiyAM, tIrthaGkara, prAhArakazarIra, AhArakazarIrAMgopAMga aura cAra Ayu ye saba 54 prakRtiyAM niraMtara baMdhatI haiN| 'paramatthado puNa egasamayaM baMdhidUNa vidiyasamae jisse baMdhavirAmo vissadi sA sAMtara bndhpyddii| jisse bandhakAlo jahaNNo vi aMtomuttametto sA NiraMtarabaMdhaparyADa ti ghettanvaM / ' (dhavala pu0 8 pR0 100) ekasamaya bandhakara dvitIyasamayameM jisa prakRti kI bandhavizrAnti dekhI jAtI hai vaha sAntara-bandhaprakRti hai / jisakA bandhakAla jaghanya bhI antamahataM mAtra hai vaha niraMtara-baMdhaprakRti hai| tIrthakara niraMtara-baMdhaprakRti hai, ataH tIrthakaraprakRti kA jaghanya bandhakAla bhI antarmuhUrta honA cAhiye, kintu mahAbandha pu0 1pR0 55 para AhArakamizrakAyayoga-mArgaNA meM tIrthaMkaraprakRti kA jaghanya baMdhakAla ekasamaya kahA hai (Navari titthaya. jaha. ega. ukka. aNto.)| isIprakAra pR0 444 para kahA gayA gayA hai| AhArakamizrakAyayoga ke kAla meM jaba ekasamaya zeSa rahA taba tIrthaMkaraprakRti kA bandha prArambha huaa| eka samaya AhArakamizrakAyayoga meM tIrthaMkaraprakRti kA bandha huA, dUsare samaya meM tIrthaMkaraprakRti kA baMdha to hotA rahA, kintu AhArakamizrakAyayoga kA kAla samApta ho jAne ke kAraNa pAhArakamizrakAyayoga nahIM rahA, anya yoga ho gyaa| isaprakAra AhArakamizrakAyayoga meM tIrthaMkaraprakRti kA jaghanya baMdhakAla ekasamaya sambhava hai| -jaM. ga. 1-4-74/VIII/ ra. lA. jaina
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : tIrthakara prakRti ke bandha kA aMtara pIta-padma lezyA meM nahIM hotA zaMkA-mahAbaMdha prathama pustaka meM tIrthaGkara prakRti ke baMdha kA antara pIta, papalezyA meM nahIM batAyA, kintu zuklalezyA meM antara batAyA hai| isakA kyA kAraNa hai ? tIrthaMkaraprakRti ke baMdhaka deva ke bhale hI antara na ho, parantu tIrthakaraprakRti ke baMdhakamanuSya ko tInoM hI zubhalezyAoM ke paraspara parivartana se antarmuhUrta antara prApta hotA hai, kyoMki aisA koI samaya nahIM hai ki tIrthaMkara prakRtibaMdhaka ko lezyAoM meM parivartana na hotA ho| sAdhAraNatayA manuSyoM va tiryacoM meM lezyA kA utkRSTakAla antarmuhUrta hai| yavi devoMkI apekSA hI kathana karanA abhISTa ho to zuklalezyA meM tIrthakaraprakRti ke baMdha kA antara nahIM bntaa| yadi devagati se nirgamana kI apekSA zuklalezyA meM antara kahA jAve to vaha niyama pItapaya lezyA meM bhI honA cAhiye, kyoMki devagati se cyuta honevAlA jIva avazya kApotalezyA ko prApta ho jAtA hai aisA niyama hai| samAdhAna-tIthaMkaraprakRti niraMtara baMdhaprakRti hai| isake baMdha kA antara do avasthA meM par3atA hai| (1) tIrthaMkaraprakRti kA baMdhaka jIva jaba upazamazreNI car3hatA hai to apUrvakaraNaguNasthAna meM tIrthaMkaraprakRti kI baMdhanyucchitti ho jAnepara baMdha kA antara prAraMbha ho jAtA hai| girane para punaH baMdha prAraMbha ho jAtA hai| upazamazreNI meM zuklalezyA hotI hai isa apekSA se zuklalezyA meM tIrthaMkaraprakRti ke baMdhakA antara kahA hai| (2) jisane dUsare yA tIsare narakakA AyubaMdha kiyA hai aisA manuSya yadi kSayopazamasamyagdRSTi ho tIrthaGkaraprakRti kA baMdha prArambha karatA hai to usake maraNasamaya samyaktva chUTa jAne se tIrthaGkaraprakRti kA baMdha bhI nahIM hotaa| naraka meM utpanna ho paryApta ho samyaktva ko prAptakara punaH tIrthaMkaraprakRti kA baMdha hone lagatA hai| isaprakAra kApotalezyA meM tIrthakaraprakRti ke baMdha kA antara hotA hai| __ devagati se cyuta honevAlA jIva avazya kApotalezyA ko prApta ho jAtA ho aisA koI ekAnta niyama nahIM hai, kyoMki samyagdRSTijIva ke devagati meM jo lezyA thI vahI lezyA manuSya meM utpanna hone ke bAda eka antarmuharta taka banI rahatI hai| yadi deva mithyAdRSTi hai to svarga se cyuta hone para hI niyama se azubha lezyA ho jaavegii| -jaM. saM. 31-7-58/V/ ji. ku. jaina, pAnIpata tIrthakara prakRti ke bandha kA prArambha narakagati se nahIM hotA zaMkA-Agama meM likhA hai ki tIsare naraka se nikalA huA jIva tIrthakara ho sakatA hai| to kyA vaha jIva tIrthakaraprakRti kA baMdha tIsare naraka meM hI kara letA hai yA vahAM se nikalane ke bAda manuSyabhava meM ? samAdhAna-tIrthakara prakRti ke baMdha kA prAraMbha manuSya hI kevalI yA zrutakevalI ke nikaTa karatA hai ( go.ka. gAthA 93) / jisane pahile narakAyu kA baMdha kara liyA hai, aisA manuSya, samyagdRSTi hokara tIrthakaraprakRti kA baMdhakara yadi dasare yA tIsare naraka meM utpanna hotA hai to usake mithyAtva meM jAne ke kAraNa eka antamuharta taka tIrthaMkara prakRti kA baMdha ruka jAtA hai| dUsare yA tIsare naraka meM utpanna hone para eka antarmuhUtaM pazcAt samyagdRSTi hokara pUnaH tIrthaGkaraprakRti kA baMdha karane lagatA hai| naraka se nikalakara manuSya hone para bhI nirantara tIrthaMkaraprakRti kA baMdha hotA rahatA hai| AThaveMguNasthAna meM tIrthaMkaraprakRti kI baMdhavyucchitti ho jAtI hai| donoM manuSyabhavoM va narakabhava meM tIrthaMkaraprakRti kA baMdha hotA hai, kintu prArambha manuSyabhava meM hotA hai| kRSNajI ne yahA~ para tIrthakaraprakRtikA baMdha kara liyA thA, aba tIsare naraka meM tIrthaMkaraprakRti kA baMdha ho rahA hai| vahAM se nikalakara tIrthakara hoNge| -Ne. saM. 19-3-59/V/ *. lA. naeNna, kucAmana
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] tIrthaMkara prakRti kA sthiti bandha zaMkA- tiryaJcAyu kA sthitibandha to vizuddhatA se adhika aura saMklezatA se kama hotA hai lekina tIrthaMkaraprakRti kA sthitibandha vizuddhatA se kama aura saMklezatA se adhika hotA hai, so kyA kAraNa hai ? samAdhAna - tithaMca - manuSya - devaAyu ke atirikta anya saba karmaprakRtiyoM kA sthitibandha saMklezatA se safe aura vizuddhatA se kama hotA hai, kintu ukta tIna prAyu kA sthitibandha saMklezatA se kama aura vizuddhatA se adhika hotA hai / isameM prakRtivizeSa hI kAraNa hai / athavA tiryaJcAyu aura manuSyAyu kI utkRSTa sthiti bhogabhUmiyA jIvoM ke hotI hai / dAnAdi ke kAraNa vizuddhapariNAmoM se bhogabhUmiyA kI Ayu kA bandha hotA hai / saMklezapariNAmoM se bhogabhUmiyA kA bandha nahIM hotA / devAyu kI utkRSTasthiti anuttaravimAnoM meM hotI hai / samyagDaSTisaMyamI manuSya zuklalezyA sahita hI anuttaravimAnoM meM utpanna hotA hai ataH devAyu kI utkRSTa sthiti kA bandha vizuddhapariNAmoM se hotA hai / tIrthaMkara Adi anya puNyaprakRtiyoM kA sthitibandha vizuddhapariNAmoM se kama aura saMkleza se adhika hotA hai / [ 429 saMsAra meM adhika kAla taka rahane kA kAraNa saMkleza hai / saMsAraviSai rahanA sthitibandha ke anusAra hai / tAteM saMkleza se (tIna Ayu ke atirikta) sarva prakRtini kA sthitibandha bahuta hoya / (labdhisAra kSapaNAsAra bar3I TIkA pR0 17 ) indra bhI tIrthaMkara prakRti kA bandha prArambha nahIM kara sakatA -- patAcAra ba. pra. sa., paTanA zaMkA- kyA bhagavAna ke samavasaraNa meM indra yA deva tIrthaMkara prakRti kA baMdha prArambha kara sakate haiM ? samAdhAna - mAtra manuSya hI tIrthaMkaraprakRti kA baMdha prArambha kara sakatA hai / 'titthayarabaMdha pAraMbhayA NarA kevalibugaMte // 93 // ' ( go . ka. ) manuSya hI kevalI yA zrutakevalI ke nikaTa tIrthaMkaraprakRti ke baMdha kA prArambha karate haiM / isa ArSavacana se siddha hotA hai ki indra yA deva tIrthaMkaraprakRti ke baMdha kA Arambha nahIM kara sakate / jisa manuSya ne tIrthaMkara prakRti ke baMdha kA Arambha kara diyA hai jaba vaha marakara deva yA indra hotA hai usa deva yA indra ke tIrthaMkaraprakRti kA baMdha hotA rahatA hai / tIrthaMkara prakRti ke utkRSTa sthiti bandha kA zrartha zaMkA- paMcasaMgraha pRSTha 253 " tIrthaMkara prakRti kA utkRSTasthitibandha cauye guNasthAnavAle samyagdRSTi manuSya ke hotA hai / " yahA~ prazna yaha hai ki utkRSTa sthitibaMdha kA kyA artha hai ? kyA terahaveM guNasthAna meM rahane ke kAla se matalaba hai yA sthitisattva kI apekSA se ? - jai. ga. 4-9-69 / VII / su. pra. jaina
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-samastaprakRtiyoM kA utkRSTasthitibaMdha saMklezapariNAmoM se hotA hai| tIrthakaraprakRti kA bandha samyagdRSTi ke hotA hai / jisa manuSya ne dUsare yA tIsare-narakakI AyukA bandha kara liyA hai tatpazcAt kSayopazamasamyaktva utpanna kara kevalI ke pAdamUla meM tIrthaMkaraprakRti bandhakA prArambha kara diyA hai aise manuSya ke maraNa ke samaya samyagdarzana chUTa jAtA hai / ataH jaba vaha manuSya mithyAtva ke abhimukha hotA hai taba usake utkRSTasaMbalezapariNAma hotA hai| ata. usasamaya usa aviratasamyandRSTi manuSya ke utkRSTasaMklezapariNAmoM ke kAraNa tIrthakara prakRti kA utkRSTa sthitibandha hotA hai, arthAta jo karmapradeza tIrthakaraprakRtirUpa se usa samaya ba~dhate hai unameM se antima niSeka meM utkRSTasthiti par3atI hai| tIrthaMkaraprakRti prazastaprakRti hai aura saMkleza se prazastaprakRtiyoM meM anubhAgastoka par3atA hai| ataH utkRSTa saMklezapariNAmoM ke samaya tIrthaMkaraprakRti meM jaghanyagranubhAgabandha hotA hai| -Ne. ga. 27-8-64/IX/ dha. lA. seThI tIrthakaraprakRti kA sthitibandha zubha saMkleza se zaMkA-tatvArtha sUtra kI samyagdarzanacandrikA TIkA meM likhA hai ki tIrthakara prakRti kA baMdha zubha-saMgalezapariNAmoM se hotA hai| yahAM para zubha-saMkleza-pariNAma kA kyA abhiprAya hai? samAdhAna-samyagdarzanacadrikAArSa grantha pratIta nahIM hotA hai| yaha grantha mere pAsa nahIM hai| tIrthakara prakRti zubha hai isaliye jina pariNAmoM se tIthaMkaraprakRti baMdhatI hai ve pariNAma zubha hote haiM; kintu utkRSTasthitibaMdha saMklezapariNAmoM se hotA hai ata: unako saMkleza kahA hai| isa prakAra 'zubhasaMkleza' kA samanvaya ho sakatA hai| ~Ne. ga. 10-7-67/VII/ ra. lA. jaina, tIrthakara prakRti ke jaghanya sthiti baMdha ke svAmI zaMkA-tIrthakara nAmakarma kA utkRSTaanubhAgabandha tathA jaghanya-sthitibandha vizuddhapariNAmoM se hotA hai| kArmaNa kAyayogI jIvoM meM tIrthaMkaraprakRti ke jaghanyasthitibandha kA svAmI do-gati kA jIva kahA hai (mahAbandha pu0 2 pR0 303 ) kintu utkRSTa anubhAgabandha kA svAmI tInagati kA jIva kahA hai ( mahAbandha pu0 4 pR0 198) tIrNakaraprakRti ke jaghanyasthitibandha va utkRSTa anubhAgabandha ye donoM vizuddha pariNAmoM se hote haiM to phira svAmitva. prarUpaNa meM ekatra ko gati kA jIva anyatra tInagati kA jIva aisA kahane meM saiddhAntika kyA hetu hai ? samAdhAna-mahAbandha pu0 2 pR0 303 para 'tisthaya dugaviyassa' azuddha likhA gayA aisA pratIta hotA hai jo nIce TippaNa se bhI jJAta hotA hai ki mUlaprati meM (jo ki tAr3apatra na hokara kAgaja prati hai| likhA hai "dugaviyassa titthaya0 isthi0|" mahAbandha pustaka 2 pR0 301-302 para vaikriyikakAyayogI vaikriyikamizrakAyayogI jIvoM meM tIrthaMkaraprakRti ke jaghanya sthitibaMdha ke svAmI deva aura nArakI donoM-gati ke jIva kahe haiN| mahAbandha pR04 pR0 198 para kArmaNakAyayogI jIvoM meM tIrthakaraprakRti ke utkRSTaanubhAgabaMdha ke svAmI tInoMgati ke jIva kahe haiN| isase yaha jJAta hotA hai ki kAmaNakAyayogI jIvoM meM tIthaMkaraprakRtike jaghanyasthitibaMdhake svAmI nArakI bhI haiM jaisA ki pu.2 pR. 301-302 para kahA gayA hai| kintu 30 303 para lekhaka kI asAvadhAnI se tInagati ke sthAna para do-gati likha dI gii| yadi tADapatra prati se milAna kiyA jAve to yaha azuddhi spaSTa ho jaave| -je.ga. 3-1-63/IX/ pannAlAla ..
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 431 tIrthakara prakRti ke bandha meM kAraNabhUta sAmagrI zaMkA-jo AtmA tIkara-paramAramA banakara siddha hotA hai unake tIrthakara hone ke pUrva tIsarebhava meM varzanavizuddhi Adi SoDazakAraNabhAvanA kI ArAdhanA karanevAlA hai vaha AtmA tIrthaMkara hI hotA hai yA sAmAnyakevalI bhI? 2072 samAdhAna-tIrthaMkaraprakRtibandha-prArambha ke liye upazama, yA kSayopazamasamyagdRSTi manuSya honA cAhiye, jisake manuSya yA tithaMca Ayu kA bandha na huA ho, kevalI yA zrutakevalI ke nikaTa ho aisA jIva darzanavizuddhi mAdi SoDazakAraNabhAvanA dvArA tIrthaMkaraprakRti kA bandha caturtha Adi tIna guNasthAnoM meM prArambha karatA hai / tIrthakaraprakRti kI bandha-vyucchitti apUrvakaraNaguNasthAnakAla ke saMkhyAta-bahubhAga bItane para hotI hai| vizeSa ke liye gommaTasAra karmakANDa gAthA 93 tathA dhavala pu. 81073 se 91 taka dekhanA cAhiye / samasta anukUla kAraNoM ke mila jAne para aura pratikUla kAraNoM ke abhAva ho jAne para kArya kI siddhi ko koI bhI rokane meM samartha nahIM, arthAt avazya hotI hai| -jaM. ga. 9-1-64/IX/ ba.lAmAnanda pAhArakadvika va tIrthaMkaraprakRti kA yugapat bandha sambhava zaMkA-kyA tIrthakara aura AhArakaTika kA maMdha ekaparyAyameM sAtha hI ho sakatA hai ? hokara kyA usa. paryAya meM eka kA gaMdha chUTa sakatA hai ? yA donoM Age sAtha-sAtha jA sakate haiM ? __ samAdhAna-tIrthaMkaraprakRti kA baMdha cautheguNasthAna se AThaveM guNasthAna taka ho sakatA hai, kintu AhArakadvika kA baMdha sAtaveM aura AThaveM ina do hI guNasthAna meM saMbhava hai| dha0 pu. 80 71 va 73 ) / sAtaveM aura pAThaveM guNasthAna meM eka jIva ke eka hI manuSyaparyAya meM ekasAtha prAhArakadvika aura tIrthaMkaraprakRti kA baMdha saMbhava hai jaisA ki baMdha-sannikarSa meM kahA hai ( mahAgaMdha pu0 3 106, 124 ) sAtava guNasthAna se girakara chaThe se cauthe gaNasthAna meM Ane vAle jIvake pAhArakadvikakA baMdha to nahIM hotA, kintu tIrthaMkaraprakRti kA baMdha hotA rahatA hai| pAThaveM guNasthAna kA saMkhyAtabahubhAga bIta jAne para prAhArakadvika aura tIrthakaraprakRti ko eka sAtha baMdhavyucchitti hotI hai| AhArakadvika kA baMdha mAtra manuSyaparyAya meM hI hotA hai; kintu tIrthaMkara prakRti kA bandha nAraka, manuSya aura deva tInoM-gatiyoM ke samyagdRSTijIvoM ke ho sakatA hai itanI vizeSatA hai ki tIrthaMkaraprakRti kA baMdha prArambha to manuSyaparyAya meM hI hotA hai| -ja. ga. 4-7-63/1X/ ma. lA. jaina saMkleza-vizuddhi ke kAla meM pApa va puNya donoM prakRtiyoM kA bandha zaMkA-zubhaprakRti kA saMkleza-pariNAmoM se jaghanya anubhAga aura vizuddhapariNAmoM se pApaprakRtiyoM kA jaghanyaanubhAgabandha hotA hai, aisA Agama meM likhA hai| jaba koI jIva zubhakArya karatA hai to kyA usa samaya usake tIva-saMklezapariNAma hote haiM jisase puNyaprakRtiyoM meM jaghanyaanubhAgabandha hotA hai ?
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / samAdhAna-zubhakArya karate samaya prAyaH tIvrasaMklezapariNAma nahIM hote, kyoMki tIvra saMklezapariNAmoM ke samaya pApakArya hote haiN| jisake tIvrasaMklezarUpa pariNAma hote haiM usake bhI zarIramAdi puNyaprakRtiyoM kA bandha hotA hai aura una puNyaprakRtiyoM meM jaghanyaanubhAgabandha hotA hai / / -jaM. ga. 10-1-66/VIII/ ra. lA. jaina puNyapApa prakRtiyA~ zaMkA-narakAyu ke atirikta zeSa tInoM Ayu puNyaprakRti kahI gaI hai, kintu nAmakarma meM tiyaMcagati va narakagati donoM pApaprakRti kahI gaI hai aisA bheda kyoM hai arthAt tiyaMcAyu ko puNyaprakRti kyoM kahA gayA hai ? samAdhAna-jina prakRtiyoM kA utkRSTa-anubhAgabandha vizuddhapariNAmoM se hotA hai ve puNya prakRtiyAM haiN| jina prakRtiyoM kA utkRSTa anubhAgabandha utkRSTa saMklezapariNAmoM se hotA hai ve pApaprakRtiyAM haiN| (go0 sA0 karmaka gA0 164) vizuddhapariNAmavAle mithyASTike tiryaMcAyu kA utkRSTa anubhAgabaMdha hotA hai (go0 sA0 karma0 165) ataH tithaMcAyu puNyaprakRti hai| tiryaMcagati kA utkRSTa anubhAgabaMdha saMklezapariNAmavAle mithyAdRSTideva va nArakIjIva ke hotA hai / (go0 sA0 ka0 169 ) ataH tiyaMcagati pApaprakRti hai| tithaMcagati meM koI jIva jAnA nahIM cAhatA ataH tiryaMcagati pApaprakRti hai, kintu tithaMcagati meM pahu~ca jAne ke pazcAta vahA~ se maranA nahIM cAhatA, kyoMki tiyaMca bhI marane se Darate haiM, ataH tiyaMcAyu puNyaprakati hai| narakagati meM koI jIva jAnA nahIM cAhatA aura na vahAM koI rahanA cAhatA hai, kintu atizIghra maraNa cAhatA hai ataH narakagati va narakAyu donoM pApaprakRtiyA~ haiN| -jaM. ga. 15-2-62/VII/ ma. lA. zubhAzubha karmasthiti zaMkA-manuSya-tiyaMca vevAyu kI sthiti ke atirikta zeSa saba puNyaprakRti kI sthiti azubha hI hai to kyA tIrthakaraprakRti kI sthiti bhI azubha ho hai ? ye tInoM Ayu to saMsAra meM rokatI hI haiM phira inakI sthiti ko zuma kyoM kahA? samAdhAna-jina prakRtiyoM kI utkRSTasthiti zubha arthAt vizuddhapariNAmoM se baMdhatI hai una prakRtiyoM kI sthiti zubha kahalAtI hai aura jinaprakRtiyoM kI utkRSTasthiti saMkleza arthAt azubha pariNAmoM se baMdhatI hai una prakRtiyoM kI sthiti azubha hotI hai, kyoMki kAraNa ke anusAra kArya hotA hai / jisa sthiti kA kAraNa azubha hai vaha azabhasthiti aura jisa sthiti kA kAraNa zubha hai vaha zubha sthiti / "naraka binA tIna prAyu kA sthitibandha vizuddhatA teM adhika hoya hai anya sarva zubhAzubha prakRtini kA sthitibandha saMkleza teM bahuta hoya hai ( lamdhisAra bar3I TIkA pR0 17 ) / isaprakAra manuSya, tiyaMca aura devaAyu kI adhikasthiti zubhapariNAmoM se hotI hai ata: yaha sthiti zubha hai| tIrthaMkaraprakRti kI utkRSTasthiti azubha-pariNAmoM se hotI hai ata: tIrthakaraprakRti kI sthiti azubha hai| jo asaMyata-samyaSTimanuSya sAkAra, jAgRta hai, tatprAyogya saMklezavAlA hai aura mithyAtva ke abhimukha hai aisA jIva tIrthaMkaraprakati ke utkRSTasthitibandha kA svAmI hai / ( mahAbandha pu0 2 10 257 ) pa0 256 para
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 433 vizuddhapariNAmavAle ko tiryaMca-manuSya-devAyu ke utkRSTasthitibaMdha kA svAmI kahA hai| isaprakAra tIna-Ayu kI zubhasthiti aura zeSa prakRtiyoM kI sthiti azubha hai| -ja. ga. 1-2-62/VI/ ma. pa.cha.lA. saMkleza va vizuddhi donoM hI ke samaya puNya va pApaprakRtiyoM kA bandha zaMkA-"zubhaprakRti kA saMkleza-pariNAmoM se jaghanyaanubhAgabandha hotA hai aura vizuddhapariNAmoM se pApaprakRtikA jaghanya anubhAgabandha hotA hai" aisA gommaTasAra karmakAMDa gAthA 163 kI bar3I TIkA ke pR0 199 para likhA hai| isameM zaMkA yaha hai ki prathama to saMkleza-pariNAmoM se zubhaprakRti kA bandha hI nahIM hotA, kyoMki saMklezapariNAmoM ko pApa pariNAma kahate haiM aura pApapariNAmoM se zubhakA bandha nahIM hotA, pApapariNAmoM se pApa hI kA bandha hotA hai| udAharaNa sahita spaSTa kreN| samAdhAna-zubha pariNAmoM se zubhaprakRtiyoM kA hI Asrava va bandha hotA hai aura azubha pariNAmoM se pApaprakRtiyoM kA hI Asrava aura baMdha hotA hai, aisA ekAnta niyama nahIM hai| kyoMki 47 dhra vabandhIprakRtiyoM meM puNya aura pApa donoM prakAra kI prakRtiyAM haiM jinakA zubha aura azubha donoM prakAra ke pariNAmoM meM nirantara prAsrava va baMdha hotA rahatA hai / ve dhra vabandhI 47 prakRtiyA~ isa prakAra haiM gANaMtarAyadasayaM baMsaNa Nava miccha solasa kasAyA / bhaya kamma dugucchA vi ya tejA kammaM ca vaSNacavU // agurualahu-uvaghAda NimiNaM NAmaM ca hoMti sgdaalN| baMdho caviyappo dhuvabaMdhoNaM paDibandho // (dhavala pu. 8 pR0 17) artha-jJAnAvaraNa aura aMtarAya kI daza, nau darzanAvaraNa, mithyAtva, solahakaSAya, bhaya, jugupsA, tejasazarIra, kArmANazarIra, varNAdika-cAra, agurukalaghu, upaghAta aura nirmANa nAmakarma, ye saMtAlIsa dhra vabandhI prakRtiyAM haiN| ina 47 dhra vabandhI prakRtiyoM meM se taijasazarIra, kArmANazarIra, agurukalaghu aura nirmANa ye cAra puNya ( zubha ) prakRtiyA~ haiM aura zeSa 43 azubha ( pApa ) prakRtiyA~ haiN| ( sarvArthasiddhi adhyAya 8 sUtra 25 va 26 ) / isa prakAra azubha pariNAmoM meM upayukta cAra zubhaprakRtiyoM kA to avazya hI baMdha hotA hai| inake atirikta audArika yA vaikriyikazarIra, paMcendriyajAti, sakAya, bAdaraparyApta, pratyekazarIra, atiyaMcAyu kA bhI yathAyogya bandha sambhava hai / jinameM jaghanya anubhAgabandha hotA hai / zubha pariNAmoM meM uparyukta 43 dhra vabandhI azubhaprakRtiyoM kA bandha hotA hai, jinameM jaghanyaanubhAgabandha hotA hai| "zubha-pariNAma-nirvRtto yogaH shubhH| ashubh-prinnaam-nivRttshcaashubhH| na punaH zubhAzubha-karmakAraNatvena / yavamucyate zubhayoga eva na syAt, zubhayogasyApi jJAnAvaraNAdibandha-hetutvAbhyupagamAt / " ( sarvArthasiddhi 63)
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : artha-jo yoga zubhapariNAmoM ke nimitta se hotA hai vaha zubha yoga hai aura jo yoga azubha pariNAmoM ke nimitta se hotA hai vaha azubha yoga hai / zAyada koI yaha mAne ki zubha aura azubhakarmakA kAraNa hone se zubha aura azubhayoga hotA hai so bAta nahIM hai, yadi isaprakAra inakA lakSaNa kahA jAtA hai to zubhayoga hI nahIM ho sakatA, kyoMki zubhayoga ko bhI jJAnAvaraNAdi karmoM ke bandha kA kAraNa mAnA hai| -je.ga. 16-5-66/IX/ra.lA. Nena dravyastrI ke bandha yogya prakRti zaMkA-bandha ke prakaraNa meM gAyA naM0 110 meM manuSyagati ke bandha meM strIvedI manuSya ke 120 prakRtiyoM kA bandha batalAyA hai| agara yaha kathana bhAvaveda kI apekSA hai to phira dravyavedI strI ke kitanI prakRtiyoMkA baMdha hotA hai ? gommaTasAra-karmakAMDa meM dravyastrI kA kathana kyoM nahIM kiyA ? - samAdhAna-pakhaNDAgama evaM dhavalagraMtha (pa. khaM0 TIkA) ke viSaya kA kathana saMkSepa se gommaTasAra meM kiyA gayA hai| SaTkhaMDAgama evaM dhavalagraMtha meM bhAvastrI ko apekSA kathana hai, dravyastrI kI apekSA kathana nahIM hai| dhavala pustaka 1 pR0 131 para likhA hai ki sUtra 1 meM 'imANi' pada se pratyakSIbhUta bhAvamArgaNAsthAnoM kA grahaNa karanA cAhiye, dravyamArgaNAoM kA grahaNa nahIM kiyA gayA hai; kyoMki dravyamArgaNAe~ deza, kAla aura svabhAva kI apekSA dUravartI haiM / devAMganAoM tathA tiyaMcaniyoM kA kathana bhI bhAva kI apekSA hai| dravya kI apekSA nahIM hai| dravya-manuSya-strI ke tiryaMcoM ke samAna 117 prakRtiyAM bandha yogya haiM, kyoMki unake bhI tIrthakara va AhArakazarIra va AhArakazarIrAMgopAGga ina tIna prakRtiyoM kA bandha nahIM hotaa| -ja.ga. 10-1-66/VIII/ra.lA. jaina strIveda ke hetubhUta pariNAma zaMkA-manuSya se manuSyanI tathA devI kina pariNAmoM se banatA hai ? samAdhAna-kapaTa, ghokhe Adi ke pariNAmoM se strIveda kA tIvra anubhAga liye baMdha hotA hai| jisa manuSya ke marate samaya kapaTaAdirUpa pariNAma hote haiM ve marakara manuSyanI va devI hote haiN| -jaM. ga. 14-12-67/VIII/ ra.lA. jaina samyaktvI prathama samayavartI deva ke bhujagAra prakRti bandha kA spaSTIkaraNa zaMkA-go0 ka0 gAyA 453 bar3I TIkA pR0 603 para prazna kiyA jo upazAMtakaSAya se marakara vevaasaMyataguNasthAnavartI hoya tahA~ eka te sAta kA baMdha va eka te ATha kA baMdha hoI bhujAkAra baMdha saMbhave hai, te kyoM na kare? isakA samAdhAna abaddhAyuSka kI apekSA eka se sAta kA bhujAkAra kA abhAva batalAyA so to ThIka, parantu jisane pahale Ayu kA baMdha kara liyA hai aisA baddhAyu upazAMtakaSAyavAlA marakara deva hone para eka se sAta kA bhajAkAra baMdha kyoM nahIM batalAyA, jo ki sambhava hai ?
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ]. [ 435 samAdhAna-gommaTasAra karmakAMDa bar3I TIkA pR. 603 para badAyuSka-jIva upazAMtakaSAya se marakara devoM meM utpanna honevAle ke eka karma se karma baMdharUpa bhujAkAra kA niSedha kiyA hai. kyoMki devoM meM maraNa se chahamAha pUrva prAyu baMdha saMbhave haiM, kintu eka se sAtavAlA baMdha bhujAkAra kA niSedha nahIM hai| upazAMtakaSAya-guNasthAna meM jisake eka vedanIyakarma kA baMdha ho rahA thA maraNa karake devoM meM utpanna hone ke prathamasamaya meM hI jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, nAma, gotra, antarAya ina sAta karmoM ko yugapat bA~dhane lagatA hai, ataH usake eka se sAtavAlA baMdha bhujAkAra hotA hai / isake niSedha pR0 603 para nahIM hai| -jaM. ga. 25-7-66/IX/ ra. lA. jana baMdha ke pUrva bhI kArmaNavargaNA ke pATha bheda zaMkA-kArmaNavargaNAeM baMdha ke pahale bhI kyA jJAnAvaraNAvi AThaprakAra kI hotI haiM yA baMdha ke pazcAt ? . samAdhAna-baMdha se pUrva bhI kArmaNavargaNA pAThaprakAra kI hotI haiM / zrI vIrasena mAcArya ne kahA bhI hai "jJAnAvaraNIyakarma ke yogya jo dravya haiM ve hI mithyAtvaAdi pratyayoM ke kAraNa pA~ca jJAnAvaraNIyarUpa se pariNamana karate haiM, anyarUpa se ve pariNamana nahIM karate, kyoMki ve anya ke ayogya hote haiN| isI prakAra saba karmoM ke viSaya meM kahanA cAhiye, anyathA jJAnAvaraNIya ke yogya jo dravya haiM unheM grahaNa kara mithyAtvAdi pratyayavaza jJAnAvaraNIyarUpa se pariNamAkara jIva pariNamana karate haiN| yaha sUtra nahIM bana sakatA hai| yadi aisA hai to kArmaNavargaNAe~ mATha haiM, aisA kathana kyoM nahIM kiyA hai ? nahIM kiyA, kyoMki antara kA abhAva hone se usa-prakAra kA upadeza nahIM pAyA jAtA hai| ye pAThavargaNAe pRthak-pRthak nahIM rahatI haiM, kintu mizrita hokara rahatI haiN| Ayukarma kA bhAga stoka hai, nAma aura gotrakarma kA bhAga usase adhika hai, isa gAthA se jAnA jAtA hai ki ye vargaNAe~ mizrita hokara rahatI haiN|" (dhavala pu0 14 pR0 553 ) / -jaM. ga. 7-8-67/VII/ ra. lA. jaina guNasthAnoM meM pratisamaya badhyamAna mUla karmoM kI saMkhyA zaMkA-kyA AThoM karma pratyeka samaya baMdhate haiM ? yadi nahIM to kyoM ? samAdhAna-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antarAya ye AThaprakAra ke karma haiN| inameM se Ayukarma ke atirikta zeSa sAtakarmoM kA nauveMguNasthAna taka niraMtara-badha hotA rahatA hai, kintu mAyukarma kA ekabhava meM ATha bAra se adhika bandha nahIM ho sakatA, kyoMki adhika se adhika ATha bAra hI aisI yogyatA hotI hai jisameM prAyukarma kA baMdha ho sakatA hai| kahA bhI hai-"jo jIva sopakramAyuSka haiM, ( jinakI prakAlamatya ho sakatI hai ), ve apanI-apanI bhujyamAnaAyu ke do tribhAga bIta jAne para vahA~ se lekara prasaMkSepAnAkAla taka parabhavasambandhI Ayu ko bA~dhane yogya hote haiN| unameM AyubandhakAla ke bhItara kitane hI jIva AThabAra, kitane hI sAtabAra, kitane hI chahabAra, kitane hI pA~cabAra, kitane hI cArabAra, kitane hI tInabAra, kitane hI dobAra, aura kitane hI ekabAra Ayubandha ke yogya pariNAmoM se pariNata hote haiM, kyoMki aisA svabhAva hai| usameM bhI jina jIvoM ne tRtIya vibhAga ke prathamasamaya meM parabhavasambandhI prAyukA baMdha prArambha kiyA hai ve antamahataM Ayakarma ke bampa ko samApta kara phira samasta Ayu ke nauveMbhAga ke zeSa rahane para phira se Ayubandha ke yogya hote haiN|
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : tathA samasta Ayusthiti kA sattAIsavA~ bhAga zeSarahanepara punarapi Ayubandha ke yogya hote haiN| isa prakAra uttarottara jo tribhAga zeSa rahatA jAtA hai usakA tribhAga zeSa rahanepara yahAM AThaveM-apakarSa ke prApta hone taka Ayubandha ke yogya hote haiM, aisA grahaNa karanA cAhiye / parantu vibhAga ke zeSa rahanepara Ayu niyama se ba~dhI hai, aisA ekAnta nahIM hai, kintu usasamaya jIva Ayubandha ke yogya hote haiM, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / jo nirupakramAyuSka jIva haiM ve apanI bhujyamAnAyu meM chahamAha zeSa rahanepara Ayubandha ke yogya hote haiM / yahA~ bhI isI prakAra chahamAha meM mATha-papakarSoM ko kahanA caahiye|" ( dhavala pustaka 10 pR0 233-234 ) / isa pAgama pramANa se jAnA jAtA hai ki prAyukarma kA bandha pratyeka samaya nahIM hotA hai| ataH pratyeka samaya sAtakarmoM kA bandha hotA hai / aura Ayubandha ke samaya eka-antarmuhUtaM taka pAThakarmoM kA bandha hotA hai usake pazcAt punaH sAtakarmoM kA bandha hone lagatA hai| Ayukarma kA bandha tIsare guNasthAna ke atirikta sAtaveMguNasthAna taka hotA hai / dasaveMguNasthAna meM mohanIyakarma kA bhI bandha nahIM hotA, chahakarmoM kA hI bandha hotA hai| gyArahaveM, bArahaveM, terahaveM ina tIna guNasthAnoM meM mAtra sAtAvedanIya kA ekasamaya kI sthitivAlA bandha hotA hai| caudahaveM meM yoga kA abhAva ho jAne se bandha kA bhI abhAva ho jAtA hai| -je.ga. 20-6-63/1X.X/pra. lA. na udaya va sattva se rahita prakRtiyoM kA bhI bandha sambhava hai zaMkA-jo karma udaya va sattA meM nahIM haiM kyA una karma prakRtiyoMkA bandha nahIM hotA ? samAdhAna-karmabandha kA kAraNa mohanIyakarma ke udaya se honevAle audayikabhAva haiN| dhavala pu0 7 109 para batAyA hai ki mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga ( kaSAyasahita yoga) bandha ke kAraNa haiN| "micchattAviravI vi ya kasAya ya AsavA hoti / " ( dhavala pu0 7 pR09) "mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyayogAvandha hetvH|" ( tattvArtha sUtra 8/1 ) arthAta-mithyAdarzana, avirata, pramAda, kaSAya aura yoga bandha ke kAraNa haiN| ataH ina bhAvoM ke hote hue bandha hotA hai| bandha ke liye anya karmoM ke udaya yA sattva kI apekSA nahIM hai jaise manuSya va tiryaMcoM ke devAyu yA narakAyu kA sattva va udaya na hote hue bhI bandha hotA hai| tIrthakaraprakRti kA jadaya va sattva nahIM hone para bhI kevalI ke pAdamUla meM baMdha prArambha hotA hai| jinake AhArakazarIra va AhArakagopAMga ke sasva va udaya nahIM hai ve bhI AhArakadvika kA baMdha karate hue pAye jAte haiN| jinhoMne devagatidrika. narakagatidika. vaikriyikadvika, manuSya dvika, uccagotra kI udvelanA kara sattva kA nAza kara diyA hai, aise jIva bhI agni va vAyukAyika se nikalakara inakA udaya va sattva na hote hue bhI devagatidvika Adi kA baMdha karate haiN| anantAnabaMdhI kI visaMyojanA karake mithyAtvaguNasthAna meM jAnevAlA anantAnubaMdhIcatuSka kA baMdha karatA hai| -jaM. ga. 12-10-67/VII/ prA. lA. jaina
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 437 prAyogyalagdhi evaM prathamasamyaktva ke sthitibandha meM tulanA zaMkA-prathamopazamasamyaktva se pUrva pAMca labdhiyAM hotI haiM / cauthI prAyogyalandhi meM 34 baMdhApasaraNa hote haiN| unameM jo sthitibaMdha ghaTa jAtA hai, kyA prathamopazamasamyaktva hone para utanA hI sthitibaMdha hotA hai yA honAdhika? samAdhAna-pradhaHkaraNa, apUrvakaraNa va anivRttikaraNa ina tIna prakAra kI karaNalabdhi meM pariNAmoM kI vizuddhi ke kAraNa anekoM baMdhApasaraNa hote haiN| ataH prathamopazamasamyaktvotpatti ke samaya jo sthitibaMdha hotA hai vaha prAyogyalabdhi meM sthitibaMdha kI apekSA saMkhyAtaguNAhIna hotA hai| kahA bhI hai "adhApavatta karaNapaDhamasamaya dvivibaMdhAdo carimasamayadidibaMdho saMkhejjaguNahINo / apuSvakaraNassa paDhamasamayadvivisaMta-didibaMdhehito apuSvakaraNassa carimasamayaTidisaMtaTidibaMdhANaM vohattaM saMkhejjaguNahINaM hovi / tavaNaMtara uva. rimasamae aNiyaddhikaraNaM pArabhavi / tA ceva aNNo TidikhaMDao aNNo aNumAgakhaMDao, aNNo dvivibaMdho ca maaddhto|" (bavala pu06) artha-adhaHpravRttakaraNake prathamasamayasambandhI sthitibaMdha se usIkA antimasamayasaMbaMdhI sthitibaMdha saMkhyAtaguNahIna hotA hai / apUrvakaraNake prathamasamayasambandhI sthitibaMdha se apUrNakaraNake antimasamayasambandhI sthitibaMdha saMkhyAtaguNAhIna hotA hai| apUrvakaraNakA kAla samApta honeke anantara Aye ke samaya meM anivRttikaraNa ko prArambha karatA hai| usIsamaya meM hI anya sthitibaMdha ko prAraMbha karatA hai| isaprakAra prAyogyalabdhi ke samaya jo karma-sthiti-baMdha hotA hai usase saMkhyAta guNAhIna karmasthitibaMdha prathamopazamasamyaktvotpatti ke samaya hotA hai| -Ne. ga. 28-8-69/VII/ mI jaina ghetyAlaya, rohataka vibhinna prakRtiyoM meM vibhinna sthiti-anubhAga bandha ke kAraNa zaMkA-zubhapariNAmoM se sarva zubhaprakRtiyoM meM sthiti va anubhAga adhika baMdhatA hogA aura azubhapariNAmoM se ayubhaprakRtiyoM meM sthiti va anubhAga adhika par3atA hogA? samAdhAna-saMklezapariNAmoM se tInaAyu ke atirikta zeSa samasta-prazasta-aprazasta karmoM meM sthitibaMdha adhika hotA hai, kintu devAyu manuSyAyu tiyaMcAyu inameM vizuddhapariNAmoM se adhikasthiti baMdhatI hai| kahA bhI hai sadhvADhivINamukkassao du ukkassasaMkileseNa / vivarIveNa jahaNNo AugatiyavajjiyANaM tu // 134 // (go0 ka0) tiyaMca manuSya-devAyu ina tInaAyu ke binA anya saba 117 prakRtiyoM kA utkRSTa-sthitibaMdha utkRSTasaMklezapariNAmoM se hotA hai aura jaghanyasthitibaMdha utkRSTa vizuddhapariNAmoM se hotA hai| tInaAyu prakRtiyoM ke sthitibaMdha kA krama isase viparIta hai arthAt vizuddhapariNAmoM se utkRSTasthiti baMdha hotA hai tathA jaghanyasthitibaMdha saMpalezapariNAmoM se hotA hai|
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacandra jaina mukhtAra : suhapayaDINa visohI tivvo asuhANa sNkilesenn| vivarIdeNa jahaNNo aNubhAgo samvapayaDINaM // 163 // bAdAlaM tu pasatthA ghisohiguNamukkaDassa tivaao| bAsIdi appasatthA micchukkaDasaMkiliTussa // 164 // ( go0 ka0 ) zubha ( puNya ) prakRtiyoM kA anubhAgabaMdha vizuddhapariNAmoM se utkRSTa hotA hai| azubhaprakRtiyoM kA utkRSTa-anubhAgabaMdha saMklezapariNAmoM se hotA hai / azubhaprakRtiyoM kA jaghanyaanubhAgabaMdha vizuddhapariNAmoM se hotA hai aura zubhaprakRtiyoM kA jaghanyaanubhAgabaMdha saMklezapariNAmoM se hotA hai / puNyaprakRtiyA~ 42 haiN| unakA utkRSTaanubhAgabaMdha utkRSTavizuddhatA guNavAle ke hotA hai / pApa prakRtiyA~ 82 haiM, unakA utkRSTa-anubhAgabaMdha utkRSTa. saMklezarUpa pariNAmavAle ke hotA hai| prataH zaMkAkAra kA yaha likhanA, ki zubhapariNAmoM se puNyaprakRtiyoM meM adhika sthitibaMdha hotA hogA, ThIka nahIM hai| -je. ga. 6-7-72/1X/ ra. lA. jana badhyamAna anubhAga meM anubhAga nikSepaNa kA vidhAna zaMkA-badhyamAna prathamaniSeka meM jaghanyaanubhAga hotA hai| phira uttarottara anubhAga-nikSepaNa vizeSAdhika hotA huA carama-badhyamAna-niSekameM sarvAdhika anubhAga nikSipta hotA hai / isake anusAra to jaghanya niSeka meM saba prakAra ke spardhaka nahIM mila skeNge| isI taraha caramaniSeka meM jaghanya Adi spardhaka nahIM mila skeNge| athavA anya koI parihAra-sUcaka vidhAna hai| kRpayA spaSTa kreN| samAdhAna-pratyeka niSeka meM dezaghAtI tathA sarvaghAtI; donoM prakAra ke spardhaka hote haiN| ( mahAbaMdha pu04 202 tathA prastA0 pR0 16 ) yadi prathama niSeka meM jaghanya anubhAga aura antimaniSeka meM utkRSTa anubhAgabandha svIkAra kiyA jAya to prathama niSeka meM sarvaghAtI-spardhaka aura antima niSeka meM dezaghAtIspardhaka nahIM hone se Agama se virodha maaygaa| ataeva pratyeka niSeka meM bhinna-bhinna spardhaka hote haiM, aisA mAnane meM koI bAdhA nahIM dikhAI detii| kSapaka-sUkSmasAmparAya ke antimasamaya meM sAtA kA sarvotkRSTa anubhAgabandha hotA hai| usameM spardhaka-racanA bhI hotI hai tathA bArahamuhUrta pramANa niSeka-racanA bhI hotI hai / kintu pratyeka niSeka meM sarvotkRSTa anubhAga pAyA jAtA hai / zaMkA meM jaisI vyavasthA likhI gaI hai vaisA maiM bhI sunatA pAyA hUM, kintu isaprakAra kA kathana Agama meM mere dekhane meM nahIM aayaa| -patrAcAra 25-11-78/ ja. lA jana, bhINDara kaSAyAdhyavasAya sthAna [ kaSAyodaya sthAna ] tathA anubhAgabandhAdhyavasAyasthAna kA svarUpa-bheda zaMkA-kaSAyaadhyavasAyasthAna aura anubhAgabandhaadhyavasAyasthAna kinheM kahate haiM ? kaSAyodayasthAna aura kaSAyaadhyavasAyasthAna meM kyA antara hai ?
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 439 samAdhAna-adhyavasAya kA artha 'jJAna' hai, jaisA ki zrI kudakuvaAcArya ne kahA hai| buddhi vavasAoviya amavasANaM aIva viNNANaM / / ekkaTrameva savvaM cittaM bhAvo ya pariNAmo // 271||(smysaar) buddhi, vyavasAya, adhyavasAna, mati, vijJAna, citta, bhAva aura pariNAma ye saba ekArtha vAcI haiM / vatyu pahucca jaM puNa ajjhavasANaM tu hoi jIvANaM / Na ya vatthudo du baMdho ajsavasAraNeNa baMdhotthi // 26 // (sa0 sA0) TIkA-bAhya paMcendriyaviSaya bhUte vastuni sati ajJAnabhAvAt rAgAdhadhyavasAnaM bhavati tasmAvadhyavasAnAd baMdho bhavatIti pAraMparyeNa vastu baMdhakAraNaM bhavati na sAkSAt ? indriyoM ke viSayabhUta bAhya vastu ke nimitta se jo adhyavasAna hotA hai vaha adhyavasAna sAkSAt baMdha kA kAraNa hai; bAhya-vastu sAkSAt baMdha kA kAraNa nahIM hai, paramparA-baMdha kA kAraNa hai| isa prakAra rAgAdi mizrita adhyavasAya baMdha kA kAraNa hai, mAtra adhyavasAya yA adhyavasAna baMdha ke kAraNa nahIM haiM, kyoMki vaha vijJAna va cittasvarUpa hai| kaSAyamadhyavasAyasthAna kaSAyodayase utpanna hote haiN| usake mUla meM do bheda haiM-saMklezasthAna, vizuddhisthAna / prAsAtAvedanIya ke bandhayogya kaSAyodayasthAnoM ko saMkleza kahA jAtA hai| ve jaghanyasthiti meM stoka hokara Age dvitIyasthiti se lekara utkRSTasthiti taka vizeSAdhikatA ke krama se jAte haiN| ye saba mUla prakRtiyoM ke samAna haiM, kyoMki kaSAyodaya ke binA baMdha ko prApta hone vAlI koI mUla-prakRti pAyI nahIM jaatii| sAtAvedanIya ke baMdhayogya pariNAmoM ko vizuddhisthAna kahate haiN| ye utkRSTa sthitimeM stoka hokara Age dvicaramasthiti se lekara jaghanyasthiti taka gaNanA kI apekSA vizeSa adhikatA ke krama se jAte haiM / (dhavala pu0 11 pR0 309) anubhAgabaMdhasthAnoM ko anubhAgabaMdhAdhyavasAnasthAna kahate haiM (dhavala pu0 12 pR0 18) saba mUla prakRtiyoM kI sthitibandha va anubhAgabandha ke lie kaSAyodayasthAna arthAt kaSAyAdhyavasAyasthAna samAna haiM, kintu anubhAgabandhasthAna saba prakRtiyoM ke samAna nahIM haiM / jaisA ki mahAbandha pustaka 5 pR0 378 para kahA hai "sAtAvedanIya ke anubhAgabandhAdhyavasAyasthAna sabase adhika hai| isase yazakIrti aura uccagotra ke anabhAgabandhAdhyavasAyasthAna asaMkhyAtaguNehIna haiM / isase devagati ke anubhAgabandhAdhyavasAyasthAna asaMkhyAtaguNehIna haiM: ityAdi" kaSAya ke atirikta anubhAgabandha ke anya bhI kAraNa haiM, jinakA kathana tattvArthasUtra adhyAya 6 sUtra 10-27 meM hai| isase spaSTa ho jAtA hai ki kaSAyAdhyavasAyasthAna se anubhAgabandhamadhyavasAyasthAna bhinna haiN| isI prakAra kaSAyAdhyavasAyasthAna se sthiti bandhAdhyavasAyasthAna bhI bhinna haiN| (dhavala pu0 11 pR0 310) / -jeM. ga. 18-3-76/.." | ra. lA. jaina
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : sthitibaMdhasthAna, sthiti evaM anubhAgabandhAdhyavasAya sthAna tathA tadviSayaka pravibhAga praticcheva zaMkA- dhavala pu0 6 pR0 200 - " savva TiTThadibaMdhaTThANANaM ekkekka TThidibandha savasANaTThANassa heTTha chavi DikameNa asaMkhejjalogamettANi anubhAga gaMdha jhavasANaTThANANi hoMti / tANi ca jahaSNakasA uvaya aNubhAgabandhanavasANaTThANappahuDi uvari jAva jahaNNaTThidi ukkassakasAudayaTThANa aNubhAgabandhajjhavasANaTThANANi ttivisesA - hiyANi / viseso puNa asaMkhejjAlogA / tassa paDibhAgo vi asaMkhejjAlogA / " isakA kyA bhAva hai samajha meM nahIM AyA ? samAdhAna -- pratyeka sthiti baMdha sthAna ko asaMkhyAta loka pramANa sthiti bandhAdhyavasAyasthAna kAraNa hote haiM / pratyeka sthitibandhAdhyavasAya sthAna meM asaMkhyAta loka pramANa anubhAgabandhAdhyavasAya sthAna hote haiM / ina asaMkhyAta loka pramANa anubhAgabandhAdhyavasAya sthAnoM meM se jaghanya, anubhAga, bandhAdhyavasAya sthAna ke avibhAga praticchedoM ko zrasaMkhyAtaloka se bhAga dene para jo labdha Ave usako jaghanya anubhAgabanghadhyavasAya sthAna ke pravibhAga praticchedoM meM jor3a dene se dUsarA anubhAgabandhAdhyavasAya sthAna prApta ho jAtA hai / isa dUsare anubhAga bandhAdhyavasAya sthAna ke vibhAga praticchedoM kA asaMkhyAta loka se bhAga dekara jo labdha prApta ho, usako dUsare anubhAgabandhAdhyavasAya sthAna meM jor3ane para tIsarA anubhAgabandhAdhyavasAya sthAna prApta ho jAtA / isa prakAra eka eka sthiti bandhAdhyavasAya sthAna sambandhI prasaMkhyAta loka pramANa anubhAgabandhAdhyavasAya sthAna prApta karane cAhiye / - jai. ga. 28-3-74 // ja. lA. jaina, bhINDara sthiti bandha zaMkA- dhavala pustaka 11 pRSTha 149-150, 229 meM vikalendriya tathA paMcendriya jIvoM ke paryApta ke jaghanyasthitibandha se aparyApta kA jaghanyasthitibandha vizeSa batAyA so zakti to aparyApta ko apekSA paryApta kI vizeSa honI cAhie isI hisAba se bandha bhI honA cAhie / samAdhAna -- sthitibandha kI hInatA va adhikatA meM vizuddhi va saMkleza kAraNa haiM / aparyApta jIvoM kI apekSA paryApta jIvoM meM vizuddhi va saMklezatA donoM adhika hotI haiM ataH apane-apane aparyAptajIvoM kI apekSA apaneapane paryAptajIvoM meM jaghanyasthitibandha stoka hotA hai aura utkRSTasthitibandha kA krama isase viparIta hai arthAt apane-apane paryAptajIvoM kI apekSA apane-apane aparyApta jIvoM kA utkRSTasthitibandha stoka hotA hai / - patrAcAra / ba. pra. sa., paTanA sthitibandhasthAna zaMkA- 'sthitibandhasthAna vizeSa' se 'sthitibandhasthAna' eka adhika batAyA hai / so 'sthitibandhasthAna vizeSa' kisako kahate haiM ? samAdhAna - utkRSTa sthitibandhasthAna meM se jaghanya sthitibandhasthAna ko ghaTA dene se jo 'sthitibandhasthAna * zeSa raheM ve 'sthitibandhasthAnavizeSa' kahalAte haiM aura unameM eka jor3a dene se sthitibandhasthAnoM kI saMkhyA prA jAtI hai / athavA jaghanyasthitibandhasthAna ke atirikta anya sthitibandhasthAnavizeSa haiM, kyoMki ve jaghanya sthitibandhasthAna se
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 441 vizeSa haiM ( adhika haiM ) / una sthitibandhasthAnavizeSoM meM jaghanya sthitibandhasthAna milA dene se ( jaghanya ) sthitibandhasthAnoM kI saMkhyA prA jAtI hai / jaise 4 samaya to jaghanyasthitibandhasthAna hai aura 10 samaya utkRSTasthitibandhasthAna hai / 10 meM se 4 ghaTA dene para chaha zeSa rahate haiM / chaha sthitibandhasthAnavizeSoM kI saMkhyA hai, kintu sthitibandhasthAna cArasamaya se dasasamaya taka sAta haiM jo 'sthitibandha sthAna vizeSa' se eka adhika hai / - patrAcAra / ba. pra. sa, paTanA sthitibandha meM zrAbAdhA-viSayaka niyama zaMkA-karma sthiti baMdha meM AbAdhAkAla kA kyA niyama hai ? samAdhAna - ekakor3Akor3IsAgaropama karmasthitibaMdha kA AbAdhAkAla sauvarSa hotA hai| eka kor3Akor3IsAgaropama se adhika karmasthitibaMdha honepara trairAzika krama se una una sthitibaMdhoM kI AbAdhA prApta ho jAtI hai / kahA bhI hai "sAgaropamakoDAkoDIe vAsasadamAvAdhA hodi, taM terAsiyakameNAgada / " ( dhavala pu0 6 pR0 171 ) ekakor3Akor3IsAgaropama se kama karmasthitibaMdha hone para prabAdhAkAla kA pramANa antarmuhUrta ho jAtA / yadi vahA~ para rAzikakrama lagAyA jAya to kSapakazreNI meM honevAle antarmuhUtaM pramita sthitibandhoM kI abhAva kA prasaMga bhA jaaygaa| kahA bhI hai AbAdhA ke "saga-sagajA vipaDibaddha dvivibaMdhesu AbAdhAsu ca eso terAsiyajiyamo, na aNNastha, khavagaseDIe aMtomuhutadvivibaMdhAnamAbAdhAbhAvapyasaMgAyo / tamhA sagasagukkassaTThi vibaMdhe / saga-sagukkassAbAdhAhi ova dvidesu AbAdhAkaMDayANi AgacchaMti tti ghesavvaM / tabo ettha aMtomuhattAbAdhAe vi saMtIe aMto kor3Akor3I dvidibaMdho hodi ti / " artha - prapanI-apanI jAti se pratibaddha sthitibandhoM meM aura AbAdhAoM meM yaha trairAzika kA niyama lAgU hotA hai, anyatra nahIM, pranyathA kSapakazreNI meM honevAle antarmuhUrta pramita sthitibandhoM kI AbAdhA ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai / isaliye apane-apane utkRSTa sthiti bandha ko apanI-apanI utkRSTaAbAdhAoM se apavartana karane para AbAghAkAMDaka bhA jAte haiM, aisA niyama grahaNa karanA cAhiye / ataeva yaha siddha huA ki antarmuhUrtamAtra AbAdhA ke hone para bhI sthitibandha antaHkor3A kor3I sAgaropamapramANa hotA hai / - jai. ga. 30-12-71 / VI- VII / ro. lA. mittala tiyaMcagati zrAdika kA utkRSTa bandhakAla tInahajAra varSa hai zaMkA- auvArikakAyayoga meM tiyaMcagatitrika kA utkRSTabaMdhakAla tInahajAravarSa kaise sambhava hai ? samAdhAna -- ekendriyasthAvaraparyApta jIvoMke AyuparyaMta eka audArikakAyayoga hI hotA hai, kyoMki unake bacana aura mana kA abhAva hai / tejasa ( agni ) kAyika aura vAyukAyika ekendriyajIvoM ke tiyaMcagati, tiyaMcagatyA
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : nupUrvI aura nIcagotra kA hI nirantara baMdha hotA rahatA hai, kyoMki unake anyagati va uccagotra ke baMdha kA abhAva hai| vAyukAyika kI utkRSTaAyu tInahajAravarSa kI hai / ataH vAyukAyika kI apekSA praudArikakAyayoga meM tiyaMca. gatitrika kA utkRSTabaMdhakAla tInahajAravarSa hai| "teukAiya-vAukAiya-bAdarasahama pajjattApajjattANaM so ceva bhaMgo, Navari viseso maNussAumaNasagaimaNusagaIpAoggANupUvI-uccAgodaM Nasthi // 138 // tirivakhagaI-tirikkhagaIpAoggANupUvINIcAgodANaM sAMtara. NiraMtaro baMdho, samvei diesu sAMtarabaMdhANamedAsiteu-vAukAiesu nnirNtrbNdhuvlNbhaavo|" (dhavala pu0 8 pR0 199 va 161 ) tejakAyika aura vAyukAyika jIvoM meM manuSyagati, manuSya gatiprAyogyAnupUrvI va uccagotra kA baMdha nahIM hotA hai isaliye unameM tiryaggati, tiryaggatiprAyogyAnupUrvI aura nIcagotra kA niraMtara baMdha pAyA jAtA hai| "NaraduyaNarAu-uccUNa teuvAugidiyapayaDIo / manuSyagati-manuSyagatyAnupUrvadvaya manuSyAyuruccairgotrInAM ekendriyoktaprakRtaya 109 tejaskAye vAyukAye ca mithyAdRSTau 105 bNdhyogyaaH|" (prA. paM. saM.pR0 231) ekendriya jIvoM ke narakagati va devagati Adi se rahita 106 prakRtiyoM kA bandha hotA hai| unameM se manuSyagati, manuSyAgatyAnupUrvI, manuSyAyu aura uccagotra inake kama karane se 105 prakRtiyA~ taijasakAyika va vAyukAyika jIva bAMdhate haiN| ... "vAyukAyikAnAM trINi varSasahasrANi / " vAyukAyika jIvoM kI tInahajAravarSa kI utkRSTa Ayu hotI hai / -Ne. ga. 1-4-76/VIII/ ra. lA. jana sarvabandha tathA nosarva bandha kA artha zaMkA-mohanIyakarma tathA nAmakarma meM darzanAvaraNa ke samAna sarvaprakRtiyoM ke bandha karanevAle ke sarvabandha aura kucha nyUna prakRtiyoM ke bandha karanevAle nosarvabandha hotA hai, aisA mahAbandha pustaka 1 meM likhA hai ? mohanIya kI 26 prakRtiyoM kA aura nAmakarma kI 93 prakRtiyoM kA kabhI bhI kisI bhI jIva ke bandha nahIM hotA hai, to sarvabandha kisa prakAra lAgU huA? samAdhAna-mohanIyakarma kI yadyapi 26 prakRtiyAM haiM, kintu unameM utkRSTaprakRtibaMdhasthAna 22 prakRti vAlA hai / kahA bhI hai vAvIsamekkavIsaM sattArasa teraseva nava paMca / ghau-tiya-duyaM ca evaM bandhaTThANANi mohassa // 25 // ( prA. paM. saM. pR. 315) mohanIyakarma ke daza bandhasthAna haiM,-22, 21, 17, 13, 6, 5, 4, 3, 2 aura 1 prakRtika / 22 prakatika baMdhasthAna sarvabandha hai aura zeSa nosarvabaMdha hai| nAmakarma kI yadyapi 93 prakRtiyA~ haiM tathApi unameM utkRSTa prakRtibandhasthAna 31 prakRtivAlA hai|
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] tevIsaM paNuvIsaM ithvIsaM aTTavIsamugutIsaM / tIsektIsamegaM baMdhadvANANi NAmassa // 52 // ( prA. paM. saM. pR 335 ) nAmakarma ke prATha baMdhasthAna haiM - 31, 30, 29, 28,26, 25, 23 aura eka prakRtika / inameM 31 prakRtibandha nAmakarma kA sarvabandha hai aura zeSa nosarvabandha hai / [ 443 dhruvabandhI prakRtiyA~ zaMkA- prAkRtapaMcasaMgraha pRSTha 286 para sUkSmasAmparAyaguNasthAna meM 17 prakRtiyoM kA dhruvabandha va adhruva bandha kahA hai| dasaveMguNasthAnavAlA jIva bhavya hI hotA hai / bhavya ke dhruvabandha hotA nahIM hai / mAtra abhavya ke hotA hai (dekho dhavala pu0 8 pR0 21) phira basaveM guNasthAnavAle ke babandha kaise saMbhava hai ? - jai. ga. 1-4-76 / VIII / ra. lA. jaina samAdhAna - dhavala pu08 meM dhruvabandha aura adhruvabandha kI jo vivakSA hai vaha vivakSA paMcasaMgrahagraMtha pR0 286 para nahIM hai / paMcasaMgraha pR0 49 gAthA 9 meM 47 dhruvabandhI prakRtiyoM kA nAma ullekha hai unameM se jJAnAvaraNa kI 5 prakRtiyA~, darzanAvaraNa kI 4 prakRtiyoM aura aMtarAya karma kI 5 prakRtiyA~ ye dhruva bandhI prakRtiyA~ dasaveMguNasthAna meM bandhatI haiM ataH ina 14 prakRtiyoM kI apekSA dhruvabandha kahA hai, kyoMki dasaveMguNasthAna taka ina 14 prakRtiyoM kA nirantara baMdha hotA rahatA hai / AvaraNa vigdha savve kasAya micchatta NimiNa vaNNacadu / guru teyAmmuvadhAyaM dhuvAu sagadANaM // 9 // jJAnAvaraNa 5, darzanAvaraNa 6, aMtarAya 5, kaSAya 16, midhyAtva 1, nirmANa 1, vacatuSka 4, bhaya 1, jugupsA 1, agurulaghu 1, tejasazarIra 1, kArmaNazarIra 1, upaghAta 1, ye saiMtAlIsa dhruvabandhI prakRtiyA~ haiM, kyoMki bandhayogya guNasthAnoM meM isakA nirantara bandha hotA hai / - jai. ga. 1 ./........ anubhAga bandha mUla va uttara prakRtiyoM meM hotA hai zaMkA- anubhAgabandha kA lakSaNa kyA hai ? anubhAgabandha kyA mUlaprakRtiyoM meM hI hotA hai yA uttaraprakRtiyoM meM bhI hotA hai ? ***** samAdhAna-karmoM ke apane kArya utpanna karane kI zakti ko athavA phaladAnazakti ko anubhAga kahate haiM / yaha anubhAgabaMdha mUlaprakRtiyoM meM bhI hotA hai aura uttarakarmaprakRtiyoM meM bhI hotA hai / "ko aNubhAgo ? kammANaM sagakajja karaNasattI aNubhAgo NAma / " ( jayadhavala pu0 5 pR0 "aNubhAgo NAma kammANaM sagakajjuppAyaNa sattI / " ( jayadhavala pu0 9 pR0 2 )
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 ] [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : artha-karmoM kI apane kArya ko utpanna karane kI zakti kA nAma anubhAga hai| "poggalapiMDo davvaM tassattI bhAvakammaM tu / " ( go0 ka0 gAthA 6 ) artha-vRdgalapiMDarUpa dravyakarma meM phala dene kI jo zakti hai vaha bhAvakarma arthAt anubhAga hai| "kammadavvaMbhAvo NANAvaraNAvidazvakammANaM aNNANAdisamuppAyaNa sttii|" ( dhavala pu0 12 pR0 2) artha-jJAnAvaraNAdi dravyakarmoM kI ajJAnAdi ko utpanna karanerUpa zakti hai vaha karmadravya bhAva arthAt dravyakarma kA anubhAga kahA jAtA hai| -jeM. ga. 3-12-70/X/ro. lA. mittala udaya cora ko tAle khule milanA prAdi puNyodaya se saMbhava hai, para vaha puNya pApAnubaMdhI puNya hai zaMkA-kasAI ko churI milanA, cora ko tAle khule milanA, vezyAgAmI ko vezyA milanA, zarAbI ko zarAba milanA pApa kA phala hai ki puNya kA ? isI prakAra parigraha kI sAmagrI dhana saMpadA, rAjya vaibhava aura adhika striyoM kA honA pApa kA phala hai ki puNya kA ? jaba cAroM vratoMkI sAmagrI pApa kA phala hai to parigraha bhI (pAMcavAM bhI ) pApa kA hI phala honA caahiye| samAdhAna-kasAI ko charI milanA, cora ko tAlA khulA milanA, vezyAmAmI ko vezyA kA milanA, zarAbI ko zarAba milane se sukha kA anubhava hotA hai ataH ina sAmagriyoM ke milane meM sAtAvedanIya kA udaya va antarAyakarma kA kSayopazama kAraNa hai| kahA bhI hai 'duHkha upazamana ke kAraNabhUta sudravyoM ke sampAdana meM sAtAvedanIyakarma kA vyApAra hotA hai|' (10 kha0 pu0 6 pRSTha 26 ) / duHkha ke pratikAra karane meM kAraNabhUta sAmagrI ke milAnevAlA aura duHkha ke utpAdaka karmadravya kI zakti kA vinAza karanevAlA karmasAtAvedanIya kahalAtA hai (ba0 khaM0 pu0 13 pR0 357 ) / 'duHkhopazAnti ke kAraNabhUta dravyAdi kI prApti honA, ise sukha kahA jAtA hai| unameM vedanIyakarma nibaddha hai, kyoMki vaha unakI utpatti kA kAraNa hai / ( 10 kha0 pu0 15 pRSTha 6) / yaha kathana deva kI mukhyatA se hai, kintu puruSArtha kI mukhyatA se isase bhinna kathana hai vaha bhI vicAraNIya hai / yaha pApAnubaMdhI puNya karma hai, kyoMki jisake udaya hone se jIva kI pravRtti pApakarma meM ho use pApAnubaMdhI puNya karma kahate haiN| parigraha kI sAmagrI, dhana, saMpadA, rAjyavaibhava aura adhika striyoM kA honA yadi duHkhotpatti ke kAraNa haiM to unake milane meM asAtAvedanIya ko bhI aura yadi unase sukhotpatti hotI hai to unake milane meM sAtAvedanIya ko bhI kAraNa kaha sakate haiM, kintu pratyeka sAmagrI ke milane meM sAtAvedanIya yA asAtAvedanIya kA udaya nimitta kAraNa ho aisA ekAnta niyama nahIM hai, kyoMki sukha aura duHkha kA vedana karAnA ( mohanIya kI sahAyatA se ) vedanIyakarma kA kArya hai| puruSArtha dvArA bhI sAmagrI kI prApti dekhI jAtI hai| eka hI samaya meM eka hI sAmagrI eka ko duHkha kA anubhava karAne meM kAraNa hai aura dUsare ko sukha kA anubhava karAne meM kAraNa hai| eka hI jIva ko
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] eka hI sAmagrI se kabhI duHkha kA anubhava hotA hai aura kabhI sukha kA anubhava hotA hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki sAtA ke udaya meM sukha vedana meM jo sAmagrI Azraya par3a rahI thI, vahI sAmagrI asAtA ke udaya hone para duHkha vedana karane meM Azraya par3a gii| bAhya sAmagrI ke milane meM puNya yA pApa karmodaya nimitta honA hI cAhiye aisA koI ekAnta niyama nahIM hai| isa viSaya meM anekAnta dvArA vizeSa jAnakara vicAra karanA caahiye| -jaM. saM. 9-1-58/VI/ rA. dA. kairAnA karmodaya ke lie dravya kSetrAdi nimitta prAvazyaka hote haiM zaMkA-jisa karma kA abAdhA kAla samApta ho gayA usa karma ke niSeka krama-krama se udaya meM Ate rahate haiM aura apanA phala dekara nirjarA ko prApta hote rahate haiM usa karmodaya ke liye bAhya dravya-kSetra-kAlaAdi nimittoM kI kyA AvazyakatA? samAdhAna kArya ke lie antaraMga aura bahiraMga donoM kAraNoM kI AvazyakatA hotI hai| karmodaya bhI kArya hai ataH karmodaya ke liye bhI bAhya dravya, kSetramAdi kI AvazyakatA hai ka. pA. sutta gAthA 59 ke uttarArdha meM kahA hai.---.'khetta-bhavakAlapoggala-dvidivivAgodayakhayadu / ' isakI vibhASA karate hue cUNi sUtrakAra cUNisUtra 220 meM likhate haiM-'kammodayo khetta-bhavakAlapoggala-TridivivAgodayakkhao bhavadi / ' arthAt -'kSetra, bhava, kAla aura pudgaladravya kA prAzraya lekara jo sthitivipAkarUpa udaya hotA hai, use kSaya kahate haiN|' 'vaha karmodaya kSetra, bhava, kAla aura pUgaladravya ke Azraya se sthiti ke bipAkarUpa hotA hai, isI ko udaya yA kSaya kahate haiN|' ___ kSetra' pada se narakAdi kSetra kA, 'bhava' pada se jIvoM ke ekondriyAdi bhavoM kA, 'kAla' pada se zizira-vasanta aAdi kAla kA athavA bAla-yauvana-vArdhakya Adi kAla-janita paryAya kA aura pudgala pada se gaMdha tAmbUla vastra prAbharaNa Adi iSTa-aniSTa padArthoM kA grahaNa hotA hai| sArAMza yaha hai ki dravya, kSetra, kAla, bhava Adi kA nimitta pAkara karmoM kA udaya aura udIraNArUpa phala-vipAka hotA hai| gommaTasArakarmakAMDa meM karmoM kA nokarmadravya kA kathana karate hue gAthA 72 meM kahA hai-'pA~ca nidrAoM kA nokarma, bhaiMsa kA dahI, lahasana ityAdika nidrA kI adhikatA karane vAlI vastue haiN|' arthAt bhaisa kA dahI Adi khAne se nidrA kA vipAkodaya ho jAtA hai| sarvArthasiddhi adhyAya 9 sUtra 36 kI TIkA meM vipAka-vicaya dharmadhyAna kA kathana karate hue likhA hai 'karmaNAM jJAnAvaraNAvInAM dravyakSetrakAlabhavabhAvapratyayaphalAnubhavanaM prati praNidhAnaM vipaakvicyH|' arthAt-jJAnAvararaNAdikarmoM ke dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva nimittaka phalake anubhava ke prati upayoga kA dharmadhyAna hai| san 1955 I0 meM zrI paM0 phUlacandajI siddhAntazAstrI isake vizeSArtha meM isa prakAra likhate haiM 'mAna lo eka vyakti ha~sa khela rahA hai, vaha apane bAla-baccoM ke sAtha gappagoSThI meM tallIna hai| itane meM akasmAt makAna kI chata TUTatI hai aura vaha usase ghAyala hokara duHkha kA vedana karane lagatA hai to yahA~ usake duHkha vedana ke kAraNabhUta asAtAvedanIya ke udaya aura udIraNA meM Takara girane vAlI chata kA saMyoga nimitta hai| TUTakara giranevAlI chata ke nimitta se usa vyakti ke asAtAvedanIya kI udaya-udIraNA huI aura asAtAvedanIya ke udaya-udIraNA se usa vyakti ko duHkha kA anubhavana huaa|' yaha ukta kathana kA tAtparya hai| kAla ke nimittaka hone kA vicAra do prakAra se kiyA jAtA hai eka to pratyekakarma kA udaya-udIraNA kAla aura dUsare vaha kAla jisake nimitta se
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 446 ] bIca meM hI karmoM kI udaya udIraNA badala jAtI hai / Agama meM anavodayarUpa karma ke udaya udIraNAkAla kA nirdeza kiyA hai, usake samApta hote hI vivakSita karma ke udaya udIraNA kA prabhAva hokara usakA sthAna dUsare karma kI udaya udIraNA le letI hai / jaise sAmAnya se hAsya aura rati kA utkRSTa udaya udIraNAkAla chaha mahInA hai / isake bAda inakI udaya udIraNA na hokara prati aura zoka kI udaya udIraNA hone lagatI hai, kintu chaha mahInA ke bhItara yadi hAsya aura rati ke viruddha nimitta milatA hai to bIca meM hI inakI udaya udIraNA badala jAtI hai / yaha karma kA udaya - udIraNAkAla hai| aba eka aisA jIva lo jo nirbhaya hokara dezAntara ko jA rahA hai, kiMtu kisI dina mArga meM hI aise jaMgala meM rAtri ho jAtI hai jahA~ hiMsra jantuoM kA prAbalya hai aura vizrAma karane ke liye koI nirApadasthAna nahIM hai / yadi dina hotA to use raMcamAtra bhI bhaya na hotA, kintu rAtri hone se vaha bhayabhIta hotA hai isase usake asAtA, arati, zoka aura bhayakarma udaya udIraNArUpa hone lagatA hai / yaha kAlanimittaka udayaudIraNA hai| sAtA aura asAtA donoM kA abAdhAkAla samApta ho jAne se eka sAtha donoM hI prakRtiyoM ke niSeka udaya hone ke yogya hote haiM / kintu ina donoM prakRtiyoM meM se eka kA svamukha udaya ( phalAnubhavana ) hogA aura dUsarI prakRti kA paramukha udaya hogaa| ina donoM prakRtiyoM meM se jisake anukUla dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva hoMge usI kA phalAnubhavanarUpa svamukha udaya hogA aura dUsarIprakRti kA stibukasaMkramaNa ke dvArA paramukha udaya hogA / - jai. ga. 21-5-64/IX, XI / surezacandra atyanta bhinna nokarma ke zrAzrita karmodaya hai zaMkA- tIrthaMkara kI divyadhvani gaNadharAdi ke binA nahIM khiratI aisA Agamavacana hai to phira bhagavAna kI vANI tathA vacanavargaNA kA udaya bhI gaNadhara ke Azrita hI rahA / atyanta bhinna nokarma ke Azrita dravyakarma kaise hai ? samAdhAna - divyadhvani kA upAdAna kAraNa bhASAvargaNA ( zabdavagaMgA ) haiM jo sakala loka meM bharI huI haiM, kintu jahA~-jahA~ ( oSThayugalavyApAra, ghaMTAbhighAta megha Adi ) bahiraMga kAraNa mila jAte haiM vahA~-vahA~ kI bhASAvagaMNA zabdarUpa pariNamatI hai sarvatra nahIM pariNamatI ( paMcAstikAya gAthA 79 kI ubhaya TIkAe~ ) / divyadhvani meM bhASAvagaMgA to upAdAna kAraNa hai, kevalajJAna ( Sa0 khaM0 pu0 1, pR0 368 ), vacanayoga, bhavyajIvoM kA bhAgya, gaNadhara samavasaraNarUpI kSetra, saMdhyAkAla zrAdi aneka nimitta kAraNa haiM / upAdAna kAraNa eka hotA hai aura nimittakAraNa aneka hote haiM / jisasamaya taka upAdAnakAraNa aura samasta nimitta kAraNa na mila jAveM usasamaya taka kAryakI utpatti nahIM ho sktii| yadi dravya, kSetra, kAla, bhava va bhAva anukUla hote haiM to dravyakarma apane svarUpa se udaya meM AtA hai anyathA pararUpa se udaya meM AtA hai| kahA bhI hai dravya, kSetra, kAla, bhava Adi kA Azraya lekara udaya aura udIraNArUpa phalavipAka hotA hai / yahA~ 'kSetra' pada se narakAdi kSetra kA, 'bhava' pada se jIvoM ke ekendriyAdibhavoM kA, 'kAla' pada se zizira basanta Adi kAla kA, athavA bAla, yauvana, vArdhakya Adi kAlajanita paryAyoM kA; aura 'pudgaladravya' pada se gaMdha-tAmbUla -vastra- prAbharaNa Adi iSTa-aniSTa padArthoM kA grahaNa karanA cAhie ( ka0 pA0 sutta pR0 465 ) / isa bhAgamapramANa se siddha hai ki atyanta bhinnanokarma ke Azrita dravyakarmodaya hai / - . ga. 27-3-58/VI / kapUrIdevI
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 447 (1) kinhIM karmodaya ke nimitta bAhya sAmagrI tathA anya jIvoM meM bhI pariragamana hotA hai| (2) karma kA kArya nimitta juTAnA hai bhI aura nahIM bhI zaMkA- kyA bAharI sAmagrI para yA kisI dUsare prANI para hamAre karma kA asara hai, yadi hai to kisa kadara ? mAna lIjiye mere tIvra phodhakavAya kA udaya hai aura krodha karane kI sAmagrI nahIM milI aura maiMne apane puruSArtha se krodha ke bala gAlI de dii| dUsarA usakA burA nahIM mAnatA to merA karma dUsare para anya kyA asara kara sakatA hai| zaMkA-kyA karma kA kAma nirmita juTAnA bhI hai ? jJAnAvaraNIya karma ke udaya meM AtmA aura zarIra sambandhI aise nimitta to mila sakate haiM jaise indriya kA na milanA, bala kA na honA, upayoga kA na lgnaa| kyA inake atirikta anya nimitta bhI jJAnAvaraNakarma ke udaya se milate haiM ? samAdhAna - hamAre karma kA bAharI sAmagrI va dUsare prANI para asara par3atA bhI hai aura nahIM bhI, ekAnta niyama nahIM hai| hamArA karmodaya nimittamAtra hotA hai jaise paM0 daulatarAmajI ne kahA bhI hai- 'mavibhAgana bacajoge basAya, tuma dhvani suni vibhrama nsaay|' yahA~ bhavyajIvoM kA bhAgya dhvani ke khirane meM nimitta hA dhaura vacanahuA yoga se nikalI vacanavagaMgA, bhavya jIvoM kA bhrama dUra karane meM kAraNa huii| cakravartI ke tathA gaNadhara kI zaMkA ke nimitta se bhI bhagavAna kI vANI khira jAtI hai / isa prakAra aneka nimitta naimittika sambandha haiM / manuSya svayaM khoTA ( burA ) yA acchA apane karmodaya va vicAroM se hotA hai, kintu usakI saMgati kA dUsaroM para bhI asara par3atA hai / kahA bhI hai "jabaloM nahIM zivalahaM tabaloM dehU yaha dhana pAvanA | satsaMga zuddhAcaraNa va tAbhyAsa Atma bhAvanA // " sarvaprathama satsaMgati pAne kI bhAvanA kI hai / uttarapurANa pRSTha 2, sarga 48, zloka 16-20 meM likhA hai 'tIrthaMkara nAmaka puNyaprakRti ke prabhAva se rAjA jitazatru ke ghara meM indra kI prAjJA se kubera ne pratidina sAr3he tIna karor3a ratnoM kI dRSTi kii|' jaba tIyaMkara garbha meM Ate haiM usa nimitta se mAtA 16 svapna dekhatI hai| tIrthaMkara ke janma ke prabhAva se devoM ke dundubhi bAje binA bajAye bajane lagate haiM, indra tathA devoM ke Asana kampita hone lagate haiM, kalpavAsI devoM ke gharoM meM ghaMTA, jyotiSI devoM ke gharoM meM siMhanAda, vyantara devoM ke gharoM meM bherI aura bhavanavAsI devoM ke gharoM meM zaMkhoM ke zabda apane Apa hone lagate haiM ( mahApurANa parva 13 ) / tapakalyANaka ke samaya devoM ke Asana kampAyamAna hone lagate haiM / ( mahApurANa parva 17 ) / jisaprakAra janma ke samaya kalpavAsI Adi devoM ke gharoM meM ghaMTA Adi ke zabda apane Apa hone lagate haiM usI prakAra kevalajJAna ke samaya bhI devoM ke gharoM meM apane Apa ghaMTA Adi ke zabda hone lagate haiM ( mahApurANa parva 22 ) / samavazaraNa meM jIva jAtivirodhI baira ko tajadete haiM / SaTRtu ke phala phUla AjAte haiM / isa prakAra bAhya sAmagrI aura dUsare jIvoM para tIrthaMkaraprakRti karma kA asara ( prabhAva ) par3atA hai / pradyumnacaritra meM yaha kathana hai ki jo duHkhadAyaka sAmagrI thI vaha hI sAmagrI pradyumna ke puNyodaya se sukhotpanna karanevAlI hogaI / sAsa ne ghar3e meM sAMpa DAlA, kintu vaha sAMpa puNyodaya se phUlamAlA bana gii| isa prakAra ke aneka kathana prathamAnuyoga meM mileNge|
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| ina saba kathanoM se yaha spaSTa hai ki tIrthakara nAmakarma Adi karmoM ke nimitta se bAhya sAmagrI va anya jIvoM meM bhI pariNamana hotA hai kiMtu usa rUpa pariNamana kA upAdAna kAraNa bAhya sAmagrI va anya jIva svayaM haiN| aisA hI nimitta-naimittika sambandha calA pA rahA hai| gAlI bAhya nimitta hai antaraMga nimitta tajjAti krodhakaSAya karma kA udaya hai| upAdAna-kAraNa saMsArIjIva hai, ina tInoM nimittoM ke milane para dUsarA jIva, jisako gAlI dI gaI hai burA mAna sakatA hai| mAtra bAhyanimitta akiMcitkara hai| anya do nimittoM meM se kisI eka ke na hone para gAlI kA asara nahIM huaa| asara par3anA avazyaMbhAvI nhiiN| karma kA kArya nimitta juTAnA hai bhI aura nahIM bhI, koI ekAnta niyama nahIM hai / 10 khaM0 pu06 va 13 meM tathA mokSamArgaprakAzaka meM kahA hai ki sAtAvedanIya-karmodaya se bAhyasAmagrI milatI hai| pramANa arthAta jJAna do prakAra kA hai pratyakSa aura parokSa / upAtta aura anupAta parapadArthoM dvArA pravarta parokSa samayasAra gAthA 13 ttiikaa)| prakAza, upadeza ityAdi anupAtta padArtha haiN| 'prakAza va upadeza pAdikA na milanA' isameM karmodaya bhI nimitta hai| yadi sUkSmadRSTi se vicAra kiyA jAve to jJAnAvaraNa karmodaya bhI eka nimitta-kAraNa hai| -jai.saM. 10-4-58/VI/rA. dA. karAnA chaThe guNasthAna taka asAtA kA udaya zaMkA-chaThe guNasthAna ke bAda asAtAvedanIyakarmako kyA avasthA hotI hai ? samAdhAna-chaThe guNasthAna meM prasAtAvedanIyakarma kI udIraNAvyucchitti tathA baMdhavyucchitti ho jAtI hai ( gommaTasAra karmakAMDa gAthA 279-281, 98) / apramatta Adi guNasthAnoM meM prasAtAvedanIyakarma kA udaya rahatA hai| apakarSaNa va saMkramaNa bhI hotA hai, kintu utkarSaNa nahIM hotA, kyoMki baMdha kA abhAva hai| -ja.saM.4-12-58/V/rA.dA.kairAnA saMhanana nAmakarma kA kArya-kolaka, prarddhanArAca va nArAca meM antara zaMkA-kolakasaMhanana kise kahate haiM ? nArAca aura ardhanArAca meM bhI pUrI kIleM tathA AdhI kIleM rahatI haiM taba unase kIlaka meM kyA antara hai ? samAdhAna-kIlaka saMhanana bIca kI haDDI meM donoM tarapha cUla hotI hai jo haDDiyoM ke gadroM meM phaMsa jAtI hai jaise cUla ke kivAr3a hote haiN| nArAca saMhanana meM bIca kI haDDI aura donoM tarapha kI donoM haDDiyoM meM ArapAra kIla hotI hai jaise kabaje meM prAramapAra kIla hotI hai / ardhanArAca meM AramapAra kIla nahIM hotI, kintu bIca meM kIla hotI hai| -ja. ga. 13-5-68/lX/ R. lA. jaina, meraTha
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] eka hI bhava meM saMhanana nahIM badalatA zaMkA- bhedajJAna pustaka ke pRSTha 364 para isa prakAra likhA hai- 'nigoda se nikalA jIva vRSabhanArAca saMhanana nahIM thaa| pariNAma nirmala karate hI vastravRSabhanArAcarUpa zarIra ho gayA / ' kI nirmalatA se eka hI bhava meM saMhanana svayameva badala jAtA hai ? samAdhAna- 'jisa manuSya yA tiyaMca ke janma ke samaya vajravRSabhanArAca saMhanana na ho, kintu pariNAmoM ke kAraNa bAda ko vajravRSabhanArAca saMhanana ho jAve' aisA kathana digambara jaina Agama meM dekhane yA sunane meM nahIM AyA / kintu yaha kathana pAyA jAtA hai 'saMhanana Adi zakti ke abhAva se zuddhAtmasvarUpa meM sthita honA asaMbhava hai jisake kAraNa usa bhava meM to vaha puNyabaMdha karatA hai aura bhavAntara meM mokSa jAtA hai / ' ( paMcAstikAya gAthA 170 tAtparyavRtti TIkA pR0 243 va gAthA 171 tAtparyavRtti TIkA pR0 244 ) isa Agama kathana se yaha siddha ho jAtA hai ki usa hI bhava meM eka hI jIva ke anya saMhanana palaTakara vajravRSabhanArAca saMhanana nahIM hotA hai / -- jai. saM. 16-10-58 / VI / sa. ma. jaina, siroMja hamAre-prApake huNDaka saMsthAna hai zaMkA-samacaturastra saMsthAna ke atirikta anya pA~ca-saMsthAnoM kA jo svarUpa Agama meM kahA hai vaha hamAre aura Apake nahIM pAyA jAtA hai, hamAre aura Apake to samacaturastrasaMsthAna honA cAhiye ? [ 449 samAdhAna -- jisake aMgopAGgoM kI lambAI, caur3AI sAmudrikazAstra ke anusAra ThIka-ThIka banI ho vaha samacaturasrasaMsthAna hai / yadi kahIM para eka bAla barAbara bhI antara hogayA to vaha samacaturasrasaMsthAna nahIM rahatA, kintu anya pA~ca saMsthAnoM meM se kisI eka saMsthAnarUpa ho jAtA hai / sthUladRSTi se to hamAre aura Apake zarIra kI lambAI-caur3AI ThIka-ThIka jJAta hotI hai, kintu sUkSmadRSTi se dekhA jAve to ThIka nahIM hai / isaliye hamAre maura mApake prAya: huMDakasaMsthAna hai / manuSya huA, kyA pariNAmoM paMcamakAla meM udayayogya saMsthAna zaMkA - paMcamakAla meM manuSyoM ke kauna se saMsthAna kA udaya hotA hai ? samAdhAna -- paMcamakAla meM manuSyoM ke prAya huMDaka saMsthAna kA udaya hotA hai / - jai. ga. 25-7-66 / 1X / ra. lA. jaina, meraTha - jai. ga. 10-1-66 / VIII / ra. lA. jaina, meraTha tIrthaMkaraprakRti kA udaya garbha se nahIM hotA / (unake janmasamaya meM nArakI bhI vastutaH sukhI hote haiM / ) zaMkA- tIrthaMkara prakRti kA udaya 13 ve guNasthAna meM hotA hai yA garbha meM Ane se ? tIrthaMkara ke janma ke samaya naraka meM kSaNabhara ke lie sukha hotA hai aisA vyavahAra se hai yA nizcaya se ?
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-tIrthakaraprakRti kA udaya 13 veM guNasthAna meM hotA hai, kintu tIrthaMkaraprakRti ke sAtha anya puNya prakRtiyoM kA bhI baMdha hotA hai jinake kAraNa garbhAdi kalyANaka hote haiN| kahA bhI hai-jisake udaya se pA~ca mahAkalyANakoM ko prApta karake tIrtha arthAt bAraha aGgoM kI racanA karatA hai vaha tIrthakara nAmakarma hai| (SaTakhaMDAgama dhavala siddhAMtagraMtha pustaka 13, pRSTha 366 ) / tIrthaMkara ke janma ke samaya naraka meM kSaNabhara ke liye sukha hotA hai vaha kathana vAstavika hai| indrAdi apanI bhaktivaza garbhAdi kalyANaka manAte haiN| -ja. saM. 19-3-59/V/4. lA. jaina, kucAmana siTI tIrthaMkaraprakRti ke udaya ke pUrva bhI atizaya kyoM ? zaMkA- Apane batAyA ki tIrthakaraprakRti kA udaya 13 veM guNasthAna meM hI hotA hai, isase pUrva nhiiN| isa para hamArI pratizaMkA yaha hai ki tIrthaMkaroM ke garbha, janma, tapa kalyANaka, janma ke 10 atizaya, tIna jJAna kI prApti. naraka meM bhI tIrthakara ke jIva ko mRtyu ke 6 mAsa pUrva se riyAyata, svayaMbuddhatA Adi alaukika bAteM kisa prakRti ke samaya se hotI haiM ? janmate hI ve tIrthakara kyoM kahe jAte haiM ? ina sabakA kAraNa tIrthakaraprakRti ke AbAdhAkAla kI samApti mAna liyA jAya to kyA Apatti hai? samAdhAna-tIrthaka ra prakRti kA udaya to terahaveM guNasthAna meM hI hotA hai, usase pUrva tIrthakara prakRti kA paramukha udaya hotA hai arthAt dUsarI prakRti kA rUpa saMkramaNa hokara udaya hotA hai| tIrthaMkaraprakRti ke bandha ke samaya paNya-prakatiyA~ bhI baMdhatI haiM jinake udaya meM garbha, janma va tapakalyANaka tathA janma ke dasa atizaya Adi hote haiM / dravya nikSepa va naigamanaya se janmate hI tIrthaMkara kahe jAte haiM / terahava guNasthAna se pUrva honevAlI saba alaukika bAtoM kA kAraNa tIrthakaraprakRti kA udaya nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki Agama se virodha AtA hai| -jaM. saM. 21-6-56/VI/ ra. lA. jaina, kekar3I karma udayAvasthA meM evaM isase pUrva bhI AtmA ko prabhAvita karatA hai zaMkA- rAgadvaSAdi tathA hiMsAdi pApa kiye jAte samaya bhI AtmA ko duHkha kA vedana karAte haiM yA unake bAbAMdhe gaye karma ke udaya meM hI duHkha kA vevana hotA? yadi kahA jAya rAgadvaSa Adi pUrva karmodaya ke phalasvarUpa hai to una udayAgata bhAvoM ke atirikta jo bhAva naye karmoM ke Asrava meM kAraNa haiM, usake liye hI uparyata prazna hai ? samajhanA yaha hai ki karmabandha svayaM bhI AtmA ke liye duHkhakArI hai yA karmodaya hI AtmA ko prabhAvita karatA hai ? yaha prazna tattvArtha sUtra adhyAya 7 ke sUtra 'duHkhameva vA' ke sandarbha meM bhI hai| samAdhAna-"anAkulatvalakSaNaM saukhyaM" arthAt sukha kA lakSaNa anAkulatA hai| (pravacanasAra pR. 44. 61, 161 ) / isase viparIta arthAt AkulatA duHkha kA lakSaNa hai| duHkha kA dUsarA lakSaNa kheda hai / paratantratA to duHkharUpa hI hai| __rAga-dveSabhAva AkulatArUpa haiM ataH duHkhamaya haiM / hiMsAdipApa karate samaya AkulatA bhI hotI hai, kheda bhI hotA hai tathA karmabandha bhI hotA hai jo jIva ko paratantra karate haiM / AkulatA, kheda aura paratantratA duHkharUpa hone se hiMsA prAdi pApa karate samaya duHkha hotA hai|
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 451 "jIvaM paratantrIkurvanti, sa paratantrIkriyate vA yastAni karmANi / " ( Ata parIkSA pR0 246 ) artha-jo jIva ko paratantra karate haiM athavA jIva jinake dvArA paratantra kiyA jAtA hai unheM karma kahate haiM / karmake Asrava va baMdha ke kAraNabhUta jo bhI Atma-pariNAma haiM ve vibhAvabhAva haiM aura vibhAvabhAva binA karmodaya ke nahIM ho sakate haiN| ataH navInabaMdha ke kAraNabhUta mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga ye pUrvopAjita karmodaya se hI hote haiM, anyathA nahIM ho sakate / yadi midhyAtvaAdi bhAva-karmodaya binA ho jAye to ye jIva ke svabhAvabhAva ho jAyeMge, kintu ye svabhAvabhAva nahIM haiM, kyoMki karmoM ke kSaya hone para inakA bhI abhAva ho jAtA hai| paudgalikakarmabaMdha ke prabhAva se amUrtika pAtmA bhI mUrtika ho jAtA hai| anAdinityasambandhAtsaha karmabhirAtmanaH / amUrtasyApi satyaikye mUrtatvamavasIyate // 17 // bandha prati bhavatyaikyamanyo nyAnupavezataH / yugapat prAvitasvarNa raupyavajjIvakarmaNoH // 18 // tathA ca mUrtimAnAtmA surAbhibhavadarzanAt / na hyamUrtasya nabhaso madirA madakAriNI // 19 // ( tattvArthasAra paMcamAdhikAra ) artha-karmoM ke sAtha anAdikAlIna nityasambandha hone se AtmA aura karmoM meM ekatva ho rahA hai| isI ekatva ke kAraNa amUrtika-mAtmA bhI mUrtika ho jAtA hai / jisaprakAra eka sAtha pighalAye hae suvarNa aura cAMdI kA eka piNDa banAye jAne para paraspara pradezoM ke milane se donoM meM eka rUpatA hotI hai usI prakAra bandha kI apekSA jIva aura karmoM ke pradezoM ke paraspara milane se donoM meM ekarUpatA hotI hai| AtmA ke mUrtika mAnane meM eka yukti yaha bhI hai ki usapara madirA kA prabhAva dekhA jAtA hai, isaliye AtmA mUrtika hai, kyoMki madirA amUrtika AkAza meM mada ko utpanna nahIM krtii| jisa jIva ke narakAyu kA sattva hai vaha aNuvrata yA mahAvrata dhAraNa nahIM kara sakatA hai| ( isase yaha siddha hotA hai ki udaya va bandha (yA sattva ) bhI AtmA ko prabhAvita karatA hai|) -#. ga. 27-7-72/IX/ ra. lA. jaina, meraTha dhra vodayI ke nAma zaMkA-148 karma prakRtiyoM meM se kula pracodayI prakRtiyA~ kitanI haiM ? nAma va saMkhyA likheN| samAdhAna-pAMca jJAnAvaraNa, cAra darzanAvaraNa, pA~ca antarAya, kArmaNa, tejasazarIra, varNAdi 4, agurulaghu, zubha, azubha, sthira, asthira aura nirmANa ye 26 dhruvaudayI prakRtiyA~ haiM / -patrAcAra 6-5-80/ ja. lA. jana, bhINDara
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 ] mithyAtva dhruvodayI nahIM hai zaMkA- mithyAtva ko dhruvodayI kyoM nahIM mAnA, dhruvabaMdhI to mAnA hai, kyoMki yaha prakRti baMdhavyucchitti taka barAbara nirantara baMdha hone se dhruvabaMdhI kahalAtI hai vaise hI udayavyuccheva taka nirantara udaya Ate rahane se ise dhruvodayI bhI kahanA cAhie; para mithyAtva ko dhruvodayI nahIM kahA to phira ise 47 dhrubaMbaMdhI prakRtiyoM meM bhI nahIM kahanA cAhie yA phira dhruvodayI bhI kahA jAe ? samAdhAna--jaba taka bandhabhyucchitti nahIM hotI taba taka nirantara ba~dhanevAlI prakRti dhruvabaMdhI hai, kintu udaya meM yaha vivakSA nahIM hai / sasAra ( chadmastha ) avasthA meM jisakA nirantara udaya rahe vaha dhruvaudayI prakRti hai / Apake matAnusAra to nityanigodiyAjIva ( go0 jI0 gAthA 197 ) ke tiryaMcagati, ekendriyajAti sthAvara kAya tatagotra kA nirantara udaya hone se ye bhI dhruva udayI ho jaaveNgii| yadi ye dhruvaudayI nahIM haiM to mithyAtva bhI dhruvadI nahIM hai / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : - patra 22-6-80 / ja. lA. jaina, bhINDara (1) karma kA svarUpa, bheda, upabheda, zakti, balavattA, jIvasvabhAvaghAtakatva zrAdi (2) ghAtiyA karmoM ke udayAnusAra hI phala prApti zaMkA-karma kise kahate haiM aura vaha kitane prakAra kA hotA hai ? samAdhAna -- jo jIva ko parataMtra karate haiM athavA jIva jinake dvArA parataMtra kiyA jAtA hai unheM karma kahate haiM; athavA jIva ke dvArA mithyAdarzanAdi pariNAmoM se jo kiye jAte haiM ve karma haiM, ve karma do prakAra ke haiM 1. dravyakarma 2. bhAvakarma / unameM dravyakarma mUlaprakRtiyoM ke bheda se bhAThaprakAra kA hai - 10 jJAnAvaraNa, 2. darzanAvaraNa, 3. mohanIya, 4. aMtarAya, 5. vedanIya, 6. Ayu, 7. nAma, 8 gotra / uttaraprakRtiyoM ke bheda se eka sau ar3atAlIsa prakAra kA hai, tathA uttarottara prakRtiyoM ke bheda se aneka prakAra kA aura ve saba pudgala parimAtmaka haiM kyoMki ve jIva kI parataMtratA ke kAraNa haiM, jaise nigar3a Adi / yadi yaha kahA jAve ki jIva kI parataMtratA ke kAraNa krodhAdika haiM, so yaha ThIka nahIM hai, kyoMki krodhaAdi jIva ke pariNAma haiM, isalie ve parataMtratArUpa haiM- parataMtratA meM kAraNa nahIM / jIva kA krodhAdi pariNAma svayaM parataMtratA hai, parataMtratA kA kAraNa nahIM / bhAvakarma caitanya pariNAmarUpa haiM, kyoMki krodhAdikarmoM ke udaya se honevAle krodhAdi zrAtmapariNAma yadyapi dayika haiM tathApi ve kathaMcit AtmA se abhinna haiM, isaliye unake caitanyarUpatA kA virodha nhiiN'| zrI samayasAra meM bhI kahA hai ki dravyakarma ke dvArA bhAvakarma kiye jAte haiM / 1. Apta parIkSA kArikA 114- 115 kI TIkA / jaha phalihamaNI suddho Na sayaM pariNamai rAyamAIhiM / raMgijjadi aNNehiM du so rattAdihi dehi // 278 //
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 453 evaM gANI suddho Na sayaM pariNamai rAyamAIhi / rAijjadi aparaNehi du so rAgAdIhiM dosehiM // 279 / / artha-jaise sphaTikamaNi zuddha hone se lalAI-AdirUpa se apane Apa pariNamatA nahIM hai, parantu anya raktAdi dravyoM se vaha rakta ( lAla ) Adi kiyA jAtA hai, isI prakAra AtmA zuddha hone se rAgAdirUpa apane Apa pariNamatA nahIM, parantu anya rAgAdi doSoM se vaha rAgI Adi kiyA jAtA hai / ina Agama pramANoM se yaha spaSTa hai ki dravyakarmoM ke dvArA AtmA parataMtra kiyA jAtA hai aura dravya karmoM ke dvArA hI AtmA rAgIdveSI kiyA jAtA hai arthAta krodhAdi bhAvakarma kiye jAte haiN| zaMkA-dravyakarma to jar3a haiM unameM AtmA ke jJAnAdi guNoM ko ghAtane kI zakti nahIM hone se unake dvArA jIva parataMtra kaise kiyA jA sakatA hai ? samAdhAna-dravyakarma paudgalika hone se jar3a haiN| pudgala dravya meM bhI anantazakti hai ataH jIvake kevalajJAnamAdi svabhAva pudgaladravya ke dvArA vinAza ko prApta ho jAte haiM, kahA bhI hai kA vi auvA dIsadi puggala dadhvassa erisI sttii| kevalaNANa-sahAvo viNAsido jAi jIvassa // 211 // ( svAmikAtikeyAnuprekSA) artha-pudgaladravya kI koI aisI apUrva zakti hai, jisase jIva kA jo kevalajJAna svabhAva hai vaha bhI vinaSTa ho jAtA hai / isakI saMskRta TIkA meM kahA hai ki 'aisI zakti pudgaladravya ke atirikta anya dravya meM nahIM pAI jAtI, ata: apUrva zakti kahA hai| yaha zakti jIva ke anantacatuSTaya svarUpa kA vinAza karatI hai, kyoMki moha aura prajJAna ko utpanna karanA pudgala kA svabhAva hai|' zrI paramAtmaprakAza meM bhI kahA hai kammaI diDha-ghaNa-cikkaNaI guruvaI vajja smaaii| NANa-viyakkhaNu jIvaU uppahi pAuhiM tAI // 78 // artha-jJAnAvaraNamAdi karma balavAna haiM, bahuta haiM, jinakA vinAza karanA azakya hai, cikane haiM, bhArI haiM paura vana ke samAna abhedya haiN| ve jJAnAdiguNa se caturajIva ko khoTemArga meM paTakate haiN| isakI saMskRta TIkA meM bhI kahA hai-yaha jIva ekasamaya meM lokAloka ke prakAzanevAle kevalajJAnaAdi anantaguNoM se buddhimAna catura haiM to bhI isa jIva ko ve saMsAra ke kAraNa karma jJAnAdiguNoM kA AcchAdana karake abheda ratnatrayarUpa nizcayamokSamArga se viparIta khoTemArga meM DAlate haiN|' mulArAdhanA meM bhI isI prakAra kahA hai kammAI baliyAI valio kammAdu Nasthi koi jge| savvabalAi kamma malevi hatthIva NaliNivaNaM // 1621 // arthAta-jagata meM karma hI atizaya balavAna hai usase dUsarA koI bhI balavAna nahIM, jaise hAthI kamala vana kA nAza karatA hai| vaise hI yaha balavAna karma saba kucha nAza karatA hai|
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zaMkA-kyA ghAtiyA karmodaya anusAra hI usakA phala hotA hai yA hIna-adhika bhI hotA hai yA ghAtiyA karmodaya to hove aura usakA phala na bhI hove? . samAdhAna-udayakA lakSaNa isa prakAra hai-'apane phala ke utpanna karane meM samartha jo karmaavasthA vaha udaya hai|| athavA dravyAdi nimitta ke vaza se karmoM ke phala kA prApta honA udaya hai / athavA karma kA anubhava 'udaya' hai| athavA karmaskaMdha phala dene ke samaya meM 'udaya' saMjJA ko prApta hote haiN| jaba karma-phala kA anubhava hI udaya hai taba yaha prazna utpanna nahIM hotA ki karma ke udaya ke anusAra hI usakA phala hoya hai yA hInAdhika hoya hai|' ghAtiyAkarmoM ke udaya ke anusAra hI prAtmA ke pariNAma hote haiM eka aMza bhI hInAdhika nahIM hote haiM arthAt karmodaya kI DigrI Ta DigrI ( Degree To Degree ) AtmapariNAma hoya haiN| jaise jitanA jala meM uSNatA hogI utanA hI tApamAna meM pArA car3ha jaaygaa| donoM meM eka aMza kA aMtara nahIM ho sktaa| isI prakAra jitane phaladAna parimANa ko lie hae ghAtiyAkarma udaya meM Ate haiM utane parimAraNa rUpa AtmA ke pariNAma ho jAte haiN| kSapakazreNI ke dasaveM gUNasthAna meM kRSTikaragaAdi ke dvArA kRSa kI gaI saMjvalanalobhaprakRti atisakSamarUpa se udaya meM AtI hai aura usasamaya apUrvakaraNa, anivRttikaraNaAdi ke dvArA AtmapariNAma kI vizaddhatA bahata adhika hotI hai, arthAt dasaveM guNasthAna meM AtmA kI zakti prabala hotI hai aura mohanIya karmakI zakti atyanta kSINa hotI hai| phira bhI usa sUkSmasaMjvalanalobha kaSAya ke udaya ke anusAra ( anurUpa ) AtmapariNAma bhI sUkSmalobhakaSAyarUpa ho jAte haiN| jisake kAraNa caudaha pApa aura tIna puNya prakRtiyoM (jJAnAvaraNa 5, darzanAvaraNa 4, aMtarAya 5, yazaH kIrti, uccagotra, sAtAvedanIya ) kA cAroM prakAra kA ( prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza ) hotA hai| jaba kSapakaveNI gata dasaveM guNasthAnavAle jIva ke pariNAma karmodaya ke sAtha DigrI Tu DigrI hote haiM taba hama kSudraprANiyoM ke pariNAma to avazya ghAtiyAkarmodaya ke sAtha DigrI Tu DigrI hoNge| usameM eka aMza bhI hIna yA adhika nahIM ho sakatA / karmodaya kI yaha vicitra zakti hai| jaisA karma pUrva meM bA~dhA thA usa pUrva ba~dhe karma ke udaya ke anurUpa AtmA ke pariNAma hote haiN| kahA bhI hai-"kAma, krodha, mAna, mAyA, lobha Adi kI utpatti jAmeM hoya hai, aisA bhAva saMsAra hai| so bhaneka prakAra hai. sukha-duHkha Adi aneka prakAra hoya haiN| jo yaha vicitrarUpa saMsAra hai so karmabaMdha ke anurUpa hoya hai| jaisA karma pUrva bAMdhyA thA tAke udaya ke anusAra hoya hai|" ( AptamImAMsA kArikA 99, zrI paM0 jayacandajI kRta anuvAda ) / isIprakAra paMcAstikAya kI TIkA meM zrI amRtacandra AcArya ne kahA hai-"jIva vAstava meM mohanIya ke udaya kA anusaraNa karanevAlI pariNati ke vaza raMjita-upayogavAlA hotA huA, paradravya meM zubha yA azubha bhAvoM ko dhAraNa karatA hai ( gAthA 156) / anAdi mohanIya ke udaya kA anusaraNa karake pariNati karane ke kAraNa uparokta upayogavAlA hotA hai (gAthA 155 ) / vAstava meM saMsArI prAtmA anAdikAla se mohanIyakarma ke udaya kA anusaraNa 1. 'yAni svaphalasaMpAdanakarmAvasthAlakSaNAbhyudayasthAnAni / ( sa. sA. gAthA 53 kI AtmakhyAti ttiikaa)| 2. dravyAdinimittavatrAtkarmaNAM phalaprAptirutyaH / ' ( sa. si. a. 1 sUta 1) / 3. 'krmnnaamnubhvnmudyH|' (pAkRtapaMcasaMgraha pR. 17) 4. 'tezyeya phaladANasamae udayavathaesaM paDivaNjati / (jayadhavalapa.
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 455 karatI huI pariNati ke kAraNa azuddha hai ( gAthA 150-151 ) varAMgacaritra meM bhI isI prakAra kahA hai-'jisa prakAra koI naTa raGgasthalI ko prApta hokara nRtya ke anurUpa nAnA veSa dhAraNa karatA hai, usI prakAra yaha jIva bhI saMsArarUpI raGgasthalI meM karmoM ke anurUpa nAnA paryAyoM ko svIkAra karatA hai|" ha spaSTa hai ki mohanIyAdi ghAtiyAkarmoM kA udaya jisa anUbhAga ke sAtha hotA hai usa anubhAga ke anurUpa hI AtmA ke pariNAma avazya hote haiN| usameM kicita bhI hIna yA adhikatA nahIM hotii| yadi udaya kI DigrI Ta DigrI prAtmapariNAma na mAne jAveM arthAta hIna yA adhikatA mAnI jAve to upayukta Agama se virodha aajaavegaa| Agama anukUla nahIM mAnane vAlA samyagdRSTi kaise ho sakatA hai| -*.ga. 19-9-66/IX/premacanda (1) pratyeka karma phala avazya detA hai (2) krodhodaya ke samaya mAnAdika kA paramukha udaya (3) stibaka saMkramaNa ke udAharaNa zaMkA-jisa samaya krodha kA udaya hotA hai usa samaya mAna Adi kaSAya rasodaya hokara khiratI haiM yA pradezodaya rUpa / tathA bhAvaveda eka paryAya meM eka hI udaya hotA hai taba anya do veda bhI kyA pradezodaya hokara khirate haiM? samAdhAna-koI bhI karma binA phala diye nahIM khirtaa| karma kA phala apane rUpa ho yA pararUpa ho| (ja.dha. pu0 3 pR0 245) / isa prAgamAnusAra kisI bhI karmakA mAtra pradezodaya nahIM hotA, kintu anubhAgodaya bhI avazya hotA hai / jisasamaya krodha kA udaya hai usasamaya udaya meM AnevAle mAna, mAyA, lobha rUpakarma ( usa samaya se ) eka samaya pUrva hI stibukasaMkramaNa dvArA krodharUpa pariNama jAte haiN| ataH krodhodaya ke samaya meM udaya AnevAlA mAna, mAyA, lobhavAlA karma bhI krodharUpa saMkramita ho cUkatA hai| isa prakAra mAna, mAyA, lobha dravyakarma kA apanerUpa udaya na hokara krodharUpa udaya pAyA jAtA hai| jisa dravyaveda kA udaya hogA vaisA hI bhAvaveda hogA; anya do dravyavedoM kA eka samaya pUrva stibukasaMkramaNa dvArA udayavedarUpa saMkramaNa ho jAtA hai aura dovedarUpa dravyakarma apanerUpa phala na dekara udayavedarUpa phala dekara ghira jAtA hai| -jaM. saM. 20-3-58/VI/ kapUrIdevI (1) binA phala diye koI karma nahIM karatA (2) "karma kaTanA" se abhiprAya zaMkA-jo karma kiyA jA cukA hai usakA phala bhoganA hI hogaa| yaha kahanA ki 'karma kaTa sakatA hai' yaha bAta samajha meM nahIM aatii| karma kaTa kaise sakatA hai ? yaha bAta dUsarI hai ki acche karma karegA to acchA phala milegA, lekina jo kara cuke haiM unako bharanA to avazya hogA?
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-jIva ke pariNAmoMkA nimitta pAkara, nAnAprakAra ke anubhAga va sthiti ko lekara anekakarma pratisamaya jIvake sAtha baMdhate haiN| kahA bhI hai-'jIva pariNAma he kammatta praggalA prinnmNti|' (samayasAra gAthA 80) / cUki jIva ke pariNAma kA nimitta pAkara karma baMdhate haiM ataH jIva ke pariNAma kA nimitta pAkara una karmoM kA saMkramaNa, sthiti va anubhAga apakarSaNa-utkarSaNa va khaMDana hotA hai| AtmA ke zubha yA zuddhapariNAmoM ke nimitta se jaba pUrvabaMdhe hue karmoM ke sthiti va anubhAga kA apakarSaNa va khaMDana hokara sthiti va anubhAga atialpa raha jAtA hai athavA jaba karma kA sarvasaMkramaNa ho jAtA hai usasamaya usa karma kA svamukhaudaya nahIM hotA athavA pUrA phala nahIM hotA, karma kI yaha avasthA 'karma kA kaTanA' kahalAtI hai| yaha bAta satya hai jo karma baMdha gayA, vaha phala avazya degA, kintu phala hInAdhika ho sakatA hai athavA karma svamukha phala na dekara paramukha phala de sakatA hai| binA phala diye koI bhI karma nirjarA ko prApta nahIM hotA ( kaSAyapAhuDa-jayadhavala pu0 3 pR0 245) / -jaM. saM. 9-10-58/VI/ i. se. jaina, murAdAbAda karma phala diye binA naSTa nahIM hotA zaMkA-(a) karma-zubha athavA azubha-kyA udaya meM Akara binA phala diye bhI naSTa ho jAte haiM aura yadi aisA hai to kisa prakAra va kyoM ? zaMkA-(ba) kyA dravya, kSetra, kAla bhAva kA saMyoga na milane para karma udaya meM Akara bhI binA phala diye naSTa ho jAtA hai ? samAdhAna-sarva prathama 'udaya' ke lakSaNa kA vicAra kiyA jAtA hai-kammeNa udayo kammokyo, apakvapAcANAeviNA jahAkAla jaNivo kammANaM dvidikkhaeNa jo vivAgo so kammodayotti bhaNNade / so vuNa khetta-bhavakAla-poggala-TviI vivAgovaya ttiedassagAhApacchaddhassa samudAyatyo bhavadi / kubo, khettabhavakAlapoggale assiUNa jo sakiyo uviNNaphalakkhaMdha parisaDaNalakkhaNo sodayotti suktsthaavlNbnnaado|-(jydhvl, vedaka adhikAra ) bhAvArtha-karma ke dvArA udaya ko karmodaya kahate haiN| apakvapAcana ke binA yathAkAlajanita sthitikSaya se karmoM ke vipAkako karmodaya kahate haiN| vaha karmodaya kSetra, bhava, kAla aura pudgaladravya ke prAzraya se sthiti ke vipAkarUpa bolA karma udaya meM Akara apanA phala dekara jhar3a jAte haiN| isako udaya yA kSaya kahate haiN| isIprakAra kaSAyapAhaDa gAthA 59 meM kahA hai khetta-bhava-kAla-poggala-dvidivivAgodaya khydu| yahAM 'kSetra' pada se narakAdi kSetra, 'bhava' pada se jIvoM ke ekendriyAdi bhavoM kA, 'kAla' pada se zizira, basanta Adi kAla kA prathavA bAla, yauvana, vArdhakya Adi kAlajanita paryAyoM kA aura 'pUdagala' zabda se gadha. tAmbala-vastra-AbharaNa Adi iSTa-aniSTa padArthoM kA grahaNa karanA caahie| isa kathana kA sArAMza yaha hai ki vyA. kSetra, kAla, bhava Adi kA Azraya lekara karmoM kA udayarUpa phala vipAka hotA hai| isaprakAra udaya kA lakSaNa karane para (a) zaMkA kA svataH samAdhAna ho jAtA hai ki karma udaya meM Akara binA phala die naSTa nahIM hotA / zaMkA (ba) kA bhI samAdhAna ho jAtA hai ki dravya, kSetra kAla aura bhava kA kala saMyoga na milane para uttarakarmaprakRti svamukha se udaya meM nahIM AtI, kintu stibukasaMkramaNa dvArA udayarUpa
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 457 svajAti karmaprakRti meM saMkramaNa ho jAtA hai| jaise krodha ke udaya ke samaya anya tIna ( mAna, mAyA, lobha ) kaSAyoM kA svamukha udaya na hokara stibukasaMkramaNa dvArA krodharUpa saMkramaNa ho jAtA hai aura isaprakAra una tIna kaSAyoM kA dravya krodharUpa phala dekara udaya meM AtA hai| -jaM. saM. 6-9-56/VI/ bI. ela. padUma, zujAlapura karmodaya kA prabhAva zaMkA-kyA mohamanda yA moharahita jIvoM para karmoM ke udaya kA prabhAva nahIM hotA ? samAdhAna --- saMsAra meM mohamanda jIva to sUkSmasAmparAya dasaveM guNasthAnavAle haiM, kyoMki unase adhika mandamoha aura kisI saMsArI jIva ke nahIM pAyA jAtA hai| upazAntamoha, kSINamoha, sayogakevalI aura ayogakevalI arthAt 11 veM, 12 veM 13 veM aura 14 veM guNasthAnavAle moharahita jIva haiM, kyoMki ina cAra guNasthAnoM meM mohanIyakarma ke udayakA abhAva hai| mohamanda jIva-dasaveMguNasthAna ke antasamaya taka jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya, vedanIya nAma aura gotra ina chaha karmoM kA prakRti, pradeza, sthiti aura anubhAga cAroM prakAra kA bandha hotA hai| aisA kaSAyapAhuDa siddhAntagrantha kA vAkya hai| sthiti paura anubhAgabandha kaSAya se hotA hai| Thidi aNubhAgA kasAyado hoti / yadi dasaveM guNasthAnavAle jIva sUkSmalobha ke udaya ke prabhAva se rahita hote to unake kaSAyakA prabhAva honA cAhie thA aura kaSAya ke abhAva meM sthiti, anubhAgabandha ke abhAva kA prasaMga A jaaygaa| aisA hone se siddhAnta-Agama se virodha ho jaavegaa| jisa kathana kA pAgama se virodha ho vaha kathana grahaNa karane yogya nahIM ho sake moharahita jIva-gyArahaveM aura bArahaveM guNasthAnavAle jIvoM ke; jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyAkoM ke dvArA jIva ke anantajJAna, anantadarzana, anantavIrya svabhAva ghAte jAte haiN| ina donoM guNa boM ke asatya aura ubhaya manoyoga va vacanayoga bhI sambhava haiN| SaTakhaNDAgama meM kahA bhI hai-mosa maNajogo saccamosa maNajogo saNimicchAiTippaDi jAva khINa-kasAya viyarAyachadumatyAti // 51 // mosavacilogo saccamosa vacijogo saNNimicchAiTippahuDi jAva khINakasAya viyarAya chavumatthAtti // 55 // artha-asatyamanoyoga aura ubhayamanoyoga saMjJImithyASTiguNasthAna se lekara kSINakaSAyavItarAgachadmasthaguNasthAna taka pAye jAte haiM // 51 // mRSAvacanayoga aura satyamaSAvacanayoga saMjJImithyAdRSTi se lekara kSINakaSAyavItarAgachadmasthaguNasthAna taka pAye jAte haiM // 5 // jina jIvoM ke asatyamanoyoga va vacanayoga pAyA jAtA ho una jIvoM ko karmodaya ke prabhAva se rahita kaise kahA jA sakatA hai ataH 11 veM va 12 veM guNasthAnavAle jIva bhI karmodaya-prabhAva se rahita nahIM haiM / sayogakevalI bhI karmaprabhAva se rahita nahIM haiM, kyoMki unake mana, vacana va kAya tInoM yogoM kA sadbhAva pAyA jAtA hai, unakI vANI khiratI hai aura vihAra Adi hotA hai| yoga praudayikabhAva haiM, aisA prAgamavAkya haiodaio jogo sarIraNAmakammodaya viNAsANaMtaraMjoga vinnaasuclNbhaa| yoga praudayikabhAva haiM kyoMki zarIranAmakarma ke udaya ke vinAza hone ke pazcAt hI yoga kA vinAza pAyA jAtA hai| (10 khaM0 pu0 za226 ) jogamaggaNAvi mobaiyA, NAmakammassa udIraNodaya jnnivttaado| yogamArgaNA bhI audayika hai, kyoMki vaha nAmakarma kI udIraNA
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 ) [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / va udaya se utpanna hotI hai / ( 10 kha0 pu0 9 / 316 ) aghAdi kammANamudaeNa tappAoggeNa jogupptiido| yoga kI utpatti tatprAyogya aghAtiyA karma ke udaya se hotI hai| jadi jogo vIriyaMtarAiya khaovasama jaNido to sajogimhi jogAbhAvo pasajjade ? uvayAreNa khaovasamiyaM bhAva pattassa ovaiyassa jogassa ttthaamaavvirohaavo| pa0 kha0 pu07|16| yadi yoga vIryAntarAya karma ke kSayopazama se utpanna hotA hai to sayogakevalI meM yoga ke abhAva kA prasaMga AtA hai ? nahIM AtA, kyoMki yoga meM kSAyopazamikabhAva to upacAra se mAnA gayA hai| asala meM to yoga praudayikabhAva hI hai aura praudayiyoga ko sayogake valI meM prabhAva mAnane meM virodha AtA hai| prayogakevalI ke bhI manuSyagati asiddhatva prAdi bhAva pAe jAte haiM aura ye bhAva Agama meM audayikabhAva kahe gae haiN| gtikssaaylinggmithyaadrshnaajnyaanaasNytaasiddhleshyaashctushctusvyNkkkkssddbhedaaH| mo0 zA0 a0 2 // suu06| gati cAra, kaSAya cAra, veda tIna, mithyAdarzana eka, ajJAna eka, asaMyata eka, asiddha eka, lezyA chaha ye ikkIsa audayika bhAva haiN| yaha kathana aupacArika bhI nahIM hai| karmodaya ke kAraNa siddhatva bhAva aura Urdhvagamana svabhAva kA ghAta pAyA jAtA hai ataH prayogakevalI bhI karmodaya ke prabhAva se rahita nahIM hai| siddha bhagavAna ke karmodaya nahIM ataH ve karmodaya ke prabhAva se rahita haiN| -jaM. saM. 15-11-56/VI/ de. ca. (1) acetana karma bhI phala dete haiN| aisI bhagavAna kI vANI hai (2) karma jIva ke svabhAva kA parAbhava karatA hai-"kundakunda" zaMkA-karma to acetana haiM ve phala kaise de sakate haiM ? mAtmA svayaM apanI bhUla se apane Apa sukhI, rAgI, dRSI hoya hai| samAdhAna-zrI amitagatizrAvakAcAra meM isIprakAra kI zaMkA uThAkara usakA samAdhAna kiyA gayA hai, jo nimna prakAra hai sattve'pi katuM na sukhAdikArya, tasyAsti zaktirgatacetanatvAt / pravartamAnAHsvayameva dRSTAH, vicetanAH kvApi mayA na kArye // 7 // 53 // vilokamAnAH svayameva zakti, vikArahetu viSamadyajAtAm / acetanaM karma karoti kArya, kathaM vadaMtIti kathaM vidagdhAH // 761 // yanizeSaM cetanAmuktamukta, kAryAkAri dhvstkaaryaavbodhH| dharmAdharmAkAzakAlAdi sarva, dravyaM teSAM niSphalatvaM prayAti // 7 // 63 // artha-prazna-jIva viSa sukha-duHkharUpa kArya karane kI zakti karma meM nahIM hai, kyoMki karma acetana hai| acetana svayaM koI kArya karatA huA dikhAI nahIM detA ? uttara-viSa va madirA acetanapadArtha haiM, kintu unameM vikAra karane kI zakti pAI jAtI hai| phira aisA kauna catura puruSa hogA jo acetanakarmoM meM kArya karane kI zakti ko na mAne ? jo puruSa cetanarahita arthAt acetanaTAko sarvathA kArya kA karane vAlA nahIM mAnate unake mata meM dharma, adharma, AkAza, kAla prAdi sarvadravya niSphalapane ko prApta hoya haiM / aise puruSoM ko kArya kA jJAna nahIM hai|
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 459 rAgaSamadamatsarazokakrodha lobhabhayamanmathamohAH / sarvajaMtunivahairanubhUtAH, karmaNA kimu bhavaMti vinate // 7 // 55 // te jIvajanyAH prabhavaMti nUnaM, naiSApi bhASA khalu yuktiyuktaa| nitya prasaktiH kathamanyayaiSA, saMpadyamAnA pratiSedhanIyA // 7 // 56 // artha-rAga, dveSa, mada, matsara, zoka, krodha, lobha, bhaya, kAma, moha ityAdi vikArabhAva sarvajIvoM ke anubhava meM pAte haiN| te vikAra bhAvakarma binA kaise hoya ? yadi te rAgAdibhAva jIva hI teM upaje to aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoki yadi rAgAdi jIva hI teM upaja to inakA sambandha nitya ho jAyagA aura inakA niSedha nahIM ho skegaa| arthAt yadi rAgAdi kI utpatti karma binA mAtra jIva hI se mAna lI jAve to inakA sambandha nitya hone se inakA abhAva nahIM ho sakegA aura isaprakAra mokSa ke prabhAva kA prasaMga A jaaygaa| isaliye yaha siddha huA ki rAgAdibhAva karmajanita haiN| isI bAta ko zrI kundakunda tathA amRtacandra AcArya samayasAra meM kahate haiM rAgAvayo baMdhanibAnamuktAste zuddhacinmAtramaho'tiriktAH / / AtmA paro vA kimu tannimittamiti praNunnAH punrevmaahuH||174|| artha-rAgAdi bandha ke kAraNa haiM aura zuddha-caitanya mAtra AtmA se bhinna kahe gaye / yahA~ ziSya pUchatA hai ki rAgAdi ke hone meM AtmA nimitta hai yA anya ? zrI kundakunda AcArya uttara dete haiM jaha phalihamaNI suddho sayaM pariNamai rAyamAIhi / raMgijavi anNehi du so rasAdIhiM damvehi // 278 // evaM NANI suddho Na sapaM pariNamai rAyamAIhiM / rAijjavi amNehiM du so rAgAvIhiM dosehiM / / 279 // ( samayasAra ) artha-jaise sphaTikamaNi Apa zuddha hai vaha lalAI Adi raMgasvarUpa Apa to nahIM pariNamatI, parantu vaha dasare lAla, kAle Adi dravyoM se lalAI mAdi raMgasvarUpa pariNamatI hai| isI prakAra jIva Apa zuddha hai vaha rAgAdi bhAvoMrUpa Apa to nahIM pariNamatA, parantu rAgAdi doSoM se yukta anya se ( dravyakarma se ) rAgAdirUpa kiyA jAtA hai| isakI TIkA meM zrI amRtacandra AcArya kahate haiM "akelA AtmA pariNamanasvabhAva hone para bhI apane zuddha svabhAvapane kara rAgAdi nimittapane ke prabhAva se Apa hI rAgAdi bhAvoM kara nahIM pariNamatA, apane pApa hI rAgAdipariNAma kA nimitta nahIM hai, parantu paradravya svayaM rAgAdibhAva ko prApta hone se AtmA ke rAgAdika kA nimittabhUta hai| usa kara ( karma-udaya kara ) zuddha svabhAva se vyuta humA hI rAgAdirUpa AtmA pariNamatA hai / aisA hI vastu kA svabhAva hai|" zrI paM0 jayacandajI kRta bhAvArtha-AtmA ekAkI to zuddha hI hai, parantu pariNAma-svabhAva hai, jisataraha kA para kA nimitta mile vaisA hI pariNamatA hai| isaliye rAgAdikarUpa paradravya ke nimitta se pariNamatA hai| jaise
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : sphaTikamariNa Apa to kevala ekAkAra zuddha hI hai, parantu jaba para-dravya kI lalAI Adi kA DaMka lage taba sphaTikamaNi lalAI AdirUpa pariNamatI hai / aisA yaha vastu kA hI svabhAva hai, isameM anya kucha bhI taka nhiiN| zrI paramAtmaprakAza meM bhI kahA hai "dukkhu vi sukkhu bi bahu vihau jIvahaM kammu jrnnei|" artha-jIvoM ke aneka taraha ke sukha aura dukha donoM hI karma upajAtA hai| * appA paMguha aNuharai appu Na jAi Na ei| bhuvaNattayaha vi majjhi jiya vihi ANai vihi aii // 66 // ( adhi0 150pra0) artha-yaha prAtmA paMgu ke samAna hai, Apa na kahIM jAtA hai na pAtA hai| tInoM loka meM isa jIva ko karma hI le jAtA hai aura karma hI le AtA hai / zrI kundakunda AcArya ne bhI pravacanasAra meM kahA hai kammaM NAmasamakkhaM sabhAvamadha appaNo sahAveNa / abhibhUya paraM tiriyaM raNeraiyaM vA suraM kuNadi // 117 // artha-'nAma' saMjJAvAlA karma arthAt nAmakarma apane karmasvabhAva se prAtmasvabhAva kA parAbhava karake prAtmA ko manuSya, tiyaMca, nArakI yA devarUpa kara detA hai| -jaM. ga. 2-5-66/IX/premacanda (1) jIva ke krodhAdi pariNAma paratantratArUpa haiM (2) jo jIva ko paratantra kare use karma kahate haiM (3) pratyeka dravya kathaMcit svataMtra hai, kathaMcit paratantra zaMkA-Apane likhA hai ki kSapakazreNI ke vazama guNasthAna meM honevAle karmodaya kA aura AtmA ke bhAvoM kAparaspara DigrI Ta-DigrI ( Degree to degree ) nimitta naimittika sambandha hai / aba prazna uThatA hai ki jisakI samajhane svayaM niHzaMka hokara DigrI TU DigrI karmAdhInatA svIkAra lI, usako samajha parAdhIna hone se, usake upadeza kI prAmANikatA kaise ? samAdhAna-jisane karmodaya kA yathArtha svarUpa samajha liyA usakA upadeza aprAmANika kaise ho sakatA arthAta aprAmANika nahIM ho sktaa| karma kA svarUpa zrI vidyAnandasvAmI ne Apta-parIkSA kArikA 114115 kI TIkA meM nimna prakAra kahA hai "jo jIva ko parataMtra karate haiM athavA jIva jinake dvArA parataMtra kiyA jAtA hai unheM karma kahate haiN|" dravyakarma mUla prakRtiyoM ke bheda se jJAnAvaraNAdi ATha prakAra kA hai tathA uttaraprakRtiyoM ke bheda se 148 prakAra kA hai. tathA uttarottara prakRtiyoM ke bheda se aneka prakAra kA hai aura ve saba pudgala pariNAmAtmaka hai, kyoMki ve jIva kI paratantratA meM kAraNa haiM; jaise nigaDa Adi /
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] prazna- -uparyukta hetu ( jIva kI paratantratA meM kAraNatA ) krodhAdi ke sAtha vyabhicArI hai ? uttara - nahIM; kyoMki krodhAdi jIvake pariNAma haiM aura isaliye ve parataMtratArUpa haiM, paratatratA meM kAraNa nahIM haiN| prakaTa hai ki jIva kA krodhAdi pariNAma svayaM parataMtratA hai, parataMtratA kA kAraNa nahIM / ataH ukta hetu krodhAdi ke sAtha vyabhicArI nahIM hai / [ 461 prazna- jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya ye cAra ghAtiyAkarma hI anantajJAna, anantadarzana, anantasukha aura ananta vIryarUpa jIvake svarUpa ke ghAtaka hone se paratantratA ke kAraNa ho sakate haiN| nAma, gotra, vedanIya aura prAyu ye cAra aghAtikarma paratantratA ke kAraNa nahIM haiM, kyoMki ve jIva ke svarUpaghAtaka nahIM haiM / zrataH unake paratantratA kI kAraNatA prasiddha hai ? uttara - nahIM, kyoMki nAmAdi aghAtikarma bhI jIva ke svarUpa siddhapane ke pratibaMdhaka haiM aura isalie unake bhI paratantratA kI kAraNatA utpanna hai / yadi vaha AtmA kI parAdhInatA kA kAraNa nahIM hai to vaha karma nahIM ho sakatA, anyathA atiprasaGga doSa zrAvegA / arthAt karma vahI hai jo AtmA ko parAdhIna banAtA hai, yadi AtmA ko parAdhIna na banAne para usako karma mAnA jAya to jo koI padArtha karma ho jAyagA / jisane isaprakAra karma kA yathArtha svarUpa samajha liyA hai usake upadeza meM prAmANikatA avazya hogI / yadi aisA na mAnA jAya to bhI ahaMta bhagavAna ke upadeza ko bhI aprAmANikatA kA prasaMga A jAyagA, kyoMki zrAyukarma kI parAdhInatA se ve svayaM zarIra meM ruke hue haiM aura unhoMne hI karmaparAdhInatA kA upadeza diyA hai / jinakI samajha jina-vacanAnusAra nahIM hai, kintu managhaDaMta hai unakA upadeza prAmANika nahIM ho sakatA, kyoMki ve svayaM, rAgI, dveSI, ajJAnI aura parigrahavAna haiM / pratyeka dravya sarvathA svataMtra nahIM hai, kintu dravyArthikanaya se svataMtra aura paryAyArthikanaya se parataMtra hai / sofiate se dravya nitya hai aura paryAyArthika naya se dravya anitya hai arthAt utpAda vyaya sahita hai / aura upajanA, 'vinazanA eka hI ke Apa hI te anya kAraNa vinA hoya nAhIM / kahA bhI hai "naikaM svasmAt prajAyate / " ( AptamImAMsA kArikA 24 ) pUjyapAda AcArya ne sarvArthasiddhi meM bhI kahA hai --- isIprakAra zrI "ubhayanimittavazAd bhAvAntarAvAptirutpAdanamutpAda: mRtpiNDasya ghaTaparyAyavat / " ( 5 / 30 ) artha - aMtaraMga aura bahiraMga nimitta ke vaza se jo navIna pravasthA kI prApti hotI hai vaha utpAda hai / jaise miTTI ke piMDa antaraMga kAraNa aura daNDa, cakra, cIvara, kulAla Adi bahiraMga kAraNoM ke ghaTaparyAya kA utpAda hotA / prameyaratnamAlA meM bhI kahA hai "tatrAnyAnapekSatvaM tAvadasiddham, ghaTAdyabhAvasya muGgarAdivyApArAnvayavyatirekAnuvidhAyitvAt tatkAraNatvopapatteH / kapAlAviparyAyAntarabhAvoM hi ghaTAverabhAvaH / " ( pR0 266 ) /
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : arthAta-vinAza svabhAva meM anya anapekSatvarUpa jo hetu kahA hai, vaha asiddha hai, kyoMki ghaTa prAdi ke prabhAva kA mudgara prAdi ke vyApAra ke sAtha anvaya-vyatirekapanA pAyA jAne se vinAza ke prati mudgarAdi ke vyApAra ko kAraNatA bana jAtI hai| arthAt mudgarAdi ke prahAra dvArA ghaTAdi kA vinAza dekhA jAtA hai aura mudgarAdi ke prahAra ke abhAva meM ghaTAdi kA vinAza nahIM dekhA jAtA hai. ataH yaha siddha hotA hai ki ghaTAdi ke vinAza meM madagarAdi ke prahAra kA kAraNapanA hai| yadi kahA jAya ki mudgarAdi kA prahAra to kapAla Adi kI utpatti meM kAraNa hai. ghaTa ke abhAva meM kAraNa nhiiN| aisA kahanevAloM ko jainoM kA kahanA hai ki kapAla mAdi anya paryAya kA honA hI ghaTAdi kA prabhAva kahalAtA hai| zrI mANikyanandi AcArya ne bhI parIkSAmukha sUtra meM kahA hai"parApekSaNe pariNAmitvamanyathA tadabhAvAt // 664 // " artha-dUsare sahakArI kAraNoM kI apekSA rakhane para padArthoM ke pariNAmIpanA prApta hotA hai, anyathA karma nahIM ho sakatA hai| ina ArSavAkyoM se siddha hai ki dravyakA pariNamana athavA utpAda-vyaya dUsare sahakArI kAraNoM kI apekSA rakhatA hai aura dUsare sahakArI kAraNoM ke binA dravyakA pariNamana prathavA utpAdavyaya nahIM ho sktaa| ataH paryAyAthikanaya kI apekSA dravya paratantra ( parAdhIna ) hai| dravyAthikanaya se draSya nitya hai, na utpanna hotA hai aura na naSTa hotA hai prataH dravyAthikanaya kI apekSA svataMtra ( svAdhIna ) hai| isaprakAra dravya svatantra bhI hai aura parataMtra bhI hai| jo dravya ko sarvathA svataMtra mAnate haiM unake mata meM baMdha tathA mokSa donoM siddha nahIM hone se mokSamArga kA upadeza vyartha ho jAtA hai| jainadharma kA mUla siddhAMta anekAnta hai, kyoMki vastusvarUpa anekAntamayI hai| jisane anekAMta ko yathArtha samajha kara nigraMtha avasthA arthAt ratnatraya dhAraNa kara liyA hai unhIM kA upadeza prAmANika hai| -ne.ga. 18-4-66/IX/JAnadhanda M.Sc. mohodaya meM phala avazya milatA hai| para bAhya sAmagrI kI prApti viSayaka koI niyama nahIM zaMkA-mohodaya kA kArya jIva ke pariNAmoM meM vikAra utpanna karanA hai yA usa samaya upalabdha parapadArthoM meM pravRtta karAnA bhI hai| kyA strI kA rUpa dekhane kI jijJAsA antara meM utpanna hone para yaha Avazyaka hai ki avazya hI strI kI ora nihArane lge| yadi aisI jijJAsA hone para bhI nihAratA nahIM to usakA kyA phala hai ? isI prakAra krodhAdi hone para kyA dUsaroM se lar3anA Avazyaka hai? samAdhAna-mohodaya kA kArya jIva ke pariNAmoM meM vikAra utpanna karAnA hai| kSetra, bhava, kAla aura pudgaladravya kA Azraya lekara karma udaya meM AtA hai ( ka. pA0 sutta pRSTha 465 ) / vikAra bhI vastu kA avalambana kara hotA hai ( vatthu pahucca jaM puNa ajsavasANaM tuhoi jIvANaM / samayasAra gAthA 265) jIva ke pariNAmoM meM vikAra hone meM bAhya vastu bhI kAraNa hotI hai, kintu usa bAhyavastu arthAt parapadArtha meM pravRtti karanA yA na karanA anya aneka kAraNoM para nirbhara hai| jaise tIvra yA manda udaya, vIrya kI hInAdhikatA maadi|
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 463 strI ke rUpa dekhane kI aMtaraMga meM jijJAsA hone para bhI strI kI ora avazya dekhe, aisI bAta nahIM hai / dekhe bhI athavA na bhI dekhe jaisI paristhiti ho / aMtaraMga meM jijJAsA hone para bhI yadi nahIM nihAratA to bhI usakI zrAtmA vikArI to avazya ho gaI aura usa vikAra ke kAraNa karmabaMdha bhI avazya hogA / yaha hI usa jijJAsA kA phala I krodhAdi hone para dUsaroM se lar3anA zrAvazyaka nahIM hai / ekendriya jIvoM ke krodha kA udaya hone para bhI ve dUsaroM se nahIM lar3ate / krodha karma ke udaya ke samaya hI krodha bhAva hote haiM zaMkA - jisa samaya karma kA udaya hai kyA jIva usI samaya krodharUpa pariNamana karatA samaya meM ? - jai. saM. 8-8 57 | ko kasAI mANakasAI mAyAkasAI eiMdiya ppahUDi jAva aNiyaTTi ti // 112 // lobhakasAI eiMdipa pahuDi jAva suhumasAMparAiyasuddhi saMjadA ti // 113 // samAdhAna - jisa samaya krodha kA udaya hai usI samaya jIva krodharUpa pariNamatA hai / yadi aisA na mAnA jAya to dasaveM guNasthAna ke antimasamaya meM jo sUkSmalobha kA udaya huA usake nimitta se gyArahaveM aura bArahaveM guNasthAnoM ke prathama samaya meM sUkSmalobharUpa jIva ke pariNAma hone se gyArahaveM aura bArahaveM guNasthAnavartI jIva sakaSAya aura akaSAya donoM rUpa hogA / jisase sarvajJa vAkyoM meM virodha zrA jAyegA / ....... ............. akasAI cabusuTTAsu asthi uvasaMta kasAya- vIyarAya-chadumatthA khINakasAya vIyarAya chanumatthA sajogikevalI ajogakevala ti // 114 // [ dhavala prathama pustaka pR0 351-352 ] / athavA uttara artha - ekendriya se lekara anivRtti guNasthAna taka krodhakaSAyI, mAnakaSAyI aura mAyAkaSAyI jIva hote haiM / / 112 / / yadi yaha kahA jAya ki dasaveM guraNasthAna ke prApta ho jAtA hai, so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, aribhAva ko prApta nahIM hotA hai / lobhakaSAya se yukta jIva ekendriya se lekara sUkSmasAMparAyazuddhisaMyata ( dasaveM ) guNasthAna taka hote haiM / / 113 / / kaSAyarahita jIva upazAntakaSAya vItarAgachadmastha, kSINakaSAya vItarAgachadmastha, sayogikevalI aura prayogikevalI ina cAra guNasthAnoM meM hote haiM / / 114 // "sklkssaay| bhAvo'kaSAyaH / " arthAt sampUrNakaSAya ke abhAva ko akaSAya kahate haiN| sUtra 114 ko TIkA meM zrI vIrasena AcArya ne nimna prakAra kahA hai / "yadyapi upazAMtakaSAya guNasthAna meM ananta dravyakaSAya kA sadbhAva hai tathApi kaSAya ke udaya ke abhAva kI apekSA usameM kaSAyarahitapanA bana jAtA hai / " antima samaya kA sUkSma lobhakarma binA phala diye nirjarA ko kyoMki koI bhI karma svarUpa se yA pararUpa se phala binA diye
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 } [ paM0 rasanacanda jaMna mukhtAra : "Na ca kammaM sagasaruveNa parasaruveNa vA adattaphalamakammabhAvaM gacchavi / " ( jayadhavala 33245 ) / artha - karma svarUpa se yA pararUpa se phala binA diye akarmabhAva ko prApta nahIM hote / karma kA anubhavana hI karma kA udaya hai, athavA jo bhojyakAla hai vaha udayakAla hai / "karmaNAmanubhavanamudayaH / udayo bhojyakAlaH" ( karmastavAkhyaH tRtIyaH saMgrahaH ) / zrI vIrasena AcArya ne bhI kahA hai- "te ceva phaladANasamae udayavavaesa paDivajjaMti / " arthAt - ve hI karmaskaMdha phala dene ke samaya meM 'udaya' isa saMjJA ko prApta hote haiN| ina vAkyoM se siddha hai jisa samaya krodha kA udaya hai usI samaya jIva krodharUpa pariNamatA hai / - jai. ga. 3-1-66/ VIII / ma. lA. jaina darzanamohanIya karma cAritraguNa kA ghAta nahIM karatA zaMkA- 27 pharavarI 1969 ke janasaMdeza meM likhA hai ki darzanamohanIyakarma cAritraguNa kA bhI ghAta karatA hai, kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna- -- darzanamohanIya karma samyagdarzanaguraNa kA ghAtaka hai| kahA bhI hai "haMsaNaM asAgama pavarathesu ruI paccao phosaNamidi eyaTTho / taM mohebi vivariyaM kuNavi tti daMsaNamohaNIyaM / jassa kammassa ubaeNa aNatte attabuddhI, aNAgame AgamabuddhI, apayatthe payatthabuddhI, attAgamapayasthesu saddhAe asthirataM, do visaddhA vA hoditaM daMsaNamohaNIyamivi uttaM hovi / " ( dhavala 6 / 38 ) / artha - darzana, ruci, pratIti, zraddhA aura sparzana ye saba ekArthaM vAcaka nAma haiN| Apta, Agama aura padArthoM meM ruci yA zraddhA ko darzana kahate / usa darzana ko jo mohita karatA hai, viparIta karatA use darzana mohanIya karma kahate haiM / jisa karmodaya se anApta meM Aptabuddhi, anAgama meM Agamabuddhi, apadArtha meM padArthabuddhi hotI hai, athavA Apta- Agama-padArthoM meM zraddhAna kI asthiratA hotI hai, athavA Apta-anApta, Agama granAgama padArtha - apadArtha meM zraddhA hotI hai vaha darzana mohanIya karma hai / "mohayatIti mohaNIyaM kammadabhvaM / asAgamapayasthesu paccao raI saddhA pAso ca daMsaNaM NAma / tassa mohayaM tatto vivarIyabhAvajaNaNaM daMsaNamohaNIyaM NAma / " artha - jo mohita karatA hai vaha mohanIya dravyakarma hai / Apta, Agama mora padArthoM meM jo pratIti, ruci, zraddhA aura darzana hotA hai usakA nAma darzana hai / usa darzana ko mohita karanevAlA viparItabhAva ko utpanna karane vAlA karma darzanamohanIya karma hai / ina vAkyoM se spaSTa hai ki darzanamohanIyakarma samyagdarzana athavA zraddhA guraNa ko mohita karatA hai / kisI bhI AcArya ne darzana mohanIya karma ko cAritraguNa ko mohita karanevAlA nahIM kahA hai /
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 465 'darzanamohanIyakarma cAritra kA ghAtaka hai' aisI jo kucha vidvAnoM kI nijI kalpanA hai vaha pArSa vacanoM ke anukUla nahIM hai| jisa siddhAnta kA samarthana pArSavAkyoM se nahIM hotA hai vaha siddhAnta mithyA hai| -jeM. ga.30-4-70/1X/ra. lA. jana upaghAta tathA paraghAta kA eka sAtha udaya sambhava hai zaMkA-kyA upadhAta va paraghAta prakRtiyoM kA udaya eka sAtha ho sakata samAdhAna-upaghAta va paraghAta nAmakarma kA svarUpa nimna prakAra hai "upetya ghAta upaghAta: AtmaghAta ityrthH| jaM kammaM jIvapIDAheuavayave kuNadi, jIvapIDAhedavvANi vA visAsi pAsAdINi jIvassa Dhoevi taM uvadhAdaM NAma / ke jIvapIDA kAryavayavA iti cenmhaashRddh-lmbstn-tudodraadyH| jadi uvaghAdaNAmakammaM jIvassa Na hojja, to sarIrAdo vAdapittasebhadUsidAdo jIvassa por3A Na hojj| Na ca evaM annuvlNbhaado|" ( dhavala pu0 6 pR0 59 ) / svayaM prApta hone vAle ghAta ko upaghAta athavA AtmaghAta kahate haiN| jo karma zarIraavayavoM ko jIva kI pIr3A kA kAraNa banA detA hai, athavA viSa, pAza Adi jIva pIr3A ke kAraNa svarUpa dravyoM ko jIva ke liye DhotA hai, arthAt lAkara saMyukta karatA hai, vaha upaghAta nAmakarma kahalAtA hai| mahAzRga, lambestana, vizAla toMdavAlA peTa Adi jIva ko pIr3A karane vAle avayava haiN| yadi upaghAta nAmakarma na ho to vAta, pitta aura kapha se duSita zarIra se jIva ke pIr3A nahIM honA cAhiye, kintu aisA hai nahIM, kyoMki vaisA pAyA nahIM jaataa| "pareSAMghAtaH prghaatH| jassa kammassa udaeNa paraghAdahedUsarIre poggalA Nipphajjati taM kammaM paraghAvaM NAma / taM jahA sappavADhAsu visaM, vicchiyapuche paraduHkhaheupoggalo vacao, sIha-vagghacchavalAvisu Naha vaMtA, sigivacchaNAhIdhatUrAvao ca paraghAvuppAyayA / " ( dhavala 6 / 59 ) / parajIvoM ke ghAtako paraghAta kahate haiN| jisa karma ke udaya se zarIra meM parakA ghAta karane ke kAraNabhUta pudgala niSpanna hote haiM, yaha paraghAta nAmakarma kahalAtA hai| jaise sAMpa kI dAr3hoM meM viSa, bicchU kI pUcha meM paraduHkha ke kAraNabhUta pudgaloM kA saMcaya, siMha, vyAghra aura cItA Adi meM tIkSNa nakha aura danta tathA siMghI va ratsyanAbhi aura dhatUrA Adi viSaile vRkSa para ko dukha utpanna karane vAle haiN| upaghAta aura paraghAta ina donoM ke lakSaNoM se yaha spaSTa ho jAtA hai ki ina donoM prakRtiyoM kA eka sAtha udaya hone meM koI bAdhA nahIM hai| -Ne. ga. 16-5-74/VI/ ja. lA. jaina, bhINDara paraghAta ko bhinna-bhinna vyAkhyA zaMkA -- sarvArtha siddhi 8 / 11 / 297 meM likhA hai jisake udaya se para-zastra Adi kA nimitta pAkara vyAghAta hotA hai vaha paraghAta nAmakarma hai / isa lakSaNa se to paraghAtaprakRti ko aprazastaprakRtitva prApta hotA hai, kintu sUtra 25kI TIkA meM paraghAta ko puNya prakRti kahA hai aura sUtra 26 kI TIkA meM 'upaghAta' ko pApaprakRti kahA hai| so kaise ?
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-yadyapi sarvArtha siddhi Adi TIkAmoM meM paraghAta kI vyAkhyA isI prakAra kI gaI hai, kiMtu dhavala prAdi graMthoM meM paraghAta kI vyAkhyA isaprakAra kI gaI hai-jassa kammassudaeNa saroraM parapoDAya nnaam| (dhavala 13 / 364 ) pareSAM ghAtaH prghaatH| jassa kammassa udaeNa paraghAvahedU sarIre poggalA NiphajjaMti taM kammaM paraghAdaM NAma / taM jahA-sappadADhAsu visaM, vicchiyapuche paradukhaheu poggalovacao, sIha-vagdha-cchavalAdisu gaha-baMtA, siMgi vacchaNAhIdhattUrAdao ca paraghAduppAyayA ( dhavala 6359 ) / jisa karma ke udaya se zarIra dUsaroM ko pIDA karanevAlA hotA hai vaha paraghAta nAmakarma hai| para jIvoM ke ghAta ko paraghAta kahate haiN| jisa karma ke udaya se zarIra meM para ko ghAta karane ke kAraNabhUta pudagala niSpanna hote haiM vaha paraghAta nAmakarma hai| jaise sAMpa kI dAr3ha meM viSa, bicchU kI pUcha meM para duHkha ke kAraNabhUta pudgaloM kA saMcaya, siMha vyAghra aura cotA Adi meM tIkSaNa nakha aura dA~ta tathA siMgI, dhatUrA Adi viSaile vRkSa para ko duHkha utpanna karane vAle haiN| isaprakAra paraghAta nAmakarma ko puNyaprakRti kahane meM koI bAdhA nahIM aatii| -patAghAra 77-78 I. | ja. lA. jaina, bhINDara jJAnAvaraNa va darzanAvaraNa ke udaya upayoga meM bAdhaka sAdhaka nahIM ve to labdhi meM bAdhaka-sAdhaka haiM zaMkA-yA darzanopayoga ke samaya jJAnAvaraNakarma ke sarvaghAtiyA-spardhakoM kA udaya ho jAtA hai jisake kAraNa jJAnopayoga nahIM ho sakatA ? chadmasthoM ke yadi darzanopayoga ke samaya bhI jJAnAvaraNakarma kA kSayopazama rahatA hai to unake jJAnopayoga hone meM kyA bAdhA hai, kyoMki karmoM ke anusAra hI chadmasthoM ke darzanopayoga va jJAnopayoga hotA hai ? samAdhAna-sabhI saMsArI jIvoM ke pracakSadarzanAvaraNa kA tathA matijJAnAvaraNa va zratajJAnAvaraNa karmoM kA to kSayopazama rahatA hI hai arthAta ina karmoM ke sarvaghAtI-sparghakoM kA to svamukha se anudaya rahatA hai aura dezaghAtispardhakoM kA svamukha se udaya rahatA hai| sarvaghAtispardhaka stibukasaMkramaNa dvArA dezaghAtirUpa udaya meM Ate haiN| ina karmoM ke kSayopazama hone para AtmA meM jo artha grahaNa karane kI zakti utpanna hotI hai vaha labdhi hai| kahA bhI hai 'jJAnAvaraNakSayopazame satyAtmano'rthagrahaNezaktiHlandhiracyate / ' labdhisvarUpa se nAnA darzana aura jJAna eka jIva meM eka sAtha pAye jAte haiN| kSayopazama arthAta labdhi kI apekSA hI jJAnamArgaNA meM mati Adi jJAnoM ke aura darzanamArgaNA meM cakSu Adi darzanoM ke kAla Adi kA kathana kiyA gayA hai, kiMtu arthagrahaNa meM jo udyama, pravRtti athavA vyApAra hai vaha upayoga hai / kahA bhI hai "Atmano'rthagrahaNa udyamo'rthagrahaNe pravartanamarthagrahaNe vyApAraNamupayoga ucyate / " isakA bhAva Upara kahA jA cukA hai| zrI vIrasena AcArya ne bhI isI prakAra kahA hai "svaparagrahaNapariNAma upayogaH / na sa jJAnadarzanamArgaNayorantabhavaMti ; jJAnahagAvaraNakarmakSayopazamasya tadubhaya. kAraNasyopayogatvavirodhAt / " ( dhavala pu0 2 pR0 413 ) /
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 467 sva praura para ko grahaNa karane vAle pariNAma vizeSa ko upayoga kahate haiN| vaha upayoga jJAnamArgaNA aura darzanamArgaNA meM antarbhUta nahIM hotA hai, kyoMki jJAna aura darzana donoM ke kAraNarUpa jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ke kSayopazama ko upayoga mAnane meM virodha AtA hai ata: upayoga kI apekSA eka jIva meM eka kAla meM eka hI upayoga ho sakatA hai / yugapat do upayoga nahIM ho sakate haiM / kahA bhI hai ekke kAle ekkaM gANaM, jIvassa hodi uvajuttaM / gANA-NANANi puNo, landhi-sahAveNa vuccaMti // 260 // ( svAmikAtikeyAnuprekSA) TIkA-"jIvasyAtmanaH ekasmin kAle ekasminneva samaye ekaM jJAnam ekasyaivendriyasya jJAnaM sparzanAdijam upayukta viSayagrahaNavyApArayuktam arthagraharaNe udyamanaM vyApAraNam upayogi bhavati / yadA sparzanendriya jJAnena sparzI viSayo grahyate tavA rasanAdIndriya jAnena rasAdiviSayo na gRhyate ityarthaH / evaM rasanAdiSu yojyam / tahi aparendriyANAM jJAnAni tatra dRzyante tatkathamiti cebucyate / punaH nAnA jJAnAni aneka prakAra jJAnAnisparzanAdyanekendriyajJAnAni labdhisvabhAvena arthagrahaNa zaktilagdhiAbhaH prAptiH tatsvabhAvena tatsvarUpeNa ucyante kathyante // 260 // " jIva ke eka samaya meM eka hI jJAnopayoga hotA hai, kintu labdhirUpa se eka samaya meM aneka jJAna kahe haiN| jisa samaya sparzana indriya viSaya grahaNa meM upayukta hai usa samaya jIva ko sparza kA hI jJAna hogA, usa samaya rasanAdi indriyoM ke dvArA rasa prAdi kA grahaNa nahIM hotA hai| yahI kSAyopazamika darzanopayoga aura jJAnopayoga ke sambandha meM hai| vaMsaNapuvvaM gANaM, chatmatyAgaMNa doSNi uvauggA / jugavaM jahmA kevaliNAhejugavaM tu te dovi // 44 // ( vRhada dravyasaMgraha) chadmastha jIvoM ke darzana pUrvaka jJAna hotA hai| arthAt jJAna hone meM darzana kAraNa hotA hai| yahAM para pUrva kA artha kAraNa hai, kyoMki 'pUrva nimitta kAraNamityanAntaram / ' aisA zrI pUjyapAda AcArya kA vAkya hai / chadmasthoM ke darzana pUrvaka jJAna hotA hai isaliye chadmasthoM ke darzanopayoga aura jJAnopayoga ye donoM upayoga yugapat nahIM ho sakate arthAt ye donoM upayoga krama se hoMge, kintu kevalI bhagavAn ke ye donoM upayoga yugapata hote haiM, kyoMki kevalI bhagavAna ke darzana pUrvaka jJAna nahIM hotA hai / chayasthoM ke darzanAvaraNakarma kA aura jJAnAvaraNa kA kSayopazama to eka sAtha rahatA hI hai, kiMtu dezavAtiyAspardhakoM ke udaya ke kAraNa darzanopayoga va jJAnopayoga yugapat nahIM hote haiM, kintu krama se hote haiN| samaya jJAnAvaraNakarma kA kSayopazama to rahatA hai, kintu arthagrahaNa vyApAra nahIM hotA hai| isI samaya darzanAvaraNakarma kA kSayopazama to hotA hai, kiMtu artha grahaNa ke liye vyApArarUpa upayoga nahIM hotA hai / jJAnopayoga ke samaya yadi darzanAvaraNakarma kA kSayopazama bhI na rahe to kAlAnuyogadvAra meM jo acakSudarzana kA kAla anAdi-ananta kahA hai usase bAdhA A jaaygii| isIprakAra darzanopayoga ke samaya yadi jJAnAvaraNa karma kA kSayopazama na rahe to kumati va kuzra tajJAna kA kAla anAdi-ananta kahA hai usase bAdhA A jaaygii| kSayopazama arthAt labdhi kI apekSA jJAna va darzana ke kAla kA kathana dhavala pu07 meM hai aura upayoga kI apekSA kAla kA kathana jayadhavala pu0 1 gAthA 15 se 20; pRSTha 330-362 taka hai|
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 1 [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : abhavyoM ke darzanopayoga tathA jJAnopayoga kA kAla eka-eka antarmuhUrta hai, kintu kSAyopazamika darzana va jJAna kA kAla anAdi ananta hai| -jaM. ga. 26-2-76/VIII/ ja. lA. gaina, bhINDara bandhana va saMghAta ke kAryoM meM antara zaMkA-saMghAta nAmakarma va baMdhana nAmakarma ke kAryoM meM kyA antara hai? samAdhAna-audArika Adi zarIra nAmakarma ke udaya se jo audArika Adi vargaNA AI una navIna praudArika Adi zarIravargaNAoM kA jIva ke sAtha ba~dhI huI pUrva zarIravargaNAoM ke sAtha paraspara saMzleSa saMbaMdha prApta hotA hai, vaha zarIrabaMdhana nAmakarma hai / vaha baMdhana do prakAra kA ho sakatA hai, eka chidra sahita jaise tila kA modaka, chalanI, dhottara, kapar3A ityAdi, dUsarA baMdha chidrarahita hotA hai jaise kAMca Adi / nimna pramANa dekhane yogya hai| "zarIranAmakarmodaya vazAdupAttAnAM pudgalAnAmanyonyapradeza saMzleSaNaM yato bhavati tahabandhananAma / yadudayAdaudArikAdi zarIrANAM vivaravirahitAnyo'nya pravezAnupravezena ekatvApAdanaM bhavati tatsaMghAtanAma / " ( sarvArthasiddhi 811) / "jassa kammassa udaeNa orAliya sarIra paramANu aNNoNapeNa baMdhamAgacchaMti tamorAliya zarIra bNdhnnNnnaam| evaM sesa sarIrabaMdhaNANaM pi attho vttvyo|" (dhavala pu0 6 pR0 70) / "jassa kammassa udaeNa orAliya sarIrakkhaMdhANaM sarIramAdhamuvagayANaM baMdhaNaNAma kammodaeNa egabaMdhaNaMbaddhANa mahatta hovi tamorAliyasarIra saMghAdaM NAma / evaM sesa sarIrasaMghAdANaM pi attho vttvyo|" (dhavala pu. 6 pR.70)| "jassa kammassa udaeNa jIveNa saMbaddhANaM vaggaNANaM saMbaMdho hoditaM kamma sriirbNdhnnnnaam| jassa kammassa akhaNa aNNoSaNasaMbaddhANaM vaggaNANa madrata taM sarIra saMghAvaNAmaM, aNNahA tilamoao vva visaMhala sarIraM hojja / " (dha0 13 pR0 364 ) / -jaM. ga. 16-3-78/VIII/ ra. lA. jaina, meraTha jJAnAvaraNIya tathA mohanIya meM antara zaMkA-hita-ahita kI parIkSA kA na honA hI moha hai / moha hI ajJAna hai / isa ho kA samasta karmoM para AvaraNa paDA haA hai| jJAnAvaraNakarma ke udaya meM bhI hita-ahita kI parIkSA kA abhAva ho jAtA hai| ataH jJAna para AvaraNa karanA moha kA hI kArya hai| jJAnAvaraNakarma aura mohanIyakarma donoM eka haiM yA kucha antara hai? samAdhAna-jJAna kA svarUpa isaprakAra hai jANai tikAla-sahie vavvaguNaM pajjae bahubhee / paccakkhaM ca parokkhaM apeNa NANe tti NaM veti // 299 // ( go0 jI0 ) artha-jisake dvArA trikAla viSayaka samasta dravya, unake guNa aura unakI aneka prakAra kI paryAyoM ko pratyakSa yA parokSarUpa se jAne vaha jJAna hai|
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 466 isa jJAna ko jo AvaraNa karatA hai vaha jJAnAvaraNakarma hai / "mohayatIti mohniiym|" ( dhavala pu0 6 pR0 11) artha-jo mohita karatA hai vaha mohanIya karma hai / para padArthoM kA jJAna na honA yaha jJAnAvaraNa kA kArya hai. kintu jAnakara unameM iSTa, aniSTa arthAta acchebare kI kalpanA karanA mohanIyakarma kA kArya hai| jaise eka kI aA~kha meM motiyAbindu ho gayA ko nikaTa se jAnatA hai, kintu jisako jAnatA hai usako yathArtha jAnatA hai| dUsare kI AMkha meM pIliyA roga ho gyaa| vaha sUkSma va dUravartI padArthoM ko jAnatA to hai, kiMtu dhavala ko bhI pIlA jAnatA hai arthAt ayathArtha jAnatA hai| -ja. ga. 26-2-70/IX/ro. lA. mittala sarvaghAti nidrAdika ke udaya meM sAdhu kI sthiti-supta zaMkA-jabaki varzanAvaraNa kI nidrA Adi 5 prakRtiyA~ sarvaghAtI haiM to sAdhu ke jaba unakA antamuMhataM taka udaya hotA hai taba sAdhu kI kyA sthiti hotI hai ? samAdhAna-nidrA Adi 5 prakRtiyAM sarvaghAtI haiM ataH inakA udaya hone para darzanopayoga kA ghAta ho / jAtA hai aura chadmasthoM ke jJAnopayoga, darzanopayoga pUrvaka hotA hai, isaliye darzana ke abhAva meM jJAna bhI nahIM ho paataa| usa samaya sAdhu kI supta avasthA hotI hai| nidrA Adika ke udaya kA kAla jaghanya se eka samaya aura utkRSTa antamuhUrta hai / nidrA kA yadi alpakAla ke liye udaya hotA hai to vaha pakar3a meM nahIM paataa| -ja.ga. 5-1-78/VIII/zAntilAla zaMkA-saMdeha kI utpatti meM kAraNabhUta karma mohanIya va jJAnAvaraNa haiM zaMkA-zaMkA, saMzaya, saMdeha yaha tInoM vyakti meM kyoM utpanna hote haiM ? inako utpatti meM mukhya kyA kAraNa hai ? samAdhAna-prayojana bhUta tattvoM meM zaMkA, saMzaya, saMdeha darzana mohanIya va jJAnAvaraNa karmodaya ke kAraNa utpanna hote haiM yaha to aMtaraMga kAraNa hai| ayathArtha upadeza Adi bahiraMga kAraNa tattva nirNaya meM puruSArtha kI hInatA bhI kAraNa hai| vivakSAvaza inameM se koI bhI kAraNa mukhya ho sakatA hai| -jaM. ga. 26-2-70/IX/ ro. lA. mittala jJAna kI kamI meM karma bhI kAraNa hai zaMkA-jJAna meM jo kamI huI, jIva kA svabhAva to kevalajJAna hai aura vartamAna meM jo hamArI saMsArI avasthA meM jitane bhI jIva haiM unake jJAna meM jo kamI huI vaha kyA karma ke udaya kI vajaha se haI yA binA karma ke udaya kI vajaha se ?
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / samAdhAna- isameM donoM kAraNa haiN| karma kA udaya kAraNa hai aura upAdAna kAraNa AtmA hai| karma kA udaya yadi na ho to kabhI bhI nyUnAdhika pariNamana ko prApta nahIM hogA / 470 ] vibhAva aura bAta hai / yaha to jJAnAvaraNAdikarma kA isa prakAra kA kSayopazama hai tat taratama bhAva se AtmA kA jJAnAdika vikAsa hotA hai, jitanA udaya hotA hai utanA prajJAna rahatA hai aura jitanA jJAnAvaraNAdika karma kA udaya hogA utanA hI ajJAna rhegaa| jitanA jJAnAvaraNAdika karma kA kSayopazama hogA utanA hI jJAna rahegA / * -samAdhAnakartA : pU0 kSullakavarNIjI mahArAja - jai. saM. 11-7-57 / ...... / bra. ratanacanda mukhtAra karma kucha nahIM karate; sarvathA aisA mAnanA mithyA hai prazna - kAnajI svAmI yaha kahate haiM, mahArAja, jJAnAvaraNAdika karma kucha nahIM karate apanI yogyatA se hI jJAna meM kamI- besI hotI hai| kyA yaha ThIka hai ? uttara - yaha ThIka hai ? Apa hI samajho, kaise ThIka hai / yaha to ThIka nahIM hai / koI bhI kahe cAhe, hama to kahate haiM ki aMgadhArI bhI kahe to bhI ThIka nahIM hai / -samAdhAnakartA : pu0 zu0 varNIjI mahArAja - jai. saM. 11-7-57 | vedanIya, zrAyu prAvi caudahaveM guragasthAna taka udita rahate haiM zaMkA- bhAratIya jJAnapITha kAzI se prakAzita zrI sarvArthasiddhi ke 346-47 pRSTha para una prakRtiyoM kA udaya, jinakA udaya caubahave guNasthAna meM bhI rahatA hai, terahaveM guNasthAna taka hI kyoM batAyA ? / bra. ratanacaMda mukhtAra samAdhAna - eka vedanIya, manuSyAyu, manuSyagati, paMcendriyajAti, trasa, bAdara, paryApta, subhaga, zrAdeya, yazaH kIrti, tIrthaMkara tathA uccagotra; ina bAraha prakRtiyoM kA udaya caudahaveM guNasthAna meM bhI rahatA hai, parantu vedanIya va manuSyAyu kI udIraNA chaTha guNasthAna taka hotI hai aura zeSa dasa prakRtiyoM kI udIraNA terahaveM guNasthAna taka hotI hai / vizeSArtha meM anuvAdaka mahodaya kI lekhanI ke dvArA ina dasa prakRtiyoM ke sambandha meM udIraNA ke sAtha 'udaya' zabda bhI likhA gayA / yadyapi unakA aisA bhAva nahIM thA / anuvAdaka mahodaya se isa sambandha meM merI bAtacIta huI, unhoMne spaSTa hRdaya se lekhanI kI bhUla svIkAra kI / zrAgama eka mahAn samudra hai / usameM ajJAnatA yA asAvadhAnI ke kAraNa bhUla ho jAnA svAbhAvika hai| bhUla jJAta ho jAne para bhI apanI bAta ko pakar3e rakhanA aura bhUla ko svIkAra nahIM karanA mokSamArga meM ucita nahIM hai / -jai. saM. 25-7-57/. / ba. pra. sarAvagI, paTanA noTa- yahAM para svayaM mukhtAra sA. zaMkAkAra ke rUpa meM prastuta hue haiM tathA samAdhAtA haiM pUjya mahAvidvAn su. gaNetraprasAda varNI nyAyAcArya / atyupayogI jAnakara inheM yahA~ saMkalita kiyA gayA hai| -sampAdaka
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 471 vItarAgiyoM ke sAtA va asAtA kA yugapat udaya sambhava hai zaMkA-yaha to ThIka hai ki ayogakevalI ke sAtAva asAtA meM se anyatara kA udaya hI sambhava hai ? parantu upazAntakaSAyAdi guNasthAnavartI mahAtmAoM ke udayasvarUpa sAtA ke sAtha jaba asAtAdevanIya udita hotA hai taba unake donoM sAtha meM udita mAnane par3eMge? isakA bhI kAraNa yaha hai ki sayogakevalI taka ke saba jIvoM ke asAtA kA udaya sambhava hai| (go0 ka. 271) tathA IryApatha Asravatva ko pariprApta navabaddha sAtA to udayasvarUpa hone se nitya udita hai hii| spaSTa kreN| samAdhAna-ThIka hai| caudahaveM guNasthAna meM sAtA va asAtA meM se eka kA hI udaya rahatA hai| gyArahaveM, bArahaveM tathA terahaveM guNasthAnoM meM jaba prAcIna kAla meM baddha asAtA kA udaya hotA hai usa samaya eka samaya sthiti vAlI navakabaddha sAtA bhI udita hotI hai| prata. ina tIna guNasthAnoM meM navIna ba~dhane vAlI sAtA tathA prAcIna asAtA; ina donoM kA yugapat udaya sambhava hai| -pala 22-10-79/I, II/ja. lA jaina, bhINDara manuSyAyu kA udIraNAkAla 1 samaya kaise ? zaMkA-dhavala pustaka 15 meM manuSyAyu kA udoraNa-kAla eka samaya batAyA, so kaise? samAdhAna-koI jIva apanI prAyu meM eka samaya adhika AvalIkAla zeSa rahane para apramatta se pramattasaMyata guNasthAna ko prApta hokara eka samaya ke liye manuSyAyu kA udIraka hokara agale samaya meM anudIraka ho gyaa| dekho-dha0 pu0 15145 isIprakAra pR0 63 paMkti 7-8 ke kathana ko samajha lenA cAhiye / -pata 14-11-80/I,II/ja. lA. jaina, bhINDara devAyu va narakAyu kI udIraNA hotI hai zaMkA-gAthA 441 go. ka. meM cAroM Ayu kI udIraNA batalAI hai aura gAthA 159 meM bhujyamAna Ayu kI utIraNA batalAI, badhyamAna Ayu kI udIraNA nhiiN| gAthA 448 meM narakAyu kI udIraNA asaMyata taka batalAI, devAyu kI nahIM btlaaii| hamArI zaMkA hai ki devAyu aura narakAyu kI udIraNA hI nahIM hotI, kyoMki deva aura nArakI ko akAlamRtyu nahIM hotii| phira yaha uparyukta kathana gAthA 441 va 448 kA kisa prakAra hai ? samAdhAna-kucha apavAdoM ke sAtha chaThe guNasthAna taka jina prakRtiyoM kA udaya hai unakI udIraNA avazya hotI hai / kahA bhI hai 'udayassuvIraNasya ya sAmittAdo Na vijjavi viseso|" ( go0 ka0 gA0 278 ) arthAt-udaya aura udIraNA meM svAmIpane kI apekSA kucha vizeSatA nahIM hai| nArakiyoM ke narakAyu kA aura devoM ke devAyu kI udIraNA maraNa se ekaprAvalI pUrva taka hotI rahatI hai /
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : udIraNA kA artha akAlamaraNa nahIM hai, kyoMki maraNa se eka AvalI pUrva AyukI udIraNA ruka jAtI hai / udayAvalI se bAhira sthita karma ke dravya ko apakarSaNa ke dvArA udayAvalI kAla meM prApta karAnA udIraNA hai / kahA bhI hai 472 ] 'aNNatya diye saMyuhaNamudIraNA' ( go. kagA. 439 ) arthAt - - udayakAla ke bAhara sthita karmadravya ko apakarSaNa ke bala se udayAbalIkAla meM prApta karAnA udIraNA hai / ataH devAyu aura narakAyu kI udIraNA hai, kintu kadalIghAta arthAt akAlamaraNa nahIM hai / -- jai. ga. 25-7-66/ IX / ra. lA. jaina, meraTha utkRSTa anubhAga udIraNA kA alpabahutva zaMkA - SaTkhaNDAgama pu0 16 pR0 544 para jo alpabahutva likhA hai vaha kisa vastu kA hai arthAt anubhAga satkarma kA hai yA aura kisI kA ? samAdhAna - SaTkhaNDAgama dhavala TIkA pustaka 16 pR0 544 para jo alpa-bahutva likhA hai vaha utkRSTaanubhAga- udIraNA kA hai| kiMtu lekhaka ke pramAda ke kAraNa prArambha meM bahuta pATha chUTa gayA hai jisase prathama tIna paMktiyoM kA pATha " NirayagaIekhera iesa micchatta0 anaMtaguNo / " azuddha ho gayA hai / zuddha pATha isaprakAra honA cAhiye - " appA bahuaM duvihaM jahaNamukkassaM ca / ukkassae payadaM / taM jahA-sambativvANubhAgaM sAdaM / uccAgodajasa kittIo anaMtaguNahINAo / kammaiya0 anaMtaguNahoNA / tejaiya0 anaMtaguNahINA / AhAra0 anaMtaguNahInA / vejavivya0 anaMtaguNahoNA / micchatta0 anaMtaguNahINA / kevalaNANAvaraNa kevala saNAvaraNa asAda0 anaMtaguNahINA / aNNadaro anaMtANubaMdhi0 anaMtaguNahINA / aNNa0 saMjalaNa0 anaMtagu0 hoNA / aNNa0 paccavakhANa0 anaMtaguNahInA / aNNa0 apacacakkhANa anaMtagu0 hoNA / madiNANAvaraNa anaMtaguNahINA / sudAvaraNa0 aNaM0 gu0 hoNA / ohijANava0 ohidasaNA va0 a0 gu0 hINA / maNapajjava0 anaM0 gu0 hoNA / jaghuMsaya0 anaM0 gu0 hoNA / yogagidvi0 aNaM0 gu0 hoNA / bugucchA0 a0 gu0 hoNA / NiddANiddA0 a0 gu0 honA / payalApayalA aNaM0 gu0 hoNA / niddA0 a0 0 gu0 hoNA / payalA0 a0 gu0 hoNA / NIcA0 ajasa0 a0 gu0 hINA / nirayagaI0 aNaM0 gu0 hoNA | devagai0 anaM0 gu0 hoNA / radi0 a0 gu0 hoNA / hassa anaM0 gu0 hINA / devAu0 a0 gu0 hoNA / NirayAu0 a0 gu0 honA / maNusagaI0 a0 gu0 hINA / orAliya0 anaM0 gu0 hoNA / manusAu0 anaM0 gu0 hogA / tirikkhAu0 a0 gu0 hINA / itthi0 anaM0 gu0 hoNA / puri0 a0 gu0 hoNA / tirikkha0 aNaM0 gu0 hoNA / cakkhudaM0 a0 gu0 hINA / sammAgiccha0 a0 gu0 hINA / vANAMtarAiya0 a0 gu0 hoNA / lAhaMtarAiya0 a0 gu0 hoNA / bhogaMtarAiya0 anaMta0 gu0 hoNA / paribhogaMtarAiya0 a0 gu0 hINA / acakhurda * a0 gu0 hoNA / voriyaMtarAiya0 a0 gu0 hINA / sammata0 a0 gu0 hoNA / rigaIe kheraiesa savvatibbANubhAgaM micchatta / kevalaNANAva. kevala saNAva asAvAanaMtaguNahINA / aNNa. anaMtAyubaMdhi. a. gu. hINA / aNNa. saMjalaNa. a. gu. hoNA / aNNa. paccakkhANa. a. gu. hogA / aNNa apacca. a gu. hoNA / madi a. ga. hINA / suda a. gu. hINA / maNapajjava a. gu. hoNA / NakuMsaya. a. gu. / aravi. a. gu. hINA / soga. a. gu. hogA / bhaya a gu. hoNA / dugu dyA. a. gu. hogA / niddA. a. gu. hogA /
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] payalA. a. gu. hoNA / NIcA. a. gu. hoNA / Nirayagai. a. gu. hoNA / NirayAu. a. gu. hoNA / hogaa| ravi. a. gu. hINA / hassa. a. gu. hogaa| kammaiya. a. gu. hoNA / tejaiya. a. gu. a. gu. hoNA / - jai. ga. 4-7-63 / IX / guNaratnavijaya, ( zvetAmbara sAdhu ) zrAyu karma zaMkA- Ayukarma meM anubhAgabandha hotA hai to usakA rasAsvAda kyA hai ? sthiti to samajha meM AtI hai parantu anubhAga kyA karatA hai ? yaha samajha meM nahIM AyA / kRpayA khulAsA kreN| [ 473 sAdA. a. gu. hoNA / veu. samAdhAna - kammANa sagakajjakaraNa sattI aNubhAgoNAma ( jayadhavala pu. 5 pR. 2) arthAt karmoM ke apanA kArya karane kI zakti ko anubhAga kahate haiM / kammadavvabhAvoNANAvaraNAdidazvakammANaM aNNANAdi samuppAyaNasattI dhavala pu. 12 pR. 2) arthAt jJAnAvaraNAdi dravyakarmoM kI jo zrajJAnAdi ko utpanna karanerUpa zakti hai vaha dravyakarma bhAva ( anubhAga ) hai / AyukamaM bhavavipAkI hai ( mahAbaMdha pu. pR. 7 ) bhava meM roke rakhanA Ayukarma kA vipAka hai, apanA kArya hai / yadi Ayukarma meM anubhAga bandha na ho to vaha jIva ko bhava meM rokane ke liye asamartha rahegA / ataH bhava meM roke rakhanA yahI prayukarma ke anubhAga kA kArya hai / kahA bhI hai- "jo pudgala midhyAtvAdi bandha kAraNoM ke dvArA naraka Adi bhava dhAraNa karane kI zakti se pariNata hokara jIva meM niviSTa hote haiM, ve Ayu saMjJA vAle hote haiM / " ( dhavala pu0 6 pR0 12 1 - jaM. ga. 8-2-62/VI / mU. gha. cha. lA. bhujyamAna va baddha zrAyukarma ke udaya niSeka zaMkA- bhujyamAna Ayu kA kAla eka AvalI se kama zeSa rahane para udaya AvalI meM bhaviSya Ayu ke niSeka A jAte haiM aura unakA saMkramaNa nahIM hotA isameM kyA Agama pramANa hai ? samAdhAna- - bhaviSyAyu kA prabAdhAkAla bhujyamAna Ayu kA zeSa kAla hai ( dhavala pu. 6 pR. 167-170 ) arthAt bhujyamAna zrAyu ke antima niSeka ke pazcAt hI bhaviSya Ayu kA prathama niSeka prArambha ho jAtA hai anyathA bhujyamAna zrAyu ke samApta hone para jIva kA caturgati ke bAhara ho jAne se abhAva prApta hotA hai ( dhavala pu. 10 pR. 237 ) / yadi bhujyamAna zeSa Ayu eka AvalI se kama raha gaI to udayAvalI meM AgAmI Ayu ke niSeka avazya hoMge, kyoMki bhujyamAna Ayu ke antima niSeka zraura bhaviSya Ayu ke prathama niSeka ke madhya aMtarAla nahIM hai / cAra Ayukarma kA saMkramaNa nahIM hotA, aisA svabhAva hai ( dhavala pu. 16 pR. 341 ) udayAvalI gata niSekoM kA bhI saMkramaNa nahIM hotA ( dhavala pu. 16 pR. 341 va 342 / jisaprakAra baMdhAvalI vyatikrAnta jJAnAvaraNAdi karmoM ke samayaprabaddhoM ke apakarSaNa aura para-prakRti-saMkramaNa ke dvArA bAdhA hotI hai, usa prakAra Ayukarma ke abAdhAkAla pUrNa hone taka apakarSaNa aura para-prakRti-saMkramaNa Adi ke dvArA bAdhA kA abhAva hai / ( dhavala pu. 6 pR. 168 ) .. 17-1-63/............... karmodaya kA kArya zaMkA- Ayukarma ke udaya kA kArya kyA hai ? yadi kahA jAya ki Ayukarma ke udaya kA kArya jIvana mAtra pradAna karanA hai| to phira saMsAra meM yaha vyavahAra pracalita hai ki Ayu zeSa hai to koI mAra nahIM sktaa| Ayu
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : / khatma hone ke pazcAtU koI roka nahIM sktaa| yaha vyavahAra kisa AdhAra para hai batAne kI kRpA kreN| samAdhAna-usa bhava ke zarIra meM arthAt usa bhava meM roke rakhanA Ayukarma kA kArya hai / kahA bhI hai paDapaDihArasimajjAhali, citta kulAla bhaMDayArINaM / jaha edesi bhAvA tahavi ya kammA muraNyatvA // 21 // (go. ka.) isa gAthA meM Ayakarma ke svabhAva ke liye hali arthAt kATha ke yaMtra kA dRSTAnta diyA gayA hai| jaise kATha kA yaMtra puruSa ko apane sthAna meM sthita rakhatA hai dUsarI jagaha nahIM jAne detA, ThIka usI prakAra Ayukarma jIva ko manuSyAdi paryAyoM meM sthita rakhatA hai dUsare bhava meM nahIM jAne detaa| "tassa Auassa atthitaM kudovagammade ? dehadidi annnnhaannuvvttiido|" (dhavala pu. 6 pR. 12) artha-usa Ayukarma kA astitva kaise jAnA jAtA hai ? deha kI sthiti anyathA ho nahIM sakatI hai, isa anyathAnupapatti se Ayukarma kA astitva jAnA jAtA hai / jitanI Ayu zeSa hai usase pUrva maraNa nahIM ho sakatA hai aisA ekAnta niyama nahIM hai / viSa, zastraghAta Adi ke dvArA usase pUrva maraNa bhI sambhava hai| -jaM. ga. 17-7-69/....... | ro. lA. mittala strI-putra Adi iSTa kI prApti sAtAvedanIya ke udaya evaM lAbhAntarAya ke kSayopazama se hotI hai| zaMkA-duniyA ke prANI ko jo strI-putra dhana makAna Adi bAhya sAmagrI kA saMyoga yA viyoga hotA hai usameM antarAyakarma kA kSayopazama kAraNa hai yA vedanIyakarma kA athavA puNya pApa yA anya koI kAraNa hai ? isI / sarogatA aura nIrogatA hone meM bhI kyA kAraNa hai ? samAdhAna-samayasAra gA.248 se 258 taka yaha batalAyA gayA hai ki sukha-dukha jIvana maraNa saba karmodaya se hotA hai| jo marai jo ya duhido jAyadi kammodayeNa so smvo| tahmA du mArido ve duhAvido cedi Na hu micchA // 257 // jo Na maradi ga ya duhido sovi ya kammodayeNa ceva khalu / tahma Na mArado No duhAvido cedi Na hu micchA // 25 // zrI amRtacandrAcArya bhI likhate haiM- "sukhaduHkhe hi tAvajjIvAnAM svakarmodayenaiva tadabhAve tayorbhavituma. shkytvaat|" jIvoM ke sukha, duHkha apane karmodaya se hI hote haiM / karmodaya kA abhAva hone se sukha, duHkha nahIM ho skte| Na ya ko videdi lacchI Na ko vi jIvassa kuNadi uvyaarN| uvayAraM avayAraM kamma suhAsuhaM kuNadi // 319 ||(svaa. kA. a.)
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 475 yahA~ para bhI yahI kahA gayA hai ki upakAra yA apakAra jIva kA zubha va azubha karma karate haiN| saMskRta TIkA-pUrvopAnitaprazastAprazastaM karma puNyakarma pApakarma jIvasya upakAraM lakSmIsaMpadAdikaM sukhahita. vAJchitavastupradAnam apakAram azubhamasamIcInaM duHkha-dAridrayarogAhitalakSaNaM ca kurute / zubhAzubhakarma jIvasya sukha duHkhAdikaM karotItyarthaH // 319 / / pUrvopArjita prazastakarma puNyakarma jIva ko lakSmI saMpadA sukha va hitakArI vAMchita vastunoM ko detA hai| pUrvopArjita aprazasta karma pApakarma jIva ko duHkhI, nirdhana, rogI Adi karatA hai| jIva ke zubha-azubhakarma hI jIva ko sukhI, duHkhI karate haiN| "bAla-jovaNa-rAyAdipajjAyANaM viNAsaNNahANuvavattIe tvinnaassiddhiido|" _ ( jayadhavala pu0 1 pR0 57 ) karmoM ke kAryabhUta bAla, yauvana, aura rAjA Adi paryAyoM kA vinAza karmoM ke vinAza hue binA nahIM bana sakatA hai / arthAt rAjA Adi paryAyeM karmodaya janita haiN| "matto sahasaMbaMdheNa prinnaamNtrgmnnnnnnhaannuvvttiido| Na ca pariNAmaMtaragamaNamasiddha, tassa teNa viNA carakuTuMkkhayAdINaM viNAsANavavattIe prinnaamNtrgmnnsiddhiido|" (jayadhavala pu. 1 pR. 57 ) / karma mUrta hai, kyoMki rugNAvasthA meM auSadhi kA sevana karane se roga ke kAraNabhUta karmoM meM upazAnti vagairaha dekhI jAtI hai| yadi kahA jAya ki mUrta auSadhi ke sambandha se roga ke kAraNabhUta karma meM pariNAmAntara kI prApti kisI pramANa se siddha nahIM hai so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki pariNAmAntara kI prApti ke binA jvara kuSTha aura kSaya Adi rogoM kA vinAza bana nahIM sakatA hai isaliye auSadhi Adi se karma meM pariNAmAntara kI prApti hotI hai| isase siddha hai ki bAhya dravya kSetra kAla bhava Adi ke nimitta se karmodaya hotA hai| yadi dravya Adi anukUla nahIM hai to unakA svamukha udaya nahIM hotA hai arthAt ve karma apanA phala nahIM dete haiN| paramukha udaya hotA hai| arthAt dUsare karmarUpa saMkramaNa hokara usa rUpa phala dete haiM / 'davvakammAiMjIva saMbaMdhAI saMtAi kimidi sagakajja kasAyasarUvaM samvaddhaNa kuNaM ti? alddhvisittbhaavttaavo| tavalaMbhe kAraNaM vattavvaM? pAgabhAvo kAraNaM / pAgabhAvassa viNAso vi dava-khetta-kAla-bhavA vekkhAe jaayde| tadoNa savvaddhadavvakammAiM sagaphalaM kuNaMti tti siddh|' (jayadhavala pu. 1 pR. 289 ) / jaba dravyakarmoM kA jIva ke sAtha saMbaMdha pAyA jAtA hai to ve apane kArya ko sarvadA kyoM nahIM utpanna karate haiM ? sabhI avasthAnoM meM phala denerUpa viziSTaavasthA ko prApta na hone ke kAraNa dravyakarma sarvadA apane kArya ko nahIM karate haiN| dravyakarma phala denerUpa viziSTa avasthA ( udayarUpa avasthA ) ko sarvadA prApta nahIM hote, isameM kyA kAraNa hai ? prAgabhAva ke kAraNa dravyakarma sarvadA udaya avasthA ko prApta nahIM hote haiM / prAgabhAva kA vinAza hue binA kArya kI utpatti nahIM ho sakatI hai aura prAgabhAva kA vinAza dravya, kSetra, kAla, bhAva kI apekSA lekara hotA hai, isaliye dravyakarma sarvadA apane kArya ko utpanna nahIM karate haiM yaha siddha hotA hai| "vivAyasuttaM gAma aMga davvakkhettakAlabhAve assidUNa suhAsuhakammANa vivAye vaannedi|" ( jayadhavala pu0 1 pR. 132)
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : dravya, kSetra, kAla aura bhAva kA Azraya lekara zubha aura azubha karmoM ke vipAka (phala) kA varNana karane vAlA vipAkasUtra aMga hai / 476 ] "kammodayo khetta-bhavakAlapoggala - dvidivivAgodayakkhao bhavadi / " ( kaSAyapAhur3asUtra pR. 498 ) / "khetta bhava-kAla-poggala-dviviviyAgodayakhayo du // 59 // " ( ka. pA. su. pR. 465 ) / karmodaya kSetra, bhava, kAla aura pudgaladravya ke Azraya se sthiti ke vipAkarUpa hotA hai, arthAt karma udaya meM zrAkara apanA phala dekara jhar3a jAte haiM / isI ko udaya yA kSaya kahate haiM / "karmaNAM jJAnAvaraNAdInAM dravyakSetrakAla bhavabhAvapratyaya phalAnubhavanaM / " ( sarvArthasiddhi 9 / 36 ) / dravya, kSetra, kAla bhava, bhAvako nimitta pAkara jJAnAvaraNAdi karmoM ke phala kA anubhavana hotA hai arthAt karmodaya hotA hai / "dravyAdivAhyapratyayavazAt paripAkamupayAti / " ( rA. vA. 5 / 20 1 dravyAdi bAhyanimitta ke vaza se hI karma udaya meM prAkara phala detA | sAtA asAtAvedanIya karma ke udaya se hI sukha duHkha kI sAmagrI milatI hai / 'Na ca suhaH dukkhahedudavvasaMpAdayamaNNaM kammamatthi tti aNuvalaMbhAdo / ' ( dhavala pu. 6 pR. 36 ) / sukha aura duHkha ke kAraNabhUta dravyoM kA saMpAdana karane vAlA vedanIyakarma ke atirikta anya koI karma nahIM hai, kyoMki vaisA koI karma pAyA nahIM jAtA / " abhilaSitArthaprAptirlAbhaH / " arthAt abhilaSita prarthaM kI prApti honA lAbha hai / ( dha. pu. 13 pR. 389 ) / "jassa kammassa udaeNa lAhassa vigdhaM hodi tallAhaMtarAiyaM / " jisa karma ke udaya se lAbha meM vighna hotA hai vaha lAbhAntarAya karma hai dhavala pu. 6 pR. 78 ) / ataH strI, putra, ghana, makAna Adi icchita bAhyasAmagrI kI prApti lAbhAntarAyakarma ke kSayopazama se hotI hai, kyoMki isa sAmagrI ke milane se duHkha kA upazamana hotA hai ataH sAtA vedanIya karmodaya bhI kAraNa hai / ( dhavala pu. 6 pR. 35; pu. 13 pR. 357; pu. 15 pR. 6 ) strI, putra, dhana, makAna Adi icchita bAhyasAmagrI kA viyoga yA aprApti lAbhAntarAya karmodaya se hotA hai, kyoMki isa iSTa sAmagrI ke viyoga se yA aprApti se duHkha hotA hai ataH asAtAvedanIya karmodaya bhI kAraNa hai / ( dhavala pu. 13 pU. 357 ) / - jai. ga. 16-3-72 / VIII / kSu. zItalasAgara
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 477 zarIra nAmakarmodaya ke kArya-1. zarIra racanA 2. yogotpatti 3. karma nokarma saMcaya zaMkA-zarIranAmakarma ke udaya kA kArya AhAra taijasa va kArmaNavargaNAoM ko zarIrarUpa pariNamAnA hai tathA yoga bhI zarIra nAmakarmodaya se hotA hai| zarIra banane yogya bahuta se pudgaloM kA saMcaya bhI zarIra nAmakarmodaya se hotA hai / isaprakAra zarIra nAmakarma ke tIna kArya ho jAte haiN| kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna-eka se aneka kAryoM kA utpanna honA sambhava hai| kahA bhI hai anekakAryakAritvaM na caikasya virudhyate / dAhapAkAdihetutvaM dRzyate hi vibhAvasoH // 28 // ( ta. sA. a. 6 ) eka hI aneka kAryoM ko karane vAlA ho, isameM virodha nahIM hai, kyoMki eka hI agni garmI tathA bhojana pakAnA Adi kAryoM kA kAraNa dekhI jAtI hai| "ekasyAnekakAryadarzanAdagnivat / yathA'gnireko'pi vikledanabhasmAGgArAdiprayojana upalabhyate / " ( sarvArthasiddhi 9 / 3 ) agni eka hai to bhI usake vikledana bhasma aura aMgAra Adi aneka kArya upalabdha hote haiN| aneka kriyAkAritva siddhAnta ke anusAra eka hI zarIra nAmakarmodaya se bhinna-bhinna tIna kAryoM kA honA sambhava hai, kintu isakA mukhya kArya zarIra kI racanA hai / "yadudayAdAtmanaH zarIranirvRttistaccharIranAma / " ( sarvArthasiddhi 8 / 11) jisake udaya se prAtmA ke zarIra kI racanA hotI hai vaha zarIra nAmakarma hai / "jassa kammassa uvaeNa AhAravaggaNAe poggalakkhaMdhA tejakammaiyavaggaNapoggalakkhaMdhA ca sarIrajoga. pariNAmehi pariNadA saMtA jIveNa saMbajhaMti tassa kammakkhaMdhassa sarIramidi snnnnaa| jadi sarIraNAma Na hojja, to tassa asarIrattaM pasajjade asarIrattAdo amRttassa Na kammANi vimuttamuttANaM poggalappANaM sNbNdhaabhaavaado|" (ghavala pu. 6 pR. 52 ) / jisa karmodaya se AhAravargaNA ke pudgalaskandha tathA taijasa va kArmaNavargaNA ke pudgalaskandha zarIrayogya pariNAmoM ke dvArA pariNata hote hue jIva ke sAtha sambaddha hote haiM, usa karmaskandha kI zarIra yaha saMjJA hai| yadi zarIra nAmakarma jIva ke na ho, to jIva ke azarIratA kA prasaMga AtA hai| zarIrarahita hone se amUrta prAtmA ke karmoM kA honA sambhava nahIM hai, kyoMki mUrtapudgala aura amUrta AtmA ke sambandha hone kA abhAva hai| (dhavala pu0 6 pR0 52) zrI dhavalasiddhAntagraMtha ke isa kathana se yaha spaSTa hai ki zarIra ke kAraNa hI AtmA kA karmoM se sambandha hotA hai / isaliye zarIra nAmakarmodaya ke kAraNa jIva meM karmagrahaNazakti arthAt yoga hotA hai / zrI nemicandra siddhAMta cakravartI AcArya ne kahA bhI hai puggalavivAi behovayeNa maNavayaNakAyajuttassa / jIvassa jAha sattI kammAgamakAraNaM jogo // 216 // (go. jI.)
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 478 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAraH pudgalavipAkI zarIranAmakarmodaya se mana, vacana, kAya se yukta jIva kI jo karmoM ke grahaNa karane meM kAraNabhUta zakti hai vaha yoga hai| zarIra nAmakarmodaya se jIva meM karma-grahaNazakti utpanna hotI hai jo yoga hai ataH yoga audayikabhAva bhI mAnA gayA hai| kahA bhI hai "jogamaggaNA vi ovaiyA, gAmakammassa udiirnnodyjnnidttaado|" ( dhavala pu. 9 pR. 316 ) / yoga mArgaNA bhI audayika hai, kyoMki vaha nAmakarma kI udIraNA va udaya se utpanna hotI hai / "odaiyabhAvaTThANeNa ahiyAro, aghAdikammANamudaeNa tappaoggeNa jogupptiido|" ( dhavala pu0 10 pR0 436 ) / praudayika bhAvasthAna kA adhikAra hai, kyoMki yoga kI utpatti tatmAyogya aghAtiyAkarmoM ke udaya se hotI hai| "jadi jogo vIriyaMtarAiyakhaovasamajaNido to sajogimhi jogAbhAvo pasajjade ? Na, uvayAreNa khaova. samiyaM bhAvaM pattassa odaiyassa jogassa ttthaabhaavvirohaado|" ( dhavala pu. 7 pR.76 ) / vIryAntarAya karma ke kSayopazama se yadi yoga utpanna hotA hai to sayogikevalI meM yoga ke abhAva kA prasaMga AtA hai ? sayogikevalI meM yoga ke prabhAva kA prasaMga nahIM AtA hai, kyoMki yoga meM kSAyopazamikabhAva to upacAra se mAnA gayA hai| asala meM to yoga audayikabhAva hI hai aura audayikayoga kA sayogikevalI meM abhAva mAnane meM virodha AtA hai| odaio jogo, sarIraNAmakammodayaviNAsANaMtaraM jogvinnaasuvlmbhaa|" (dhavala pR. 5 pR. 256 ) yoga praudayikabhAva hai, kyoMki zarIra nAmakarmodaya kA nAza hone para hI yoga kA vinAza pAyA jAtA hai / zarIra nAmarkodaya se zarIra kI racanA hotI hai, zarIra saMyukta hone ke kAraNa jIva mUrta ho jAtA hai tathA usameM karma va nokarma vargaNAoM ko grahaNa karane kI zakti utpanna ho jAtI hai jise yoga kahate haiN| usa yoga se hI pradezoM kA grahaNa hokara saMcaya hotA hai / padesa apyAbahue tti jahA jogaappAbahagaM NIdaM tadhAraNedavvaM // 174 // jogAdo kammapadesANamAgamo hodi tti kadhaM Navvade? edamhAdo ceva padesaappAbahugasuttAdo nnvvde| Naca pamANaMtaramavekkhade, annvsthaapsNgaado| teNa guNidakammAsio tappAogga ukkassajogehi ceva hiMDAvedavvo aNNahA bahupadesasaMcayANavavattIdo / khavidakammasio vi tappAoggajahaNNajogapattIe khaggadhAra sarisIe payaTTAvedavyo, aNNahA kammaNokammapadesANaM thovttaannuvvttiido|" ( dhavala pu0 10 10 431-432 ) / jisaprakAra yoga alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai, usI prakAra pradeza pralpabahutva kI prarUpaNA karanA cAhiye // 174 //
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 479 yoga se karmapradezoM kA Agamana hotA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai? vaha isI pradeza-alpabahatva sUtra se jAnA jAtA hai| vaha kisI anya pramANa kI apekSA nahIM karatA, kyoMki vaisA hone para anavasthA doSa kA prasaMga AtA hai| isa kAraNa guNitakauzika ko tatprAyogya utkRSTa-yogoM se hI ghumAnA cAhiye, kyoMki isake binA usake bahuta pradezoM kA saMcaya ghaTita nahIM hotA / kSapitakauzika ko bhI khaGgadhArA sadRza tatprAyogya jaghanyayogoM kI paMkti se pravartAnA cAhiye, kyoMki anya prakAra se karma aura nokarma ke pradezoM kI alpatA nahIM bntii| isaprakAra zarIra nAmakarma se zarIra kI racanA, zarIra se yogotpatti, yoga se karma nokarma kA saMcaya hotA hai| jaM. ga. 16-11-72/VII/ratanalAla jaina bAhya parigraha mAtra mUrchA kA phala nahIM hai zaMkA-sarvArthasiddhi pR0 253-'isase jJAta hotA hai ki bAhyaparigraha puNya kA phala na hokara mUrchA kA phala hai|' ise spaSTa karane kA kaSTa kreN| kyA bAhyaparigraha Adi kA saMyoga sAtAvedanIya ke udaya kA phala nahIM hai ? kyA lAbhAntarAya ke kSayopazama kA phala nahIM hai ? samAdhAna-zaMkAkAra ne sarvArthasiddhi se jo zabda uddhata kiye haiM ve mUlagrantha ke anuvAda ke zabda nahIM haiM, kintu paM0 phUlacandajI ke vizeSArtha ke zabda haiM, ataH ve pramANa koTi meM nahIM aate| Agama-anusAra isa viSaya para vicAra kiyA jAtA hai| duHkha nAma kI jo koI bhI vastu hai vaha asAtAvedanIyakarma ke udayase hotI hai, kyoMki vaha jIva kA svarUpa nahIM hai| yadi jIva kA svarUpa mAnA jAya to kSINa karma arthAt karmarahita jIvoM ke bhI duHkha honA cAhiye, kyoMki jJAna aura darzana ke samAna karma ke vinAza hone para duHkha kA vinAza nahIM hogA, kintu sukha karma se utpanna nahIM hotA hai, kyoMki vaha jIva kA svabhAva hai, aura isaliye vaha karma kA phala nahIM hai / sukha ko jIva kA svabhAva mAnane para sAtAvedanIya karma kA abhAva bhI prApta nahIM hotA, kyoMki duHkha-upazamane ke kAraNabhUta sudravyoM ke sampAdana meM sAtAvedanIya karma kA vyApAra hotA hai| isa vyavasthA ke mAnane para sAtAvedanIyaprakRti ke pagalavipAkitva prApta hogA, aisI bhI AzaMkA nahIM karanA cAhiye, kyoMki dukha ke upazama se utpanna hue, dukha ke avinAbhAvI upacAra se hI sukha saMjJA ko aura jIva se apRthagbhUta prApta aise svAsthya kaNa kA hetu hone se sUtra meM sAtAvedanIya karma ke jIvavipAkitva aura sukha-hetutva kA upadeza diyA gayA hai| yadi yaha kahA jAya ki uparyukta vyavasthAnusAra to sAtAvedanIyakarma ke jIvavipAkIpanA aura pudgalavipAkIpanA prApta hotA hai, so bhI koI doSa nahIM, kyoMki yaha bAta iSTa hai| yadi kahA jAya ki ukta prakAra kA upadeza prApta nahIM hai, so bhI nahIM, kyoMki jIva kA astitva anyathA bana nahIM sakatA hai, usaprakAra ke astitva kI siddhi ho jAtI hai| sukha aura dukha ke kAraNabhUta dravyoM kA sampAdana karanevAlA dUsarA koI karma nahIM hai, kyoMki vaisA koI karma pAyA nahIM jaataa| ( dhavala pu0 6 pR. 35-36 ) uparyukta Agama se yaha bAta spaSTa ho jAtI hai ki jo jIva bAhyaparigraha ke abhAva meM dukhI ho rahe haiM, unake duHkha dUra hone kA kAraNabhUta bAhyaparigraha sAtAvedanIya karmodaya se milatA hai, kintu jina jIvoM ne bAhyaparigraha kA tyAga kara diyA hai athavA jo jIva bAhyaparigraha ke abhAva meM sukha kA Ananda le rahe haiN| jaise muni mahArAja prAdi, unake puNya kA udaya hote hue bhI bAhyaparigraha kA saMyoga nahIM hotA, kyoMki vahA~ para duHkha nahIM hai
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 480 ] jisako dUra karane ke liye bAhyaparigraha kI AvazyakatA ho / jayadhavala pustaka 1 pR0 57 para bhI kahA hai ki 'karmoM ke kAryabhUta bAla, yauvana aura rAjAdi paryAya hai / ' rAjA ke bAhyaparigraha adhika hotA jisako karma kA kArya batalAyA hai / yadi mAtra mUrcchA kA phala bAhyaparigraha mAna liyA jAve to daridrI puruSa ke mUrcchA to bahuta hai, kiMtu usake bAhyaparigraha kA prabhAva hai, ataH isaprakAra kI mAnyatA meM vyabhicAra prAtA hai / isaprakAra paM0 phUlacandajI kI mAnyatA uparyukta Agama ke anukUla nahIM hai / bur3hApA evaM kamajorI ke kAraNabhUta karma zaMkA- bur3hApA lAnA kisa karmaprakRti kA kArya hai ? zarIra meM zithilatA Adi kamajorI kisa prakRti ke kAraNa hotI hai ? samAdhAna - asAtAvedanIya tathA nAmakarma ke kAraNa bur3hApA AtA hai / upaghAta nAmakarma se zithilatA Adi pratI I - jai. ga. 19-12-66 / VIII / ra. lA. jaina - jai. ga. 28-11-63 / IX / ra. lA. jaina, meraTha jIva vipAkI pudgala vipAkI zaMkA- tejasa zarIra audArika tathA vaikriyika Adi zarIroM ko kAnti meM nimitta hotA hai aura AdeyaprakRti se bhI zarIra meM prabhA aura kAnti hotI hai to phira taMjasa zarIra aura AdeyaprakRti meM kyA antara hai ? AdeyaprakRti jIvavipAkI hai phira zarIra meM kaise kAma karatI hai ? samAdhAna - audArika, vaikriyika aura AhArakazarIra meM dIpti karane vAlA taijasa zarIra hai| (rAjavArtika a0 2 sUtra 36 vArtika 2 sUtra 49 vArtika 8 ) kiMtu jisa karma ke udaya se jIva ke bahumAnyatA utpanna hotI hai, vaha Adeya nAmakarma hai | kyoMki AdeyatA, grahaNIyatA aura bahumAnyatA ye tInoM zabda eka artha vAle haiM ( dhavala pu0 6 10 65 ) isaprakAra Adeya prakRti zarIra meM dIpti kA kAraNa nahIM hai, kintu jIva kI bahumAnyatA meM kAraNa hai / jIva vipAkI bhI hai, kyoMki usakA kArya jIva kI bahumAnyatA meM ho rahA hai, zarIra meM koI kArya AprakRti se nahIM hotA hai / - jai. ga. 1-2-62/VI / mU. gha. cha. lA. vigrahagati meM udaya zaMkA - jabaki vigrahagati meM zarIra hI nahIM hai to vahA~ para sthira asthira, zubha azubha kA udaya kyA kAma karatA hai ? samAdhAna - vigrahagati meM ukta prakRtiyoM kA avyakta udayarUpa paraghAtaprakRti kA avyakta udaya hotA hai / ( dhavala pu0 6 pR0 64 ) / kA udaya hai ? nindA kA kAraNabhUta karma zaMkA- prANI dUsare prANI kI nindA kisa karma ke udaya se karatA hai ? nimbaka ke kauna se karma zravasthAna rahatA hai jaise sayogakevalI ke - jai. ga. 8-2-62/VI / mU. ca. cha. lA.
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 481 samAdhAna-nindaka kaSAya ke udaya meM dUsare prANI ko nindA karatA hai| nindA karane meM mukhyatA se .. mAnakaSAya kA udaya rahatA hai| krodha kaSAya ke udaya meM bhI nindA kI jA sakatI hai| dUsare ko prasanna karane ke lie bhI anya kI nindA kI jAtI hai usameM mAyA yA lobha kaSAya kA udaya bhI sambhava hai| isaprakAra cAroM kaSAyoM ke udaya meM nindA sambhava hai| kaSAyodaya binA nindA sambhava nahIM hai| -M. 1. 8-2-62/ma. gha. cha. lA. agni evaM sUrya kI kiraNoM meM antara zaMkA-sUrya kI kiraNoM ko 'agni' meM kahA jA sakatA hai yA nhiiN| yadi nahIM to kyoM, phira vaha kyA hai ? samAdhAna-sUrya kI kiraNeM agni nahIM haiN| agni mUla meM uSNa hotI hai aura usakI prAbhA bhI uSNa hotI hai / sUrya mUla meM ThaMDA hai, kiMtu usakI AbhA uSNa hai, ataH vaha prAtapa hai / ( sarvArthasiddhi a0 8 sUtra 11 kI TokA ) -ja'. ga. 28-11-63/IX/ra. lA. jaina, meraTha mAnava kI vibhinna zakloM ( ceharoM) kA kAraNa zaMkA--manuSyAdi jIvoM kI zakla meM bhinnatA pAI jAtI hai| vaha aGgopAGga kI bhinna-bhinna AkAra kI racanA ke kAraNa / to yaha aMgopAMga kI bhinna racanA kisa prakRti ke udaya se hotI hai tathA usa prakRti kA bhinna 2 baMdha kina bhAvoM se hotA hai ? kevalajJAnI jIvoM ke cehare kI AkRti samAna hotI hai yA pRthaka-pRthak arthAt kisI kI nAka choTI, kisI kI lambI, kisI ke oMTha moTe, kisI ke patale Adi aura varNa meM bhI antara rahatA hai yA nahIM ? samAdhAna-karmabandha kI ATha mUlaprakRti haiN| unameM se eka nAmakarma bhI hai| nAmakarma kI 63 uttara prakRtiyAM haiN| unameM se aGgopAGga nAmakarma, nirmANa nAmakarma, varNa nAmakarma, saMsthAna nAmakarma bhI uttara prakRtiyA~ haiN| inake bhI avAntara bheda asaMkhyAta haiN| ina karmoM ke udaya ke kAraNa manuSyAdi jIvoM kI bhinna-bhinna zakleM pAI jAtI haiN| kaSAyasthAna va yogasthAna bhI asaMkhyAta hai| kaSAyasthAnoM va yogasthAnoM kI vibhinnatA ke kAraNa aMgopAMga Adi prakRtiyoM ke badha meM vibhinnatA A jAtI hai| kevala jJAnI jIvoM ke cehare kI prAkRti bhinna-bhinna hotI haiM, kyoMki unake aMgopAMga Adi nAmakarma ke udaya meM vibhinnatA hai / varNa meM bhI antara rahatA hai kyoMki bhinna-bhinna varNanAmakarma kA udaya pAyA jAtA hai / karmaprakRti ke udaya ke anurUpa pariNAma hotA hai| -jaM. ga. 28-11-63/IX/ ra. lA. jana cAra kaSAyoM ke prakrama udaya meM vyavasthA zaMkA-kyA anantAnubandhI ke udaya meM solaha kaSAyoM kA udaya hotA hai yA anantAnubandho kA hI udaya rahatA hai aura samajhA jAtA hai solaha kA hI udaya hai ?
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-kaSAya cAra prakAra kI haiM-1. krodha, 2. mAna, 3. mAyA, 4. lobha / ina cAroM meM se pratyeka anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ke bheda se cAra-cAra prakAra kI haiN| isaprakAra kaSAya ke solaha bheda ho jAte haiN| ina solaha kaSAyoM kA eka sAtha udaya nahIM ho sakatA, kyoMki jisa samaya krodha, mAna, mAyA, lobha meM se kisI eka kaSAya kA udaya hotA hai usa samaya anya tIna ka hotA hai| arthAt jaba krodha kA udaya hogA to mAna, mAyA, lobha kA udaya nahIM hogaa| jaba mAna kA udaya hogA usa samaya krodha, mAyA, lobha kA udaya nhiiN| jisake anantAnubandhIkrodha kA udaya hai usake apratyAkhyAnAvaraNa. pratyAkhyAnAvaraNa, aura saMjvalana krodha kA udaya avazya hogA, kyoMki usake dezavrata, mahAvrata tathA yathAkhyAtacAritra kA prabhAva pAyA jAtA hai jo ki apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ke udaya kA kArya hai| aisA nahIM hai ki kevala anantAnubandhIkrodha kA udaya ho aura apratyAkhyAnAvaraNa pratyAkhyAnAvaraNa tathA saMjvalanakrodha kA udaya na ho| apratyAkhyAnAvaraNakrodha ke udaya meM pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalanakrodha kA udaya avazya hogA kiMta anantAnubandhI krodha kA udaya bhajitavya hai arthAt udaya ho aura na bhI ho| pratyAkhyAnAvaraNakrodha ke udaya meM saMjvalana kA udaya avazya hogA, kiMtu anantAnubandhI va apratyAkhyAnAvaraNakrodha kA udaya bhajitavya hai| saMjvalanakrodha ke udaya meM zeSa anantAnubandhI Adi tIna kA udaya honA bhajitavya hai| isIprakAra mAna, mAyA va lobha ke viSaya meM jAnanA caahiye| -jaM. ga. 17-5-62/VII/ rAmadAsa karAnA dAnAntarAyAdi se ghAtita prAtma-guNoM kA vicAra zaMkA-antarAyakarma kI dAna, lAbha, bhoga, upabhoga ye prakRtiyAM AtmA ke kauna se guNoM kI ghAtaka haiN| ina prakRtiyoM ke kSayopazama se prApta labdhiyAM AtmA meM kyA kArya utpanna karatI haiM ? yaha kArya AtmA kA guNa kaise kahA jA sakatA hai? samAdhAna-jo do padArthoM ke antara arthAt madhya meM AtA hai vaha antarAyakarma hai "antarameti gacchati dayoH ityntraayH|" / dhavala pustaka 6 pR0 13) vaha antarAyakarma dAna, lAbha, bhoga aura upabhoga AdikoM meM vighna karane meM samartha hai| dAna Adi kA svarUpa isaprakAra hai "ratnatrayavadabhyaH svavittaparityAgo vAna ratnatrayasAdhana ditsA vA / abhilaSitArthaprAptiAmaH / sakabhujyate iti bhogaH gndh-taambuul-pusspaahaaraadiH| parityajya punarbhujyata iti paribhogaH strii-vstraabhrnnaadiH| vIryaH shktirityrthH| aiteSAM vighnkRdntraayH|" (dhavala 13 pR0 389) artha-ratnatraya se yukta jIva ke liye apane vitta kA tyAga karane yA ratnatraya ke yogya sAdhanoM ke pradAna karane kA nAma dAna hai| abhilaSita artha kI prApti honA lAbha hai| jo eka bAra bhogA jAya vaha bhoga hai| yathA gaMdha. pAna, puSpa aura AhAra aadi| chor3akara jo punaH bhogA jAtA hai vaha upabhoga hai| yathA strI, vastra, AbharaNa aadi| vIrya kA artha zakti hai| inakI prApti meM vighna karanevAlA antarAyakarma hai| tyAga, lAbha, bhoga, upabhoga aura vIyaM AtmA ke dharma haiN| samasta jIvoM ke prati abhayadAna, ratnatraya kA lAbha apanI paryAya kA athavA apane bhAvoM kA bhoga apane guNoM kA athavA apanI vyaMjanaparyAya kA upabhoga aura vIrya ye AtmA ke nizcaya naya kI apekSA se dharma haiN|
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 483 "upacAritAsabhUtavyavahAreraNeSTaniSTapaMcendriyaviSayajanitasukhaduHkhaM bhukte / zuddha nizcayanayena tu paramAtma svabhAvasamyazraddhAnajJAnAnuSThAnotpannasadAnandaikalakSaNaM sukhAmRtaM bhuMkta iti / " ( bRhada dravyasaMgraha gAthA 9 kI TIkA) artha-upacaritaasadbhUta vyavahAranaya se iSTa, aniSTa pAMca iMdriyoM ke viSayoM se utpanna sukha duHkha ko bhogatA hai / zuddhanizcayanaya se to paramAtma-bhAva ke samyakazraddhAna-jJAna-pAcaraNa se utpanna avinAzI AnandarUpavAle sukhAmRta ko bhogatA hai| isaprakAra navikalpoM ke dvArA AtmA ke dharmoM ko jAna lene para antarAyakarma kA jJAna ho jAtA hai| -. ga. 6-12-65/VII/ 2. lA. jaina, meraTha 'dUsaroM ko upahAsa kA pAtra banAnA' mAna kaSAya kA kArya hai - zaMkA-hAsyaprakRti ke udaya kA kArya hAsya utpanna karanA hai yA upahAsa kA pAtra banAnA hai ? yadi hAsya utpanna karanA hai to upahAsa kA pAtra banAnA kisa karma ke udaya kA phala hai ? dUsare, hAsya ke Asrava ke hetuoM se to aisA lagatA hai ki hAsyaprakRti ke udaya kA kArya upahAsa kA pAtra banAnA hI honA cAhiye ? samAdhAna-ArSa granthoM meM hAsyaprakRti kA kArya nimna prakAra batalAyA hai "jisa karmaskandha ke udaya se jIva ke hAsyanimittaka rAga utpanna hotA hai, usa karmaskaMdha kI 'hAsya' yaha saMjJA hai / " ( dhavala pu. 6 pR. 47 ) "jisake udaya se hAsya kA AvirbhAva hotA hai vaha hAsyaprakRti hai|" ( rA. vA. 8 / 9 / 4 ) "jisake udaya se utsuka hotA huA hAsya prakaTa ho vaha hAsyakarma hai|" ( harivaMzapurANa 58 / 235 ) go0 ka0 gAthA 76 kI TIkA meM hAsyaprakRti kA nokarma viTaMvarUpa bhUta va bahurUpiyA va haMsane ke pAtra ityAdika haiM / inake nimitta se hAsyaprakRti kA udaya hotA hai| bahuta jora se haMsanA, dIna puruSoM ko dekhakara hAsya karanA, aziSTavacana prayoga se haMsanA, bahuta bolane se ha~sanA, ye saba hAsyavedanIyakarma ke prAsrava ke hetu haiM / ( rA. vA. 6 / 14 / 3 ) dharma kA upahAsa Adi karane se hAsyarUpa svabhAva kA honA, hAsya-prakaSAyavedanIya ke Asrava kA kAraNa hai / ( harivaMza purANa 5899) ina pArSagranthoM se yaha to spaSTa ho jAtA hai ki hAsyaprakRti ke udaya kA kArya dUsaroM ko upahAsa kA pAtra banAnA nahIM hai, kiMtu ye hAsya ke udaya kA nokarma hai athavA hAsya ke prAsrava kA kAraNa hai| mAnakaSAya ke udaya meM dUsaroM ko upahAsa kA pAtra banAkara usako nIce dikhAne ke bhAva ho sakate haiN| ataH yaha mAna kaSAyodaya kA kArya ho sakatA hai| -Ne. ga. 20-6-68/VI/........
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : karma prAtmA ko paribhUmaNa karAte haiM zaMkA-sonagar3ha se prakAzita jJAnasvabhAva-jJeyasvabhAva ke pR. 334 para likhA hai-"karma AtmA ko paribhramaNa nahIM kraate|" kyA yaha ThIka hai? samAdhAna-'karma AtmA ko paribhramaNa nahIM karAte' sonagar3ha vAloM kA aisA likhanA ThIka nahIM hai| vi0 jaina mahAnAcArya zrI akalakadeva ne tattvArtha rAjavArtika meM likhA hai "yathA balIvardaparibhramaNApAditAragartabhrAnti ghaTIyantrabhrAnti janika balIvadaMparibhramaNAbhAve cAragartabhAntyabhAvAda ghaTIyantrabhrAntinivRtti ca pratyakSata upalabhya sAmAnyatodRSTAdanumAnAd balIvardatulyakarmodayApAditAM catargatyaragarta-bhrAntiM zArIramAnasavividhavedanAghaTIyantra bhrAntinikA pratyakSata upalabhya jJAnadarzanacAritrAgninirdagdhasya karmaNa udayAbhAve caturgatyaragartabhrAMtyabhAvAt saMsAraghaTIyantra bhrAMtinivRtyA bhavitavyamityanumIyate / " (ta. rA. vA. bhAga 1 vA. 9 pR. 2) jaise bailoM ke ghUmane se ghaTIyantra kA dhurA ghUmatA hai jo ghaTIyantra ko dhumAtA hai| yadi baila kA ghUmanA banda ho jAya to dhure kA ghUmanA banda ho jAtA hai, jisase ghaTIyantra kA ghUmanA ruka jAtA hai| usIprakAra karmarUpI baila ke udayarUpa calane para caturgatibhramaNarUpa dhurA cakra lagAne lagatA hai jisase aneka prakAra kI zArIrika mAnasika Adi vedanArUpa ghaTIyaMtra ghamatA hai| karmodaya kI nivRtti hone para caturgati bhramaNa ruka jAtA hai jisase saMsArarUpI ghaTIyantra kA paricalana samApta ho jAtA hai / "yadupAjitaM caturgatinAmakarma tadudayavazena devAdigatiSUtpadyata iti sUtrArthaH // 118 // ( paMcAstikAya ) pUrva meM baMdhe hue devAdi caturgati nAmakarma ke udaya ke vaza se yaha jIva devAdi gatiyoM meM utpanna hotA hai arthAt bhramaNa karatA hai| ina ArSapramANoM se yaha siddha hai ki AtmA karma-parataMtratA ke vaza se caturgatirUpa saMsAra meM paribhramaNa karatA hai| zrI kuMdakudaAcArya tathA zrI amRtacandrAcArya ne bhI kahA hai kamma NAmasamakkhaM svabhAvamadha appaNo sahAveNa / abhibhUya NaraM tiriyaM NeraiyaM vA suraM kuNadi // 118 / / (pravacanasAra ) TIkA-yathA khalu jyotiH svabhAvena tela svabhAvamabhibhUya kriyamANaH pradIpo jyotikArya tathA karmasvabhAvena jIvasvabhAvamabhibhUya kriyamANA manuSyAdiparyAyAH karmakAryam // 117 // gAthArtha-'nAma' saMjJAvAlA nAma-dravyakarma apane svabhAva se jIva ke svabhAva kA parAbhava karake caturgatirUpa manuSya, tiryaMca, nAraka athavA devaparyAyoM ko karatA hai| isI bAta ko zrI amRtacandra AcArya dRSTAnta dvArA samajhAte haiM / TIkA artha-jaise jyoti (lo) apane svabhAva ke dvArA tela ke svabhAva kA parAbhava karake kiyA jAnevAlA dIpaka jyoti kA ( lo kA ) kArya hai, usI prakAra dravyakarma apane svabhAva ke dvArA jIva ke svabhAva kA parAbhava karake kI jAne vAlI caturgatirUpa manuSya Adi paryAyeM karma ke kArya haiN|
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 485 zrI kudakuda tathA zrI amRtacandra ina donoM prAcAryoM ne spaSTarUpa se yaha ullekha kiyA hai ki caturgatirUpa saMsAra karma kA kArya hai| -jeM. ga. 8-2-73/VII/ sulatAnasiMha nidrA darzanAvaraNa prakRtiyA~ sAmAnya darzana ko vinAzaka haiM zaMkA-nidrA, pracalA Adi pA~ca nidrA darzanAvaraNakarma prakRti kauna-se darzana kI ghAtaka haiM ? samAdhAna-ye pAMcoM nidrA sAmAnya darzana kA vinAza karatI haiN| __ "sagasaMveyaNaviNAsahedattAdo edAo paMcavihapayaDIo dasaNAvaraNIyaM / edAo paMca vi payaDIo desaNAvaraNIyaM ceva; sgsNveynnvinnaaskrnnaado| NihAe vinnaasidvjjhtthghnnjnnnnsttittaado| Na ca tajjaNaNasattI NANaM, timse dsnnppyjiivttaado|" (dhavala pu. 13 pR. 354 va 355) artha--svasaMvedana ( aMtacittamukhaprakAza ) ke nivAsa meM kAraNa hone se ye nidrAdi pAMcoM hI prakRtiyA~ darzanAvaraNIya haiM / ye pA~coM nidrA prakRtiyA~ darzanAvaraNIya hI haiM, kyoMki ve svasaMvedana kA vinAza karatI haiN| nidrA bAhyaartha ke grahaNa ko utpanna karanevAlI zakti kI vinAzaka hai aura bAhyArthagrahaNa ko utpanna karanevAlI yaha zakti jJAna to ho nahIM sakatI, kyoMki vaha darzanAtmaka jIvasvarUpa hai| -naM. ga. 13-1-72/VII/ ra. lA. jaina, meraTha nidrA ke samaya koI bhI upayoga nahIM hotA zaMkA-jaba pAMca nidrA meM se anyatama nidrA kA udaya AtA hai taba jo nidrA Ane ke pUrva vAle samaya meM jJAnopayoga cala rahA thA vaha TaTa jAtA hai yA nahIM? yAnI kisI bhI ( anyatara) nidrA ke udayodIraNA kAla meM kyA usa vivakSita vartamAna samaya kA jJAnopayoga TaTa jAtA hai kyA ? mere hisAba se to atyadhika zithilatAdAyaka tathA darzanacetanA kI nAzaka va pramAdakI nidrA kA udaya hone para usa samaya pravartate hue jJAnopayoga ko bhI naSTa kara detI hai yAnI tor3a detI hai| samAdhAna-nidrA kA udaya hone para darzanopayoga to hotA nhiiN| darzana pUrvaka hone ke kAraNa jJAna bhI nahIM hotaa| (dhavala pu0 13 pR0 355) -ja. lA.jaina, bhINDara/pala/6-5-80 antarAya sabase anta meM kyoM kahA? zaMkA-antarAyakarma saba karmoM ke anta meM kyoM rakhA gayA ? samAdhAna--yahI prazna gommaTasAra meM uThAyA gayA hai aura usakA uttara zrI nemicandra siddhAMta cakravartI ne nimna prakAra diyA hai ghAvIvi adhAdi vA NisseyaM ghAdaNe askkaado| NAmatiyaNimittAvo vigdhaM paDidaM aghAdicariyamhi // 17 // (go. ka.)
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| antarAyakarma dhAtiyA hai, tathApi aghAtiyAkarmoM kI taraha samastapane se jIva ke guNoM ko ghAtane meM vaha samartha nahIM hai| nAma, gotra tathA vedanIya ina tInoM aghAtiyAkarmoM ke nimitta se hI antarAyakarma apanA kArya karatA hai. isa kAraNa aghAtiyAkarmoM ke bhI anta meM antarAyakarma kahA gayA hai| -jeM ga. 13-1-72/VII/ ra. lA gaina, meraTha pudgalavipAko karmoM kA prAtmA para kucha bhI prabhAva nahIM par3atA, aisA ekAnta nahIM hai zaMkA-zarIra nAmakarma zAyada pudgala vipAkI prakRti hai| yadi aisA hai to vaha jIva meM yogazakti ko jo jIva kI paryAya zakti hai kaise utpanna karatI hai ? usako jIvavipAko kyoM na mAnA jAya ? samAdhAna-zarIra nAmakarma pudgalavipAkI prakRti hai, kyoMki isa prakRti kA kArya paudgalika zarIra kI racanA hai, kintu pudagalavipAkI prakRtiyoM kA AtmA para kucha bhI prabhAva na par3atA ho aisA ekAnta niyama nahIM hai| uttama saMhanana nAmakarma dhyAna meM kAraNa hotA hai, isIliye uttamasaMhanana vAle ke hI eka antarmuhUrtataka dhyAna ho sakatA hai, hInasaMhananavAle ke nahIM ho sakatA / tattvArthasUtra adhyAya 9 meM kahA bhI hai "uttamasaMhananasyaikAgracitAnirodho dhyAnamAMtarmuhUrtAt // 27 // " kiMtu saMhanana nAmakarma kA kArya haDDiyoM kI niSpatti hai, isaliye saMhanananAmakarma pudgalavipAkI kahA gayA hai| "jassa kammassa udaeNa sarIre haDDaNippattI hodi taM sarIrasaMghaDaNaM NAma / " (dhavala 13 pR. 364 ) artha-jisa karma ke udaya se zarIra meM haDDiyoM kI niSpatti hotI hai vaha zarIrasaMhanana nAmakarma hai| yadyapi zarIra nAmakarma ke udaya se prAhAravargaNA taijasavargaNA va kArmaNavargaNA ke pudgalaskaMdha zarIrarUpa pariNata hote haiM tathApi usa zarIra kI racanA prAtmapradezoM meM hotI hai prAtmA se bhinna pradezoM meM nahIM hotI hai. isIliye zarIra aura AtmA kA paraspara bandha hotA hai| zarIra kA aura AtmA kA paraspara bandha hone ke kAraNa hI jIva mUrtabhAva ko prApta ho jAtA hai aura jIva meM yogazakti utpanna ho jAtI hai / kahA bhI hai asarIrattAdo amuttassa Na kammANi, vimuttamuttANaM poggalappANaM sNbNdhaabhaavaado| hodu ceNa, siddhasamANatAvattIdo sNsaaraabhaavppsNgaa|" (dhavala pu. 6 pR. 52) yadi AtmA ke zarIra na ho to prAtmA amUrta ho jAyegI jaise siddhabhagavAna zarIrarahita hone se amUrta haiM aura amUrta AtmA ke karmoM kA bandha honA bhI sambhava nahIM hai, kyoMki mUrta pudgala pIra amUrta prAtmA ke sambandha hone kA abhAva hai| yadi amUrta-AtmA aura martapUdagala ina donoM kA sambandha na mAnA jAya to sabhI mArI jIvoM ke siddhoM ke samAna hone kI Apatti se saMsAra ke abhAva kA prasaMga prApta hogaa| ataH zarIra ke kAraNa AtmA mUrta ho rahI hai aura prAtmA ke sAtha karma va nokarma kA sambandha ho rahA hai| navInakarma va nokarma kA sambandha yoga se hotA hai| ataH zarIra nAmakarmodaya se yoga kI utpatti mAnane meM koI virodha nahIM pAtA hai| zarIra paudagalika hai. ataH zarIra nAmakarma ko pUgalavipAkI kahane meM bhI koI hAni nahIM hai| -je ga. 16-11-72/VII/ra.lA. gaina, meraTha
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 487 asaMyata tiryaMcoM ke bhI uccagotra kA udaya nahIM zaMkA-saMyatAsaMyata tiryaMcoM meM uccagotra bhI saMbhava hai, kyoMki uccagotra kA udaya guNapratyayika aura bhava pratyAyika do prakAra kA hotA hai| asaMyatasamyagdRSTitiryaMca ke uccagotra kA udaya kyoM nahIM hotA, kyoMki samyaravarzana to vizeSa guNa hai, isake binA jJAna va cAritra samyaktva ko prApta nahIM hote haiM ? samAdhAna-yaha ThIka hai ki samyagdarzana bhI AtmA kA guNa hai aura samyagdarzana hI aisI parama panI chanI hai jo anantAnanta saMsAra sthiti ko kATakara ardhapudgala parivartanamAtra kara detA hai, kinta samyagdarzana itanA adhika vizeSa guNa nahIM jitanA adhika vizeSa saMyamaguNa hai / samyagdarzana to cAroM gatiyoM meM ho sakatA hai, kiMtu saMyama mAtra manuSyagati meM karmabhUmiyA ke ho sakatA hai tathA saMyamAsayama karmabhUmiyA-manuSya va tiryacoM ke ho sakatA hai / saMyama se nirantara asaMkhyAtaguNIkarma nirjarA hotI rahatI hai, kiMtu samyaktva ke mAtra utpattikAla meM hI nirjarA hotI hai / isaprakAra samyagdarzana se saMyama meM vizeSatA hai| isa vizeSatA ke kAraNa hI saMyatAsaMyata va saMyata jIvoM ko guNapratipanna kahA jAtA hai / dhavala pu 15 pR. 173-174 para kahA bhI hai ___ "uccAgodANamudoraNA guNapaDivaNNesu pariNAmapaccaiyA, aguNapaDivaNesu bhavapaccaiyA / ko puNa guNo ? saMjamo saMjamAsaMjamo bA / " (dhavala pu. 15 pR. 173-74 ) uccagotra kI udIraNA guNapratipanna jIvoM meM pariNAma-pratyayika aura aguNapratipanna jIvoM meM bhavapratyayika hotI hai| gUNa se kyA abhiprAya hai? "guNa se abhiprAya saMyama aura saMyamAsaMyama kA hai|" yahA~ para guNa zabda se samyagdarzana ko grahaNa nahIM kiyA gayA hai| zrI kundakunda AcArya ne bhI 'cAritaM khalu dhammo' vAkya dvArA cAritra ko hI dharma kahA hai / -ja.ga.29-6-72/IX/ro. lA. jaina mlecchoM va pAryoM ke gotra zaMkA-karmabhUmija Arya va mleccha kyA uccagotrI haiM yA nIcagotrI bhI haiM ? samAdhAna-karmabhUmija Arya ucca gotrI haiM / kahA bhI hai"AryapratyayAbhidhAna-vyavahAranibandhanAnAM puruSANAM santAnaH uccairgonaM / " ( dhavala pu. 13 pR. 389) artha-jo 'Arya' isaprakAra ke jJAna aura vacanavyavahAra ke nimitta haiM, una puruSoM kI paramparA ko ucca gotra kahA jAtA hai| inhIM zabdoM se yaha bhI siddha ho jAtA hai ki mleccha nIcagotrI hai tathA kahA bhI hai"na sampannebhyo jIvotpattau tadvyApAraH mleccharAja samutpannapRthukasyApi uccargotrodayaprasaMgAt / " artha-sampanna janoM se jIvoM kI utpatti meM uccagotra kA vyApAra hotA hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai. kyoMki isaprakAra to mleccha rAjA se utpanna hue bAlaka ke bhI ucca gotra kA udaya dekhA jAtA hai|
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : mleccha baMDa meM utpanna hae mleccha tathA prArya khaNDa meM utpanna hae zaka, yavana prAdi bhI mleccha / "karmabhUmijAzca shkyvnshbrpulindaavyH|" ( sarvArthasiddhi 3/6 ) zaka, yavana, zabara, pulinda Adi karmabhUmija mleccha haiN| -je.ga. 19-11-10/VII/ zAM. ku. bar3ajAtyA paMcama guNasthAnavartI kSAyikasamyaktvI ke uccagotra ke udaya ke bAre meM matadvaya zrIbra rAjamalajI [prAcArya zrI 108 zivasAgarajI saMghastha ko zaMkA] zaMkA-paMcamaguNasthAnavartI kSAyikasamyagdRSTi manuSya ke nIcagotra kA udaya ho sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna-isa sambandha meM gommaTasAra ke kartA zrI nemicandra siddhAMtacakravartI tathA dhavalAkAra zrI vIrasena AcArya ke bhinna-bhinna mata haiN| gommaTasAra ke matAnusAra to 'paMcamaguNasthAnavartI kSAyikasamyagdRSTi manuSya' nIca gotrI ho sakatA hai jaisA ki kahA bhI hai-'khAiyasammo deso gara eva jado tahi Na tiriyaauu| ujjova tirayagadI tesi ayadamhi vocchedo // 329 // ' karmakAMDa / artha-dezasaMyatanAmaka pAMcaveM guNasthAna meM rahanevAlA kSAyikasamyagdRSTi manuSya hI hotA hai, isa kAraNa usake tiyaMcAyu, udyota aura tiyaMcagati ina tInoM kA udaya nahIM hai| isIliye ina tInoM kI udayavyucchitti asaMyataguNasthAna meM ho jAtI hai| noTa-yahA~ para nIcagotra kI udayavyucchitti nahIM kahI gaI hai, ataH paMcamaguNasthAna meM kSAyikasamyagdRSTi ke nIcagotra kA udaya bhI saMbhava hai| dhavala pustaka 8 pRSTha 363 para kahA hai-'khaiyasammAidisaMjadAsaMjadesu uccAgodassa sodao NiraMtaro baMdho' artha-kSAyikasamyagdRSTi saMyatAsaMyatoM meM uccagotra kA svodaya evaM niraMtara baMdha hotA hai| noTa-isase spaSTa hai ki kSAyikasamyagdRSTi saMyatAsaMyata ke uccagotra kA hI udaya hotA hai anyathA uccagotra kA baMdha parodaya se bhI kahate / -ne. saM. 11-12-58/V/VI/........ mlecchoM ke nIcagotra kA udaya hai tathA kathaMcit uccagotra kA bhI zaMkA-mlecchakhaNDa meM kaunasA gotra sambhava hai ? samAdhAna-malecchakhaNDa meM nIca gotrasambhava hai kahA bhI hai-"na sampannebhyo jIvotpattau thvyaapaarH| mlecchArAjasamutpannaprathukasyApi uccairgotrodayaprasaMgAt / " ( dhavala pR. 13 pR. 388) sampanna janoM meM jIvoM kI utpatti meM isakA vyApAra hotA hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki isa taraha to mleccha rAjA se utpanna hue bAlaka ke bhI uccagotra kA udaya prApta hotA hai| uccagotra kA udaya kina manuSyoM ke pAyA jAtA hai, usakA kathana karate hue zrI vIrasenaAcArya ne dhavala pu. 13 pu. 389 para nimna prakAra kahA hai| "vIkSAyogyasAdhvAcArANAM sAdhvAcAraH kRtasambandhAna AryapratyayAbhidhAna vyavahAranibandhanAnAM paraSANAM . santAnaH uccaMrgovaM tatrotpatti hetu karmApyuccairgotram / "
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 486 jinakA dIkSAyogya sAdhu prAcAra hai, sAdhu AcAra vAloM ke sAtha jinhoMne sambandha sthApita kiyA hai, tathA jo 'Arya' isa prakAra ke jJAna aura vacana vyavahAra ke nimitta haiM, una puruSoM kI paramparA ko uccagotra kahA jAtA hai| tathA unameM utpatti kA kAraNabhUta karma bhI uccagotra hai| "mlecchabhUmijamanuSyANAM sakalasaMyamagrahaNaM kathaM saMbhavatIti nAzaMkitavyaM vigvijayakAle cakravatinA sahaM AryakhaNDamAgatAnA mleccharAjAnAM cakravAdibhiH saha jAtavaivAhikasaMbandhAnAM saMyamapratipatta ravirodhAt / " (labdhisAra gA. 195 TokA) __ yahA~ para yaha zaMkA kI gaI hai, yadi mlecchakhaNDavAle manuSyoM ke nIcagotra kA udaya hai to unake sakalasaMyama kase sambhava hai ? aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki jo mlecchamanuSya cakravartI ke sAtha prAryakhaNDa viSa Ave aura cakravartI-Adika ke sAtha vivAhAdi sambandha sthApita kara liyA hai, tinake UMcagotra kA udaya ho jAne se saMyama grahaNa karane meM koI virodha nahIM AtA hai| noTa-varNavyavasthA ke kAraNa jo mleccha haiM unakA yahA~ para kathana nahIM hai / -jai. ga. 29-6-72/IX/ro. lA jaina gotrakarma kI sUkSmavyAkhyA kevalajJAna-gamya hai zaMkA-gotrakarma ko zAstrIya vyAkhyA kyA hai ? samAdhAna-jo ucca aura nIca kula ko le jAtA hai vaha gotrakarma hai / kahA bhI hai"gamayasyuccanIcakulamiti gotram / " ( dhabala pu. 6 pR. 13 ) "gamayatyuccanIcamiti gotram / " ( dhavala pu. 13 pR. 209) arthAta jo ucca-nIca kA jJAna karAtA hai vaha gotrakarma hai| sarvadeva aura bhogamija manuSya uccagotrI hI hote haiN| nAraka aura tiyaMca nIcagotrI hote haiN| tathA karmabhUmijamanuSyoM meM uccagotra bhI hotA hai aura nIca bhI hotA hai / dhavala pu. 15 pR. 61 para kahA bhI hai 'uccAgovassa micchAiTrippahaDi jAva sajogikevali carimasamao ti udiirnnaa| Navari massovA maNassiNI vAsiyA udIredi, devo devI vA saMjado vA NiyamA udIreMti, saMjavAsaMjado siyA udiireNdi| NIcAgovassa micchAiTappahuDi jAva saMjavAsaMjabassa udiirnnaa| gavari devesu gasthi uvIraNA, tiriksa-paraiesu NiyamA ubIraNA, maNsesu siyA udiirnnaa|' arga-uccagotra kI udIraNA mithyAdRSTi se lekara sayogake valI ke antima samaya taka hotI hai| vizeSa itanA hai ki manuSya aura manuSyanI usakI kadAcit udIraNA karate haiN| deva-devI tathA saMyatajIvoM ke uccagotra kI udIraNA niyama se hotI hai tathA saMyatAsaMyata kadAcit uccagotra ko udIraNA karate haiN| nIcagotra kI udIraNA micyAdRSTi se lekara saMyatAsaMyata guNasthAna taka hotI hai| vizeSa itanA hai ki devoM meM nIcagotra kI udIraNA nahIM hotI hai| tiryaMca vanArakiyoM meM nIcagotra kI udIraNA niyama se hotI hai| manuSyoM meM nIcagotra kI udIraNA kadAcit hai|
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : yadyapi timaMcoM meM niyama se nIcagotra batalAyA gayA hai tathApi saMyatAsaMyatatiyaMcoM meM uccagotra bhI saMbhava hai, kyoMki uccagotra kA udaya guNapratyayika aura bhavapratyayika do prakAra kA hai arthAt kinhIM jIvoM ke uccagotra ke udaya meM bhava kAraNa hotA aura kinhIM jIvoM ke guNarUpa ( saMyama va saMyamAsaMyamarUpa) pariNAma kAraNa hotA hai| "tirikkhesu saMjamAsaMjamaM parivAlayaMtesu uccAgodattavalaMbhAdo / uccAgodANamudIraNA guNapaDivaNe pariNAmapacca iyA, aguNapaDivaNraNesu bhavapaccaiyA / ko pUNa guNo? saMjamo sNjmaasNjmovaa|" (dhavala pu. 15 pR. 152, 174 ) -saMyamAsaMyama ko pAlanevAle tiyaMcoM meM uccagotra pAyA jAtA hai| UMcagotra kI udIraNA guNapratipanna jIvoM meM pariNAmapratyayika aura aguNapratipanna jIvoM meM bhavapratyayika hotI hai / guNa se abhiprAya saMyama aura saMyamAsaMyama kA hai| gotrakarma kI vyAkhyA samajhane ke liye dhavala pu. 13 pR. 228 va 289 para jo zaMkAsamAdhAna hai vaha vizeSarUpa se dhyAna dene yogya hai / vaha isa prakAra hai| prazna-upacagotra niSphala hai, kyoMki (1) rAjyAdirUpa sampadA kI prApti meM uccagotra kA vyApAra hotA nahIM hai. usakI utpatti sAtAvedanIyakarma ke nimitta se hotI hai| (2) pAMca mahAvratoM ke grahaNa karane kI yogyatA bhI uccagotra ke dvArA nahIM kI jAtI hai, aisA mAnane para jo saba deva aura abhavya jIva pA~ca mahAvratoM ko nahIM dhAraNa kara sakate haiM unameM uccagotra ke udaya kA prabhAva prApta hotA hai| (3) samyagjJAna kI utpA dvArA nahIM hotI, usakI utpatti to jJAnAvaraNakarma ke kSayopazama se sahakRta samyagdarzana se hotI hai tathA aisA mAnane para samyagjJAnI tiryaMca va nArakiyoM ke bhI uccagotra kA udaya mAnanA pdd'egaa| (4) AdeyatA yaza aura saubhAgya kI prApti meM bhI uccagotra kA vyApAra nahIM hotA hai inakI utpatti nAmakarmodaya se hotI hai| (5) ikSvAka kalAdi kI utpatti meM bhI uccagotra kA vyApAra nahIM hotaa| paramArtha se unakA astitva hI nahIM ve kAlpanika haiN| isake atirikta vaizya, brAhmaNa sAdhuoM meM uccagotra kA udaya dekhA jAtA hai| (6) sampanna-janoM se jIvoM kI utpatti meM bhI uccagotra kA vyApAra nahIM hotA hai, isa taraha to mleccharAja se utpanna hue bAlaka ke bhI uccagotra kA udaya prApta ho jaaygaa| (7) aNuvratiyoM se jIvoM kI utpatti meM uccagotra kA vyApAra hotA hai yaha kahanA bhI nahIM aisA mAnane para aupapAdikadevoM meM uccagotra ke udaya kA abhAva prApta hotA hai tathA nAbhipUtra nIcagotrI ThaharatA hai| isaprakAra uccagotra kA abhAva ThaharatA hai| uccagotra kA abhAva hone para usake pratipakSI nIcagotra kA abhAva ThaharatA hai / ataH gotrakarma hai hI nhiiN| isa prazna ke uttara meM zrI vIrasena AcArya kahate haiM ki gotrakarma kA abhAva nahIM hai. kyoMki jinavacano asatya hone meM virodha AtA hai| yaha virodha bhI vahA~ usake kAraNoM ke nahIM hone se jAnA jAtA hai| dUsare kevalajAna ke dvArA sabhI arthoM meM chadmasthoM ke jJAna pravRtta bhI nahIM hotA hai / isaliye chadmasthoM ko koI artha upalabdha nahIM hotA hai to isase jina vacanoM ko apramANa nahIM kahA jA sakatA hai| gotrakarma niSphala bhI nahIM hai, kyoMki jinakA dIkSA yogya sAdhu AcAra hai, sAdhu prAcAravAloM ke sAtha jinhoMne sambandha sthApita kiyA hai tathA jo 'Arya' isa prakAra ke jJAna aura vacana vyavahAra ke nimitta haiM, una puruSoM kI paramparA ko uccagotra kahA jAtA hai tathA unameM utpatti kA kAraNabhUta karma bhI uccagotra hai|
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 461 isa dhavala siddhAMtagrantha se itanA spaSTa ho jAtA hai ki gotrakarma kI sUkSma vyAkhyA kevalajJAna gamya hai, chAsthoM ke jJAnagamya nahIM hai| meM. ga. 19-11-70/VII/zrAM. ku. bar3ajAtyA udaya kSaya evaM avipAka nirjarA meM antara zaMkA-ubayAbhAvIkSaya aura avipAkanirjarA meM kyA antara hai ? samAdhAna-kSAyopazamikabhAva meM sarvadhAtisparddhaka apane rUpa udaya meM na Akara dezaghAtIrUpa hokara udaya meM Ate haiM aise sarvaghAtisparTakoM kI udayAbhAvIkSaya saMjJA hai| yaha mithyADaSTi va samyagdRSTi donoM ke hotA hai| tapake dvArA jina karmoM kA sthitighAta va anubhAgaghAta karake svarUpa se yA paraprakRtirUpa se udaya meM lAyA jAtA hai una karmoM kI avipAkanirjarA aisI saMjJA hai| avipAkanirjarA mithyAdRSTi ke nahIM hotii| yaha kevala samyagdRSTi ke hI hotI hai| -gai.saM. 24-1-57/VI/ba. bA. hajArIbAga kevalajJAna tathA kevalajJAnAvaraNa zaMkA-kevalajJAnAvaraNakarma kyA bAdaloM ke sadRza hai ? jisaprakAra sUrya kA antaraGga meM prakAza rahatA hai, kiMtu bAdala A jAne ke kAraNa sUrya kA bAhya prakAza ruka jAtA hai| zrI SaTkhaNDAgama meM bhI sUrya, bAdala kA dRSTAnta viyA hai, kiMtu zrImokSamArgaprakAzakajI meM paNDita ToDaramalajI ne isakA khaNDana kiyA hai phira kevalajJAnAvaraNakarma va chapastha avasthA meM kevalajJAna kisaprakAra hai ? samAdhAna-pakhaNDAgama pu06 patra 7 para yaha zaMkA uThAI gaI hai ki 'jJAna ke AvaraNa kiye gaye aura AvaraNa nahIM kiye gaye prazoM meM ekatA kaise ho sakatI hai ?' isakA samAdhAna isaprakAra kiyA gayA hai-'nahIM, kyoMki rAhu aura meghoM ke dvArA sUryamaNDala aura candramaNDala ke Avarita aura anAvarita bhAgoM kI ekatA pAI mAtI hai| yahAM para megha aura sUryamaNDala kA dRSTAnta dekara yaha samajhAyA gayA hai ki anAvarita sUryamaNDala bhAga ke dvArA padArtha prakAzita hote haiN| AvaritabhAga ke anAvarita ho jAne para usase bhI padArtha prakAzita hoMge ataH meghoM dvArA sUryamaNDala ke prAvaritabhAga meM aura anAvaritabhAga meM ekatA hai| isIprakAra jJAna ke jo aMza anAvarita haiM unase padArthoM kA jJAna hotA hai aura Avarita aMzoM ke anAvarita ho jAne para unase bhI padArthoM kA jJAna hogaa| isa raSTAnta kA yaha abhiprAya nahIM hai ki jisaprakAra meghoM ke prA jAne para bhI sUrya kA bAhya meM prakAza ruka jAtA hai, kintu antaraMga meM sUrya pUrNa prakAzamAna rahatA hai, isIprakAra kevalajJAnAvaraNakarma ke dvArA jJAna bAhya sampUrNa padArthoM ko nahIM jAnatA, kintu aMtaraMga meM pUrNa jJAna prakAzamAna rahatA hai| isI bAta ko paNDitapravara ToDaramalajI mokSamArgaprakAzaka meM sAtaveM adhyAya ke Arambha meM spaSTa kiyA hai-'kou aisA mAna hai, AtmA ke pradezanivirSe to kevalajJAna hI hai, upari AvaraNa hai tAtai prakaTa na ho hai| so yaha bhrama hai| jo kevalajJAna hoi tau vajrapaTala Adi ADe hote bhI vastu ko jAne / karma ko prAI Aye kaise aTake / tAtai karma ke nimitta te kevalajJAna kA prabhAva hI hai / bahuri jo zAstravirSe sUrya kA dRSTAnta diyA hai, tAkA itanA hI bhAva lenA jaise-meghapaTala hote sUryaprakAza pragaTa na ho hai taise karma udaya hote kevalajJAna na ho hai bahuri aisA bhAva na lenA, jaise sUryaviSa prakAza rahe hai taise mAtmAvirSe kevalajJAna rahe hai / jAte dRSTAnta sarvaprakAra mile naahiiN| bahuri kou kahe ki AvaraNa nAma to vastu ke pAcchAdane kA hai, kevalajJAna kA sadbhAva nAhI hai to kevalajJAnAvaraNa kAhe ko kaho ho ? tAkA uttara-yahA~
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zakti hai tAko vyakta na hone de, isa apekSA AvaraNa kahA hai| jaise dezacAritra kA abhAva hota zakti ghAtane kI apekSA apratyAkhyAnAvaraNakaSAya kahA, taise jAnanA / bahuri aise jAno-vastu virSe jo paranimittatai bhAva hoya, tAkA nAma aupAdhikabhAva hai| sau se jala ke agni kA nimitta tAta uSNapanI bhayo tahA~ zItalapanA hai| parantu agni kA nimitta miTeM zItalatA hI hoya jAya tAtai sadAkAla jala kA svabhAva zItala khie| jAta aisI zakti sadA pAie hai bahuri vyakta bhae svabhAva vyakta bhayA khie| kadAcit vyaktarUpa ho hai| taise AtmA ke karma kA nimitta hote anyarUpa bhayo, tahA~ kevalajJAna kA abhAva hI hai, parantu karma kA nimitta miTeM sarvadA kevalajJAna hoya jAya / tAtai sadAkAla prAtmA kA svabhAva kevalajJAna kahie hai| jAte aisI zakti pAie hai| vyakta bhae svabhAva vyakta bhayA kahie / bahuri jaise zItalasvabhAva kari uSNajala ko zItala mAni pAnAdi kara to dAjhanA hI hoya taise kevalajJAnasvabhAba kari azuddha bhAtmA ko kevalajJAnI mAni anubhavaM tau duHkhI hI hoy| aise je kevalajJAnAdikarUpa prAtmA ko anubhava haiM, te mithyASTi haiN| -jeM. saM. 24-1-57/VI/ rA. dA. karAnA sattva sAtaveM naraka ko jaghanya prAyu kA pramANa zaMkA-jaise sarvArthasiddhi meM taitIsasAgara se kama bhAyu nahIM hotI to kyA sAtaveM naraka meM bhI taitIsasAgara se kama Ayu nahIM hotI? samAdhAna-sAtaveMnaraka meM jaghanyaprAyu eka samaya adhika bAIsasAgara hotI hai aura utkRSTa mAyu taitIsa sAgara hotI hai / (dhavala pu. 7 pR. 118 sUtra 8 va 9) / sAtaveMnaraka meM saba nArakiyoM kI prAyu taiMtIsasAgara kI ho, aisA niyama nahIM hai| jaghanya madhyama aura utkRSTa tInoM prakAra kI prAyu hotI hai, kintu sarvArthasiddhi meM saba devoM kI Ayu taitIsasAgara hotI hai, aisA niyama hai / ( dhavala pu.7 pR. 135 sUtra 37-38 ) / jai.ga. 15-1-68/VII/ ....... manuSya-tiyaMca meM sabhI sthiti vibhakti zaMkA-kyA sAmAnya sthiti meM manuSya, tithaMca va bArahaveM svarga taka ke mithyAdRSTi deva ke alpatarasthiti vibhakti hI hotI hai yA anya bhI ? uttara-tiyaMca, manuSya aura bhavanavAsI se lekara sahanArakalpa ( bArahavaM svarga ) taka ke devoM meM bhujagAra, alpatara aura avasthita sthitivibhakti vAle jIva haiN| mAtra eka sthiti vibhakti vAle jIva nahIM haiM, kiMtu tiyaMca, manuSya aura bArahaveM svarga taka ke devoM meM alpatara bhujagAra aura avasthita arthAta tInoM vibhakti vAle jIva haiN| 9. ga. 4-1-68/VII/ mAM ku. bar3anAtyA
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] 24 prakRtika sthitivibhakti kA tiyaMcoM meM utkRSTa kAla zaMkA- mohanIyakarma ko 24 prakRtiyoM kI vibhakti kA utkRSTa kAla tiryaMcoM meM dezona tIna palya kahA hai, pUre sInapatya kyoM nahIM kahA ? koI baddhAyuSka manuSya 24 prakRtivAlA samyagdRSTi hokara uttamabhogabhUmiyA tiryaMcoM meM utpanna hone para pUrNa tIna palyakAla kyoM nahIM pAyA jAtA ? athavA dezonapUrvakoTi adhika tIna patyakAla kyoM mahIM pAyA jAtA, kyoMki 24 prakRtivAlA tithaMca marakara bhogabhUmiyA~tiryaMca meM utpanna ho sakatA hai ? [ 463 samAdhAna - kSAyika samyagdRSTi yA kRtakRtya vedakasamyagdRSTi pUrva meM baddhAyuSka manuSya bhogabhUmiyA~ tiyaMcoM meM utpanna ho sakatA hai ( Sa0 khaM0 pu0 2, pR. 481 ) kRtakRtya vedaka ke atirikta anya kSayopazamasamyaktvI tiyaMca yA manuSya maraNa karake ekamAtra devagati ko hI prApta hote haiM ( Sa. khaM. pu. 6 pR. 464 sUtra 131 tathA pR. 474-475 sUtra 164 ) / kSAyikasamyagdRSTi ke mohanIyakarma kI 21 prakRti kI aura kRtakRtyavedaka ke 22 prakRti kI sattA hotI hai ataH 24 prakRti kI sattAvAlA vedakasamyagdRSTi marakara samyaktvasahita kisI bhI tiyaMcagati meM utpanna nahIM ho sakatA / usake maraNa se eka aMtarmuhUrtaM pUrvaM samyaktva chUTa kara mohanIya kI 28 prakRtiyoM kI sattA ho jAvegI / jaba 24 prakRti kI sattAvAlA koI bhI jIva tiryaMcoM meM utpanna nahIM ho sakatA to pUrNa tInapalya yA tIna palya se adhika kAlaghaTita nahIM ho sakatA / mohanIya karma kI 28 prakRti kI sattAvAlA koI mithyAdRSTi-manuSya yA tithaMca marakara utkRSTa bhogabhUmiyA~-tiyaMcoM meM utpanna ho vahA~ para kSayopazamasamyagdRSTi ho, anantAnubaMdha kAya kI visaMyojanA karanevAle tiyaMca ke kucha kama tInapalya utkRSTakAla hotA hai / - jai. saM. 31-7-58 / V / ji. ku. jaina, pAnIpata mithyAdRSTi ke jaghanya sattva prakRtiyA~ 144 hotI haiM zaMkA- paMcasaMgraha peja 70 'mithyAtva guNasthAna meM devAyu narakAyu tiryaMcAyu binA 145 prakRtiyoM kA sattva aura 3 kA asattva rahatA hai|' yaha kaise sambhava hai ? samAdhAna - jisane para bhava sambandhI Ayu kA bandha nahIM kiyA hai aise midhyAdRSTi manuSya ke athavA caramazarIrI mithyAdaSTi ke devAyu, narakAyu, tiyaMcAyu ke binA 144 prakRtiyoM kA sattva saMbhava hai, kyoMki aise manuSya ke mithyAtvaguNasthAna meM tIrthaMkara prakRti kA sattva bhI sambhava nahIM hai / 145 ke sthAna para 144 honA cAhie / mohanIya ke vibhinna sattvasthAna evaM unake svAmI zaMkA- mohanIyakarma ke 15 sattva sthAna batalAye gaye haiM / usameM se dUsarA sthAna sasyavatvaprakRti ke abhAva se hotA hai aura pAMcavAM sthAna mithyAtva ke abhAva se hotA hai / samyaktva prakRti dezaghAtI hai aura mithyAtva prakRti sabaMdhAtI hai / ataH dUsare guNasthAna meM mithyAtva kA abhAva honA cAhiye thaa| dUsare guNasthAnavAlA jIva kyA midhyAdRSTi hai yA samyagdRSTi ? - jai. ga. 27-8-64 / 1X / dha. lA. seThI samAdhAna - mohanIya karma kI 28 prakRtiyA~ haiM / zranAdimidhyAdRSTi ke 26 prakRtiyoM kA satva hotA hai, kiMtu samyaktva hone para mithyAtva ke tIna Tukar3e hokara samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti kA bhI sattva ho
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464] [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : jAtA hai ataH anAdi mithyADaSTi ke prathamopazamasamyaktva hone para mohanIyakarma kI 28 prakRtiyoM kA sattva ho jAtA hai| punaH mithyAtva meM jAne para samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti ina donoM kI udvelanA prArambha ho jAtI hai| unameM se prathamasamyaktvaprakRti kI udvelanA hokara 27 prakRti kA dUsarA sattvasthAna hotA hai| yaha sthAna mithyASTi ke hI sambhava hai| samyagmithyAtvaprakRti kI udvelanA ho jAne para sAdimithyAdRSTi ke athavA anAdimithyAdRSTi ke 26 prakRti kA tIsarA sattvasthAna hotA hai| jaba 28 prakRti ke sattvavAlA samyagdRSTi anantAnubandhIcatuSka kI visaMyojanA kara detA hai taba 24 prakRti kA cauthA sattvasthAna hotA hai| darzanamohanIyakarma kI kSapaNA karanevAlA samyagdaSTi jaba mithyAtvakarma kA kSaya kara detA hai taba 23 prakRti kA pA~cauM sattvasthAna hotA hai| samyagmithyAtva kA kSaya kara dene para 22 prakRti kA chaThavA sattvasthAna hotA hai / samyaktva prakRti kA kSaya kara dene para 21 prakRti kA sAtavAM sattvasthAna hotA hai| isa sambandha meM ArSagrantha kA pramANa isa prakAra hai "aTThAvIsAe vihattio ko hovi ? sammAiTThI sammAmicchAiTThI micchAiTThI vaa| sattAvIsAe vittimao ko hodi ? micchaaitttthii| aTThAvIsasaMtakammio ujbelidasammatto micchAiTThI sattAvIsa vittio hovi / chaThavIsa vihattio ko hodi ? micchAiTThI NiyamA / cauvIsAe vihattio ko hovi ? aNaMtANubaMdhivisaMjoive sammAvidvI vA sammAmicchAviTThI vA annnnyro| aTThAvIsa saMtakammieNa agaMtANubaMdhivisaMjoive cuvaasvihttio| ko visaMjoao ? smmaaditttthii| cauvIsasaMtakammiya sammAdiTThIsu sammAmicchataM paDivaNNesu tastha cuviisNpyddisNtuvsNbhaado| tevIsAe bihattio ko hovi ? masso vA maNussiNI vA micchatte khavide-sammata-sammAmicchatte sese vAvIsAe vittio ko hodi ? maNusso vA maNussiNI vA micchatte sammAmicchatte ca khatrive samatta sese / ekAvIsAe vihattio ko hodi ? khINa snnmohnnijjo|" (jayadhavala pu. 2) artha-paTThAIsaprakRtika vibhaktisthAna kA svAmI kauna hotA hai ? samyagdRSTi, samyagmidhyAdRSTi yA mithyAiSTi jIva aTThAIsa prakRtikavibhakti ( sattva ) sthAna kA svAmI hotA hai| sattAIsaprakRtikasattvasthAna kA svAmI kauna hotA hai ? mithyAdRSTijIva sattAIsaprakRtisthAna kA svAmI hotA hai| aTThAIsa prakRtiyoM kI sattAvAlA miyAdaSTi jIva samyaktvaprakRti kI udvelanA karake sattAIsa prakRtiyoM kI sattAvAlA hotA hai| chabbIsaprakRtika sthAna kA svAmI kauna hotA hai ? niyama se mithyAdRSTi jIva 26 prakRtika sthAna kA svAmI hotA hai| caubIsa prakRtika sthAna kA svAmI kauna hotA hai ? anantAnubandhI kI visaMyojanA karanevAlA samyagdRSTi yA samyagmithyASTi jIva caubIsaprakRtika sthAna kA svAmI hotA hai| aTThAIsaprakRtiyoM kI sattAvAlA anantAnabandhI kI visaMyojanA kara dene para caubIsaprakRtiyoM kI sattAvAlA hotA hai| visaMyojanA kauna karatA hai ? samyamhaSTijIva visaMyojanA karatA hai / caubIsaprakRtiyoM ko sattAvAle samyagdRSTi jIva ke samyagmidhyAtva ko prApta hone para samyagmithyAdRSTi ke caubIsa prakRtika sattvasthAna bana jAtA hai / teIsaprakRtikasthAna kA svAmI kauna hai ? jisa manuSya yA manuSyiNI ke mithyAtvakarma kA kSaya ho gayA hai| darzanamohanIya kI samyaktva aura samyagmithyAtva ye do prakRtiyAM zeSa raha gaI haiM vaha teIsaprakRtika sthAna kA svAmI hai| bAIsaprakRtika sthAna kA svAmI kauna hai ? jisa manuSya yA manuSyanI ke mithyAtva aura samyagmithyAtva kA kSaya ho gayA hai, samyaktvaprakRti zeSa raha gaI hai, vaha 22 prakRtikasthAna kA svAmI hai| ikkIsaprakRtika satvasthAna kA svAmI kauna hotA hai ? jisane darzanamohanIyakarma kA kSaya kara diyA hai vaha ikkIsa prakRtika sthAna kA svAmI hai|
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 465 27 prakRti sattvasthAna samyaktvaprakRti kI udva elanA se hotA hai / teIsa prakRtika sattvasthAna mithyAtva ke kSaya se hotA hai usake pazcAt samyagmithyAtvaprakRti ke kSaya se 22 prakRtika sattvasthAna hotA hai / usake pazcAt samyaktvaprakRti ke kSapa se 21 prakRtika sattvasthAna hotA hai / isase spaSTa ho jAtA hai ki prathama mithyAtva kA kSaya hotA hai / jo sarvaghAtI hai| usake pazcAt samyagmithyAtvaprakRti kA kSaya hotA hai jo mizrarUpa hai / usake pazcAt samyaktvaprakRti kA kSaya hotA hai jo dezaghAtIrUpa hai / -- jai. ga. 9-4-70 /VI / ro. lA. mittala naraka meM 26-30 prakRtika bandhasthAna meM e1 prakRtika sattvasthAna zaMkA- dUsarI, tIsarI pRthivI ke nArakiyoM ke 29 prakRti kA bandha karate samaya nAmakarma kI 91 prakRti kA sattva sambhava hai, phira paMcasaMgraha pR. 401 paMkti 7 para nAmakarma kI 29 prakRti kA baMdha karane vAle ke 91 prakRti kA sattva kyoM nahIM kahA ? samAdhAna - dUsare, tIsare naraka meM nAmakarma kI 29 prakRti kA baMdha karanevAle mithyAdRSTi nArakI ke 61 prakRti kA sattva sambhava hai jaisA ki paMcasaMgraha pR. 401 paMkti 3 va 4 meM kahA hai| kiMtu paMkti sAta meM dUsare, tIsare naraka ke asaMyata samyagdRSTi kI apekSA kathana hai / dUsarI, tIsarI pRthivI ke jisa nArakI ke 91 kA sattva hogA vaha asaMyatasamyagdRSTi avasthA meM tIrthaMkara prakRti kA avazya bandha karegA ataH usake 26 prakRti kA baMdha na hokara nAmakarma kI 30 prakRti kA baMdha hogaa| dUsare, tIsare naraka kA samyagdRSTinArakI yadi nAmakarma kI 29 prakRtiyoM kA baMdha karatA hai to vaha tIrthaMkaraprakRti kA baMdhaka nahIM hai / jo samyagdRSTinArakI tIrthaMkaraprakRti kA baMdha nahIM karatA hai usake tIrthaMkara prakRti kA sattva saMbhava na hone se 61 kA satva nahIM ho sakatA / - jai. ga. 22-4-76 / ja. lA. jaina, bhINDara 8 prakRtika savasthAna kyoM nahIM kahA ? evaM vaikriyika zarIra kI udvelanA ho jAne para vaikriyika bandhana va saMghAta kA sattva rahatA hai zaMkA- nAmakarma ke satva sthAnoM meM eka sthAna AhArakazarIra aura AhArakaAMgopAMga ke satva se rahita bhI hai vahAM AhAraka baMdhana aura AhAraka saMghAta ke satva kA abhAva kyoM nahIM batalAyA ? jisa jIva ne AhArakadvika kA baMdha nahIM kiyA usake AhAraka baMdhana aura AhArakasaMghAta pAyA jA sakatA hai kyA ? yadi pAye jAte haiM to kaise ? samAdhAna - nAmakarma kI 93 prakRtiyA~ haiM / unameM se pA~cabandhana aura pAMcasaMghAta aura sparza, rasa, gandha, va kI 16 prakRtiyA~ kula 26 prakRtiyA~ bandhake prayogya haiM / 67 prakRti bandhayogya haiM / kahA bhI hai vaNNa-rasa-gaMdha-phAsA ca ca igi satta sammamicchata / hoMti abaMdhA baMdhaNa paNa paNa saMghAya sammattaM // 6 // ( paMcasaMgraha jJAnapITha pR0 48 )
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha-cAra varNa, cAra rasa, eka gandha, sAta sparza, samyagmithyAtva, samyaktvaprakRti, pA~ca bandhana, pA~ca saMghAta, ye isa prakAra 26 nAmakarma kI aura 2 mohanIyakarma kI kula 28 prakRtiyAM baMdha ke ayogya haiN| dehe aviNAbhAvI baMdhaNasaMghAra idi abNdhvyaa| vaNNa caukke'bhiraNe gahide cattAri baMdhudaye // 34 // (go.ka.) artha-zarIra nAmakarma ke sAtha baMdhana aura saMghAta vinAbhAvI hai| isa kAraNa pAMca baMdhana aura pAMca saMghAta meM daza prakatiyAM baMdha aura udaya avasthA meM abheda vivakSA meM jUdI nahIM ginI jAtI, zarIra nAmaprakRti meM hI gabhita ho jAtI haiN| sparza, rasa, gaMdha, varNa ina cAroM meM inake 20 bheda zAmila ho jAte haiN| isa kAraNa abheda kI apekSA se baMdha va udaya avasthA meM inake 20 bheda kI bajAya 4 gine jAte haiN| ina do gAthAnoM se itanA spaSTa ho jAtA hai ki pAMcasaMghAta aura pAMcabandhana ye dasa prakatiyAM, baMdhava udaya kI vivakSA meM, zarIra nAmakarma meM garbhita karake inako baMdha va udaya prakRtiyoM meM nahIM ginI gii| sattva kI vivakSA meM pAMcasaMghAta aura pA~cabaMdhana ko zarIra nAmakarma meM zAmila nahIM kiyA gayA hai, isIliye nAmakarma ke prakati Adi sattvasthAna batalAye haiN| ve sthAna isaprakAra haiM viduigiNaudI udI aDacaudoahiyasIdi sodiy| uNNAsIdattari sattattari basa ya va sattA // 6.9 // savvaM tisthAhArubhaUNaM suraNirayaNara ducaariduge| umvellide hade cau tere jogissa saNavayaM // 610 // ( go.ka.) artha-93, 62,61,10,88,84, 82,80,76, 78, 77, 10,9 prakRtirUpa meM nAmakarma ke sattva sthAna 13 haiN| nAmakarma kI sarva prakRtirUpa 93 kA sthAna hai| unameM se tIrthakara ghaTAne se 92 kA sthAna, AhArakayugala ghaTAne se 61 kA, tInoM AhArakaDhika aura tIrthakara ghaTAne se 60 kA sthAna hotA hai| usa 60 ke sthAna meM devayatidika kI ulanA hone se 88 kA sthAna hotA hai| narakagatidvika aura vaikriyikadvika kI udvelanA hone para 84 kA sthAna hotA hai| manuSyadvika kI udvelanA ho jAne para 82 kA sattvasthAna hotA hai| zeSa sattvasthAna kSapaka zreNI meM sambhava hai| isIprakAra jJAnapITha se prakAzita paMcasaMgraha pR0 385.389 para gAthA 208-219 meM kathana hai| tathA zrI amitagati paMcasaMgraha pR0 464-467 para zloka 221-230 meM kathana hai| hArasusamma missaM suraduga grycukkmnnukmso| uccAgodaM maNudugamuvellijjati jIvehiM // 350 // artha-prAhArakadvika, samyaktvaprakRti, mizramohanI, devagati kA yugala, narakagati prAdi 4 ( narakadvika vaikriyikadvika ), UMca gotra, manuSyagatidvika ye 13 udvelana prakRtiyAM haiM / yahA~ para yaha bAta vicAraNIya hai ki pAhArakazarIra aura AhArakazarIraAMgopAMga tathA vaikriyikazarIra va vaikriyikazarIrAMgopAMga kA to udvelana kahA, kiMtU AhArakasaMghAta va AhArakazarIrabaMdhana, tathA vaikriyikasaMghAta vaikriyikazarIrabaMdhana ina prakRtiyoM kA udvelana kyoM nahIM kahA hai? jisane AhArakazarIra kA baMdha nahIM kiyA usake
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 497 (1) AhArakazarIra (2) mAhArakazarIrAGgopAGga (3) AhArakazarIrasaMghAta, (4) AhArakazarIrabaMdhana ina cAra prakRtiyoM kA sattva nahIM pAyA jAtA hai| ataH 93 meM se ina cAra ko ghaTAne para 86 kA sattvasthAna hotA hai maura 92 meM se ina cAra ko ghaTAne para 8 kA sattvasthAna hotA hai| ina 4 ko na ghaTAkara mAtra AhArakazarIra va AhArakazarIrAMgopAMga ina do ko ghaTAkara 91 va 90 kA sattvasthAna batalAyA hai, yaha bhI vicAraNIya hai / narakagati kI udvalanA hone para narakagati, narakagatyAnupUrvI, vaikriyikazarIra, vaikriyikazarIrAGgopAGga, vaikriyikasaMghAta, vaikriyikazarIra baMdhana ina chaH prakRtiyoM ko 88 prakRti sthAna meM ghaTAne se 82 kA sattvasthAna hotA hai kiMtu chaH ko na kama karake 4 ko kama karake 84 kA sattvasthAna batalAyA hai / yaha bhI vicAraNIya hai| ina saba para vicAra karane se aisA pratIta hotA hai ki AhArakazarIradvika kI udvelanA ho jAne para bhI AhArakazarIrasaMghAta va bandhana ina do prakRtiyoM kI udvelanA nahIM hotI hai| isIprakAra vaikriyikazarIradvika kI udvelanA ho jAne para bhI kriyikazarIrasaMghAta va vaikriyikazarIrabaMdhana kI udvelanA nahIM hotI hai / 91,90,88, 84, 82 ina sattvasthAnoM kA udvelanA kI apekSA se kathana hai| 63 va 62 kA sattva vAle jIva jaba pAhArakadvika kI udvelanA kara dete haiM taba unake kramazaH 91 va 10 kA sattvasthAna hotA hai| yadi yaha kahA jAya ki samyagdRSTi ke prAhArakazarIra kI ulanA nahIM hotI isaliye 93 ke sattvasthAna vAle jIva ke AhArakazarIra kI udvelanA nahIM ho sakatI, kyoMki tIrthaMkaraprakRti kA sattva hone se vaha eka aMtarmuhUrta se adhika mithyAtva meM nahIM raha sakatA hai ? aisA kahanA sarvathA ThIka nahIM hai, kyoMki saMyama se cyUta hokara jaba vaha asaMyama ko prApta ho jAtA hai, usake AhArakazarIradvika kI ualanA prArambha ho jAtI hai / kahA bhI hai "asaMjamaM gado AhArasarIrasaMtakammiyo-saMjado aMtomuhatteNa uvvellaNamADhavedi jAva asaMjado jAva asaMta. kammaM ca asthi tAva ugvellevi|" (dhavala pu0 16 pR0 418 ) martha-AhArakazarIra-satkarmika-saMyata asaMyama ko prApta hokara antarmuhUrta meM udvelanA prArambha karatA hai, jaba taka vaha asaMyata hai aura jaba taka vaha satkarma se rahita hotA hai, taba taka vaha udvelana karatA rahatA hai| isIprakAra vaikriyikazarIra kI udvelanA ho jAne para bhI vaikriyikasaMghAta va baMdhana ina do prakRtiyoM ko udvelanA nahIM hotI hai| nAmakarma ke ina sattvasthAnoM meM nityanigodiyA jIva ke sattvasthAnoM kI vivakSA nahIM hai, kyoMki jisane vakriyikazarIracatuSka va AhArakazarIracatuSka kA kabhI baMdha hI nahIM kiyA usake sattvasthAna bhinna prakAra ke hoNge| -ja'. ga. 3-4-69/VII/ su. zrItalasAgara dezaghAtI / savaghAtI zaMkA-anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa va pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyoM meM kina kinake sarvaghAtI va dezaghAtI spaddhaka hote haiM ? samAdhAna-anantAnubandhI kaSAya, apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya aura pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ina bAraha prakRtiyoM meM sarvadhAtI sparTakahI hote haiM, dezaghAtI sparddhaka nahIM hote kyoMki ye sarvaghAtI prakRtiyA~ haiN| (go0 sA0 ka0 gAthA 199) -jaM. ga. 1-2-62/VI/ M. lA. seThI, khuraI
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 ] dezaghAtI / sarvaghAtI zaMkA-saMjvalana aura nava nokavAya meM kyA sarvaghAtI aura dezaghAtI donoM prakAra ke sparddhaka hote haiM yA kevala dezaghAtI hI hote haiM ? [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra samAdhAna - cAra saMjvalana kaSAya aura nava nokaSAya yadyapi dezaghAtI prakRtiyA~ haiM kyoMki ye sakala cAritra kA ghAta nahIM karatI, kiMtu inameM sarvaghAtI sparddhaka bhI haiM, kyoMki inameM zaila, asthi va dAru rUpa anubhAga pAyA jAtA hai| go. sA. ka. 182 ) zaila, asthi va dAru kA bahubhAga sarvaghAtI hai / ( go. sA. ka. gAthA 180 ) ba~TavAre meM bhI inako sarvaghAtI kA dravya milatA hai / ( go. sA. ka. gAthA 199 ) - jaM. ga. 25-1-62 / VII / dha. lA. seThI, khuraI cAroM kaSAyoM ke utkRSTa spardhakoM kI asamAnatA zaMkA- mokSamArga prakAzaka navamA adhikAra pR. 499 para likhA hai- 'anantAnubandhI Adi bheva haiM, te tIvra maMdakaSAya kI apekSA nahIM haiM / jAteM midhyAdRSTi ke tIvrakaSAya hote va maMdakaSAya hote anantAnubandho Adi cAroM kA udaya yugapat ho hai / tahA~ cyAroM ke utkRSTasparddha ke samAna kahe haiN|' isa para yaha zaMkA hai ki anantAnubandhI Adi pyAroM kA yugapat udaya hote hue bhI pyAroM kA vipAka bhinna-bhinna hai phira unake utkRSTa sparddhaka samAna kaise ho sakate haiM ? Agama pramANa sahita uttara dene kI kRpA kareM / samAdhAna - anantAnubandhIkaSAya samyagdarzana kI ghAtaka | apratyAkhyAnAvaraNakaSAya dezasaMyama kI ghAtaka hai / pratyAkhyAnAvaraNakaSAya sakalasaMyama kI ghAtaka hai| saMjvalanakaSAya yathAkhyAtacAritra kI ghAtaka hai / samyagdarzana aura samyakcAritra ina donoM meM se samyagdarzanaguNa mahAn hai, kyoMki samyagdarzana ke hone para hI samyagjJAna va samyakcAritra hote haiM / dezasaMyama, sakalasaMyama aura yathAkhyAtacAritra meM yathAkhyAtacAritra sabase mahAn hai, kyoMki yaha zukladhyAnapUrvaka hotA hai / dezacAritra kI apekSA sakalacAritra mahAn hai, kyoMki sakalasaMyama meM sampUrNa pApoM kA tyAga ho jAtA hai / mahAn guraNa ko ghAta karane vAle karma meM anubhAga bhI mahAn ( adhika ) honA cAhie / kahA bhI hai-- ' dezasaMyama ke ghAtI apratyAkhyAnAvaraNakaSAya ke anubhAga se pratyAkhyAnAvaraNakaSAya kA anubhAga yadi anantaguNA na ho to vaha dezasaMyama se anantaguNe sakalasaMyama kA ghAtI nahIM ho sakatA' ( jayadhavala pu. 9 pR. 87 ) yadyapi mithyAtvAdi saba karmoM ke spardhaka jaghanya se utkRSTa taka binA pratiSedha ke haiM to bhI una sabake antimaspardhaka samAna nahIM haiM jaisA ki mahAbandha va jayadhavala meM kahA gayA hai - midhyAtva ke utkRSTasthAna zailasamAna antima spardhaka se anantAnubandhI lobha kA antima anubhAgaspardhaka anantaguNAhIna hai| usase anantAnubandhImAyA kA antima anubhAgaspardhaka vizeSa hona hai / usase anantAnubandhI krodha kA antima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai| usase anantAnubandhImAna kA aMtima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai / usase saMjvalanalobha kA antima anubhAgaspardhaka anantaguNAhIna hai| usase saMjvalanamAyA kA aMtima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai| usase saMjvalana krodha kA antima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai / usase saMjvalanamAna kA antima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai| usase pratyAkhyAnAvaralobha kA antima anubhAgaspardhaka anantaguNAhIna hai| usase pratyAkhyAnAvaraNamAyA kA antima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai / usase pratyAkhyAnAvaraNa krodha kA antima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai / usase pratyAkhyAnAvaraNamAna kA antima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai / usase pratyAkhyAnAvara lobha kA antima anubhAgaspardhaka anantaguNAhIna
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 466 hai| usase apratyAkhyAnAvaraNamAyA kA antima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai| usase apratyAkhyAnAvaraNakrodha kA mantima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai| usase apratyAkhyAnAvaraNamAna kA antima anubhAgaspardhaka vizeSahIna hai| yaha alpabahutva jayadhavala pustaka 5 pR0 133-34 va pR0257 tathA mahAbandha pu0 5 pR0 221 para kahA gayA hai| ataH ina AgamapramANoM se siddha hai ki anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ina cAroM kaSAyoM ke utkRSTaspardhaka samAna nahIM haiN| -ja.ga.6-6-63/IX/prakAzacanda anantAnubandhI kI visaMyojanA-samyaktvI hI karatA hai zaMkA-anantAnubandhIkaSAya ko visaMyojanA samyagdRSTi karatA hai yA mithyAdRSTi ? kisa graMtha meM yaha kathana hai ? samAdhAna-anantAnabandhIkaSAya kI visaMyojanA kSayopazamasamyagdaSTi karatA hai aura kisI bhAcArya ke matAnusAra prathamopazamasamyagdRSTi bhI karatA hai, kiMtu mithyAdRSTi visaMyojanA nahIM karatA hai| kahA bhI hai "ko visaMjoao ? smmaavitttthii| micchAiTThI Na visaMjoevi ti kudo Namvade ? sammAviTThI vA sammA. micchAviTThI vA cauvIsa vihasio hovi tti aivamhAdo suttAdo nnvvde|" ( jayadhavala pu. 2 pR. 218 ) artha isaprakAra haiprazna--visaMyojanA kauna karatA hai ? usara-samyagdRSTi jIva visaMyojanA karatA hai / prazna-mithyAdRSTi jIva visaMyojanA nahIM karatA yaha kaise jAnA jAtA hai ? uttara-'samyagdRSTi yA samyagmidhyAdRSTijIva caubIsa prakRtika sthAna kA svAmI hai| isa sUtra se jAnA jAtA hai ki mithyAvaSTi jIva anantAnubandhI kI visaMyojanA nahIM karatA hai| isa pArSavAkya se spaSTa ho jAtA hai ki anantAnubandhI kaSAyacatuSka dravyakarma kI visaMyojanA samyagdRSTijIva karatA hai mithyASTi visaMyojanA nahIM karatA hai / -Ne. ga. 12-8-65/V/a. kundanalAla anantAnubandhI ko visaMyojanA hotI hai, kSaya nahIM prazna-anantAnubandhI kaSAya kI visaMyojanA hotI hai, kSaya kyoM nahIM hotA ? uttara-anantAnubandhIkaSAya kA dravya apratyAkhyAnAvaraNa Adi kaSAyarUpa saMkramaNa karake sthita rahatA hai paura mithyAtva yA sAsAdanaguNasthAna meM girane para vahI dravya punaH anantAnubandhI kaSAyarUpa pariNama jAtA hai, isaliye anantAnubandhIkaSAya kI visaMyojanA hotI hai|
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 ) [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / zrI vIrasenaAcArya ne visaMyojanA kA lakSaNa tathA visaMyojanA va kSapaNA kA antara batalAte hae jayadhavala meM nimna prakAra likhA hai "kA visaMjoyaNA? aNaMtANubaMdhicaukkakkhaMdhANaM parasarUveNA pariNamaNaM visNyojnnaa| Na parodayakammakkhavaNAe viyahicAro, tesi parasarUveNa pariNadANaM puNaruppattIe abhaavaado|" ( jayadhavala pu 2 pR 219) artha-visaMyojanA kise kahate haiM ? anantAnubandhI catuSka ke skandhoM ko para prakRtirUpa se pariNamA dene ko visaMyojanA kahate haiN| visaMyojanA kA isa prakAra lakSaNa karane para jina karmoM kI paraprakRti ke udayarUpa se kSapaNA hotI hai unake sAtha vyabhicAra ( ativyApti ) A jAyagA so bhI bAta nahIM hai, kyoMki anantAnubandhI ko choDakara pararUpa se pariNata hae anya karmoM kI puna: utpatti nahIM pAI jAtI hai| ataH visaMyojanA kA lakSaNa anya koM kI kSapaNA meM ghaTita na hone se ativyApti doSa nahIM pAtA hai| "kammaMtarasarUveNa saMkamiya avaThThANaM visaMjoyaNA, gokammasarUveNa pariNAmo khavaNA tti asthi dohaM pi lkkhnnbhedo| Na ca aNaMtANubaMdhINaM va saMchohaNAe vi gaTThAsesakammANaM visaMjoyaNaM paDi bhedAbhAvAdo puNaruppattI, ANaputhvIsaMkamavaseNa lobhabhAvaM gaMtUNa akammasakhveNa pariNamiya khavaNabhAvamuvagayANaM puNaruppattivirohAdo / aNaMtANabaMdhINa va micchatsAdINaM visaMjoyaNa-payaDibhAvo Airiehi kiNNa icchijjave ? Na, visaMjoyaNabhAvaM gaMtUNa puNo NiyameNa khavaNabhAvamuvaNamaMti tti tattha tvnnugbhuvgmaado| Na ca aNaMtANubaMdhIsu visaMjoidAsu aMtomuttakAlabhaMtare tAsimakammabhAvagamaNaNiyamo asthi jeNa tAsi visaMjoyaNAe khavaNasaNNA hojja / tado aNaMtANu-baMdhoNaM va sesavisaMjoida payaDINaM Na puNaruppattI asthi tti siddh|" (jayadhavala pu. 5 pR. 207-208 ) artha-kisI karma kA dUsare karmarUpa saMkramaNa karake Thahare rahanA visaMyojanA hai| aura karma kA nokarma arthAta karmAbhAvarUpa se pariNamana honA kSapaNA hai| isa prakAra donoM ke lakSaNoM meM bheda hai| yadi kahA jAya ki pradeza kSepaNa se naSTa hue azeSa karmoM meM visaMyojanA ke prati koI bheda nahIM hai ataH manantAnubandhI kI taraha una koM kI bhI pUnaH utpatti ho jAyagI so yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai| kyoMki saMkramaNa ke kAraNa lobhapane ko prApta nokara prakarmarUpa se pariNamana karake naSTa haI una prakRtiyoM kI pUna: utpatti hone meM virodha hai| yadi kahA jAya patAnabandhI kI taraha mithyAtvAdi prakRtiyoM ko bhI prAcAryoM ne visaMyojanA prakRti kyoM nahIM mAnA? to sIkA karanA ThIka nahIM hai, kyoMki mithyAtvAdi prakRtiyA~ visaMyojanapane ko prApta hokara anantara niyama se bhayavasthA ko prApta hotI haiM, isaliye inameM visaMyojanapanA nahIM mAnA gyaa| kiMtu anantAnabandhI kaSAyoM kA visaMyojana hone para antarmuhUrtakAla ke bhItara unake prakarmapane ko prApta hone kA niyama nahIM hai jisase ki visaMyojanA kI kSapaNA saMjJA ho jAya / ataH anantAnubandhI kI taraha zeSa visaMyojita prakRtiyoM kI punaH utpatti nahIM hotI yaha siddha huaa| "tesi puNarupajjamANasahAvANaM khINa svirohaado|" ( jayadhavala pu. 5 pR. 244 ) artha -kyoMki anantAnubandhI punaH utpanna svabhAvavAlI hai ataH unheM kSINa mAnane meM virodha bhAtA hai| -je. ga. 12-10-67/VII/zAntilAla anantA0 visaMyojanA kA svAmI zaMkA-anantAnubandhI ko visaMyojanA kisa guNasthAna meM hotI hai ?
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] samAdhAna-anantAnubandhI kI visaMyojanA samyagdRSTijIva cauthe se sAtaveM taka kisI bhI guNasthAna meM kara sakatA hai| -je.ga.30-11-67/VIII/ kaMvaralAla anantAnubandhI kI visaMyojanA kyoM ? zaMkA-cAra anantAnubandhIkaSAya aura tIna darzana mohanIyakarma ina sAta prakRtiyoM ke upazama, kSayopazama tathA kSaya se upazamasamyagdarzana, kSayopazamasamyagdarzana aura kSAyikasamyagdarzana hotA hai phira anantAnubandhI kI visaMyojanA kI kyA AvazyakatA hai ? samAdhAna-pararUpa se prApta hokara karma ke niHsattva ho jAne para jisa karma kI punaH utpatti nahIM hotI usa karma ke vinAza ko kSapaNA kahate haiN| jisa prakAra pAThakaSAyoM kI punaH utpatti nahIM hotI, kintu usa prakAra anantAnubandhI kI punaH utpatti na hotI ho, yaha bAta to hai nahIM, pariNAmoM ke vazase sAsAdana prAdika meM isakA punaH sattva pAyA jAtA hai, ataH anantAnubandhIkaSAya kI visaMyojanA hotI hai / ( jayadhavala pu. 3 pR. 246, pu. 4 pR. 11 va 24; pu. 5 pR. 207-208 ) jisane darzanamohanIyakarma kA kSaya kara diyA hai aisA kSAyikasamyagdRSTi mithyAtva yA sAsAdanaguNasthAna ko prApta nahIM hotA, ataH usake anantAnubandhIkaSAya kA punaH sattva nahIM pAyA jAtA hai| -. ga. 7-8-67/VII/ zAMtilAla anantAnubandhI ke sattva binA 166 sAgara taka vedaka samyaktvI raha sakatA hai zaMkA-kaSAyapAhuDa pu0 4 pR0 206 para anantAnubandhI kI visaMyojanA ke pazcAt punaH usake saMyukta hone meM sabase adhika kAla kucha kama 132 sAgara lagatA hai| eka jIva kyA itane kAla taka anantAnubandhI kA visaMyojaka raha sakatA hai ? samAdhAna-koI mithyAdRSTijIva vedakasamyagdRSTi hokara anantAnubandhIkaSAya kI visaMyojanA kara detA hai| punaH vedakasamyaktva ke sAtha kucha kama 66 sAgara taka rahA, eka antamuharta ke liye samyagmithyASTi ho gayA, phira kara kucha kama 66 sAgara taka samyagdRSTi banA rhaa| phira girakara mithyAtva ko prApta ho gayA aura anantAnubandhIkaSAya kA baMdha va saMyojanA krlii| aisA jIva kucha kama do 66 sAgara arthAt kucha kama 132 sAgara taka anantAnubandhI kI visaMyojanA vAlA raha sakatA hai| (SaTkhaNDAgama pu0 5, pR0 6 va kaSAyapAhuDa pu0 5 pR0 269 ) -naM. saM. 4-2-58/V/ a. rA. ma. ( A. zrI zivasAgaraNI saMghastha ) (1) anantAnubandhI prAdi cAroM kaSAyoM meM dAru, asthi va zailarUpa spardhaka haiM (2) dezaghAtI spardha kodaya meM bhI prAyubandha sambhava hai zaMkA-zAstroM meM kaSAya ke 4 bheva kiye haiM anantAnubandhI Adi kI apekSA se aura zakti ko apekSA se zilA, pRthvI, dhUli, jala ye 4 bheva kiye haiM kaI vidvAna inako kramazaH anantAnubandhI Adi ke udAharaNa ke rUpa meM
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : lete haiM so kyA yaha vAstava meM ThIka hai ? yadi aisA hI mAnA jAya to jalarekhAvat saMjvalana kaSAya meM Ayu kA baMdha nahIM honA cAhiye aura devAyu kA bandha sAtaveM guNasthAna taka batalAyA hai so kisa AdhAra para baMdhatA hai, spaSTa kIjiye / samAdhAna- - krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAra prakAra kI kaSAya haiM / inameM se pratyeka ke pranantAnubaMdhI, pratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana ye cAra bheda haiN| isaprakAra kaSAya solahaprakAra kI hai / "anantAnubandhyApratyAkhyAnapratyAkhyAna saMjvalana vikalpAzcaikazaH krodhamAnamAyA lobhAH / " // 89 // [ mokSazAstra ] artha - zranantAnubandhI, prapratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana ye pratyeka krodha, mAna, mAyA aura lobha ke bheda se solaha kaSAya haiM / paDhamAdiyA kasAyA sammattaM vesasayala cAritaM / jahakhAdaM ghAdaMti ya guNaNAmA hoMti sesAvi // 45 // artha - anantAnubandhI, apratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana ye cArakaSAya krama se samyaktva ko, dezacAritra ko sakalacAritra ko aura yathAkhyAtacAritra ko ghAtatI haiM / go. ka. ] kevalaNANAvaraNaM vaMsaNa chakkaM kasAyavArasayaM / micchaM ca savvadhAdI sammAmicchaM abaMdhahi // 39 // ( go. ka. artha- kevalajJAnAvaraNa, kevaladarzanAvaraNa aura pA~canidrA isaprakAra darzanAvaraNa ke chaH bheda, tathA anaMtAnubandhI-apratyAkhyAna-pratyAkhyAna- krodha-mAna- mAyA lobha ye bArahakaSAya aura mithyAtvamohanIya saba milakara 20 prakRtiyA~ sarvaghAtI haiM tathA samyagmithyAtva abandhaprakRti bhI sarvaghAtI hai| arthAt 16 kaSAyoM meM se anantAnubandhI, zrapratyAkhyAna, aura pratyAkhyAna to sarvaghAtiyA prakRti haiM aura saMjvalanadezaghAtI hai| prathama bArahakaSAya meM sarva ghAtisparddhaka hote haiM, dezaghAti sparddhaka nahIM hote / cArasajvalanakaSAya meM sarvaghAtI aura dezaghAtI donoM prakAra ke sparddhaka hote haiM / satI ya lavAdArU aTThI selovamAhU ghAdINaM bAra- anaMtima bhAgotti besaghAvI tavo sabhye // 180 // (go.ka.) artha - ghAtiyA karmoM kI zakti latA - kATha haDDI aura patthara ke samAna hai| latA aura dArU kA anantava bhAga dezaghAtiyA hai zeSa saba sarvaghAtiyA haiM / AvaraNadesa ghAvaMtarAya saMjalaNa purisa sattarasaM / caduvidha bhAvapariNadA tividhA bhAvAhu sesANaM // 182 // ( go . ka. ) artha - AvaraNa kI dezaghAtiyA 7 prakRtiyA~, aMtarAya 5, saMjvalanakaSAya 4 aura puruSaveda ina 17 prakRtiyoM meM cAroM prakAra ke sparddhaka hote haiM aura ghAtiyA karma kI zeSa saba baMdhaprakRtiyoM meM asthi, zaila, dArU, ina tIna prakAra ke sarvaghAti sparddhaka hote haiM, latArUpa sparddhaka nahIM hote, kyoMki ve dezaghAti haiM / isase siddha hai ki anaMtAbandhI, apratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana ina cAroM kaSAyoM meM zaila ( patthara kI rekhA, patthara, bA~sa kI jar3a,
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 503 krimirAga ) ke samAna, asthi ( pRthvI kI rekhA, haDDI, meDhe ke sIMga, cakramala ) ke samAna dArU ( dhUlirekhA, kATha, gomUtra, zarIra mala ) ke samAna sparddhaka hote haiM / jar3a, ina vAkyoM ke viruddha yaha mAnyatA ki anantAnubandhI meM mAtra zaila ( patthara kI rekhA, patthara, bAMsa kI krimirAga ) sparddhaka, apratyAkhyAna meM asthi ( pRthvI kI rekhA, haDDI, meDhe ke sIMga, cakramala ) sparddhaka hI hote haiM, aura pratyAkhyAna meM dArU ( dhUlirekhA, kATha, gomUtra, zarIra mala ) ke samAna aura saMjvalana meM latA, ( jala rekhA, beMta, khurapA, haldI ke raMga ) ke samAna hI sparddhaka hote haiM, ucita nahIM hai| dUsare anantAnubandhI ke prabhAva meM pratyAkhyAna ke udaya meM tiyaMcAyu nahIM ba~dha sakatI hai / chaThe aura sAtaveM guNasthAnoM meM saMjvalanakaSAya ke dezaghAtiyAspaddhakoM kA udaya hotA hai, sarvaghAtiyA spaddhakoM kA udaya nahIM hotA hai / chaThe aura sAtaveM guNasthAnoM meM devAyu kA bandha hotA hai / isase siddha hotA hai ki dezaghAtisparddha koM meM bhI Ayu ke bandha kA virodha nahIM hai / guraNa zreNI - jai. ga. 24-10-66 / VI / paM. zAMtikumAra guNa zreNI zaMkA- guNazra eNI tIna taraha kI batAI hai - 1. udayAdi 2. avasthita 3. galitAvazeSa / ye tInoM kahA~kahA~ hotI haiM ? samAdhAna - 1. jahA~ udayAvalI bhI guNazreNI AyAma viSai garbhita hoya tisako udayAdi guNazreNI kahe hai / 2. guNazreNI kA prArambha karane ke prathama samaya viSai jo guraNazreNI zrAyAma kA pramANa thA tAmeM eka-eka samaya vyatIta hote tAke dvitIyAdi samaya niviSai guraNazreNI zrAyAma kramate eka-eka niSeka ghaTatA hoi avazeSa rahe tAkA nAma galitAvazeSa hai / 3 guNazreNI AyAma ke prArambha karane kA prathama dvitIyAdi samayani viSaM guNazreNI zrAyAma jetA kA tetA rahe / jyU jyU eka-eka samaya vyatIta hoI tyU tyU guNazreNIprAyAma ke anantaravartI uparitanasthiti kA eka-eka niSeka guNazreNIAyAma viSaM milatA jAi tahA~ avasthita guNazreNIAyAma kahie hai | ( labdhisAra paM0 ToDaramalajI kRta bhASA TIkA pR0 21-22 ) tatvArtha sUtra adhyAya 9 sUtra 45 meM jo dasa sthAna asaMkhyAtaguNanirjarA ke kahe haiM una sthAnoM meM galitAvazeSa guNazreNI hoya hai / saMyama yA saMyamAsaMyama sambandhI jo nirantara guNazreNI nirjarA hoya hai vaha avasthita guNazreNI hai / usameM bhI jo udayAgata prakRtiyA~ haiM unakI udayAdi guNazra NI hoya hai / 1 - patrAcAra / ba. pra. sa., paTanA
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 ] [ paM0 ratana canda jaina mukhtAra : sthiti anubhAga kANDaka sthitikANDaka ghAta ekendriya bhI karatA hai para vaha avipAka nirjarA nahIM karatA zaMkA-saMzI pacendriya paryApta marakara ekendriyoM meM utpanna hone vAle jIva ke palyopama ke asaMkhyAtavabhAga kAla taka sthitikANDakoM ke dvArA nirjarA hotI rahatI hai, yaha avipAkanirjarA hai yA nahIM ? samAdhAna-saMjJI paMcendriya paryApta jIvoM meM mohanIyakarma kA utkRSTa sthitibaMdha sattara koDAkoDIsAgara pramANa hai / "mohaNIyassa ukkassao didi baMdho sattarisAgarovama koDAkoDIo" aura ekendriya jIvoM meM mohanIya karma kA utkRSTa sthitibandha ekasAgara pramANa hai| "eiMdiesu ukkassao TridibaMdho sAgarovamassa sattabhAgAbe sttbhaag|" jaba ekasAgara se adhika karma sthitivAlA jIva ekendriyoM meM utpanna hotA hai to usakI pUrvokta adhika sthiti sthitikANDakoM dvArA khaMDita hokara ekasAgara pramANa ho jAtI hai| kahA bhI hai-"eiMdiya0 appada0 ukka0 palido asaMkhe. bhaago|" (ja.dha. pu. 35.102) / "appadarakAlabhatare ceva palidovamassa asaMkhejjadi. bhAgametadidi-khaMDayaghAdehi aMtokoDAkoDididisaMtakammaM dhAviya suhmnnigodttttidist-smaannkrnnhuuN|" (dha. pu.10 pa0291 ) arthAt alpatara kAla ke bhItara palyopama ke asaMkhyAtaveMbhAga pramANa sthitikANDakaghAtoM ke dvArA antaH koTAkoTipramANa sthitisattva kA ghAta karake usa sUkSmanigoda jIva kI sthitisattva ke samAna kara letA hai| "Agamado NijjarAe thovaattaabhaavaavo|" (dha.10 10 10 292 ) usa alpatarakAla meM karmAsrava kI apekSA nirjarA kA kama pAyA jAnA sambhava nahIM hai arthAt Asrava kI apekSA nirjarA adhika hotI hai, kyoMki apakarSita hokara patita hone para gopucchAyeM sthUla hokara nirjarA ko prApta hone lagatI haiM / ovavUiNa pavivesu goucchAo pUlA hodUNa Nijjareti / (gha0 10 10 293 ) isase yaha jJAta ho jAtA hai ki usa jIvake sthitikANDakoM dvArA mAtra dravya nirjarA hotI hai, kiMtu udayAgata karmoM ke anubhAga meM kamI nahIM hotii| ataH yaha avipAkanirjarA nahIM hai| avipAkanirjarA to karaNalabdhi se pUrva sambhava nahIM hai| karaNa, samyaktva va saMyama pariNAmoM ke dvArA jo nirjarA hotI hai vaha avipAkanirjarA hai| ekendriya ke ye pariNAma sambhava nahIM haiM ataH usake avipAkanirjarA nahIM hotI hai| -je. ga. 19-9-74/X/1. lA. gaina, bhINDara sthitikANDaka vidhAna zaMkA-kANDakaghAta kA kyA artha hai ? samAdhAna-kANDaka' kA artha khaNDa, aMza, paurI kA hai / ghAta kA artha kharaucanA, mAra DAlanA hai| karmoM kI sthiti yA anubhAga ke uparima aMza, khaNDa yA pauroM ko kharauMcakara naSTa kara dene ko sthitikANDakaghAta yA anubhAgakANDakaghAta kahate haiN| pratyeka sthitikANDakaghAta ke dvArA karmoM kA sthitisattva kama ho jAtA hai aura pratyeka anubhAgakANDakaghAta ke dvArA karmoM kA anubhAgasattva ghAta hokara kama raha jAtA hai| -jai.ga. 14-8-69/VII/ kamalA jaina
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 505 ekendriyoM meM sthitikANDaka va anubhAgakANDaka ghAta kA astitva va pramANa zaMkA-kyA ekendriyoM meM bhI sthitikANDakaghAta tathA anubhAgakANDaka hote haiM ? isase ve kitanA anubhAga ghAtita karate haiM ? unake apakarSaNa va utkarSaNa kiyaspramANa hote haiM ? . samAdhAna-jaba koI catuHsthAnika anubhAgakI sattAvAlA paMcendriyajIba marakara ekendriyoM meM utpanna hotA hai to usake taba taka anubhAgakANDakaghAta va sthitikANDakaghAta hotA hai jaba taka ki anubhAga dvisthAnika aura sthitisattva ekasAgara na raha jAve / anubhAmakANDakaghAta to ananta bahubhAga kA hotA hai, kiMtu utkarSaNa va apakarSaNa SaTsthAnapatita vRddhi-hAnirUpa hotA hai| -pata 16-12-78/1/ja. lA. jana, bhINDara anubhAgakANDakaghAta meM kaunasA anubhAga ghAtita hotA hai ? zaMkA-anubhAgakANDakaghAta meM baddha kA ghAta vivakSita hai sattvastha kA? kyA usa samaya jaghanya anubhAga mI ghAtita hokara usakA ( jaghanya kA) anantaguNAhIna avaziSTa raha jAtA hai yA utkRSTa evaM utkRSTa ke samIpa bAle anuskRSTa hI anubhAgaspardhaka ghAtita hote haiM? . samAdhAna-anubhAgakANDakaghAta meM sasvasthita anubhAga kA ghAta hI hotA hai| usa samaya jisa jisa spardhaka meM tatprAyogya utkRSTa anubhAga hai usakA ghAta hokara anantaguNAhIna ho jAtA hai / anubhAgakANDakaghAta hone para jo anabhAga zeSa rahatA hai aba vaha utkRSTa kahalAtA hai| jaise aneka pyAloM meM bhinna-bhinna tApakrama vAlA jala hai| kisI meM 200.C, kisI meM 190degC, kisI meM 185degC, anya meM 175deg C, anya meM 145degC, anya meM 150.c: itara meM 140degC ityaadi| aba anubhAgakANDakaghAta hone para jinameM 150degC se adhika tApakrama thA unakA tApakrama ghAtita hokara 150degC raha jAtA hai| jinakA tApakrama 150degC se kama yA 150.chai unake tApakrama kA ghAta nahIM hotaa| bandha hone para eka Avali kAla taka to ghAta hotA nahIM; aisA sarvatra dhyAna rakhanA caahie| -patAvAra 4-12-78/1/ja. lA. jaina, bhINDara anubhAga pAyukarma kA "anubhAga" zaMkA-Ayu kA anubhAga kyA hai ? samAdhAna-pAyukarma meM anubhAga bandha kA kyA kArya hai, isakA spaSTa kathana prAgama meM mere dekhane meM nahIM bhAyA hai / anumAna yA yukti se kavana karanA ucita nahIM hai, usameM bhUla ho sakatI hai| -ja.ga. 20-4-72/IX/ yApAla
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 ] [ paM0 ratanacanda jaina mustAra: dvisthAnika anubhAga udaya kI utpatti kA vidhAna zaMkA --- dvisthAnika anubhAga sarvatra kaise ho jAtA hai ? samAdhAna- jinhoMne prAyogyalabdhi meM pApaprakRtiyoM kA anubhAgasattva dvisthAnika kara diyA hai unake athavA anAdi ekendriya jIvoM meM, athavA jinako ekendriyoM meM bhramaNa karate hue bahuta samaya ho gayA hai aise sAdi ekendriyoM ke bhI dvisthAnika anubhAga hotA hai / - pala 8-9-78 / I / ja. lA. jaina, bhINDara anubhAga- apakarSaNa yA utkarSaraNa hone para pradezoM kA Upara yA nIce ke niSekoM meM gamana nahIM hotA zaMkA- anubhAga apakarSaNa kI kriyA meM anubhAga se apakRSyamANa praveza yA varga sthiti kI apekSA apakRSTa hotA hai yA nahIM, arthAt anubhAga avakarSaNa ko prApta varga ( pradeza ) vivakSita niyeka se, jahA~ ki vaha hai. haTakara nIce ke nivekoM meM jAtA hai yA nahIM ? kRpayA spaSTa kraayeN| yaha bhI batAyeM ki avadhijJAna ke abhAva meM tadAvaraNa karma ke dezaghAtI spardhaka svamukha se udaya meM Ate haiM yA paramukha se ? samAdhAna - anubhAga kANDakaghAta tathA anubhAga- apakarSaNa meM anubhAga kama ho jAtA hai, para pradezoM kA apakarSaNa nahIM hotaa| Apa to prayogazAlA sahAyaka haiN| mAnAki eka Tebala para dasa jAroM meM bhinna-bhinna tApakrama kA pAnI hai| yadi kisI yantra ke dvArA adhika tApakrama vAle jAroM kA tApakrama kama kara diyA jAtA hai, jo anya jAra ke jala ke tApakrama ke sadRza ho, to kyA usakA jala dUsare jAra ke jala meM mila jAyagA ? sthitibandha meM kAla kI apekSA hotI hai, ataH niSekoM kI Urdhva racanA hotI hai| vahA~ sthiti saha karane ke liye, arthAt sthiti ghaTAne ke liye Upara ke niSeka ke dravya ko nIce ke niSeka ke dravya meM milAnA par3atA hai, kyoMki usakI sthiti kama hai, kiMtu anubhAga meM spardhakoM meM UrdhvaracanA nahIM hotI, kyoMki yahA~ kAla kI apekSA nahIM hai| pratyeka niSeka meM cAroM prakAra ke spardhaka rahate haiN| yadi larUpa spardhaka kA jAya to usake dravya ko Upara yA nIce ke niSeka meM jAne kI AvazyakatA nahIM hai, kyoMki usa asthirUpa spardhaka vidyamAna haiN| jaisA bAhya dravya, kSetra, kAla, bhava va bhAva milatA hai vaisA hI anubhAga udaya meM bhAtA hai| anya spardhakoM kA dravya stibukasaMkramaNa dvArA udayaspardhakarUpa pariNamana kara jAtA hai| jaba taka deva yA nArakI ke avijJAna ke sarvapAtIspardhakoM kA ghAta hokara dezapAtIrUpa se udaya meM Agamana hotA hai taba taka avadhijJAna kA kSayopazama rahatA hai| deva yA nArakI kA maraNa hone para sarvadhAtiyAspardhakoM kA ghAta ruka jAtA hai aura dezaghAtiyAspardhakoM ke anubhAga kA utkarSaNa hokara sabaMdhAtirUpa udaya meM Ane lagatA hai| pratyeka niSeka meM cAroM prakAra ke anubhAga ke spardhaka vidyamAna haiM / phira anubhAga ke utkarSaraNa yA apakarSaNa hone para pradezoM ke Upara-nIce ke niSekoM meM jAne kA koI prazna hI utpanna nahIM hotA / anubhAga ghaTakara asthirUpa ho niSeka meM bhI - patrAcAra 16-8-78 / ja. lA. jaina, bhINDara
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] anubhAga udaya, anubhAga prapakarSaNa, anubhAga bandha evaM anubhAgakANDakaghAta sambandhI sUkSma niyama zaMkA-sthiti-bandha tathA sthiti-udaya; ye viSaya to spaSTa haiM, parantu anubhAga bandha tathA anubhAga udaya kA parijJAna Agama par3hane ke pazcAt bhI spaSTatayA nahIM ho pA rahA hai| vartamAna meM jaise hamAre mana:paryaya jJAnAvaraNa ke kaunase spardhaka svamukha se udita ho rahe haiM ? eka niSeka meM kyA anubhAga spardhaka ananta hote haiM ? yadi nahIM to 'ananta spardhaka hote haiM, yaha vacana bhI bAdhita ho jAyagA, kyoMki sakala sthiti niSeka bhI madhyama asaMkhyAta se adhika nahIM haiN| kyA pratyeka niSeka ( udIyamAna niSeka ) meM dezaghAtI tathA sarvaghAtI; donoM prakAra ke spardhaka hote haiM ? spaSTa kreN| isake sAtha hI anubhAgakANDakaghAta kA svarUpa spaSTa kreN| kyA anubhAga kANDakaghAta meM sthitighAta honA jarUrI hai ? kyA sthitikANDaka ke sAtha anubhAgakANDakaghAta honA jarUrI hai ? anubhAga apakarSaNa kaba tathA kisa rUpa hotA hai ? [ 507 samAdhAna- pratyeka samaya eka-eka samayaprabaddha baMdhatA hai jisameM ananta kArmaNavarga hote haiM, jo abhavyoM se anantaguNe evaM siddhoM ke anantaveMbhAga pramANa hote haiM / aGkasaMdRSTi meM isa saMkhyA ko 6300 mAnA gayA hai| isa prabaddha vargasamUha kI sthitibandha kI apekSA abAdhA-kAla ko chor3akara niSekarUpa racanA ( baMTavArA ) ho jAtI hai / sthitibandha asaMkhyAta samayoM kA hotA hai, ataH niSeka bhI asaMkhyAta ho jAte haiM / pratyeka niSeka meM ananta ( zrabhavyoM anantaguNe aura siddhoM ke ananta bhAga ) kArmaNavarga ( paramANu ) hote haiM / pratyeka kArmaNavarga meM phaladAnazakti hotI hai / use avibhAgapraticchedoM ke dvArA batAyA jAtA hai| anubhAgabandha kI apekSA ananta kArmaNavargoM kI eka vargaNA tathA anantavargaNAoM kA eka spardhaka hotA hai / prathama vargaNA meM phaladAnazakti hIna hotI hai / phira uttarottara bar3hate hue antimaspardhaka kI antimavargaNA meM sabase ( sarva pradhastana vargaNAtroM se ) adhika zakti hotI hai / ina zaktiyoM ko sthUlarUpa se 4 bhAgoM meM vibhAjita kiyA gayA hai - 1. latA 2. dArU 3. asthi 4. zaila / puNya prakRtiyoM kA gur3a Adi rUpa tathA pApaprakRtiyoM kA nIma, kA~jIra Adi rUpa zaktinAma hai / hote haiM, kyoMki pratyeka niSeka meM madhyama anaMtAnanta kArmaNavarga hote haiM / spardhaka udaya meM Ate haiM, kintu stibukasaMkramaNa ke dvArA samasta spardhakoM kA jaise matijJAnAvaraNa ke asthi va zailarUpa sarvaghAtI spardhakoM kA anubhAga bhI udaya meM AtA hai| vartamAna meM bharata kSetra ke manuSyoM ke mana:paryayajJAnAvaraNa ke stibukasaMkramaNa dvArA zaila nAmaka sarvaghAtIspardhakarUpa pariNata hokara udaya meM Ate haiN| spardhakoM ke hone meM koI bAdhA nahIM hai / pratyeka niSeka meM dezaghAtIspardhaka bhI hote haiM bhI hote haiM / sthiti kI apekSA jo niSeka racanA huI hai usameM se pratyeka niSeka meM anubhAga kI apekSA ananta spardhaka ataH udayarUpa pratyeka niSeka meM ananta anubhAga ekarUpa se udaya meM AtA hai / dezaghAtIrUpa dArU meM pariNata hokara latA - dArU rUpa dezaghAtIspardhaka bhI eka niSeka meM ananta aura sarvaghAtI spardhaka arthAt phaladAnazakti Upara ke niSekoM meM anubhAga kANDaka dvArA pApa prakRtiyoM kA ananta bahubhAga anubhAga ghAtita hotA hai, anantaguNI hIna ho jAtI hai / parantu kArmaNavarga apane-apane niSeka meM sthita rahate haiM; nIce yA nahIM jAte / anubhAgaghAta ke sAtha-sAtha sthitighAta honA Avazyaka nahIM hai / isakA bhI kAraNa yaha hai ki eka sthitikANDakaghAta ke kAla meM hajAroM anubhAgakANDakaghAta ho jAte haiN| sthiti meM anantaguNI hAnivRddhi nahIM hotI / prathama anubhAgakANDakaghAta hone para anubhAga to anantaguNA hIna ho jAtA hai, kiMtu karmasthiti jyoM kI tyoM banI rahatI hai, usameM koI hAni nahIM hotI /
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 508 ] [ paM0 ratanacanda jaina musAra : anUbhAgakANDakaghAta ke sAtha sthitighAta honA avazyambhAvI nahIM hai / sthitikAMDakaghAta ke sAtha anubhAgakAMDakaghAta honA avazyambhAvI nahIM hai, kyoMki puNyaprakRtiyoM kA apUrvakaraNAdi pariNAmoM dvArA sthitikAMDakaghAta to hotA hai, kiMtu anubhAgakAMDakaghAta nahIM hotaa| anubhAga sambandhI anantavargaNAe~ pratisamaya udaya meM AtI haiM / apUrvakaraNAdi vizuddha pariNAmoM dvArA zubha aura azubha donoM prakRtiyoM kA sthitighAta hotA hai / akAlamaraNa ke samaya prAyu kA sthitighAta to hotA hai, kiMtu anubhAgaghAta nahIM hotaa| saMkleza pariNAmoM se zubhaprakRtiyoM ke anubhAga kA apakarSaNa ho jAtA hai, kiMtu sthiti kA apakarSaNa nahIM hotA, kyoMki tIna zubha Ayu ke atirikta zeSa saba zubha-azubha prakRtiyoM kA sthitibandha azubha hai| (go. ka. gA. 154 ) ataH saMkleza pariNAmoM se zubhaprakRtiyoM kA sthitibandha, jo azubharUpa hai, usakA ghAta nahIM ho sakatA hai| sthitisattva se anubhAgasattva kI jAti bhinna hai / ( jayadhavala pu0 1 pR. 194 ) -patrAcAra 4-8-78/ja. lA. jaina, bhINDara avibhAga praticcheda kI paribhASA zaMkA-avibhAgapraticcheda kisako kahate haiM ? samAdhAna-avibhAgapraticcheda kA kathana do apekSAoM se pAyA jAtA hai| eka to karma va nokarmavargaNA kI apekSA, dUsare jIva pradeza va pudgala paramANu ke zaktiaMza kI apekSA / ina donoM apekSAoM se pravibhAgapratira kA lakSaNa bhI do prakAra se pAyA jAtA jAtA hai / karma aura nokarma kI apekSA lakSaNa isa prakAra haiM "samvamevANubhAgaparamANu ghetUNa vaNNa-gaMdha-rasa mottUNa pAsaM ceva buddhIe ghettUNa tassa paNAcchedo kAyamvo jAva vibhAgavajjiva pricchedaatti|" (dha0 pu0 12 pR0 92) "tatra sarvajaghanyaguNaH pradezaH parigRhItaH tasyAnubhAgaH prajJAchedena tAvaDA paricchinnaH yAvatpunavibhAgo na bhavati / te avibhaagpricchevaaH|" ( rAjavAtika a. 2 sUtra 5 vArtika 4) . "sarIra paruvaNadAe aNaMta avibhAgapaDicchedo sriirbNdhnngunnpnnnncchevnnnnipnnnnaa|" ( dhavala 14/434) sarvamanda anubhAga se saMyukta karmaparamANu ko grahaNa karake, varNa, gaMdha, rasa ko chor3akara kevala sparza kA hI baddhi se grahaNa kara usakA vibhAgarahita cheda hone taka prajJA ke dvArA cheda karanA caahiye| chedana ke ayogya usa antimakhaNDa kI avibhAgapraticcheda saMjJA hai| zarIraprarUpaNA kI apekSA zarIra-baMdhana ke kAraNabhUta guNa ( anubhAga) kA prajJA se cheda karane para ananta avibhAgapraticcheda utpanna hote haiN| "ko aNubhAgoNAma ? aTuNNaM vi kammANaM jIvapadesANaM ca aNNoNNANugamaNahetu prinnaamo|" pAThoM karmoM aura jIva pradezoM kI paraspara ekarUpatA ke kAraNabhUta pariNAma anubhAga hai|
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] pudgala paramANu kI apekSA avibhAgapraticcheda kA lakSaNa nimna prakAra se hai " egaparamANumhi jA jahaSNiyA caDDhI so avibhAga paDicchedoNAma / " ( dhavala 14 pR. 431 ) "mAdANAma avibhAga paricchedo / ki pamANaM tassa ? jahaNNaguNavaDDimeto / " ( dhavala 14 pR. 32 ) eka paramANu meM jitanI jaghanya vRddhi hotI hai vaha zravibhAga praticcheda hai| mAtrA kA artha avibhAga praticcheda hai / guNa kI jaghanya vRddhimAtra usakA pramANa hai / yoga kI apekSA avibhAgapraticcheda kA kathana isa prakAra hai "ekka hi jIvapadese jogassa jA jahaSNiyA vaDDhI so jogAvibhAgapaDicchedo / " ( dhavala 10 pR. 440 ) "jIvapradezasya karmAvAnazakto jaghanyavRddhiH yogasyAdhikRtatvAt / ' ( go . ka. jI. pra. TIkA 228 ) mAtmA ke ekapradeza meM yoga ( karmagrahaNa kI zakti ) kI jo jaghanyavRddhi hai vaha yoga avibhAgapraticcheda hai / yadi yaha kahA jAve yoga ( karmagrahaNa zakti ) ko vRddhi se chedane para jo avibhAgI aMza prApta hotA hai vaha avibhAgapraticcheda hai, so aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki pahale pravibhAgapraticcheda ke ajJAta hone para buddhi se cheda karanA sambhava nahIM hai / dUsare jaise karma ke avibhAgapraticcheda ananta haiM, vaise hI yoga ke avibhAgapraticcheda bhI ananta ho jAne se 'yoga ke avibhAgapraticcheda asaMkhyAtalokapramANa haiM' isa sUtra se virodha ho jAyagA / ( dhavala 10 pR0 441 ) jai. ga. 17-4-75 /VI / pro. la. ca. jaina [ 506 varga, vargaNA, sparddha ka zaMkA- eka vargaNA meM jitane varga haiM una sabameM avibhAgapraticcheda samAna hI rahate haiM yA kama-jyAdA bhI ? samAdhAna - eka vargaNA meM jitane bhI varga haiM una sabameM pravibhAgapraticcheda samAna hI rahate haiM, hInAdhika nahIM hote / zaMkA -- prathamavargaNA se dvitIyavargaNA meM eka adhika avibhAgapraticcheda vAle varga rahate haiM / lekina varga kitane rahate haiM ? kama yA jyAdA ? kyA yaha koI niyama nahIM hai, sirpha avibhAgapraticcheva jyAdA rahate haiM yahI niyama hai ? varga kama-jyAdA bhI raha sakate haiM kyA ? / samAdhAna- prathamasparddhaka kI prathamavagaMgA meM sabase adhika varga hote haiM prathamavargaNA kI apekSA kama hotI hai / isI prakAra tRtIya Adi vargaraNAoM meM jAtI hai, kiMtu avibhAgapraticcheda prativargaNA adhika hote cale jAte haiM / dvitIya vargaraNA meM vargoM kI saMkhyA, vargoM kI saMkhyA hIna hotI calI - patrAcAra / ba. pra. sa., paTanA
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 510 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : sarvaghAtI va dezaghAtI spardhaka prazna-sarvaghAti karmasparddhaka va dezavAtikarmasparddhaka se kyA tAtparya hai ? samAdhAna-ghAtiyAkarmoM kA anubhAgabandha latA, dAru, asthi aura zaila samAna zakti ko liye hue hotA hai| unameM se latA ke sampUrNa aura dAru ke bahu bhAga sparddhaka dezaghAtI kahalAte haiM, kyoMki ye spardhaka AtmA ke sampUrNa guNa kA ghAta nahIM karate haiN| dAru ke zeSa sparddhaka aura asthi va zaila ke sampUrNa sparddhaka sarvaghAtI kahalAne haiM, kyoMki ye AtmA ke sampUrNa guNoM kA ghAta karate haiM athavA sampUrNa guNoM ko utpanna nahIM hone dete haiM / -jaM. saM. 24-5-56/VI/ pha. ca. bAmorA anubhAga spardhaka zaMkA-kyA sthiti kI taraha anubhAga ke sparddhakoM kA udaya binA utkaSaNa, apakarSaNa va kANDakaghAta ke bhI kramazaH nahIM hokara Age pIche hotA hai ? hotA hai to kaise ? samAdhAna-anubhAgaspaddhakoM meM bhI sthitibandha hotA hai kyoMki pratyeka kArmaNavargaNA jo bandha ko prApta hotI hai usameM prakRti, pradeza, sthiti aura anubhAgabandha avazya hotA hai| anubhAgasparddhakoM meM anubhAga kA utkarSaNa, apakarSaNa va anabhAgakANDakaghAta ke binA bhI sthitisaMkramaNa hone ke kAraNa unakA udaya Age pIche honA sambhava hai| sthitisaMkramaNa hone para anubhAga kA saMkramaNa avazya ho, aisA niyama nahIM hai| -pasAcAra/ba. pra. sa. kSayopazama dazA meM karma kI dezaghAtI va sarvaghAtI prakRtiyoM kI kArya vidhi zaMkA-kyA kisI karma ke kSayopazama meM usa karma kI dezaghAtI tathA sarvaghAtIprakRtiyAM jaba sammilita hokara kArya karatI haiM tabhI kSayopazama dazA hotI hai jaise jJAnAvaraNakarma ke kSayopazama meM kevalajJAnAvaraNa tathA matijJAnAvaraNa Adi jo kramazaH sarvaghAtI va dezaghAtI haiM, ye sammilita hokara kArya karate haiM yA anya prakAra se ? zaMkA-kyA kisI karma ke kSayopazama meM dUsare karma ke sarvaghAtI karmaspaddhakoM va dezaghAtIsparTakoM ke arthAta usa karma kA koI bhI eka sarva yA dezaghAtI karmasparddhaka tathA dUsare karma kA koI bhI eka sarva yA dezaghAtIpakakI sammilita dazA ko kSAyopazamika kahate haiM jaise matijJAnAvaraNa karma ke kSayopazama meM kevalajJAnAvaraNa karma jomAtra sarvaghAtI hai, usake sarvaghAtIspaddhakoM va matijJAnAbaraNa jo mAtra dezaghAtI hai usake dezaghAtI karmasparTakoM kA sammilita kArya kSayopazama kahalAtA hai yA kyA mAtra usI karma ke sarva va dezaghAtIsparddhakoM ke sammilita kAryako kSAyopazamika kahate haiM ? yadi antima vikalpa ko kSayopazama kaheM jisameM matijJAnAvaraNa ke svataH ke dezAtIla sarvaghAtI karmasparddhaka mAne gaye haiM to kyA kevalajJAnAvaraNa ko chor3akara mati, zrata, 3 ke kramazaH svataH ke bhI alaga-alaga tathA unakI uttara prakRtiyoM ke bhI alaga-alaga sarvaghAtI va dezaghAtI donoM taraha ke spaddhaka hote haiM tathA yadi sabake donoM taraha ke nahIM hote haiM to kaunasI uttara prakRtiyA~ mAtra dezaghAtI hI va kaunasI mAtra sarvaghAtI hI haiM ? zaMkA-cAroM ghAtiyA karmoM kI uttara prakRtiyoM kI dezaghAtI va sarvaghAtI sUcI dene kA kaSTa kareM tathA para bhI sacita kareM ki ina deza yA sarvaghAtI prakRtiyoM meM bhI sarvadhAtI tathA dezaghAtI donoM taraha ke sparTa ka pAye jAte haiM yA mAtra deza yA sarvaghAtI?
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 511 samAdhAna-dezaghAti kA udaya aura sarvaghAtI kA anudaya ho usako kSayopazama kahate haiN| jisa karma kA kSayopazama hotA hai, tatkarma sambandhI dezaghAtI kA udaya aura sarvaghAtI kA anudaya honA caahiye| yadi anya karma bhI usa guNa ke kSayopazama meM bAdhaka hoM to usa karma ke bhI usa guNako ghAta karane vAle sarvaghAtI sparddhakoM kA anudaya honA cAhiye jaise matijJAnAvaraNa ke kSayopazama meM matijJAnAvaraNa ke sarvaghAtI sparddhakoM kA to vartamAna meM anudaya honA cAhiye aura matijJAnAvaraNa ke dezaghAtI sparddhakoM kA udaya honA cAhiye; sAtha hI sAtha usake anukUla vIrya-antarAya karma ke sarvaghAtIsparddhakoM kA anudaya aura dezaghAtI kA udaya honA cAhiye, kyoMki AtmA kA vIryaguNa, jJAnaguNa meM sahakArI kAraNa hai| kiMtu matijJAnAvaraNa ke kSayopazama meM kevalajJAnAvaraNa Adi cAra jJAnAvaraNa karmoM ke sarvaghAtI tathA dezaghAtIsparddhakoM kI koI apekSA nahIM hai| jo sarvadhAtIprakRti haiM. unake sparTaka to sarvaghAtI hote haiN| samyaktvaprakRti ke atirikta jitanI dezaghAtIprakRti haiM unake spaddhaka dezaghAtI bhI hote haiM aura sarvaghAtI bhI hote haiM / samyaktvaprakRti ke sparddhaka dezaghAtI hote haiM, sarvaghAtI nahIM hote haiN| mati, zruta, avadhi aura manaHparyayajJAnAvaraNa meM dezaghAtI aura sarvaghAtI donoM prakAra ke sparddhaka hote haiN| kevalajJAnAvaraNa, kevaladarzanAvaraNa, nidrA pAMca, mithyAtva, samyagmithyAtva, anantAnubandhI Adi bAraha kaSAyoM meM sarvaghAtI prakRtiyA~ haiM aura ghAtiyA karmoM kI zeSa prakRtiyA~ dezaghAtI haiN| -ja. saM. 24-5-56/VI/pha. ca. bAArA kaSAyoM ke zaktitaH cAra bhedoM [jaghanya ajaghanya prAdi kA abhiprAya] zaMkA-zakti kI apekSA kaSAyoM ke cAra-cAra bheda kahe gaye haiM, utkRSTa, anutkRSTa, ajaghanya, jaghanya / kyA utkRSTa se anantAnabandhIkaSAya kA abhiprAya hai? kyA anutkRSTa se apratyAkhyAnAvaraNa kA, ajaghanya se pratyAkhyAnAvaraNa kA, jaghanya se saMjvalanakaSAya kA prayojana hai ? samAdhAna-anutkRSTa meM jaghanya aura ajaghanya donoM gabhita haiN| ajaghanya meM utkRSTa aura anutkRSTa donoM gabhita haiN| kahA bhI hai "ukkassa aNubhAgaveyaNA siyA ajahaNNA, jahaNNAdo uvarimasavvaviyappANamajahaNNamhi dNsnnaado|" (dhavala pu. 12 pR. 5) artha-utkRSTa anubhAga vedanA kathaJcit ajaghanya hai, kyoMki ajaghanya pada meM jaghanya se Age ke sabhI vikalpa dekhe jAte haiN| "aNukkassaveyaNA siyA jahaNNA, ukkassAdo heTimasamvaviyappesu aNukkassasaSNidesu jahaSNassa vi pabesasaNAvo / siyA ajahaNNA, jahaNNAdo uvarimaviyappesu ajahaNNasaNNidesu aNukkassapadassa vi pavesadasaNAdo / (dhavala pu. 12 pR. 6) anutkRSTa anubhAga vedanA kathaJcit jaghanya hai, kyoMki utkRSTa se nIce ke anutkRSTa saMjJAvAle saba vikalpoM meM jaghanya pada kA bhI praveza dekhA jAtA hai| kathaJcit ajaghanya hai, kyoMki jaghanya se Upara ke ajaghanya saMjJAvAle samasta vikalpoM meM anutkRSTapada kA bhI praveza dekhA jAtA hai| "jahaNNaveyaNA siyA aNukkassA, ukkasso hedvibhAviyappammi aNukassasaNNivammi jahaNNassa vismbhvaado|" (dhavala pu. 12 pR. 6)
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : jaghanya anubhAga vedanA kathaJcit anutkRSTa hai, kyoMki utkRSTa se nIce ke anutkRSTa saMjJAvAle vikalpa meM jaghanyapada kI bhI sambhAvanA hai| "ajahaNNaveyaNA siyA ukkassA, siyA aNukkassA edesi dohaM padArga ttthuvlNpaado|" (dhavala pu. 12 pR. 7) prajaghanyapranubhAgavedanA kathaJcit utkRSTa hai aura kathaJcit anatkRSTa hai, kyoMki usameM donoM pada pAye jAte haiN| . isa pArSavAkya se spaSTa ho jAtA hai ki utkRSTaanubhAga se anantAnubandhI kA, anutkRSTa anubhAga se apratyAkhyAnAvaraNa kA, ajamanya se pratyAkhyAnAvaraNa kA aura jaghanya se saMjvalana kA abhiprAya nahIM hai| apratyAkhyAnAvararaNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ina kaSAyoM ke utkRSTa anubhAga uttarottara atizaya mahAn haiN| kahA bhI hai "saMjalaNa caukkaM jahAkkhAvasaMjamaghAvayaM paccakkhANAvaraNIyaM puNa sarAgasaMjamaghAvayaM / teNa paccakkhANAdo saMjalaNANu bhAga mhllttnnvvde| kiM ca paccakkhANAvaraNassa udao saMjadAsaMjadaguNaTThANaM jAva saMjalaNANaM puNa jAva suhamasAMparAiya suddhisaMjada carimasamao ti| urimapariNAmehi argataguNehi vi udayaviNAsANuvalaMbhAvo vA Navvade mahA saMmalaNANubhAgado paccakkhaNAvaraNIyapayaDIe agaMta guNa honntN|" (dhavala pu. 12 pR. 51-52) / saMjamAsaMjamaghAvayamapaJcakyANAvaraNIyaM paccakkhANAvaraNIyaM puNa sNjmghaavyN| teNa apaccakkhANAvaraNAdo paccakkhANAvaraNamahallataM gnvde|" ( dhavala pu. 12 pR. 53 ) artha-saMjvalana catuSka yathAkhyAtasaMyama kA ghAtaka hai| parantu pratyAkhyAnAvaraNIya sarogasaMyama kA ghAtaka hai| isase pratyAkhyAnAvaraNa kI apekSA saMjvalana kA anubhAga atizaya mahAn hai, yaha jAnA jAtA hai| dUsare pratyAkhyAnAvaraNa kA udaya saMyatAsaMyata guNasthAna taka hotA hai, parantu saMjvalana kA udaya sUkSma-sAmparAyikazuddhisaMyata ke antima samaya taka rahatA hai| arthAt anantaguNe uparima pariNAmoM ke dvArA saMjvalana ke udaya kA vinAza nahIM upalabdha hotA, isase bhI jAnA jAtA hai ki saMjvalana ke anubhAga kI apekSA pratyAkhyAnAvaraNIyaprakRti kA anubhAga anantaguNA hIna hai| apratyAkhyAnAvaraNIya saMyamAsaMyama kA ghAtaka hai, parantu pratyAkhyAnAvaraNIya saMyama kA vighAtaka hai| isase apratyAkhyAnAvaraNa kI apekSA pratyAkhyAnAvaraNa kI mahAnatA jAnI jAtI hai| je.ga.3-2-72/VI/pyArelAla karmAnubhAga tathA karma-nirjarA meM antara zaMkA-kyA nirjarA anubhAgabandha kA antima pariNAma hone se nirjarA kA antarbhAva anubhAga bandha meM ho jAtA hai ? samAdhAna-anubhAgabaMdha aura nirjarA ina donoM ke lakSaNoM meM bheva hone meM nirjarA kA antarbhAva anubhAga bandha meM nahIM hotA hai| kahA bhI hai
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 513 "phaladAnasAmarthyamanubhava ityucyate / tato'nubhUtAnAmAttavIryANAM pudgalAnAM nivRttinirjaretyayamarthabhedaH / " . (rAjavAtika 8 / 23 / 5) karmoM kI phala dene kI sAmarthya ko anubhava arthAt anubhAga kahate haiM / anubhava ke pazcAt jinakI phaladAnazakti bhogI jA cukI hai aise pudgalakarmoM kI prAtmA se nivRtti ho jAnA arthAt prAtmA se sambandha chUTa jAne para una karmoM kI karmarUpa paryAya kA naSTa ho jAnA hI nirjarA hai| isaprakAra anubhAgabandha meM nirjarA kA antarbhAva nahIM ho sakatA hai| -jai.ga. 10-12-70/VI/ro. lA. mittala karaNa bandhakaraNa prAbAdhA kA artha tathA prAyu ke prAbAdhA-prAyAma kI vizeSatA zaMkA-AyAdhAkAla kA lakSaNa kyA hai ? Ayupharma kA AvAdhAkAla apakaSita yA utkarSita ho sakatA hai yA nahIM ? yadi ho to kaise ? nahIM to kyoM ? samAdhAna-bAdhA ke abhAva ko AbAdhA kahate haiM aura abAdhA hI AbAdhA hai| baMdhake samaya se lekara jitane kAla taka niSeka racanA na ho usako pAbAdhAkAla kahate haiM / ( dhavala pu. 6 pR. 148 ) jisaprakAra jJAnAvaraNAdi karmoM kI prAbAdhA ke bhItara apakarSaNa, utkarSaNa aura paraprakRtisaMkramaNa ke dvArA niSakoM ke bAdhA hotI hai usa prakAra Ayukarma kI bAdhA nahIM hotI hai / kahA bhI hai "jadhA NANAvaraNAviNamAbAdhAe anbhatare okaDDaNaukkaDuNa-parapayasiMkamehi NiseyANaM bAdhA hodi, tathA Auassa bAdhA Nasthi / " ( dhavala pu. 6 pR. 171) -jaM.ga. 21-11-66/IX/ra.lA. jaina upazamakaraNa va upazamabhAva zaMkA-naveM aura dasaveM guNasthAna meM upazama to hoya hai, kintu upazamakaraNa nahIM hoya hai dekho go. ka. gA. 343 va 442 / upazama aura upazamakaraNa kA kyA abhiprAya hai ? samAdhAna-prAtmapariNAmoM kI vizuddhatA ke kAraNa jo karmaprakRti udIraNA ke ayogya ho jAma vaha upazama hai| vaha darzanamohanIya aura cAritramohanIya ina do prakRtiyoM kA hI hotA hai| isIliye mohanIyakarma kA upazama hokara upazamasamyaktva aura upazamacAritra do hI prakAra kA praupazamikabhAva hotA hai| saMklezapariNAmoM se baMdha ke samaya jina karmapradezoM meM aisA baMdha hoya ki ve udayAvalI meM prApta na kiye jA sake usako upazamakaraNa kahate haiN| upazamakaraNa AThoM karmoM meM hotA hai, kiMtu upazama mohanIyakarma kA hotA hai| zeSa sAsakarmoM kA nahIM hotaa| (go.ka. gAyA 441)
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : veM, 10 ve guNasthAnoM meM itane saMklezapariNAma nahIM hote jisase upazamakaraNa baMdha ho sake, kintu ina guNasthAnoM meM vizuddha pariNAmoM ke kAraNa cAritramohanIya kI 21 prakRtiyoM kA upazama hotA hai / -- jai. ga. 5-12-66 / VIII / ra. lA jaina 514 ] udvelanA prakRtiyA~ evaM udvelanAkartA zaMkA - gommaTasAra karmakANDa gAthA 351 bar3I TIkA pR. 505 tejakAya vAyukAya ke utpanna sthAna viSe 144 kI sattA aura udva elanA karane para 131 kI sattA batalAI hai / to kyA vahA~ para 144 kI sattA se bhI maraNa kara sakatA hai ? hamArI yaha zaMkA hai ki tejakAya vAyukAya kA jIva udgholanA prakRtiyoM meM se prArambha kI 10 prakRtiyoM kA to niyama karake udva elanA karegA hI, kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna - 144 prakRtiyoM kI sattA ke sAtha jIva tejakAya va vAyukAya meM utpanna hokara kSudrabhava grahaNa mAtra kAla ke pazcAt 144 prakRtiyoM kI sattA ke sAtha maraNa karake anya kAya meM utpanna ho sakatA hai / yadi vaha dIrghakAla taka tejakAya vAyukAya meM bhramaNa karatA rahe to 13 prakRtiyoM kI udvelanA kara 131 prakRtiyoM ke sAtha anya kAya meM utpanna ho sakatA hai / 10 prakRtiyoM kI udva elanA karane ke pazcAt hI tejakAya, vAyukAya se nikalatA hai, aisA koI niyama nahIM hai / udvelanA saMkrama kA svarUpa va dRSTAnta zaMkA-udbolanA saMkrama kA kyA svarUpa hai ? dRSTAnta dvArA samajhAiye | samAdhAna - zradhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tInoM pariNAmoM ke binA vivakSita karmaprakRti ke pradezoM ko anya prakRtirUpa se saMkramaNa hokara usa vivakSitaprakRti kA prabhAva ho jAnA udvelanA hai / zrI vIrasena svAmI ne kahA bhI hai- - jai. ga. 25-7-66/IX / ra. lA. jaina 'tasthubvellaNasaMkamo NAma karaNapariNAmehi viNA rajjuvvellaNakameNa kammapadesANaM parapatha DisarUveNa chohaNA / ' ( kaSAyapAhur3a pustaka 9 pR0 170 ) artha --karaNapariNAmoM ke binA rassI ke ukelane ke samAna karmapradezoM kA para prakRtirUpa se saMkrAnta honA nAkrama hai / jaise samyagdRSTijIva mithyAtva meM jAkara antarmuhUrtaM pazcAt udva elanAsaMkrama kA prArambha kare haiM / samyaktva prakRti aura samyagmithyAtvaprakRti ke sthitighAtakANDakoM ke dvArA palyake asaMkhyAtaveMbhAga pramANa udvelanAkAla ke anta taka nirantara pradeza saMkrama hotA hai / udvelanaprakRti teraha haiM :- 1. AhArakazarIra, 2. AhArakazarIrAMgopAMga 3. samyaktvaprakRti, 4. samyagmithyAtvaprakRti, 5. devagati, 6. devagatyAnupUrvI, 7. narakagati, 8 narakagatyAnupUrvI, 6. vaikriyikazarIra, 10. vaikriyikazarIrAMgopAMga, 11. manuSyagati, 12. manuSyagatyAnupUrvI, 13. uccagotra /
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 515 hAradu samma missaM suraduga, nnaarycukkmnnukmso| uccAgodaM maNugamavellijjati jIvehi // 350 // (go0 ka0 ) artha-pAhArakadvika, samyaktva prakRti, samyagmithyAtva, devagati kA yugala, narakagati Adi 4, uccagotra aura manuSyagati kA jor3A; ye 13 prakRtiyA~ udgha lanA kI jAti kI haiM / -jeM. ga. 20-8-64/IX/gha. lA. seThI udvelanA-1. samyaktva va mizra prakRti kI mithyAtva ke kAraNa udvelanA 2. udvelanA se sthiti ghAtita hotI hai| zaMkA-samyaktvaprakRti aura mizraprakRti ko pRthaktvasAgara sthiti acche pariNAmoM se hotI hai yA bure pariNAmoM se ? isase pUrva kitanI sthiti hotI hai ? pRthaktvasAgara kI sthiti kyA prathamaguNasthAna meM hotI hai aura agara aisA hai to kyA mithyAtva kA bandha bhI itanA hI hotA hai| samAdhAna-prathamopazama samyaktva ke abhimukha mithyAdRSTijIva ke pA~ca labdhiyA~ hotI haiN| 1. kSayopazamalabdhi, 2. vizuddhilabdhi, 3. dezanAla bdhi, 4. prAyogyalabdhi, 5. karaNalabdhi / inameM se cauthI prAyogyalabdhi vAlA jAva AyU ke binA zeSa sAta karmoM kI sthiti ko ghaTAkara aMtaHkoDAkoDIsAgara pramANa kara detA hai| zrI labdhisAra pratha meM kahA bhI hai aMtokoDAkor3I viTThANe, ThivirasANa jaM karaNaM / pAuggaladdhiNAmA, bhavvAbhabvesu sAmaNNA // 7 // arthAt-sthiti ko aMtaHkor3Akor3IsAgara aura anubhAga ko dvisthAnika karanA isakA nAma prAyogyalabdhi hai| yaha bhavya aura abhavya donoM ke ho sakatI hai| prathamopazamasamyaktva kI utpatti ke samaya mithyAtva kI sthiti aMtaHkoDAkor3I sAgara pramANa hotI hai| vaha hI dravya samyaktva va mizraprakRtirUpa saMkramaNa karatA hai, ataH unakI sthiti bhI aMtaHkor3Akor3IsAgara pramANa hotI hai| prathamopazamasamyaktva se cyuta hokara jaba mithyAtvaguNasthAna meM prAtA hai taba vahAM para ina samyaktva va mizra prakRtiyoM kI udvelanA karatA hai / ( go. ka. gAthA 351) / udvalanA ke dvArA sthiti kA kama honA vizuddha yA saMkleza pariNAmoM para nirbhara nahIM hai, kintu mithyAtvapariNAma ke kAraNa udvelanA hotI hai aura pRthaktvasAgara sthiti raha jAtI hai| kiMtu mithyAtva kA sthitibandha tIvra va maMda pariNAmoM ke dvArA apanI apanI gati ke yogya hotA hai, udvelanA ke anusAra mithyAtva kA sthitibandha nahIM hotA hai / -jaM. ga. 14-12-67/VIII/ ra. lA. jaina saMkramaNa puruSaveda kA baMdhavyuccheda ke bAda bhI adhaHpravRtta saMkrama zaMkA-napusakavevArUr3ha yA strIvedArUr3ha cAritramoha ke kSapaka ko puruSaveda ke bandhaviccheda ke bAda puruSaveva meM kaunasA saMkramaNa hotA hai ? evaM puruSavevArUr3ha kSapaka ko bhI samayona do AvalikAla meM navaka baMdhe hue puruSaveda kA kaunasA saMkramaNa hotA hai ?
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 516 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! ___samAdhAna-napusakaveda prArUr3ha, strIvedaArUr3ha yA puruSavedaprArUr3ha cAritra moha kSapaka ke puruSaveda kA bandha. viccheda ho jAne para bhI puruSaveda kA adhaHpravRttasaMkramaNa hotA hai, guNasaMkramaNa nahIM hotA, kyoMki puruSaveda ke mAtra do hI saMkramaNa sambhava haiM 1. adhaHpravRtta saMkramaNa, 2. sarvasaMkramaNa / sarvasaMkramaNa to usa samaya hotA hai jaba kSapaka puruSaveda ke zeSa sarvadravya ko saMjvalanakrodharUpa saMkramaNa karatA hai usase pUrva adhaHpravRttasaMkramaNa hI hotA hai| ( ja.dha. pU0 6 pR0 298, 300, 302 ityAdi tathA go. ka gA. 424 kI saMskRta ttiikaa)| yadi kahA jAya ki go. ka. gA. 416 kI saMskRta TIkA meM tathA dhavala pu. 16 pR. 409 para adhaHpravRtta saMkramaNa mAtra sambhava bandhayogya prakRtiyoM kA kahA hai aura puruSaveda ke bandhaviccheda ke pazcAt puruSaveda kA baMdha sambhava nahIM hai prataH paruSaveda ke baMdha viccheda ke pazcAt puruSa veda kA adha pravRttasaMkramaNa kaise ho sakatA hai guNasaMkramaNa honA cAhie ? dhavala pu. 16 pR. 409 tathA go. ka. gA. 416 meM sAdhAraNa niyama diyA huA hai, kintu dhavala pu. 16 pR. 420 tathA go. ka. gA. 424 meM puruSaveda ke lie vizeSa niyama hai jo sAmAnya niyama se bAdhita nahIM ho sktaa| ataH napusakaveda ArUr3ha yA strIveda prArUr3ha cAritramohakSapaka ke puruSaveda ke baMdha viccheda ke pazcAt puruSaveda kA tathA puruSavedArUDhakSapaka ke eka samaya kama do Avali nabakabaMdha puruSaveda kA adha.pravRttasaMkramaNa hotA hai guNasaMkramaNa nahIM hotaa| -jaM. ga. 3-1-63/IX/ pannAlAla saMkramaNa zaMkA-apUrvakaraNa meM guNasaMkramaNa hone kA niyama hai phira darzanamoha ke upazama vidhAna ke samaya apUrvakaraNa meM guNasaMkramaNa kyoM nahIM hotA? samAdhAna-aisI vastusthiti arthAt svabhAva hai| svabhAva tarka kA viSaya nahIM hai| agni uSNa kyoM ? isakA yahI uttara ho sakatA hai ki aisA svabhAva hai, isake atirikta anya koI uttara nahIM hai / athavA, bhinna-bhinna avasaroM para hone vAle apUrvakaraNoM meM lakSaNa kI samAnatA hone para bhI, bhinna-bhinna karmoM ke virodhI hone se bheda ko bhI prApta hue jIva pariNAmoM ke pRthak-pRthak kArya ke utpAdana meM koI virodha nahIM hai / ( 10 kha0 6 / 289) -jeM. ga./.............. tIrthakara prakRti kA udaya se pUrva stibuka saMkramaNa zaMkA-tIrthakaraprakRti kA baMdha aMtaHkoTAkoTIsAgara se adhika nahIM pdd'taa| antaHkoTAkoTIsAgara kI sthiti meM abAdhAkAla antarmuhUrta hai| kiMtu tIrthakaraprakRti kA udaya antarmuhUrta pazcAt prArambha nahIM hokara bahuta kAla pazcAta arthAta tIsare bhava meM hotA hai| tIrthaMkaraprakRti kI abAdhA kA ThIka niyama kyA hai? samAdhAna-jina karmoM kI sthiti kA bandha antaHkoTAkoTIsAgara yA isase bhI kama hotA hai unakI sthiti kA AbAdhAkAla antamUharta se adhika nahIM hotaa| tIrthaMkaraprakRti kA baMdha samyagdaSTi ke hI hotA hai| samyagdRSTi ke antaHkoTAkoTIsAgaropama se adhika sthitibandha nahIM hotaa| ataH tIrthakaraprakRti kA bandha bhI antaHkoTAkoTIsAgaro. pamapramANa hai aura AbAdhA antarmuhUrtapramANa hai| (dhavala pustaka 6 pR0 174-177 tathA pR0 197-198 ) dravya, kSetra. kAla. bhava aura bhAvakA nimitta pAkara karmakA udaya-vipAka hotA hai arthAta svamukha udaya hotA hai (kapAla
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 517 suta pR0 465, 498 ) / terahaveM guNasthAna se pUrva tIrthaMkaraprakRti ke svamukhaudaya ke liye dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva nahIM milte| ataH terahaveM guNasthAna se pUrva tIrthaMkaraprakRti ke jo niSeka udaya meM Ate haiM to unakA stibukasaMkramaNa dvArA paramukhaudaya hotA hai / ( ja. dha. pu. 3 pR. 244, 245, 215 ) AbAdhAkAla pUrNa ho jAne ke kAraNa tIrthaMkaraprakRti ke jo niSeka udaya ma Ane ke yogya hote haiM una niSekoM kA ( terahave guNasthAna se pUrva ) nAmakarma kI anya prakRtirUpa stibukasaMkramaNa hokara paraprakRtirUpa udaya hotA rahatA hai / jai. ga. 9-5-63 / IX / pro. ma. lA. jaina aprazasta upazama aura stibuka saMkrama meM antara zaMkA- anantAnubandhI ke aprazastaupazama kA kyA lakSaNa hai ? aprazastaupazama aura stibukasaMkramaNa meM kyA antara hai ? upazamasamyaktva meM midhyAtva kA jisa prakAra upazama rahatA hai kyA usI prakAra anantAnubandhI kA bhI upazama rahatA hai ? yA usakA svamukha udaya na hokara paramukha udaya hotA hai, isaliye usakA upazama kahA jAtA hai ? samAdhAna --- upazamasamyaktva ke kAla meM jo niSeka udaya hone yogya hote haiM unameM darzana mohanIya karma kA dravya nahIM hotA, kyoMki antarakaraNa ke dvArA darzanamohanIya kA antara kara diyA jAtA hai / isa antara ke pazcAt dvitIya sthiti meM sthita darzanamohanIya ke dravya kA upazama ho jAne se vaha dravya udIraNA hokara upazamasamyaktva ke kAla meM udaya nahIM AtA hai, kiMtu anantAnubandhIkarma kA aMtara nahIM hotA / upazamasamyaktva ke kAla meM anaMtAnubandhakaSAya kA dravya pratisamaya stibukasaMkramaNa ke dvArA paraprakRtirUpa saMkramaNa hokara paramukharUpa udaya meM AtA hai / vartamAna samaya se Upara ke niSekoM meM zranantAnubandhI kA dravya upazama rahatA, arthAt udIraNA hokara vartamAna samaya meM udaya meM nahIM AtA / 'upazama' mohanIyakarma kA hI hotA hai, kiMtu stibukasaMkramaNa jJAnAvaraNAdi sAta karmoM meM hotA hai, Ayukarma meM stibukasaMkramaNa nahIM hotA / Ayu ke atirikta zeSa karmoM kA paramukha udaya sambhava hai, kintu 'upazama' mAtra mohanIya karma kA hotA hai / - jai. ga. 21-11-66 / IX / ra. lA. jaina tibuka saMkramaNa kA svarUpa zaMkA- kyA udayAvalI ke andara stibukasaMkramaNa hotA hai yA udayAvalI ke Upara prathama niSeka kA paraprakRtirUpa saMkramaNa hokara udayAvalI meM praveza karatA hai ? samAdhAna - udayAvalI ke andara hI stibukasaMkramaNa hotA hai udayAvalI se bAhya stibukasaMkramaNa nahIM hotA hai / udayarUpa niSeka ke anantara Upara ke niSeka meM anudayarUpa prakRti ke dravya kA udayaprakRtirUpa saMkramaNa ho jAnA stibukasaMkramaNa hai / jaise nArakI ke cAra gatiyoM meM se narakagati kA to udaya pAyA jAtA hai, anya tIna gatiyoM kA dravya pratisamaya stibukasaMkramaNa dvArA narakagatirUpa saMkramaNa hokara udaya meM A rahA hai / kahA bhI hai piMDavagaNa nA udaya saMgayA tIe aNuvayagayAo / saMkAmiUNa veyai jaM eso franikAmo //
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : gati nAma karma kI piMDa prakRtiyoM meM se jisa prakRti kA udaya pAyA jAtA hai usake atirikta anya tIna gatiyoM kA dravya pratisamaya udayagatirUpa saMkramaNa karake udayarUpa niSeka meM praveza karatA hai| saptamanaraka ke nArakI ke gatike aMtima samaya meM anantara agale niSeka meM anUdayarUpa tIna gati ke dravya kA narakagatirUpa saMkramaNa nahIM hogA, kyoMki agale samaya meM narakagati kA udaya nahIM hogA, kiMtu tithaMcagati kA udaya hogaa| ataH gati ke antimasamaya meM udayarUpa niSeka se anantara Upara ke niSeka meM jo dravya narakagati. manuSyagati, devagatirUpa hai vaha stibukarAMkramaNa dvArA tiryaMcagatirUpa saMkramaNa kara jAyagA aura tiyaMcagatirUpa udaya meM AyagA / isI prakAra sarvatra samajhanA cAhiye / -jaM. ga. 12-12-74/VI/ja. lA. jeMna, bhINDara zaMkA-AgAla-pratyAgAla kA kyA svarUpa hai ? samAdhAna-pratyeka karma bandhakAla ( bandha ke samaya ) se eka prAvalI ( acalAvalI ) kAla bIta jAne para apakarSaNa aura utkarSaNa ko prApta hotA hai| ataH antarakRta hone ke pazcAt jo mithyAtvakarma ba~dhatA hai usakI AbAdhA prathama sthiti aura antarAyAma ina donoM ke kAla se adhika hotI hai aura antarakaraNa ke samaya meM jo mithyAtva baMdhA thA usakA AbAdhAkAla bhI prathamasthiti aura antarAyAma se adhika hai; ataH isa navIna mithyAtvakarma kA apakarSaNa-utkarSaNa hone ke kAraNa AgAla-prati AgAla hotA hai| yadi navIna mithyAtvakarma kA bandha na hotA to AgAla-pratiAgAla na hotA, kyoMki apakarSaNa-utkarSaNa na hotaa| yahA~ para apakarSaNa-utkarSaNa kA nAma AgAla-pratiAgAla rakhA gayA hai kyoMki antarAyAma meM dravya nahIM diyA jAtA hai| -pattAdhAra/9-11-54/ba. pra. sa., paTanA bhaviSya ke prAyubandha meM utkarSaNa-apakarSaNa ke niyama zakA-utkRSTataH ATha apakarSoM se Ayu kA bandha hotA hai| vahAM kisI eka apakarSa ke bhItara vivakSita samaya meM Ayu kA jitanA sthitibandha ho sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna-kisI bhI apakarSa ke prathamasamaya meM prAyu kA jo sthitibandha hotA hai vaha hI sthitibandha usa apakarSa ke anantara samayoM meM bhI hotA hai usase adhika yA hIna sthiti bandha nahIM hotaa| apakarSa ke prathama samaya meM prAyu kA jo sthitibaMdha hotA hai vaha to pravaktavyabaMdha kahalAtA hai, kyoMki usase pUrvasamaya meM prAyubaMdha nahIM ho rahA thaa| anantarasamaya meM yadyapi sthitibaMdha meM hInAdhikatA nahIM huI tathApi abAdhAkAla pratisamaya kama ho rahA hai ataH AbAdhAsahita Ayu sthiti kI apekSA sthiti maMdha bhI pratisamaya kama hotA rahatA hai, kiMtu AbAdhA rahita Ayu sthitibaMdha kI apekSA vivakSita apakarSa meM hInAdhikatA nahIM hotii| (mahAbaMdha pu. 2 pR. 145-46 va pR. 182) zaMkA-eka vivakSita apakarSa meM Ayu kA jitanA sthitibandha hai, dUsare apakarSa meM sthitibandha usase adhika ho sakatA hai yA nahIM? samAdhAna-vivakSita apakarSa meM Ayu kA jitanA sthitibaMdha hai, dUsare apakarSa meM usase honAdhika sthitibaMdha ho sakatA hai, kyoMki Ayu-sthitibaMdha meM (asaMkhyAtaguNavRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi, saMkhyAtabhAgavRddhi, asaMkhyAtabhAga samAdhAna
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 519 vRddhi, prasaMkhyAtabhAga hAni, saMkhyAtabhAgahAni, saMkhyAtaguNahAni, asaMkhyAtaguNahAni) cAravRddhi aura cArahAni saMbhava hai| (va. khaM. pu. 16 pR. 373-374 va pR. 370-371; go. ka. gAthA 441) -je.ga.3-10-63/IX| pannAlAla puruSaveda kI alpatara sthiti udIraNA kA kAla zaMkA-SaT khaNDAgama meM puruSaveda kI alpatarasthitiudIraNAkA utkRSTakAla 132 sAgaropama sAtireka likhA hai jaba ki jayadhavalAkAra ne 163 sAgaropama sAtireka likhA hai| kyA ye do bhinna-bhinna AcAryoM ke do bhinna-bhinna upadeza haiN| samAdhAna-10 khaM0 pu0 15 pR0 160 para puruSaveda kI alpatara udIraNA kA kAla utkarSa se sAdhika do chayAsaThasAgara kahA hai| ja.dha. pu. 4 pR. 19-20 para puruSaveda kI alpatarasthiti vibhakti kA utkRSTakAla sAdhika 163 sAgara kahA hai / isa 'sAdhika' kA pramANa jayadhavala meM 'do antamuharta aura tIna palya' liyA gayA hai jaba ki dhavala pu. 15 pR. 160 para, isa 'sAdhika' kA pramANa 'do antama harta, tIna palya aura 31 sAgara' samajhanA caahiye| isa prakAra donoM kathanoM meM koI antara nahIM hai| mAtra zabdoM meM antara hai| -jaM. ga. 3-10-63/IX/ pannAlAla prAyu bandha / parabhavika prAyu ke utkarSaNa va apakarSaNa kaba-kaba hote haiM ? zaMkA-AgAmI bhavakI Ayu kA bandha ho jAne para usakA apakarSaNa yA utkarSaNa aSTa apakarSakAla meM hI hotA hai, yA kabhI bhI ho sakatA hai ? samAdhAna-parabhava kI Ayu kA apakarSaNa to hara samaya ho sakatA hai, 'baMdhakAla meM hI apakarSaNa hotA hai aisA niyama nahIM hai| rAjAzreNika ke 33 sAgarakI narakaAyu kA baMdha huA thA; kiMtu samyagdarzana hone para naraka AyU kA apakarSaNa hokara 84000 varSa raha gii| samyagdRSTi ke narakAyu kA baMdha nahIM hotaa| isaprakAra pAyubaMdha ke abhAva meM parabhavika Ayu kA apakarSaNa huA hai| . utkarSaNa navInabaMdha ke samaya hI hotA hai| navInabaMdha hae binA sattA meM sthita karmoMkI sthiti kI vRddhi mahIM ho sktii| kahA bhI hai "baMdheNa viNA tadukkaDDaNANuvavattIdo" ( jayadhavala pu0 5 pR0 336 ) artha-baMdha ke binA utkarSaNa nahIM bana sakatA hai / "baMdhe ukkaDadi tti suttaado|" ( ja. dha. pu0 6 pR0 95 ) bhartha-'baMdha ke samaya utkarSaNa hotA hai' aisA sUtra hai| "baMdhe ukkaDadi" ( jayadhavala pu0 7 pR0 245 )
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 ] artha - 'baMdha ke samaya hI utkarSaNa hotA hai', aisA Agama bacana hai / 'a hiNavadiTTha vibaMdhabaDDIe viNA ukkaDhaNAe diTThabisaMta vaDDhIe abhAvAdo / ( ja. dha. 1 / 146 ) artha - navIna sthitibaMdha kI vRddhi hue binA utkarSaNA ke dvArA kevala sattA meM sthita karmoM kI sthiti kI vRddhi nahIM ho sakatI hai / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "aTThahi AgarisAhi AuaM baMdhamANajIvANamAuapANassa vaDDhidaMsaNAdo" ( ja. dha. 1 / 146 ) artha--ATha apakarSo ke dvArA Ayukarma kA baMdha karane vAle jIvoM ke AyuprANa kI vRddhi dekhI jAtI hai / ina Agama pramANoM se siddha hotA hai ki parabhava zrAyu kA utkarSaraNa kevala ATha apakarSa kAloM meM Ayu baMdha ke samaya hI hotA hai anya samaya utkarSaNa nahIM hotA / baddha parabhavika narakAyu kA prapakarSaNa kauna kara sakatA hai ? zaMkA- kyA prazasta pariNAma vAlA athavA mithyAtvI tapasvI sAtaveM naraka kI bA~dhI Ayu kA cheda kara sakatA hai ? athavA kyA samyagdRSTi ho nIce kI pRthvI kI Ayu kA chedakara prathama pRthvI kI Ayu kara sakate haiM ? spaSTa kIjiye ? samAdhAna - mithyAdRSTi tApasI saptamapRthvI kI Ayu ko chedakara prathama pRthvI kI Ayu pramANa nahIM kara sakatA / kSAyikasamyagdRSTi yA kRtakRtya vedakasamyagdRSTi hI saptama pRthivI kI prAyu kA chedanakara prathama pRthivI kI AyupramAraNa kara sakatA hai / zrIkRSNajI tIsarI pRthvI kI Ayu ko chedakara prathamapRthivI ko nahIM kara sake / yadyapi unako kSAyopazamikasamyaktva prApta ho gayA thA aura tIrthaMkaraprakRti kA baMdha bhI prArambha ho gayA thA / - paDhAcAra 15-11-75 /ja. lA. jaina, bhINDara udaya aura udIraNA -- jaeN. ga. 27-8-64 / IX / dha. lA. seThI zaMkA-udaya va udIraNA kA kyA lakSaNa hai ? samAdhAna -- SaTkhaNDAgama pustaka 6 patra 213-14 para kahA hai-je kammakkhaMdhA okaDaTuvaka DDaNAvipa - oge fart gherai pAviNa appappaNI phalaM detiM, tesi kammakkhaMdhANamudao ti saNNA / je kammavakhaMdhA mahaMtesu hidi- aNubhAge avaTTidA okkaDidUNa phaladAiNo kIraMti, tesimudIraNA ti saNNA, apakvapAcanasya udIraNA vyapadezAt / artha -- jo karma apakarSaraNa, utkarSaMNa Adi prayoga ke binA sthitikSaya ko prApta hokara apanA-apanA phala dete haiM, una karmaskandhoM ko 'udaya' saMjJA hai / jo mahAn sthiti aura anubhAgoM meM avasthita karmaskandha apakarSaNa karake phala dene vAle kiye jAte haiM, una karmaskandhoM kI 'udIraNA' saMjJA hai, kyoMki, apakva karmaskandha ke pAcana karane ko udIraNA kahA gayA hai| kaSAyapAhur3a meM isaprakAra kahA hai-apakva pAcaNAviNA jaha kAla jaNido
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 521 kammANAM dvivikkhaeNa jo vivAgo so kammodayoti bhnnnnde| artha-prapakvapAcana ke binA yathAkAlajanita karmoM ke vipAka ko karmodaya kahate haiM / isase yaha bhI dhvanita hotA hai ki apakvapAcana sahita karmoM ke vipAka ko udIraNA kahate haiN| -jaM. saM. 21-2-57/VI/ju. ma. dA. TUNDalA nidhattI kA svarUpa zaMkA-nidhattIkarma kA kyA svarUpa hai ? samAdhAna-dhavala pu. 16 pR. 516 para nidhattI kA svarUpa isaprakAra kahA hai "jaM padesagaM NidhattIkayaM udae vANo sakka, aNNa payaDi saMkAmidu piNo sakka, okaDDidumukkaDivU ca sakkaM, evaM vihassa padesaggassa Nivattamidi snnnnaa|" ( dhavala pu. 16 pR. 516) artha-jo pradezAgra nidhattIkRta haiM ve udaya meM dene ke liye zakya nahIM haiM, anya prakRti meM saMkrAMta karane ke liye bhI zakya nahIM haiM, kintu apakarSaNa va utkarSaNa karane ke liye zakya haiM, aise pradezAgra kI nidhatta saMjJA hai| -jaM. ga. 30-12-71/VII/ ro. lA. mittala guNazreNInirjarA kA svarUpa zaMkA-guNazreNonirjarA kA svarUpa kyA hai ? samAdhAna-udayAvalI ke bAhara prathama niSeka meM jo apakRSTadravya diyA jAtA hai usase asaMkhyAtaguNA davya dasare niSeka meM diyA jAtA hai| usase bhI asaMkhyAtaguNA dravya tIsare niSeka meM diyA jAtA hai isaprakAra yaha krama guNazreNIAyAma ke antimasamaya taka jAnanA caahiye| zrI vIrasena AcArya ne dhavala pu06 meM nimna prakAra kahA hai "udayAvaliya bAhiradidimhi asaMkhejjasamayapabaddha dedi / tado uvaribhaTTidIe seDIe aidavve jAva guNaseDI carimasamao tti / taviyadvidIe tatto asaMkhejjaguraNe dedi / evamasaMkhejjaguNAe seDIe NedavvaM jAva guNaseDI carima samao tti|" (dhavala pu0 6 pR0 225) udayAvalI ke bAhara kI sthiti meM asaMkhyAta samayaprabaddhoM ko detA hai| isase Upara kI sthiti meM usase bhI asaMkhyAtaguNita samayaprabaddhoM ko detA hai| tRtIya sthiti meM usase bhI asaMkhyAta guNita samayaprabaddhoM ko detA hai| isaprakAra yaha krama asaMkhyAtagurigatazreNI ke dvArA guNazreNI ke antima samaya taka le jAnA caahiye| ukkaTTidamhi dedi hu, asaMkhasamayappabaMdhamAdimhi / saMkhAtIdaguNakkamamasaMkhahINaM, bisesa hoNa kamaM // 73 // ( labdhisAra ) -0. ga. 2-3-72/VI/ka. ca. gaina 1. noTa -yaha udayAvali bAhya guNazreNI kA svarUpa hai|
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / bhAva bhAvapaJcaka zaMkA-jIva ke bhAva pAMca prakAra ke kahe gaye haiM ? 1. aupazamika 2. kSAyika 3. kSAyopazamika 4. audayika 5. pAriNAmika / inakA matalaba kyA hai aura ye kisa prakAra hote haiM ? samAdhAna-mohanIyakarma ke atirikta anya karmoM kA upazama nahIM hotaa| mohanIyakarma ke do bheda haiMdarzanamohanIya aura cAritramohanIya / adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivattikaraNa dvArA darzanamohanI antarmuharta ke liye antara karake usake pazcAt sthita darzanamohanIyakarma kA upazama karane para jo samyagdarzanarUpa AtmA ke bhAva hote haiM vaha upazama samyagdarzana hai| isa kAla meM anantAnubandhI karma kA bhI anudaya rahatA hai| isI prakAra adhaHkaraNa Adi tIna karaNoM dvArA cAritramohanIya karma kA upazama hone para jo yathAkhyAtacAritrarUpa AtmA kA bhAva hotA hai vaha praupazamikacAritra hai| karma kA upazama honA kAraNa hai aura prAtmA ke pariNAma arthAta bhAva kArya haiM prataH ve bhAva aupazamikabhAva haiN| pratipakSI karmoM ke sattA meM se naSTa ho jAne se prAtmA meM jo bhAva utpanna hote haiM, ve kSAyika bhAva haiN| kSAyikajJAna, kSAyikadarzana, kSAyikasamyagdarzana, kSAyikacAritra, kSAyikadAna, kSAyikalAbha, kSAyikabhoga, kSAyikaupabhoga kssaayikviiry| isaprakAra ye nau kSAyikabhAva haiN| ye jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya karmake kSaya hone para utpanna hote haiM / jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya ina cAra ghAtiyA karmoM ke sparddhaka do prakAra ke phaladAna zakti vAle hote haiN| eka sarvaghAtI jo AtmA ke guNa kA sarvaghAta kare; dUsare dezaghAtI-jo guNa kA ekadeza ghAta karate haiM yA usa guNa meM doSa utpanna karate haiN| vartamAnakAla meM udaya Ane yogya sarvaghAtiyoM kA to udayAbhAvI kSaya arthAta svonmukha udaya meM na Akara dezaghAtIrUpa meM udaya meM AveM aura AgAmI kAla meM sthita sarvaghAtiyoM kA sadavasthArUpa upazama tathA dezaghAtI kA udaya hone para AtmA ke jo bhAva hote haiM ve kSAyopaza mikabhAva haiN| athavA udaya kA abhAva aura dezaghAtI kA udaya hone para jo bhAva hote haiM ve kSAyopazamikabhAva haiN| bhAyopazamikabhAva 18 prakAra ke haiM-sAta jJAna, tIna darzana, samyagdarzana, saMyamAsaMyama, cAritra, dAna, lAbha. bhoga. upabhoga aura vIrya / dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke nimitta se karmoM kA phala denA udaya hai| karma ke udaya se jo bhAva AtmA meM hote haiM ve audayikabhAva hote haiN| AThoM hI karmoM ke udaya se audayikabhAva nAnA prakAra ke hote haiN| jo bhAva kamoM ke upazamAdi kI apekSA na rakhakara dravya ke nijasvarUpa mAtra se hote haiM ve pAriNAmikabhAva haiN| jIvatva, bhavyatva, abhavyatva ye tIna pAriNAmikabhAva haiN| athavA karma ke udaya, upazama, kSaya aura kSayopazama kisI kI apekSA na rakhane vAle mAtra dravya kI svabhAvabhUta anAdi pAriNAmika zakti se hI Avirbhata ye bhAva pAriNAmika haiN| -jaM. ga. 23-11-61/VII/........
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 523 ___eka jIva ke yugapat pAMcoM bhAva sambhava haiM, jaghanyataH tIna zaMkA-gommaTasAra karmakAMDa meM 5 bhAvoM ke varNana meM eka jIva ke eka samaya meM kitane bhAva ho sakate haiM? kyA mAtra eka auvayikabhAva bhI ho sakatA hai? kyA pAriNAmikabhAva aura kSAyopaza mikabhAva na ho aura kevala audayikamAva ho aisA bhI sambhava hai ? gAthA 824 kA kyA abhiprAya hai ? samAdhAna-eka sAtha eka jIva ke kama se kama tIna bhAva ho sakate haiM 1.pAriNAmika, 2. kSAyopazamika, 3. audayika / adhika se adhika eka jIva ke eka sAtha ( aupaza mika, kSAyika, kSAyopazamika, audayika, pAriNAmika ) pAMcoM bhAva ho sakate haiN| kSAyikasamyagdRSTijIva upazAMtamoha guNasthAna meM jaba cAritramoha kA upazama kara detA hai to usake cAritramoha kI apekSA praupazamikabhAva, darzanamohanIya kI apekSA kSAyikabhAva, jJAna-darzana-vIrya kI apekSA kSAyopazamikabhAva, gatijAti Adi kI apekSA audayikabhAva tathA jIvatva kI apekSA pAriNAmikabhAva isa prakAra eka jIva ke eka sAtha pAMcoM bhAva sambhava haiN| gati-jAti Adi kA udaya caudahaveM-guNasthAna ke anta taka rahatA hai, ataH praudayikabhAva saba guNasthAnoM meM rahatA hai| cetanArUpa jIvatvapAriNAmikabhAva saMsArI aura mukta donoM prakAra ke jIvoM meM sadA rahatA hai, kintu bhAyu Adi prANarUpa jIvatva azuddhapAriNAmikabhAva caudahaveM guNasthAna taka hI rahatA hai| mukta jIvoM meM prAyu Adi prANa nahIM pAye jAte haiM / jJAna, darzana aura vIrya kI apekSA kSAyopazamikabhAva kSINamoha bArahaveM guNasthAna taka pAye jAte haiN| jinake upazama yA kSAyika samyagdarzana nahIM hai una jIvoM ke audayika, kSAyopazamika aura pAriNAmika ye tIna bhAva hote haiN| aisA koI bhI jIva nahIM hai jisake mAtra praudayikabhAva raha sakatA ho, kyoMki cetanArUpa jIvatvapAriNAmikabhAva to saba jIvoM ke hotA hai aura audayikabhAva saba saMsArI jIvoM ke pahale guNasthAna se caudahavaM guNasthAna taka rahatA hai| gommaTasAra karmakAMDa gAthA 824 meM to yaha batalAyA hai ki 'mithyAraSTi Adi do guNasthAnoM meM kSAyopazamikabhAva ke 3 sthAna, mizrAdi tIna guNasthAnoM meM kSAyopazamikabhAva ke 2 sthAna aura pramatta Adi sAta guNasthAnoM meM kSAyopazamikabhAva ke 4 sthAna hote haiN| kiMtu ina saba bAraha guNasthAnoM meM se pratyeka guNasthAna meM audayikabhAva kA eka eka hI sthAna hotA hai| isa gAthA se yaha siddha nahIM hotA ki kisI bhI jIva ke mAtra eka maudayikabhAva ho sakatA hai / -ja. ga. 9-5-66/IX/ ra. lA. jaina kSAyika aura praupazamika bhAvoM kA sannikarSa zaMkA-kSAyikabhAva aura aupazamikamAva kA sannikarSa kisaprakAra sambhava hai ? ma samAdhAna-kSAyika samyagdaSTi manuSya yadi upazamazreNI car3hatA hai to usake gyArahaveM guNasthAna meM kSAyikabhAva aura aupazamikabhAva kA sannikarSa sambhava hai|
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / darzana mohanIya kI tIna prakRtiyA~ ( mithyAtva, samyagmithyAtva aura samyak prakRti ) tathA anantAnubandhI krodha, anantAnubandhI mAna, anantAnubandhI mAyA, anantAnubandhI lobha; ina sAta prakRtiyoM kA kSaya kara dene se usake kSAyikabhAva haiM tathA cAritramohanIya kI zeSa 21 prakRtiyoM ke upazama karane se aupazamika bhAva hai / isa prakAra kSAyika samyagdaSTi ke upazAntakaSAya nAmaka gyArahaveM guNasthAna meM kSAyika aura praupazamika donoM bhAva eka sAtha sambhava haiM / - jai. ga. 21-11-66 / IX / ja. pra. ma. ku. kSayopazama kSaya va upazama se zrabhiprAya zaMkA- 'kSayopazama' meM AgAmI niSekoM kA sadavasthArUpa upazama isakA tAtparya yahI hai na ki kSayopazama ke kAla meM pratisamaya udaya meM Ane vAle sarvaghAtispaddha ke dezaghAtirUpa meM Ate haiM aura agale samayoM meM udaya meM Ane vAle sattA meM jaise haiM vaise hI sthita rahate haiM arthAt unakI udIraNA nahIM hotii| aisA to nahIM ki kSayopazama kA kAla Arambha hone para pahale samaya meM jo sarvaghAtisparddha ke udaya meM AyeM ve to dezaghAtirUpa saMkramaNa kara gaye aura bAkI kAla ke dUsare tIsare cauthe Adi samayoM meM sarvaghAtiyA kA udaya hI nahIM hotA / basa sattA meM par3e rahate haiM / inameM se kyA sahI hai ? samAdhAna - zrI vIrasena AcArya ne bhinna-bhinna sthaloM para kSayopazama ke bhinna-bhinna lakSaNa kahe haiM / tathApi zaMkAkAra ke liye nimna lakSaNa upayogI hai / "savvaghAdiphaddayANi anaMtaguNahINANi hotRRNa desaghAdi phaddayattaroNa pariNamiya udayamAgacchaMti, tesimaNaMtaguNahINattaM khao NAma / dezaghAdiphaddayasarUveNavadvANamuvasamo / tehi khaovasamehi saMjuttodao khaovasamoNAma / " [ dha. pu. 7 pR. 92 ] artha - sabaMdhAtIspardhaka anantaguNe hIna hokara aura dezaghAtIspardhakoM meM pariNata hokara udaya meM Ate haiM / una sarvaghAtIspardhakoM kA anantaguNA hInatva hI kSaya kahalAtA hai aura unakA dezaghAtIspardhakoM ke rUpa se avasthAna honA upazama hai / unhIM kSaya aura upazama se saMyukta udaya kSayopazama kahalAtA hai / --jai. ga. 6-12-65/ VIII / ra, lA. jaina kSayopazama labdhi va kSayopazama meM antara zaMkA- mokSamArga prakAzaka pR0 384 para kSayopazamalabdhi kA jo svarUpa likhA hai usase yaha samajha meM nahIM AtA ki kSayopazamalabdhi aura kSayopazama meM kyA antara hai ? samAdhAna - mokSamArga prakAzaka meM zrI paM0 ToDaramalajI ne kSayopazamalabdhi kA svarUpa isa prakAra likhA hai -- "udayakAla ko prApta sarvaghAtI sparddhakanike niSekanikA udaya kA abhAva so kSaya aura anAgatakAla viSai udaya vane yogya tinahI kA sattArUpa rahanA so upazama, aisI dezaghAtIsparddha nikA udaya sahita karmanikI avasthA tAkA nAma kSayopazama hai / tAkI prApti so kSayopazamalabdhi hai / " ( mo. mA. pra. adhi. 7 pU. 384-85 ) inhIM paM0 ToDaramalajI ne labdhisAra kI TIkA meM likhA hai - "karmaniviSai malarUpa je aprazasta jJAnAvarakhAdika tinikA paTala jo samUha tAkI zakti jo anubhAga so jisa kAla viSai samaya-samaya prati anantaguNA ghaTatA anukrama rUpa hoi udaya hoi tisa kAla viSai kSayopazamalabdhi hai / " ( la. sA. gA. 4 )
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 525 vyaktitva aura kRtitva ] paMDitajI ke ina donoM kathanoM meM antara hai / kintu dUsarA kathana ArSa grantha kA anuvAda hai ataH vahI prAmANika hai / - jai. ga. 26-12-68 / VII / maganamAlA zaMkA- kSayopazama meM aura kSayopazamalabdhi meM kyA antara hai, kyoMki donoM avasthA meM saMjJI ke kSayopazama to jJAnAvaraNI kA hI hai / samAdhAna - jJAna kA kSayopazama to pratyeka jIva ke kSINakaSAya guNasthAna taka sadA pAyA jAtA hai, kiMtu kSayopazama labdhi hara eka jIva ke nahIM hotI aura sadA nahIM hotI / kSayopazamalabdhi kA svarUpa isaprakAra haipUrva saMcita karmoM ke malarUpa paTala ke anubhAga spardhaka jisa samaya vizuddhi ke dvArA pratisamaya pranantaguNahIna hote hue udIraNA ko prApta kiye jAte haiM usa samaya kSayopazamalabdhi hotI hai / ( Sa. khaM. pu. 6 pU. 204 va labdhisAra gAthA 4 ) kSayopazamalabdhi meM mAtra jJAnAvaraNIya karma ke anubhAga kI hInatA nahIM hotI, kintu samasta pApaprakRtiyoM kA anubhAga anantaguNAhIna hokara prati samaya udaya meM zrAtA hai / arthAt jitanA anubhAga prathama samaya meM udaya meM AyA thA dUsare samaya meM usase anantaguNahIna udaya meM zrAtA hai aura tIsare samaya meM dUsare samaya se bhI ananta guNahIna anubhAga udaya meM AtA hai| isa prakAra pratisamaya anantaguNahIna hotA huA calA jAtA hai / kSayopazamajJAna anantaguNahIna anubhAga pratisamaya udaya meM zrAve aisA niyama nahIM, kintu kabhI SaTsthAnapatita hIna hokara udaya hai / kabhI SaTsthAnapatita vRddhi hokara udaya meM AtA hai / SaTsthAna se abhiprAya - anantabhAga, zrasaMkhyAtabhAga saMkhyAta bhAga, saMkhyAtaguNA, asaMkhyAtaguNA aura anantaguNe kA hai / pudgala meM zradadhikabhAva kA spaSTIkaraNa zaMkA - pudagala ke do bhAva kahe gaye haiM / 1. audayika 2. pAriNAmika | pudgala dravya acetana hai, usake afrka bhAva kaise haiM ? - jai. saM. 10-7-58 / VI / ka. de. gayA samAdhAna-jIva ke rAgAdibhAvoM kA nimitta pAkara kArmANa vargaNA dravyakarmarUpa pariNama jAtI hai / kArmAraNa vargaNAoM ke atirikta anya 22 pudgala vargaNAoM meM to dravyakarmarUpa pariNamane kA sAmarthyaM hI nahIM hai, mAtra kArmANa vargaNAoM meM dravyakarmarUpa pariNamane kA sAmarthya ( zakti ) hai; kintu sAmarthya hote hue bhI ve kArmANa, binA nimitta ke svayaM karmarUpa nahIM pariNama jAtI / rAgAdi pariNAma ke nimitta binA bhI yadi kArmANa vargaraNA dravyakarmarUpa pariNama jAtI to kArmANavargaraNA hara samaya dravyakarma avasthA meM hI rahanI cAhiye thI ( parIkSAmukha chaThA pariccheda sUtra 63-64 ) / jIva ke rAgAdibhAva tIvra yA maMda jisa prakAra ke hote haiM usI prakAra kA anubhAga arthAt phaladAna zakti pudgaladravyakarma meM par3atI hai / udIraNA hokara yA binA udIraNA jisa samaya vaha karma udaya meM AtA hai usa samaya usa karma ke anubhAga ke anurUpa jIva ke pariNAma hote haiM aura agale samaya vaha nirjIrNa arthAt akarma avasthA ko prApta ho jAtA hai / koI bhI karma svarUpa yA pararUpa phala diye binA nirjIrNa arthAt zrakarma avasthA ko prApta nahIM hotA / ( ka0 pA0 pu0 3, pR0 245 ) | pudgalakarma kA udaya meM prAkara phala denA pudgala dravya kA audayikabhAva hai / - jai. saM. 4 - 12 - 58/V / rA. dA. kaeNrAmA
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ 526 ] gati aura liGga - zradayikabhAva ? zaMkA- 'gati' jo ki jIva + pudgala kI kisI paryAya kI eka avasthA vizeSa hai tathA 'liGga' jo ki kisI eka cinhamAtra kA dyotaka zabda hai, auvadhikamAva kaise ho sakate haiM / merI samajha meM sAdhAraNatayA to krodha, mAna, mAyA, lobha rAgadva eSa hI jIva ke audadhikabhAva ho sakate haiM kintu 'gati' aura 'liGga' audayikabhAva kaise ho sakate haiM ? samAdhAna-taravArtha rAjavArtika a0 2 sUtra 6 meM isa prakAra kahA hai-gatinAmakarmodaya / dAtmanasta bhAvapariNAmAda gatiraudayikI / yena karmaNA AtmanonArakA vibhAvAvAptirbhavati tadgatinAma caturvidham / gatinAmakarma ke udaya ke kAraNa AtmA ke usa gati bhAvarUpa pariNAma hone se 'gati' audayikabhAva hai / jisa karma ke kAraNa AtmA ke nArakAdi bhAva hote haiM vaha gatinAmakarma cAra prakAra kA hai / paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : yahA~ para gati kA artha calanA nahIM hai, kintu bhava hai / isI prakAra liGga kA artha cihna nahIM hai, kintu yahA~ para veda se abhiprAya hai / kahA bhI hai- vedodayApAdito'bhilASavizeSo liGgam / mAvaliGgamAtmapariNAmaH strI napuMsakAnyonyabhilASalakSaNaH / sa punazcAritra mohavikalpasya nokaSAyasya strIvedaSu vedanapuMsaka vedasyodayAdabhavatItyodayakaH rA0 vA0 a0 2 sUtra 6 / veda ke udaya se utpanna huI vizeSa abhilASA usako veda kahate haiM / strI, puruSa, napuMsaka rUpa abhilASA lakSaNa vAle grAtmA ke pariNAma bhAvaliMga hai| strI, puruSa va napuMsaka veda nokaSAya cAritramohanIya ke udaya se vaha bhAvaveda hotA hai ataH audayikabhAva hai / audayikabhAva ke 21 bheda ginAye una 21 bhedoM meM cArakaSAya bhI haiM ataH krodha, mAna, mAyA, lobha, rAgadveSa bhI prodayikabhAva haiM / - jai. saM. 23-8- 56 / VI / bI. ela. padma, zujAlapura kyA vrata zradayika bhAva haiM ? zaMkA - vrata kyA karmodaya se hote haiM aura audayika bhAva hai ? samAdhAna - pApoM se virakta hone kA nAma vrata hai aura ye vrata to cAritra haiM jaisA ki zrI samantabhadra svAmI ne kahA hai artha --- pApa kI nAlI svarUpa hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha se virakta honA arthAt vrata samyagjJAnI kA cAritra hai / rUpa hisAnRta cauryebhyo maithunasevA parigrahAbhyAM ca / pApapraNAlikAbhyo viratiH saMjJasya cAritram ||49|| ( ratnakaraMDa ) tatvArtha sUtra ke dUsare adhyAya meM samyakcAritra ko aupazamika kSAyika aura kSAyopazamika ina tInabhAva rUpa batalAyA hai / kisI bhI AcArya ne samyakcAritra ko audayikabhAva nahIM batalAyA hai, kyoMki rAgAdi praudayika * bhAva baMdha ke arthAt saMsAra ke kAraNa haiM, kintu samyakcAritra to mokSa kA kAraNa hai / 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH / ' aisA sUtra hai / asaMyama audakibhAva hai, kyoMki cAritramohanIyakarmodaya janita hai / vrata asaMyamarUpa nahIM haiM, kintu saMyamaataH vrata audayikabhAva nahIM haiM / jai. ga. 22-1-70 / VII / ka. ca. mA. ca.
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 527 dvisaMyogI prAdi sAnnipAtika bhAvoM ke udAharaNa zaMkA-rAjavAtika a.-2 sU. 7 ko TIkA meM sAnnipAtika bhAvoM kA kathana kiyA hai / ve kisa guNasthAna meM sambhava haiM ? samAdhAna-dvibhAva saMyogI 1. audayika aupazamika 'manuSya-upazAnta krodha' yaha anivRttikaraNa gUNasthAna meM sambhava hai| 2. 'manuSya kSINa kaSAya' yaha bArahaveM guNasthAna meM sambhava hai| 3. 'manuSya-paMce cAroM gatiyoM meM paMcendriya jIva ke sambhava hai| 4. 'lobhI jIvaH' yaha prathama guNasthAna se dasaveM guNasthAna taka saMbhava hai| 5. 'upazAMta lobhaH kSINa darzanamohaH kSAyika samyagdRSTike gyArahaveM guNasthAna meM sambhava hai| 6. 'upazAnta mAna abhinibodhika jJAnI' yaha upazamazreNI-navameM guNasthAna meM sambhava hai| 7. 'upazAMta mAyA bhavya' yaha bhI ukta navameM gaNasthAna meM sambhava hai| 8. 'kSAyikasamyagdRSTi zru tajJAnI' yaha cauthe guNasthAna se bArahaveM guNasthAna taka sambhava hai / 6. 'kSINakaSAya bhavya' yaha bArahaveM se caudahaveM guraNasthAna taka sambhava hai| 10. 'avadhijJAnI-bhavya' yaha cauthe guNasthAna se 12veM guNasthAna taka jAnanA cAhiye / isI prakAra tri bhAva saMyogI Adi meM jAna lenA cAhiye / 1. 'manuSya upazAMtamoha kSAyika samyagdRSTi' yaha gyArahaveM guNasthAna meM sambhava hai| 2. 'manuSya upazAnta krodha vAgyogI' yaha upazamazreNI-navameM guNasthAna meM sambhava hai| 3. 'manuSya upazAMtamAna jIvaM' yaha bhI ukta navameM guNasthAna meM sambhava hai| 4. 'manuSya kSINakaSAya zrutajJAnI' yaha bArahaveM guraNasthAna meM sambhava hai / 5. 'manuSya kSAyikasamyagdaSTi jIva' yaha cauthe guNasthAna se caudahaveM guNasthAna taka sambhava hai| 6. 'manuSya manoyogI jIva' yaha bhAva manuSya ke prathama guNasthAna se bArahaveM guNasthAna taka sambhava hai / 7. 'upazAnta mAna kSAyikasamyagdRSTi kAyayogI' yaha bhAva upazamazreNI-navameM guNasthAna meM saMbhava hai| 8. 'upazAnta veda kSAyikasamyagdRSTi bhavya' yaha bhI ukta navameM guNasthAna meM sambhava hai| 9. 'upazAntamAna matijJAnI jIva' yaha bhI ukta navameM guNasthAna meM sambhava hai| 10. 'kSINamoha paMcendriya bhavya' yaha bArahaveM guNasthAna meM sambha hai / isI prakAra caturAdi saMyogI bhAvoM meM bhI lagA lenA cAhiye / -jaM. ga. 23-3-78/VII/ *. lA, seThI sAnnipAtika bhAva aneka prakAra se banAye jA sakate haiM zaMkA-rAjavAtika adhyAya 2 sUtra 7 vAtika 22 meM audayika-aupazamika-pAriNAmika trisaMyogI sAnnipAtika bhAva ke kathana meM 'manuSya upazAnta mAna jIva' aisA kahA hai to kyA 'deva upazama samyakravI jIva' aisA nahIM kaha sakate ? aise hI anya bhAva nahIM kaha sakate kyA ? samAdhAna-zrI akalaMkadeva ne trisaMyogI bhAvoM ke eka-eka bhAva udAharaNarUpa se likhe haiM, apanI ora se anya bhAva bhI banA sakate haiM ataH 'deva upazamasamyaktvI jIva' aisA kahane meM koI bAdhA nahIM hai| isIprakAra anya trisaMyogI bhAvoM kA kathana kiyA jA sakatA hai| ___-~-patrAcAra/ja. lA. jaina, bhINDara jIvatva pAriNAmika, dhrauvyasvarUpa, nitya, caitanyarUpa va avinAzI hai __ zaMkA-pAriNAmikajIvatvabhAva kyA dravya hai, yA guNa hai yA paryAya hai ? isakA kArya kyA hai ? jaba sAdhaka kA lakSya zaddha jIvatatva kI prApti hai to pAriNAmika bhAva ko kAraNazaddhaparyAya mAnane meM kyA bAdhA hai ? usI kA avalaMbana lekara to zuddha jIvatattva kI prApti hogii|
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! zaMkA--pAriNAmikabhAva meM utpAda vyaya hotA hai yA nahIM? nahIM hotA to kyoM ? kyA ise kUTastha mAna liyA jAve? zaMkA-astitva, vastutva, dravyatva, prameyatva Adi sAmAnya guNoM meM utpAda vyaya kaise ghaTita hotA hai ? zaMkA-jIvatvabhAvako caitanyabhAva kaha sakate haiM kyA ? caitanyabhAva kA kyA lakSaNa hai ? kyA jIvatvabhAva ko cetanA bhI kahA jA sakatA hai ? zaMkA-jIva ke pA~ca bhAva haiM so bhAva kyA haiM ? kyA ye jIva ke guNa nahIM haiM ? samAdhAna-pratyeka vastu sAmAnya vizeSAtmaka hotI hai| dravyAthikanaya sAmAnya ko grahaNa karatA hai aura paryAyAthikanaya vizeSa ko grahaNa karatA hai| yadyapi sAmAnya ke binA vizeSa aura vizeSa ke binA sAmAnya kabhI nahIM hotA, kyoMki donoM kA paraspara avinAbhAvI sambandha hai phira bhI bhinna-bhinna dRSTiyoM ke dvArA unako pRthak grahaNa kiyA jA sakatA hai| jIva bhI eka vastu hai usameM jIvatva pAriNAmikabhAva sAmAnya hai aura aupazamika Adi zeSa cAra bhAva vizeSa haiM / ( rA. vA0 a0 2 sU0 1 vA0 23 ) ye ( aupazamika, kSAyopazamika, kSAyika, audayika, pAriNAmika ) pAMcoM bhAva jIva ke nijatattva arthAt asAdhAraNa dharma haiM, guNa nahIM haiM ( rA0 vA0 a0 2101 vA06) / athavA aupazamikAdi pA~coM bhAva guNa haiM, kyoMki inameM jIva rahate haiM (dha. pu. 1 pR. 160) / 'jIvatva' pAriNAmikabhAva 'dravya' yA 'guNa' to ho nahIM sakatA, kyoMki 'dravya' aura 'guNa' donoM sAmAnya-vizeSa svarUpa haiM, kAraNa ki dravya paryAya va guNa-paryAya donoM prakAra ke vizeSa bhI pAye jAte haiM (pra.sA. gAthA 13) 'jIvatva' pAriNAmikabhAva paryAya bhI nahIM hai, kyoMki paryAya to svayaM vizeSa hai| jIvatva una saba pIyoM meM anyatra rUpa se rahane vAlA aura dhrauvya se lakSita sAmAnya hai (pra0 sA0 gAthA 95) 'jIvatva' pAriNAmika bhAva dhrauvya svarUpa hone se utpAda-vyaya svarUpa nahIM hai| 'jIvatva' dravyAthikanaya kA viSaya hone se anAdi-ananta nitya arthAt kUTastha hai| astitva, vastutva, dravyatva, prameyatva Adi sAmAnya (sAdhAraNa) guNa dravya ke Azraya haiN| dravya meM utpAdavyaya hotA hai ataH usa dravya ke Azrita guNoM meM bhI utpAda-vyaya hotA hai / isa apekSA se astitva, vastutva, dravyatva prameyatva Adi sAmAnya guNoM meM bhI utpAda-vyaya svIkAra kara lene meM koI bAdhA nahIM paatii| 'jIvatva' ko 'caitanya' bhI kaha sakate haiM, kyoMki anAdi dravya-bhavana kA nimitta paNA te pAriNAmika hai| (rA0 vA0 a02 satra 7vA06) cetanA ke vizeSoM meM anvaya rUpa se rahane vAlA 'caitanya' hai| 'jIvatva' ko cetanA nahIM kaha sakate, kyoMki 'cetanA' sAmAnyavizeSAtmaka hai aura 'caitanya' sAmAnyarUpa hai| ___ sAdhaka ko zuddha AtmA ke avalaMbana se zuddha avasthA arthAt mokSa kI prApti hogii| pAriNAmika 'caitanya' bhAva arthAta 'jIvatva' bhAva AtmA-dravyapanA to jIva kI zuddha aura azuddha donoM avasthAnoM meM anvayarUpa se rahane vAlA hai / 'jIvatva' ko kAraNasamayasAra bhI nahIM kaha sakate, kyoMki kAraNasamayasAra so jIva kI sAdhaka avasthA (paryAya) hai jo vinAzIka hai aura 'jIvatva' pAriNAmikabhAva anAdi-ananta avinAzI hai| zrI pravacanasAra gAthA 18 kI TIkA meM zrI jayasena AcArya ne kahA bhI hai-zuddhAtmaruci-paricchittinizcalAnubhUtilakSaNasya saMsArAvasAnotpannakAraNasamayasAraparyAyasya vinAzo bhavati tathaiva kevalajJAnAdivyaktirUpasya kAryasamayasArasyotpAdazca bhavati. tathApiubhayaparyAyapariNatAtmadravyatvena dhrauvyatvaM padArthatvAditi / -je.ga. 11-7-63/IX/ma. lA. jaina
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva / [ 526 pudgala vargaraNA 23 vargaNAoM ke kArya zaMkA-pudgalavargaNA kitanI haiM, unameM se pratyeka kA kyA kArya hai ? samAdhAna-pudgalavargaNA 23 haiN| unameM se 'AhAra vargaNA' se audArika, vaikriyikazarIra aura AhArakazarIra banatA hai| vacanavargaNA se zabda banate haiN| manovargaraNA se mana banatA hai| taijasavargaNA se tejasazarIra aura kArmAraNavargaNAoM se kArmANazarIra banatA hai| isaprakAra pA~ca vargaNAoM kA to kArya batalAyA gayA hai zeSa vargaNAmoM kA kyA kArya hai, aisA kathana dekhane meM nahIM aayaa| -jaM. ga. 24-9-67/VII/ja. pra. ma. ku. aNuvargaNA | anAdi bandha vAlA paramANu sambhava nahIM zaMkA-kyA koI aisA pudgala paramANu bhI sambhava hai, jisakA bandha anAdi se calA A rahA ho ? sAmAnya kI apekSA to mahAskandha Adi kA bandha anAdi-ananta hai ho / samAdhAna -pudgala dravya kI do paryAya haiM / 'paramANu' pudgala kI zuddha paryAya hai 'skandha' pudgala kI azuddha paryAya hai| niyamasAra gAthA 28 kI TIkA meM kahA bhI hai "paramANuparyAyaH pudgalasya zuddhaparyAyaH / skandhaparyAyaH svajAtIyabandhalakSaNa lakSitvAdazuddhaH iti / " paramANu paryAya pudgala kI zuddhaparyAya hai / skandhaparyAya svajAtIya bandharUpa lakSaNa se lakSita hone ke kAraNa azuddha hai| 'paramANu' pudgala dravya kI paryAya hai ataH vaha anAdi ananta kAla taka prabandha yA bandha avasthA meM nahIM raha sakatA hai, kyoMki pudgala kA lakSaNa pUraNa va galana hai / bhedAdibhyo nimittebhyaH pUraNAdgalanAdapi / pudgalAnAM svabhAvajaiH kathAnte pudgalA iti // 55 // ( tattvArthasAra adhikAra 3) bheda Adi ke nimitta se jinameM pUraNa ( naye paramANuoM kA saMyoga ) aura galana ( saMyukta paramA gumoM kA viyoga ) hotA hai unheM pudgaloM ke svabhAva ke jJAtA puruSa pudgala kahate haiM / pudgala ke paramANuoM kA paraspara bandha anAdi kAlIna nahIM hai ataH dha. pu. 14 sUtra 31 pR. 29 para pudgala ke anAdi bandha nahIM kahA hai / vaha prakaraNa isa prakAra hai "jo so aNAviya vissasAbaMdhoNAma so tiviho-dhammAtthiyA, adhammatthiyA, AgAsasthiyA cedi // 30 // jIvatthiyA poggalasthiyA ettha kiSNa paravidA? Na, tAsi sakkiriyANaM dhammasthiyAdIhi saha aNAdiyavissasA. bdhaabhaavaado|nn tAsi pavezabaMdho vi aNAviyo vaisasiyo asthi, poggalataSNahANuvavattIdo tappadesANaM pi saMjogabijoga siddhiie|"
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 530 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha - jo anAdi visrasA bandha hai vaha tIna prakAra kA hai-dharmAstika viSayaka, adharmAstika viSayaka aura AkAzAstika viSayaka ||30|| yahA~ jIvAstika aura pudgalAstika viSayaka anAdi visrasambandha kyoM nahIM kahA ? nahIM kahA, kyoMki unakI apanI gamana Adi kriyAoM kA dharmAstika Adi ke sAtha anAdi se svAbhAvika saMyoga nahIM pAyA jAtA / yadi kahA jAya ki unakA pradezabandha to anAdi se svAbhAvika hai, so yaha bAta bhI nahIM hai, kyoMki yadi aisA mAnA jAyagA to pudgaloM meM pudgalatva nahIM banegA aura pudgaloM tathA jIva- pradezoM kA bhI saMyoga-viyoga anubhava siddha hai, ataH inakA anAdi visrasA baMdha nahIM kahA hai / -ja. ga. 6-4-72 / VII / anilakumAra 36 pRthviyoM ke nAma evaM inakA antarbhAva zaMkA- 36 prakAra kI pRthviyoM ke nAma batAne kI kRpA kreN| ye 36 prakAra kI pRthviyAM kisa vargaNA ke antargata AtI haiM; kyoMki 23 vargaNAoM se vyatirikta pudgaloM kA to jagat meM abhAva hai hI / samAdhAna - chattIsa prakAra kI pRthviyoM ke nAma -1 miTTI Adi pRthivI 2 bAlU ( tikona - cokona rUpa ) 3 zarkarA 4 gola patthara 5 bar3A patthara 6 samudrAdika kAlavaNa ( namaka 7 lohA 8 tA~bA 6 jastA 10 sIsA 11 cA~dI 12 sonA 13 hIrA 14 haritAla 15 iMgula 16 mainasila 17 harA raMga vAlA sasyaka 18 suramA 16 mUMgA 20 bhoDala ( abaraka ) 21 camakatI reta 22 gorocana vAlI karketana maNi 23 puSpavarga rAjavartaka maNi 24 pulakavarNamariNa 25 sphaTika maNi 26 padmarAga maNi 27 candrakAnta maNi 28 vaiDUyaM (nIla) mariNa 29 jalakAnta maNi 30 sUryakAnta maNi 31 geruvarNaM rudhirAkSamaNi 32 candanagandha maNi 33 bilAva ke netra samAna marakata maNi 34 pukharAja 35 nIlamaNi tathA 36 vidrumavarNaM vAlI mariNa / ( dhavala 1 / 272 tathA mU0 A0 206 -207 ) ye sarva pRthvi zrAhAravagaMgA ke antargata / - patra 30-1-79 / na. la1. jaina, bhINDara barpha jala dhAturUpa hai, pRthvIrUpa nahIM zaMkA- barpha jaladhAturUpa hai yA pRthvIdhAturUpa ? samAdhAna -- barpha jaladhAturUpa hai / ( dhavala pu0 1 kAyamArgaNA prakaraNa jalakAya tathA mUlAcAra kI TIkA ) - patra 8-1-79 / ja. lA. jaina, bhINDara pRthvI zrAdi cAroM dhAtuoMoM ke lie eka hI prakAra kA paramANu kAraNa hai zaMkA- cAra dhAtuoM ( pRthvI, jala, agni aura vAyu ) ke lie bhinna-bhinna paramANu kAraNa hote haiM yA paramANu eka hI prakAra kA hai aura jaisA bAhya nimitta milatA hai vaha paramANu usa dhAturUpa pariNama jAtA hai ? samAdhAna - paMcAstikAya gAthA 78 meM zrI kundakundAcArya ne kahA hai ki pRthvI Adi ke liye bhinna-bhinna jAti ke paramANu nahIM haiM / gAthA kA zIrSaka isaprakAra hai atha pRthivyAdi jAtibhinnAH paramANavo na santi /
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 531 Adezamattagutto dhAducabukkassa kAraNaM jo du / so aio paramANU pariNAma guNo sayamasaddI // 7 // TIkA-ekopi paramANuH pRthivyAdi dhAtucatuSka rUpeNa kAlAntareNa pariNamati sa paramANuriti jJeyaH / zrI kundakundAcArya ne isa gAthA dvArA yaha batalAyA hai ki eka hI paramANu kAlAntara meM pRthvI, jala, agni, vAyu ina cAra dhAturUpa pariNamana kara sakatA hai arthAt pratyeka paramANu meM pRthvI Adi cAroM dhAtupoMrUpa pariNamana karane kI yogyatA hai| jaisA nimitta milegA usa dhAturUpa pariNamana ho jaayegaa| jaise eka hI bIja jaghanya, madhyama, utkRSTa bhUmi ke nimitta se jaghanya madhyama va utkRSTa phala ko utpanna karatA hai| zrI kundakundAcArya ne kahA bhI hai-"NANAbhUmigadANiha bIjANiva / " -patAcAra/ja. lA. jaina, bhINDara cAra dhAtumayI vargaNAe~ zaMkA-23 vargaNAoM meM se kauna-kaunasI vargaNAeM cAra dhAtuoM se banI haiM ? athavA kauna-kaunasI vargaNAe~ cAra dhAturUpa haiM ? samAdhAna-AhAravargaNA hI cAradhAtumayI hai| anya vargaNAeM cAradhAtumayI nahIM haiN| -pavAcAra 30-1-79/ja. lA. jaina, bhINDara cakSu indriya mAtra prAhAra vargaNA ko viSaya karatI hai zaMkA-matizrutajJAnI chaprastha ko tebIsa vargaNAoM meM se cakSu indriya se kitanI vargaNAe~ dikhatI haiM ? kyA mAtra AhAra vargaNA hI dikhatI hai, anya vargaNA nahIM dikha sakatI? samAdhAna-cakSu indriya mAtra pAhAra vargaNAnoM ko hI jAnatI hai, anya vargaNAoM ko nahIM; aisA ullekha zAstroM meM nahIM pAyA jaataa| zAstrAdhAra binA kucha nahIM kahA jA sakatA, kintu buddhi yaha kahatI hai ki cakSu iMdriya mAtra AhAra vargaNAnoM se bane hue sthUla sUkSma pudgala ko jAnatI hai| -patrAcAra 7-4-79/ja. lA. jaina, bhINDara vargaNAoM kA indriyagrAhyatva viSayaka vicAra zaMkA-kauna kaunasI vargaNAe~ indriyagrAhya haiM tathA kauna-kaunasI vargaNAe~ indriyagrAhya nahIM haiM, isakA spaSTIkaraNa karane kI kRpA kreN| samAdhAna-AhAravargaNA, bhASAvargaNA tathA nissaraNAtmaka tejasavargaNA indriyagrAhya haiN| mahAskandha sUkSma hai, ataH vaha indriya grAhya nahIM hai / Agama meM vargaNAoM ke indriya-pratyakSatva ke viSaya meM kucha nahIM likhA hai| patrAcAra /30-1-79 ja. lA, jaina, bhINDara
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 ] bhASAvaraNA loka meM sarvatra hai, tathApi zabdapariNamana sarvatra kyoM nahIM hai ? zaMkA-kyA bhASA vargaNA loka meM sarvatra bharI huI hai ? yadi aisA hai to zabda kyoM sunAI nahIM dete haiM / samAdhAna - bhASAvagaMraNA loka meM sarvatra bharI huI hai, kintu jahA~ para bahiraMga kAraNa milate haiM vahA~ para hI zabda rUpa pariNama jAtI hai| zrI amRtacandra AcArya ne kahA bhI hai [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / "svabhAvanirvR tAbhirevAnaMtaparamANumayIbhiH zabdayogyavargaNAbhiranyonyamanupravizya samaMtato'bhivyApya pUrite'pi sakale loke yatra yatra bahiraGgakAraNasAmagrI samudeti tatra tatra tAH zabdatvena svayaM vyapariNamaMte / " ( paM0 kA0 gA0 79 TIkA ) zabda yogya vargaraNAoM se samasta loka bharapUra hone para bhI jahA~-jahA~ bahiraMga kAraNa sAmagrI milatI hai| vahA~-vahA~ para ve zabda vargaraNAe~ zabdarUpa pariNamana kara jAtI haiM / zrI jayasena AcArya ne bhI isI gAthA 79 kI TIkA meM kahA hai "dvividhAH skaMdhA bhavanti bhASAvargaNAyogyA ye te'bhyaMtarakAraNabhUtAH sUkSmAste ca niraMtaraM loke tiSThanti ye tu bahiraMgakAraNabhUtA stAtvoSTapuTavyApAraghaMTAbhighAtameghAdayaste sthUlAH kvApi kvApi tiSThanti na sarvatra yatreyamubhayasAmagrI samuditA tatra bhASAvargaNAH zabdarUpeNa pariNamanti na sarvatra / " artha - zabdarUpa paryAya utpanna hone meM do prakAra ke pudgalaskaMdha kAraNa hote haiM / eka to bhASA vargaNA yogya skaMdha jo zabda kA abhyaMtarakAraNa hai ve bhASAvargaNA sUkSma haiM tathA loka meM sarvatra niraMtara tiSTha rahe haiM / dUsarA bahiraMgakAraNarUpa skaMdha jo oSTa Adi kA vyApAra, ghaMTA Adi kA hilanA va meghAdika kA saMyoga, ye sthUla skaMdha haiM / ye skaMdha loka meM kahIM-kahIM haiM, sarvatra nahIM haiM / jahA~ aMtaraMga aura bahiraMga donoM kAraNasAmagrI kA mela hotA hai vahA~ para hI bhASAvagaMNA zabdarUpa pariNama jAtI hai, sarvatra nahIM pariNamatI, kyoMki bahiraMgakAraNa sarvatra nahIM hai / --jai. ga. 7-11-68 / XIV / ro. lA. mittala manovargaNA dravyamana kA svarUpa va kArya. zaMkA- manovagaMNA se jo dravya mana banatA usakA kyA svarUpa hai athavA usakA kyA kArya hai ? samAdhAna - zlokavArtika a0 5 sUtra 19 kI TIkA meM bhI paM0 mANakacandajI ne likhA hai - " hRdaya meM ATha pA~khurI vAle kamala samAna bana rahA dravyamana manovargaNA nAmaka pugaloM se nirmita hai / " jJAnAvaraNa aura vIryAntarAyakarmake kSayopazamase tathA aMgopAMganAmakarma ke nimitta se jo pudgala guNa-doSa kA vicAra aura smaraNa Adi upayoga ke sanmukha hue zrAtmA ke upakAraka haiM ve pudgala hI dravyamanarUpa se pariNata hote haiM ataH bravyamana paudgalika hai / " dravyamanazca jJAnAvaraNavIryAntarAyakSayopazamAGgopAGganAmalAbhapratyayA guNadoSavicArasmaraNAdipraNidhAnAbhimukhasyAtmano'nugrAhakAH pudgalA manastvena pariNatA iti paudgalikam / " ( sa0si0 5 / 19 ) isakA artha Upara likhA jA cukA hai /
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 533 zikSA va AlApa Adi bhAvamana kA kArya hai| usa bhAvamana kI utpatti meM dravyamana upakAraka hai| dravyamana ke binA bhAvamana kI utpatti nahIM ho sktii| "saMjJino zikSAlApagrahaNAdilakSaNAkriyA bhavati / " ( 2/24 tattvArthavRtti ) saMjJiyoM ke arthAt manasahita jIvoM ke zikSA, zabdArtha grahaNa Adi kriyA hotI haiM, kyoMki manakA kArya zikSA ke zabdArtha ko grahaNa karanA hai| -Ne. ga. 8-1-70/VII/ ro. lA mittala kArmANa vargaNA meM upalabhyamAna guNa zaMkA-pudgala ke karma hone yogya paramANu meM sparza, rasa, gandha, varNa ke 20 guNoM meM se kauna-kauna guNa pAye jAte haiM ? bharatezavaibhava ke caturtha khaNDa meM sparza ke snigdha va rUkSa do guNa likhe haiM, kintu zeSa rasa gandha varNa meM kaunasA guNa hai ? so nahIM likhaa| samAdhAna-karma rUpa hone yogya kArmANavargaNA karkaza ( kaThora ), mRdU, snigdha rUkSa ye cAra sparzavAlI, pAMca rasa, do gandha aura pAMca varNavAlI hotI haiN| kintu IryApatha prAsrava dvArA jo karma skandha Ate haiM ve mRdu va rUkSa sparzavAle, acchI gandhavAle, acchI kAntivAle, haMsa ke samAna dhavalavarNavAle aura zakkara se bhI adhika mAdhurya yukta hote haiM / (SaTkhaNDAgama pR0 13, pR0 48-50) -jaM. saM. 17-10-57/ | jyo. pra. surasinevAle kArmANavargaNA ke prakAra zaMkA-kArmANavargaNA sirpha eka hI prakAra kI hai yA mUla meM hI ATha prakAra kI haiM ? pramANa sahita likheN| samAdhAna-dhavala pu0 14 pR0 553 sUtra para likhA hai-"jJAnAvaraNIya ke yogya jo dravya haiM, ve hI mithyAtva prAdi pratyayoM ke kAraNa pAMca jJAnAvaraNIyarUpa se pariNamana karate haiM, anyarUpa se ve pariNamana nahIM karate, kyoMki ve anya ke ayogya hote haiN| isIprakAra saba karmoM ke viSaya meM kahanA cAhiye, anyathA jJAnAvaraNIya kA jo dravya hai unheM grahaNa kara mithyAtvAdi pratyayavaza jJAnAvaraNIyarUpa se jIva pariNamana karate haiM", yaha sUtra nahIM bana sakatA hai| yadi aisA hai to kArmaNavargaNAe~ ATha haiM aisA kathana kyoM nahIM kiyA hai ? isakA samAdhAna- nahIM, kyoMki antara kA abhAva hone se usa prakAra kA upadeza nahIM pAyA jAtA hai| ye pATha hI vargaNAeM kyA pRthak-pRthak rahatI haiM yA mizrita hokara rahatI haiM ? isakA samAdhAna yaha hai ki pRthak-pRthak nahIM rahatI, mizrita hokara rahatI haiM / yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? "Ayukarma kA bhAga stoka hai, nAmakarma aura gotrakarma kA bhAga usase adhika hai", isa gAthA se jAnA jAtA hai| kamma Na hodi evaM aroyavihameya baMdha samakAle / malattarapayaDINaM pariNAmavaseNa jIvANaM // 17 // (dha. pu. 15 pR. 32 ) artha-karma eka nahIM hai, yaha jIva ke pariNAmAnusAra mUla va uttara prakRtiyoM ke baMdha ke samAnakAla meM hI aneka prakAra kA hai / / 17 // jIva pariNAmoM ke bheda se aura pariNamAyI jAne vAlI kArmaNavargaNAoM ke bheda se baMdha ke samAna kAla meM hI karma aneka prakAra kA hotA hai, aisA grahaNa karanA caahiye| (dha. pu. 15 pR. 32)
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM. ratanacanda jaina mukhtAra ! zrI rAjavAtika adhyAya 9 ke prArambha meM bhI "assttvidhvishessopcitmRtiH|" arthAta ATha prakAra ke vizeSa pudgala paramANuoM se racA huA mUrtika karma hai / " aisA kahA gayA hai| jisaprakAra audArikaAhAravargaNAoM se praudArikazarIra banatA hai,kriyikaAhAravargaNAoM se vaikriyikazarIra banatA hai, tejasavargaNAoM se taijasazarIra banatA hai. usI prakAra jJAnAvaraNarUpa kArmaNavargaNAoM se jJAnAvaraNa karma kI pAMca prakRtiyoM kA bandha hotA hai. ityaadi| matijJAnAvaraNa Adi pAMca karmaprakRtirUpa karmabandha kA honA prakRtibaMdha hai, unakA upAdAna kAraNa ve hI pudgala paramANa haiM jo jJAnAvaraNakarmarUpa pariNamana kara sakeM, anya pudgala paramANuoM meM yaha yogyatA nahIM hai| pudgaladravya kI 23 vargaNAoM meM se mAtra kArmANavargaNA hI karmarUpa pariNamana kara sakatI hai anya 22 vargaNA karmarUpa pariNamana nahIM kara sktiiN| aisA hone para bhI jaba taka ve kArmANavargaNA jIva se baMdha ko prApta nahIM hotI haiM usa samaya taka unako 'karma' saMjJA prApta nahIM hotI hai| usI prakAra jJAnAvaraNakarmavargaNAmoM ke baMdha ke prApta hone para hI 'jJAnAvaraNakarma' saMjJA hotI hai, isaliye prakRtibaMdha sArthaka hai| -jaM. ga. 1-2-68/VII/dha. lA. seThI, khuraI mahAskandha kA svarUpa zaMkA-jagavyApI mahAskandha kyA hai ? kyA loka ke sabhI pudgala paramANuoM ke samUha kA nAma hai yA kinhIM paramANu vizeSa kA skandha itanA bar3A banA huA hai ? samAdhAna-pudgala kI 23 vargaNA haiM / una 23 vargaNAoM meM se mahAskaMdha bhI eka vargaNA hai| loka ke sabhI pudgaloM kA nAma mahAskaMdha nahIM hai, kintu viziSTa pudgala paramANuoM se mahAskaMdha banA hai / mahAskaMdha akRtrima tathA anAdi-ananta hai| aNusaMkhAsaMkhejjANatA ya agejjagehi aNtriyaa| AhAratejabhAsAbhaNa kammaiyAdhuvakkhaMdhA // 594 // sAMtaraNiraMtareNa ya suNNA patroyadehadhuvasuNNA / vAdaraNigodasuNNA suhumaNigodANabho mahAkkhaMdhA // 595 // go.jI. - 1. aNuvargaNA, 2. saMkhyAtANuvargaNA, 3. asaMkhyAtANuvargaNA, 4. anantANuvargaNA, 5. pAhAravargaNA, 6. agrAhyavargaNA, 7. tejasavargaNA, 8. agrAhyavargaNA, 6. bhASAvargaNA, 10. agrAhyavargaNA, 11. manovargaNA, 12. agrAhyavargaNA, 13. kArmaNavargaNA, 14. dhruvavargaNA, 15. sAMtaraniraMtaravargaNA, 16. zUnyavargaNA, 17. pratyekazarIra vargaNA, 18. dhra vazUnyavargaNA, 19. bAdaranigodavargaNA, 20. zUnyavargaNA, 21. sUkSma nigoda-vargaNA, 22. zUnyavargaNA, 23. mahAskaMdha vargaNA / "mahakhaMdhadavvaggaNA kevaDikhette ? loge desuurnne| mahAkhaMdhavagvavaggaNAe kevaDiyaM khetaM phosivaM ? logo desUNo savvalogo vaa|" ( dha0 pu0 14 pR0 149, 150) artha-mahAskandha dravyavargaNA kA kitanA kSetra hai ? kucha kama saba loka kSetra hai| mahAskandha dravyavargaNA meM kitane kSetra kA sparzana kiyA hai ? kucha kama lokapramANa kSetra kA aura saba loka kA sparzana kiyA hai / "badarAdyapekSayA bilvAdInAM sthUlatvaM, jagadvyApini mahAskaMdhe sarvotkRSTamiti / pudagaladravyaM punarlokarUpa. mahAskaMdhApekSayA sarvagataM, zeSaM pudgalApekSayA sarvagataM na bhavati / " (dravyasaMgraha pR0 52 va 77 )
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ ktitva aura kRtitva ] [ 535 artha - bera Adi kI apekSA bela Adi meM bar3Apana hai, tIna loka meM vyApta mahAskaMdha sabase bar3A hai / pudgaladravya loka vyApaka mahAskaMdhakI apekSA sarvagata hai aura zeSa pudgaloM kI apekSA asarvagata hai / "vudgalAnAmapyUrdhvAdhomadhyaloka vibhAgarUpapariNatamahA skaMdhatva prAptivya ktizaktiyogitvAttathAvidhA sAvayavasvasiddhirastyeveti / ( paM0 kA0 gA0 5 TIkA ) yahA~ para mahAskaMdha ko tInoM loka rUpavyApI kahA gayA hai / eka vargaraNA zranya vargaNArUpa se pAraNata ho sakatI hai zaMkA- kyA kArmANavargaNA AhAravargaNArUpa ho sakatI hai ? kaise ? kyA anya vargaNAe~ bhI vargaNAntaratva ko samprApta ho jAtI haiM ? spaSTa batAiye ? kyA paramANu nirjIrNa ho, yaha sambhava hai hai ? - jai. ga. 13-1-72 / VII / ra. lA. jana samAdhAna --- pudgala paramANu meM karmapanA nahIM hai / usakA anya paramANuoM ke sAtha bandha hone para karmavaNA bana jAtI hai; jisameM ananta varga hote haiM / karmavargaNAeM baMdhatI haiM aura karma vargaNAe~ nirjarA ko prApta hotI haiM / karmavargaNA meM se vargoM kI saMkhyA ghaTakara jaba AhAravargaNA kI saMkhyA ke samAna ho jAtI hai to vaha AhAravargaNArUpa ho jAtI hai / kisI bhI vargaNA meM paramANuoM kI saMkhyA hInAdhika hone para vaha vargaNA dUsarI vargaNArUpa pariNama jAtI hai / isake liye dhavala pu. 14 vargaNA khaNDa pR. 121 sUtra 100 se pR. 135 sUtra 105 taka dekhanA cAhie / - patra 20-7-78 / I, II / ja. lA. jaina, bhINDara zaMkA - vargaNAkhaNDa ( dha0 pu0 14 ) ko dekhate hue kyA sonA cAMdI rUpa ho sakatA hai ? samAdhAna - sone ke paramANu svarNa se pRthak hokara cAMdI ke skandha meM mila jAne para cAMdIrUpa pariNata ho sakate haiM / - patra 13-2-79 / I / ja. lA. jaina, bhINDara zarIra maraNa ke tIna samaya bAda navIna zarIra grahaNa zaMkA- jaba jIva pahilA zarIra chor3atA hai, dUsarA zarIra grahaNa karatA hai, kahate haiM sAta dina ke bAda taka garbha dhAraNa kara sakatA hai ? samAdhAna - pahalA zarIra chor3ane ke pazcAt tIna samaya taka anAhAraka raha sakatA hai| cauthe samaya meM vaha avazya navIna zarIra dhAraNa kara legA / kahA bhI hai- 'eka dvautrInvA'nAhArakaH / ' ( mokSa zAstra adhyAya 2 sUtra 30 ) / pahalA zarIra chor3ane ke pazcAt sAta dina taka jIva navIna zarIra dhAraNa na kare, aisA kahanA Agamaviruddha hai / jo sajjana puruSa haiM unako Agama kA kathana pramANa hotA hai / - ja. ga. 31-10-63 / IX / kSu. zrI AdisAgara
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : 15 prakAra ke zarIra bandha zaMkA-go0 ka0 gAthA 27 meM 15 prakAra ke zarIroM kA kathana hai so unakA kyA kArya hai ? samAdhAna-go. ka. gAthA 27 meM zarIrabandha kA kathana hai, jisakA savistAra kathana dhavala pu. 14 meM hai| "orAliya-orAliyasarIra baMdho // 45 // orAliya teyAsarIra baMdho // 46 // orAliya-kammaiya sarIra baMdho // 47 // orAliya-teyA-kammaiyasarIra baMdho // 48 // veuviya-veubviyasarIra baMdho // 49 // veuvyiya-teyAsarIra baMdho // 50 // veusviya-kammaiyasarIra baMdho // 51 // veudhviya-teyA kammaiyasarIra baMdho // 52 // AhAra-AhArasarIra bNdho||53|| AhAra teyAsarIrabaMdho // 54 // AhAra-kammaiyasarIra baMdho // 55 // AhAraka-taijasa kammaiyasarIra baMdho // 56 // teyA-teyAsarIra baMdho // 57 // teyA-kammaiyasarIra bNdho||58|| kammaiya-kammaiyasarIrabaMdho // 59 // so samvosarIra baMdhoNAma // 6 // artha-praudArika-audArika zarIra baMdha // 45 // praudArika-taijasa zarIra baMdha // 46 // audArika-kArmaNa zarIra baMdha // 47 // audArika taijasa-kArmaNa zarIra baMdha // 48 // vaikriyika-vaikriyika zarIra baMdha // 46 // vaikriyika-tejasa zarIra baMdha // 50 // vaikriyika-kArmaNa zarIra baMdha // 51 / / vaikriyika-taijasa kArmaNa zarIra baMdha // 52 / / AhAraka-AhAraka zarIra baMdha // 53 // mAhAraka-taijasa zarIra baMdha // 54 / / prAhAraka-kArmaNa zarIra baMdha / / 5 / / AhArakataijasa-kArmaNa zarIra baMdha // 56 // tejasa-taijasa zarIra baMdha / / 57 / / taijasa-kArmaNa zarIra baMdha // 58|| kArmaNa-kArmaNa zarIra baMdha / 5 / yaha saba zarIra baMdha haiM // 6 // "eso paNNArasaviho baMdho, sarIra baMdho tti ghetamvo // " yaha 15 prakAra kA baMdha zarIrabaMdha hai aisA grahaNa karanA caahiye| isI ko go. ka. gAthA meM "cadu cadu cadu ekkaM ca payaDIo" zabdoM dvArA kahA gayA hai / arthAt audArika ke cAra, vaikriyika ke cAra, AhAraka ke cAra, jasa ke do. kArmaNa kA eka isa prakAra 15 zarIra baMdha kA kathana sUtra 45 se 59 taka meM kiyA gayA hai| -jaM. ga. 2-1-75/VIII/ ke. jI. zAha 'praudArika zarIra to jagata meM asaMkhyAta hI haiM, para jIva ananta haiM zaMkA-audArikazarIra asaMkhyAta batalAye the, kintu caubIsa ThAne meM anantAnaMta likhe haiN| jIva bhI anantAnanta haiM ataH audArika zarIra bhI anantAnanta hone caahiye| phira asaMkhyAta kisa prakAra haiM? samAdhAna-jIva anantAnanta haiM yaha bAta satya hai, kintu asaMkhyAta jIvoM ke atirikta anantAnanta jIva sAdhAraNa arthAt nigodiyA haiM / anantAnanta nigodiyA jIvoM kA eka audArika zarIra hotA hai| kahA bhI hai "egaNigodasarIre jIvA davappamANado didvaa| siddha hiM aNaMtaguNA samveNa vitIdakAleNa // 195 / / ( karmakAMDa ) artha-dravya kI apekSA siddharAzi se aura sampUrNa atItakAla ke samayoM se anantagUNe jIva eka nigodazarIra meM rahate haiN| ataH jIvoM kI saMkhyA anantAnanta hote hue bhI audArikazarIroM kI saMkhyA asaMkhyAtalokapramANa hai| go. jI. gAthA 193, ta0 rA0 a02, sUtra 49 ) / caubIsa ThAnA mere pAsa nahIM hai, kintu caubIsa ThAnA
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 537 AcArya racita na hone se prAgama kI koTi meM nahIM haiN| gommaTasAra va rAjavAtika mahAn AcAryoM dvArA racI gaI haiM ataH Agama haiM aura prAmANika haiN| -jaM. saM. 4-12-58/V/rA. dA. karAnA vibhinna zarIroM ko hetubhUta vargaNAe~ zaMkA-yadi audArika zarIra pRthvI jala vAyu aura agni ina cAra dhAtuoM se banA hai to vaikriyika aura AhArakazarIra kina-kina dhAtuoM se bane haiN| tejasa aura kArmaNazarIra kisa dhAtu se nirmita haiM ? saptadhAtu rahita zarIra se kyA prayojana hai ? samAdhAna-audArika, vaikriyika aura AhAraka ye tIna zarIra AhAravargaNA se banate haiN| kahA bhI haiorAliya-ve ugviya-AhArasarIra-pAoggapoggalakkhaMdhANaM AhAradabvavamgaNA tti saSNA-dhavala pu0 14 pR0 59 / audArika, vaikriyika aura AhArakazarIra ke yogya pudgala skandhoM kI saMjJA AhAravargaNA hai| AhAra dradhyavargaNA pRthvI, jala, agni, vAyu ina cAra dhAtumayI hai ataH vaikriyika va AhAraka zarIra bhI ina cAra dhAtuoM se bane haiN| tejasazarIra va kArmaNa zarIra AhAra vargaNAoM se nirmita nahIM hae, kintu taijasavargaNA va kArmaNavargaNA se bane haiM ataH ye do zarIra pRthvI Adi cAra dhAtuoM meM se kisI bhI dhAtu se nirmita nahIM hue haiN| 'saptadhAtu se rahita zarIra' se prayojana sapta kudhAtu ( asthi rudhira mAMsa Adi ) se rahita zarIra se hai / -patAvAra/ja. lA. jaina, bhINDara audArika zarIra ke nirantara bandha ke svAmI samI ekendriya va vikalendriya haiM zaMkA-dhavala pu050 47 hindI paMkti 11-12 meM tejakAya vAyakAya meM audArikazarIra kA niraMtara baMdha kahA hai| zeSa tIna sthAvaroM meM audArikazarIra ke niraMtara bandha kA kathana kyoM nahIM kiyA hai? ve bhI to svarga naraka nahIM jAte haiN| samAdhAna-dhavala pu08 pR0 47 hindI paMkti bAraha meM pATha chUTA huA hai| "sarva deva nArakI tathA sarva ekendriya, vikalendriya, pRthivIkAyika, jalakAyika, vanaspatikAyika, tejakAyika, vAyukAyika jIvoM meM niraMtara bandha pAyA jAtA hai," aisA pATha honA cAhiye thaa| mUla meM bhI isI ke anusAra truTita pATha ko koSTaka meM likha lenA cAhiye / ekendriya, vikalendriya, pRthviIkAyika, jalakAyika. vanaspati kAyika jIvoM ke bhI niraMtara praudArikazarIra kA bandha hotA rahatA hai, kyoMki pratipakSa prakRti ke bandha kA abhAva hai| -jaM. ga. 20-4-72/IX/ yazapAla tIrthakara bhagavAna kA zarIra saptadhAtu rahita nahIM hotA zaMkA-tIrthakara bhagavAna ke jaba nihAra nahIM hotA taba dhAtu rahita zarIra se santAnotpatti kaise saMbhava hai? samAdhAna--tIrthakara bhagavAna ke mala-mUtra kA nihAra nahIM hotA, kintu unakA zarIra dhAtu rahita nahIM hotaa| yadi tIrthaMkara bhagavAna kA zarIra sapta dhAtu rahita mAna liyA jAve to asthi kA abhAva hone se vavavRSabha
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / nArAca saMhanana kA abhAva ho jAyagA aura vajravRSabhanArAca saMhanana ke prabhAva meM mokSa ke abhAva kA prasaMga AjAyagA ataH tIrthaMkara bhagavAna kA zarIra sapta dhAtu rahita nahIM hotA / isaliye tIrthaMkara bhagavAna ke santAnotpatti hone meM koI bAdhA nahIM AtI / devoM ke yugapat zraneka vaikriTika zarIra zaMkA- deva eka sAtha kitane prakAra ke AkAra vAle zarIra banA sakatA hai ? samAdhAna -- deva zraneka prakAra ke AkAra vAle zarIra eka sAtha banA sakatA hai, kyoMki deva ke pRthak vikriyA hotI hai / --jai. ga. 6,13-5-65 / maganamAlA vaikazarIra kathaMcit indriyoM ke pragocara hai zaMkA- audArikazarIra indriyoM se jAnA jAtA hai taba vaikriyika Adi zarIra indriyoM se kyoM nahIM jAne jAte ? -- jai. ga. 20-3-67/ VII / ra. lA. jaina samAdhAna - " paraM paraM sUkSmaM " sUtra dvArA batalAyA hai ki audArikazarIra se vaikriyikazarIra sUkSma hai, vaikriyika se AhAraka zarIra sUkSma hai / AhAraka zarIra se tejasazarIra sUkSma hai / taijasa se kArmaNazarIra sUkSma hai / sUkSma hone ke kAraNa vaikriyikazarIra kA manuSyoM ke indriya gocara hone kA koI niyama nahIM hai / AhAraka zrAdi zarIra to indriyagocara nahIM hote / ( rA0 vA0 pR0 725-726 ) devoM kA mUla zarIra bhI madhyaloka meM zrAtA hai zaMkA - rA. vA. adhyAya 2 sUtra 49 vArtika 8 meM kAla ke kathana meM hindI anuvAdaka ne likhA hai"mUlave kriyikazarIra to vahIM svarga meM rahatA tathA uttara vaiRiyikazarIra se ho ve pRthvI para paMcakalyANakAdi meM Ate haiM / " pRthak vikriyA kA upayoga karake uttara vaMkriyikazarIra se hI pRthvI para Ane kA niyama kyoM hai ? ve veba mUla 'kriyikazarIra dvArA pRthvI para kyoM nahIM Ate ? jai. ga. 23-1-69/VII / ro. lA. mittala samAdhAna - ukta vArtika 8 meM kAla ke kathana meM zrI akalaMkadeva ne aisA niyama nahIM likhA hai, hindI bhASAkAra ne aisA niyama kyoM likha diyA ? jJAnapITha se jo rAjavArtika prakAzita huI hai usakI hindI bhASA meM bhI aisA niyama nahIM hai / zrI akalaMkadeva ne to isa prakAra likhA hai - " uttaravai kriyikasya jaghanya utkRssttshcaantmuhuurtH| tIrthaMkara janmanandIzvarArhadAyatanAdipUjAsu kathamiti cet ? punaH punavikaraNAt snttyvicchedH|" uttaravaikriyika zarIra kA jaghanya va utkRSTakAla antarmuhUrta hai| tIrthaMkara ke janma samaya nandIzvara pUjA, arhat pUjA Ayatana Adi kI pUjA meM to adhika kAla lagatA hai, so kaise sambhava hai ? ve deva punaH punaH vikriyAzarIra banAte rahate haiM jisase uttara vaiRiyikazarIra kI saMtati kA viccheda nahIM hotA /
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 539 eka hI kAla meM nandIzvaradvIpa meM pUjA ho rahI hai, usI samaya kisI tIthaMkara kA janma hogayA. kisI ko kevalajJAna utpanna ho gayA aura kisI ko mokSa ho gyaa| mUla vaikriyikazarIra dvArA eka hI kAla meM ina saba kAryoM meM upasthita honA asambhava hai ataH eka sthAna para deva mUla vaikriyika zarIra dvArA jAegA aura anya sthAnoM para uttara vaikriyika zarIra dvArA upasthita hogaa| una kAryoM meM eka antamuharta se adhika kAla lagane para vaha deva punaH punaH vikriyA ke dvArA apanI upasthiti banAye rakhatA hai| -patAdhAra/ja. lA. jaina, bhINDara audArika tathA vaikriyika zarIra meM antara zaMkA-deva aura nArakiyoM kA zarIra vaikriyika hotA hai, kyoMki ve apanA AkAra badala sakate haiM / Rddhi dhArI muni bhI apanA AkAra badala lete haiM jinakA zarIra audArika hotA hai| phira augarika va vaikriyikazarIra meM kyA antara hai ? samAdhAna-dvIndriya Adi tiryacoM ke aura manuSyoM ke audArikazarIra meM hADa, mAMsa tathA raja-vIrya Adi sapta dhAtu hotI haiM, kintu deva aura nArakiyoM ke vaikriyikazarIra meM sapta dhAtu nahIM hotI haiN| ina donoM zarIroM meM isa prakAra mantara hai| -jaM. ga. 15-3-70/LX/ji. pra. jaina nokarma samayaprabaddha saMbaMdhI prarUpaNA zaMkA-gommaTasAra jIvakAMDa gAthA 255 meM audArika aura vaikriyika zarIroM ke samayaprabaddhoM kI sthiti Ayu pramANa batalAI hai| yaha samayaprabaddha karmavargaNA hai yA nokarmavargaNA hai ? yadi nokarmavargaNA hai to nokarmavargaNA to pratisamaya AtI aura jAtI hai| yadi karmavargaNA hai to nAmakarma kI utkRSTa sthiti 20 kor3Akor3I sAgara phira mAyu pramANa kaise hogI? samAdhAna-gommaTasAra jIvakANDa gAyA 255 meM nokarma vargaNA ke samayaprabaddha se prayojana hai. karma vargaNArUpa samayaprabaddha se prayojana nahIM hai| nokarma vargaNArUpa jo samayaprabaddha AtA hai, vaha sabakA saba dUsare samaya meM nirjIrNa nahIM ho jAtA hai, kintu Ayu payaMta usa samayaprabaddha kI guNahAnirUpa racanA ho jAtI aura prAyuparyaMta pratisamaya eka niSeka kI nirjarA hotI rahatI hai| -jaM. ga, 15-11-65/IX/ra. lA. jaina pAhAraka zarIra tathA taijasa zarIra meM antara zaMkA-AhArakazarIra aura tejasazarIra meM kyA antara hai ? samAdhAna-AhArakazarIra zubha, vizuddha, vyAghAta rahita hai aura pramattasaMyataguNasthAna vAle ke hI hotA hai| AhArakazarIra kadAcita landhi vizeSa ke sadabhAva ko jatAne ke liye, kadAcit sakSama padArtha kA nizcaya karane
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54. ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ke liye aura saMyama kI rakSA karane ke liye utpanna hotA hai| (sa.si. 2/49) / jo dIpti kA kAraNa hai yA teja meM utpanna hotA hai vaha taijasazarIra hai ( sa. si. 2/36 ) tejasazarIra kA saba saMsArI jIvoM ke sAtha anAdikAla se saMbaMdha hai ( sa. si. 2/41-42) prAhArakazarIra kI vargaNAse taijasa zarIra kI vargaNA sUkSma hai| ( sa. si. 2/37) / mAhArakazarIra se tejasazarIra ke pradeza anantaguNe haiM ( sa. si. 2/39 ) / isa prakAra pAhArakazarIra va taijasazarIra meM aMtara hai| -jaM. ga. 8-1-70/VII/ ro. lA. mittala vigrahagati meM taijasazarIra nAmakarma kA kArya zaMkA-rA.vA. a02 satra 49 vA08 meM likhA hai-"audArika, vaikriyika aura AhArakazarIra kI dIpti kA kAraNa tejasazarIra hai / " kArmaNazarIra ko dIpti kA kAraNa na hone se vigrahagati meM taijasazarIra nAma karmodaya kyA kArya karatA hai ? samAdhAna-vigrahagati meM pratisamaya jo taijasa vargaNA AtI hai unako taijasa zarIrarUpa pariNamana karanA tejasazarIra nAma karma kA kArya hai| kahA bhI hai-'yaduvayAdAtmanaH zarIranivRttistaccharIranAma'-rA. vA. 8/22/3 jisake udaya se zarIra kI racanA hotI hai vaha zarIra nAmakarma hai| jisa karma ke udaya se taijasavargaNA ke skandha nissaraNa anissaraNAtmaka aura prazasta aprazastAtmaka taijasazarIra ke rUpa se pariNata hote haiM vaha taijasazarIra nAmakarma hai| -dhavala pu06pR069 sUtra 31 TIkA) -pavAcAra/ja. lA. jana bhINDara tejasazarIra nirupabhoga hai zaMkA-mokSazAstra adhyAya 2 sUtra 44 meM kArmaNa zarIra ko upabhoga rahita batalAyA hai kintu tejasa zarIra ko nirupabhoga kyoM nahIM batalAyA ? kyA tejasa zarIra kA upabhoga hotA hai ? yadi hotA hai to kaise? samAdhAna-mokSa zAstra adhyAya 2 sUtra 44 'nirupabhogamantyam / ' arthAt antima zarIra ( kArmaNa zarIra) ke dvArA zabdAdika kA grahaNa rUpa upabhoga nahIM pAyA jAtA hai| vigraha gati meM bhAvendriyA~ labdhi rUpa rahatI haiM. kintu dravyendriyoM ke abhAva meM zabdAdika kA upabhoga nahIM hotA hai / taijasa zarIra bhI nirupabhoga hai kintu usake dvArA karmAsrava yA yoga nahIM hotA hai| zrI amitagati AcArya ne bhI paMcasaMgraha pR063 meM kahA hai tejasena zarIreNa badhyate na na jIryate / nacopabhujyate kicidyato yogo'sya naastytH||17|| tejasa zarIra ke dvArA na karma baMdhate haiM aura na nirjarA hotI hai / tejasa zarIra ke dvArA kiMcit bhI upabhoga nahIM hotA hai isaliye taijasa yoga bhI nahIM hotA hai| -jeM. ga. 2-3-72/VI/ka. ca. jeMna
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaktitva aura kRtitva ] nissaraNAtmaka va pranissaraNAtmaka taijasazarIra zaMkA- ta0 rA0 vA0 pR0 153 para niHsaraNAtmaka taijasazarIra kA kathana hai / niHsaraNAtmaka tejasazarIra kisako kahate haiM ? samAdhAna -- audArikavai kriyikAhAraka dehAbhyaMtarasya dehasya dIpti hetura niHtaraNAtmakam / audArika, vaikifor aura zrAhArakazarIra meM dIpti kA kAraNa aniHsaraNAtmaka taijasazarIra hai / niHsaraNAtmaka taijasazarIra ke viSaya meM dha0 pu0 4 pR0 27 para nimna prakAra kathana hai [ 541 "unameM jo nistaraNAtmaka taijasazarIra visarpaNa hai vaha do prakAra kA hai, prazastatejasa aura aprazastataijasa / unameM aprazasta nissaraNAtmaka taijasazarIra 12 yojana lambA, 9 yojana vistAravAlA, sUcyaMgula ke saMkhyAtaveM bhAga moTAIvAlA, japAkusuma ke sadRza lAlavarNavAlA, bhUmi aura parvatAdi ke jalAne meM samartha, pratipakSa rahita, roSarUpa IndhanavAlA, bAyeM kandhe se utpanna hone vAlA aura icchita kSetrapramANa visarpa karanevAlA hotA hai| jo prazasta nissaraNAtmaka taijasazarIra hai vaha bhI vistArAdi meM to aprazasta taijasa ke samAna hai, kintu itanI vizeSatA hai ki vaha haMsa ke samAna dhavala varNavAlA hai, dAhine kaMdhe se utpanna hotA hai, prANiyoM kI anukampA ke nimitta se utpanna hotA hai aura mArI, roga prAdi ke prazamana karane meM samartha hotA hai / - jai. ga. 27-3-69 / 1X / kSu. zrItalasAgara kArmaraNa zarIra bhI sakAraNa hai, akAraNa nahIM zaMkA- auvArika, vaiRiyika zarIra kI utpatti meM kArmaNazarIra nimitta kAraNa hai| kArmaNazarIra kI utpatti meM kauna nimitta kAraNa hai ? samAdhAna - kArmaNazarIra kI utpatti meM mithyAdarzana, avirati Adi kAraNa haiM / kahA bhI hai " mithyAdarzanAdinimittatvAcca / itarathA hyanirmokSaprasaMga: / " ( rA. vA. pR. 723 ) adhyAya 8 sUtra 1 meM mithyAdarzana, avirati Adi karmabaMdha ke kAraNa batalAye gaye haiM / una karmoM se hI kArmaNazarIra banatA hai / ataH kArmaNazarIra kA koI nimitta nahIM hai, yaha kahanA ThIka nahIM / jisakA koI kAraNa nahIM hotA vaha padArtha nitya mAnA jAtA hai / nitya kA kabhI vinAza hotA nahIM, ata usakA sarvadA astitva rahatA hai / yadi kArmaNazarIra ko niSkAraNa mAna liyA jAya to usakA kabhI vinAza nahIM hogA / karmoM kA nAza na hone se AtmA kI kabhI mukti na hogI / ataH kArmaNazarIra sakAraNa hai, prakAraNa nahIM hai / - jai. ga. 23-1-69/VII / To. lA. mittala taijasa kArmaNazarIra nokarma nahIM haiM zaMkA- audArika - vaiRiyika AhAraka zarIra ko hI nokarma kahate haiM yA taMja- kArmaNa zarIra ko bhI kahate haiM ? samAdhAna- praudArika vaikriyika- AhAraka zarIra ko nokamaM kahate haiM / taijasa- kArmaNa zarIra ko nokarmavargaNA nahIM kahate haiN| zrI nemicandra siddhAMta cakravartI ne kahA bhI hai
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : udayAvaSNasarIrodayeNa taha havayaNacittANaM / NokammavaggaNANaM, gahaNaM AhArayaM NAma // 664 // Aharadi sarIrANaM tiNhaM eyvrvggnnaaoy| mAsamaNANaM NiyadaM tamhA AhArayo bhaNiyo // 665 // ( go0 jI0) artha-zarIra nAma karmodaya se deha vacana aura dravyamanarUpa pariNamana ke yogya nokarmavargaNA kA jo grahaNa hotA hai usako AhAra kahate haiN| audArika, vaikriyika aura AhAraka ina tIna zarIroM meM se kisI bhI eka zarIra ke yogya vargaNAoM ko tathA vacana vamana ke yogya vargaNAmoM arthAta nokarma vargaNAoM ko yathAyogya jIvasamAsa tathA kAla meM jIva AhAraNa ( grahaNa ) karatA hai, isalie isako AhAraka kahate haiN| yahA~ para taijasavargaNA va kArmANavargaNA ko nokarmavargaNA nahIM kahA gayA hai, kintu podArika, vaikriyika aura AhAraka ina tIna zarIra ke yogya vargaNAoM ko nokarmavargaNA kahA hai| isase siddha hai ki praudArika, vaikriyika, mAhAraka ye tIna zarIra hI nokarma haiM, taijasa va kArmANa zarIra nokarma nahIM haiN| -jeM. ga. 16-1-69/..../t. lA.jana samudghAta samudghAta zaMkA-samudghAta kitane prakAra ke hote haiM ? unheM jIva kaba aura kisa taraha karatA hai ? samAdhAna-vedanA prAdi nimittoM se kucha prAtmapradezoM kA zarIra se bAhara nikalanA samudghAta hai| samudghAta sAta prakAra kA hai-1 vedanA 2 kaSAya 3 vaikriyika 4 mAraNAntika 5 tejasa 6 AhAraka aura 7 kevalIsamudghAta / mUla zarIra ko na chor3a kara taijasa-kAmaraNa rUpa uttara deha ke sAtha-sAtha jIva pradezoM ke zarIra se bAhara nikalane ko samudghAta kahate haiM / ( go0 sA0 jI0 gA0 667-68) netravedanA. zirovedanA Adi ke vaza se jIvoM ke apane zarIra se bAhara eka pradeza ko Adi karake utkarSataH apane vartamAna zarIra se tiguNe pramANa prAtmapradezoM kA phailanA vedanA samudghAta hai / krodha, bhaya Adi ke vaza se jIvapradezoM kA apane zarIra se tigune pramANa phailane ko kaSAya samudghAta kahate haiN| kriyikazarIra ke udayavA deva aura nArakI jIvoM kA apane svAbhAvika AkAra ko chor3a kara anya AkAra se rahane kA nAma vaikriyika samudghAta hai athavA kisI prakAra kI vikriyA (choTA yA bar3A zarIra athavA anya zarIra ) utpanna karane ke lie mUla zarIra ko na tyAga kara jo AtmA ke pradezoM kA bAhara jAnA hai usako 'vikriyA' samudghAta kahate haiM / apane vartamAnazarIra ko nahIM chor3akara Rjugati dvArA athavA vigrahagati dvArA Age jisameM utpanna honA hai aise kSetra taka jAkara, zarIra se tigune vistAra se prathavA anyaprakAra se antarmuhUrta taka rahane kA nAma mAraNAntika samudghAta hai| tejaska zarIra ke visarpaNa (phailane) kA nAma tejaska zarIra samudyAta hai| vaha do prakAra kA hotA haijismaraNAtmaka aura anissaraNAtmaka / unameM jo nissaraNAtmaka tejaska zarIra visarpaNa hai vaha bhI do prakAra kA
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 543 hai-prazasta taijasa aura aprazasta taijasa / unameM aprazasta nissaraNAtmaka tejaska zarIra samudghAta bAraha yojana lambA, nau yojana vistAra bAlA, sacyaMgala ke saMkhyAtaveM bhAga moTAI vAlA, japAkusUma ke sadRza lAla varNa vAlA. bhUmi aura parvatAdika jalAne meM samartha, pratipakSarahita, zeSarUpa IndhanavAlA, bAyeM kandhe se utpanna hone vAlA aura icchita kSetra pramANa visarpaNa karane vAlA hotA hai| jo prazasta nissaraNAtmaka tejaska zarIra samuddhAta hai vaha bhI vistAra Adi meM to aprazasta taijasa ke hI samAna hai, kintu itanI vizeSatA hai ki vaha haMsa ke samAna dhavala varNa vAlA hai, dAhine kandhe se utpanna hotA hai, prANiyoM kI anukampA ke nimitta se utpanna hotA hai aura mArI, roga Adi ke prazamana karane meM samartha hotA hai / jinako Rddhi prApta huI hai aise maharSiyoM ke AhAraka samudghAta hotA hai / yaha eka hAtha U~cA, haMsa ke samAna dhavala varNa vAlA, sarvAMga sundara, kSaNamAtra meM kaI lAkha yojana gamana karane meM samartha, apratihata gamana vAlA, uttamAMga arthAt mastaka se utpanna hone vAlA, samacaturasra saMsthAna se yukta, sapta dhAtuoM (rudhira, mAMsa, medA Adi) se rahita, viSa, agni evaM zastrAdi samasta bAdhAnoM se mukta, vajra-zilA, stambha jala va parvata meM se gamana karane meM dakSa hotA hai| aise zarIra kA zaMkA nivAraNa ke lie kevalI ke pAdamUla meM jAne kA nAma pAhAraka samudghAta hai| daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa ke bheda se kevalisamudghAta cAra prakAra kA hai| unameM jisakI apane viSkambha se kucha adhika tigunI paridhi hai aise pUrvazarIra ke bAhalyarUpa athavA pUrvazarIra se tigune bAhalyarUpa daNDAkAra se kevalI ke jIvapradezoM kA kucha kama caudaha rAjU phailanA vaNDa samuddhAta hai| daNDa samudghAta meM batAye gae bAhalya aura AyAma ke dvArA vAtavalaya se rahita sampUrNa kSetra ke vyApta karane kA nAma kapATa samudghAta hai| kevalI bhagavAna ke jIvapradezoM kA vAtavalaya se ruke hue lokakSetra ko chor3a kara sampUrNa loka meM vyApta hone kA nAma pratarasamudghAta hai| dhanalokapramANa kevalI bhagavAna ke jIvapradezoM kA sarvaloka ko vyApta karane ko kevalisamudghAta kahate haiN| (dhavala pu0 4 pR0 26.29) -jaM. ga. 23-11-61/VII/............ zubha lezyAoM meM bhI vedanA, kaSAya va mAraNAMtika samudghAta sambhava haiM zaMkA-vedanA, mAraNAMtika aura kaSAya ye samudghAta azubha lezyA vAloM ke hI hote haiM yA zubha lezyA vAloM ke bhI hote haiM ? samAdhAna-vedanA, kaSAya, mAraNAMtika samudghAta zubhalezyA vAloM ke bhI hote haiM / kahA bhI hai "veyaNa kasAya-veudhviya padehi teulessiyA tiNDaM logANamasaMkhejja bhAge, tiriyalogassa saMkhejjadimAge aDDAijjAdo asaMkhejjaguraNe mAraNaMtiyapadeNa vi evaM ceva / veyaNakasAyapadehi pammalessiyA tivhaM logANamasaMkhejjadibhAge / mAraNaMtiya-uvavAdehi caduNhaM logANamasaMkhejjadibhAge / veyaNakasAya-veubviyadaMDa-mAraNaMtiyapadehi sukkalessiyA catuhaM logaannmsNkhejjvibhaage|" ( dhavala pu. 7 pR. 358, 359, 360 ) artha-vedanA samudghAta, kaSAya samudghAta aura vaikriyikasamudghAta padoM se tejolezyAvAle jIva tIna lokoM ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, tiryagloka ke saMkhyAtaveM bhAga meM aura aDhAI dvIpa ke asaMkhyAtaguNe kSetra meM rahate haiM, mAraNAntika samudghAtapada kI apekSA bhI isI prakAra hI kSetra hai| vedanAsamudghAta aura kaSAyasamudghAta kI apekSA padmalezyA vAle jIva tIna lokoM ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura mAraNAMtika samudghAta va upapAda padoM kI apekSA cAra lokoM ke
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra asaMkhyAtaveM bhAga kSetra meM rahate haiM / vedanA samudghAta, kaSAya samudghAta aura mAraNAntika samudghAta padoM kI apekSA zuklalezyA vAle jIva cAroM lokoM ke prasaMkhyAtaveM bhAga kSetra meM rahate haiM / isa Agama pramANa se yaha spaSTa ho jAtA hai ki pIta, padma, zukla ina tInoM zubha lezyAoM meM bhI vedanA, kaSAya aura mAraNAntika samudghAta hote haiM, kyoMki devoM ke ye tInoM lezyA sambhava haiM / - jai. ga. 1-6-72 / VII / ra. lA. jaina mAraNAntika samudghAta kA vistRta svarUpa zaMkA- jIva mRtyu se pahile hI bhaviSya janma kI khoja kara AtA hai| adhikatara manuSya anta samaya taka bolate-bolate mRtyu ko prApta hote haiN| hArTaphela vAle to sabhI kucha karate-karate apanI jIvana lIlA samApta karate haiN| aisI mRtyu meM jIva kaise dUsarA sthAna DhU~r3hane jAtA hai ? yadi mAnA jAya ki kucha praveza jAte haiM to jaba pUrNa rUpa se jJAna cetanA banI rahatI hai taba vaha bAta bhI lAgU nahIM hotii| kucha bhI bImArI yA asAvadhAnI nahIM dekhI jAtI / sAmAyika yA aneka kArya karate hue bhI colA badala jAtA hai / isakA kyA kAraNa hai ? samAdhAna -- Agama meM sAta prakAra kA samuddhAta kahA hai| mUla zarIra ko na chor3akara taijasa kArmANa ke sAtha jIva pradezoM kA zarIra se bAhara nikalane ko samudghAta kahate haiM / ina sAta samudghAtoM meM eka mAraNAntika samudghAta bhI hai ( gommaTasAra jIvakAMDa gAthA 666-667 ) / apane vartamAna zarIra ko nahIM chor3akara Rjugati dvArA athavA vigrahagati dvArA prAge jisameM utpanna honA hai aise kSetra taka jAkara, zarIra se tiguNe vistAra se athavA anya prakAra se antarmuhUrtaM taka rahane kA nAma mAraNAntika samudghAta hai ( dhavala pu0 4 pR0 26 ) / zrAyAma kI apekSA apane-apane adhiSThita pradeza se lekara utpanna hone ke kSetra taka tathA bAhulya se eka pradeza ko prAdi karake utkarSataH zarIra se tiguNe pramANa jIva pradezoM ke kAMDa, eka khambhasthita toraNa, hala va gomUtra ke AkAra se antarmuhUrtaM taka rahane ko mAraNAntika samudghAta kahate haiM / ( dhavala pu0 7 pR0 299-300 ) yadyapi mAraNAntika samudghAta meM AtmA ke kucha pradeza mUla zarIra se bAhara nikalate haiM, kintu unakA tAMtA mUlazarIra se jur3A rahatA hai ataH una pradezoM ke nikalane se sAvadhAnI Adi hone kA niyama nahIM hai / jaise vaikriyika samudghAta meM AtmapradezoM ke mUla zarIra se bAhara nikalane para bhI asAvadhAnI nahIM hotI / sabhI jIva mAraNAMtika samudghAta karate hoM aisA niyama nahIM hai / bahubhAga mAraNAntika samudghAta karate haiM eka bhAga jIva mAraNAntika samudghAta nahIM karate ( gommaTasAra jIvakAMDa gAthA 544 kI TIkA ) mAraNAMtika samudghAta se marane vAle jIvoM ke anta samaya taka pUrNa sAvadhAnI banI rahe isameM koI virodha nahIM / - jai. ga. 2-5-63 / 1X / maganamAlA pramattasaMyata bhI mAraNAMtika samudghAta karate haiM zaMkA- dhavala pu0 4 pR0 163 sAsAdana samyagdRSTideva mAraNAntika samudghAta karake ekendriya ko sparza karatA hai, usa samaya usake sAsAdana guNasthAna rahatA hai, usI prakAra pramattasaMyata guNasthAnavartI mAraNAntika samudraghAta karake jisa kSetra ko sparza karatA hai usa samaya usake pramattasaMyata guNasthAna rahatA hai yA nahIM ?
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 545 samAdhAna-pramattasaMvata muni ke mArayAntikasamudghAta ke samaya bhI pramattasaMyata guNasthAna rahatA hai| kahA bhI hai "mAraNAMtikasamugghAdagadehi cabuhaM logANamasaMkhejjavibhAgo posido, mANusakhetAdo asNkhejjgunno|" (dhavala pu0 4 pR0 171) artha-mAraNAntika samudghAtagata unhIM pramattasaMyatAdikoMne sAmAnyaloka Adi cAra lokoM kA asaMkhyAtavAM bhAga aura manuSyakSetra se asaMkhyAtagaNA kSetra sparza kiyA hai| isa ArSa vAkya se jAnA jAtA hai ki pramattasaMyata guNasthAna meM bhI mAraNAntika samudghAta saMbhava hai, kintu maraNa hone para pramattasayata guNasthAna nahIM rahatA, caturtha guNasthAna ho jAtA hai| -ja. ga. 17-4-69/VII/ra. lA. jana mAraNAMtikasamudghAta meM prAtmapradezoM kA punaH mUlazarIra meM lauTanA prAvazyaka nahIM zaMkA-mAraNAntika samudghAta meM Atmapradeza mUla zarIra ko chor3akara bAhara nikalate haiM to vApasa mUla zarIra meM samAjAte haiM kyA ? yadi samAjAte haiM to mAraNAMtika samudghAta kyA huA? samAdhAna-mAraNAMtika samudghAta meM prAtmapradeza mUlazarIra ko nahIM chor3ate hue bhI kucha pradeza AgAmI utpanna hone ke sthAna taka prasAra karate haiM / mAraNAntika samudghAta kA kAla antarmuhUrta hai aura yaha samudghAta maraNa se eka antarmuhUrta pUrva hotA hai| mAraNAntika samudghAta kA svarUpa isa prakAra kahA hai-apane vartamAna zarIra ko nahIM chor3a kara Rjugati dvArA athavA vigrahagati dvArA Age jisameM utpanna honA hai aise kSetra taka jAkara zarIra se tiguNe vistAra se prathavA anya prakAra se antarmuhUrta rahane kA nAma mAraNAntika samudghAta hai| jinhoMne parabhava kI Ayu bAMdhalI hai aise jIvoM ke mAraNAntikasamudghAta hotA hai| mAraNAntikasamudghAta nizcaya se Age jahA~ utpanna honA hai aise kSetra kI dizA ke abhimukha hotA hai aura lambAI utkRSTataH apane utpadyamAna kSetra ke anta taka hai| (pa. khaM. pu0 4 pRSTha 26-27) pAyAma kI apekSA apane apane adhiSThita pradeza se lekara utpanna hone ke kSetra taka tathA bAhalya se eka pradeza ko Adi karake utkarSataH zarIra se tiguNe pramANa jIvapradezoM ke kANDa, eka khambha sthita toraNa, hala va gomUtra ke AkAra se antarmuhUtaM taka rahane ko mAraNAntika samudghAta kahate haiN|' 1. kyoMki jaise vigrahagati athavA Rjugati se jIva apane AgAmI bhava meM utpanna hone jAtA hai vahAM vaha jisa Rgati athavA pANimuktA yA lAMgalikA yA gomatikA se jAtA hai| tathaiva maraNa se antamuharta pUrva bhI jIva mAraNAMtika samudghAta meM bhI usI mArga dvArA tathA utane hI samaya meM usI Rju yA vigraha gati se apane AgAmI janma kSetra ko jAtA hai| isa taraha mUla parIra pUrvasthAna para rahane se tathA AtmapradezoM ke AgAmI janma sthAna taka pahuMcane se amtamahata taka jIva pradeza isa pUrI mArga kI darI meM par3e rahate haiN| taba antama taka ina AtmapradezoM ko dekhane para ve bhI kANDa (Rjugati vAle mArga meM), eka khambha sthita toraNa (eka vigraha karake gaye hoto), hala (do vigraha se gaye ho to) athavA gomUtra ( tIna vigraha se gaye ho to) ke AkAra vAle hokara avasthita rahate hue najara Ate hai| -sampAdaka
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : (10 kha0 pu0 7 pR0 299-300 ) maraNa se pUrva prAtmA ke samasta pradeza mUlazarIra meM punaH praveza kara jAveM aisA ekAMta niyama nahIM hai, kyoMki mAraNAntikasamudghAta kA kAla pUrNa hone se pUrva bhI maraNa ho jAtA hai / -jaM. saM. 10-7-58/VI/ka. de. gayA nissaraNAtmaka taijasa va prAhAraka zarIra kathaMcit sthUla haiM zaMkA-nissaraNAtmaka tejasa zarIra sUkSma hai-yA sthUla ? yaha kisa indriya kA viSaya hai ? AhArakazarIra sthUla hai yA sUkSma ? samAdhAna-sparzana indriya dvArA nissaraNAtmaka tejasa vargaNA grAhya hai| nissaraNAtmaka tejasazarIra sUkSma hI ho, aisA koI niyama nahIM hai / AhAraka zarIra sthUla hote hue bhI antarmuhUrta meM 45 lAkha yojana taka calA jAtA hai| -patra 31-3-79/II/ja. lA. jaina, bhINDara nissaraNAtmaka taijasazarIra samudghAta chaThe guNasthAna meM hI hotA hai zahA-rAjavAtika adhyAya 2 sUtra 49 vAtika 8 pR0 153 para likhA hai ki "atha ciramavatiSThate agnisAta dAvArtho bhvti"| isakA spaSTa abhiprAya smjhaaiye| samAdhAna-jo muni ugra cAritra vAlA hai, kintu atikrodha prAjAne se jIvapradeza sahita audArikazarIra se bAhara nikalakara dAhyapadArtha ko gherakara usa dAhya padArtha ko isa prakAra pakAtA hai jaise ki harI sabjI agni para pakatI hai| yadi vaha nissaraNAtmaka taijasa zarIra cirakAla-derI taka Thahara jAtA hai to vaha dAhyapadArtha jo pakA thA, bhasmIbhata ho jAtA hai| dUsarA artha isa prakAra bhI kiyA jA sakatA hai-(vRhad dravyasaMgraha gAthA 10 kI TIkA ko dekhate hae ) yadi nissaraNAtmaka tejasa zarIra cirakAla taka ThaharatA hai to vaha nissaraNAtmaka taijasazarIra svayaM agnirUpa dAhya padArtha bana jAtA hai| (arthAt jalane lagatA hai ) parantu taijasa zarIra sUkSma hai, ataH usakA jalanA sambhava nahIM hai| yaha tejasa zarIra pramattavirata nAmaka chaThe guNasthAna meM hI nikalatA hai aura jaba taka zarIra meM praveza nahIM karatA taba taka vaha saMyamI banA rahatA hai, kyoMki taijasa samudghAta pramattavirata ke hI hotA hai| vaha mithyAtvAdi guNasthAnoM meM nahIM hotaa| -patra 25-4-79/I-II/ja. lA. jaina, bhINDara azubha taijasasamudghAta kA guNasthAna zaMkA-dha0 pu0 5 ko prastAvanA meM azubha tejasa dravyaliMgI ke nikalatA hai to vaha kisa AdhAra para likhA hai ? RddhiyAM to samyagdRSTi ke hI hotI haiN| samAdhAna-dha0 pu0 5 kI prastAvanA pR0 31 para jo yaha likhA hai-'azubhaM tejasa kA upayoga pramatta sAdha nahIM krte| jo karate haiM, unheM usa samaya bhAvaliMgI sAdhu nahIM kintu dravyaliMgI samajhanA caahiye|' vaha pUrva saMskAra ke bala para likhA gayA hai, kintu yaha dhAraNA Agama ke viruddha hai|
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 547 dha0 pu0 4 pR0 38 para likhA hai-"mithyAiSTi jIva rAzi ke zeSa tIna vizeSaNa arthAt AhArakasamudghAta, taijasasamudghAta aura kevalIsamudghAta saMbhava nahIM haiM, kyoMki inake kAraNabhUta saMyamAdiguNoM kA mithyAdRSTi ke prabhAva hai|" pR0 39 se 47 taka sAsAdanaguNasthAna se lekara prayogakevalI guNasthAna taka ke jIvoM ke kSetra kA kathana hai| isameM sAsAdana, samyagmidhyASTi, asaMyata samyagdaSTi, apramattasaMyata Adi ke taijasasamudghAta kA kathana nahIM hai| mAtra pramattasaMyataguNasthAna vAloM ke taijasasamudghAta kA kathana hai| pramattasaMyataguNasthAna bhAvaliMgI ke arthAta samyagdRSTi ke hotA hai| mithyASTi dravyaliMgI ke to prathama mithyAtvaguNasthAna hotA hai| dha0 pu0 10 131 para kahA ki sUtra do meM 'imAni' isa pada se pratyakSIbhUta bhAvamArgaNAoM kA grahaNa karanA cAhiye / dravya mArgaNAoM kA grahaNa nahIM kiyA gyaa| pR0 144 para kahA hai "saMyamana karane ko saMyama kahate haiN|" saMyama kA isa prakAra lakSaNa karane para dravya-yama ( bhAva cAritra zUnya dravya cAritra ) saMyama nahIM ho sakatA hai, kyoMki saMyama zabda meM grahaNa kiye gaye 'saM' zabda se usakA nirAkaraNa kara diyA hai|' pR0 369 para kahA hai-"sam upasarga samyak artha kA vAcI hai, isaliye samyagdarzana aura samyagjJAna pUrvaka 'yatAH' arthAt jo bahiraMga aura aMtaraMga AtravoM se virata haiM unheM saMyata kahate haiN|" pR0 378 para kahA hai "samyagdarzana binA saMyama kI utpatti nahIM ho sakatI hai|" isa prakAra dhavala graMtha meM mAtra dravya saMyama kI apekSA se kahIM para bhI kathana nahIM kiyA gayA hai| ataH pramattasaMyata se samyagdRSTi saMyamI cha? guNasthAna vAlA muni grahaNa karanA cAhiye, na ki mithyASTi dravyaliMgI mUni / azubha tejasa samudghAta bhI pramattasaMyata guNasthAna meM hotA hai anya guNasthAna meM nhiiN| -jaM. ga. 5-3-64/IX/sa. ku. seThI samudghAta zarIra evaM Rddhi zaMkA-Aharaka zarIra va AhAraka samudghAta meM kyA antara hai ? isI taraha vaikriyika Rddhi va vaikriyika samudghAta meM kyA antara hai ? samAdhAna --vedanA Adi nimittoM se kucha AtmapradezoM kA mUla zarIra se bAhara nikalanA samudghAta hai / (ta. rA. vA0 a01 sUtra 20 vArtika 12 ) ataH RddhiprApta pramattasaMyata muni ke zaMkA Adi ke utpanna hone para mUlazarIra se lekara kevalI bhagavAna ke sthAna taka AtmapradezoM kA phailanA AhAraka samudghAta hai| AhArakazarIra AhAra vargaNAoM se nirmita eka hastapramANa samacaturasra saMsthAna vAlA hotA hai| vizeSa tapa se audArika zarIra kI nAnA AkRtiyoM ko utpanna karane kI labdhi vaikriyika Rddhi hai| vaikriyika vargaNAmoM se jo deva-nArakI jIvoM kA zarIra banatA hai vaha vaikriyika zarIra hai| kahA bhI hai-"tiyaMca va manuSyoM ke vaikriyika zarIra sambhava nahIM hai, kyoMki inake vaikriyika zarIra nAmakarma kA udaya nahIM pAyA jaataa| kintu audArika zarIra vikriyAtmaka aura avikriyAtmaka bheda se do prakAra kA hai| unameM jo vikriyAtmaka audArika zarIra hai use yahA~ vakriyika rUpa se grahaNa karanA caahie| dhavala pu0 9 pR0 328; dhavala pu0 1 pR0 296 ) / " dhavala pu015 pR0 64 para vaikriyika zarIra nAma karma kI udIraNA ( udaya ) manuSya va tiyaMcoM ke bhI kahI hai| ina donoM kathanoM meM paraspara virodha nahIM hai, kyoMki ye donoM bhinna-bhinna abhiprAyoM se likhe gae haiN| jisa prakAra deva aura nArakiyoM ke sadA vaikriyika zarIra rahatA hai usa taraha tiryaMca ke aura manuSyoM ke nahIM hotA, isalie
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 548 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / tiryaMca aura manuSyoM ke vaikriyika zarIra kA vidhAna nahIM kiyA hai, kintu usake sadbhAva mAtra se anyatra usakA vidhAna kara diyaa| (ta. rA. vAtika a0 2 sUtra 49 vArtika 8) / vikriyA ke lie AtmapradezoM kA mUla zarIra se bAhara phailanA vaikriyika samudghAta hai| -jai.ga. 15-2-62/VII/ma. lA. pAhAraka zarIra ke utpattisthAna yA utpattikAla niyata nahIM hote zaMkA-kyA AhAraka zarIra samudghAta kA koI kAla yA kSetra niyata hai, arthAta hastinAgapura meM hI nikalegA. kAzI meM hI nikalegA, paTanA meM hI nikalegA, rAjagRha meM hI nikalegA, anyatra nahIM nikalegA; kyA koI aisA kSetra vizeSa niyata hai ? athavA prAtaHkAla nikalegA anya kAla nahIM nikalegA, dopahara ko nikalegA anya kAla nahIM nikalegA ityAdi yA basaMta Adi RtuoM meM se koI vizeSa Rtu kyA niyata hai? samAdhAna-AhAraka zarIra samudghAta ke liye kisI Rtu, ghar3I, ghaMTA Adi kAla kA niyama nahIM hai aura na hI kisI grAma, nagara Adi kSetra kA niyama hai prataH isa prakAra kAla va kSetra niyata nahIM hai, kintu itanA niyama hai ki 'pramatta saMyata ke hI AhArakazarIra hotA hai|' arthAt jisa samaya muni AhAraka zarIra kI racanA karatA hai usa samaya vaha pramatta saMyata hotA hai| isaliye tattvArthasUtra a0 2 sUtra 49 meM 'pramattasaMyatasyaiva' pada diyA gayA hai ( rAjavAtika a02 sUtra 49 vArtika 5-7) / pramattasaMyata muni ke dvArA sUkSma tattvajJAna aura asaMyama ke parihAra ke lie AhAraka zarIra kI racanA kI jAtI hai ( rAjavAtika a02 sUtra 36 vArtika 6 ) / -. ga. 21-5-64/IX/surezacandra AhAraka tathA mAraNAMtika samudghAta meM mor3A bhI liyA jA sakatA hai zaMkA-kalakattA se prakAzita rAjavAtika pRSTha 369 para AhAraka tathA mAraNAMtika samudaghAta kA eka hI dizA meM gamana batAyA hai so kaise banatA hai? kyA tirachA bhI gamana karate haiM ? yadi nahIM to mor3A jarUra lete hoNge| mor3A lene meM do dizA meM gamana ho hI jAtA hai| samAdhAna-jisa prakAra vigrahagati meM prAtmA ke saba ora ( tarapha ) na phaila kara eka hI dizA ko jAte haiM yadi AvazyakatA hotI hai to mor3A bhI lete haiM usa hI prakAra AhAraka va mAraNAMtika samudghAta meM AtmA ke pradeza saba ora na phaila kara eka hI ora prasAra karate haiN| yadi AvazyaktA hotI hai to mor3A bhI lete haiN| yahA~ para eka dizA se yaha abhiprAya hai ki AtmA ke pradeza saba ora prasAra nahIM karate kintu eka dizA kI ora hI prasAra karate haiM kintu anya pAMca samudghAtoM Atma pradezoM kA saba ora prasAra hotA hai| -je.ga. 16-8-62/.../sa. pra. jaina zaMkA-kalakattA se prakAzita rAjavAtika pRSTha 370 para kevalI samudghAta kA kAla 8 samaya batAyA hai| kahIM para 7 samaya kahA hai| konasA ThIka hai ? zeSa 6 samudghAta kA kAla saMkhyAta samaya likhA hai kintu jJAnapITha se prakAzita sarvArthasiddhi meM asaMkhyAta samaya likhA hai kaunasA ThIka hai ? asaMkhyAta samaya honA cAhie, aisA jaMcatA hai|
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] samAdhAna-kevalI samudghAta meM Atma pradeza nikalate samaya; pahile samaya meM daMDAkAra, dUsare samaya meM kapATAkAra, tIsare samaya meM pratarAkAra aura cauthe samaya meM loka pUrNa AkAra hote haiM; arthAt AtmapradezoM ke phailane meM cAra samaya lagate haiN| saMkoca hote; pahile samaya meM pratara AkAra, dUsare samaya meM kapATa AkAra, tIsare samaya meM daNDa AkAra cauthe samaya meM zarIra meM praveza karate haiN| isa prakAra saMkoca hone meM bhI cAra samaya lagate haiN| vistAra vasaMkoca donoM ke kAla ko milAne se kevalI samudghAta kA kAla 8 samaya hotA hai| kucha ne zarIra meM prAtma pradezoM ke praveza hone ko kevalI samudghAta nahIM mAnA hai ata: unake mata meM kevalI samudghAta kA kAla sAta samaya hotA hai| kevala dRSTi kA bheda hai, vAstava meM koI bheda nahIM hai| eka apekSA se 8 samaya kAla hai aura dUsarI apekSA se 7 samaya kAla hai / zeSa 6 samudghAtoM kA kAla asaMkhyAta samaya hai| kalakattA se prakAzita rAjavArtika meM asaMkhyAta ke sthAna para 'saMkhyAta' chapa gayA hai| yaha chApe kI azuddhi hai / so apanI prati zuddha kara lenI cAhiye / -je.ga. 16-8-62/.../sa. pra. Nana kevalI samudghAta ke bAda yoganirodha zaMkA-samudghAta kyA 13 veM guNasthAna ke anta meM hI hotA hai yA samudghAta ke bAda bhI 13 vA guNasthAna rahatA hai ? samAdhAna-kevalIsamudghAta ke pazcAt bhI 13 vA guNasthAna zeSa rahatA hai, jisa meM yoganirodha hotA hai| kahA bhI hai ___ "kevalI-samudghAta se antamuhUrta jAkara eka antarmuhUrta meM yoga nirodha karatA hai| yoga kA nirodha ho jAne para nAma, gotra va vedanIya ye tInoM aghAtiyA karma Ayu ke sadRza ho jAte haiN| tatpazcAt antarmuhUrta kAla taka ayogakevalI rahate haiN|" (dha. pu.6 pR0 412 se 417 taka vizeSa kathana hai) -je.ga. 5-12-66/VIII/ra. lA. jaina kevalI samudghAta kA hetubhUta kama zaMkA-kevalI bhagavAna ke samudghAta kisa karma ke udaya se hotA hai ? AtmA ke pradezoM ke sampUrNa loka meM vyApta hone meM kaunase karma kA udaya kAma karatA hai yA kisI karma kI apekSA binA hI hotA hai ? samAdhAna-sabhI kevalI, kevalI samudghAta karate haiM yA nahIM isa viSaya meM vibhinna mata haiN| kauna kevalI samudghAta karate haiM, isa viSaya meM bhI matabheda hai| jisakA kathana dhavala pu. 1 pR. 302 para kiyA gayA hai| karma prakRtiyoM ke uttarottara bheda asaMkhyAta loka pramANa haiN| saMbhava hai unameM koI aisI karmaprakRti ho jisake kAraNa kevalI-samudghAta hotA ho, kintu ArSa granthoM meM kisI aisI karmaprakRti kA ullekha dekhane meM nahIM paayaa| zrIkunda. kanda AcArya ne pravacanasAra gAthA 44 meM kevalI kI kriyAoM ko binA icchA ke, svabhAva se kahA hai| vaha gAthA isaprakAra hai
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 550 [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ThANaNisejjavihArA dhammuvadeso yaNiyadayo tesi / arahaMtANaM kAle mAyAcArovva itthINaM // 44 / / arthAt-una arahaMtoM ke arahaMta avasthA meM sthAna, Asana aura vihArAdi kAyayoga kI kriyA tathA dharmopadeza vacana yoga kI kriyA, binA icchA ke svabhAva se hotI hai, jaise striyoM ke svabhAva se kuTila AcaraNa hotA hai| -je. ga. 8-2-68/IX/dha. lA. seThI, khuraI kevalI samudghAta ke samaya zarIra se sambandha zaMkA-kevalI samudghAta ke samaya zarIra se Atmapradeza kyA pUrNatayA nikala jAte haiM ? kyA anya samuda. ghAtoM meM bhI Atmapradeza pUrNataH bAhara ho jAte haiM ? yadi kevalIsamudghAta ke samaya pUrNa Atmapradeza nikala jAte haiM to mUla zarIra meM Atmapradeza kisa prakAra rahate haiM ? samAdhAna-kevalIsamudghAta ke daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa ye cAra bhAga hote haiN| prathama samaya meM daNDAkAra, dUsare samaya meM kapATAkAra, tIsare samaya meM pratara rUpa aura cauthe samaya loka pUraNa prAtmapradeza phaila jAte haiN| cauthe samaya loka pUraNa avasthA meM lokAkAza ke pratyeka pradeza para kevalI kA eka-eka prAtma-pradeza hotA hai kyoMki pratyeka jIva ke pradezoM kI saMkhyA aura lokAkAza ke pradezoM kI saMkhyA samAna hai| ataH lokapUraNa avasthA meM kevalI ke samasta Atmapradeza zarIra se bAhara nikala kara sarva lokAkAza meM phaila jAte haiN| usa samaya mUla zarIra se sambandha nahIM rahatA hai kahA bhI hai-"kapATa samudghAta ke samaya caudaha rAju AyAma ( lambAI ) se aura sAta rAju vistAra se athavA caudaha rAju aAyAma se aura eka rAju ko Adi lekara bar3he hue vistAra se vyApta jIva ke pradezoM kA saMkhyAta aMgula kI avagAhanAvAle pUrva zarIra ke sAtha sabandha nahIM ho sakatA hai|" (dhavala pu0 2 pR0 660) anya samudghAtoM ke arthAt vedanA kaSAya Adi chaha samudghAtoM ke samaya mUla zarIra se pUrNa Atmapradeza bAhara nahIM nikalate, kyoMki una chaha samudghAtoM meM lokapUraNa avasthA kA abhAva hai| yadyapi kevalIsamudghAta meM samasta Atmapradeza mUla zarIra se bAhara nikalakara sampUrNa lokAkAza meM phaila jAte haiM tathApi vaha mUla zarIra lokAkAza ke jitane pradezoM meM sthita hai, utane prAtmapradeza usa zarIra ke sAtha eka kSetrAvagAha rUpa hone ke kAraNa usa zarIra meM zarIra kI avagAhanA pramANa Atma-pradeza rahate haiN| kAyabala prANa kA hetu zaMkA-kevalI samudghAta ke samaya kAyavala aura Ayu ye vo prANa kahe gaye haiN| jabaki vaha aparyApta avasthA hai aura mUla zarIra ke sAtha koI sambandha nahIM to phira kAyabala prANa kisa apekSA banatA hai ? 1. navIna saMskaraNa dhavala 2/61 tathA aisA hI kathana dhavala 1/155 ( navIna saMskaraNa ) meM bhI AyA hai| paranta yahAM itanA avazya dhyAna rahe ki mala audArika zarIra Atma-pradezoM se sarvathA rikta nahIM ho jaataa| sArataH sakala AtmapradezakazarIra se bAhara nahIM hote| -saM0
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 551 samAdhAna-kevalI samudghAta ke samaya aparyApta avasthA meM yadyapi mUla zarIra ke sAtha sambandha chUTa jAtA hai tathApi kArmANazarIra ke sAtha to sambandha banA hI rahatA hai| jisa prakAra sAmAnya saMsArI jIvoM ke vigraha gati meM audArika Adi tIna zarIroM se sambandha nahIM rahatA tathApi kArmANa zarIra ke sAtha sambandha rahane ke kAraNa kArmANa kApayoga hotA hai aura kAyabala prANa bhI hotA hai, zarIra ko grahaNa kara lene para aparyApta avasthA meM mizra kAyayoga hone ke kAraNa kAyabala prANa bhI hotA hai| isI prakAra kevalI samudghAta meM aparyApta avasthA ke samaya kArmAraNa kAyayoga athavA mizra kAya yoga hone ke kAraNa kAyabala prAraNa hotA hai| yadi kAyabala prANa kevalI samudghAta ke samaya na mAnA jAve to terahaveM guNasthAna meM bhI samudghAta ke samaya ayoga hojAne kA prasaMga A jAyagA jo Agama viruddha hai, kyoMki terahaveM guNasthAna meM kevalI sayoga hote haiN| daNDa samudghAta kAla meM paryAptatA kA hetu zaMkA-kevalI ko daNDa samudghAta ke samaya paryAptaka kahA hai, so vaha kisa prakAra hai ? samAdhAna-jisa prakAra anya chaha samudghAtoM ke samaya AtmA ke pradeza asaMkhyAta bahu bhAga mUla zarIra meM rahane ke kAraNa jIva ko aparyAptaka nahIM kahA hai, usI prakAra daNDa samudghAta ke samaya kevalI ke asaMkhyAta bahabhAga Atmapradeza zarIra meM rahane se kevalI ko paryAptaka kahA hai| dhavala Adi siddhAnta granthoM meM daNDa samudghAta ke samaya kevalI ko paryAptaka kahA hai aura Agama tarka kA viSaya hai nhiiN| (dha. pu. 1 pR0 211, pu0 14 pR0 1) ataH pAgama pramANa ke AdhAra para, daNDa samudghAta ke samaya kevalI ko paryAptaka svIkAra kara lenA caahiye| -jaM. ga. 2-1-64/.../ prakAzacanda kevalI samudghAta meM sarva pradeza zarIra se bAhara nahIM nikalate haiM zaMkA-kevalI jo samudghAta karate haiM to unake pradeza bAhara nikalate haiM; so yaha kaise samajhAyA jAve / kyA jIva ke kucha pradeza bAhara nikalate haiM aura kucha bhItara rahate haiM ? samAdhAna-jIva ke pradeza lokAkAza ke barAbara hote haiM / jaba jIva kevalI samudghAta karatA hai taba prathama samaya meM Upara aura nIce pradeza daNDAkAra nikala kara jAte haiN| dUsare samaya meM dAIM aura bAIM ora phailakara kapATa kA AkAra dhAraNa karate haiN| tIsare samaya meM ve kapATa kA AkAra chor3akara cAroM ora phaila jAte haiM aura cauthe samaya meM loka ke eka-eka pradeza para eka-eka Atmapradeza sthita ho jAtA hai| isa samaya utane hI prAtmapradeza zarIra ke bhItara rahate haiM jitane AkAza pradezoM meM zarIra sthita hai| isake bAda pAMcaveM samaya meM punaH pratararUpa, chaThe samaya meM kapATarUpa, sAtaveM samaya meM daNDarUpa hokara AThaveM samaya meM sabake saba zarIra meM praviSTa ho jAte haiN| yaha kevalI samudadhAta kI prakriyA hai| isase spaSTa hai ki samudghAta ke samaya kucha pradeza zarIra se bAhara rahate haiM aura kucha zarIra meM rahate haiN| samudghAta bhI isI kA nAma hai| -je.saM.6-12-56/VI/ la.ca. dharamapurI 1. "vigrahago karmayogaH / " [ mokSazAstra adhyAya 2 sUtra 25) 2. svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 141 saMskRta ttiikaa|
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : akAlamaraNa ( kadalIghAta ) uttama saMhanana vAloM kA bhI akAlamaraNa zaMkA-baca-vRSabhanArAca saMhananavAloM ko Ayu ko asamaya meM udIraNA ( kadalIghAta ) hotI hai yA nahIM ? samAdhAna-jina jIvoM kA akAla (kadalIghAta ) maraNa nahIM hotA unakA kathana mokSazAstra adhyAya 2 sUtra 53 meM hai / vaha sUtra isa prakAra hai "aupapAdikacaramottamadehA'saMkhyeyavarSAyuSo'napavAyuSaH / " arthAta-upapAda janma vAle deva aura nArakI, 'caramottamadehA' tadbhava mokSagAmI, asaMkhyAta varSa Ayu vAle ( bhoga bhUmiyA, manuSya, tiyaMca ) inakA akAlamaraNa ( kadalIpAtamaraNa ) nahIM hotA hai| isa sUtra se yaha spaSTa ho jAtA hai ki sUtra kathita jIvoM kA akAlamaraNa nahIM hotA aisA niyama hai, kiMta anya jIvoM ke viSaya meM aisA niyama nahIM hai / "eteSAM niymenaayurnpvrtymitressaamniymH|" ( rA. vA. 2053 / 9) arthAt ina jIvoM kA maraNakAla vyavasthita hai| aisA niyama hai, kintu zastra prahAra va viSa Adi ke kAraNoM ke dvArA anya jIvoM kA maraNa-kAla utpanna bhI ho sakatA hai, unakA maraNa kAla vyavasthita hone kA niyama nahIM hai| uttamadeha ( uttama saMhanana vAle ) cakradhara Adi ke anapavarta-Ayu kA niyama nahIM hai, kyoMki antima cakravartI brahmadatta tathA kRSNa vAsudeva Adi kI Ayu kA bAhya nimittoM ke vaza se kadalI-ghAta huA hai / kahA bhI hai "antasya cakradharasya brahmavattasya vAsudevasya ca kRSNasyaanyeSAM ca tAdRzAnAM bAhyanimittavazAvAyurapavataM. varzanAt" ( rA. vA. 2153 / 6 ) -je.ga. 23-5-66/IX/hemacanda caramazarIrI ke akAlamaraNa kA niSeSa zaMkA-taddhava mokSagAmiyoM kI akAla mRtyu hotI hai yA nahIM ? jisako jisa manuSya paryAya meM mokSa kI prApti hotI hai ve saba caramazarIrI hote haiM yA acaramazarIriyoM ko bhI mokSa kI prApti hotI hai ? samAdhAna-tadbhava mokSagAmiyoM kI akAla mRtyu nahIM hotI, kyoMki mokSazAstra adhyAya 2 sUtra 53 kI TIkA meM kahA hai ki 'caramottama deha vAle jIva anapavayaM Ayu vAle hote haiN|' isI sUtra para sarvArthasiddhi TIkA meM
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 553 zrI pUjyapAda AcArya ne kahA hai ki " sUtra meM jo uttama vizeSaNa diyA hai, vaha caramazarIra ke utkRSTapane ko dikha* lAne ke liye diyA hai| yahA~ isakA aura koI vizeSArthaM nahIM hai, athavA caramottama deha pATha ke sthAna meM "caramadehA", yaha pATha bhI milatA hai / " kintu zrI zrutasAgara sUri ne tattvArthavRtti TIkA meM caramazarIrI gurudatta, pAMDava Adi kA mokSa, upasarga ke samaya hone se unakI apamRtyu svIkAra kI hai; mAtra caramazarIriyoM meM uttama puruSa tIrthaMkara kI apamRtyu nahIM mAnI hai / isa prakAra matabheda hote hue bhI zrI pUjyapAda AcArya kA kathana vizeSa mAnanIya hai, kyoMki ve mahAn AcArya the tathA unake kathana kA samarthana zrI akalaMka deva Adi AcAryoM ne bhI kiyA hai / jo tadbhava mokSagAmI hote haiM ve saba caramazarIrI hote haiM, kyoMki caramazarIrI kA artha antima zarIra hai / jisako mokSa kI prApti ho rahI hai vaha usakA caramazarIra ho to hai, kyoMki usake pazcAt usako anya zarIra dhAraNa nahIM karanA hai / ataH acarama-zarIriyoM ko bhI mokSa kI prApti hotI hai, yaha prazna hI nahIM utpanna hotA / - jaM. ga. 9-5-63 / IX / pro. ma. lA. jaina kRSNa va pANDava kA akAlamaraNa nahIM huA zaMkA - akAlamRtyu tIrthaMkaroM ke atirikta anya mahAnu puruSoM kI hotI hai / jaise pAMDava va kRSNa Avi kI huii| kyA yaha satya hai ? samAdhAna - Ayu karma ke kSaya ko maraNa kahate haiM ( dhavala pu0 1 pR0 234 ) Ayu karma kI sthiti pUrNa hone se pUrva hI, vizeSa kAraNavaza zrAyu karma ke kSaya ho jAne ko akAlamRtyu kahate haiM / upapAda janma vAloM (deva, nArakI), caramottama deha ( tadbhava mokSagAmI ) aura asaMkhyAta varSa Ayu vAloM ( bhogabhUmiyA ) kI akAla mRtyu nahIM hotI ( mokSazAstra adhyAya 2 sUtra 53 ) / isa sUtra kI sarvArthasiddhi TIkA meM likhA hai - " sUtra meM jo uttama vizeSaNa diyA gayA hai vaha caramazarIra ke utkRSTapane ko dikhalAne ke liye diyA hai / yahA~ isakA aura koI vizeSa zrathaM nahIM hai / zrathavA 'caramottamadehA' pATha ke sthAna meM 'caramadehA' yaha pATha bhI milatA hai / " jayadhavala pu0 1 pR0 361 para bhI kahA hai - 'caramadehadhArINamavamaccuvajjiyANaM' arthAt caramazarIrI jIva apamRtyu se rahita haiM / zrataH jo pANDava mokSa gaye haiM unakI apamRtyu saMbhava nahIM hai, kyoMki caramazarIrI kI akAla mRtyu nahIM hotI, aisA niyama hai / " 1. parantu pUjya prabhAcandraviracita tattvArthavRttipada meM 2/43 meM likhA hai dharamadehasyottama vizeSaNAta tIrthakaradeho gRhayate / tato'nyeSAM caTamadehAnAmapi gurudattapANDavAdInAmagnyAdinA maraNadarzanAt / artha-dharamazarIra ke sAtha uttama vizeSaNa lagAne se tIrthaMkara kA zarIra grahaNa kiyA jAtA hai, kyoMki dharamagIrI bhI gurudatta, pANDavoM Adi kA agni Adi se maraNa dekhA jAtA hai / zlokavArtika khaNDa 5 pRSTha 258 para bhI likhA hai- paramazarIriyoM meM tIrthaMkara parama devAdhideva kI Ayu hI anapavartya haiN| zeSa mokSagAmI jIvoM kI Ayu ke anapavartya hone kA niyama nahIM yaha siddhAMta sthira ho jAtA hai / - sampAdaka
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 ] [ 50 ratanacanda jaina mukhtAra / kRSNa ke samyagdarzana va tIrthakara prakRti ke baMdha se pUrva hI bharakAyu baMdha cukI thii| aura yaha niyama hai ki parabhava sambandhI Ayu ke baMdhane ke pazcAt bhujyamAna Ayu kA kadalIghAta nahIM hotA, kintu vaha jitanI thI utanI kA hI vedana karatA hai / (dhavala pu0 10 pR0 237 ) / ataH kRSNa kI bhI prakAla mRtyu nahIM huii| -jaM. ga. 26-9-63/1X/sa. pannAlAla parabhava ko prAyu kA bandha hone para akAla maraNa nahIM hotA zaMkA-kisI jIva ne 99 varSa kI Ayu kA bandha kiyA aura usane 66 varSa kI Ayu ko bhogakara parabhava kI Aya kA bandha kara liyaa| phira usakA yadi maraNa ho jAtA hai to 33 varSa kI Aya ko agalI kisa paryAya meM jAkara bhogegA yA nahIM bhogegA? yadi 33 varSa ko nahIM bhogatA hai to Agama se virodha AtA hai, kAraNa Agama meM likhA hai ki jIva kI Ayu pUrNa hue binA maraNa hotA nahIM aura binA Ayu pUrNa kiye maraNa hotA hai vaha akAla maraNa hai| parantu usa jIva ke 99 varSa meM se 66 varSa kI Ayu bhogane para usakA akAlamaraNa nahIM hotaa| jabaki usane agalI Ayu kA bandha kara liyA hai| samAdhAna-AgAmI bhava kI Ayu kA baMdha ho jAne ke pazcAt akAla maraNa nahIM hotA hai| arthAta parabhava kI Ayu kA baMdha ho jAne para bhujyamAna Ayu jitanI zeSa raha gaI hai usa Ayusthiti ke pUrNa hone para hI maraNa hogA usase pUrva maraNa nahIM hogaa| "paramavi Aue baddha pacchA bhujamANAuassa kadalIghAdo Natthi jahAsarUveNa ceva veveditti|" (dhavala pu0 10 pR0 237 ) artha-parabhava sambandhI mAyu ke bandhane ke pazcAt bhujyamAna Ayu kA kadalIghAta nahIM hotA, kintu vaha jitanI thI utanI kA hI vedana karatA hai| jisa karmabhUmiyA manuSya yA tiyaMca ne parabhava sambandhI Ayu kA bandha nahIM kiyA hai usakI Ayu kA viSa Adi ke nimitta se kadalIghAta ho sakatA hai / akAlamaraNa meM bhI Ayu karma ke niSeka apanA phala asamaya meM dekara jhaDate haiM. binA phala diye nahIM jAte haiN| zrI akalaMkadeva ne rAjavAtika adhyAya 2 satra 53 kI TIkA meM kahA "batvaiva phalaM nivRttaH, nAkRtasya karmaNaH phalamupabhujyate, na ca kRtakarmaphalavinAzaH anirmokSaprasaGgAta, dAnAdikriyArambhA-mAvaprasAcca / kiMtu kRtaMkarma karne phalaMdatvaiva nivartate vitatA paTazoSavat ayathAkAlanirvRtaH pAka ityayaM vishessH|" prAyu udIraNA meM bhI karma apanA phala dekara hI jhar3ate haiM, ataH kRta nAza kI AzaMkA ucita nahIM hai| jaise gIlA kapar3A phailA dene para jaldI sUkha jAtA hai aura vahI yadi ikaTThA rakhA rahe to sUkhane meM bahuta samaya lagatA hai, usI prakAra bAhya nimittoM se samaya se pUrva prAyu ke niSeka jhar3a jAte haiM / yahI akAla mRtyu hai| -Ne. ga. 29-8-68/VI/ ro. lA. jaina zaMkA-yadi parabhava sambandhI Ayu kA bandha ho jAne ke pazcAt bhujyamAna Ayu kA anta arthAta akAla maraNa nahIM hotA hai to rAjANika kA akAla maraNa kyoM huA, kyoMki usake narakAya kA bandha samyaktvotpatti se pUrva meM ho cukA thA ?
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 555 samAdhAna - rAjA zreNika ko kSAyika samyagdarzana utpanna ho gayA thA aura samyagdRSTi ke narakAyu kA baMdha nahIM ho sakatA, kyoMki narakAyu kI baMdha vyucchiti prathama guNasthAna meM ho jAtI hai / ataH rAjA zreNika ke narakAyu kA baMdha samyaktvotpatti se pUrva ho cukA thA / rAjA zreNika kA akAla maraNa nahIM huA hai, kyoMki parabhava ko zrAyu baMdha hone ke pazcAt prakAla maraNa nahIM hotA hai / kahA bhI hai " para bhaviyaAue baddha pacchA bhuMjamANAuassa kadalIghAdo Natthi jahAsarUveNa caiva vededitti / dha. 10 / 237 // parabhava sambandhI Ayu ke baMdhane ke pazcAt bhujyamAna Ayu kA kadalI ghAta nahIM hotA, kintu vaha jitanI thI utanI kA hI vedana karatA hai / -jai. ga. 3-12-70/X/ rozanalAla maraNakAla kI vyavasthA zaMkA - mRtyu kAla janma se hI vyavasthita ho jAtA hai, yA bAda meM kabhI hotA hai ? yadi pahile hI hotA hai to jina jIvoM kA mRtyukAla adhyavasthita hai unakA akAlamaraNa hogA / yadi akAlamaraNa ke nimittabhUta bAhya kAraNa na mileM to kAlamaraNa bhI ho sakatA hai ? yadi bAda meM vyavasthita hotA to phira deva nArakiyoM kA kaise hotA hai ? unakA janma se vyavasthita honA cAhiye ? samAdhAna -- tatvArtha sUtra adhyAya 2 sUtra 53 meM kahA hai ki aupapAdika ( deva nArakI), carama zarIrI aura asaMkhyAta varSa Ayu vAle ( bhogabhUmiyA ) kI Ayu viSa-zastra Adi vizeSa bAhya kAraNoM se hrasva ( kama ) nahIM hotI, isaliye ye anapavatyaM zrAyu vAle haiN| inakA maraNa janma se hI vyavasthita hai / isI sUtra kI sAmarthya se yaha bhI siddha hotA hai ki inake atirikta anya saMsArI jIvoM ( karmabhUmiyA manuSya va tiyaMca ) kI Ayu, viSa zastra Adi vizeSa bAhya kAraNoM se, hrasva ( kama ) bhI ho sakatI hai isaliye ve apavartya zrAyu vAle bhI haiM / "tebhyo'nye tu saMsAriNaH sAmarthyAdapavartyAyuSo'pi bhavantIti gamyate / " ( sukhAnubodha TIkA ) "yatheteSAmapavartya hrasvamAyurna bhavati taha arthAdanyeSAM viSa- zastrAdibhirAyuruvIraNAsraphalAvi badda bhavatIti tAtparyArthaH || " ( tatvArthavRtti TIkA ) karmabhUmiyA manuSya va tiyaMcoM kA maraNa yadi viSa zastra Adi bAhya vizeSa kAraNoM se hotA hai to unakA akAla maraNa hotA hai aura vaha mRtyukAla vyavasthita na hokara viSa zastra Adi kI sApekSatA se utpanna ho jAtA hai / ( zlokavArtika adhyAya 2 sUtra 53 ) / - jai. ga. 19-12-66 / VIII / ra. lA. jaina kyA kAlamararaNa svecchAmaraNa hai ? zaMkA- kyA kavalIghAta-maraNa ( akAla maraNa ) kA yaha artha hai ki jo svecchA se viSa Adi va zastra Adi ke dvArA maraNa ho vaha akAla maraNa hai, zeSa saba kAla maraNa hai ? samAdhAna- yadi Ayu pUrNa hone se pUrva, svecchA se yA svecchA ke binA zastra Adi ghAta se yA anya kinhIM kAraNoM se bhujyamAna Ayu kA hAsa hokara maraNa hotA hai, to vaha akAla maraNa hai arthAt kadalIghAta maraNa hai / Ayu pUrNa hone para jo maraNa hotA hai vaha svakAla maraNa hai /
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 556 / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : eka manuSya yA tithaMca kI bhujyamAna Ayu 100 varSa kI thii| 40 varSa jIvita rahane ke pazcAta saMkleza Adi pariNAmoM ke dvArA yA adhika parizrama ke dvArA yA kisI anya kAraNa se usakI zeSa Ayu 60 varSa se kama ho gaI, jaise zeSa Ayu kama hokara 60 varSa kI bajAya 50 varSa raha gii| usa manuSya yA tiyaMca kA jo 60 varSa kI avasthA meM maraNa hogA vaha bhI akAla ( kadalIghAta ) maraNa hai| kadalIghAta maraNa meM zeSa Ayu ghaTakara antamuharta to raha jAtI hai, kyoMki isa antamuharta kAla meM parabhava sambandhI Ayu kA bandha hogaa| parabhava sambandhI Ayu kA bandha ho jAne ke pazcAt bhujyamAna zeSa Ayu kA kadalIghAta nahIM hotA, kintu jitanI zeSa Ayu thI utanI kA hI vedana karatA hai / kahA bhI hai "paraviAue baddha pacchA bhujamANAuassa kadalIghAdo patthi jahAsarUveNaceva vevevitti|" (dhavala 10 pR. 237 ) ataH kadalIghAta meM svecchA kA koI niyama nahIM hai| bAhya kAraNoM se bhujyamAna Ayu kI sthiti kA hrAsa ho jAnA kadalIghAta hai| -jai. ga. 29-1-76/VI/ja. lA. jaina, bhINDara bhujyamAna prAyu kA ghAta karake antarmuhUrta se adhika bhI zeSa rakhI jA sakatI hai zaMkA-akAlamRtyu vAlA jIva bhujyamAna Ayu kI zastra Adi ke lagane para udIraNA karatA hai yA Ayu kA apakarSaNa karake bhI udIraNA karatA hai ? vaha bhujyamAna Ayu meM pahile bhI apakarSaNa kara sakatA hai yA nahIM? dRSTAnta-eka manuSya 100 varSa kI Ayu lekara utpanna huaa| sATha varSa bIta jAne para usane apakarSaNa dvArA apanI tIsa sAla Aya kama karalI to kyA usakI mRtyu 10 varSa pazcAta arthAta 70 varSa kI Ayu meM ho jAvegI? samAdhAna-karmabhUmija acaramazarIrI manuSya va tithaMca bhujyamAna AyU kA apavartana karate haiM / viSa, vedanA. raktakSaya, bhaya, zastraghAta, saMkleza, AhAranirodha, ucchavAsanirodha Adi kAraNoM se ukta jIvoM ke bhujyamAna Ayu kA cheda ( apavartana arthAt hrAsa ) hotA hai| kahA bhI hai-'visa veyaNa rattakkhaya bhaya satthaggahaNa sNkilesehi| AhArussAsANaM NirAhado chiddade AU / ' sukhabodha TIkA meM bhI kahA hai-'viSazastravedanAvi-bAhyanimitta-vizeSeNApavaya'te hrasvIkriyata ityapavayaM apavartanIyamityarthaH / ' ina uparyukta pramANoM se jJAta hotA hai ki Ayu ko apavartatita arthAt kama karane meM mAtra zastraghAta va viSa-bhakSaNa Adi hI kAraNa nahIM haiM, kintu saMkleza pariNAma va vedanA bhI kAraNa haiN| ataH saMkleza va vedanA ke dvArA 100 varSa kI AyU ko lekara utpanna haA jIva, sATha varSa bIta jAne para tIsa sAla kI Ayu kA apavartana karake 70 varSa kI Ayusthiti kara sakatA hai aura aise jIva kA maraNa 70 varSa kI Ayu meM ho jaavegaa| isa sambandha meM yadyapi Agama pramANa nahIM milatA phira bhI upayukta Agama se tathA SaTkhaMDAgama pustaka 6, pR0 170 se aisA abhiprAya jJAta hotA hai / yadi kahIM bhUla ho to vidvAna sudhAra karane kI kRpA kreN| -Ne.saM. 4-12-58/V/rA. dA. karAnA kyA prAtmaghAtI devagati prApta karatA hai ? zaMkA-pahAr3a se girakara, phAMsI lagA kara, tAlAba meM DUba kara, viSa khAkara marane vAlA kyA svarga jA sakatA hai ? varAMgacaritra meM svarga jAnA likhA hai ? samAdhAna-pUrvabaddha devAyu ke kAraNa jo jIva bhavanavAsI, vyantara yA jyotiSa devoM meM utpanna hote haiM unake pUrva bhava meM maraNa ke samaya tathA devoM meM utpanna hone ke samaya kRSNa, nIla, kApota tIna azubha lezyA hotI
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 557 haiM / aise jIva pahAr3a se girakara, phAMsI lagAkara, tAlAba meM DUba kara, viSa khAkara marane para bhavanatrika meM pUrvabaddha devAyu ke kAraNa utpanna hote haiN| -ja.saM./17-1-57/VI/ ba. bA. hajArIbAga akAlamRtyu aura prAtmaghAta zaMkA-akAlamRtyu evaM AtmaghAta meM kyA antara hai ? samAdhAna-kaSAyavaza apane prANoM kA ghAta karanA AtmaghAta hai / Ayukarma kI sthiti pUrNa hone se pUrva hI zeSa niSekoM kI udIraNA hokara udaya meM prAkara mRtyu kA honA akAlamRtyu hai / AtmaghAta ke samaya akAlamRtyu bhajanIya hai| akAlamRtyu ke samaya prAtmaghAta bhajanIya hai| --jai. saM./21-2-57/VI/ ju. ma. dA. TUNDalA avipAkanirjarA tathA akAlamaraNa meM antara zaMkA-akAla mRtyu kA tathA avipAka nirjarA kA lakSaNa eka hI batAyA jaise viSazastrAdi se mRtyu honA vaha akAla mRtya hai tathA pAla meM dekara Ama pakAnA yaha avipAka nirjarA hai| parantu donoM padArtha atyanta bhinna haiM, isaliye inake lakSaNa bhI bhinna hone caahiye| samAdhAna-pravipAka nirjarA samyaka tapa ke dvArA hotI hai aura saMvara pUrvaka hotI hai| akAlamaraNa meM pAya karma ke apakarSaNa dvArA udIraNA hotI hai| viSa, zastra Adi kA nimitta milane para karmabhUmija manuSya yA tiryaMca kI Ayu ke niSekoM kA apakarSaNa hokara udIraNA ho jAtI hai aura aniyata kAla meM maraNa ho jAtA hai| __-jai. ga. /17-7-69/..../ ro. lA. jaina kadalIghAta meM sthitikANDakaghAta nahIM hotA zaMkA-kadalIghAta maraNa meM kyA sthitikANDakaghAta ke dvArA Ayu kI sthiti kama hotI hai yA anya prakAra se kama hotI hai ? samAdhAna-kadalIghAta maraNa meM sthitikANDakaghAta dvArA Ayu sthiti kama nahIM hotI hai, kiMtu apakarSaNa va udIraNA dvArA bhujyamAna Aya kA sthitighAta hotA hai| __ sUkSmaekendriya ke bhI akAlamaraNa sambhava hai| zaMkA-sUkSma kAyika jIvoM kA svarUpa aisA batalAyA hai ki ve agni meM jalate nahIM, kisI se rukate nahIM taba to unakA akAlamaraNa nahIM ho sakatA hai| zrI umAsvAmI AcArya ne tatvArtha sUtra adhyAya 2 sUtra 53 meM unakA ullekha kyoM nahIM kiyA ? samAdhAna-sUkSma ekendriya jIvoM kA bhI akAla maraNa hotA hai| kyoMki bhaya tathA saMkleza pariNAma bhI akAla maraNa ke kAraNa haiN| zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 558 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : visavevaNarattakSaya bhaya satthAgahaNa sNkilesaannN| AhArassAsANaM girohaNA khijjae AU // 25 // (bhAva prAbhUta ) viSa bhakSaNa, vedanA, raktakSaya, bhaya, zastra, saMkleza, AhAra nirodha, ucchvAsa nirodha ina kAraNoM se Ayu kA kSaya hokara akAla maraNa ho jAtA hai| bhaya tathA saMkleza Adi ke kAraNa sUkSma aikendriya jIvoM kA bhI akAla maraNa sambhava hai, ataH tattvArtha sUtra adhyAya do sUtra 53 meM unakA ullekha nahIM hai / -je.ga.25-6-70/VII/kA. nA. koThArI akAlamaraNa satya hai zaMkA-nizcaya naya meM akAla maraNa nahIM hotA hai phira akAla maraNa kyoM kahA jAtA hai ? jinendra bhagavAna ke jJAnAnusAra to sabakA hI maraNa hotA hai / samAdhAna-janma aura maraNa paryAya kI apekSA haiN| nizcayanaya kA viSaya paryAya nahIM hai| zrI amRtacandrAcArya ne kahA bhI hai-"nizcayanayastu, dravyAzritatvAt vyavahAranayaH kila paryAyAdhitatvAt / " arthAt nizcayanaya kA viSaya 'dravya' hai aura vyavahAranaya kA viSaya paryAya hai| zrI devasena AcArya ne bhI AlApapaddhati meM kahA hai| "Nicchaya vavahAraNayA mUlabheyA NayANa samvANaM / Nicchaya sAhaNa heU dambayapajjasthiyA muNaha // 4 // " saMpUrNa nayoM ke nizcaya naya aura vyavahAra naya ye do mUla bheda haiM / nizcaya naya kA hetu ( viSaya ) dravyArthika naya ( dravya ) hai aura sAdhana arthAt vyavahAra naya kA hetu paryAyAthika naya hai / isaliye kAla maraNa yA akAla maraNa donoM prakAra kA maraNa vyavahAranaya kA viSaya hai, nizcayanaya meM na kAla maraNa hai aura na akAla maraNa hai| nizcayanaya kI apekSA to dravya nitya dhrava hai, pariNamana to vyavahAranaya kA viSaya hai| akAlamaraNa prasiddha bhI nahIM hai / zrI kundakunda Adi AcAryoM ne akAla maraNa kA upadeza diyA hai| jo nimna prakAra hai "visaveyaNarattakkhayabhaya satyaggahaNa saMkileseNaM / AhArussAsANaM NirohaNA khijjaeAU // 25 // hima-jalaNa-salilaguruyarapabvayatara-rahaNa-paDaNabhaMgehiM / rasa vijjajoyadhAraNa aNNapasaMgehiM vivi hi" // 26 // ( zrI kundakunda kRta bhAvapAhuDa) "viSa zastra vedanAdi nimitta, vizeSeNApavaya'te hRsvIkriyate / ityapavartya apvrtnaaymityrthH|" ( sukhabodha) "na hyaprAptakAlasya maraNAbhAvaH khaGgaprahArAdibhirmaraNasya darzanAt / zastra saMpAtAdibahiraMgakAraNAnvayavyatirekAnuvidhAyinasvasthApamRtyukAlatvopapatteH / kasyacidAyurudayaMtaraMgeheto bahiraMga pathyapahArAvi vicchinnaM jIvanasyAbhAve prasakate tatsaMpAdanAya jIvanAdhAnamevApamRtyorastu prtikaarH|" ( zloka vAtika)
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 559 aisA jinendra bhagavAna ne upadeza diyA jo acAryoM ko guru paramparA se prApta huA aura unake dvArA lipibaddha kiyA gayA hai| jinendra bhagavAna anyathAvAdI hote nahIM ( nAnyathAvAdino jinAH) isaliye jinendra bhagavAn ne upadeza diyA usI prakAra jJAna ke dvArA jAnA hai| ataH kevalajJAnAnusAra akAla maraNa hai| -jaM.ga. 16-2-78/VI/ zAsva sabhA, janapurI akAlamaraNa kA kAla niyata nahIM zaMkA-sarvajJa ke jJAna kI apekSA akAla mRtyu na mAnane meM tathA dravyadRSTi se svakAla meM hI pratisamaya pariNamana hone se akAla mRtyu na mAnane meM kyA doSa hai ? samAdhAna-anya jIva padArtha ko kisa rUpa jAnatA hai yaha hama nahIM jAnate / vaha jIva padArtha ke viSaya meM jo kahatA hai usako hama jAna sakate haiN| isI prakAra kevalajJAnI ne jo kahA hai usako to hama jAna sakate haiN| kevalajJAnI ne svayaM akAlamRtyu kA kathana kiyA hai aura usake AdhAra para zrI kuMdakuda AcArya ne bhI bhAvaprAbhRta 25 meM kahA hai| AcArya zrI vidyAnanda svAmI ne zlokavArtika a0 2 sUtra 53 ko TIkA meM kahA hai (bhAga 5 pR0 261.62 para) "na hyaprAptakAlasya maraNAbhAvaH khaGgaprahArAdibhirmaraNasya darzanAt / prAptakAlasyaiva tasya tathA darzana miti cetu kaH punarasau kAlaM prApto'mRtyukAlaM vA ? prathamapakSe siddhasAdhyatA, dvitIyapakSe khaGgAprahArAdinirapekSatvaprasaMgaH / sakala bahiH kAraNavizeSanirapekSasya mRtyukAraNasya mRtyukaalvyvsthiteH| zastrasaMghAtAdi bahiraMgakAraNAnvayavyatirekAnuvidhAyinastasyApamRtyukAlatvopapatteH / " artha-jinakA maraNakAla prApta nahIM huA unake maraNa kA prabhAva hai arthAt jinakA maraNa-kAla nahIM AyA unakA maraNa nahIM ho sakatA, aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki khaGgaprahAra Adi ke dvArA, maraNakAla prApta na hone para bhI maraNa pratyakSa dekhA jAtA hai| yadi yaha kahA jAya ki jisakA maraNakAla A gayA hai, usahI kA maraNa dekhA jAtA hai to yaha prazna hotA hai ki jisako prAyu pUrNa ho gaI arthAt jisake prAyakarma kI sthiti pUrNa ho gaI usake maraNakAla se prayojana hai yA apamRtyukAla arthAt jisake prAyakarma kI sthiti pUrNa nahIM huI hai usake maraNa kAla se prayojana hai ? yadi yaha kahA jAya ki jisake Ayukarma kI sthiti pUrNa ho gaI usake maraNakAla se prayojana hai to siddhasAdhyatA kA doSa AtA hai, kyoMki AyupUrNa hone para kAla maraNa hotA hai, yaha to iSTa hai, isake siddha karane kI AvazyakatA nahIM hai| yadi yaha kahA jAya ki jisakI Ayusthiti pUrNa nahIM huI usake maraNakAla se prayojana hai to khaGgaprahAra Adi kI nirapekSatA kA prasaMga A jaaygaa| jisakA mRtyu kAraNa sampUrNa vizeSa bAhya kAraNoM se nirapekSa hai usakA mRtyukAla vyavasthita hai arthAt nizcita hai| zastraprahAra Adi kA apamRtya ke sAtha anvaya vyatireka kA vidhAna hone se apamRtyukAla utpanna hotA hai / lokavAtika ke isa pramANa meM "vyavasthite." aura "upapatteH" ye donoM zabda vizeSa dhyAna dene yogya haiN| kAla-maraNa meM maraNa kA samaya vyavasthita arthAt nizcita hotA hai, kiMtu akAlamaraNa meM bAhya vizeSa kAraNoM se maraNakAla utpanna hotA hai| yadi bAhya vizeSa kAraNa na mileM yA milane para unakA pratikAra kara diyA jAya to maralakAla utpanna nahIM hogaa| isI bAta ko zrI vidyAnandAcArya ne zlokavArtika meM isaprakAra kahA hai
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : " tadabhAve punarAyurveda pramANya cikitsitAdInAM kva sAmarthyopayogaH / duHkhapratikArAdAviti cetu tathaivApamRtyupratikArAdau tadupayogostu tasyobhayathA darzanAt / " ( zloka vArtika pR0 343 ) artha-akAla mRtyu arthAt jisa mRtyu kA kAla vyavasthita ( niyata ) nahIM hai, aisI akAla mRtyu ke abhAva meM Ayurveda kI pramANabhUta cikitsA tathA zalya cikitsA ( Aparezana ) zrAdi kI sAmarthya kA prayoga ki prakAra kiyA jAyagA, kyoMki cikitsA Adi kA prayoga akAla mRtyu ke pratikAra ke liye kiyA jAtA hai / yadi kahA jAya ki cikitsA Adi kA prayoga duHkha ke pratikAra ke liye kiyA jAtA hai, to isa para AcAryaM kahate haiM ki jisa prakAra cikitsA Adi ke prayoga se duHkha kI nivRtti hotI hai usI prakAra cikitsAdi kI sAmarthya ke prayoga se akAla mRtyu kI bhI nivRtti hotI hai, kyoMki duHkha aura akAlamRtyu ina donoM ke pratikAra ke liye cikitsA kA prayoga dekhA jAtA 1 zrI jinendra bhagavAna ne uparyukta upadeza divyadhvani dvArA diyA hai ata: jaisA jinendra bhagavAna ne upadeza diyA hai vaisA hI jAnA hai, kyoMki jinendra bhagavAna anyathAvAdI nahIM haiM / jinendra bhagavAna ne dayA kA upadeza diyA hai| jaisA ki zrI kuMdakuMda AcArya ne bodhapAhuDa meM kahA hai'dhammodaya vizuddha' arthAt dharma vahI hai jo dayA kari vizuddha hai / yadi sabakA maraNa kAla niyata hotA to sarvajJa dayAdharma kA upadeza tathA cikitsAzAstra kA upadeza kyoM dete ? zrI sarvajJadeva ne dayAdharma tathA cikitsAzAstra kA upadeza diyA hai ataH isase siddha hotA hai ki saba jIvoM kA maraNakAla niyata nahIM hai arthAt kinhIM jIvoM kA akAlamaraNa bhI hotA hai / zrI atasAgara sUri ne tasvArthavRtti adhyAya 2 sUtra 53 kI TIkA meM kahA hai - "anyathA dayAdharmopadeza cikitsAzAstraM ca vyarthaM syAt / " artha - zrakAla maraNa ko na mAnane se dayAdharma kA upadeza aura cikitsA zAstra vyarthaM ho jAyeMge / viSa-bhakSaNa, zastra prahAra Adi ke dvArA bhujyamAna Ayu kI sthiti kama hokara aniyata samaya meM maraNa saMbhava hai isIliye manuSya viSabhakSaNa Adi se bacatA hai / zrI bhAskaranandi AcArya ne kahA bhI hai "viSazastravedanAdi-bAhya-vizeSa nimitta-vizeSeNApavartyate hrasvIkriyate ityapavatyaM / " arthAt viSabhakSaNa, zastra prahAra aura vedanA zrAdi bAhya vizeSa nimittoM se prAyu kA hrasva ( kama ) karanA apavatyaM Ayu hai / isa prakAra sarvajJa ke upadeza dvArA akAla maraNa siddha ho jAtA hai / kahA bhI hai parijJAte hitAntake / AyuryasyApi daivajJa : tasyApi kSIyate sadyo nimittAntarayogataH // 67 // ( sAra samuccaya ) artha - bhaviSya ke bhAgya - jJAtA dvArA, kisI ( karmabhUmija ) kI Ayu kA hitAnta arthAt amuka samaya para maraNa hogA, aisA jAna bhI liyA jAve to bhI viparIta nimittoM ke milane para usakI zrAyu kA zIghra kSaya ho jAtA hai /
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] jisa prakAra bhUtakAla anAdi hone se usakA Adi kisI ke dvArA nahIM jAnA jA sakatA athavA grAkAza dravya ananta hone se usakA anta kisI ke dvArA nahIM jAnA jA sakatA hai| pratyeka siddhaH sAdi hone para bhI prathama siddha yA antima siddha kisI ke dvArA jAnA nahIM jA sakatA hai| usI prakAra akAlamaraNa kA maraNakAla vyavasthita na hone se vaha bhI nahIM jAnA jA sakatA hai| jaisA jisakA svarUpa hotA hai vaisA hI samyagjJAna ke dvArA jAnA jAtA hai| jIva ananta haiM to samyagjJAnI unako anantarUpa se hI jAnatA hai, sarva jIvoM ko jAnakara unako sAnta rUpa se nahIM jAnatA hai, yadi sAnta rUpa se jAne to vaha jJAna samyagjJAna nahIM hogaa| jJeyoM kA pariNamana jJAna ke AdhIna nahIM hai kintu aMtaraMga bahiraMga nimittAdhIna hai, jaisA ki Upara ke zloka meM zrI kulabhadrAcArya ne kahA hai| -. ga./27-11-69/VII/bra. saccidAnanda akAlamaraNa-mImAMsA prazna-apamRtyu arthAt akAlamaraNa nahIM hai, kyoMki prAgama meM isakA upadeza nahIM pAyA jaataa| kyA yaha ThIka nahIM hai? uttara-saMsArI jIva do prakAra ke haiN| 1. sopakramAthuSka jIva aura 2. nirupakramAyuSka jIva (dhavala pustaka 10 pR0 233-34 ) / jina jIvoM kA akAlamaraNa ( apamRtyu ) saMbhava hai ve sopakramAyuSka jIva haiM aura jina jIvoM kA akAla-maraNa saMbhava nahIM hai ve nirupakramAyuSka jIva haiN| zrI tattvArthasUtra adhyAya 2 sUtra 53 meM nirupakramAyuSka jIvoM kA ullekha hai / vaha sUtra isa prakAra haiaupapAdikacaramottamadehAsaMkhyeyavarSAyuSo'napavAyuSaH / artha- upapAda janmavAle, caramottama dehavAle aura asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle jIva anapavayaM Ayu vAle ( nirupakramAyuSka ) hote haiM / isa sUtra kI TIkA meM mahAn tArkika AcArya zrI vidyAnandi likhate haiM ki isa sUtra kI sAmarthya se yaha siddha ho jAtA hai ki aupapAdika Adi ke atirikta jo anya saMsArI jIva haiM ve apavayaM Ayu vAle ( sopakramAyuSka ) hote haiN|' zrI pUjyapAda AcArya kahate haiM ki ina aupapAdika Adi jIvoM kI Ayu bAhya nimitta se nahIM ghaTatI, yaha niyama hai, tathA inase atirikta zeSa jIvoM kA aisA koI niyama nahIM hai arthAt bAhya kAraNa milane para Aya ghaTa jaaygii| yadi kAraNa nahIM mileMge to Ayu nahIM ghttegii|' ___ zrI bhAskaranandi AcArya bhI kahate haiM ki isa 53 veM sUtra kI sAmarthya se yaha bhI siddha ho jAtA hai ki aupapAdika se jo anya saMsArI jIva haiM unakI akAlamRtyu bhI hotI hai| 1. 'sAmarthyatastatonyeSAmapavayaM zlokavArtika pR0 343 / 2. "na hyaSAmopapAdikAdInAM bAhyanimittakAdAyurapavartyate ityayaM niyamaH itressaamniymH|" sarvArthasiddhi sUtra 53! 3. 'tebhyo'nye tu saMmAriNaH sAmarthyAdapavAyuSo'pi bhavantIti gamyate / '
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zrI vIrasena AcArya ne tathA zrI 108 pUjyapAda Adi AcAryoM ne jo kucha bhI ArSagraMthoM meM kathana kiyA hai vaha sarvajJa kI vANI ke anusAra kiyA hai, jo unheM guruparamparA se prApta huA thaa| ve vItarAgI nigraMtha mahAn AcArya hae haiN| anya puruSoM ke samAna unhoMne apanI tarapha se kucha nahIM likhA hai| ataH uparyukta kathana prAmANika haiN| prazna-apamRtyu sakAraNa hai yA niSkAraNa ? kyA para-bhava kA AyubaMdha hI isa prakAra kA hotA hai ? uttara-amuka jIva kI apamRtyu avazya hogI isa prakAra kA koI AyubaMdha nahIM hotaa| aupapAdika Adi jIvoM ke atirikta jo jIva haiM unake bhI apamRtyu kA niyama nahIM hai, kyoMki una sabakI apamRtyu nahIM hotii| zrI dhavala pu0 6 pR0 70 para kahA hai ki saMkhyAta varSa kI Ayu vAle ( karmabhUmiyAM ) manuSya, tiyaMcoM kI prAya kA kadalIghAta bhI hotA hai aura adhaH sthiti galana bhI hotA hai| yahA~ para pradhaHsthiti galana kA artha hai ki kadalIghAta ke binA prAya kA prati samaya eka-eka samaya kI sthiti kA kama honaa| itanI vizeSatA hai ki parabhava sambandhI AyabaMdha ke pazcAt bhujyamAna Aya kA kadalIghAta nahIM hotaa| (dhavala pu0 10 pR0 237 ) zrI sarvArtha siddhi ke 'itareSAmaniyamaH' isa vAkya se bhI yaha spaSTa ho jAtA hai ki aupapAdika Adi se bhinna anya jIvoM ke kAlamaraNa yA prakAlamaraNa kA niyama nahIM hai, arthAt itara jIvoM kA akAlamaraNa hI hogA. aisA niyama nahIM hai| zrI bhAskaranandi AcArya ke 'tebhyo'nye tu saMsAriNaH sAmarthyAdapavAyaSo'pi bhavantIti gamyate' isa vAkya meM 'anye' zabda se yaha bhI jJAta hotA hai ki praupapAdika Adi se bhinna anya saMsArI jIvoM ke apamRtya hotI bhI hai aura ( apamRtyu ) nahIM bhI hotii| amuka jIva kI apamRtyu avazya hogI, isa prakAra kA koI prAyubaMdha nahIM hotA / jina jIvoM ko karaNAnuyoga kA jJAna nahIM hai ve hI aisA kahate haiM ki jisa jIva kI sopakrama prAyu hai usakI mRtyu ke liye aisA niyama hai ki usakI Ayu niyama se udIraNArUpa hogI aura udayarUpa se nahIM hogii|' una ajJAniyoM ko yaha bhI khabara nahIM ki jisa Ayukarma kA udaya nahIM hai usa Ayu karma kI udIraNA bhI nahIM hotii| ve khyAti va pUjA kI cAha meM yadvA tadvA pArSaviruddha upadeza dekara apane ko bhI saMsAra meM rulAte haiM aura apane anuyAyI jIvoM ko bhI saMsAra meM rulAte haiN| nArakI, deva, bhogabhUmiyoM ke manuSya va tithaMca aura tadbhava mokSa jAne vAle manuSyoM kI prAyu kA kadalIghAta nahIM hotA hai| zeSa jIvoM kI Ayu ke liye niyama nhiiN| yadi zeSa jIvoM kI Ayu ke kadalIghAta kA niyama mAna liyA jAve to Aya karma ke utkRSTa abAdhAkAla pUrva koTi ke vibhAga ke abhAva kA prasaMga A jaaygaa| kintu ArSa granthoM meM utkRSTa abAdhAkAla pUrva koTi kA tribhAga kahA hai, ataH kadalIghAta kA niyama nahIM hai| 1. udayamsudIraNarasa ya sAmittA do Na vipnaDa viseso| __mAtUNa tiNNiThANaM pamattaloI ajoI ya // 44 // (paM. sa. 3/44 jJAnapITha) 2. 'puTavakoDittibhAgo AbAdhA' / (SaTUkhaNDAgama 1, E-6, sUtra 23 gha. pu. 6, pR. 10)
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 563 akAlamaraNa ke kAraNa : kadalIghAta maraNa arthAta akAla maraNa kina kAraNoM se hotA hai, una kAraNoM ko zrI 108 bhagavat kundakunda prAcArya nimna do gAthAoM meM kahate haiM visaveyaNarattakkhayabhayasatthaggahaNasaMkilesANaM / AhArussAsANaM NirohaNA khijjae AU // 25 // himajalaNasalilaguruyarapanvayataruruhaNapaDaNabhagehi / rasavijjajoyadhAraNa aNayapasaMgehi vivihehi // 26 // bhAvapAhur3a artha-viSabhakSaNateM, vedanA kI pIr3A ke nimittateM, rakta kahiye rudhira tAkA kSayata, bhaya teM, zastraghAtateM, saMkleza pariNAmateM AhAra kA tathA zvAsa kA nirodhateM, ina kAraNaniteM prAyu kA kSaya hoya hai / / 25 / hima kahiye zIta pAlAteM, agniteM jalaneteM, jala meM DabaneteM, bar3e parvata para caDhakara girane teM, bar3e vRkSa para car3hakara girane teM, zarIra kA bhaMga hone se, rasa kahiye pArA Adika kI vidyA tAkA saMyoga kari dhAraNa kare bhakhe aise anya aneka prakAra ke kAraNoM teM Ayu kA vyuccheda hoya hai // 26 // yadi sopakramAyuSka arthAt saMkhyAta varSa Ayu vAle manuSya yA tithaMca ko uparyukta kAraNoM meM se eka yA adhika kAraNa mila jAyeMge to akAlamaraNa ho jAyagA aura yadi uparyata kAraNoM meM se koI bhI kAraNa nahIM milegA to akAlamaraNa arthAt kadalIghAta maraNa nahIM hogaa| kAraNa kA kArya ke sAtha anvaya vyatireka avazya pAyA jAtA hai / kahA bhI hai "tatkAraNakatvasya tadanvayavyatirekopalambhena vyAptatvAt kulAlakAraNasya ghaTAdeH kulaalaanvyvytirekoplmbhprsiddhH| sarvatra vAdhakAbhAvAt tasya tadvyApakatvavyavasthAnAt / yatra yadanvayavyatirekAnupalambhastatra na tannimittakatvaM dRSTam / " ( A0 50 kA0 9 TIkA ) artha-yaha nizcita hai ki jo jisakA kAraNa hotA hai usakA usake sAtha anvaya-vyatireka avazya pAyA jAtA hai| jaise kumhAra se utpanna hone vAle ghaTa Adika meM kumhAra kA anvayavyatireka spaSTataH prasiddha hai| saba jagaha bAdhakoM ke prabhAva se kAraNa kI kArya ke anvaya vyatireka ke sAtha vyApakatva kI vyavasthA hai| jisakA jisake sAtha anvaya vyatireka kA prabhAva hai vaha usa janya nahIM hotA hai, aisA dekhA jAtA hai| "yasmina satyeva bhavati asati tu na bhavati tattasya kAraNamiti nyAyAtU / " (dha0 pu0 12 pR0 289 ) artha-jo jisake hone para hI hotA hai aura jisake na hone para nahIM hotA vaha usakA kAraNa hotA hai, aisA nyAya hai| sarvajJa vANI ke anusAra zrI vidyAnandi svAmI bhI kahate haiM ki zastra-parihAra Adi bahiraMga kAraNoM kA apamRtyu ke sAtha anvaya-vyatireka hai / ( zloka pR0 343 ) isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki jaba bhI jisa jIva kI akAla mRtyu hogI vaha zrI kundakunda bhagavAna dvArA kahe gaye viSabhakSaNa Adi kAraNoM ke dvArA hI hogI, viSabhakSaNa Adi ke abhAva meM yA abhAva kara dene para akAlamRtyu nahIM hogii|
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! akAlamaraNa kI siddhi zaMkA-zrI kundakunda bhagavAna ne samayasAra gAthA 248-250 meM kahA ki koI kisI kI Ayu nahIM hara sakatA hai aura na bacA sakatA hai| isase siddha hotA hai ki akAlamaraNa eka kalpanA mAtra hai ? samAdhAna-samayasAra gAthA 240-250 baMdha adhikAra kI hai, jisameM adhyavasAna ko baMdha kA kAraNa kahA hai| usa ahaMkAra rUpI adhyavasAna ko tathA dveSa ke chur3Ane ke lie zrI kundakunda bhagavAna ne gAthA 249-269 taka aisA upadeza diyA hai| yadi zrI kundakunda bhagavAna kA sarvathA yahI Azaya rahA hotA to ve bhAvapAhuDa gAthA 2526 meM zastra-prahAra Adi dvArA Aya-kSaya kA kyoM upadeza dete, athavA jIvadayA kA upadeza bhI kyoM dete ? isa sambandha meM vizeSa vicAra karane ke liye prathama zrI akalaMka deva ke vAkya uddhRta kiye jAte haiM, jo nimna prakAra hai-- "aprAptakAlasya maraNAnupalabdherapavartAbhAva iti ceta; naH dRSTatvAdAmraphalAdivat // 10 // yathA ava. dhAritapAkakAlAt prAk sopAyopakrame satyAghraphalAdInAM dRSTaH pAkastathA paricchinnamaraNakAlAt prAgudIraNApratyaya AyuSo bhavatyapavartaH / AyurvedasAmarthyAcca // 11 // yathA aSTAGgAyurveda vibhiSak prayoge atinipuNo yathAkAlavAtAdya udayAt prAk virecanAdinA anudorNameva zleSmAdi nirAkaroti, akAlamRtyuvyudAsAthaM rasAyanaM copadizati, anyathA rasAyanopadezasya vaiyarthyam / na cAdo'sti ? ataH aayurvedsaamrthyaavstykaalmRty| duHkha-pratIkArArtha iti cet na ; ubhayathA varzanAt // 12 // syAnmatam-duHkhapratikAro'rtha Aya vevasyeti ? tanna; ki kAraNam ubhayathA darzanAt / sva0 paM0 pannAlAlajI kRta anuvAda vArtika 10 kA artha 'prazna-AyabaMdha meM jitanI sthiti par3I hai tAkA antima samaya Aye binA maraNa kI anupalabdhi hai. jAte kAla Aye binA to mRtyu hoya nAhIM, tAtai prAyu ke apavartanA kA kahanA nAhIM saMbhave hai| samAdhAna-aisA kahanA ThIka nAhIM hai| jAteM AmraphalAdika kI jyoM, aprAptakAla vastu kI udIraNA kari pariNamana dekhiye hai| jaise Ama kA phala pAla meM diye zIghra pake hai, taise kAraNa ke vazataM jaisI sthiti ko liye Ayu bAMdhyAthA, tAkI udIraNA kari apavartana hoya, pahale hI maraNa ho jAya / TIkArtha-"jase Ama ke pakane kA niyama rUpa kAla hai, tAteM pahile upAya jJAna kari kriyA kA Arambha hote saMte pAna phalAdika ke pakano dekhiye hai / taise hI AyubaMdha ke anusAra niyamita maraNakAla te pahile udIraNA ke balate Ayu karma kA apavartana kahie ghaTanA hoya hai / " vArtika 11 kA artha-"bahuri Ayurveda kahiye aSTAMga cikitsA kahie roga dUra karane meM upayogI kriyA tAkA prarUpaka vaidyaka zAstra tAkI sAmarthyate arthAt kathana teM tathA anubhavateM Ayu kA apavartana siddha hoya hai|" TIkA artha-jaise aSTAMga Ayurveda kahiye vaidyazAstra tAke jAnane meM catura vaidyacikitsA meM atinipuNa vAya Adi roga kA kAla Ae binA hI pahile vamana-virecana Adi prayogakari, udIraNA ko nahIM prApta bhayene praleSmAdika tinakA nirAkaraNa kare haiN| bahari akAlamaraNa ke prabhAva ke artha rasAyana ke sevana kA upadeza kare haiM. prayoga kare haiM aisA na hoya to vaidyakazAstra ke vyarthapanA tthhre| so vaidyakazAstra mithyA hai naahiiN| vaidyakazAstrI upadeza kI akAla mRtyu hai aisA siddha hoya hai|"
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhyaktitva aura kRtitva ] [ 565 vArtika 12 kA artha-"prazna-jo rogate duHkha hoya, to duHkha ko dUra karane ke artha vaidyakazAstra kA prayoga hai akAla mRtyu ke artha nAhI ? uttara-aise kahanA ThIka nAhIM hai, jAta vaidyaka-zAstra kA prayoga doU prakAra kari dekhie hai| tAte duHkha hoya tAkA bhI pratikAra hai bahuri akAla maraNa kA bhI pratikAra hai|" TIkArtha-"prazna-duHkha ke dUra karane artha vaidyaka kA prayoga hai ? uttara-aisA nAhIM, jAte doya prakAra kari prayoga dekhie hai| tahA~ vedanA janita duHkha hoya tAke dUra karane artha bhI cikitsA dekhie hai aura vedanA ke anudaya meM bhI akAlamRtyu ke dUra karane artha cikitsA dekhiye hai / tAteM apamRtyu siddha hoya hai / " zrI bhAskaranandi AcArya bhI sukhabodha TIkA meM kahate haiM-"viSazastravedanAdibAhyavizeSanimittavizeSeNApavatyete hrasvIkriyate ityapavayaM / " arthAt viSa, zastra, vedanAdi bAhya vizeSa nimittoM se Ayu kA hrasva ( kama ) karanA apavartya Ayu hai / bAhya nimittoM se bhujyamAna Ayu kI sthiti kama ho jAtI hai, yaha isakA abhiprAya hai| zrI vidyAnaMdi AcArya bhI kahate haiM-"na hyaprAptakAlasya maraNAmAvaH khaDgaprahArAdibhirmaraNasya drshnaat|" arthAta-aprApta kAla arthAt jisakA maraNakAla nahIM AyA aise jIva ke bhI maraNa kA abhAva nahIM hai, kyoMki khar3agaprahAra Adi se maraNa dekhA jAtA hai| sarvajJa ke upadeza anusAra likhe gaye ina ArSavAkyoM kA yaha abhiprAya hai ki jina karmabhUmiyA manuSya tiyaMcoM kA maraNakAla nahIM AyA hai ve jIva bhI khaDgaprahAra Adi ke dvArA maraNa ko prApta hote hae dekhe jAte haiM, kyoMki bAhya nimittoM se unakI Ayu-sthiti kama ho jAtI hai| isase itanA to spaSTa ho jAtA hai ki dUsare jIvoM ke dvArA bhI Ayu-sthiti kama hokara maraNa ho jAtA hai| prataH samayasAra gAthA naM0 245.250 ke kathana kA ekAnta niyama nahIM hai| yadi sarvathA aisA mAna liyA jAya ki eka dUsare kI Ayu ko nahIM hara sakatA to uparyukta sarvajavANI se virodha AtA hai, tathA hiMsA kA abhAva ho jAtA hai aura hiMsA ke abhAva se baMdha mokSa ke abhAva kA prasaMga pA jAtA hai| baMdha mokSa ke abhAva meM dharmopadeza nirarthaka ho jAtA hai ( samayasAra gAthA 46 TIkA ) kiMtu baMdha mokSa kA abhAva hai nahIM, ataH eka jIva ke dvArA dUsare jIva kA ghAta hotA hai yaha Agama, yukti tathA pratyakSa se siddha hai / ataH akAla mRtyu nahIM hai, aisA ekAnta nahIM hai| yadi sarvathA akAla maraNa na mAnA jAve to siMha, sarpa Adi, zastra-prahAra Adi se rakSA kA upAya kauna karatA? kintu samyagdRSTi jIva bhI inase bacane kA upAya karate hue dekhe jAte haiN| sarpa ke kATa lene para usake viSa ko dUra karane kA upAya kiyA jAtA hai tathA viSabhakSaNa kara lene para vamana Adi karA kara maraNa se bacAyA jAtA hai| zastraprahAra se bacane ke liye zrI akalaMka aura nikalaMka donoM bhAI vidyAlaya se bhAga nikale the, isapara bhI zrI nikalaMka kA maraNa zastraprahAra dvArA huA aura zrI akalaMka chipakara baca gye| yadi sarvathA akAlamaraNa na mAnA jAve to jIvadayA kA upadeza nirarthaka ho jaaygaa| zrI zrutasAgara. sUri ne tatvAryavRtti meM kahA hai- "anyathA dayAdharmopadezacikitsAzAstra ca dhyarthaM syAt / " artha-akAla maraNa ko na mAnane se dayAdharma kA upadeza aura cikitsAzAstra vyartha ho jaayeNge|
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isakA abhiprAya yaha hai ki yadi prakola maraNa na mAnA jAve to cikitsA zAstra meM akAla maraNa ke pratikAra kA jo prayoga likhA hai vaha vyartha ho jAyagA, kyoMki jaba akAlamaraNa hI nahIM to pratIkAra kisakA kiyA jAve? dayA dharma kA upadeza bhI vyartha ho jaaygaa| kyoMki jaba dUsare ke dvArA koI jIva mArA yA bacAyA nahIM jA sakatA to dayA kaise kI jA sakatI hai ? kintu zrI kundakunda bhagavAna ne dayA kA upadeza svayaM diyA hai jo nimna prakAra hai chajjIva chaDAyadaNaM NiccaM maNavayaNakAyajoehi / kUru daya parihara muNivara bhAvi apuvaM mahAsattaM // 131 // bhAvapAhur3a artha- he munivara ! tU mana vacana kAya ke yoganikari chaha kAya ke jIvani kI dayA kara, bahuri chaha anAyatana kU prihr-chodd'i| dhammo dayAvisaddho pavvajjA sdhvsNgpricttaa| devo vavagayamoho udayakaro bhagvajIvANaM // 25 // bodhapAhur3a arthAta-dharma vahI hai jo dayA kari vizuddha hai| pravrajyA ( dIkSA ) vahI hai jo parigraha rahita hai, deva vahI hai jisake moha naSTa ho gayA hai| ye tInoM bhavya jIvoM ke kalyANa karane vAle haiN| jIvadayA dama saccaM acoriyaM bNbhcersNtose| sammadadasaNaNANaM tao ya sIlassa privaaro||18|| zIlapAr3a artha-jIvadayA, iMdriyoM kA damana, satya, acaurya, brahmacarya, saMtoSa, samyagdarzana jJAna tapa ye sarva zIla ( svabhAva ) ke parivAra haiN| ina uparyukta gAthAoM se tathA bhAvapAhur3a kI gAthA 25-26 se yaha spaSTa ho jAtA hai ki zrI kanvakanda bhagavAna ko svayaM dUsaroM dvArA Aya kA harA jAnA tathA dUsaroM ke dvArA maraNa se rakSA kiyA jAnA iSTa thaa| ata samayasAra 247-268 ke abhiprAya ko prakaraNa anusAra samajha kara ekAnta pakSa kA Agraha nahIM karanA caahiye| samayasAra, bhAva pAhaTa, bodhapAhar3a, zIla pAhue Adi meM jo zrI kandakanda bhagavAna ke vAkya haiM ve sarva hI mAnanIya haiN| jo mAtra samayasAra kI kucha gAthAnoM ko mAnate haiM aura zrI kandakanda ke bhI anya vAkyoM ko nahIM mAnate ve samyagdaSTi nahIM ho sakate / prazna-kyA akAlamaraNa Tala bhI sakatA hai ? . uttara-akAla maraNa ke kAraNoM se bacanA athavA akAla maraNa ke kAraNoM ke mila jAne para unake pratikAra ke dvArA akAla maraNa Tala jAtA hai| jaise sarpa Adi se dUra haTa jAnA jisase vaha kATa hI na sake athavA sarpa aAdi ke kATa lene para viSa ke pratikAra dvArA akAlamaraNa Tala bhI jAtA hai| zrI sarvajJadeva ke upadezAnusAra zrI vidyAnandi mahAnAcArya ne zlokavAtika bhAga 5 pR0 268 meM isa prakAra kahA hai tadabhAve punarAyurvedaprAmANyacikitsitAdinAM kva sAmopayogaH duHkhapratIkArAdAviti cet tathaivApamRtyupratIkArAdau tadupayogo'stu tasyobhayayA darzanAt / na cAyaHkSayanimittopamRtyaH kathaM kenacitpratikriyatAM ? satyapya
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 567 sadvadyodayeMtaraGga heto duHkhaM bahiraMge vAtAdivikAre tatpratipakSauSadhopayogopanIteduHkhasyAnutpatteH pratIkAraH syAditi cet, tahi satyapi kasyacidAyurudayaMtaraMge hetau vahiraMge pathyAhArAdau vicchinne jIvanasyAbhAve prasakte tatsaMpAvanAya jIvanAdhAnamevApamRtyorastu pratIkAraH / artha-akAlamRtyu ke abhAva meM Ayurveda kI pramANabhUta cikitsA tathA zalya cikitsA ( Aparezana ) Adika kI sAmarthya kA prayoga kisa para kiyA jAvegA ? kyoMki cikitsA Adi kA prayoga akAlamRtya ke pratIkAra ke liye kiyA jAtA hai| zaMkA-cikitsA Adi kA prayoga duHkha ke pratikAra ke liye kiyA jAtA hai| ataH cikitsA kI sAmarthya ke prayoga ke abhAva kA prasaMga nahIM aataa| samAdhAna-jisa prakAra cikitsA prAdi ke prayoga se duHkha kI nivRtti hotI hai usI prakAra cikitsAdi ko sAmarthya ke prayoga se akAlamRtyu kI nivRtti bhI hotI hai, kyoMki donoM ( duHkha-apamRtyu ) ke pratikAra ke liye cikitsA kA prayoga dekhA jAtA hai| zaMkA-AyukSaya ke nimitta se akAlamaraNa hotA hai| aise akAlamaraNa kA nirAkaraNa nahIM kiyA jA sktaa| pratizaMkA-sAtA vedanIya karmodaya ke nimitta se duHkha hotA hai| aise duHkha kA bhI nirAkaraNa kaise aura kisake dvArA kiyA jA sakatA hai ? pratizaMkA kA samAdhAna-asAtA kA udaya rUpa aMtaraMga kAraNa hote hae bhI vAtAdi kA vikAra rUpa bahiraMga kAraNa hone para duHkha hotA hai| usa bahiraMga kAraNa ke pratipakSabhUta auSadha kA prayoga karane para duHkha kI utpatti nahIM hotii| yahI usakA ilAja hai / zaMkA kA samAdhAna-yadi Apa aisA mAnate ho to kisI ke Ayu kA udaya antaraMga kAraNa hone para bhI kinta pathya AhAra Adi ke viccheda rUpa bahiraMga kAraNa mila jAne se jIvana ke abhAva kA prasaMga A jAtA hai| aisA prasaMga Ane para jIvana kI rakSA karane ke lie jIvana ke AdhArabhUta AhArAdika akAlamRtyu ke pratIkAra haiN| . isase do bAteM spaSTa ho jAtI haiM-(1) bahiraMga kAraNoM se akAla maraNa hotA hai / (2) bahiraMga kAraNoM ke pratIkAra se akAla maraNa Tala jAtA hai| akAlamaraNa kA aniyata kAla prazna-akAlamaraNa kA kAla vyavasthita hai, kyoMki jisa samaya jisakA maraNa sarvajJa ne. dekhA hai usI samaya usakA maraNa hogA jaisAki svAmI kAtikeya ne gAthA 321-322 meM kahA hai| ataH bAhya kAraNoM se na to akAlamaraNa ho sakatA hai aura bAhya kAraNoM ke pratikAra se akAlamaraNa Tala bhI nahIM sktaa| vyavahAra se jisako akAlamaraNa kahA jAtA hai nizcaya naya se vaha bhI kAlamaraNa hI hai, kyoMki pratyeka jIva kA maraNa dhyavasthita hai|
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 568 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : uttara-jina jIvoM kA maraNa, zastra-prahAra Adi bAhya kAraNoM ke binA hotA hai unakA maraNa-kAla vyavasthita hai kintu zastraprahAra Adi bAhya kAraNoM se jinakA maraNa hotA hai unakA apamRtyu kAla utpanna hotA hai| sarvajJadeva ne bhI 'kAla naya' aura 'akAla naya' isa prakAra paraspara virodhI do naya kahe haiN| yadi sarvajJadeva ina donoM meM se eka hI naya ko kahate to ekAMta mithyAtva kA dUSaNa A jaataa| kAla naya, akAla naya kA svarUpa sarvajJadeva ne isa prakAra kahA hai 'kAlanayena nidAgha divasAnusAri pacyamAnasahakAraphalavatsamayAyattasiddhiH, makAlanayena kRtrimoSmapacyamAna. shkaarphlvtsmyaanaayttsiddhiH|( praba banasAra) artha-kAla naya se kArya kI siddhi ( kArya kA honA ) samaya ke AdhIna hotI hai| jaise Amraphala garmI ke dinoM meM pakatA hai / arthAt kAla naya se kArya apane vyavasthita samaya para hotA hai / athavA kAla ke anusAra hotA hai| akAla naya se kArya kI siddhi samaya ke AdhIna nahIM hotI hai| jaise prAmraphala kRtrima garmI se pakA liyA jAtA hai| arthAt akAla naya se kArya hone kA kAla vyavasthita nahIM hai| jaise Amraphala ke pakane kA kAla kRtrima garmI ke dvArA utpanna kara liyA jAtA hai / yadi aisA mAnA jAve ki sarva hI kArya kAla ke anusAra hote haiM to akAla naya kA upadeza vyartha ho jAyagA / kintu sarvajJa ke vAkya vyartha nahIM hote / ataH sarva hI kArya kAla ke anusAra hote haiM, aisA ekAnta niyama nahIM hai| kAla aura akAlanayoM kI dRSTi se zrI sarvajJadeva ne isa prakAra upadeza diyA hai-na prAptakAlasya maraNAbhAvaH khaDgaprahArAdibhirmaraNasya darzanAt / prAptakAlasyaiva tasya tathA darzana miticet kaH punarasau kAlaM prApto'pa samakAlaM vA ? prathamapakSe siddhasAdhyatA, dvitIyapakSe khddgprhaaraadinirpeksstvprsNg:| sakala bahiHkAraNavizeSanirapakSasya mRtyakAraNasya mRtyukAlavyavasthiteH / shstrsNpaataadibhirNgkaarnnaanvyvytirekaanuvidhaayinstsyaapmRtyukaaltvopptteH| (zlokavArtika) artha-jinake maraNakAla prApta nahIM huA unake maraNakAla kA abhAva hai arthAt unakA maraNa nahIM hotA, aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki khaDgaprahAra Adi ke dvArA, maraNakAla prApta na hone para bhI, maraNa pratyakSa dekhA jAtA hai| zaMkA-jisakA maraNakAla A gayA hai usI kA maraNa dekhA jAtA hai / pratizaMkA-maraNa kAla se kyA prayojana hai ? jisakI Ayu pUrNa ho gaI arthAt jisake prAyu karma kI sthiti pUrNa ho gaI usake maraNakAla se prayojana hai yA apamRtyukAla arthAt jisake Ayukarma kI sthiti pUrNa nahIM huI hai usake maraNakAla se prayojana hai ? zaMkA kA samAdhAna-prathama pakSa meM siddhasAdhyatA doSa AtA hai, kyoMki Ayu pUrNa hone para kAlamaraNa hotA hai, yaha to iSTa hai, isake siddha karane kI AvazyakatA nahIM hai / dvitIya pakSa meM khaDgaprahAra Adi kI nirapekSatA kA prasaMga A jaaygaa| jisakA mRtyukAraNa sampUrNa vizeSa bAhya kAraNoM se nirapekSa hai usakA mRtyukAla vyavasthita ( nizcita ) hai / zastraprahAra Adi kA apamRtyu ke sAtha anvaya vyatireka kA vidhAna hone se apamRtyukAla utpanna hotA hai|
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 569 yahA~ para 'vyavasthiteH' aura 'upapatteH' ye donoM zabda dhyAna dene yogya haiN| kAlamaraNa meM maraNa kAla vyavasthita ( nizcita ) hai kintu akAlamaraNa meM bAhya vizeSa kAraNoM se maraNakAla utpanna hotA hai / anyathA akAlamaraNa ( apamRtyu ) ke abhAva kA prasaMga A jaaygaa| yadi aise akAlamaraNa kA prabhAva mAnA jAve to Ayurveda kI pramANabhUta cikitsA tathA zalya Adi ( oNparezana Adi ) kI sAmarthya kA upayoga kaise hogA? kyoMki usa cikirasA kI sAmarthya kA upayoga to akAlamaraNa ke pratikAra meM hotA hai / 'tavabhAve punarAyurvedaprAmANyacikitsitAdInAM ca kva saamopyogH|| jaba akAlamaraNa kA pratikAra bhI ho sakatA hai to isase bhI siddha hai ki akAlamaraNa kA kAla vyavasthita nahIM hai| kucha ekAntavimUr3ha akAlamaraNa ke mAnane para yaha aApatti uThAte haiM ki yadi akAlamaraNa mAnA jAvegA to akAlajanma bhI mAnanA hogA aura akAlajanma ke mAnane para karaNAnuyoga kI yaha vyavasthA ki maraNa se adhika se adhika tIna samaya pazcAt jIva janma le letA hai, gar3abar3A jaaegii| isa prakAra kI Apatti uThAne meM do hI kAraNa ho sakate haiN| yA to unhoMne karaNAnuyoga ke rahasya ko samajhA hI nahIM yA unako kisI prakAra kA lAlaca hai| isaliye ve sarvajJa vAkyoM para Apatti uThAte haiN| akAlamaraNa kA upayukta varNana svayaM sarvajJadeva ne kiyA hai| jinako sarvajJa-vAkyoM para zraddhA nahIM hai ve samyagdRSTi bhI nahIM haiN| 'viSazastravedanAdivAAnimittavizeSeNApavaya'te hrasvIkriyata ityapavayaM apavartanAyamityarthaH / ( sukhabodha tattvArthavRtti pR0 45 ) arthAt-viSabhakSaNa, zastraprahAra, vedanA Adi vizeSa bAhya kAraNoM se jinakI Ayu kA hrAsa ( kama ) ho sakatA ho unakI prAyu apavartanIya hai| bhAvapAhur3a meM bhI zrI kundakunda AcArya ne kahA hai ki viSabhakSaNa se, vedanA kI pIr3A se, raktakSaya se, bhaya se, zastra ghAta se, saMkleza pariNAma se, AhAra tathA zvAsa ke nirodha se, ina kAraNoM se vAyu kA kSaya arthAt prAyu kama hotI hai| bhujyamAna Ayu kI sthiti ke hrAsa hone ko akAla-maraNa yA apamRtyu kahate haiN| bhujyamAna prAyusthiti ke hrAsa ho jAne ke pazcAt aura maraNa se antarmuhUrta ( asaMkSepAdvA ) kAla se pUrva parabhava Ayu kA bandha hone para hI maraNa hotA hai / parabhava kI Ayu kA bandha hue binA kisI bhI jIva kA maraNa nahIM hotA / kAlamaraNa vAle bhI jinake pUrva meM Ayu kA bandha nahIM humA, ve bhI maraNa se antarmuhUrta kAla ( prasaMkSepAdvA ) pUrva hI parabhava prAyu kA bandha karate haiM / Ayu kA jaghanya AbAdhAkAla antamuhUrta kAla arthAt prasaMkSepAdvA hotA hai (dhavala pu0 6 pR. 193-194) / ataH akAla janma kA prazna hI nahIM uThatA, kyoMki akAla janma kA prazna to taba uTha sakatA hai jaba parabhava kI Ayu baMdha ke binA maraNa ho jAve yA AbAdhAkAla se pUrva maraNa ho jAve, kintu donoM bAteM saMbhava nahIM haiM ( dhavala pu0 10) prAyu karma kA jaghanya AbAdhAkAla asaMkSepAdvA hai arthAt abAdhAkAla itanA jaghanya hai ki jisakA saMkSepa arthAt hrAsa nahIM ho sakatA hai|
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 570 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : maraNa aura jIvana paryAyAzrita haiM ( samayasAra gAthA 56 TIkA ) ataH nizcaya se na kAlamaraNa hai aura na akAla maraNa hai / paryAyAzrita vyavahAra naya se hI kAla aura akAla donoM maraNa haiM / samayasAra gAthA 6 meM bhI kahA hai ki nizcayanaya se jIva na pramatta aura na zrapramatta hai, kyoMki ye donoM avasthA paryAyAzrita haiM, ataH kAla yA akAlamaraNa nizcayanaya kA viSaya nahIM hai / kArtikeyAnuprekSA gAthA 321-322 para vicAra jaM jassa jammi dete jeNa vihAroNa jammi kAlammi / NAvaM jirageNa NiyadaM jammaM vA ahava maraNaM vA // 321 // taM tassa tammi dese teNa vihAraSeNa tammi kAlammi / ko sakkas vAredu iMdo vA taha jiNido vA // 322 // artha - jisa jIva ke, jisa deza meM, jisa kAla meM, jisa vidhAna se jo janma athavA maraNa jinadeva ne niyata rUpa se jAnA hai, usa jIva ke, usI deza meM, usI kAla meM, usI vidhAna se hone vAle usa jIvana yA maraNa ko indra yA jinendra kauna TAla sakatA hai ? aba prazna yaha hotA hai ki ina do gAthAoM dvArA svAmI kArtikeya kA 'aniyati nirapekSa' ekAnta niyati siddhAnta ke upadeza dene kA abhiprAya rahA hai yA anya kucha abhiprAya rahA hai ? jainadharma kA mUla siddhAnta anekAnta hai / isIlie sarvajJadeva ne niyati naya aura zraniyati naya ina do paraspara virodhI nayoM kA upadeza diyA hai ( pravacanasAra ) zrI sarvajJadeva ne yaha bhI kahA hai ki jo mAtra niyati naya ko mAnatA hai vaha ekAnta mithyAdRSTi hai arthAt gRhIta mithyAdRSTi hai / bhagavAna mahAvIra kI divyadhvani ke anusAra gautama gaNadhara ne dvAdazAMga rUpI zruta kI racanA kI, jisake dRSTivAda nAmaka bArahaveM aGga meM paramatoM ( mithyA mAnyatAoM ) kA kathana hai, usameM niyativAda paramata kA bhI kathana hai / kahA bhI hai: sutaM aTThAsIdi lakkhapadehiM 8800000 abaMdhao avalevao akattA abhottA NigguNo savvagao aNumetto Natthi jIvo jIvo ceva asthi pudaviyAvINaM samudaeNa jIvo uppajjada NicceyaNo NANeNa viNA saceyaNo Nicco aNicco apeti vadi / terAsiyaM niyadivAdaM viSNANavAdaM saddavAvaM pahANavAdaM dagvavAdaM purisavAdaM ca vaNodi / ( dhavala pu0 1 pR0 110-111 ) artha - dRSTivAda aGga kA sUtra nAmaka arthAdhikAra aThAsI lAkha padoM ke dvArA jIva abandhaka hI hai, avaleka hI hai, akartA hI hai, prabhoktA hI hai, nirguNa hI hai, sarvagata hI hai, aNu pramANa hI hai, jIva nAstisvarUpa hI hai, jIva asti svarUpa hI hai| pRthvI zrAdi pA~ca bhUtoM ke samudAya rUpase jIva utpanna hotA hai, cetanA rahita hai, jJAna ke binA bhI sacetana hai / nitya hI hai, anitya hai, ityAdi rUpa se paramatoM kA kathana karatA hai / isameM trairAzikavAda, niyativAda, vijJAnavAda, zabdavAda, pradhAnavAda, dravyavAda aura puruSavAda, paramatoM kA bhI varNana hai / arthAt iSTavAda aGga ke sUtra adhikAra meM 'niyativAda' kI para matoM meM gaNanA kI hai| dRSTivAda aMga meM gautama gaNadhara ne jisa niyativAda ko ekAMta mithyAtva arthAt gRhIta mithyAtva kahA hai usa niyativAda kA svarUpa nimna prakAra kahA gayA hai
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 571 "yadbhavati tadbhavati, yathA bhavati tathA bhavati, yena bhavati tena bhavati, yadA bhavati tadA bhavati, yasya bhavati tasya bhavati, iti niytidhaavH|" (paMcasaMgraha pR0 547 ) yavA yathA yatra yato'sti yena yata, tadA tathA tatra tato'sti tena tat / sphuTaM niyatyeha niyantramANaM, paro na zaktaH kimapIha kartum // 312 // ( zrI amitagatiH paMcasaMgraha) jattu javA jeNa jahA, jassa ya NiyameNa hodi tattu tavA / teNa tahA tassa have, idi vAdo NiyavivAdo du||882 // (go0 ka0) jo honA hotA hai vahI hotA hai| jaisA honA hai vaisA hI hotA hai| jisake dvArA honA hai usI ke dvArA hotA hai| jaba honA hai taba hI hotA hai, yaha niyativAda hai| jaba jaise jahA~ jisa hata se jisake dvArA jo honA hai tabhI taise hI vahA~ hI usI hetu se usI ke dvArA vaha hotA hai| yaha sarva niyati ke AdhIna hai| dUsarA koI kucha bhI nahIM kara sakatA hai / arthAt yaha sarva kramabaddha paryAya ke AdhIna hai| dUsarA koI kucha bhI nahIM kara sakatA / jo jisa samaya jisase jaise jisake niyama se hotA hai, vaha usa samaya usase vaise hI usake hI hotA hai, aisA niyama se hI saba vastu ko mAnanA use niyativAda kahate haiN| zrI sarvajJadeva ne jisa niyativAda ko spaSTa rUpa se paramata arthAt ekAMta mithyAsva kahA hai usa ekAMta niyativAda kA poSaNa svAmI kArtikeya ke dvArA honA asambhava hai, kyoMki svAmI kArtikeya mahAnAcArya the, unako sarvajJavAkya para pUrNa zraddhA thI, ve yUkti ke bala para bhI sarvajJavAkya ke viruddha eka zabda bhI nahIM likha sakate the| svAmI kAtikeya ne nimnalikhita gAthAoM dvArA anekAnta kA kathana kiyA hai saMti aNaMtANaMtA tIsu vi kAlesu savva babvANi / savvaM pi ayaMtaM tatto bhaNivaM jiNedehi // 224 // jaM vattha ayaMtaM taM ciya kajjaM karedi NiyameNa / bahu-dhamma-juvaM atthaM kajja-karaMdIsade loe // 225 // samvaM pi araNeyaMtaM parokkha-rUveNa je payAsevi / taM suyaNANaM bhaNadi saMsaya-pahudIhi paricattaM // 262 // NANA dhammajudaM pi ya evaM dhamma pi vucca de atyaM / tasseyavivakkhAdo Nasthi vivakkhAhasesANaM // 264 // jo taccamaNeyaMtaM NiyamA sahahavi sattabhaMgehi / loyANa paNha-vasavo vavahAra pavattaNaTuM ca // 311 // jo AyareNa maNNavi jIvAjIvAvi Nava-vihaM atyaM / suvaNAreNa ehi ya so saTThiI have suddho // 312 //
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 ] artha- saba dravya tInoM hI kAla meM anantAnanta haiN| ataH jinendra ne sabhI ko anekAntAtmaka kahA hai || 2241 jo vastu anekAnta rUpa hai vahI niyama se kAryakArI hai, kyoMki loka meM bahuta dharmayukta artha hI kAryakArI dekhA jAtA hai / / 225 / / [ paM0 ratanacanda jaina mustAra 1 jo parokSa rUpa se sarva ko anekAnta rUpa darzAtA hai aura saMzaya Adi se rahita hai usa jJAna ko zrutajJAna kahate haiM // 262 // yadyapi artha nAnA dharmoM se yukta hai tathApi naya eka dharma ko kahatA hai, kyoMki usa samaya usI dharma kI vivakSA hai, zeSa vivakSA nahIM hai / / 264|| tmaka logoM ke praznoM ke vaza se tathA vyavahAra ko calAne ke liye sapta bhaMgI ke dvArA jo niyama se anekAntAjIva ajIva AsravaM baMdha saMvara nirjarA mokSa ) ina sAta tatvoM kA zraddhAna karatA hai tathA jIva ajIva basava baMdha] saMvara nirjarA mokSa puNya aura pApa ina to padArthoM ko zrutajJAna aura nayoM ke dvArA AdarapUrvaka mAnatA hai vaha zuddha samyagdaSTi hai / / 311-312 // ina gAthAoM se spaSTa hai ki zrI 108 svAmI kArtikeya ko anekAnta kA siddhAnta iSTa thaa| isaliye unhoMne yaha kahA ki jo niyama se, jIva sajIva dravya aura Asrava baMgha saMvara nirjarA mokSa paryAya ina sAta tatvoM kA zrutajJAna aura nayoM ke dvArA anekAnta rUpa se zraddhAna karatA hai vaha zuddha samyapaSTi hai yahA~ para ekAMta niyativAda ke zraddhAna ko samyagdarzana nahIM kahA hai kintu zrutajJAna ke aMza rUpa niyatinaya anivatinaya kAlanaya, akAlanaya Adi nayoM ke dvArA anekAnta rUpa se tatva aura artha ke zraddhAna ko zuddha samyagdarzana kahA hai | gAthA 312 meM 'suvaNAroNa' arthAt zrutajJAna zabda se yaha bhI spaSTa kara diyA hai ki jo bhI sarvajJa ne dravya zrutarUpa kahA hai usake jJAna se jo tavoM kA zraddhAna hogA vaha zuddha samyagdarzana hai arthAt jo sarvajJa ne kahA hai vaha satya hai, isa zraddhAna ko samyagdarzana kahA hai| jo Na vijAdi tacca, so jiNavayara karevi saddahaNaM / jaM jinavarabhaNiyaM taM samyamahaM sammamicchAmi // 324 // artha- jo tatvoM ko nahIM jAnatA kintu jinendra bhagavAna ke vacanoM para zraddhA karatA hai aura jo jinendra bhagavAna ne kahA hai usako mAnatA hai vaha samyagdaSTi hai| gAthA 311-312 ora 324 meM yaha kyoM nahIM kahA ki jo sarvaMza ne dekhA hai usakI jo zraddhA karatA vaha samyagdaSTi hai ? zrI 108 kundakunda AcArya ne bhI samayasAra prathama gAthA meM yaha pratijJA kI hai ki kevalI ( sarvajJa ) aura zrutakevalI ( pUrNaM dravyazruta ke jJAtA ) ne jo kahA hai vahI maiM kahU~gA / yaha pratijJA kyoM nahIM kI ki sarvajJa ne jo dekhA hai vaha maiM kahUMgA ! samayasAra kI prathama gAthA isa prakAra hai vittu samyasiddha dhruvamacalamaNovamaM gaI pase / bacchAmi samayapAhuDa, miNamo suyakevalI bhaNiyaM // 1 //
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva paura kRtitva ] [ 573 jina svAmI kArtikeya ne tasthoM kI anekAntarUpa se zraddhA tathA sarvajJa vAkyoM kI zraddhA ko zuddha sambaradarzana kahA hai kyA ve hI svAmI kArtikeya gAyA naM0 321-323 dvArA sarvajJa ke jJAna ke AdhAra para ekAnta niyativAda ko mAnane vAlA samyagdaSTi hai aisA kahate ? arthAt ekAnta kI zraddhA ko samyagdarzana nahIM kaha sakate the| ataH ina tIna gAthAoM ke yathArtha abhiprAya ko samajhane ke liye yaha dekhanA hogA ki ye tIna gAthA 321-323 kisa prakaraNa meM AI haiM / gAthA 321-323 svAmikArtikeyAnuprekSA kI haiN| isa grantha meM dvAdaza anuprekSA kA kathana hai| prathama anuprekSA 'anitya' hai jisakA kathana 20 gAthAoM dvArA kiyA gayA hai| vairAgya utpanna karAne ke liye isa anitya anuprekSA meM dhana-yauvana-strI-putra Adi saba padArthoM ko anitya dikhalAyA hai| yadi koI prakaraNa ko na samajhakara anitya ke isa upadeza dvArA padArthoM ko sarvadA kSaNika mAnakara ekAnta kSaNikavAdI midhyAdRSTi bana jAve to isameM svayaM usI kA doSa hai, kyoMki usane prakaraNa ke anusAra pratitya bhAvanA kI 20 gAthAoMoM ke yathArtha abhiprAya ko nahIM smjhaa| padArtha to nityA - nityAtmaka anekAnta rUpa hai / anitya bhAvanA kA upadeza dene meM svAmI kArtikeya kA yaha abhiprAya kabhI nahIM ho sakatA thA ki padArtha anitya hI hai / vairAgya utpanna karAne ke liye 'anityatA' kI mukhyatA se anitya anuprekSA meM kathana kiyA gayA hai| isakA yaha abhiprAya nahIM hai ki padArtha sarvayA anitya hai / isI prakAra anya anuprekSAoM ( bhAvanAoM ) ke sambandha meM jAna lenA cAhiye / svAmikArtikeyAnuprekSA meM ina bAraha bhAvanAoM meM antima bhAvanA dharmAnuprekSA hai| isake prArambha meM gAthA 302 va 303 ke dvArA sarvajJa kA kathana kiyA gayA hai, kyoMki sarvajJa ke dvArA hI dharmopadeza diyA gayA hai| gAthA 304 meM sAgAra aura anagAra ke bheda se do prakAra kA dharma batalAyA gayA, jisa sAgAra dharma ke bAraha aura anagAra ke dasa bheda kahe haiN| gAyA 305 206 meM sAgAra ke bAraha bhedoM kA nAmollekha kiyA gayA hai| ina bAraha bhedoM meM prathama bheda zuddha samyaSTi hai jisakA kathana gAyA 307-327 meM kiyA gayA hai| gAthA 307 meM samyagdarzana ke svAmitva kA kathana hai / gAthA 308 va 309 meM batalAyA hai ki karma ke upazama kSaya tathA kSayopazama se aupazamika kSAyika aura kSAyopazamika samyagdarzana utpanna hotA hai| gAyA 310 meM yaha kathana hai ki yaha jIva asaMkhya bAra samyagdarzana, dezavrata ko grahaNa karake chor3a detA hai| 7 gAthA 311-312 jo pUrva meM uddhRta kI jA cukI hai, meM yaha spaSTa kahA gayA hai ki zrutajJAna tathA nayoM ke dvArA jo anekAntamayI jIva-jIva dravya, Asrava-baMdha-saMvara - nirjarA - mokSa-rUpa paryAya ina sAta tattvoM kA zraddhAna karatA hai vaha zuddha samyagdaSTi hai| isake sAmarthya se yaha bhI vidita ho jAtA hai ki ekAnta niyativAda Adi kI zraddhA karane vAlA midhyAdRSTi hai / gAthA 313 - 316 ina 4 gAthAoM meM samyagdRSTi ke bhAvoM kA kathana hai ki vaha mada nahIM karatA, mohavilAsa ko heya mAnatA hai, guNa grahaNa karatA hai, vinaya karatA hai, usameM sAdhana anurAga hotA hai, deha se jIva ko bhinna jAnatA hai / gAthA 317 meM kahA hai ki jo doSa rahita deva ko mAnatA hai, sarva jIvoM kI dayA ko utkRSTa dharma mAnatA hai aura ninya guru ko mAnatA hai vahI nizcaya meM samyagdaSTi hai| gAvA 316 meM batalAyA hai jo doSa sahita deva ko, jIva hiMsA Adi ko dharma tathA vastra sahita ko guru mAnatA hai vaha mithyAraSTi hai arthAt kudeva, kudharma aura kuguru ko mAnane vAlA midhyAdRSTi hai|
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : yadi koI yaha mAnakara ki kudeva Adi lakSmI, putra Adi dekara jIva kA upakAra karate haiM, kudeva Adi ko mAnane lage to grahIta mithyAtva chur3Ane ke liye svAmI kArtikeya kudevAdi kI pUjA ke niSedha ke liye gAthA 316 ke dvArA isa prakAra upadeza dete haiM gaya kovi dedi lacchI, Na kovi jIvassa kuNadi uvayAraM / uvayAraM avayAraM kammapi suhAsuhaM kuNadi // 319 // artha-na to koI jIva ko lakSmI detA hai aura na koI usakA upakAra karatA hai, kintu zubha azubha karma jIva kA upakAra aura apakAra karatA hai| isa gAthA 316 meM jo yaha siddhAnta batalAyA hai ki eka jIva dUsare jIva kA upakAra yA apakAra nahIM kara sakatA hai, vaha mAtra kudevAdi kI pUjA ke niSedha ke liye hai, kintu isa siddhAnta ko sarvathA nahIM mAnanA caahiye| zrI svAmI kArtikeya ne svayaM yaha kathana kiyA hai ki eka jIva dUsare jIva kA apakAra yA upakAra karatA hai| tiriehi khajjamANo, buDha-maNussehi hammamANo vi / samvatthavi saMtaTTho, bhaya-dukkhaM visahade bhImaM // 41 // aSNoNNaM khajjaMtA, tiriyA pAvaMti dAruNaM dukkhaM / mAyA vijastha bhakkhadi, aNNo ko tattha rakkhedi // 42 // artha-eka tiyaMca ko anya tiyaMca khA lete haiM, duSTa manuSya use mAra DAlate haiM, prataH saba jagaha se bhayabhIta huA prANI bhayAnaka duHkha sahatA hai / tiyaMca eka dUsare ko khA jAte haiM, ataH dAruNa duHkha pAte haiM / jahA~ mAtA hI bhakSaka ho vahA~ dUsarA kona rakSA kara sakatA hai ? gAthA 317 meM 'jIvANa dayAvaraM dhamma' tathA gAthA 478 meM 'jIvANaM rakkhaNaM dhmmo|' ina zabdoM dvArA yaha batalAyA gayA hai ki jIvoM kI dayA athavA rakSA karanA utkRSTa dharma hai / jIvoM kI rakSA karatA hI to una jIvoM kA upakAra hai| zrI sarvajJadeva ne bhI upadeza diyA hai ki eka jIva dUsare jIva kA upakAra kara sakatA hai| usa sarvajJa vANI ke anusAra-parasparopagraho jIvAnAm // 21 // ( mo0 zA0 a0 5) isa sUtra kI racanA huI hai| arthAt paraspara sahAyaka honA yaha jIvoM kA upakAra hai / isa sUtra kI TIkA meM zrI zrutasAgarajI AcArya ne kahA hai "yathA vApaH putrasya poSaNAdikaM karoti, putrastu vanturanu-phUlatayA devAcanAdikaM kArayan zrIkhaNDagharSaNAvikaM karoti / yadyAcAryaH ihaloka-paralokasaukhyadAyakamupadezaM darzayati tadupadezakRtakriyAnuSThAna kArayati, ziSyastu gurvanu. kUlyavRtyA tatpAdamardananamaskAravidhAnaguNastavanAbhISTavastusamarpaNAdikamupakAraH karoti / yadi rAjA kiGkarebhyo dhanAvikaM vadAti, bhatyAstu svAmine hitaM pratipAdayanti ahitapratiSedhaM ca kurvanti, svAminaM ca pRSThataH kRtvA svayamagne bhUtvA svAmizatrubhaGgAya yuddhyante / yo jIvo yasya jIvasya sukhaM karoti sa jIvastaM jIvaM bahuvArAna jIvayati, yo mArayati sa taM bahuvArAna mArayati / "
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 575 isa sUtra kI TIkA kA yaha abhiprAya hai ki pitA putra kA aura putra pitA kA, AcArya ziSya kA aura ziSya AcArya kA, svAmI sevaka kA aura sevaka svAmI kA upakAra karate haiN| jo jIva dUsare ko sukhI karatA hai, duHkhI karatA hai, jivAtA hai yA mAratA hai, vaha jIva bhI usa jIva ko bahuta bAra sukhI karatA hai, duHkhI karatA hai, jivAtA hai yA mAratA hai| zrI padmapurANAdi prathamAnuyoga meM isake aneka dRSTAnta haiN| yadi unakA ullekha kiyA jAya to bahuta vistAra ho jAyagA / ataH prathamAnuyoga ke granthoM se dekhane kI kRpA kreN| dhI sarvajJadeva ne jIvoM kA upakAra karane kI preraNA kI hai| rogeNa vA kSudhAe, taNhAe vA sameNa vA ruuddhN| diTThA samaNaM sAhu, paDivajjadu AdasattIe // 252 // (pravacanasAra ) artha-roga se, kSudhA se, tuSA se athavA zrama se prAkrAnta ( pIr3ita ) zramaNa ko dekhakara sAdhu apanI .... zakti ke anusAra vaiyAvRtyAdi kro| yadyapi svAmI kArtikeyAnuprekSA gAthA 319 meM yaha kahA hai-eka jIva dUsare jIva kA upakAra yA apakAra nahIM kara sakatA tathApi anya granthoM meM yaha kahA hai aura yahI bAta zrI kundakunda bhagavAna ne pravacanasAra meM aura zrI umAsvAmI AcArya ne mokSazAstra meM kahI hai| isa prakAra paraspara virodhI ye do upadeza pAye jAte haiN| ina donoM upadezoM meM se yadi koI jIva kisI eka kA sarvathA pakSa grahaNa karake dUsare ko na mAne to vaha gRhIta ekAnta mithyAiSTi hai aura jo nayavivakSA se donoM upadezoM ko yathArtha mAnatA hai vaha syAdvAdI samyagdRSTi yadi aisA ekAnta mAnA jAve ki eka jIva dUsare jIva kA upakAra yA apakAra nahIM kara sakatA to jIvadayA rUpI dharma tathA dravya-hiMsA ke abhAva kA prasaMga A jAegA aura inake prabhAva se baMdha aura mokSa kA prabhAva ho jaaegaa| drayahiMsA na hotI ho aisA bhI nahIM hai, kyoMki samayasAra gAthA 283-285 meM apratyAkhyAna aura apratikramaNa dravya aura bhAva se ( dravya hiMsA aura bhAva hiMsA ) do prakAra kA kahA gayA hai| sthitikaraNa maMga kA varNana karate hue zrI svAmI kArtikeya dharma meM sthApanA ke dvArA dUsare ke upakAra kA mupadeza dete haiN| dhammAvo calamANaM, jo aNNaM saMThavedi dhammammi / appANaM pi suviDhayadi, ThidikaraNaM hodi tasseva // 420 // artha-dharma se calAyamAna anya jIva ko jo dharma meM sthira karatA hai tathA apane ko bhI dharma meM dRr3ha karatA hai usake sthitikaraNa guNa hotA hai| yadi koI jIva gAthA 316 ke kathana ke anusAra yaha vicAra kara ki koI jIva dUsare jIva kA upakAra nahIM kara sakatA, dUsare jIva kA sthitikaraNa na kare to kyA vaha samyagdRSTi ho sakatA hai ? isa prakAra samyagdRSTi kI anekAnta iSTi hotI hai| vaha kisI apekSA se gAthA 319-322 ke kathana ko bhI satya mAnatA hai aura kisI apekSA se inake pratipakSI kathana ko bhI satya mAnatA hai|
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ 576 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : vyantara devI-devatA ko vItarAga sarvajJadeva mAnakara nahIM pUjanA cAhiye, athavA vItarAga sarvajJadeva kI pUjA ke samAna vyantara devI-devatA kI pUjA nahIM karanI cAhiye / isa bhAva ko dRr3ha karane ke liye samyagdaSTi vicAra karatA hai ki merI bhavitavyatA ko vyantaradeva to TAla hI nahIM sakate, kintu indra aura jinendra bhI TAlane meM asamarthaM haiM / jisa lakSmI Adi ko vyantara devAdika nahIM de sakate usa lakSmI ko maiM apane dharmapuruSArthaM dvArA avazya prApta kara sakatA hU~ / samyagdRSTi ke ina vicAroM kA vivecana svAmI kArtikeya kI gAthA 320-321-322 meM hai- bhattIe pujjamANo vitaradevo videdi jadi lacchI / to ki dhamme kIradi, evaM citei saddiTThI // 320 // jaM jassa jammi dese, jeNa vihAroNa gAvaM jiSeNa jiyavaM jammaM vA ahava jammi kAlammi / maraNaM vA // 321 // taM tassa tammi dese, teNa vihANeNa tammi kAlammi / ko sakkaDa sAre, iMdo vA taha jiNido vA // 322 // yantara Adi kI pUjA ke niSedha ko dRr3ha karane ke liye samyagdaSTi jo vicAra karatA hai una vicAroM kA kathana ina uparyukta tIna gAthAtroM meM hai, jaisA ki 'evaM citei saddiTThI' gAthA 320 ke ina zabdoM se spaSTa hotA hai / samyagdaSTi vicAra karatA hai ki vyantara Adi kI pUjA yA bhakti karane se kyA lAbha kyoMki ve prasanna hokara mujhako lakSmI Adi iSTa padArtha nahIM de skte| yadi vyantara Adi iSTa yA aniSTa kara sakate hote to dharmaM karane kI kyA AvazyakatA thI ! vyantara Adi na mujhako mAra sakate haiM aura na jIvita kara sakate haiN| jisa samaya merA janma yA maraNa, sukha duHkha honA hogA usI samaya hogA, usako TAlane meM vyantaradeva to kyA, indra yA jinendra bhI samartha nahIM haiN| vaha samyagdRSTi apane vicAroM ko dRr3hatama banAne ke liye yaha yukti bhI detA hai ki jaisA sarvajJa ne jAnA hai vaisA hI hogA / sarvajJajJAna ke viruddha kucha nahIM ho sakatA / vicAraNIya bAta yaha hai ki ye gAthAe~ vyantara deva kI pUjA ke niSedha ko dRr3ha karane ke liye haiM yA ekAnta niyativAda siddhAnta kA upadeza dene ke lie haiM ? yadi prakaraNa ke anusAra vicAra kiyA jAyagA to yahI kahanA hogA ki ina gAthAoM kA abhiprAya mAtra vyantaradeva Adi kI pUjA kA niSedha karanA hai, kyoMki 318 meM doSasahita deva ke mAnane vAle ko mithyAdRSTi kahA hai aura gAthA 319 meM kahA hai ki vyantara devAdi kisI jIva kA upakAra yA apakAra nahIM kara sakate aura gAthA 320 meM bhI vyantarAdi devoM kI pUjA kA niSedha hai / yadi yaha kahA jAya ki gAthA 321 va 322 meM ekAnta niyati kA upadeza hai to usameM aneka dUSaNa Ate haiM / jaise 1 - gAthA 311-312 meM tattvoM ( dravya, paryAyoM ) kA jo anekAntarUpa se zraddhAna hai usako samyagdarzana kahA hai / ina gAthAoM ke viparIta gAthA 321 va 322 meM ekAnta niyati kI zraddhA ko yadi samyagdarzana kahA jAyagA to pUrvApara virodha kA doSa A jAyagA / 2- dvAdazAMga ke bArahaveM aMga dRSTivAda meM bhI gautamagaNadhara ne kahA ki jo yaha mAnatA hai ki 'jaba, jaise, jahA~, jisa hetu se, jisake dvArA jo honA hai, tabhI taise hI, vahA~ hI, usI hetu se, usI ke dvArA vaha hotA hai,
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 577 vyaktitva aura kRtitva ] yaha saba niyata hai, dUsarA koI kucha bhI nahIM kara sktaa|' vaha niyativAdI para mata arthAt gRhIta midhyAdRSTi hai / ataH dvAdazAMga rUpa sarvajJavAraNI se virodha kA dUSaNa A jAyagA / 23 - sarvajJadeva ne akAlamaraNa kA kathana karate hue yaha kahA hai ki apamRtyu kA samaya niyata nahIM hai, jaisA ki pahale ArSa granthoM ke AdhAra para siddha kiyA jA cukA hai| yadi saba jIvoM ke maraNa kA kAla niyata mAnA jAegA to sarvajJadeva ke prakAlamaraNa ke kathana se virodha kA dUSaNa A jAegA / 4 - sarvathA niyati mAnane se lakSmI to apane niyata kAla aura niyata kAraNoM se milegI, kintu gAyA 320 meM dharma puruSArtha se lakSmI milatI hai aisA kahA gayA hai| ina donoM upadezoM meM paraspara virodha kA dUSaNa A jAegA / 5 - sarvajJadeva ne niyatinaya-aniyatinaya, kAlanaya akAlanaya isa prakAra paraspara virodhI nayoM kA upadeza diyA hai / sarvathA niyati mAnane se sarvajJadeva ke isa upadeza se virodha kA dUSaNa A jAegA / 6 - sarvajJadeva ne krama dhaura akrama ( niyati ora aniyati ) paryAyoM kA kathana kiyA hai aura paryAyoM ko isI rUpa se dekhA hai / kyoMki jinendra anyathAvAdI nahIM hote / yadi paryAyoM ko sarvathA niyata ( kramabaddha ) mAnA jAya to sarvajJa ke jJAna aura sarvajJa kI vANI donoM se virodha kA prasaMga A jAyagA / 7- zrI sarvajJadeva ne anekAnta rUpI mUla siddhAMta kA upadeza apanI divyadhvani dvArA diyA hai / yadi sarvathA niyati ko mAnA jAve to sarvajJakathita anekAnta se virodha AtA hai / 8 - zrI sarvazadeva ne 'sarva pratipakSa sahita haiM' aisA upadeza diyA hai jisako zrI vIrasena svAmI ne dhabala graMtha meM tathA zrI kundakunda bhagavAna ne paMcAstikAya meM guthita kiyA hai| jaise bhavya hai to usakA pratipakSI abhavya avazya hai / yadi mukta paryAya hai to usakI pratipakSI baMdha paryAya ( saMsAra paryAya ) avazya hai, yadi zuddha paryAya hai to usakI pratipakSI azuddha paryAya hai / yadi niyata paryAya hai to usakI pratipakSI aniyata paryAya avazya hai / yadi pratipakSI kA sadbhAva nahIM to usakA bhI sadbhAva nahIM hai / sarvathA niyati ke mAnane para aniyati kA abhAva ho jAegA aura niyati ke abhAva se niyati kA sadbhAva bhI siddha nahIM ho sakatA / isa prakAra sarvathA niyati mAnane para zrI sarvajJadeva kathita 'sarva sapratipakSa' siddhAMta se virodha AtA hai / 6 - svAmikArtikeyAtupra ekSA kI gAthA 323 meM yaha nahIM kahA gayA hai ki sarvajJadeva ne jaba dekhA hai taba samyagdarzana kI prApti hogI, kintu jaba nava padArtha, chaha dravya bhAdi kA zraddhAna kara legA usa samaya samyagdarzana kI prApti hogI / samyagdarzana kI utpatti ke liye koI kAla niyata hai, aisA nahIM kahA / 'rAjavArtika' meM 'yadi upadeza dvArA niyata kAla se pUrva mokSa ho jAya to adhigamaja samyaktva ho sakatA hai / kintu aisA sambhava nahIM / ataH adhigamaja samyaktva kA abhAva hai" isa zaMkA ke uttara meM zrI sarvajJa ke upadezAnusAra isa prakAra kahA gayA hai "yato na bhavyAnAM kRtsnakarma nirjarApUrvakamokSakAlasya niyamo'sti / yadi hi sarvasya kAlo heturiSTaH syAt, bAhyAbhyantara kAraNaniyamastha dRSTasyeSTastha vA virodhaH syAt "
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / arthAta bhavyoM ke mokSa ke kAla kA niyama nahIM hai| yadi saba kAryoM ke liye kAla ko hetU mAna liyA jAve (jaba jisa kArya kA kAla AvegA taba hI vaha kArya hogA) to pratyakSa aura parokSa ke viSayabhUta kAraNoM se virodha ho jaaegaa| zrI svAmikAtikeyAnuprekSA gAthA 219 meM bhI kahA hai ki padArtha meM nAnA prakAra ke pariNamana karane kI zakti hai| jisa zakti ke anukUla bAhya dravya kSetra kAla Adi mileMge vaisA pariNamana ho jAyagA, usako rokane meM koI bhI samartha nahIM hai| jaise cAvala meM bhAta rUpa pariNamana karane kI zakti hai ki iMdhana agni patIlI jala Adi prApta karake hI vaha cAvala bhAta rUpa paryAya ko prApta hotA hai / 10-jJeyoM ke pariNamana meM kevalajJAna kAraNa nahIM hai, kyoMki kevalajJAna kA jJeyoM ke pariNamana ke sAtha anvaya-vyatireka sambandha nahIM hai| sarvajJa deva ne kahA hai ki jo jisakA kAraNa hotA hai usakA usake sAtha anvayadhyatireka avazya pAyA jAtA hai| kyoMki anvaya-vyatireka ke dvArA hI kArya-kAraNa-bhAva supratIta hotA hai, ataH kevalajJAna ko jJeyoM ke pariNamana ke prati kAraNa mAnanA sarvajJavANI ke viruddha hai| aMtaraMga aura bahiraMga nimittoM ke anusAra jJeyoM arthAt padArthoM kA pariNamana ho rahA hai| jJeyoM (padArthoM) ke pariNamana ke anusAra kevalajJAna meM pariNamana hotA hai, aisA upadeza sarvajJadeva ne diyA hai jisako AcAryoM ne Agama meM guthita kiyA hai, jo isa prakAra hai"zeyapadArthAH pratikSaNaM bhajatrayeNa pariNamanti tathA jJAnamapi paricchityapekSayA mAtrayeNa pariNamati / " (pravacanasAra pR0 25) artha-jJeya padArtha pratikSaNa utpAda, vyaya, dhrauvya tIna rUpa se pariNamana karate haiM / usI ke anusAra arthAt jaiyoM ke pariNamana anusAra jJAna bhI jAnane kI apekSA se utpAda, vyaya, dhrauvya ina tInarUpa pariNamana karatA hai| yena yenotpAvavyayaprauvyarUpeNa pratikSaNaM jJeyapadArthAH pariNamanti tatparicchityAkAraNAnIhitavRttyA siddhajJAnamapi pariNamati / ( bRhada dravya saMgraha gAthA 14 TIkA) artha-jJeya padArtha apane jisa-jisa utpAda vyaya dhrauvya rUpa se prati samaya pariNamate haiM, una-unake jAnane rUpa bAkAra se niricchuka vRtti se (binA icchA ke ) siddhoM kA jJAna bhI pariNamatA hai| "Na ca gANavisesaduvAreNa upajjamANassa kevalaNANaM tassa kevalaNANatta phiTTadi, pameyavaseNa pariyattamANasiddhajIvaNANamANaMpi kevalaNANattAbhAvappasaMgAvo / (ja. dha. pu. 1 pR. 51) arthAta-yadi kevalajJAna ke aMza matijJAnAdi jJAna vizeSa rUpa se utpanna hote haiM, isaliye unameM kevalajJAnatva nahIM mAnA jA sakatA hai, to prameya ke vaza se siddha jIvoM ke bhI jJAnAMzoM meM parivartana dekhA jAtA hai| ataH una aMzoM meM kevalajJAna nahIM bnegaa| padArthoM ke pariNamana ke AdhAra se kevalajJAna kA pariNamana hotA hai isaliye kevalajJAna ko padArthoM kI sahAyatA kI AvazyakatA hai| isake atirikta indriyAdi kI sahAyatA kI AvazyakatA nahIM hai| isI bAta ko zrI vIrasena svAmI ne kahA hai
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 579 "AtmArthavyatiriktasahAyanirapekSatvAdvA kevalamasahAyam / " ( ja.dha. pu. pR. 23 ) upayukta sarvajJavANI ke viruddha jo anyamatoM kI taraha kevalajJAna ke AdhIna padArthoM kA pariNamana mAnatA hai vaha samyagdRSTi nahIM ho sakatA, kyoMki sarvajJavANI para usakI zraddhA nahIM hai / -pjeM. ga. 11, 25 mArca tathA 1 aura 8 apraila 1965 ke aMkoM meM kramazaH prakAzita kula, yoni, janma kula aura yoni kI saMkhyA zaMkA-kula aura yoni Adi ko Agama meM jo saMkhyA dI hai kyA vaha nizcita saMkhyA hai ? usameM eka-do, pAMca dasa kI bhI kamobezI sambhava nahIM ? samAdhAna-kula aura yoni Adi kI Agama meM jo saMkhyA dI hai vaha utkRSTa saMkhyA hai arthAt usa saMkhyA se adhika kula, yoni Adi nahIM ho sakate haiM / (pa. khaM. pustaka 3/71 ) -jaM. saM. 28-6-56/VI/ra. lA. jaina, kekar3I kuloM kI saMkhyA zaMkA-gommaTasAra jIvakANDa meM kula koDi 197 // lAkha batAI hai jaba ki mUlAcAra, harivaMzapurANa, varAMgacaritra evaM aneka hindI graMthoM meM 199 // lAkha batAI hai aisA kyoM ? kyA koI AcAryaparamparA bheva hai ? dhavalA, jayadhavalAvi TIkAoM aura paMcasaMgrahAdi graMthoM kA isa viSaya meM kyA mata hai ? zvetAmbara sampradAya meM bhI 197 // lAkha ko hI mAnyatA hai| ataH gommaTasAra kA kathana mUlAcAra se viruddha hone ke kAraNa kahIM zvetAmbara sampradAya se prabhAvita to nahIM hai zaMkA Agama meM jo manuSyoM ke 14 lAkha (gommaTasAra ke anusAra 12 lAkha ) koTi kula batAye haiM ve kisa taraha sambhava haiM? kucha nAma batAne kI kRpA kreN| samAdhAna-gommaTasAra jIvakANDa meM kuloM kA kathana karane vAlI gAthAyeM isa prakAra haiM bAvIsa satta tiNi ya satta ya kulakoDisaya shssaaii| gayA puDhavidagAgaNi, vAubakAyANa parisaMkhA // 113 // koDi savasahassAI sattaDhaNava ya aTavIsaM ca / behaviya teiMviya cAriviya haridakAyANaM // 114 // maddhaterasa bArasa basayaM kula koddisdshssaaii| jalacara pakkhi uppaya uraparisappesu Nava hoti // 11 // chappaMcAdhiya vIsaM baarskulkoddisvshssaaii| suraNeraiyaNarANaM jahAkama hoti yANi // 116 // eyA ya koDikoDI sattANaudIya sdshssaaii| paNaM koDisahassA samvaMgINaM kulANaM ya // 117 //
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha-pRthivIkAya ke 22 lAkha koTi, jalakAya ke 7 lAkha koTi, agnikAya ke 3 lAkha koTi, vAyukAya ke 7 lAkha koTi, dvIndriyoM ke 7 lAkha koTi, te iMdriyoM ke 8 lAkha koTi, caturindriyoM kI 9 lAkha koTi, vanaspatikAya ke 28 lAkha koTi, jalacaroM ke 12 // lAkha koTi, pakSiyoM kI 12 lAkha koTi, pazuoM kI 10 lAkha koTi, reMgane vAle ( chAtI ke sahAre calane vAle ) 6 lAkha koTi, devoM ko 26 lAkha koTi, nArakiyoM kI 25 lAkha koTi, manuSyoM ko 12 lAkha koTi, isa prakAra sampUrNa jIvoM ke samasta kuloM kI saMkhyA-- 197500000000000 hotI hai| zrI mUlAcAra ke paryAptyadhikAra meM gAthA 166 se 168 taka jyoM kI tyoM ve hI haiM jo gommaTasAra jIvakANDakI gAthA 113-115 taka hai| gommaTasAra 116 ke sthAna para mUlAcAra gAthA 169 isa prakAra hai chabbIsaM paNabIsaM caudasa kula koDi sdshssaaii| suraNeraiyaNarANaM jahA kama hoi NAyacvaM // 169 // gommaTasAra jIvakAMDa gAthA 116 meM 'bArasa' hai aura mUlAcAra paryAptyadhikAra gAthA 169 meM 'caudasa' kA zabda hai| anya zabdoM meM bhI antara hai kintu arthabheda nahIM hai| kintu 'bArasa' aura 'caudasa' meM arthabheda hai| 'bArasa' kA artha bAraha hai aura 'caudasa' kA artha caudaha hai| gommaTasAra jIvakANDa gAthA 117 jisameM samasta kuloM kI saMkhyA 197 // lAkha koTi batAI hai usake sthAna para mUlAcAra paryAptyadhikAra meM koI gAthA samasta kula saMkhyA batalAne vAlI nahIM hai| ina donoM gAthAoM se (116 va 166 ) aisA jJAta hotA hai ki AcAryoM meM sambhavataH matabheda rahA hai| lekhaka kI asAvadhAnI ke kAraNa mUlAcAra meM 'bArasa' ke sthAna para caudasa' likhA gayA ho, aisI sambhAvanA kama hai| -jaM. saM. 21-6-56/VI/ . lA. jaina, kekar3I nigovarAzi kula/yoni zaMkA-caurAsI lAkha jIvayoni ke varNana meM nigora rAzi kI yoni saMkhyA batAI gaI hai para kula koDi ke varNana meM nigodoM kI koI saMkhyA hI nahIM dI gaI, isakA kyA kAraNa hai ? kyA nigovoM ke kula nahIM hote ? jaba yoniyAM hotI haiM to kula kyoM nahIM hote ? sapramANa uttara pradAna kreN| samAdhAna-nigoda bhI vanaspatikAya meM sammilita hai| vanaspatikAya-'pratyeka aura sAdhAraNa' se do prakAra haiN| unameM se 'sAdhAraNa' ko nigoda kahate haiN| kahIM kahIM para 'pratyeka vanaspati' ko 'vanaspati' ke nAma se aura 'sAdhAraNa' ko 'nigoda' likhA hai aura kahIM para 'pratyeka' va 'sAdhAraNa' aise do bhedoM kI mukhyatA na karake donoM ko hI vanaspati sAmAnya se kaha diyA hai| 'nigoda' ke bhI kula haiM jo vanaspati kI 28 lAkha koTi meM sammilita haiM / yahA~ para 'pratyeka' va 'sAdhAraNa' kI kula saMkhyA pRthak-pRthak nahIM kahI hai| -jaM. saM. 28-6-56/VI/ ra. lA. gena, kekar3I nityanigoda ko sAta lAkha yoni kaise ? zaMkA-nitya nigoda meM sAta lAkha yoni kisa apekSA likhI, jaba ki nitya-nigoda kA matalaba hai vahA~ se jIva abhI nikalA hI nahIM ?
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 581 samAdhAna-anAdi kAla se jo jIva abhI taka nigoda meM par3e hae haiM ve nitya nigodiyA jIva haiM, kiMtu usa nigoda meM bhI yoni aneka prakAra kI hai saba hI yoniyAM eka prakAra kI nahIM haiN| ve yoniyA~ sAta lAkha prakAra kI haiN| isaliye nitya nigoda kI sAta lAkha yoni haiN| -jaM. ga. 6-13/5/65/XIV/maganamAlA tIrthakara bhagavAn jarAyuja janma vAle hote haiM zaMkA-tIrthakara bhagavAna kA pota janma hotA hai, kyA yaha ThIka nahIM hai ? samAdhAna-zrI tIrthaMkara bhagavAna jarAyuja hote haiM, unake pota janma nahIM hotA hai / jo jIva jarAyuja haiM ve hI mokSa jAte haiN| anya janma vAle jIva mokSa nahIM jA sakate haiM, kyoMki zrI tIrthaMkara bhagavAna usI bhava se mokSa jAte haiM ata: ve jarAyuja haiN| zrI akalaMkadeva ne rAjavArtika meM kahA bhI hai "jarAyujagrahaNamAdAvabhyahitatvAt / samyagdarzanAdi mArgaphalena mokSasukhena cAbhisaMbandho nAnyeSAmityabhyahitatvam / rA0 vA0 2 / 33 / artha-sUtra meM Adi viSaM jarAyuja kA grahaNa hai so jarAyuja janma ke aNDaja aura pota kI apekSA pUjyapanA tathA pradhAnapanA hai tAte prathama nirdeza hai| samyagdarzana Adi mokSamArga kA phala je mokSa sukha, tAkari abhisambandha jarAyuja janma ke hI hoya hai, anya ke nAhIM hoya hai / yAte jarAyuja janma sUtra ke viSa Adi meM grahaNa hai / zrI zra tasAgara AcArya ne jinasahasranAma ko TIkA meM 'padmabhUH' kA artha nimna prakAra hai "padya rupalakSitA, bhUrmAturaMgaNaMyasyeti pdmbhuuH| athavA mAturudare svAmino divyazaktayA kamalaM bhavati, tatkaNikAyAM siMhAsanaM bhavati, tasmisiMhAsane sthito garbha rUpo bhagavAna vRddhi yAti, iti kAraNAt padmabhUbhagavAn bhaNyate, pAda bhavati pdmbhuuH|" ( jinasahasranAma zruta0.3-35 pR0 157 ) artha-pApake garbha kAla meM mAtA ke bhavana kA prAMgaNa padmoM se vyApta rahatA hai| ataH pApa padmabhU haiN| athavA garbhakAla meM Apake divya puNya ke prabhAva se garbhAzaya meM eka kamala kI racanA hotI hai, usakI kaNikA para eka siMhAsana hotA hai, usa para avasthita garbharUpa bhagavAn vRddhi ko prApta hote haiM, isa kAraNa se loga bhagavAna ko papabhU kahate haiM / padma se utpanna hote haiM ataH padmabhU haiM / zrI mahApurANa meM bhI kahA hai so'bhAdvizuddhagarbhasthaH tribodha vimalAzayaH / sphaTikAgAramadhyasthaH pravIpa iva nizcalaH // 264 // parva 12 artha-mAtA marudevI ke nirmala garbha meM sthita tathA mati, zrata aura avadhi ina tIna jJAnoM se vizuddha antaH karaNa ko dhAraNa karane vAle bhagavAna vRSabhadeva aise suzobhita hote the jaisA ki sphaTika maNi ke bane hue ghara ke bIca meM rakhA huA nizcala dIpaka suzobhita hotA hai| isa prakAra zrI tIrthakara bhagavAna kA jarAyuja janma hote hue bhI ve mAtA ke garbha meM nirmala rahate haiM / -jaM. ga. 23-9-65/IX/va. pannAlAla
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : gatyAgati sAtaveM naraka se nikalakara tiyaMca banA jIva punaH sAtaveM naraka meM nahIM jAtA zaMkA-sAtaveM se nikalakara jIva tiyaMca hokara punaH chaThe yA sAtaveM naraka meM jA sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna-sAtaveM naraka meM paryApta manuSya aura svayaMbhUramaNa samudra kA matsya marakara utpanna hotA hai| svayambhUramaNa kA matsya sammUrcchana hotA hai, kintu sAtaveM naraka se nikalakara garbhaja tiyaMca hotA hai| ataH vaha garbhaja tiyaMca marakara matsya hokara sAtaveM naraka jA sakatA hai| sAtaveM naraka se nikala kara siMha Adi krUra tiyaMca hokara pAMcaveM naraka taka hI jA sakatA hai / kahA bhI hai "paMcama khidipariyaMtaM siMhoisthi vi cha?khidi aMtaM / AsattamabhUvalayaM macchA maNuvA ya vaccaMti" // 2-286 // ti. p.| pAMcavIM pRthivI paryanta siMha, chaThI pRthivI taka strI aura sAtavIM bhUmi taka, matsya evaM manuSya ( puruSa ) utpanna hote haiN| "NikkaMtA NirayAdo gambhesukamma sennipjjte| paratiriesu jammadi tiriciya caramapuDhavIe // 2-289 // / ti.pa.) naraka se nikale hue jIva garbhaja karmabhUmija, saMjJI evaM paryApta aise manuSya aura tiyaMcoM meM hI janma lete haiN| parantu antima pRthivI se nikalA huA jIva kevala tiryaMca hI hotA hai| arthAt manuSya nahIM hotA / "matsyaH saptamanarakaM gatvA tataH pracyutya tiyaMgajIvo bhUtvA mRtvA matsyaH saMbhUya mRtvA saptamanarakaM gacchati / " (tri. sA. gA. 244 TIkA) matsya marakara sAtaveM naraka gayA, vahAM se nikalakara garbhaja tiyaMca humA phira maraNa kara matsya ho saptama naraka gyaa| -je'. ga. 16-3-78/VIII/ra. lA.jaina, meraTha eka jIva kI apekSA deva yA nArakI marakara punaH antarmuhUrta bAda deva yA nArako bana jAtA hai zaMkA-ta. rA. vA0 pR0 155 para jo vaikriyika zarIra kA jaghanya antara batAyA hai vaha kaise ghaTita hotA hai ? samAdhAna-vaikriyikazarIra kA jaghanya antara antarmuhUrta batalAyA hai / deva va narakagati kA jaghanya antara bhI antarmuhUrta hai / dha. pu. 7 pR. 187 va 190 para isa prakAra kahA hai "egajIveNa aMtarAyugameNa gaviyAzuvAdeNa NirayagadIe gairaiyANaM aMtaraM kevaciraM kAlAvo hodi // 1 // jahaNeNa aMto muhuttaM // 2 // (dhavala pu0 7 pR0 187 ) artha-eka jIva kI apekSA antarAnugama se gatimArgaNAnusAra marakagati meM nArakI jIvoM kA mantara kitane kAla taka hotA hai ? // 1 // kama se kama antamuharta kAla taka narakagati se nArakI jIvoM kA aMtara hotA hai / / 2 / /
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 583 "devagavIe devANamaMtaraM kevaciraM kAlAdo hovi ? // 11 // jahaNNeNa aMtomuhuttaM // 12 // artha-devagati se devoM kA antara kitane kAla taka hotA hai ? kama se kama antarmuhUrta kAla taka hotA hai // 11-12 // "devagati se Akara garbhopakrAntika paryApta tiyaMcoM va manuSyoM meM utpanna hokara paryAptiyAM pUrNakara devAyu kA baMdhakara punaH devoM meM utpanna hue jIva ke devagati se antarmuhUrta mAtra antara pAyA jAtA hai|" (dha. pu.7 pR. 190) -jai.ga. 27-3-69/1X/kSa. zItalasAgara tRtIya naraka se nikalakara tIrthaMkara sattvI kisI bhI kSetra meM tIrthaMkara ho sakatA hai zaMkA-tIsare naraka se nikalane vAlA jIva kisa kSetra kA tIrthakara hotA hai / samAdhAna-tIsare naraka meM asaMkhyAta jIva tIrthaMkara prakRti ke baMdhaka haiN| (mahAbaMdha pustaka 1, pR. 177) / tIsare naraka se nikalakara ye jIva bharata, airAvata aura videhakSetra ke prAryakhaNDa meM tIrthaMkara hote haiN| kRSNajI tIsare naraka se nikalakara bharatakSetra meM tIrthakara hoNge| - -. saM. 19-3-59/V/ bhaMvaralAla jaina, kucAmana naraka se nikalA jIva torNakara ho sakatA hai zaMkA-kyA samyagdRSTi nArako naraka se nikalakara toyaMkara ho sakatA hai ? samAdhAna-Upara kI tIna pRthiviyoM se arthAt prathama, dvitIya, tRtIya narakoM se nikalakara manuSyoM meM utpanna hokara tIrthakara ho sakatA hai / kahA bhI hai tisu uvarimAsu puDhavIsu raiyA NirayAdo geraiyA udhvaTTidasamANA kavi gadIo Agacchanti // 217 // dave gadIo Agacchanti tirikkhagadi maNusavi ceva // 218 // ...... maNusesu uvvaNallayA maNussA keimekkArasa uppAeMti keimAmiNibohiyaNANamuppAeMti, keI sudaNANamuppAeMti, ke iM maNapajjavaNANamuppAeMti, keI mohiNANamuSpAeMti, keI kevalaNANamappAeMti, keI sammAmicchattamappAeMti, ke I sammattamuppAeMti, keiM saMjamAsaMjamamuppAeMti, keI saMjamamuppAeti / No baladevattaM go vAsudevattamuppAeMti, No cakkaTTittamuppAeMti, keI titthayarattamuppAeMti, keimaMtayaDA hovUNa sijjhati bujhaMti muccaMti pariNivvANayaMti savva duHkhANamaMta parivijANaMti // 220 // -dhavala pu0 6 pR0 491-92 artha-Upara kI tIna pRthiviyoM ke nArakI jIva naraka se nArakI hote hue nikalakara kitanI gatiyoM meM bhAta? // 217 // Upara kI tIna pRthiviyoM se nikalane vAle nArakI jIva do gatiyoM meM Ate haiM tiyaMcagati aura manuSyagati // 218 / / Upara kI tIna pRthiviyoM se nikala kara manuSyoM meM utpanna hone vAle manuSya koI gyAraha utpanna karate haiM-koImAbhinibodhika jJAna utpanna karate haiM, koI zratajJAna utpanna karate haiM, koI manaHparyayajJAna utpanna karate haiM, koI avadhijJAna utpanna karate haiM, koI kevalajJAna utpanna karate haiM, koI samyagmithyAtva utpanna karate haiM, koI samyaktva utpanna karate haiM, koI saMyamAsaMyama utpanna karate haiM aura koI saMyama utpanna karate haiM, kiMtu ve jIva na ba devatva utpanna karate haiM, na bAsudevatva utpanna karate haiM aura na cakravartitva utpanna karate haiN| koI tIrthakaratva utpanna
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ 584 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra karate haiM, koI antakRta hokara siddha hote haiM, buddha hote haiM, mukta hote haiM, parinirvANa ko prApta hote haiM, ve sarva duHkhoM ke anta hone kA anubhava karate haiN| __ "upari tisRbhya udvatitAstiryakSu jJAtAH kecitaSaDutpAdayanti, manuSyeSatpannAH kecinmatizru tAvadhimanaHparyayakevalasamyaktva samyak mithyAtvasaMyamAsaMyamasaMyamAnutpAdayanti, na ca baladeva vAsudeva cakradharatvAnyutpAdayanti, keci. tIrthakaramutpAdayanti, apare karmASTakAntakarAH sidhyanti / tattvArtha rAjavAtika 3/6 yahAM para bhI zrI akalaMkadeva ne prathama tIna naraka se nikale hue nArakI ke manuSya gati meM tIrthaMkara pada prApta karane kA ullekha kiyA hai / "jAyaMte titthayarA tadIyakhoNIya pariyaMtaM // 3 / 291 // ta.pa. artha-tIsarI pRthivI taka ke nArakI jIva vahAM se nikala kara tIrthaMkara ho sakate haiM / isa prakAra naraka se nikala kara tIrthakara honA ArSa granthoM se siddha hai| rAjA zreNika va kRSNajI naraka se nikalakara tIrthaMkara hoNge| -ja. ga. /17-6-71/IX/ ro. lA mittala nArakI marakara praticakrI nahIM hotA zaMkA-amRtacandrAcArya ne tattvArthasAra, dvitIya adhikAra, zloka 152 meM likhA hai ki 'naraka se nikala kara nArakI balabhadra, nArAyaNa aura cakravartI nahIM hote / ' kyA pratinArAyaNa ho sakate haiM ? samAdhAna-ukta kathana meM nArAyaNa meM pratinArAyaNa gabhita hone se 'pratinArAyaNa' zabda kA pRthak grahaNa nahIM kiyA gayA hai / arthAt narakoM se nikalA jIva pratinArAyaNa bhI nahIM hotaa| -pavAvAra 21-4-80/ja. lA.jaina, bhINDara saptama pRthivI se nirgata jIva ke samyaktva guNotpAdana zaMkA-dhavala pu06 pR0 484 para sAtaveM naraka se nikale hue jIva ke samyagdarzana kI prApti nahIM batalAI, kiMtu tiloyapaNNattI meM samyagdarzana grahaNa batAyA hai tathA dhavala pu.9 pR. 352 meM sAtaveM naraka se nikala kara mokSa jAnA batAyA hai, so kaise? samAdhAna-dhavala pu0 6 pR0 484 para sAtaveM naraka se nikale hue jIva ke samyagdarzana kI utpatti kA niSedha kiyA hai, kintu tiloyapaNNattI adhikAra 2, gAthA 292 meM birale jIva ke samyagdarzana kI utpatti kahI hai| dha0 1060 484 para bahulatA kI apekSA se sAtaveM naraka se nikale hae jIva ke samyagdarzana kI utpatti nahIM khii| tiloyapaNNattI meM sUkSma dRSTi se kathana hai ata: vahA~ kabhI kisI eka jIva ke samyagdarzana kI utpatti ho jAne se vidhAna kiyA athavA matabheda samajhanA caahie| sAtavIM pRthvI se nikalakara jIva tiryaMcoM meM utpanna hotA hai eka antarmuhUrta kAla meM tiyaMcoM ke do-tIna bhava dhAraNa kara manuSyoM meM utpanna ho ATha varSa kI Ayu meM samyaktva va saMyama ko grahaNa kara eka antarmuhUrta meM karmoM kA
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 585 nAza kara mokSa ko jA sakatA hai| ja.dha. pu. 6 pR. 11, 82, 116, 192 pu. 7 pR. 77, 84, 174, 276, 406 pu.9 pR. 177 para bhI isa prakAra kathana hai| -. ga. 21-3-63/IX/ba. pra. sa., paTanA tIsarI pRthvI se nikale hue jIva ke prApya/aprApya pada zaMkA-tIsare naraka taka kA jIva nikalakara tIrthakara to ho sakatA hai, kiMtu baladeva, cakravartI Adi nahIM ho sakatA / kyA tIrthakara pada baladeva, cakravartI Adi pada se hIna hai ? samAdhAna-kisI bhI naraka se nikalakara koI bhI jIva baladeva, vAsudeva va cakravartI nahIM ho sakatA kiMtu prathama, dUsare aura tIsare naraka se nikalakara jIva tIrthakara ho sakatA hai| __ mokSamArga kI apekSA tIrthakara pada sarvotkRSTa hai, kyoMki isase tIrtha kI pravRtti hotI hai, kiMtu sAMsArika vaibhava kI apekSA baladeva, vAsudeva aura cakravartI ke adhika vaibhava hotA hai| -jeM.ga. 2-5-63/IX/maganamAlA plaeNna nArakI antarmuhUrta bAda punaH nArako zaMkA-antarAnugama adhikAra meM narakagati ke 'jaghanya antara' ke viSaya meM yaha prazna hai ki "itane thor3e samaya kA antara lekara turanta phira naraka jAne kI yogyatA" yaha kaise ? samAdhAna-eka jIva kI apekSA naraka gati meM nArakI jIva kA antara kama se kama antarmuhUrta kAla hai (dha. pu. 7 pR. 187 sUtra 1-2) naraka se nikalakara garbhopakrAntika tithaMca jIvoM meM athavA manuSyoM meM utpanna ho saba se kama Ayu ke bhItara narakAyu ko bA~dha maraNa kara punaH narakoM meM utpanna hue nArakI jIva ke narakagati se antamuhUrta mAtra antara pAyA jAtA hai (dhavala TIkA) sAtoM hI pRthiviyoM meM nArakI jIvoM ke garbhopakrAntika paryApta tiyaMcoM va manuSyoM meM utpanna hokara sabase kama antamahata kAla rahakara vivakSita naraka meM utpanna hae jIva kA aMtarakAla hotA hai ( pR0 188 sUtra 4 para TIkA ) paryApti pUrNa hone ke pazcAt garbhopakrAntika (garbhaja) tiryaMca meM naraka, svarga Adi Ayu bA~dhane kI yogyatA ho jAtI hai; kintu isa tithaMca kI mAyu antarmuhUrta honI caahie| nArakI jIva tithaMca yA manuSya kI jaghanya Ayu antarmuhUrta bAMdha sakatA hai, kyoMki saMkleza pariNAmoM se tiyaMcAyu va manuSyAyu kA jaghanya sthitibandha hotA hai| naraka meM saMkleza pariNAmoM kI bahulatA hai| -jai.ga.29-3-62/VII/ jayakumAra caturtha pRthivI se niSkAnta jIva ke mokSa zaMkA-cauthe naraka se nikalakara jIva manuSya hokara kyA uso bhava se mokSa jA sakatA hai yA vaha do tIna bhava ke pazcAt mokSa jAyagA? __samAdhAna-cauthI pRthvI se nikalane vAle nArakI jIva do gatiyoM meM utpanna hote haiM-tiyaMcagati aura manuSyagati / manuSyagati meM utpanna hone vAle nArakiyoM meM se koI usI bhava se mukta hote haiM (pa. pu. 6 pR. 488. 489) / usI bhava se mokSa jAne meM koI bAdhA nahIM, kintu cauthe naraka se nikale hae sabhI jIva usa bhava se mokSa nahIM jAte / bahuta se anantakAla taka saMsAra meM bhramaNa karate haiN| -jaM. ga. 12-5-63/lX/ ma. mA. jaina
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ 586 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / antarmuhUrta bAda punaH saptamanaraka kA nArako ho jAnA saMbhava hai| athavA saptama naraka kA eka jIva ke jaghanya antara zaMkA-sAtaveM naraka se nikalakara kama se kama kitane kAla ke pazcAt vaha jIva, punaH sAtaveM naraka meM jA sakatA hai? samAdhAna-sAtaveM naraka se nikalakara garmaja saMjJI paryApta tiyaMcoM meM utpanna haa| vahA~ antamUharta rahakara sammUrcchana matsyoM meM utpanna ho paryApti pUrNa kara sAtaveM naraka kI Ayu kA baMdha kara marA aura sAtaveM naraka meM utpanna ho gyaa| isa prakAra sAtaveM naraka se nikala kara punaH antarmuhUrta pazcAt sAtaveM naraka meM pahuMca sakatA hai| kahA bhI hai ___sattasu puDhavIsu kheraiyANaM tirakkhamaNusagambhovakkatiyapajjattaesupajjiya sadhvajahaNNamaMtomuttamacchiya appivaNiraesuppaNNassa aMtarakAlo sariso tti vuttaM hodi // ' (dha. pu. 7 pR. 188 ) artha-sAtoM hI pRthiviyoM arthAt narakoM meM nArakI jIvoM ke garbhopakrAntika paryAptakoM meM utpanna hokara sabase kama antarmuhUrta kAla rahakara vivakSita narakoM meM utpanna hue jIva kA antara kAla sadRza hI hotA hai, aisA prastuta sUtra ke dvArA kahA gayA hai| -je.ga. 15-1-68/VI/ ....... paMcamakAla meM svarga-naraka meM gamana kahA~ taka ? zaMkA-paMcamakAla meM jIva svarga yA naraka meM kahA~ taka jAte haiM ? samAdhAna-paMcamakAla meM panta ke tIna saMhanana ho sakate haiM / kahA bhI haicautthe paMcama chaThe kamaso viya chattigekka saMhaDaNI // 8 // (karma prakRti graMtha ) artha-avasarpiNI ke cauthe kAla meM chahoM saMhanana, paMcamakAla meM antima ke tIna saMhanana aura chaThe kAla meM antima kA eka sapATikA saMhanana hotA hai| sevaheNa ya gammai Adido cadusu kppjuglotti| tatto bujugala jugale kIliyaNArAyaNaddhoti // 3 // saNNI chassaMhaDaNo vaccaI meghaM tabo paraM cAvi / sevaDAvIrahivo paNa * paNa caduregasaMhaDaNI // 5 // ( kameM prakRti paMtha ) artha-sRpATikA saMhanana vAlA jIva lAntava-kApiSTha svarga taka, kolaka saMhanana vAlA bArahaveM svarga taka aura nArAca saMhanana vAlA 16 svarga taka utpanna ho sakatA hai / / 83 // chahoM saMhanana vAle tIsare naraka taka sapATikA saMhanana se rahita pAMca saMhanana vAle pAMcaveM naraka taka aura supATikA va kIlaka ko chor3akara zeSa cAra maMhanana vAle chaThe naraka taka aura vavavRSabhanArAca saMhanana vAlA sAtaveM naraka taka utpanna ho sakatA hai| __isase siddha hotA hai Ajakala paMcama kAla meM solahaveM svarga taka tathA chaThe naraka taka jIva utpanna ho sakatA hai| -ja.ga.30-11-67/VIII/kavaralAla
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 587 samyaktvI deva-nArakI kI utpatti manuSyoM meM zaMkA-sAgAra dharmAmRta prathama adhyAya ke terahaveM zloka kI TIkA meM likhA hai-'samyagdarzana kI utpatti se pahale jisane Ayu kA bandha nahIM kiyA hai aise avirata samyagdRSTi jIva ke bhI devagati meM vaimAnika devoM ke aura manuSyagati meM cakravAvika uttama manuSyoM ke padoM kI prApti ko chor3a karake zeSa sampUrNa saMsAra kA nAza hone se karma janita klezoM kA apakarSa ho jAtA hai|' arthAt abaddhAyuSka avirata samyagdRSTi jIva bhI vaimAnika devoM meM tathA uttama manuSyoM meM hI paidA hote haiM / ataH prazna hai ki kyA abaddhAyuSka avirata samyagdRSTi jIva bhI marakara ke manuSya ho sakatA hai ? samAdhAna-nArakI yA deva prabaddhAyuSka avirata samyagdRSTi marakara uttama manuSyoM meM hI utpanna hote haiM, kyoMki nArakI yA deva samyagdRSTi manuSyAyu ke atirikta anya prAyu kA bandha nahIM karate / narakAyu yA devAyu kA to deva yA nArakI ke bandha nahIM hotA, aisA svabhAva hai / tiryaMcAyu kI bandha vyucchitti dUsare guNasthAna meM ho jAtI hai| ataH deva va nArakI avirata samyagdRSTi eka manuSyAyu kA hI bandha karate haiM aura marakara manuSyoM meM utpanna hote haiM / kahA bhI hai-"samyagdRSTi nArakI jIva naraka se nikalakara eka manuSya gati meM hI Ate haiN|" (dha0 pu0 6 pR0 451 sUtra 88) / "samyagdRSTi deva maraNa kara kevala eka manuSya gati meM hI pAte haiN|" (30 pu0 6 pR0 480 sana 185) / isa prakAra avirata samyagdRSTi jIva marakara manuSya ho sakatA hai| -jaM. ga. 17-5-62/VII/su. ca. bagar3A nityanigoda dvArA sIdhI manuSyaparyAya prApti zaMkA-nityanigoda se nikalA huA jIva tiyaMca paryAya ke dhAraNa kie binA hI manuSya paryAya ko dhAraNa kara sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna-nitya nigoda se nikalakara jIva anya paryAya ko dhAraNa kie binA manuSya ho sakatA hai isameM koI bAdhA nahIM hai / kahA bhI hai paMcibiyatirikkhasaNNI asaNNI apajjattA paDhavIkAiyA AukAiyA vA, vaNaphaikAiyA NigodajIvA bAvarA sahamA vAvaravaNapphavikAiyA patta yasarIrA pajjattA apajjattA bIiMdiya tIiMbiya-cariviya-pajjatA-pajjattA tirikkhA tirikkhehi kAlagavasamANA kavi gavIo gacchati // 112 // ve gadIo gacchaMti, tirikkhadi. manasargAta kha-maNussesu gacchantA savvatirikkha-magussesu gacchanti, No asaMkhejjavassAuesu gacchanti // 114 // (10 kha0 pu0 6 pR0 457 ) artha-paMcendriya tiryaMca saMjJI va asaMjJI aparyApta, pRthivIkAyika yA jalakAyika yA vanaspatikAyika, nigoda jIva ye saba bAdara yA sUkSma, bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra paryApta yA aparyApta, aura dvIndriya. trIndriya. patarindriya paryApta va aparyApta tiryaMca tithaMcaparyAyoM se maraNa karake kitanI gatiyoM meM jAte haiM ? // 112 // ukta tithaMca jIva do gatiyoM meM jAte haiM-tiryaMcagati aura manuSyagati // 113 // tiyaMcoM aura manuSyoM meM jAne vAle upayukta tithaMca sabhI tithaMca aura manuSyoM meM jAte haiM, kiMtu asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle tiyaMcoM aura manuSyoM meM nahIM jAte // 114 // -je. ga. 23-5-66/IX/hemavAda
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 ] [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : nityanigodiyA jIva manuSyaparyAya prApta kara usI bhava se mokSa jA sakate haiM zaMkA-kyA nitya nigoda se nikalakara sIdhA manuSya hokara usI bhava se mokSa prApta kara letA hai yA nahIM? manuSya Ayu bAMdhane ke yogya pariNAma kisa karma ke udaya se hae? vaha pariNAma usa jIva ke hI kyoM hae usake sAthI ananta jIvoM ke kyoM nahIM hue ? samAdhAna-nitya nigoda se nikalakara sIdhA manuSya hokara usI bhava se mokSa bhI prApta kara sakatA hai / kahA bhI hai "anAdi kAla se mithyAtva ke tIvra udaya se anAdikAla paryanta jinhoMne nityanigoda paryAya kA anubhava liyA thA aise 923 jIva nigoda paryAya chor3akara bharata cakravartI ke bhadravivardhanakumAra Adi putra utpanna hue the| unako zrI AdinAtha bhagavAna ke samavasaraNa meM dvAdazAMga vANI kA sAra sunane se vairAgya ho gyaa| ye rAjaputra isa hI bhava meM trasa paryAya ko prApta hue the| inhoMne jinadIkSA lekara ratnatrayArAdhanA se alpakAla meM hI mokSa lAbha kiyA / ( mUlArAdhanA gAthA 17 TokA) mandakaSAyodaya ke kAraNa vizuddha pariNAmoM se nigodiyA jIva ke manuSyAyu kA baMdha hotA hai| anya nigodiyA jIvoM ke kaSAya kA manda udaya na hone se vizuddha pariNAma nahIM hote ata: unake manuSyAyu kA baMdha nahIM hotaa| aisA niyama nahIM hai ki sabhI nigodiyA jIvoM ke eka hI sAtha kaSAya kA maMda udaya ho| isaliye sabhI jIvoM ke vizuddha pariNAma nahIM hue| -je. ga. 26-6-67/1X/ra. lA. jaina, meraTha devoM meM tithaMcoM kA utpAda kahA~ taka zaMkA-dhavala pustaka naM0 9 pRSTha 307 para-"saMjamAsaMjameNa viNA tirikkhaasaMjada sammAvidroNamANavAdisu uppatti vesnnaado|' yahAM prazna hai ki-avatasamyagdRSTi jaba ki bArahaveM svarga se Upara nahIM jAtA, taba saMyamAsaMyama ke binA tiryaca asaMyata samyagdRSTi AnatAdi svargoM meM kaise utpanna hoMge? caubIsa vaMDaka meM bhI hai"avrata samyaktvI naramAya, bArama te Upara nahIM jaay|" aura bhI kahA hai-"sahasrAra Upara tiyaMca, jAya nahIM ye taji para paMca" yaha bhI niyama hai| samAdhAna-kucha vidvAnoM ne bhramavaza aisA niyama bhASA granthoM meM likha diyA ki pravrata samyagdRSTi manuSya athavA koI bhI tiyaMca bArahaveM svarga se Upara utpanna nahIM ho sakatA / jinako guru paramparA se upadeza prApta haA aise digambara jaina AcAryoM ke atirikta anya kisI ko bhI zAstra-racanA kA adhikAra nahIM hai| Ajakala mAnakaSAya athavA lobhakaSAya vaza bahuta se jIva digambara jaina zAstra athavA pustaka racane kI anadhikAra ceSTA karate haiN| unameM prAyA jaina siddhAnta ke viruddha kathana rahatA hai aura ekAMta kA poSaNa hotA hai| aisI pustakoM ke svAdhyAya dvArA sAdhAraNa janoM kI viparIta zraddhA ho jAtI hai| kisI kA kucha bhI bigAr3a ho, unako to apanI pUjA, mAna-bar3AI athavA rupaye se kaam| SaTkhaNDAgama (jisameM prAyaH dvAdazAMga ke sUtra saMkalita haiM) ke jIvasthAna ke sparzAnugama ke sUtra 27 va 28 meM spaSTa kahA hai ki "asaMyata samyagdRSTi va saMyatAsaMyata guNasthAnavartI tiyaMcoM ne atIta va anAgatakAla kI apekSA kucha kama chaha baTe caudaha vasanAr3I sparza kI haiN|" yadi tiryaMcoM kA utpAda solahaveM svarga taka na mAnA jAve to ukta
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 586 sparza ghaTita nahIM hotaa| asaMyata samyamhaSTi tiyaMca solahaveM svarga taka mAraNAntika samudghAta karate haiM ataH unakA chaha baTe caudaha sparza hotA hai| isa SaTkhaNDAgama sUtra ke anusAra zrI pUjyapAda AcArya ne sarvArtha siddhi adhyAya 1 sUtra kI TIkA meM tathA zrI vIrasena AcArya ne dhavala TIkA meM kathana kiyaa| yaha siddhAMta zrI gautama svAmI gaNadhara dvArA kahA gayA hai jo ki SaTkhaNDAgama Adi granthoM meM lipi baddha kiyA gayA hai| ataH ye grantha prAmANika haiN| anya manuSyoM dvArA racita pustakeM prAmANika nahIM haiN| unake svAdhyAya se lAbha ke sthAna para hAni honA sambhava hai| -jaM. ga. 29-3-62/VII/ ja. ku. jaina 1. manuSya kA nigodoM meM gamana evaM nigodoM kA sIdhA manuSyoM meM gamana zaMkA-kyA paMcamakAla kA jIva ( manuSya dehadhArI) sIdhA nigoda jA sakatA hai, jaba ki mahAbala ke samaya meM cauthe kAla meM vo mantrI migoda gaye likhA hai| dUsare yaha bhI AtA hai ki nigoda se sIdhA manuSya bhI ho jAtA hai| kina pariNAmoM dvArA kaunasI prakRti nirmala huI ki nigoda se manuSya banA aura manuSya se nigoda meM kisa pApa prakRti ke udaya se gayA ? samAdhAna-jIva ke karmodaya sarvathA ekasA nahIM hotaa| kabhI maMdodaya hotA hai aura kabhI tIvrodaya hotA hai| nigodiyA jIva ke Ayubandha ke samaya yadi cAritramoha ke mandodaya ke kAraNa kaSAyoM meM mandatA ho jAtI hai to usa nigodiyA jIva ke manuSya Ayu kA baMdha ho jAtA hai aura vaha nigoda se nikala kara manuSya ho jAtA hai| isI prakAra saMkleza pariNAmoM dvArA manuSya bhI tiyaMcAyu kA baMdha kara nigoda meM utpanna ho jAtA hai| manuSyoM se nigoda meM aura nigoda se manuSya meM utpanna hone meM koI virodha nahIM hai / tattvArthasAra ke jIva-tattva-varNana meM kahA bhI hai trayANAM khalukAyAnAM vikalAnAmasaMjinAm / mAnavAnAM tirazcAM vA'viruddhaH saMkramo mithaH // 154 // dha0 pu06 pR0 457 sUtra 112-114 meM bhI kahA hai ki nigoda jIva bAdara yA sUkSma marakara tiryaMcagati aura manuSyagati meM jAte haiM, kintu asaMkhyAta-varSa kI Ayu vAle nahIM hote / pR0 468-69 sUtra 141-144 meM likhA hai ki 'manuSya mithyAdRSTi karma bhUmija marakara cAroM gatiyoM meM jAtA hai, tiryaMcoM meM jAne vAle uparyukta manuSya sabhI tiyaMcoM meM jAte haiN|' nigoda bhI tithaMca haiN| ataH saba prakAra ke tiyaMcoM meM nigoda bhI A gyaa| -ja. ga. 3-10-63/IX/ma. lA. pha. gha. tejaskAyika va vAyukAyika manuSya nahIM banate zaMkA-tejaskAyika va vAyukAyika se nikalakara jIva manuSya kyoM nahIM hotA? samAdhAna-agnikAyika va vAyukAyika jIvoM ke pariNAma saMkliSTa hote haiM, ataH ve tiyaMcagati ke atirikta anya gatiyoM meM nahIM jaate| "sambateu-vArakAiyANaM saMkiliTThANaM sesgijogprinnaamaabhaavaa|" (dha. pR.6 pR. 458 )
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ 59. 1 [ paM0 ratanacanda jaina mustAra : samasta agnikAyika aura vAyukAyika saMkliSTa jIvoM ke zeSa gatiyoM meM jAne yogya pariNAmoM kA abhAva pAyA jAtA hai| - ga. 4-9-69/VII/su. pra. jana sarIsRpa dUsare naraka taka jAte haiN| zaMkA-sarIsRpa asaMjJI hotA hai / vaha dUsare naraka taka kaise jAtA hai ? samAdhAna-sarIsRpa dUsare naraka taka jAtA hai aura asaMjJI jIva prathama naraka taka jAtA hai aisA ASaM vAkya hai| ataH sarIsapa saMjJI hai| "paDhamadharaMtamasaNI paDhamavidiyA sarisao jaadi|"(ti0p0 2 / 264) prathama naraka ke anta taka asaMjJI utpanna hotA hai tathA prathama aura dvitIya meM sarIsapa jAtA hai / "dharmAmasaMjJino yAnti vazAntAzca srospaaH|" ( tatvArthasAra 21146 ) asaMjJI jIva dharmA-prathama naraka meM jAte haiM aura sarIsRpa baMzA nAmaka dUsare naraka taka jAte haiM / prAyaH sabhI AcAryoM ne sarIsRpa ko dUsare naraka taka jAne kA vidhAna kiyA hai aura asaMjJI jIvoM kA prathama naraka taka jAnA batalAyA hai / isase jJAta hotA hai ki sarIsRpa saMjJI hotA hai / -Ne. ga. 27-7-69/VI/sa. pra. jaina asaMjJI bhI naraka meM jA sakatA hai zaMkA-kyA binA mana ke bhI asaMjI jIva itanA pApa kara sakatA hai ki vaha marakara naraka meM calA jAya? samAdhAna-ekendriya, dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva to itanA puNya-pApa nahIM kara sakate ki ve marakara svarga yA naraka meM utpanna ho jAveM / asaMjJI paMcendriya paryApta itanA puNya yA pApa kara sakatA hai jisase usako devAyu yA narakAyu kA baMdha ho sakatA hai / kahA bhI hai3 . "cidiya tirikkha asaSNipajjattA tirikkhA tirikkhehi kAlagava-samANA kadi gadIo gacchati // 10 // vatsAri gadImo gacchaMti Nirayadi tirikkhagadi maNusagadi devagadi cedi // 10 // Niraesu gacchaMtA paDhamAe puDhavIe geraiesu gacchati // 109 // devesu gacchaMtA mavaNavAsiya-vaNaveMtaradevesu gacchati // 111 // (dha. pu.6 pR. 455-456) artha-paMcendriya asaMjJI paryApta tithaMca jIva tiryaMcaparyAya se maraNa kara kitanI gatiyoM meM jAte haiM ? cAroM gatiyoM meM jAte haiM-narakagati, tithaMcagati, manuSyagati aura devagati / narakoM meM jAne vAlA prathama naraka meM hI jAtA hai| devoM meM jAne vAlA bhavanavAsI aura vyantara devoM meM hI jAtA hai| anyatra bhI kahA hai-"paDhamadharaMtamasaNNa / " (ti0 pa0 2 / 284 ) "prathamAyAmasaMjina utpadyante / " (ta. rA. 3 / 6 ) "dharmAmasaMjJino yAnti / " ( ta. sA. 2 / 166 ) / ina upayukta pArSa granthoM meM bhI yahI kahA gayA hai ki asaMjJI jIva marakara prathama naraka meM bhI utpanna ho sakatA hai| -Ne. ga. 26-11-70/VII) zAstasabhA, revAr3I
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtisva ] paryApta nigoda manuSya bana sakatA hai| zaMkA- lagdhyaparyAptaka nigova jIva kyA manuSyAyu kA baMdha kara sakatA hai ? yadi kara sakatA hai to kaba karatA hai aura kina pariNAmoM se manuSyAyu kA baMdha hotA hai ? samAdhAna - labdhyaparyAptaka nigoda jIva manuSyAyu kA baMdha kara sakatA hai aura marakara manuSya ho jAtA hai / kahA bhI hai " 'paMcidiyatirikkhasaNNI asaNNI apajjatA puDhavIkAiyA zrAukAiyA vA vaNavkaikAiyA Nigoda jIvA vArA humA vAdaravaNa vikAiyA pattayasarIrA pajjattA apajjattA bIiMdiya-tI iMdiya- cauridiya pajjattApajJjattA tirikkhAtiriktehi kAlagadasamANA kadi gadIo gacchati ? // 112 // duve gaMdIo gacchaMti tirikkhargAva cedi / / 113 / / " ( dha. pu. 6 pR. 457 ) artha-paMcendriya tiryaMca saMjJA va prasaMjJI donoM aparyApta, pRthivIkAyika yA jalakAyika yA vanaspatikAyika yA nigoda jIva inake bAdara yA sUkSma va bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra ina sabake paryApta va aparyApta jIva aura dvIndriya-trIndriya caturindriyaparyApta va aparyApta ye saba tithaMca maraNa karake kitanI kitanI gatiyoM meM jAte haiM ? do gatiyoM meM jAte haiM / tiryaJca va manuSyagati ina do gatiyoM meM jAte haiM / [ 591 labdhyaparyAptaka nigoda jIva kI tRtIya bhAga prAyu zeSa rahane para manuSyAyu kA baMdha ho sakatA hai aura apane yogya vizuddha pariNAmoM se manuSyAyu kA baMdha hotA hai / zaMkA-sarve'paryAptakA jIvAH sUkSmakAyAzca taijasAH / paryApta ( lagdhyaparyAptaka ) bhI manuSyoM meM utpanna ho sakate haiM --jai. ga. 28-11-70 / VII / zAstra sabhA, revAr3I vAyavo'saMjJinazcaiSAM na tiryagbhyo vinirgamaH / / ( ta. sA. 2 / 153 ) uparyukta zloka zuddha nahIM lagatA hai| paMcasaMgraha 231 gAthA 356-57 ke artha meM likhA hai ki paM. aparyApta 109 prakRtiyoM ko bA~dhate haiM, yAnI manuSyAyu ko bhI bA~dhate haiN| anya siddhAnta graMthoM meM bhI aisA hI kathana hai / phira aparyApta manuSyagati meM kaise nahIM jA sakatA ? isake liye dhavala graMtharAja pu. 6 pR. 457 sUtra 112 bhI draSTavya hai / samAdhAna - tasvArthasAra pR0 72, zloka 153 azuddha hai / vastutaH aisA nahIM honA caahie| vaise hI zloka saM0 157 meM taijasakAyika tathA vAyukAyika kA kathana hai / ghavala pu0 6 kA kathana ThIka hai / - patrAcAra 14-3-80 / ja. lA. jaina, bhINDara manuSyatiyaMca ko gatyAgati zaMkA- manuSya marakara manuSya hI ho, deva marakara deva hI ho aura nArakI marakara nArakI hI ho, anya rUpa se na ho to kyA Apatti hai ? yathA hiMsA ahiMsA meM, andhakAra prakAza meM, jJAna cAritra meM, jar3a cetana meM, nIma Amra meM viSa amRta meM kamI pariNata nahIM hote /
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ 592 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-manuSya va tiryaJca marakara cAroM gatiyoM meM utpanna hote haiN| deva va nArakI marakara kevala manuSya va tiryaJca do gatiyoM meM utpanna hote haiM, aisA svabhAva hai aura svabhAva meM prazna nahIM hotaa| yadi svabhAva meM bhI prazna hone lage to yaha prazna ho sakatA hai ki agni garma kyoM hai ? yadi yaha mAna liyA jAya ki manuSya marakara manuSya hI ho, deva marakara deva hI ho, nArakI marakara nArakI hI ho to caturgati bhramaNa kA abhAva ho jaaegaa| jo jIva nArakI aura tiryaJca haiM unako kabhI manuSya-paryAya nahIM milegI aura ve tIna gatiyoM ke jIva kabhI mokSa prApta nahIM kara skeNge| manuSya saMkhyAta haiM, unake mokSa prApta kara lene para anya gati ke jIvoM ke manuSyoM meM utpanna na hone se, mokSamArga kA prabhAva ho jaaegaa| (tathA Agama se bhI virodha AtA hai|) eka jIva hiMsA ko tyAgakara ahiMsaka ho jAtA hai / jo pudgala andhakAra rUpa pariNamana kara rahA thA vahI pudagala dIpaka yA sUrya Adi kA nimitta pAkara prakAzarUpa pariNama jAtA hai| jaba jJAna rAgAdi ke tyAga svabhAva rUpa pariNamana karatA hai vaha cAritra hai-rAgAdipariharaNasvabhAvena jJAnasya bhavanaM cArita-samayasAra gAthA 155 TIkA / chadyasthoM ke jJAnAvaraNa karma ke udaya ke kAraNa 'ajJAna' audayika bhAva hai| jitane aMzoM meM jJAna kA abhAva hai usako ajJAna athavA jar3a kahate haiN| jJAnAvaraNa karma kA sarvathA kSaya ho jAne para prajJAna (jar3a ) kA nAza hokara cetana ( kevalajJAna ) rUpa pariNamana ho jAtA hai / jo pudgala paramANu nIma va viSarUpa haiM ve hI paramANu kAla pAkara pAma va amRtarUpa pariNama jAte haiM ataH ina dRSTAntoM dvArA bhI zaMkAkAra ke mata kI siddhi nahIM hotI hai / -jaM. saM. 5-7-56/VI/ ra. lA. jaina, kekar3I presaThazalAkA puruSa ko gatyAgati zaMkA-vesaTha zalAkA ke puruSa kauna jIva hote haiM ? pUrva meM kitanI kisa prakAra kI yogyatA honI cAhie tathA AgAmI kAla meM kyA aise saba puruSa zIghra mokSagAmI hote haiM / samAdhAna-24 tIrthaGkara, 12 cakravartI, 6 nArAyaNa, 9 pratinArAyaNa, 6 balabhadra ( 24 + 12 +8+: +6= 63 ) ye 63 zalAkA puruSa hote haiN| kahA bhI hai - cavIsavAratighaNaM titthayarA chatti khaMDabhara hvii| turie kAle hoMti hu tevaTThisalAgapurisA te // 803 // ( trilokasAra ) artha-caubIsa tIrthaMkara aura bAraha SaTkhaMDa-bharata ke pati arthAt cakravartI aura tIna kA ghana arthAt sattAIsa trikhaMDa-pati arthAt navanArAyaNa, nava-pratinArAyaNa, nava-balabhadra aise ye tresaTha zalAkA puruSa cauthe kAla meM hote haiN| jo pUrvabhava meM manuSya yA tiryaca, nIce kI cAra pRthviyoM ke nArakI, bhavanavAsI deva, vAnavyantara deva va jyotiSI deva ye marakara tresaTha zalAkA puruSa nahIM hote| prathama tIna pRthvI ke nArakI tIrthakara ho sakate haiM, kintu cakravartI, nArAyaNa, pratinArAyaNa va balabhadra nahIM hote| saudharma mAdi svargoM se Akara presaTha zalAkA puruSa hote haiM / ( dhavala pR. 6 pR. 484-500 )
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 593 ___ ina saTha zalAkA puruSoM meM se caubIsa tIrthakara to tadbhava mokSagAmI hote haiM zeSa nikaTa bhavya hote haiMkahA bhI hai tisthayarA taggurako cakkIbala kesirahaNArahA / maMgajakalayarapUrisA bhaviyA sijhati NiyameNa // 1473 // ti0 10 a04 artha-tIrthakara, unake mAtA pitA, cakravartI, baladeva, nArAyaNa, pratinArAyaNa, rudra, nArada, kAmadeva, kulakara ye saba bhavya hote hue niyama se siddha hote haiM / -je'. ga. 4-7-66/1X/ra. lA.jaina, meraTha samyaktvo manuSya videha kSetra meM nahIM jAtA zaMkA-bharata kSetra kA manuSya kisa bhAva se ( mithyAtva bhAva se yA samyaktva bhAva se ) videha kSetra ko manuSyAyu kA baMdha karatA hai aura kisa bhAva se marakara videha kSetra meM utpanna hotA hai ? samAdhAna-samyagdaSTi manuSya ke to manuSyAyu kA baMdha nahIM ho sakatA kyoMki tattvArthasUtra adhyAya 6 meM 'samyaktvaM ca sUtra dvArA yaha kahA gayA hai ki samyagdarzana devAyu ke baMdha kA kAraNa hai, isaliye samyagdRSTi manuSya ke devAyu kA hI baMdha hotA hai| kSayopazama-samyagdRSTi manuSya mara kara deva gati ko hI jAtA hai, anya gati ko nahIM jAtA hai / kahA bhI hai ekkaM hi beva devadi gacchati / SoDAgama 1, 9-9 arthAta-saMkhyAta varSAyuSka ( karma-bhUmiyA ) samyagdRSTi manuSya eka deva gati ko hI jAtA hai| mithyAtva bhAva se mara kara manuSya videha kSetra meM manuSya utpanna hotA hai / -jai. ga. 24-7-67/VII/ja. pra. ma. ku. bharata kSetra kA mithyAdRSTi mara videhakSetra meM jA sakatA hai zaMkA-manuSya kauna se karma kare jisase bharata kSetra kA manuSya mara kara viveha kSetra meM manuSya paryAya ko prApta kara sake, kyoMki vartamAna meM videha kSetra kA manuSya saMyama dhAraNa kara mokSa jA sakatA hai / bharata yA airAvata kSetra kA manuSya mokSa nahIM jA sakatA hai| samAdhAna-bharata kSetra kA samyagdRSTi manuSya to mara kara videha kSetra meM manuSya nahIM ho sakatA hai, isI prakAra videha kSetra kA samyagdRSTi manuSya bhI mara kara bharata yA airAvata kSetra kA manuSya nahIM ho sakatA, kyoMki manuSya yA tiyaMcoM ke samyagdarzana se mAtra devAyu kA hI baMdha hotA hai / aisA "samyaktvaM ca // 21 // " ta0 sU0 ke dvArA kahA gayA hai| jinhoMne mithyAtva avasthA meM manuSyAyu kA bandha kara liyA thA aura usake pazcAt unako samyagdarzana ho gayA hai aise karmabhUmiyA manuSyoM kA yadi samyaktva sahita maraNa hotA hai to ve bhogabhUmi ke manuSyoM meM utpanna hoMge; videha mAdi kI karmabhUmi ke manuSyoM meM utpanna nahIM hoNge|
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 594 ] [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra ___ karmabhUmiyA mithyAdRSTi manuSya marakara videha Adi karmabhUmi kSetroM kA manuSya ho sakatA hai| "alpArambha parigrahatvaM mAnuSasya // 17 // " ta0 sU0 ke sUtra dvArA yaha batalAyA gayA hai ki jisa midhyAhRSTi ke alpa Arambha aura alpa parigraha hai vaha manuSyAyu kA baMdha karatA hai| -je. ga. 23-12-71/VII/ jainImala jaina videhakSetra kA samyagdRSTi mara kara yahA~ janma nahIM letA zaMkA-kyA samyagdRSTi manuSya marakara manuSya nahIM ho sakatA? kyA bharata kSetra kA samyagdRSTi manuSya marakara videha kSetra meM utpanna ho, tIrthakara kevalI yA atakevalo ke pAdamUla meM kSAyika samyaktva utpanna kara mokSa nahIM jA sakatA? zrI kAnajI svAmI videha kSetra meM samyagdRSTi manuSya the ve vahAM se cayakara bharata kSetra meM samyagdRSTi manuSya utpanna hue / jaba videha kSetra kA samyagdRSTi manuSya marakara bharata kSetra kA samyagdRSTi manuSya ho sakatA hai to bharata kSetra kA samyagdRSTi manuSya marakara videha kSetra ke samyagdRSTi manuSyoM meM kyoM nahIM utpanna ho sakatA ? samAdhAna-samyagdRSTi manuSya marakara devoM meM utpanna hotA hai, yadi vaha anya gati meM utpanna hotA hai to usakA samyaktva chUTakara mithyAtva avasthA meM maraNa hotA hai / SaTkhaMDAgama aura usakI dhavala TIkA meM kahA bhI hai "maNusammAiTThI saMkhejjavAsAuA, magussA maNussehi kAlagavasamANA, kavi gadoo gacchati // 163 // ekkaM hi ceva devadi gacchati // 164 // dhavala TIkA-devagai mottaNaNNa gaINamAuaMbaMdhidUNa jehi sammataM pacchA paDivaNNaM te ettha kiNNa gahivA? Na tesi micchattaM gaMtUNappaNo baMdhAuavaseNa uppajjamANANaM sammattA bhAvA / saMkhyAtavarSAyuSka ( karmabhUmijamanuSya ) artha-samyagdRSTi manuSya paryAya se maraNa kara kitanI gatiyoM meM jAte haiM / ve mAtra eka devagati ko hI jAte haiM // 163-164 / / devAyu ke atirikta anya gatiyoM ko bAMdha-kara jina manuSyoM ne pazcAt samyaktva grahaNa kiyA hai unakA yahAM grahaNa kyoM nahIM kiyA arthAt mAtra eka devagati meM hI jAte haiM anya gatiyoM meM nahIM jAte aisA kyoM kahA? nahIM kahA, kyoMki punaH mithyAtva meM jAkara apanI bAMdhI huI Ayu ke vaza se utpanna hone vAle una jIvoM ke samyaktva kA abhAva pAyA jAtA hai| yadi kisI manuSya ne manuSyAyu kA baMdha kara liyA usake pazcAt samyagdarzana utpanna kara liyA hai to vaha samyaktva maraNa ke antarmuhUrta pUrva chUTa jAyagA aura mithyAtva meM jAkara usakA maraNa hogaa| -dhavala pu06 "bhogabhUmau nivRtyaparyAptaka nirvRtyaparyAptaka-samyagdRSTo kApotalezyA jaghanyAMzo bhavati / kutaH karmabhUminaratirazca prArabaddhAyuSAM kSAyikasamyaktve vA vevakasamyaktve vA svIkRte tavaMzajaghanyena tatrotpatti sNbhvaat|" yahA~ yaha kahA gayA hai ki jisa manuSya ne manuSyAyu yA tiyaMcAyu kA baMdha kara liyA hai pazcAt kSAyika samyaktva yA kRtakRtya vedaka samyaktva ko prApta ho gayA vaha jIva marakara bhogabhUmiyA manuSya yA tiyaMcoM meM hI utpanna hogA aura usake kApota lezyA kA jaghanya aMza hogaa| (go0 jI0 531)
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 565 vyaktitva aura kRtitva ] "khavaNAe paTTavago jahi bhave jiyamasA tavo apale / NAdhicchadi tiSNimave daMsaNamohammi khINammi // 113 // ka0 pA0 jayadhavala TIkA- jo uNa pumbAu abaMdhavaseNa bhogabhUmija tirikkhamaNusse suppajjai tassa khavaNApaTuvaNabhavaM motUna aNNe tiSNimavA hoMti / " ja0 dha0 13 / 10 yahA~ para kahA gayA hai ki kSAyika samyagdaSTi usa bhava se atirikta anya tIna bhavoM se adhika saMsAra meM nahIM rahatA / jisane pUrva meM tiryaMca yA manuSya zrAyu kA baMgha kara liyA hai, vaha kSAyika samyagdaSTi marakara bhoga bhUmi kA ho tiryaMca yA manuSya hogA usake tIna bhava hote haiM / " "kSAyika samyagdRSTInAM bhogabhUmimantareNotpatterabhAvAt / dhavala pu0 1 kSAyika samyagdaSTi manuSya marakara bhogabhUmi ke atirikta anyatra utpanna nahIM hotA / yahA~ para yaha prazna ho sakatA hai ki samyagdRSTi manuSya mara kara bhogabhUmi meM hI kyoM utpanna hotA hai karmabhUmi ke manuSya yA tiyaMca meM kyoM nahIM utpanna hotA ? uttara yaha hai / "yatra kvacana samutpadyamAnaH samyagdRSTistatra viziSTavedAdiSu samutpadyata iti gRhyatAm / " dha0 pu0 1 manuSya samyagdaSTi jisa kisI gati meM utpanna hotA hai vaha viziSTa veda Adika prarthAt tatra gati sambandhI viziSTa gati meM hI utpanna hotA hai / yadi devoM meM utpanna hotA hai to vaimAnika ucca devoM meM hI utpanna hotA hai / yadi samyagdaSTi manuSya mara kara manuSya yA tiyaMcoM meM utpanna hotA hai to bhogabhUmiyoM meM hI utpanna hotA hai / isa prakAra samyagdRSTi manuSya marakara manuSyoM meM utpanna hotA hai to bhogabhUmi meM hI utpanna hotA hai karmabhUmi meM utpanna nahIM hotA / samyaktva kI virAdhanA kara mithyAtva meM jAkara midhyAdRSTi manuSya hI karmabhUmi kA manuSya yA tithaMca ho sakatA hai| yaha kahanA ThIka nahIM hai ki videha kSetra kA samyagdRSTi manuSya marakara samyaktva sahita bharata kSetra ke paMcamakAla meM manuSya huA / - jai. ga. 17-11-77 / VIII / nArejI zAstrI paMcamakAla meM samyaktvI jIvoM kA utpAda nahIM hotA zaMkA- kyA paMcama kAla meM bharata kSetra meM samyagdRSTi jIva utpanna hote haiM ? samAdhAna - paMcamakAla nikRSTakAla hai, isa kAla meM bharata kSetra meM samyagdRSTi jIva utpanna nahIM hote / prAyaH pApI jIva hI utpanna hote haiM / bharatakSetra kA samyaktvI marakara bharatakSetra meM janma nahIM letA zaMkA- kyA bharata kSetra kA cauthe paMcama kAla kA manuSya samyaktva sahita maraNa kara bharata kSetra meM manuSya nahIM ho sakatA ? kyA devoM meM hI paidA hotA hai ? - jai. ga. 27-6-66/1X / hemacaMda samAdhAna - samyaktva sahita manuSya yA tiyaMca ke devAyu kA hI bandha hotA hai kyoMki samyagdarzana devAyu ke bamdha kA kAraNa hai, jaisA ki tasvAyaMsUtra adhyAya 6 meM 'samyaktvaM ca sUtra ke dvArA kahA hai| bharata kSetra meM caturthaM
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : va paMcama kAla meM manuSyoM kI Ayu saMkhyAta varSa kI hotI hai asaMkhyAta varSa kI nahIM, kyoMki karmabhUmi prArambha ho jAtI hai / isaliye karmabhUmiyA manuSya saMkhyAtavarSAyuSka kahalAte haiM / isa sambandha meM SaTkhaMDAgama ke nimna sUtra haiM - maNusasammAiTThI saMkhejjavAsAuA maNussA magussehi kAlagadasamANA kadi gavio gacchaMti ? // 163 // eSakaM hi ceva devadi gacchaMti // 164 // dha0 pu0 6 pR0 473-474 artha-manuSya samyagdRSTi saMkhyAtavarSAyuSka ( karma bhUmiyA ) manuSya, manuSya paryAya se maraNa kara kitanI gatiyoM meM jAte haiM ? saMkhyAtavarSAyuSka samyagdRSTi manuSya ekamAtra devagati ko hI jAte haiM / isa sUtra kI TIkA meM zrI vIrasena AcArya ne yaha spaSTa batalAyA hai ki devagati ko chor3akara anya gatiyoM ko bAMdha kara jina manuSyoM ne pazcAt samyaktva grahaNa kiyA hai ve apanI bandhI huI Ayu ke vaza se punaH mithyAtva meM jAkara maraNa karate haiM, una jIvoM ke maraNa kAla meM samyaktva kA abhAva pAyA jAtA hai| darzana moha kI kSapaNA karane vAle manuSya marakara bhogabhUmiyoM meM utpanna hote haiM, karmabhUmiyoM ke manuSyoM meM utpanna nahIM hote| -jeM. ga. 12-8-65/V/ ba. kundanalAla manuSyoM va agnivAyukAyikoM kI gatyAgati zaMkA-paMcAstikAya pR0 63 para kRSNa nIla kApota lezyA ke madhyama aMza se mare aise tithaMca yA manuSya atikAyika vAyakAyika vikalatraya asainI paMcendrI va sAdhAraNa vanaspati meM upaje haiN| jabaki manuSya agnikAya aura vAyukAya meM paidA nahIM hote ? samAdhAna-manuSya marakara agnikAyika va vAyukAyika meM utpanna ho sakatA hai, kintu agnikAya aura vAyakAya kA jIva marakara manuSyoM meM utpanna nahIM ho sakatA / Sa0 khaM0 pu06 pR0 468 sUtra 141, 142 va 144 meM kahA hai 'saMkhyAtavarSAyuSka manuSya maraNa kara cAroM gatiyoM meM jAte haiN| unameM se tiyaMcoM meM jAne vAle uparyukta manaSya sabhI tiyaMcoM meM jAte haiM' 'isase spaSTa hai ki karmabhUmija manuSya marakara sabhI tiryaMcoM meM arthAt pA~coM sthAvarakAya, vikalatraya, saMjJI-asaMjJI tiyaMcoM meM utpanna hote haiM / kintu Sa0 kha0 pu. 6 pR. 458 sUtra 115 va 116 meM thA ki 'agnikAyika aura vAyukAyika bAdara va sUkSma paryAptaka va aparyAptaka tiyaMca maraNa karake ekamAtra tiyaMcagati meM hI jAte haiN| -je. ga. 20-8-64/IX/ gha. lA. seThI, khuraI prabhavya kI utpatti caramagna veyaka taka zaMkA-abhavya jIva nava aveyaka taka utpanna ho sakate haiM yA nahIM? . samAdhAna-abhavya jIva nava graMveyaka taka utpanna ho sakate haiM, kyoMki paMca parivartana meM bhava parivartana meM devoM kI 31 sAgara Ayu kA kathana hai /
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 597 NiraAuA jahaNNA jAva du uvarillao du gevjjo| jIvo micchattavasA bhavadidi hiDido bahaso // 25 // dha. pu. 4 pR. 333, sa. si. 2 / 10, go. jI., jI. pra. 560, bA. aNu. Adi bhavaparivartana rUpa saMsAra meM bhramaNa karatA huA yaha jIva mithyAtva ke vaza se jaghanya narakAyuse lagAkara uparima veyaka kI bhavasthiti ko bahuta bAra prApta ho cukA hai| --jaM.ga. 20-6-68/VI/.... dravyamuni kA caramagnai veyaka taka gamana zaMkA-dhavala meM 16 veM svarga taka asaMyata samyagdRSTi ke utpAda kA varNana hai tathA jayadhavala bhAga 3 meM drayaliMgI muni ke hI 16 veM svarga taka jAnA batalAyA hai so paraspara virodha kathana kaise ? samAdhAna--sAmAnya mithyASTi marakara bArahaveM svarga se Upara utpanna nahIM hotA, kintu yadi vaha dravyaliMgI muni hai to marakara navagraM veyaka taka utpanna ho sakatA hai| asaMyata samyagdaSTi samyagdarzana ke kAraNa solahaveM svarga taka utpanna ho sakatA, kintu yadi vaha samyagdRSTi muni hai to sarvArthasiddhi vimAna taka utpanna ho sakatA hai / kahA bhI hai garatiriyasaayavA ukkasseNaccudotti NiggaMyA / Na ya ayada desamicchA gevejjatotti gacchaMti // 545 / / savvaTThotti suviTThI mahabbaI .............. // 546 // trilokasAra artha-prasaMyata va dezasaMyata samyagdRSTi manuSya va tiryaMca utkRSTapane 16 veM svarga paryaMta jAya haiM tAta upari naahiiN| bahuri dravya kari saMyata ( muni ) ara bhAva asaMyata dezasaMyata va mithyASTi manuSya to uparima graMveyaka paryaMta bAya hai| tAta Upara naahiiN| samyagdRSTi dravya va bhAva kari mahAvratI manaSya sarvArthasiddhi paryaMta jAya hai| -jai. ga. 4-1-68/VII/ zA. ku. bar3ajAtyA mahAmuni hI laukAntika hote haiM zaMkA-laukAntika devoM meM kauna jIva janma le sakate haiM ? samAdhAna-saMyamI muni lokAMtika devoM meM utpanna ho sakate haiM / kahA bhI hai iha khete veraggaM bahubheyaM bhAvidUNa bahukAlaM / saMjamabhAvehi muNI devA loyaMtiyA hoMti // 8 / 646 // ti0 50 thuiNivAsu samANo sahadukkhesu saMbaMdhuriuvagge / jo samaNo sammatto so cciya loyaMtio hovi // 647 // ti010
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ 598 ) [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ___ artha-isa kSetra meM bahuta kAla taka bahuta prakAra ke vairAgya ko bhAkara saMyama se yukta muni lokAMtika deva hote haiM // 646 / / jo samyagdRSTi muni stuti aura nindA meM sukha aura duHkha tathA bandhu aura ripu varga meM samAna hai vahI lokAMtika hotA hai / / 647 / / -Ne. ga. 19-9-66/IX/ra. lA. jana, meraTha paMcama kAla ke muni pracyuta svarga taka jAte haiM zaMkA-paMcamakAla ke bhAvaliMgI muni utkRSTa se utkRSTa kitane svargoM taka jA sakate haiM? evaM dravyaliMgI zuddha vyavahAra cAritra ko pAlana karane vAle muni utkRSTa se utkRSTa kitane svarga taka jA sakate haiM ? . samAdhAna-bharatakSetra AryakhaMDa paMcamakAla meM anta ke tIna saMhanana ( supATikAsaMhanana, kIlitasaMhanana aura ardhanArAcasaMhanana ) hote haiM / kahA bhI hai "cautthe paMcama cha? kamaso chattigekka saMharaNI // 8 // " zrI nemicandra siddhAMta viracita karmaprakRti sapATikA saMhanana vAle jIva svarga meM cauthe yugala taka utpanna ho sakate haiN| kIlita saMhanamavAle jIva chaTTe yugala taka aura ardhanArAca saMhananavAle jIva pAThaveM yugala taka utpanna ho sakate haiM / go. ka. gAthA 29 / paMcamakAla meM ardhanArAcasaMhanana taka ho sakatA hai| ataH jina muniyoM ke ardhanArAca saMhanana hai ve bhAvaliMgI yA dravyaliMgI muni utkRSTa se utkRSTa solahaveM svarga taka utpanna ho sakate haiM / -. ga. 4-4-63/lX/ amRtalAla pArakhI cakravartI kI paTarAnI ke naraka jAne kA niyama nahIM zaMkA-cakravartI kI paTarAnI kauna se naraka meM jAtI hai ? usake naraka jAne kA niyama hai yA nahIM ? samAdhAna-cakravartI kI paTarAnI ke naraka jAne kA koI niyama nhiiN| yadi vaha naraka jAtI hai to chaThe naraka taka jA sakatI hai / kahA bhI hai-"paMcama khidi pariyaMta siMho isthi vichaTTa khidi aMtaM / " siMha pAMcaveM naraka taka utpanna ho sakatA hai, strI chaThI pRthvI ( chaThe naraka ) taka utpanna ho sakatI hai| strI chaThe naraka se Age nahIM jA sktii| -jeM. ga. 16-3-78/VIII/ ra. lA. jana meraTha zaMkA-kyA cakravartI kI paTarAnI naraka meM hI jAtI hai ? samAdhAna-cakravartI kI paTarAnI naraka meM hI jAtI hai aisA koI niyama nahIM hai| apane pariNAmoM ke anusAra cAroM gatiyoM meM jA sakatI hai| yaha saba kiMvadantI hai ki tandulamatsya tathA cakravartI kI paTarAnI naraka meM hI jAte haiN| kisI bhI pAgama meM aisA niyama nahIM likhaa| --patrAcAra 28-10-77/ba. pra. sarAvagI, paTanA
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 566 mlecchakhaNDotpanna manuSya mokSa meM nahIM jA sakatA zaMkA-kyA mleccha khaNDa kA utpanna huA manuSya sakala saMyama grahaNa kara sakatA hai ? kyA vaha mokSa jA sakatA hai ? samAdhAna-sarva mleccha khaNDoM meM mithyAtva guNasthAna rahatA hai| kahA bhI hai"savya milicchammi micchattaM / " ti0 50 saba mleccha khaNDoM meM eka mithyAtva guNasthAna hI rahatA hai / yadi mlecchakhaNDa kA utpanna huA manuSya prAryakhaNDa meM prA jAve to vaha sakala saMyama dhAraNa kara sakatA hai| "mlecchabhUmija manuSyANAM sakala saMyama grahaNaM kathaM saMbhavatIti nAzaMkitadhyaM digvijayakAle cakravartinA saha AryakhaNDamAgatAnAM mleccharAjAnAM cakravAdibhiH saha jAtavaivAhika saMbandhAnAM saMyamapratipatteravirodhAt / ' -la0 sA0 pR0 249 koU AzaMkA kare ki mleccha khaMDa kA upajyA manuSya ke sakala saMyama kaise saMbhave ? aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki digvijaya ke samaya jo mlecchakhaMDa ke manuSya cakravartI ke sAtha AryakhaNDa virSa Ave bhaura tina se cakravartI Adi ke vivAha Adi sambandha pAie hai tinake sakala saMyama hone meM koI virodha nahIM hai| mlecchakhaNDa kA manuSya jaba prAryakhaNDa meM A jAtA hai aura yahA~ para usake vivAha Adi sambandha ho jAte haiM to usake saMskAra kucha badala jAte haiM aura vaha muni dIkSA grahaNa ke yogya ho jAtA hai, kintu usake pariNAmoM meM itanI vizuddhatA nahIM AtI hai ki vaha kSapaka zreNI prArohaNa kara sake, isIliye vaha usI bhava se mokSa nahIM jA sakatA hai| -jeM. ga. 30-7-70/VIII/ zAsva sabhA, revAr3I zaMkA-mleccha khaNDa kI kanyA jisakA vivAha cakravartI se ho jAtA hai kyA usase utpanna huI santAna mokSa jA sakatI hai? samAdhAna-isa viSaya meM spaSTa ullekha mere dekhane meM nahIM pAyA, kintu unake mokSa jAne meM koI bAdhA nahIM AtI, kyoMki ve Arya haiM tathA AryakSetra meM utpanna hue haiN| -panAvAra 3-8-60/ba. pra. sarAvagI, paTanA manuSya tejaskAyika va vAyukAyika meM bhI jAte haiM zaMkA-caubIsa ThANA meM likhA hai ki manuSya tejakAya vAyukAya meM utpanna nahIM hotA hai / kyA kAraNa hai? samAdhAna-manuSya marakara tejakAyika aura vAyukAyika meM bhI utpanna hote haiM / kahA bhI hai
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 600 ] [ paM0 ratanacanda jana mukhtAra / "maNusA maNusapannatA saMkhejjavAsAumA mAsA maNuse hi kAlagavasamANA kadi gadio gacchati ? 141 // cattAri gadIo gacchaMti NirayagaI tirikkhagaI maNusagaI devagaI cedi // 142 // tirikkhesu gacchaMtA samvatirikkhesu gacchati // 144 // " dhavala pu0610468-69| ___ artha- manUSya va manuSya paryApta mithyAraSTi saMkhyAtavarSAyuSka manuSya manuSya paryAya se maraNa kara kitanI gatiyoM ko jAte haiM ? upayukta manuSya cAroM gatiyoM meM jAte haiM-narakagati, tiyaMcagati, manuSyagati aura devagati / tiyaMcoM meM jAne vAle manuSya, uparyukta manuSya sabhI tiyaMcoM meM jAte haiM / mithyAiSTi manuSya marakara sabhI tiryacoM meM utpanna hotA hai isa sUtra se spaSTa ho jAtA hai ki mithyASTi manuSya marakara agnikAyika aura vAyukAyika meM bhI utpanna ho sakatA hai| agnikAyika aura vAyukAyika jIva marakara manuSyoM meM utpanna nahIM hote haiN| kahA bhI hai sarve'pi tejasA jIvAH sarve caanilkaayikaaH| manujeSu na jAyante janmanyanantare // 2 / 157 // tatvArthasAra saba agnikAyika aura vAyukAyika jIva marakara janmAntara meM manuSyoM meM utpanna nahIM hote haiM / "teukAiyA vAukAiyA, vAvarA suhamA pajjattA apajjattA tirikkhA tirikkhehi kAlagavasamANA kavi gadIo gacchati ? 115 // ekkaM ceva tirikkha gadi gacchati // 116 ||dhvl pu0 6 pR. 458 / agnikAyika aura vAyukAyika vAdara va sUkSma paryAptaka va aparyAptaka tiyaMca, tiyaMcaparyApa se maraNa karake kitanI gatiyoM meM jAte haiM tayaMca ekamAtra tithaMca gati meM hI jAte haiN| -Ne. 1. 27-7-69/VI/su. pra. jana paMcamakAla ke manuSya ko svarga meM gamana somA zaMkA-paMcama kAla kA jIva kaunase svarga taka jA sakatA hai ? kahIM sunane meM AtA hai ki pAMcaveM svarga taka jAtA hai| koI vidvAna bArahaveM svarga taka gamana batAte haiN| kRpayA samAdhAna kraaveN| samAdhAna- paMcamakAla meM tIna hIna saMhanana hote haiM / arddhanArAca saMhanana vAlA acyuta svarga taka jA sakatA hai| go00 gAthA 29,karmaprakRti evaM triloksaar| [ ukta kathana se pratIta hotA hai ki paMcama kAla meM janmA yogya manuSya acyuta svarga taka jA sakatA hai| ] -panAvAra 28-1-78/ ja. lA. jena, trINDara landhyaparyAptaka kI Ayu bA~dhane vAlA bhogabhUmi meM jA sakatA hai| zaMkA-labdhyaparyAptaka manuSya kI Ayu kA bandha karane vAlA jIva kyA vAna dene para bhogabhUmi meM jA sakatA hai?
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 601 samAdhAna-labdhyaparyAptaka manuSya kI Ayu kA bandha karake dAna dene para anya apakarSa meM vaha punaH eka pUrvakoTi se adhika prAyu kA bandha karake athavA, antima asaMkSepAnA meM adhika sthiti vAlI manuSyAyu kA bandha ho jAne para vaha bhogabhUmi meM utpanna ho sakatA hai| isameM kucha bhI bAdhA nahIM hai| -palAcAra 21-4-80/ ja. lA. jaina, bhINDara tIrthakara prakRtibandhaka kA tRtIya pRthivI taka gamana zaMkA-SoDazakAraNa bhAvanA bhAne se jisa jIva ko tIrthakara prakRti kA baMdha ho gayA, kyA vaha jIva pUrva saMcita karma se narakoM meM jA sakatA hai, yadi hA~ to kauna se naraka taka ? samAdhAna-jisa manuSya ne narakAyu kA baMdha kara liyA hai aura usake pazcAt tIrthakara prakRti kA baMdha karatA hai to vaha manuSya marakara tIsare naraka taka utpanna ho sakatA hai / mahAbaMdha meM zrI bhUtabalI bhagavAna ne kahA hai"titthayara-jahaNaNeNa cadurAsIvi-vAsa sahassANi, ukkasseNa tiNi sAga0 sAdireyANi / " -mahAbaMdha pu0 1 pR0 45 narakagati meM eka jIva kI apekSA tIrthaMkara prakRti kA jaghanya baMdha kAla 84 hajAra varSa hai tathA utkRSTa kAla sAdhika tIna sAgara pramANa hai| sAdhika tIna sAgara kI Ayu tIsare naraka meM hI saMbhava hai, kyoMki dUsare naraka meM pUre tIna sAgara kI hai / dhavala pu0 6 pR. 492 sUtra 220 meM bhI kahA hai naraka meM Upara kI tIna pRthiviyoM se nikala kara manuSyoM meM utpanna hone vAle gyAraha guNoM ko prApta kara sakate hai (1) koI mabhinibodhika jJAna utpanna karate haiM, (2) koI zruta jJAna utpanna karate haiM, (3) manaHparyaya jJAna utpanna karate haiM, (4) avadhijJAna utpanna karate haiM, (5) kevalajJAna, (6) samyagmithyAtva, (7) samyaktva, (5) saMyamAsaMyama, (9) saMyama, (10) tIrthakara utpanna karate haiM, (11) antakRta hokara siddha hote haiN| isa sUtra se bhI siddha hotA hai ki tIsare naraka se nikala kara tIrthakara ho sakatA hai| -jaM.ga. 10-4-69/V/........ deva paryAya se tiryaMca paryAya zaMkA-pahale aura dUsare svarga ke deva kyA marakara tiryaca hote haiM, aisA koI niyama hai ? samAdhAna-bArahaveM svarga taka ke deva mara kara tiryaca ho sakate haiM aura dUsare svarga taka ke deva mara kara ekendriya bhI ho sakate haiN| aisA zAstravacana hai| -jaM. saM 29-11-56/la. pa. dharamapurI sarvArthasiddhi se pAkara avadhi sahita hI manuSyoM meM utpanna hote haiM zaMkA-bharatajI aura bAhubalIjI sarvArtha siddhi se Aye the, kyA ve avadhijJAna sAtha lAye the? jabaki tIrSakaroM ke atirikta anya ke sAtha avadhijJAna nahIM maataa| tayaca payAya
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 602 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-sarvArthasiddhi se manuSyoM meM utpanna hone vAloM ke avadhijJAna sAtha AtA hai, aisA sarvajJa kA upadeza hai| dvAdazAMga ke sUtra nimna prakAra haiM, jinako bhUtabali AcArya ne SaTkhaMDAgama meM graMthita kiyA thA samvasiddhivimANavAsiyadevA devehi cadusamANA kadi gadIo Agacchati // 241 // ekkaM hi ceva maNusagadimAgacchati // 242 // maNusesu uvaNallayA maNusA tesimAbhiNibohiyaNANaM sudaNANaM ohiNANaM ca NiyamA asthi / .......... // 243 // dhavala pu0 6 0 500 artha-sarvArtha siddhi vimAnavAsI deva devaparyAyoM se cyuta hokara kitanI gatiyoM meM Ate haiM ? sarvArthasiddhi vimAnavAsI deva cyata hokara kevala eka manuSyagati meM hI pAte haiN| sarvArthasiddhi vimAna se cyuta hokara manuSyoM meM utpanna hone vAle manuSyoM ke AbhinibodhikajJAna, zruta jJAna aura avadhijJAna niyama se hotA hai| -jaM. ga. 12-8-65/V/ a. kundanalAla jIvoM kA anya bhava viSayaka utpatti sthAna kathaMcit niyata va kathaMcit aniyata zaMkA-jIvoM kA utpatti sthAna kaise aura kaba niyata hotA hai arthAta marane ke bAda yA marane se kucha pahale yA Ayu baMdha ke samaya ? kisI jIva kA koI utpatti sthAna niyata huA, kintu isI bIca meM vaha yoni sthAna bigar3a jAya taba vaha jIva kahA~ utpanna hogA? samAdhAna-utpattisthAna ke niyata hone ke viSaya meM koI spaSTa nirdeza prArSa granthoM meM mere dekhane meM nahIM aayaa| vibhinna granthoM kA svAdhyAya karane se yaha niSkarSa nikalatA hai ki utpatti sthAna ke niyata hone kA koI ekAnta niyama nahIM hai| rAjA zreNika ne sAtaveM naraka kI Ayu kA baMdha kiyA thA aura Ayu baMdha ke samaya sAtavA naraka utpatti sthAna niyata ho gayA thA, kintu Ayu kA apakarSaNa karake mAtra caurAsI hajAra varSa kI Ayu kara lI jisase rAjA zreNika marakara prathama naraka ke prathama pAthar3e meM utpanna hue| ghAtAyuSka vAle jIva mAyu baMdha anya svarga kI karate haiM aura marakara anya svarga meM utpanna hote haiN| isaliye Ayu baMdha ke samaya utpatti sthAna niyata ho jAtA hai, aisA ekAnta niyama nahIM hai| jo mAraNAntika samudghAta karane vAle jIva haiM, inakA maraNa se antarmuhurta pUrva utpatti sthAna niyata ho jAtA hai| kucha kA maraNa samaya utpatti sthAna niyata hotA hai| tIrthakara Adi kA utpattisthAna bahuta pahale niyata ho jAtA hai / zrIkRSNa ke suputra zambu kA utpatti sthAna hAra para nirbhara thaa| isa prakAra jIva ke utpatti sthAna ke niyata hone kA koI ekAnta niyama nahIM hai| -jeM. ga. 12-2-70/VII/ ra. lA. jaina, meraTha -
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] loka-racanA citrAdi 16 pRthviyoM kA avasthAna kahA~ hai ? zaMkA-citrAdi 16 pRviyA~ kahA~ haiM ? kyA ye madhyaloka aura prathama naraka ke bIca meM haiM ? samAdhAna-ratnaprabhA pRthvI ke tIna bhAga haiN| usameM jo Upara kA khara bhAga hai usameM ye citrAdi 16 pradhviyAM haiM aura sabase nIce ke abbahala bhAga meM prathama naraka hai| kharapaMkappabbahulA bhAgA rayaNappahAe puDhavIe / bahalattaNaM sahasA solasa causIdi sIdI ya // 9 // parabhAgo NAvagvo solasabhedehiM saMjudo NiyamA / cittAdIo khibio tesi cittA bahuviyappA // 10 // adholoka meM sabase pahalI ratnaprabhA pRthvI hai| usake tIna bhAga haiM-kharabhAga, paGkabhAga aura abbahula bhAgoM kA bAhalya kramazaH 16000, 84000, 80000 yojana pramANa hai||9|| inameM se khara bhAga 16 bhedoM sahita haiM / ye solaha bheda citrAdika solaha pRthvI rUpa haiM // 10 // ti.pa.dU. adhi. tatra ratnaprabhAyAM abbahulamAge uparyadhazcakakayo jana sahasra varjayitvA madhye narakANi bhavanti / -rA. vA. 3 / 2 / 2 pR0 162 ratnaprabhA pRthvI ke anbahula bhAga ke Upara nIce ke eka-eka hajAra yojana chor3akara madhyabhAga meM narakabila haiN| citrApRthvI ke Upara madhyaloka hai| -patAdhAra/ca. lA. jaina bhINDara jambUdvIpa prAdi asaMkhyAta dvIpa samudroM ke nIce khara pRthvI meM deva nahIM rahate zaMkA-sarvArtha siddhi a0 4 sUtra 11 kI sa0 si0 meM likhA hai ki "isa jambUdvIpa se asaMkhyAta dvIpasamudra lAMghakara Upara ke khara-pRthvi bhAga meM sAta prakAra ke vyantaroM ke AvAsa haiN|" yahA~ asaMkhyAta dvIpasamutroM ke lAMghane se kyA abhiprAya hai ? samAdhAna -jambUdvIpa Adi asaMkhyAta dvIpasamudroM ke nIce khara pRthvI meM devoM ke [ vyantara devoM ke ] nivAsa sthAna nahIM haiM, kintu una asaMkhyAta dvIpasamudroM ke pazcAt jo asaMkhyAta dvIpasamudra zeSa rahate haiM unake nIce sthita khara pRthvI meM vyantara devoM ke nivAsa haiN| yaha abhiprAya hai| asaMkhyAta ke asaMkhyAta bheda hone se asaMkhyAta meM se asaMkhyAta ghaTAne para zeSa bhI asaMkhyAta raha jAtA hai| INFINITE-INFINITE INFINITE. isako gaNitajJa jAnate haiM / -pavAdhAra agasta 77 ja. lA. jana, bhINDara bhoga bhUmi meM bhojana sAmagrI pracitta hai zaMkA-kalpavRkSoM se jo bhojana sAmagrI milatI hai kyA vaha acetana hotI hai ? yadi aisA hai to kyA vaha banaspati kI zreNI meM nahIM ginI jA sakatI?
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra | samAdhAna - kalpavRkSoM se jo bhojana sAmagrI milatI hai vaha acita ( acetana ) hotI hai / vaha vanaspati kI zreNI meM nahIM AtI / 604 ] -- jai. ga. 9-1-64 / IX / Ta. lA. jaina, meraTha bhogabhUmi meM kapar3oM va vastroM kI kalpavRkSoM se prApti zaMkA- kalpa vRkSoM se kapar3e sile hue aura gahane ghar3e hue milate haiM kyA ? kalpavRkSa se prApta vastuoM kA prayoga karmabhUmi ke jIva bhI kara sakate haiM yA nahIM ? samAdhAna - aisA pratIta hotA hai ki bhoga bhUmiyA jIva sile hue vastra nahIM pahanate the, rahate the isaliye sile hue kapar3oM kA prasaMga nahIM AtA thA / AbhUSaNa ghar3e hue milate the kahA bhI hai tarao vibhUsaNaMgA kaMkaNa kaDisuttahAra keyUrA / maMjIra kaDayakuNDala tiroDamauDAdiyaM detAM / / 4 / 345 ti. pa. dhotI dupaTTA artha - bhUSaNAMga jAti ke kalpavRkSa kaMkaraNa, kaTisUtra, hAra, keyUra, maMjIra, kaTaka, kuNDala, kiroTa aura mukuTa ityAdi AbhUSaNoM ko pradAna karate haiM / isI prakAra jaMbUdIvaM paNNattI 2 / 129 pR. 23 va loka vibhAga pR. 84 adhikAra 5 gAthA 16 meM kahA hai / zrI tIrthaMkara bhagavAna svarga ke kalpavRkSoM se prApta sAmagrI kA prayoga karate haiN| zrI tIrthaMkara bhagavAna karma bhUmi ke jIva hote haiM / svarga va bhoga- bhUmi ke kalpavRkSoM meM bheda zaMkA - bhogabhUmi ke kalpa vRkSoM se svargoM ke kalpa vRkSoM meM kyA vizeSatA hai ? meM -- jai. ga. 19-9-66/1X / ra. lA. jaina, meraTha samAdhAna - bhogabhUmi ke kalpa vRkSoM kA kathana tiloyapaNNatto adhikAra 4 gAthA 342 354 loka vibhAga 5 / 13-24 tathA jambUdIpapaNNattI 2 / 126-137 meM pAyA jAtA hai / svarga ke kalpavRkSoM kA kathana vasunandi zrAvakAcAra gAthA 431-432 meM hai / jisase jJAta hotA hai ki svarga meM bhojana pAna Adi ke kalpavRkSa nahIM haiM / - ga. 19-9-66 / IX / ra. lA. jaina, meraTha mAnuSottara se pare sarvatra prakAza hai| zaMkA-DhAI dvIpa se bAhara sUryoM ke sthira rahane se jahA~ rAtri hai, vahA~ rAtri tathA jahA~ sUrya kA prakAza pahu~catA hai vahA~ dina hI zAzvata rUpa se rahate haiN| kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna - eka sUrya kA prakAza pacAsa hajAra yojana taka jAtA hai / DhAI dvIpa se bAhara yadyapi sUrya sthira haiM, kintu eka sUrya se dUsare sUrya ke eka lAkha yojana kI dUrI para sthita hone se sarvatra prakAza rahatA hai| hA~, prakAza meM honAdhikatA kA antara avazya rahatA hai / - palAdhAra 19-12-79 / ja. lA. jaina, bhINDara
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 6.5 kailAsa parvata kahA~ hai zaMkA-kailAsaparvata kahA~ hai ? batAie / kyA isake abasthAna yA kSetra ke bAre meM koI Agama-pramANa milatA hai ? samAdhAna-kailAsaparvata kahA~ para hai, isakA patA nahIM hai| zrI prAdinAtha bhagavAn ko mokSa gaye lagabhaga eka kor3Akor3I sAgara bIta gye| usa samaya se aba taka pRthvI meM aneka parivartana ho gye| jahA~ parvata the vahA~ Aja samudra haiM tathA jahA~ samudra the vahA~ Aja parvata haiM, isaliye kailAzaparvata ke viSaya meM kucha nahIM kahA jA sktaa| Agama meM kailAsaparvata kA ullekha avazya hai, parantu kauna kaha sakatA hai ki vaha amuka jagaha para hai|' -palAghAra/ja. lA. jaina, bhINDara kAlodasamudra kA kinArA TA~ko se kATa diyA gayA ho, aisA hai zaMkA-sarvArtha siddhi a03 sUtra 33 kI TIkA meM pR0 166 para likhA hai ki "kAlodasamadrakA ghATa aisA mAlUma detA hai [ dikhAI par3atA hai ] ki use TaoNkI se kATa diyA ho|" samAdhAna-dhAtakIkhaNDa dvIpa aura kAloda kA jo sandhibhAga hai vaha ghATa hai| vahA~ para kAloda samudra eka hajAra yojana gaharA hai| lavaNa samudra kinAre para makkhI ke paMkha ke samAna gaharA hai aura Age-Age adhika gaharA hai tathA vahI bIca meM eka hajAra yojana gaharA hai| puna: dUsare kinAre kI ora bhI gaharAI isI prakAra hai| parantu kAloda kinAre Adi para sarvatra eka hajAra yojana gaharA hai, isalie 'usako TAMkI se kATa diyA gayA hai, aisA kahA gayA hai| kAloda [ kAlodadhisamudra ] kA kinArA dIvAra ke samAna hai, DhAlU nahIM hai / -pavAcAra agasta 77/1. lA. jaina, bhINDara nandIzvara dvIpa ke 52 caityAlayoM ko dizAdi kA varNana zaMkA-nanvIzvara dvIpa ke 52 caityAlaya kisa dizA meM haiM ? aura kisa prakAra sthita haiM ? samAdhAna-tiloyapaNNattI ke pAMcaveM mahAdhikAra meM gAthA 57 se 78 taka nimna prakAra kathana pAyA hai nandIzvara dvIpa ke bahumadhyabhAga meM pUrva dizA kI ora aMjanagiri parvata hai| yaha parvata 1000 yojana gaharA 84000 yojana U~cA, aura saba jagaha 84000 yojana vistAra vAlA hai| usa parvata ke cAroM ora cAra dizAoM meM caukoNa cAra draha haiN| inameM se pratyeka 100000 yojana vistAra vAlA hai| ye draha eka hajAra yojana gahare haiN| nandA, nandavatI, nandottarA aura nandighoSA nAmaka ye cAra draha, aMjanagirI ke pUrvAdika dizAoM meM pradakSiNArUpa se sthita haiN| ina drahoM ( vApikAoM) ke bahumadhyabhAga meM dahI ke samAna vaNaM vAle eka-eka dadhimukha nAma parvata haiN| inameM se pratyeka parvata kI UMcAI 10000 yojana pramANa hai, vistAra bhI 10000 yojana hai. gaharAI 1000 yojana hai| ye parvata gola haiM / vApikAoM ke donoM bAhya konoM meM se pratyeka meM dadhimukha ke sahaza suvarNamaya ratikara nAmaka do parvata haiN| pratyeka ratikara parvata kA vistAra va UMcAI 1000 yojana hai aura gaharAI 250 yojana hai| 1. phailAzaparvata zrInikhara aura siddhazikhara ke bIca meM hai| yathA-lakSa kailAzamAsAdya zrI siddhazikharAntare / paurNamAsIdine pauSe niricchaH samupAvizat // 323|| parva 47 ma. pu.. -sampAdaka
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ [60 ratanacanda jaina mukhtAra ! __eka aMjanagiri, cAra dadhimukha aura ATha ratikara parvatoM ke zikhara para uttama ratnamaya eka-eka jinendra maMdira sthita haiN| pUrva dizA ke samAna hI dakSiNa, pazcima aura uttara bhAgoM meM bhI isI prakAra racanA hai| vizeSa itanA hai ki ina dizAoM meM sthita bApikAoM ke nAma bhinna-bhinna haiN| jaise pazcima aMjana giri kI pUrvAdika dizAoM meM vijayA, vaijayantI, jayantI aura aparAjita cAra vApikAyeM haiN| dakSiNa aMjanagiri kI cAroM dizAoM meM arajA, virajA, azokA, aura vItazokA cAra vApikAyeM haiN| uttara aMjanagiri kI pUrvAdika dizAoM meM ramyA, ramaNIyA, suprabhA, aura sarvatobhadrA nAmaka cAra vApikAe~ haiN| -jaM. ga. 1-5-75/VII/ro. lA. mittala sudarzanameru ke uttara meM jaMbUvRkSa tathA dakSiNa meM zAlmalI vRkSa hai zaMkA-tIna loka pUjA vidhAna paM0 hemacandajI kRta meM jambU vRkSa ko sthiti sudarzana mera ke uttara meM va zAlmalI vRkSa ko sthiti sudarzana meru ke dakSiNa meM batAI hai kintu paM0 TekacandajI kRta tInaloka pUjAvidhAna meM jammUvRkSa sudarzanameru ke dakSiNa meM aura zAlmalI vRkSa sudarzanameha ke uttara meM batAyA hai| ina donoM kathanoM meM kaunasA kathana ThIka hai ? samAdhAna-zAlmalI vRkSa devakuru kSetra ke bhItara niSadha parvata ke uttara pArzvabhAga meM, vidyutprabha parvata se pUrva dizA meM sItodA nadI kI pazcima dizA meM aura mandaragiri ( sudarzana meru ) ke naiRtya bhAga meM sthita hai| jambUvRkSa mandara paryanta ( sudarzana meru ) kI IzAna dizA meM nIlagiri ke dakSiNa pArzva bhAga meM bhaura mAlyavaMta ke pazcima bhAga meM sItA nadI ke pUrvataTa para sthita hai| tiloyapaNNattI cauthA mahAadhikAra gApA 2146 va 2194 / uttarakuru ke madhya meM sudarzana meru kI uttara-pUrva ( IzAna ) dizA meM mahAratnoM ke samUha se piMjarita jambUvRkSa hai| jambUvIvapaNatI, chaThA uddezya, gAthA 57 / sItA nadI ke pUrvataTa para, meru parvata te IzAna dizA meM uttarakuru bhoga bhUmi virSe jambUvRkSa hai; tathA sItodA nadI ke pazcima taTa para, meru parvata te naiRta dizA meM devakuru bhogabhUmi meM / viSa zAlmalI vakSa hai|( trilokasAra gAthA 639 va 651 ) / uttarakuru ke madhya meM meru kI IzAna dizA meM sItA nadI aura nIla parvata ke bIca meM anAdi-prakRtrima-pRthvIkAyika jambUvRkSa hai ( vRhada vyasaMgraha gAthA 35 kI TIkA) ina mAgama pramANoM se siddha hai ki sudarzana meru ke uttara meM jambUvRkSa aura dakSiNa meM zAlmalI vRkSa hai| -jaM. saM. 8-1-59/V/ TI. pa. jaina, pacevara sUrya dvArA eka dina meM eka galI kA pAra honA zaMkA-sUrya ko jambUdvIpa meM gamana karane kI 183 galiyA~ haiN| uttarAyaNa meM 6 mahIne hote haiN| bAhya vIpI se abhyantara vIthI taka Ane meM eka sUrya ko 6 mAsa lge| isa prakAra eka sUrya ne eka dina meM eka galI pAra kI kintu sUrya kI cAla ko dekhate hue eka sUrya ko eka galI ko pAra karane meM do dina lagane caahiye| samAdhAna-jambUdvIpa meM do sUrya haiM aura una donoM sUryoM ke cAra kSetra eka hI haiM ataH donoM sUryo dvArA eka galI eka dina meM pAra ho jAtI hai| tiloyapaNNattI meM kahA bhI hai jambUbIvammi duve vivAyarA tANa ekka cAramahI / ravivivAdhiyapaNasayabahattarA joyaNANi tavvAso // 7 // 217 //
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 607 artha-jambUdvIpa meM do sUrya haiN| una donoM kI cAra pRthvI eka hI hai| isa bAra pRthivI kA vistAra sUryabimba se adhika cAra sau dasa yojana pramANa hai| isa prakAra 6 mahIne meM 183 galiyoM ko eka sUrya pAra kara letA hai| -jaM. ga. 15-1-70/VII rAjakinoTa jaMbadvIpa meM sarya kI saMkhyA aura unakA cAra-kSetra zaMkA-jambUdvIpa meM sUrya ko hoya haiM jinakA gamana kSetra 510 yojana hai| jisameM se 330 yojana gamana kSetra jambUdvIpa se bAhara lavaNa samudra para hai / jambUdvIpa kA sUrya lavaNa samudra para bhramaNa kare to jahA~ lavaNa samudra meM cAra sUrya batAye vahAM para sUryoM kI saMkhyA chaha ho jAyagI ? . samAdhAna-zaMkAkAra ne svayaM jambUdvIpa meM do sUrya mAne haiN| inakA gamana kSetra jambUdvIpa se mile hue bAharI bhAga meM ho jAne se kyA ye jambUdvIpa ke sUrya nahIM raheMge / yadi jambUdvIpa se mile hue bAharI kSetra meM ina sUrya ke gamana karane mAtra se ye lavaNasamudra ke sUrya ho jAveM to jambUdvIpa meM sUryoM kA abhAva ho jAne se Agama se virodha mA jAyagA, kyoMki Agama meM jambUdvIpa ke do sUryoM kA upadeza pAyA jAtA hai / vaha Agama isa prakAra hai jaMbUdIvammi duve divAyarA tANa ekkacAramahI / ravivivAdhiyapaNasayadahuttarA joyaNANi tavvAso // ti0 50 7 / 217 artha-jambUdvIpa meM do sUrya haiN| unakI bAra pRthivI ( gamana kSetra ) eka hI hai| isa cAra pRthivI kA vistAra sUrya bimba se adhika pAMca sau daza yojana pramANa hai| -jaM. ga. 12.3-64/IX/sa. ku. seThI grahaNa prAdi ke samaya candravimAnastha jinabimba kI sthiti zaMkA-candramA ke vimAna meM jina bimba virAjamAna haiM to amAvasyA, pratipadA va dvitIyA ke dina jisa samaya candramA kI kalA kama ho jAtI hai usa samaya yA grahaNa ke samaya jina bimba kahA~ rahatA hai ? samAdhAna-amAvasyA, pratipadA va dvitIyA ke dina yA anya tithiyoM meM athavA grahaNa ke samaya bhI caMdramA kA vimAna jyoM kA tyoM pUrNa rahatA hai| candramA kA vimAna ghaTatA bar3hatA nahIM hai kiMtu candravimAna ke nIce kRSNa varNavAlA rAha kA vimAna A jAne se hamako pUrNa candravimAna dikhAI nahIM detaa| jaba candrabimAna jyoM kA tyoM banA rahatA hai to usameM virAjamAna jinabimba bhI jyoM kA tyoM rahatA hai| kahA bhI hai sasibibassaviNaM paDi ekkekka pahammimAgamekkekkaM / pacchAdevi ha rAha paNNarasakalAo pariyaMtaM // 211 // iya ekkakka kalAe AvaridAye kha rAha viveNaM / caMveSaka kalA magge assi vissedi so ya amavAso // 212 // ti. pa. a.7 artha-rAha pratidina eka-eka patha meM pandraha kalA paryanta candrabiMba ke eka-eka bhAga ko pAcchAdita karatA hai| isa prakAra rAhu bimba ke dvArA eka-eka karake kalAoM ke AcchAdita ho jAne para jisa mArga meM candra kI eka hI kalA dikhatI hai vaha amAvasyA divasa hotA hai| -#. saM. 18-10-56/VI/ jaina vIra dala, nivAI
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 608 // [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : candragrahaNa va sUryagrahaNa ke hetu kA kathana zaMkA-tiloyapaNNattI meM 'rAhu' kA kathana to hai, kiMtu usake kAraNa candramA kA grahaNa hotA hai aisA kathana nahIM hai / candramA kA grahaNa rAhu ke kAraNa hotA hai yA svabhAva se hotA hai ? samAdhAna-tiloyapaNNatI sarga 7 gAthA 205 meM do prakAra ke rAhu kA kathana hai| eka rAhu to pratidina candramA kI eka-eka kalA ko AcchAdita karatA hai aura dUsare rAhu ke kAraNa grahaNa hotA hai| ve gAthA isa prakAra haiM rAhUNa puratalANaM duvihappANi huvaMti gamaNANi / diNapakvaviyappehi diNarAha sasisaricchagadI // 20 // Ade sasaharamaMDalasolasabhagesu ekkabhAgaMso / AvaramAraNe dIsai rAhUlaMghaNaviseseNaM // 20 // sasibibassa viNaM paDi ekkekkapahammi bhaagmekkekkN| pacchAdedi hu rAhU paNNarasakalAo pariyaMte // 211 // puha puha sasibibANi chammAsesu ca pUNimaMta mmi / chAti pamvarAhU NiyameNa gadivisesehiM // 216 // artha-dina aura parva ke bheda se rAhaoM ke purataloM ke mana do prakAra hote haiN| inameM dina-rAha kI gati canda ke sadRza hotI hai| dvitIya vIthI ko prApta hone para rAha ke gamana-vizeSa se candra maNDala ke solaha bhAgoM meM se eka bhAga pAcchAdita dikhatA hai| rAhu pratidina eka-eka patha meM pandraha kalA paryaMta candra-bimba ke eka-eka bhAga ko AcchAdita karatA hai| parvarAhu niyama se gati vizeSoM ke kAraNa chaha mAsoM meM pUrNimA ke anta meM pRthak-pRthak candrabiMboM ko AcchAdita karate haiN| loka vibhAga parva 6 zloka 22 tathA trilokasAra gAthA 339 meM bhI candra va sUrya ke grahaNa kA kathana hai| jo rAhu va ketu ke kAraNa hotA hai / -jai. ga. 3-9-70/VI/ anilakumAra guptA __ meru se kalpavAsI ke vimAna kI dUrI zaMkA-sumeru parvata se kitanI UMcAI para kalpavAsI devoM kA vimAna hai ? samAdhAna-sudarzana meru kI cUlikA ke aura prathama Rtu iMdraka vimAna ke bIca eka bAla ke agrabhAga kA aMtarAla hai| zrI 108 nemicandra siddhAnta cakravartI AcArya ne kahA bhI hai gAmigiricUliguvari bAlaggaMtarahiyo hu uDuiMdo // trilokasAra gA0 470 zrI yativRSabhAcArya ne bhI kahA hai kaNayahicUliuri uttarakUmaNuyaekkavAlassa / parimANoNaMtarido ce?di hu iMdao paDhamo // tiloyapaNattI kanakAdri arthAta meru kI cUlikA ke Upara uttara kurukSetravartI manuSya ke eka bAla mAtra ke antara se prathama indraka vimAna sthita hai| -jaM. ga. 8-8-74/VI/ ro. lA. mittala
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 606 saudharma svarga ke prathama vimAna tathA usameM sthita prAsAdoM kI U~cAI zaMkA-sumeruparvata ke ThIka Upara pahalA iMdraka vimAna hai| usa indraka vimAna ke dhvaja daNDa kA zikhara sumeru parvata ke zikhara se kitanI dUrI para hai arthAta prathama indraka vimAna kI kula kitanI U~cAI hai ? samAdhAna-prathama indraka vimAna-tala kA bAhalya 1121 yojana hai tathA usa para sthita prAsAda 600 yojana U~ce haiN| isa prakAra pahale iMdraka vimAna ke dhvajadaNDa kA zikhara sumeru parvata ke zikhara se eka bAlAgra sahita 1721 yojana dUrI para hai / prathama iMdraka vimAna kI kula U~cAI 1721 yojana hai / ekaviMzazata caikaM, sahasra ca ghano dvyo| ekonazatahInaM ca bahalA paramodayoH // 73 // prasAdA SaTchatocchAyAH yojanaH puurvklpyoH| tataH paJcazatocchAyAH parayoH kalpayo yoH // 76 // lokavibhAga sarga 10 saudharma aura aizAna ina do kalpoM meM vimAna tala kA bAhalya eka hajAra eka sau ikkIsa yojana hai tathA ina do kalpoM meM sthita prAsAda chaha sau yojana U~ce haiN| prathama iMdraka vimAna saudharma svarga meM hai ataH usake vimAnatala kA bAhalya eka hajAra eka sau ikkIsa yojana hai, usameM sthita prAsAda chahasau yojana U~cA hai| ( 1121+ 60.)=1721 yojana / -je. ga. 13-1-72/VII/ra. lA.jana, meraTha tamaHskandha ko avasthAna; kina-kina svargoM meM andhakAra hai ? zaMkA-aruNavara samudra jisase brahma svarga taka tamaHskaMdha banA huA hai, kaunasA samudra hai ? bIca meM jo vimAna par3ate hoMge ve bhI usa tamaHskaMdha se grasita haiM yA nhiiN| samAdhAna-aruNavara samudra 6 vA~ samudra hai / arthAt naMdIzvara samudra ke pazcAt aruNavara samudra hai (ti. 10 / 1-7) / aruNavara dvIpa kI bAhya jagatI se jinendrokta saMkhyA pramANa yojana jAkara aruNa samudra ke praNidhi bhAga meM 1721 yojana pramANa Upara AkAza meM jAkara valaya rUpa se tamaskAya sthita hai| yaha tamaskAya prAdi ke cAra kalpoM meM dezavikalpoM ko arthAta kahIM-kahIM andhakAra utpanna karake uparigata brahma kalpa sambandhI prathama iMdraka ke praNidhitala bhAga ko prApta huA hai| usakI vistAra paridhi mUla meM saMkhyAtayojana, madhya meM asaMkhyAta yojana aura isase Upara asaMkhyAta yojana hai| 8 / 597.600 tiloypnnnnttii| isase siddha hai ki brahma svarga se nIce cAra svargoM meM kahIM kahIM para andhakAra hai| -je. ga. 19-9-66/IX/ ra. lA. jaina meraTha pAMDukazilA prarddha candrAkAra hai zaMkA--pANDuka zilA kA AkAra kyA caukora hai yA ardhacandrAkAra hai ? samAdhAna-tiloyapaNNattI adhikAra 4 gA. 1818, jaMbUdIva paNNattI uddasa 4 zloka 141, loka vibhAga prathama vibhAga zloka 283, trilokasAra gA0 635 meM pANDukazilA ko ardha candrAkAra batalAyA hai| ataH pANDaka zilA ko ardhacandrAkAra banAnA cAhiye, caukora nahIM banAnA caahiye|
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : addhiduNihA save sayapaNNAsaDhadoha vaasudyaa| AsaNatiyaM taduri jinnsohmmbugpddibddh|| tri0 sA0 635 vidizu kramazo haimI rAjatI tApanIyikA / lohitAkSamayI caitA ardhacandropamAH shilaaH|lo0 vi0 11283 uttarapacchimabhAge suridadhaNuNibhA prmrmmaa| rattasilA NAyavvA tavaNijjaNibhA samuddidvA // j0504|141 paMDavaNe uttarae edANa disAe hodi paMDusilA / taha vaNavedIjuttA addhatusariccha saMThANA / 1818 ti0 50 4 / 1818 -jeM.ga. 29-8-74/VII/maganamAlA siddhazilA zaMkA-siddhazilA paiMtAlIsa lAkha yojana kI hai| vahA~ para siddha jIva rahate haiM, vaha pRthvIkAyika hai athavA anya rUpa? samAdhAna-siddhazilA pRthvIkAyika hai| siddha jIva usa para saTakara nahIM rahate kintu siddhazilA aura siddhajIvoM ke nivAsa sthAna ke madhya kAphI antara hai| siddha jIvoM ke nivAsa sthAna ke sannikaTa hone se use siddhazilA kahate haiN| -jaM. saM. 13-12-56/VII/ la. gha. dharamapurI siddha zilA zaMkA-mUlArAdhanA gAthA 2133 meM "siddhakSetra kA ISatprAgbhAra pRthivI aisA nAma hai, eka yojana meM kucha kama hai aisA niSkaMpa sthira sthAna meM siddha prApta hokara tiSThe haiM" aisA kahA hai / jaba siddhazilA 4500000 yojana kI batAI hai so siddhakSetra kA pramANa eka yojana kaise? yahAM para bar3e yojana se prayojana hai yA choTe yojana se? samAdhAna-sarvArtha siddhi indraka vimAna ke dhvaja daNDa se bAraha yojana mAtra Upara jAkara AThavIM pathivI sthita hai jo pUrva-pazcima meM kucha kama eka rAju pramANa hai, uttara-dakSiNa meM kucha kama sAta rAju lambI aura ATha yojana bAhalyavAlI hai isake bahu madhya bhAga meM cAMdI evaM suvarNa ke sadRza aura nAnA ratnoM se paripUrNa Isa nAmaka kSetra hai jo uttAna dhavala kSetra ke sadRza prAkAra se sundara aura paiMtAlIsa lAkha yojana pramANa vistAra se saMyukta hai| usakA madhya bAhulya ATha yojana aura anta meM eka aMgUla mAtra hai| aSTama bhUmi meM sthita siddhakSetra kI paridhi manuSya kSetra kI paridhi ke samAna hai / ti0 50 mahAdhikAra 8/652-658 / isa AThavIM pRthivI ke Upara sAta hajAra pacAsa dhanuSa ( kucha kama eka yojana ) jAkara siddhoM kA AvAsa hai-ti0 50 adhikAra 9/3 / AThavIM pathivI ke Upara do kosa arthAt 4000 dhanuSa kA ghanodadhi vAtavalaya usake Upara eka kosa arthAt 2000 dhanuSa kA dhanavAtavalaya usake Upara 1575 dhanuSa kA arthAt 425 dhanuSa kama eka kosa kA tanuvAtavalaya hai| 4 kosa kA eka yojana hotA hai| tInoM vAtavalaya kI moTAI 425 dhanuSa kama eka rAju hai ataH gAthA 2133 meM ISatprAgbhAra se kucha kama eka yojana Upara jAkara siddhoM kA sthAna hai, aisA kahA hai| yahAM para eka yojana lambAI cauDAI kA pramANa nahIM hai kintu bAhalya kA pramANa hai| siddhoM kA AvAsa to tanuvAtavalaya ke antima bhAga meM hai| jo manuSya kSetra ke samAna 4500000 yojana kA hai| yahAM para bar3e yojana se prayojana hai| -jaM. ga. 30-5-63/9-10/ pyA. lA. bar3ajAtyA, ajamera
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 611 siddhazilA meM ekendriya; siddhazilA ke Upara mukta jIvoM kA sthAna zaMkA--siddha zilA meM kyA ekendriya jIva bhI hote haiM jaise pRthivIkAya pavanakAya Adi ? mukta jIvoM kA sthAna kahA~ para hai ? ___ samAdhAna-siddhazilA svayaM pathivIkAyika hai| usameM asaMkhyAte ekendriya pRthivI jIva haiM / pRthivI ke atirikta anya cAroM sthAvarakAya bAdara jIva bhI vahA~ para haiN| sUkSma ekendriya jIva to loka meM sarvatra pAye jAte haiN| ataH siddha-zilA meM ekendriya jIva haiN| siddha zilA ke Upara do kosa moTA ghanodadhi vAta valaya, usake Upara eka kosa moTA ghanavAtavalaya aura usake Upara 1575 dhanuSa moTA tanuvAtavalaya hai| tanuvAtavalaya ke Uparale bhAga meM mukta jIvoM kA sthAna hai / lokAkAza ke anta taka hI mukta jIva jA sakate haiN| yadyapi unameM usase Upara bhI gamana karane kI zakti hai, kyoMki unakA Urdhvagamana svabhAva hai aura karmoM kA sarvathA abhAva ho jAne se usa Urdhva-gamana zakti kA koI pratibandhaka rahA nahIM phira bhI gamana meM sahakArI kAraNa dharma dravya kA abhAva ho jAne se mukta jIva lokAkAza ke Age nahIM jA sakate / antaraGga aura bAhya donoM kAraNoM ke milane para kArya kI siddhi hotI hai| kisI bhI eka kAraNa kA prabhAva ho jAne para kArya nahIM hotaa| ataH dharmAstikAya ke abhAva ke kAraNa mukta jIva loka ke agra bhAga meM sthita haiM, vahI mukta jIvoM kA sthAna hai| ta0 ta0, 010, sUtra 5 se 8 / -ja.ga.5-4-62/maganamAlA Urdhvaloka siddhakSetra adholoka siddhakSetra zaMkA-sarvArthasidi adhyAya 10 meM Urva adholoka va siddhoM kA varNana AyA hai| ina kSetroM kA yahA~ kyA parimANa hai ? samAdhAna-citrA pathvI ke Uparale tala bhAga se Upara kA prakAza kSetra Urvaloka aura Uparale tala bhAga se nIce kA kSetra jaise kuprAM khAI Adi adholoka kahalAtA hai| upasarga ke dvArA UvaM va adhaH donoM lokoM se bhI siddha honA sambhava hai| jaise kisI deva ne muni mahArAja ko Upara prAkAza meM se chor3a diyA ve pRthvI para Ane se pUrva hI adhara se mokSa ko prApta ho gye| ye Urvaloka siddha haiN| kisA deva ne muni mahArAja ko kisI kueM yA khAI meM DAla diyA aura vahA~ se siddhagati ko prApta hae ve adholoka siddha haiN| --Ne. ga. 16-5-63/IX/ pro. ma. lA. jaina kAla huDAvasarpiNI kI taraha huDotsapiNI kAla nahIM hotA zaMkA-huDAvasarpiNI kI taraha huDotsapiNI kAla bhI hotA hai kyA ? samAdhAna-samayasAra kI TIkA meM zrI jayasena AcArya ne tathA tiloyapaNNattI Adi granthoM meM haMDAvasarpiNI kAla kA kathana to milatA hai, kintu hu~DotsapiNI kAla kA kathana nahIM pAyA jAtA hai| isase siddha hotA hai ki huDotsapiNI kAla nahIM hotA hai| -je. ga. 1-4-71/VII/ ra. lA. gana, meraTha
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ 612 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : huNDakakAla doSa, mAtra avasarpiNI meM hI hotA hai zaMkA-huNDaka-kAla-doSa utsapiNI va avapiNI donoM kAloM meM hotA hai yA mAtra avasarpiNI meM hI hotA hai ? samAdhAna-huNDaka kAla kA doSa avasarpiNI kAla meM hI hotA hai / utsapiNI kAla meM huNDaka kAla hotA ho, aisA dekhane meM nahIM pAyA hai| jo pramANa milatA hai usameM bhI haNDAvasarpiNI kAla kA hI kathana hai / vaha pramANa isa prakAra hai 'avasappiNiussappiNi kAlasalAyA gadayasaMkhANi / haMDAvasappiNI sA ekkA jAedi tassa ciNhamimaM // ' artha-asaMkhyAta avasarpiNI utsapiNIkAla kI zalAkAoM ke bIta jAne para prasiddha eka huNDAvasarpiNI AtI hai| usake cihna ye haiM / ti0 50 mahAdhikAra 41615 pR0 354 / ' -je. saM. 25-12-58/V/ gha ma. ke. ca mujaphpharanagara nArada tathA rudra huNDAvasarpiNI meM hote haiM zaMkA-nArada tathA rudra huNDAvasarpiNI ke prabhAva se hI hote haiM yA utsarpiNI evaM anya avasarpiNI kAla meM bhI hote haiM ? samAdhAna-nArada tathA rudra huNDAvasarpiNI ke prabhAva se hote haiM / ( tiloyapaNNattI 4 / 1620 pR0 355 ) sAmAnya (kAla) meM nahIM hote| kintu harivaMzapurANa sarga 60, zloka 571-72 meM likhA hai ki utsapiNI meM bhI 11 rudra hote haiM / ha0 pu0 pR. 976, zrI mahAvIrajI se prakAzita / -patrAcAra 14-3-80/ja. lA. jaina, bhINDara pralayakAla meM prArya khaNDa meM eka yojana vRddhiMgata bhUmi naSTa ho jAtI hai zaMkA-chaThe kAla ke anta meM jaba pralaya hotA hai, taba pRthivI ke eka yojana taka kI moTAI jalakara rAkha bana jAtI hai| to phira bIja rahita annAdika kAlAntara meM kaise utpanna hote haiM ? samAdhAna-pralayakAla meM AryakhaNDa meM citrA pRthivI ke Upara eka yojana vRddhiMgata bhUmi jalakara naSTa ho jAtI hai| (ti.p.4|1551) kintu avasarpiNIkAla. samApta hone para utsapiNIkAla ke prArambha meM prathama sAta dina taka sukhotpAdaka jala kI varSA hotI hai, punaH sAta dina taka kSIrajala barasatA hai, punaH sAta dina taka amRta barasatA hai jisase bhUmi para latA, gulma ityAdi ugane lagate haiM / ti. pa. 411560 / -jai.saM. 11-12-58/V/ba. rAjamala pralaya meM agni ke naSTa hone para bhI agnikAyika naSTa nahIM hote zakA-paMcamakAla ke aMta meM jaba agni naSTa ho jAtI hai to usa samaya una kSetroM meM agnikAya ke jIvoM kA abhAva ho jAtA hogA? 1. samayasAra ga. 345-48 tA. vR. bhI draSTavya haiN|
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 613 samAdhAna- agni ke abhAva ho jAne para bhI una kSetroM meM agnikAya jIvoM kA prabhAva nahIM hotA, kyoMki agnikAya jIva sarvatra pAye jAte haiM / ( dha. pu. 7, pR. 329 ) bAdara tejakAyika jIva bhI bhavanavAsiyoM ke vimAnoM va AThoM pRthiviyoM meM nivAsa karate haiM kintu ye indriyoM se grAhya nahIM haiN| dha. pu. 7, pR. 332 // - jai. saM. 11-12-58 / V / bra. rAjamala ko karma bhUmi ke pralaya aura prArambha kI tithi; pralayakAla meM dharmAtmAnoM kA prabhAva Adi viSayaka kathana zaMkA- kyA karma bhUmi aura pralaya kA prArambha zrAvaNa kRSNA pratipadA ko hotA hai ? zaMkA-kyA pralaya ke prArambha meM dharma va dharmAtmA hote haiM ? aura una dharmAtmAoM ko hI deva vijayArdhaM meM rakhate haiM ? guphA zaMkA-kyA pralaya ke bAda deva una dharmAtmAoM ko guphA meM se nikAla dete haiM aura ve dharmAtmA yahAM Akara mA. zu. 5 ko prathama paryuSaNa parva kI ArAdhanA karate haiM ? ( noTa - 3-9-64 ke jaina mitra ke saMpAdakIya lekha para ukta zaMkAyeM kI gaI haiM / ) samAdhAna - yuga kA prArambha zrAvaraNa kR. 1 se hotA hai, kintu pralaya kA prArambha jyeSTha kR. 12 se hotA hai / paMcamakAla ke anta meM hI dharma kA lopa ho jAtA hai, ataH pralaya ke prArambha meM na dharma hotA hai aura na dharmAtmA hote haiM / vijayArtha kI guphA meM dharmAtmA nahIM rakhe jAte, kyoMki usa samaya dharmAtmA puruSa nahIM hote haiM / pralaya ke pazcAt jo manuSya vijayArdha kI guphA se Ate haiM ve paryuSaNa parva ko va dharma ko jAnate hI nahIM haiM ataH ve paryuSaNa parva nahIM manAte haiM / isa sambandha meM Arya pramANa nimna prakAra hai paMcamacarime paMkkhaDamAsativA sovasesae teNa / piDhapaDagaharaNe saNasaNaM kariya divasatiyaM // 859 // sohamme jAyaMte kattiyaamavAsa sAdi puravaNhe / igijala hiThidI muNiNo sesatie sAhiyaM pallaM // 560 // tathvAsassa AdI majyaMte dhammarAya aggINaM / nAso tatto maNusA jaggA macchAdi AhArA ||861 // poggala airuvakhAdo alage dhamme NirAsaeNa ho / asuravaDaNA NariMde sayalo loo have aMdho // 862 // saMvattayaNAmaNilo giritarubhUpahudi cuSNaNaM kariya / bhamavi disataM jIvA maraMti mucchaMti chaTTu te // 864 // chaTTumacarime hoMti marudAvI sattasatta divasavahI / avisIdakhAravisaparasaggI rajaghumava risAo // 866 // khagagirigaMgaduvedI khudda bilAdi visaMti AsaNNA / ti dayA khacarasurA massajugalAdibahujIve // 665 // tehito sesajaNA nassaMti visazviva risadaDhamahI / igijoyaNamettamadho cuNNIkijjadi hu kAlavasA // 867 //
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ 614 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| ussapiNIyapaDhame pukkharakhIradhavamidarasA meghaa| sattAhaM barasaMti ya jaggA mattAdiAhArA // 86 // uNhaM chaMDadi bhUmI chavi saNiddhattamosahi dhrdi| valliladAgummatarU vaDDa di jalAdivarasehiM // 869 / / NavitIraguhAdiThiyA bhUsIyalagaMdhaguNasamAhUyA / Niggamiya tado jIvA save bhUmi bharaMti kame // 870 // trilokasAra muni, pAryikA, zrAvaka aura zrAvikA ye cAroM paMcamakAla ke eka pakSa ATha mAsa tIna varSa avazeSa rahe, tIna kalkI rAjA kari mani kA prathama grAsa grahaNa karate saMte tIna dina paryaMta saMnyAsa maraNa mAsa kI amAvasyA tithi ko marakara saudharma svarga meM eka sAgara kI Ayu vAlA deva hogA aura zeSa 3 palya kI Aya vAle saudharma deva hoNge| usa dina kramazaH dharma, rAjA aura agni kA nAza hoya hai| pudgala dravya ati rUkhA bhAva rUpa paraNayA tAtai agni kA nAza bhayA / muni Adi ke nAza te dharma ke Azraya kA abhAva bhayA tAtai dharma kA mAza bhayA / asurakumAra ke indra ne rAjA ko mAracA tAtai rAjA kA nAza bhyaa| aise nAza hote pIche samasta loka AMdhA ho hai| chaThA kAla kA aMta virSa saMvartaka nAmA pavana so parvata, vRkSa, pRthvI Adi kA cUrNa kareM haiN| tisa pavana kara jIva mUrchA ko prApta hoya haiM, mare haiN| chaThA kAla kA aMta viSa pavana (1) atyanta zIta (2) kSAra rasa (3) viSa (4) kaThora agni (5) dhUli (6) dhuvA (7) ina sAta rUpa pariNae pudgala kI varSA 46 dina viSa ho hai| vijayAddha parvata, gaMgA siMdhu nadI, inakA vedI aura tinake bila Adi viSa tinahI ke nikaTavartI prANI svayameva praveza kare haiM / dayAvAna vidyAdhara va deva manusa-yugala Adi bahuta jIvoM ko tisa bAdhA rahita sthAna ko le jAte haiN| avazeSa manuSyAdi saba naSTa hoya hai| viSa aura agni kI varSA kari dagdha bhaI pRthivI eka yojana nIce taka cUrNa hoya hai| __ utsarpiNI kA atiduHSama prathama kAla ke Adi meM jala, dugdha, ghI, amRta, rasa, auSadha bhora zItala gandha yukta pavana ye sAta varSA sAta sAta dina taka hotI haiM / manuSya aura tiyaMca guphAoM se bAhara nikala pAte haiN| isI prakAra ti. pa. adhikAra 4 / 1530 se 1566 taka savistAra kathana hai| loka vibhAga adhikAra 5 meM bhI isI prakAra kathana hai| prataH pralaya ke samaya na dharma rahatA hai aura na dharmAtmA rahate haiN| -jeM. ga. 23-3-72/IX/. saradAramala paNena saccidAnanda dharma rahita mlecchoM meM caturthakAla se abhiprAya zaMkA-mleccha khaMDa meM caturthakAla kaise sambhava hai ? kyoMki vahA~ para dharma kI pravRtti kA abhAva hai| samAdhAna-mleccha khaMDoM meM zarIra kI avagAhanA tathA Ayu caturtha kAla jaisI rahatI hai, isaliye mleccha khaMDoM meM sadaiva caturtha kAla rahatA hai, aisA kahA gayA hai| -jaM. ga. 9-4-70/VI rozanalAla prAja bhI vidyAdharoM ko mokSa zaMkA-jambUdvIpa prajJapti-dvitIya uddeza gAthA 116 meM likhA hai ki vidyAdharoM ke nagaroM meM eka cauthA kAla hI rahatA hai / trilokasAra gAthA 883 meM likhA hai ki vidyAdharoM kI zreNI meM caturthakAla ke Adi-antavata
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 615 sthiti hai tathA triloka prajJapti caturtha adhikAra gAthA 2938 meM likhA hai ki vidyAdharoM ke vidyAe~ chor3a dene para caudaha guNasthAna bhI sambhava hai / zaMkA yaha hai ki kyA Aja kI tithi meM bhI vidyAdhara mokSa jAte haiM ? arthAt jaba hamAre yahA~ pA~cavA~ va chaThA kAla hotA hai taba vijayAdhaM parvata kI 110 nagariyoM se vidyAdhara mokSa jAte haiM yA nahIM ? samAdhAna - vijayArdha kI 110 nagariyoM meM vartamAna meM caturtha kAla ke anta jaisA kAla varta rahA hai zrIra caturthaM kAla meM utpanna huA jIva mokSa jA sakatA hai, jaise gautama / yadi una 110 nagariyoM meM se koI vidyAdhara videha kSetra meM jAkara vidyAeM chor3akara dIkSA grahaNa kara kevalI yA zrutakevalI ke pAdamUla meM kSAyika samyaktva prApta kara mokSa calA jAve to siddhAMta se koI bAdhA nahIM AtI; kintu Agama meM aisA kathana dekhane meM nahIM zrAyA aura na yaha kathana dekhane meM AyA ki kSAyika samyagdRSTi vidyAdharoM meM utpanna ho sakatA hai / - patrAcAra 1-3-80/ja. lA. jaina, bhINDara vyavahAra kAla zaMkA - AvalI, zvAsocchvAsa, stoka, lava, nAlikA, muhUrta, antarmuhUrta ( jaghanya, utkRSTa ) inakA vartamAna praNAlikAnusAra pratyeka kA sekaNDa va minaTa kitanA kAla hotA hai ? samAdhAna - AvalI kA kAla itanA choTA ( sUkSma ) asambhava hai / ucchvAsa niHzvAsa uu minaTa; stoka = muhUrta = 4= minaTa, jaghanya antarmuhUrta = samaya adhika AvalI, hotA hai ki usako sekaNDa va minaTa meM kahanA minaTa, lava = minaTa nAlikA = 24 minaTa, utkRSTa prantarmuhUrta = samaya kama 48 minaTa / - saM. 13-12-56 / VII / soM. gha. kA. DabakA zaMkA- antarmuhUrta kA kAla kitanA hai / zrantarmuhUrta kAla kA jaghanya va utkRSTa parimANa samAdhAna - eka samaya kama muhUrta ( do ghar3I, 48 minaTa ) to utkRSTa antarmuhUrta hai aura AvalI kA zrasaMkhyAtavA~ bhAga jaghanya antarmuhUrta hai / svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 220 kI TIkA meM kahA hai 'ekasamayena hono bhinnarmuhUrta: utkRSTAntarmuhUrta ityarthaH / tato agredvisamayonAdyA AvalyasaMkhyAtaka bhAgAMtAH sarve'ntaramuhUrtAH / 48 minaTa se eka samaya kama jo kAla hai vaha bhinna muhUrta arthAt utkRSTa antarmuhUrta hai / usase do samaya kama tIna samaya kama ityAdi bhAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga arthAt eka saikiNDa ke prasaMkhyAtaveM bhAga taka jitane bhI kAla ke bheda haiM ve saba antarmuhUrta ke vikalpa haiM / antarmuhUrta arthAt asaMkhya zrAvalI zaMkA- saMkhyAta bhAvaliyoM kA eka ucchvAsa hotA hai aura 3773 ucchvAsoM kA eka muhUrta hotA hai / SaTkhaMDAgama pustaka 3 pR0 69-70 para vizeSArtha meM likhA hai ki tIna guNasthAnoM kI saMkhyA lAne ke liye antarmuhUrta kA artha muhUrta se adhika kAla lenA cAhiye / prazna yaha hai ki adhika ho to kitanA adhika ? kyA isa kAla meM asaMkhyAta AvaliyA~ ho sakatI haiM ? - jai. ga. 26-2-70 / IX / rozanalAla
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ 616 ] [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-3773 ucchvAsoM kA muhUrta hotA hai| eka samaya kama kA bhinna muhUrta hotA hai| isase bhI eka samaya kama kA antarmuhUrta hotA hai| isase eka eka samaya kama hotA huA eka prAvalikAla taka antarmuhUrta ke nAnA bheda hote haiM / ( dhavala pustaka 3 pR0 66-67 ) kintu prasaMgavaza antarmuhUrta kA yaha kAla asaMkhyAta-Avali bhI liyA gayA hai / (dhavala pu0 7 pR0 289, 294 ) antamuhUrta' meM antara zabda kA artha samIpavartI karake muhUrta ke samIpavartI kAla se asaMkhyAta AvalikAla bhI grahaNa kara liyA hai (dhavala pu0 3 pR0 69 ) yadi zrI vIrasena AcArya isa prakAra artha na karate tA sUtra ke abhiprAya kA yathArtha grahaNa na hotA / -jai. ga. 30-5-63/1X/pyA. lA. bar3ajAtyA, ajamera zreNI, mAna prAkAzazreNI meM nahIM Ane vAlA eka bhI pradeza nahIM hai zaMkA-kyA aisA koI AkAza-pradeza hai, jo kisI bhI zreNI meM nahIM AtA ho ? samAdhAna-AkAza kA koI bhI aisA pradeza nahIM hai jo kisI bhI zreNI meM nahIM pAtA ho| AkAza kA pratyeka pradeza zreNi ke andara hai| [ abhiprAya itanA mAtra hai ki kisI bhI dRSTi se eka bhI zreNI meM parigaNita nahIM ho, aise AkAza pradeza kA abhAva hai|) -patAcAra 3-8-77/ja. lA jaina. bhINDara AkAzazreNI kA artha zaMkA-anuNi gati hotI hai| AkAza kI zreNI kA kyA abhiprAya hai ? jIvoM ke maraNa kAla meM bhavAntara saMkrama ke samaya tathA mukta jIvoM ke Urdhvagamana ke samaya anuzroNi gati hI hotI hai| isI taraha avaloka se adholoka ke prati yA adholoka se Urdhvaloka ke prati yA tiryagloka se adholAka ke prati yA Urdhvaloka ke prati jAnA AnA hotA hai, yA pudgaloM kI lokAntaprApiNI gati jaba hotI hai taba niyama se anuzreNI gati hI hotI hai| anyatra niyama nahIM hai / ( sa0 si0 2 / 26 ) yahAM zreNI se kyA abhiprAya hai, kRpayA suspaSTa kareM? vahA~ pradatta paribhASA-"lokamadhyAdArabhya Urdhvamadhastiryak ca AkAzapradezAnAM kramasaniviSTAnAM paGaktiH bheNiH ityucyate" se spaSTa nahIM samajhA huuN| eka rAjU athavA ghanAkAza meM kiyatsaMkhyaka zreNiyA~ sambhava haiM ? samAdhAna-jaise pharza para TAiloM kI paMkti rahatI hai usI prakAra AkAza meM pradezoM kI paMkti hai| zreNI kA artha paMkti athavA lAina ( Line) hai| jisa prakAra lAina meM Dots.......... hote haiM, usI prakAra jagat zreNI meM AkAza ke pradeza hote haiN| eka Square Inch 0 varga iMca meM pUrva pazcima aura uttara-dakSiNa utanI sIdhI rekhAyeM ( Straight Lines ) khIMcI jA sakatI hai jitane eka inca meM Dots hoNge| usI prakAra eka rAjU meM utanI zreNiyAM hoMgI jitane eka rAjU meM pradeza hoNge| eka rAjU meM prAkAza-pradeza asaMkhyAta haiM, ataH zreNiyA~ bhI asaMkhyAta haiM ( yahA~ para Digonal Line ko Straight Line nahIM mAnA gayA hai, ataH Digonal ( vidizA ) rUpa zreNiyAM nahIM hotI haiM / A_ B isa citra meM AC rUpa zreNI nahIM hotI hai | AB yA AD rUpa paMktiyA~ zreNI hotI haiN| -padAcAra agasta 77/ ja. lA. jaina, bhINDara .
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] uttarottara adhika rAzi kI vargazalAkAe~ bhI bahuta hotI haiM zaMkA-dhavala pu0 3 pR. 24 ke nIce se dasavIM paMkti meM likhA hai-"prathama vAra vagita saMgita rAzi kI vargazalAkAeM aura tRtIya vAra vagita saMgita rAzi kI vargazalAkAoM kI vargazalAkAe~ samAna haiN|" so kaise? prathamavAra vagita saMgita ko vargazalAkAoM kI apekSA tRtIyavAra vagita saMgita ko bargazalAkAe~ adhika honI caahiye| samAdhAna--prathamabAra vagita saMgita rAzi kI vargazalAkAoM se tatIyabAra vagita saMgita rAzi kI vargazalAkAe~ avazya adhika haiM, samAna nahIM haiM, kintu tRtIyabAra vagita saMgita rAzi kI vargazalAkAoM kI vargazalAkAeM aura prathamabAra vagita saMgita rAzi kI vargazalAkAe~ samAna haiM / prathamabAra vagita saMgita rAzi kI vargazalAkAtroM aura tatIyabAra gita saMgita rAzi kI vargazalAkAroM ko paraspara samAna nahIM kahA gayA hai| -jeM. ga. 6-5-76/VIII/ ja. lA. jaina, bhINDara utkRSTa saMkhyAta kA svarUpa zaMkA-carcAzataka chaMda 33 meM utkRSTa saMkhyAta kI gaNanA 150 aMka pramANa batAI hai| isase adhika saMkhyA kI saMjJA asaMkhyAta hai| yaha kathana kisa apekSA kiyA gayA hai ? samAdhAna-utkRSTa saMkhyAta jAnane ke nimitta jambUdvIpa ke samAna vistAra vAle aura eka hajAra yojana pramANa gahare cAra gaDDa karanA cAhiye / inameM zalAkA, pratizalAkA aura mahAzalAkA ye tIna gaDDha avasthita paura cauthA anavasthita hai| cauthe kuNDa ke bhItara do sarasoM DAlane para jaghanya saMkhyAta hotA hai| punaH isa cauthe kuNDa ko sarasoM se pUrNa bhara do| isa sarasoM se bhare hue kuNDa meM se deva athavA dAnava hAtha meM grahaNa karake krama se dvIpa aura samudra meM eka-eka sarasoM detA jAya / isa prakAra jaba vaha kuNDa samApta hupA taba zalAkA kuNDa ke bhItara eka sarasoM ddaalaa| jahAM para prathama kuNDa kI zalAkAyeM samApta huI hoM, usa dvIpa yA samudra kI sUcI pramANa usa anavasthAkuNDa ko bar3hA deM / punaH usa sarasoM se bharakara pahile ke hI samAna hAtha meM grahaNa karake krama se Age ke dvIpa aura samudra meM eka-eka sarasoM DAlakara unheM pUrA kara deN| jisa dvIpa yA samudra meM isa kuNDa ke sarasoM pUrNa ho jAveM usakI sUcI ke barAbara phira se ukta kuNDa ko bar3hAveM aura zalAkA kuNDa meM eka anya sarasoM ddaaleN| isa prakAra sarasoM DAlate DAlate jaba zalAkA kuNDa bharajAve taba eka sarasoM pratizalAkA kuNDa meM DAlanA cAhiye / uparyukta rIti se jaba pratizalAkA kuNDa bhI bharajAya taba mahAzalAkA kuNDa meM eka sarasoM DAleM / isa prakAra sarasoM DAlate DAlate zalAkA kuNDa pUrNa ho gaye, pratizalAkA kuNDa pUrNa ho gaye aura mahAzalAkA kuNDa bhI pUrNa ho gyaa| jisa dvIpa yA samudra meM zalAkA, pratizalAkA aura mahAzalAkA ye tInoM kuNDa bharajAveM utane saMkhyAta dvIpa samudroM ke vistAra rUpa aura eka hajAra yojana gahare gaDDhe ko sarasoM se bharadene para utkRSTa saMkhyAta kA atikramaNa kara yaha jaghanya parItAsaMkhyAta prApta hotA hai| usameM se eka kama kara dene para utkRSTa saMkhyAta kA pramANa hotA hai| yaha pramANa 150 aMka se bahata bar3A hai| carcAzataka meM 'Der3hasau thiti acchara vara' se svargIya paM0 dyAnatarAyajI kA kyA abhiprAya rahA hai, kahA nahIM jA sktaa| -ja.saM. 8-1-59/V/TI.ca.jana, pacevara
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 618 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : asaMkhyAta se abhiprAya zaMkA-jagaha-jagaha para asaMkhyAta ke sAtha meM zata, sahasra, lakSa koTi vizeSaNa lage rahate haiN| isakA kyA matalaba hai ? kyA vahA~ para aMsaMkhyAta kI nizcita saMkhyA hai ? yadi hai to kaunasI? yadi madhyama kehI bheda haiM to phira vizeSaNa kI kyA AvazyakatA hai ? samAdhAna- asaMkhyAta ke sAtha meM zata, sahasra, lakSa, koTi prAdi vizeSaNa lagAne se una saMkhyAoM ( pramAraNoM) ke paraspara alpabahutva kA jJAna ho jAtA hai| jahA~ kahIM para bhI kisI rAzi kA pramANa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta dvArA kahA jAtA hai vahA~ para usa pramANa kI nizcita saMkhyA se abhiprAya hai| kisI bhI rAzi kA pramANa anizcita saMkhyA nahIM hotii| yadi kisI rAzi kA pramANa na mAnA jAya to usake abhAva kA prasaMga prA jAyagA (dha0 pu03 pR0 30) / 'asaMkhyAta' va 'ananta' matijJAna ke viSaya nahIM haiN| ataH usakI nizcita saMkhyA zabdoM dvArA nahIM batalAI jA sktii| kahA bhI hai-"jo saMkhyA pA~coM indriyoM kA viSaya hai vaha saMkhyAta hai| usake Upara jo saMkhyA avadhijJAna kA viSaya hai vaha asaMkhyAta hai| usake Upara jo kevalajJAna ke viSaya bhAva ko hI prApta hotI hai vaha ananta hai|" vaha asaMkhyAta yadyapi madhyama asaMkhyAta hai tathApi usa madhyama asaMkhyAta kA nizcita pramANa hone se usake sAtha zata, sahasra, lakSa, koTi vizeSaNa lagAnA sArthaka hai| jaise bIjagaNita meM a yA b saMkhyA ke sAtha zata, sahasra Adi vizeSaNa lagAnA sArthaka hai, kyoMki isase usakI hInAdhikatA kA jJAna ho jAtA hai| -patrAvAra/ba. pra. sarAvagI paTanA ananta kA svarUpa zaMkA-ananta kA vAstavika artha kyA hai ? yadi ananta kA anta nahIM hotA hai to anantAnanta, yuktAnanta, parItAnanta kI kalpanA asatya hai / yadi aMta hotA hai to ananta kahanA vyartha hai| samAdhAna-ananta kA vAstavika artha yaha hai-'jisa rAzi meM se vyaya hone para bhI usa rAzi kA anta na ho, vaha ananta hai|' kSAyopazamikajJAna ke viSaya se jo rAzi bAhara arthAt jo rAzi kSAyopazamikajJAna kA viSaya nahIM hai, kintu vyaya hone para anta ho jAtI hai, usa rAzi ko bhI upacAra se ananta kaha dete haiM, kyoMki vaha ananta kevalajJAna kA viSaya hai| ataH parItAnanta, yuktAnanta, jaghanya anantAnanta va kucha madhyama anantAnanta upacAra se ananta hai, kyoMki yaha rAzi kSaya sahita hai| isa viSaya meM zrI vIrasena svAmI ne dhavala siddhAnta grantha meM isa prakAra kahA hai-"vyaya hone para samApta honevAlI rAzi ko ananta rUpa mAnane meM virodha AtA hai| isa prakAra kathana karane se ardhapadagala parivartana ke sAtha vyabhicAra ho jAyagA so bhI bAta nahIM hai, kyoMki adhaMdagala parivartana kAla ko upacAra se anantarUpa mAnA hai|" Sa. khaM0 pu0 3 pR025-26 / 'eka eka saMkhyA ke ghaTAte jAne para jo rAzi samApta ho jAtI hai vaha asaMkhyAta hai aura jo rAzi samApta nahIM hotI hai vaha ananta hai| vyaya sahita hone se nAza ko prApta honevAlA praghaMpudgala parivartana kAla bhI asaMkhyAta ho jAno, phira bhI ardhapudagala parivartana kAla ko jo ananta saMjJA dI gaI hai vaha upacAra nimittaka hai / anantarUpa kevalajJAna kA viSaya hone se ardhapudgalakAla bhI ananta hai. aisA kahA jAtA hai|' pa0 khaM0 pu0 3 pR. 267 / -jai. saM. 6-11-58/V/ siremala jaina
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] akSaya ananta kahA~ se prArambha hotA hai ? zaMkA- kyA jaghanya anantAnanta rAzi (tapramANa padArtha ) kA kSaya ho jAtA hai ? tathA yaha bhI batAyeM ki anantAnanta ke kisa bheva se vaha anantAnanna akSaya anantAnanta banatA hai ? samAdhAna - jaghanya anantAnanta rAzi kA kSaya ho jAtA hai / bhedoM taka sakSayatA hai parantu madhyama dhanantAnanta meM jIvAdika chaha rAzi anantAnanta kA kSaya sambhava nahIM hai / [ 616 madhyama anantAnanta ke bhI kucha prArambhika kA kSepaNa ho jAne ke pazcAt madhyama - patrAcAra 17-280/ ja. lA. jaina, bhINDara upamA mAna zaMkA- palpa ke asaMkhyAtaveM bhAga meM karIba kitane varSa hote haiM ? samAdhAna - palya ke asaMkhyAtaveM bhAga meM asaMkhyAta varSa hote haiM / ( vizeSa ke lie dhavala pu0 6 prastAvanA pR0 4 zaMkA-samAdhAna saM0 11 dekheM / ) sAgaropama ke samayoM kA pramANa zaMkA- kyA eka sAgaropama meM ananta samaya hote haiM, athavA asaMkhyAta ? ananta to nahIM hone cAhie anyathA use avyayatva prApta hogA ? samAdhAna - eka sAgaropama meM prasaMkhyAta samaya hote haiM, ghananta nhiiN| - jai. ga. 8-2-62/VI / mU. ca. cha. lA. - patrAcAra 17-280 / ja. lA. jaMna, poNDara
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ caraNAnuyoga cAritra sAmAnya svabhAva cAritra hai zaMkA-svabhAva cAritra hai yA nahIM? samAdhAna-cAritra prAtmA kA svabhAva hai ataH svabhAva cAritra hai| kahA hai-svarUpe caraNaM cAritraM / svasamaya pravRttirityarthaH / tdevsvbhaavtvaaddhrmH| (pra. sA. gAthA 7 tattvadIpikA TIkA ) svarUpa meM caraNa karanA ( ramanA ) so cAritra hai| svasamaya (apane svabhAva ) meM pravRtti karanA yaha isakA artha hai| yahI vastu kA svabhAva hone se dharma hai| aba svasamaya ko batalAte haiM-AdasahAvammi ThidA te sagasamayA mRNedavvA (pravacanasAra gAthA 94 ) jo jIva AtmasvabhAva meM sthita haiM ve svasamaya jaanne| isa prakAra svasamaya arthAt AtmasvabhAva meM sthitirUpa pravRtti vaha cAritra hai ataH svabhAva cAritra hai / -jaM. saM. 20-12-56/VI/ . lA. droNagiri vrata dharma hai vaha siddhoM meM bhI hai zaMkA-kyA vrata dharma hai ? yadi dharma hai to siddhoM meM bhI hone cAhiye ? samAdhAna----AgamapramANa dvArA yaha bhalIbhAMti siddha hai ki-rAgAdibhAvoM kI utpatti hiMsA hai| rAgAdibhAvoM se virata arthAt nivRtta honA ahiMsA vrata hai athavA nizcaya karake rAgAdi bhAvoM kA pragaTa na honA ahiMsA hai| ( puruSArtha siddhaya pAya ) / pratyAkhyAna, saMyama aura mahAvrata ye tInoM eka artha vAle nAma haiM ( paccakkhANaM saMjamo mahanvayAI ti epddh'o| SaTkhaMDAgama pustaka 6 pR0 44 ) vrata arthAt saMyama rAgAdi va kaSAya ke udaya ke abhAva meM hotA hai ataH yaha saMyama jIvoM ko saMsAra duHkha teM nikAla kara uttamasukha ( mokSasukha ) meM gharatA hai isaliye dharma hai 'saMsAraduHkhataH satvAnyodharatyuttame sukhe|' ( ratnakaraNDa zrAvakAcAra ) 'iSTe sthAne dhatte iti dhrmH|' ( sarvArthasiddhi adhyAya 9 sUtra 2) / uttama kSamA Adi dasa dharma meM uttama saMyama ko bhI dharma kahA hai ( mokSazAstra adhyAya 9 sUtra 6) isaprakAra Agama pramANa dvArA yaha siddha ho gayA ki 'vrata' arthAt 'saMyama' meM dharma kA lakSaNa ( jo uttama sukha meM dhare ) pAye jAne se tathA 10 dharmoM meM bhI nAmollekha hone se 'vrata' dharma hai| dUsarI bAta yaha hai ki 'vrata' vItarAgatA kA mApa hai| siddhoM meM pUrNa vItarAgatA hai| ataH vahAM para rAgAdi' kA abhAvarUpa vrata bhI hai| isakA khulAsA isa prakAra hai| vrata, saMyama, cAritra paryAyavAcI nAma haiN| sakalakaSAya se rahita cAritra hai| kahA bhI hai 'sakalakaSAyavimukta cAritvaM / ' (puruSArtha siddhaca pAya zloka 39 ) nava kevalalabdhi arthAta nau kSAyikabhAvoM meM kSAyikacAritra bhI hai jo cAritramohanIyakarma ke kSaya se pragaTa hotA hai| jisaprakAra
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhyaktitva aura kRtitva ] [ 621 jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIyakarmoM ke kSaya se utpanna hone vAle kSAyikajJAna, kSAyikadarzana va darzanamohanIya ke kSaya se utpanna honevAlA kSAyikasamyaktva siddhoM meM pAye jAte haiM usIprakAra cAritramohanIya ke kSaya se utpanna honevAlA kSAyika cAritra bhI siddhoM meM pAyA jAtA hai| cAritra ke do bheda haiM-sakalacAritra va dezacAritra / sakalacAritra ko 'mahAvrata' athavA saMyama bhI kahate haiN| cAritra ( vrata ) kA siddhoM meM abhAva nahIM hai, kintu kSAyiMkacAritra kA sadbhAva hai| ukta samAdhAna meM sarva kathana 'vrata' ko nivRttidRSTi se grahaNa karake kiyA gayA hai|) -jai. ga. 29-5-58/V/ trivaprasAda avyapadezya cAritra, siddhoM meM cAritra ke sadbhAva kI saprapaJca siddhi zaMkA-vyapadizyamAna sAmAyikAdi cAritroMmeM yayAkhyAtacAritra caudahaveM guNasthAna ke pazcAta kucha badala jAtA hai kyA ? yadi nahIM to siddhoM meM bhI yathAkhyAtacAritra nAma dene meM kyA Apatti hai ? yadi hA~, to vaha bhI kSAyika bhAva hone se usakA nAza nahIM honA cAhie? yadi siddhoM meM sAmAyikAdi pA~coM cAritroM kA abhAva mAnA jAya to vaha kauna-sA cAritra hai jisakA sadbhAva siddhoM meM mAnA jAya? samAdhAna-sAdhana aura sAdhya ke bheda se cAritra do prakAra kA hai| jaba taka dravyamokSa nahIM hotA taba taka sAdhanarUpa cAritra rahatA hai aura dravyamokSa ho jAne para sAdhyarUpa cAritra ho jAtA hai| cAritra ke jo sAmAyika Adi pAMca bheda kiye haiM ve saba sAdhana rUpa cAritra ke haiN| sAdhyarUpa cAritra to eka hI prakAra kA hai, usameM koI bheda nahIM hai| sAdhanarUpa cAritra karmanirjarA kA kAraNa hai, kintu sAdhyarUpa cAritra karmanirjarA kA kAraNa nahIM hai| kevalajJAnAdirUpa bhAvamokSa ho jAnepara bhI dravyamokSa arthAt zeSa cAra aghAtiyAkarmoM kI nirjarA ke liye zukladhyAnarUpa sAdhanacAritra kevalIbhagavAna ke terahaveM, caudahaveM guNasthAnoM meM batalAyA gayA hai| paMcAstikAya gAthA 153 ko TokA meM zrI amRtacandrAcArya ne kahA hai "atha khalu bhagavataH kevalino bhAvamokSe sati prasiddhaparamasaMvarasyottarakarmasantatI niruddhAyAM paramanirjarA kAraNa-dhyAnaprasiddhau satyAM pUrvakarma-saMtatau kadAcitsvabhAvenaiva kadAcitsamudghAtavidhAnenAyuHkarmasamabhUtasthityAmAyu:karmAnusAreNa va nirjIyamANAyAmapunarbhavAya tadbhavatyAgasamaye vedanIyAyurnAmagotrarUpANAM jIvena sahAtyanta vizleSaH karmapudagalAnAM drvymokssH|" vAstava meM kevalIbhagavAna ko, bhAvamokSa honepara, paramasaMvara siddha hone ke kAraNa uttarakarmasaMtati nirodha ko prApta hokara aura paramanirjarA ke kAraNabhUta aise dhyAna ( tRtIya va caturtha zukladhyAna ) kI siddhi hone ke kAraNa pUrvakarmasaMtati nirjarita hotI huI arthAt tIsare va caturtha zukladhyAna ke dvArA pUrva saMcita karmoM kI nirjarA hone para siddhagati ke liye bhava ( saMsAra ) chUTane ke samaya jo vedanIya, Ayu, nAma aura gotra ina cAra-aghAtiyAkarmapadagaloM kA jo jIva se atyanta viyoga hotA hai vaha dravya mokSa hai| kabhI kevalIsamudghAta ke dvArA kabhI svabhAva se apavartanAghAta dvArA ) vedanIya, nAma va gotrakarmoM kI sthiti kA ghAta hokara Ayukarma kI sthiti ke samAna ho jAtI hai| "pare kevalinaH // ta0 sU0 9/38 // " isa sUtra dvArA yaha batalAyA gayA hai ki sayogakevalI ke sUkSma kriyApratipAti nAmaka tIsarA zukladhyAna hotA hai aura ayogakevalI ke vyuparatakriyAnivRtti cauthA zukladhyAna hotA hai /
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ 622 ] jaha savvasarIragayaM maMteNa visaM NirubharA DaMke / tatto puNo'vaNijjadi pahANajharamaMta joeNa // taha bAdarataNu visayaM jogavisaM jjhANamaMtabalajutto / aNubhAvammi Niru' bhadi avadi tado vi jiNavejjo // sumammi kAyajoge vaTTato kevalI tadiyasukkaM / jjhAyadi Nirubhidu jo suhumaM taM kAyajogaM vi // artha - jisaprakAra maMtra ke dvArA saba zarIra meM bhide hue viSa kA DaMka ke sthAna meM nirodha karate haiM aura pradhAna kSaraNa karanevAle maMtra ke bala se use punaH nikAlate haiM / usIprakAra dhyAnarUpI maMtra ke bala se yukta huA yaha sayogakevalI jinarUpI vaidya bAdarazarIra viSayaka ( karmoM ke AsravakA kAraNabhUta ) yogaviSa ko pahale rokatA hai aura usake pazcAt use nikAla pheMkatA hai / jo kevalIjina sUkSmakAyayoga meM vidyamAna hote haiM ve sUkSmakriyApratipAti tIsare zuvaladhyAna kA dhyAna karate haiM / usa sUkSmakAyayoga kA bhI nirodha karane ke liye usa dhyAna ko karate haiM / ( dhavala pu0 13 ) [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "jogamhi niruddhamhi AumANi kammANi hoti aMto muhutta se kAle selesiyaM parivajjadi samucchiSNakirimaNiyaTTi sukkajhANaM jjhAyadi / kathamettha jjhANavavaeso ? eyAgeNa citAe jIvassa Niroho pariSkaMdAbhAvojhANaM NAma / kiM phalamedaM jANaM / aghAi cakka viNAsaphalaM / tadiyasukkajjhANaM jogaNirohaphalaM / " artha - yoga kA nirodha hone para zeSa karmoM kI sthiti Ayukarma ke samAna antarmuhUrta hotI hai / tadanantara samaya meM zailezI avasthA ko prApta hotA hai aura samucchinna kriyAnivRttizukladhyAna ko dhyAtA hai| ekAgrarUpa se jIva ke cintA kA nirodha arthAt parispanda kA abhAva honA hI dhyAna hai, isa dRSTi se dhyAna saMjJA dI gaI hai / zraghAticatuSka karmoM kA vinAza karanA isa caturthazukladhyAna kA phala hai / yoganirodha karanA tIsare zukladhyAna kA phala hai / samucchinna kriyAsthAto dhyAnasyAvinivartinaH / sAkSAt saMsAraviccheda samarthasya prasUtitaH // 1/1 / 83 // arthAt saMsAra ko dhvaMsa karanevAlI sAkSAt sAmarthyaM kSAyikacAritraguNa meM catuthaMzuvaladhyAna se AtI hai / isaliye nizcayanaya se caudahaveM guraNasthAna ke ratnatraya ( samyagdarzana- jJAna cAritra ) ko mokSa kA mukhya ( sAkSAt ) kAraNa kahA gayA hai / "nizcayanayAbhayale tu yadanantaraM mokSotpAdastadeva mukhyaM mokSasya kAraNamayogikevalicaramasamayavarti-ratnatrayamiti niravadyametattattvavidAmAbhAsate / " isakA bhAva Upara kahA jA cukA hai| isase jAnA jAtA hai ki caudahaveM guNasthAna ke antima samayataka cAritra sAdhanarUpa hai sAdhyarUpa nahIM hai / "sAmAyika cchedopasthApanA parihAravizuddhisUkSmasAmyarAyayathAkhyAtamiti cAritram // ta. sU. 9/18 || isa sUtra kI TIkA meM zrI pUjyapAda AcArya kahate haiM "cAritramante gRhyate mokSaprApteH sAkSAt kAraNamiti jJApanArtham / "
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] artha-cAritra mokSaprApti kA sAkSAt kAraNa hai yaha dikhalAne ke liye pRthakrUpa se usakA ( cAritra kA ) anta meM grahaNa kiyA hai| isase bhI spaSTa hai ki yathAkhyAta cAritra bhI sAdhanarUpa hai; sAdhya rUpa nahIM hai, kyoMki sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathAkhyAta yaha pA~ca prakAra jo cAritra hai, vaha sAdhana rUpa cAritra hai| sAdhyarUpacAritra arthAt siddhoM kA cAritra ina pAMcoM nAmoM dvArA vyapadeza ko prApta nahIM ho sakatA hai, isaliye siddhoM meM sAmAyika Adi pA~ca nAmoM se vyapadeza honevAle sAdhanarUpa cAritra kA abhAva kahA gayA hai| "siddhAnAM kaH saMyamo bhavatIti cenna-kopi / yathA buddhipUrvakanivRtterabhAvAnna saMyatAstata eva na saMyatAsaMyatAH nApyasaMyatAH praNaSTAzeSapApakriyatvAt / " dhavala pu0 1 pR0 378 / sAdhana rUpa sAmAyi kAdi pA~ca saMyamoM meM saMyamAsaMyama meM tathA asaMyama meM guNasthAnoM kA kathana karake yaha prazna kiyA gayA ki saMyamamArgaNA ke ina sAta bhedoM meM se siddhoM meM kauna-sA bheda saMbhava hai? isake uttara meM zrI vIrasena mahAnAcArya dhavala siddhAnta graMtha meM kahate haiM-"siddhoM ke eka bhI saMyama nahIM hotA hai| siddhoM ke buddhipUrvaka nivRtti kA abhAva hone se jisaliye ve saMyata nahIM haiM usIliye ve saMyatAsaMyata nahIM haiM / " isa para yaha zaMkA ho sakatI thI jaba siddha saMyata bhI nahIM haiM, saMyatAsaMyata bhI nahIM haiM to parizeSa nyAya se siddha asaMyata haiN| isakA nirAkaraNa karane ke liye AcArya kahate haiM ki "siddha asaMyata bhI nahIM haiM, kyoMki siddhoM ke sampUrNa pAparUpa kriyA naSTa ho cukI hai|" yadi siddhoM meM cAritra kA sarvathA abhAva mAnA jAya to siddha ke acAritra arthAt asaMyatapane kA prasaMga A jAyagA, kyoMki cAritra na honA hI to asaMyama hai| "asaMyatAH AdhaSu caturyu guNasthAneSu / (sarvArthasiddhi 1/8) cArittaM Nasthi jado avirada aMtesu tthaannesu|" -go. jI. gA. 12 Adi ke cAra guNasthAnavAle asaMyata haiM, kyoki ina cAra guNasthAnoM meM cAritra nahIM hotA hai| siddha asaMyata nahIM, kyoMki unameM cAritra kA abhAva nahIM hai| sAmAyika prAdi nAmoM se vyapadeza kiye jAnevAle sAdhanarUpa cAritra kA abhAva honepara bhI sAdhyarUpa cAritra kA sadbhAva siddhoM meM pAyA jAtA hai| yadi siddhoM meM sAdhya va sAdhanarUpa donoM cAritroM kA abhAva mAnA jAyegA to siddha bhI asaMyata ho jAyeMge, jisaprakAra prathama cAra guNasthAna vAle asaMyata haiM, kyoMki unameM sAdhya va sAdhana donoM prakAra ke cAritra kA abhAva pAyA jAtA hai| isIprakAra dhavala pu07 pR0 21, go. jI. gAthA 732 tathA zloka vArtika 1/1/34 kI TIkA ke viSaya meM jAnanA / yadi dhabalAkAra zrI vIrasenAcArya, gommaTasAra ke kartA zrI nemicaMdra siddhAntacakravartI, zlokavArtika ke kartA zrI vidyAnandi AcArya ko siddhoM meM cAritra kA sarvathA abhAva iSTa hotA to ve siddhoM meM cAritra ke sadbhAva kA kathana na karate / ina prAcAryoM ne siddhoM meM cAritra ke sadbhAva kA kathana kiyA hai jo isa prakAra hai"edassa kammassa khaeNa siddhANAmeso guNo samuppaNo ti jANAvaNaTumedAo gAhAo ettha parUvijjati"- . micchatta-kasAyAsaMjamehi jassodaeNa pariNamai / jIvo tasseva khayA, tavivarIde guNe lahaI //
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha - 'isa karma ke kSaya se siddhoM ke yaha guNa utpanna hotA hai' isa bAta kA jJAna karAne ke liye ye gAthAyeM yahA~ prarUpita kI jAtI haiM gAthArtha - jisa mohanIyakarma ke udaya se jIva midhyAtva, kaSAya aura asaMyama rUpa se pariNamana karatA hai, usa mohanIyakarma ke kSaya se siddhoM ke mithyAtva ke viparIta samyaktvaguNa kI, kaSAya ( rAgadveSa ) ke viparIta kaSAya ( vItarAga ) guNa kI, asaMyama ke viparIta saMyama ( cAritra ) guNoM kI prApti hotI hai / dhavala kartA zrI vIrasenAcArya ne isa uparyukta gAthA meM siddhoM ke akaSAya arthAt vItarAga guNa aura saMyama ( cAritra ) guNa ko svIkAra kiyA hai / uvasamabhAvo uvasamasammaM caraNaM ca tArisaM khaio / khAiya gANaM daMsaNa samma caritaM ca dANAdI ||816 // micchatiye ticaukke dosu vi siddha evi mUlabhAvA hu / tiga paNa paNagaM cauro tiya doNi ya saMbhavA hoMti // 821 // go0 ka0 ina do gAthAoM meM zrI nemicandra siddhAntacakravartI ne kSAyikabhAvoM meM kSAyikajJAna, kSAyikadarzana, kSAyikasamyaktva, kSAyikacAritra, kSAyikadAnAdi batalAye haiM aura siddhoM meM kSAyikabhAva va pAriNAmikabhAva ye do bhAva batalAye haiM / isaprakAra ina gAthAoM dvArA siddhoM meM kSAyikacAritra kA sadbhAva svIkAra kiyA gayA hai| zrI vidyAnandasvAmI ne bhI zlokavArtika meM kahA hai - "siddhAnAmata eva pradezaspaMdAbhAvasteSAmayogadhyapadeza: samucchinna kriyApratipAtidhyAnAzrayatvAsiddha ravyapadezyacAritramayatvAt kAyAdi vargaNAbhAvAcca siddhAnAM na yogoH yujyane / " 6 / 1 / 2 TIkA / yahA~ yaha batalAyA gayA hai ki siddha avyapadezacAritra se tanmaya haiM / adhyAya 10 sUtra 9 kI TIkA meM bhI kahA hai sati tIrthaMkare siddhirasatyapi ca kasyacit / bhavedavyapadezena cAritreNa vinizcayAt // 10 // zrI amRtacandra AcArya ne bhI tattvArthasAra kA upasaMhAra karate hue kahA hai darzanajJAnacAritra guNAnAM ya ihAzrayaH / darzanajJAna cAritratrayamAtmaiva sa smRtaH // 16 // darzana, jJAna, cAritra guNoM kA AzrayabhUta AtmA hai ataH darzana, jJAna, cAritra meM tInoM zrAtmasvarUpa hI haiN| yahA~ cAritra ko AtmA kA guNa batalAte hue AtmasvarUpa batalAyA hai / guNoM kA nAza nahIM hotA hai yadi guNoM kA nAza hone lage to dravya ke prabhAva kA prasaMga zrA jAyagA / ataH siddhoM meM cAritraguNa hai jo sAmAyikAdi sAdhanarUpa nahIM hai, kintu sAdhyarUpa hai isaliye vaha sAmAyikAdi pAMca nAmoM se vyapadiSTa nahIM kiyA jA sakatA hai / --- punaH yahA~ prazna upasthita hotA hai ki cAritramoha ke kSayase jo kSAyikacAritra utpanna huA thA aura jise kSAyikabhAva ke nau bhedoM meM ginAyA gayA hai, kyA siddha avasthA prApta hone para usa kSAyikacAritra kA abhAva ho jAtA hai ? yA kSAyikabhAva zAzvata hai ?
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 625 siddhaavasthA prApta hone para kSAyikacAritra kA abhAva ho jAtA hai aisA to koI ArSavAkya dekhane meM nahIM AyA hai, kintu isake viruddha dhavalAdi mahAn granthoM meM siddhoM meM kSAyikacAritra kA kathana pAyA jAtA hai / zrI vidyAnaviAcArya ne zlokavArtika meM kahA bhI hai "nahi sakalamohakSayAdudbhavaccAritramaMzato'pi malavaditi zAzvadamalavavAtyantikaM tadabhiSTUyate / " saMpUrNa mohanIyakarma ke kSaya se utpanna hone vAlA kSAyikacAritra eka aMza bhI malayukta nahIM hai / isa kAraNa vaha kSAyikacAritra zAzvata hai usakA anta nahIM hotA prarthAt nAza nahIM hotA hai sadA amara rahatA hai zrI amRtacandrA cArya ne bhI paMcAstikAya gAthA 58 kI TIkA meM kahA hai "kSAmikastu svabhAva vyaktirUpatvAdanato'pi karmaNaH kSayeNotpadyamAnatvAt sAdiriti karmakRta evoktaH / ' kSAyikabhAva svAbhAvika hone se ananta antarahita avinAzI hai tathApi karmakSaya se utpanna hone ke kAraNa sAdi hai isaliye karmakRta kahA gayA hai / kSAyikacAritra jo ki kSAyikabhAva hai usakA siddhoM meM anta yA vinAza nahIM ho sakatA, kyoMki vaha svAbhAvika hai aura pratipakSIkarma ke kSaya se utpanna huA hai / abhedanizcayanaya kI dRSTi meM samyaktva va cAritraguNa kA antarbhAva jJAna meM ho jAtA hai, jaisA ki zrI amRtacandrAcArya ne kahA hai "samyagdarzanaM tu jIvA vibhaddhAnasvabhAvena jJAnasya bhavanaM / jIvAvijJAnasvabhAvena jJAnasya bhavanaM jJAnaM / rAgAdipariharaNasvabhAvena jJAnasya bhavanaM cArivaM / tadevaM samyagdarzana jJAnavAritrANyekameva jJAnasyabhavanamAyAtaM / " jo jIvAdipadArthoM kA yathArtha zraddhAna usa svabhAvase jJAna kA pariNamanA vaha to samyagdarzana hai, usI taraha jIvAdi padArthoM kA jJAna usa svabhAvakara jJAna kA honA vaha samyagjJAna hai tathA jo rAgAdikA tyAganA usa svabhAvakara jJAna kA honA vaha cAritra hai / isataraha samyagdarzana- jJAna cAritra ye tInoM hI jJAna ke pariNamana meM A jAte haiM / isa dRSTi se kevalajJAna kahane se kSAyikasamyaktva va kSAyikacAritra kA bhI grahaNa ho jAtA hai unako pRthak rUpa se kahane kI AvazyakatA nahIM hai / dharma aura dharmI ke prabheda ko grahaNa karanevAlI nizcayanaya kI dRSTi meM siddhoM ke na darzana hai na jJAna mora na cAritra hai| zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai bavahAreNuvadissai NANissa varita baMsaNaM NANaM / vi jANaM Na caritaM Na daMsaNaM jANago jJAnI arthAt AtmA ke cAritra, darzana, jJAna ye tInoM bhAva vyavahAra arthAt bhedanaya kari kahe gaye haiM / nizcayakara arthAt prabhedanaya kI dRSTi meM mAtmA ke jJAna bhI nahIM hai, cAritra bhI nahIM hai aura darzana bhI nahIM hai, AtmA to eka zuddha jJAyaka hai / suddho || 7 | samayasAra
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : "dharmadharmiNoH svabhAvato'bhedepi vyapadezato bhedamutpAdya vyavahAramAtreNaiva jJAnino darzanaM jJAnaM cAritramityupadezaH paramArthatastvekadravyaniSpatAnaMta paryAyatayaikaM kicinmilita svAdamabhedamekasvabhAvamanubhavato na darzanaM na jJAnaM na cAritraM jJAyaka evaikaH zuddhaH / " samayasAra gAthA 7 kI TIkA / 626 ] dharma aura dharmIkA yadyapi svabhAva se abheda hai to bhI nAma se bheda hone ke kAraNa vyavahAra mAtrakara AtmA ke darzana hai, jJAna hai, cAritra hai / paramArtha se dekhA jAya to dravya anantaguNoM kA piMDa hone para bhI eka hai, usa eka bheda-svabhAva kI dRSTi meM darzana bhI nahIM hai, jJAna bhI nahIM haiM aura cAritra bhI nahIM hai / isa dRSTi se siddhadravya ke grahaNa honepara usameM pRthakarUpa se jJAna, darzana, cAritra kA grahaNa nahIM hotA hai / isaprakAra syAdvAdiyoM ke liye siddhoM meM cAritraguNa kA sadbhAva va asadbhAva ina donoM kathanoM meM koI virodha nahIM hai, kintu sarvathA ekAntavAdiyoM ke ukta donoM kathana mithyA haiM kyoMki unakA kathana naya nirapekSa hai / yathAkhyAta cAritra kSAyikarUpa hI ho aisA ekAnta niyama nahIM hai, kyoMki gyArahaveM upazAMta mohaguNasthAna meM yathAkhyAta cAritra upazamarUpa bhI pAyA jAtA hai / dUsare yathAkhyAta cAritra sAdhanarUpa hai isaliye siddhoM meM yathAkhyAtacAritra nahIM hai | cAritra kI sAghanarUpa paryAya naSTa hone para hI sAdhyarUpa paryAya kA utpAda hotA hai / arahaMtoM kA Atmadrazya salepa hai aura siddhoM kA Atmadravya nirlepa hai / zrI amRtacandrAcArya ke 'dravyAnusAri caraNaM' isa pada ke dvArA yaha kahA gayA ki cAritra dravyAnusAra hotA hai / ataH dravya meM antara hone se cAritra meM bhI antara honA sambhava hai / - ja. ga. 20-5-71 / VII / ra. lA. jaina, ema. kaoNma. meraTha kSAyikacAritra va yathAkhyAtacAritra meM antara zaMkA- kSAyikacAritra aura yayAkhyAtacAritra meM kyA antara hai ? samAdhAna - kSAyika cAritra to cAritramohanIya karma ke atyanta kSayase utpanna hotA hai, kintu upazAMtamohaguNasthAna meM cAritramohanIyakarma ke upazama se bhI yathAkhyAtacAritra hotA hai / gyArahaveMguNasthAna meM yathAkhyAtacAritra to hotA hai, kintu kSAyikacAritra nahIM ho sakatA hai / yathAkhyAtacAritra upazama va kSAyika dorUpa haiM, kintu kSAyika cAritra mAtra kSAyika rUpa hI hai / " SoDazakaSAyanavanokaSAyakSayAt kSAyikacAritram / sarvasya mohanIyasyopazamaH kSayo vA vartate yasmin tat paramodAsInyalakSaNaM jIvasvabhAvadazA yathAkhyAta cAritram / " tattvArthavRtti apratyAkhyAnAvaraNAdi solahakaSAya aura hAsyAdi nava nokaSAya ke kSaya se kSAyikacAritra hotA hai / jisameM sampUrNa mohanIyakarma kA upazama yA kSaya ho vaha yathAkhyAtacAritra hai / yathAkhyAtacAritra kA svAmI upazamasamyagdaSTi bhI ho sakatA hai, kintu kSAyikacAritra kA svAmI kSAyikasamyagdaSTi hI hogA / isaprakAra kSAyikacAritra va yathAkhyAtacAritra meM prastara hai / vItarAgatA kI apekSA ina donoM cAritra meM koI antara nahIM hai / kSINamoha - bArahaveM guNasthAna meM jo kSAyikacAritra hai vahI yathAkhyAtacAritra hai / - jai. ga. 3-12-70/X/ ro. lA. mittala
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 627 cAritra kina-kina gatiyoM meM ho sakatA hai aura kinameM nahIM zaMkA-samyagdarzana cAroM gatiyoM meM ho sakatA hai to cAritra kyoM nahIM ho sakatA ? samAdhAna-devagati va bhogabhUmiyA meM yadyapi zubhalezyA haiM, kintu AhArAdi paryAya niyata haiM ataH ve upavAsa prAdi nahIM kara sakate haiN| isa kAraNa devoM meM va bhogabhUmiyAjIvoM meM cAritra nahIM hotA hai| nArakiyoM meM mazubhalezyA hotI haiM zubhalezyA nahIM hotI haiN| zubhalezyA ke abhAva meM saMyamAsaMyama yA saMyama nahIM ho sakatA / kamabhUmiyA manuSya va tiyaMcoMkI pAhArAdi paryAya aniyata haiM tathA zubhalezyA bhI saMbhava hai ataH ina meM apanI-apanI yogyatAnusAra cAritra ho sakatA hai / jinako cAritra tathA cAritravAn para zraddhA nahIM hai ve bAhya vAtAvaraNa anukUla hote hue bhI cAritra dhAraNa nahIM karate haiN| jinako cAritra para zraddhA nahIM ve samyagdRSTi bhI nahIM ho sakate haiN| -je. ga. 15-6-72/VII/ro. lA. mittala cAritra binA jJAna prakAryakArI hai zaMkA-dekhanA jAnanA to sAdhAraNa bAta hai, yaha to hara manuSya ke hotA hai / samyak zraddhAna yA pratIti viziSTaparyAya hai / jisa manuSya ne dekha jAnakara bhI apane cAritra meM DAlanA prArambha nahIM kiyA usa manuSya ke samyak pratIti yA zraddhA kahI jA sakatI hai yA nahIM? samAdhAna-yahAM para prazna manuSya kI apekSA se kiyA gayA hai, kyoMki manuSya cAritra dhAraNa kara sakatA hai, ataH manuSya kI dRSTi se hI isa prazna para vicAra hogaa| jo manuSya yaha jAnate hue bhI ki agni meM hAtha dene se hAtha jala jAvegA, agni meM hAtha detA hai to usakA jAnanA, na jAnanA samAna hai / yadi jJAna ke anukUla manuSya kA AcaraNa nahIM hotA hai to vaha jJAna vyartha hai| kahA bhI hai "yathA pravIpasahitapuruSaH svakIyapauruSabalena kUpapatanAdyadi na nivartate tavA tasya zraddhAnaM pradIpo vRSTi ki karoti na kimapi / tathAyaM jIvaH zraddhAnajJAna sahito'pi pauruSasthAnIyacaritrabalena rAgAdivikalparUpAdasaMyamAdyadi na nivartate tadA tasya mahAnaM jJAnaM vA ki karyAnna kimapIti / " jaise dIpaka ko rakhanevAlA svAMkhA puruSa apane puruSArtha ke bala se kUpapatana se yadi nahIM bacatA hai to usakA zraddhAna, dIpaka va dRSTi kucha bhI kAryakArI nahIM huI, vaise hI yaha manuSya zraddhAna, jJAnasahita bhI hai, parantu pauruSa ke samAna cAritrake bala se rAgadveSAdi vikalparUpa asaMyamabhAva se yadi apane ko nahIM haTAtA hai to zraddhAna tathA jJAna usakA kyA hita kara sakate haiM ? arthAt kucha bhI hita nahIM kara sakate haiN| bhI amRtacandrAcArya ne bhI samayasAra gAthA 35 kI TIkA meM kahA hai "mAzu pratibudhyambakaH balvayamAtmetyasakRcchotaM vAkyaM zRNvannakhilezcinhaiH suSThaparIkSya nizcitamete parabhAvA iti zAsvA jJAnI san mucati sarvAnparabhAvAnacirAt / " tU zIghra jAga, sAvadhAna ho yaha terA AtmA jJAna-mAtra hai anya saba paradravyake bhAva haiM, taba bArambAra yaha Agama vAkya sunatA huA samasta apane para ke cihnoM se acchI taraha parIkSA kara aisA nizcaya karatA hai ki maiM eka jJAnamAtra hai anya saba parabhAva haiN| isaprakAra zAnI hokara rAgadveSa prAdi saba para bhAvoM ko tatkAla chor3a detA hai|
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / "yadevAyamAtmAstravayorbhavaM jAnAti tadeva krodhAdibhya Asravebhyo nivartate, tebhyo'nivartamAnasya pAramArthika tddhvjnyaanaasiddhH| yattvAtmAravayo dajJAnamapinAnavebhyonivRttaM bhavati tajajJAnameva na bhavati / " -samayasAra gAthA 72 TIkA jisa samaya prAtmA aura Asrava kA bheda jAna liyA usIsamaya krodhAdika prAsravoM se nivRtta ho jAtA hai / jaba taka una krodhAdi se nivRtta nahIM ho taba taka usake pAramArthika bhedavijJAna kI siddhi nahIM hotii| AtmA aura AsravoM kA bhedajJAna hone para bhI krodhAdi prAsravoM se nivRtta na huA to vaha jJAna jJAna hI nhiiN| arthAt jisa manuSya ne cAritra grahaNa nahIM kiyA usa manuSya ko pAramArthikajJAna va zraddhAna nahIM hai / -jai. ga. 4-5-72/VII/ sulatAnasiMha samyagdarzana va samyagjJAna kA phala cAritra hai zaMkA-yadi jJAna kA phala cAritra hai to samyagdarzana kA kyA phala hai? sAtizayapuNya kA bandha honA kyA samyagdarzana kA phala hai ? samAdhAna-samyagdarzana aura jJAna eka sAtha utpanna hone se sahacArI haiM, ataH ina donoM meM se kisI eka kA grahaNa karane se donoM kA grahaNa ho jAtA hai / zrI akalaMkadeva ne kahA bhI hai 'yugapadAtmalAbhe sAhacaryAdubhayorapi pUrvatvam, yathA sAhacaryAta pavaMtanArakyoH parvatagrahaNena nAradasya grahaNaM, nAragrahaNena vA parvatasya tathA samyagdarzanasya vA anyatarasyAtmalAbhe cAritramattaraM bhajanIyam / ' rA. vA. 1/1 / ataH jJAna kA phala cAritra kahane se yaha samajhanA cAhiye ki cAritra samyagdarzana va samyagjJAna kA phala hai| samyagdarzana va samyagjJAna jaba taka jaghanyabhAva se arthAta sarAgAvasthA meM pariNamate haiM tabataka sAtizayapuNya kA bandha hotA hai| zrI kundakundAcArya ne kahA bhI hai jamhA du jahaNNAvo gANaguNAdo puNovi pariNamavi / aNNasaM NANaguNo teNa du so baMdhago mnnido|| 171 // samayasAra jabataka jJAnaguNa jaghanyabhAva se arthAta sakaSAyabhAva se pariNamatA hai tabataka jJAna guNa karmabaMdha ( puNyakarmabaMdha ) karanevAlA kahA gayA hai| usa samyagdRSTi ke jo karmabaMdha hotA hai vaha sAtizayapuNyarUpa hotA hai, isaliye zrI samantabhadrAcArya ne samyagdarzana kA phala nimnaprakAra kahA hai samyagdarzanazuddhA nArakatiryaGa napuMsakastrItvAni / duSkulavikRtAlpAyurvarivratAM ca vajranti nApyavRtikAH // 35 // ojastejovidyAvIryayazovRddhi vijayavibhavasanAthAH / mahAkulA: mahArthA mAnavatilakA bhavanti vrshnprtaaH||36 / / aSTaguNapuSTituSTA, dRssttivishissttaaHprkRssttshomaajudyssttaaH| amarApsarasA pariSavi, ciraM ramante jinendrabhaktaH svarge // 37 //
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhyaktitva aura kRtitva ] [ 626 navanidhisaptadvayaratnAdhIzAH sarvabhUmipatayazcakram / vartayitu prabhavaMti, spaSTadRzaH kSatramaulizekharacaraNAH // 38 / / amarAsuranarapatibhiryamadharapatibhizca ttpaadaambhojaaH| dRSTayA sunizcitArthA vRSacakradharA bhavanti lokazaraNyAH // 39 // zivamajaramarujamakSayamadhyAvAdhaM vizokabhayazam / kASThAgatasukhavidyA vibhavimalaM bhjntidrshnshrnnaaH||40|| nirdoSa samyagdRSTijIva vratarahita hone para bhI nArakI, tiyaMca, napusaka, strI. nIcakUla, vikalAGga, alpAya, dAridra ko prApta nahIM hotA hai, kiMtu usake itanA sAtizayapuNyabaMdha hotA hai ki vaha utsAha, pratApa, vidyA, vIrya, kIti, kulavRddhi, vijaya aura aizvarya se sahita uccakula meM utpanna hotA hai tathA dharma, artha, kAma aura mokSa ke sAdhaka puruSoM meM zreSTha hotA hai, aNimA Adi ATha guNoM tathA zreSTha zobhA se yukta hotA huA devoM aura devAMganAoM kI sabhA meM bahuta kAla paryanta ramaNa karatA hai| vaha sarAgasamyagdRSTijIva usa atizaya puNyabaMdha ke kAraNa samasta pRthvI kA svAmI cakravartI hotA hai tathA dharmacakra kA dhAraka tIrthakara hokara mokSa sukha ko prApta hotA hai / mithyADaSTi ke sAtizayapuNyabaMdha nahIM hotA hai isIliye vaha devendra, cakravartI, tIrthaMkara Adi pada ko prApta nahIM ho sakatA hai| samyagdaSTi ke dvArA kiyA huA puNyabaMdha mokSakA kAraNa hotA hai, kiMtu saMsAra kA kAraNa nahIM hotA hai| zrI devasenAcArya ne kahA bhI hai sammAviTThI puSNaM Na hoi saMsAra kAraNaM NiyamA / mokkhassa hoi heuM jai vi NiyANaM Na so kuNaI // 404 // tamhA sammAviTThI puNNaM mokkhassa kAraNaM hvii| iya NAUNaM gihattho puNNaM cAyarau jatteNa // 424 // samyagdRSTi ke dvArA kiyA huprA puNyabaMdha saMsAra kA kAraNa kabhI nahIM hotA yaha niyama hai| yadi samyagdaSTi ke dvArA kiye hae pUNya meM nidAna na kiyA jAya to vaha niyama se mokSa kA hI kAraNa hotA hai| samyagdaSTi kA puNya mokSa kA kAraNa hotA hai isaliye gRhastha ko yatnapUrvaka puNya kA upArjana karate rahanA caahiye| puNyAt surAsuranaroragabhogasArA, zrIrAyurapramitarUpasamRkhayo dhIH / sAmrAjyamandramapunarbhava-bhAvaniSThaM, ArhantyamantyarahitA khilasaukhyamagyam // 202 / / artha-sUra, asura, manuSya aura nAgendra Adi ke uttama-uttama bhoga, lakSmI, dIrghaAyu, anUpamarUpa, samali. uttamavANI, cakravartIsAmrAjya, iMdrapada, jise pAkara phira saMsAra meM janma nahIM lenA par3atA aisA arahaMtapada aura aMtarahita samasta sukha dene vAlA zreSTha nirvANapada ina sabakI prApti eka puNya se hI hotI hai| puNyAcakradharadhiyaM vijayinImaindrIca divyazriyaM / puNyAtIpaMkara zriyaM ca paramAM naHzreyasIMcAznute // puNyAvityasubhRcchiyAM catasRNAmAvirbhaveda bhAjanaM / tasmAtpuNyamupArjayantu sudhiyaH puNyAgjinendrAgamAt // 129 //
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha - puNya se sabako vijaya karane vAlI lakSmI milatI hai, indra kI divyalakSmI bhI puNya se milatI hai, puNya se hI tIrthaMkaratva kI prApti hotI hai aura paramakalyANarUpa mokSalakSmI bhI puNya se milatI hai, isaprakAra yaha jIva pRSya se hI cAroM prakAra kI lakSmI kA pAtra hotA hai, isaliye jinendra bhagavAn ke AgamAnusAra puNya kA upArjana karo / 630 ] zrI vIranandi saiddhAntikacakravartI prAcArya ne AcArasAra ke isa zloka meM batalAyA hai ki jina jIvoM ke puNyakarma kA udaya mahAn hotA hai unako ratnatraya kI prApti hotI hai / arthAt ratnatraya kI prApti ke liye mahAn puNyodaya kI sahakAratA bhI jarUrI hai / "puNyaprakRtayastIrthapadAdisukhakhAnyaH / " puNya prakRtiyA~ tIrthaMkara Adi padoM ke sukha dene vAlI haiM / "kANi puNNa phalANi ? tirathayara gaNahara bisi cakkavaTTi baladeva vAsudeva sura- vijjAhariddhIo / " - dhavala pu. 1 pR. 105 puNya kA phala tIrthaMkara gaNadhara, RSi, cakravartI, baladeva, vAsudeva, deva aura vidyAdharoM kI RddhiyA~ phala haiN| puNya kAkSe vikalAkSa paMca karaNAsaMjJavrajejatu mA 1 labdhA bodhiragaNya puNyavazataH saMpUrNa paryAptibhiH // madhyaM: saMjJibhirApta labdhividhibhiH kaizcitkadAcit kvacit / prApyA sA ramatAM madIyahRdaye svargApavargapradA // 10 // 43 // zrI kundakundAcArya ne bhI pravacanasAra gAthA 45 meM 'puSNaphalA arahaMtA' ina zabdoM dvArA yaha spaSTa kara diyA hai - ' arahantapada puNyaprakRti kA phala hai / " yaha sAtizayapuNyabaMdha samyagdRSTi ke hI hotA hai aura samyagdaSTi mokSa ke kAraNabhUta puNya ko upAdeya mAnatA hai| kahA bhI hai "ninidAna viziSTatIrthaMkara nAmakarmAstrava upAdeyo mokSahetutvAt / tIrthaMkara nAmakarmamokSahetuzcatuvidho'pi baMdha upAdeyaH / " bhAvapAhuDa gAthA 113 TIkA mokSa kA kAraNa hone se nidAnarahita tIrthaMkaranAmaka sAtizayapuNyaprakRti kA zrAkhava upAdeya hai / mokSa kA kAraNa hone se tIrthaMkara nAmakarma kA cAroM prakAra kA baMdha upAdeya hai / samyagdarzana kA viziSTa phala yaha hai ki jIva ke aparIta saMsArIpanA haTakara parItasaMsArI ho jAtA hai arthAt samyagdarzana anantasaMsAra ko kATakara ardhapudgalaparivartanamAtra kara detA hai| kahA bhI hai " ego anAdiyamicchAdiTThI aparitasaMsAro adyApavattakaraNaM apuSvakaraNaM aNiyaTTikaraNamidi evANi tiSNi karaNAni kA sammattaM gahidapaDhamasamae ceva sammattaguroNa pumbillo aparitto saMsAro ohaTTivraNa paritto poggala* pariyaTTasa addhameto hovUNa ukkaseNa ciTThavi / dhavala 4 / 335
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 631 artha-eka anAdimidhyAdRSTi aparItasaMsArI ( amaryAdita saMsArI) jIva, adhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa, isa prakAra tInoM hI kararaNoM ko karake samyaktvagraharaNa ke prathama samaya meM hI samyaktvaguNa ke dvArA pUrvavartI aparItasaMsArIpanA haTAkara parItasaMsArI ho jAtA hai aura adhika se adhika ardhapadagala parivartana pramANa kAla taka hI saMsAra meM ThaharatA hai / "ekko aNAdiyamicchAdiTThI tiNNi karaNANi kariya sammattaM pddivnnnno| teNa sammattaNa upajjamANeNa aNaMto saMsAro chiNNo saMto addhapoggalapariyaTTametto kdo|" artha-koI eka anAdimithyASTi jIva tInoM karaNoM ko karake samyaktva ko prApta huaa| utpanna hone ke sAtha hI usa samyaktva se anantasaMsAra chinna hotA huA ardhapudgala parivartanakAla mAtra kara diyA gyaa| "mithyAvarzanasyApakSaye'saMyatasamyagdRSTeranantasaMsArasya kssiiymaanntvsiddh|" zrI vidyAnanda AcArya ne bhI zloka vArtika meM kahA hai- caturtha guNasthAnavartI asaMyata samyagdRSTi mithyAdarzana kA nAza ho jAne para ananta saMsAra kA kSaya kara detA hai / parIkSAmukha sUtra meM zrI mANikyanandi AcArya ne samyagjJAna kA phala nimna prakAra kahA hai"ajJAnanivRttiAnopAvAnopekSAzca phalam / " ajJAna kI nivRtti, hAna ( tyAga ), upAdAna ( grahaNa ) aura upekSA ye jJAna ke phala haiM / jaba taka buddhipUrvaka rAga dveSa hai taba taka hAna-upAdAnarUpa savikalpa cAritra hotA hai| jaba buddhipUrvaka rAga-dveSa kA abhAva ho jAtA hai arthAta vItarAga dazA ko prApta ho jAtA hai usa samaya upekSAsaMyama (upekSAcAritra) ho jAtA hai| 'rAga Adika heya haiM', aisA jJAna va zraddhAna ho jAne para bhI yadi jIva rAgadveSa se nivRtta nahIM hotA hai to usakA vaha jJAna pAramArthika jJAna nahIM hai|' "yavAyamAtmAsravayoaMdaM jAnAti tadeva krodhAdibhya Asravebhyo nivartate / tebhyo'nivartamAnasya pAra. mAthikatadbhavajJAnAsidhaiH / yattvAtmAstravayormeMdajJAnamapi nAsravebhyo nivRsa bhavati tajjJAnameva na bhavati / " jisa samaya prAtmA aura rAgAdi prAsravabhAvoM kA bheda jAna liyA usI samaya krodhAdi AsravoM se nivRtta ho jAtA hai| aura unase jaba taka nivRtta na ho taba taka usa AtmA ke pAramArthika sacce bhedajJAna kI siddhi nahIM hotI hai tathA jo AtmA aura prAsraboM kA bhedajJAna hai vaha bhI AsravoM se nivRtta na haA to vaha jJAna hI nahIM hai| isaprakAra pAramArthika samyagdarzana va jJAna kA phala cAritra hai yaha spaSTa ho jAtA hai / -jaM. ga. 24-6-71/VII/ ro. lA. mittala aNuvrata va mahAvrata/vrata na vibhAva kriyA haiM, na heyarUpa aura na hI prAstrava tattva zaMkA-2 mArca 1964 ko sonagaDha patrikA hindI Atmadharma ke pR0 601 para likhA hai ki 'aNuvratamahAvata vibhAvI kriyA haiM / ' pR0602 para likhA hai - 'asaMyata-samyagdRSTi kI zraddhA meM aNuvrata-mahAvata heya rUpa haiM upAdeya rUpa nahIM haiN| kyA yaha kathana ThIka hai?
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ 632 ] paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna - zrI samantabhadrAcArya ne kahA hai ki 'rAgadva eSanivRtyai caraNaM pratipadyate sAdhuH / arthAt sAdhu puruSa rAga-dva eSa dUra karane ke lie cAritra ko dhAraNa karate haiM / cAritra kA lakSaNa tathA bheda nimna prakAra hai hisAnRtacauryebhyo maithunasevA parigrahAbhyAM ca / pApaprANAlikAbhyo viratiH saMjJasya cAritram // 49 // sakalaM vikalaM caraNaM, tatsakala sarvasaMga viratAnAm / anagArANAM vikalaM, sAgArANAM saMsagAnAm // 50 // / 20 ka0 bhA0 TIkA - hiMsAdi viratilakSaNaM yaccaraNaM prAk prarUpitaM tat-sakalaM vikalaM ca bhavati / tatra sakalaM paripUrNa mahAvrataM / keSAM tadbhavati ? anagArANAM munInAm / kiMviziSTAnAM sarvasaMga viratAnAM ? bAhyAbhyantaraparigraharahitAnAm / vikalamaparipUrNam aNuvratarUpam / keSAM tadbhavati ? sAgArANAM gRhasthAnAm / kathaMbhUtAnAM ? saMsagAnAM sagraMthAnAm // 50 // pApa kI praNAlIrUpa arthAt AsravarUpa jo hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla tathA parigraha se virata honA vrata hai vaha samyagjJAnI kA cAritra hai / arthAt samyagdRSTi kA vrata dhAraNa karanA hI cAritra hai / vaha cAritra do prakAra kA hai / mahAvratarUpa sakalacAritra aura aNuvratarUpa ekadeza cAritra / samasta parigraha se rahita muniyoM ke mahAvratarUpa sakala cAritra hotA hai / parigraha sahita gRhasthoM ke aNuvratarUpa ekadeza cAritra hotA hai / zrI zubhacandrAcArya ne bhI kahA hai yadvizuddhaH paraM dhAma yadyogijanajIvitam / tavRtta sarvasAdyapadA saMkalakSaNam // 1 // paMcavrataM samitipaMca guptitrayapavitritam / zrI vIravadanoddvINaM caraNaM candranirmalam // 5 // hiMsAyAmanutesteye maMthune ca parigrahe / virativraM tamityukta' sarvasattvAnukampakaH // 6 // mahattvahetorguNibhiH zritAni mahAnti matvA tridazainu tAni / mahAsukhajJAnanibandhanAni, mahAvratAnIti satAM matAni // AcaritAni mahadbhicca mahAntaM prasAdhayantyartham / svayamapi mahAnti yasmAnmahAvratAnItyatastAni // jo vizuddhatA kA utkRSTadhAma hai tathA yogIzvaroM kA jIvana hai aura sarva prakAra kI pApavRttiyoM se dUra rahanA jisakA lakSaNa hai vaha samyak cAritra hai / zrI varddhamAna tIrthaMkara bhagavAna ne usa candramA ke tIna guptirUpa teraha prakAra kA kahA hai| hiMsA, jhUTha, corI, tyAga bhAva vrata hai / samAna nirmala cAritra ko pA~ca vrata, pA~ca samiti aura maithuna aura parigraha ina pApoM se virati bhAva arthAt ne ye vrata mahattA ke kAraNa haiM, isa kAraNa guNI puruSoM mahAn haiM isa kAraNa devatAoM ne bhI inheM namaskAra kiyA hai| ke kAraNa haiM, ina kAraNoM se satpuruSoM ne inako mahAvrata mAnA 1 tIrthaMkaroM ne inakA prAzraya kiyA hai| dUsare ye svayaM tIsare mahAn atIndriya sukha ( mokSa sukha) aura jJAna
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ *yaktitva aura kRtitva ] [ 633 pA~ca mahAvratoM kA tIrthaMkara Adi mahApuruSoM ne AcaraNa kiyA hai tathA ye mahAvrata mahAn padArtha arthAt mokSa ko sAdhate haiM tathA svayaM bhI bar3e haiM / ina kAraNoM se ye mahAvrata I ina vratoM ke kAraNa hI samyagdRSTi ke pratisamaya zrasaMkhyAtaguNita nirjarA hotI rahatI hai / avirata samyagdRSTi ke vrata na hone ke kAraNa pratisamaya asaMkhyAtaguNita nirjarA nahIM hotI hai mAtra samyaktvotpatti ke samaya nirjarA hotI hai / 'asaMkhejjaguNAe seDie kammaNijjaraNahedU vadaM NAma / ' arthAt vrata asaMkhyAta guNitazreNI se karmanirjarA kA kAraNa hai / kintu jaba taka darzana, jJAna, cAritra jaghanyabhAva se pariNamate taba taka nirjarA ke sAtha bandha bhI hotA hai| zrI kundakunda AcArya ne bhI kahA hai daMsaNaNANacarita jaM pariNamave jahaNNabhAveNa / nANI teNa tu bajjhavi puggalakammeNa vitriheNa // darzana, jJAna, cAritra jisa kAraNa jaghanyabhAvakara pariNamate haiM, isakAraNa se jJAnI nAnA prakAra ke pudgala karmoM se baMdhatA hai / ina pramANoM se spaSTa hai ki vrata na vibhAva kriyA haiM na Asrava bhAva haiM na haiya rUpa haiM kintu mokSa ke kAraNa hone se upAdeya rUpa haiM / - jai. ga. 31-12-70/ VII / amRtalAla 1. zubharAga va zubhopayoga meM antara evaM ina donoM ke svAmI 2. rAgAMza se hI bandha tathA ratnatrayAMza se hI saMvara- nirjarA zaMkA-- zubharAga va zubhopayoga meM kyA antara hai ? samAdhAna - zubharAga kA artha prazastarAga hai| sarAgasamyagdarzana athavA sarAgasamyakcAritra ko zubhopayoga kahate | zubhopayoga meM vItarAgatA va sarAgatA mizritarUpa se rahatI haiN| jisameM vItarAgatA mizrita na ho aisA ekalA zubharAga to niratizaya midhyAdRSTi ke hotA hai jisase saMvaranirjarA nahIM hotI, mAtra puNyabaMdha hotA hai jo paramparA saMsAra kA hI kAraNa hai, kintu isa puNya ke udaya meM devagati kI prApti hoya hai vahA~ jinamata kA nimitta banA rahe haiM, yadi tattvajJAna kI prApti honI hoya to hoya jAve hai / yadi vaha zubharAga arahaMtAdi viSai stavanAdirUpa hai to vaha kaSAya kI maMdatA liye hai tA vizuddha pariNAma hai / bahuri samasta kaSAyabhAva miTAvane kA sAdhana hai, tAteM zuddha pariNAma kA kAraNa hai so aisA pariNAmakari apanA ghAtaka ghAtikarma kA hInapanA hone teM sahaja hI vItarAga vizeSajJAna pragaTa hoya hai / athavA arahaMtAdi kA AkAra avalokanA vA svarUpa vicAra karanA vA vacana sunanA vA nikaTavartI honA vA tinake anusAra pravartAnA ityAdi kArya tatkAla hI nimittabhUta hoya rAgAdika ko hIna kareM hai / jIva, ajIvAdi kA vizeSajJAna ( bhedajJAna ) ko upajAve haiM / ( mokSamArga prakAzaka ) mithyAdRSTi ke arahaMta bhakti Adi zubharAga ko kahIM-kahIM para zubhopayoga bhI kaha diyA jAtA hai, kiMtu pravacanasAra gAthA 9 ko tAtparyavRtti saMskRta TIkA meM zrI jayasena AcArya ne tathA vRhadravyasaMgraha gAthA 34 kI saMskRta TIkA meM to mithyAdRSTi ke azubha - payoga hI kahA hai / isakA kAraNa yaha hai- midhyAdRSTi ke jJAna vairAgyazakti kA abhAva hone se saMvarapUrvaka nirjarA kA abhAva hai / mAtra puNya kA baMdha hotA hai /
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : pravacanasAra gAthA 11 kI tAtparyavRtti TIkA meM zrI jayasena AcArya ne vItarAgacAritra ko zuddhopayoga kahA hai 'zuddhopayogasvarUpaM vItarAgacAritraM' aura sarAgacAritra ko zubhopayoga kahA hai 'zubhopayogarUpaM sarAgacAritra' / pravacanasAra gAthA 9 kI tAtparyavRtti TIkA meM tathA vRhadravyasaMgraha gAthA 34 kI saMskRta TIkA meM samyagdRSTi ke cauthe, pA~caveM aura chaThe guNasthAna meM eka zubhopayoga hI kahA hai| isase siddha hai ki vyaktarAgasahita samyagdaSTi ko zubho - payogI kahA hai arthAt zubhopayoga meM do aMza hote haiM, eka rAga aMza dUsarA samyagdarzana yA samyakcAritra aza / jitane aMza meM samyagdarzana yA samyakcAritra hai utane aMza meM baMdha nahIM hai arthAt saMvara va nirjarA hai, kintu jitane aMzoM meM rAga hai utane aMzoM meM baMdha hai / puruSArthasiddhayupAya gAthA 212-214 / 634 ] zubhapayoga meM rAgAMza ke dvArA puNyabaMdha hotA hai, kiMtu vaha baMdha avazya hI mokSa kA upAya hai, baMdha kA upAya nahIM hai ( puruSArtha siddhayupAya gAthA 211 va bhAvasaMgraha gAthA 404 ) / isa baMdha ke dvArA tIrthaMkara va utkRSTa saMhananAdi viziSTapuNyaprakRti baMdhatI haiM jo mokSa ke liye sahakArI kAraNa hotI haiM (paMcAstikAya gAthA 85 tAtparya - vRtti TIkA ) kyoMki saMhananAdizakti ke abhAva meM jIva ke zuddhAtmasvarUpa meM ThaharanA azakya hotA hai / - paMcAstikAya gAthA 171 va 170 para tAtparyavRtti TIkA samyagdarzana kI mukhyatA karake zubhopayoga ko nirjarA kA kAraNa kahA hai| jaisA ki zrI kuMdakuMda AcArya ne samayasAra gAthA 193 nirjarAadhikAra ke prArambha meM kahA ki samyagdRSTijIva jo indriyoM ke dvArA acetana tathA cetana dravyoM kA upabhoga karatA hai yaha saba nirjarA ke nimitta hai| tathA zrI vIrasena svAmI ne bhI jayadhavalA pustaka 1 pRSTha 6 para kahA hai ki yadi zubha aura zuddha pariNAmoM se karma kA kSaya na mAnA jAve to phira karmoM kA kSaya ho hI nahIM sakatA / zrI pravacanasAra gAthA 260 meM bhI kahA- jo ( zramaraNa, muni ) azubhopayoga rahita vartate hue zuddhopayukta athavA zubhopayukta hote haiM ve ( zramaNa ) logoM ko tAra dete haiN| zrI amRtacandrasUri ne pravacanasAra gAthA 254 ko TIkA meM likhA hai - gRhastha ko rAgasaMyoga se zuddhAtmA kA anubhava hotA hai aura isaliye vaha zubhopayoga kramazaH parama nirvANasaukhya kA kAraNa hotA hai / gAthA 222 kI TIkA meM to muniparyAya ke sahakArI kAraNabhUta AhAra-nihAra ko bhI zuddhopayoga kahA hai / isI prakAra anyatra bhI samyagdarzana athavA samyakcAritrabhraMza kI mukhyatA se zubhopayoga ko saMvara, nirjarA tathA mokSa kA kAraNa kahA hai, kintu vahA~ para usa kathana meM rAgaaMza aura rAgabhraMza se hone vAlA baMdha gauNa samajhanA cAhiye, baMdha kA sarvathA abhAva nahIM samajhanA cAhiye / sUkSmarAga dasaveM guNasthAna taka rahatA aura tatsaMbaMdhI baMdha bhI hotA hai / isI kAraNa karaNAnuyoga meM zuddhopayoga gyArahaveM guNasthAna se kahA gayA hai, kintu dravyAnuyoga meM sAtaveM guNasthAna meM hI buddhipUrvaka rAga kA abhAva ho jAne se yahIM se zuddhopayoga kaha diyA gayA hai / samyagdRSTi ke zubhopayoga hote hue bhI samayasAra graMtha meM samyagdRSTi ko abaMdhaka kahA hai / yaha kathana bhI samyagvaSTi kI jJAna-vairAgyazakti kI apekSA se hai, kintu samyagdRSTi ko sarvathA abaMdhaka na samajha lenA, jitane aMzoM meM kaSAya kA udaya hai utane azoM meM baMdha hai / rAgaza kI mukhyatAkari athavA midhyAdRSTi ke zubharAga ko upacAra se zubhopayoga kI dRSTi se kahIM kahIM mAtra puNyabaMdha kA hI kAraNa kahA hai aura puNyabaMdha iMdriyasukha kA sAdhana hai / iMdriyasukha vAstavika sukha na hone se dukhamayI hai / ataH zubhopayoga ko isaprakAra dukha kA sAdhanabhUta siddha karake heya batAyA hai / yaha kathana pravacanasAra gAthA 69 se 79 taka tathA gAthA 157 meM svayaM zrI kuMdakuMda AcArya ne kiyA hai / zrI amRtacandrasUrijI ne bhI gAthA 6 va 11 kI TIkA meM kiyA hai / vyavahArAbhAsiyoM kA kathana karate hue bhI ToDaramalajI ne bhI mokSamArga prakAzaka meM zubhopayoga ko baMdha kA hI kAraNa kahA hai aura yaha bhI kahA jo baMdha kA kAraNa hai vaha saMvara va nirjarA kA kAraNa kaise ho sakatA hai ? mokSazAstra adhyAya 6 meM samyaktva va sarAgasaMyama ko devAyu ke Asrava kA kAraNa .
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 635 kahA hai / ina saba kathanoM meM tathA isaprakAra ke anya kathanoM meM zubhopayoga ke rAga aMza kI mukhyatA rahI hai aura samyagdarzana aura samyak cAritraaMza kI gauNatA rahI hai| aisA kathana hote hue bhI samyagdarzana va samyakcAritra ke dvArA hone vAlI nirjarA va saMvara kA sarvathA abhAva na samajha lenA cAhiye, kintu rAga aMza ke dvArA puNyabaMdha hone para bhI vItarAga aMza ( samyagdarzana va samyakcAritra ) ke dvArA zubhopayAga se saMvara aura nirjarA bhI avazya hotI hai / yadi yaha kahA jAve ki zubharAga ko to zubhopayoga ke nAma se pukArA jAve to zubhopayoga se mAtra badha aura zuddhopayoga se mAtra saMvara va nirjarA siddha ho jAne se saba kathana zrAgama anukUla ho jAtA hai, kiMtu aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki pravacanasAra gAthA 9 meM eka kAla meM eka jIva ke eka upayoga svIkAra kiyA gayA hai| eka sAtha eka jIva ke eka se adhika upayoga nahIM mAne gaye haiM / isa saba kathana kA sArAMza yaha hai ki mAtra zubharAga to niratizaya mithyAdRSTi ke hotA hai jisase puNyabaMdha hotA hai aura saMvara- nirjarA nahIM hotI / upazamasamyaktva ke abhimukha mithyAdRSTi ke tathA samyagdRSTi ke vItarAga mizrita zubharAga hotA hai, jisako zubhopayoga kahate haiM yaha zubhopayoga dravyAnuyoga kI apekSA cauthe guNasthAna se chaThe guNasthAna taka hotA hai aura karaNAnuyoga kI apekSA cauthe se dasaveM guNasthAna taka hotA hai ( mokSamArgaprakAzaka ) isa zubhopayoga ke dvArA baMdha kama hotA hai aura nirjarA adhika hotI hai| jaisA ki kahA bhI hai- prarahaMta namaskAra se tAtkAlIna baMdha kI apekSA asaMkhyAtaguNI nirjarA hotI / jayadhavala pu0 1 pR0 9 / - jai. saM. 6-5-58 / IV / trivaprasAda aSTa mUlaguraNa 1. sarva prathama karaNIya ( pAlanIya ) kriyA 2. mAMsa zrAdi bhakSaNa karane vAlA samyaktva prApta nahIM kara sakatA zaMkA - jIva ko sabaM prathama kyA karanA cAhiye ? samAdhAna - manuSya ko sarva prathama madya, mAMsa, madhu aura pAMca udambaraphaloM kA tyAga karanA cAhiye, kyoMki inake tyAga kiye binA manuSya jainadharma ke upadeza kA pAtra bhI nahIM hotA hai| zrI amRtacandra AcArya ne puruSArthasiddhi upAya meM kahA bhI hai aSTAva niSTabustara duritAyata nAnyamUni parivarjyaM / jina dharmadezanAyA bhavanti pAtrANi zuddha dhiyaH // 74 // artha- dukhadAyaka, dustara aura pApoM ke sthAna ina ATha padArthoM ko ( madya, mAMsa, madhu aura pA~ca udambara phala ko ) parityAga karake nirmala buddhivAlA puruSa jinadharma ke upadeza kA pAtra hotA hai / prathamopazamasamyaktva se pUrva pA~calabdhiyA~ hotI haiM unameM dUsarI vizuddhalabdhi hai arthAt manuSya ke pariNAmoM meM vizuddhatA-nirmalatA Ane para hI samyagdarzana kI prApti sambhava hai / madya, mAMsa Adi padArthoM kA bhakSaNa karanevAle manuSya ke pariNAmoM meM vizuddhatA nahIM A sakatI hai, kyoMki krUra pariNAmavAlA manuSya hI madya, mAMsAdi padArthoM kA bhakSaNa kara sakatA hai / vizuddha pariNAmavAlA madya, mAMsAdi padArthoM kA sevana nahIM kara sakatA hai / ataH madya,
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra / mAMsAdi padArthoM kA bhakSaNa karanevAle manuSya ke samyagdarzana kI utpatti nahIM ho sakatI hai / ma ba mAMsa kA sevana to samyagdarzana kA virodhI hai| 'mananadRSTicaritratapoguNaM vahati vahniriveMdhanamUjitaM / ' subhASita-ratna-saMdoha artha-jisa prakAra agni IMdhana ke Dhera ke Dhera jalA DAlatI hai usI prakAra mana samyagdarzana-zAnacAritra guNoM ko bAta kI bAta meM bhasma kara DAlatI hai| dharmadra masyAstamalasya mUlaM nirmuulmunmuulitmNgbhaajaaN| zivAdikalyANa phalapradasva mAMsAzinAsyAna kathaM narega // 547 // subhASita ratnasaMdoha artha-jo mAMsa bhojI haiM ve puruSa mokSa-svarga ke sukhoM ke karanevAle nirdoSa dharmarUpI vRkSa kI jar3a ukhAr3ane vAle haiN| khadirasAra-bhIla ne jaba dharma kA svarUpa pUchA to muni mahArAja ne nimna prakAra uttara diyA thA nivRttirmadhumAsAdi sevAyAH pApahetutaH / sa dharmastasya lAbho yo dharma-lAbhaH sa ucyate // uttarapurANa sarga 74 zloka 392.393 madhu, mAMsa Adi kA sevana karanA pApa kA kAraNa hai, ataH usase virakta honA dharma hai / usa dharma kI prApti honA dharmalAbha hai| jo manuSya AtmakalyANa cAhatA hai usako sarva prathama madya, mAMsa Adi kA tyAga karanA caahiye| -ja. ma. 22-10-70/VIII/ padamacandra aSTamUlaguNa dhAraNa prAdi sarva gatiyoM ke samyaktviyoM meM sambhava nahIM hai zaMkA-kyA samasta gatiyoM vAle jIva caturtha guNasthAna ko prApta kara aSTamUlaguNa dhAraNa tathA saptavyasana tyAga kA pAlana karate haiM ? samAdhAna-yadyapi caturthaguNasthAnavartI jIva cAroM gatiyoM meM hote haiM tathApi aSTamUlaguNa dhAraNa tathA saptavyasana-tyAga cAroM gatiyoM meM sambhava nahIM hai| -patAcAra 5-12-75/ca. lA. jaina, bhINDara 1. bhojana kA prAtma-pariNAmoM para prabhAva par3atA hai 2. mAMsa bhakSI ko samyaktva to kyA, dezanAlabdhi bhI asambhava hai zaMkA-kyA mAMsa bhakSaNa karane vAle manuSya ke samyagdarzana nahIM ho sakatA? yadi yaha mAnA jAve ki mAMsabhakSaNa kA tyAga karane para samyagdarzana hogA to mAMsatyAga ke liye cAritra-mohanIya karma kA kSayopazama cAhiye aura isaprakAra cAritramohanIyakarma ke kSayopazama ko bhI samyagdarzana ke liye kAraNa mAnanA hogA, kiMtu samyagdarzana hone meM darzanamohanIyakarma kA upazama, kSayopazama athavA kSaya kAraNa hai| samyagdarzana kA bAdhaka mithyAtvakarma hai, cAritramohanIya karma bAdhaka-kAraNa nahIM ataH samyagdarzana ke liye manuSya ko mAMsatyAga ko kyA AvazyakatA hai?
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] / 637 samAdhAna-'jaisA khAve anna vaisA hove mana' isa nIti ke anusAra bhojana kA AtmapariNAmoM para prabhAva par3atA hai| yadyapi bhojana jar3a padArtha hai aura AtmA caitanyadravya hai phira bhI pAhAra kA prabhAva AtmapariNAmoM para par3atA huA sAkSAt dekhA jAtA hai| zrI amRtacandrAcArya ne bhI kahA hai 'madya mohayati mano mohitacittastu vismarati dharmam / ' pu0 si0 62 arthAt-madirA (zarAba) mana ko mohita karatI hai aura mohitacitta manuSya dharma ko bhUla jAtA hai / 'madhu madya navanItaM pizitaM ca mahAvikRtayastAH / ' pu0 si0 71 arthAt-zahada, madirA, makkhana aura mAMsa mahAvikAra ko dhAraNa kiye hue haiM (inako khAne vAlA vikArI ho jAtA hai)| isaprakAra madya, mAMsa, madhu ko vikAra kA utpanna karanevAlA batalAkara, gAthA 72 ba 73 meM pAMca udambara phaloM kA niSedha karake zrI amRtacandrAcArya kahate haiM ki jisa manuSya ke ina pAThoM kA tyAga nahIM hai vaha jinadharmopadeza kA bhI pAtra nahIM hai| aSTAvaniSTastaraduritAyatanAnyamUni parivajyaM / jina-dharmavezanAyA bhabanti pAtrANi zadadhiyaH // 74 // pR0 si0 arthAtU-madya, mAMsa, madhu aura pAMca udambaraphala ke AThoM duHkhadAyaka dustara aura pApoM ke sthAna haiN| ina AThoM kA parityAga karake nirmala buddhibAle jIva jina-dharma ke upadeza ke pAtra hote haiM / isase spaSTa ho jAtA hai ki mAMsabhakSaNa karanevAlA manuSya jinadharma ke upadeza kA bhI pAtra nahIM hai to usake samyagdarzana kaise ho sakatA hai ? arthAt nahIM ho sakatA, kyoMki mAMsabhakSaNa karanevAle manuSya kI buddhi malina rahatI hai| khadirasAra bhIla ko muni mahArAja ne, AtmA ke svarUpa kA yA bhedavijJAna kA upadeza na dekara, mAMsatyAga kA upadeza diyA thA, kyoMki mAsa ke tyAga binA usa bhIla meM jinadharmopadeza grahaNa karane kI pAtratA nahIM paatii| pAtra ke yogya hI upadeza denA cAhiye / samyagdarzana kI yogyatA ke liye madya, mAMsa, madhU aura pAMca-udambara phala ke tyAgarUpa vrata to avazya honA caahiye| jisake itanA bhI brata nahIM hai vaha samyagdarzana kA pAtra bhI nahIM hai| samyagdarzana ke pazcAta hI vrata grahaNa karanA cAhiye, aisA ekAnta nahIM hai| samyagdarzana kI pAtratA ke liye samyagdarzana se pUrva bhI vrata grahaNa kiye jAte haiN| upazamasamyagdarzana se pUrva kSayopazama, vizuddhi, dezanA, prAyogya aura karaNa ye pAMca labdhiyA~ hotI haiM / inameM se pAMcavIM karaNalabdhi usI bhavya jIva ke hogI jisakA jhukAva samyaktva aura cAritra kI ora hai| zrI nemicandra siddhAnta-cakravartI ne labdhisAra meM kahA bhI hai "karaNaM smmtt-caarite|" arthAt-samyaktva aura cAritra kI tarapha jhuke hue bhavyajIva ke hI karaNalabdhi hotI hai| isase bhI jJAta hotA hai samyagdarzana ke liye samyaktva kI tarapha to jhukAva honA hI cAhie kintu usake sAtha-sAtha caritra kI tarapha bhI jhakAva honA caahie| arthAt madya, mAMsa, madhu aura pA~ca udambaraphala ke tyAgarUpa vrata to hone hA caahie|
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 638 ] "sammattahimuha miccho bisohibaDDhIhi vaDDhamANo hu / " la0 sA0 arthAt samyaktva ke sammukha huA mithyAdRSTi jIva vizuddhapane ke vRddhi se bar3hatA hai / jisa manuSya ke mAMsAdi ke bhakSaNa kA tyAga nahIM hai usake vizuddhi hI nahIM hotI hai, vizuddhapane kI vRddhi to ho hI nahIM sakatI / jisa manuSya ne mAMsAdi kA tyAga kara diyA hai usake hI vizuddhapane kI vRddhi saMbhava hai / kaSAyapAhuDa meM zrI guNadhara AcArya kahate haiM ki samyagdarzana kI utpatti ke liye manuSya ke teja ( pIta) lezyA ke jaghanyaaMza hone cAhiye, kyoMki itanI vizuddhatA ke binA samyagdarzana utpanna nahIM ho sakatA / "jahaNae teulessAe / " arthAt - tejolezyA ke jaghanyaaMza meM hI vartamAna manuSya samyaktva kA prArambhaka hotA hai, azubhalezyA vAlA nahIM / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra 1 . mAMsabhakSaNa karanevAle manuSya ke prAya: azubhalezyA rahatI haiN| usake pItalezyA ke jaghanyaaMza hone kI sambhAvanA nahIM hai / pItalezyA ke jaghanyaaMza jaisI vizuddhatA ke liye mAMsAdi ke tyAgarUpa vrata avazya hone cAhiye / cAritramohanIya karma kI 25 prakRtiyA~ haiM / unameM cAra anantAnubandhI kI prakRtiyA~ samyagdarzana kI ghAtaka haiM isaliye darzanamohanIya kI tIna prakRtiyA~ aura cAritramohanIya ko cAra anantAnubandhIprakRtiyA~ ina sAtaprakRtiyoM ke upazama, kSayopazama aura kSaya se samyaktva hotA hai| zrI nemicandra siddhAMtacakravartI ne cAritramohanIya karma kI cAra anantAnubandhIprakRtiyoM ko samyaktva kI ghAtaka kahA hai / paDhamAviyA kasAyA sammata desasayalacArita N / jahAkhAdaM ghAdaMti ya guNaNAmA hoMti sesAvi ||45 || go0 ka0 arthAt - anantAnubandhI, prapratyAkhyAna, pratyAkhyAna zraura saMjvalana ye kaSAyeM kramase samyaktva ko, dezacAritra ko, sakalacAritra ko aura yathAkhyAtacAritra ko ghAtatI haiM / cAritramohanIya kI anantAnubandhI meM samyagdarzana ko ghAtatI hai| mAtra darzanamohanIya karma kI midhyAtva prakRti hI samyagdarzana ko ghAtatI hai aisA mAnanA ucita nahIM hai / ataH darzanamohanIya karma ke upazama, kSayopazama zraura kSaya ke sAtha-sAtha cAritramohanIyakarma kI cAra anantAnubandhI prakRtiyoM ke upazama, kSayopazama, kSaya hone para samyagdarzana hotA hai / samyaktva ke liye mithyAtva va anantAnubandhI ke udaya kA prabhAva honA cAhiye / zraSTamUlaguNadhArI zrAvaka ko rAtri meM bane bhojana kA tathA videzI davAoM kA sevana nahIM karanA cAhiye zaMkA- pAkSika bhAvaka rAtri meM banA huA bhojana tathA videzI davA kA prayoga kara sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna-aSTamUla guNa meM rAtri bhojana tyAga bhI eka mUlaguraNa hai / kahA bhI hai madyapalamadhunizAzana paMca phalIviratipaMca kAptanutI / jIvadayA jalagAlana miti ca kacidaSTamUlaguNAH // 48 // | - jai. ga. 13-12-65 / XI / bhagavAnadAsa
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhyaktitva aura kRtitva ]. [ 636 artha-madyatyAga, mAMsatyAga, madhutyAga, rAtribhojanatyAga, paMcadambaraphalatyAga, devadarzana yA paMcaparameSThI smaraNa, jIvadayA, chane jala kA pAna / ye pATha zrAvaka ke mUlaguNa arthAt zrAvakadharma ke prAdhArabhUta mukhyaguNa haiN| zrAvaka ke rAtribhojanatyAga hai ataH unako rAtri meM banA huA bhojana bhI nahIM karanA cAhiye / zrAvaka ke madya, mAMsa, madhu va paMca udambaraphala kA tyAga hotA hai. videzI davAoM meM inake prayoga kI sambhAvanA hai, ataH videzI davAnoM kA prayoga nahIM karanA cAhiye / -jai. ga. 26-11-70/VII/ ga. ma. sonI pAnI chAnane kI samIcIna bhAgamokta vidhi zaMkA-jaina graMthoM meM pAnI chAnane kA sahI-sahI kyA vidhAna hai? kyA kapar3e ke channe se chanA huA pAnI pUrNa rUpa se prahaNa karane yogya ho jAtA hai yA nahIM ? jabaki vijJAna ke prayogoM dvArA yaha pramANita hai ki pAnI ko jaba taka ubAlA yA anya kriyAoM dvArA vizleSita na kiyA jAya taba taka pAnI pIne yogya nahIM hotaa| ubAlane se to jIva hiMsA hotI hai, usa samaya kaunasA upayukta jainadharmAnusAra sAdhana apanAnA cAhiye, spaSTa likhiye ? samAdhAna-pAnI chAnane ke do abhiprAya haiN| pAnI meM trasajIva pAye jAte haiM yaha vijJAna ke prayogoM dvArA siddha ho cukA hai| una trasajIvoM kI hiMsA se nivRtta hone ke liye pAnI chAnA jAtA hai| dUsare una jIvoM ke peTa meM pahuMca jAne se svAsthya ko hAni pahuMcatI hai aura svAsthya kharAba ho jAne se saMyama kI sAdhanA ThIka nahIM ho sktii| saMyama mokSamArga hai| ataH jo mokSa ke icchuka haiM unako anachane pAnI kA prayoga nahIM karanA caahiye| channA 36 aMgula lambA aura 24 aMgula caur3A honA cAhiye, kiMtu kisI bhI hAlata meM bartana (bhAMDa) ke mukha se tigune se kama nahIM honA cAhiye / channe kA kapar3A itanA gAr3hA ho ki usako doharA karane para usameM se sUrya kI kiraNeM na dikheN| channe ko doharA karake bartana ke muha para rakheM aura usameM gaDDhA kara deN| pAnI chAnate samaya isa bAta kA dhyAna rakhanA cAhiye ki anachanA pAnI idhara-udhara girane na pAve aura channe ke cAroM kone bhI gIle na hone paaveN| jaba pAnI chAna liyA jAve taba usa channe ke upari bhAga para chanA hA pAnI DAlakara usa pAnI ko eka bartana meM le leM jisase usa channe ke Upara ke trasajIva usa bartana meM prA jaaveN| usa jIvAnI ke pAnI ko kaDedAra bAlTI dvArA kue meM, jisa tarapha se pAnI bharA thA, pahu~cA diyA jaave| jisase ve trasajIva jala meM apane sthAna para pahuMca jAveM / channA mailA nahIM honA caahie| pAnI bharate samaya Dola yA bAlaTI ko Upara caahiye| kar3edAra bAlTI jaba pAnI taka pahuMca jAve taba ulaTI karanI cAhiye / jIvAnI kA jA DAlanA caahiye| chanane kA kapar3A nayA honA cAhiye arthAt anya kisI kAma meM na lAyA gayA ho| isaprakAra pAnI chAnane se pAnI trasajIva rahita ho jAtA hai| jalakAya ke jIva usameM pAye jAte haiM aura ve bhI kabhI kabhI hAnikAraka ho jAte haiN| isaliye tathA rasanA iMdriya ko jItane ke liye pAnI ubAlakara athavA kisI padArtha se acitta karake jala grahaNa karanA uttama hai / jo sacitta tyAgI nahIM haiM ve jala chAnakara binA acitta kiye bhI grahaNa kara sakate haiM / vizeSa ke liye zrAvaka dharmasaMgraha va kriyAkoSa dekhanA caahiye| -jaM. saM. 12-6-58/V/ komalacanda jaina, kizanagar3ha
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 ] karuNAbhAva yA jIvadayA bhI dharma hai zaMkA- ekamata - jIvoM ke bacAne meM va jIvoM ko dayA pAlana karane meM mithyAtva aura hiMsA mAnatA hai, aura aisA hI upadeza detA hai| kyA yaha mata, digambara jainadharma ke sarvathA viparIta nahIM hai ? digambara jainadharma kA mUla siddhAMta ahiMsA paramodharmaH hai| rAtribhojana nahIM karanA, pAnI chAnakara pInA, madya, mAMsa, madhu, pA~ca udambaraphaloM kA sevana na karanA Adi bhAvakavrata jIvoM kI rakSA karane aura unakI dayApAlana karane ke liye to haiN| phira jIvoM kI vayA pAlane meM mithyAtva aura hiMsA batAnA kyA di0 jainadharma ke anusAra ThIka hai ? samAdhAna - jIvadayA dharma hai / padmanaMdipaJcaviMzatikA zloka 7 meM kahA hai- 'dharmo jIvadayA / ' tathA zloka 13 meM kahA hai - jisameM uttamAdipAtroM ko dAna diyA jAtA hai tathA karuNA se dAna diyA jAtA hai aisA gRhastha Azrama vidvAnoM ke dvArA pUjanIka hotA hai / zrI SaTkhaMDAgama-dhavala siddhAntagraMtha pustaka 13, pR0 362 para bhI kahA - 'karuNAe jIba sahAvassa kammajaNidattavirohado' arthAt 'karuNA jIva kA svabhAva hai ataeva usase karmajanita mAnane meM virodha AtA hai|' vastusvabhAva hI dharma hai / ataH karuNA jIva kA dharma hai / svabhAva karmajanita nahIM hotA hai / vibhAva karmajanita hotA hai / ataH kaSAya kA maMda udaya karuNA ko kAraNa / aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai / 1 ataH uparyukta AgamAnusAra 'jIvadayA', 'karuNAbhAva' dharma hai / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / kintu jo ekAnta se aisI ahaM buddhi karatA hai ki maiM parajIva ko jilA sakatA hU~, bacA sakatA hU~ para jIva ke karmodaya usameM kiMcit bhI kAraNa nahIM haiM usa jIva kI aisI ekAMta ahaMkAra buddhi mithyAtva hai / jisakA vistAra pUrvaka kathana bhI samayasAra baMdhAdhikAra meM hai / - jai. saM. 23-10-84 / V / i. lA. chAbar3A, lazkara sapta vyasana 1. parastrI sevI kA tyAgapUrvaka usI bhava meM mokSagamana 2. eka dravya kA dUsare dravya para prabhAva par3atA hai zaMkA-kyA parastrIgAmI tathA madya, mAMsabhakSaNa karanevAlA tadbhavamokSagAmI ho sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna - parastrIsevana karanevAlA tathA madya, mAMsabhakSaNa karanevAlA usI bhava meM unakA tyAga kara, samyagdarzana prApta karake mahAvratAdirUpa cAritra ke dvArA usI manuSyabhava se mokSa jA sakatA hai, kintu jisa samaya taka parastrI, madya, mAMsa zrAdi kA sevana hai usa samaya taka samyagdarzana kI bhI utpatti nahIM ho sakatI / parastrI, madya, mAMsa yadyapi paradravya haiM tathApi unake sevana se AtmapariNAmoM meM isa prakAra kI malinatA utpanna hotI hai ki samyagdarzanarUpI zrAtmaguNa prakaTa nahIM ho sakatA / aisA ekAnta nahIM hai ki eka dravya kA dUsare dravya para prabhAva na par3atA ho / samayasAra gAthA 283, 284, 285 meM dravya aura bhAva se apratikramaNa tathA apratyAkhyAna do prakAra kA kahA gayA hai| usakI TIkA meM zrI amRtacandrAcArya ne kahA hai- " apratikramaNa aura apratyAkhyAna kA vAstava meM dravya aura bhAva ke bheda se do prakAra kA upadeza hai, vaha upadeza dravya aura bhAva ke nimitta naimittikatva ko prakaTa karatA hai / isaliye yaha nizcita huA ki paradravya nimitta hai aura zrAtmA ke rAgAdibhAva naimittika haiM / yadi aisA na mAnA jAye to dravya apratikramaNa aura dravya zrapratyAkhyAna kA kartRtva ke nimittarUpa kA upadeza nirarthaka
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 641 hogaa| aura upadeza ke nirarthaka hone para eka hI prAtmA ko rAgAdibhAvoM kA nimittatva AjAyagA, jisase nityakatatva kA prasaMga pAjAyagA. aura usase mokSa kA abhAva siddha hogaa| isaliye paradravya hI AtmA ke rAgAdibhAvoM kA nimitta hai|" madya, mAMsAdi pApoM ke sthAnoM kA tyAga karake nirmala buddhivAle puruSa jinadharma ke upadeza ke pAtra hote haiM (puruSa rthasiddhayupAya zloka 74 ) / aMjanacora Adi aneka puruSa saptavyasana kA tyAga karake usI bhava se mokSa gaye haiM / purANa granthoM se inakI kathAeM jAnI jA sakatI haiM / -. ga. 26-9-63/IX/zA. ku. bar3ajAtyA madya-mAMsa Adi ke sevana karane vAle dharmopadeza ke pAtra bhI nahIM haiM zaMkA- asaMyatasamyagdRSTi ke apratyAkhyAnakaSAya kA udaya hai, isaliye usake cAritra nahIM hotaa| cAritra ke abhAva meM madya, mAMsa kA tyAga bhI nahIM hotaa| kyA samyagdRSTi madya, mAMsa, madhu kA sevana karatA hai ? samAdhAna-asaMyatasamyagdRSTi ke apratyAkhyAnAvaraNakaSAya kA udaya hone se ahiMsA Adi vrata nahIM hote haiM, kiMtu isakA yaha abhiprAya nahIM hai ki samyagdRSTi madya, mAMsa, madhu kA sevana karatA hai| jisake madya, mAMsa, madhu kA tyAga nahIM hai, usako sampagdarzana bhI utpanna nahIM ho sakatA, kyoMki vizuddhapariNAmavAle ke samyagdarzana hotA hai| prathamopazamasamyaktva se pUrva pA~calabdhiyAM hotI haiM unameM se dUsarI vizuddhilabdhi ( arthAt pariNAmoM kI vizuddhatA ) hai| madya, mAMsa, madhu bhakSaNa karane vAle ke pariNAma vizuddha nahIM ho sakate, ataH usake samyagdarzana bhI nahIM ho sktaa| jo madya, mAMsa, madhu kA sevana karanevAlA hai, vaha jinadharma ke upadeza kA bhI pAtra nahIM hai / aSTAvaniSTadustaraduritAyatanAnyamUni parivarya / jinadharmadezanAyA bhavanti pAtrANi zuddhadhiyaH // 74 // pu. si. u. madya, mAMsa, madhutyAga binA jaba manuSya dharmopadeza kA bhI pAtra nahIM hai, to usake samyagdarzana kaise sambhava ho sakatA hai ? ataH samyagdarzana se pUrva madya, mAMsa, madhu Adi kA tyAgarUpa AcaraNa avazya cAhiye / -je. ga. 17-7-67/VI/na. pra. ma. ku. sapta vyasana tyAgI lATarI kA TikiTa nahIM kharIda sakatA zaMkA-sapta vyasana kA tyAgI kyA lATarI TikiTa kharIda sakatA hai ? samAdhAna-sapta vyasana nimna prakAra haiM jayaM majjaM maMsaM vesA pAradi-cora pryaar| duggaigamaNassedANi heubhUvANi pAbANi // 59 // basunandi zrAvakAcAra artha-juA, zarAba, mAMsa, vezyA, zikAra, corI aura paradAra sevana, ye sAtoM vyasanadurgati-gamana ke kAraNabhUta pApa haiN|
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ 642 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! jUyaM khelaMtassa hu koho mAyA ya mANa-lohA ya / ee havaMti tinvA pAvai pAvaM tado bahugaM // 60 // pAveNa teNa jara-maraNavIcipaurammi dhakkhasalilammi / caugaigamaNAvattammi hiMDaI bhavasamuddammi // 61 // vasunandi zrAvakAcAra artha-juA khelanevAle puruSa ke krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAroM kaSAya tIvra hotI haiM, jisase jIva adhika pApa ko prApta hotA hai| usa pApa ke kAraNa yaha jIva janma-jarA-maraNa rUpI taraMgoM vAle, duHkharUpa salila se bhare hue aura caturgatigamanarUpa prAva? (bhaMvaroM) se saMyukta aise saMsAra-samudra meM paribhramaNa karatA hai / vijJAyeti mahAdoSaM chUtaM vIvyaMti nottmaaH| janAnAH pAvakoSNatvaM, pravizanti kathaM budhAH // 62 // amitagati zrAvakAcAra artha-juA ko mahAdoSarUpa jAnakari uttama puruSa nAhIM khele haiN| jaise agni kA uSNapanA jAnate sante vivekIjana haiM te agni meM praveza kaise kareM, apitu nAhIM kare haiM / lATarI bhI eka prakAra kA juA hai, kyoMki isameM jue ke dAva ke samAna eka rupaye ke aneka rupaye prA jAte haiM yA vaha rupayA hAra diyA jAtA hai / lATarI koI vyApAra nahIM, dastakArI nahIM, na DAkTarI hai, na vakAlata hai, na adhyApakapanA hai, ataH dyUta meM hI garbhita hotI hai / ataH saptavyasana ke tyAgI yA uttamapuruSa ko lATarI nahIM lagAnI caahiye| -jeM. ga. 13-1-72/VII/ ga. ma. sonI aNuvatI vezyA sevana nahIM kara sakatA zaMkA-jJAnapITha se prakAzita upAsakAdhyayana pR. 191 para brahmacaryANuvrata kA kathana karate hue likhA hai"apanI vivAhita strI aura vezyA ke sivAya anya saba striyoM ko apanI mAtA bahina aura putrI mAnanA brahmamaryANavata hai| vizeSArtha-saba dhAvakAcAroM meM vivAhitA ke sivAya strI mAtra ke tyAgI ko brahmacaryANuvratI batalAyA hai| paranArI aura vezyA ye donoM hI tyAjya haiN| kintu paM0 somadevajI ne aNuvatI ke liye vezyA ko bhI chUTa de dI hai / na jAne yaha chUTa kisa AdhAra se dI gaI hai|" kyA aNavatI bhI vezyAsevana kara sakatA hai ? samAdhAna-saptavyasana durgati ke kAraNa hone se, inakA tyAga aNuvrata se pUrva ho jAtA hai / vezyA sevana bhI vyasana hai prataH usakA tyAga to aNuvrata se pUrva ho jAtA hai ataH brahmacaryANuvrata meM vezyAsevana kI chUTa zrI momadeva jaise mahAnAcArya nahIM de sakate the / ve mahAvratI the Ajakala ke asaMyamI paMDitoM kI taraha asaMyama kA poSaNa karane vAle nahIM the| jayaM majjaM maMsaM vesA pAraddhi-cora-parayAraM / duggaigamaNamsedANi heubhUvANi pAvANi // 59 // pAveNa teNa dukkhaM pAvai saMsArasAyare ghore / tamhA parihariyavvA vessA maNa-vayaNakAehiM // 93 // vasunandi bhAvakAcAra
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 643 juA, zarAba, mAMsa, vezyA zikAra, corI, paradArA sevana, ye sAtoM vyasana durgati ke kAraNabhUta pApa haiN| vezyA sevana janita pApa se yaha jIva ghorasaMsArasAgara meM bhayAnaka duHkhoM ko prApta hotA hai, isaliye mana, vacana; kAya se vezyA kA sarvathA tyAga karanA caahiye| ede mahAgubhAvA do ekkekk-visnn-sevaao| pattA jo puNa satta vi sevai vaNijae ki so||132|| va. zrA. eka eka vyasana kA sevana karane se aise-aise mahAnubhAvoM kA patana huA to sAtoM hI vyasana sevana karane vAle ke patana kA kyA varNana kiyA jA sakatA hai ? satyazaucazamasaMyamavidyA shiilvRttgunnstkRtiljjaaH| yAH kSiti puruSasya samastAstA budhaH kathamihecchati vezyAH / / 596 // subhASitaratnasaMdoha vezyAsevana manuSya ko satya, zauca, zama, saMyama vidyA, zIla, saccaritratA, satkAra aura lajjA Adi guNoM se bAta kI bAta meM rahita kara detA hai| aisA kauna buddhimAna puruSa hai jo vezyA-sebana kI icchA karegA ? arthAt nahIM kregaa| vimohayati yA cittaM mavireva nissevitaa| sA heyAdarato vezyA zIlAlaMkAradhAriNA // 12 // 66 // amitagati zrAvakAcAra jo vezyA madirA kI jyoM seI bhaI citta ko moha upajAve hai so vezyA zIlavAna puruSa ke dvArA dUrateM hI tyAgane yogya hai| vyasanAnyevaM yaH tyaktumazakto dharmamohate / caraNAbhyAM binA khaMjo merumArohitu sa ca // 12 // 56 // darzanena samaM yo'tra so'STamUlaguNAn sudhIH / badhAti vyasanAnyava tyaktA darzaniko bhavet // 12 // 60 // praznottara zrAvakAcAra jo manuSya ina vyasanoM ko binA chor3e hI dharma dhAraNa karane kI icchA karatA hai vaha mUrkha binA pairoM ke hI meru-parvata para car3hanA cAhatA hai / jo buddhimAna samyagdarzana ke sAtha-sAtha pAThoM mUlaguNoM ko pAlana karatA hai aura sAtoM vyasanoM kA tyAga karatA hai vaha dArzanika athavA prathama pratimA darzana pratimA ko dhAraNa karane vAlA hotA hai : na sA sevyA tridhA vezyA zIlaratnaM yiyaastaa| jAnAno na hi hiMstratvaM vyAghrI spRzati kazcana // 1276 // amitagati zrAvakAcAra zIlaratna kI rakSA karanevAle puruSa ke dvArA vezyA mana, vacana, kAya kari sevana yogya nhiiN| jaise vyAghrI ko hiMsaka jAnakara koI bhI puruSa vyAghrI ko nahIM sparza kare hai| itanA spaSTa kathana karate hue, yaha asambhava thA ki zrI somadeva jaise mahAnAcArya brahmacarya aNuvrata meM vezyA sevana kI chUTa de dete| isase spaSTa hai ki nimnalikhita zloka ke yathArtha abhiprAya ko na samajhane ke kAraNa tathA zrI somadevAcArya para zraddhA na hone ke kAraNa nimnalikhita zloka ke anuvAda meM bhUla ho gaI hai jisake mAtra hindI anuvAda par3hane vAle ko bhrama ho jAtA hai / mUla zloka isa prakAra hai -
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ 644 ] vadhuvittastriyo muktvA sarvatrAnyatra tajjane / mAtA svasA tanujeti matirbrAhmagRhAzrame // 405 // upAsakAdhyayana pR. 191 'vadhuvitta' para TippaNa naM0 2 meM "pariNItA meM pravadhRtA ca / " likhA hai / 'vitta' kA prarthaM 'avApta, anusaMhita' bhI hai| isase spaSTa hai ki yahAM para 'vitta strI' se zrI somadevazrAcArya kA abhiprAya 'vezyA' se nahIM rahA hai kintu 'avadhUtA strI' se rahA hai arthAt vaha strI jisake sAtha vivAha honA dRr3ha nizcita ho gayA hai / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : apanI vivAhitA strI aura avadhRtA strI ke atirikta anya saba striyoM ko apanI mAtA bahina aura putrI mAnanA brahmacaryANuvrata hai / aisA artha hone se siddhAnta se virodha bhI nahIM AtA aura jAtA hai / 'vitta strI' kA vezyA artha karane se siddhAnta se virodha abhiprAya vezyA nahIM hai / anya prAcAryoM ke kathana se AtA hai / ataH yahA~ para samanvaya bhI ho 'vitta strI' kA -jai. ga. 14-12-72 / VII ka. de. gayA saptavyasanasevI ke samyaktvotpatti nahIM ho sakatI zaMkA - zrI paM0 kailAzacandajI sampAdaka 'jaina sandeza' kA aisA mata hai ki saptavyasana kA sevana karate hue samyagdarzana ho sakatA hai, saptavyasana to mahAnu pApa haiN| kyA itane tIvra pAparUpa pariNAmoM ke hote hue bhI samyagdarzana kI utpatti ho sakatI hai ? samAdhAna- prathamopazamasamyagdarzana kI utpatti se pUrva pA~ca labdhiyA~ hotI haiM / 1. kSayopazamalabdhi, 2. vizuddhi labdhi, 3. dezanAlabdhi, 4. prAyogyalabdhi, 5. karaNalabdhi | 1. pUrva saMcita pApa karmoM kA anubhAgaspardhaka jisa samaya vizuddhi ke dvArA anantaguNAhIna hote hue udIraNA ko prApta kiyA jAtA hai, usa samaya kSayopazamalabdhi hotI hai / 2. pratisamaya anantaguNitahIna krama se udIrata anubhAgaspardhakoM se utpanna huA, sAtAdi zubhakarmoM ke bandha kA nimittabhUta aura asAtAdi prazubhakarmoM ke bandha kA virodhI jo jIva kA pariNAma hai vaha vizuddhilabdhi hai / 3. chaha dravyoM aura nau padArthoM ke upadeza kA nAma dezanA hai / usa dezanA se pariNata AcArya Adi ko upalabdhi ko aura upadiSTa artha ke grahaNa, dhAraNa tathA vicAraNa kI zakti ke samAgama ko dezanAlabdhi kahate haiM / 4. sarvakarmoM kI utkRSTasthiti ko aura pApakarmoM ke utkRSTa anubhAga ko ghAta karake antaHkor3Akor3I sthiti meM aura dvisthAnIya anubhAga meM avasthAna karane ko prAyogyalabdhi kahate haiM / 5. anantaguNIvizuddhi ke dvArA pratisamaya vizuddhi ko prApta hotA huA yaha jIva dvisthAnIya ( nimba, kAMjIrUpa) anubhAga ko samaya-samaya ke prati anantaguNitahIna bAMdhatA gur3a, khA~Da AdirUpa catuHsthAnIya anubhAga ko pratisamaya anantaguNita bA~dhatA hai / pratyeka sthitibandhakAla ke pUrNa hone para palyopama ke saMkhyAtaveMbhAga se hIna anya sthiti ko bA~dhatA hai / isIprakAra sthitikAMDakaghAta, anubhAgakAMDakaghAta va guNazreNI nirjarA karatA hai / yaha karaNalabdhi hai / aprazasta karmoM ke zraura prazastakarmoM ke
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [645 kRSNa, nIla, kApota ina azubhalezyArUpa pariNAmoM ke rahate hue manuSya ko prathamopazamasamyaktva nahIM ho sakatA hai / kahA bhI hai "tirikkha maNussesu kiNhaNIla-kAulessANaM sammattuSpattikAle paDiseho kado, visohikAle asuhatilessApariNAmassa sNbhvaannuvvttiido|" samyaktva utpattikAla meM tiraMca va manuSyoM meM kRSNa, nIla, kApota ina tIna azubhalezyAoM kA niSedha kiyA gayA hai, kyoMki vizuddhi ke samaya tIna azubha lezyArUpa pariNAma saMbhava nahIM haiN| jaba samyaktvotpatti ke samaya tIna azubhalezyArUpa pariNAma sambhava nahIM haiM to saptavyasana kA sevana to sambhava ho nahIM sakatA, kyoMki saptavyasana sevana ke samaya pariNAmoM meM vizuddhatA prA hI nahIM sktii| zikAra pAdi ke samaya to atyanta krUra pariNAma hote haiM / TAnta dekara janatA ko bhrama meM DAlanA bhI ThIka nahIM hai| jisa samaya aMjana cora ko samyaktva utpanna huA usa samaya aMjana cora saptavyasana kA sevana nahIM kara rahA thA, kintu usako saptavyasana se glAni ho cukI thii| samyaktva aura saptavyasana kA sevana eka sAtha sambhava nahIM hai, kyoMki saptavyasana samyagdarzana ke ghAtaka haiN| mananadRSTicaritratapogaNaM, dahati vanhiribaMdhanamUjitaM / . yavihamadyamapAkRtamuttamainaM paramasti tato duritaM mahat / / 514 // jisaprakAra agni iMdhana ke Dhera ke Dhera ko jalA DAlatI hai, usI prakAra jo piyA gayA madya samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritrarUpI guNoM ko bAta kI bAta meM bhasma kara DAlatA hai| dharmadra masyAstamalasya mUlaM, nirmUlamunmUlitamaMgabhAjAM / zivAdikalyANaphalapradasya, mAMsAzinAsyAnna kathaM nareNa // 547 // jo mAMsa bhojI haiM, peTa ke vAste jIvoM ke prANa lete haiM ve loga mokSa, svarga Adi ke sukhoM ko dene vAle nirdoSa dharmarUpI vRkSa kI jar3a ( samyaktva ) ko ukhAr3anevAle haiN| dRSTicaritratapoguNavidyAzIladayA dama zaucazamAdyAn / kAmazikhI dahati kSaNato nurvahiribaMdhanamUjitamatra // 591 // jisaprakAra prajvalita agni iMdhana ke samasta samUha ko jalA DAlatI hai usI prakAra parastrIsevana ( kAma ) rUpI agni puruSoM ke darzana, cAritra, tapa, vidyA, zIla, dayA, dama, zauca, zama Adi samasta guNoM ke samUha ko kSaNa bhara meM jalAkara bhasma kara DAlatI hai| pazuvadhaparayoSinmadyamAMsAdisevA vitarati yadi dharma sarvakalyANamUlaM nigadava matimaMto jAyate kena pusAM vividhajanitaduHkhA zvabhrabhUniMdanIyA // 694 // pazuoM ke badha ( zikAra ), mAMsabhakSaNa, parastrIsevana, madya ke pAna Adi asatkAryoM ko karane para ( vyasanasevana se ) yadi dharma ( dharma kA mUla samyagdarzana ) hotA hai, usase sAMsArika pAramArthika samasta kalyANoM kI prApti hotI hai to phira niMdanIya nAnA duHkhoM se paripUrNa naraka aura tiryaMca bhava kina kAraNoM se hoMge?
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ 646 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : isaprakAra digambarajanAcAryoM ne saptamyasana karane se samyagdarzana kI utpatti kA niSedha kiyA hai| -jaM. ga. 20-8-70/VII/ sulatAnasiMha bhakSyAbhakSya dUdha bhakSya hai zaMkA-dUdha bhakSya hai yA nahIM ? samAdhAna-dUdha bhakSya hai / SaT rasa meM dUdha bhI eka rasa hai / yadi gAya yA bhaiMsa kA saba dUdha unake baccoM ko pilA diyA jAve to baccoM ko bar3A kaSTa hotA hai aura kabhI-kabhI mRtyu taka ho jAtI hai| dUdha nikAlane se gAya yA bhaiMsa ko kATa nahIM hotA yadi dUdha na nikAlA jAve to kaSTa hotA hai| tattvArthasAra nirjarA adhikAra zloka 11 meM kahA hai-taila, dUdha, maThA, dadhi, ghI ina pA~ca rasoM meM se eka, do, tIna, cAra yA pA~coM kA tyAga karanA rasa parityAga nAma tapa hotA hai / yadi dUdha abhakSya hotA to usake sarvathA tyAga kA upadeza hotaa| isase siddha hai ki gAya, bhaiMsa kA dUdha bhakSya hai| -Ne. saM. 25-9-58/V/ ke. gha. jaina, mujaphpharanagara asaMyatasamyaktvI ke milka pAuDara bhakSya hai yA nahIM ? zaMkA-eka aviratasamyagdRSTi amerikana milkapAuDara se banA huA dUdha cAya pIte hue apane samyaktva ko kAyama rakhatA hai yA nahIM? samAdhAna-manuSya, tiyaMca, deva, nArakI cAroM hI gatiyoM meM avirata samyagdaSTi hote haiN| isI prakAra nAnA-kSetroM meM bhinna-bhinna kAloM meM aviratasamyagdRSTi hote haiM / dravya, kSetra, kAla, bhava kI apekSA nAnA aviratasamyagdRSTiyoM ke AhAra meM bhI bheda ho jAtA hai, ekaprakAra kA nahIM hotaa| ataH aviratasamyagdRSTi ke AhAra ke viSaya meM koI vizeSa niyama nahIM kahA gayA hai| aviratasamyagdRSTi manuSya abhakSya kA sevana nahIM krtaa| yadi madyA mAMsa Adi abhakSyapadArthoM kA sevana karatA hai to vaha samyagdRSTi nahIM raha sktaa| samyagdaSTi zarIra aura bhogoM se virata rahatA hai vaha zarIra yA bhoga upabhoga ke liye abhakSya kA sevana nahIM krtaa| yadi amerikana milkapAuDara meM prazUddhapadArtha kA mela hai to aviratasamyagdRSTi usako grahaNa nahIM kara sktaa| -jaM. ga.1-11-65/VII/ omaprakAna SaT rasa zaMkA-dUdha kI malAI SaT rasa meM se kisa rasa meM AtI hai ? samAdhAna-dUdha kI malAI dUdha rasa meM AtI hai| -jai. ga. 29-8-66/VII/ra. lA. jaina, meraTha tIna dina kA dahI azuddha hai| zaMkA-Ajakala kucha loga 24 prahara ( tIna dina ) ke vahI kI chAcha banAkara ghI nikAlate haiM, to kyA vaha ghI zuddha hai ?
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 647 samAdhAna-tIna dina ( 24 prahara ) kA dahI maryAdA rahita ho jAne ke kAraNa azuddha hai, ataH azuddha dahI se nikAlA huA ghI kaise zuddha ho sakatA hai / " - jai. ga. 5-9-74 / VI / bra. phUlacanda dahI va chAcha kI maryAdA zaMkA- vahI va chAcha kI kyA maryAdA hai ? samAdhAna -- dahI va chAcha kI maryAdA ArSa granthoM meM do dina kI kahI gaI hai / nIlo sUraNakaMdo divasadvitayoSite ca dadhimathite / viddha' puSpitamannaM kAligaM droNapuSpikA tyAjyA // 6-84 / / amitagati zrAvakAcAra " SoDaza pradarAvupari ta dadhi ca tyajet / " ( SaTprAbhRta saMgraha, cAritrapAhur3a, zloka 21 kI TIkA pR. 43) badhitAdikaM sarvaM tyajedRdhvaM dinadvayAt / sudhIH pApAvibhItastu mRtaM dvaye kendriyAdibhiH // 17 109 // praznottara zrAvakAcAra ina saba pragranthoM meM dahI va chAcha kI maryAdA solahapahara arthAt do dina batalAI gaI hai / yadi usase pUrva bhI rasa calita ho jAve to vaha abhakSya ho jAtA hai / - jai. ga. 26-10-67/ VII / ra. lA. jaina, meraTha makkhana abhakSya hai zaMkA- naunI ghI ( makkhana ) kI kucha maryAdA hai kyA ? usa bIca to vaha khAyA jA sakatA hai ?.. samAdhAna - navanIta ( lUNI, makkhana ) kI yadyapi do muhUrta kI maryAdA hai so tapAvane kI apekSA hai, khAne kI apekSA nahIM kahI gaI hai| khAne kA to niSedha hai / yanmuhUrtayugataH paraH sadA, mUcchaMti pracurajIvarAzibhiH / taliMti navanItamatra ye, te vrajaMti khalu kAM gatiMgRtAH // 5 // 36 // -amitagati zrAvakAcAra artha - lUNI doya muhUrta pIche pracura jIvani ke samUhani kari mUcchita hoya hai / jo lUNI ko khAya haiM marakara kauna gati ko jAya haiM ? arthAt kugati ko jAya haiM / alpa phalavahuvighAtAnmUlaka mArdrANi zRGgaverANi / navanIta nimbakusumam kaitakamityevamavaheyam // 85 // ratnakaraNDa zrAvakAcAra artha - phala thor3A aura hiMsA adhika hone se gIle adaraka, mUlI, makkhana, nIma ke phUla, ketakI ke phUla tathA inake samAna aura dUsare padArtha bhI chor3ane cAhiye / 1. garma ke dahI kI maryAdA tInoM RtuoM meM 16 pahara kI hai| ataH solaha pahara se Upara ke dahI kA tyAga dUdha kara denA cAhiye / cA. pA., TIkA 21143: amita zra. 684; sA. dha. 3111; vratavidhAna saMgraha 31 |
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 648 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / carmapAtragataM toyaM, ghRtaM tailaM ca vrjyet| navanItaM prasanAvizAkaM nAdyAtkadAcana // 66 // ratnamAlA pAkSikazrAvaka bhI carma ke bartana meM rakkhe hue jala, ghI, tela inakA khAnA tyAga deve| makkhana tathA phUla bAle zAkoM ko kadAcit na khAve / jisa roTI, dAla, pUrI, laDaDU Adi meM phUI A jAve use na khAve / zRgaveraM tathAnaMgakrIDA vilvaphalaM sadA / puSpa zAkaM ca saMdhAnaM navanItaM ca varjayet // 37 // zrI devanandhI zrAvakAcAra adaraka, anaMgakrIr3A, bela kA phala, phUla, zAka (pattoM kA zAka), AcAra-murabbA, makkhana kA sadA tyAga kara denA caahiye| praznottarazrAvakAcAra sarga 17 zloka 106 meM bhI makkhana aneka doSoM kA utpanna karane vAlA hone se tyAjya batalAyA hai| -ja. ga. 4-2-71/VII/ kastUpanda saiMdhA namaka zaMkA-kyA pisA huA saiMdhA namaka eka muhUrta bAda sacitta ho jAtA hai ? samAdhAna-dhavalA pu0 1 pR. 272 para mUlAcAra ke AdhAra se namaka, patthara, sonA, cAMdI, mUgA, bhoDala prAdi ko prathivIkAyika likhA hai| jisa prakAra saMgamaramara patthara kA cUrA acitta ho jAne ke pazcAt punaH sacitta nahIM hotA usI prakAra namaka pisa jAne para pracitta ho jAtA hai, vaha antamuharta bAda kyoM sacitta ho jAegA? ( mUgA, bhoDala Adi bhI acitta hone ke bAda sacitta ho jAveMge ? ) yadi namaka meM pAnI kA saMyoga ho jAve to sacitta honA sambhava hai / yaha manamAnI kalpanA hai ki pise hue namaka kI maryAdA eka muhUrta kI hai| -patrAcAra 28-10-77/pra.pra.sa , paTanA pyAja-lahasuna abhakSya haiM zaMkA-pyAja-lahasuna kA khAnA ThIka hai yA nahIM, agara ThIka nahIM hai to kisa yukti se, zAstra ke pramANa sahita samAdhAna kareM? samAdhAma-pyAja-lahasuna kanda haiM jo anantakAya haiN| pyAja kAmotpAdaka hai ataH isakA khAnA ThIka nahIM kahA bhI hai alpaphalabahuvighAtAnmUlakamAANi zRMgaverANi / navanItanimbakusumaM ketakamityevamavaheyam // 5 // yavaniSTaM rAvatayedyaccAnupasevyametadapi jahyAt / / abhisandhikRtA virativiSayAdyogyAvataM bhavati // 86 / / 20 ka0 zrA0 zrI paM0 sadAsukhadAsajI ne ina zlokoM kI TIkA meM likhA hai-"jinake sevanatai phala jo apanA prayojana moto alpasiddha hoya ara jinake bhakSaNata ghAta ananta jIvani kA hoya aise mUlakanda prAdraka zRgavera ityAdita kandamUla ara navanIta jo mAkhana niMbakA phUla, kevar3A, ketakI kA phUla ityAdika je ananta kAya te tyAgane yogya haiN| eka deha meM ananta jIva te anantakAya haiN|"
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhyaktitva aura kRtitva ] [ 646 pyAja ke khAne meM ananta jIvoM kA ghAta hotA hai ataH isakA khAnA ThIka nahIM hai| -je. saM. 28-11-57/VI/................ kakar3I prAdi tathA bAlU Adi ke bhakSaNa meM doSa kI samAnatA hai yA asamAnatA zaMkA-sapratiSThita laukI, kakar3I Adi ke khAne meM tathA AlU, adaraka, mUlI Adi kaMdamUla khAne meM kyA samAna doSa haiM yA honAdhika doSa haiM ? samAdhAna-pAlU, adaraka, mUlI Adi kaMdamUla bhI to sapratiSThita pratyeka vanaspati haiN| zrI vIrasena AcArya ne SakhaMDAgama sat prarUpaNA sUtra 41 kI TIkA meM kahA bhI hai "bAdaranigodapratiSThitazcAntareSu dha yante, kva teSAmantarbhAvazcet ? pratyekazarIravanaspatiSviti bramaH ke te ? snugAvakamUlakAdayaH / " dhavala pu0 1 pR. 271 / prazna-bAdara nigoda se pratiSThita vanaspati dUsare AgamoM meM sunI jAtI hai, usakA antarbhAva vanaspati ke kisa bheda meM hogA? uttara-pratyeka zarIra vanaspati meM usa sapratiSThita vanaspati kA antarbhAva hogaa| prazna-ve bAdara nigoda pratiSThita arthAta sapratiSThita vanaspatiyAM kauna haiM ? uttara-thUhara, adaraka aura mUlI Adi bAdaranigoda sapratiSThita vanaspatiyA~ haiM / usa sapratiSThitapratyekavanaspatiyoM kI pahacAna nimna cihnoM ke dvArA hotI hai: gUDhasirasaMdhipavvaM, samabhaMgamahIruhaM ca chinnnnaah| sAhAraNaM sarIra, tavivarIyaM ca patteyaM // 17 // mUle kaMde challI, pavAla sAladalakusuma phalabIje / samabhaMge sadiNaMtA, asame sadi hoMti patteyA // 18 // kandassa va mUlassa va sAlA khaMdassa vAvi bahulatarA / challI sANaMtajIvA, paroyajiyA tu taNukavarI // 189 / / (1) jinake zirA ( bahisnAyu ) sandhi ( rekhA-baMdha ) aura parva ( gA~Tha ) aprakaTa ho / (2) jisakA bhaMga karanepara samAnabhaMga ho aura donoM bhaMgoM meM paraspara hIrUka ( antargata sUtra ) tantu na lagA rhe| (3) chedana karanepara bhI jinakI punaH vRddhi ho jAya / (4) jinakI tvacA, mUlakanda, pravAla, navIna koMpala ( navIna koMpala, aMkura) kSudrazAlA ( TahanI ) patra, kUla, phala, bIja tor3ane se samAna bhaMga ho / (5) jisa kanda, mUla, kSudra zAkhA, skaMdha kI chAla moTI ho|
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra: jisa vanaspati meM uparyukta lakSaNoM meM se koI eka lakSaNa bhI ho vaha vanaspati sapratiSThita pratyeka hai / sapratiSThita pratyeka-vanaspati ke Azraya ananta bAdaranigodajIva rahate haiN| ataH sapratiSThita pratyekavanaspati ke khAne meM anantajIvoM kA ghAta hotA hai aura malpaphala hotA hai isaliye yaha abhakSya haiN| itanI vizeSatA hai ki mAlU, adaraka, mUlI prAdi kaMdamUla kI vRddhi honepara bhI apratiSThita nahIM hote, kintu anya vanaspatiyoM kI vRddhi hone para prapratiSThita ho jAtI haiM / zrI samantabhadrAcArya ne kahA bhI hai alpaphala bahuvidhAtAnumUlakamAANizaGgaverANi / navanIta-nimba-kusumaM kaMtakamityevamavaheyam // 85 // ratnakaraNDa zrAvakAcAra alpaphala aura bahuvidhAta ke kAraNa mUlI Adi mUla, Ardra adaraka mAdi kaMda, navanIta-makkhana, nIma ke phUla, ketakI ke phUla, ye saba aura isI prakAra kI dUsarI saba vastue~ bhI tyAjya haiN| yadi yahA~ para yaha kahA jAya ki jisaprakAra sUkhI adaraka arthAt soMTha va sUkhI haldI acitta ho jAne ke kAraNa bhakSya ho jAte haiM usI prakAra sUkhe AlU bhI bhakSya ho jAne cAhiye ? aisA tarka ThIka nahIM hai, kyoMki sUkhI haldI va soMTha kA grahaNa bahuta alpa mAtrA meM auSadhirUpa meM hotA hai, ye donoM bAta va kapha kI nAzaka haiM, asthi prAdi ko bala detI haiM, kintu indriya lolupatA ke kAraNa vizeSa rAgabhAva se prAlU adhika mAtrA meM grahaNa hotA hai yAnitu punarbhaveyukAlocchinnatrasANi zuSkANi / bhajatastAnyapi hiMsA viziSTarAgAdirUpA syAt // 73 // puruSArthasiddhiupAya isa zloka meM zrI amRtacandra AcArya ne yaha batalAyA hai ki kAla pAkara ye sUkha bhI jAveM, kintu unake bhakSaNa karanevAle ke vizeSa rAgarUpa hiMsA avazya hotI hai| -jaM.ga. 20-5-76/VI/su. ku. a. ku. maTara prAdi ke bhakSaNa meM nirdoSatA zaMkA-maTara meM jitane dAne hote haiM utane hI jIva hote haiM / aisA hI anya sAga-sabjI meM hai| isaprakAra pratyeka manuSya kAphI mAMsa khAne kA doSI kyoM nahIM? samAdhAna-maTara Adi sAga sabjI meM vanaspatikAya ke jIva hote haiM, jo ekendriya hote haiN| ekendriya jIvoM ke saMhanana nAmakarma kA udaya nahIM hotA ( gommaTasAra karmakANDa ) / ataH ekendriya jIvoM kA audArikazarIra hote hue bhI usameM dhAtu va upadhAtu nahIM hote / jaba dhAtu upadhAtu nahIM hote to mAMsa, rudhira, asthi bhI nahIM hote| ataH sAga sabjI va jalAdi ke bhakSaNa meM mAMsa kA doSa nahIM lagatA / do indriya Adi jIvoM ke saMhanana nAmakarma kA udaya hotA hai, ataH unake audArikazarIra meM mAMsa Adi hote haiN| rAta ko bhojana karane meM ve dIndiyAdi jIva bhojana meM gira jAte haiM, jinakI avagAhanA choTI hotI hai ataH ve rAta ke samaya dikhAI nahIM dete, ataH rAta ko bhojana karane meM mAMsa-bhakSaNa kA doSa lagatA hai| isI prakAra bAjAra kA ATA prAdi khAne meM bhI mAMsa bhakSaNa kA doSa lagatA hai, kyoMki usameM prAyaH trasajIva utpanna ho jAte haiM athavA vaha dhune hue anna Adi kA hotA hai| prataH inakA tyAga avazya honA caahiye| -jaM. ga. 3-10-63/IX) .......
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva 1 [ 651 sAbuta anAja ko bhakSyAbhakSyatA kA vicAra zaMkA-sAbuta anAja abhakSya hai kyA ? arthAta bhune hue cane, bhunI huI makkA ye abhakSya haiM yA bhakSya ? yadi ye abhakSya haiM to maTara kA zAka abhakSya kyoM nahIM ? cAvala abhakSya kyoM nahIM ? samAdhAna-trasaghAta, mAdaka, bahughAta, aniSTa aura anupasevya ye pAMva abhakSya haiM / zrI samantabhadrAcArya ne ratnakaraNa zrAvakAcAra meM inakA svarUpa nimna prakAra kahA hai sa hatipariharaNArtha maudra pizitaM pramAvaparihataye / madya ca varjanIyaM jinacaraNau zaraNamupayAtaH // 84 // alpa phalabahuvidhAtAnmUlaka mAtrANi GgaverANi / mavanIta nimbakusumam, ketakamityevamavaheyam // 85 // yaniSTaM tadvatayedyaccAnupa sevyametadapi jahyAt / abhisandhikRtAvirati viSayAyogyAvataM bhavati // 86 // jinendra bhagavAna ke caraNoM kI zaraNa meM pAye hae zrAvaka ko prasaghAta kA tyAga karanA cAhiye / madhu aura mAMsa meM prasaghAta kA doSa lagatA hai ataH inakA sevana nahIM karanA cAhie / madirA mAdaka hai| ataH pramAda ko dUra karane ke liye madirA chor3a denI caahiye| jinameM bahughAta hotA ho aise gIle adaraka, mUlI, makkhana, nIma ke phUla, ketakI ke phUla, isI prakAra ke anya padArtha bhI chor3ane caahiye| jo vastu aniSTa hai use chor3anA cAhiye aura jo anupasevya hai use bhI chor3a denA caahiye| yadi canA, makkA yA maTara Adi dhuna gaI haiM yA ghune hue kI sambhAvanA hai to unako sevana nahIM karanA cAhiye, kyoMki unake sevana meM saghAta kA doSa lagatA hai ataH abhakSya hai| varSARtu meM prAyaH anna ghuna jAte haiM unake andara jIvotpatti ho jAtI hai ataH varSAkAla meM sAbuta anna kA bhakSaNa nahIM karanA cAhiye / jisa anAja para varSAkAla bIta gayA hai vaha anAja bhI sAbuta nahIM khAnA caahiye| vaise sAbuta anAja abhakSya nahIM hai| -jaM. ga. 27-7-72/IX/ra. lA. jaina, meraTha dAna samyaktvI dAna va pUjA avazya kare zaMkA-devapUjA meM Arambha bhI hotA hai aura rAga bhI hotA hai| ye donoM baMdha ke kAraNa haiN| samyagdRSTi baMdha ke kAraNoM meM buddhipUrvaka pravRtti nahIM karatA hai to samyagdRSTidhAvaka ko pUjana va dAna kA upadeza kyoM diyA gayA? samAdhAna-samyagdRSTi kA puNya mokSa kA kAraNa hotA hai, yahI samajhakara gRhasthoM ko yatna pUrvaka puNya kA upArjana karate rahanA cAhie // 424 // jaba taka sakala saMyama prApta na ho jAya taba taka samasta pApoM ko nAza karane vAne aura mokSa ke kAraNa bhUta aise vizeSa puNya ko upArjana karate rahanA cAhie // 487 / / puNya ke kAraNoM meM sabase prathama bhagavAna jinendradeva kI pUjA hai, isaliye samasta zrAvakoM ko paramabhakti pUrbaka bhagavAna jinendradeva kI pUjA
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAraH karanI cAhie // 425 / / vizeSa puNya ko upArjana karane ke liye aNuvratoM tathA zIlavratoM kA pAlana karanA cAhie aura niyamapUrvaka nirantara dAna denA cAhie // 48 // AcArya zrI devasena viracita bhAvasaMgraha / __isaprakAra prAgama se siddha hai ki samyagdRSTizrAvaka ko pUjana, dAna, Adi avazya karane cAhie, kyoMki ye bhI mokSa ke kAraNa haiN| .ga. 5-12-63/IX/ prakAzacanda dAnAdi kyoM karane cAhie ? zaMkA-AtmA to khAtA hI nahIM hai aisA Agama meM likhA hai, taba yaha dAnAvi kyoM karanA cAhie ? samAdhAna-jisa naya kI dRSTi se 'prAtmA khAtA nahIM' aisA Agama meM likhA hai usa naya kI dRSTi se AtmA AhArAdi kA dAna bhI nahIM karatA hai| vaha dRSTi zuddha nizcayanaya kI hai| jo AtmA kI zuddha avasthA kA kathana karatI hai| kintu azuddha nizcayanaya kI dRSTi meM AtmA karmoM se baddha hone ke kAraNa azuddha ho rahA hai| karmoM ke udaya kA nimitta pAkara AtmA rAgadveSa bhI karatA hai aura audArika Adi zarIroM ko dhAraNa karatA hai| azuddha hone ke kAraNa prAtmA ke anAdikAla se AhAra, nidrA, bhaya, maithuna ye cAra saMjJAyeM lagI huI haiN| AtmA ke indriya bala, Ayu, zvAsocchvAsa ye cAra prANa bhI haiN| ina prANoM kI rakSA ke liye karmodaya ke kAraNa svayaM AhAra grahaNa karatA hai aura AhAradAna dekara dUsaroM ke prANoM kI rakSA karatA hai / AhAra Adi dAna dene meM paradravya se mamatva bhAva ( mu. ) kA tyAga hotA hai / isaprakAra vyavahAranaya kI dRSTi meM prAtmA khAtA bhI hai aura AhAradAna Adika bhI karatA hai| yadi AtmA khAtA hI nahIM to pravacanasAra ke caritra adhikAra meM muniyoM ke lie AhAra grahaNa karane kA aura zrAvakoM ke lie dAna kA upadeza zrI kundakundAcArya kyoM dete ? -jaM. saM. 20-12-56/VI/ mo. lA. urasevA kaunasA dAna-uttama ? zaMkA-cAra prakAra ke dAna meM se kaunasA dAna uttama hai ? vistAra sahita smjhaaeN| samAdhAna-cAroM prakAra ke dAna hI uttama haiM / eka dAna se anya tIna dAna bhI ho jAte haiN| AhAra dene se prAhAradAna to svayaM ho jAtA hai / kSudhArUpI roga AhAra se zAnta ho jAtA hai ataH pAhAra dene se auSadhadAna bhI bana jAtA hai| AhAradene se maitrI bhAva hotA hai| maitrI bhAva ke dvArA abhayadAna hotA hai| AhAra se indriyAM va mana jJAnArAdhana kA kArya karate haiM ataH AhAradAna ke dvArA jJAnadAna bhI ho jAtA hai| cAroM prakAra ke dAna meM rAgadveSa bhAva kA tyAga hotA hai| apane-apane avasara para cAroM hI dAnoM ke dvArA svapara kA kalyANa hotA hai| cAroM hI dAna uttama haiN| -p. saM. 20-12-56/VI/ mo. lA. uraseyA dAna kA dravya khAne vAlA durgati kA pAtra hai zaMkA-dAna lene vAle ko kisa gati kA baMdha hotA hai ? kisa pApa se vaha adhIna banatA hai jo dAtAroM kA maMdira ke lie diyA huA rupayA yA koI bhI cIja letA yA khAtA hai ?
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 653 samAdhAna-dAna ke pAtra samyagdRSTi manuSya yA tithaMca hote haiM aura ve devagati kA baMdha karate haiN| jinhoMne pUrvabhava meM dAna nahIM diyA aura hiMsA Adi pApa kiye haiM ve jIva dhana hIna va dIna hote haiM aura dUsaroM ke adhIna hote haiN| jinake lobhakaSAya ati tIvra hai ve maMdiroM kA rupayA va anya vastu khAte haiN| isa mahAn pApa ke kAraNa ve durgati-naraka yA tiryaMcagati ko jAte haiN| -jaM. ga. 2-5-63/IX/ maganamAlA cAra prakAra ke prAhAra zaMkA-dhavala pustaka 13 pR0 55 para cAra prakAra kA AhAra batalAyA hai-azana, pAna, khAdya, svAdya / kauna-kauna pavArtha azana Adi haiM ? samAdhAna-prazana jisase bhUkha miTatI ho jaise khicar3I, roTI aadi| jisase dasaprakAra ke prANoM para anugraha hotA hai usa ko pAna kahate haiM jaise dUdha Adi / laDDU Adika padArthoM ko khAdya kahate haiM aura ilAyacI Adi ko svAdya kahate haiN| zrI mUlAcAra adhikAra 7 gAthA 147 kI TIkA meM bhI likhA hai-"azanaM kSudupazamanaM bubhukSo. paratiH prANAnAM dazaprakArANAmanugraho yena tattathA khAdyata iti khAdya rasavizuddhalaDDukAdi punarAsvAdyata iti AsvAdhamelAkanakolAdikamiti bhaNitamevaMvidhasya catuvidhAhArasya pratyAkhyAnamuttamArthapratyAkhyAnamiti / " -jaM. ga. 29-2-68/VII/ rAmapatamala (1) dAna se kadAcit pApabandha bhI sambhava hai (2) nimitta akiMcitkara nahIM hai zaMkA-kyA dAna se puNya ke sthAna para pApa bhI ho sakatA hai ? samAdhAna-mo. zA. a. 7 sUtra 39 meM kahA gayA hai ki vidhi, dravya, dAtA aura pAtra kI vizeSatA se dAna ke phala meM vizeSatA A jAtI hai / jaise bhUmi Adi kI vizeSatA se usase utpanna hue anna meM vizeSatA A jAtI hai| eka hI prakAra kA bIja nAnA prakAra kI bhUmiyoM meM bone se phala meM vizeSatA ho jAtI hai (sarvArtha siddhi) jisaprakAra Upara kheta meM boyA gayA bIja kucha bhI phala nahIM detA, usIprakAra apAtra meM diyA gayA dAna phalarahita jAnanA cAhie / pratyuta kisI apAtra-vizeSa meM diyA gayA dAna atyanta duHkha kA denevAlA hotA hai, jaise viSadharasarpa ko diyA gayA dUdha tIvraviSarUpa ho jAtA hai vasu. zrA. gA. 242-243 / ina Agama pramANoM se siddha hai ki nimittoM kA prabhAva kAryoM para par3A karatA hai / nimittoM ko akiMcitkara mAnanA ucita nahIM hai| -gai.ga. 12-12-63/IX/prakAzacanda pAtra ke lakSaNa zaMkA-pAtra, kupAtra aura apAtra ke lakSaNa kyA haiM ? samAdhAna-samyagdRSTi pAtra hai, mithyASTidravyaliMgImuni kupAtra hai / aviratamithyAdRSTi apAtra hai| a. ga. zrA. vazamapari0 zlo. 1.39 / jo puruSa rAgAdi doSoMse chupA bhI nahIM gayA ho aura aneka guNoM se sahita ho vaha pAtra hai| jo puruSa mithyASTi hai, parantu maMdakaSAya hone se vrata, zIlAdi kA pAlana karatA hai vaha jaghanyapAtra hai| vrata, zIlAdi kI
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ 654 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / bhAvanA se rahita samyagdRSTi madhyamapAtra hai, vrata, zIlAdi se sahita samyagdRSTi uttamapAtra hai, vrata, zIlAdi se rahita mithyAiSTi apAtra hai / ma. pu. parva 20 zlo. 139.141 / zrI jinasenAcArya ne pAtra aura prapAtra aise do bheda kahe aura vratasahita mithyAdaSTi ko jaghanyapAtra kahA hai, kintu anya AcAryoM ne pAtra, kupAtra, apAtra aise tIna bheda kahe haiM aura vratasahita mithyAdaSTi ko kupAtra kahA hai| -ja.ga. 19-12-66/VIII/R.lA.jaina, meraTha apAtroM meM karuNAdAna zaMkA-supAtroM ke atirikta kyA anya ko bhI dAna denA cAhiye ? samAdhAna-maMtrI, pramoda, kAruNya, mAdhyastha ye cAra prakAra kI bhAvanA mokSazAstra saptama adhyAya meM kahI gaI hai| jina jIvoM ko duHkhI dekhakara mana meM karuNA utpanna ho jAve aise jIvoM ko karuNAdAna denA caahiye| kahA bhI hai-ativRddha, bAlaka, gUge, aMdhe, bahare, paradezI, rogI, daridrI jIvoM ko karuNAdAna denA caahie|' vasu. bhA. gAthA 235 / -. ga. 12-12-63/IX/ prakAprapanda pAtra-kupAtra kA svarUpa evaM pAtra kupAtra apAtra dAna kA phala zaMkA--pAtra aura kupAtra kA kyA svarUpa hai ? pAtra aura kupAtra se puNyabandha meM kaise bheva par3atA hai ? samAdhAna-samyagdRSTijIva pAtra haiM / vrata, tapa aura zIlase sampanna, kintu samyagdarzana se rahita jIva kupAtra haiN| kahA bhI hai tivihaM muraNehapatta, uttamamajisama jahaNNabheeNa / vaNiyamasaMjamadharo uttamapatta have sAhu // 221 // eyArasa ThANaThiyA, majjhimapasaMkhu sAvayA bhnniyaa| avirabasammAiTThI jahANapattaM muNeyavyaM // 222 // vayatavasIlasamaggo sammattavivajjio kuupraaNtu| sammattasIlavayavajio apatta have jIvo // 223 // vasu. thA. artha-uttama, madhyama aura jaghanya ke bheda se tIna prakAra ke pAtra jAnane caahiye| unameM vrata, niyama aura saMyama ko dhAraNa karanevAlA sAdhu uttamapAtra hai // 221 // gyAraha pratimAsthAnoM meM sthita zrAvaka madhyamapAtra kahe gaye aviratasamyagdRSTijIva ko jaghanyapAtra jAnanA cAhiye / / 222 // jo vrata, tapa aura zIlase sampanna haiM. kinta samyagdarzanase rahita haiM, ve kupAtra haiM / samyaktva, zIla pora vratase rahita jIva apAtra haiM / guNa. zrAvakAcAra meM bhI isI prakAra kahA hai pAnaM nidhottamaM caitanmadhyamaM ca jaghanyakam / sarvasaMyamasaMyuktaH sAdhu syAtpAtra muttamam // 148 // ekAdazaprakAro'sau gRhIpAtramanuttamam / viratyA rahitaM samyagdRSTipAtra baghanyakam // 149 //
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] tapaH zIlavataM yuktaH kudRSTiH syAtkupAtrakam / vratasamyaktvatapaH zIlavivajitam // 150 // apAtra vizeSa jAnakArI ke lie amitagatizrAvakAcAra dazam pariccheda zloka 1-39 taka dekhane caahie| unake likhane se kathana bahuta bar3ha jAvegA ataH yahA~ para nahIM diye gaye / pAtra ke bheda se dAna ke phala meM bheda par3a jAtA hai| kahA bhI hai lAhakAvekarasaM vinirgataM yathA payo bhUrirasaM nisargataH / vicitramAdhAramavApya jAyate, tathA sphuTaM dAnamapi pradAtRtaH // 50 // a. ga.vA. pari. 10 artha - jaise megha nikasyA jo eka rasarUpa jala so svabhAva hI te nAnA prakAra AdhAra ko pAtha kari dhaneka rasarUpa hoya hai vaise dAtAta nikasyA dAna bhI prakaTapane nAnA prakAra pAtranika pAya anekarUpa pariNama hai| vasumandI bhAvakAcAra meM bhI isa prakAra kahA hai [ 655 jaha uttamammi khitte pahaNa maNNaM subahuphalaM hoI / taha dANa phalaM yaM diSNaM tivihassa pasassa / / 240 // jaha majjhimammi khitte appaphalaM hoi bAviyaM bIyaM / mamiphalaM vijAga kupatadiSNaM tahA dAnaM // / 241 / / artha - jisa prakAra uttama kheta meM boyA gayA prazna bahuta adhika phala ko detA hai, usIprakAra trividhapAtra ko diye gaye dAna kA phala jAnanA cAhie || 240 / jisaprakAra madhyama beta meM boyA gayA bIja alpa phala detA hai usI prakAra kupAtra meM diyA gayA dAna madhyamaphala vAlA jAnanA cAhie || 241 || meghajala va bIja ekaprakAra kA hote hue bhI bAhya meM nAnAprakAra ke nimitta milane se nAnArUpa pariNama jAtA hai / isI prakAra eka dravya va dAtAra hote hue bhI pAtra ke bheda se dAna ke phala meM antara par3a jAtA hai / kArya upAdAna aura nimitta donoM ke AdhIna hai / nimitta mAtra upasthita hI nahIM rahatA aura na akiMcitkara hI hai / pAtradAna kA phala pacanadi paJcaviMzatikA adhikAra 2 zloka 9, 11, 12 va 16 meM isa prakAra kahA hai - jisa prakAra kArIgara jaisA jaisA UMcA makAna banAtA jAtA hai utanA utanA Apa bhI UMcA hotA calA jAtA hai| usIprakAra jo manuSya mokSa kI icchA karanevAle manuSya ko bhaktipUrvaka zrAhAradAna detA hai vaha usa muni ko hI mukti ko nahIM pahuMcAtA, kintu svayaM bhI jAtA hai| isaliye aisA svapara hitakArI dAna manuSyoM ko avazya denA cAhie ||1|| jo manuSya bhalIbhAMti manavacana kAya ko zuddha kara uttama pAtra ke liye AhAradAna detA hai usa manuSya ke saMsAra se pAra karane meM kAraNabhUta puNya kI nAnA prakAra kI saMpatti kA bhoga karanevAlA indra bhI abhilASA karatA hai / isaliye gRhasthAzrama meM sivAya dAna ke dUsarA koI kalyANa karanevAlA nahIM hai ||11|| isa saMsAra meM mokSa kA kAraNa ratnatraya hai tathA usa ratnatraya ko zarIra meM zakti hone para munigaNa pAlate haiM aura muniyoM ke zarIra meM zakti anna se hotI hai tathA usa anna ko zrAvaka bhaktipUrvaka dete haiM / isaliye vAstavika rIti se gRhastha ne hI mokSa mArga ko dhAraNa kiyA hai / / 12 / / jo manuSya mokSArthIsAdhu kA nAma mAtra bhI smaraNa karatA hai usake samasta pApa kSaNabhara meM naSTa ho jAte haiM, kintu jo bhojana, auSadhi, maTha Adi banavAkara muniyoM kA upakAra karatA hai vaha saMsAra se pAra ho jAtA hai isameM AzcayaM kyA hai // 16 //
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 656 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isase spaSTa hai ki dAna kA phala kevala puNyabaMdha nahIM hai, kintu mokSa kA kAraNa bhI hai| -jeM. ga. 24-1-63/VII/ mohanalAla dAna-dAtA-pAtra evaM dravya-bhAvaliMga zaMkA-pAtra-kupAtra-apAtra kI pahacAna caraNAnuyoga se hotI hai yA karaNAnuyoga se ? 'ratnakaraNDa zrAvakA cAra' meM to pAtra kA lakSaNa uttama tIrthaGkara, muni Adi; madhyama-vratI zrAvaka Adi; jaghanya-avatI kupAtra yaliMgI muni, inake alAvA saba apAtra kahe gae haiM / so vyaliMgI yA bhAvaliMgI to hamAre anubhavagamya nahIM hai phira caraNAnuyoga se yA AcaraNa se pAtra kA anumAna kaise lagAveM ? dAnAdi kA kyA krama hai so bhI likheN| samAdhAna-vidhi, dravya, dAtA aura pAtra kI vizeSatA se dAna ke phala meM vizeSatA AtI hai| bhale hI hameM pAtra kI vizeSatA jJAta na ho, kintu pAtra kI vizeSatA se dAna ke phala meM vizeSatA AtI hai jaise RdvidhArI ko prAhAra dene se AhAra kI sAmagrI yA kSetra aTUTa ho jAtA hai, bhale hI dAtAra yA pAtra ko bhI usa Rddhi kA jJAna na ho parantu phala to ho hI jAtA hai| isIprakAra kisI muni ke viSaya meM yaha jJAna na ho ki vaha bhAvaliMgI hai yA dravyaliMgI hai, kintu phala para to usa muni ke liMgAnusAra prabhAva pdd'egaa| draliMga yA bhAvaliMga kI pahacAna mati-zrutajJAna ke dvArA honA kaThina hai ( kyoMki apane hI samyaktva yA mithyAtvabhAva kA jJAna honA kaThina hai|) eka muni upazAntamoha hokara girA, mithyAdRSTi ho gayA, punaH sarvalaghu kAla se samyagdRSTi ho gyaa| usa muni ko svayaM yaha patA nahIM calatA ki kaba vaha mithyAdRSTi huA thA aura kaba vaha punaH samyagdRSTi ho gyaa| pariNAmoM ke parivartana kI itanI sUkSmatA hai aura itanA jaghanyakAla hai ki usakA ThIka-ThIka jJAna mati-zrutajJAna ke dvArA honA kaThina hai| nimitta kA bhI prabhAva dekho ki dravya aura pAtra kI vizeSatA se dAna ke phala meM vizeSatA ho jAtI hai / yaha saba kucha Agama meM spaSTa likhA huA hai| -Ne. sa. 10-5-56/VI/ ka. de. gayA munirAjoM ko par3agAhate samaya tripradakSiNA ucita hai zaMkA-pU0 munirAjoM ko par3agAhate samaya tripradakSiNA dene kA vidhAna kauna se prAcIna zAstra meM hai ? samAdhAna-yadyapi-pratigraha ke samaya tripradakSiNA kA vidhAna zAstroM meM dekhane meM nahIM AyA' tathApi yaha kiyA paramparA se calI A rahI hai aura yaha Agama viruddha bhI nahIM hai| zAstroM meM pratyeka kriyA kA savistAra kathana ho aisA niyama bhI nahIM hai| -je. ga. 16-12-71/VII/ AdirANa aNNA, gauDara pAhAra ke pazcAt muni kA zarIra kisI zuddha kapar3e se poMchanA anucita nahIM zaMkA-muni striyoM yA puruSoM se gamachoM se zarIra ko puchavA sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna-gamachoM se zarIra ko puchavAne kI icchA muni mahArAja ko nahIM hotI hai| AhAra ke samaya muni-mahArAja ke zarIra para dUdha prAdi ke chIMTe par3a jAte haiM / yadi unako poMchA na jAve to cIMTI makkhI Adi kI 1. dekho vasu0 zrA0 228-234: ma0 pu0 2018-87: pu0 si0 30 168 pA0 sA0 2813; guNa zrA0 151 aadi|
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 657 bAdhA hone kI sambhAvanA rahatI hai| ataH zrAvaka gamache ( aMgoche ) se muni mahArAja kA zarIra pUcha detA hai / strI ke liye muni mahArAja kA zarIra poMchanA ucita nahIM hai / mUlAcAra meM AryikA ke liye bhI sAdhu se sAta hAtha dUra rahane kI AjJA hai| -Ne. saM. 27-11-58/V/ baMzIdhara ema. e. zAstrI zrAvaka ko muni ke AhAra kI velA TAla kara phira bhojana karanA cAhie zaMkA-zrAvaka kA kartavya satpAtra ko AhAradAna dekara bhojana karanA hai| muniyoM ke abhAva meM aura unakI AzA ke abhAva meM kyA pratidina dvArApekSaNa karanA Avazyaka hai ? tInoM prakAra ( uttama, madhyama va jaghanya ) ke pAtroM kA saMyoga na hone para bhI kyA kutte Adi ko roTI khilAnemAtra se saMtoSa pAle ? samAdhAna-muniyoM ke abhAva meM aura unakI AzA ke abhAva meM dvArApekSaNa karanA Avazyaka nahIM hai, kintu muniyoM kI grAhAravelA ko TAlakara zrAvaka ko bhojana karanA caahie| bhojana se pUrva isaprakAra kI bhAvanA bhAnI cAhie ki yadi muniyoM ko prAhAra dene kA zubha avasara prApta hotA to uttama thA, kintu maiM aise nikRSTa kSetra va kAla meM upasthita hU~ ki jahAM para pAtra kA samAgama prApta nahIM ho rahA hai| kutte Adi ko roTI khilAnA karuNAdAna hai usase pAtradAna ko pUrti nahIM ho sktii| -jaM.saM. 8-3-57/....... AhAradAna meM para-vyapadeza doSa kA spaSTIkaraNa zaMkA-rA. vA. pR. 558 meM 'paravyapadeza' AyA hai so isakA spaSTArtha kyA hai ? samAdhAna-rAjavAtika meM 'paravyapadeza' kA artha isa prakAra kiyA hai"anyatra dAtAraH santi vIyamAno'pyamanyasyeti vA arpaNaM paravyapadeza iti pratipAdyate / " dAtAra anya sthAna para hai aura dIyamAna dravya dUsare kA ho, ina avasthAoM meM prAhAra dene para vyapadeza nAma kA doSa hai| isa kA spaSTa prathaM isa prakAra hai "aparadAturveyasyArpaNaM mama kArya vartate tvaM dehIti paravyapadezaH parasya vyapadezaH kathanaM prvypdeshH| athavA pare'tra dAtAro vartante nAhamA dAyako varte iti vyapadezaH paradhyAdezaH / athavA parasyedaM bhaktyAsaMdeyaM na mayA idamodRzaM vA deyamiti paravyapavezaH / nanu paravyapadezaH katha maticAra iti cet ? ucyate dhanAdilAbhAkAGkSayA atithibelAyAmapi dradhyAca pArjanaM parihatu mazaknuvana paravAtRhastena yogyo'pi san vAnaM dApayatIti mahAna aticaarH|" tattvArthavRtti pR. 254 arthAt-dUsare dAtAra ke deyapadArtha ko denA, mujhe to kArya hai, tuma de denA yaha paravyapadeza hai| dUsare ko kahanA paravyapadeza hai / athavA yahA~ dUsare aneka dAtAra haiM maiM yahA~ dAyaka nahIM hU~, aisA kahanA paravyapadeza hai| dUsare hI yaha aura isa prakAra kA AhAra de sakate haiM mere dvArA yaha aura isa prakAra kA AhAra nahIM diyA jA sakatA, yaha bhI paravyapadeza hai| para vyapadeza aticAra kaise hotA hai ? dhanAdi lAbha kI AkAMkSA se AhAra dene ke samaya meM bhI vyApAra ko na chor3a sakane ke kAraNa yogyatA hone para bhI dUsaroM se dAna dilAne ke kAraNa paravyapadeza aticAra hotA hai|
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ 658 ] noTa - "bhaktyAdyAsaMveyaM" isakA artha spaSTa samajha meM nahIM prAyA hai saMbhava hai azuddha ho / abhiSeka pUjA bhakti - [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : - jai. ga. 27-3-69 / IX / kSu. zrItalasAgara jana pratimA kI pUjA evaM sthApanA anAdi se hai zaMkA- digambara jaina samAja meM jina pratimA kI pUjA evaM sthApanA kaba se cAlU huI hai ? nandIzvaradvIpa meM akRtrima caityAlaya hone kA pramANa mUlasaMgha AcAryoM ke graMthoM ke dvArA dene kI kRpA kareM / samAdhAna - jaina samAja meM jinapratimA kI pUjA evaM sthApanA anAdikAla se hai, kyoMki samavasaraNa meM caityavRkSa tathA mAnastambha meM jinapratimA rahatI hai aura jainasamAja unakI pUjA karatA hai / ve jinendra bhagavAna kI sthApanA ke dvArA hI jinapratimA kahalAtI haiM, yadi unameM jinendra bhagavAna kI sthApanA na hotI to ve jinapratimA na kahalAtIM / tIrthaMkara bhagavAna anAdikAla se hote prAye haiM unake samavasaraNa kI racanA bhI anAdikAla se hai / isaprakAra jainasamAja meM anAdikAla se jinapratimA kI pUjA eva sthApanA hai / nandIzvaradvIpa meM akRtrima caityAlaya hone kA kathana trilokasAra gAthA 913, tiloyapaNNattI pAMcavA adhikAra gAthA 70 meM hai / anya granthoM meM bhI hai / - jai. ga. 4-4-63 / IX / a. lA. jaina, zAstrI vItarAga mUrti hI pUjya hai zaMkA- kyA hathiyAra vAlI mUrti jainadharma ko dRSTi se pUjane yA mAnane yogya hai ? samAdhAna - jainadharma kA mUla siddhAnta va dhyeya ahiMsA va vItarAgatA rahA hai| jainadharma meM vItarAga mUrti kI pUjA evaM ArAdhanA batalAI gaI hai, kyoMki vItarAga mUrti kI pUjA se pariNAmoM meM vItarAgatA AtI hai / hathiyAra sahita mUrti ke darzana-pUjana se pariNAmoM meM vItarAgatA nahIM prAtI, kintu pariNAmoM meM krUratA AtI hai, ataH aisI mUrti kI pUjA jainadharma ke siddhAnta se viruddha hai / -jai. ga. 4-4-63 / IX / hukamacanda sthAvara va jaMgama pratimA se abhiprAya zaMkA- darzana pAhuDa gAthA 35 meM 1008 zubha lakSaNa yukta tathA 34 atizaya sahita samavazaraNa meM virAjamAna tathA vihAra karate hue tIrthaMkara bhagavAna ko sthAvara pratimA kahA gayA hai| siddhazilA kI ora jAte hue unako jaGgama pratimA kahA hai / so kaise ? samAdhAna - 1008 zubha lakSaNa tathA 34 atizaya ye saba zarIra athavA pudgala prAzrita haiM / jIva ke binA zarIra idhara-udhara nahIM jA sakatA hai ataH zarIra ko sthAvara kahA gayA hai / zarIra rahita mAtra jIva hI mokSa ko jAtA hai / jIva kA Urdhva gamana svabhAva hai ataH zarIra rahita jIva ko jaGgama kahA gayA hai| saMbhavataH isa dRSTi se sthAvara pratimA va jaGgama pratimA kA kathana kiyA gayA hai|
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 659 vyavahAra kI apekSA pASANa Adi se nirmita pratimA sthAvara pratimA hai aura samavazaraNa se maNDita jaGgama jina pratimA hai| kahA bhI hai 'vyavahAreNa tu candana - kanaka - mahAmaNi- sphaTikAvi ghaTita pratimA sthAvarA / samavasaraNa maNDitA jaGgamA jinapratimA pratipAdyate / ' aSTapAhur3a pR. 45 -- jai. ga. 2-11-72 / VII / ro. lA. jaina pratimA kA abhiSeka zrAgamAnusArI hai| zaMkA- pratimA arihaMta avasthA ko hai / nhavana janma samaya kI kriyA hai / pUjana viSayaka pratimA kA mhavana karanA ucita hai yA nahIM ? samAdhAna - kevalajJAnI kI sAkSAt pUjA viSai nhavana nAhIM, pratimA kI pUjA havanapUrvaka hI kahI hai| jahA~ pUjA kI vidhi kA nirUpaNa hai tahA~ prathama nhavana hI kahyA hai-- 'snapanaM pUjanaM stotraM japo dhyAnaM zrutastava: / SoDhA tripoditAsadbhiH devasevAsu gehinAM / ' yazastilaka kAvya carcA samAdhAna pR0 57 para paM0 bhUvaradAsajI ne bhI isI prakAra samAdhAna kiyA hai| mUrti para abhiSeka zrAgamokta kriyA hai zaMkA-arahanta bhagavAna kA to abhiSeka hotA nahIM phira unakI mUrti kA abhiSeka kyoM kiyA jAtA hai ? brAhmaNoM meM ziva ko piMDI para jala car3hAyA jAtA hai, saMbhava hai yaha abhiSeka kI prathA brAhmaNoM se A gaI ho / yadi aisA hai to isa kA niSedha karanA cAhiye / mUrti kI saphAI ke liye mUrti ko vastra se poMchA jA sakatA hai / - jai. saM. 27-3-58 / VI / kapUrIdevI samAdhAna - sAkSAt prarahanta bhagavAna aura unakI pratimA meM kathaMcit aMtara hai, jisa prakAra pitA aura pitA ke phoTU meM aMtara hai / pitA ke phoTU ko surakSita rakhane ke liye aura Adara bhAva ke kAraNa phoTU ko uttama caukhaTe va kAMca meM jar3akara Upara dIvAra para TAMgA jAtA hai, kintu pitA ke sAtha to isa prakAra kA vyavahAra nahIM hotA hai / phoTU va pitA meM aMtara hote hue bhI phoTU ke dekhane se pitA ke guNoM kA smaraNa hotA hai aura jIvana meM saphalatA ke liye preraNA milatI hai, kyoMki pitA kI mudrA jyoM kI tyoM phoTU meM hai / jisa prakAra pitA aura pitA ke phoTU ke prati Adara Adi meM aMtara hai usI prakAra zrI arahaMta bhagavAna aura pratimA kI pUjA meM aMtara hai| zrI arahaMta bhagavAna kI to pratiSThA nahIM hotI hai aura na maMtroM dvArA zuddhi hotI hai, kintu pratimA kI pratiSThA bhI hotI hai aura maMtroM dvArA zuddhi bhI hotI hai / yadyapi zrI arahaMta bhagavAna kA abhiSeka nahIM hotA hai aura ve siMhAsana se antarikSa meM rahate haiM, kintu pratimA kA abhiSeka bhI hotA hai aura siMhAsana para virAjamAna kI jAtI hai / Aja se lagabhaga 1500 varSa pUrva mahAna vidvAn vItarAga digambara AcArya zrI yativRSabha hue haiM jinhoMne kaSAyapAhuDa jaise mahAn grantha para cUrNisUtra likhe haiM tathA tiloyapaNNatto grantha likhA hai / unhoMne nandIzvaradvIpa kathana karate hue prakRtrima jinapratimAnoM ke abhiSeka kA kathana kiyA hai /
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : . kuvvate abhiseyaM tANa mahAvibhUdohiM devidaa| kaMcaNakalasagadehi vimala jalehiM sugaMdhehi // 104 // kukamakappUrehi caMdaNakAlAgarUhi aNNehi / tANaM vilevaNAI te kuTabate sugaMdhehi // 105 // artha-devendra mahAn vibhUti ke sAtha ina pratimAnoM kA suvarNa kalazoM meM bhare hue sugandhita nirmala jala se abhiSeka karate haiN| ve indra kukuma, kapUra, candana, kAlAgaru aura anya sugandhita dravyoM se una arihaMta pratimAoM kA vilepana karate haiN| abhiSeka pUjana kA eka aMga hai jo Agamokta hai / jinapratimA kI pavitratA ke liye bhI abhiSeka nahIM hotA hai, kyoMki nandIzvaradvIpa kI akRtrima jinapratimAoM para dhUli Adi nahIM baiThatI hai| pUjaka apanI pavitratA ke liye abhiSeka karatA hai| aise prabhU ko zAMtimudrA ko nhavana jalate kreN| 'jasa' bhakti vaza mana uktitai hama bhAnu Dhiga dIpakadhareM // tumatau sahaja pavitra yahI nizcaya bhayo / tuma pavitratA heta nahIM majjana Dhayo / maiM malIna rAgAdika malate hva rahyo / mahA malina tana meM vasu vidhi vaza dukha shyo| pApAcaraNa taji havana karatA citta meM aise dhruu| sAkSAta zrI arahaMta kA mAnoM nhavana parasana kruu|| aise vimala pariNAma hote azubha nasi zubha bNdhte| vidhi azubha nasi zubha baMdhateM zarma saba vidhi tAsate // dhanya te baDa bhAgi bhavi tina nIva zivadhara ko dhari / vara kSIrasAgara Adi jala maNibha bhari bhakti kri|| jinavANI saMgraha meM prakAzita abhiSeka pATha ke kucha padya diye gaye haiM isase pUjaka kA bhAva spaSTa ho jAtA hai| -ja. ga. 22-10-70/VIII/ haMsakumAra abhiSeka ke samaya kyA bolanA cAhie zaMkA-bhagavAna kA abhiSeka karate samaya paMcamaMgala bolanA ThIka hai athavA abhiSeka pATha bolanA cAhiye ? samAdhAna-abhiSeka ke samaya abhiSeka pATha kA hI uccAraNa honA caahiye| jisa samaya jo kriyA ho rahI hai usa samaya usI ke anurUpa pATha honA caahiye| -ja. ga. 12-8-71/VII/ro. lA. jaina yajJa kA artha pUjA athavA havana hai zaMkA-jainadharma ke anusAra 'yajJa' zabda kA kyA abhiprAya hai ?
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktisva aura kRtitva ] [ 661 samAdhAna-saMskRta koSa meM 'yajJa' kA artha hai-pUjA kA kArya, koI bhI pavitra yA bhakti sambandhI kriyA / agni kA nAma bhI yajJa hai| jainadharma ke anusAra jo jala, candana prAdi aSTadravya se jinendradeva kI pUjA kI jAtI hai, vaha yajJa hai| athavA vizeSa vidhAna ke pazcAt jaina zAstrAnusAra jo agni meM havana kiyA jAtA hai vaha yajJa hai| jisameM jIvahiMsA hotI ho, pazu prAdi kA agni meM homa kiyA jAtA ho vaha vAstava meM yajJa nahIM hai, kyoMki vaha pavitra kriyA nahIM hai / -na. ga. 6-4-72/VII/ ena. je. pATIla pUjA ke prArambha meM prAhvAna kisakA hotA hai ? zaMkA-pUjana ke prArambha meM atrAvatara avatara saMvoSaT AhvAnam ........... ityAdi bolate haiN| isa maMtra dvArA kinako sambodhana kiyA jAtA hai, kinase sannidhi karanA apekSita hotA hai tathA kinako nikaTa kiyA jAtA hai? samAdhAna-pUjana ke prArambha meM aisA kahakara sthApanA meM bhagavAn kA AhvAna kiyA jAtA hai tathA hRdaya meM virAjamAna kiyA jAtA hai| -patrAcAra 5-12-15/na. lA. jaina, bhINDara jinendra pUjA ke samaya Thone kI AvazyakatA zaMkA-bebI meM bhagavAna kI pratimA sthApita hai to Thone meM sthApanA karanI cAhiye yA nahIM ? samAdhAna-zrI ratnakaraNDa zrAvakAcAra zloka 119 kI TIkA meM paM0 sadAsukhadAsajI ne isaprakAra likhA hai-"bahari vyavahAra meM pUjana ke paMcaaMgani kI pravRtti dekhiye hai| AhvAnana, sthApanA, sannidhIkaraNa, pUjana aura visarjana so bhAvani ke jor3a vAste AhvAnana Adi ke puSpa kSepaNa kariye hai / puSpaniko pratimA nahIM jAne haiN| e to AhvAnanAdikanikA saMkalpa te puSpAMjali kSepaNa hai / pUjana meM pATha racyA hoya to sthApanA karale nAhIM hoya to nAhIM kre| anekAMtinike sarvathA pakSa naahiiN|" isase spaSTa hai ki yadi pUjana meM AhvAnana Adi kA pATha ho to Thone meM sthApanA karale, anyathA nahIM; kintu Thone kI sthApanA ko pratimA nahIM jAnanA / pratimA meM arahaMta siddha prAcArya upAdhyAya sAdhu ke rUpa kA nizcaya kara 'pratibiMba' meM dhyAna pUjana stavana karanA caahie| vizeSa ke liye ukta TIkA dekhanI caahiye| -jeM. saM. 25-9-58/V/ kaeN. ca. jaina, mujaphpharanagara devapUjA : sthApanA zaMkA-jina zrIjI kI pratimA vedI meM virAjamAna ho agara unakA pUjana karanA cAheM to unakI sthApanA karanI cAhie yA nahIM ? vedI meM zrI mahAvIra svAmI virAjamAna nahIM haiM, mujhe unakI pUjana karanA hai so sthApanA karanI cAhie yA nahIM ? jaise nandIzvara dvIpa kI pUjA karate haiM to sthApanA karate haiM kAraNa nandIzvara apane yahAM para sthApita nahIM hai / isalie jisa pratimA kI pUjA kare ve zrIjI sammukha vedI meM virAjamAna haiM to unakI sthApanA karanA vAjiba hai yA nahIM ? pramANa likheN| samAdhAna -zrI ratnakaraNDazrAvakAcAra (bhASA TIkA ) ke zloka 119 kI TIkA meM paNDita sadAsakhazAsajI ne isa prakAra likhA hai-"pakSapAtI kahai hai jisa tIrthaMkara kI pratimA hoya tinake Agai tinahI kI pUjA
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 ] [ paM0 ratanacanda jaMna mukhtAra : stuti karanI anya tIrthakara kI stuti pUjA nAhIM karanI ara anya tIrthakara kI pUjA karanI hoya to sthApanA tandulA. dikateM karake anya kA pUjana stavana karanA aisA pakSa karai haiM / "tinaka isa prakAra to vicAra kiyA cAhiye je samantabhadra svAmI zivakoTirAjA ke pratyakSa dekhate svayambhU stavana kiyo tadi candraprabhu svAmI kI pratimA pragaTa bhaI taba candraprabha ke sanmukha anya SoDaza tIrtha karani kA stavana kaise kiyA? bahuri eka pratimA ke nikaTa eka hI kA stavana par3hanA yogya hoya to svayambhUstotra kA par3hanA hI nAhI sambhavai / Adi jinendra kI pratimA vinA bhaktAmarastotra par3hanA nAhIM banegA, pArzvajina kI pratimA binA kalyANamandira par3hanA nAhIM banegA, paMcaparameSThI kI pratimA binA vA sthApanA binA paMca namaskAra kaise paDhayA jAyagA, kAyotsarga jApyAdika nahIM banegA va paMca parameSThI kI pratimA binA nAma lenA, jApya karanA, sAmAyika karanA nAhI sambhavegA tathA anyadeza meM mandira meM pratimA kA nizcaya binA stuti par3hanA nAhIM sambhavegA tathA rAtri kA avasara hoya, choTI avagAhanA kI pratimA hoya tahA~ pahale cihna kA nizcaya kara, pAchai stavana meM pravA jAyagA tathA jisa mandira meM aneka pratimA hoya tadi jAko stavana kara tisake sammukha dRSTi samasyA hasta jor3a vinatI karanA sambhavai anya pratimA ke sammukha nAhIM saMbhave, bahari jisa mandira meM aneka pratibimba hoya tahA~ jo eka kA stavana vandanA kiyA tada duje kA nirAdara bhayA / .. "bahuri jo sthApanA ke pakSapAtI sthApanA binA pratimA kA pUjana nAhIM kara to stavana, vandanA karane kI yogyatA hU pratimA ke nAhIM rhii| bahuri jo pIta tandulani kI pratadAkAra sthApanA hI pUjya hai to tina pakSapAtIni ke dhAtu-pASANa kA tadAkAra pratibimba sthApanA karanA nirarthaka hai| eka pratimA ke Age eka kA pUjana hoya to anya teIsa tIrthakara kI pUjana kare so pIta akSatani kI sthApanA karake kare, tadi teIsa pratimA kA saMkalpa pIta akSatani meM bhayA, tadi jayamAla pUjana-stavana meM apanI dRSTi pIta akSatani meM hI rkhnii| aise ekAntI AgamajJAna rahita sthApanA ke pakSapAtI haiM, tinake kahane kA ThikAnA nAhIM kintu aisA jAnanA ki eka tIrthaMkara ke ha nirukti dvArai caubIsa nAma sambhava hai| isa kAla meM anya matIna kI aneka sthApanA ho gaI tAta isa kAla meM tadAkAra sthApanA kI hI mukhyatA hai| ratnatrayarUpa kari vItarAga bhAva kari paMca parameSThI rUpa eka hI pratimA jaannii| tAtai paramAgama kI AjJA binA vRthA vikalpa karanA zaGkA upajAvanI ThIka nhiiN| so bhAvani ke jor3a vAstai aAhvAnanAdikani meM pUSpakSepaNa kariye hai| puSpani kU pratimA nahIM jAna hai, e to mAhvAnanAdi kA saMkalpa te puSpAMjali kSepaNa hai| pUjana meM pATha racyA hoya to sthApanA kara le nAhIM hoya to nAhIM karai / anekAntani ke sarvathA pakSa nAhIM / tadAkAra pratibimba meM dhyAna jor3ane ke artha sAkSAt arahanta, siddha, prAcArya, upAdhyAya sAdhurUpa kA pratimA meM nizcaya kari pratibimba meM dhyAna pUjana stavana krnaa|" -ja.saM. 17-5-56/VI/kA lA. a. devalI pUjA meM cAvaloM kA hI vizeSa upayoga kyoM ? zaMkA-pUjana karane ke lie athavA drazya car3hAne ke liye cAvala hI vizeSa kAma meM kyoM lAye jAte haiM aura koI vastu kAma meM kyoM nahIM lAI jAto? samAdhAna-jIva kA pUjana karate samaya athavA dravya car3hAte samaya yaha dhyeya rahatA hai ki usako atIndriya ananta sukharUpa akSayapada kI prApti ho| isIlie pUjaka usa jIva ke guNoM kA stavana va citavana karatA hai jisane akSayapada ko prApta kara liyA hai| akSayapada ko prApta karanevAle jIvake guNoM kA arthAt zuddhaAtmA ke guNoM kA ( apane nijasvabhAva kA ) citavana karane se pUjaka ke karmoM kA saMvara va nirjarA hotI hai| jisa prakAra kisAna
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 663 khetI dvArA anna prApta karanA cAhatA hai phira bhI usa anna ke sAtha bhUsA utpanna ho hI jAtA hai| usI prakAra pUjA ke dvArA pUjaka kA lakSya akSayapada kI prApti hai phira bhI puNyabaMdha ho jAtA hai jo bhUse ke samAna akSayapada rUpI anna ko utpanna karane meM sahakArI kAraNa hai / akSayapada ko prApta kara lene para jIva punaH saMsArarUpI paudhe ko utpanna nahIM kara sakatA aura na karmarUpI tuSa se lipta hotA hai| cAvalarUpI akSata bhI dhAnyarUpI paudhe ko utpanna nahIM kara sakatA aura na tupa se lipta hotA hai / ataH pUjaka, akSayapada kI samAnatA rakhane vAle cAvaloM kA pUjA ke samaya upayoga karatA hai arthAt unheM kAma meM lAtA hai / nirmAlya dravya zaMkA -jo dravya pUjA meM car3hAyA jAtA hai usakA sadupayoga kyA honA cAhie ? -- jai. ga. 21-1-63 / 1X / mohanalAla samAdhAna- jinendra bhagavAna kI pUjA karane meM jo dravya car3hA diyA gayA hai, usa dravya meM kisI prakAra se bhI apanA svAmitva rakhanA yA mAnanA ucita nahIM hai| jaba usa dramya meM svAmitva hI nahIM rahA taba usake upayoga kA prazna hI nahIM rhtaa| yadi svAmitva rahe to sadupayoga yA asadupayoga kA prazna ho sakatA hai| -jai. saM. 25-9-58 / kaeN. pa. jaina, mujaphpharanagara devagati ke midhyAdRSTi deva kudeva haiM zaMkA- mithyAdRSTi kudeva hote haiM athavA sudeva hote haiM ? yadi kahA jAya ki midhyAdRSTi kudeva hI hote haiM, to phira Agama meM inakI pUjA kA vidhAna milatA hai, vaha kyoM milatA hai ? / samAdhAna - midhyAdRSTi sudeva to ho nahIM sakate, kyoMki sudeva to samyagdRSTi hI hote haiN| Agama meM kahIM para bhI mithyAraSTideva kI pUjA kA vidhAna nahIM hai| zrI arahaMta va zrI siddhadeva ke atirikta anya kisI deva kI pUjA kA vidhAna Agama meM nahIM hai| paMcakalyANaka Adi vidhAna ke samaya jo dikpAla zrAdi kA AhvAnana kiyA jAtA hai ve saba samyagdRSTi haiM, jinendrabhakta haiN| paMcakalyANaka Adi mahAyajJa meM kisI prakAra kA vighna yA CTET na AjAya isaliye sahayoga ke liye una samyagdRSTi dikpAla Adi kA AhvAnana kiyA jAtA hai| zrI arahaMta deva ke samAna unako bhI deva mAnakara unakI pUjA nahIM kI jAtI hai / -f.. 8-6-72/VI/ at. a. of padmAvatI Adi deviyoM kA svarUpa va mahatva zaMkA- padmAvatI Adi deviyAM pUjanIya hai yA nahIM ? samAdhAna - padmAvatI Adi deviyAM pAMca parameSThiyoM meM garbhita nahIM hotIM / isalie arahanta Adi para - meSThI kI taraha ve pUjanIya nahIM hai kintu ve jaMnadharma kI anuyAyI hai, sAdharmI haiM isaliye ve AdaraNIya haiN| pratiSThA pATha Adi meM inakA brAhvAna rakSA hetu kiyA jAtA hai| - je. ga. 5-1-78 / VIII / zAntilAla
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : pUjya devoM kI apekSA saba devagati ke deva kudeva (apUjya deva ) haiM zaMkA-arahaMta deva hI sacce deva haiM aura anya saba kudeva haiM / isase catunikAya ke deva bhI kudeva siddha ho jAte haiN| anuttara vimAnoM ke deva jo niyama se samyagdRSTi hote haiM, kudeva kaise ho sakate haiM ? samAdhAna-pUjyatA kI apekSA zrI arahaMta bhagavAna ko sudeva aura rAgI dvaSI ko kudeva kahA gayA hai| catanikAya ke devoM ke devAyu Adi kA udaya hone se una ko deva kahA gayA hai| pUjyatA kI apekSA se unako deva nahIM kahA gayA hai| ___ "devagatinAmakarmodaye satyabhyantare hetau bAhyavibhUtivizeSaH dvIpAdisamudrAdipradezeSu yatheSTaM dovyanti krIDa. ntIti devaaH|" sarvArthasiddhiH abhyantara kAraNa devagati nAma karma ke udaya hone para jo nAnA prakAra kI bAhya vibhUti se dvIpa-samudrAdi aneka sthAnoM meM icchAnusAra krIr3A karate haiM, ve deva kahalAte haiM / -jaM. ga. 7-1-71/VII/ ro. lA. jana siddhoM se pUrva arahaMta ko namaskAra karane kA hetu zaMkA-siddha bhagavAna aSTa karma se rahita haiM aura arihaMta bhagavAna ne cAra karmoM kA nAza kiyA hai| kintu cAra karmoM se baMdhe hue haiM / phira arihaMta bhagavAna ko prathama namaskAra kyoM kiyA jAtA hai, siddha parameSThI ko prathama namaskAra karanA cAhiye thA ? samAdhAna-isI prakAra kI zaMkA dhavala pu. 1 meM bhI uThAI gaI aura zrI vIrasena AcArya ne usakA uttara isaprakAra diyA hai "vigatAzeSalepeSu siddhaSu satsvahatAM salepAnAmAdau kimiti namaskAraH kriyata iti cennaiSa doSaH, guNAdhika. siddhaSu zraddhAdhikyanibandhanatvAt / asatyahatyAptAgamapadArthAvagamo na bhavedasmadAdInAm, saMjAtazcatatprasAvAdityupakArApekSayA vAdAvahannamaskAraH kriyate / na pakSapAto doSAya zubhapakSavRtteH zreyohetutvAt / advetapradhAne guNIbhUtate nibandhanasya pakSapAtasthAnupapattezca / AptazraddhAyA AttAgamapadArthaviSayavahAdhikyanibandhanatvakhyApanArtha vAhatAmAdau nmskaarH|" dhavala pu. 1.53 artha-sarva prakAra ke karmalepa se rahita siddha parameSThI ke vidyamAna rahate hue cAra aghAtiyA karmoM ke lepa se yukta arihaMta ko Adi meM namaskAra kyoM kiyA jAtA hai ? yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki sabase adhika guNavAne siddhoM meM zraddhA kI adhikatA ke kAraNa arihaMta parameSThI hI haiM, arthAta arihaMta parameSThI ke nimitta se hI adhika gaNavAle siddhoM meM sabase adhika zraddhA utpanna hotI hai| yadi arihata parameSThI na hote to hama logoM ko Apta, pAgama aura padArtha kA parijJAna nahIM ho sakatA thaa| kintu arihaMta parameSThI ke prasAda se hameM isa bodha kI prApti huI hai| isaliye upakAra kI apekSA bhI Adi meM arihatoM ko namaskAra kiyA jAtA hai| yadi koI yaha kahe ki isa prakAra Adi meM arihaMtoM ko namaskAra karanA to pakSapAta hai ? isa para prAcArya uttara dete haiM ki aisA pakSapAta doSotpAdaka nahIM hai| kintu zubha pakSa meM rahane se vaha kalyANa kA hI kAraNa hai| tathA dvaMta ko gauNa karake advaita kI pradhAnatA se kiye gaye namaskAra meM dvatamUlaka pakSapAta bana bhI to nahIM sakatA / Apta kI zraddhA se hI Apta, Agama aura padArthoM ke viSaya meM dRr3ha zraddhA utpanna hotI hai, isa bAta ko prasiddha karane ke lie bhI Adi meM arihaMta ko namaskAra kiyA gayA hai|
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 665 zrI vIrasena AcArya ke isa samAdhAna se zaMkAkAra kI zaMkA kA bhI samAdhAna ho jAtA hai| - ga.7-11-68/XIV/ro. lA.jaina pUjA-bhakti prAdi kAryoM se pravipAka nirjarA hotI hai zaMkA-pUjA, svAdhyAya, bhakti Adi kAryoM se gRhasthI ke avipAka nirjarA hotI hai yA nahIM ? samAdhAna-jinendra bhakti pUjA tathA ArSa grantha ke svAdhyAya se avipAka nirjarA to hotI hI hai, kintu mokSa bhI hotA hai| zrI samantabhadra AcArya kahate haiM janmAraNyazikhI stavaH smRtirapi klezAmbudhenauH pade, bhaktAnAM paramau nidhI pratikRtiH sarvArthasiddhiH praa| bandIbhUtavatopi nonnatihatirnantazca yeSAM mubA, dAtAro jayino bhavantu varadA devezvarAste sadA // 115 // stuti vidyA artha-jinakA stavana saMsAra rUpa aTavI ko naSTa karane ke liye agni ke samAna hai, jinakA smaraNa duHkharUpa samudra se pAra hone ke liye naukA ke samAna hai, jinake caraNa bhakta puruSoM ke liye utkRSTa nidhAnakhajAne ke samAna hai, jinakI zreSTha pratikRti-pratimA sarva kAryoM kI siddhi karane vAlI hai, aura jinheM harSa pUrvaka praNAma karane vAle evaM jinakA maMgala gAna karane vAle nagnAcArya rUpa se ( pakSa meM stutipAThaka-caraNa-rUpa se ) rahate hue bhI mujha samantabhadra kI unnati meM kucha bAdhA nahIM hotI, ve devoM ke deva jinendra bhagavAna dAna zIla karma zatruoM para vijaya pAne vAle aura sabake manorathoM ko pUrNa karane vAle hoN| cAritraM yadamANi kevaladRzAdeva tvayA muktaye, pusA tatkhalu mAdRzena viSame kAle kalo durdharam / bhaktiryA samabhUdiha tvayi dRDhA puNyaH puropajitaH, saMsArArNavatAraNe jina tataH sevAstu pAto mama // 544 // padmanandi paMcaviMzati artha-he jina deva ! kevalajJAnI Apane jo mukti ke liye cAritra batalAyA hai| use nizcaya se mujha jaisA puruSa isa viSama paMcama kAla meM dhAraNa nahIM kara sktaa| isaliye pUrvopArjita mahAn puNya se yahA~ jo merI Apake viSaya meM Dar3ha bhakti huI hai, vaha bhakti hI mujhe isa saMsAra rUpI samudra se pAra hone ke liye jahAja ke samAna hove| zrI kundakunda AcArya bhI kahate haiM jiNavaracaraNaburUha, gamaMti je parama-mattirAyaNa / te jammavellimUlaM, khaNaMti varabhAvasattheNa // 153 / / bhAvapAhuDa artha-je puruSa parama bhakti anurAga kari jinavara ke caraNa kamala kU namai hai, te puruSa zreSTha bhAvarUpa zastra kari janma ( saMsAra ) rUpI vela kA mUla jo mithyAtva Adi karma tAhi khaNe hai / "jiviva-vaMsapeNa NivattaNikAcivassa vi micchattAdikammakalAvassa khydsnnaado|" dha. pu. 6 pR. 427 artha-jina bimba ke darzana se nidhatta aura nikAcita rUpa bhI mithyAtvAdi karma kalApa kA kSaya dekhA jAtA hai|
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| ekApi samarthe yaM, jinabhaktidgati nivArayitum / puNyAni ca pUrayitu, dAtuM muktizriyaM kRtinaH // 15 // upAsakAdhyayana kalpa 6 pR. 48 artha-akelI eka jina bhakti hI bhAgyavAna ke durgati kA nivAraNa karane meM, puNya kA saMcaya karane meM aura mukti rUpI lakSmI ko dene meM samartha hai| sarvAgamAvagamataH khalu tattvabodho, mokSAya vRttamapi saMprati durghaTanaH / jADyAttathA kutanutastvayi bhaktiH devasaivAsti saiva bhavatu kramatastadartham // 871 // pana. paM. 21/6 artha-he deva ! mukti kA kAraNIbhUta jo tattvajJAna hai, vaha nizcayataH samasta Agama ke jAna lene para prApta hotA hai, so vaha jar3abuddhi hone se hamAre liye durlabha hI hai| isI prakAra usa mokSa kA kAraNIbhUta jo cAritra hai, vaha bhI zarIra kI durbalatA se isa samaya hameM nahIM prApta ho sakatA hai| isa kAraNa prApake viSaya meM jo merI bhakti hai vahI krama se mujha ko mukti kA kAraNa hove / diTTha tumammi jiNavara, viTThiharAsesamohatimireNa / taha Na? jai diTTha', jahadviyaM taM mae tacca // 743 // pA. paM. 14/2 artha-he jinendra ! ApakA darzana hone para darzana meM bAdhA pahuMcAne vAlA samasta moharUpa andhakAra isa prakAra naSTa ho gayA ki jisase maiMne yathAvasthita tattva ko dekha liyA hai arthAt samyagdarzana prApta kara liyA hai| viTTha tumammi jiNavara, cammamaeNacchiNA vi taM puNNaM / jaM jaNai puro kevaladasaNa NANAI NayaNAI // 757 // pana. 50, 14/16 artha he jinendra ! carmamaya netra se bhI ApakA darzana hone para vaha puNya prApta hotA hai, jo ki bhaviSya meM kevaladarzana aura kevalajJAnarUpa netra ko utpanna karatA hai| 'arahaMtaNamokAro saMpahiyabaMdhAdo asaMkhejjaguNakammakkhayakArao ti|' jayadhavala pu0 1 pR0 9 artha-arahaMta namaskAra tatkAlIna bandha kI apekSA asaMkhyAta guNI kama nirjarA kA kAraNa hai| zrI kundakunda AcArya pUjA kA phala arahaMta-pada batalAte haiM'pUyA phaleNa tiloke surapujjo havei suddhmnno|' artha-zuddha mana vAle ko pUjA kA phala tIna loka meM suroM se pUjita arahaMta pada milatA hai / "jiNa-pUjA-vaMdaNA-NamaMsaNehi ya bhukmmpdesnnijjruvlNbhaavo|' dhavala pu. 10 pR0 289 artha-jina-pUjA, vandanA aura namaskAra se bhI bahuta karmapradezoM kI nirjarA pAI jAtI hai| arahaMtaNamokkAra, bhAveNa ya jo karedi pyddmdi| so samvadukkhamokkhaM,pAvai acireNa kAleNa // 67 // mulAcAra jo jIva bhAvapUrvaka arahaMta ko namaskAra karatA hai vaha ati zIghra saba duHkhoM se mukta ho jAtA hai|
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 667 'taM ca paramAgamuvajogAdo ceva Nassadi / Na cedamasiddha, suhasuddhapariNAmehiM kammakkhayA bhAve tavakhyAvavattado / ' ja. dha. pu0 1 pR. 6 yadi koI kahe ki paramAgama ke upayoga se karmoM kA nAza hotA hai yaha bAta prasiddha hai so bhI ThIka nahIM hai, arthAt paramAgama ke upayoga se karmoM kA nAza hotA hai| kyoMki yadi zubha aura zuddha pariNAmoM se karmoM kA kSaya na mAnA jAya to phira karmoM kA kSaya ho hI nahIM sakatA / svAdhyAya aMtaraMga tapa hai aura tapa se karmoM kA kSaya hotA hai / 'tapasA nirjarA ca / prAyazcita, vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, vyutsarga-dhyAnAnyuttaram / ' yahA~ para tapa se karmoM kI pravipAka nirjarA batalAI hai / svAdhyAya aMtaraMga tapa hai| ataH svAdhyAya se karmoM kI avipAka nirjarA hotI hai / - jai. ga. 25-11-71 / VIII / ra. lA. jaina jina bhakti ( darzana pUjana Adi ) zrAsava bandha ke sAtha saMvara nirjarA kI bhI kAraNa hai zaMkA- bhAvapUrvaka devadarzana va pUjana puNyAsava arthAt karmabaMdha karane vAlI haiM yA donoM ? kaise aura kyoM ? samAdhAna- isa zaMkA ke samAdhAna ke liye prathama dharma kI vyAkhyA aura dharma ke bheda pratibhedoM para vicAra karanA hogA / samantabhadra AcArya dharma kA lakSaNa nimna prakAra kahate haiM - ta. sU. a. 9 sUtra 3 va 20 dezayAmi samIcInaM, dharma karma nibarhaNam / saMsAraduHkhataH sattvAn, yo dharatyuttame sukhe // 2 // saSTijJAnavRttAni dharmaM dharmezvarA viduH / artha -- jo jIvoM ko saMsAra ke duHkhoM se nikAla kara uttama sukha meM pahu~cAtA hai vaha karma nAzaka ubhaya loka meM upakAraka dharmaM hai / dharmaM ke upadezaka jinendra ne samyagdarzana, samyagjJAna aura vratoM ( cAritra ) ko dharma kahA hai / hisAnRtacauryebhyo, methunasevA parigrahAbhyAM ca / pApapraNAlikebhyo, viratiH saMjJasya cAritram // 49 // sakalaM vikalaM dharaNaM, tatsakalaM sarvasaGgaviratAnAm / anagArANAM vikalaM, sAgArANAM sasaGgAnAm // 50 // ratna. bhA. artha - pApAsrava ke kAraNa hiMsA, jhUTha, corI, maithuna aura parigraha se virakta honA samyagjJAnI kA cAritra hai / vaha cAritra sarvadeza aura eka deza ke bheda se do prakAra kA hai / samasta parigrahAdi pApoM se virakta honA muniyoM kA sakala cAritra hai / bhora parigrahadhArI gRhasthoM ke eka deza cAritra hotA hai / zrI svAmI kArtikeya ne bhI gRhastha aura muni dharma ke bheda se do prakAra kA dharma kahA hai vo dhammo saMgAsattANa taha asaMgANaM / paDhamo bAraha-bheo vaha bheo mAsio vidio // 304 //
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 668 ] artha- sarvajJa deva ke dvArA kahA huA dharma do prakAra kA dharma | prathama ke bAraha bheda aura dUsare ke dasa bheda kahe haiM / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : - eka gRhastha kA dharma, dUsarA nigraMtha muni kA sAyAro NAyAro bhaviyANaM jiNeNa desio dhammo / NamiUNa taM jiNidaM sAvayadhammaM paruveyo // 2 // faslagiri paThAe NaM iMdabhUvaNA seNiyassa jaha siddha / taha guruparivADIe maNijjamANaM NisAmeha // 3 // viNao vijjAviccaM kAyakileso ya pujjaNa vihANaM / sattIe jahajoggaM kAyadhvaM desavirahi / / 319 // vasu. zrI. artha - jinendradeva ne bhavya jIvoM ke liye sAgAra ( gRhastha ) dharma aura anagAra ( muni ) dharma kA upadeza diyA hai aise zrI jinendradeva ko namaskAra karake maiM ( siddhAntacakravartI vasunandi AcArya zrAvakadharma kA prarUpaNa karatA hU~ / vipulAcala parvata para ( bhagavAna mahAvIra ke samavasaraNa meM ) zrI indrabhUti gautama gaNadhara ne vimbasAra nAmaka kSaNika mahArAja ko jisaprakAra se zrAvakadharma kA upadeza diyA hai usI prakAra guru-paramparA se prApta vakSyamANa bhAvadharma ko, he bhavya jIvoM ! tuma suno| dezavirata zrAvakoM ko apanI zakti ke anusAra yathAyogya vinaya, vaiyAvRtya, kAyakleza aura pUjana vidhAna karanA cAhiye / devAdhidevacaraNe paricaraNaM, sarva duHkhanirharaNam / kAmaduhi kAmadAhini, paricinuyAdAhRto nityam // 118 // ratna. zrI. artha- icchita phala dene vAle aura viSayavAsanA kI cAha ko naSTa karane vAle devAdhideva arihaMta deva ke caraNa meM jo pUjA kI jAtI hai vaha pUjA bhavabhramaNarUpI saba duHkhoM kA nAza karane vAlI hai ataeva zrAvaka (gRhastha ) usa bhagavatpUjA ko pratidina kareM / saMyamastapaH / zrI padmanandi AcArya bhI padmanandi paJcaviMzati meM isa prakAra kahate haiMsamyaggbodhacAritra tritayaM dharma ucyate / muktaH panthAH sa eva syAt pramANapariniSThitaH // 2 // saMpUrNa deza-bhevAbhyAM sa ca dharmo dvidhA bhavet / Adya bhede ca nirgranthAH dvitIye gRhiNaH sthitAH || 4 || devapUjA gurupAsti: svAdhyAyaH dAnaM ceti gRhasthAnAM SaTkarmANi dine dine // 7 // prapazyanti jinaM bhaktyA pUjayanti stuvanti ye / te ca dRzyAzya pUjyAzca stutyAzca bhuvanatraye // 14 // ye jinendra na pazyanti pUjayanti stuvanti na / niSphalaM jIvitaM teSAM teSAM dhik ca gRhAzram ||15|| prAtarutthAya karttavyaM devagurudarzanam / bhaktyA tadvandanA kAryA dharmazra tirupAsakaH // 16 // pazcAdanyAni kAryANi kartavyAni yato budhaiH / dharmArthakAmamokSANAmAdo dharmaH prakIrtitaH / / 17 / / chaThA adhikAra
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 666 artha-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra ina tInoM ko dharma kahA jAtA hai| tathA vahI mokSamArga hai jo pramANa se siddha hai / vaha dharma sampUrNadharma aura dezadharma ke bheda se do prakAra kA hai| inameM se prathama bheda meM digambara muni aura dvitIya bheda meM gRhastha sthita hote haiN| jina pUjA, guru kI sevA, svAdhyAya, saMyama, tapa aura dAna ye chaha karma gRhastha ke liye pratidina karane yogya haiM arthAt ye gRhastha ke Avazyaka kArya haiM / jo bhavya prANI bhakti se jina bhagavAna ke darzana, pUjana aura stuti karate haiM ve tInoM lokoM meM svayaM hI darzana, pUjana aura stuti ke yogya arthAta ahaMta bana jAte haiN| abhiprAya yaha hai ki ve svayaM bhI paramAtmA bana jAte haiN| jo jIva bhakti se jinendra bhagavAna kA na darzana karate haiM na pUjana karate haiM aura na stuti hI karate haiM unakA jIvana niSphala hai, tathA unake gRhasthAzrama ko dhikkAra hai| zrAvakoM ko prAtaHkAla uTha karake bhakti se jinendradeva tathA nigraMthaguru kA darzana aura vandanA karake dharmazravaNa karanA caahie| tatpazcAt anya kAryoM ko karanA cAhie, kyoMki dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra puruSArthoM meM dharma ko prathama batalAyA hai| zrI kundakunda bhagavAna ne bhI kahA hai ki dAna aura pUjA zrAvaka kA mukhya kartavya hai| jo jinapUjA va munidAna karatA hai vaha zrAvaka mokSamArga meM rata hai / dANaM pUjA-mukkhaM sAvayadhamme Na sAvayA teNa viNA / jhANAyaNaM mukkhaM jaidhamme taM viNA tahA so vi // 11 // jiNapUjA muNivANaM karei jo dei sattihaveNa / sammAiTThI sAvayadhammI so hoi mokkhamaggarao // 13 // rayaNasAra arthAt-zrAvakadharma meM dAna aura pUjA mukhya kartavya haiM / jo dAna va pUjA nahIM karatA vaha zrAvaka nahIM hai| jo nija zakti anusAra jinapUjA va munidAna karatA hai vaha samyagdRSTi zrAvaka mokSamArga meM rata hai| ina upayukta ArSa vAkyoM se yaha to spaSTa ho jAtA hai ki jinendra-bhakti usa dharma kA aMga hai jo dharma prANI ko saMsAra-duHkha se nikAla kara mokSa-sukha meM rakhatA hai| isaliye jinendra-bhakti ko mAtra Asrava-bandha kA kAraNa to kahA nahIM jA sakatA, kyoMki prAsrava-bandha to saMsAra ke kAraNa haiM, mokSa ke kAraNa nahIM haiN| mokSa ke kAraNa saMvara va nirjarA haiN| isalie jinendrabhakti se saMvara-nirjarA avazya honI cAhiye anyathA jinendra-makti dharma kA aMga nahIM ho sakatI hai| zrI kundakunda bhagavAna ne kahA hai ki jinendra-bhakti saMsArarUpI bela kI jar3a ko arthAt karmoM ko khaNe (nirjarA kare ) hai / gAthA isa prakAra hai jiNavaracaraNaburuhaM NamaMti, je paramabhaktirAeNa / te jammavellimUlaM khaNaMti varabhAva satyeNa / / 153 // bhAvapADa artha-je puruSa parama bhakti anurAga kari jinavara ke caraNa kamalanikU namai haiM te zreSTha bhAvarUpa zastrakari janma arthAt saMsArarUpI belake mithyAtvAdi kamarUpI mUla ( jar3a ) ko khaNe hai arthAt kSaya kare hai, nirjarA kare hai| minnAtmAnamupAsyAtmA, parobhavati taadRshH| vatirvIpaM yathopAsya bhinnA bhavati tAzI // 92 // samAdhi za0 artha-yaha jIva apane se bhinna ahaMta-siddha svarUpa paramAtmA kI upAsanA karake unhIM sarIkhA prahaMta-sida rUpa paramAtmA ho jAtA hai| jaise ki battI dIpaka se bhinna hokara bhI dIpaka kI upAsanA se dIpaka svarUpa ho jAtI hai|
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ 67. ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / nAtyadbhutaM bhuvana bhUSaNa bhUtanAtha, bhUtaguNa vibhvntmbhissttuvNtH| tulyA bhavanti bhavato nanu tena kivA, bhUtyAzritaM ya iha nAramasamaM karoti // 10 // bhaktAmara stotra artha-he jagatbhUSaNa jagadIzvara ! saMsAra meM jo bhakta puruSa Apake guNoM kA kIrtana karake ApakA stavana karate haiM, ve Apake samAna bhagavAna bana jAte haiM, to isameM kucha bhI Azcarya nahIM hai, kyoMki vaha svAmI kisa kAma kA. jo apane dAsa ko apane samAna na banA sake / ekIbhAvaM gata iva mayA, yaH svayaM karmabandho, ghoraM duHkhaM bhavabhavagato, dunivAraH karoti / tasyApyasya svayi jina-rave bhaktirunumuktaye cet, jetu zakyo bhavati na tayA ko'parastApa hetu // 1 // ekIbhAva stotra artha he jinasUrya ! ApakI bhakti bhava bhava meM upArjana kiye hue aura nivAraNa karane ke liye azakya mAjI karmabaMdha mAno mere sAtha ekatva ko prApta hokara bhayaMkara daHkhoM ko detA hai. aise usa karma ke bhI nAza / nirjarA karane ke liye samartha hai to anya aisA kaunasA tApa hone vAlA hai jo usa bhakti ke dvArA nahIM jItA jA sakatA arthAt jisa jinendra-bhakti ke dvArA anekoM bhava meM saMcita kiye karmoM kA nAza ho jAtA hai to anya kSudra upadrava usa bhakti ke dvArA zAMta ho jAte haiM, isameM kyA AzvayaM hai ? zrI vIrasena svAmI guru-paramparA se prApta sarvajJopadezAnusAra dhavala va jayadhavala jaise mahAn pranthoM meM likhate haiM'miNabibarasaNeNa NittaNikAcidassa bi micchatAvikammakalAvassa khydsnnaado|' dhavala pu* 6 pR. 427-428 artha-jina bimba ke darzana se nidhatta aura nikAcitarUpa bhI mithyAtvAdi karma-kalApa kA kSaya dekhA jAtA hai, jisase jinabimba kA darzana prathama samyaktva kI utpatti kA kAraNa hotA hai| arahaMtaNamokkAro saMpahiyabaMdhAyo asaMkhejjaguNakammakkhayakAroti tastha vi muNoNaM ptippsNgaavo|" ja. . pu. 1 pR.9 artha-arahaMta-namaskAra tatkAlIna bandha kI apekSA asaMkhyAtaguNI karma-nirjarA kA kAraNa hai isalie arahaMta-namaskAra meM bhI muniyoM kI pravRtti prApta hotI hai| zrI kundakunda bhagavAna mUlAcAra ke sAtaveM adhikAra meM kahate haiM arahaMtaNamokkAra-bhAveNa, ya jo karevi pyddmdii| so samvadukkhamokkhaM pAvai, adhireNa kAleNa // 6 // siddhANaM NamokkAraM bhAveNa, ya jo karevi pyumvii| so samvadukkhamokkhaM pAvadi acireNa kAleNa // 9 // evaM guNajuttANaM paMcaguruNaM visubakaraNehi / jo kuNavi NamokkAraM so pAvadi NinyuSi sigdhaM // 19 //
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 671 artha - jo vivekI jIva bhAva pUrvaka arahaMta ko namaskAra karatA hai vaha atizIghra samasta duHkhoM se mukta ho jAtA hai | 6 | jo vivekI jIva bhAvapUrvaka siddhoM ko namaskAra karatA hai vaha atizIghra samasta duHkhoM se mukta ho jAtA hai |9| vaha zIghra mokSa isaprakAra ke guNoM se yukta paMcaparameSThiyoM ko jo vizuddha pariNAmoM se namaskAra karatA ko prApta karatA hai / 17 / sarvArthasiddhi meM zrI pUjyapAda svAmI kahate haiM "caityagurupravacanapUjAdilakSaNA samyaktvavardhanI kriyA samyaktvakriyA / " artha - caitya, guru aura zAstra kI pUjA zrAdirUpa kriyA samyaktva ko bar3hAne vAlI hai, ataH samyaktvakriyA hai sarvajJopadeza anusAra kahe gaye ina zrArSaM vacanoM se yaha siddha ho jAtA hai ki jinendra-bhakti se saMvara, nirjarA, karmoM kA kSaya tathA mokSa kI prApti hotI hai / isa paMcamakAla meM saMhanana va buddhi kI hInatA ke kAraNa vizeSacAritra tathA vizeSa zrutajJAna nahIM ho sakatA, isaliye jinendrabhakti hI kramase mukti kA kAraNa hai, kyoMki paMcamakAla meM utpanna hue manuSyoM ke sAkSAt mukti kA abhAva hai / kahA bhI hai sarvAgamAdagamataH khalu tatvabodho, mokSAya vRttamapi saMprati durghaTaM naH / jADyAtathA kutanutastvayi bhaktireva, bevAsti saMva bhavatu kamatastadartham 871 / paM. naM. paM. artha - he deva ! mukti kA kAraNabhUta jo tattvajJAna hai vaha nizcayataH samasta Agama ke jAna lene para prApta hotA hai, so jar3abuddhi hone se vaha hameM durlabha hI hai / isI prakAra usa mokSa kA kAraNIbhUta jo cAritra hai vaha bhI zarIra kI durbalatA se isa samaya hameM nahIM prApta ho sakatA hai| isa kAraNa Apa ke viSaya meM jo merI bhakti hai vahI krama se mujhe mukti kA kAraNa hove / cAritra yadabhANi kevaladRzA deva svayA muktaye, puMsAM tatkhalu mAdRzena viSame, kAle kalau burdharam / bhaktiryA samabhUdiha tvayi har3hA puNyaiH puropArjitaH, saMsArArNavatAreNa jina tataH saMvAstu poto mama // 544 // paM. naM. paM. artha - he jinadeva kevalajJAnI ! zrApane jo mukti ke lie cAritra batalAyA hai, usa cAritra ko mujha jaisA isa viSama paMcama kAla meM dhAraNa nahIM kara sakatA hai| isaliye pUrvopArjita mahAn puNya se jo merI Apake viSaya meM bar3ha bhakti hai vahI mujhe isa saMsArarUpI samudra se pAra hone ke lie jahAja ke samAna hove | diTTha tumammi jiNavara, diTThiharAte samohatimireNa / taha NaTTha jaha diTTha jahadviyaM taM mae tacchaM / / 743 // paM. naM. paM. artha - he jinendra ! ApakA darzana hone para samyagdarzana meM bAdhA pahu~cAne vAlA samasta darzana moharUpI andhakAra isa prakAra naSTa ho gayA hai jisase maiMne yathAvasthita tatvoM ko dekha liyA hai arthAt samyagdarzana prApta kara liyA hai /
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 672 ] [ paM0 ratanacanda jaina mustAra : vi tumammi jiNavara madhye taM adhpaNo sukayalAhaM / hohI so jeNAsarisa suhaNihI akkhao mokkho // 747 // paM. naM. paM. artha - hai jinendra ! ApakA darzana hone para maiM apane usa puNyalAbha ko mAnatA hU~ jisase ki mujhe zranupama'ke bhaNDAra svarUpa vaha avinazvara mokSa prApta hogA / sukha biTTha e tumammi jiNavara daduvyAvahi visesa rummi / daMsaNasuddhIe gayaM dANi mama Natthi savvatya // 760 // paM. naM. paM. artha - he jinendra ! sarvAdhika darzanIya ApakA darzana hone se jo darzanavizuddhi huI hai, usase yaha nizcaya huA ki saba bAhya padArtha mere nahIM haiM / zrI padmananda AcArya kahate haiM ki jo mAtra carmacakSu se bhI jinendra ke darzana kara letA hai usako bhI bhaviSya meM mokSa kI prApti hotI hai / biTTa e tumammi jiNavara cammamaraNacchiNA vi taM puSNaM / jaM jaNai puro kevala daMsaNa NANAI NayaNAI // 757 // paM. naM. paM. artha - he jinendra ! carmamaya netra se bhI ApakA darzana hone para vaha puNya prApta hotA hai jo ki bhaviSya meM kevaladarzana aura kevalajJAnarUpa netra ko utpanna karatA hai / zrI jinendradeva ke darzana aura pUjana se samyagdarzana va mokSa kI prApti hotI hai, kintu zrI jinendradeva ke nAma mAtra se bhI mohanIyakarma kA nAza ho jAtA hai / isI bAta ko AcArya zrI mAnatuMga kahate haiM - AstAM tavastavana mastasamastadoSaM tvatsaMkathApi jagatAM duritAni hanti / dUre sahasrakiraNaH kurute prabhaiva, padmAkareSu jalajAni vikAsabhAJji // 9 // bhaktAmara stotra artha - he vibho ! Adi jinendra ! ApakI stuti sarvaM doSoM ( rAga, dveSa, moha ) kA kSaya karane vAlI / so vaha stuti to dUra hI raho, kevala Apake nAmamAtra kI kathA bhI jagata ke mohanIyakarmarUpI pApoM ko naSTa kara DAlatI hai / jisa taraha sUrya bahuta dUra rahatA huA bhI aMdhakAra kA nAza kara prakAza karatA tathA kamala-vana meM kamala ke phUloM ko vikasita kara detA hai / ina zrAgama pramANoM se yaha siddha ho jAtA hai ki jinendrabhakti, pUjA va darzana mAtra Asrava va baMdha kA kAraNa nahIM hai, kintu saMvara- nirjarA va mokSa kA bhI kAraNa hai / jisa prakAra sarAga- samyagdarzana, sarAga-saMyama se Azrava baMdha aura saMvara- nirjarA bhI hotI hai tathA mokSa kA bhI kAraNa hai usI prakAra sarAga bhakti se Asrava-baMdha aura saMvara-nirjarA bhI hotI hai tathA vaha mokSa kA bhI kAraNa hai| mithyAdaSTi jIvoM ke dvArA kI gaI jinendra pUjA Adi mAtra puNyabaMdha kA kAraNa hotI hai, kyoMki mithyAdRSTi jIva ko jinendra ke guNa vItarAgatA Adi kA jJAna nahIM hai aura vaha atIndriya sukha ko bhI nahIM jAnatA, vaha mAtra indriyajanita sukha ko sukha jAnatA hai aura usI sukha ke lie vaha pUjana, dAna, tapa Adi karatA hai; isIliye usako puNya baMdha se indriya sukha mila jAtA hai / isI dRSTi se pravacanasAra kI TIkA meM zrI amRtacandra AcArya ne pUjA Adi ko mAtra indriyasukha kA sAdhanabhUta kahA hai|
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 673 vItarAga nirvikalpa samAdhi meM sthita jIva ke zuddhopayoga kI apekSA samyagdRSTi kI deva, guru, zAstra kI zraddhA tathA samyagdarzana ke cihna anukampA ko bhI heya kaha diyA gayA hai| kyoMki vItarAganirvikalpasamAdhi meM deva.. zAstra, guru kI zraddhA ke vikalpa tathA anukampA ke vikalpa nahIM rhte| kintu pravacanasAra gAthA 254 meM kahA hai ki zuddhAtmAnurAga yukta prazastacaryA rUpa jo zubhopayoga arthAt zuddhAsmArUpa jinendradeva va nigraMnthaguru meM anurAga ( pUjA, vaiyAvRtti Adi ) jo yaha zubhopayoga hai, vaha zubhopayoga gRhasthoM ke to mukhya hai, kyoMki gRhastha ke sarvavirati ke abhAva se zuddhAtma-prakAzana kA abhAva hai aura kaSAya ke sadbhAva ke kAraNa pravRtti hotI hai / jaise iMdhana ko sphaTika ke saMparka se sUrya ke teja kA anubhava hotA hai aura vaha kramazaH jala uThatA hai usI prakAra gRhastha ko zuddhAtmAnurAga (jinendradevanimrantha guru Adi kI pUjA, vayAvRtti Adi) ke saMyoga se zuddhAtmA kA anubhava hotA hai aura isIlie vaha zubhopayoga kramaza: parama nirvANa-saukhya kA kAraNa hotA hai| jainadharma kA mUla siddhAnta anekAnta hai / jaise eka hI lakIra ( Line ) apane se bar3I lakIra kI apekSA choTI hai, kintu vahI lakIra apane se choTI lakIra kI apekSA bar3I hai| vaha lakIra na to sarvathA choTI hai aura na sarvathA bar3I hai / jo usa lakIra ko sarvathA choTI mAnatA ho yA sarvathA bar3I mAnatA hai vaha ekAnta mithyAdRSTi hai, kyoMki lakIra na sarvathA bar3I hai aura na hI sarvathA choTI hai| isIprakAra samyagdRSTi kI devapUjA Adi ko jo sarvathA Asrava va baMdha kA kAraNa mAnatA hai vaha ekAntamidhyAdaSTi hai, kyoMki samayasAra gAthA 193 meM samyagdRSTi ke indriyoM dvArA para-dravya ke upabhoga ko nirjarA kA kAraNa kahA to samyagdRSTi kI jinendrapUjA kase nirjarA kA kAraNa nahIM hogI arthAt avazya hogii| isI prakAra yadi koI jinapUjA Adi se alpa karmabaMdha bhI svIkAra na kare tathA samasta karmoM kI nirjarA mAne to vaha bhI mithyAiSTi hai, kyoMki vaha kabhI bhI vItarAganirvikalpasamAdhi meM sthita hone kA prayatna nahIM kregaa| Agama meM bhinna-bhinna apekSAoM se bhinna bhinna kathana pAye jAte haiM / jisa apekSA se jo kathana kiyA gayA hai usI apekSA se vaha kathana satya hai, kintu usa kathana ko jo sarvathA mAna lete haiM ve mithyASTi ho jAte haiM, kyoMki 'sarvathA' mithyAraSTiyoM kA vacana hai aura 'kathaMcita' ( kisI apekSA se ) samyagdRSTiyoM kA vacana hai| kahA bhI hai parasamayANaM vayaNaM micchaM khalu hodi samvahA vayaNA / jahaNANaM puNa vayaNaM sammaM khu kahaMci-vayaNAdo // ja.dha. pu. 1 pR. 245 artha-parasamayoM ( para matoM ) kA vacana vAstava meM mithyA hai kyoMki unakA vacana 'sarvathA' lie hue hotA hai / jainoM kA vacana vAstava meM samyak hai kyoMki vaha 'kathaMcit' arthAt apekSA ko liye hue hotA hai, 'sarvathA' nahIM hotaa| -ja'. ga. 22, 29-10-64/IX/ra. lA. jaina, meraTha bhakti va pUjA Adi vyavahAra se dharma haiM tathA mohAdi ko hAni ke kAraNa haiN| zaMkA-zrI bhAvapAhura gAthA 83 kA kyA yaha abhiprAya hai ki pUjAdika va vratAdi kevala puNya baMdha ke hI
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-prAja se Der3ha sau varSa pUrva zrI paM0 jayacandajI ho gaye haiM jo nayazAstra va anekAnta ke jJAtA the| unhoMne isa gAthA ke bhAvArtha ke anta meM likhA hai 'ekadeza moha vakSobha kI hAni hoya hai, tAtai zubha pariNAma kU bhI upacAra kari dharma kahiye hai|' isa vAkya me spaSTa hai ki 'pUjAdi va vrata Adi zabha pariNAma ke kAraNa moha va kSobha kI eka deza hAni hoya hai|' moha va kSobha kI hAni dharma hai| ataH pUjAdi ekadeza dharma ke kAraNa haiN| kAraNa meM kArya kA upacAra karake pUjAdi ko bhI dharma kahA hai, kyoMki kAraNa kA kArya se abheda hai (Sa. khaM0 pu. 12 pRSTha 280) / pUjAdi se puNyabaMdha hotA hai aisA ekAnta nahIM hai, kyoMki pUjAdi se kathaMcit moha ( mithyAtva ) kSobha ( rAgadveSa ) kI hAnirUpa dharma bhI hotA hai| ekAnta se dharma yA puNya mAnanevAle laukikajana tathA anyamati haiM / vizeSa ke lie mokSamArgaprakAzaka pR0 9 dekhanA cAhie / isI bhAvapAhuDa kI gAthA 105 meM zrI 108 kundakunda AcArya ne bhI bhakti kA upadeza diyA hai / 'Niyasattie mahAjasa bhattorAeNa NiccakAlammi / taM kuNa jiNabhattiparaM vijjAvaccaM vasaviyappaM ||'pN0 jayacandajI kRta artha-he mahAzaya ? he mune ! bhakti kA rAga kari tisa vayAvRttya kU sadAkAla apanI zakti kari tU kari, kaise-jina bhakti viSaM tatpara hoya taise, kaisA hai vaiyAvRttya-daza vikalpa hai dazabhedarUpa hai| yadi jinendrabhakti kevala baMdha kA hI kAraNa hotI to zrI kundakunda AcArya muniyoM ko bhaktikA upadeza kyoM dete| jaba muniyoM ke lie yathAzakti bhakti kA upadeza hai to zrAvakoM ko to bhakti avazya karanI cAhie / yadi jinabhakti kathaMcit bhI dharma na hokara adharma hotA to zrI kundakunda jaise mahAn AcArya bhAvapAhuDa grantha meM bhakti karane kA kaise upadeza dete ? ve to vItarAgI, abhimAna se rahita, prANImAtra ke hita the| unhoMne to dharma karane kA hI upadeza diyA hai jisase jIvamAtra karmabaMdha se chUTa ananta sukharUpa mokSa ko prApta kara leve|| -je. saM. 19-12-57/V/ ratanakumAra jana prabhu bhakti se apane prayojana kI siddhi hotI hai zaMkA- arahaMta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu ko paramaiSTa kyoM kahA jAtA hai jabaki jIva sukhI athavA duHkhI apane pariNAmoM se hI hotA hai / saMsAra va mokSa bhI jIva ke apane pariNAmoM se hI hai| samAdhAna-jIva ko sukha, duHkha, saMsAra va mokSa apane pariNAmoM se hotA hai yaha bAta kathaMcit satya hai| parantu yaha bhI vicAraNIya hai ki jIva ke ve pariNAma parasApekSa haiM yA paranirapekSa ? yadi ve pariNAma paranirapekSa haiM to ve sadA hI rahane cAhie ( sarvadotpAttaranavekSatvAt ) / yadi ve pariNAma parasApekSa haiM to para sahakArI AyA taba ve pariNAma hae, jo aisA na mAniye to kArya hone kA abhAva hai ( parApekSaNe pariNAmitvamanyayA tdbhaavaat)| kyoMki ina pariNAmoM kI sarvakAla utpatti nahIM hai isase siddha hotA hai ki ye pariNAma para sApekSa haiN| sukha va mokSarUpa pariNAma jIva ke prayojanIbhUta haiM aura ye pariNAma parasApekSa haiM prataH jinakI sahakAritA se ina sukha va mokSarUpa pariNAmoM kI utpatti hoya, tinako iSTa kahate haiN| zrI mokSamArga prakAzaka meM bhI isaprakAra kahA hai'jAkari sukha upaje vA duHkha vinaze tisa kArya kA nAma prayojana hai| bahuri tisa prayojana kI jAkari siddhi hoya so hI apanA iSTa hai| so hamAre isa avasara viSa sva vItarAga vizeSa jJAna kA honA so hI prayojana hai jAteM yA kari nirAkUla sAMce sukha kI prApti hoya hai| aura sarva AkulatArUpa duHkha kA nAza hoya hai / bahuri isa prayojana kI siddhi prarahaMtAdikari kari hoya hai| kaise ? so vicArie haiM / AtmA ke pariNAma tIna prakAra ke
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 675 haiM, saMkleza, vizuddha, zuddha / tahAM tIvrakaSAyarUpa saMkleza hai, maMdakaSAyarUpa vizuddha haiM, kaSAyarahita zuddha haiM, tahA~ vItarAga vizeSajJAnarUpa apane svabhAva ke ghAtaka jo jJAnAvaraNAdi ghAtiyAkarma, tinakA saMkleza pariNAma kari to tIvrabaMdha hoya hai aura vizuddha pariNAma kari maMdabaMdha hoya hai vA vizuddha pariNAma prabala hoya to pUrva jo tIvrabaMdha bhayA thA tAko bhI maMda kre| ara zuddha pariNAma kari baMdha na hoya hai kevala tinakI nirjarA hI hoya hai| so arahaMtAdi viSa stavanAdi rUpa bhAva hoya hai so kaSAyani kI mandatA liye hoya hai tAtai vizuddha pariNAma hai| bahuri samasta kaSAyabhAva miTavAne kA sAdhana hai, tAtai zuddha pariNAma kA kAraNa hai| mo aise pariNAma kari apanA ghAtaka ghAtikarma kA hInapanA ke hone te sahaja hI vItarAga vizeSajJAna pragaTa hoya hai| jitane aMzanikari vaha hIna hoya hai titane aMzanikari yaha pragaTa hoya hai| aise arahaMtAdikari apanA prayojana siddha hoya hai / athavA arahaMta Adi ko AkAra avalokanA vA svarUpa vicAra karanA vA vacana sunanA vA nikaTavartI honA vA tinake anusAra pravartanA ityAdi kArya tatkAla nimitta hoya rAgAdi ko hIna kare haiN| jIva ajIvAdi kA vizeSajJAna ( bhedavijJAna ) ko upajAve hai tAtai aise bhI arahaMtAdi kari vItarAga vizeSajJAnarUpa prayojana kI siddhi hoya hai| zrI bhAvapAhuDa meM bhI kahA hai "Niyasattie mahAjasa ! bhattIrAeNaNiccakAlammi / jinabhattiparaM vijjAvaccaM dasa-viyappaM // 105 // ' arthAt-he mahAyaza mune ! apanI zakti anusAra bhakti aura anurAga se nitya jinendra bhagavAna kI bhakti meM tatpara dasa prakAra kI vaiyAvRtya ko karatA hai| isaprakAra arahaMta Adi kI bhakti ke dvArA apane prayojana kI siddhi hotI hai ataH ve parameSThI haiM / -jai. saM. 16-1-58/VI) rAmadAsa karAnA vyAdhiprazamana meM jinabhakti sakSama hai zaMkA-mujhe zArIrika vyAdhi hai usakA prazamana karane hetu kyA jina-bhakti sakSama hai ? auSadhisevana to kara hI rahA hU~; anya kyA kiyA jAya jisase vyAdhi se mukti mile| samAdhAna-samasta duHkhoM ke nivAraNa meM jina bhakti atisakSama hai| bhaktAmara stotra kA 45 vo kAvya (basantatilakA chanva)" utabhISaNa ......." tathA usakI Rddhi evaM maMtra kA savA lakSa jApya karane se lAbha ho sakatA hai| * yaha saba apane pApa karma kA hI phala hai| anya kisI kA koI doSa nahIM hai / mantrArAdhana karane se puNya kA bandha hogA aura pUrvakRta pApa kA puNyarUpa saMkramaNa bhI hogaa| karma bahuta balavAna haiM / zrI AdinAtha tIrthakara tathA zrI pArzvanAtha bhagavAna ko bhI inhoMne nahIM chor3A; hamArI bAta to dUra hai| "puNya pApa phala mAhi, haraSa bilakho mata bhaaii| yaha pudgala paryAya, upaji vinase thira naahiiN|| isakA nirantara smaraNa karate rahanA cAhie / -patrAcAra 15-7-76/I, II/pta. lA. jaina, bhINDara
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : mokSamArga ko ruci vAle ko rAgadveSanAzaka bhagavAna kI bhakti avazya rucatI hai 1 prazna-zrI ratanacandajI mukhtAra sahAranapura:-- mahArAja ! jise mokSa mArga rucatA hai, use jinendradeva kI bhakti rucatI hai yA nahIM ? uttara-pU0 kSu0 varNIjI mahArAjaH-- merA to vizvAsa hai ki jisako mokSamArga rucatA hai usako jinendradeva kI bhakti to dUra rahI, samyakadRSTi kI jo bAteM haiM vaha saba usako rucatI haiN| 'jJAtAraM vizva tattvAnAM vande tadguNalabdhaye / ' AcArya zrI umAsvAmI mokSamArga kA nirUpaNa kartA, maMgalAcaraNa kyA karate haiM: mokSamArgasya netAraM, bhettAraM karmabhUbhRtAM / jJAtAraM vizvatattvAnAM, vande tadguNalabdhaye / / jJAtAraM vizvatattvAnAM, vizva tattva jJAtAraM ahaM vaMde, kAhe ke liye tadaraNalabdhaye-tadagaNoM kI labdhi ke liye / to unameM jo bhakti huI, bhagavAna kI jo bhakti huI, stavana huA, bhagavAn kA jo stavana huA to bhakti stabana vagairaha kA varNana kiyA-stuti kyA cIja hai ? guNastoka sadulladhya tad bahutva kathA stutiH / vaha stuti kahalAtI hai ki thor3e guNa ko ullaMghana karake usako bahuta kathA karanA usakA nAma stuti hai| bhagavAna ke ananta guNa haiM / vaktum azakyatvAt unake kathana ko karane meM azakta haiM / ananta guNa haiM / bhakti vaha kahalAtI hai ki guNoM meM anurAga ho usakA nAma bhakti hai / bhagavAn ke ananta guNa haiM unako kahane ko hama azakta haiM, kaha nahIM sakate to bhI jaise koI amRta kA samudra kA antastala sparza karane meM asamartha hai; agara use ( upari) sparza bhI ho jAya to zAMti kA kAraNa hai, to bhagavAn ke guNoM kA varNana karanA dUra rahA, usakA smaraNa bhI ho jAya to hamako saMsAra tApa kI vicchitti kA kAraNa hai isa vAste bhagavAna kA jo stavana hai vaha guNoM meM anurAga hai| guNoM meM anurAga kauna-sI kaSAya ko poSaNa karanevAlA hai| jisasamaya bhagavAna kI bhakti karoge / anantajJAnAdika guNoMkA smaraNa hI to hogaa| ananta jJAnAdika guNoM ke smaraNa hone meM kauna-sI kaSAya puSTi huii| kyA krodha puSTa huA yA mAna puSTa huprA yA mAyA puSTa huI yA lobha puSTa huaa| to merA to yaha vizvAsa hai ki una guNoM ko smaraNa karane se niyama se arahanta ko dravya guNa paryAya karake jo jAnatA hai vo parokSa meM arahanta hai, vaha sAkSAt arahaMta hai| vaha parokSa meM vahI guNa to smaraNa kara rahA hai| to bhagavAna kI bhakti to samyakajJAnI ho kara sakate haiM, mithyAiSTi nhiiN| parantu kabataka ? to paMcAstikAya meM kahA ki bhagavAna kI bhakti mithyASTi bhI karatA hai aura samyakadRSTi bhI karatA hai| parantu yaha jo hai, uparitana guNasthAna car3hane ko asamartha hai isa vAste asthAne rAgAdi niSedhArtha', asthAna jo haiM kudevAdika haiM unameM rAgAdika na jAya athavA 'tIvrarAgajvara niSedhArtha' usako prayojanakahA hai ki tIvrarAgajvara merA calA jAya vo bhagavAn ko bhakti karatA hai| isa vAste jo zreNI mAMDate haiM ve uttama puruSa haiN| unako to vastu-vicAra rahatA hai / unako to prAtmA kI tarapha dRSTi hai, nahIM jAne ghara kI, na paTa kii| koI padArtha citavana meM AjAya to vaha viSakA bIja jo rAgadveSa thA vaha unakA calA gayA / hamArA viSa kA bIja 1. noTa-yahAM yadyapi samAdhAtA hI rAMkAkArake rUpa meM prastuta hue haiM aura samAdhAtA mahAvidyAna pU0 kSa0 gaNezaprasAdajI vaNI nyAyAcArya hai| tadapi atyapayogI jAnakara ise bhI yahA~ liyA gayA hai| -sampAdaka
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 677 rAgadveSa baiThA hai| isa vAste bhagavAna kI bhakti unameM unake guNoM kA citavana karane se rAgadveSa kI nivRtti hotI hai| ataeva samyaSTi ko bhagavAn kI bhakti karanI cAhiye / apane virodhI mAnakara, jainadharmI to rAgadveSa rahita hai, koI unakA antaraMga se virodhI nahIM hai, bhaiyA ! koI bhI manuSya jo hai, kAnajI svAmI kA virodhI nahIM hai, vaha to yaha cAhatA hai ki tuma jo itanI itanI bhUla pakar3e ho, isase to tamAma saMsAra ulTA DUba jaayegaa| vo do hajAra ke bhale kI bAta kahate hoM vaha to ulTA DUbane kA mArga hai / mithyAtva kA aza hI burA hotA hai| are hamArI bAta raha jAya, vaha bAta kAhe kI / jaba paryAya hI calI jAya, jisa paryAya meM mahaMbuddhi hai taba bAta kAhe kI hai tumhArA yaha paryAya sambandhI jJAna, yaha paryAya sambandhI cAritra, yaha paryAya sambandhI sundaratA aura Ayu ko anta / are! sundaratA to aba hI calI jaay| dravya se vicAra praba karo, vaha rakha leve aba ye javAna haiM, rakha leve ki hama aise hI bane raheM, nahIM rakha sakate, are ! tuma jo bolanA cAho usako bhI nahIM rakha skte| kyoM ? vaha to udaya meM AyA aura calA gayA ........ / hama to abhI bhI kahate haiM ki sthitikaraNa kI AvazyakatA hai ***** darzanAccaraNAdvApi, pratyavasthApana calatAM dharmavatsalaH / / Apa, hamako to zatrubhAva unameM rakhanA bhI nahIM caahie| kaSAya ke udaya meM manuSya kyA-kyA kAma karatA hai-- kauna nahIM jAnatA hai ? hama to kahate haiM aba bhI samajhAne ko AvazyakatA hai ava bhI upekSA karane kI zrAvazyakatA nahIM hai / aisA vyavahAra karo ki vo samajha jA~ya / bar3e se bar3e Apa samajho ki jo nAhari usakA peTa vidAraNa kara diyA, apane bacce kA sukozala muni kA vo nAhari ne jaba vidAraNa kara diyA taba muni unake pitA yazodhara vahA~ Aye vo deva kevalajJAna nirvANa kI pUjA karane vagairaha ko, usase kahate haiM ki jisa putra ke viyoga se yaha dazA bhaI Aja usoko vidAra diyA to usI samaya usake pariNAmoM ne palaTA khAyA, vaha sira dhunane lgii| are! sira ghunane se kyA hotA hai| mahArAja aba to pApa kA prAyazcita kyA hai ? isa pApa kA prAyazcita yahI hai ki sabakA tyAga karo, taba isase bar3hakara kyA kara sakatI thI ? aura jaba nAhari jaisI sudhara jAtI hai to manuSya na sudhara jAya ? magara yaha bAta hamAre mana meM ho jaba to yaha kalpanA nahIM honI cAhiye ki ye hamAre virodhI haiN| vaha kaSAya ke udaya meM bolatA hai-bar3e-bar3e bolate haiM - kyA bar3I bAta hai / rAmacandrajI kaSAya ke udaya meM 6 mahIne murdA ko lie phire, sItA kA viyoga huA to muni se pUchatA hai koI upAya hai batAo to hamArA kalyANa kaise hogA ? tadbhava mokSagAmI, dezabhUSaNa - kulabhUSaNa se suna cukA aura eka strI ke viyoga meM itanA pAgala ho gayA / are tuma batA to do jarA, kabai hamAro bhalo huiyai, to unhoMne jo uttara diyA jo denA thA- sItA ke viyoga kA uttara nahIM diyaa| yaha uttara diyA ki jaba taka lakSmaNa se sneha hai, taba taka terA kalyANa nahIM hogaa| aura jisa dina lakSmaNa se sneha chUTA terA kalyANa ho gayA, dekha lo usI dina huaa| merI samajha meM to Apa loga vidvAnajana haiN| aisI koI ciTThI likho jisase mithyA mAnyatA chUTa jAya / hama to yahI kaheMge anta taka yahI kaheMge / ... 9 hamAro mata inhoMne inkAra kara diyaa| jo unakI icchA hai--usameM hama kyA kara sakate haiN| unake paNDAla meM niyama se 3 dina gaye 4 dina gaye unakA sunA, karA, saba kucha kiyA, unhoMne jo abhiprAya lagAyA ho aura Apa logoM ne jo 1 sthitikaraNamucyate // 16 // 20 zrA0 ******** 1. noTa- yahAM koI 10-15 zabda mAtra chUTa gaye haiN| dImaka ke grAsa bana jAne se noTa nahIM kiyA jA sakA / --sampAdaka ...TAM
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 678 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! lagAyA ho abhiprAya / magara hama jo gaye hamArA bhItara kA tAtparya yahI thA ki he bhagavAna ! ye mila jAya yahAM to bar3A bhArI upakAra jainadharma kA hoya ! are ! zikharajI se nirmala kSetra aura kona hai ki jahAM para nahIM hone kI thI bAta / hama kyA kareM batAo? bAta hI nahIM hotI thii| hamArI vaza kI bAta to nahIM thii| acchA aura bhir3AnevAle unake andara aise hote hI haiM-hara kahIM hI aise hote haiM jaise-mantrI to zani bhaye aura rAjA hoya vRhaspati / aura mantrI hI to zani baiThe, rAjA vRhaspati hone se kyA tattva hoya / vo to acchI hI kahe magara tor3ane maror3ane vAlo to vo baiTho hai bIca meM mantrI baiThA hai. so batAiye ki kaise bane ? hama to yaha kaheM ki samyaktva meM jo ATha aMga batAye haiM jisameM 'darzanAccaraNAdvApi' / darzana yAni zraddhA se cyUta ho jAya, kadAcit cAritra se cyuta ho jAya / darzanAccaraNAdvApi calatAM dhrmvtslH| phira usI meM sthApita karanA usIkA nAma sthitikaraNa hai aura vAtsalya jo hai| svayUthyAn prati sadbhAva sanAthA'patakatavA / pratipattiyathAyogya, vAtsalyamabhilapyate / / apanI ora se jo koI ho, apane meM milAvo tattva to yaha hai bhaiyA / aura yaha samyakadRSTi bane ho to ATha aMga nahIM pAloge / pATha aga to tumhAre peTa meM par3e haiN| kyoMki vRkSa cale aura zAkhA nahIM cale so bAta nahIM ho sktii| agara samyakadRSTi bane ho to ATha aMga honA caahiye| yahA~ jora diyA samaMtabhadra svAmI nenAGgahInamalaMchetta ...... .... / ____ janmasantati ko aGga hIna samyakadarzana chedana nahIM kara sktaa| yaha sAMgopAMga honA cAhiye / koI yoMhI meM Tala jAya to nIce likha diyA hai ki eka-eka aMga ke jo udAharaNa diye vo to hama logoM ko likha diye| aura jo pakke jJAnI haiM unake to ATha hI aMga honA caahiye| isa vAste hama to kahate haiM ki sthitIkaraNa sabase baDhiyA hai aura Apa loga saba jAnate haiM, hama kyA kaheM? eka bAta ho jAtI to saba ho jAtA / "nimitta kAraNa ko nimitta mAna lete to saba zAMti ho jAya / " -naM. saM. 11-7-57/ ....... | ratanavanda mukhtAra sacce deva guru zAstra kI bhakti kadApi mithyAtva nahIM ho sakatI zaMkA AcAryoM ne dharma ke do bheda batalAye haiM (1) muni dharma, (2) gRhastha dharma, gRhasya dharma meM devapUjA aura munidAna ko sabase adhika mukhyatA hai| parantu kAnajI bhAI sacce deva, sacce zAstra aura sacce guru kI pUjA bhakti aura unakI zraddhA karane ko bhI mithyAtva batalAte haiM aura devapUjA, munidAna tathA tIrthayAtrA ko saMsAra kA kAraNa batalAte haiN| yadi deva, zAstra. guru kI pUjA karanA, zraddhA karanA mithyAtva hai to phira bhagavAna jinendra deva ke dvArA kahA humA gRhasthadharma kyA raha jAtA hai ? noTa-hindI Atmadharma varSa 4 pR0 27 para isa prakAra likhA hai-'yadyapi sacce deva-guru-zAstra ke lakSa se jJAna kA kSayopazama bar3hatA hai, kintu vaha samyagjJAna nahIM hai / deva guru-zAstra paradravya haiM, unake lakSa se kaSAya ke manda karane para jJAna kA jo kSayopazama hotA hai vaha jJAna prAtmA ke samyagjJAna kA kAraNa nahIM hotaa| jaba usa para chor3akara jJAna ko svAbhimukha kiyA jAtA hai, taba hI samyagjJAna hotA hai| arthAt samyagjJAna svAbhimukhatA pUrvaka hotA hai, aura usake pazcAt bhI svAbhimukhatA ke dvArA samyagjJAna kA vizeSa vikAsa hotA hai| rA samyagjJAna kA vikAsa nahIM hotA / "bhagavAna kI bhakti meM kaSAya kI maMdatA kA bhAva vaha
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 676 zubhabhAva hai usameM dharma nahIM hai kintu puNya hai|" ( 22 mArca 1956 ke jainagajaTa meM prakAzita kAnajI bhAI kA upadeza ) / samAdhAna-dharma do prakAra hai-eka munidharma, dUsarA zrAvakadharma / zrImadbhagavatkundakundAcArya ne zrI rayaNasAra ke prathama praloka meM kahA hai----'zrI paramAtmA vardhamAna jinendradeva ko manavacanakAya kI zuddhi se namaskAra kara gRhastha aura muni ke dharma kA vyAkhyAna karanevAlA rayaNasAra nAmaka grantha kahatA hai| isa hI rayaNasAra grantha ke zloka 11 meM kahA hai-'dAna va pUjA zrAvaka dharma meM mukhya hai| dAna pUjA ke binA zrAvaka nahIM hotaa|' isa mAgama pramANa se siddha hai ki jo dAna va pUjA nahIM karatA vaha zrAvaka hI nahIM hai| jinendradeva kI bhakti ko mAtra baMdha kA kAraNa mAnanA di0 jaina Agama anusAra nahIM hai| jinendra deva kI pUjA aura bhakti se baMdha kI apekSA asaMkhyAta guNI nirjarA hotI hai / jaisA ki zrI kaSAyapAhuDa jayadhavala mahAna siddhAnta graMtha pustaka 1, pR0 9 meM kahA bhI hai 'arahaMta NamokkAro saMpahiya baMdhAdo asaMkhejjaguNakAmakkhayakArao tti tattha vi muNINaM pttippsNgaado|' artha-arahaMta kA namaskAra tatkAlIna baMdha kI apekSA asaMkhyAtagaNI karma-nirjarA kA kAraNa hai isaliye usameM muniyoM kI pravRtti prApta hotI hai| isI ke samarthana meM zrI kundakunda AcArya kI gAthA hai jisakA artha isa prakAra hai-'jo vivekI jIva bhAvapUrvaka arahaMta ko namaskAra karatA hai vaha atizIghra samasta duHkhoM se mukta ho jAtA hai| (malAcAra 75) / asaMkhyAtaguNo nirjarA mokSamArga hai. saMsAra mArga nahIM hai| ataH jinapujA va manidAna Adi mokSamArga meM sahAyaka haiN| zrI padmanandipaMcavizatikA ke zrAvakAcAra ke zloka 14 meM kahA hai-'jo jIva jinendra bhagavAna ko bhaktipUrvaka dekhate haiM, pUjA stuti karate haiM ve bhavya jIva tInoM loka meM darzanIya tathA pUjA va stuti ke yogya hote haiN| ___ sacce-deva, guru, zAstra kI zraddhA mithyAdarzana kadApi nahIM ho sktii| sacce deva guru zAstra kI zraddhA ko meM samyagdarzana kahA hai-'Apta, prAgama aura tattva ina tInoM ke zraddhAna se samyagdarzana hotA hai|' (niyamasAra gAthA 5) / zrI SaTkhaMDAgama dhavala siddhAnta grantha meM bhI kahA hai 'AptAgamapadArthastattvArthasteSu, zraddhAnamanuraktatA samyagdarzana miti lkssynirdeshH|' artha-Apta, Agama aura padArtha ko tattvArtha kahate haiM / aura unake viSaya meM zraddhAna arthAt anurakti karane ko samyagdarzana kahate haiM / yahA~ para samyagdarzana lakSya hai / tathA Apta, Agama aura padArtha kA zraddhAna lakSaNa hai / ( SaTkhaMDAgama pustaka 1, pRSTha 151) / uparyukta AgamapramANa se yaha siddha ho gayA ki sacce-deva, zAstra, guru kI zraddhA arthAt anurakti samyagdarzana hai| aise deva, zAstra, guru kI pUjA, bhakti va munidAna mithyAtva kaise ho sakatA hai ? pratyuta jo manuSya supAtra meM dAna nahIM detA aura aSTamUlaguNa, vrata, saMyama, pUjA Adi apane dharma kA pAlana nahIM karatA vaha bahirAtmA (mithyAiSTi ) hai| rayaNasAra gAthA 12 / -jeM. saM. 16-10-58/VI/ indaracaMda chAbar3A, lazkara (1) sakala pramatta jIva prabhu-bhakti se apUrva prAnanda kA anubhava karate haiM (2) laukikavaibhavAsakta sakala jova prabhu bhakti meM jalana ( duHkha ) kA anubhava karate haiM zaMkA-kyA chaThe guNasthAna taka ke samyagjJAnI jana prabhu bhakti meM bhaTTI se bhayaMkara duHkha kI jalana kA anubhava karate haiM ? prabhu-bhakti ke vikalpa-kAla meM kyA sukha kA anubhava nahIM karate ?
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 680 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / samAdhAna -- zrI zivakoTi AcArya ne bhagavatI ArAdhanA meM aura zrI zra tasAgarajI AcArya ne bhAvapAhuDa kI TIkA meM bhakti kA svarUpa nimna prakAra kahA hai 'adAdiguNAnurAgo bhaktiH / ' arthAt-ta Adi ke guNoM meM anurAga bhakti hai| mahaMta, siddha, prAcArya, upAdhyAya, nigraMtha guru ke mukhyaguNa vItarAgatA tathA ratnatraya haiN| jinako vItarAgatA iSTa hai, ve hI ahaMta aura nigraMtha guru kI bhakti karate haiN| jinako sarAgatA iSTa hai ve sagrantha guru kI bhakti karate haiN| zrI kundakundAcArya ne bhakti kA phala nimnaprakAra kahA hai arahaMta NamokkAraM bhAveNa ya jo karedi payavamadI / so savadukkhamovakhaM pAvadi acireNa kAlena // 6 // siddhANa NamokkAraM bhAveNa ya jo karedi payadamadI / so samvakkhamokkhaM pAvadi acireNa kAleNa // 9 // AiriyaNamokkAraM bhAveNa ya jo karedi payadamadI / so savvadukkhamokkhaM pAvadi acireNa kAlena // 12 // uvajjhAyaNamokkAraM bhAveNa ya jo karedi padamadI / so samvadukkhamokkhaM pAvai acireNa kAlena // 14 // sAhUNa NamokkAraM bhAveNa ya jo karedi payadamadI / so savadukkhamokkhaM pAvai acireNa kAlena // 16 // evaM guNajuttANaM paMca guruNaM vikarahi / jo kuNadi NamokkAraM so pAvadi jimbudi sigdhaM |17| bhatIe jiNavarANaM khoyadi jaM puNvasaMciyaM kammaM / AyarisAeNaya bijjA maMtA ya sijyaMti // 18 // jamhA vizedi kammaM aTuvihaM cAuraMgamokkho ya / tamhA vadaMti viduso viNaotti biloNasaMsArA // 19 // tamhA savvapayatto viNaetaM mA kadAi chaMDejjo / aSpasudo vi ya puriso khavedi kammANi viNaeNa 1108 | isa prakAra ina gAthAoM dvArA zrI kundakunda AcArya ne namaskAra, bhakti aura vinaya kA phala aSTakama kA nAza tathA mokSa prApti batalAyA isIliye sAdhu ke 28 mUla guNoM meM stavana va vandanA ye do mUlaguNa batalAye gaye haiM tathA pUjA zrAvaka kA mukhya dharmaM batalAyA gayA / pUjA ke binA manuSya zrAvaka nahIM ho sakatA / zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai "dANaM pUjA mukkhaM sAvayadhammeNa sAvayA teNa viNA" "pUyA phaleNa tiloke surapujjo habaI suddhamaNo" supAtra meM cAra prakAra kA dAna denA aura deva, zAstra, guru kI pUjA karanA zrAvaka kA mukhya dharma hai / dAna pUjA ke binA zrAvaka nahIM ho sakatA / jo zrAvaka zuddha mana se pUjA karatA hai vaha pUjA ke phala se triloka kA adhIza va devatAoM ke indra se pUjya ho jAtA hai| zrI sakalakIrti AcAryaM kahate haiM
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 681 arhatsavItadoSeSvAcAryopAdhyAyasAdhuSu / dharma ratnatraye'nayeM jinavAkye ca miSu // 218 // yato jAyaterAgaH svabhAvenayo guNodbhavaH / saprazasto mataH sadbhidRSTi jJAnAvi-dharmakRt // 219 / / matveti zrIjinAdInAM bhaktirAgAvayokhilAH / vizvArthasAdhakA'nizaM kartavyA bhaktikaH praaH||220 / / (mU.pra. tIsarA adhikAra ) yatohaMdaguNarAzInAM stavanena budhottamaiH / labhyante tatsamA sarveguNAH sva-mokSadAyinaH // 224 / / kIrtanenAkhilA kIrtistrailokye ca bhrametsatAm / indracakrijinAvInA kIrtanIyaM padaM bhavet // 225 / / sampadyate'haMtAM bhaktyA saubhAgyabhogasampadaH / pUjayA trijagalloke zreSThapUjyapadAni ca // 226 / / jAsveti yatayo nityaM tadguNAya jinezinAm / prayatnenaprakurvanturAgabhaktiH stavAdikAn // 229 / / jinavaraguNahetu doSadunizatru sakalasukhanidhAnaM jJAnavijJAnamUlam / paravimalaguNoghestadguNagrAmasiddha kuruta budhajanAnityastavaM tIrthabhAjAma // 330 // vizveSAM tIrthakartRNAM nirdezyemaM stavaM ttH|| hitAya svAnyayorvakSye vaMdanAM muktimAtRkAm / / 231 // ( mU. pra. adhikAra 3) bItarAga bhagavAna arahaMtadeva meM AcArya, upAdhyAya, sAdhuoM meM, sarvotkRSTa ratnatrayarUpa dharma meM aura jinavacanoM meM, una guNoM ke kAraNa, utpanna huA jo svAbhAvika anurAga, vaha prazasta anurAga samyagdarzana-jJAna-cAritrarUpa dharma ko utpanna karane vAlA hai| yahI samajhakara bhakta puruSoM ko samasta arthoM ko siddha karane vAlI bhagavAna jinendradeva kI bhakti aura guNoM meM utkRSTa anurAga sadA karate rahanA cAhiye / bhagavAna arahaMtadeva ke guNoM ke samUha kI stuti karane se uttama buddhimAna puruSoM ko unake samAna hI svarga mokSa ko dene vAle samasta guNa prApta ho jAte haiN| bhagavAna jinendradeva ke guraNa kIrtana karane se sajjanoM kI samasta zubhakIti tInoM lokoM meM bhara jAtI hai tathA indra, cakravartI aura tIrthaMkara ke prazaMsanIya pada prApta ho jAte haiN| bhagavAna arahaMtadeva kI pUjA karane se tInoM lokoM meM zreSTha aura pUjyapada prApta hote haiN| yahI samajhakara muniyoM ko bhagavAna arahaMtadeva ke guNa prApta karane ke liye bar3e prayatna ke sAtha bhagavAna arahantadeva ke guNoM meM anurAga, bhakti aura stuti Adi karanI caahie| bhagavAna tIrthakaradeva kA stavana unake guNoM kI prApti kA kAraNa hai| samasta doSa aura azubha dhyAnoM ko nAza karane vAlA hai. samasta guNoM kA nidhAna hai aura jJAna vijJAna kA mUlakAraNa hai| isaliye buddhimAna puruSoM ko tIrthaMkaroM ke samasta zreSTha guNoM ko siddha karane ke liye unake nirmalaguNoM kA varNana kara unakI stuti sadA karate rahanA caahie| isa prakAra samasta tIthaMkaroM kI stuti kA svarUpa kahA aba Age apanA aura dUsaroM kA kalyANa karane ke lie mokSa kI jananI aisI vaMdanA kA svarUpa kathana kiyA jaaygaa| kAlatraye'pi ya pUjAM karoti jinanAyake / tIrthanAthasya bhUti sa bhuktvA muktyaGganAM vrajet // 15 //
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 682] [paM. ratanacanda jaina mustAra / svargadhIgRhasArasaukhyajanikAM shvbhraalyessvrglaa| pApArikSayakArikAM suvimalAM muktyaGganAdUtikAm // zrI tIrthezvara saukhyadAna kuzalA shriidhrmsNpaavikaa| bhrAtastvaM kuru vItarAgacaraNe pUjAM guNotpAdikAm / 157 / (subhASitAvalI) ina zlokoM meM bhI zrI sakalakIrti AcArya ne kahA hai-jo jinendra bhagavAna kI tInoM kAloM meM pUjA karatA hai vaha tIrthaMkara kI vibhUti kA upayoga kara mukti ko prApta karatA hai| jinapUjA svarga sukhoM ko utpanna karane vAlI hai, naraka rUpa ghara kI argalA hai, pApoM kA nAza karane vAlI hai, mukti ko dUtI hai, tIrthakara ke sukha dene vAlI hai, zrI dharma ko utpanna karane vAlI hai, isaliye he bhAI ! tU nirantara jinendra bhagavAna kI pUjA kr|| zrI vIrasena AcArya ne bhI kahA hai-"jiNapUjAbaMdaNaNamesaNehi ya bhukmmpdesnnijjsvlNbhaado|" jinapajA. vaMdanA aura namaskAra se bhI bahuta karmoM kI nirjarA hotI hai| "jibibasaNeNa Nidhatta-NikAcivassa vi matAhikAmakalAvassa khyvNsnnaado|" arthAta jinavimba ke darzana se nighatta aura nikAcita rUpa bhI mithyAtvAdi karmakalApa kA kSaya dekhA jAtA hai, isaliye jinavimba darzana prathamopazamasamyaktva kI utpatti kA kAraNa hotA hai| prapazyanti jinaM bhaktyA pUjayanti stuvanti ye| te ca dRzyAzca pUjyAzca stutyAzca bhuvanatraye // 14 // ( pana. paMcavi. a. 6) jo bhakti se jina bhagavAna kA darzana, pUjana aura stuti karatA hai, vaha tInoM loka meM svayaM darzana, pUjana paura stuti ke yogya bana jAtA hai arthAt svayaM bhI paramAtmA bana jAtA hai| zrI padmanandi AcArya ne aura bhI kahA hai viTu tumammi jiNavara, diThiharA sesa mohatimireNa / taha paDheM jaidiLaM jahaTThiyaM, taM mae taccaM // 14 // 2 // diThe tumammi jiNavara maNNe, taM apaNo sukayalAhaM / hoi so jeNAsari sasuhaNihI, akkhao mokkho // 6 // diThe tumammi jiNavara, cammamaeNacchiNA vitaM puNNaM / jaM jaNai puro kevaladasaNa, gANAI gynnaaii||14||16|| diSThe tumammi jiNavara, sukayastho muNimoNa jennppaa| so bahuyavudumvuDaNAI bhavasAyare kAhI // 17 // viDhe tumammi jiNavara, kallANaparaMparA puro purise / saMcarai aNAhuyA vi, sasahare kiraNamAlava // 14 // 24 // (pa.paM.) jinavara ke darzanoM ke phala kA kathana karate hue prAcArya kahate haiM he jinendra ! ApakA darzana hone para darzana meM bAdhA pahuMcAne vAlA moha ( mithyAtva ) rUpa andhakAra isaprakAra naSTa ho jAtA hai jisase yathAvasthita tattva dikha jAtA hai, arthAt samyagdarzana prApta ho jAtA hai| ApakA darzana hone para usa puNya kA lAbha hotA hai jo avinazvara mokSa sukha kA kAraNa hai / he jinendra ! carmamaya netra se bhI ApakA darzana hone para vaha puNya prApta hotA hai jo ki bhaviSya meM kevaladarzana aura kevalajJAnarUpa netroM ko
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 683 utpanna karatA hai / ApakA darzana hone para jo jIva apane ko atizaya kRtArtha nahIM mAnatA vaha saMsAra meM bhramaNa karatA rahatA hai / he jinendra ! ApakA darzana hone para kalyANa kI paramparA binA bulAye puruSa ke Age calatI hai| bhaktiryA samabhUdiha svayi dRr3hA puNyai pUropAjitaH / saMsArArNavatAraNe jina tataH, saivAstu poto mama / 9 / 30 // pUrvopAjita mahAn puNya se ApakI dRr3ha bhakti kA avasara prApta huA hai, vaha bhakti hI saMsAra samudra se pAra karane ke liye jahAja hai / arthAt mahAn puNya-udaya se jina bhakti milatI hai aura vaha jina bhakti hI saMsAra se pAra kara mokSa prApta karA degii| yahA~ para yaha prazna ho sakatA hai ki jinendra bhagavAna paradravya haiM, unakI bhakti se mokSa pada kaise prApta ho sakatA hai ? isake uttara svarUpa zrI pUjyapAda AcArya kahate haiM minnAtmAnamupAsyAtmA, paro bhavati taadRshH| varti dIpaM yathopAsyAtmA, bhinnA bhavati tAdRzI / / 97 // ( sa. za.) yaha AtmA apane bhinna arhanta siddha rUpa paramAtmA kI upAsanA ( bhakti ) karake unhIM ke samAna paramAtmA bana jAtA hai, jaise dIpaka se bhinna astitva rakhane vAlI battI bhI dIpaka kI upAsanA karake dIpaka bana jAtI hai| ina ArSa vAkyoM se yaha siddha ho jAtA hai ki jinabhakti bar3e saubhAgya se prApta hotI hai| jinabhakti karake samyagdaSTi apUrva prAnanda kA anubhava karatA hai / prabhu-bhakti ke liye samyagdRSTi utsAhita rahatA hai| usako AkulatA yA duHkha nahIM hotA hai| laukika vaibhava meM jo mAsakta haiM, ve hI jina bhakti meM duHkha kI jalana kA anubhava karate haiN| avatIjanocita kriyAe~ svAdhyAya zaMkA-ajJAnarUpI andhakAra meM yadi guru rUpI dIpaka na hoM to kyA svAdhyAya mAtra se ajJAna dUra ho jaaegaa| jabaki hama zAstroM ke zabdoM kA artha bhI nahIM samajhate hoM ? samAdhAna-vidvAnoM dvArA mahAn granthoM kA bhI anuvAda hokara sarala hindI bhASA meM upalabdha hai| paM0 sadAsukhadAsajI, paM0 jayacandajI, paM0 ToDaramala jI dvArA vistAra sahita aneka granthoM ko TIkAyeM likhI gaI haiM jinako sAdhAraNa jana bhI saralatApUrvaka samajha sakate haiN| ina prAcIna vidvAnoM kI TIkAoM kA svAdhyAya karane se ajJAmarUpI andhakAra dUra ho sakatA hai| svAdhyAya ke samaya mana-vacana-kAya ekAgra rahate haiN| svAdhyAya antaraMga tapa hai| svAdhyAya ke samaya viSaya-kaSAyarUpa pariNati nahIM hotI hai| ataH svAdhyAya ke samaya jo jJAnAvaraNAdi karmoM kA bandha bhI hotA hai vaha maMda anubhAga ko liye hue hotA hai| pahale baMdhe hue jJAnAvaraNa karmo kA tIvra anubhAga bhI saMkramaNa yA apakarSaNa ko prApta hokara manda anubhAgarUpa ho jAtA hai / svadhyAya ke kAla meM pratisamaya asaMkhyAtagaNI nirjarA hotI hai / isaprakAra svAdhyAya se ajJAnarUpI andhakAra dUra hotA hai| kahA bhI hai-abhimata phalasiddha
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 684 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : rabhyupAyaH sa ca bhavati suzAstrAttasya cotpattirAptAt / artha-iSTaphala kI siddhi kA upAya samyagjJAna hai| so samyagjJAna yathArtha Agama ( zAstra ) se hotA hai aura zAstra kI utpatti Apta se hotI hai / yadyapi jJAna AtmA kA svabhAva hai aura zAstra kA guNa nahIM hai phira bhI isa jJAna kA ananta bahabhAga karmoM dvArA anAdi kAla se ghAtA huA hai| AtmA apane guNa kA svayaM ghAtaka nahIM ho sakatA hai| yadi AtmA svayaM apane guNa kA ghAtaka ho jAve to siddhoM meM bhI jJAna guNa kA ghAta honA cAhie, kyoMki kAraNa ke hote hae kArya avazya honA cAhie, kintu siddhoM meM jJAna guNa kA ghAta pAyA nahIM jaataa| yaha siddha hai ki jJAnaguNa kA ghAta arthAt jJAnaguNa meM hInatA yA jJAna kA aTakanA svayaM AtmA kI yogyatA se nahIM huA kintu para dravya ke nimitta se huA hai| vaha paradravya jJAnAvaraNa karmodaya ke atirikta anya ho nahIM sktaa| kahA bhI hai-NANanavavoho avagamo paricchedo idi eytttto| tamAvAredi ti NANAvaraNIyaM kammaM / arthAt jJAna, avabodha, avagama aura pariccheda ye zabda ekArthavAcaka nAma haiN| isa jJAna kA jo AvaraNa karatA hai vaha jJAnAvaraNa karma hai / isa jJAnAvaraNa karma kA kSayopazama svAdhyAya, zAstradAna, jinapUjana Adi me hotA hai / jJAtAvaraNa pApakarma hai aura pUjana va dAna Adi se pApakarma kA anubhAga manda ho jAtA hai jisase prajJAnarUpI andhakAra dUra ho jAtA hai| yaha svAnubhavagamya hai| paNDita ToDaramalajI ne bhI mokSamArgaprakAzaka pRSTha 9 para likhA hai-arihaMtA viSaM stavanAdi rUpa bhAva hI hai so kaSAyani kI mandatA liye hI haiM tAta vizuddha pariNAma haiM / bahuri samasta kaSAyabhAva miTAvana ko sAdhana hai, tAte zuddha pariNAma kA kAraNa hai so aise pariNAma kari apanA ghAtaka ghAtikarma kA hInapanA hone se sahaja hI vItarAga vizeSajJAna prakaTa hotA hai| jitane aMzani kari vaha hIna hoya hai titane aMzani kari vaha prakaTa hoya hai / aise arihaMtAbikari ( devaguruzAstra ) apanA prayojana siddha hotA hai / svAdhyAya ke samaya zAstravinaya kA vizeSa dhyAna rakhanA cAhie / zAstrasabhA meM bahuta se bhAI apane sAmane zAstra kholakara virAjamAna kara lete haiN| vaktA kA Asana ina zAstroM se UMcA rahane ke kAraNa zAstra kI pravinaya hotI hai| zaucAdi kriyA ke pazcAt binA snAna kiye zrAvaka ko zAstra kA sparza nahIM karanA cAhiye, isase bhI zAstra-avinaya hotI hai| zrAvaka ko pratidina snAna karake zAstra sparza karanA cAhie / zAstrasvAdhyAya ke samaya dUdhajalAdi pAna nahIM karanA cAhie-isase bhI avinaya hotI hai / paira prAdi ke hAtha lagajAne para hAtha dhone caahie| savinaya svAdhyAya karane se ajJAnarUpI andhakAra avazya dUra hogaa| -jaM. saM. 10-10-57/VI/ bhA. gha. jaina, tArAdevI zAstrAdhyayana kA krama kyA honA cAhiye ? zaMkA-kyA kevala AdhyAtmika granthoM se vastusvarUpa kA ThIka-ThIka jJAna nahIM ho sakatA? yadi nahIM to kisa krama se zAstrasvAdhyAya karanA cAhie jisase vastusvarUpa kA ThIka-ThIka jJAna ho sake ? samAdhAna-AdhyAtmika granthoM meM bahudhA jIva dravya kA zuddha nizcayanaya kI apekSA se kathana hotA hai aura zuddha nizcayanaya dravya kI kevala zuddha avasthA kA kathana karatA hai| zuddha avasthA vastu ( dravya ) kI zuddha paryAya hai| ananta guNoM aura ananta paryAyoM kA samUha dravya hai| kahA bhI hai-eyadaviyammi je atthapajjayA biyaNapajjayA cAvAtIdANAgavabhadA tAvadiyaM taM havadi davvaM / eka dravya meM jitanI atIta anAgata vartamAna (trikAla )
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 685 sambandhI artha paryAya yA vyaMjanaparyAya hai utanA hI dravya hai / kevala AdhyAtmika granthoM kI svAdhyAya karanevAle akasara jIva dravya kI zuddha avasthAmAtra ko hI jIva dravya mAna baiThate haiM / para dravya ke nimitta se jIva kI prazuddha paryAya hotI hai usakA ThIka-ThIka bhAna na hone se yaha ekAnta zraddhAna ho jAtA hai ki eka dravya kA pariNamana dUsare dravya ke pariNamana meM prakicitkara hai aura isaprakAra nimitta-maMmittika sambandha kA lopa kara dene se drayasaMyama se unakI upekSAbuddhi ho jAtI hai aura binA dravyasaMyama ke bhAvasaMyama nahIM ho sktaa| kahA bhI hai-na tAsAM bhAvasaMyamo'sti bhAvAsaMyamAvinAbhA vivastrAdya pAdAnAnyathAnupapatteH / unake bhAvasaMyama nahIM hai, kyoMki unake bhAva asaMyama kA avinAbhAvI vastrAdika kA grahaNa karanA nahIM bana sktaa| dravyasayama meM kevala upekSAbuddhi hI nahIM ho jAtI, kintu vaha yaha mAnane lagatA hai ki jaba dravya ke nimitta se merI hAni yA lAbha nahIM hotA to maiM tyAga kyoM karU~ aura yadi tyAga karatA hU~ to paradravya se hAni mAnane se midhyAdRSTi ho jAU~gA / isa ekAnta zraddhA kA yaha duSpariNAma huA ki jinake rAtri jala tyAga thA ve rAtri meM jala pIne lage aura kahate haiM ki paradravya ( rAtri jala grahaNa ) se vrata bhaMga nahIM hotaa| eka sajjana ne saptama bhAvaka ke vrata aMgIkAra kiye, zullaka vrata ke abhyAsa ke lie kevala eka laMgoTa ghora eka cAdara rakhate the, kintu Atmadharma mAsika patra ko par3hanA prArambha kara diyA jisakA pariNAma yaha huA ki unhoMne phira vastra grahaNa kara liye, rAtri meM bhojana karane lage, DhAbA arthAt hoTala kA banA bhojana khAne lage / yahA~ taka hI nahIM, jinake bahuta dinoM se hara prakAra kI savArI kA tyAga thA ve bhI aba nizzaGka rela moTara Adi kI savArI karane lge| rela yA moTara kI savArI meM jo pahale pApa thA kyA aba vaha pApa nahIM rahA? grAjakala bahudhA, mAtra adhyAtmagranthoM kA svAdhyAya karane vAle, adhyAtma kA vAstavika svarUpa na samajha kara ekAnta mithyAtva kA pracAra kara rahe haiM jisake kAraNa aneka bhole digambara jaina bhAI bhI satyamArga se yuta hokara ekAnta mithyAmArga meM laga gaye haiM / zrImAn jainadharmabhUSaraNa brahmacArI zItalaprasAdajI ne zrI samayasAra TIkA kI bhUmikA meM isa prakAra likhA hai "yaha samayasAra graMtha bahuta uccatama koTi kA eka atigahana aura sUkSma mokSamArga patha hai / isa para vahI cala sakatA hai jo pahale aura bahuta se una granthoM kA manana kara cukA hai jinameM ina sAta tatvoM kA vistAra se vyAkhyAna hai isalie ucita hai ki mumukSu jIva drazyasaMgraha tasvArtha sUtra, sarvArthasiddhi, gommaTasAra jIvakANDa, karmakANDa prAdi kA avazya abhyAsa kre| to bhI prAcInakAla ke aneka rogI kisa taraha ( karma ) roga rahita hue aura bhAvoM kA kyA-kyA phala hotA hai| inake dRSTAntoM ko jAnane ke lie zrI RSabhadeva Adi tresaTha mahApuruSa va anya mahApuruSoM ke caritra ko kahane vAle prathamAnuyoga kA abhyAsa kre| jisa loka meM yaha saba caritra hue usakA vizeSa svarUpa jAnane ke liye trilokasAra Adi karaNAnuyoga kA abhyAsa kre| gRhastha aura sAdhuoM ko kaise bAhya AvaraNa karanA, AhAra-vihAra va vyavahAra karanA, inakA vizeSa jAnane ko ratnakaraNDa zrAvakAcAra puruSArthasiddhaca pAya cAritrasAra, mUlAcAra Adi caraNAnuyoga kA abhyAsa kre| phira pIche sUkSma Atmatatva kI ghora lakSya jamAne ke lie paramAtmaprakAza, pravacanasAra, paMcAstikAya kA abhyAsa kare tathA jaina nyAya kA svarUpa parIkSAmukha Adi granthoM se jAne | phira jo koI isa samayasAra grantha kA abhyAsa karegA vaha isake sUkSma aura Anandamaya patha para sthira raha kara apanA hita kara skegaa|" isI bAta kA samarthana kavivara paNDita banArasIdAsajI kI jIvanI 'ardhakathAnaka' se bhI hotA hai / AdhyAtmika granthoM ke svAdhyAya kA niSedha nahIM hai, kintu itanI yogyatA hone para hI unakA svAdhyAya karanA ucita hai | pahale prathamAnuyoga, phira caraNAnuyoga, karaNAnuyoga, dravyAnuyoga, nyAyazAstra para anta meM prAdhyAtmika grantha- isa krama se svAdhyAya karane se vizeSa lAbha hogA / vastusvarUpa meM bhUla nahIM hogii| - jaM. saM. 15-11-56 / V1 / de. gha.
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 686 [paM. ratanacanda jaina mukhtAra / devapUjA, pAtradAna va svAdhyAya se pUrva snAna Avazyaka hai zaMkA-gRhastha ko devapUjana, svAdhyAya va pAtradAna se pUrva snAna karanA Avazyaka hai yA nhiiN| yadi bImArI ke kAraNa gRhastha snAna na kare to kyA vaha pUjana Adi nahIM kara sakatA hai ? samAdhAna-rAtri ko nidrA lene ke kAraNa aura subaha ko zaucAdi kriyA ke kAraNa gRhastha kA zarIra apavitra rahatA hai| gRhastha ke pAMca pApoM kA sarvathA tyAga bhI nahIM hai jisake kAraNa usakA mana bhI pavitra nahIM rahatA hai isalie gRhastha ko snAna karake hI zarIra aura mana kI zuddhipUrvaka svayaM pUjana karanI caahie| isa viSaya meM zrI bhAvasaMgraha graMtha meM isa prakAra kahA hai phAsuya jaleNa ehAiya Nivasiya vatthAI gaMpi taM ThANaM / iriyAvahaM ca sohiya, uvavisiyaM paDima AseNa // 426 // artha-pUjA karane vAle gRhastha ko sabase pahale prAsuka jala se snAna karanA cAhie, phira zuddha vastra pahana kara pUjA karane ke sthAna para jAnA cAhie tathA jAte samaya IryApatha zuddhi se jAnA cAhie vahAM jAkara padmAsana se baiThanA caahie| deva, zAstra va guru mahAn pavitra haiM ataH devapUjA, zAstrasvAdhyAya tathA pAtradAna ke liye mana, vacana va kAya kI zuddhatA kI prAvazyakatA hai| kAya kI zuddhatA ke liye snAna va zuddha vastra hone caahiye| yadi bImArI ke kAraNa gRhastha snAna nahIM kara sakatA to usako svayaM pUjana na karake dUsaroM ke dvArA pUjana karAnA cAhie aura pUjana kI anumodanA karanI caahie| svayaM zAstra svAdhyAya na karake dUsaroM se zAstra mAnanA caahiye| svayaM pAtradAna na dekara dUsaroM ke dvArA diye gaye pAtradAna kI anamodanA karanI caahiye| binA snAna kiye gRhastha ke pUjana Adi karane se zAstrAjJA kA ullaMghana hotA hai| gRhastha ke Arambha Adi kA tyAga na hone se snAna kA bhI tyAga nahIM hai| ataH gRhastha ko pratidina prAtaH snAna karanA cAhie aura snAna karake zuddha vastra pahana kara pratidina pUjana karanI caahie| pUjana karate samaya deva ke guNoM kA smaraNa hotA hai jisase karmoM kA saMvara va nirjarA hotI hai| jinapUjA kA phala mokSasukha hai| kahA bhI hai stutiH puNyaguNotkItiH, stotA bhavyaprasannadhIH / niSThitArtho bhavAMstutyaH, phalaM nazreyasaM sukham // zrIjinasahasranAmastotram arthAta-mahAn puruSoM ke guNoM kA smaraNa karanA stuti hai| bhaktibhAva se bharA huA bhavya puruSa stotA hai| jina pavitra stotroM ke dvArA prabhu kI stuti kI jAtI hai, ve prabhu arihanta, siddha, AcArya, upAdhyAya va sAdhu haiN| stuti kA phala niHzreyas ( mokSa ) sukha hai| -naM. saM. 17-10-57/ | jyo. 0 surasine vAle gahasthoM ko aMga-pUrva par3hane kA adhikAra nahIM hai zaMkA-kyA gRhasthI aMgajJAnI ho sakatA hai ? samAdhAna-dhavala pu09 pR0 70 para likhA hai ki eka aMgadhArI ko bhI isI sUtra dvArA namaskAra kiyA gayA hai| to kyA vahA~ gRhastha ko namaskAra kiyA gayA hai ? nhiiN| basUnandizrAvakAcAra meM grahastha ko siddhAnta
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 687 granthoM [ jo ki gaNadhara yA zrutakevalI dvArA racita hoM ] ke par3hane kA niSedha kiyA hai| phira gRhastha ko gaNadhararacita aMga kA jJAna kaise ho sakatA hai| [ arthAt nahIM ho sakatA ] -pAcAra 9-10.80/ ja. lA. jaina, bhINDara samAcAra patra [ News Paper ] kuzAstra haiM yA prazAstra? zaMkA-ratnakaraNDa zrAvakAcAra pR0 59 zloka 30 ko TIkA ke sandarbha meM samAcAra patroM kA vaha aMza jisameM mAtra samAcAra haiM vaha kuzAstra meM AyegA yA use azAstra kaha sakate haiM ? samAdhAna-samAcAra patroM kA samAcAra aMza hiMsA Adi kA poSaka nahIM hai arthAt hiMsA Adi tathA viSaya kaSAya prArambha meM dharma nahIM batalAtA hai ataH vaha kuzAstra to kahA nahIM jA sakatA hai| vaha aMza vikathA hai tathA usakA par3hanA va sunanA anarthadaNDa hai| yadi usase pAramArthika yA laukika kArya kI siddhi hotI hai to anarthadaNDa nahIM hai / muni ko laukika samAcAra patra nahIM par3hane caahie| -jeM. ga. 25-3-71/VII/ ra.lA. jaina svAdhyAya ke ayogyakAla / zaMkA-paThana-pAThana meM akAla samaya kaunasA mAnA gayA hai / samAdhAna-bAraha prakAra ke tapa meM svAdhyAya zreSTha hai| isalie paThana-pAThana ke akAla samaya kA avazya jJAna honA caahie| tapasi dvAdazasaMkhye svAdhyAyaH zreSTha ucyate saddhiH / asvAdhyAyavinAni yAni tato'tra vidvabhiH // 10 // artha-sAdha puruSoM ne bAraha prakAra ke tapa meM svAdhyAya ko zreSTha kahA hai| isalie vidvAnoM ko svAdhyAya na karane ke dinoM ko jAnanA caahiye| -parvasu nandIzvara-varamahimA divaseSu coparAgeSu / sUryAcandramasorapi nAdhyeyaM jAnatA vatinA // atitIvadu:khitAnAM ruvatAM saMvarzane samIpe ca / stanayiluvidya damraSvativRSTayAulkanirghAta // artha-pavaMdinoM meM, nandIzvara ke zreSTha mahimA divasoM arthAt aSTAhnikA dinoM meM aura sUryacandra kA grahaNa hone para vidvAna vratI ko adhyayana nahIM karanA cAhiye / atizaya tIvra duHkha se yukta aura rote hue prANiyoM ko dekhane yA samIpa meM hone para meghoM kI garjanA va bijalI ke camakane para aura ativRSTi ke sAtha ulkApAta hone para adhyayana nahIM karanA caahiye| vizeSa ke liye dhavala pu0 9 pR0 257.258 dekhanA cAhiye / -je.ga. 1-7-65/VII/ ..........
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 688 ] kisa kAla meM kaunase grantha nahIM par3hane cAhie ? zaMkA- zrI dhavala graMtharAja khaNDa 4 pustaka 9 pR0 255 va 257 para gAyA 93 va 106-109 taka yaha likhA hai ki dAvAnala kA dhuMA hone para tathA parvAdi ke dinoM meM adhyayana nahIM karanA cAhiye / yadi adhyayana kiyA jAyagA to aniSTa phala hogaa| prazna yaha hai ki ve kauna se zAstra haiM jinakA adhyayana nahIM karanA cAhiye ? samAdhAna - mUlAcAra paMcAcArAdhikAra meM bhI kAla-zuddhi kA kathana karate hue yahI batalAyA gayA hai| ki candragrahaNa Adi ke samaya svAdhyAya varjita hai / vahA~ para batalAyA hai - nimna granthoM kI svAdhyAya kAla-zuddhi ke samaya karanI cAhie, asvAdhyAya -kAla meM nahIM karanI caahie| ina granthoM ke atirikta zrArAdhanAsAra Adi anya granthoM kI svAdhyAya akAla meM bhI kI jA sakatI hai| isI prakAra kA kathana mUlAcAra pradoSa chaThA adhikAra zloka 32- 37 meM bhI hai / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra suttaM gaNadharakathidaM taheva pattayabuddhikathidaM ca / sudakevaliyA kathivaM abhiNNa tadapuSvakathidaM ca // 80 // te paDhidumasajjhAye No kaSpadi virava isthivaggassa / eto aNNo gaMtho kampadi paDhivu asajhAe // 81 // ArAhaNaNijjattI maraNavibhattI ya saMgahatthu dio / paccakkhANAvAsayadhara makahAo ya aMgapUrvANi vastuni prAbhRtAdIni yAni ca / bhASitAni gaNAdhIzaM : pratyeka buddhiyogibhiH // 6 / 32 // erisao // 82 // ( mUlAcAra ) takevalibhiH vidbhiH dazapUrvarairbhuvi / apraskhalita saMvegaMstAni sarvANi yoginAm / / 33 / / caturArAdhanAgraMthA paMcasaMgrahagraMthAzca uktasvAdhyAyavelAyAM yujyante cAyikAtmanAm / paThituM copadeSTu ca na svAdhyAyaM vinA kvacit // 34 // SaDAvazyaka saMdRbdhA zalAkApuruSANAMcAnuprekSAdi guNe ityAdyA ye pare graMthAzcaritrAdaya sarvadA yogyAH satsvAdhyAyaM mRtyusAdhana sUcakA: / pratyAkhyAnasta vodbhavAH // 35 // mahAdharmakathAnvitAH / bhRtAH // 36 // eva te / vinAsatAm // 37 // mUlAcAra pradIpa ina gAthA va zlokoM meM batalAyA gayA hai ki-aMga, pUrvaM vastu tathA prAbhRta jo gaNadharoM ke kahe hue haiM tathA pratyeka buddha, zrutakevalI, dazapUrvadhArI ke dvArA kahe hue haiM una granthoM ko svAdhyAya ke kAla meM hI par3hane cAhie, asvAdhyAya kAla meM nahIM par3hane caahie| zrArAdhanA grantha, mRtyu ke sAdhanoM ko sUcita karane vAle graMtha, paMcasaMgraha, pratyAkhyAna tathA stuti ke grantha chaha Avazyaka ko kahane vAle grantha, mahAdharma kathA grantha, zalAkA puruSoM ke caritra grantha Adi jitane anya grantha unako svAdhyAya ke atirikta anya kAla meM bhI par3ha sakate haiM - jai. ga. 6-6-68/VI / basantakumAra jaina
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [689 samyaktvI kI kriyAe~ zaMkA-samyagdRSTi jitanI bhI kriyA karatA hai kyA abuddhipUrvaka hI karatA hai ? samAdhAna-samayasAra gA0 172, kalaza 116 kI TIkA ke bhAvArtha meM paM0 jayacandrajI ne isaprakAra likhA hai-"buddhipUrvaka abuddhipUrvaka kI do sUcanAyeM haiM / eka to yaha ki Apa to karanA nahIM cAhatA aura paranimitta se jabaradastI se ho, usako Apa jAnatA hai to bhI usako buddhipUrvaka kahanA aura dUsarA vaha ki apane jJAnagocara hI nahIM, pratyakSajJAnI jise jAnate haiM tathA usakA avinAbhAvI cihna kara anumAna se jAniye use abuddhipUrvaka jaannaa|" rAgadveSAdi rUpa kArya samyagdRSTi karanA nahIM cAhatA kintu karmodaya ke anusAra usako karanA par3atA hai| jisaprakAra rogI auSadhi sevana karanA nahIM cAhatA kintu roga kI vedanA ke kAraNa vaha auSadhi ko jAnabUjha apanI icchA ke binA sevana karatA hai kinta sevana karate hae bhI yaha pariNAma rahate haiM ki maiM kisa aura prauSadhi se mujhako chuTakArA mile / yadyapi auSadhi svAdiSTa kyoM na ho phira bhI rogI kI ukta bhAvanA rahatI hai| isI prakAra samyagdRSTi kI yaha bhAvanA rahatI hai ki karmo se kaba mukta hoU~ jisase ina kriyAoM se chuTakArA mile| isa bhAvanA kI dRSTi se samyagdRSTi kI kriyA ko abuddhipUrvaka kaha dete haiM kintu nicalI avasthA meM samyagdRSTi jAnabUjhakara apanI icchApUrvaka kArya karatA hai ataH nicalI avasthA meM samyagdRSTi kI kriyA buddhipUrvaka hotI hai, aisA kahA bhI hai -buddhipUrvakAste pariNAmA ye manodvArA bAhyaviSayAnAlaMbya pravartate, pravartamAnAzca svAnubhavagamyA: anumAnena parasyApi gamyA bhavanti / abuddhipUrvakAstu pariNAmA indriyamanovyApAramaMtareNa kevalamohodayanimittAste tu svAnubhavAgocaratvAvabuddhipUrvakA iti vizeSaH / jo rAgAdi pariNAma mana ke dvArA bAhya viSayoM kA Alambana lekara pravartate haiM aura jo pravartate hue jIva ko nija ko jJAta hote haiM tathA dUsaroM ko bhI anumAna se jJAta hote haiM ve pariNAma buddhipUrvaka haiM aura jo rAgAdi pariNAma indriya, mana ke vyApAra ke atirikta mAtra mohodaya ke nimitta se hote haiM tathA jIva ko jJAta nahIM hote ve abuddhipUrvaka haiN| ina abuddhipUrvaka pariNAmoM ko pratyakSajJAnI jAnatA hai, aura unake avinAbhAvI cihnoM ke dvArA ve anumAna se bhI jJAta hote haiN| isaprakAra apekSAkRta bheda hone se samyamduSTi kI kriyAe~ buddhipUrvaka bhI hotI haiM aura abUddhipUrvaka bhii| -naM. sa. 27-12-56/VI/ ka. de. gayA samyaktvI kI zubha kriyAe~ buddhipUrvaka hotI haiM zaMkA- samyagdRSTi ke liye vrata, samitiAvirUpa cAritra upAdeya batalAyA hai / samyagdRSTi ke vrata samiti AvirUpa jo kriyA hotI hai vaha buddhi pUrvaka hotI hai yA binA buddhi ke ? samAdhAna-jisa samaya taka sAdhu nirvikalpasamAdhi meM sthita nahIM hotA hai usa samaya taka usa samyagdRSTi sAdhu ke AhAra-vihAra Adi ke liye jo bhI kriyA hotI hai vaha buddhipUrvaka hotI hai / kahA bhI hai "buddhipUrvakAste pariNAmA ye manodvArA bAhyaviSayAnAlaMbya pravartate, pravartamAnAzca svAnubhavagamyAH anumAnena parasyApi gamyA bhavati / abuddhipUrvakAstu pariNAmA indriyamanovyApAramaMtareNa kevala mohodayanimittAste tu svAnubhavAgocarasvAvabuddhipUrvakA iti vishessH|" jo pariNamana mana ke dvArA bAhya viSaya kA AlaMbana lekara hotA hai aura apane anubhava meM AtA hai tathA dUsare bhI anumAna dvArA jAnate haiM vaha pariNamana buddhipUrvaka hotA hai / jo pariNamana indriya va mana ke vyApAra ke binA mAtra mohanIya karmodaya ke nimitta se hotA hai aura apane anubhava meM bhI nahIM AtA vaha abuddhipUrvaka hai /
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 660 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / vItarAganirvikalpasamAdhi se pUrva jo AhAra-vihAra dharmopadeza Adi kriyA hotI haiM ve manovyApAra dvArA hotI haiM tathA sva aura para donoM ke jJAna-gocara hotI haiM ataH buddhipUrvaka haiM / nirvikalpasamAdhi meM jo yogarUpa kriyA hotI hai vaha karmodaya janita hotI hai tathA sva va para ke jJAnagamya nahIM hotI prataH abuddhipUrvaka hotI hai| vItarAganirvikalpasamAdhi meM pAparUpa pravRtti nahIM hotI hai arthAt hiMsA Adi pApoM se nivRtti hai, ataH usa avasthA meM bhI vaha mahAvratI hai| -jaM. ga. 22-1-70/VII/ kapUracanda mAnadhanda avatI aura pratikramaNa zaMkA-kyA avatI ko pratikramaNa karanA cAhie ? samAdhAna-vrata meM lage hue doSoM kA pazcAtApa karanA pratikramaNa hai tathA AgAmI kAla ke lie doSoM kA tyAga karanA pratyAkhyAna hai / jahA~ para pratikramaNa hotA hai vahA~ para pratyAkhyAna bhI avazya hotA hai, kyoMki pichale doSoM kA vAstavika pratikramaNa vahIM para hotA hai jahA~ para sAtha-sAtha yaha dRr3ha tyAga hotA hai ki AgAmI aise doSa lagA avatI ke koI vrata hI nahIM hote jisameM doSa lage aura jinakA vaha pratikramaNa kare aura na aAgAmI nAva dhAraNa karake pUrvakRta doSoM ko tyAgane ke lie kaTibaddha hai phira avratI ke pratikramaNa kaise sambhava hai ? prathama pratimA se vrata prArambha ho jAte haiM aura vahIM para pratikramaNa prArambha ho jAtA hai| prAcAryoM ne bhI prathama panimA se gyArahavIM pratimA taka zrAvakoM ke liye aura mahAvratadhArI muniyoM ke lie pratikramaNa pATha race haiM, kinta avatI ke lie kisI bhI AcArya ne pratikramaNa pATha nahIM rcaa| kAladoSa se kucha aise bhI jIva utpanna ho gae haiM yAmI kA bheSa dhAraNa karake prAgamaviruddha pustakeM racane lage haiM aura unako prakAzita karake kevala apane Apa hI nahIM, kintu anya ko bhI kugati kA pAtra banAte haiN| -Ne. saM. 20-12-56/VI/ ka. de. gayA avratI samyaktvI ( muni ) ke kathaMcit yama-niyama zaMkA-kyA asaMyata samyagdRSTi ke yama niyama hote haiM ? yadi hote haiM to vaha asaMyata kyoM ? samAdhAna-chaThe sAtaveM guNasthAnavartI saMyata samyagdRSTi bhAvaliMgI muni ke yadi apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAyAtAvaraNa cAritra-mohanIya prakRtiyoM kA udaya AjAya to vaha chaThe sAtaveM guNasthAna se gira kara caturtha guNasthAna meM prAjAtA hai aura asaMyata samyagdRSTi ho jAtA hai / usa dravyaliMgI muni ke yama niyama to pUrvavat rahate haiM, kintu sAtAvaraNa prAdi karmoM kA udaya AjAne ke kAraNa vaha asaMyata samyagdRSTi ho jAtA hai| apratyAkhyAnAvaraNa karma kiMcit bhI cAritra nahIM hone detA hai| isa prakAra asaMyata samyagdRSTi ke kathaMcit yama-niyama hone meM koI bAdhA nahIM hai| -jeM. ga. 8-1-70/VII/ra. lA. jana asaMyata samyaktvI ke pApoM kA prabhAva nahIM hai zaMkA-kyA asaMyata samyagdRSTi ke pApa kA abhAva nahIM hotA hai ?
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 661 samAdhAna-hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha ye pAMca pApa haiN| ina pAMca pApoM kA tyAga arthAta ina pAMca pApoM se virati cAritra hai| asaMyatasamyagdRSTi ke ina pAMca pApoM se virati nahIM hai, kyoMki vaha avirata hai| ataH asaMyata samyagdRSTi ke pAMca pApoM kA tyAga ( prabhAva ) nahIM hai| hiMsAnRtacauryebhyo maithanasevAparigrahAbhyAM ca / pApapraNAlikAbhyo viratiH saMjJasya cAritram / / 49 // ( ratna. zrAva.) pApa svarUpa hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla tathA parigraha se virakta honA ( tyAga karanA ) so samyagjJAnI kA cAritra hai| asaMyatasamyagdRSTi ke eka deza yA sakaladeza bhI ina pAMca pApoM kA tyAga nahIM hai, yadi ekadeza tyAga hotA to vaha saMyamAsaMyamI ho jAtA hai| yadi sakaladeza tyAga ho to sakala saMyamI ho jAtA hai| -jai. ga. 6-12-71/VII/sulatAnasiMha bAraha bhAvanA sabhI bhA sakate haiM zaMkA-bAraha bhAvanA jaba tIrthakara vairAgya prApta karate haiM tabhI bhAI jAtI hai, kyA dUsarA nahIM bhA sakatA? samAdhAna-bAraha bhAvanAoM kA samyagdRSTi citavana kara sakatA hai| saMvara ke aneka kAraNoM meM se bArahabhAvanA bhI eka kAraNa hai| kahA bhI hai-"sa guptismitidhrmaanuprekssaapriisshjycaaritraiH| ( mokSazAstra a0 9, satra 2) kisI bhI Agama meM aisA koI niyama nahIM diyA gayA ki bAraha bhAvanAmoM kA citavana mAtra tIrthaMkara hI karate haiM, anya nhiiN| prathamAnuyoga meM aise aneka udAharaNa haiM ki tIthaMkaroM ke atirikta anyoM ne bAraha bhAvanA kA citavana kiyA hai| -je.ga.26-9-63/IX/bra. pannAlAla (a) darzanahIna vandanIya nahIM (ba) draliMgamuni kA svarUpa zaMkA-kyA samyagdRSTi jIva mithyAdRSTi ko namaskAra karatA hai ? dravyaliMga muni kA kyA svarUpa hai ? samAdhAna-mithyAdRSTi jIva namaskAra karane yogya nahIM hai| darzanapAhur3a meM kahA bhI hai-- "dasaNa-hINo Na vaMdigvo // 2 // " arthAt ---darzana hIna ( mithyAdaSTi ) vandane yogya nAhIM hai / "je vi paDaMti ca tesiM jANaMtA lajjAgAravamayeNa / tesi pi Nasthi bohi pAvaM aNumoyamANANaM // 13 // [a0pA0/va0pA0] arthAta-jo jAnate hae bhI lajjA, bhaya, gArava kari mithyAdRSTi kI vinaya Adi kare haiM tinake bhI darzana-jJAna-cAritra kI prApti nahIM, kyoMki ve pApa jo mithyAtva tAko anumodanA kare haiN| "asaMjavaM Na vaMde vaccha vihINovi to Na vijjo| boNi vi hoMti samANA ego viNa saMjadohovi // 26 // "
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / asaMyamI ko nAhIM baMdiye, bahuri bhAva saMyama nahIM hoya ara bAhya vastra rahita hoya so bhI baMdive yogya nAhIM, jAte ye donoM hI saMyama rahita samAna hai / ina meM eka bhI saMyamI naahiiN| jisa muni kI saba bAhya kriyA va bheSa AcAra zAstra ke anukUla hoM kintu bhAva saMyama na ho vaha dravyaliMga muni hai| -jaM. ga. 2-5-63/IX/ zrImatI maganamAlA jinavANI-zravaNa ke viSaya ko strI viSaya tulya kahanA mahAmithyAtva hai zaMkA-dravyadRSTi prakAza bhAga 3 bola naM. 101 pRSTha 23 para likhA hai-"bhagavAna ko vANI sunane meM apanA ( sunane ke lakSa meM ) nAza hotA hai / jaisA strI kA viSaya hai, vaise yaha bhI viSaya hai / para lakSI sabhI bhAvoM kA viSaya bhAva samAna hI hai, kyoMki paramArtha para lakSa hone meM AtmA kA guNa kA ghAta bhI hotA hai / " kyA aisA upadeza va likhanA AgamAnukUla hai ? samAdhAna-zrI kundakunda AcArya ne bhagavAna kI vANI ke viSaya meM nimna tIna vizeSaNa diye haiM / "tihuaNahida madhura, visadavakkANaM / " zrI abhRtacandrAcArya ne TIkA meM kahA hai-"tribhuvanamUrdhvAdhomadhyalokavartI samasta eva jIvalokastasmai niAbAdha vizuddhAtmatatvopalambhopAyAbhidhAyitvAddhitaM, paramArtharasika janamanohAritvAnmadhuraM, nirastasamastazaMkAdi doSAspadatvAdvizadaM vAkyaM divyo dhvniH|" jinavANI arthAt divyadhvani tInaloka ko Urdhva adho-madhyalokavartI samasta jIva samUha ko nirbAdha vizuddha Atma tattva ko upalabdhi kA upAya kahane vAlI hone se hitakara hai, paramArtha rasika janoM ke mana ko haranevAlI hone se madhara hai. samasta zaMkAdi doSoM ke sthAna dUra kara dene se vizada hai| zrI kulabhadrAcArya ne strI ke nimna tIna vizeSaNa diye haiM saMsArasya ca bIjAni, duHkhAnAM rAzayaH praaH| pApasya ca nidhAnAni, nirmitAH kena yoSitAH // 121 // striyAM saMsAra ko utpanna karane ke lie bIja ke samAna haiM, duHkhoM kI bharI huI gaMbhIra khAna ke samAna haiM, pAparUpI maila ke bhaMDAra ke samAna hai| ___ ina ArSavAkyoM se spaSTa ho jAtA hai ki bhagavAna kI vANI sunane kA viSaya aura strI kA viSaya donoM samAna nahIM haiM / ina donoM viSayoM meM mahAn aMtara hai, jinavANI hitakara hai, mokSa kA kAraNa hai| strI ahitakara hai aura saMsAra kA kAraNa hai| isa prakAra jinavANI sunane ke viSaya se strI kA viSaya viparIta hai vartamAna meM jinavANI zAstroM meM nibaddha hai| ataH zAstra ke viSaya meM isa prakAra kahA gayA hai yathodakena vastrasya, malinasya vizodhanam / rAgAdi doSa-duSTasya, zAstreNa manasastathA // 7 // Agame zAzvatI buddhimuktistrI zaMphalI ytH| tataH sA yatnataH kAryA, bhavyena bhavabhIruNA // 76 //
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / kAntAre patito durge, gartAdyaparihArataH / yathAndho nAznute mArga, miSTasthAna pravezakam // 77 // patito bhava-kAntAre, kumaargprihaartH| tathA nAptotyazAstrajJo, mAgaM mukti pravezakam // 7 // nA bhaktiryasya tathAsti, tasya dhrm-kriyaakhilaa| andha loka kriyAtulyA, karmadoSAdasatphalA // 79 // [ yogasAra prAbhRta ] jisa prakAra malina vastra kA jala se zodhana hotA hai, usI prakAra rAgAdi doSoM se dUSita mana kA saMzodhana jinavANI svarUpa zAstra se hotA hai / cUki jinavANI rUpa Agama meM nirantara lagI huI buddhi mukti ko prApta karAtI hai, isaliye saMsAra ke duHkhoM se bhayabhIta bhavya puruSoM ko Agama ke adhyayana zravaNa meM mana ko lagAnA caahiye| jisa prakAra durgama vana meM par3A huprA andhA manuSya khaDDe Adi se nahIM baca sakatA aura yathArtha mArga ko nahIM pAtA hai, usI prakAra bhava vana meM par3A huA yaha jIva jinavANI ke binA kumArga se nahIM baca sakatA tathA yathArtha mokSa-mArga ko nahIM paataa| jisakI jinavANI meM bhakti nahIM hai usakI samasta dharmakriyA andhe vyakti kI kriyA ke samAna hotI hai, ataH vaha kriyA dUSita hone ke kAraNa yathArtha phala ko nahIM detii| samudraghoSAkRtirarhati prabho, yadAtvamutkarSamupAgatA bhRzam / azeSa bhASAtmatayA tvayA tadA, kRtaM na keSAM hRdi mAtarabhuvam // 14 // naNAM bhavatsaMnidhi saMskRtaM zravo, vihAyanAnyaddhitamakSayaM ca tat / bhavedvivekArthamidaM paraM punavimUDhatArthaviSayaM svamarpayat // 17 // agocaro vAsarakRnnizAkRtorjanasya yaccetasi vartate tmH| vibhidyate vAgadhidevate tvayA, tvamuttamajyotiriti pragIyase // 20 // parAtmatatvapratipattipUrvakaM, paraMpadaM yatra sati prasiddhayati / kiyattataste sphurataH prabhAvato, napatvasaubhAgyavarAGganAdikam // 22 // [padma. paM0 vi0 adhikAra 15 ] jinendra bhagavAna kI jo samudra ke zabda samAna gambhIra divyadhvani khiratI hai yahI vAstava meM jinavANI kI sarvotkRSTatA hai| ise hI gaNadharadeva bAraha aMgoM meM grathita karate haiN| usameM yaha atizaya hai ki samada zama nirakSarI hokara bhI zrotAjanoM ko apanI-apanI bhASAsvarUpa pratIta hotI hai| jo manuSya apane kAnoM se jinavANI kA zravaNa karate haiM, unake kAna saphala haiN| jinavANI ke zravaNa se bhavyoM ko avinazvara sukha kI prApti hotI hai| jo manuSya jinavANI ko na sunakara viSaya bhoga meM pravRtta hote haiM, ve asahya dukhoM ko bhogate haiN| logoM ke citta meM jo prajJAnarUpI aMdhakAra sthita hai, usa aMdhakAra ko sUrya, candramA naSTa nahIM kara sakate, kiMtu jinavANI usa aMdhakAra ko naSTa kara sakatI hai ata: jinavANI uttama jyoti hai| jinavANI ke prabhAva se sva-para kA bhedajJAna ho jAne se mokSapada kI prApti ho jAtI hai| phira jinavANI kI upAsanA se rAjapada Adi milanA to sarala hai| isa prakAra di. jaina AcAryoM ne jinavANI ke zravaNa viSaya ko mokSa kA kAraNa kahA hai| isako strIviSaya ke samAna kahanA mithyAtva kI ati tIvratA hai| -Ne. ga. 10-7-75/VI/ rA. ma. chAbar3A, kucAmana siTI
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 664 ] [ paM0 ratanacanda jana mukhtAra : avatI kI picchikA rakhanA, loMca karanA, snAna tyAga Adi kriyAe~ prAgamabAhya haiN| zaMkA-kAnajI bhAI apane ko avratI ghoSita karate hue bhI pIchI rakhate haiM, kezaloMca karate haiM, thAlI meM para dhalAte haiM, AhAra lete samaya dakSiNA ke rUpa meM kucha rupaye bhI lete haiM, kyA ye saba kriyAyeM digambara jaina dharma ke anasAra ThIka haiM ? jaba ki digambara jaina dharma meM kezaloMca aura pIcho kA vidhAna kSullaka, ailaka aura muniyoM ke liye hI batalAyA gayA hai| ( noTa-'sonagar3ha kI saMkSipta jIvana jhAMkI' ke pRSTha 2 para likhA hai ki svAmIjI arthAta kAnajI svAmI ke snAna kA tyAga hai aura kezotpATana karate haiN| sAgaravidyAlaya ke svarNa jayanti saMskaraNa meM jo kAnajIsvAmI kA phoTU 1957 I0 meM prakAzita huA hai, usameM pIchI hai)| samAdhAna-zrI kAnajI bhAI asaMyamI haiN| asaMyamI ke liye pIchI rakhanA, kezaloMca karanA, snAna kA tyAga karanA ityAdi saba kriyAyeM digambara jaina Agama anusAra nahIM haiN| prAcAryakalpa paMDitavara zrI ToDaramalajI ne mokSamArgaprakAzaka ke sAtaveM adhikAra meM kahA hai- 'bahuri jinake sAMcA dharma sAdhana nAhI, te koI kriyA to bahata baDI aMgIkAra karai ara koI hIna kriyA kiyA kreN| jaise dhanAdika kA to tyAga kiyA para cokhA bhojana cokhA vastra ityAdi viSayani virSe vizeSa prvrt| koI kriyA ati UMcI, koI kriyA ati nIcI kareM tahA~ lokaniMdya hoya, dharma kI hAsya kraaveN| jaise koI puruSa eka vastra to ati uttama pahara, eka vastra atihIna paharai, to hAsya hI hoya / taise yaha hAsya ko pAve hai| sAMcA dharma kI to yaha prAmnAya hai, jetA apanA rAgAdi dUri bhayA hoya, tAke anasAra jisa pada viSa jo dharma kriyA saMbhavai so aMgIkAra kreN|' -jeM.saM. 16-10-58/VI/i. gha. chAbar3A, lamkara asaMyamI pUjanIya nahIM; usakI phoTo bhI mandirajI meM varjanIya hai zaMkA-kyA asaMyata pUjanIya hai ? kyA usakI phoTU jina maMdirajI meM lagAI jA sakatI hai ? samAdhAna-ratnatraya ko hI deva-panA prApta hai aura vahI pUjanIya hai| ataH jo ratnatraya se yukta hai athavA jo ratnatraya ke Ayatana haiM ve bhI ratnatraya ke kAraNa devapane ko prApta ho jAte haiM ataH ve bhI pUjanIya haiN| kiMtu jo ratnatraya arthAt samyagdarzana-jJAnacAritra se yukta nahIM haiM ve zrAvakoM ke dvArA pUjanIya nahIM haiN| voDinAma trINi ratnAni svabhedato'nantabhedabhinnAni, tadviziSTo jIvo'pi devaH anyathAzeSajIvAnAmapi devtvaapttH| dhavala pu01pR0 52 -apane apane bhedoM se anantabhedarUpa ratnatraya hI deva haiM, prataH ratnatraya se yukta jIva bhI deva haiN| yadi ratnatraya (samyagdarzana-jJAna-cAritra) kI apekSA devapanA na mAnA jAya to sampUrNa jIvoM ko devapanA prApta hone kI Apatti A jaaygii| prathama cAra guNasthAna vAle jIva asaMyata hote haiM, ataH unake ratnatraya saMbhava nahIM hai| caturtha guNasthAna meM yadyapi samyagdarzana ho jAtA hai, kiMtu saMyama nahIM hotA hai ataH usakI asaMyatasamyagdaSTi aisI saMjJA hai| jo iMdiesu virado jo jove thAvare tase cAvi / jo saddahadi jita sammAiTThI avirako so // 29 // go0 jI0 |
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 695 artha-jo indriyoM ke viSayoM se tathA trasa aura sthAvara jIvoM kI hiMsA se virakta nahIM hai, kiMtu jinendra dvArA kathita pravacana kA zraddhAna karatA hai vaha avirata samyagdRSTi hai| "cArita gasthi jado, aviradaaMtesu ThANesu // 12 // " go0 jI0 artha-caturtha guNasthAna paryanta cAritra nahIM hotA hai| sametameva samyakttvajJAnAbhyAM caritaM matam / syAtAM vinApi te tena guNasthAne caturthake // 543 // artha-samyak cAritra samyagdarzana-jJAna se sahita hote haiM, parantu samyagdarzana-jJAna caturtha guNasthAnoM meM samyak cAritra binA bhI hote haiN| . ratnatraya ( samyagdarzana-jJAna-cAritra) hI mokSa mArga hai ataH jo asaMyata hai usako mokSa kI prApti nahIM ho sktii| zrI kundakunda AcArya tathA zrI amRtacandra AcArya ne kahA hai "sahahamANo atthe asaMjadA vA Na NivAdi // 239 // " pravacanasAra saMskRta TIkA-asaMyatasya ca yathoditAtmattattva pratItirUpa zraddhAnaM yathoditAtmatattvAnubhUtirUpaM jJAnaM vA kiM kuryAt / tataH saMyamazUnyAta zraddhAnAt jJAnadvAnAsti siddhiH| ata AgamajJAnatattvArtha zraddhAna saMyatatvAnAma yogapadyasya mokSamArgatvaM vighaTetava // artha-padArthoM kA zraddhAna karane vAlA yadi asaMyata ho to nirvANa ko prApta nahIM hotA hai| yathoditaAtmatattva kI pratItirUpa zraddhAna va yathodita-Atmatattva kI anubhUtirUpa jJAna asaMyata ko kyA karegA ? arthAt kucha nahIM karegA, kyoMki pAgamajJAna tattvArtha-zraddhAna saMyatatva ke ayugapat vAle ke mokSamArga ghaTita nahIM hotA hai| malAcAra kI TIkA meM zrI vasunandi AcArya siddhAnta-cakravartI ne kahA hai ki yadi asaMyata samyagdRSTi tapa bhI kare to bhI usake jitanI karma nirjarA hotI hai usa kama nirjarA se adhikatara va dRDhatara karmoM ko asaMyama ke kAraNa bAMdha letA hai| "tapasA nirjarayati karmAsaMyamabhAvena bahutaraM grAti kaThinaM ca karotIti / " isaliye zrI akalaMka deva ne rAjavAtika meM kahA hai ki jisa prakAra samyagjJAna ke binA AcaraNa pAlane vAlA saMsAra meM duHkha uThAtA hai usI prakAra cAritra rahita samyagjJAnI bhI saMsAra meM duHkha bhogatA hai| hataM jJAnaM kriyAhInaM hatAcAjJAninAM kriyaa| dhAvana kilAndhako dagdhaH pazyannapi ca pNgulH|| vana meM agni laga jAne para jisa prakAra aMdhA mArga na jAnane se naSTa hotA hai duHkha uThAtA hai aura svAMkhAla~gaDA mArga jAnate hae bhI na calane ke kAraNa kaSTa uThAtA hai duHkha bhogatA hai| usI prakAra jJAna rahita AcaraNa karane vAlA aura cAritra rahita samyagjJAnI donoM saMsArarUpI vana meM duHkha bhogate haiN|
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isase spaSTa hai ki asaMyamI zrAvakoM ke dvArA pUjanIya nahIM hai / jaba asaMyamI pUjanIya nahIM hai to usakA phoTU jina mandira meM kyoM lagAyA jAya ? 696 ] sUtaka pAtaka vidhAna zrAgamAnusAra hone se mAnya hai| zaMkA -- sUtaka pAtaka mAnya haiM yA nahIM ? samAdhAna --- sUtaka - pAtaka mAnya haiN| jisake mRtaka sUtaka hai vaha muniyoM ko AhAra nahIM de sakatA hai / mUlAcAra piMDazuddhi adhikAra meM dAyaka ke doSoM kA kathana karate hue kahA gayA hai "mRtakaM, sUtakena zmazAne parikSipyAgato yaH sa mRtaka ityucyate / " jo mRtaka ko zmazAna meM jalAkara AyA hai aisA mRtaka sUtakavAlA AhAradAna dene yogya nahIM hai / sUtaka kari jo apavitra hai yadi aisA manuSya AhAra dAna kare hai, kumanuSya viSai upajai hai / zrI nemicandra siddhAntacakravartI ne trilokasAra meM kahA bhI hai - jai. ga. 13-5-71 / VII / ra. lA. jaina isase siddha hai ki janma va maraNa kA sUtaka mAnya hai / dubbhAva asucisUdagapuraphavaI jAi saMkarAvIhi / kadANA vi kuvata jIvA kuNaresu jAyaMte // 924 // garbhasrAva va garbhapAta meM lagane vAle sUtaka kI avadhi zaMkA - garbhapAta 1, 2, 3, 4, 5, mAha taka (meM) strI ko sUtaka kitane dina kA lagatA hai ? vaha kaba taka mandira nahIM AyegI ? --jai. ga. 13-5-71 / VII / ra. lA. jaina samAdhAna-cAra mAha taka kA garbhasrAva kahalAtA hai aura 5-6 mAha kA garbhapAta / jitane mAha kA srAva aura pAta utane hI dina kA sUtaka granthoM meM batAyA gayA hai| agara rajasrAva jyAdA dina taka jArI rahe to taba taka prazoca rahatA hai, usake bAda zuddha hone para hI mandira jAnA cAhiye / isake alAvA jahA~ jaisA rivAja ho, vaisA karanA cAhie / dezakAlAdi ke anusAra ina viSayoM meM aneka vibheda hote haiM isIliye kahA gayA hai ki-anuktaM yad yatraiva tajjJeyaM lokavartanAtU arthAt jo isa viSaya meM nahIM batAyA gayA ho, use lokavyavahAra se jAnanA cAhie / - jai. saM. 21-11-57 /VI / pa. lA. ambAlAvAle nAilona kI Una pahinakara deva guru-zAstra kA sparza nahIM karanA cAhiye zaMkA- nAIlona kI Una pahanakara zAstra kA sparza karanA cAhiye yA nahIM ? samAdhAna - Una prAyaH kezoM (bAloM) kI banatI hai| keza (bAla) mala haiM, zrazuddha haiM / ataH UnI vastra pahanakara deva guru zAstra kA sparza nahIM karanA cAhiye / nAilona kI Una meM yadi bAloM kA prayoga hotA ho to usake vastra pahanakara bhI zAstra kA sparza nahIM karanA cAhiye / zrArSa granthoM meM zuddha mAnA gayA hai, anya kezoM ko zuddha nahIM mAnA gayA hai / mAtra mayUra - picchI ko kisI sImA taka - jai. ga. 29-8-74 / VII / maganamAlA
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 667 'vidhAna prAdi se kArya siddhi' AgamAnukala hai zaMkA-prathamAnuyoga graMthoM meM isa prakAra jo varNana AtA hai ki manoramA Adi mahilAoM ne jo kArya ko siddhi hetu vidhAna kiyA thA aura usa vidhAna se kArya kI siddhi ho gaI / kyA yaha kathana AgamAnukUla hai ? samAdhAna-yaha kathana prAgama ke anukUla hai, kyoMki prathamAnuyoga svayaM dvAdazAMgarUpa jinavANI kA eka abhinna aMga hai / dvAdazAMga ke 12veM dRSTivAda aMga ke 5 bheda haiM-parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvagata, cuulikaa| inameM se pUrvagata ke 14 bheda haiM jinameM se 10vAM vidyAnuvAdapUrva hai jisameM aMguSThaprasenA Adi 700 alpavidyA tathA rohiNI Adi 500 mahAvidyAoM kA svarUpa sAmarthya mantra, tantra, pUjA-vidhAna Adi kA tathA siddhavidyAoM kA phala aura antarikSa, bhauma, aMga, svara, svapna, lakSaNa, vyanjana, chinna ina ATha mahAnimittoM kA varNana hai (dekho-rAjavAtika adhyAya 1 satra 20 kI TIkA meM vAtika 12) -pdai. ga. 5-1-78/VIII/ zAntilAla jaina roTa tIja vrata vidhAna zaMkA-roTa tIja vrata kA kyA vidhAna hai ? samAdhAna-bhAdoM sudI tIja ko upavAsa karake caubIsa tIrthaMkaroM ke 72 koThe kA maMDala mAMDakara tInacaubIsI pUjA-vidhAna kareM aura tInoM kAla 108 jApa ( om hrIM bhUtavartamAnabhaviSyatkAlasambandhIcaturviMzatitIrthakarebhyo namaH) isa maMtra ko jpeN| rAtri kA jApa karake bhajana va dharmadhyAna meM kAla bitaaveN| isa prakAra tInavarSa taka yaha vrata kara, pIche udyApana kreN| udyApana karane ke samaya tIna-caubIsI kA maNDala mAMDakara bar3A vidhAna pUjana kareM aura pratyeka prakAra ke upakaraNa tIna-tIna zrI jinamaMdirajI meM bheMTa kreN| caturvidha saMgha ko cAra prakAra kA dAna deveN| zAstra likhAkara baaNtteN| yaha roTa tIja vrata kA vidhAna hai| isako triloka tIja vrata bhI kahate haiN|' -jaM. saM. 29-1-59/V/ ghA. lA. jaina, alIgar3ha-TaoNka zubha muhUrta meM kArya karanA. mithyAtva nahIM hai| zaMkA-yAtrA Adi ke prasthAna ke samaya dina va tithi Adi kA vicAra kara prasthAna karanA kyA mithyAtva hai? samAdhAna-mAtrA Adi ke liye zubha dina-tivi-muhUrta meM prasthAna karanA cAhiye / ataH isakA vicAra mithyAtva nahIM hai| sagrantha ko guru mAnanA, rAgIdvaSI asaMyamI ke dvArA banAI haI pustakoM ko, jinameM ekAnta kA poSaNa ho, dharma zAstra mAnakara svAdhyAya karanA, dayA meM varma na mAnanA yaha saba to mithyAtva hai, kintu muharta vicAra mithyAtna nahIM hai| -ja.ga. 11-7-66/IX/kastUracanda 1. pratavidhAnasaMgraha 106 bhI draSTavya hai|
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 698 ] yajJopavIta zaMkA- kyA jainabandhu ke lie yajJopavIta dhAraNa karanA anivArya hai ? yadi hai to kisa avasthA meM ? aura dhAraNa karane ke kyA-kyA niyama haiM ? [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra samAdhAna - zrI mahApurANa parva 30 zloka 104 se 122 meM yajJopavIta ke sambandha meM likhA hai garbha se AThaveM varSa meM bAlaka kI upanIta ( yajJopavIta dhAraNa ) kriyA hotI hai| isa kriyA meM kezoM kA muNDana, vratabandhana tathA mojibandhana kI kriyAeM kI jAtI haiN| prathama hI jinAlaya meM jAkara bAlaka jinendradeva kI pUjA karatA hai, phira usa bAlaka ko vrata dekara usakA mojibandhana kiyA jAtA hai arthAt usakI kamara meM mUMja kI rassI bA~dhI jAtI hai| usa bAlaka ko coTI rakhanI cAhie, sapheda dhotI- dupaTTA pahananA cAhie vaha bAlaka vrata ke cihnasvarUpa yajJopavIta dhAraNa karatA hai, usa samaya yaha brahmacArI kahalAtA hai| vidyAdhyayana ke pazcAt vaha sAdhAraNa vratoM kA to pAlana karatA hai, parantu adhyayana ke samaya jo vizeSa vrata le rakhe the, unakA parityAga kara detA hai| usake madya, mAMsa, madhu, pA~ca udambara phaloM tathA hiMsA Adi pA~ca sthUla pApoM kA tyAga jIvana paryanta rahatA hai / - saM. 10-5-56 / VI / A. so. bArAM yajJopavIta zrAgamAnukUla hai yajJopavIta - 14 mArca 1657 ke jainasaMdeza meM zrI mohanalAla kI zaMkA kA samAdhAna karate hue paM0 nAthUlAlajI pratiSThAcArya iMdaura ne saMkSepa meM itanA likha diyA thA ki 'yajJopavIta saMskAra mahApurANa Adi zAstroM meM batAyA hai / yajJopavIta ratnatraya kA cihna hai / pratiSThA meM indra kI dIkSAvidhi meM isako AbhUSaNa mAnA hai / ' 20 jUna 1957 ke jainasaMdeza meM zrI baMzIdhara jaina ema. e. zAstrI kA isa samAdhAna ke viSaya meM eka lekha prakAzita huA hai jisameM yajJopavIta anAvazyaka batAte hue yaha likhA hai ki 'mahApurANa mAtra meM jo yajJopavIta kA ullekha milatA hai vaha vaidika saMskAroM kA prabhAvamAtra hai / granthakartA ne samaya kI AvazyakatA dekhate hue isakA ullekhamAtra kara diyA hai| mahApurANa meM ise cakravartI bharata ke pUchane para bha0 RSabhadeva se pApa sUtra kahalAkara niSedha kara diyA hai|' isa lekha ke viSaya meM adhika na likhakara kevala itanA hI likhanA paryApta samajhatA hU~ ki 'mahApurANa' meM yajJopavIta ko pApasUtra kahA ho aisA mere dekhane meM nahIM aayaa| zAstrIjI ne bhI sarga va zloka saMkhyA Adi kA ullekha nahIM kiyaa| mahApurANa sarga 39 meM sajjAti nAma kI pahalI kriyA kA kathana karate hue zrI bhagavajjinasena ne zloka 94 va 95 va 117 meM isa prakAra kahA hai- sarvajJadeva kI AjJA ko pradhAna mAnanevAle vaha dvija jo maMtrapUrvaka sUtra dhAraNa karatA hai vahIM usake vratoM kA cihna hai, vaha sUtra dravya va bhAva ke bheda se do prakAra kA hai ||14|| tInalAra kA jo yajJopavIta hai vaha usakA dravyasUtra hai aura hRdaya meM utpanna hue samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrarUpI guraNoM se banA huA jo zrAvaka kA sUtra hai vaha usakA bhAvasUtra hai ||6|| 'hama loga svayaM ke mukha se utpanna hue haiM isaliye devabrahma haiM aura hamAre vratoM kA cihna zAstroM meM kahA yaha pavitra sUtra arthAt yajJopavIta hai // 117 // ' mahApurANa sarga cAlIsa meM bhI isaprakAra kahA hai 'tadanantara gaNadharadeva ke dvArA kahA huA vratoM kA cihnasvarUpa aura mantroM se pavitra kiyA huA sUtra arthAt yajJopavIta dhAraNa karanA caahie| yajJopavIta dhAraNa karane para vaha bAlaka dvija kahalAne lagatA hai / 158 / jisakA yajJopavIta ho cukA hai aise bAlaka ke lie zira kA cihna (muNDana) vakSa:sthala kA cihna yajJopavIta, kamara kA cihna-mUMja kI rassI aura jAMgha kA cihna sapheda dhotI ye cAra
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 699 prakAra kA cihna dhAraNa karanA caahie| inakA nirNaya pahale ho cukA hai / / 166 / / jo loga apanI yogyatA ke anusAra talavAra Adi zastroM ke dvArA, syAhI arthAt lekhanakalA ke dvArA, khetI aura vyApAra ke dvArA apanI AjIvikA karate haiM aise saddaSTi dvijoM ko vaha yajJopavIta dhAraNa karanA cAhie // 167 / jisake kula meM kisI kAraNa se doSa laga gayA ho aisA puruSa bhI jaba rAjA Adi kI sammati se apane kula ko zuddha kara letA hai taba yadi usake pUrvaja dIkSA dhAraNa karane ke yogya kula meM utpanna hue hoM to usake putra, pautra Adi saMtati ke lie yajJopavIta dhAraNa karane kI yogyatA kA kahIM niSedha nahIM hai // 168-169 / / jo dIkSA ke ayogya kula meM utpanna hue haiM tathA nAcanA, gAnA Adi vidyA aura zilpa se apanI AjIvikA karate haiM aise puruSoM ko yajJopavIta Adi saMskAroM kI mAjJA nahIM hai // 170 / / kintu aise loga yadi apanI yogyatAnusAra vrata dhAraNa kareM to unake yogya yaha cihna ho sakatA hai ki ve saMnyAsamaraNa meM eka dhotI phneN||171|| yajJopavIta dhAraNa karanevAle puruSoM ko mAMsarahita bhojana karanA cAhie, apanI vivAhitA kula-strI kA hI sevana karanA caahie| anArambhI hiMsA kA prabhakSya tathA apeya padArthoM kA parityAga karanA cAhie // 172 / / isaprakAra jo dvija vratoM se pavitra haI atyanta zuddha vRtti ko dhAraNa karatA hai usake vratacaryA kI pUrNa vidhi samajhanI caahie|" isa mahApurANa Agama ke ukta zlokoM dvArA zAstrIjI kI saba bAtoM kA uttara ho jAtA hai| ukta Agama meM yaha kahIM para nahIM kahA gayA hai ki yajJopavIta kA vidhAna vaidika-saMskAroM ke prabhAva meM Akara kiyA jArahA hai| kintu sarga 40 zloka 158 meM 'gaNadharadeva dvArA kahA huA vratoM kA cihna' aisA likhA hai| kyA usa samaya ke vItarAgI nimrantha muni bhI kisI bAta ko apane mana se likha kara aura aisA likha deM ki yaha gaNadharadeva dvArA kahA haA hai| yadi mahApurANa ke kartA AcArya ke viSaya meM zAstrIjI aisA vicAra sakate haiM to anya AcAryoM ke viSaya meM bhI aisA vicAra ho sakatA hai| isaprakAra koI bhI grantha prAmANika nahIM tthhregaa| pramANa do prakAra kahe haiM eka pratyakSa dUsarA parokSa / parokSapramANa 'smRti, pratyabhijJAna, tarka, anumAna aura Agama' pAMca prakAra kA hai| arthAt Agama bhI pramANa hai ( parIkSAmukha ) / mahApurANa Agama hone se svayaM pramANa hai| ekapramANa dUsarepramANa kI apekSA nahIM karatA, kyoMki aisA mAnane para anavasthA kA prasaMga AtA hai| Na ca pamANaM pamANaMtaramavekkhade, annvsthaapsNgaado| SaTkhaMDAgama 14, patra 350, 507 / mahApurANa grantha mahAn dvArA racita hai usake kathana ke viSaya meM apramANatA kI AzaMkA karanA ucita nahIM hai| zrI vIrasena svAmI ne svayaM Agama kA pramANa de-dekara apane kathana ko siddha kiyA hai / ataH yajJopavIta ke viSaya meM mahApurANa Agama kA pramANa hI paryApta hai, anya pramANa dene kI koI AvazyakatA nahIM hai| 'yadi kahA jAya ki yukti viruddha hone se yaha Agama hI nahIM hai, to aisA kahanA zakya nahIM hai, kyoMki jo yukti sUtra ke viruddha ho vaha vAstava meM yukti hI nahIM hai / isake atirikta apramANa ke dvArA pramANa ko bAdhA bhI nahIM pahu~cAyI jA sakatI, kyoMki vaisA hone meM virodha hai / ' ( SaTkhaMDAgama pustaka 12, pRSTha 399-400) -janasaMdeza 1/8/57 jainadharma DaoNkTarI par3hane kI sammati nahIM detA zaMkA-DaoNkTarI par3hanA aura karanA cAhie yA nahIM isameM jainadharma kyA sammati detA hai ? samAdhAna-DAkTarI par3hane meM meMr3haka Adi jIvita ( jindA ) jAnavaroM ko cIranA par3atA hai jisameM saMkalpI hiMsA hotI hai / jainadharma ahiMsAmayI hai| sva aura para donoM kI hiMsA kA tyAga 'ahiMsA' hai| zrAvaka
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : yadyapi sarvathA hiMsA kA tyAga nahIM kara sakatA, kintu use saMkalpI hiMsA kA tyAga to avazya karanA cAhie / binA saMkalpI hiMsA kA tyAga kiye koI bhI manuSya 'jana' kahalAne kA adhikArI nahIM hai / DAkTarI par3hane meM saMkalpI hiMsA hotI hai, ataH jainadharma DAkTarI par3hane kI sammati kaise de sakatA hai ? yadi binA saMkalpI hiMsA ke DAkTarI par3hanA saMbhava ho to merI samajha meM DAkTarI par3hane va karane meM koI hAni nahIM hai| -jai. saM. 8-1-59/V) pra.ca. jUna, damoha kaunaso hiMsA kisa guNasthAna taka hotI hai ? zaMkA-hiMsA ke cAra bheda haiN| unameM se kisa guNasthAna taka kaunasI hiMsA hotI hai ? spaSTa kreN| samAdhAna-trasa saMkalpI hiMsA caturtha guNasthAna taka ho sakatI hai| prAraMbhI, udyogI tathA virodhI hiMsA paMcama guNasthAna taka hotI hai / -palAcAra 5-12-75/ ja. lA. jana, bhINDara dravyAhiMsA tathA bhAvahiMsA zaMkA-halavAI, DAkTara, kasAI athavA jaghanya zUdra inameM vizeSa hiMsaka kauna hai ? yahiMsA tathA bhAvahiMsA kI apekssaa| samAdhAna-halavAI, DAkTara aura kasAI ina tInoM meM vizeSa hiMsaka kasAI hai, kyoMki saMkalpI hiMsA karatA hai| halavAI aura DAkTara ke vyavasAya meM yadyapi hiMsA hotI hai kintu vaha saMkalpI hiMsA nahIM hai| yadi halavAI aura DAkTara bhI saMkalpI hiMsA karate haiM to ve bhI kasAI ke tulya ho jaayeNge| kahA bhI hai 'Arambhe'pi sadA hiMsAM sudhIH sAGkalpikI tyajet / ghnato'pi karSakAduccaiH pApo'ghnannapi dhIvaraH // 52 // sAgA. dharmA. adhyAya 2 arthAta-mAMsa prApti prAdi hetuoM se maiM ise mAratA hU~ isa buddhi kA nAma saMkalpa hai| aise saMkalpa pUrvaka honevAlI hiMsA ko saMkalpI hiMsA kahate haiN| sudhI zrAvaka kRSi prAdi karma meM pravRtti karate samaya bhI saMkalpI hiMsA kAmadeva tyAga kreN| machalI ko mArane ke liye tatpara dhIvara yadyapi sAkSAt mAra nahIM rahA parantu mArane ke saMkalpa nahita hai. isaliye vaha prArambha meM pravRtta kisAna se adhika pApI hai ( ukta zloka kI TIkA ) ataH bhAvahiMsA kI apekSA kasAI ke vizeSa hiMsA hai| dravyahiMsA kI apekSA halavAI ke adhika hiMsA kI sambhAvanA hai| bhAvahiMsA pariNAmoM para nirbhara hai, ataH DAkTara va halavAI meM se kisa ke bhAvahisA adhika hai yaha nizcita rUpa se nahIM kahA jA sktaa| 'jaghanyazadra' se kyA prayojana hai, samajha meM nahIM AyA ataH isa viSaya meM kucha nahIM kahA jA sktaa| -jaM. saM. 19-2-59/V/ . kIrtisAgara cUhe para jhapaTatI huI billI ko cUhe se dUra karanA cAhie zaMkA-billI ne cUhA pakar3A yA usa para vAra karane ko jhapaTI aura use khAne ke liye udyata huii| lekina abhI cUhA marA nahIM hai / isa samaya dayAlu evaM ahiMsA upAsaka jana ko kyA karanA cAhiye ? jabaki eka jAnakI jAna jA rahI hai aura dUsarI ora billI kA mukhya udarapoSaNa usase china jAne kA kAraNa banatA hai|
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 701 samAdhAna-isa samaya to vaha dayAlu jana evaM ahiMsA upAsaka nicalI bhUmikA meM hai arthAta zrAvaka hai usake kaSAya atyanta maMda na hone ke kAraNa vaha cUhe kI jAna bacAne kA prayatna karegA, kintu prayatna karatA huA bhI athavA cUhe ko chur3A lene para isa kArya meM ahaMbuddhi nahIM karatA, kyoMki isa prakAra dayA kArya nahIM karane ke bhAva mithyAtva ke udaya meM hote haiM / ahiMsA dharma kA vAstavika upAsaka mithyAdRSTi nahIM hotaa| billI dUdha va anna ke dvArA apanI udarapUrti kara sakatI hai / ataH cUhe ko chur3Akara anna Adi dvArA billI kI udarapUrti ho jAne se ahiMsA kA pAlana hotA hai / -pa. saM. 12-6-58/V/ ko. gha. jAna, kizanagar3ha ahiMsA zaMkA-kisI jIva ko bacAyA to hiMsA huI yA ahiMsA ? samAdhAna-ahiMsAmayI dharma hai / dayAmUlaka dharma hai| isa prakAra dharma ke lakSaNa se jJAta hotA hai ki prANI mAtra para dayA ahiMsA hai / kahA bhI hai pavitrIkriyate yena, yenabodhriyate jagat / namastasmai dayAyi, dharmakalpADighrapAya vai||-jnyaanaarnnv 10.1 jo jagat ko pavitra kare, saMsAra ke duHkhI prANiyoM kA uddhAra kare, use dharma kahate haiM / vaha dharma dayAmUlaka hai aura kalpavRkSa ke samAna prANiyoM ko manovAJchita sukha detA hai, aise dharmarUpa kalpavRkSa ke liye merA namaskAra hai| sattve sarvatracittasya dayAvaM dyaalvH| dharmasya paramaM mUlamanukampAM pracakSate ||-yshstilk0 pR0 323 sarva prANimAtra kA citta dayA ( dayA se bhIga jAnA ) hone ko anukampA kahate haiN| dayAlu puruSoM ne dharma kA parama mUla kAraNa anukampA kahA hai| jIva dayA arthAt jIva ko bacAnA zrAvaka kA dharma hai kintu isa dayA meM ahaMkAra nahIM honA caahie| kyoMki jIva ke bacane meM mUla kAraNa jIva kI Ayu hai| yadi jIva kI Ayu hI samApta ho gaI to use bacAne meM koI bhI samartha nahIM hai / anya prANI to usa jIva ke bacane meM bAhya nimitta mAtra hai| yaha anukampA bhAva yadyapi puNyabandha kA kAraNa hai tathApi paramparA mokSa kA kAraNa hai| isa sambandha meM 'samayasAra' meM 'bandha adhikAra' bhI dekhanA caahie| -jeM.ga. 11-1-62/VIII/. jovoM ko mArane se hiMsA hotI hai| yaha bhagavAna ko dezanA hai zaMkA-kAnajI bhAI jIvoM ke mArane meM koI hisA nahIM smjhte| ve kahate haiM ki jIva aura zarIra donoM pRthaka-pRthaka svataMtra vravya haiN| taba donoM ko alaga-alaga kara dene meM hiMsA kaisI? isase kyA pratidina lAkhoM jIvoM ko mAranevAle aneka bar3e-bar3e kasAIkhAnoM meM jo jIva mAre jAte haiM una mAranevAle kasAiyoM ko bhI hiMsA karane kA pApa nahIM laganA caahie| phira to dhIvara kasAI Adi ko pApI nahIM samajhanA caahie| kyA kAnajI bhAI kA yaha mata digambara jainadharma ke anusAra hai ?
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna - jIva cetana hai, amRrtika, avinAzI hai / zarIra acetana ( jar3a ) hai / mUrtika va vinAzI hai / isa prakAra lakSaNa bheda se yadyapi jIva aura zarIra donoM pRthak-pRthak dravya haiM, kintu donoM kA anAdikAla se paraspara baMdha ho rahA hai / isa baMdha ke kAraNa hI jIva kA lakSaNa yaha kahA gayA hai - 'indriyaprAraNa, balaprANa, AyuprANa va ucchvAsaprANa ina cAra prANoM ke dvArA jo jItA thA, jItA hai aura jIvegA vaha jIva hai / ' ( bRhad dravyasaMgraha gAthA 3 ) jIva ke mArane meM ina prANoM kA ghAta hotA hai aura pramattayoga hone se mAranevAle ke prANoM kA bhI ghAta hotA hai ataH jIva ke mArane meM hiMsA hai / samayasAra gAthA 46 kI TIkA meM zrI amRtacandra sUri ne kahA bhI hai'paramArthanaya jIva ko zarIra se bhinna kahatA / usakA hI ekAnta kiyA jAya to trasa, sthAvara jIvoM kA ghAta ni:zaMkapane se karanA siddha ho jAyagA / jaise bhasma ke mardana karane meM hiMsA kA prabhAva hai usI taraha una jIvoM ke mArane meM bhI hiMsA siddha nahIM hogI, kintu hiMsA kA abhAva ThaharegA taba una jIvoM ke ghAta hone se baMdha kA bhI abhAva ThaharegA / ' zrI paM0 jayacandajI ne bhI vizeSArtha meM kahA- aisA ekAntarUpa vastu kA svarUpa nahIM hai / avastu kA zraddhAna, jJAna, AcaraNa mithyA pravastu rUpa hI hai / isalie vyavahAra kA upadeza nyAyaprApta hai / isa taraha sthAdvAda kara donoM nayoM kA virodha meTa zraddhAna karanA samyaktva hai / " 702 ] isa uparyukta Agama pramANa se siddha ho gayA ki jIvoM ke mArane meM hiMsA hai| ghIvara kasAI Adi jitane bhI hiMsaka jIva haiM ve saba pApI haiM / ekAntapakSa grahaNa kara jIvoM ke mArane meM hiMsA kA prabhAva kahanA digambara jaina Agama anukUla nahIM hai / katA hai ? - jai. saM. 23-10-58 / V / i. lA chAbar3A, lazkara bhAva ahiMsA kA sAdhana dravya ahiMsA hai| zaMkA- bhAvahiMsA ke tyAga se hI karmabandha ruka jAtA hai, phira dravyahiMsA ke tyAga kI kyA Avazya samAdhAna - dravya hiMsA kA tyAga bhAvahiMsA ke tyAga kA sAdhana hai, ataH dravyahiMsA ke tyAga kI AvazyakatA hai / pravacanasAra gA. 229 kI TIkA meM kahA bhI hai "cidAnandaikalakSaNa nizcayaprANarakSaNabhUtA rAgAdivikalpopAdhirahitA yA tu nizcayanayenAhiMsA tatsAdhakarUpA bahiraGgaparajIvaprANavyaparopaNa nivRttirUpA dravyAhiMsA ca sA dvividhApi tatra yuktAhAre sambhavati / yastu tadviparItaH sayuktAhAro na bhavati / kasmAditi cet ? tadvilakSaNabhUtAyA dravyarUpAyA hiMsAyA sadbhAvAditi / " cidAnanda eka lakSaNarUpa nizcayaprANa kI rakSAbhUta rAgAdi vikalparUpa upAdhi na hone denA so bhAvagrahiMsA hai tathA isakI sAdhanarUpa bAhara meM para- jIvoM ke prANoM ko kaSTa dene se nivRtta rahanA so dravya ahiMsA hai / yogya AhAra meM donoM ahiMsA kA pratipAlana hotA hai / jo isake viruddha AhAra hai vaha yogya AhAra nahIM hai, kyoMki usameM dravya ahiMsA se vilakSaNa dravyahiMsA kA sadbhAva hotA hai / padamhi sAmaraddha, chedo samaNassa kAyaceTThamhi / jAyada javi tassa puNo AloyaNapuvviyA kiriyA // 211 // pravacanasAra TIkA- yadi samyagupayuktasya zramaNasya prayatnasamAkhyAyA kAyaceSTAyAH kathaMcid bahiraGgacchevo jAyate tadA tasya sarvathAntaraM gacchedavajitatvAdAlocanapUrvikayA kriyayaiva pratikAraH /
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 703 gAthArtha - sAdhu ke sAvadhAnI pUrvaka kI jAne vAlI kAyaceSTA (azana, zayana, sthAna, vihAra Adi kriyA ) dvArA yadi cheda ( prANIghAta ) hotA hai to usa sAdhu ko AlocanA pUrvaka kriyA karanA cAhiye / TIkArtha-yadi bhalIbhA~ti upayukta zramaraNa ( sAdhu ) ke prayatnapUrvaka kAyaceSTA meM ( uThane baiThane, calane, bhojana Adi meM ) kathaMcit saMyama kA bahiraMga cheda ( jIva ghAta ) hotA hai, to vaha sarvathA antaraMga cheda ( bhAvahiMsA ) se rahita hai, isalie AlocanA pUrvaka kriyA se hI usa bahiraMgacheda ( dravyahiMsA ) kA pratikAra hotA hai / je tasakAyA jIvA pumvuddiTThA Na hiMsiyavvA te / eiMdiyA viNikkArakheNa paDhamaM vayaM vRlaM // 209 // vasu zrAva. jo sajIva pahale batalAye gaye haiM, unheM nahIM mAranA cAhie aura niSkAraNa ( binA prayojana ) ekendriya jIvoM ko bhI nahIM mAranA caahie| yaha pahalA sthUla ahiMsANuvrata hai / saMkalpAtkRtakAritamananAdyogatrayasyacarasattvAn / na hinasti yattadAhuH sthUlavadhAdviramaNaM nipuNAH // 53 // ratna. bhAva. mana, vacana, kAya tInoM yogoM ke dvArA kRta, kArita, anumodanA se sajIvoM ko saGkalpa se nahIM mAranA hiMsA aNuvrata hai / isa prakAra ArSa granthoM meM dravyahiMsA ke tyAga ko ahiMsA vrata kahA gayA hai / - jai. ga. 2-11-72 / VII / rozanalAla hoTala ke bhojana, tathA pArTI Adi se dUra hI rahanA cAhie zaMkA-yadi dharma kA AcaraNa karate samaya paristhiti se kucha truTiyA~ upasthita huI to kyA karanA cAhiye, jaise pravAsa meM hoTala kA bhojana yA pAnI pInA, pArTI meM yA dAvata meM ajainoM ke sAtha bhojana karanA / samAdhAna - yadi hoTala Adi meM tathA pArTI Adi meM bhojana karane kA tyAga hai to apane niyama ko tor3anA nahIM cAhiye | ajJAnatA yA pramAda ke kAraNa niyama meM koI doSa laga gayA ho to usako prAyazcitta dvArA zuddha kara lenA cAhiye / yadi niyama nahIM hai to bhI hoTala Adi meM bhojana karanA ucita nahIM hai / azuddha bhojana se mana apavitra rahatA hai / kahA bhI hai 'jaisA khAve anna vaisA hove mn|' pravAsa meM bhojana sAtha lejAyA jA sakatA hai / phalAhAra va mevA ( Dry fruits ) khAkara do cAra dina rahA jA sakatA hai| bhune hue cane zrAdi kA bhI upayoga kiyA jA sakatA hai / pArTI yA dAvata se bacanA cAhie yadi aisA prasaMga nA hI jAve to vahA~ para bhI phala va mevA hI lene cAhie, channA apane sAtha rakheM, jisase chAna kara pAnI pI liyA jAve / -jai. saM. 10-4-58 / VI / 3. ca. devarAja, doula AhAra pAnI kI anupasevyatA zaMkA- yadi chanA huA zuddha pAnI, zuddha AcaraNavAlA koI harijana bhAI yA brAhmaNa bhAI deve to dharma ke nAte grahaNa karanA ucita hai yA nahIM ? samAdhAna-zuddha AcaraNa vAlA brAhmaNa yadi chanA huA zuddha pAnI de to grahaNa karane meM koI doSa nahIM hai / zUdra ke saMbaMdha meM di0 jaina Agama kI AjJA pAlanA ucita / nimna bAteM bhI vicAraNIya haiM / ( 1 ) gaU
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : prAdi pazuoM kI uttama nasla ke liye uttama jAti ke sAMDa Adi kI prAvazyakatA hotI hai| vartamAna meM bhArata sarakAra ne uttama nasla ke sAMDa Adi hara eka jile va tahasIla meM rakkhe haiM jisase uttama nasla kI gaU prAdi kI utpatti ho| sahAranapura meM ghor3oM kA sarakArI rimAuMTa Dipo hai| usameM una ghor3e aura ghor3I kA milAna nahIM karAyA jAtA jo sAta pIr3hI ( Pedigrees ) se yA usase kama se phaMTe hue haiM, kyoMki inake mela se uttama nasla kA ghor3A utpanna nahIM hogaa| isa prakAra yaha siddha huA ki raja va vIrya jisase zarIra banatA hai, kA asara jIva ke vicAroM para par3atA hai| (2) eka kSatriya ke raNa meM jAte samaya pariNAmoM meM kucha kAyaratA A gaI, usane apanI mAtA se pUchA ki merA janma kisake vIrya se haA hai| mAtA ne uttara diyA ki terA janma to tere pitA ke vIrya se hI hamA hai| kintu jaba tU baccA thA aura rone lagA thA to eka bAra dhAya ne tujhe cupa karane ke lie apanA diyA thaa| usa dUdha ke kAraNa tere pariNAmoM meM kAyaratA AI hai| isase spaSTa hai ki dhAya ke dUdha kA kitanA asara ucca kulI ke pariNAmoM para pdd'aa| (3) vIra abhimanyu ne cakravyuha kI racanA garma avasthA meM sIkhI thI isase yaha siddha hotA hai ki mAtA pitA ke vicAroM kA asara bacce ke vicAroM para par3atA hai| (4) saMmati kA bhI asara pariNAmoM para par3atA hai| (5) eka nagara ke manuSya krUra pariNAmI the| kAraNa kI jAMca karane para jJAta huA ki nagara ke AsapAsa kasAI khAne (Slaughter house ) haiM isIliye isa nagara ke manuSya Rra pariNAmI hote haiN| isa prakAra kSetra kA asara bhI pariNAmoM para par3atA hai| ataH jinakA janma ucca kulIna strI-puruSoM ke rajovIrya se na huA ho, jinakA khAna-pAna uttama na ho, jinakI saMgati va nivAsasthAna (kSetra ) uttama na ho aise jIvoM ke pariNAma uttama nahIM ho sakate, unake hAtha kA bhojana yA jala nahIM grahaNa karanA caahiye| ucchiSTa bhojana, azuddha bhUmi meM paDayA bhojana, mlecchAdikani kara spAbhojana va pAna, aspRzya zUdra kA lAyA jala, zadrAdika kA kiyA bhojana, ayogya kSetra meM gharacA bhojana, mAMsa bhojana karanevAle kA bhojana, nIcakUla ke gRhani meM prApta bhayA bhojana jalAdika anupasevya hai| (bhagabatI ArAdhanAsAra, pR0 675) / -jaM. saM. 10-4-58/VI/ u. ca. devarAja, doula dezavrata prathama pratimAdhArI anyAya va amakSyasevana nahIM karatA zaMkA-ratnakaraNDa zrAvakAcAra zloka 137 meM jo lakSaNa pahalI pratimA kA diyA hai, usake anusAra usameM anyAya aura abhakSya ke sevana kA tyAga nahIM aataa| taba kyA isa matAnusAra anyAya aura abhakSya kA sevana pahalI pratimA meM sambhava hai ?
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [705 samAdhAna-ratnakaraNDa zrAvakAcAra zloka 84 meM kahA hai ki 'jinacaraNau shrnnmpyaatH|' jisane jinendra bhagavAna ke caraNoM kI zaraNa lelI hai vaha abhakSya kA sevana nahIM krtaa| zloka 137 meM kahA hai ki pahalI pratimA vAle ke paJcaparameSThiyoM ke caraNa hI zaraNa hai ( paJcagurucaraNazaraNa:). to vaha abhakSya kA sevana kaise kara sakatA hai arthAta nahIM kara sakatA / pahalI pratimA vAlA ( saMsArazarIrabhoganiviNNaH ) saMsAra, zarIra aura bhogoM se virakta hotA hai| jo anyAya aura abhakSya kA sevana karatA hai, vaha saMsAra zarIra aura bhogoM meM rata hotA hai, virakta nahIM hotA hai| ataH pahalI pratimA vAlA anyAya va abhakSya kA sevana nahIM karatA hai| -jaM. ga. 27-7-72/IX/ ra. lA. jaina, meraTha pApa kA ekadeza tyAga hI aNuvrata hai zaMkA-kyA pApa kA tyAga aura aNuvrata meM koI antara nahIM hai ? yadi hai to kyA ? samAdhAna-pApa kA ekadeza tyAga azuvrata hai aura sakaladeza tyAga mahAvata hai / kahA bhI hai / "deshsrvtonnumhtii|" mokSazAstra 7/2 pApa ke ekadeza tyAga aura aNuvrata meM koI antara nahIM hai| -Ne. ga. 16-12-71/VII/ sulatAnasiMha tiyaMca ke dezasaMyama zaMkA-kyA kacchapa, maccha jIva ko paMcama guNasthAna tIna antamuhUrta kama eka koTipUrva pramANa taka raha sakatA hai ? usa samaya unakA mAMsAhAra hotA hai yA kyA AhAra hotA hai ? samAdhAna-maccha kacchapa jIvoM ko paMcama guNasthAna tIna antarmuhUtaM kama eka koTi pUrva taka raha sakatA hai| kahA bhI hai-"mohakarma kI 28 prakRtiyoM kI sattAvAlA eka mithyA / 28 prakRtiyoM kI sattAvAlA eka mithyAdRSTi manuSya yA tithaMca mara kara saMjJI paMcendriya paryAptaka sammUrchana tiyaMca maccha-kacchapa meMr3hakoM Adi meM utpanna huA, sarva laghu antarmuhUrta dvArA sarva paryAptiyoM se paryApta ho [1] vizrAma le [2] vizuddha hokara ke [3] saMyamAsaMyama ko prApta huaa| isa prakAra Adi ke tIna antarmuhUtoM se kama pUrva koTi pramANa saMyamAsaMyama paMcama guNasthAna kA kAla hotA hai" dhavala pR. 350 ye jIva trasahiMsA ke tyAgI hote haiM ataH inake mAMsAhAra nahIM hotaa| vahAM para hone bAlI vanaspati mAdi se apanI bhUkha miTA lete haiN| -jaM. ga. 25-1-62/VII/ gha. lA. seThI, khuraI tiyaMca ke aNuvrata zaMkA-aNavata manuSya tathA tiyaMca grahaNa karate haiM taba tiyaMca parigrahaparimANavata meM kyA maryAdA karatA hogA? manuSya pAnI chAna kara asa kI rakSA kara jala pItA hai taba tiyaMca pAnI kaise chAnatA hogA aura usa kI kaise rakSA karatA hogA? asa rUpI mAMsa AhAravAlA jala tithaMca zrAvaka kaise pItA hogA? samAdhAna-aNuvratI tithaMca bAhya padArtha meM mUrchA ko sImita karake parigrahaparimANa aNuvrata kA pAlana karatA hai| tiyaMcoM ke bhI bAhya padArthoM meM mUrchA hotI hai anyathA tiyaMcoM ke nirgranthatA kA prasaMga A jaaygaa|
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 706 ] / paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / dalamalA huA jala tathA sUrya kI dhUpa se taptAyamAna jala ko aNuvatI tiryaca pItA hai, kapar3e ke dvArA jala chAnanA tiyaMca ke liye zakya nahIM hai| zrI pArzvapurANa meM kahA bhI hai aba hastI saMjama sAdhe, trasa jIva na bhUla virAdha / samabhAva chimA ura Ana, ari mitra barAbara jAne / kAya kasi indrI daMDe, sAhasa dhari proSadha maMDe / sUkhe tRNa pallava bhaccha, paramadita mAraga gaccha / hAthIgana Dohyo pAnI, so pIvai gajapati jnyaanii| dekhe bina pA~va na rAkhe, tana pAnI paMka na mAkhe / nija zola kabhI nahIM khovaM, hathinI vizi bhUla na jove / upasarga sahai atibhArI, duryAna taje duHkhakArI // -ja.saM. 23-5-57/jana svA. ma., kucAmana anatI samakitI manuSya tathA dezasaMyamI tithaMca "zrAvaka" nahIM haiM zaMkA-caturthaguNasthAnI zrAvaka hai yA nahIM aura paMcamaguNasthAnI tithaMca bhI zrAvaka hai yA nahIM ? samAdhAna-zrAvaka pada kA isaprakAra artha hai 'abhyupetasamyaktvaH pratipannANavato'pi pratidivasaM yatibhyaH sakAzAtsAyanAmAgAriNAM ca sAmAcAroM zRNotIti dhAvakaH / " arthAta-jo samyaktvI aura aNuvatI hone para bhI pratidina sAdhunoM se gRhastha aura muniyoM ke prAcAradharma ko sune vaha zrAvaka kahalAtA hai| kahIM para 'zrAvaka' zabda kA artha isaprakAra kiyA gayA hai "zraddhAlutAM zrAtizRNoti zAsanaM, vIne vapedAzu vRNoti darzanam / kRtatvaM puNyAni karoti saMyama, taM zrAvakaM prAharamIvicakSaNAH / / artha-jo zraddhAlu hokara jaina zAsana ko sune, dIna-janoM meM artha kA vapana kare arthAt dAna de, samyagdarzana ko dhAraNa kare, sukRta aura puNya ke kArya kare, saMyama kA AcaraNa kare use vicakSaNamana zrAvaka kahate haiN| zrI pacanandi-paMca-vizatikA meM bhI isaprakAra kahA hai "tamyagdRgabodha cAritra tritayaM dharma ucyate / muktaH panthA sa eva syApramANa pariniSThitaH // 2 // sampUrNa dezabhedAbhyAM sa ca dharmodvidhAbhavet / Adyo bhede ca nirgranthA dvitIye gRhiNaH sthitAH // 4 // devapUjA gurupAstiH svAdhyAyaH sNymstpH| dAnaJceti gRhasthAnAM SaTa karmANi dine dine // 7 // dezavratAnusAreNa saMyamo'pi niSevyate / gRhasthairyena tenaiva jAyate phalavad vratam // 22 // " artha-samyagdarzana, samyagjJAna, samyakacAritra ina tInoM ke samudAya ko dharma kahate haiM tathA pramANa se nizcita yaha dharma hI mokSa kA mArga hai||| 2 // aura vaha ratnatrayAtmaka dharma sarvadeza tathA ekadeza ke bheda se do prakAra kA hai| usameM sarvadezadharma kA to nigrantha muni pAlana karate haiM aura ekadeza dharma kA gRhastha pAlana karate
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 707 haiM // 4 // jinendra deva kI pUjA, nirgrantha guruoM ko sevA, svAdhyAya, saMyama, tapa aura dAna ye chahakarma gRhasthoM ko pratidina karane ke haiM // 7 // dharmAtmA gRhasthoM ko ekadezavrata ke anusAra saMyama bhI avazya pAlanA cAhie jisase unakA kiyA huA vata phalIbhUta hove // 22 // yahA~ para gRhasthI zabda se abhiprAya paJcamaguNasthAnavartI kA hai| aura paJcamaguNasthAnavartI gRhasthI ko hI zrAvaka saMjJA hai / "zrAvaka to paMcamaguNasthAnavartI bhae hoya hai" mokSamArga prakAzaka adhyAya 8, patra 402 ( sastI grnthmaalaa)| zrAvakadharma meM gyAraha pratimA haiN| prathama pratimAvAlA 'darzana zrAvaka' kahalAtA hai usakA svarUpa isaprakAra hai paMcubarasahiyAI parihare iya jo satta visaNAI / sammattavisuddhamaI so daMsaNasAvao bhaNio // 205 / / vasu. zrAvakAcAra artha-samyagdarzana se vizuddha hai buddhi jAkI aisA jo jIva pA~ca udumbara phala sahita sAtoM hI vyasanoM kA syAga karatA hai, vaha darzana zrAvaka kahA gayA hai // 57 / / "bahutasasamaNNidaM jaM majjaM maMsAdiNididaM dadhvaM / joNa ya sevavi NiyamA so daMsaNa sAvao hovi / / 228 // svAmIkArtikeyAnuprekSA artha-bahata vasa jIvani ke ghAtakari tathA tinakari sahita jo madirA tathA ati nindanIka jo mAMsa Adi dravya tini jo niyama teM na seve so darzana zrAvaka hai| ina saba Agama pramANoM se yaha siddha hai ki caturthaguNasthAnavartI arthAt avrata samyagdRSTi kI zrAvaka saMjJA nahIM hai| paMcamaguNasthAnavartI tiryaMca kI bhI zrAvaka saMjJA nahIM hai, kyoMki vaha gRhastha nahIM hai| paMcamaguNasthAnavartI manuSya kI zrAvaka saMjJA hai| yadi yaha kahA jAve ki pAkSika zrAvaka pravratI hai phira bhI usako zrAvaka saMjJA hai| so yaha ThIka nahIM hai pAkSika kA bheda sarvaprathama zrI jinasena AcArya ne kiyA hai aura isakA svarUpa isaprakAra kahA hai "tatra pakSo hi jainAnAM kRtsana-hiMsA vivarjanam / maitrI-pramoda kAruNya mAdhyasthairUpavRhitam // 146 // " mahApurANa sarga 39 artha-maitrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyasthabhAva se vRddhi ko prApta huaa| samasta hiMsA kA tyAga karanA jainiyoM kA pakSa kahalAtA hai / ahiMsAvata meM anya cAra vrata bhI A gaye ( dekho puraSArthasiddhayupAya ) ataH pAkSika zrAvaka bhI avratI nahIM hai / -jainasandena 16-5-57/.../ ratanalAla kaTAriyA; kekar3I aspaya' zUdra aNuvratI ho sakatA hai zaMkA-aspaye zUdra vrata kahA~ taka aura kisa maryAdA se dhAraNa karatA hai ? samAdhAna-rAyacandra graMthamAlA se prakAzita zrI pravacanasAra pRSTha 305 para dIkSAgrahaNa yogya varNavyavasthA kA kathana karate hue gAthA 15 meM 'vaNNesu tIsu ekko' kA artha zrI jayasena AcArya ne isaprakAra kiyA hai 'varNeSu viSvekaH brAhmaNa, kSatriya, vaizyavarNeSvekaH' arthAt brAhmaNa, kSatriya aura vaizya ye tIna varNa vAle dIkSA grahaNa ke yogya haiN| prAyazcittacUlikA gAthA 154 meM 'kAru zUdra ke do bheda, bhojya aura abhojya tathA unameM se bhojya zadra ko kSullaka vrata denA cAhiye', aisA likhA hai| isakI saMskRta TIkA meM isaprakAra kahA hai-'jinake hAtha kA anna-pAna brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra khAte haiM, unheM bhojya kAru kahate haiN| inase viparIta prabhojya kAru jAnanA cAhie /
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 708 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : kSallaka vrata kI dIkSA bhojya kAruoM meM hI denA cAhiye, abhojya kAra meM nhiiN|" prataH abhojyakAru jaina muni yA kSullaka vrata dhAraNa nahIM kara sakatA, kintu pA~ca pApoM kA eka deza tyAga kara aNuvrata pAlana kara sakatA hai| -je.ga. 18-6-64/IX/ bra. lAbhAnanda svastrI sevana meM bhI pApa to hai hI , zaMkA----svadArAsaMtoSavAdhArI ko kyA svastrI ke bhoga karane meM pApa nahIM hai? samAdhAna-svastrI ke sAtha sambhoga karane meM pApa avazya hai, kintu usase anantaguNA pApa para-strIsevana meM hai| yadi svastrI ke sevana meM pApa na hotA to saptama pratimA meM zrAvaka ke aura mahAvratoM meM muni ke strI mAtra ke sAtha sambhoga kA kyoM tyAga hotA / maithunAcaraNe mUr3ha niyante jantukoTayaH / yonirandhrasamutpannA liMgasaMghaprapIDitAH / / 21 / / jAnArNava sarga 13 ___artha-he mUr3ha ! yonirandhra meM asaMkhyAta karor3a jIva hote haiN| striyoM ke sAtha maithuna sevana karane se unake yoni rUpa chidra meM utpanna hue asaMkhyAta karor3a jIva liGga ke AghAta se pIr3ita hokara marate haiM / hisyante tilanAlyAM taptAyasi vinihite tilA yadvat / bahavo jIvA yonI himyante mathune tadvat // 108 // puruSArtha siddhi upAya artha-jisa prakAra tiloM kI nalI meM tapta lohe ke DAlane se tila naSTa hote haiM, isI prakAra maithuna ke samaya yoni meM bhI bahuta se jIva marate haiN| "ghAe ghAe asNkhenjaa|" arthAta-liMga ke pratyeka AghAta meM asaMkhyAta karor3a jIva marate haiN| saMjadadhammakahA vi ya uvAsayANaM sdaarsetoso| tasavahaviraIsikkhA thAvaraghAdo ti NANumado // jayadhavala pu. 1 pR. 105 saMyamI janoM kI dharma kathA bhI upAsakoM ke svadArAsantoSa aura prasavadhavirati kI zikSArUpa hotI hai, ataH usakA yaha abhiprAya nahIM ki sthAvara ghAta kI yA svastrI ramaNa kI anumati dI gaI ho| tAtparya yaha hai ki saMyama rUpa kisI bhI upadeza se nivRtti hI iSTa rahatI hai, usase phalita honevAlI pravRtti iSTa nhiiN| -jaM. ga. 10-8-72/IX/ ra. lA. jaina, meraTha pratimA grahaNa karanA manuSyoM meM hI sambhava hai zaMkA-kyA manuSya hI pratimA dhAraNa kara sakate haiM ? zeSa gatiyoM ke jIva pratimA dhAraNa nahIM karate haiM? samAdhAna-manuSya hI pratimA dhAraNa kara sakate haiN| samyagdarzana ke 25 doSoM kA tyAga, niraticAra saptavyasana-tyAga tathA aSTa mUla guNa dhAraNa karanA; yaha prathama pratimA meM pAlanIya hotA hai| -patAcAra 5-12-75/--../na. lA. jaina, bhINDara
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] vrata- pratimA rAga kA mApa nahIM, vItarAgatA kA mApa hai zaMkA- hindI Atmadharma naM0 151 ke pRSTha 250 para likhA hai- 'pratimA kitanI hai ? vrata kitane haiM ? isaprakAra mAtra zubharAga se ajJAnI jinadharma kA mApa nikAlate haiN| vrata, pratimA Adi kA zubharAga ho jinadharma haiaisA laukika jana tathA anyamati mAnate haiM, kintu lokottara aise jaina mata meM aisA nahIM mAnate / ' kyA vrata vA pratimA yA vItarAgatA kA mApa hai ? isako samajhAne kI kRpA kreN| zubha rAga kA mApa samAdhAna - hindI AtmadhamaM ke lekhaka mahodaya ne kisa apekSA se uparyukta vAkya likhe haiM aura kyA abhiprAya rahA hogA isakA vicAra na karake isa samAdhAna meM mUla zaMkA 'kyA vrata va pratimA zubharAga kA mApa hai yA vItarAgatA kA' para zrAgamapramANa sahita vicAra kiyA jAvegA / 'vrata' kA lakSaNa isaprakAra hai [ 706 hisAnRtaste yA brahmaparigrahebhyo virativrataM // 1 // mokSazAstra adhyAya sAta / artha - hiMsA, asatya, corI, abrahma aura parigraha se nivRtta honA vrata hai / ye hiMsA, asatya, corI, abrahma aura parigraha, pA~ca hone para bhI eka hiMsA meM garbhita ho jAte haiM, kyoMki ina pA~coM ke dvArA AtmapariNAma (svabhAva) kA ghAta hotA hai ( puruSArtha siddhayupAya gAthA 42 ) / rAgAdi bhAvoM kI utpatti honA hiMsA hai ( pu0 si0 gAthA 44 ) ataH rAgAdi se virata ( viramaNa, nivRtta ) honA vrata hai / rAgAdi se nivRtta honA rAga kA mApa kaise ho sakatA hai vaha to vItarAgatA kA mApa hai / hiMsAdi arthAta rAgAdi se sarvadeza nivRtta honA muni dharma hai aura ekadeza virati zrAvakadharma hai / dharma cAritra ke bheda haiM aura cAritra AtmA kA svarUpa hai / samayasAra ke TIkAkAra zrI amRtacandra sUri ne siddhayupAya grantha meM isaprakAra kahA hai cAritaM bhavati yataH samastasAvadyayogapariharaNAt / sakalakaSAyavimukta vizadamudAsInamAtmarUpaM tat // 39 // hisAto'nRtavacanAtsteyAdabrahmataH parigrahataH / kArasyaikadeza viratezcAritraM jAyate dvividham // 40 // nirataH kAsyaMnivRttau bhavati samayasAra - bhUto'yaM / yAtvekadezavira tiniratastasyAmupAsako bhavati // 41 // artha - kyoMki samasta pApa yukta yogoM ke tyAga se sampUrNa kaSAyoM se rahita, nirmala udAsInatArUpa cAritra hotA hai ataH vaha AtmA kA svarUpa hai ||39|| hiMsA, asatya vacana, corI, kuzIla bhora parigraha se sarvadeza aura eka deza tyAga hone para cAritra do prakAra kA hotA hai ||40|| usa sarvadeza nivRtti ( tyAga ) meM lavalIna yaha muni zuddhopayoga svarUpa meM AcaraNa karane vAlA hotA hai aura ekadeza virati meM lagA huA upAsaka ( zrAvaka ) hotA hai ||41 || isa prakAra hiMsA Adi pA~ca pApoM se ekadeza virati ( gyAraha pratimA rUpa ) zrAvakadharma va sampUrNa viratarUpa munidharmaM cAritra hone ke kAraNa zrAtmasvarUpa hai / ataH pratimA yA vrata AtmasvarUpa hone ke kAraNa rAga kA mApa kaise ho sakate haiM ? ye to vItarAgatA ke mApa haiM, kyoMki AtmasvarUpa vItarAgatA hai / isa bAta ko bhI ratnakaraNDa zrAvakAcAra meM isaprakAra kahA hai ye donoM puruSArtha --
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ 710 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : mohatimirApaharaNe darzana-lAbhAdavApta-saMjJAnaH / rAgadveSa-nivRtyai caraNaM pratipadyate sAdhuH // 47 // rAgadvaSanivRtta hisAdi-nivartanA kRtAbhavati / anapekSitArthavRttiH kaH puruSaH sevate napatIn // 48 // hisAnatacauryebhyo maMthanasevA parigrahAbhyAM ca / pApapraNAlikAbhyo viratiH saMjJasya cAritram // 49 // artha-darzanamoharUpa timira ko dUra hote saMte samyagdarzana kA lAbha teM prApta bhayA hai samyagjJAna jAke aisA sAdhU arthAt nikaTa bhavya rAgadveSa kA prabhAva ke athi cAritra aMgIkAra kare hai| 47 // rAgadveSa ke abhAva teM hiMsAdi kA abhAva hoya hai // 48 // hiMsA, asatya, caurya, maithuna, parigraha; ye pApa prAvane ke panAlA haiM inase virati (virakta) honA so cAritra ( vrata ) hai // 46 // isaprakAra zrI samantabhadrAcArya ne bhI hiMsA Adi pA~ca pApoM se virati (vrata) ko cAritra kahakara rAgadveSa ke prabhAva ke liye aMgIkAra karanA kahA hai| zloka 137 meM prathama pratimA ke zrAvaka kA svarUpa batalAte hae ( 'saMsAra-zarIra-bhoganiviNNaH' pada diyA hai arthAta prathama pratimA dhAraka zrAvaka "nirantara saMsAra, zarIra aura indriyoM ke bhoga te virakta hoya hai| ina Agama pramANoM se siddha hai ki 'vrata va pratimA vIta. rAgatA kA mApa hai na ki rAgadveSa kaa| yadi yahA~ para koI yaha tarka kare ki 'samayasAra gAthA 264 meM ahiMsA Adi vratoM ko baMdha kA kAraNa kahA hai aura gAyA 105 meM 'rAgI jIva kama hai' aisA kahA hai ataH ahiMsA Adi vrata rAga haiN|' to aisA tarka ucita nahIM hai, kyoMki samayasAra gAthA 264 meM vratoM ko puNyabaMdha kA kAraNa nahIM kahA hai kintu yaha kahA hai ki-jo vratoM meM adhyavasAna karatA hai vaha puNya bAMdhatA hai| arthAt 'adhyavasAna' ko baMdha kA kAraNa kahA hai| gAthA 271 ko TIkA meM zrI amRtacandrAcArya ne 'adhyavasAna' kA lakSaNa isaprakAra kahA hai-svapara kA aviveka ho ( bhedajJAna na ho) taba jIva kI adhyavasiti mAtra ( mithyA pariNati, mithyA nizcaya honA) adhyavasAna hai|' samayasAra gAthA 190 meM Asrava kA hetu adhyavasAna kahA aura adhyavasAna kA lakSaNa mithyAtva, prajJAna, avirata va yoga kahA hai| mokSazAstra meM bhI mithyAtva, avirata, pramAda, kaSAya va yoga ko baMdha kA kAraNa kahA hai (adhyAya 8 sUtra 1) / kisI ne bhI vrata ko Asrava yA baMdha kA kAraNa nahIM kahA hai| vrata se to avirata saMbaMdhI mAnava rukakara saMvara ho jAtA hai| mithyAtva ke udaya ke abhAva meM 16 prakRtiyoM kA; anantAnubaMdhI kaSAya ke abhAva meM 25 prakRtiyoM kA, apratyAkhyAnAvaraNIyakaSAya ke abhAva meM ekadeza vrata ho jAne para 10 prakRtiyoM kA aura pratyAkhyAnAvaraNIya ke abhAva meM sarvadeza (muni ) vrata hone para 4 prakRtiyoM kA Asrava va baMdha rukakara saMvara ho jAtA hai aura vratoM ke prabhAva se dezasaMyamI va sakala saMyamI ke pratisamaya asaMkhyAtaguNI nirjarA hotI rahatI hai| (SaTkhaMDAgama pR0 7 va 10 va 12 ) / anyatra bhI kahA hai sammattaM dezavayaM mahavvayaM taha jao kasAyANaM / ede saMvara NAmA jogA-bhAvo tahacceva // 95 // svAmi kArtikeyAnuprekSA artha-samyaktva, dezavrata, mahAvrata, kaSAyani kA jItanA tathA yoganikA abhAva ete saMvara ke nAma haiN| bhAvArtha-pUrva mithyAtva, avirata, pramAda, kaSAya, yogarUpa pAMca prakAra Asrava kahA thA, tinakA rokanA so hI saMvara hai| avirati kA abhAva ekadeza to dezavirata viSa hoya aura sarvadeza pramattaguNasthAna virSa bhayA tahA~ avirata kA saMvara bhyaa| (paM0 jayacandajI kRta bhASA TIkA )
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 711 vadasamidI guttIo dhammANupehA parisahajao / cArittaM bahabheyA NAyabbA bhAvasaMvara-visesA // 35 // vRhad dravyasaMgraha artha-vrata, samiti, gupti, dharma, anuprekSA, parISahajaya aura bahata prakAra kA cAritra ye saba bhAvasaMbara ke bheda jAnane cAhie / / 3 / / isa gAthA meM bhI zrI nemicandra siddhAMtadeva ne vrata ko bhAvasaMvara kahA hai| vItarAgarUpa pariNAma hI bhAvasaMvara ho sakate haiM ataH vrata bhAvasaMvararUpa hone se vItarAgatA kA mApa hai| yadi vrata ko rAga kA ko bhAvasaMvara kI bajAya bhAva Asrava mAnanA par3egA aura bhAva Asrava mAnane se upayukta pAgama se virodha aavegaa| isaprakAra ina uparyukta AgamoM se yaha spaSTa hai ki baMdha kA kAraNa adhyavasAya hai vrata nahIM haiN| vrata to saMvararUpa hone se vItarAgatA ke dyotaka haiM, rAga ke dyotaka nahIM haiM / ata: vrata vItarAgatA ke mApa ho sakate haiM, rAga ke mApa nahIM ho skte| yadi yahA~ koI yaha AzaMkA kareM ki mokSazAstra meM vratoM ko pUNyAsrava kA kAraNa kahA hai to usa para pratizaMkA kI jA sakatI hai ki-mokSazAstra adhyAya 6 sUtra 21 meM samyaktva ( samyagdarzana ) ko devAyu ke prAsrava kA kAraNa bhI to kahA hai| vAstava meM vrata ( cAritra ) yA samyaktva ( samyagdarzana ) Asrava ke kAraNa nahIM hai yadi samyagdarzana va cAritra Asrava ke kAraNa ho jAveM to saMvara nirjarA va mokSa kina pariNAmoM se hogA? ataH samyaktva va vrata to saMvara, nirjarA va mokSa ke sAdhana athavA bhAvasaMvara nirjarA evaM mokSarUpa haiN| samyaktva va vrata ke hote saMte jo kaSAya va yoga hotA hai vaha rAga va yoga mAnava ko kAraNa hai| samyaktva va vrata ke sAtha kaSAya va yoga kahA~ para hotA hai isa kA khulAsA isaprakAra hai| samyagdRSTi jIva asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna se lekara ayogikevalI ( caudahaveM ) guNasthAna taka hote haiM (SaTkhaMDAgama pustaka 1 pRSTha 396 sUtra 145 ) vratI arthAt saMyatajIva pramattasaMyata (chaThe ) guNasthAna se lekara ayogikevalIguNasthAna taka hote haiM ( SaTakhaMDAgama pu0 1 pRSTha 374 sUtra 124 ) / asaMyata samyagdaSTi guNasthAna se lekara sUkSmasAmparAya ( dasaveM) guNasthAna taka kaSAya kA udaya rahatA hai aura upazAMtamoha, kSINamoha va sayogikevalI guNasthAnoM meM yoga rahatA hai ataH samyagdarzana va saMyama ( vrata ) ke sAtha honevAle kaSAya va yoga athavA mAtrayoga ke kAraNa sayogI terahaveM guNasthAna taka Asrava hotA hai| samyaktva va vrata Asrava ke kAraNa na hote hue bhI yoga va kaSAya kI saMgati se Asrava ke kAraNa kaha diye jAte haiM arthAt mokSazAstra meM kaha diye gaye haiN| zrI amRtacandra AcArya ne bhI puruSArthasiddhayupAya meM isaprakAra kahA hai jitane aMzoM meM samyagdarzana va cAritra hai utane aMzoM meM baMdha nahIM hai jitane aMzoM meM rAga hai utane aMzoM meM baMdha hai| yoga se pradezabaMdha hotA hai kaSAya se sthitibaMdha hotA hai| darzana va cAritra na yogarUpa haiM, na kaSAyarUpa haiN| samyaktva aura cAritra ke hote hae tIrthakara va AhAraka kA baMdha yoga va kaSAya se hotA hai| (gAthA 212, 213, 214, 215 va 218) yadi vata saMvara ke kAraNa haiM prAstrava ke kAraNa nahIM haiM to samAdhizataka zloka 83 va 84 meM avatoM ke samAna batoM ke chor3ane kA upadeza kyoM diyA? aisA prazna hone para usakA uttara isa prakAra hai-samAdhizataka meM batoM ke vikalpa ke chor3ane kA upadeza hai| vatoM ke vikalpa ko bhI upacAra se 'vata' zabda se saMketa kara dete haiN| ataH ukta zloka 83 va 85 meM 'vrata zabda se abhiprAya vratoM ke vikalpa kA hai| rAgAdi kI nivRtti vrata hai aura vata bhAvasaMbara hai| jaisA ki Upara Agama pramANa dvArA siddha kiyA jA cukA hai| phira aise lakSaNa vAle vrata ko choDane kA upadeza vItarAgI AcArya kaise de sakate haiM ? kyoMki vrata to mokSamArga haiN| vata ko chaDAnA arthAta mokSamArga ko chur3AnA hai|
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 ) [paM. ratanacanda jaina mukhtAra / zrI mokSamArgaprakAzaka meM hiMsAdi tyAga ke viSaya meM isa prakAra kahA hai-'je jIva hita bahita ko jAne nAhIM, hiMsAdi kaSAya kAryanivirSa tatpara hoya rahe haiM, tinako jaise ve pApa kAryani ko chor3i dharmakArya viSa lAge tase upadeza diyaa| tAko jina dharma AcarNa karane ko sanmukha bhae, te jIva gRhasthadharma kA vidhAna suni prApatai jaisA dharma sadhai taisA dharma sAdhana viSa lAge haiN| aise sAdhana teM kaSAya maMda ho hai| tAke phala te itanA ho hai, jo kugati virSa duHkha na pAve ara sugati virSe sukha pAvai / aise sAdhana te jinamata kA nimitta banayA rhe| tahA~ tattvajJAnaprApti honI hoya to hoya jAya bahari jIvatattva ke jJAnI hoya kara caraNAnayoga ko abhyAse hai tina ko e sarva AcaraNa apane vItarAgatA bhAsa haiM / ekadeza vA sarvadeza vItarAgatA bhaye aisI zrAvaka aisI muni dazA hoya hai|' isa prakAra zrAvakavata yA muni vrata bItarAgabhAva ke mApa haiM rAgabhAva ke mApa nahIM haiM / -gai.saM. 22 va 29-5-58/VI/lA. zivaprasAda dUsarI pratimA meM vratoM kA pAlana sAticAra yA niraticAra zaMkA-dUsarI vrata pratimA vAlA bAraha vratoM ko kyA niraticAra pAlegA? samAdhAna-dUsarI pratimA vAle zrAvaka ko bAraha vratoM kA niraticAra pAlana karanA caahie| yadi koI aticAra laga jAya to turanta prAyazcita dvArA usa doSa ko dho DAlanA caahie| -je.ga. 14-12-72/VII/ kamalAdevI dezasaMyata ke svalpanidAna sambhava hai zaMkA-mokSa zAstra adhyAya 7 sUtra 18 meM niHzalyo vratI, kahA hai kintu adhyAya 9 sUtra 34 meM nidAna ArtadhyAna dezavirata ke kahA hai / jisake nidAna hai usake sUtra 18 ke anusAra vrata kaise sambhava haiM ? samAdhAna-isa prakAra kI zaMkA kA uttara tattvArthavRtti TIkA meM isa prakAra diyA gayA hai "dezaviratasyApi nidAnaM na syAt sazalyasya atitvAghaTanAt / athavA svalpa nivAnazasyenANuvatitvAvirodhAt dezaviratasya caturvidhamapyAtaM saMgacchata eva / " zalyavAle ke vratapanA ghaTita nahIM hotA hai ataH dezavirata ke nidAna prArtadhyAna nahIM hotA hai| athavA svalpa nidAna zalya kA aNuvrata se virodha nahIM hai, ataH dezavirata ke cAroM prakAra ke ArtadhyAna kI saMgati baiTha jAtI hai| -jeM. ga. 1-1-76/VIII/ ............... tIrthaMkaroM ke dezasaMyama yathAkAla niyama se ho jAtA hai zaMkA-tIrthakara aNuvrata grahaNa karate haiM yA sIdhA mahAvrata lete haiM ? zrI pArzvanAtha bhagavAna kI jayamAla meM ATha varSa kI avasthA meM aNuvrata kA kathana hai / samAdhAna-sabhI tIrthaMkaroM ke apanI ATha varSa kI Ayu ke pazcAt aNUvata grahaNa ho jAtA hai| uttara purANa ke 53kheM parva meM kahA bhI hai
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 713 svAyurAdhaSTa varSebhyaH sarveSAM parato bhavet / uditASTakaSAyANAM tIrtheSAM dezasaMyamaH // 35 // pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ina pATha kaSAyoM kA udaya to naSTa nahIM huA hai| kintu anantAnubandhI aura apratyAkhyAnAvaraNa ina ATha kaSAyoM kA udayaabhAva ho jAne se sabhI tIrthaMkaroM ke apanI prAya ke prArambhika ATha varSa ke pazcAt deza saMyama ho jAtA hai| isa pASaM vAkya se tIrthaMkaroM ke aNuvrata kI siddhi ho jAtI hai, kyoMki aNuvrata ke binA deza saMyama nahIM ho sktaa| -jaM. ga. 13-1-72/VII/ ga. ma. sonI zrAvaka khetI kara sakatA hai zaMkA-ahiMsA aNuvrata bAlA zrAvaka khetI Adi tathA anya vyApAra kaise kara sakatA hai, kyoMki inameM mahAraMbha va sa hiMsA hotI hai / khetI Adi meM bhAvahiMsA va drayahiMsA donoM hotI haiM ? samAdhAna-zrAvaka saMkalpI hiMsA kA tyAgI hai / udyogI, AraMbhI va virodhI hiMsA kA usake tyAga hisA dvadhA proktA'raMbhAnAraMbhajatvatodakSaH / gRhavAsato nivRtto dhApi trAyate tAM ca // 6/6 // gRhavAsasevanarato maMda kaSAyaH prvRttitaarNbhaa:| AraMbhajAM sa hiMsA zaknoti na rakSitu niyatam // 6/7 // amita. zrAva. artha-hiMsA do prakAra kI hai (1) prArambha janita (2) anArambha janita / gRhavAsa se nivRtta muni to donoM prakAra kI hiMsA kA tyAga kare hai| gRhavAsa ke sevane meM rata zrAvaka maMdakaSAya se AraMbha kare haiM, isaliye Arambha-janita hiMsA kA tyAga karane ko samartha nahIM hai| khetI Adi ke prArambha meM jo trasahiMsA hotI hai zrAvaka usakA tyAgI nahIM hai| -jeM. ga. 25-12-69/VIII/ro. lA. nana _ [adhastana pratimAdhArI ] paMcamaguNasthAnavartI yuddha meM lar3a sakatA hai zaMkA-kyA paMcamaguNasthAnavartA yuddha meM lar3atA bhI hai ? dezasaMyamI kaise lar3a sakate haiM ? samAdhAna-apane deza va dharma kI rakSA hetu paMcamaguNasthAnavartI zrAvaka yuddha meM lar3a sakatA hai, kyoMki vaha virodhI hiMsA kA tyAgI nahIM hai| vaha to mAtra saMkalpIhiMsA kA tyAgI hai| -patAcAra 15-11-75/ ja. lA. jana, bhINDara sAmAyika kAla meM zrAvaka ke mahAvatoM kA upacAra zaMkA-sarvArtha siddhi graMtha adhyAya 7 sUtra 21 meM sAmAyika ke kAla meM zrAvaka ke mahAvrata kahe haiN| kyA cauthe guNasthAna vAlA mahAvratI ho sakatA hai ? yadi savastra ke mahAvata ho sakate haiM to savastra ke mukti bhI siddha ho jAyagI?
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna - sAmAyika meM sthita zrAvaka ke sUkSma aura sthUla donoM prakAra ke hiMsA Adi pApoM kA tyAga ho jAne se yadyapi mahAvrata kahA hai tathApi yaha kathana upacAra se hai, kyoMki usake mahAvrata ko pAta karane vAlI pratyAkhyAnarUpa cAra kaSAyoM kA udaya pAyA jAtA hai ( sarvArthasiddhi adhyAya 7 sUtra 21 ) / 714 ] jisa samaya taka vastra Adi utArakara kezaloMca Adi karake guru se munidIkSArUpa mahAvrata grahaNa nahIM karatA usa samaya taka vaha puruSa mahAvratI nahIM ho sakatA / yadyapi vastra Adi paradravya hai tathApi mahAvrata ke lie unakA tyAga anivArya hai kyoMki, vastra Adi kA bhAva asaMyama ke sAtha avinAbhAvI sambandha hai ( dhavala pu. 1 pU. 333 ) / samayasAra gAyA 263 285 kI TIkA meM zrI amRtacandra AcArya ne kahA hai ki 'paradravya hI AtmA ke rAgAdi bhAvoM ke nimitta haiM aura aisA hone para yaha siddha huA ki AtmA rAgAdi kA akAraka hI hai| tathApi jaba taka nimittabhUta paradravya kA pratikramaNa tathA pratyAkhyAna nahIM karatA taba taka naimittikabhUta rAgAdibhAvoMkA pratikramaNa tathA pratyAkhyAna nahIM karatA / ' ataH vastrAdi ke tyAga kiye binA, mahAvrata nahIM ho sakate aura jaba mahAvrata nahIM ho sakate to mokSa kaise ho sakatA hai ? arthAt nahIM ho sakatA jo bAhya nimitta kAraNoM ko akicitkara mAnate haiM unake mata se vastra Adi kA tyAga kiye binA bhI mokSa ho jAtA hai| jinake Ajanma se ye saMskAra rahe haiM ki savastra mukti hotI hai kyoMki paradravya akiMcitkara hai, va Aja bhI pUrva saMskAra vaza nimittakAraNoM ko akicitkara kahakara mAtra AtmayogyatA se hI mukti mAnate haiM / caughe guNasthAna vAle ke sAmAyika ke samaya bhI sAtavAM guNasthAna nahIM ho sakatA hai, kyoMki usake apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNakaSAya kA udaya pAyA jAtA hai aura ina donoM kaSAyoM kA udaya AtmA ke saMyamabhAva kA ghAtaka hai / sAmAyika ke samaya bAtacIta nahIM karanI cAhie zaMkA- sAmAyika ke samaya dhAvaka ko bAta karanI cAhie yA nahIM ? kyoMki avalambana se zrAvaka kA mana sthira raha sakatA hai / - jaM. ga. 12-12-63 / 1X / prakAzacanda samAdhAna - sAmAyika ke samaya dhAvaka ko bAtacIta nahIM karanI caahie| usa samaya mana, vacana, kAya ko sthira rakhanA cAhiye / bAta karane se mana, vacana va kAya sthira nahIM rahate haiM / ataH sAmAyika ke samaya mauna rahanA caahie| kahA bhI hai Avazyake malakSepe pApakArye ca dAntivat / maunaM kurvItazazvadvA, bhUyo vAgdoSavicchide // ( sA. dha. a. 4 / 38 ) vamana kI taraha sAmAyika Adi chaha Avazyaka karmoM meM, malamUtra ke kSepaNa karane meM, pApakAryoM meM ( maithunAdika meM ), tathA snAna va bhojana meM mauna rakhe athavA vacana sambandhI bahuta se doSoM ko dUra karane ke lie nirantara hI mauna kare / mana ko sthira rakhane ke lie avalambana kI AvazyakatA hai, kyoMki Avaka kA mana binA avalambana ke sthira nahIM raha sakatA hai| gRhastha ko sadAkAla bAhya Abhyantara parigraha parimitarUpa se rahate haiM tathA zrArambha bhI
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 715 aneka prakAra ke hote haiM / gRhasthoM ko ghara ke kitane hI vyApAra karane par3ate haiM / jaba vaha gRhastha apane netra banda karake dhyAna karane baiThatA hai taba usake sAmane ghara ke karane yogya saba vyApAra A jAte haiN| nirAlamba dhyAna karane vAle gRhastha kA cita kabhI sthira nahIM rhtaa| kahA hai jo bhaNai ko vi evaM asthi gihatthANaNiccalaM jhANaM / suddhaca NirAlaMbaNa muNaiso Ayamo jaiNo // 382 // bhAvasaMgraha yadi koI puruSa yaha kahe ki gRhasthoM ke bhI nizcala, nirAlamba aura zuddha dhyAna hotA hai to samajhanA cAhie ki isa prakAra kahane vAlA puruSa muniyoM ke zAstroM ko nahIM maantaa| gRhastha ko mana sthira karane ke liye paMcaparameSThiyoM ke vAcaka zabdoM kA tathA paMca parameSThiyoM ke svarUpa kA Alambana lenA caahiye| kahA bhI hai paNatIsa solachappaNaca udugamegaM ca javahajjhAeha / parameTThivAcayANaM aNNaM ca guruvaeseNa // 49 // vR. dra. saM. / / paMcaparameSThiyoM ke kahane vAle jo paiMtIsa, solaha, chaha, pA~ca, cAra, do aura eka akSararUpa maMtrapada haiM, unakA jApya karo aura dhyAna kro| inake sivAya anya jo maMtrapada haiM unheM bhI guru ke upadeza nusAra japo aura dhyaavo| sAmAyika ke samaya 'arihanta prAdi padoM kA uccAraNa karate samaya arihanta Adi ke svarUpa kA cintavana karanA caahie| jo arihanta kA svarUpa hai so hI merA svarUpa hai / isa mora bhI lakSya rakhanA caahie| -gai. saM. 10-10-57/.../bhA. dha jana, tArAdevI paMcama pratimA zaMkA-paMcama pratimAdhArI kacce pAnI se snAna kara sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna-ratnakaraNDadhAvakAcAra zloka 141 tathA svAmikAtikeyAnuprekSA gAthA 379-381 meM paMcama pratimAvAle ko sacitta bhakSaNa kA niSedha kiyA hai, snAna kA niSedha nahIM kiyA hai| phira bhI vratoM kI vRddhi ke lie paMcama pratimAghArI ko pracitta jala se snAna karanA ucita hai| -. ga. 11-1-62/VIII/ .............. phaloM kA acittIkaraNa zaMkA-sijAye binA kyA mAtra garma kara dene se phala Adi acitta ho jAte haiM ? samAdhAna-phala prAdi ko acitta karane ke liye sijAne kI koI AvazyakatA nahIM hai / garma kara dene se bhI acitta ho jAte haiN| pAMcavIM pratimA sacitta tyAga pratimA hai| ataH cauthI pratimA se uparAMta phala Adi sacitta nahIM grahaNa karane cAhie / indriya vijaya ke liye sacitta tyAga ati Avazyaka hai / -. ga. 3-10-63/IX/ maganamAlA chaThI pratimA kA nAma rAtribhojana-tyAga yA divAmaithuna tyAga zaMkA-zrAvaka ko chaThI pratimA meM rAtri bhojana kA tyAga batalAyA gayA hai aura kahIM kahIM divasa mathuna syAga bhI batalAyA hai| rAtri bhojana tyAga tathA divasa maithana tyAga kA paraspara kyA saMbandha hai ?
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : samAdhAna-zrAvaka kI chaThI pratimA ke do nAma haiM (1) rAtri bhojana tyAga (2) divasa maithuna tyAga / ataH ina donoM nAmoM kI apekSA se chaThI pratimA ke do prakAra ke svarUpa kA kathana pAyA jAtA hai| bAvaka ke abhakSya kA tyAga hotA hai / usa abhakSya ke tyAga meM rAtri bhojana tyAga ho jAtA hai| mAMsa ke tyAga se bhI rAtribhojana kA tyAga ho jAtA hai| hisA-tyAga meM bhI rAtri bhojana tyAga gabhita hai| ata: chaThI pratimA meM rAtri bhojana tyAga na batalAkara divasa maithuna tyAga batalAyA gayA hai| kyoMki sAtavIM brahmacarya pratimA meM mathuna kA sarvathA tyAga kiyA jAtA hai| rAta meM svayaM bhojana karane kA tyAga to pUrva meM hI ho gayA thaa| chaThI pratimA meM kArita aura anumodana kA bhI tyAga ho jAtA hai| isaliye isakA nAma rAtri bhojana tyAga pratimA rakhA gayA hai| kahA bhI hai "Na ya bhujAvadi aNNaM Nisi-viramao so have bhojjo // 382 // ( svA. kA. a.) isake artha meM zrI paM0 kailAzacandrajI ne likhA hai-rAtri meM khAdya, svAdya, lehya aura peya cAroM hI prakAra ke bhojana ko svayaM na khAnA aura na dUsare ko khilAnA rAtri bhojana tyAga pratimA hai| vaise rAtri bhojana kA tyAga to pahalI-dUsarI pratimA meM hI ho jAtA hai, kyoMki rAta meM bhojana karane se mAMsa khAne kA doSa lagatA hai| rAta meM jIva jantuoM kA bAhulya rahatA hai aura teja se teja rozanI hone para bhI unameM dhokhA ho jAtA hai, ataH trasajIva ghAta bhI hotA hai| parantu yahA~ kRta aura kAritarUpa se cAroM hI prakAra ke bhojana kA tyAga niraticArarUpa se hotA hai| chaThIpratimAvAlA zrAvaka rAtri meM mehamAna riztedAra Adi ko bhI bhojana nahIM kraayegaa| yadi ghara kA / anya koI bhojana karA detA hai to usakI anumodanA nahIM kregaa| isaliye chaThI pratimA kA nAma rAtribhukti tyAga rakhA gayA hai| chaThI pratimA ke do nAma hone meM koI bAdhA bhI nahIM hai| dharmadhyAna ke dUsare bheda ke bhI do nAma haiM eka upAyavicaya dUsarA apAyavicaya / samyagdarzana ke pAMcaveM aMga ke do nAma haiM upagRhana aura upavRhaNa / -jaM.ga. 18-12-69/VII/ balavantarAya brahmacArI saMjJA kisakI ? zaMkA-jainAgamAnusAra brahmacArI saMjJA kaunasI pratimAdhArI ko hotI hai ? samAdhAna-brahmacArI ke pAMca bheda haiM-1. upanaya brahmacArI-gaNadhara sUtra ko dhAraNa kara Agama kA abhyAsa karate haiM phira gRhastha dharma svIkAra karate haiM / 2. avalamba brahmacArI-kSullaka kA rUpa dhAraNa kara zAstroM kA abhyAsa karate haiM phira gRhastha avasthA dhAraNa kara lete haiN| 3. adIkSA brahmacArI-brahmacArI bheSa ke binA pAgama kA abhyAsa karate haiM phira gRhastha dharma meM nirata ho jAte haiN| 4. gUr3ha brahmacArI-kumAra avasthA meM muni hI Agama kA abhyAsa kara baMdhuvarga ke kahane se tathA parISaha sahana na hone se athavA rAjA kI prAjJA se muni dIkSA chor3a gRhastha meM rahane lagate haiM / 5. naiSThika brahmacArI-samAdhigata, sira para coTI kA liMga, ura ( chAtI ) para gaNadhara matra kA liMga, lAla yA sapheda khaMDa vastra va kopIna, kaTi, liMga, snAtaka, bhikSAvRtti, jina pUjA meM tatpara rahate haiM (cAritrasAra pR0 42 ) /
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [717 sAtavI pratimA brahmacarya pratimA hai ataH sAtavI pratimA se brahmacArI saMjJA hai| nicalI pratimA vAloM ko bhI jinhoMne Ajanma brahmacarya vrata grahaNa kara liyA hai aura gRha nirata haiM unako bhI upacAra se brahmacArI kahate haiM / -jaM. ga. 27-6-63/IX-X/ mo. lA. seThI rAjyasaMcAlana ke yogya pratimA zaMkA-dezavatI zrAvaka rAjya saMcAlana karate hue kaunasI pratimA taka ke vratoM kA pAlana kara sakatA hai ? samAdhAna-dezavratI zrAvaka rAjya-saMcAlana karate hae saptama pratimA ke vratoM kA pAlana kara sakatA hai, kyoMki aSTama pratimA meM Arambha kA tyAga ho jAne se rAjya-saMcAlana kA kArya nahIM kara sktaa| kahA bhI hai sevAkRSivANijyapramukhAdArammato dhyupAramiti / prANAtipAtahetoryo'sAvArambhavinivRttaH // 144 // ( ratna. zrAva. ) arthAta-jo jIva hiMsA ke kAraNa naukarI, khetI, vyApAra, Adika prArambha ke kAmoM se virakta hotA hai -pratimA kA thArI kahalAtA hai| rAjya saMcAlana karate hue jIva-hiMsA ke kAraNa-bhUta prArambha Adi kA tyAga nahIM ho sakatA, ata: saptamapratimA taka ke vrata pAlana kara sakatA hai / -jeM.ga. 14-5-64/IX/5 paM0 saradAramala pAThavI pratimA zaMkA-aSTama pratimAdhArI apane kapar3e dho sakatA hai yA nahIM ? pUjana sAmagrI dhone ke lie kue se jala nikAla sakatA hai athavA nahIM? samAdhAna-aSTamapratimAghArI zrAvaka arthAt ArambhatyAgI zrAvaka zuddhi ke pazcAta apanA laMgoTa Adi nicor3a kara sukhA sakatA hai, kintu sor3A, sAbuna lagAkara kapar3e nahIM dho sakatA, kyoMki isameM jIvoM kI virAdhanA hotI hai| usa vivekI ne SaTakAyika jIvoM kA ghAta dekhakara hI to Arambha kA tyAga kiyA hai ataH va Haram pUjAvidhAnAdi kA Arambha nahIM karatA / ( ratnakaraNDazrAvakAcAra zloka 144 para saMskRta TIkA) -jaM.ga. 11-1-62/VIII/ navama pratimAdhArI kadAcit savArI meM baiTha sakatA hai zaMkA-navamI athavA dasavI pratimAdhArI zrAvaka rela, moTara meM baiTha sakatA hai yA nahIM, athavA paMcakalyANaka-pratiSThA karA sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna-navamoM tathA dasavIM pratimA kA svarUpa nimna prakAra kahA gayA hai jo AraMbha Na kuNadi, aNNaM kArayadi va agumnnnne| hisA saMta maNo, cattAraMbho have so ha // 38 // jo parivajjai gaMthaM, abhaMtara-vAhiraM ca saannNdo| pAvaM ti maNNamANo, NiggaMdho so have NANI // 386 // svAmi kArtikeya a0 sevAkRSivANijya, pramukhAdArambhato vyupAramati / prANAtipAtahetoryo'sAvArambha vinivRttaH // 23 //
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 718 ] bAhya eSu dazasu vastuSu, mamatvamutvamutsRjya nirmamatvarataH / santoSaparaH, svasthaH paricitaparigrahAdvirataH // 24 // ratna. zrA. paMcamapariccheda zrI svAmikArtikeya ne tathA zrI samantabhadrAcArya ne jo AThavIM pratimA kA svarUpa kahA hai, usase aisA pratIta hotA hai ki AjIvikA saMbaMdhI prArambha kA tyAga AThavIM pratimA meM hotA hai, dharma-kArya sambandhI Arambha kA tyAga nahIM hotA hai / dharma-kArya ke liye AThavIM pratimAvAlA savArI meM baiTha sakatA hai / navamIM pratimA meM parigraha kA bhI tyAga ho jAtA hai, usake pAsa rupayA-paisA nahIM hai, jisase vaha kirAyA dekara dharma kArya ke liye savArI meM jA sake, yadi koI zrAvaka navamIM pratimAdhArI ko apane sAtha savArI meM dharma kArya ke liye le jAya to navamI pratimAghArI usake sAtha jA sakatA hai, kintu svayaM yAcanA nahIM karegA / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : paMca kalyANaka pratiSThA dharma-kArya hai, ataH usake karAne meM bhI koI bAdhA nahIM hai / kSullaka bhI muniyoM ko prAhAradAna de sakatA hai zaMkA- lATIsaMhitA meM devapUjA aura muniyoM ko AhAra dene kA utkRSTa zrAvaka ( kSullaka ailaka ) taka ke liye pratipAdana kiyA hai, vaha kahA~ taka ThIka hai ? - jai. ga. 5-9-74 / VI / bra. phUlacanda samAdhAna - lATIsaMhitA sarga 7, zloka 67-68-69 meM kSullaka ke liye dAna va pUjana kA vidhAna likhA hai, kintu nIce TippaNa bhI likhA hai ki 'yaha kathana kASThAsaMgha kI apekSA se hai / mUlasaMgha se isameM antara hai / ' jinendradeva kI bhAva- pUjA aura pAtradAna kI anumodanA kSullaka avazya kara sakatA hai ora isaprakAra pUjA va dAna ke dvArA karmoM kA saMvara va nirjarA hotI hai / - jai. saM. 25-7-57 | kSullaka evaM vIracaryA zaMkA- zrAvakAcAra graMthoM meM zrAvaka ke liye vIracaryA kA niSedha hai| kyA vIracaryA meM kezaloMca mo A jAtA hai ? kyA kSullaka kezaloMca kara sakatA hai ? kyA kSullaka ko bhI navadhA bhakti hotI hai ? " / ra. lA. kaTAriyA, kekar3I samAdhAna- 'kezalu Mcana' vIra caryA nahIM hai / kSullaka kezaloMca kara sakatA hai / kSullaka bhI atithi hai usakI bhI usake pada ke anukUla bhakti honI cAhiye / - jaM. ga. 5-6-67 / IV / bra. ka~varalAla, jaina kSullaka "varNI" nahIM hai zaMkA- kSullaka kA apane Apako varNoM likhanA kyA ucita hai ? kaunasI pratimAdhArI varNI hote haiM ? samAdhAna - zrAvaka kI gyAraha pratimA hotI hai| unameM se Adi kI chahapratimA ke dhArI to gRhastha haiM / madhya ko tIna zrarthAt sAtavIM, prAThavIM aura nauvIM pratimAdhArI varNI arthAt brahmacArI hai aura anta kI do prarthAt dasavIM aura gyArahavIM pratimA ke dhArI bhikSuka haiM, kahA bhI hai ass gRhiNo jJeyAstrayaH syuH brahmacAriNaH / frent dvau tu nirdiSTo tataH syAt sarvato yatiH // 856 // upAsakAdhyayana
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 716 artha - ina gyAraha pratimAnoM meM se pahale kI chahapratimA ke dhAraka gRhastha kahe jAte haiM / sAtavIM, AThavIM aura nauvIM pratimA ke dhAraka brahmacArI kahe jAte haiM tathA antima do pratimA vAle bhikSu kahe jAte haiN| aura una sabase Upara muni yA sAdhu hote haiM / abrahmArambhaparigrahaviratA varNinastrayo madhyAH / anumativiratoddiSTa viratAvubhau bhikSuko prakRSTau ca ||3|| sAgAradharmAmRta a. 3 artha ---- abrahmavirata, Arambhavirata aura parigrahavirata ye tIna madhyamazrAvaka varNI arthAt brahmacArI hote haiM aura anumativirata tathA uddiSTa-virata ye do zrAvaka uttama aura bhikSuka hote haiM / ina zlokoM se jJAta hotA hai ki kSullaka ko apane liye vargI zabda kA prayoga karanA ucita nahIM hai / - jai. ga. 5-12-63 / IX / prakAzacanda gyArahavIM pratimAdhArI ke 11 zrasaMyama zaMkA- gyArahavIM pratimA vAle zrAvaka ke 11 avrata batalAye haiM ve kauna kauna se haiM ? samAdhAna - pAMca sthAvara kAya aura trasakAya ina chaha kAya jIvoM kI rakSA karanA tathA pA~ca indriyoM aura chaThe mana ko vaza meM karanA ye 12 vrata haiM / ina bAraha vratoM kA na honA 12 prakAra kA asaMyama arthAt avirati hai / kahA bhI hai "asaM mapaccao duviho indriyAsaMjama pANAsaMjamabheeNa / tattha indiyAsaMjamo chaviho parisarasa- ruva-gaMdhasaha- goiMDiyA saMjamameeNa / pANAsaMjamo vi chagviho puDhavi Au-teu vAu vaNaphaditasA saMjamabheeNa / asaMjamasamvasammAso bArasa / " ina bAraha asaMyamoM meM se trasa asaMyama gyArahavIM pratimAvAle paMcamaguNasthAnavartI zrAvaka ke nahIM hotA hai zeSa gyAraha asaMyama arthAt avirata hote haiM / ( dhavala pu0 8 pR0 21-22 ) -- jai. ga. 4-9-69/ VII / jaina samAja, rohataka kSullaka savArI kA upayoga nahIM kara sakatA zaMkA- kyA kSullaka savAro kA upayoga kara sakatA hai ? samAdhAna - kSullaka samasta parigraha kA tyAgI hotA / yadi vaha savArI meM baiThatA hai to usake kirAye ke lie usako paisA arthAt parigraha rakhanA par3egA tathA usa paise ke lie yAcanA karanI pdd'egii| dUsare, kSullaka ke sarva prakAra ke Arambha kA bhI tyAga hai, ataH yadi vaha savArI kA upayoga karatA hai to usako Arambha sambandhI doSa lagatA hai / tIsare, savArI meM baiThakara sAmAyika Adi karane se kSetrapariNAma nahIM banatA, ata: sAmAyika meM doSa lagatA hai / sArataH kSullaka ko savArI meM nahIM baiThanA cAhie / $? - palAdhAra / ja. lA. jaina, bhINDara
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ 720 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : dhyAna mithyAtvI ke nivikalpa dhyAna kA prabhAva zaMkA-kyA sAtizaya mithyAdRSTi ke nirvikalpadhyAna hotA hai ? samAdhAna-sAtizayamithyADaSTi ke dharma tathA zukladhyAna nahIM hotA hai, usake tattvAbhyAsa hotA hai| ataH sAtizayamithyADaSTi ke nirvikalpadhyAna nahIM hotA hai| dharma va zukladhyAna samyagdRSTi ke hote haiM, mithyAdRSTi ke nahIM hote haiN| --jai. ga. 4-1-68/VII/ Paa. ku. bar3ajAtyA pratisamaya koI eka dhyAna hone kA niyama nahIM zaMkA-kyA saMsArI jIva ke harasamaya koI eka dhyAna rahatA hai ? samAdhAna-dhyAna kA lakSaNa 'ekAgra cintA nirodha' hai jo kisI bhI jIva ke harasamaya nahIM rhtaa| adhikatara bhAvanA rahatI hai| ekaM pradhAnamityAhu rapramAlambanaM mukhyam / cintA smRtinirodhastu tasyAstatraiva vartanam // 5 // dravya-paryAyayormadhye prAdhAnyena yadarpitam / tatra cintA-nirodho yastaddhyAnaM vabhajinAH // 5 // artha-'eka' pradhAna ko aura 'ana' Alambana ko tathA mukha ko kahate haiM / 'cintA' smRti kA nAma hai aura 'nirodha' usa cintA kA usI ekAgra viSayameM vartana kA nAma hai / dravya aura paryAya ke madhya meM pradhAnatA se jise vivakSita kiyA jAya usameM cintA kA jo nirodha hai, usako sarvajJa bhagavantoM ne dhyAna kahA hai| saMsArI jIva ke koI eka dhyAna harasamaya rahatA ho aisA niyama nahIM hai| __-. ga. 23-9-65/IX/ bra. pannAlAla mithyAtvI ke devAyu kA bandha kaise ? zaMkA-mithyAdRSTi ke dharmadhyAna to hotA nahIM / harasamaya AtaM yA raudradhyAna rahatA hai jinase pApa baMdha hotA hai| phira vaha navanaveyaka taka kaise jA sakatA hai ? samAdhAna-mithyASTi ke harasamaya dhyAna rahatA ho, aisA niyama nahIM hai| mithyADaSTi ke maMdakaSAya ke udaya se pariNAmoM meM vizuddhatA A jAtI hai| jisase 31 sAgara kI devAyu kA baMdha ho jAtA hai| isaprakAra mithyAdRSTi navapraiveyaka meM utpanna hotA hai| -jeM. ga. 26-6-67/IX/ra. lA. jaina mArtadhyAna kSAyopazamika bhAva hai zaMkA-ArtadhyAna ko kSAyopazamikabhAva kahA so kaise ?
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 721 samAdhAna-jJAna kI vizeSa paryAya kA nAma dhyAna hai / kahA bhI hai"cintAyAH jJAnAtmikAyAH, vRttivizeSa dhyAnazabdo vartate / " rA. vA. 9/27/13 "jJAnavAparispandAgni zikhAvadavabhAsamAnaM dhyAnamiti / " sarvArthasiddhi 9/27 chadmastha kA jJAna kSAyopazamikabhAva hai ataH dhyAna bhI kSAyopazamikabhAva hai, kyoMki nizcala agnizikhA ke samAna nizcalarUpa se avabhAsamAna jJAna hI dhyAna hai| prArtadhyAna bhI jJAna kI paryAya vizeSa hai ataH prArtadhyAna bhI kSAyopazamikabhAva hai| -ja'. ga. 10-8-72/X/ra. lA. jana, meraTha prAta, raudra dhyAna zaMkA-AtaM, raudra dhyAna tIna azubhalezyA yAne kRSNa, nIla, kApota meM hI utpanna honA batAyA lekina raudra dhyAna pAMcaveM guNasthAna taka, ArtadhyAna chaThe taka ( nidAna chor3akara ) honA batAyA hai to vahA~ para to azubha lezyA hotI nahIM, so kaise bane ? samAdhAna-yaha koI niyama nahIM hai ki Arta aura raudradhyAna azubha lezyAoM meM hI hote hoM, zubha lezyAoM meM bhI ho jAte haiN| kintu adhikatara azubha lezyA meM hote haiM ataH AttaM aura raudradhyAna azubha lezyA meM hote haiM aisA kaha diyA jAtA hai| -patrAcAra 29-5-54/ba. pra. sa. paTanA zaMkA-AtaM raudradhyAna ekendriya se lekara asaMjI paMcendriya taka ke hotA hai kyA ? mana ke binA smRtisamanvAhAra kaise sambhava hai ? samAdhAna-asaMjJIjIvoM ke mati va zruta donoM prakAra ke jJAna hote haiM / smRti bhI matijJAna hai aisA sUtra hai-matismRtisaMjJAcintA'bhinibodha ityanarthAntaram / mo0 zA0 1/13 / jaba ekendriya jIva ke smRti jJAna ho sakatA hai to rodradhyAna hone meM kyA bAdhA hai ? ekendriya jIva ke dharma va zukladhyAna nahIM hotaa| ata: Arta va raudradhyAna hotA hai| -jai. saM. 9-8-56/VI) ka. de. gayA Arta raudra dhyAna tapa nahIM haiM, hIna saMhanana vAle ke zukladhyAna nahIM hotA zaMkA- dhyAna nAmaka tapa ke cAra bheda kiye / Arta aura raudra bhI tapa hue ? tapa nahIM hai to inheM tapa ke bhedoM meM kyoM kahA? ye donoM hIna saMhananavAloM ke bhI ho sakate haiM kyA ? samAdhAna-tattvArthasUtra adhyAya 9 sUtra 3 meM tapa ke dvArA karmoM ko avipAka nirjarA va saMvara batalAyA hai| usa tapa ke 6 bahiraMgatapa aura 6 antaraMgatapa aise 12 bheda kiye haiN| dhyAna ko antaraMga tapa kahA hai| yahAM para saMvara, nirjarA tattva kA prakaraNa hai ataH dhyAna se dharmadhyAna va zukladhyAna ko hI grahaNa karanA cAhiye, kyoMki ye hI saMvara-nirjarA ke kAraNa hone se mokSa ke kAraNa haiM, jaisA 'pare mokSahetU' sUtra meM kahA hai| Arta aura raudra dhyAna hone se saMsAra ke kAraNa haiM ataH unake tyAga hetu unakA bhI dhyAna ke prakaraNa meM kathana diyA gayA hai| AtaM va raudra dhyAna sutapa nahIM haiM, kutapa ho sakate haiM / zukladhyAna ke atirikta anya tIna dhyAna hIna saMhananavAloM ke bhI
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ho sakate haiN| zukladhyAna zreNI meM hotA hai aura hIna saMhananavAlA zreNI car3ha nahIM sakatA hai ata: hIna saMhananavAle ke zukladhyAna nahIM ho sakatA hai| -jeM.ga. 10-8-72/X/ra.lA. jaina, meraTha (1) zubhAzubha upayogoM ke guNasthAna (2) samyaktvI ke prAtaraudra dhyAna bhI kyA zubhopayoga haiM ? zaMkA-Agama meM prathama se tIsare guNasthAna taka azubhopayoga kahA hai tathA caturthaguNasthAna se chaThe guNasthAna taka zubhopayoga batAyA hai / [bR0 dra0 saM0 34 TIkA; pra0 sA0 9 jayasenIya0 ] parantu tatvArthasUtra meM kahA hai ki 'sadhazubhAyuna magotrANipuNyam / ato'nyat pApam / ' [ ta0 sU0 8 / 25-26 ] arthAt sAtAvedanIya, zubha Ayu, zubha nAma evaM zubhagotra puNya prakRtiyAM haiM tathA inake atirikta zeSa pApa prakRtiyAM haiN| sAtA Adi zubhaprakRtiyoM ke bandha ke kAraNabhUta pariNAmoM ko vizuddhi tathA asAtA Adi azubha prakRtiyoM ke bandha ke kAraNabhUta pariNAmoM ko saMkleza kahate haiN| [ dhavala 6180 ] AgamAnusAra asAtA Adi azubha prakRtiyA~ chaThe guNasthAna taka baMdhatI haiM / [go0 ka0 98 ] ataH siddha huA ki chaThe guNasyAna taka saMkleza hai / yaha to sarvavidita hI hai ki caturthaguNasthAna meM kRSNa lezyA bhI hotI hai tathA pramattasaMpatoM ke bhI AtadhyAna-azubhadhyAna pAyA jAtA hai| dezasaMyatoM ke parigrahAnandI Adi raudradhyAna pAye jAte haiN| [ta. sU0 9 / 34-35 evaM dha0 2 / 435 ] ina sabakI jahA~ saMbhAvanAeM haiM, aise caturtha se SaSTha guNasthAna vAloM ke zubhopayoga bhI kaise mAnA jA sakatA hai ? ye kriyAe~ to azubhopayoga ko batAtI haiM / [ bhAvapAhuDa 76 ] kyA saMkleza, kRSNalezyA Adi ke kAma meM bhI asaMyata samyaktvI Adi ke zubhopayoga bhAva kahA jAya ? samAdhAna-saMsAra meM do pApa haiM-1. mithyAtva aura 2. kaSAya / prathama se tIsare guNasthAna taka donoM pApa rahate haiM, ataH donoM pApoM kI sadA vidyamAnatA kI dRSTi se vahA~ prazubhopayoga kahA hai tathA caturtha se chaThe calA gayA tathA kevala kaSAya pApa hI pravaziSTa hai, ataH isa dRSTi [ eka pApa guNasthAna meM mithyAtva nAmaka pApa calA ke abhAva kI dRSTi ] se vahA~ zubhopayoga kahA hai / Age ke guNasthAnoM meM [ apramatta se kSINakaSAya taka ] buddhiparvaka kaSAya [ rAga-dveSa ] kA bhI abhAva ho gayA tathA zukladhyAna hai ataH vahA~ zuddhopayoga kahA gayA hai| sAtizaya apramatasaMyataguNasthAna meM bhI zukladhyAna hai, ataH sAtaveM guNasthAna meM bhI zuddhopayoga hai / isa prakAra eka vivakSA meM pApoM ke prabhAva ko apekSA zubhA'zubha upayoga kahA gyaa| anyatra tIna kaSAya kI apekSA [ saMkleza kI apekSA ] azubhopayoga aura manda kaSAya arthAt vizuddhapariNAma kI apekSA zubhopayoga kahA gayA hai| donoM kathanoM meM bhinna-bhinna vivakSA hai, anya koI bAdhA nahIM hai| [ pravacanasAra gA0 9 ko jayasenAcArya kRta TIkA bhI draSTavya hai / ] -patAcAra 7-3-76/.../pta. lA. jaina, bhINDara prAta va raudra dhyAna meM bhI "ekAgracintAnirodha" hotA hai zaMkA-Arta va raudra pariNAmoM ko 'dhyAna' saMjJA kyoM dI gaI hai ?
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 723 samAdhAna - prAtaM va raudra pariNAmoM ko 'dhyAna' saMjJA nahIM dI gaI hai, kintu Arta yA raudra pariNAma ke viSayabhUta kisI bhI dravya yA paryAya meM ekAgratA kA honA prAtaM yA raudradhyAna hai, kyoMki dhyAna kA lakSaNa 'ekAgra cintA nirodha' vahIM para pAyA jAtA hai| pradhyAna aura rohadhyAna ye donoM azubha dhyAna hai| -jai. ga. 23-965 / IX / ba. pannAlAla viSayAnandI raudra dhyAna meM kuzIlapApa garbhita hai zaMkA- raudradhyAna cAra prakAra kA batalAyA gayA unameM cAra pApa A gye| pAMcaveM pApa kuzIla sambandhI dhyAna kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna- rodradhyAna ke cAra bheda nimna prakAra haiM "haMsA'nRtasya viSayasaMrakSobhyo raudramavirata dezaviratayoH / " tattvArtha sUtra hiMsA, satya, corI ora viSayasaMrakSaNa ke liye satata cintana karanA raudra dhyAna hai| inameM cauthe bheda viSayasaMrakSaNa meM kuzIla va parigraha donoM pApa garbhita haiN| kuzIla bhI sparzana indriya kA viSaya hai| --jai. ga. 10-8-72/X/ ra. lA. jaina, meraTha nidAna zalya, nidAna zrArtadhyAna va nidAnabandha meM antara zaMkA- nidAna se kyA tAtparya lenA cAhiye ? nidAna zalya, nidAna AdhyAna nivAnabandha aura kAMkSA inameM paraspara kyA antara hai ? samAdhAna - nidAna kA artha hai bandhana ke upayoga meM AnevAlI rassI / zalya kA artha hai pIr3A denevAlI vastu / jaba zarIra meM koTA Adi cubha jAtA hai to vaha zalya kahalAtA hai| yahA~ usake samAna jo pIr3A kA bhAva hai, vaha zalya zabda se liyA gayA hai / bhogoM kI lAlasA nidAna zalya hai / sarvArtha siddhi 7 18 / bhogoM kI AkAMkSA ke prati Atura hue vyakti ke AgAmI viSayoM kI prApti ke lie jo manaH praNidhAna kA honA arthAt saMkalpa tathA nirantara cintA karanA nidAna nAma kA cauthA AtaMSyAna hai| sa. si. 9 / 33 / "ubhayaloka viSayopabhogAkAGkSA / " rA. vA. 6 / 24 / isa loka aura paraloka donoM lokasambandhI viSayoM ke upabhoga kI AkAMkSA yaha samyagdarzana kA doSa hai / nidAna arthAt AgAmI paryAyasambandhI AkAMkSA ke anusAra gati kA bandha ho jAnA nidAna bandha hai / yadyapi inameM antara bahuta sUkSma hai, tathApi ina lakSaNoM ke dvArA inakA pArasparika antara jAnA jAtA hai / - jai. ga. 10-8-72/X/ ra. lA. jaina, meraTha dharmadhyAna zaMkA-kyA dharmadhyAna bandha kA kAraNa hai ? yadi dharmadhyAna bandha kA kAraNa nahIM hai to AtaMdhyAna bhI bandha kA kAraNa nahIM honA caahie| samAdhAna - jo jIva pariNAma bandha ke kAraNa hote haiM ve saMsAra ke hetu hote haiM aura jo jIvapariNAma saMvara- nirjarA ke kAraNa hote haiM ve mokSahetu hote haiM / mo0 zA0 adhyAya 9 sUtra 29 isa prakAra hai-pare mokSahetU
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 724 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : arthAt zukladhyAna aura dharmadhyAna mokSahetu haiM / pare mokSahetU iti vacanAtpUrve AtaMraudra saMsArahetU ityukta bhavati / kutaH? tRtIyasya sAdhyasyAbhAvAt / para mokSa ke hetu haiM isa vacana se pUrva ke Arta va raudra ye saMsAra ke hetu haiM, yaha tAtparya phalita hotA hai, kyoki mokSa aura saMsAra ke sivA aura koI tIsarA sAdhya nahIM hai| ( sa. si. TIkA) moha samvuvasamo puNa dhammajjhANa phalaM, sakasAyattarageNa dhammajjhANiNo suhamasAMparAiyassa carimasamae mohaNIyassa smvuvsmuvlNbhaavo| mohaNIyaviNAso puNa dhammajjhANaphalaM suhamasAparAya carimasamae tassa vinnaasuvlNbhaado| (10 kha0 pu. 13080.81) artha-moha kA upazama karanA dharmadhyAna kA phala hai, kyoMki kaSAyasahita dharmadhyAnI ke sUkSmasAmparAyaguNasthAna ke antimasamaya meM mohanIyakarma kI sarvopazamanA dekhI jAtI hai| mohanIya kA vinAza karanA bhI dharmadhyAna kA phala hai, kyoMki sUkSmasAmparAyaguNasthAna ke antima samaya meM usakA vinAza dekhA jAtA hai / __ mohanIyakarma kA udaya hI bandha kA kAraNa hai, kintu dharma dhyAna usa mohanIyakarma kI sarvopazamanA tathA kSaya kA kAraNa hai, phira vaha dharmadhyAna baMdha kA kAraNa kisaprakAra ho sakatA hai ? darzanamoha kA upazama tathA kSaya sAtaveM gUNasthAna taka hI hotA hai, usase Upara ke guNasthAnoM meM nahIM hotA hai / darzanamoha kI upazAmanA tathA kSaya meM bhI dharmadhyAna kAraNa hai| aisA dharmadhyAna baMdha kA kAraNa kisI prakAra bhI nahIM ho sktaa| vastusvarUpa ko samajhe binA jo dharmadhyAna ko bandha kA kAraNa kahate haiM, unheM AgamavAkya kA bhaya nahIM hai| Agamaviruddha kathana karane se mithyAtva kA tIvrabandha hotA hai| . -jaM. saM. 27-12-56/ ka. de. gayA dharmadhyAna ke yogya guNasthAna zaMkA-dharmadhyAna kisa guNasthAna se kisa guNasthAna taka hotA hai ? kyA 12 veM guNasthAna meM bhI dharmadhyAna hotA hai ? kyA tIsare guNasthAna meM bhI dharmadhyAna hotA hai ? samAdhAna-dharmadhyAna cauthe guNasthAna se dasaveM guNasthAna taka hotA hai, kyoMki dasaveM guNasthAna taka hI kaSAya kA sadbhAva hai| akaSAya jIva ke dharmadhyAna nahIM hotA, zukladhyAna hotA hai| zrI vIrasemAcArya ne kahA bhI hai "asaMjadasammAviTThi- saMjadAjida-pamattasaMjada-apamattasaMjavaaNiyaTThisaMjada-suhumasAMparAiya - khavagovasAmaesu dhammajmANassa pavuttI hovi tti jiNovaesAdo / dhavala pu0 13 pR. 94 / martha-asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata, apramattasaMyata, kSapaka aura upazAmaka apUrvakaraNasaMyata, kSapaka aura upazAmaka, anivRttikaraNasaMyata tathA kSapaka aura upazAmaka, sUkSmasAmparAyasaMyata arthAt cauthe se dasaveM gaNasthAnavI jIvoM ke dharmadhyAna kI pravRtti hotI hai, aisA jinadeva kA upadeza hai| isase jAnA jAtA hai ki dharmadhyAna kaSAya sahita samyagdRSTi jIvoM ke hotA hai| bArahavAM guNasthAna kaSAyarahita akaSAya jIvoM kA hai, ataH bArahaveM guNasthAna meM dharmadhyAna nahIM hotA hai / tIsare guNasthAna meM jIva samyagdRSTi nahIM hotA, kintu samyagmithyAraSTi hotA hai ataH tIsare guNasthAna meM dharmadhyAna nahIM hotaa|
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 725 kaSAya athavA rAga do prakAra kA hai buddhipUrvaka rAma aura abuddhipUrvaka raag| inakA lakSaNa nimna prakAra hai "buddhipUrvakAste pariNAmA ye manodvAreNa bAhyaviSayAnAlambya pravartate, pravartamAnAzca svAnubhavagamyAH anumAnena parasyApi gamyA bhavaMti / abuddhipUrvakAstu pariNAmA iMdriyamanovyApAramaMtareNa kevalamohodayanimittAste tu svAnubhavAgocaratvAdabuddhipUrvakA iti vizeSaH / " samayasAra pR0 246 rAyacandra graMthamAlA / artha-jo pariNAma mana ke dvArA bAhyaviSaya kA prAlaMbana lekara pravartatA hai vaha buddhipUrvaka hai, kyoMki vaha svAnubhavagamya hai aura anumAna se dUsare bhI jAna lete haiM / jo abuddhipUrvaka pariNAma haiM ve indriya va mana ke vyApAra ke binA kevala mohanIyakarma ke udaya se hote haiM aura svAnubhavagocara bhI nahIM haiM isaliye abuddhipUrvaka haiM / jina AcAryoM ne buddhipUrvaka aura abuddhipUrvaka donoM prakAra ke kaSAya ke abhAva meM zukladhyAna mAnA hai unake mata ke anusAra to dharmadhyAna dasaveMguNasthAna taka hai, kyoMki vahA~ taka hI baMdha hai| kintu jina AcAryoM ne buddhipUrvaka kaSAya ke abhAva meM jIva ko vItarAgI aura abaMdhaka mAnA hai arthAt abuddhipUrvaka kaSAya ko tathA usase hone vAle baMdha ko gauNa kara diyA hai una AcAryoM ke matAnusAra dharmadhyAna sAtaveMguNasthAna taka hai aura upazama tathA kSapaka zreNI meM zukladhyAna hai, kyoMki vahAM para buddhipUrvaka rAga kA prabhAva hai| zrI pUjyapAda bhAcArya tathA anya AcAryoM ne AThaveM Adi guNasthAnoM meM bhI zukladhyAna kA kathana kiyA hai| isaprakAra ina donoM kathanoM meM mAtra vivakSA bheda hai / kaSAya ke abhAva meM zukladhyAna aura kaSAya ke sadbhAva meM dharmadhyAna hotA hai yaha bAta donoM AcAryoM ko iSTa hai| kucha AcAryoM ne buddhipUrvaka kaSAya ke sadbhAva meM dharmadhyAna aura buddhipUrvaka kaSAya ke abhAva meM zukladhyAna mAnA hai aura kucha prAcAryoM ne buddhi aura abuddhipUrvaka donoM kaSAya ke abhAva meM zukladhyAna mAnA hai / gRhastha ke dharmadhyAna nahIM hotA, kyoMki gRha kAryoM meM usakA mana lagA rahatA hai ( bhAva saMgraha gAthA 359 va383-389) kintu gRhastha ke bhadra dhyAna hotA hai (bhAva saMgraha gAthA 365) / vAstava meM dharmadhyAna apramatta ke hotA hai ( harivaMza purANa 56-51:52 ) / -jaM. ga. 16-9-65/VIII/ a. pannAlAla nirvikalpa samAdhi prApti kI bhAvanArUpa vikalpa se nAyamAna sukha zaMkA-dravya dRSTi prakAza bhAga 3 bola naM0 111 isaprakAra hai -nivikalpa hote hI jJAtA draSTA ho sakatA hai| aise vikalpa se hI jJAtA mAnakara jo hone vAlA thA so huvA, aisA mAnakara samAdhAna meM sukha mAnate haiM, o to ( mAMsa khAnevAle ) mAMsa khAne meM aghorI aura bhaMDa ( zUkara ) viSTA khAne meM, pataMga dIpaka meM sukha mAnate haiM, vaisA o sukha hai ? nirvikalpa anubhava binA dhAraNA meM ThIka mAne o to kalpanA mAtra hai, vAstavika sukha nhiiN|" prazna yaha hai nirvikalpa samAdhi avasthA ko prApta karane ke liye jo bhAvanArUpa vikalpa hai, kyA usa bhAvanA meM vaisA hI sukha hai jaisA ki mAMsa bhakSIko mAMsa samAdhAna-dravyadRSTi prakAza bhAga 3 mere sAmane nahIM hai ataH zaMkAkAra ne jo likhA hai tathA prazna kiyA hai usake AdhAra para samAdhAna kiyA jAtA hai| nirvikalpasamAdhi avasthA se pUrva jo nirvikalpasamAdhi ke liye
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 726 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / bhAvanArUpa vikalpa hotA hai, vaha bhAvanA uttama hai mokSamArga svarUpa hai, kyoMki aisI samyagdRSTi saMyamI-sAdhu ke hI ho sakatI hai, usa bhAvanA meM sAMsArika vikalpoM se chUTa jAne ke kAraNa jo kiMcit Ananda prApta hotA hai, vaha mAMsa bhakSI ko mAMsa khAne meM tathA zUkara ko viSTA khAne meM prApta nahIM ho sakatA, kyoMki ye to viSaya-bhoga haiM, viSayabhoga to duHkharUpa haiN| viSaya-bhogoM meM mithyASTi asaMyamI hI sukha mAnatA hai| vahA~ vAstavika sukha nahIM hai sUkhAbhAsa hai| nirvikalpasamAdhi kI bhAvanA ke liye mAMsa-bhakSaNa va viSTAbhakSaNa jaisI nikRSTatama upamA denA, mAtra hInabhAvoM kA pradarzana hai| pArSa vAkya isaprakAra haiN| "Artaraudradharmya zuklAni // 28 // pare mokSa-hetU // 29 // AjJApAyavipAkasaMsthAnavicAya dharmyam // 36 // " [ mokSazAstra adhyAya . ] "tadetaccaturvidhaM dhyAnaM hU~ vidhyamaznute / kutaH ? prazastAprazasta bhedAt / aprazastama-puNyAsravakAraNatvAt / karmanirdahanasAmarthyAtprazastam / / 28 // paramuttaramantyam / tassAmIpyAddharmyamapi paramaityupacaryate / dvivacana-nirdezasAma Ada / pare mokSa-hetU iti vacanAtpUrve Artaraudra saMsAra-hetU ityuktaM bhavati / kRtaH tRtIyasya sAdhyasyAbhAvAt // 29 // vicayanaM vicayo viveko vicaarnnetyrthH| mithyAdarzanajJAnacAritrebhyaH kathaM nAma ime prANino'peyuriti smRtisamanvA. haaro'paay-vicyH| karmaNAM jJAnAvaraNAdInAM dravyakSetrakAla-bhavabhAvapratyaya-phalAnubhavanaM prati praNidhAnaM vipaakvicyH| lokasaMsthAna-svabhAvavicayAya smRtisamanvAhAraH saMsthAnavicayaH // 36 // " [ sarvArthasiddhi adhyAya 9 ] Arta, raudra, dharmya aura zukla ye dhyAna ke cAra bheda haiN| yaha cAraprakAra kA dhyAna do bhAgoM meM vibhakta hai, kyoMki prazasta aura aprazasta ke bheda se vaha do prakAra kA hai| jo apuNya (pApa) Asrava kA kAraNa hai vaha aprazasta hai| jo karmoM ke nirdahana karane kI sAmarthya se yukta hai vaha prazasta hai| ina cAradhyAnoM meM se anta ke do yAna mokSa ke kAraNa haiN| para, uttara aura antya inakA eka artha hai / antima zukladhyAna hai aura usakA samIpavartI hone se dharmadhyAna bhI para hai aisA upacAra kiyA jAtA hai, kyoMki sUtra meM 'pare' yaha dvivacana diyA hai, isaliye usakI sAmarthya se gauNa kA bhI grahaNa hotA hai| para arthAt dharmya aura zukla ye donoM mokSa ke kAraNa haiM / isa vacana se pahale ke do arthAt prAtaM aura raudra dhyAna saMsAra ke hetu ( kAraNa ) haiM, yaha tAtparya phalita hotA hai, kyoMki mokSa aura saMsAra ke sivA aura koI tIsarA sAdhya nahIM hai // 26 // AjJA, apAya, vipAka aura saMsthAna inake viSaya meM vicAraNA dharmadhyAna hai| vicaya, viveka aura vicAraNA ye ekArthavAcI nAma haiN| ye saMsArI prANI mithyAdarzana-jJAna-cAritra se kaise dUra hoMge, isaprakAra pUnaH punaH cintana karanA apAyavicaya dharmadhyAna hai| dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva kA nimitta pAkara jJAnAvaraNAdi karmoM kA udaya hotA hai arthAt phala kA anubhava hotA hai| usa phala anubhava ke upayoga ko le jAnA vipAkavicaya dharmadhyAna hai| loka ke AkAra aura svabhAva kA nirantara cintana karanA saMsthAnavicaya dharmadhyAna hai| 'nivikalpa hote hI jJAtA-draSTA ho jAtA hai' aisA vikalpa bhI dharmadhyAna hai tathA nirvikalpa avasthA kA kAraNa hai| kAraNa meM kArya kA upacAra karake jJAtA-draSTA kahane meM koI bAdhA nahIM hai| mAMsabhakSI jo mAMsa khAne meM sukha mAnatA hai tathA zukara viSTA khAne meM jo sukha mAnatA hai vaha to rodradhyAna hai jo aprazasta hai, pApa-badha kA kAraNa hai, saMsAravRddhi kA kAraNa hai| jabaki dharmadhyAna prazasta hai, mokSa kA kAraNa hai| isa zubhopayogarUpa dharmadhyAna ke dvArA hI mohanIyakarma kA kSaya hotA hai| kahA bhI hai "mohaNIyaviNAso puNa dhammajmANaphalaM suhamasAparAyacarimasamae tassa vinnaasuvlNbhaado|" ghavala 13/81 /
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 727 mohanIya karma kA vinAza karanA dharmadhyAna kA phala hai, kyoMki sUkSmasAmparAya - guNasthAna ke antima samaya meM mohanIyakarma kA vinAza dekhA jAtA hai / mohanIya karma kA kSaya hone se hI jJAnAvaraNa- darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna karmoM kA yugapat kSaya hotA hai / yadi mohanIya karma kA kSaya na ho to jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya karmoM kA bhI kSaya nahIM ho sakatA aura ina tInoM karmoM ke kSaya ke prabhAva meM kevalajJAna kI utpatti nahIM ho sakatI / kahA bhI hai "mohayAjjJAnadarzanAvaraNAntarAyakSayAcca kevalam ||1|| " [ mokSazAstra adhyAya 10 ] - jai. ga. 31-7-75/X/ rAjamala chAbar3A guNasthAnoM meM dharmadhyAna zaMkA- bha eNI meM dharmadhyAna kaunase guNasthAna taka rahatA hai aura kyoM ? samAdhAna - isa viSaya meM jaina AcAryoM ke do mata haiN| zrImadAcArya pUjyavAda kA to yaha mata hai ki zreNI ke pahale dharmadhvAna hotA hai aura zreNI meM zukladhyAna hotA hai ( sarvArthasiddhi adhyAya 9, sUtra 36 va 37 kI TIkA ) zrI akalaMkaveva rAjavArtikakAra kA bhI yahI mata hai / zrI SaTkhaMDAgama pustaka 13 ko 'dhavala' TIkA meM pR0 74 va 75 para zrI vIrasenAcArya ne spaSTa likhA hai ki sUkSmasAmparAyasayata ( dasaveM guNasthAna ) taka dharmadhyAna rahatA hai aura akaSAyI jIvoM arthAt gyArahaveM guNasthAna se zukladhyAna hotA hai / donoM mahAnAcArya haiM ataH yaha nahIM kahA jA sakatA ki kaunasA kathana yukta hai aura kaunasA prayukta hai / Agama pramANa ke atirikta isa viSaya meM anya yukti koI nahIM hai / - jaM. saM 30-1-58/VI / rA. dA. kairAnA karaNAnuyoga kI apekSA zrasamyagdRSTi jIva ke dharmadhyAna saMbhava nahIM zaMkA- jo karaNAnuyoga kI dRSTi se samyagdRSTi nahIM hai, kyA usake dharmadhyAna ho sakatA hai ? kyA zuklalezyAvAle mithyAdRSTi ke dharmadhyAna ho sakatA hai ? samAdhAna - darzana mohanIyakarma kI tIna prakRti ( mithyAtva, samyagmithyAtva, samyaktva prakRti ) tathA anantAnubandhIkoSa - mAna-mAyA lobha ina sAta prakRtiyoM ke upazama, kSayopazama yA kSaya ke binA koI bhI jIva kisI bhI anuyoga se samyagdRSTi nahIM hai / kyoMki samyagdarzana kA abhyantara sAdhana darzanamohanIya karma kA upazama, kSayopazama athavA kSaya hai aura sAdhana ke binA sAdhya kI upalabdhi nahIM hotI / isa viSaya meM ArSa vAkya nimnaprakAra hai "sAdhanaM dvividhaM abhyantaraM bAhya ca / abhyantaraM darzanamohasyopazamaH kSayaH kSayopazamo vA / " artha - samyagdarzana kA sAdhana do prakAra kA hai, abhyantara aura bAhya / darzana mohanIya karma kA upazama kSaya tathA kSayopazama abhyantara sAdhana hai | sammattassa NimittaM jiNasutaM tassa jANayA purisA / aMtaraheka bhaNidA daMsaNamohassa khayapahudI || 53 || niyamasAra - sarvArthasiddhi 17
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 728 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha-samyaktva kA bahiraMga nimitta jina sUtra tathA usakA jAnane vAlA puruSa hai aura darzanamohanIya karma kA kSaya Adika samyagdarzana ke antaraMga kAraNa haiN| jo karaNAnuyoga kI dRSTi meM samyagdRSTi nahIM hai vaha kisI bhI anuyoga kI dRSTi meM samyagdRSTi nahIM hai| ataH usake dharmadhyAna sambhava nahIM hai / __zuklalezyA vAle mithyAdRSTi jIvoM ke bhI dharmadhyAna sambhava nahIM hai kyoMki usake mithyAtva aura kaSAya donoM pApa haiM / maMda kaSAya ke sadbhAva meM vizuddha pariNAmoM ke kAraNa vaha saMsAra ke hetubhUta aise puNya karma kA bandha karatA hai| -je.ga. 16-9-65/VIII/ bra. pannAlAla (1) dharmadhyAna ke bheda, svarUpa va svAmI (2) vartamAna meM utkRSTa dharmadhyAna kA prabhAva zaMkA-Agama meM dharmadhyAna ke cAra bheda kahe haiM / kyA vartamAna meM dharmadhyAna ke cAroM bheda sambhava haiM ? 1. karaNAnuyoga kI apekSA asamyagdRSTi jIva bhI prathamAnuyoga va caraNAnuyoga se samyagdRSTi kahA/mAnA jA sakatA hai| jo nimna pramANoM se vidita hotA hai:-(1) prathamAnuyoga viSa upacArarUpa koI dharma kA aga bhae samparNa dharma bhayA khie| jaise jina jIvani ke zaMkA, kAMkSAdika na bhae, tinake samyaktva bhayA kahie / so eka koI kArya viSaM hI zaMkA, kAMkSA na kiye hI to samyaktya na hoya samyaktva to tatva addhAna bhae hoya hai| parantu nizcayasamyaktva kA to vyavahAra viSa upacAra kiyA, bahuri vyavahArasamyaktva ke koI eka aMga viSa sampUrNa vyavahArasamyaktva kA upacAra kiyA; aise upacAra kari samyaktva bhayA kahie haiN| bahuri koI bhalA AcaraNa bhae samyakacArita bhayA kahie haiN| jAna jainadharma aMgIkAra kiyA hoya vA koI choTI-moTI pratijJA gahI hoya. tAko Avaka kahie, so Avaka to paMcama guNasthAnavI bhae hohai / parantu pUrvavat upacAra kAra yAko Avaka kayA (prathamAnuyoga meM ) / [ mokSamArga prakAzaka, sastIgraMthamAlA, a0 8 pRSTha 401 ] (2) caraNAnuyoga virSe jaiseM jIvanika apanI buddhigocara dharma kA prAcaraNa hoya so upadeza diyA hai| ( vahI graMtha pR0 407 ) (3) caraNAnuyoga virSe vyavahAra loka-pravRtti apekSA hI nAmAdika kahie hai| yahAM jAkai jinadevAdikakA zraddhAna pAie so to samyagdRSTi, jAkai tinakA zraddhAna nAhIM so mithyAtvI jAnanA / ( vahI pratha, pR0 416 ) (4) caraNAnuyoga virSa bAhyatapa kI pradhAnatA hai / ( vahI, pR0 417 ) (5) caraNAnuyoga virSe to bAhyakriyA kI mukhyatA kari varNana karie hai / ( vahI, pR0 419 ) (6) caraNAnuyoga virSe ... caraNAnuyoga hI ke samyaktva; mithyAtva grahaNa karane / ( vahI, pR0 416 ) ukta saba kathanoM se vidita hotA hai ki karaNAnuyoga kI apekSA asamyagdRSTi zeSa anuyogoM kI apekSA bhI asamyAdRSTi hI kahA/mAnA jAya; aisA nahIM hai| isake lie mokSamArga prakAraka kA sampUrNa aSTama adhyAya paThanIya hai| -sampAdaka
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 726 samAdhAna-dharmadhyAna ke cAra bheda haiM-1. prAjJAvicaya 2. apAya yA upAya vicaya 3. vipAkavicaya 4. saMsthAnavicaya / ina cAroM kA svarUpa isaprakAra hai sarvajJAjJAM puraskRtya samyagAna vicintayeta / yatra taddha yAnamAmnAtamAjJAkhyaM yogipuGgavaH // 33/22 // jisa dhyAna meM sarvajJa kI AjJA ko agresara ( pradhAna ) karake padArthoM ko samyakaprakAra citavana kareM so munIzvaroM ne AjJAvicaya nAma dharmadhyAna kahA hai| apAyavicayaM dhyAnaM tadvadanti manISiNaH / apAyaH karmaNAM yatra sopAyaH smaryate budhaiH // 34 // 1 // ( jJAnArNava ) jisa dhyAna meM karmoM kA apAya ( nAza ) ho tathA sopAya kahiye paMDita janoM karake isaprakAra jisameM cintavana kiyA jAya ki ina karmoM kA nAza kisa upAya se hogA usa dhyAna ko buddhimAna puruSoM ne apAyavicaya dharmadhyAna kahA hai| sa vipAka iti jJeyo yaH svkrmphlodyH| pratikSaNasamudbha tazcitrarUpaH zarIriNAm // 35 // 1 // [ jJAnArNava ] itthaM karma kaTuprapAkakalitAH saMsAraghorANave, jIvA durgtiduHkhvaaddvshikhaasntaansNtaapitaaH| mRtyUtpattimahomijAlanicitA mithyAtvavAteritAH, klizyante tadidaM smarantu niyataM dhanyAH svasiddhyathinaH // 3 // 31 // prANiyoM ke apane upArjana kiye karma ke phala kA jo udaya hotA hai, vaha vipAka jAnanA cAhiye / saMsArIjIvoM ke karma pratikSaNa udaya hotA hai jo jJAnAvaraNa Adi anekarUpa haiN| isaprakAra bhayAnaka saMsArarUpa samudra meM jo jIva haiM ve jJAnAvaraNa Adi karmoM ke tIvrodaya (kaTupAka) se saMyukta haiM / ve durgati ke duHkharUpI bar3avAnala kI jvAlA ke saMtApa se saMtApita haiM tathA maraNa-janmarUpI bar3I lahara ke samUha se paripUrNa bhare haiM, mithyAtvarUpa pavana ke prere hue kleza bhogate haiN| jo puruSa dhanya haiM ve apanI mukti kI siddhi ke lie isa vipAka-vicaya ( karmoM ke udayarUpa vipAka kA citavana ) dharmadhyAna kA smaraNa kreN| samasto'yamaho lokaH kevalajJAnagocaraH / taM vyastaM vA samastaM vA svazaktyA cintayedyatiH // 36 / 184 [jJAnA0] yaha samastaloka kevalajJAnagocara hai tathApi saMsthAna vicaya dharmadhyAna meM muni sAmAnya se samastaloka ke AkAra kA tathA UrdhvaAdi loka ke bhinna-bhinna AkAra ko apanI zakti ke anusAra cintavana karatA hai / dravyAdhu tkRSTasAmagrI mAsAdyogratapobalAt / ___karmANi ghAtayantyuccasturya-dhyAnena yoginaH // 35 // 28 // [jJAnArNava] yogIzvara dravya, kSetra, kAla, bhava, bhAva kI utkRSTasAmagrI ko prApta hokara ugratapa ke balase cauthe saMsthAna . vicaya dharmadhyAna ke dvArA karmoM ko atizayatA ke sAtha naSTa karatA hai|
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 730 / . ratanacanda jaina mukhtAra / vartamAna paMcamakAla meM utkRSTa sAmagrI ke abhAva meM utkRSTa dharma dhyAna nahIM ho sakatA hai tathApi madhyama dharmadhyAna to ho sakatA hai| avedAnI niSedhaMti zukladhyAnaM jinottamA / dharmyadhyAnaM punaH prAhuH zreNIbhyAM prAgvivatinAM // 3 // [tattvAnu.] isa kalikAla meM jinendra bhagavAna ne zukladhyAna kA niSedha kiyA hai, kintu upazama tathA kSapakazreNI se pUrva honevAlA aisA dharmadhyAna to paMcamakAla meM ho sakatA hai| bharahe dussamakAle dhammajjhANaM havei sAhussa / taM appasahAvaThide Na hu maNNai so vi aNNANI // 76 // [mokSapAhuDa] bharatakSetra meM duHSamanAmaka paMcamakAla meM muni ke dharmadhyAna hotA hai tathA vaha dharmadhyAna AtmasvabhAva meM sthita sAdhu (muni) ke hotA hai / aisA jo nahIM mAnatA hai vaha ajJAnI hai| yahAM para yaha batalAyA hai ki prAtma-svabhAva meM sthita muni ke hI dharmadhyAna hotA hai| sadRSTijJAnavRttAni dharma dharmezvarA viduH / tasmAdyadanapetaM hi dhamyaM taddhyAnamabhyadhuH // 51 // [tattvAnuzAsana] dharma ke Izvara gaNadharAdideva samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra ko dharma kahate haiN| isaliye jo usa ratnatrayarUpa dharma se utpanna ho use hI ve AcAryagaraNa dharmadhyAna kahate haiN| "cttaasesvjjhNtrNggNtho|" zrI vIrasenAcArya ne dhyAtA kA lakSaNa batalAte hue kahA hai ki samasta bahiraMga aura aMtaraMga parigraha ke tyAgI ke hI dharmadhyAna hotA hai| isI bAta ko zrI nAgasena AcArya ne kahA hai tatrAsannIbhavenmuktiH kiMcidAsAdya kAraNaM / viraktaH kAmabhogebhyastyaktasarvaparigrahaH // 41 // abhyetya samyagAcArya dIkSAM janezvarI shritH| tapaH saMyamasampannaH pramAdarahitAzayaH // 42 // samyagnirNIta jIvAdidhyeya vastuvyavasthitaH / ArtaraudraparityAgAllabdhacittaprasattikaH // 43 // muktalokadvayApekSaH SoDhAzeSaparISahaH / anuSThitakriyAyogo dhyAnayoge kRtodyamaH // 44 // mahAsattvaH parityakta durlezyAzubhabhAvanaH / itI dRglakSaNo dhyAtA dharmadhyAnasya sammataH // 45 // dhyAtA kA svarUpa isa prakAra hai-mukti jisake samIpa pA cukI hai arthAta jo nikaTa bhavya hai. kAraNa pAkara jo kAmabhogoM se virakta ho gayA hai, jisane samasta parigraha kA tyAga kara diyA hai, uttama AcArya ke samIpa jisane jinadIkSA dhAraNa kara lI hai, jo tapa aura saMyama ko acchI taraha pAlana karatA hai, jo pramAda se rahita hai. jisane dhyAna karane yogya jIvAdika padArthoM kI avasthA kA bhale prakAra nirNaya kara liyA hai, AtaM-rodradhyAna ke tyAga ke kAraNa jisakA citta sadA nirmala rahatA hai, jisane isa loka aura paraloka donoM lokoM kI apekSA kA
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 731 tyAga kara diyA hai jo samasta parISahoM ko sahana kara cukA hai jisane samasta kriyAyogoM kA anuSThAna kara liyA hai jo dhyAna dhAraNa karane ke liye sadA udyama karatA rahatA hai, jo mahAzaktizAlI hai aura jisane azubhalezyAoM aura azubhabhAvanAoM kA sarvathA tyAga kara diyA hai| isa prakAra ke sampUrNa lakSaNa jisameM vidyamAna haiM vaha dharmadhyAna ke dhyAna karane yogya dhyAtA mAnA jAtA hai| zrI kundakunda Adi AcAryoM ne AtmasvabhAvasthita muni ke dharmadhyAna batalAyA hai, kintu kucha AcAryoM ne dharmadhyAna cauthe guNasthAna se batalAyA hai so ina meM kaunasA kathana ThIka hai ? ___mukhya aura upacAra ke bheda se dharmadhyAna do prakAra kA hai| apramattaguNasthAna meM mukhya dharmadhyAna hotA hai aura usase nIce ke guNasthAnoM meM upacAra se dharmadhyAna hotA hai / kahA bhI hai mukhyopacAra bhedena dharmadhyAnamiha dvidhA / apramatteSu tanmukhya mitareSvaupacarikaM // 47 // [tattvAnuzAsana] isakA bhAva Upara likhA jA cukA hai| mukkhaM dhammajmANaM uttaM tu pamAyavirahie ThANe / desa virae pamatte uvayAreNeva NAyadhvaM // 371 // [bhAvasaMgraha] dharmadhyAna mukhyatA se pramAdarahita sAtaveMguNasthAna meM hotA hai| dezavirata-pAMcaveMguNasthAna meM aura pramattasaMyata-chaTheguNasthAna meM dharmadhyAna upacAra se hotA hai / vartamAna meM dharmadhyAna sambhava hai, kiMtu utkRSTadharmadhyAna nahIM ho sakatA, jaghanya va madhyama dharmadhyAna sambhava hai. kyoMki utkRSTa sAmagrI kA abhAva hai| -jeM.ga. 18-3-71/VIII/ro. lA. jaina avatI samyaktvI ke dhyAna kA pAlambana zaMkA-cauthe guNasthAnavAlA sAmAyika ke samaya parigraha se nahIM, karmoM se baMdhA hai / usa samaya AtmA kA hI anubhava kare arahanta kA dhyAna na kare, kyoMki paradravya hai / aisA kahanA kahA~ taka ThIka hai? samAdhAna-cauthe guNasthAnavAlA jIva asaMyatasamyagdRSTi hotA hai| usake to ekadeza parigraha kA bhI tyAga nahIM, samasta parigraha kA tyAga to kaise sambhava hai ? cauthe guNasthAna vAlA jIva to bAhya aura antaraMga donoM prakAra ke parigrahoM se baMdhA huA hai / usake zuddhopayoga to sambhava hI nhiiN| zubhopayoga hotA hai| (pravacanasAra gAthA 9 para zrI jayasenAcArya kI TIkA tathA vRhadravyasaMgraha gAthA 34 para saMskRta TIkA ) / asaMyatasamyagdRSTi ko AtmasvabhAva kI ruci Adi hotI hai| AtmasvabhAva zrI arahaMta-bhagavAna ke vyakta ho cukA hai, ataH usa cauthe guNasthAna vAle ko zrI arahaMta bhagavAna kA bahumAna hotA hai aura zrI parahaMta bhagavAna ke dravya-guNa-paryAya ke citavana ke dvArA apane Atma svabhAva ko jAnatA hai| kahA bhI hai jo jANadi arahataM davvattaguNattapajjayata hi / so jANadi appANaM moho khalu jAdi tassa layaM // 8 // pravacanasAra // artha-jo arahaMta ko dravya guNa paryAyarUpa se jAnatA hai vaha AtmA ko jAnatA hai aura usakA moha avazya nAza ko prApta ho jAtA hai|
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 732 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isakI TIkA meM kahA-'jo vAstava meM arahaMta ko dravyarUpa se guNarUpa se aura paryAyarUpa se jAnatA hai vaha vAstava meM apane prAtmA ko jAnatA hai, kyoMki donoM meM nizcaya se antara nahIM hai| arahaMta kA svarUpa, antima tAva ko prApta sone kI bhAMti, parispaSTa hai, isaliye usakA jJAna hone para sarva prAtmA kA jJAna hotA hai|' zaddhAtmA ke avalambana binA asaMyatasamyagdRSTi kA citta ThaharanA kaThina hai ataH usako zrI arahaMta bhagavAna kA citavana karanA caahiye| sva prAtmA kA citavana karo yA zrI arahaMta bhagavAna kA citavana karo, asaMyatasamyagdRSTi ke liye ina donoM ke citavana meM koI vizeSa bheda nahIM hai| donoM kA phala zubhopayoga hai| -jaM. ga. 25-4-63/IX/ bra. pannAlAla jaina bhadradhyAna evaM dharmadhyAna zaMkA-pAMcaveM guNasthAna meM kyA dharmadhyAna nahIM hotA? bhadradhyAna pAMca guNasthAna meM kisa prakAra hai ? samAdhAna-yaha ThIka hai ki dharmadhyAna kA svAmI saMyatAsaMyata jIva bhI hai, (dhavala pu. 13 pR. 74 ) kiMtu gRhastha ke gRha sambandhI kAryoM kI nirantara citA rahane se unakA upayoga sthira nahIM ho pAtA (bhAvasaMgraha gAthA 357 va 383-385) / aMtaraMga aura bahiraMga parigrahatyAgI dhyAtA hotA hai (dhavala pu. 13 pR.65)| isaprakAra kA dharmadhyAna apramatta guNasthAna meM hotA hai, pramAda ke abhAva se utpanna hotA hai ( harivaMza purANa 5651-52) / bhaddassa lakkhaNaM puNa dhammaM citeha bhoyprimukko| citiya dhamma sevai puNaravi bhoe jahicchAe // 665 // [bhAvasaMgraha] artha-bhadra dhyAna kA lakSaNa-jo jIva bhogoM kA tyAga kara dharma kA citavana karatA hai| dharma kA citavana haA bhI phira bhI apanI icchAnusAra bhogoM kA sevana karatA hai usake bhadradhyAna samajhanA caahie| -. ga. 7-11-66/VII) tArAcanda hIna saMhanana vAloM ke dhyAna kI sthiti zaMkA honasaMhananavAloM kA dhyAna kama se kama kitane samaya taka sthira raha sakatA hai ? samAdhAna-hInasaMhananavAloM kA dhyAna adhika se adhika eka Avali se kama kAla taka sthira raha sakatA hai aura kama se kama do cAra samaya dhyAna raha sakatA hai| -je. ga. 16-5-63/IX/o. ma. lA. jaina dhyAna kA svAmI zaMkA-kyA muni hI dhyAna ke pAtra hote haiM ? samAdhAna-mukti ke kAraNasvarUpa dhyAna kI siddhi una munIzvaroM ke hI hotI hai jo prazAntAtmA haiM, jinakA nagara parvata hai, parvata kI guphAyeM vasatikA (gRha) haiM, parvata kI zilA zayyA hai, candramA kI kiraNeM dIpaka haiM, mRga sahacArI haiM, sarvabhUta-maitrI kulIna strI hai ( jJAnArNava adhyAya 5) / -jaM. ga. 4-7-63/IX/ bra. sukhadeva 1. se dharmadhyAna caturthaguNasthAna se dasamaguNasthAna taka hotA hai| [dhavala. 13/74 ] parantu yahAM utkRSTa dhyAna kI-makti ke kAraNasvarUpa dhyAna kI apekSA se uttara diyA gayA hai, aisA jAnanA caahiye|
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 733 (karaNAnuyoga viSayaka) gaNita ke savAla meM nirapekSa bhAva se laganA dharmadhyAna hai zaMkA-eka AvamI kisI gaNita ke prazna meM nirapekSa bhAva se lagA huA hai, kyA isako dharmadhyAna mAnA jAve? samAdhAna-yadi vaha jIva samyagdRSTi hai aura mAtra upayoga ko ekAgra karane kI dRSTi se, rAgadveSa ke binA kisI gaNita ke prazna ke avalambana se ekAgracitta hotA hai to vaha dharmadhyAna hai, kyoMki gaNitazAstra bhI to dvAdazAMga kA bhAga hai| zrI tattvAnuzAsana meM bhI kahA hai svAdhyAyaH paramastAvajjapaH paMcanamaskRteH / paThanaM vA jinendroktazAstrasyakAna - cetasA // 8 // svAdhyAyAd dhyAnamadhyAstAM dhyAnAtsvAdhyAyamA''manet / dhyAna-svAdhyAya sampatyA paramAtmA prakAzate // 1 // arthAt-paMcanamaskRtirUpa NamokAra maMtra kA jo citta kI ekAgratA ke sAtha japanA hai vaha paramasvAdhyAya hai athavA jinendra kathita zAstra kA jo ekAgracitta se par3hanA hai vaha svAdhyAya hai| svAdhyAya se dhyAna ko abhyAsa meM lAve aura dhyAna se svAdhyAya ko caritArtha kre| dhyAna aura svAdhyAya donoM kI sampatti se paramAtmA prakAzita hotA hai-svAnubhava meM lAyA jAtA hai| -jaM. ga. 16-2-65/VIII/ bU. pannAlAla apAyavicaya va upAya vicaya dharmadhyAna meM bheda zaMkA-svAmi kArtikeyAnuprekSA pR0 367.368 para dharmadhyAna ke basa bheda kahe haiN| pahalA apAyavicaya, dUsarA upAyavicaya hai / ina donoM meM koI antara dikhAI nahIM par3atA ? samAdhAna-'apAya' kA artha 'sarvanAza' hai| 'vicaya' kA artha khoja karanA yA vicAra krnaa| arthAt karmarUpI zatra ke nAza kA vicAra karanA 'apAyavicaya' dharmadhyAna hai| 'upAya' kA artha 'sAdhana' hai| mokSa ke sAdhanoM kA vicAra karanA 'upAyavicaya' dharmadhyAna hai| -jaM. ga. 11-7-66/IX| kastUracanda piNDastha va padastha dhyAna zaMkA-piNDastha va padasthadhyAna dharmadhyAna haiM yA zukladhyAna haiM ? samAdhAna-piNDastha va padasthadhyAna dharmadhyAna haiM zukladhyAna nahIM haiN| muni ke mukhyarUpa se hote haiN| ina dhyAnoM kA vizeSa kathana jJAnArNava prantha se athavA svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 482 kI saMskRta TIkA se jAnanA caahie| -jaM. ga. 21-11-63/X/ bra. pannAlAla jaina gRhasthI ke nirantara dharmadhyAna prAyaH nahIM raha sakatA zaMkA-kyA samyagdRSTi zrAvaka ke caubIsa ghanTe mukhyatA se dharmadhyAna banA rahatA hai ? jaisA ki varSa 10 aMka 5 ke sanmati saMdeza pR0 61 para likhA hai|
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ 734 ] samAdhAna-gRhastha ke mukhyarUpa zrI devasenAcArya ne kahA bhI hai [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! se dharmadhyAna nahIM hotA usake to ArtadhyAna va raudradhyAna kI mukhyatA hai / kahiyANi diTTivAe paDucca guNaThANaM jANi jhANANi / tamhA sa desavirao mukkhaM dhammaM Na jhAI // 383 // artha - bArahaveM dRSTivAda aGga meM guNasthAna ko lekara hI dhyAna kA svarUpa batalAyA hai, jisase siddha hotA hai ki deza viratoM ke mukhyarUpa se ghamaMdhyAna nahIM hotA / Age isakA kAraNa batalAte haiM ki jaM so givaMto bahiraMttaragaMthaparimio NiccaM / bahu - Arambhapauto kaha jhAya suddhamappANaM // 384 // gharavAvArA keI karaNIyA atthi te Na te sabve / jhATriyassa purao ciTThati NimIliyacchissa // 385 // aha TikuliyA jhANaM jhAyai ahavA sa sovae jhANI | sovaMto jhAyabvaM Na ThAi cittammi viyalammi // 386 // artha - gRhastha ke mukhyarUpa se dharmadhyAna na hone kA kAraNa yaha hai ki gRhasthoM ke sadAkAla bAhya AbhyaMtaraparigraha parimitarUpa se rahate haiM tathA prArambha bhI aneka prakAra ke bahuta se hote haiM / isaliye vaha zuddhAtmA kA dhyAna kaise kara sakatA hai ? arthAt nahIM kara sakatA // 384 // gRhasthoM ko ghara ke kitane hI vyApAra karane par3ate haiM / jaba vaha gRhastha apane netroM ko banda kara dhyAna karane baiThatA hai taba usake sAmane ghara ke karane yogya saba vyApAra A jAte haiM / / 385 / / gRhastha kA vaha dhyAna DhekI ke samAna hotA hai| jisa prakAra DhekI dhAna kUTane meM lagI rahatI hai, parantu usase usako koI lAbha nahIM hotA; usako to parizrama mAtra hI hotA hai isI prakAra gRhasthoM kA dhyAna parizrama mAtra hotA hai, lAbha kucha nahIM hotA / zrathavA vaha gRhastha usa dhyAna ke bahAne so jAtA hai taba usakA byAkula citta dhyeya para nahIM ThaharatA / gehe va tas ya vAvArasayAI sayA kuNaMtassa / AsavaI kammamasuhaM addaraudda pavattassa // 391 // jaI giriNaI talAe aNavarayaM pavisae salilaparipuSNaM / maNavayata joehi pavisadda asuhehi taha pAvaM // 392 // artha- jo puruSa ghara meM rahatA hai aura sadAkAla gRhasthI ke saikar3oM vyApAra karatA rahatA hai vaha ArtadhyAna aura raudradhyAna meM bhI pravRtti karatA rahatA hai isaliye usake azubha karmoM kA Asrava hotA rahatA hai || 361 // jisa prakAra kisI parvata se nikalatI huI nadI kA pAnI kisI jala se bhare hue tAlAba meM nirantara par3atA rahatA hai / usI prakAra gRhasthI ke vyApAra meM lage hue puruSa ke azubha- mana, vacana, kAya ina tInoM azubha yogoM ke dvArA niraMtara pApakarmoM kA Asrava hotA rahatA hai / / 392 // [ prAkRta bhAvasaMgraha ] - jai. ga. 1-7-65/ VII / *******........
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 735 gRhasthAvasthA meM dharmadhyAna amukhyatayA tathA alpakAla bhAvI hotA hai ___ zaMkA-sarvArtha siddhi pR0 455-456 'sAmAnya aura vizeSarUpa se kahe gaye isa cAraprakAra ke dharmadhyAna aura zukladhyAna ko pUrvokta gupti Adi bahuta prakAra ke upAyoM se yukta hone para, saMsAra kA nAza karane ke liye jinane bhale prakAra se parikarma ko kiyA hai, aisA muni dhyAna karane ke yogya hotA hai|' prazna yaha hai ki dharmadhyAna to muni avasthA se pUrva bhI ho sakatA hai| phira yahAM aisA kyoM likhA hai ki aisA muni dhyAna karane ke yogya hotA hai| samAdhAna-muni avasthA se pUrva gRhastha-avasthA hai| gRhastha avasthA meM gRhasambandhI athavA parigrahasaMbaMdhI nAnAvikalpa rahate haiM. jisake kAraNa gRhastha kA mana ekAgra nahIM ho paataa| isaliye dhyAna kI bAta to dUra rahI, upayoga kI asthiratA ke kAraNa AcArya granthoM ke anuvAda meM bhI bhUla kara jAtA hai, jisakI paramparA cala jAtI hai| zrI devasena AcArya ne kahA bhI hai aTTaraudda jhANaM bhadda asthitti tamhi gunntthaanne| bahuAraMbhapariggahajuttassa ya patthi taM dhammaM // 357 // [bhAvasaMgraha] artha-isa pAMcaveM guNasthAna meM ArtadhyAna, raudradhyAna aura bhadradhyAna ye tIna prakAra ke dhyAna hote haiM / isa guNasthAnavAle jIva ke bahuta-sA prArambha hotA hai aura bahuta sA hI parigraha hotA hai, isaliye isa guNasthAna meM dharmadhyAna nahIM hotaa| ghara vAvArA keI karaNIyA asthi teNa te samve / jhANaTTiyassa purao ciTThati NimIliyacchissa // 385 // [bhAvasaMgraha] arthAt - gRhasthoM ko ghara ke kitane hI vyApAra karane par3ate haiN| jaba vaha gRhastha apane netroM ko banda kara dhyAna karane baiThatA hai taba usake sAmane ghara ke karane yogya saba vyApAra A jAte haiN| aha DhikuliyA jhANaM jhAyai ahavA sa sovae jhaannii| sovaMto jhAyadhvaM Na ThAi cittammi viyalammi // 386 / / artha-jo koI gahastha dhyAna karanA cAhatA hai to usakA vaha dhyAna DhekI ke samAna hotA hai| jisaprakAra DhekI dhAna kaTane meM lagI rahatI hai, parantu usase usako koI lAbha nahIM hotA usako to parizrama mAtra hI hotA hai| isI prakAra gRhasthoM kA dhyAna parizrama mAtra hotA hai athavA dhyAna karane vAlA vaha dhyAnI gRhastha so jAtA hai / taba usake vyAkula citta meM dhyAtavya nahIM tthhrtaa| mukkhaM dhammajjhANaM uttaM tu pamAyavirahie ThANe / desavirae pamatte uvayAreNeva gAyadhvaM // 371 // artha-dharmadhyAna mukhyatA se pramAdarahita arthAt sAtaveMguNasthAna se hotA hai tathA dezavirata-pAMcaveMguNasthAna meM va pramatta saMyata nAmaka chaThe guNasthAna meM yaha dharmadhyAna upacAra se jAnanA cAhie / isI bAta ko zrI pUjyapAda svAmI ne sarvArthasiddhi meM tathA zrI akalaMkadeva ne tattvArtharAjavAtika meM kahA hai| ataH gRhasthake liye dAna pUjana kA upadeza dvAdazAMga jinavANI meM diyA gayA hai| -ja'.ga. 10-6-65/IX/ra.lA.jaina, meraTha
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : (1) dharmadhyAna mokSa kA hI kAraNa hai (2) dhyAna avasthA kA svarUpa (3) dharmadhyAna va zukladhyAna meM kathaMcit bheda evaM kathaMcit abheda (4) dharmadhyAna zubhopayogarUpa hai (5) zubha pariNAmoM se bhI karma-kSaya sambhava hai zaMkA-AThaveM, nauveM, dasaveMguNasthAnoM meM dharmadhyAna nahIM hai / yadi hai to kaise ? Agama pramANa kyA hai ? samAdhAna-dhyAna cAra prakAra kA hai-(1) AtaMdhyAna (2) raudradhyAna (3) dharma-dhyAna, (4) zukladhyAna / athavA prazasta aura aprazasta ke bheda se dhyAna do prakAra kA hai| inameM se AtaMdhyAna aura raudradhyAna athavA aprazastadhyAna saMsAra kA kAraNa hai| dharma-dhyAna aura zukladhyAna athavA prazastadhyAna mokSa kA kAraNa hai| pArSapramANa isa prakAra hai-'Ata raudradhayaMzuklAni / pare mokSahetU // 28 // ' [tattvAryasUtra] artha-'ArtadhyAna, raudradhyAna, dharmadhyAna aura zukla dhyAna haiN| inameM se aMta ke do dhyAna arthAt dharmadhyAna paura zukladhyAna mokSa ke hetu (kAraNa) haiN|' isI kI sAmarthya se yaha bhI siddha ho jAtA hai ki zeSa do dhyAna arthAt AtaM aura raudradhyAna saMsAra ke kAraNa haiN| yahAM para spaSTatayA dharmadhyAna ko mokSa kA kAraNa kahA hai arthAt dharmadhyAna ko saMsAra kA kAraNa nahIM kahA yAni dharmadhyAna se Asrava-baMdha nahIM hotaa| prazastetarasaMkalpavazAttadbhidyate dvidhA / iSTAniSTaphalaprApte/jabhUtaM zarIriNAma // 17 // AtaMraudravikalpena duniM dehinAM dvidhA / dvidhA prazastamapyukta dharmazuklavikalpataH // 20 // syAtAM tatrAtaraudra durdhyAne'tyanta duHkhade / dharmazukle tato'nye dve karma-nirmUlanakSame // 21 // [jJAnArNava pR. 256 sarga 25] artha-pUrvokta dhyAna prazasta aprazasta ke bheda se do prakAra kA hai, so jIvoM ke iSTa aniSTarUpa phala kI prApti kA bIjabhUta (kAraNasvarUpa) hai // 17 // jIvoM ke aprazastadhyAna prArta aura rodra ke bheda se do prakAra kA hai tathA prazastadhyAna bhI dharma aura zukla ke bheda se do prakAra kA kahA gayA hai // 20 // ukta dhyAnoM meM Arta-raudra ye do aprazastadhyAna atyanta duHkha dene vAle haiN| aura unase bhinna dharma aura zukla ye do prazastadhyAna karma ko nimala karane meM samartha haiM // 21 // isa zloka 21 se itanA spaSTa ho jAtA hai ki dharmadhyAna se karmoM kA kSaya hotA hai| mohanIya karma kA kSaya dharmadhyAna se hotA hai / ataH dasaveM guNasthAna taka dharmadhyAna hotA hai| dharmadhyAna kA viSaya, kAla, svAmI, phala kA kathana dhavala pustaka 13 pR074, 75, 76, 77, 80, 81 para nimna prakAra hai kiMbahaso savvaM ci ya jIvAdipayathavittharo veyaM / samvaNayasamUhamayaMjjhAyajo samayasambhAvaM / / 49 // [dhavala 13 pR. 73, dhyAnazataka gAthA 56]
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 737 artha-bahuta kahane se kyA lAbha, yaha jitanA bhI jIvAdi padArthoM kA vistAra kahA hai usa sabase yukta praura sarvanaya samUhamaya samaya sadbhAva kA dhyAna kre| prazna-yadi samasta samaya sadbhAva dharmadhyAna kA hI viSaya hai to zukla dhyAna ko koI viSaya zeSa nahIM rahatA? uttara-yaha koI doSa nahIM, kyoMki dharma aura zukla donoM hI dhyAnoM meM viSaya kI apekSA koI bheda prazna-yadi aisA hai to donoM hI dhyAnoM meM ekatva arthAt abheda prApta hotA hai, kyoMki dazamazaka, siMha, bher3iyA, vyAghra Adi dvArA bhakSaNa kiyA gayA bhI, vasUlA dvArA chIlA gayA bhI, karotoM dvArA phAr3A gayA bhI, dAvAnala ke sikhamukha dvArA asita kiyA gayA bhI, zIta, vAta aura AtApa dvArA vAdhA gayA bhI, aura saiMkar3oM karor3oM prapsarAoM dvArA lAlita kiyA gayA bhI jo jisa avasthA meM dhyeya se calAyamAna nahIM hotA vaha jIva kI avasthA dhyAna kahalAtI hai / isaprakAra yaha sthira bhAva dharma aura zukla donoM dhyAnoM meM samAna hai, anyathA dhyAnarUpa pariNAma kI utpatti nahIM ho sakatI ? uttara-yaha bAta satya hai ki ina donoM prakAra ke svarUpoM kI apekSA dharma aura zukladhyAna meM koI bheva nahIM hai, kintu itanI vizeSatA hai ki dharmadhyAna eka vastu meM stokakAla taka rahatA hai, kyoMki kaSAyasahita pariNAma kA garbhagRha ke bhItara sthita dIpaka ke samAna cirakAla taka avasthAna nahIM bana sktaa| prazna-dharmadhyAna kaSAyasahita jIvoM ke hI hotA hai, yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? uttara- asaMyatasamyagdRSTi saMyatAsaMyata, pramattasaMyata, apramattasaMyata, kSapaka aura upazAmaka apUrvakaraNasaMyata, kSapaka aura upazAmaka, anivRttikaraNasaMyata kSapaka aura upazAmaka tathA sUkSmasAmparAyasaMyata jIvoM ke dharmadhyAna kI pravRtti hotI hai, aisA jinadeva kA upadeza hai| isase jAnA jAtA hai ki dharmadhyAna kaSAyasahita jIvoM ke hotA hai| parantu zukladhyAna ke eka padArya meM sthita rahane kA kAla dharmadhyAna ke avasthAna kAla se saMkhyAtaguNA hai, kyoMki vItarAgapariNAma mariNa kI zikhA ke samAna bahata kAla ke dvArA bhI calAyamAna nahIM hotaa| isaliye sakaSAya aura akaSAya svAmI ke bheda se tathA acirakAla aura cirakAla taka avasthita rahane ke kAraNa dharma aura zukladhyAnoM meM bheda siddha hai| isa dharmadhyAna meM pIta, padma, zukla ye tIna hI lezyAyeM hotI haiM, kyoMki kaSAyoM ke manda, mandatara aura mandatama hone para dharmadhyAna kI prApti sambhava hai| isa viSaya meM gAthA hoMti kamavisuddhAo lessAo piiy-pum-suukkaao| dhammajjhANovagayassa tivva-maMdAvibheyAo // 3 // (dhavala 13 pR0 76, dhyAna zataka gaa066)| artha-dharmadhyAna ko prApta hue jIva ke tIvramanda prAdi bhedoM ko liye hue krama se vizuddhi ko prApta huI pIta, padma aura zukla lezyAyeM hotI haiM / prazna-dharmadhyAna se pariNamatA hai, yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai? uttara-isa viSaya meM gAthAyeM haiM
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ 738 ] - AgamauvadesANA Nisaggado jaM jiNappaNIyANaM / mAvANaM saddahaNaM dhammajjhANassatalliMgaM // 54 // ( dhyAnazataka gA0 67 ) jiNa sAhuguNakiNa paMsaMsaNAviNaya dANasaM paNNA / suda-sIla - saMjamaradA dhammajjhANe mukhyadhvA // 55 // artha - Agamopadeza se athavA nisarga se jo jinendra bhagavAna dvArA kahe gaye padArthoM kA zraddhAna hotA hai vaha dharmadhyAna kA liMga hai / / 54 || jina aura sAdhu ke guNoM kA kIrtana karanA, prazaMsA karanA, vinaya karanA, dAna sampa natA zruta, zIla aura saMyama meM rata honA, ye saba kArya dharmadhyAna meM hote haiM, aisA jAnanA cAhiye / / 55 / / dharma-dhyAna kA phala akSapaka ( kSapakazreNI para prArUr3ha nahIM hue ) jIvoM ko devaparyAyasambandhI vipulasukha milAnA usakA phala hai aura guNazreNIrUpa se karmoM kI nirjarA usakA phala hai tathA kSapaka ( kSapakazreNI para ArUr3ha ) jIvoM ke to prasaMkhyAta guNazreNIrUpa se karma pradezoM kI nirjarA honA aura zubhakarmoM ke utkRSTa anubhAga kA honA dharmadhyAna kA phala hai / isa viSaya meM gAthAyeM haiM [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra | ( dhavala 13 pR0 96, dhyAnazataka 68 ) hoMti suhAsava saMvara- NijJjarAmarasuhAI biulAI / ujhANavarassa phalAI suhANubaMdhoNi dhammamsa || 56 // ( dhyAnazataka 68 ) jaha vA ghaNasaMghAyA khaleNa pavahaNAhayA vilijjati / jhANapaNovahayA taha kammaghaNA viliti // 57 // ( dhavala 13 pR0 77, dhyAnazataka 69 ) artha -- uttama dhyAna se zubhAsrava, saMvara, nirjarA aura devoM kA sukha ye zubhAnubaMdhI vipula phala hote haiM / 56 / jaise meghapaTala pavana se tAr3ita hokara kSaNamAtra meM vilIna naSTa ) ho jAtA hai vaise hI dharmaMdhyAnarUpI pavana se upahRta hokara karmarUpI bAdala bhI vilIna ( naSTa ) ho jAte haiM / / 57 / / aTThAIsa prakAra ke mohanIya kI sarvopazAmanA honepara usameM sthita rakhanA, pRthaktvavitakaMvIcAranAmaka zukladhyAna kA phala hai / parantu moha kA sarvopazama karanA dharmadhyAna kA phala hai, kyoMki kaSAyasahita dhamaMdhyAnI ke sUkSmasAmparAyaguNasthAna ke antimasamaya meM mohanIyakamaM kI sarvopazamanA dekhI jAtI hai| tIna ghAtiyA karmoM kA nirmUla vinAza karanA ekatvavitakaM pravIcAradhyAna kA phala hai / parantu mohanIya kA vinAza karanA gharmaMdhyAna kA phala hai, kyoMki sUkSmasAmparAyaguNasthAna ke antimasamaya meM usakA vinAza dekhA jAtA hai / zrI jayadhavala bhAga 1 pR0 6 para bhI kahA hai ina ArSa vAkyoM se yaha spaSTa hai ki caturthaMguNasthAna se dasaveMguNasthAnataka sAmparAyika ( kaSAyasahita ) jIva hote haiM, ata: unake dharmadhyAna hotA hai / unake zukladhyAna nahIM hotA, kyoMki vaha vItarAgI ( akaSAyI ) jIvoM ke hotA hai / yadyapi dharmadhyAna zubhopayogarUpa hai, kyoMki yaha sarAgIpuruSa ke hotA hai tathApi mohanIyakarma ko jo ki sarva karmoM kA rAjA hai, unmUlana kara detA hai / eka chatra jisakA rAja hai aise mohanIyakarma kA nAza, zubhopayogarUpa dharmadhyAna hI karatA hai / zukladhyAna to zeSa tInaghAtiyA karmoM ko aura cAra aghAtiyA karmoM kA nAza karatA hai /
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] "suha-suddha pariNAmehi kammakkhayAbhAve takkhayAvavatsIdo / artha-yadi zubha [ 739 aura zuddha pariNAmoM se karmoM kA kSaya na mAnA jAya to phira karmoM kA kSaya ho hI nahIM sakatA hai / zubha pariNAmoM se mohanIyakarma kA kSaya siddha ho jAne para bhI yadi koI ekAntavAdI zubha pariNAmoM se mohanIya kA kSaya svIkAra nahIM karatA to caturtha - Adi guNasthAnoM meM zuddhopayoga kA to prabhAva hone se mohanIya ke kSaya kA prabhAva hogaa| mohanIya ke kSaya ke prabhAva meM caturthAdi guNasthAnoM meM kSAyikasamyaktva ke prabhAva kA prasaMga zrA jAyagA / kSAyikasamyaktva ke abhAva meM kSapakazraNI ke abhAva kA prasaMga A jAyagA / zrI pUjyapAda AcArya ne sarvArthasiddhi TIkA a0 9 sUtra 37 meM zreNI-ArohaNa se pUrva dharmadhyAna aura donoM zreNiyoM meM zukladhyAna kahA hai / dharmadhyAna kA phala sAtizaya puNyabandha, saMvara, nirjarA va bhAvamokSa hai zaMkA - dharmadhyAna kyA saMvara, nirjarA kA kAraNa hai yA mAtra puNya-bandha kA kAraNa hai ? samAdhAna -- dharmadhyAna sakaSAya samyagDaSTijIva ke hotA hai / sakaSAyajIva ke kaSAya ke sadbhAva ke kAraNa bandha hotA hai / kahA bhI hai --. ga. 30-9-65 / 1X / bra. sukhadeva sakaSAyatvAjjIvaH karmaNo yogyAnyugalAnAvatte sa bandhaH / " [ ta0 sU0 82 ] arthAt - karmodaya ke kAraNa kaSAyasahita hone se jIva karma ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai baha bandha hai / kintu, dharmaMdhyAna aMtaraMga tapa hai aura tapa se saMvara va nirjarA hotI hai / isIliye dharmaMdhyAna mokSa kA kAraNa hai / yadi dharmadhyAna se saMvara- nirjarA na hotI to dharmadhyAna mokSa kA kAraNa bhI na hotA hai| kahA bhI hai "tapasA nirjarA ca // 3 // prAyazcittavinayavyAvRttyasvAdhyAya vyutsarga-dhyAnAtyuttaram // 20 // pare mokSahetu // 29 // tatvArthasUtra adhyAya 9 / artha - tapa se saMvara aura nirjarA hotI hai / prAyazcitta vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, vyussarga aura dhyAna yaha chahaprakAra kA zrAbhyantaratapa hai / anta ke do dhyAna arthAt dharma aura zukladhyAna mokSa ke hetu arthAt kAraNa haiM / zrI vIrasenAcArya ne dharmadhyAna kA phala nimnaprakAra kahA hai "akkhavasu viulAmarasuhaphalaM guNaseDIe kammaNijjarAphalaM ca / khavaesu puNa asaMkhejjaguNaseDIe kammapadesajiraNaphalaM suhakammANa mukkassA zubhAga vihANaphalaM ca / ataeva dharmmAdanapetaM dhamyaM dhyAnamiti siddham / " [ dhavala pu0 13, pR0 77] artha - prakSapaka jIvoM ko devaparyAyasambandhI vipulasukha milanA usakA phala hai aura guNazreNI meM karmoM kI nirjarA honA bhI usakA phala hai, tathA kSapaka jIvoM ke to asaMkhyAtaguNazreNIrUpa se karma-pradezoM kI nirjarA honA aura zubhakarmoM ke utkRSTa anubhAga kA hotA usakA phala hai / ataeva jo gharma se anapeta hai vaha dharmadhyAna hai /
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74.] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| "mohaNIyaviNAso puNa dhammajmANaphalaM, suTumasa parAyacarimasamae tassa vinnaasuvlNbhaavo|" [dhavala pu0 13, pR0 81] artha-mohanIya kA vinAza karanA dharmadhyAna kA phala hai, kyoMki sUkSmasAmparAyaguNasthAna ke antimasamaya meM usakA vinAza dekhA jAtA hai| isa ArSavAkya se yaha siddha ho jAtA hai ki dharmadhyAna bhAvamokSa ke liye sAkSAt kAraNa hai aura dravyamokSa ke liye paramparA kAraNa hai| yadi kahA jAya ki bhAvamokSa asiddha hai, so aisA kahanA ThIka nahIM hai| bhAvamokSa kI siddhi ke liye yukti aura Agama nimna prakAra hai| kama do prakAra kA hai, bhAvakarma aura dravyakarma / mohanIya karmodaya se honevAle AtmA ke rAga, dveSa, moharUpa audayika bhAva to bhAvakarma hai| ina bhAvakarma ke nimitta se jo paudgalika jJAnAvaraNAdi pATha karmoM kA bandha hotA hai vaha dravya karma hai| kahA bhI hai-- sAmaNNapaccayA khalu cauro bhaNNati baMdhakattAro / micchattaM aviramaNaM kasAya jogA ya boddhavvA // 116 // [ samayasAra ] arthAt-bandha ke kAraNa sAmAnya se cAra kahe gaye haiN| mithyAtva, avirata, kaSAya aura yoga / mAtra yoga se IryApatha-Asrava hotA hai athavA mAtra ekasamaya kI sthitivAlA bandha hotA hai, jo usIsamaya nirjarA ko prApta ho jAtA hai| yaha bandha saMsAra kA kAraNa nahIM hai| mithyAtva prAdi bhAvoM se hone vAlA bandha hI saMsAra kA kAraNa hai| ataH mohanIyakarmodaya se honevAle mithyAtvAdi hI bhAvakama haiN| ina bhAvakoM se mukta honA arthAt bhAvakarmoM kA atyanta kSaya ho jAnA bhAvamokSa hai| zrI amRtacandrAcArya ne bhI paMcAstikAya gAthA 150-151 ko TIkA meM 'sa eSa jIvanmuktinAmA bhAva. mokssH|' ina zabdoM dvArA bhAvamokSa kA kathana kiyA hai aura isako dravyamokSa kA hetu bhI kahA hai / zrI kundakundAcArya ne bhAvapAhur3a gAthA 76 meM 'suhadhammaM jiNaridehi' ina zabdoM dvArA dharmadhyAna ko zubhabhAva kahA hai| isakA kAraNa yaha hai ki jina bhAvoM se saMvara, nirjarA tathA Asrava va bandha hotA ho ve bhAva zubhabhAva yA mizrabhAva haiN| dharmadhyAna kA phala bhI sAtizaya-puNyabandha tathA saMvara, nirjarA va mohanIyakarma kA kSaya hai isaliye dharmadhyAna bhI zubha bhAva hai| dharmadhyAna bhAvamokSa kA sAkSAt kAraNa hai aura dravyamokSa kA paramparA kAraNa hai| -jaM. ga. 16-9-65/IX/ pra. pannAlAla zuddhopayoga kA prAdya guNasthAna zaMkA-zuddhopayoga kaunasI avasthA meM arthAt kaunase guNasthAna meM hotA hai ? vyaliMgImuni ke zuddhopayoga hotA hai yA nahIM ? samAdhAna-dravyAnuyoga kI dRSTi se zuddhopayoga apramattasaMyataguNasthAna se kSINakaSAya guNasthAna taka hotA hai arthAt sAtaveM se bArahaveM guNasthAna taka hotA hai, kyoMki, vahAM para buddhipUrvaka rAga kA abhAva hai| kahA bhI hai'apramattAvi-kSINakaSAyAntaguNasthAnaSaTke tAratamyena zuddhopayogaH / ' (pravacanasAra tAtparyavRttiH TIkA ) / 'apramattAdi kSINakaSAya-paryantaM jaghanyamadhyamotkRSTabhedena vivakSitaikadezazuDhanayarUpazuddhopayogo vartate / ( vRhadravyasaMgraha gA0 34 TIkA ) arthAta-apramattAdi kSINakaSAyaguNasthAna paryaMta chahaguNasthAnoM meM jaghanya, madhyama, utkRSTabheda se vivakSita ekadeza zukhanayarUpa zuddhopayoga vataMtA hai|
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 741 kintu karaNAnuyoga kI apekSA se zuddhopayoga upazAMtamohAdi guNasthAnoM meM rahatA hai, kyoMki sUkSmasAmparAya guNasthAna meM kaSAyodaya hone se zuddhopayoga nahIM ho sakatA / mokSamArgaprakAzaka aSTama adhyAya meM isaprakAra kahA hai-karaNAnuyoga viSa tau rAgAdirahita 'zuddhopayoga' yathAkhyAtacAritra bhae hoya hai, so moha kA nAza bhae svayameva hogaa| nIcalI avasthAvAlA zuddhopayoga sAdhana kaise kare / aura dravyAnuyogavirSa zuddhopayoga karane kA hI mukhya upadeza hai, tAtai yahA~ chadmastha jisa kAla viSai buddhigocarabhakti Adi vA hiMsA Adi kAryarUpa pariNAmani ko chur3Aya AtmAnubhavana prAdi kArya virSe pravarte, tisa kAla tAko zuddhopayoga khie| yadyapi yahA~ kevalajJAnagocara sUkSma rAgAdika haiM, tathApi tAkI vivakSA yahA~ na kahI; apanI buddhigocara rAgAdika choDi tisa apekSA yAko zuddhopayogI kahyA hai / yathAkhyAtacAritra bhae to doU anuyoga apekSA zuddhopayoga hai, bahuri nIcalI dazAvirSe dravyAnuyoga apekSA to kadAcit zuddhopayoga hoya ara karaNAnuyoga apekSA sadAkAla kaSAya aMza ke sadbhAva te zuddhopayoga naahiiN| isaprakAra donoM anuyoga apekSA zuddhopayoga kA kathana jAna kisI eka anuyoga apekSA kI haTha grahaNa nahIM karanA / yahI samIcIna mArga hai|. -jaM. saM. 12-6-58/V/ di. jaina paMthAna, muhArI vastutaH caturtha guNasthAna meM zuddhopayoga va dharmadhyAna nahIM hote zaMkA-dharmadhyAna kaunase guNasthAna meM hotA hai ? ___ samAdhAna-dharmadhyAna asaMyata samyagdRSTi caturtha guNasthAna se hotA hai / aMtaraMga aura bahiraMga parigraha se rahita muni ke mukhya rUpa se hotA hai / "asaMjabasammAdidi-saMjabAsaMjada-pamattasaMjava appamattasaMjaya apugvasaMjaba-aNiyadvisaMjada-suhamasAparAiyakhavago. vasAmaesu dhammajjhANassa pavuttI hovi tti jinnovesaavo|" ( dhavala pu0 13 pR0 74) arthAta-asaMyatasamyagdaSTi ke caturtha guNasthAna se sUkSmasAmparAyasaMyata dasaveM guNasthAna taka dharmadhyAna hotA hai, aisA jinadeva kA upadeza hai / "mukhyopacAra-bhedena dharmadhyAnamiha dvidhA / apramatteSu tanmukhyamitareSvaupacArikam / " ( svA. kA. gA. 487 ko TIkA) artha-mukhya aura upacAra ke bheda se dharmadhyAna do prakAra kA hai| apramattoM meM mukhya dharmadhyAna hotA hai aura pramattoM meM upacAra dharmadhyAna hotA hai| apramattaguNasthAnabhUmikaM pramAvajam / pIta-pAsallezyA balAdhAnamihAkhilam // 56 // 51 // kAlabhAvavikalpasthaM dharmyadhyAnaM vazAntarama / svargApavargaphalavaM dhyAtavyaM dhyaanttprH||56||52|| harivaMzapurANa artha-'yaha dharmadhyAna apramattaguNasthAna meM hotA hai', pramAda ke abhAva se utpanna hotA hai| pIta, papa rUpa zabha leNyAoM ke bala se hotA hai| kAla aura bhAva ke vikalpa meM sthita hai tathA svarga aura mokSarUpa phala ko denevAlA hai|
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 742 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : " sammAiTThI- -Na ca Navapayasthavisaya ruhapaccaya-saddhAhiviNA jhANaM saMbhavadi, tappavRtti kAraNasaMvega- NivyANaM asaMbhavAdo / cattAsesa bajata raMgagaMtho / " ( dhavala pu0 13 pR0 65 ) arthAt - dharmadhyAna kA dhyAtA samyagdaSTi hotA hai, kAraNa ki nau padArtha viSayaka ruci pratIti dhaura zraddhA ke binA dhyAna kI prApti sambhava nahIM hai, kyoMki usakI pravRtti ke mukhyakAraNa saMvega zrIra nirveda anyatra nahIM ho sakate | vaha dhyAtA samasta bahiraMga aura ataraMga parigraha kA tyAgI hotA hai / khapuSpamathavA zRGga kharasthApi pratIyate / na punardezakAle'pi dhyAna siddhigR hAthame ||4|17|| ( jJAnArNava ) artha - AkAza ke puSpa aura gadhe ke sIMga nahIM hote haiM / kadAcit kisI deza va kAla meM ina ke hone kI pratIti ho sakatI hai, parantu gRhasthAzrama meM dhyAna kI siddhi hotI to kisI deza va kAla meM saMbhava nahIM hai / kahiyANi diTTivAe paDuccaguNaThANaM jANi jhANANi / tamhAsa besavirao mukkhaM dhammaM Na jhAeI // 383 // ki jaM so gihavaMto bahiraMtaraMgaMthaparimio NiccaM / bahuAraMbhapatto kaha jhAya suddhamavyANaM // 384 // gharavAvArA keI karaNoyA asthi teNa te save / jhAdviyassa purao ciTThati NimIliyacchissa // 385|| aha TikuliyA jhANaM zAyada ahavA sa sovae jhANI / sovaMto jhAyavvaM Na ThAi, cittammi viyalammi // 386 // ( bhAvasaMgraha ) arthAt dRSTivAdanAmaka bArahaveM zraMga meM guNasthAnoM kI apekSA se dhyAna kA kathana kiyA hai jisase siddha hotA hai ki gRhastha ke mukhya dharmedhyAna nahIM hotA / gRhasthoM ke mukhya gharmadhyAna na hone kA kAraNa yaha hai ki gRhasthoM ke sadAkAla bAhya AbhyaMtara parigraha rahate haiM tathA AraMbha bhI aneka prakAra ke bahuta se hote haiM, isaliye vaha zuddhAtmA kA dhyAna kaise kara sakatA hai ? arthAt nahIM kara sakatA / gRhasthoM ko ghara ke kitane hI vyApAra karane par3ate haiM / jaba vaha gRhastha apane netroM ko baMda kara dhyAna karane baiThatA hai taba usake sAmane ghara ke karane yogya saba vyApAra A jAte haiM / vaha gRhastha usa dhyAna ke bahAne so jAtA hai jaba vaha so jAtA hai taba usakA vyAkula citta dhyeya para kabhI nahIM Thahara sakatA | bhaTTaraudda jhANaM bhadda atthitti tamhi guNaThANe / bahuAraMbhapariggaha juttassa ya Natthi taM dhammaM // 357 // ( bhAvasaMgraha ) arthAt - pA~caveM guNasthAna meM AtaM, raudra aura bhadra ye tIna dhyAna hote haiM / isa guNasthAna vAle jIva ke bahutasA AraMbha hotA hai aura bahutasA parigraha hotA hai, isaliye isa guNasthAna meM gharmaMdhyAna nahIM hotA / zrI zubhacandra, zrI devasena, zrI jinasena ( zrI vIrasena ) Adi AcAryoM ne gRhastha ke dharmadhyAna kA bhI niSedha kiyA hai taba unake zuddhopayoga kaise ho sakatA hai ? arthAt asaMyata samyagdRSTi caturthaMguNasthAnavartI ke zuddhopayoga saMbhava nahIM hai / saMyata ke hI zuddhopayoga saMbhava hai / - jai. ga. 23-11-67/ VIII / kaMvaralAla
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ oyaktitva aura kRtitva ] samyaktvI gRhastha zuddhAtmadhyAna ke astitva - nAstitva sambandhI UhApoha zaMkA --- bhAvasaMgraha meM nirAlambadhyAna 7 veM guNasthAna meM batAyA hai / aisA dhyAna gRhastha ke batAnevAloM ko Agama kA ajJAtA aura dudhiya va svayaMcaka batAyA hai| gRhastha ko sAlaMba dhyAna aura puNyopArjana ke kArya karane kA hI upadeza diyA hai| isake viparIta paMcAdhyAyI Adi aneka saMskRta - prAkRta evaM bhASA ke granthoM meM gRhastha samyakvI ke zuddhAtmadhyAna kA ullekha kiyA hai| isa viSaya meM paMcAdhyAyI ke nimnasthala vicAraNIya haiM, adhyAya 2 ke zloka 824 se 860 tathA 914 se 934 ( paM0 makkhanalAlajI kI TIkA ) / zloka 860 meM to yahA~ taka batAyA hai fe zuddhAtmAnubhava vAstava meM nirvikalpaka hai, aisA caturthaguNasthAna se hI na mAnakara jo 7 ve guNasthAna se mAnate haiM unheM zloka 827, 831 tathA 916 meM vAsanAgrasta mohazAlI prajJAparAdhI, durAzaya evaM kAyaklezarUpa zrutAbhyAsI batAyA hai / isa taraha donoM granthoM meM paraspara virodha kyoM ? bhAvasaMgraha kA samarthana kina granthoM se hotA hai ? samAdhAna - zrI devasenasUri viracita bhAvasaMgraha grantha meM isaprakAra kahA hai "mukkhaM dhammajjhANaM uttaM tu pamAyavirahie ThANe / desavirae pamatta uvayAreNeva NAyavvaM // 371 / / jaM pukhu vi nirAlaMbaM taM jhANaM gayapamAyaguNaThANe / cattagehassa jAyai dhariyaMjirNAliMga rUvassa / / 381 / / jo ajai ko vi evaM asthi gihatthANaNiccalaMjhANaM / suddha N ca nirAlaMbaM Na muNai so Ayamo jaiNo // 382 // kahiyANi diTTivAe pahucca guNaThANa jANi jhANANi / tahmA sa desavirao mukkhaM dhammaM Na jhAevaM // 383 // ki jaM so givaMto bahiraMtara gaMtha parimio NiccaM / bahu AraMbhapauso kaha jhAyai suddhamappANaM / / 384 / / gharavAvArA keI karaNIyA atthi teNa te sadhve / jhATThiyasa purao ciTTheti Nimoliyacchissa / 385 | ahaTikuliyA zANaM zAyada ahavA sa sovae jhANI / sovaMto jhAyavvaM Na ThAi cittammi vilammi ||386|| jhANANaM saMtANaM ahavA jAei tassa AlaMbaNarahiyassa ya Na ThAi cittaM thiraM jamhA // 387 // tamhA so sAlaMbaM jJAyau jhANaM pi giha vaI NiccaM / paMcaparameTThIrUvaM ahavA maMtakkharaM tesi // 388 // jai bhAi ko vi evaM giha vAvAresu vaTTamANo vi / puNe amha Na kajjaM jaM saMsAre suvADeI // 389 // jAma Na chaMDai gehaM tAma Na pariharai iMtayaM pAvaM / pAvaM apariharato heo puNNassa mA cayau / / 393 / / asuhassa kArahi caya kammacchavakehi Nicca vaTTato / puNNassa kAraNAI baMdhassa bhaeNa NicchaMto // 397 // ma muNai iya je puriso jiNakahiyapayatthaNavasarUvaM tu / apAgaM suyaNamajjhe hAsassa ya ThANayaM kuNaI // 398 // jhANassa / [ 743
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 744 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : artha-apramattaguNasthAna meM mukhyatA se dharmadhyAna kahA gayA hai| dezavrata tathA pramattaguNasthAna meM dharmadhyAna upacAra se samajhanA cAhiye / aura dharmadhyAna nirAlambarUpa se gRhatyAgI, jinaliMgarUpadhArI aise apramattaguNasthAna meM hI hotA hai| gRhasthiyoM ke nizcala, zuddha evaM nirAlamba dharmadhyAna hotA hai aisA jo kahatA hai vaha RSiyoM ke prAgama ko nahIM mAnatA / dRSTivAda meM kahe gaye gUNasthAnoM ko tathA dhyAnoM ko zraddhApUrvaka jAno, usake anusAra dezavatI, mukhyatA se dharmadhyAna kA dhyAtA nahIM hai ( kintu upacAra se hai ), kyoMki nitya hI bAhya aura abhyantara parigraha se ghirA huA vaha prArambha saMyukta gRhasthI zuddhAtmA ko kaise dhyA sakatA hai ? gRha ke vyApAra kyA-kyA karane haiM ve saba aAMkheM mUde hue dhyAna meM tiSThe hue ( gRhasthI ) ke samakSa rahate haiM / aisA gRhasthI Tikulika ( asthira ) dhyAna ko dhyAtA hai| athavA dhyAna karate hue sotA hai aura sote hae ke vikala cita meM dhyeya ThaharatA nahIM hai| Alambana rahita dhyAna meM dhyAnoM kI santati calatI rahatI hai, kyoMki citta sthirarUpa se nahIM ThaharatA hai| isalie gRhastha kI nitya hI paMcaparameSThI ke rUpa kA athavA mantroM ke akSaroM kA mAlambana lekara dhyAna karanA caahie| gRha ke vyApAroM meM rahatA huprA bhI yadi koI aisA kahatA hai ki hamArA puNya se kucha kAma nahIM, kyoMki vaha saMsAra meM girAtA hai, to usakA aisA kathana ThIka nahIM hai| jaba taka ghara ko nahIM chor3atA taba taka pApa nahIM chuTate aura pApa ke chor3e binA puNya ke kAraNa ko mata chodd'o| azubha ke kAraNabhUta, aise SaT karmoM meM nitya lagA huA aura bandha ke bhaya se puNya ke kAraNoM kI icchA nahIM karatA huA jo puruSa hai vaha jinadeva dvArA kahe gaye nau padArthoM ke svarUpa ko nahIM mAnatA hai aura satpuruSoM dvArA svayaM ko hAsya kA pAtra banAtA hai| isI bAta ko zrImada vAmadevaviracita bhAvasaMgraha meM kahA hai ki ye vadanti grahasthAnAmasti dhyAnaM nirAzrayama / jainAgamaM na jAnanti dudhiyaH te svavaJcakA // 625 // artha-jo gRhasthoM ke dharmadhyAna kahate haiM ve dUdi apane Apako vaMcana karane vAle haiM tathA jainAgama ko nahIM jAnate haiN| padmanandi paMcavizatikA meM dAna AdhakAra, zloka 2 meM isaprakAra kahA hai prAyaH kuto gRhagate paramAtmabodhaH zuddhAtmano bhuvi yataH puruSArthasiddhiH / dAnAtpunarnanu caturvidhataH karasthA sA lIlayaiva kRtapAtrajanAnusaMgAt // 15 // bhASAkAra kA anuvAda-jisa paramAtmA ke jJAna se dharma, artha, kAma aura mokSa; ina puruSArthoM kI siddhi hotI hai usa paramAtmA kA jJAna samyaktvI ko ghara para rahakara kaise ho sakatA hai, arthAt nahIM ho sktaa| parantu una puruSArthoM kI siddhi uttama Adi pAtroM ko AhAra, auSadha, abhaya va zAstrarUpa cAra prakAra kA dAna dene se pala bhara meM ho jAtI hai| ataH dharma, artha Adi puruSArthoM ke abhilASI samyagdRSTi ko uttama Adi pAtroM meM avazya dAna denA cAhie // 15 // paMcAdhyAyI 21824-860 tathA 914-934 meM yaha bAta kahI gaI hai ki samyagdRSTi ke jJAna cetanA hotI hai| samyagdRSTi ke vaha jJAnacetanA labdhirUpa to sadaiva rahatI hai, kintu kabhI-kabhI upayogAtmaka bhI ho jAtI hai| zrI samayasAra gAthA 387 se 389 taka ina tIna gAthAoM kI TIkA meM zrI amRtacandrasUri ne isa. prakAra kahA hai "jJAnAdanyatredamahamiti cetanaM ajJAnacetanA / sA dvidhA karmacetanA karmaphalacetanA ca / tatra jJAnAdanyavedamahaM karomIti ajJAnacetanA / jJAnAdanyatredaM vedaye'hamiti cetanaM krmphlcetnaa| sA tu samastApi sNsaarbiij| saMsArabIjasyASTavidhakarmaNo biijtvaat| tato mokSAthinA puruSeNAjJAnacetanApralayAya sakalakarmasaMnyAsabhAvanAM sakalakarmaphalasanyAsabhAvanAM ca nATayitvA svabhAvabhUtaH bhagavatI jJAnacetanavaikA nityameva naattyitvyaa|" artha-jJAna se anya bhAvoM meM aisI cetanA ( anubhavana ) karanA ki "yaha maiM hU~" so prajJAnacetanA hai| vaha do prakAra kI hai
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 745 karmacetanA aura karmaphalacetanA / usameM jJAna se anya bhAvoM meM aisA cetanA ki 'isako maiM karatA haiM' so karmacetanA, aura jJAna se anya bhAvoM meM aisA cetanA ki 'ise maiM bhogatA haiM' so karmaphalacetanA hai| vaha samasta ajJAnacetanA saMsAra kA bIja hai, kyoMki saMsAra ke bIjabhUta ATha prakAra ke karma, unakA bIja vaha ajJAnacetanA hai| isaliye mokSArthI puruSa ko prajJAnacetanA kA pralaya karane ke liye sakala karmoM ke saMnyAsa ( tyAga ) kI bhAvanA ko tathA sakala karmaphala ke saMnyAsa kI bhAvanA ko nacAkara svabhAva bhUta aisI bhagavatI cetanA ko hI sadA nacAnA cAhie / zrI pravacanasAra gAthA 124 tathA TIkA meM 'jJAnacetanA' meM 'jJAna' zabda kA artha isaprakAra kiyA hai "NANaM aThaviyappo / TIkA-arthavikalpastAvat jJAnam / tatra kaH khalvarthaH, svaparavibhAgenAvasthitaM vizvaM, vikalpastadAkArAvabhAsanam" artha-prathama to arthavikalpa jJAna hai| vahA~, artha kyA hai ? svapara ke vibhAgapUrvaka avasthita vizva artha hai| zrI paMcAstikAya gAthA 39 kI TIkA meM 'cetanA' zabda kA artha isaprakAra kahA hai "cetnaanubhuutyuplbdhi-vednaanaamekaarthtvaat|" arthAt-cetanA, anubhUti, upalabdhi, vedanA ye saba ekArthavAcI haiN| isI gAthA kI TIkA meM jJAnacetanA, karmacetanA aura karmaphalacetanA ke svAmI batAye haiM "tatra sthAvarAH karmaphalaM cetayate / trasAH kArya cetayate kevalajJAnino jJAnaM cetayata iti / " artha-sthAvarakAyajIva karmaphala ko vedana karate haiM, basa karma ko vedate haiM / kevalajJAnI jJAna ko vedate haiN| noTa-sthAvara to mithyASTi hote hI haiM, kintu sa kahane se abhiprAya trasa-mithyAdRSTi kA hai, kyoMki, paMcAstikAya gAthA 38 kI TIkA meM "prakRSTatara-mohamalImasena" kA zabda diyA hai tathA samayasAra gAthA 387389 kI TIkA meM 'karmacetanA' saMsAra kA bIja kahA hai| isaprakAra bahirAtmA ke karma tathA karmaphalacetanA aura paramAtmA ke jJAnacetanA kahI gaI hai, parantu antarAtmA ke kaunasI cetanA hotI hai isakA kathana zrI paMcAstikAya meM nahIM kiyaa| isa saba kathana se yaha niSkarSa nikalatA hai ki antarAtmA ke bhI jJAnacetanA hotI hai, kintu usakI pUrNatA paramAtmA ke hotI hai| aMtarAtmA jaba bAhyapadArtha ko jAnatI hai to usa padArtha ke nimitta se rAgadveSa hotA hai| rAgadveSa se karmabandha hotA hai, kiMtu jaba prAtmA svonmukha hotI hai ( svonmukhatayA pratibhAsanaM svasyavyavasAyaH // 6 // arthasyeva tadunmukhatayA // 7 // ghaTamahamAtmanA vedmi // 8 // karmavatkartRkaraNakriyApratIteH // 9||shbdaanuccaarro'pi svasyAnubhavanamarthavatU // 10 // parIkSAmukha prathama adhyAya ) usa samaya tatsambandhI rAgadveSa na hone ke kAraNa nivikalpa kahA hai| isaliye paMcAdhyAyIkAra ne yaha kahA hai ki upayogarUpa jJAnacetanA nirvikalpa hai, kintu isase yaha siddha nahIM hotA ki gRhasthI ke nirvikalpadhyAna hotA hai, kyoMki jJAnacetanA kA artha dhyAna nahIM hai| isaprakAra paMcAdhyAyI tathA bhAvasaMgraha ina donoM granthoM ke kathana meM virodha nahIM hai| -jaM. saM 9-5-57/ ..." | ra. lA. kaTAriyA, kekar3I asaMyata samyaktvI ke zukladhyAna yA nirvikalpa samAdhi nahIM hotI zaMkA-dharmadhyAna va zukladhyAna tathA nirvikalpasamAdhi avasthA kaunase guNasthAna se prArambha hotI hai ? svAnamati ke samaya aviratasamyagdRSTi ke upayukta tInoM avasthAoM meM se kaunasI avasthA hotI hai? samAdhAna-dhyAna kA lakSaNa tathA dhyAtA kA lakSaNa isa prakAra hai "uttamasaMhananasyaikAgracitAnirodho dhyAnam / etthagAhA jaM thiramajjhavasANaM taM bhakSaNaM jaM calaMtayaM cittaM hoi bhAvaNA va azupehA vA ahava citaa|" [ dhavala pu0 13 pR0 64 ] ayaM - uttamasaMhananavAle kA ekAgra hokara ciMtA kA nirodha karanA dhyAna nAma kA tapa hai| isa viSaya meM
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 746 } [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! gAthA - jo pariNAmoM kI sthiratA hotI hai usakA nAma dhyAna hai aura citta kA eka padArtha se dUsare padArtha meM calAyamAna honA vaha yA to bhAvanA hai yA anuprekSA hai yA ciMtA hai / " sammAiTThI - Na ca NavapayatyaviSaya rui-paccaya-saddhAhi viNA jhANaM saMbhavadi, tavRttikAraNasaMvega- NibveyA aNNattha asabhavAdo / cattAsesa bajjhataragagaMtho khettavatthu - dhana - dhaNNa-vaya-ca uppaya- jANa sayaNAsaNa- sissakula - gaNa - saMghehi jaNida micchatta koha-mANa - mAyA - loha * hassa rai arai- soga-bhaya-dugu chA-tthI - purisa - NasyavedAdi aMtaraMgagaMthakhA parivediyassa suhajjhANANuvavattodo / " dhavala 13 pR0 65 / artha - vaha dhyAtA samyagdRSTi hotA hai / kAraNa ki to padArtha viSayaka ruci pratIti aura zraddhA ke binA dhyAna kI prApti saMbhava nahIM hai, kyoMki dhyAna kI pravRtti ke mukhya kAraNa saMvega aura nirveda anyatra nahIM ho sakate / vaha dhyAtA samasta bahiraMga aura antaraMga parigraha kA tyAgI hotA hai, kyoMki jo kSetra, vAstu, dhana, dhAnya, dvipada, catuSpada, yAna, zayana, Asana, ziSya, kula, garaNa, aura saMgha ke kAraNa utpanna hue mithyAtva, krodha, mAna, mAyA, lobha, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda, napuMsakaveda Adi aMtaraMgaparigraha kI kakSA se veSTita hai usake zubhadhyAna nahIM bana sakatA / isase spaSTa hai ki gRhastha ke zubhadhyAna nahIM ho sakatA hai, kyoMki usake aMtaraMga va bahiraMga parigraha kA tyAga nahIM hai / isI bAta ko zrI zubhacandrAcArya ne jJAnArNava meM kahA hai khapuSpamathavA zRGgaH kharasyApi pratIyate / na punardezakAlespi dhyAna siddhigRhAzrame // 17 // [ jJAnarNava sarga 4 ] artha - zrAkAza ke puSpa aura gadhe ke sIMga nahIM hote haiM / kadAcit kisI deza vA kAla meM inake hone kI pratIti ho sakatI hai, parantu gRhasthAzrama meM ekAgratArUpa dhyAna kI siddhi honI to kisI deza va kAla meM sambhava nahIM hai / virajya kAmabhogeSu vimucya vapuSi spRhAm / yasya cittaM sthirIbhUtaM sa hi dhyAtA prazasyate // 3 // [ jJAnArNava sarga 5 ] artha - jisa muni kA citta kAmabhogoM se virakta hokara aura zarIra meM spRhA ko chor3akara sthirIbhUta huA hai, vahI dhyAtA kahA gayA hai / jina aura sAdhu ke guNoM kA kIrtana karanA, prazaMsA karanA, vinaya karanA, dAna sampannatA Adi kriyA ko caturthaM va paMcamaguNasthAnoM meM dharmadhyAna kahA hai / kahA bhI hai jiNa - sAhuguNuvittaNa-pasaMsaNAviNaya- dANasaMpaNNA / suva- sIla- saMjamaradA dhammajjhAro muleyavvA // 55 // [ dhavala 0 13 pR0 76 ] jina aura sAdhu ke guNoM kA kIrtana karanA, prazaMsA karanA, vinaya karanA, dAna sampannatA, zruta, zIla aura saMyama meM rata honA ye saba kriyA dharma meM hotI haiM, aisA jAnanA cAhiye / zrI vIrasenAcArya ke matAnusAra dharmadhyAna ( zubhopayoga ) dasaveM guNasthAna taka hotA hai, kyoMki vahA~ taka jIva sakaSAya hai, sarAga ratnatraya hai, karmabaMdha ( sthiti, anubhAgabandha ) hai / gyArahaveM Adi guNasthAnoM meM akaSAya ho
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 747 jAne se pUrNa vItarAga hai, vItarAgaratnatraya hai tathA vahA~ karmabandha nahIM hotA, ataH gyArahaveM guNasthAna se zukladhyAna (zuddhopayoga ) kahA gayA hai / kahA bhI hai "asaMjadasammAdiTTi-saMjadAsaMjada-pamattasaMjada-appamattasaMjada apuzvasaMjada aNiyaTThisaMjada-suhumasAMparAiyakhavagovasAmaesu dhammajjhANassa pavuttI hodi ti jinnovesaado|" [ dhavala pR0 13 pR0 74 ] artha-asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata, apramattasaMyata, kSapaka aura upazAmaka apUrvakaraNasaMyata, kSapaka aura upazAmaka, anivRttikaraNasaMyata, kSapaka aura upazAmaka, sUkSmasAmparAyasaMyata jIvoM ke dharmadhyAna kI pravRtti hotI hai, aisA jinadeva kA upadeza hai| isase jAnA jAtA hai ki dharmadhyAna (zuddhopayoga ) kaSAyasahita jIvoM ke hotA hai| tiNNaM ghAdikammANaM jimmUlaviNAsaphalameyattavivakkaavicArajjhANaM / mohaNIyaviNAso puNa dhammajjhANaphalaM, suhamasAMparAyacarimasamae tassa vinnaasvlNbhaado|" [ dhavala pu0 13 pR081 ] artha-tIna ghAtikarmoM kA ( jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, aMtarAya kA ) nirmUla vinAza karanA ekatvavitarkaavicAra nAmA dUsare zukladhyAna kA phala hai| parantu darzanamohanIya va cAritramohanIya kA vinAza karanA dharmadhyAna ( zubhopayoga ) kA phala hai| kyoMki sUkSmasAmparAyaguNasthAna ke antimasamaya meM mohanIya kA vinAza dekhA jAtA hai| tattvArthasUtra kI TIkA ke kartA zrI pUjyapAda Adi prAcAryoM ke mata se dharmadhyAna svasthAna apramattasaMyataguNasthAna taka hotA hai, kyoMki vahIM taka buddhipUrvaka rAga hai| usake Age buddhipUrvaka rAga kA abhAva ho jAne se zreNI meM ( upazamazreNI va kSapakazreNI meM ) zukladhyAna hotA hai| kahA bhI hai"tadaviratadezaviratapramattApramattasaMyatAnAM bhvti| zreNyArohaNAtprAgdhayaM, zreNyoH zukle iti vyAkhyAyate / " [ sarvArthasiddhi a. 9 sUtra 36 va 37 TIkA ] artha-vaha dharmadhyAna avirata, dezavirata, pramattasaMyata aura svasthAnaapramattasaMyata ke hotA hai| zreNi car3hane se pUrva dharmadhyAna hotA hai| upazama va kSapaka donoM zreNiyoM meM Adi ke do zukladhyAna hote haiN| a guNasthAna se svasthAna-sAtaveMguNasthAna taka dharmadhyAna hotA hai / sAtizaya-apramattasaMyata ( adhaHkaraNa ) se zreNi kA prArambha hotA hai, kyoMki vahA~ se buddhipUrvaka rAga kA abhAva ho jAtA hai| ataH sAtizaya apramattasaMyata se zukladhyAna ho jAtA hai| yahA~ para zrI pUjyapAdasvAmI ne buddhipUrvaka rAga kA abhAva ho jAne se vItarAga mAnakara sAtaveMguNasthAna se zakladhyAna kA kathana kiyA hai| 'dhavalasiddhAnta graMtha meM zrI vIrasenAcArya ne samasta rAga ke prabhAva ho jAne para vItarAgatA svIkAra karake gyArahaveMguNasthAna se zukladhyAna kA kathana kiyA hai| apekSA bheda hone se kathana meM bheda hai| sarAgaratnatraya meM dharmadhyAna ( zubhopayoga ) aura vItarAgaratnatraya meM zukladhyAna ( zuddhopayoga ) hotA hai, yaha sidAnta donoM AcAryoM ko svIkAra hai| vItarAganivikalpasamAdhi bhI vItarAgaratnatraya meM hotI hai, sarAgaratnatraya meM vItarAganirvikalpasamAdhi sambhava nahIM hai| aviratasamyagdRSTi kI svAnubhUti para vicAra kiyA jAtA hai zrI devasena AcArya ne AlApapaddhati gAthA 6 meM likhA hai-"caitanyamanubhUtiH" TippaNa "anubhUtiH dravyasvarUpacitanaM / "
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : jIva-ajIva Adi padArthoM ke anubhavana ko jAnane ko cetanA kahate haiM / vaha anubhavana hI anubhUti hai / zrataH caitanya nAma anubhUti kA hai / dravyasvarUpa ciMtana ko anubhUti kahate haiM / sva dravyasvarUpa kA ciMtana svAnubhUti hai / paMcAstikAya gAthA 39 kI TIkA meM bhI kahA hai ki cetanA, anubhUti, upalabdhi, vedanA inakA ekArtha hai / 948 ] dhavala pu0 13 pR0 64 para kahA hai jo ekAgratA hai vaha dhyAna hai / cintana, anuprekSA, bhAvanA dhyAna nahIM hai | ataH svAnubhUti arthAt svasvarUpacitana ke samaya na dharmadhyAna hai na zukladhyAna hai aura na nirvikalpasamAdhi hai / zubhacitana athavA prazastaciMtana hai / aviratamyaSTi kI sarAgaavasthA hai usake saroga samyagdarzana hai ataH usake zuddhopayoga nahIM ho sakatA hai, kyoMki zuddhopayoga to vItarAgaratnatrayavAle ke zreNI meM hotA hai / aviratasamyagdaSTi arthAt caturthaMguNasthAna meM zubhopayoga hotA hai| kahA bhI hai "atha prAbhRtazAstre tAnyeva guNasthAnAni saMkSepeNa zubhAzubhazuddhopayogarUpeNa kathitAni / kathamiti cetu - mithyAtva sAsAdana- mizra guNasthAnatraye tAratamyenAzubhopayogaH tadanantaramasaMyata samyagdRSTi-deza virata - pramattasaMyataguNasthAnatraye tAratamyena zubhopayogaH, tadanantaramapramattA dikSINakaSAyAnta guNasthAnaSaTke tAratamyena zuddhopayogaH tadanantaraM sayogyayogIjina- guNasthAnadvaye zuddhopayogaphala mitibhAvArtha: / " [ pravacanasAra gA. 9 TIkA ] mithyAtva, sAsAdana aura mizra ina tInaguNasthAnoM meM tAratamya se ghaTatA- ghaTatA prazubhopayoga hai / isake pazcAt saMyatasamyagdRSTi, dezavirata tathA pramattasaMyata aise tInaguNasthAnoM meM tAratamya se bar3hatA huA zubhopayoga hai / usake pazcAt apramatta se lekara kSINakaSAya taka chaha guNasthAnoM meM tAratamya se bar3hatA huA zuddhopayoga hai / sayogijina aura ayogijina ina do guNasthAnoM meM zuddhopayoga kA phala hai / pravacanasAra ke isa kathana se bhI spaSTa hai ki aviratasamyagdRSTi ke zuddhopayoga nahIM hai zubhopayoga hai / svAnubhUti ke samaya bhI zuddhopayoga nahIM hai / - jai. ga. 15-2-73 / VII / gambhIramala sonI prathama zukladhyAna ke bheda zaMkA - prathama zukladhyAna ke 42 bheda kauna 2 se haiM ? samAdhAna - prathama zukladhyAna ke 42 bheda cAritrasAra pR0 193 - 194 para tathA sAra samuccaya pR0 303 para likhe haiM / ve isa prakAra haiM- prathaM, arthAntara, guNa, guNAntara, paryAya, paryAyAntara ina chahoM ke yoga traya saMkramaNa se 18 bheda / artha se guNa, guNAntara, paryAya yA paryAyAntara meM ina cAroM meM A jAne para yoga traya ke sakramaNa se 12 bheda, ,arthAntara se guNa, guNAntara, paryAya yA paryAyAntara ina cAroM meM grA jAne se yoga traya ke saMkramaNa se 12 bheda / 18+12+12=42 bheda hue / prathama zukladhyAna meM yogAdi kI buddhipUrvaka palaTana kA prabhAva zaMkA - prathama zukladhyAna meM yoga kI palaTana hotI hai tathA dravya, guNa va paryAya kI palaTana hotI hai vaha palaTana unake upayoga meM AtI hai yA nahIM ? - patrAcAra 4-11-77 / ba. pra. sa. paTanA
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 746 samAdhAna - prathamazukladhyAna meM jo dravya, guNa va paryAya kI tathA yoga ko palaTana hotI hai vaha buddhipUrvaka nahIM hotI aura na yaha vikalpa hotA hai ki pUrva meM dravya kA dhyAna thA aba paryAya kA dhyAna hai| dravya, guNa yA paryAya meM se jo dhyeya hotA hai usa para hI upayoga ekAgra ho jAtA hai| yoga kaunasA hai aisA vikalpa bhI nahIM hotaa| yoga kI palaTana upayoga meM nahIM AtI hai / - jai. saM. 25-9-58 / V / ba. basaMtIbAI, hajArIbAga prathama zukladhyAna meM "saMkrAnti" zaMkA- sarvArthasiddhi pR0 456 paMkti 16 artha aura vyaJjana tathA kAya aura vacana meM pRthamasvarUpa se saMkramaNa karane vAle mana ke dvArA mohanIyakarma kI prakRtiyoM kA upazamana aura kSaya karatA huA pRthavasvatikaMvIcAra dhyAna ko dhAraNa karanevAlA hotA hai / isakA kyA tAtparya hai ? kyA mana ke sAtha kAya aura vacana meM hI palaTana hotI hai ? samAdhAna- 'mana ke dvArA isakA tAtparya yaha hai ki mana kI ekAgratA dvArA arthAt dhyAna dvArA artha se arthAntara aura eka vyajana se vyajanAMvara tathA kAya kI kriyA se vacana kI kriyA isaprakAra pRthaktvavitarkavIcAradhyAna meM palaTana hotI rahatI hai / - jai. ga. 10-6-65 / IX / 2. lA. jana, meraTha Adi ke do zukladhyAnoM ke dhyAtA ke zrutajJAna zaMkA-adhyAya 9 sUtra 41 kI sarvArthasiddhi TIkA meM likhA hai- 'eka Athayo yayoste ekAvye' arthAt jina do dhyAnoM kA eka Azraya hotA hai ve eka AdhyavAle kahalAte haiN| Age likhA hai 'umaye'pi pariprAptayata jJAnaniSThenArabhyate ityarthaH ' arthAt jisane sampUrNa tajJAna prApta kara liyA hai usake dvArA hI ye do dhyAna Arambha kiye jAte haiM; yaha ukta kathana kA tAtparya hai prazna yaha hai ki 'eka AdhayavAle' isakA kyA tAtparya hai? kyA yahI ki ye donoM dhyAna sampUrNa bhUtajJAna prApta kara lene vAle arthAt zrutake valI ke hI hote haiM--arthAt unake Azraya se hote haiM anya ke Azraya nahIM hote / samAdhAna-dhyAna jIva kA pariNAma hai, ataH dhyAna jIva ke Azraya se rahatA hai| pRthavatvavitarka aura ekasvavitarka ye do zukladhyAna kisa jIva ke Azraya rahate haiM, jJAna kI apekSA isakA vicAra kiyA jAtA hai| ye donoM zukladhyAna usa jIva ke Azraya rahate haiM jisako pUrva kA jJAna ho| adhyAya 9 sUtra 37 meM kahA hai- " zukle cAya puurvthivH|" arthAt Adi ke do zukladhyAna pUrvavid ( zrutakevalI ) ke hote haiN| isI bAta ko sUtra 41 meM 'ekA' zabdoM dvArA kahA gayA hai| kintu yaha kathana utkRSTa kI apekSA se hai / jaghanya kI apekSA ATha pravacanamAtRkApramANa jinake zrutajJAna hotA hai unake bhI ye donoM dhyAna sambhana haiN| adhyAya 9 sUtra 47 kI TIkA meM bhI pUjyapAda svAmI ne kahA bhI hai "dhataM - pulAkathakuzapratisevanA kuzIlA utkarSaNA mizrAkSaravazapUrvadharAH pUrvadharA: / jaghanyena pulAkasya tamAcAravastu bakuza kuzIlanipratthAnAM apagatadhatA kevalinaH / " artha - pulAka, vakuza aura pratisevanA kuzIla utkRSTarUpa se abhinAsara yazapUrvadhara hote haiM, kaSAyakuzIla aura nirgrantha ( upazAntamoha, kSINamoha ) caudaha pUrvadhara hote haiM / jaghanyarUpa se pulAka kA zrata AcAra vastu kavAyakuzIlA nirgranyAzca caturdazatamaSTI pravacanamAtaraH / snAtakAH
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ 750 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : pramANa hotA hai; bakuza, kuzIla, nigraMtha kA zrutajJAna ATha pravacanamAtRkApramANa hotA hai / snAtaka zrutajJAna se rahita kevalI hote haiM / yahA~ para nirgrantha ke jaghanya zrutajJAna ATha pravacanamAtRkApramANa kahA hai| nirgrantha upazAntamoha aura kSINamoha ko kahate haiM / upazAntamoha aura kSINamoha ke Adi ke do zukladhyAna hote haiM / ataH ATha pravacanamAtRkA zrutajJAnavAle ke bhI Adi ke do zukladhyAna ho sakate haiN| - ja. ga. 10-6-65 / IX / ra. lA. jaina, meraTha (1) mana vacana kAya kI kriyA tathA inake yogoM meM aMtara hai (2) mana kI ekAgratA hI "nizcala mana" hai (3) nizcala mana vAle ke bhI manoyoga saMbhava hai zaMkA -- ekatvavitarkaavIcAradhyAna meM yadi manoyoga nahIM hai to kyA binA mana ke bhI dhyAna bana sakatA hai ? arthAt manoyoga na rahate hue bhI bhAvamana yA dravyamana kA kucha kArya hotA rahatA hai yA nahIM ? yadi nahIM to phira sarvArthasiddhi pRSTha 456 para jo likhA hai--'yoga ko saMkrAnti se rahita hai, nizcala mana vAlA hai' yadi usake kAya yA vacanayoga inameM se koI eka ho to nizcala manavAlA kaise hogA jabaki usake manoyoga hogA hI nahIM ? yA manoyoga kA na honA nizcala mana kahalAtA hai ? samAdhAna - ekatvavitakaM avIcAradhyAna meM mana, vacana, kAya ina tInoM meM se koI eka yoga hotA hai / manoyoga ho ho, aisA niyama nahIM hai, kyoMki kisI jIva ke manoyoga ho sakatA hai, kisI ke vacanayoga aura kisI ke kAyayoga ho sakatA hai / mana ke binA ekatvavitarkavIcAradhyAna nahIM bana sakatA, kintu manoyoga ke binA ekatvavitarkaavIcAradhyAna ho sakatA hai| manoyoga ke rahate hue bhI bhAvamana yA dravyamana kA kArya ho sakatA hai / dhavala pu. 1 pRSTha 279 para kahA bhI hai "manovAkkAyapravRttayo'krameNa kvacida dRzyanta iti cedbhavatu tAsAM pravRtti STatvAt na tatprayatnAnAmakrameNa vRttistayopadezAbhAvAditi / " artha - " zaMkA- kahIM para mana, vacana aura kAya kI pravRttiyA~ yugapat dekhI jAtI haiM ? samAdhAna- yadi dekhI jAtI to unakI yugapat pravRtti hoo| parantu isase mana, vacana aura kAya kI pravRtti ke liye jo prayatna hotA hai unakI yugapat pravRtti siddha nahIM ho sakatI hai, kyoMki Agama meM isa prakAra kA upadeza nahIM milatA hai / ' isa Agama se siddha hai ki mana, vacana aura kAya kI kriyA meM tathA mana, vacana aura kAya yoga meM antara hai / mana kI ekAgratA ko nizcalamana kahate haiM / nizcalamanavAle ke mana, vacana, kAya ina tInoM yogoM meM se koI bhI eka yoga sambhava hai / manoyoga ke hone yA na hone ko nizcalamana nahIM kahate haiM / - jai. ga. 3-6-65/XI / Ta. lA. jaina, meraTha zukladhyAna zraura jJAna zaMkA - zukladhyAna hone ke pahale kyA dvAdazAGga kA jJAna honA jarUrI hai ? jisaprakAra ki tasvArtha sUtra meM zukle cAdya pUrvavidaH 9037 sUtra hai / lekina paMcAstikAya ( TIkA bra. zItalaprasAdajI ) pRSTha 155 para likhA hai ki aSTapravacanamAtRkA jJAnavAle ko bhI zukladhyAna ho sakatA hai ? kRpayA samAdhAna kareM /
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhyaktitva aura kRtitva ] [ 751 samAdhAna-tatsvArthasUtra a0 9 sUtra 37 meM Adi ke do zukladhyAna (pRthaktvavitarka aura ekattvavitarka ) pUrvavid arthAt zrutakevalI ke kahe haiM, kintu yaha utkRSTa kI apekSA kathana hai / jaghanya se pA~ca samiti, tIna gupti ke pratipAdaka Agama ke jAnanevAle ke bhI Adi ke zukladhyAna ho jAte haiM / isa prakAra kahA bhI hai ataM-pulAkavakuzapratisevanAkuzIlA utkrssennaabhinnaakssrdshpuurvdhraaH| kssaaykusholaanirgrnthaashcturdshpuurvdhraaH| jaghanyena pulAkasya zrutamAcAravastu / vakuzakuzIlanigranthAnAM zrutamaSTau pravacanamAtaraH snAtakA apagata tAH kevlinH|| sa0 si0 a0 9 sUtra 47 / / artha-pulAka, vakuza aura pratisevanAkuzIla muniyoM ke utkRSTa kI apekSA se eka akSara ghATa dazapUrva kA zrutajJAna hotA hai / jaghanya ko apekSA pulAka ke prAcAravastu kA; bakuza, kuzIla aura nirgrantha muniyoM ke aSTapravacana mAtra ( pA~ca samiti tIna gupti ) ke pratipAdaka Agama kA jJAna hotA hai / noTa-kaSAyakuzIla muni chaThe apramasa saMyata se dasaveM sUkSmasAmparAya guNasthAna taka ke muni hote haiM / gyArahaveM aura bArahaveM ( upazAnta tathA kSINamoha ) guNasthAnavartI muni nirgrantha hote haiN| -jaM. saM. 27-9-56/VI/ dha. lA. seThI, khuraI zukladhyAna ke lie Avazyaka saMhanana zaMkA-kyA zukladhyAna hone ke liye vajra vRSabhanArAcasaMhanana honA AvazyakIya haiM yA tIna saMhanana jo uttama mAne gae haiM una tInoM saMhananavAloM ke zukladhyAna ho sakatA hai kyA ? samAdhAna-prathamazakladhyAna upazamazreNI meM bhI hotA hai| upazamazraNI tInoM uttama saMhanana se car3ha sakatA hai, kyoMki gyArahaveM upazAntamoha-guNasthAna meM vajranArAca aura nArAcasaMhanana kI udayavyucchitti hotI hai| kahA bhI hai vedatiya kohamANaM mAyAsaMjalaNameva suhumate / suhumo loho saMte vajjaNArAyaNA rAyaM / / go* ka0 gAthA 269 // arthAta-anivRttikaraNaguNasthAna ke savedabhAga meM "tInaveda", avedabhAga meM saMjvalanakrodha, mAna, mAyA ye tIna' isaprakAra kula chaha prakRtiyA~ udaya se vyacchinna hotI haiN| sUkSmasAmparAyagUgAsthAna ke antasamaya meM saMjvalanalobha udayavyucchitra hotA hai| gyArahaveM upazAnta mohaguNasthAna meM vajranArAca aura nArAca ina donoM saMhanana kI udayavyUcchitti hai, kintu kSapakazreNI meM kevala eka vajravRSabhanArAcasaMhanana kA hI udaya rahatA hai| -jaM. saM. 27-9-56/VI/ dha. lA. seThI, khuraI zaMkA-kyA zukladhyAna prathama utkRSTa tInasaMhanana vAloM ke atirikta antima tIna honasaMhanana meM bhI hotA hai ? samAdhAna-zreNI car3hane se pUrva dharmadhyAna hotA hai aura donoM zreNiyoM ( upazamazreNI, kSapakazreNI ) meM zukladhyAna hotA hai ( sarvArthasiddhi adhyAya 9 sUtra 37 ) / dharmadhyAna avirata, dezavirata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata jIvoM ke hotA hai ( sarvArthasiddhi adhyAya 9 sUtra 36 ) / isase siddha hai ki zukladhyAna AThaveMguNasthAna se pUrva nahIM hotaa| ardhanArAca Adi antimatIna hInasaMhanana kI udaya-vyucchitti sAtaveM apramattaguNasthAna meM ho jAtI hai ( gommaTasAra karmakAMDa gAthA 268 ) / ataH zukladhyAna antimatIna hInasaMhananavAle jIvoM ke saMbhava nahIM hai|
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 752 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / Adi ke do zukladhyAna tIna uttamasaMhananavAloM ke ho sakate haiM, kintu tIsarA zukladhyAna to prathama utkRSTasaMhanana ke udayavAle jIva ke saMbhava hai| antima cauthA zukladhyAna ayogIjina ke hotA hai| vahAM para vajravRSabhanArAcasaMhanana kA bhI udaya nahIM hai, kyoMki vavavRSabhanArAcasaMhanana kI udaya-vyucchitti terahaveMguNasthAna meM ho jAtI hai| -jai. ga. 28-3-63/IX/ bra. pyArelAla gyArahaveM guNasthAna meM zukladhyAna hotA hai zaMkA-kyA upazamazreNI meM zukladhyAna hotA hai ? samAdhAna-upazamazreNI meM pRthakttvavitarka nAmaka prathamazukladhyAna hotA hai| zrI pUjyapAda AcArya ne pAThaveMguNasthAna se zukladhyAna kahA hai, kintu zrI vIrasenAcArya ne dasaveMguNasthAnataka dharmadhyAna aura gyArahaveMguNasthAna meM zukladhyAna kahA hai| __ "zreNyArohaNAtprAdhiyaM, gheNyoH zukle iti vyAkhyAyate / " [ sarvArthasiddhi 9/37 ] artha-zreNI car3hane se pUrva dharmadhyAna hotA hai aura upazama va kSapaka donoM zreNiyoM meM Adi ke do zukladhyAna hote haiM / "sakasAyAkasAya sAmibhedeNa doNNaM jjhANANaM siddho bheo|" [ dhavala pu0 13 pR0 75 ] arthAta-dharmadhyAna sakaSAya jIva ke hotA hai aura zukladhyAna akaSAyajIva ke hotA hai| isaprakAra svAmI ke bheda se ina donoM dhyAnoM kA bheda siddha hai / "dhammajjhANaM sakasAesu ceva hodi tti kadhaM Nacade ? asaMjadasammAdiTi-saMjadAsajada-pamattasaMjada-appamattasaMjada-apuSvasaMjadaaNiyaTTisaMjada-suhamasAMparAiya khavaNovasAmaesu dhammajjhANassa pavuttI hodi ti jinnovesaado|" [ dhavala pu0 13 pR0 74 ] artha-dharmadhyAna kaSAyasahita jIvoM ke hI hotA hai yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? asaMyata-samyagdRSTi saMyatAsaMyata. pramattasaMyata, apramattasaMyata kSapaka aura upazAmaka, apUrvakaraNasaMyata, kSapaka aura upazAmaka, anivRttikaraNasaMyata, kSapaka aura upazAmaka tathA sUkSmasAmparAyasaMyata jIvoM ke dharmadhyAna kI pravRtti hotI hai, aisA jina deva kA upadeza hai| isase jAnA jAtA hai ki dharmadhyAna kaSAyasahita jIvoM ke hotA hai| "kudo edassa sukkattaM ? ksaaymlaabhaavaado|" [ dhavala pu0 13, pR0 77 ] artha-isa dhyAna ko zuklapanA kisa kAraNa se hai ? kaSAyamala kA abhAva hone se yaha dhyAna zukladhyAna hai| "aTThAvIsa bheyabhiNNamohaNIyassa savvuvasamAvaDANakalaM pudhattavidakkavIcArasukkajjhANaM / mohasavvuvasamo puNa dhammajjhANaphalaM, sakasAyattaNeNa dhammajjhANiNo suhamasAMparAiyassa caramasamae mohaNIyassa svvuvsmuvlNbhaado|" [ dhavala pu0 13 pR0 80 ] artha-aTThAIsaprakAra ke mohanIya kI sarvopazamanA hone para usameM sthita rakhanA pRthaktvavitarkavIcAra nAmaka zakladhyAna kA phala hai| parantu moha kA sarvopazama karanA dharmadhyAna kA phala hai, kyoMki kaSAyasahita dharmadhyAnI ke sakSamasAmparAyagUNasthAna ke antimasamaya meM mohanIyakarma kI sarvopazamanA dekhI jAtI hai|
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 753 zrI vIrasenAcArya ke isa kathana se yaha siddha ho jAtA hai ki dhavalagraMtha meM gyArahaveMguNasthAna meM zukladhyAna batalAyA hai aura usase pUrva dharmadhyAna batalAyA hai| -jaM. ga. 31-7-67/VII/ jayantIprasAda (1) kevalI ke vastuta: dhyAna nahIM hai (2) tRtIya zukladhyAna sayoga kevalI guNasthAna ke anta meM hotA hai (3) isake pUrva kevalo ke koI dhyAna nahIM hotA zaMkA-zukladhyAna ke cAra pAye haiM / jisameM dUsarA-zukladhyAna bArahaveM guNasyAna ke anta meM hotA hai| tIsarA zukladhyAna terahaveM guNasthAna ke aMta meM hotA hai / aisA Agama meM batalAyA hai to terahaveM ke bIca ke kAla meM kevalajJAnI ke kaunasA dhyAna hai yA dhyAna nahIM hai ? samAdhAna-tIsarA zukladhyAna terahaveMguNasthAna ke anta meM hotA hai, kyoMki isameM yoga kA nirodha kiyA jAtA hai| dUsare zukladhyAna kA Alambana zru tajJAna hai isaliye yaha terahaveMguNasthAna meM kevalajJAnI ke saMbhava nahIM hai| terahaveMguNasthAna ke bIca ke kAlameM koI dhyAna nahIM hotA hai, dhavala pu0 13 pR0 75 para kahA bhI hai-- "bIyarAyatte saMte vikhINakasAyajjhANassa eyattaviyakAvIcArassa viNAso dissadi tti--ce-Na, AvaraNAbhAveNa asesadasvapajjAesu avajuttassa kevalovajogassa egadazvamhi pajjAe vA avadANAbhAvaM daThThaNa tajjhANA-bhAvassa pruvittaado|" artha-isaprakAra hai prazna-vItarAgatA ke rahate bhI kSINakaSAya meM honevAle ekatvavitarkapravicAradhyAna kA vinAza dekhA jAtA hai| uttara-kyoMki AvaraNa kA abhAva hone se kevalIjina kA upayoga azeSa dravya-paryAyoM meM upayukta hone lagatA hai| isalie ekadravya meM yA ekaparyAya meM pravasthAna kA abhAva dekhakara usa dhyAna kA prabhAva kahA hai| __"evamhi jogaNiroha-kAle suhamakiriyamappaDivAdijjhANaM jjhAyadi tti jaM bhaNidaM taNa ghaDade; kevalissa visaIkayAsesavamvapajjAyassa sagasambaddhAe egarUvassa aNidiyassa egavatthumhi mnninnirohaabhaavaado| Na ca maNiNiroheNa viNAjhANaM saMbhavadi aNNastha tahANuvalaMbhAdo ti? Na esa doso, egavattha mhi citANirohojjhANamidi jadi ghepavi to hodi doso| Na ca evametya gheppadi / puNo ettha kadhaM ghepadi ti bhanide jogo uvayArevitA: tisse eyaggeNa giroho viNAso jammi taM jjhANamidi estha ghetavvaM; teNa Na pudhvRttado-sasaMbhavo tti / (dhavala pu. 13 pR0 86 ) artha- isaprakAra hai prazna-isa yoganirodha ke kAla meM kevalIjina sUkSma kriyA-pratipAtIdhyAna ko dhyAte haiM, yaha jo kathana kiyA hai vaha nahIM banatA, kyoMki kevalIjina azeSadravya-paryAyoM ko viSaya karate haiM, apane sabakAla meM ekarUpa rahate haiM aura indriya jJAna se rahita haiM, ataeva unakA eka vastu meM mana kA nirodha karanA upalabdha nahIM hotA aura mana kA nirodha kiye binA dhyAna kA honA saMbhava nahIM hai| kyoMki anyatra vaisA dekhA nahIM jAtA? uttara-yaha koI doSa nahIM hai / kyoMki prakRta meM ekavastu meM cintA kA nirodha karanA dhyAna hai, yadi aisA grahaNa kiyA jAtA hai to ukta doSa AtA hai| parantu yahA~ aisA grahaNa nahIM karate haiM /
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : prazna-to yahA~ kisarUpa meM grahaNa karate haiM ? uttara-yahA~ upacAra se yoga kA artha ciMtA hai| usa yoga kA ekAgrarUpa se nirodha arthAt vinAza jisa dhyAna meM kiyA jAtA hai vaha tIsarA zukladhyAna hai, aisA yahA~ grahaNa karanA cAhiye, yahA~ pUrvokta doSa saMbhava nahIM hai| dhyAna manasahita jIvoM ke hotA hai kevalI ke mana nahIM, vahAM dhyAna nahIM hai ( bhAvasaMgraha gA0 683 ) kiMtu karmoM kI nirjarA ko dekhakara upacAra se dhyAna kahA gayA hai ( paMcAstikAya gAthA 152 kI TokA ) / -ja.ga. 8-11-65/VII/ pra. kaMvaralAla terahaveM guNasthAna ke zukladhyAna kA phala evaM dhyAna kA svarUpa zaMkA-dhyAna karane se karmoM kI nirjarA hotI hai| ThIka isI siddhAnta se 12 veM guNasthAna taka 63 prakRtiyoM ko nirjarA hotI hai aura caudahaveMguNasthAna meM zeSa 85 prakRtiyoM kI nirjarA hotI hai phira 13 veM guNasthAna meM sUkSma kriyApratipAti yaha tIsarA zukladhyAna hai / isa dhyAna se terahaveM-guNasthAna meM kisa karma kI nirjarA hotI hai ? yadi nahIM to terahave-guNasthAna meM tIsare zukladhyAna kA kyA prayojana rahA? samAdhAna-tapa bArahaprakAra kA hai| unameM se chaha prakAra kA bahiraMgatapa hai aura chaha prakAra kA aMtaraMgatapa hai| prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, vyutsarga aura dhyAna ye chaha aMtaraga tapa haiN| dhyAna aMtaraMgatapa hai| tapa se saMvara aura nirjarA hotI hai| terahaveMguNasthAna meM sUkSma-kriyApratipAti tIsare zukladhyAna se 'sAtAvedanIyakarma' kI baMdhavyucchitti hotI hai tathA prAyakarma ke atirikta anya 84 prakRtiyoM kI sthiti kaTakara antamuhUrta pramANa ( arthAt zeSa AyupramANa yAnI caudahaveM guNasthAna ke kAla pramANa ) raha jAtI hai| isaprakAra tIsare zukladhyAna se karma sthiti nirjarA bhI hotI hai aura saMvara bhI hotA hai tathA yoga kA abhAva bhI hotA hai| kahA bhI hai "camaNaNiroheNa viNA jhANaM saMbhavadi, aNNattha tahANuvalaMbhAdo tti? Na esa boso egavatthAmha niNiroDo jhANamidi jadighepadi to hodi doso, Na ca evamettha gheppadi / puNo ettha kadhaM ghepadi tti bhaNido jogo yAreNa ciMtA, tisse eyaggeNa giroho viNAso jammi taM mANamidi etya ghetavvaM; teNa Na puvuttadosasaMbhavo tti / ettha gAhAo toyamiva NAliyAe tattAyasabhAyaNodaratthaM vA / parihAdi kameNa tahA jogajAlaM ujhANajalaleNa // 74 // jaha savvasarIragayaM maMteNa visaM Niru bhae DaMke / tatto pUNo'vaNijjadi pahANajjharamaMtajoeNa // 7 // taha bAdaratAvisayaM jogavisaMjjhANamaMta bljutto| aNubhAvammiNirubhadi avarodi tado vi jiNavejjo // 76 / / (dhavala pu0 13 pR0 86 ) artha-isaprakAra hai-kevalIjina sUkSmakriyApratipAtI tIsare zukladhyAna ko dhyAte haiM yaha kathana nahIM banatA, kyoMki kevalIjina azeSadravya-paryAyoM ko viSaya karate haiM, apane saba kAlameM ekarUpa rahate haiM aura indriya jJAna se rahita haiM, ataeva unakA eka vastu meM mana kA nirodha karanA upalabdha nahIM hotA aura mana kA nirodha kiye binA
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 755 dhyAna kA honA saMbhava nahIM hai, kyoMki anyatra vaisA dekhA nahIM jAtA? zaMkA meM jo doSa diyA gayA vaha ThIka nahIM hai, kyoMki prakRta meM eka vastu meM cintA kA nirodha karanA dhyAna hai, yadi aisA grahaNa kiyA jAtA hai to ukta doSa pAtA hai| parantu yahA~ aisA grahaNa nahIM karate haiN| yahAM upacAra se yoga kA artha cintA hai| usakA ekAgrarUpase nirodha prarthAt vinAza jisa dhyAna meM kiyA jAtA hai usa dhyAna kA yahA~ grahaNa karanA cAhiye / jisaprakAra nAlI dvArA jala kA kramazaH abhAva hotA hai yA tape hue lohe ke pAtra meM sthita jala kA kramazaH abhAva hotA hai, usIprakAra dhyAnarUpI agni ke dvArA yogarUpI jala kA kramazaH nAza hotA hai / 74 / jisa prakAra mantra ke dvArA saba zarIra meM bhide hue viSa kA DaMka ke sthAna meM nirodha karate haiM aura pradhAna kSaraNa karanevAle mantra ke bala se use pUnaH nikAla lete haiN| usI prakAra dhyAnarUpI mantra ke bala se yukta hae sayogikevalI jinarUpI vaidya ba zarIra viSayaka yogaviSa ko pahale rokatA hai aura isake bAda use nikAla pheMkatA hai| ___ "aMtImuhattaM kiTTIgadajogo hodi| suhamakiriyaM appaDivAdijjhANaM jjhAyadi / kiTTINaM ca carimasamae asakheja bhAge nnaasedi| jogamhi Niruddha mhi AusamANi kammANi bhavanti / " [kaSAya pAhuDa sutta pR0 905] aMtarmuhUrta kAla taka kRSTigata yogavAlA hotA hai| usasamaya kevalIbhagavAna sUkSmakriyApratipAtI zukladhyAna ko dhyAte haiN| sayogiguNasthAna ke antimasamaya meM kRSTiyoM ke asaMkhyAtabahubhAgoM ko naSTa karate haiM / (sthitikAMDakaghAta dvArA ghAta hone se ) yoga kA niroSa ho jAnepara nAma, gotra va vedanIya ina tIna karmoM kI sthiti zeSa prAyu ke sahaza ho jAtI hai| "ekAgracitAnirodhodhyAnamityatra ca sUtre, citAzabdo dhyaansaamaanyvcnH| tena zra tajJAnaM kvacisadhyAna. mityucyate, kvacita kevalajJAnaM, kvacimmatijJAnaM, kvaciccazra tajJAnaM, matyajJAnaM vA yato'vicalameva jJAnaM dhyAnam / " __ [ mUlArAdhanA pR0 1689 ] 'ekAgracitAnirodho dhyAnam' isa sUtra meM cintA zabda jJAnasAmAnya kA vAcaka hai, isaliye kvacit zratajJAna ko dhyAna kahate haiM kvacit kevalajJAna ko, kvacit matijJAna ko tathA mati aura zratajJAna ko bhI dhyAna kahate haiM, kyoMki avicala jJAna hI dhyAna hai| -jeM. ga. 21-8-69/VII/ a. hIrAlAla anagAra cAritra gaNadhara evaM zrutakevalI ke aMtaraMgabahiraMga parigraha se rahitatA evaM vItarAgatA zaMkA-zra takevalI aura gaNadhara ko aMtaraMga aura bahiraMga parigraha se rahita aura vItarAgI kahA hai / so kisa prakAra saMbhava hai ? samAdhAna-zrutakevalI yA gaNadhara saMyamI hI hote haiM, asaMyamI nahIM hote haiN| kahA bhI hai"codasapuSvaharo micchattaM Na gacchavi, tamhi bhave asaMjamaM ca Na pddivjjdi|" dhavala pu0 9 pR0 71 artha-caudahapUrvakA dhAraka manuSya arthAt zru takevalI mithyAtva ko prApta nahIM hotA hai aura usa bhava meM asaMyama ko bhI prApta nahIM hotA hai|
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 756 ] [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : saMyata vaha hai jisake pA~ca mahAvrata hote haiM arthAt hiMsA, asatya, corI, kuzIla aura parigraha kA pUrNarUpa se tyAga hotA hai / zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai- paMcamahavayajutto tihi guttihi jo sa saMjado hoi / furithamokkhamaggo so hodi hu baMdaNijjo ya ||20|| ( sUtra pAhuDa ) jo pA~ca mahAvrata aura tInaguptisahita hai vaha saMyata hotA hai aura vahI nigraMthamokSamArga hai aura vahI vandanIya hai / aMtaraMga aura bahiraMga parigraha se rahita nigraMtha hotA hai| nigraMtha ke hI vItarAgatA hotI hai / isa apekSA se zrutakevalI aura gaNadhara ko aMtaraMga aura bahiraMga parigraha se rahita kahA hai / - jai. ga. 24-4-69 / V / 2. lA. jaina upAdhyAya va takevalI meM bheda zaMkA-upAdhyAya aura dhatakevalI meM kyA antara hai ? samAdhAna -caudaha vidyAsthAna ke vyAkhyAna karane vAle upAdhyAya hote haiM athavA tatkAlIna paramAgama ke vyAkhyAna karane vAle upAdhyAya hote haiM / ve saMgraha, anugraha Adi guNoM ko chor3akara pahale kahe gaye AcArya ke samasta guNoM se yukta hote haiM ve upAdhyAya parameSThI haiM / dhavala 1 pR0 50 codasavvamahoya himahigamma sivasthio sIlaMdharANa vattA hoi muNIso artha --- jo sAdhu caudahapUrvarUpI samudra meM praveza karake arthAt paramAgama kA abhyAsa karake mokSamArga meM sthita haiM tathA mokSa ke icchuka zIlaMdharoM arthAt muniyoM ko upadeza dete haiM una munIzvaroM ko upAdhyAyaparameSThI kahate haiM / sivatthINaM / uvajjhAo / yaha upAdhyAya kA vizeSa svarUpa hai / upAdhyAya kA sAmAnya svarUpa isa prakAra hai jo rayaNattayajuso NiccaM dhammova desale Nirado / so uvajjhAo appA javivaravasaho Namo tassa ||53|| dravyasaMgraha artha - joratnatraya se sahita hai, niraMtara dharma kA upadeza dene meM tatpara hai tathA munizvaroM meM pradhAna hai, vaha AtmA upAdhyAya hai / usake lie namaskAra ho / isase siddha hai ki upAdhyAya kA mukhyasvarUpa anya muniyoM ko dharmopadeza denA hai / yadi ve upAdhyAya zrutakevalI haiM to yaha unakI vizeSatA hai / jitane bhI zrutakevalI hote haiM ve saba upAdhyAya hote hI haiM, aisA niyama nahIM hai / AcArya va sAdhu bhI zrutakevalI ho sakate haiM / - jai. ga. 4-7-66 / IX / ratanalAla ema kaoNma. upAdhyAya meM bhI 28 mUlaguNa hote haiM zaMkA- sAdhuparameSThI meM 28 mUlaguNa hote haiM, jaba ki upAdhyAya parameSThI meM 25 guNa hote haiN| kyA sAdhu ke mUlaguNa upAdhyAya meM nahIM hote haiM ?
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [757 samAdhAna-upAdhyAya bhI sAdhu parameSThI hote haiM, kintu ve paThana-pAThana kA kArya vizeSarUpa se karate haiM ataH unako upAdhyAyapada de diyA jAtA hai| paMcamahAvrata, paMca samiti, paMcendriyarodha, SaDAvazyaka, loca, acelatva, asnAna, bhUmi zayana, adaMtadhAvana, khar3e hokara bhojana karanA, eka bAra pAhAra ye muni ( sAdhu ) ke 28 mUla guNa haiN| kahA bhI hai vadasamididiyarodhI, locAvassayamacelamaNhANaM / khidisayaNamadaMtavaraNaM Thidi bhoyaNamegabhattaM ca / / 20 / / ede khalu mUlaguNA, samaNANaM jiNavarehi pnnnnttaa| tesu pamatto samaNo, chedovaTThAvago hodi / 209 // [ pravacanasAra ] artha-vrata, samiti, indriyarodha, loca, Avazyaka, acelatva, asnAna, bhUmizayana, pradaMtadhAvana, khar3e-khar3e bhojana, ekabAra pAhAra, yaha vAstava meM zramaNoM ke mUlaguNa jinavaroM ne kahe haiN| unameM pramatta hotA huA zramaNa chedopasthApaka hotA hai| upAdhyAya bhI zramaNa haiM isaliye unameM bhI uparyukta 28 mUlaguNa hote hI haiN| inake atirikta gyArahamaGga aura caudahapUrva ke paThana-pAThana se unameM ( 11+14=25 ) paccIsa guNa aura kahe gaye haiN| jinameM 28 mUlaguNa nahIM hai vaha zramaNa hI nahIM hai aura jo zramaNa nahIM hai vaha upAdhyAya bhI nahIM ho sktaa| -jeM. ga. 23-3-72/IX| vimalakumAra jaina spRzya zUdra hI kSullaka dIkSA ke yogya haiM zaMkA-pUjya varNIjI ne apanI jIvana gAthA meM pRSTha 352 meM likhA hai ki aspRzyazUda kSullaka pada kA dhAraka ho sakatA hai| kiMtu paMDita dIpacaMdajokRta bhAvadIpakA pRSTha 154 meM likhA hai ki aspRzyazUdra dUsarI pratimA se adhika dhAraNa nahIM kara sakatA / vAstavika kyA hai aura donoM meM kisa apekSA se likhA hai ? samAdhAna-'merI jIvana gAthA' pRSTha 352 para 'kSullaka bhI ho sakatA hai' ina zabdoM se pUrva sthAna rikta hai jisase spaSTa hai ki yahAM para zabda 'zUdra' raha gayA hai / pUjya varNIjI kA yaha abhiprAya nahIM thA aura na hai ki aspRzya zUdra kSullaka ho sakatA hai / 'zUdra' kSullaka ho sakatA hai, yaha bAta spaSTa hai / kintu prazna yaha hai ki spRzyazUdra yA spRzya va aspRzya donoM / isa viSaya meM prAyazcittacUlikA graMtha meM nimna prakAra gAthA hai 'kAriNo dvividhAH siddhA bhojyAbhojya prabhedataH / bhojyeSveva pradAtavyaM sarvadA kSullakavatam // 154 // ' artha-kArUzUdra bhojya aura abhojya ke bheda se do prakAra ke prasiddha haiM, unameM se bhojyazUdroM ko hI sadA kSullakavata denA cAhie / saMskRta TIkA meM 'bhojya' pada kI vyAkhyA isaprakAra hai-'yadannapAnaM brAhmaNa-kSatriyaviTakSudrA bhaMjante bhojyaaH| abhojyaa:-tdvipriitlkssnnaa:| bhojyeSveva pradAtavyA kSullakadIkSA, nApareSu / ' arthAta-jinake hAtha kA anna-pAna brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra khAte haiM, unheM bhojyakArU kahate haiN| inase viparIta abhojyakArU jAnanA caahie| kSullakavrata kI dIkSA bhojyakArUoM meM hI denA cAhie, abhojyakArUpoM meM nahIM / isa AgamapramANa se spaSTa ho jAtA hai ki aspRzya zUdra kSullaka nahIM ho sktaa| -jaM. saM. 30-1-58/XI) gula nArIlAla, raphIgaMja 1. prAyazcitacUlikA gAthA 154 tathA TIkA evaM pra. sA. / tA. vR / 215 / prakSepaka 10 kI ttiikaa|
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra zaMkA- pravacanasAra ke cAritrAdhikAra meM 49 veM zloka meM sat zUdra bhI muni ho sakatA hai so yaha ThIka hai zUdra ke kahA~ taka ke bhAva ho sakate haiM ? hamAre dekhane meM to yaha AyA hai ki aspRzya zUdra darzana pratimA taka aura spRzya zUdra kSullaka taka ho sakatA hai| yaha kahA~ taka ho sakate haiM ? samajhAveM / 758 ] samAdhAna - pravacanasAra cAritrAdhikAra gAthA 49 meM cAdubvaNNassa zabda hai, chAyA meM 'cAturvarNasya' zabda hai jisakA artha 'cAra varNavAle' nahIM hai, kintu cAra prakAra ke hai / yahA~ para 'cAturvarNasya' zabda se RSi, muni, yati va anagAra grahaNa karanA cAhie athavA zrAvaka-zrAvikA -muni va AryikA grahaNa karanA cAhiye / ( dekheM- TIkA zrI jayasenAcAryakRta ) pravacanasAra gAthA 49 meM zUdra kA kathana hI nahIM hai| aspRzyazUdra hiMsAdi pA~ca pApoM kA eka deza tyAga kara ahiMsA Adi pA~ca aNuvratoM ko dhAraNa kara sakatA hai aura spRzyazUdra kSullaka taka ho sakatA hai / nIcagotra kA udaya pA~caveM guNasthAna taka hai, Age ke guNasthAnoM meM nIcagotra kA udaya nahIM hai / -- jai. saM. 24-556/VI / ka. de. gayA zUdra meM munidIkSA kI pAtratA nahIM zaMkA--tA0 20-10-55 na0 3 ke zaMkA samAdhAna meM zUdramukti ke prazna se kinArA karate hue jo yaha samAdhAna kiyA hai ki "jaba isa kSetra aura isa kAla meM kisI kI mukti sambhava nahIM to zudramukti kA savAla bekAra hai" isase zaMkAkAra kA samAdhAna huA yA nahIM, yaha to maiM nahIM kaha sakatA, para maiM yaha pUchanA cAhatA hU~ kiasat aura sat donoM prakAra ke 'zUdra munidIkSA ke yogya haiM yA nahIM ? sapramANa samAdhAna kareM / samAdhAna- - munidIkSA hone para niyama se pramatta va apramattaguNasthAna hote haiM / pramatta aura apramatta arthAt chaThe, sAtaveMguNasthAna meM nIcagotra kA udaya nahIM hai / nIcagotra kI udayavyucchitti pA~caveM guraNasthAna meM ho jAtI hai / donoM prakAra ke zUdra arthAt nIcagotriyoM ke chaTTA-sAtavA~ Adi guNasthAnoM kA honA asambhava hai / ( gommaTasAra ( ka0 ) gA0 300 ) zaMkA- kyA zUdra marate samaya muni bana sakatA hai ? samAdhAna - zUdra marate samaya bhI muni nahIM bana sakatA hai / ASaM pramANa isa prakAra 1 kula- jAti vayo- deha kRtya buddhi-dhAdayaH / narasya kutsitA vyaGgAstadanye liGgayogyatA ||8|52 || yo vyAvahAriko vyaGgo mato ratnatraya prahe / na so'pi jAyate'vyaGgAH sAdhuH sallekhanA - kRtau // 54 // zUdra maraNakAla meM bhI muni nahIM bana sakatA kukula, kujAti, kuvaya, kudeha, kukRtya, kubuddhi aura kukrodhAdika ye manuSya ke jinaliMga grahaNa meM bAdhaka haiM inase bhinna sukulAdika jinaliMga grahaNa kI yogyatA ko liye hue haiM / jo jinaliMga grahaNa meM vyavahArika bAdhaka mAne gaye haiM ve sallekhanA ke sayaya bhI bAdhaka ho rahate haiM abAdhaka nahIM ho jAte haiM / yogasAraprAbhRta ke ina donoM zlokoM se spaSTa ho jAtA hai ki zUdra maraNasamaya bhI muni nahIM bana - jai. ga. 14-1-71 / VII / zAstra sabhA, najaphagar3ha sakatA hai /
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 756 zuddhi karmakSapaNA meM kAraNa hai zaMkA-kyA zuddhi karmakSapaNA meM kAraNa nahIM hai ? , samAdhAna-zuddhi bhI kSapaNA meM kAraNa hai / digambara liMga dhAraNa kiye binA samasta karmoM kI kSapaNA nahIM ho sakatI hai / zrI kundakundAcArya ne sUtra pAhuDa meM kahA bhI hai NiccelapANipattaM uvaiTra paramajiNavaridehi / ekko vi mokkhamaggo sesA ya amaggayA savve // 10 // "Naggo vimokkhamaggo sesA ummaggayA save // 23 // " yahA~ para yaha batalAyA gayA hai ki nagnatA mokSa mArga hai, zeSa saba unmArga haiM / vaNesu tIsu ekko kallANaMgo tavosaho vysaa| sumuho kuchArahido liMgaggahaNe havadi joggo // 224 / 10 / / pravacanasAra cAritrAdhikAra jo brAhmaNa, kSatriya, vaizya ina tInavargoM meM koI eka varNa dhArI ho, jisakA zarIra nIroga ho aura tapa karane meM samartha ho, ati vRddha yA ati bAla na hokara yogya vayasahita ho, jisakA mukha kA bhAga bhaMga doSarahita ho arthAta suMdara ho, apavAdarahita ho aisA puruSa hI digambarI jina dIkSA ke yogya hotA hai| "zeSakhaNDamuDavAtavRSaNAdi bhagenaM lokaduguJchAbhayena nirgrantharUpayogyo na bhavati / " zarIra ke aMga ke bhaMga hone para arthAta mastaka bhaMga, aMDakoSa yA liMga bhaMga hai yA vAtapIDita Adi zarIra kI avasthA hone para loka meM nirAdara ke bhaya se nigranthabheSa ke yogya nahIM hotA hai| isaprakAra zarIrazuddhi arthAt dravyazuddhi hone para mokSamArga arthAt karmakSapaNA ke yogya hotA hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki zarIra ko zuddhi karmakSapaNA meM sahakArIkAraNa hai| karmakSapaNA meM kSetrazuddhi kI bhI AvazyakatA hai| mlecchakhaNDa meM utpanna hue manuSya ke mlecchakhaNDa meM rahate hue samyagdarzana bhI nahIM ho sakatA hai| isI prapekSA se mlecchakhaMDa meM eka mithyAtvaguNasthAna batalAyA hai| "savvamilicchammi micchattaM // 293 // " ( ti0 50 pR0 525 ) artha-sarva mlecchakhaNDoM meM eka mithyAtvaguNasthAna hI rahatA hai / kAlazuddhi bhI karmakSapaNA meM sahakArIkAraNa hai / duSSamA aura atiduSSamA kAloM meM utpanna hue manuSyoM ke karmakSapaNA saMbhava nahIM hai / dhavala pu0 6 pR0 247 karmakSapaNA ke liye bhava arthAt vartamAna paryAya ko zuddhi bhI honI cAhiye / nAraka aura tiryaca donoM azubhaparyAyeM haiN| manuSya aura deva ye do zubha gati haiM / devoM meM yadyapi zubhalezyA haiM, samyaktva bhI haiN| zakti bhI hai tathApi pAhArAdi kI niyata paryAya hone ke kAraNa ve saMyamadhAraNa nahIM kara sakate, ataH karmoM kI kSapaNA bhI nahIM kara
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76. ] [0 ratanacanda jaina mustAra / sakate haiM / isI kAraNa se bhogabhUmiyA ke manuSya bhI saMyama dhAraNa nahIM kara sakate haiN| mAtra vajravRSabhanArAcasaMhananavAle karmabhUmiyA ke manuSya hI dravya Adi kI zuddhi milane para karmoM kI kSapaNA kara sakate haiM / bhAvazuddhi arthAt kSapakazreNI ke yogya ratnatrayarUpa zuddhopayoga ke binA bhI karmoM kI kSapaNA nahIM ho sakatI hai| -jaM. ga. 2-12-71/VIII/ rozanalAla gena sAr3he tIna hAtha se kama U~cAI vAle muni nahIM ho sakate zaMkA-pramattaguNasthAna meM kama se kama sAr3he tIna hAtha kI avagAhanA kahI hai| Ajakala cAra hAtha kA zarIra hotA hai / AThavarSa kI Ayu meM dIkSA lenevAle kA do hAtha kA zarIra hogaa| sAr3he tInahAtha kA niyama kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-zrI dhavalazAstra pustaka 4 pR0 45 para saMyatoM ke kSetra kA kathana karate hue kahA hai-"pramattasaMyataguNasthAna se lekara ayogikevalI guNasthAna taka jIvoM kI jaghanya-avagAhanA sADhe tIna arani ( hAtha ) pramANa aura utkRSTa-avagAhanA pA~caso paccIsadhanuSa hai / ye donoM hI avagAhanAeM bharata aura airAvatakSetra meM hI hotI haiM, videha meM nahIM, kyoMki videha meM pA~casau dhanuSa ke utsedha kA niyama hai|" isa Agama ke anusAra jina jIvoM kI AThavarSa kI avasthA meM yA usake pazcAt bhI. sADhe tInahAtha se kama hai ve muni nahIM ho skte| paMcamakAla ke anta meM bhI bharatakSetra meM bhAvaliMgI muni hoNge| usasamaya manuSyoM kI avagAhanA sAr3he tInahAtha hogI (jambUdIvapaNNattI, sarga 2 zloka 187 ) / -jai. ga. 5-12-63/IX/ pannAlAla yuvAvasthA meM bhI parivAra ko svIkRti ke binA dIkSita hone meM doSa nahIM zaMkA-naM. 1-koI manuSya ghara-bAra chor3akara munidIkSA le taba kyA usakI jimmedArI strI Adi parivAra ke poSaNa kI rahatI hai yA nahIM? vaha svayaM niHzalya ho jAya, kintu usakI strI-putrAdi ko zalya bana jAya tathA unakA jIvana-yApana kaThina ho jAya aisI sthiti meM vaha vyakti doSI hai yA nahIM? hai to kahA~ taka va kisa apekSA se ? isake atirikta yadi koI manuSya vivAha ke zIghra hI pazcAta udAsIna hokara bharapUra yauvanAvasthA meM strI kI Consent (svIkAratA, marajI) ke binA ghara chor3akara muni ho jAve aura kAraNavazAt / apanI icchAoM kA damana na kara sakane ke kAraNa Corrupt ( vyabhicArI) ho jAya to vaha va hai, yA hai bhI yA nahIM ? samAja meM Corruption ( vyabhicAra ) utpanna karane kA bhI vaha doSI hai yA nahIM ? samAdhAna--yaha jIva ( maiM ) anAdikAla se karmabaMdhana ke kAraNa parataMtra ho rahA hai, kyoMki jo jIva ko parataMtra kareM vaha karma hai| kahA bhI hai "jIvaM parataMtrIkurvanti, sa paratantrIkriyate vA yastAni karmANi / tAni ca pudgalapariNAmAtmakAni jIva. sya pAratantryanimittatvAta, nigaDAdivat / krodhAdibhirvyabhicAra iti cet, na, teSAM jIvapariNAmAnAM pAratanvya svarUpatvAta / pAratandhyaM hi jIvasya krodhAdipariNAmo na punaH paartntynimittm|" artha-jo jIva ko paratantra karate haiM athavA jIva jinake dvArA parataMtra kiyA jAtA hai, unheM karma kahate haiN| ve saba pudgalapariNAmAtmaka haiM, kyoMki jIva kI parataMtratA ke kAraNa haiN| jaise nigaDa ( ber3I) mAdi / prazna
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 761 upayukta hetu krodhAdi ke sAtha vyabhicArI hai ? uttara-nahIM. krodhAdi jIva ke pariNAma haiM isaliye ve parataMtratArUpa haiM, parataMtra meM kAraNa nhiiN| prakaTa hai ki jIva kA krodhAdi pariNAma svayaM parataMtratA hai, parataMtratA kA kAraNa nahIM hai / ataH ukta hetu krodhAdi ke sAtha vyabhicArI nahIM hai / isa parataMtratA se mukta hone para arthAt svataMtratA prApta kara lene para jIva sukhI ho sakatA hai| kahA bhI hai "pAratantpanivRttilakSaNasya nirvANasya zuddhAtmatattvopalammarUpasya" [paM0 kA0 gA0 2 TIkA ] arthAta-parataMtratA se chuTakArA hai lakSaNa jisakA, aisA nirvANa vahI zuddhAtmatattva kI upalabdhi hai / aura vahI vAstavika sukha hai| isaprakAra pratyeka jIva kA kartavya hai ki vaha mokSa arthAt svataMtratA prApta karane ke liye mokSamArga ko grahaNa kare / mokSa ke liye nirgrantha muniliMga dhAraNa karanA Avazyaka hai, kyoMki vastra kA asaMyama ke sAtha avinAbhAvI saMbaMdha hai| zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai Na vi sijjhai vatthadharo jiNasAsaNe jai bi hoi tityyro| Naggo vimokkhamaggo sesA ummaggayA save // 23 // [ sUtra-prAbhUta ] arthAt-jinazAsana meM vastra dhAraNa karanevAle ko mukti nahIM hotii| yadyapi vaha tIrthakara hI kyoM na ho| nagnatA arthAt samasta parigraharahita avasthA mokSamArga hai| zeSa prarthAt vastrAdi parigrahasahita jo sAdhu haiM ve midhyAmArgI haiN| paMcamahabbayajutto tihi guttihi jo sa saMjado hoi / NiggaMthamokkhamaggo so hodi vaMdaNijjo ya // 20 // [ sUtra prAbhUta ] arthAt-jo paMcamahAvrata va tInagupti kari saMyukta hai vaha saMyamavAna hai / bahuri nigrantha mokSamArga hai so hI pragaTapaNe kari vandane yogya hai| "na tAsAM bhAvasaMyamo'sti bhAvAsaMyamAvinAbhAvivastrAdya paadaanaanythaanupptteH|" [ dhavala 1 pR0 313 ] artha-unake bhAvasaMyama nahIM hai, kyoMki bhAvaasaMyama kA avinAbhAvI vastra Adi kA grahaNa karanA nahIM bana sktaa| aba vicArane kI bAta yaha hai ki jo svataMtratA ( mokSa ) prApta karane ke liye apanA kartavya pAlana kara rahA hai vaha doSI hai yA vaha doSI hai jo na to svayaM kartavya kA pAlana karatA hai aura dUsaroM ke liye bAdhaka hotA hai| eka sainika kA pahale dina vivAha hayA aura dUsare dina deza para zatru kA AkramaNa ho gyaa| vaha sainika deza kI rakSA ke liye apanA kartavya pAlana karane ko strI tathA vRddha mAtA-pitA ko chor3akara yuddha meM jAtA hai, yadi strI apanI kAmavAsanA Adi ke kAraNa pati ko rokatI hai yA usake cale jAne para vyabhicArI ho jAtI hai to doSI kauna strI yA sainika ? dUsarI dRSTi isa prakAra hai
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ 762 ] [ 50 ratanacanda jaina mukhtAra / puruSa, strI, putra Adi saba bhinna-bhinna dravya haiM / puruSa moha ke kAraNa strI ko apanI patnI mAnatA hai aura baccoM ko apane putra mAnatA hai, kintu moha ke prabhAva ho jAne para na koI kisI kI strI, na putra, na pitA, na mAtA, na pati; kyoMki pratyeka apanI bhinnasattA ko liye hae eka bhinnadravya hai| moha ke kAraNa saba sambandha thA, moha ke abhAva meM koI bhI sambandha nhiiN| moha ke abhAva meM jaba zarIra bhI apanA nahIM rahatA taba anya kI kyA kthaa| kahA bhI hai aNNaM dehaM giNhadi jaNaNI aNNA ya hodi kmmaado| aNNaM hodi kalatta aNNo viya jAyade pratto // 50 // evaM bAhira dabvaM jANadi svAdu appaNo bhiNNaM / jANato vi hu jIvo tattheva hi raccade mUDho // 1 // jo jANiUNa dehaM jIvasarUvAda taccado bhiNNaM / appANaM pi ya sevavi kajjakara tassa aNNa // 2 // [svAmi kArtikeya anuprekSA ] artha-apane upArjita karmoM ke udaya se jIva bhinna zarIra ko grahaNa karatA hai| mAtA bhI usase bhinna hotI hai| strI bhI bhinna hotI hai aura putra bhI bhinna hI paidA hotA hai| isa prakAra zarIra mAtA strI-putra Adi kI taraha hAthI ghor3A ratha dhana makAna Adi bAhya dravyoM ko AtmA se bhinna jAnatA hai, kintu bhinna jAnate hue bhI mUrkha prANI unhIM se rAga karatA hai| jo prAtmasvarUpa se zarIra ko yathArtha meM bhinna jAnakara apanI AtmA kA dhyAna karatA hai, usIkI anyatvaanuprekSA kAryakArI hai| do vyaktiyoM meM jhagar3A ho gayA unameM se eka vyakti ne apanI bhUla kA anubhava kara dusare vyakti se dveSa dara kara liyA aura kSamA kI yAcanA karalI, kintu dUsarA vyakti kSamA nahIM karatA aura zalya banAye rakhatA hai| kauna ? dveSa chor3ane vAlA yA dveSa rakhane vAlA? isI prakAra do vyaktiyoM meM rAga thA, kintu eka vyakti ne apanI bhUla kA anubhava kara dUsare vyakti se rAga haTA liyA aura kSamA yAcanA karalI ki bhrama apanA mAnakara rAga karatA calA A rahA thA so merI yaha bahuta bhUla thI, kintu dUsarA vyakti bhUla ko na svIkAra karatA hai aura na rAga chor3atA hai zalya banAye rakhatA hai / doSI kauna rAga ko chor3ane vAlA yA rAga rakhane vAlA ? isa zaMkA ke viSaya meM tIsarI dRSTi isa prakAra hai saba jIvoM ke sAtha karma baMdhe hae haiM aura una karmoM ke udaya ke anusAra sukhI-dukhI hote haiN| eka jIva jIvako na to karma de sakatA hai aura na karma hara sakatA hai. isaliye pratyeka jIva apane karmodaya ke sakhI-daHkhI hotA hai usakA yaha mAnanA ki dUsare jIva ne mujhako duHkhI kara diyA eka bhrama hai| aisA hI zrI amatacandrAcArya ne bhI kahA hai| kintu isakA ekAnta pakSa grahaNa karake anargala pravRtti nahIM karanI cAhiye athavA kRtaghna nahIM honA caahie| "sukhaduHkhe hi tAvajjIvAnAM svakarmodayenaiva tadabhAve tayorbhavitumazakyatvAt / svakarma ca nAnyenAnyasya dAtu zakyaM tasya svapariNAmenavopAya'mANatvAt / tato na kathaMcanApi anyonyasya sukhaduHkhe kuryAt / " [samayasAra pR. 346] arthAta-prathama to sukha-duHkha jIvoM ke apane karma ke udaya se hI hote haiN| isaliye karmodaya kA prabhAva hone se una sakha-duHkhoM ke hone kA asamarthapanA hai| tathA anya puruSa apane karma ko anya ko nahIM de sakatA vaha karma apane pariNAmoM se hI utpanna hotA hai, isa kAraNa eka dUsare ko sukha-duHkha kisI taraha bhI nahIM de sktaa|
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 763 zrI jayasena AcArya ne bhI kahA hai "tatvajJAnI jIvastAvat anyasmai parajIvAya sukhaduHkhe davAmi, iti vikalpaM na karoti / yavA punanirvikalpa samAdherabhAve sati pramAdena sukha-duHkhaM karomIti vikalpo bhavati tadA manasi citayati-asya jIvasyAMtaraMgapuNyapApokyo jAtaH ahaM punanimittamAtrameva, iti jJAtvA manasi harSaviSAdapariNAmena gavaM na karoti iti / " [samayasAra pR. 346] artha-prathama to tattvajJAnI jIva anya-parajIva ko sukha-duHkha dene kA vikalpa nahIM krtaa| yadi nirvikalpasamAdhi ke abhAva meM pramAdavaza 'maiM sukhI, duHkhI karatA hUM' aisA vikalpa ho bhI jAve taba mana meM yaha citavana karatA hai ki isa jIva ke sukha-dukha kA aMtaraMgakAraNa puNya-pApa kA udaya hai maiM to nimittamAtra huuN| isa prakAra mana meM vicAra kara harSa viSAda yA garva nahIM krtaa| strI putra Adi kA jIvanayApana kaThina ho jAnA una strI putra prAdi ke karmodaya para nirbhara hai, na ki anya vyakti para / yaha bhI eka apekSA hai| yadi vyakti bImAra (rogI) ho jAya, varSoM taka usako ArAma na ho, prAya kA anya koI sAdhana hai nahIM, rogI kI auSadhi ko bhI dhana cAhiye aura strI, putra prAdi ke pAlana-poSaNa ke liye bhI dhana kI prAvazyakatA hai| aisI sthiti meM strI, putra Adi kA jIvana-yApana kaThina ho rahA hai kyA vaha rogI vyakti doSI hai ? yadi strI apanI kAmavAsanA ke kAraNa vyabhicArI ho jAtI hai to kyA vaha rogI vyakti doSI hai? -ja'. ga. 24-4-67/VII/ ra. lA.jana, meraTha dravya saMyama bandha kA nahIM, mokSa kA hetu hai zaMkA-dravya saMyama kyA bandha kA kAraNa hai ? samAdhAna-dravyasaMyama baMdha kA kAraNa nhiiN| mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga bandha ke kAraNa haiN| "mithyAvarzanAviratipramAvakaSAyayogA bandhahetavaH // 1 // " [ta. sU. a.8] dravyasaMyama na mithyAtvarUpa hai, na aviratirUpa hai, na pramAdarUpa hai, na kaSAyarUpa hai, na yogarUpa hai ataH dravyasaMyama bandha kA kAraNa nahIM hai| dravyasaMyama arthAt jinamudrA mokSasukha kA kAraNa hai / zrI kundakundAcArya ne kahA bhI hai jiNamuddasiddhisuhaM havei NiyameNa jinnvrutttthiaa| siviNe vi Na ruccai puNa jIva acchaMti bhavagahaNe // 4 // jinavara ke dvArA pratipAdita jinamudrA siddha-sukha arthAt mokSa kI dene vAlI hai| jisako jinamudrA nahIM rucatI vaha saMsAra meM bhramaNa karatA hai / yaha jinamudrA dravyasaMyama arthAt dravyaliMga bhAvaliMga kA kAraNa hai "yaliMgamivaM jJeyaM bhAvaliMgasya kaarnnN|" aSTapAhar3a TIkA draSyaliMga bhAvaliMga kA kAraNa hai / dravyaliMga ke binA bhAvaliMga nahIM hotA hai /
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : mAtra dravyasaMyama arthAt dravyaliMga se mokSa nahIM hotaa| dravyaliMga aura bhAvaliMga donoM se mokSa hotA hai| ina donoM meM se kisI eka se mokSa nahIM hotaa| ... .. "dvAbhyAM bhAvagaliMgAbhyA-karmaprakRtinikaro nazyati na svekena bhAvamAtreNa dravyamAneNa vA karmakSayo bhavati / " aSTapAhur3a TokA bhAvaliMga aura dravya liMga ina donoM se karmoM kA nAza hotA hai| eka se arthAt mAtra bhAvaliMga se yA mAtra draSyaliMga se karmoM kA kSaya nahIM hotA hai / jaM. ga. 13-8-70/IX)........ ___dravyaliGgo muni kA svarUpa zaMkA-drayaliMgI muni kA svarUpa kyA hai ? kauna-kauna guNasthAna vAle hote haiM ? Ajakala bahuta logoM kA khayAla hai ki ve pahale guNasthAna vAle hI hote haiM anya guNasthAna vAle nahIM hote aura kriyA se hI mokSa mAnane vAle hote haiN| - samAdhAna-muni kA cAritra do prakAra kA hotA hai (1) dravya cAritra (2) bhAva cAritra / pAMca mahAvratoM ko tathA pAMca samiti aura tIna gupti ko athavA aTThAIsa mUla guNoM ko niraticAra pAlana karanA dravyacAritra hai aura yaha dravyacAritra bhAvacAritra kA sahakArI kAraNa hai jaisA ki svarUpa sambodhana zloka 15 meM zrImadabhadrAkalaMkadeva ne kahA hai tavetanmUlahetoH syAtkAraNaM sahakArakam / yadvAhya dezakAlAdiH, tapazca bahiraGgakam // artha-pahale 11-14 zloka meM samyagdarzana-jJAna-cAritra ko mokSa prApti kA mUla kAraNa batAyA hai, unake sahakArI kAraNa dezakAlAdi ko, anazana avamaudarya Adi tapa ko samajhanA cAhie / mithyAtva, anantAnubandhIkaSAya, apratyAkhyAnAvaraNakaSAya pratyAkhyAnAvaraNakaSAya ke udayAbhAva meM AtmA ke jo vizaddha pariNAma hote haiM, usako bhAvasaMyama kahate haiM / jisake bhAvasaMyamasahita, dravyacAritra hotA hai usako bhAvaliMgI mani kahate haiN| jisake dravyasaMyama to hai, kiMtu pratyAkhyAnAvaraNakaSAya ke udaya ke kAraNa usake bhAva sakalasaMyama na hone se dezasaMyama rUpa bhAva ho jAne ke kAraNa vaha muni yadyapi samyagdRSTi hai, dravyaliGgI mUni hai, kyoMki usake bhAva munisaMyama (bhAva sakalacAritra) kA abhAva hai| isI prakAra apratyAkhyAnAvaraNa va pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyoM ke udaya meM bhAvasaMyama kA prabhAva hone ke kAraNa vaha samyagdRSTi muni dravyaliGgI hotA hai| mithyAtva va anantAnabandhIkaSAya kA udaya hone se samyagdarzana bhI nahIM hotA prataH aise dravyasaMyama ko pAlana karane vAlA muni, mithyASTi dravyaliMgI muni hotA hai| ___ sthUladaSTi se yaha kahA jAtA hai ki dravyaliGgImuni kriyA se mokSa mAnane vAle hote haiM, kintu AtmapariNAmoM kI taratamatA kA kAla itanA sUkSma hai ki mati-zruta jJAnI svayaM apane sUkSma bhAvoM ko nahIM jAna sakatA, dusare jIvoM ke sUkSma bhAvoM ko jAnane kI bAta to dUra rhii| kahA bhI hai-- samyaktvaM vastutaH sUkSma, kevalajJAnagocaram / gocaraM svAvadhi svAntaH, paryayaHjJAnayo yoH // 37 // na gocaraM matijJAna-zra tajJAna dvayormanAk / nApivezAvadhestatra, viSayAnupalabdhitaH // 376 //
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 765 artha- vAstava meM samyagdarzana atyanta sUkSma hai| jo yA to kevalajJAna kA viSaya hai yA avadhi aura manaH paryayajJAna kA viSaya hai / / 375 / / yaha matijJAna aura zrutajJAna ina donoM kA kicit bhI viSaya nahIM hai / sAtha hI yaha dezAvadhiH jJAna kA bhI viSaya nahIM hai, kyoMki ina jJAnoM ke dvArA samyagdarzana kI jAnakArI nahIM hotI hai / -- maM: 19-7-56/1/ lA. rA. dA. kairAnA zaMkA --- - muni pahale dravyaliMga dhAraNa karatA hai yA bhAvaliMga ?.. samAdhAna - dravyaliMga aura bhAvaliMga dhAraNa karane para hI muni hotA hai| ataH yaha prazna hI nahIM uThatA ki muni pahale kaunasA liga dhAraNa karatA hai? muni hone ke pazcAt liMga dhAraNa nahIM kiye jAte, kiMtu liMga dhAraNa kara lene para muni hotA hai| jo sampaSTi jIva mokSa kA sAkSAt kAraNa aisI muni avasthA ko dhAraNa karanA cAhatA hai vaha prathama vastrAdi parigraha kA tyAga kara yathAjAta ( nagna ) hotA hai, sira-dAr3hI mUcha ke bAloM kA loca karatA hai ityAdi kriyAoM ke dvArA bahiraMga liMga ko dhAraNa karane se mUrchA aura prArambha se rahita tathA upayoga aura yoga kI zuddhi se yukta hotA hai| tatpazcAt zramaNa (muni) hone kA icchuka vaha puruSa guru ko namaskAra karake vrata sahita kriyA ko sunakara svIkAra kara Atma svarUpa meM sthita hote hue bhramaNa (muni) hotA hai| pra. sA. gA. 205 207 - jai. ga. 28-12-61 / ........ 1. liMgapUrvaka hI bhAvaliMga hotA hai 2. bhAvaliMgI ke hI dravyaliMga kA yAthArthya hai zaMkA- bhAvapAhur3a gAthA 2 meM bhAvaliMga prathama kahA / zrI jayacandajI ne TIkA meM braliMga ke pahale bhAvaliMga hoya kahA / bhAvapAr3a gAthA 34 kI TIkA ke bhAvArtha meM dravyaliMga ko bhAvaliMga kA sAdhana kahakara mokSamArga meM pradhAnatA mAvaliMga kI kahI / bhAvapAhUr3a gAyA 73 meM to pIche dravyaliMga kI bAta kahI hai| jaMna samAja ke kucha mAnya vidvAnoM ne prathama bhAvaliMga pIche dravyaliMga mAnA hai| uparyukta kathana kA kyA abhiprAya samajhanA ? kyA pahale sAtavA~ guNasthAna ho jAya hai bAda meM vastra syAga Adi hoya hai ? kyA pahale pAMca guNasthAna hoya bAda meM dezavrata grahaNa kareM ? zrI kuraMdakuva AcArya ke abhiprAya ko va TIkAkAra ke abhiprAya kI puSTi anya AcArya ke kathana se kaise hotI hai ? nimitta upAdAna, nimitta naimittika, kAraNa-kAryaM sAdhana - sAdhya, nizcayavyavahAra dRSTi se samAdhAna karane kI kRpA kareM ? samAdhAna - pratyAkhyAna ( tyAga ) ke do bheda haiN| eka dravyapratyAkhyAna dUsarA bhAvapratyAkhyAna' dravyapratyAkhyAna ko drayaliMga aura bhAvapratyAkhyAna ko bhAvaliMga samajhanA caahiye| samayasAra gAyA 283 285 kI TIkA meM bhI amRtacandra AcArya ne likhA hai 'mapratikramaNa mora apratyAkhyAna kA jo vAstava meM dravya aura bhAva ke bheva se dvividha kA upadeza hai vaha dravya aura bhAva ke nimittanaimittakatva ko pragaTa karatA hai| isaliye yaha nizcita huA ki para-dravya nimitta haiM aura AtmA ke rAgAdi bhAva naimittika haiM / yadi aisA na mAnA jAve to dravya apratikramaNa aura dravya apratyAkhyAna kA kartRtva ke nimittarUpa kA upadeza nirarthaka zrAtmA ko rAgAdibhAvoM kA nimittatva A jAyagA, jisase nitya kartRtva kA kA abhAva siddha hogaa| isaliye paradravya hI rAgAdi bhAvoM kA nimitta hai hogA, aura vaha nirarthaka hone para eka prasaMga A jAyagA, aura usase mokSa aura aisA hone para yaha siddha huA ki 1. samayasAra gAthA 283-285 /
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM. ratanacanda jaina mukhtaar| AtmA rAgAdi kA akAraka hI hai| jaba taka vaha nimittabhUta dravya kA pratikramaNa tathA pratyAkhyAna nahIM karatA taba taka naimittikabhUta bhAvoM kA pratikramaNa tathA pratyAkhyAna nahIM krtaa|' isa prakAra zrI kundakunda ne tathA zrI amRtacaMdra AcArya ne yaha spaSTa kara diyA ki dravya pratyAkhyAna (dravyaliMga) pUrvaka hI bhAvapratyAkhyAna (mAvaliMga) hotA hai| zrI vIrasena AcArya ne dhavala pu.1pR. 333 para bhI kahA hai-'vastrasahita ke bhAvasahita bhAvasaMyama ke mAnane para, unake bhAvagrasaMyama kA avinAbhAvI vastrAdika kA grahaNa nahIM bana sakatA hai|' arthAt vastrAdi tyAga kiye (dravyaliMga dhAraNa kiye) binA saMyama (bhAvaliga) nahIM ho sktaa| mokSamArga meM mAtra dravyaliMga kAryakArI nhiiN| bhAvaliMga hone para hI dravyaliMga kI sArthakatA hai, kyoMki bhAvazUnya kriyA se phala kI prApti nahIM hotI, aisA kalyANa mandira stotra zloka 38 meM zrI kumudacandra AcArya ne kahA hai| bhAvapAhar3a gAthA 2--'bhAvo ya paDhamaliMga' meM Aye hue 'ya' pada se drayaliMga dhAraNa karake bhAvaliMga dhAraNa karatA hai, aisA artha grahaNa karanA cAhiye (zrI zratasAgara sUrikRta saMskRta ttiikaa)| kintu zrI paM0 jayacandajI ke sAmane 'bhAvohi paDhamaliMga' aisA pATha thaa| ata: unhoMne gAthA 2 kA yaha artha kiyA hai-'bhAva hai so prathamaliMga hai yAhI te he bhavya ! tU drazyaliMga hai tAhi paramArtha rUpa mati jANa, jAtai guNa aura doSa inakA kAraNabhUta bhAva hI hai| aisA jina bhagavAna kaheM haiN|' yadyapi dravyaliMga pUrva meM ho jAtA hai, kiMtu usa dravyaliMga kI sArthakatA bhAvaliMga hone para hotI hai ataH bhAvaliMga ko prathama kahA hai| jaise samyagdarzana se pUrva tattvoM kA yathArtha jJAna ho jAtA hai, kyoMki yathArtha tattvajJAna se samyagdarzana yathArtha (zraddhAna) kI utpatti nahIM hotI hai, ayathArtha tattvajJAna se samyagdarzana kI utpatti nahIM ho sakatI, tathApi samyagdarzana ke hone para usa jJAna ko 'samyagjJAna' saMjJA prApta hotI hai| isIliye prathama samyagdarzana ko kahA jAtA hai| tattvArthasUtra ke prathama sUtra meM prathama 'samyagdarzana' pazcAt samyagjJAna kahA hai| isI prakAra dravyaliMga aura bhAvaliMga ke viSaya meM jaannaa| bhAvapAhur3a gAthA 34 ke vizeSArtha meM zrI paM0 jayacandajI ne kahA hai ki 'dravyaliMga pahale dhAranA, aisA na jAnanA jo yAhItai siddhi hai| bhAvapAhur3a gAthA 73-'bhAveNa hoi Naggo.........' meM 'bhAvena' zabda kA artha 'paramadharmAnurAgalakSaNajinasamyaktvena' aura 'raNaggo' zabda kA artha 'vastrAdi parigraha rahita' saMskRta TIkAkAra zrI zratasAgara AcArya ne kiyA hai / arthAt jisake paramadharmAnurAgarUpa bhAva hoMge usake hI vastratyAga ke bhAva hoMge aura vastratyAgarUpa bhAva hone para vastrAdi parigraharahita nagna avasthA hogii| zrImAna paM0 jayacandajI ne isa gAyA 73 kA artha isa prakAra kiyA hai-pahale mithyAtva Adi doSanikU chor3i aura bhAvakari antaraMga nagna hoya ekarUpa zuddha AtmA kA zraddhAna, jJAna, AcaraNa kare, pIche muni dravyakari bAliga jina AjJA kari pragaTa kare yaha mArga hai|' yahA~ para yaha batalAyA gayA hai ki jo kevala dekhA-dekhI khyAtipajA lAbha kI cAha se bAhyaliMga dhAraNa kara lete haiM, ve upasarga,parISaha A jAne para bAhyaliMgase bhI bhraSTa ho sakate haiM, kiMtu jinhoMne samyaktvapUrvaka saMsAra deha bhogoM kA svarUpa vicAra kara muni hone kA nirNaya kiyA hai (ye bhAva hI antaraMga kI nagnatA haiM ) ve hI jina-AjJA ke anusAra dravyaliMga dhAraNa karate haiN| ina bhAvoM ke binA jo dravyaliMga hai vaha jina AjJA anusAra nahIM hai| ina Agama pramANoM se yaha siddha hotA hai ki prathama vastratyAga ke bhAva hote haiM pazcAt vastratyAgAdirUpa dravyaliMga hotA hai| usake pazcAt bhAvaliMgarUpa sAtavA~guNasthAna hotA hai| bArahabhAvanA mAdirUpa bhAva kAraNa hai,
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 767 dravyaliMga kArya hai| dravya liMga kAraNa hai aura saMyamarUpa bhAvaliMga kArya (sAdhya) hai| saMsAra, deha bhogoM kA svarUpa vicAra nimitta hai, vastratyAgAdirUpa dravyaliMga naimittika kriyA hai| tatpazcAt dravyaliMga nimitta hai aura bhAvaliMga ( saMyama ) naimittika bhAva haiM / -jaM. ga.7-5-64/XI/ saradAramala dravyaliMga va bhAvaliMga meM kAraNa-kAryapanA zaMkA-kyA vayaliMga ke binA bhAliMgI muni ho sakatA hai ? ___ samAdhAna-dravyaliMga ke binA saMyama arthAt bhAvaliMga nahIM ho sakatA hai, kyoMki vastra bhAvaasaMyama kA avinAbhAvI hai| zrI vIrasenAcArya ne dhavala pu. 1 meM kahA bhI hai| "bhAvasaMyamastAsAM savAsasAmadhyaviruddha iti cet, na tAsAM bhAvasaMyamo'sti bhAvAsaMyamAvinAmAvivastrApAdya - vaanaanythaanupptteH|" artha-vastrasahita hote hue bhI bhAvasaMyama ke hone meM koI virodha nahIM AnA cAhie ? vastra sahita ke bhAvasaMyama nahIM hai, kyoMki bhAvasaMyama ke mAnane para, unake bhAvaprasaMyama kA avinAbhAvI vastrAdika kA grahaNa karanA nahIM bana sakatA hai| zrI kundakunda AcArya ne bhI kahA hai NijcelapANipatta uvaTTha paramajiNavAradehi / ekko vi mokkhamaggosesA ya amaggayA save // 10 // sUtrapAhaDa vastrarahita digambaramudrArUpa aura karapAtra meM khar3A hokara prAhAra karanA aisA dravyaliMga eka advitIya mokSamArga tIrthaMkara paramadeva jinendra ne upadezyA hai| isa sivAya anya rIti haiM ve sarva amArga haiM / Navi sijjhai vatthadharo jiNasAsaNa jai vi hoI tisthyro| jaggo vimokkhamaggo sesAummaggayA save // 23 // sUtrapAhar3a jina zAsana virSe aisA kahA hai ki vastra kA dharane vAlA mokSa nahIM pAve hai| tIrthaMkara bhI hoya to jaise gRhastha rahai tetai mokSa na pAve, dIkSA leya digambara rUpa dhAre taba mokSa pAve, jAte nagnapaNA hai so hI mokSamArga hai zeSa saba liMga unmArga haiN| 'dravyaliMgamidaM jJeyaM bhAvaliMgasyakAraNaM / ' ( SaTprAbhRta saMgraha 129 ) yaha dravyaliMga bhAvaliMga kA kAraNa hai / isaliye kahA hai'drayaligaM samAsthAya bhAvaliMgI bhavedyatiH / ' dravya liMga ko dhAraNa karake hI yati bhAvaliMgI hote haiN| jinake digambaretara samAja ke saMskAra haiM ve una saMskAroM ke vaza savastra ko paramagurudeva mAnate haiM, vastra. sahita ke apramattasaMyata nAmaka sAtavA~guNasthAna mAnate haiM, kyoMki unakA aisA siddhAnta hai ki paradravyarUpa vastra se bhAvasaMyama kI hAni nahIM ho sakatI hai| -jaM. ga. 10-4-69/V/ indaurIlAla
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ 768 ] eka dravya kA dUsare dravya para prabhAva par3atA hai zaMkA- aMtaraMgabhAva kyA bAhyadharma kA kAraNa hai ? samAdhAna - bAhyadharma aMtaraMgabhAva kA kAraNa hai| kahA bhI hai paligaM samAsthAya bhAvaliMgo bhavedyatiH / vinA tena na vandyaH sthAnAnAvratadharopi // dravyaligamidaM jJeyaM bhAvaliMgasya kAraNaM / tadadhyAtmakRtaM spaSTaM na netraviSayaM yataH // ( bhAvaprAbhUta gAyA 2 kI TIkA ) artha-muni dravyaliGga dhAraNakara bhAvaliGgI hotA hai, nAnAvratoM kA dhAraka hone para bhI dravyaliMga ke binA muni vandanIya nahIM hai / isa dravyaliMga ko bhAvaliMga kA kAraNa jAnanA cAhiye / zrAtmA ke bhItara honevAlA bhAvaliMga netroM kA spaSTa viSaya nahIM hai| [ paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| isase spaSTa hai ki bAhyadhamaM kAraNa hai aura aMtaraMga bhAva kArya hai / bAhyadhamaM ke binA aMtaraMga bhAva nahIM hotA, yaha siddha hai / jo vastrasahita ke sAtavaguNasthAna mAnate haiM, isase usakA bhI khaNDana ho jAtA hai| jo eka dravya kA prabhAva dUsare dravya para nahIM mAnate haiM, ina prArSavAkyoM se usa siddhAMta kA bhI khaMDana ho jAtA hai / - jai. ga. 25-12-69/V111 / ro. lA. mittala prathama pAMca guNasthAna vAle muni dravyaliMgI hI hote haiM zaMkA- muni ke do bheda haiM, dravyaliMgI va maaliNgii| inameM pratyaliMgI pahile guNasthAna vAle hI hote haiM yA 1 se 5 guNasthAna vAle ? samAdhAna- - pratyAkhyAna do prakAra kA hai, drazyapratyAkhyAna aura bhAvapratyAkhyAna / jina dravyoM ke nimitta se krodha, mAna, mAyA, lobhakaSAya tathA hiMsA Adi pApa utpanna hote haiM unake tyAga ko dravyapratyAkhyAna kahate haiM / aura krodhAdi kaSAya va hiMsAdi pAparUpa bhAvoM kA tyAga bhAvapratyAkhyAna hai / zrI samayasAra gAthA 265 va TIkA meM bhI kahA hai ki bAhya vastu adhyavasAna ( rAgAvibhAvoM ) kA kAraNa hai| isaliye adhyavasAna ko AzrayabhUta bAhyavastu kA atyanta niSedha kiyA hai, kyoMki kAraNa ke niSedha se hI kArya kA pratiSedha hai'| zrI samayasAra gAthA 283-265 meM dravya aura bhAva se apratikramaNa aura apratyAkhyAna do prakAra kA batalAyA hai / usakI TIkA meM nimna prakAra kahA hai " AtmA svataH rAgAdikA akAraka hI hai, kyoMki yadi aisA na ho to arthAt yadi AtmA svataH hI rAgAdibhAvoM kA kAraka ho to apratyAkhyAna aura prapratikramaNa kI dvividhatA kA upadeza nahIM ho sakatA apratyAkhyAna aura apratikramaNa kA jo vAstava meM dravya aura bhAva ke bheda se do prakAra kA upadeza hai, vaha dravya aura bhAva ke nimittanaimittikatva ko pragaTa karatA hai aura AtmA ke makatUM sva ko hI batalAtA hai| isaliye yaha TIkA - " tata eva cAdhyavasAnAzrayabhUtasya 1. " catthu pahuca jaM puNa anAvasANaM tu hor3a jIvANaM / " bAca vastuno'tyaMta pratiSedhaH hetupratiSedhena hetumatpratiSedhAt / "
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 766 nizcita huA ki paradravya nimitta hai aura AtmA ke rAgAdibhAva naimittika haiN| yadi aisA na mAnA jAya to dravyaapratyAkhyAna aura dravyaprapratikramaNa kA kartRtva ke nimittarUpa kA upadeza nirarthaka hI hogA, aura vaha nirarthaka hone para eka hI AtmA ko rAgAdibhAvoM kA nimittattva A jAyagA, jisase nitya-kartRtva kA prasaMga A jAne se mokSa kA abhAva siddha hogA / isaliye paradravya hI AtmA ke rAgAdibhAvoM kA nimitta ho, zraura aisA hone para yaha siddha huA ki AtmA rAgAdikA prakAraka hI hai / tathApi jaba taka nimittabhUta paradravya kA pratyAkhyAna pratikramaNa nahIM karatA taba taka naimittikabhUta rAgAdibhAvoM kA pratyAkhyAna pratikramaNa nahIM karatA / 1" ina ArSa vAkyoM se itanA to spaSTa ho jAtA hai ki dravyapratyAkhyAnapUrvaka hI bhAvapratyAkhyAna ho sakatA hai, kyoMki nimittabhUta kAraNoM ke tyAga ke binA naimittikabhUta bhAvoM kA tyAga nahIM ho sakatA hai / dravyapratyAkhyAna se utpanna huA jo muniliMga hai vaha dravyaliMga hai aura bhAvapratyAkhyAna se utpanna hulA jo muniliMga vaha bhAvaliMga hai / dravyaliMga ke binA bhAvaliMga utpanna nahIM ho sakatA hai / isIliye zrI kuMdakuMda bhagavAna ne sUtraprAmRta gAthA 20 meM " NiggaMthamokkhamaggo so hodi hu vaMdariNajjo ya / / " ina zabdoM dvArA yaha kahA hai nirgranthatA (nagnatA ) mokSamArga hai aura vahI vandanIya hai / isI bAta ko punaH gAthA 23 meM 'jaggo vimokkhamaggo' arthAt nagnatA mokSamArga hai, ina zabdoM dvArA kahA hai / kAra ne muni ke do bheda kiye haiM- dravyaliMgI va bhAvaliMgI / jisako zaMkAkAra bhAvaliMgI muni kahanA cAhatA hai vaha dravyaliMgI muni bhI avazya hai, kyoMki dravyaliMga ke binA bhAvaliMga nahIM ho sakatA / samyagdaSTi ke dravyaliMga ke hone para apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNakaSAya ke udaya ke abhAva meM bhAvaliMga hotA hai / jo samyagdRSTi bAhyavastu kA tyAga kara dene se dravyaliMgI muni to ho gayA, kintu pratyAkhyAnAvaraNakaSAya catuSka ke udaya kA prabhAva na hone se athavA apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNakaSAya ke udaya kA abhAva na hone se bhAvaliMga nahIM huA vaha samyagdaSTi mAtra dravyaliMgImuni hai / mithyAdRSTi ke to niraMtara apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNakaSAya kA udaya rahatA hai ata: midhyAdRSTi ke dravyaliMga ke sadbhAva meM bhI bhAvaliMga nahIM hotA, isI kAraNa vaha midhyAdRSTi bhI mAtra dravyaliMgI hai| isalie 1 se 5 guNasthAnavAle jIva dravyaliMgI muni ho sakate haiN| vizeSa ke lie gommaTasAra ko saMskRta TIkA dekhanI cAhiye / eka samyagdRSTijIva bhAvaliMgI muni hai kintu pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kA udaya ho jAne se athavA zrapratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNakaSAya ke udaya se athavA anantAnubandhIkaSAya va mithyAtvAdi ke udaya se bhAvaliMga naSTa ho gayA aura mAtra dravyaliMgI muni ho gayA, kintu atizIghra uparyukta prakRtiyoM ke udaya kA abhAva ho jAne se punaH bhAvaliMgI muni ho gayA / 1. AtmAtmanA rAgAdinAmakAraka eva apratikramaNApratyAkhyAnayordvaividhyopadezAnyathAnupapatteH yaH khalu apratikramaNApratyAkhyAnayordravya bhAvabhedena dvividhopadezaH sa dravyabhAvayornimitta-namittika- bhAvaM prathayan kartR tvamAtmano jJApayati / tata etat sthitaM paradravyaM nimitta naimittikA Atmano rAjAdibhAvAH yadyevaM neSyate tadA dravyAtikramaNApratyAkhyAnayoH kartRtvanimittatvopadezo'narthaka evaM sthAt / tadanarthakatve tvekasyaivAtmano rAgAdibhAvanimittatvApattoM nitya kartR ' tyAnuSaMgAnmokSAbhAva: prasajecca / tataH paradravyamevAtmano rAgAdibhAvanimittamastu / tathAsati tu rAgAdinAmakAraka evAtmA, tathApi yAvannimittabhUtaM dravyaM na pratikrAmati na pratyAcaSTe ca tAvannaimittikabhUta-bhAvaM na pratikrAmati na pratyAcaSTe ca /
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 770 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : isIprakAra eka mithyAdRSTi dravyaliMgImuni samyaktvotpatti ke sAtha-sAtha apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNakaSAyodaya kA prabhAva ho jAne se bhAvaliMgI muni ho gayA, kintu atizIghra upayukta kaSAyoM kA tathA mithyAtvAdi kA udaya ho jAne se puna: mithyASTidravyaliMgI ho gyaa| ataH kauna muni kisa samaya mAtra dravyaliMgI aura bhAvaliMgI hai yaha mati-zra tajJAna dvArA jAnanA kaThima hai| -je. ga. 15-10-64/IX/ ra. lA. jaina, meraTha zaMkA-dravyaliMgI muni pahale se pAMcaveguNasthAnavartI hote haiM, isakA kyA pramANa hai ? samAdhAna-Naratiriya desa ayadA ukkasseNaccadotti nniggNthaa| Na ya ayada desamicchA gevejjatotti gacchati // 54 // trilokasAra artha-asaMyata va dezasaMyata manuSya yA tithaMca utkRSTapane acyutakalpaparyaMta jAya haiN| dravya kari niya aura bhAvakari asaMyata va dezasaMyata va mithyASTi manuSya te uparimagra veyaka paryaMta jAya hai tAtai Upari nAhiM jAya hai| -jeM. ga. 19-12-66/VIII/ra. lA. na kSAyika samyaktvI saMyamI chaThe meM bhI rahatA hai zaMkA-zrI samayasArajo meM AtA hai ki jise kSAyikasamyagdarzana pAMcaveMguNastAna meM ho jAtA hai vaha chaThe mANasthAna meM nahIM AtA, sIdhA sAtaveMguNasthAna meM bhAvaliMga dhAraNa karatA hai| kyA isakA tAtparya yaha hai ki chaThA guNasthAna dravyaliMga kA hI hai| jitanI dera sAtaveMguNasthAna meM rahatA hai vaha bhAvaliMga hai anyathA prayaliMga hai| dravyaliMga kA niSedha kyoM kiyA jAtA hai ? samAdhAna-dravyaliMga ke binA bhAvaliMga nahIM ho sakatA hai / kahA bhI hai drayaliMga samAsthAya mAliMgo bhvedytiH|| vinA tena na vandyaH syAnnAnAvatadharo'pi san // 1 // drayaliMgamidaM jJeyaM mAvaligasya kAraNaM / tadadhyAtmakRtaM spaSTaM na netraviSayaM yataH // 2 // mudrA sarvajJa mAnyA sthAnimudro naiva mAnyate / rAjamudrAdharo'tyantahInaSacchAstranirNayaH // 3 // "yalige sati bhAvaM vinA paramArtha-siddhirna bhavati tena kAraNena dravyaligaM paramArthasiddhikaraM na bhavati prApayati. tena kAraNena valiMgapUrvakaM bhAvaliMga dhartavyamiti bhAvArthaH ye tu grahasthaveSadhAriNo'pi vayaM bhAvaligino vartAmahe dIkSAyAmantarbhAvatvAtte mithyAdRSTayo jJAtavyA viziSTajinaliMgaviduSitvAtU, yodadhumicchavaH kAtaravatsvayaM nazyanti, aparAgapi nAzayanti, te mukhyvyvhaardhrmlopktvaavshissttdnnddniiyaaH|" aSTapAhuDa pR. 207 zrI paM0 pannAlAlajI sAhityAcArya kRta artha-muni drayaliMga dhAraNakara bhAvaliMgI hotA hai, kyoMki nAmAvata dhAraNa karane para bhI muni dravyaliGga ke binA vandanIya nahIM hai, namaskAra karane ke yogya nahIM hai ||shaa madhyaliDako bhAvaliGga kA kAraNa jAnanA cAhiye, kyoMki bhAvaliGga AtmA ke bhItara hone se spaSTa hI netroM kA viSaya nahIM hai // 2 // saba jagaha mudrA mAnya hotI hai, mudrA hIna manuSya kI mAnyatA nahIM hotii| jisa prakAra
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva ] [ 771 rAjamudrA (caparAsa) ko dhAraNa karane vAlA atyantahIna vyakti bhI loka meM mAnya hotA hai, usI taraha dravyaliGgI nagna digambara mudrA ko dhAraNa karanevAlA sAdhAraNa puruSa bhI mAnya hotA hai, yaha zAstra kA nirNaya hai // 3 // dravyaliMga hone para bhI yadi bhAvaliGga nahIM hai to vaha dravyaliMga paramArtha kI siddhi karanevAlA nahIM hai isaliye dravyaliGgapUrvaka bhAliMga dhAraNa karanA cAhiye / isake viparIta jo gRhasthaveSa ke dhAraka hokara bho 'hama bhAvaliGgI haiM kyoMki dIkSA ke samaya hamAre antaHkaraNa meM munivrata dhAraNa karane kA bhAva thA' aisA kahate haiM unheM mithyASTi jAnanA cAhiye, kyoMki ve viziSTa jinaliGga ke virodhI haiM, usameM dveSa rakhane vAle haiN| yuddha kI icchA karate hue kAyara kI taraha svayaM naSTa hote haiM aura dUsaroM ko bhI naSTa karate haiN| mukhya vyavahAra dharma ke lopaka hone ke kAraNa ve viziSTa puruSoM dvArA daNDanIya haiM / aSTapAhar3a pra. 208 mahAvIrajI se prakAzita / samayasAragraMtha meM aisA kahIM para bhI kathana nahIM hai ki kSAyikasamyagdRSTi chaTheguNasthAna meM nahIM AtA hai / chaTheguNasthAna meM kSAyikasamyagdRSTi hote haiN| "sammAiTThI khaiyasammAiTThI asaMjadasammAiTi-ppahuDi jAva ajogikevali tti // 145 // -dhavala pu01 pR0 396 artha-sAmAnyasamyagdRSTi aura kSAyikasamyagdRSTi jIva asaMyatasamyagdRSTi nAmaka caturtha gurapasthAna se lekara ayogikevalI nAmaka caudahaveMguNasthAna taka hote haiN| dvAdazAMga ke isa sUtra se yaha spaSTa ho jAtA hai ki kSAyikasamyagdRSTi ko chaThAguNasthAna hotA hai| upazama, kSayopazama yA kSAyika ina tInoM meM se koI bhI samyagdRSTi ho jaba vaha saMyama ko dhAraNa karatA hai to vaha ekadama sAtaveMguNasthAna meM jAtA hai| vahAM eka antarmuhUrta kAla Thaharakara phira chaTheguNasthAna meM AtA hI hai| phira chaTheguNasthAna se sAtaveM meM aura sAtaveMguNasthAna se chaTheguNasthAna meM hajAroM bAra bhramaNa karane ke pazcAt zreNI car3ha sakatA hai| mithyAtva, samyagmidhyAtva tathA anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa pratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA, lobha ina bAraha kaSAyoM ke udayAbhAva meM hI chaThAguNasthAna hotA hai| ina caudaha prakRtiyoM meM se yadi kisI eka prakRti kA bhI udaya hai to chaThAguNasthAna saMbhava nahIM hai| ata: chaThegUNasthAna meM muni ke dravyaliMga va bhAvaliMga donoM hote haiN| kyoMki dravyaliMga ke binA na to muni saMjJA ho sakatI hai aura na bhAvaliMga ho sakatA hai| jisa muni ke upayUkta caudaha prakRtiyoM meM se eka yA adhika prakRtiyoM kA udaya prA jAtA hai to usakA bhAvaliMga samApta ho jAtA hai aura vaha mAtra dravyaliMgI muni ho jAtA hai| aise muni arthAt dravyaliMgImuni pahale, dUsare, tIsare, cauthe aura pAMcaveM ina pAMcaguNasthAnoM meM se kisI eka guNasthAna meM ho sakate haiM aura ve marakara navaaveyaka taka hI jA sakate haiM / isase Upara arthAt anudiza yA anuttara vimAnoM meM utpanna nahIM ho sakate haiM / chahar3hAlA meM jo yaha likhA hai-'munivrata dhAra ananta bAra grIvaka upjaayo|' yahAM para anantabAra' vipula saMkhyA kA vAcaka hai| cautheguNasthAna se caudahaveMguNasthAna taka saba jIva samyagdRSTi hote haiN| cauthe va pA~caveM guNasthAna meM jo muni haiM ve samyagdaSTi hote hue bhI mAtra dravyaliMgI muni haiN| chaThe se caudahaveM guNasthAna taka jo muni haiM ve saba samyagdRSTi haiM, unake dravyaliMga ke sAtha-sAtha bhAvaliMga bhI hai| mithyASTijIva ke prathama guNasthAna hotA hai|
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra miSyASTi yA samyagdaSTijIva ke yadi dravyacAritra hai aura bhAvacAritra nahIM hai to vaha jIva dravyaliMgI muni hai, usake bhAvaliMga nahIM hai / 772 ] jara tiriya desaayadA ukkasseNaccudotti NiggaMthA / Naya bhayadadesamicchA gevejjatotti gacchati // 545 // ( trilokasAra ) artha --- asaMyata vA dezasaMyata manuSya aura tithaMca utkRSTapane acyuta kalpaparyaMta jAya haiM, tAtaiM upari nahIM / bahuri dravya kari nigrantha aura bhAva kari asaMyata va dezasaMyata va mithyAdRSTi manuSya te uparima graMveyaka paryaMta jAya haiM, tA Upari nAhIM / - jai. ga. 13-5-71 / VII / ra lA. jaina, meraTha 1. paMcamakAla meM bhAvaliMgI muni hote haiN| 2. jisa muni ke dravyaliMga bhI pUrA nahIM palatA ve prapUjya haiM zaMkA- zrI kAnajI vartamAna ke sabhI muniyoM ko dravyaliMgo batAte haiM aura isI abhiprAya se ve kisI bhI vartamAna muni ko namaskAra nahIM karate to kyA digambara jaina zAstroM ke anusAra sabhI vartamAna muni dravyaliMgI hI haiM ? samAdhAna - isa paMcamakAla ke aMta taka bhAvaliMgI muni hoNge| isa paMcamakAla ke 3 varSa 8 mAsa 15 dina ke zeSa rahane taka antima bhAvaliMgI muni zrI vIrAMgada samAdhimaraNa ko prApta hoMge (tiloyapaNNattI cauthA mahAdhikAra gAthA 1521-1535 ) / jaba isa paMcamakAla ke anta taka bhAvaliMgI muni hoMge aisA AgamapramANa hai to vartamAna kAla meM bhAvaliMgI muni hone meM koI bAdhA nahIM hai / kintu kauna muni bhAvaliMgI hai usakI pahicAna honA kaThina hai / so hI mokSamArga prakAzaka meM kahA hai - ' tAratamyakari kevalajJAna viSai bhA hai-- ki isa samaya zraddhAna hai ki i samaya nahIM hai / jAte yahA~ mUlakAraNa mithyAtvakamaM hai / tAkA udaya hoya, taba to anya vicArAdika kAraNa milo vA mata milo svayameva samyak zraddhAna kA abhAva hoya hai / bahuri tAkA udaya na hoya taba anya kAraNa milo vA tamila svayameva samyak zraddhAna hoya jAya hai| so aisI aMtaraMga samaya sambandhI sUkSmadazA kA jAnanA chadmastha ke hotA nAhIM / tAteM apanI mithyA samyak zraddhAnarUpa avasthA kA tAratamya yAko nizcaya hoya sake nAhIM / kevalajJAna viSa bhAsa hai / ( pR0 390 ) eka aMtarmuhUrta vise gyAravAM guraNasthAna soM paDikramataM midhyAdRSTi hoya bahuri car3hakara kevalajJAna upajAve / so aise samyaktva Adi ke sUkSmabhAva buddhigAcara zrAvate nAhIM ( pR0 406 ) / ' 'bahuri dravyAnuyoga apekSA samyaktva mithyAtva graheM muni saMgha viSai dravyaliMgI bhI haiM bhAvaliMgI bhI haiM so prathama to tinakA ThIka honA kaThina hai / jAtaM bAhya pravRtti samAna hai / vyavahAra dharma kA sAdhana drayaliMgI ke bahuta hai / ara bhakti karanI so bhI vyavahAra hai / tAteM jaise koI dhanavAn hoya, parantu jo kula viSai bar3A hoya tAkau kula apekSA bar3A jAna tAkA satkAra kare, taise Apa samyaktvaguNa sahita hai, parantu jo vyavahAradharma viSai pradhAna hoya, tAko vyavahAra dharma apekSA guNAdhika mAni tAki bhakti kare haiM / ' mokSamArga prakAzaka 50 416 417 sastI graMthamAlA ) isa kathana anusAra dravyaliMgI muni bhI namaskAra karane yogya haiM / kintu dravyaliMgI muni ke bAhya zrAcaraNa meM koI doSa nahIM hotA / jina muniyoM ke pA~ca mahAvrata bhI pUrNa nahIM hai, pA~ca samiti aura tIna gupti kA jinake nizAna nahIM, ve to dravyaliMgI bhI nahIM haiM / jo muni apanI pochI meM rupayA rakhate hoM yA kamaMDala meM yA pustaka meM noTa (rupaye) rakhate hoM unake parigrahatyAga mahAvrata kahIM rhaa| jo muni striyoM se tela kI mAliza karAte hoM athavA zarIra kA
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva 1 [ 773 mardana karAte hoM athavA strI ke zarIra kA sparza karate hoM unake brahmacarya-mahAvrata kahAM rhaa| aise muni to bhraSTa muni haiN| ve dravyaliMgI muni bhI nahIM haiM ve namaskAra karane yogya nahIM haiN| deva, guru, zAstra kI parIkSA karanA gRhastha kA prathama kartavya hai, kyoMki usako to kuguru, kUdeva va kuzAstra kA bhakti se bacanA hai| -jai.saM 23-10-84/V/ iMdaralAla chAbar3A, lAkara zaMkA-kyA dravyaliMgI muni ko tIna prakAra ke samyaktva meM se koI bhI samyaktva nahIM hotA? yadi nahIM hotA to unhoMne munivrata kaise dhAraNa kiyA ? kyA binA pahalI pratimA ke munivata ho sakatA hai ? ___ samAdhAna-jina muniyoM ke bhAvaliMga na ho aura muni kA dravyaliMga ho aise muni dravyaliMgI muni kahalAte haiM / ve dravyaliMgI muni pahale, dUsare, tIsare, cauthe aura pAMcaveM guNasthAnavartI hote haiN| inameM se jo dravyaliMgI muni cauthe aura pAMcaveM guNasthAna vAle hote haiM unake tInoM prakAra ke samyaktva meM se koI sA eka samyaktva ho sakatA hai| pahale, dUsare aura tIsare guNasthAnavartI dravyaliMgI muniyoM ke samyaktva nahIM hotA hai| bahuta se bhAvaliMgI muniyoM ke mithyAtva, anantAnubandhI kaSAya yA samyamithyAtva prakRti ke udaya A jAne se ve samyaktvarahita dravyaliMgI muni ho jAte haiN| prathamAnuyoga meM bahuta sI aisI kathAyeM haiM ki jinhoMne avadhijJAna ke lAlaca ke kAraNa, bhAI kI lAja rakhane ke kAraNa aura aise hI aneka kAraNoM se munivrata dhAraNa kiye| ye to sthUla bAte haiN| kintu kucha aise bhI sUkSma kAraNa hote haiM jo kevalajJAnagamya haiN| mokSamArga prakAzaka graMtha meM aneka sthaloM para dravyaliMgI muni kA prakaraNa AyA hai vahA~ se vizeSa jAnakArI ho sakatI hai| pahalI pratimA paMcamaguNasthAna kA bheda hai| paMcama guNasthAna ko prApta kiye binA bhI pahale aura cauthe guNasthAnavartI jIva munivrata dhAraNa kara sakate haiM, kyoMki pahale aura cauthe gaNasthAna se jIva ekadama sAtaveM guNasthAna ko prApta kara sakatA hai| -je. saM 21-2-57/VI/ ju. ma. TA. TUNDalA zaMkA-jisake pratyAkhyAna vA apratyAkhyAna kaSAya kA udaya hai kyA vaha mAvaliGgI muni hai ? samAdhAna-cauthe va pA~caveM guNasthAna vAle bhI dravyaliMgI hote haiN| yadyapi ve samyagdRSTi haiM tathApi pratyAkhyAnAvaraNa va apratyAkhyAnAvaraNakaSAya kA udaya ho jAne se unake chaThA yA sAtavA~guNasthAna nahIM rhtaa| chaThe-sAtaveM guNasthAnavAle bhAvaliMgI hote haiN| unake mAtra saMjvalanakaSAya kA udaya rahatA hai / tri0 sA0 gAthA 545 kI zrI mAdhavacandra vidyadeva kRta saMskRta TIkA meM gAthArtha likhA hai-draSyanirgranthA narA bhAvena asaMyatAH dezasaMyatAH mithyAdRSTayo vA uparimapraiveyakaparyantaM gacchanti / jo dravya se nirgrantha haiM aura bhAva se asaMyata haiM ve samyagdRSTi athavA dezasaMyata samyagdRSTi athavA mithyAiSTi muni antima aveyaka paryanta jAte haiN| yahI gAthA gommaTasArakarmakANDa bar3I TIkA meM uddhRta kI gaI hai| jisake pratyAkhyAna, apratyAkhyAna kA udaya hai vaha yadyapi samyagdRSTi hai, kintu vaha bhAvaliMgI muni nahIM ho sktaa| mAtra saMjvalana kA udaya hone para hI bhAvaliMgI muni ho sakatA hai, dravya se nirgrantha hone ke kAraNa mAtra dravyaliMgI hai| -patrAcAra 11-9-78/ba. pra. sa. paTanA 1. dravyaliMgI muni bhavya va abhavya donoM prakAra ke hote haiM 2. aveyaka ke deva mithyAtvI bhI hote haiM, samyaktvI bhI 3. vijayAdika deva dvicaramazarIrI hote haiM zaMkA-jaina zAstroM meM kahA gayA hai ki drayaliMgI muni tathA abhavya mokSa nahIM jA sakate / lekina phira bhI ve apane tapa ke bala para ahamindra evaM navaveyaka ke deva ho sakate haiN| Apa hameM batAvai ki ahamindra evaM
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 774 / / ratanacanda jaina mukhtAra / navanaveyaka devoM ko samyagdarzana hI hotA hai athavA mithyAvarzana bhI hotA hai ? sAtha-sAtha jahAM taka merI sUkSmabuddhi hai ahamindra Adi deva do bhava ko prApta karake niyama se mokSa jAte haiM aisA bhI jaina zAstra batalAte haiN| yadi ahamindra Adi deva samyagdRSTi hI hote haiM tathA vo bhava ke bAda niyama se mokSa jAte haiM isa kathana ko sahI mAnato phira dUsarA kathana ki dravyaliMgI muni aura abhavya kabhI mokSa nahIM jA sakatA, yaha mAnanA merA dila svIkAra nahIM karatA / ataH AzA hai Apa isa zaMkA kA samAdhAna vizleSaNa pUrvaka kreNge| samAdhAna-abhavya kabhI mokSa nahIM jA sakatA, kintu dravyaliMgI muni ke viSaya meM aisA niyama nahIM hai, kyoMki dravyaliGgI muni bhavya-prabhavya donoM prakAra ke hote haiM athavA samyagdRSTi va mithyAdRSTi donoM prakAra ke hote haiN| navana veyaka meM ahamindra samyagdRSTi bhI hote haiM, mithyAdRSTi bhI hote haiM [dhavala pu0 2] / vijaya, vaijayaMta, jayaMta, aparAjita tathA anudiza vimAnoM ke ahamindra dvicarama arthAt do bhava dhAraNa karake mokSa jAte haiM-mokSazAstra adhyAya 4 sUtra 26 kintu navagraMveyaka ke ahamindroM ke liye aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki navana veyaka taka abhavya kA utpAda bhI sambhava hai / -jaM. ga. 29-7-65/IX/ mo. lA. jana (kathaMcit) samyaktva binA bhI anta: bAhya parigraha meM kamI sambhava hai zaMkA-binA samyagdarzana parigraha-viSayaka mUrchA meM kucha kamI sambhava ho sakatI hai yA nahIM? yadi saMbhava hai to vaha aMtaraMga parigraha meM saMbhava hai yA bAhya parigraha meM ? samAdhAna-samyagdarzana ke binA bhI dravyaliGgI mithyAdRSTi muni ke aMtaraMga va bahiraMga parigraha meM kamI sambhava hai| mithyAdRSTi dravyaliMgImuni ke bAhya parigraha to hai hI nahIM, kintu aMtaraMgaparigraha arthAt mithyAtva va kaSAya ke anubhAgodaya meM kamI ho jAne se arthAt dvisthAnika udaya hone se aMtaraMga prAtma pariNAmoM meM parigraha meM tIvamacchI nahIM rahatI hai| anyathA mithyAdRSTi dravyaliMgImuni navagraMdheyaka taka utpanna nahIM ho sktaa| aMtokoDAkoDI viTThAraNe ThidirasANa jaM karaNaM / pAuggaladdhiNAmA bhavvAbhanvesu sAmagNA // 7 // [labdhisAra] dravyakarmoM kA sthitighAta karake ataH koDAkor3I mAtra rakhe aura aprazastakoM kI phaladAna zakti ko ghaTAkara dvisthAnIya karade, vaha prAyogalabdhi hai, jo sAmAnya rIti se bhavyajIva aura abhavyajIva donoM ke ho ho sakatI hai| -jai. ga. 10-8-72/X/ ra. lA. jaina, meraTha dravyaliMgI bhI praNamya hai zaMkA-AcArya praNIta graMthoM meM daligI muni ko samyagdRSTi dhAvaka namaskAra kare aisA kahIM kathana bhAyA hai? samAdhAna-zrI somadeva AcArya ne upAsakAdhyayana meM isa prakAra kahA hai
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 775 yathA pUjyaM jinendrANAM rUpaM lepAdi nirmitam / tathA pUrva municchAyAH pUjyAH saMprati saMyatAH // 797 // pR. 300 // zrImAn paM0 kailAzacandajI ne isakA artha isa prakAra kiyA hai jaise pASANa vagairaha meM aMkita jinendra bhagavAna kI pratikRti pUjane yogya hai, loga usakI pUjA karate haiM, vaise hI prAjakala ke muniyoM ko bhI pUrvakAla ke muniyoM kI pratikRti mAnakara pUjanA caahie| isIprakAra dharma ratnAkara pR0 126 zloka 63 tathA prabodhasAra pR0 197, zloka 34 meM kahA hai| isase yaha bhI arthagrahaNa kiyA jA sakatA hai ki dravyaliMgImuni ko bhAvaliMgImuni kI pratikRti mAnakara samyagdRSTi pUjana kara leve to koI hAni nahIM hai| athavA dravyaliMgI aura bhAvaliMgI kI pahacAna honA kaThina hai kyoMki eka bhAvaliMgI muni kSudrabhava se bhI alpakAla ke liye dravyaliMgI muni ho gayA punaH bhAvaliMgI ho gayA aura itane sUkSmakAla kA pariNamana parokSajJAna dvArA grahaNa nahIM ho sakatA; ata: yaha nahIM kahA jA sakatA ki amuka muni bhAvaliMgI hai tathA amuka dravyaliMgI hai| vidvAn ima zaMkA para Agama pramANa sahita vizeSa vicAra karane kI kRpA kreN| -jeM. ga. 14-5-64/IX|.paM. saradAramala dravyasaMyama evaM bhAvasaMyama kramazaH anaMta evaM 32 bAra ho sakate haiM zaMkA-go.ka. gAthA 619 meM likhA hai ki sakalasaMyama 32 bAra se adhika dhAraNa nahIM karatA, isake bAda vaha niyama se mokSa jaaygaa| anyatra yaha likhA hai ki aneka bAra munivrata dhAraNa kiyA hai ki usake picchikAoM kA Dhera lagAyA jAya to meru parvata se bhI bar3A hogaa| phira adhika se adhika 32 bAra saMyama dhAraNakara mokSa jAyagA yaha kaise sambhava hai ? samAdhAna-jo manuSya munivrata to dhAraNa kara letA hai, kintu Atmabodha kI ora dRSTi nahIM hai usa jIva ko samajhAne ke liye yaha upadeza hai ki samyagdarzana ke binA isa jIva ne aneka bAra mAtra dravyasaMyama dhAraNa kiyA, kintu mokSa kI prApti nahIM hii| bhavaparivartana meM batalAyA hai ki eka bhavaparivartana ke kAla meM yaha jIva graMveyakoM meM aura uparima cAra svargoM meM asaMkhyAtabAra utpanna hotA hai, kyoMki 18 sAgara kI Ayu se 31 sAgara kI prAyutaka krama se eka-eka samaya Ayusthiti bar3hate hue utpanna hotA hai| uparima cAra svagoM meM tathA navagraM veyakoM meM mithyAiSTi muniliMga dhAraNa kiye binA utpanna nahIM ho sakatA hai| ataH yaha kathana bhAvasaMyama se rahita mAtra dravyasaMyama kI apekSA se ThIka hai| go. ka. gAthA 619 meM utkRSTa rUpa se jo 32 bAra saMyama grahaNa kA kathana hai vaha bhAvasaMyamasahita dravyasaMyama kI apekSA se kathana hai| ina donoM kathanoM meM paraspara koI virodha nahIM hai, kyoMki bhAvasaMyamasahita aura bhAvasaMyama rahita kA bheda hai / saMyama zabda se bhAvasaMyamazUnya dravyasaMyama kA grahaNa nahIM hotA hai| kahA bhI hai-'saMyamanaM saMyamaH / na dravyasaMyamaH saMyamastasya 'saM' shbdenaapaadittvaat|' artha-saMyama karane ko saMyama kahate haiN| saMyama kA isa prakAra lakSaNa karane para dravyasaMyama arthAt bhAvasaMyama zanya dravyacAritra saMyama nahIM ho sakatA hai, kyoMki saMyama zabda meM grahaNa kiye gaye 'saM' zabda se usakA nirAkaraNa kara diyA hai| -je.ga. 21-8-69/VII/ bra. hIrAlAla
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ 776 / [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra ! kathaMcit bhAvaliMgI bhI mukti hetu ananta bhava le sakatA hai zaMkA-bhAvaliMgI muni to 32 bhava lekara mokSa jAte haiM jabaki kSAyika samyagdRSTi jIva 3-4 bhava meM kaise mokSa prApta kara sakate haiM ? samAdhAna-bhAvaliMgI muni to 32 bhava lekara mokSa jAte haiM, yaha bAta ThIka nahIM hai, kyoMki ekabAra bhAvaliMgI hone ke pazcAt ardhapudgala parivartana kAlataka bhI saMsAra meM paribhramaNa kara sakatA hai| kahA bhI hai 'ukkasseNa addhapoggalapariyaTTa desUNaM // 11 // ' dhavala pu. 5 pR. 14 artha-asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata ina cAra guNasthAnavAloM kA utkRSTa antara kucha kama ardhapudgalaparivartana pramANa hai| bhAvaliMgI muni chaThe, sAtaveMguNasthAna se cyuta hokara ardhapudgalaparivartanakAla taka, arthAt anantabhava dhAraNakara punaH bhAvaliMgI muni hokara mokSa jAtA hai / mokSa jAne se pUrva 32 bAra bhAvaliMgI muni ho sakatA hai isase adhika nahIM / kahA bhI hai cattAri vAramuvasamaseDhi samakahadi khvidkmmNso| battIsaM vArAI saMjamamuvalahiya NivAdi // 619 // [go0 ka0] isa gAyA meM zrI nemicandra siddhAntacakravartI AcArya ne yaha batalAyA hai ki sakalasaMyama ko utkRSTapane se 32 bAra dhAraNa karatA hai, pIche mokSa ko prApta hotA hai| -ja.ga. 4-1-68/VII/ zAM. ku. bar3ajAtyA tapa parISaha Adi se dravyaliMga / bhAvaliMga nahIM pahicAnA jAtA zaMkA-(ka) jo muni zarIra para DAMsa, macchara Adi jaba-jaba bhI Ave taba-taba hamezA ur3AtA rahatA hai arthAta pUre muni-jIvana meM DAMsa masaka parISaha kabhI nahIM jIta sakA to kyA usake bhI mAvaliMga pUre jIvanakAla taka rahA ho, yaha sambhava hai ? (kha) jisa muni ne kabhI kAyakleza tapa nahIM kiyA ho to kyA usake bhI manipanA naSTa nahIM hotA? (ga) pUre jIvana kAla meM jisa muni ne 22 parISahoM meM se eka bhI parISaha kabhI sahana nahIM kiyA ho arthAt kavAcita bhI parISahajaya nahIM kI ho, usake bhI kyA pUre jIvana kAla taka bhAvaliMga rahA ho, yaha saMbhava hai ? (gha) jisa muni ne pUre munikAla meM kabhI 12 tapoM meM se eka bhI tapa nahIM kiyA ho to kyA usake pUre jIvana taka mAvaliMga rahA ho yaha sambhava hai ? samAdhAna-22 parISahoM va 12 tapoM se bhAvaliMga yA dravyaliMga nahIM pahacAnA jaataa| bhAvaliMgI yA samaligI kI bAhara meM koI pahacAna nahIM hotii| avadhi yA manaHparyayajJAnI jAna sakatA hai| bAhya kriyAe~ uccanoTa kI hote hue bhI yadi pratyAkhyAnakaSAya kA udaya A gayA to vaha dravyaliMgI sAdhU hai| mani zAMtabhAva se
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva prora kRtitva ] [ 777 ghANI meM pila jAve para yadi pratyAkhyAnakaSAya kA udaya hai to dravyaliMgI hai| jisa muni ke itanA krodha AjAe ki azubha tejasa zarIra dvArA 9 yojana caur3e aura 12 yojana lambe sthAna ke jIvoM ko jalA deve - vaha bhI bhAvaliMgI muni hai, kyoMki azubha taijasa samudghAta chaThe guNasthAna meM hI hotA hai / pulAka, vakuza kaSAyakuzIla ye saba bhAvaliMgI muni haiM / bAhya kriyAoM para dravyaliMga aura bhAvaliMga nirbhara nahIM haiM / - patrAcAra 18-7-80/ / ja. lA. jaina, bhINDara zaMkA- dravyaliMgI muni kA antarbhAva kyA pulAka, bakuza Adi muniyoM meM hotA hai ? samAdhAna - midhyAdRSTi dravyaliMgI muniyoM kA antarbhAva pulAka, bakuza Adi muniyoM meM nahIM hotA hai, kyoMki pulAka, bakuza Adi samyagdRSTi hote haiN| kahA bhI hai-dRSTirUpasAmAnyAt // 9 // samyagdarzanaM nirgrantharUpaM ca bhUSAvezAyudhavirahitaM tatsAmAnyayogAt sarveSu hi pulAkAdiSu nirgranyazabdo yuktaH / anyasmin sarUpe'tiprasaMga iti cetU, na; dRzTaghabhAvAt // 11 // syAdetat yadi rUpaM pramANamanyasminnapi sarUpe nirgranyavyapadezaH prApnotIti; tanna; ki kAraNam ? dRSTayabhAvAt / dRSTayA saha yatra rUpaM tatra nirgranyavyapadezaH na rUpamAtra iti / rA0 vA0 9 / 47 / vArtika 9, 11 pR. 637 // artha - samyaktva tathA bheSa kI samAnatA hone se || 6 || samyagdarzana bhI pulAkAdi muniyoM meM pAyA jAtA hai| aura AbhUSaNa vastra yukta bheSa tathA Ayudha Adi parigraha se sabhI pulAkAdi muni rahita haiM / arthAt samyaktva tathA bAhya parigraha se rahitapanA sabhI muniyoM meM samAna hai / ataeva sAmAnya dRSTi se sabhI nirgrantha kahe jAte haiM / praznadUsare bheSadhArI meM bhI ativyApti kA doSa nA jAvegA ? uttara--aisA mata kaho, kyoMki samyagdarzana kA prabhAva hai || 11|| phira yahA~ para yaha zaMkA hotI hai ki yadi nagna digambara rUpa hI di0 jainadharma meM pramANarUpa hai to yaha nagnapanA to anya matoM meM bhI pAyA jAtA hai ? uttara - yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki usa paramahaMsA di svarUpa ke mAnane vAloM meM samyagdarzana kA prabhAva hai / jahA~ para samyaktvapUrvaka hI nirgranthapanA hai vahIM para nirgranthasuni kA vyavahAra hotA hai / bheSamAtra ko nirgrantha nahIM kaha sakate / dravyaliMgo muni ke bhAva - zubha zrathavA zrazubha zaMkA- mithyAdRSTi dravyaliMgI muni ke maMdatamakaSAya, uccakoTi kA vyavahAracAritra tathA ekAdazAMga taka jJAna ho sakatA hai; vaha naveM graiveyaka jAne yogya puNya bandha kara letA hai taba kyA ye bhAva azubha hI haiM ? kyA mithyAdRSTi ke zubhabhAva nahIM hote ? zubha aura azubha bhAvoM ke lakSaNa kyA haiM ? - jainasandeza 13-6-57 / ... .... / .... ? samAdhAna - hiMsA, corI ora maithuna prAdika azubha kAyayoga haiN| asatya, kaThora aura asabhya vacana Adi azubhavacanayoga haiN| mArane kA vicAra, IrSyA aura DAha yAdi azubhamanoyoga hai| tathA inase viparIta zubhakAyayoga, zubhavacanayoga aura zubhamanoyoga haiN| jo yoga zubha pariNAmoM ke nimitta se hotA hai vaha zubhayoga hai aura jo yoga azubha pariNAmoM ke nimitta se hotA hai vaha azubhayoga hai sarvArthasiddhi adhyAya 6 sUtra 3 / isa kathana kA yaha abhiprAya hai ki hiMsAdirUpa pariNAma azubhopayoga aura isase viparIta pariNAma zubhopayoga hai / kintu yaha sUtra 3 Asrava ke prakaraNa meM hai ataH yahA~ para kaSAya kI tIvratArUpa saMkleza sthAnoM ko azubha pariNAma aura kaSAya kI mandatArUpa vizuddhasthAnoM ko zubhapariNAma kahA gayA hai| kahA bhI hai- 'sAtA, sthira, zubha, subhaga, susvara aura Adeya Adi zubhaprakRtiyoM ke kAraNabhUta kaSAyasthAnoM ko vizuddha sthAna kahA hai / aura asAtA, asthira, azubha,
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ 778 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : durbhaga, dusvara aura anAdeya Adi parivartamAna azubhaprakRtiyoM ke baMdha ke kAraNabhUta kaSAyoM ke udaya sthAnoM ko saMklezasthAna kahate haiM ( dhavala pu0 11 pR0 208 ) / isI dRSTi se mithyAdRSTi ke bhI zubhopayoga ho sakatA hai jo mAtra puNyabandha kA kAraNa hai / kintu eka dUsarI dRSTi hai jisameM mithyAtva ko hiMsAdi se bhI adhika pApa kahA gayA arthAt mithyAtva ke samAna anya koI pApa nahIM, kyoMki yaha ananta saMsAra kA kAraNa hai aura samyaktva ke samAna anya koI puNya nahIM, kyoMki nija va para kA viveka ( bheda vijJAna ) pragaTa hone para samasta duHkha vilaya ko prApta ho jAte haiM / paM0 daulatarAmajI ne kahA bhI hai 'bAhara nAraka kRta du:kha bhuje antara sukha rasa gaTAgaTI' / isa dRSTi se jaba taka samyagdarzanarUpI puNya pragaTa nahIM huA usasamaya taka vaha jIva duHkhI hai aura usake azubhopayoga hai, kintu samyagdarzana utpanna hote hI vAstavika sukha kI ruci pratIti, zraddhA ho jAne se vaha jIva zubhopayogI ho jAtA hai| pravacanasAra gAthA 9 kI TIkA meM zrI jayasena AcArya ne kahA bhI hai- "mithyAtvaguNasthAna, sAsAdana guNasthAna aura samyagmithyAtva ina tIna guNasthAnoM meM taratamatA se prazubhopayoga hai / usake Age asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura pramattasaMyata ina tIna guNasthAnoM meM taratamatA se zubhopayoga hai / isake pazcAt apramattasaMyata se kSINakaSAya guNasthAna taka taratamatA se zuddhopayoga hai / sayogI aura ayogojina ina do guNasthAnoM meM zuddhopayoga kA phala hai / " isIprakAra vRhada dravyasaMgraha gAthA 34 kI saMskRta TIkA meM kahA gayA hai- " midhyAdRSTi sAsAdana aura mizra, ina tInoM guNasthAnoM meM Upara-Upara mandatA se azubhopayoga hotA hai / usake Age asaMyatasamyagdRSTi, zrAvaka aura pramattasaMyata, ina tIna guNasthAnoM meM, paramparA se zuddhopayoga kA sAdhaka, aisA zubhopayoga tAratamya se Upara-Upara hotA hai / tadanantara bhrapramattasaMyatAdi kSINakaSAyataka 6 guNasthAnoM meM jaghanya, madhyama, utkRSTa bhedase vivakSita ekadeza zuddhanayarUpa zuddhaupayoga vartatA hai / " mithyAtvAdi tIna guNasthAnoM meM jahAM para mithyAtvarUpI pApa hai vahA~ para zubhopayoga kaise saMbhava hai / ataH isa dRSTi kI apekSA se mithyASTi ke zubhopayoga kA niSedha kiyA gayA / anekAnta kI dRSTi meM donoM kathana sughaTita ho jAte haiM / ekadRSTi meM mithyAtva gauNa aura dUsarI dRSTi meM mithyAtva kI mukhyatA hai / -jai. ga. 27-6-63 / IX / mo. lA. seThI ekala vihAra niSedha zaMkA - vartamAna paMcamakAla meM kyA digambara sAdhu yA ailaka va kSullaka ekala-bihArI ho sakate haiM ? samAdhAna - zrI kundakundAcArya ne mUlAcAra samAcAra adhikAra meM yaha varNana kiyA hai ki kisa prakAra kA muni ekala bihArI ho sakatA hai tavasuttasattaegatta-bhAva saMghaDaNadhidisamaggo ya / paviA Agamavalio eyavihArI aguNNAdo // 28 // artha -- anazanAdi bAraha prakAra ke tapa haiM / bArahaaMga ko sUtra kahate haiM / kAla aura kSetra ke anurUpa Agama ko bhI sUtra kahate haiM / prAyazcittAdi granthoM ko bhI sUtra kahate haiM / sattvazarIra aura hADoM ko majabUtapanA athavA manobala athavA sattva kahate haiM / ekatva zarIrAdika se bhinnasvarUpa aise prAtmA kA vicAra karanA, AtmA meM rati karanerUpa bhAva-zubha pariNAma / yaha zubha pariNAma manobala Adi kA kArya hai| saMhanana -hAr3oM kI aura tvacA kI
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 779 dRr3hatA vajravRSabhanArAcAdi tInasaMhanana / dhRti-manobala kSudhAdikoM se vyAkula na honA ityAdi guNoM se jo sAdhu yukta hai tathA dIkSA se aura Agama se jo balavAna hai arthAta jo tapovRddha aura jJAnavRddha hai| AcAra pAlana meM aura siddhAnta jAnane meM jo catura hai| aise muni ko jinezvara ne akele vihAra ke lie sammati dI hai| [ phalaTana se prakAzita mUlAcAra pR0 88 ] AcAryavarya zrI vIranandi siddhAntacakravartI ne bhI AcArasAra meM isIprakAra kahA hai jAnasaMhananasvAMta bhaavnaablvnmuneH| cirapravajitasyakavihArastu mataH zra te // 27 // etavaguNagaNApetaH svecchAcArarataH pumAn / yastasyaikAkitA mA bhUnmama jAtu riporapi // 28 // ( adhi0 2) jo muni bahuta dina ke dIkSita haiM aura jJAna, saMhanana tathA apane aMtaHkaraNa kI bhAvanA se balavAna haiM aise hI muni ekalavihArI ho sakate haiN| jinameM jJAna, saMhanana, aMtaHkaraNa kA bala Adi guNa nahIM hai, aise sAdhAraNa maniyoM ko, cAhe ve mere ripu kyoM na hoM, kabhI bhI akele vihAra nahIM karanA caahiye| zrI AcAryavarya sakalakoti ne bhI mUlAcArapradIpa meM isIprakAra kahA hai sarvotkRSTatayA dvAdazAMgapUrvAkhilArthavit / sadvIryadhatisattvAdyastrayAdi saMhananobalo / / 54 / / ekatvabhAvanApannaH zraddhabhAvojitendriyaH / cirapravRjito dhImAn jitAzeSapariSahaH // 55 // ityAdyanyaguNagrAmomuniH saMmato jinaH / zratenakavihArI, hi naanystdgunnvjitH||56|| jo muni atyanta utkRSTa hone ke kAraNa gyArahaaMga aura caudahapUrva ke pAThI haiM, zreSThavIrya, zreSThadhairya aura zreSThazakti ko dhAraNa karate haiM, jo prathama tInasahananoM ko dhAraNa karanevAle haiM, balavAna haiM jo sadA ekatvabhAvanA meM tatpara rahate haiM zuddha bhAvoM ko dhAraNa karate haiM jo jitendriya haiM, cirakAla ke dIkSita haiM buddhimAn haiM samasta pariSahoM ko jItanevAle haiM tathA aura bhI anya samasta guNoM se suzobhita haiM aise muniyoM ko zAstroM meM ekalavihArI hone kI AjJA hai| jo ina guNoM se rahita haiM unako bhagavAna jinendradeva ne ekalavihArI hone kI AjJA nahIM dI hai| koI samva-samattho sagurusUdaM samvamAgamittANaM / viNaeNuvakkamittA pucchai saguru payatteNa // 24 // [samAcArAdhikAra tujjhaM pAdapasAeNa aNNamicchAmi gaMtumAyadaNaM / tiNi va paMca va chA vA pucchAvo ettha so kuNai // 25 // evaM ApucchittA sagavaraguruNA visajjio sNto| appaca uttho tadio vidio vA so tadoNIdI // 26 // mulAcAraH phalaTana dhairya, vidyA, bala, utsAha Adi guNoM se samartha aisA koI munirUpI ziSya apane guru se saMpUrNa zratoM kA zAstroM kA adhyayana karake mana, vacana aura zarIra ke dvArA vinayakara unake pAsa jAtA hai tathA pramAda chor3a apane garu se vinatI karatA hai| he guru ! prApakI anujJA se anya Ayatana ko prarthAt sarvazAstra pAraMgata aura cAritrapAlana
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 780 [ paM. ratanacanda jaina mukhtaar| karane meM udyata aise AcArya ke pAsa jAne kI icchA hai; Apa anujJA se anugRhIta kreN| isaprakAra pUchakara jaba vaha ziSya-mUni guru se AjJA pAtA hai taba vaha anyatra jJAnAdhyayana ke lie akelA nahIM jAtA hai| vaha tIna muni, do muni athavA eka muni apane sAtha lekara jAtA hai| purA svagurupAdAMte zAstraM zratvA'khilaM punaH / jijJAsAyAM svalokAnyathA graMthAtizaye muniH // 24 // bhaktyopetya gurun natvA yuSmatpAdaprasAdataH / anyanmunIMdravRndaM me draSTa vAMchA pravartate // 25 // ityevaM bahuzaH spRSTvA labdhvA'nujJAM gurovajet / tinakena vA dvAbhyAM bahubhiH saha nAnyathA // 26 // AcArasAra jo koI muni apane guru ke samIpa samasta zAstroM kA paThana-pAThana karale tathA saba zAstroM ko sunale, phira usakI icchA anya muniyoM ke darzana karane kI ho athavA anya granthoM ko dekhane kI icchA ho va anya granthoM ke artha jAnane kI icchA ho to unako bar3I bhakti se guru ke pAsa Akara namaskAra kara prArthanA karanI cAhiye ki he prabho! Apake caraNakamaloM kA prasAda ho to anya munirAjoM ke samUha ke darzana ke liye merI icchA utpanna huI hai| isapara apane guru se bAra-bAra pUchakara tathA AjJA lekara vaha muni anya aneka muniyoM ke sAtha vA do maniyoM ke sAtha vA eka muni ke sAtha vihAra kare, akele vihAra na kre| evamApRcchya yogIndrapreSito guruNA yatiH / Atmacaturtha evAtmatRtIyo vA jitendriyaH // 50 // athavAtmadvitIyo'saunatvAcAryAdipAThakAnU / nirgacchati tataH saMghAdekAkI na tu jAtucit // 51 // mUlAcArapradIpa isaprakAra vaha apane guru se pUchatA hai aura yadi guru jAne kI AjJA de dete haiM to anya tIna sAdhuoM ko sapane sAtha lekara athavA anya do sAdhunoM ko apane sAtha lekara athavA kama se kama eka muni ko apane sAtha lekara atyanta jitendriya vaha sAdhu AcArya upAdhyAya tathA vRddha muniyoM ko namaskAra kara usa saMgha se nikalatA hai| kisI bhI muni ko akele kabhI nahIM nikalanA caahiye| adyAhopaMcamekAle mithyAhagavuSTapUrite / hInasaMhananAnAM ca munInAM caMcalAtmanAm // 77 // dvitrituryAdi saMkhyenasamudAyena kSemakRt / proktovAso vihArazca vyutsarga karaNAvikaH // 7 // sarvo yati-zubhAcAro yatyAcAro jineshvrH| AcAraguNacivRddha yainAnyathA kArya koTibhiH // 79 // yatotra viSamekAle shriirecaankottke| nisargacaMcale citte sattva hone'khile jane // 50 // jAyatakAkinAM navanivighna vratAdikaH / svapnepi na manaH zuddhiH niSkalaMkaM na dIkSaNam // 1 //
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyaktitva aura kRtitva / [ 71 vijJAyetyakhilAH kAryAH saMghATakena sNytH| vihArasthitiyogadyAstannivighnAya zraddhaye // 2 // imAM tIrthakRtAmAjJAmullaMghya ye kumArgagAH / svecchAvAsavihArAdInakurvatedRSTidUragAH // 83 // teSAmitva nUnaM syAhagjJAnacaraNakSayaH / kalaMkatA ca dustyAjyA hyapamAnaH padepade // 84 // paraloke sarvajJAjJollaMghanAdyati pApataH / zvabhrAdidurgataughore bhramaNaM ca ciraMmahat / / 85 // ityapAyaM viditvAtrAmutracaka vihAriNAm / anullaMghyAM jinendrAjJAM pramANI kRtyamAnase // 86 // sthitisthAna vihArAdIna samudAyena saMyatAH / kurvantu svagaNAdInAM vRddhaye vighnahAnaye // 87 // mUlAcAra pradIpa saptama adhikAra yaha paMcamakAla mithyAdRSTi aura duSToM se bharA huA hai / tathA isakAla meM jo muni hote haiM ve hInasaMhanana ko dhAraNa karanevAle aura caMcala hote haiN| aise muniyoM ko isa paMcamakAla meM do, tIna cAra prAdi kI saMkhyA ke samudAya se hI nivAsa karanA, samudAya se vihAra karanA aura samudAya se hI kAyotsarga Adi karanA kalyANakArI hotA hai| bhagavAna jinendra kI vANI ke anusArI granthoM meM yatiyoM ke samasta zubhAcAra guNa aura AtmA kI zuddhatA kI vRddhi ke liye kahe haiM, isaliye anyathA pravRtti nahIM karanI cAhiye yaha paMcamakAla viSamakA ke zarIra anna ke kIr3e hote haiM tathA unakA mana svabhAva se hI caMcala hotA hai aura paMcamakAla ke sabhI manuSya zaktihIna hote haiM / prataeva ekAkI vihAra karane vAloM ke vratAdika svapna meM bhI kabhI nirvighna pala nahIM skte| tathA unake mana kI zaddhi bhI kabhI nahIM ho sakatI aura na unakI dIkSA kabhI niSkalaMka raha sakatI hai| ina saba bAtoM ko samajhakara muniyoM ko apane vihAra, nivAsa va yogadhAraNa Adi samasta kArya nirvighna pUrNa karane ke liye tathA unako zuddha rakhane ke lie saMgha ke sAtha hI vihAra Adi samasta kArya karane cAhiye, akele nhiiN| tIrthakara paramadeva kI isa prAjJA ko ullaMghana kara jo akele vihAra va nivAsa Adi karate haiM unako samyagdarzana se rahita samajhanA caahiye| aise muniyoM ke samyagdarzana, jJAna, cAritra naSTa ho jAte haiN| isa loka meM unakA kalaMka dUstyAjya ho jAtA hai aura pada-pada para unakA apamAna hotA hai| bhagavAna sarvajJadeva kI AjJA ko ullaMghana karanerUpa mahApApa se ve sAdha paraloka meM bhI narakAdika durgatiyoM meM cirakAla taka mahA ghora dukhoM ke sAtha paribhramaNa kiyA karate haiN| isaprakAra akele vihAra karanevAle muniyoM kA isa loka meM nAza hotA hai aura paraloka bhI naSTa hotA hai| yahI samajhakara apane mana meM bhagavAna jinendradeva kI AjJA ko hI pramANa mAnanA cAhiye aura usako pramANa mAnakara usakA ullaMghana kabhI nahIM karanA caahiye| muniyoM ko apane guNoM kI vRddhi karaneke liye tathA vighnoM ko zAMta karane ke liye apanA nivAsa va vihAra Adi saba samudAya ke sAtha hI karanA cAhiye, akele nahIM rahanA cAhiye, na vihAra hI karanA caahiye| guruparivAdo sudanucchedo, titthassa mailaNA jaDadA / bhibhalakUsIlapAsasthadA ya ussArakappamhi // 151 // mU. cA. samAcArAdhikAra zrI vasunaMdi siddhAntacakravartI AcArya ne bhI mulAcAra kI isa gAthA kI TIkA meM kahA hai|
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 782 ) [ 50 ratanacanda jaina mukhtaar| 'munina kAkinA viharamANena guruparibhavaca tavyucchedAH tIrthamalinatvajaDatAH kRtA bhavanti tathA vihvalatva. kRzIlatvapArzvasthatvAni kRtAnIti / ' muni ke ekala vihAra se guru kI niMdA hotI hai arthAt jisa guru ne inako dIkSA dI hai vaha guru bhI aisA hI hogaa| zru tajJAna kA adhyayana baMda hone se zruta kA prAgama kA vyuccheda hogA, tIrtha malina hogA arthAt jaina muni aise hI huA karate haiM, isapakAra tIrtha malina hogA tathA janamuni mUrkha, Akulita, kuzIla, pArzvastha hote haiM, aisA logoM ke dvArA dUSaNa diyA jaaygaa| jisase dharma kI aprabhAvanA hogii| zrutasaMtAnavicchitti ranavasthAyamakSayaH / AjJAbhaMgazca duSkotistIrthasya syAda gurorapi // 29 // agnitoyagarAjIrNasarpa rAdibhiH kSayaH / svasyApyA dikAdekavihArenucite ytH||30|| AcArasAra, adhikAra 2 muni ke akele vihAra karane se zAstrajJAna kI paramparA kA nAza ho jAtA hai, muni avasthA kA nAza hotA hai, vratoM kA nAza hotA hai, zAstra kI AjJA kA bhaMga hotA hai, dharma kI apakIrti hotI hai, guru kI apakIrti hotI hai, agni, jala, viSa, ajINaM, sarpa aura duSTa logoM se tathA aura bhI aise hI aneka kAraNoM se apanA nAza hotA hai, athavA prArtadhyAna raudradhyAna aura azubha pariNAmoM se apanA nAza hotA hai / isaprakAra anucita akele vihAra karane meM itane doSa utpanna hote haiM / ataeva paMcamakAla meM muniyoM ko akele vihAra kabhI nahIM karanA cAhiye, AryikAoM ke lie to sarvakAla ekala vihAra kA niSedha hai| -Ne. ga. 13-2-69/VII-IX/ jitendrakumAra avadhijJAnI RddhidhAro sAdhu kA sadbhAva saMkA-kyA paMcamakAla meM bharatakSetra meM avadhijJAnI yA RvidhArI sAdhu kA sadabhAva hai ? samAdhAna-paMcamakAla meM bharatakSetra AryakhaNDa meM avadhijJAnI va RddhidhArI mani ho sakate haiN| -jeM. ga. 15-2-62/VII/ ma. lA. Ajakala bhI muni ho sakate haiM zaMkA-logoM kA kahanA hai ki Ajakala muni hone kA samaya nahIM hai / muni paMcamakAla ke anta taka hoMge yaha bAta Agama meM kahI hai| kitane hI logoM kA kahanA hai ki aba jo muni hoMge ve saba mithyAdRSTi hoNge| kyA yaha satya hai? samAdhAna-'Ajakala muni hone kA samaya nahIM hai', aisA kahanA ucita nahIM hai / Ajakala bhI jisake hRdaya meM vAstavika vairAgya hai vaha muni ho sakatA hai| aisA muni hI 28 mUlaguNoM ko yathArtha pAlana karatA hai| jinhoMne khyAti-pUjA lAbha Adi ke kAraNa nagnaveza dhAraNa kiyA hai ve vAstavika muni nahIM haiM unase na to 28 mUlagaNa palate haiM na jainadharma kI prabhAvanA hotI hai, apitu aprabhAvanA hotI hai| zAnti ke sthAna para azAnti ho jAtI hai| aba jo mUni hoMge ve saba mithyAdRSTi hoMge; aisA niyama nahIM hai| zrI kundakunda AcArya ne mokSapAhar3a meM kahA hai
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 783 'bharahe dussamakAle dhammajjhANaM havei NANissa / taM appasahAvaThide NahumaNNai so du aNNANi // ajjavitirayaNasuddhA appAjjhAUNa lahai iMdattaM / loyaMtidevattaM tattha cudA Nivudi jaMti // ' artha-bharatakSetra virSa duHSamA nAmaka paMcamakAla meM jJAnI jIva ke dharmadhyAna hoya hai| jo yaha nahIM mAnatA vaha ajJAnI hai| isasamaya bhI jo ratnatraya se zuddha jIva prAtmA kA dhyAna karake indrapada athavA lokAntika devapada ko prApta kara vahAM se caya naradeha grahaNa karake mokSa ko jAte haiN| isI prakAra tattvAnuzAsanagrantha meM bhI kahA hai 'avedAnI niSedhanti zukladhyAnaM jinotamAH / dharmadhyAnaM punaH prAhuH zreNIbhyAM prAvittinAm // 53 // ' artha-isa samaya meM jinendra zukladhyAna kA niSedha karate haiM, kintu zreNI se pUrva meM honebAle dharmadhyAna kA astitva batalAyA hai / / 13 / / ataH vartamAna meM bhI mUni ho sakate haiN| -jaM. saM. 19-2-59/V) . kIrtisAgara vItarAga nirvikalpa samAdhi kaba ? zaMkA-vItarAganirvikalpa samAdhi kisa guNasthAna se kisa guNasthAna meM hotI hai ? samAdhAna-vItarAga nirvikalpa samAdhi zreNI se pUrva nahIM hotI hai| zrI vIranandi AcArya ke ziSya zrI pagranandi AcArya ne kahA bhI hai "sAmyasvAsthyasamAdhizcayogazcetonirodhanaM / / zuddhopayoga ityete, bhavantyekArthavAcakAH / / " SaTprAbhRta saMgraha pR08 artha-sAmya, svAsthya, samAdhi, yoga, cittanirodha, zuddhopayoga ye saba ekArthavAcI haiN| pravacanasAra 7kI TIkA meM zrI amRtacandra AcArya ne "sAmyaM tu darzanacAritramohanIyodayApAditasamastamoha. bhomAbhAvAvasyantanivikAro jIvasya pariNAmaH / " isa vAkya dvArA yaha batalAyA hai ki darzanamohanIya va cAritramohanIyakarma ke udaya se honevAle moha va kSobha, unase rahita jIva ke jo atyanta nirvikAra pariNAma hai vaha sAmya hai| aura gAthA 230 kI TIkA meM zrI jayasena AcArya ne sarvaparityAga paramopekSA saMyama, vItarAga cAritra aura zadropayoga ko ekArthavAcI kahA hai| isase siddha ho jAtA hai ki samAdhi paramopekSAsaMyama meM hotI hai| aura vaha zreNI pUrva nahIM hotI hai| -jaM. ga. 8-2-68/1X/dha. lA. seThI muni varSAyoga meM bhI kadAcit dezAntara jA sakatA hai zaMkA---varSAyoga ke kAla meM mUni sImita kSetra se bAhara kisI bhI paristhiti meM gamana kara sakate haiM yA nahIM ? yadi hA~ to kina paristhitiyoM meM va kitane kSetra meM ? samAdhAna-zrI sivAntasAra saMgraha meM isa viSaya meM nimna gAthA hai dvAdaza yojanAnyeSa varSAkAle'bhigacchati / yadi saMghasya kAryeNa tavA zuddho na duSyati // 10159 / /
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ 784 ] 0 ratanacanda jaina mukhtAra yadi vAdavivAda: syAnmahAmatavighAtakRta / dezAntaragatistasmAnna ca duSTo varSAsvapi // 10 // 60 // artha-varSAkAla meM saMgha ke kArya ke liye yadi muni bAraha yojana taka kahIM jAyagA to usakA prAyazcitta hI nahIM hai| yadi vAda-vivAda se mahAsaMgha ke nAza hone kA prasaMga ho to gharSAkAla meM bhI dezAntara jAnA doSa yukta nahIM hai| --jai. ga. 18-1-68/VI/ra. lA.pjaina, meraTha kezaloMca kA adhikArI kauna ? zaMkA-jainAgamAnusAra kezaloMca ke adhikArI kauna hote haiM ? samAdhAna-kezaloMca ke adhikArI uddiSTa bhojana tyAgI hote haiM arthAta gyArahavIM pratimAghArI zrAvaka, mani va AryikA kezaloMca ke adhikArI haiM kintu nIce kI avasthA vAlA bhI abhyAsa rUpa se kezaloMca kara sakatA hai jaise zrAvaka bhI ekAnta meM nagna hokara sAmAyika Adi kara sakate haiN| -Ne. ga. 27-6-6 3/IX-X/mo. lA. seThI munisaMgha meM moTara zaMkA-kyA muni yA AcArya apane sAtha meM moTara rakhane kI preraNA dAtAroM se kara sakate haiM ? samAdhAna-muni yA prAcArya ke samasta parigraha kA tyAga hotA hai| unake ayAcaka vRtti hotI hai| ve kisI se bhI kisI prakAra kI yAcanA nahIM karate / jo aisA karate haiM ve vAstava meM jaina muni nhiiN| muni kI bAta jAne do yadi koI kSullaka bhI candA karatA hai, pustakeM becatA hai, presa lagAtA hai, makAna kharIdatA hai, usakI marammata karAtA hai to yaha saba anucita hai, kyoMki yaha saba Arambha hai aura Arambha meM chaha kAya ke jIvoM kI hiMsA hotI hai| -geM. ga. 15-2-62/VII/ ni. pa. jaina, mahamUdAbAda mithyAtvI muni ke upadeza se bhI samyaktva sambhava hai zaMkA-dravyaligo-mithyAdRSTimuni kA upadeza usa hI bhava meM yA bhavAntara meM kisI anya jIva ko samyagdarzana kI utpatti meM kAraNa ho sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna-samyagdarzana kI utpatti kA kAraNa jinavANI hai arthAt bhagavAna ne jo upadeza diyA hai vaha samyagdarzana meM kAraNa hai| yadi usI upadeza ko dravyaliMgI muni sunAtA hai to usase samyagdarzana utpanna hone meM koI bAdhA nahIM hai, kyoMki vaha mUla upadeza to tathaMkara bhagavAna kA hai| jaise eka rAjA kA dUta anya rAjA se apane rAjA kA saMdeza kahatA hai| yadyapi usasamaya saMdeza ko dUta kaha rahA hai, kintu mUla saMdeza to rAjA kA hai| -jaM. ga. 12-12-66/VII/ ra. lA. jaina pAhAra kA kAla zaMkA-mUlAcAra piMDazuddhi adhikAra gAyA 73 meM bhojana ke liye tIna muhUrta, do muhUrta aura eka muhUrta kA samaya kahA hai to kyA yaha kAla mudrA lagAne ke bAda se hai ? dopahara pazcAt muniyoM kI caryA kA kaunasA kAla hai?
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 785 - samAdhAna -- mUlAdhAra kI saMskRta TIkA meM bhI isakA vizeSa kathana nahIM hai| kintu jJAta aisA hotA hai ki yaha kAla kI maryAdA siddhabhakti se lekara bhojana ke aMta taka samajhanI caahiye| mUlAcAra pradIpa pR0 67 dopahara kI sAmAyika ke pazcAt aura sUrya asta hone se tIna muhUrta pUrva taka bhI AhArakAla hai / - jai. ga. 31-7-67/ VII / jayantIprasAda antarAya zaMkA- muni ko bhojana meM bIja Ae to antarAya hai yA mukha meM Ae taba antarAya hai / hAtha meM bIja Ae to apane hAtha se bIja nikAla sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna- mUlAcAra-piNDazuddhi adhikAra gAthA 65 kI TIkA meM zrI vasunandizramaNa ne likhA haikaNakuNDabIjakaMdaphalamUlAni parihArayogyAni / yadi pariha na zakyante, bhojanaparityAgaH kriyate // artha -- parihAra karane yogya aise karaNa, kuNDa, bIja, kanda, phala-mUla ko yadi AhAra se alaga karanA azakya ho to AhAra kA tyAga kara denA cAhie / uparyukta kathana se aisA pratIta hotA hai ki muni ke bhojana meM bIja A jAe aura usakA alaga karanA azakya ho to antarAya hai / mukha meM bIja A jAne para to antarAya hai hI / hAtha meM bIja A jAya aura yadi zakya ho to usako nikAla sakatA hai / - jaina gajaTa / 11-1-62 / VIII muni zrandhA ho jAne para kyA kare ? zaMkA-muni mahArAja dhandhe samAdhAna - ho gae haiN| samAdhimaraNa lene kI zakti nahIM hai to kyA karanA cAhie ? - munidIkSA grahaNa karate samaya jina vrata niyamoM va mUla guraNoM ko dhAraNa kiyA thA unakA prAjanma nirvAha karanA Avazyaka hai| saMyama rUpI ratna khokara jInA nirarthaka hai| ataH saMyamasahita maraNa karanA utsarga mArga hai| munidharma ko chor3a denA yaha apavAda mArga hai| dhandhe ho jAne ke bAda ye do mArga hai| tIsarA koI mArga nahIM hai / andhe hokara muniveSa ko na chor3akara muni kI bhA~ti hI AhAra-vihArAdi caryA karanA adhogati kA kAraNa hai| isase usa muni kA to prakalyANa hogA hI, kiMtu adharma kI paripATI kA kAraNa hone se anya jIvoM kA bhI kalyANa hogaa| jainadharma kI aprabhAvanA hogii| -jai. ga. 11-1-62 / VIII apaghAta se mRta sAdhu ke paNDita maraNapane kA prabhAva zaMkA- kyA apaghAta karanevAle muni ke paMDitamaraNa ke ( prAyopagamana, iMginImaraNa, bhaktapratyAkhyAnamaraNa ) tIna bhedoM meM se koI bheda sambhava hai ? samAdhAna - saMyama ke vinAza ke bhaya se zvAsocchvAsa kA nirodha karake mare hue sAdhu ke prAyopagamana, iMgini tathA bhaktapratyAkhyAna meM se kisI bhI bheda meM antarbhAva nahIM hotA, kyoMki AtmasvarUpa kI prApti ke nimitta, jisane aMtaraMga aura bahiraMgaparigraha kA tyAgakara diyA hai, aise sAdhu ke jIvana aura maraNa kI prAzA ke binA
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ 786 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| kadalIghAta se athavA itara kAraNoM se chUTe hue zarIra ko tyakta zarIra ( paMDita maraNa yA samAdhimaraNa ) kahate haiM / (dhavala pu. 1 pR0 25 va 26 ) / ---. ga. 23-5-63/ma. lA. jaina zvAsocchvAsa nirodha se kumaraNa hotA hai zaMkA-saMyama ke vinAza ke bhaya se zvAsocchvAsa ke nirodha se chor3e hae zarIra ko cAvita kyoM mAnA jAtA hai ? jabaki tyakta zarIra vAlA bhI saMyama ke vinAza ke bhaya se bhojana, jala Adi ko chor3atA hai, zvAsocchavAsa nirodha aura bhojananirodha ina donoM meM nirodha ke dvArA maraNa hone se koI bheva nahIM hai| samAdhAna-saMyama zarIrake pAzrita hai| zarIra bhojana ke prAzrita hai ataH saMyama kI rakSA ke lie sAdhu AhAra lete haiN| kahA bhI hai AhArasaNe-deho, deheNatavo, taveNa rayasauNaM / rayaNAse varaNANaM, gANe mokkho vobhaNai // 521 // bhAvasaMgraha artha-AhAra se zarIra rahatA hai| zarIra se tapazcaraNa hotA hai / tapa se karmarUpI raja kA nAza hotA hai / karmarUpI raja kA nAza hone para uttama jJAna kI prApti hotI hai| uttama jJAna se mokSasukha kI prApti hotI hai| mokSasya kAraNamabhiSTutamatraloke, taddhAryate munibhiraMgabalAttavannAt / taddIyate ca gRhiNA, guru bhakti-bhAjA, tasmAddhRto gRhijanena vimuktimArgaH // 2 // 12 // pa. paM. artha-loka meM mokSa ke kAraNIbhUta jisa ratnatraya kI stuti kI jAtI hai, vaha muniyoM ke dvArA zarIra kI zakti se dhAraNa kiyA jAtA hai| vaha zarIra kI zakti bhojana se prApta hotI hai aura vaha bhojana atizaya bhakti se saMyukta gRhastha ke dvArA diyA jAtA hai| isI kAraNa vAstava meM usa mokSamArga ko gRhastha janoM ne hI dhAraNa kiyA hai| sarvo vAMcchati saukhyameva tanubhattanmokSaeva sphuTaM / dRSTyAvitraya eva sidhyati sa tannigrantha evaM sthitam // tavRttirvapuSo'sya vRttirazanAttadavIyate shraavkH| kAle kliSTatare'pi mokSapadavI prAyastato vartate // 78 // [pana paM0] artha-prANI sukha kI hI icchA karate haiM, vaha sukha spaSTatayA mokSa meM hI hai| vaha mokSa samyagdarzanAdisvarUpa ratnatraya ke hone para hI siddha hotA hai| vaha ratnatraya digambara sAdhu ke hI hotA hai, ukta sAdhu kI sthiti zarIra ke nimitta se hotI hai, usa zarIra kI sthiti bhojana ke nimitta se hotI hai| aura vaha bhojana zrAvakoM ke dvArA diyA jAtA hai| isaprakAra isa atizaya klezayukta kAla meM bhI mokSamArga kI pravRtti prAyaH una zrAvakoM ke nimitta se hI ho rahI hai| santaH sarvasurAsurendramahitaM muktaH paraM kAraNaM / ratnAnAM dadhati trayaM tribhuvanapradyoti kAye sati // vRttistasya yadannataH paramayA bhaktyApitAjjAyate / teSAM sadgRhamedhinAM muNatavAM dharmo na kasya priyaH // 1 // 12 // [padma. paM.]
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [787 artha-jo ratnatraya samasta devendroM evaM asurendroM se pUjita hai, mukti kA advitIya kAraNa hai tathA tInoM lokoM ko prakAzita karane vAlA hai| usa ratnatraya ko sAdhujana zarIra kI sthiti rahane para hI dhAraNa karate haiN| usa zarIra kI sthiti utkRSTa bhakti se jina gRhasthoM dvArA diye gaye anna se rahatI hai| una guNavAna sadgRhasthoM kA dharma bhalA kise priya na hogA? arthAta sabhI ko priya hogaa| yadyapi saMyama kI rakSA ke liye sAdhu AhAra lete haiM tathApi usa AhAra ko khar3e hokara pANi pAtra meM lekara sodhana ke pazcAt hI lete haiN| zrI kuMdakuda AcArya ne pravacanasAra meM kahA bhI hai vadasamididiyarodho locAvassayamacelamaNhANaM / khivisayaNamavaMtavaNaM Thidi-bhoyaNamegabhattaM ca // 20 // eve khalu mUlaguNA samaNANaM jiNavarehiM pnnnnttaa| tesu pamato samaNo chedovaTThAvago hodi // 209 // artha-vrata, samiti, iMdriyarodha, kezaloMca, SaT Avazyaka, acelatva, asnAna, bhUmizayana, adaMtadhAvana, khar3e-khar3e bhojana, ekabAra pAhAra, yaha vAstava meM zramaNoM ke mUlaguNa jinavaroM ne kahe haiM, unameM pramatta hotA huA sAdhu chedopasthApaka hotA hai| yadi kinhIM kAraNoM se sAdhu khar3e hokara pAriNa-pAtra meM sodhakara bhojana nahIM kara sakeM to ve saMyama kI rakSArtha bhojana kA tyAga kara dete haiN| kiMtu AhAravat zvAsocchvAsa ke liye isaprakAra ke koI niyama nahIM haiM jisase ki sAdhU saMyama kI rakSA ke liye zvAsocchavAsa kA nirodha kre| 'bhojana' bhoga hai| bhoga ke tyAga ke nimitta mani yathAzakti bhojana kA tyAga karate rahate haiM kintu zvAsocchvAsa bhoga nahIM hai, ata: muni usakA tyAga nahIM krte| upavAsa Adi meM bhojana kA tyAga to hotA hai, kiMtu zvAsocchvAsa kA tyAga nahIM hotaa| kAya aura kaSAya ko bhale prakAra kRza karanA sallekhanA hai| bAharI zarIra kA aura bhItarI kaSAyoM kA, uttarottara kAya aura kaSAya ko puSTa karane vAle kAraNoM ko ghaTAte hae bhale prakAra se lekhana karanA arthAta kRza karanA sallekhanA hai| kahA bhI hai - 'samyakkAyakaSAyalekhanA sallekhanA / kAyazya bAhyasyAbhyantarANAM ca kaSAyANAM tatkAraNahApanakrameNa samyaglekhanA sllekhnaa|' sarvArthasiddhi 7.22 AhAraM parihAyya, kramazaH snigdhaM vivaddha yetpAnam / snigdhaM ca hApayitvA, kharapAnaM pUrayetkramaza: // 127 // kharapAnahApanamapi, kRtvA kRtvopavAsamapi zaktyA / paMcanamaskAramanAstana tyajetsarvayatnena // 128 // ratna. ka. dhA. artha-sallekhanAdhArI vyakti anna ke bhojana ko chor3akara kramazaH dUdha aura chAcha ke pAna ko bddh'aave| dUdha va chAcha ko chor3akara kAMjI aura garmajala ko bddh'aave| kAMjI aura garmajala ko bhI tyAgakara phira zakti se upavAsa ko karake sarvaprakAra vrata saMyama Adika meM yatna se paMca namaskAra maMtra kA jApa karatA huA zarIra chodd'e|
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : zarIra prabala rahane se indriyA~ prabala raheMgI aura ve viSayoM kI ora daur3egI, zrataH zarIra ko bhI kramazaH kRza karane kA upadeza hai / kintu zvAsocchvAsa nirodha se zarIra kRza nahIM hotA hai, isIliye dhavala pu. 1 pR. 25 para kahA hai ki saMyama ke vinAza ke bhaya se zvAsocchvAsa kA nirodha karake mare hue sAdhu ke zarIra kA tyakta ke kisI bhI bheda meM antarbhAva nahIM hotA hai, kyoMki isaprakAra se mRta zarIra ko maMgalapanA prApta nahIM ho sakatA hai / - jai. ga. 14-10-65 / IX / zAntilAla rogI ko muni dIkSA zaMkA- roga avasthA meM kyA muni dIkSA lI jA sakatI hai ? samAdhAna - sallekhanA ke samaya roga avasthA meM bhI muni dIkSA lI jA sakatI hai| muni dIkSA ke samaya kezaloMca prAdi saba kriyA Agama ke anusAra honI cAhie / - jai. ga. 5-12-63 / IX / pannAlAla muni kI pahacAna zaMkA- yadi kisI samyagdRSTi ko yaha patA cala jAya ki amuka muni mithyAdRSTi hai to kyA use una muni ko namaskArAdi karane cAhie ? jaba taka patA na cale taba taka usakA kyA kartavya hai ? aise bhI bahuta se mithyAdRSTi muni hote haiM jo ki upadeza kara saiMkar3oM kA kalyANa kara dete haiM, unake prati samyagdRSTi kA kyA kartavya hai ? samAdhAna- vyavahAra dharma kA sAdhana dravyaliMgI muni ke bahuta hai zrara bhakti karanI so bhI vyavahAra hai / tAteM jaise koI dhanavAna hoya, parantu jo kula viSaM bar3A hoya tAko kula apekSA bar3A jAna tAkA satkAra kare, taise prApa samyaktva guNa sahita hai, parantu jo vyavahAra dharma viSai pradhAna hoya, tAko vyavahAra dharma apekSA guNAdhika mAni tAkI bhakti kare haiM / ( mo0 mA0 pra0 AThavA~ adhikAra ) - jai. saM 17-5-56 / VI / mU. dha. mujaphpharanagara mUlaguNoM kI AvazyakatA zaMkA- yadi koI muni 28 mUlaguNoM kA ThIka prakAra pAlana nahIM karatA to samyagdRSTi ko use namaskAra karanA cAhiye yA nahIM ? yadi vaha eka yA do mUlaguNoM kA bilkula hI pAlana nahIM karatA to phira vaha namaskAra kA pAtra hai yA nahIM ? samAdhAna - jo muni ke 28 mUlaguNoM kA ThIka-ThIka pAlana nahIM karatA athavA eka yA do mUlaguNoM kI sarvathA upekSA kara detA hai, vaha muni hI nahIM hai, pAtra nahIM hai / dravyaliMgI muni to 28 mUlaguNoM kA yathArthaM rIti se pAlana karate haiM nigrantha guru va ahiMsAmayI dharma kA saccA zraddhAna bhI hai / ata: vaha namaskAra kA aura unake arhantadeva, - jaM. saM. 17-5-56 / VI / mU. tha. mujaphpharanagara munirAjajI aMgIThI, hITara yA kUlara meM rati na kare [ inakA upayoga varjya hai zaMkA- pUjya munirAjoM ko ThaMDa yA garmI Adi meM koI vyakti aMgIThI Adi jalA deM yA paMkhA Adi se havA kareM to isameM munirAjoM ko doSa lagatA hai yA nahIM ? kyA aise kAryoM ke liye munirAjoM ko manA karanA cAhiye ?
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 786 samAdhAna-garmI ke samaya koI vyasi havA karane lage bijalI kA paMkhA, kUlara Adi lagA deve yA prAkRtika ThaMDI vAyu calane lage yadi munirAja usa meM rati karate haiM, to unako doSa hai| isI prakAra ThaMDa ke samaya koI Aga kI aMgIThI rakha deve, hITara lagA deve yA prAkRtika teja dhUpa nikalakara garmI ho jAve, yadi munirAja usameM rati karate haiM to unako doSa hai| sardI yA garmI meM rati yA parati karanA munirAja ke lie doSa hai| munirAja zrAvaka ko anucita kriyA na karane kA upadeza de sakate haiM, Adeza nahIM dete / -jana gajaTa/2-2-78/ /di. jaina dharma rakSaka maMDala, phulerA pulAkamuni rAtri bhojana tyAga kA virAdhaka kaise hotA hai ? zaMkA-sarvArthasiddhi a. 9 sUtra 47 meM pratisevanA kA kathana karate hue likhA hai-'dUsaroM ke dabAvavaza jabaradastI se pAMca mUlaguNa aura rAtri bhojanavarjanavrata meM kisI eka kI pratisevanA karane vAlA pulAka hotA hai|' isakA kyA abhiprAya hai ? samAdhAna-tattvArthavRtti meM zrI zrutasAgarasUri ne isa sambandha meM nimna prakAra likhA hai-'mahAvatalakSaNa paJcamUlaguNavibhAvarI-bhojanavarjanAnAM madhye'nyatamaM balAt paroparodhAt pratisevamAnaH pulAko virAdhako bhavati / rAtribhojanavarjanasya virAdhakaH katham iti cet ? ucyatezrAvakAdInAmupakAro'nena bhaviSyatIti chAtrAdikaM rAtrI bhojayatIti virAdhakaH syAt / ' pulAka ke pAMca mahAvratoM arthAt paMca mUla guNa aura rAtri-bhojana-tyAga vrata meM virAdhanA hotI hai / balAt se yA dUsaroM ke uparodha se kisI eka vrata kI pratisevanA hotI hai| rAtri-bhojana tyAga vrata meM virAdhanA kaise hotI hai ? isake dvArA zrAvaka prAdi kA upakAra hogA, aisA vicAra kara pulAka muni vidyArthI Adi ko rAtri Adi meM bhojana karAkara rAtri bhojanatyAga vrata kA virAdhaka hotA hai| isa kathana se spaSTa hai ki pulAka muni apanI icchA se paMcamahAvratoM kI virAdhanA nahIM karatA hai, kintu dUsaroM kI jabaradastI se tathA kaSTa pahu~cAye jAne para majabUra hokara virAdhanA karanI par3atI hai| rAtribhojanatyAgavata kI virAdhanA meM dharmapracAra va dharmaprabhAvanA kI dRSTi rahatI hai, arthAt yadi yaha vidyArthI rAtri ko auSadhi Adi ke sevana karane se jIvita raha gayA to isake dvArA zrAvakoM meM dharma kA pracAra hogA tathA isake dvArA dharma kI prabhAvanA hogI aadi| -jaM. ga. 5-9-74/VI/ba. phUlacanda mahAvratI sAdhu ke rAtri bhojana viramaNa aNuvrata zaMkA-tasvArthasUtra a07 sUtra 1 kI sarvArthasiddhi TIkA meM 'nanu ca SaSThamaNuvrataM rAtribhojanaviramaNaM' ( arthAta-rAtribhojanaviramaNa nAmakA sAdhuoM aura dhAvakoM ke aNuvrata hotA hai ) aisA likhA hai| to mahAvratI sAdhu ke 'aNuvrata' kaise? samAdhAna-tattvArthasUtra adhyAya 7, sUtra 1 meM mahAvrata yA aNuvrata kA kathana nahIM hai, kiMtu vrata sAmAnya kA kathana hai| sUtra 2 meM vrata sAmAnya ke do bhedoM ( aNuvrata aura mahAvrata ) kA kathana hai| sUtra 3 se 8 taka pratyeka vrata kI bhAvanAoM ko btaayaa| sUtra 1 kI TIkA meM 'nanu ca 'se zaMkAkAra ne zaMkA uThAI hai 'rAtribhojanaviramaNa nAmakA chaThA aNuvrata hai usakI bhI yahAM parigaNanA karanI thI' arthAta pAMca vratoM ke atirikta 'rAtribhojanaviramaNa' nAmakA chaThA aNuvrata pAyA jAtA hai| isa para zrI pUjyapAda AcArya uttara dete haiM-'aisI zaMkA ThIka nahIM
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| hai. kyoMki, usa 'rAtribhojanaviramaNa' vrata kA bhAvanAmoM meM antarbhAva ho jAtA hai| Age bhahiMsAvrata kI bhAvanAeM kaheMge unameM eka AlokitapAnabhojana nAma kI bhAvanA hai usameM rAtribhojanaviramaraNa nAmaka vrata kA antarbhAva ho jAtA hai|' isase spaSTa ho jAtA hai ki 'nanu ca' prAdi zabdoM se sarvArthasiddhi TIkAkAra kA prayojana mahAvratIsAdhu ke aNuvrata kahane kA nahIM hai|' sAdhu kisI bhI savArI kA upayoga nahIM kara sakatA zaMkA-kyA muni cetana yA acetana savArI kA apane AvAgamana ke liye upayoga kara sakatA hai ? samAdhAna-muni ko jalayAna athavA anya kisI bhI cetana yA acetana savArI ko apane prAvAgamana ke lie upayoga meM nahIM lAnA caahiye| mUlAcAra pradIpa (sakalakIti AcArya); dUsarA adhikAra zloka 15 pR.3 para IryAsamiti ke prakaraNa meM likhA hai kASThaM pASANamanyadvA jJAtvA calAcalaM budhaH / teSu pAdaM vidhAyAzu na gantavyaM dyodytaiH|| artha-dayA dhAraNa karane vAle buddhimAnoM ko kASTha, pASANa prAdi ko calAcala jAna lene para, unameM paira rakhakara gamana nahIM karanA caahie| kisI bhI prakAra kI gAr3I Adi meM calane se IryAsamiti kA pAlana nahIM ho sakatA tathA ahiMsA mahAvrata meM doSa lagatA hai, athavA naSTa ho jAtA hai| -palAdhAra ja. lA. jaina, bhINDara sAdhu jAna bUjhakara vratoM ke pratikUla paristhitiyA~ na juTAve zaMkA-koI vrata lene yA koI tyAga kiye pIche usa vrata yA tyAga kI parIkSA ke liye kucha pratikUla paristhitiyA~ juTAnI cAhie kyA? jisa prakAra gAMdhIjI ne kiyA ki brahmacarya vrata kI dRr3hatA se Azvasta hokara apanI jAMca ke liye eka bAra ve yuvatiyoM ke sAtha akele soye? yA aura kisI prakAra bhI? isI prakAra kar3I dhUpa meM tapa karanA, zmasAna meM munitva kA abhyAsa karane hetu zrAvaka dvArA kAyotsarga karanA Adi tathA muni dvArA varSARtu meM per3a ke nIce, garmiyoM meM pahAr3a para aura zIta meM nadI ke kinAroM para dhyAna karanA apane vrata kI dRr3hatA jAMcane ke liye samucita hai yA nahIM? aura kyA yaha karanA pratikUla paristhitiyA~ utpanna karanA nahIM hai apanI dRr3hatA jAMcane ke liye ? 1. isa viSaya meM anagAradharmAmRta 4/150 TIkA meM likhA hai| jisakA bhAva yaha hai ki rAti meM cAroM prakAra ke AhAra kA tyAga karanA chaThA aNuvrata hai| use aNuvrata isaliye kahA hai ki rAtri meM hI bhojana kA tyAga batAyA hai, dina meM to yathAsamaya bhojana karane kI chUTa hai ata: AhAra kA tyAga kevala zati meM hI hone se yaha kAla kI apekSA aNu ( laghuvrata) haiN| inhIM paNDita AzAdharajI ne bhagavatI ArAdhanA kI TIkA meM bhI AzvAsa. gA0 11-5-86 meM likhA hai - isa vrata kI aNu saMjJA dina meM bhojana karane kI apekSA se haiN| tathA tyAga mAtra rAti meM bhojana karane kA hI hai| isa kAlika apUrNatA kI dRSTi se yaha aNu-laghu vrata hai| yahI chaThe aNavata kA rahasya haiN| aNa zabda yahAM kAla kRta alpatA se laghu-choTe ke artha meM prayakta hai| yaha eka deza tyAga se zrAvako aura sarvadeza tyAga se muniyoM; donoM ke hotA hai| -saM0-vizeSa ke lie dekhiye jaina nibaMdharatnAvalI pR. 205-217 le0 paNDita milApacandra ratanalAla kttaariyaa|
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] samAdhAna - koI vrata lene ke pazcAt usakI dRr3hatA ke liye bhAvanA bhAnI cAhiye / 'tatsyairyArtha bhAvanAH paMca paMca // 3 // vAGgamanoguptIryAdAnanikSepaNa samityAlokitapAna bhojanAni paMca // 4 // strIrAgakathAzravaNatanmanoharAMga nirIkSaNa pUrvatA nusmaraNavRSyeSTa rasasvazarIrasaMskAra tyAgAH paMca // 7 // - tattvArthasUtra adhyAya 7 vratoM kI dRr3hatA ke liye zrI umAsvAmI AcArya ne pA~ca pA~ca bhAvanAyeM kahI haiM / jaise ahiMsAvrata kI dRr3hatA ke liye vacanagupti, manogupti, IryAsamiti ( cAra hAtha pRthivI dekhakara calanA ), zrAdAnanikSepaNasamiti ( dekhakara padArtha ko rakhanA aura uThAnA ). sUryaprakAza meM dekhakara bhojana karanA / ina kAryoM se ahiMsAvrata meM dRDhatA zrAtI hai aura inase viparIta kAryoM se ahiMsAvrata meM kamajorI AtI hai| isI prakAra brahmacaryavrata kI dRr3hatA ke liye (1) striyoM meM rAga utpanna karane vAlI kathA ke sunane kA tyAga, (2) striyoM ke manohara aMgoM ko dekhane kA tyAga, (3) pUrva meM bhoge hue bhogoM ko yAda karane kA tyAga, (4) kAmotpAdaka bhojana kA tyAga, (5) apane zarIra ko sajAne kA tyAga; ye pA~ca bhAvanA haiM / ina pAMca bhAvanAoM se viparIta kAryoM se brahmacaryavrata kamajora hotA hai / sarga 14 artha -- jo muni tapasvI, vratI, maunI, saMvarasvarUpa tathA jitendriya ho aura strI kI saMgati karale to vaha apane saMyama ko kalaMka hI lagAve hai / isa prakAra vratoM ko dRr3ha karane ke liye vratoM ke anukUla vAtAvaraNa banAye rakhanA cAhiye, vratoM ke pratikUla vAtAvaraNa nahIM utpanna karanA cAhiye / parISaha yA upasarga ke Ane para vrata kI dRr3hatA kI jAMca svayameva ho jAyagI / [ 761 yastapasvI vratI maunI saMvRtAtmA jitendriyaH / kalaGkayati niHzaMkaM strIsakhaH so'pi saMyamaM // 3 // jJAnArNava, zmasAna meM munitva kA abhyAsa karanA, kar3I dhUpa meM tapa karanA, varSARtu meM, vRkSa ke nIce aura zIta meM nadI ke tIra dhyAna lagAnA, ye saba kArya abhyAsa ke liye haiM, na ki vratoM kI dRr3hatA kI jAMca ke liye / avasara Ane para vratoM kI dRr3hatA kI parIkSA svayameva ho jAtI hai / jAna bUjhakara vratoM ke pratikUla paristhitiyA~ nahIM juTAnI cAhie, kintu jahAM taka sambhava ho una paristhitiyoM se dUra rahanA cAhie / - jai. ga. 10-8-72 / IX / ra. lA. jaina, meraTha muni rAtri meM na boleM zaMkA - muni rAtri meM 10-11 baje taka strI puruSoM se saMketoM se bAta kara sakatA hai yA nahIM ? samAdhAna - rAtri meM muni mahArAja mauna se rahate haiM / phira bhI rAtri meM dharmakAryavaza kucha saMketa kara deM to vaha apavAda hai / hastinAgapura meM zrI prakaMpana Adi 700 muniyoM para jaba upasarga huA to anya sthAna meM rAtri ko nakSatra dekhakara dUsare muni mahArAja ne 'hA' zabda kA uccAraNa kiyA thA / - jaM. saM. 27-11-58/V / paM. baMzIdhara zAstrI cikitsA hetu zrAvaka muni ke zarIra para candana ke tela kI mAliza kara sakatA hai zaMkA- muni candana ke tela kI mAliza karavA sakatA hai yA nahIM ?
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ 792 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / samAdhAna-muni kisI bhI tela kI mAliza nahIM karAte / kintu auSadhi rUpa se zrAvaka candana Adi ke tela kI mAliza dvArA roga kI cikitsA kara sakatA hai| --jaM. saM. 27-11-58/V/paM baMzIdhara nAstrI dhArmika kArya ke lie kadAcit muni rAtri ko bola sakate haiM zaMkA-cAturmAsa sthApanA ke samaya pU0 mani mahArAja evaM tyAgI varga rAtri ke hote hI yAnI saMdhyA samaya ke bAda bolate hue cAturmAsa sthApana kriyA karate haiN| kyA yaha ucita hai ? kyA rAtri ke samaya bolanA bhI AgamAnukUla hai ? pU0 munirAja kisa-kisa sthiti meM rAtri ke samaya bola sakate haiM ? samAdhAna-munirAja ke nimna 28 mUlaguNa haiM mahAvatAni paMcava paramasamitayaH / paMcendriyanirodhAzca loca AvazyakAni SaT // 46 // acelasvaM tato'snAnam dharAzayana meva hi / adanta-gharSaNarAgadUraM ca sthiti-bhojanam // 47 // ekamukta samAsenAmI sanmUlaguNA budhH| vijJayAH karmahantAraH zivazarma guNAkarAH // 48 // pA~ca mahAvrata, pA~casamiti, paMcendriya vijaya, SaDAvazyaka, loca, acelatva, asnAna, bhUmizayana, adaMtadhAvana, sthitibhojana, ekamukti / ye 28 mUlaguNa karmoM kA nAza karane vAle haiM aura mokSasukha karane vAle haiN| rAtrimauna maniyoM ke 28 mUlaguNoM meM nahIM hai / tathApi pratyeka manuSya ko vizeSa kara muni mahArAja ko to kama se kama bolanA caahie| prati AvazyakatA hone para hita, mita, priyavacanoM kA prayoga karanA caahie| vizeSa dhArmika kAryoM ke liye manirAja rAtri meM bolate haiN| vaiyAvRtti ke liye samAdhimaraNa Adi ke avasara para saMbodhana ke liye munirAja bolate haiN| tyAgIgaNa to zrAvaka haiN| zrAvaka to rAtri ko bolatA hI hai| zrAvaka ko rAtri meM mauna se rahanA cAhiye aisA kathana ArSa grantha meM dekhane meM nahIM aayaa| phira bhI vikalpoM ko rokane ke liye mauna bahata uttama hai| pratyeka manuSya ko mauna se rahane kA abhyAsa karanA caahiye| -jaM. ga. 2-2-78/....... | zrI di. jaina dharmarakSaka maNDala, phulerA muni hone para pUrva meM tyakta rasoM ko grahaNa kare yA nahIM ? zaMkA-jisa jIva ne gRhastha avasthA meM jIvana bhara kA namaka tyAga kara diyA hai phira muni ho gayA to AhAra meM namaka mila gayA to kyA vaha namaka kA AhAra kara sakatA hai ? samAdhAna-dIkSA saMskAra hone para muni dvijanmA ho jAtA hai ataH pUrvajanma samApta ho jAtA hai / ata: muni hone ke pazcAt yadi isa jIva ne namaka kA puna: tyAga nahIM kiyA to vaha namaka kA AhAra le sakatA hai, kiMta uttama yaha hai ki rasaparityAgatapa ke liye aise jIva ko muni hone ke pazcAt namaka kA punaH tyAga kara denA caahiye| isa viSaya meM mujhako Agama pramANa nahIM milA, yadi kahIM bhUla ho to jJAnIjana sudhAra lene kI kRpA kreN| -p. saM. 1 5-8-57/........ zrImatI kapUrIdevI
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ aktitva aura kRtitva ] muni prakRti ke anukUla bhojana kare tathA cabA-cabA kara khAve zaMkA- muniyoM ko bhojana lene meM apane svAsthya kI anukUlatA dhyAna meM rakhanI cAhiye yA nahIM arthAt ve jAnate hue bhI aisA AhAra grahaNa kara lete haiM kyA jo unake svAsthya ko hAnikAraka ho ? , samAdhAna - jo bhojana svAsthya ko hAnikara hai, vaha aniSTa hai| samaya ke pA~ca bhedoM (sapAta, mAdaka, bahucAta, aniSTa, anupasevya ) meM se aniSTa bho abhakSya kA eka bheda hai| ataH muniyoM va gRhastha donoM ko hI svAsthya ke liye hAnikara aniSTa AhAra kA tyAga kara denA caahie| ratnakaraNDa zrAvakAcAra zloka 86 meM kahA bhI hai [ 793 "yaniSTaM tadvatayet / " saMskRta TIkA- 'padaniSTaM' udarazUlAdi hetutayA prakRtisAtmyakaM yantrabhavati 'tadvatayet' vrataM nivRtti kuryAt tyajedityarthaH / jo AhAra udarazUla Adi kA kAraNa hone se prakRti ke anukUla nahIM hai vaha aniSTa AhAra hai, usako tyAga denA cAhiye / zaMkA- muniyoM ko bhojana dA~toM se cabA-cabA kara khAne meM koI doSa to nahIM hai ? yA unako nigalakara hI bhojana karanA cAhiye, aisA niyama hai kyA ? samAdhAna-muniyoM ko bhojana dA~toM se cabAkara hI karanA cAhiye, kyoMki dAMtoM dvArA cabAkara kiye hue bhojana kA pAcana ThIka hotA hai / jo bhojana binA cabAye nigala liyA jAtA hai usakA pAcana ThIka prakAra se nahIM hotA hai aura vaha svAsthya ko hAnikara hotA hai / bhojana ko cabAte samaya jo rasakA ( svAda kA ) jJAna hotA hai usameM unako ruci yA praruci nahIM honI cAhiye, kyoMki indriyajaya mUlaguNa hai / svAsthya ko anukUlatA yA pratikUlatA kA dhyAna avazya rahanA cAhiye tathA aisA bhojana karanA cAhiye jo saMyama va tapa meM sahAyaka ho, bAdhaka na ho| kahA bhI hai chayAlIsa doSa binA sukula, zrAvakata leM tapa bar3hAvana heta nahiM tana, poSate ghara azana ko / taji rasana ko // - jai. ga. 23-1-70/ VII / ra. lA. jaina, meraTha kyA muni yA anya jana 8-10 ghanTe taka nidrA le sakate haiM ? zaMkA- mumi nidrA kA kAla jo Apane batAyA, kyA isI taraha Agama meM minaTa sekaNDoM meM AtA hai ? loga to 8-10 ghaNTe taka jAgRta yA supta najara Ate haiN| phira ApakA kathana kisa prakAra samajhanA cAhie ? samAdhAna - maiMne minaTa sekaNDa meM jo suptAvasthA kA kAla likhA hai vaha eka ROUGH IDEA hai | Agama meM minaTa sekaNDa zrAdi meM samaya nahIM diyA gayA hai / antarmuhUrta ko 48 minaTa aura ucchavAsa ko sekaNDa mAnakara alpabahutva ko dRSTi meM rakhate hue gaNanAe~ kI gaI thii| ghavala 10 15 pR0 61 62 va 68 ke kathanAnusAra koI bhI jIva nidrAoM meM parivartana hone para bhI eka antarmuhUrta se adhika supta yA jAgRta nahIM raha sakatA, yaha dhruva satya hai, kyoMki suptAvasthA meM darzanAvaraNa kA 5 prakRtirUpa udayasthAna hai aura jAgRta avasthA meM
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ 794 ] [ paM. ratanacanda jaina mukhtAra / cAraprakRtika udayasthAna hotA hai| donoM ke avasthita udaya kA kAla antarmuhUrta se adhika nahIM hai| eka antarmuhUrta ke bAda 4 prakRtika sthAna se bhujagAra hokara pAMcaprakRtika udayasthAna ho jAyagA / punaH eka antarmuhUtaM pazcAt 5 ke bajAya alpatara hokara 4 kA udaya ho jAyagA / supta va jAgRta avasthA kA jaghanya kAla 1 samaya hai / eka samaya ke lie jAgRta yA supta avasthA huI tathA phira supta yA jAgRta ho gayA / vaha eka samaya kI avasthA chadmastha ke pakar3a meM nahIM AtI, ataH yaha pratIta hotA hai ki amuka jIva yA 10 ghaNTe taka jAgRta yA supta rahatA hai| [ ataH ] nidrAsambandhI ApakI zaMkA ThIka hai / - patrAcAra 20-7-78/ / javAharalAla bhINDara kAyotsarga kAla kI gaNita zaMkA- eka kAyotsarga kA kAla kitane minaTa kA hai ? saMdhyAsambandhI pratikramaNa meM 108 ucchvAsa mAtra, prabhAta sambandhI pratikramaNa 54 ucchvAsa mAtra, bahuri anya kAyotsarga sattAIsa ucchvAsa mAtra kahA hai unakA vartamAna meM kitane minaTa yA sekaNDa kAla hai ? ** samAdhAna kAyotsarga kA kAla nizcita nahIM hai| bhinna-bhinna samayoM ke kAyotsarga kA kAla bhinna 2 hai jaisA ki svayaM zaMkAkAra ne likhA hai eka ucchvAsa kA kAla u minaTa hai| ataH 108 ucchvAsa mAtra kAyotsarga kA kAla hurDe X 11 = 1 minaTa 22 sekaNDa, 54 ucchvAsa mAtra kAyotsarga kA kAla 41 sekaNDa aura 27 ucchvAsa mAtra kAyotsarga kA kAla 203 sekaNDa hai| svAdhyAya ke samaya bAraha kAyotsarga kA kAla cAra minaTa chaha sekaNDa, vandanA ke samaya kAyotsarga kAla do minaTa tIna sekaNDa, isI prakAra pratikramaNoM ke kAyotsarga kA kAla gaNita dvArA nikAla lenA cAhie / - jai. saM. 13-12-56 / VII / sau. pa. kA DabakA parokSavinaya prAbhyantara tapa hai zaMkA- parokSa vinaya kA kyA svarUpa hai ? samAdhAna - prAcAryAdi ke parokSa hone para bhI unake prati aMjali dhAraNa karanA, unake guNoM kA saMkIrtana va anusmaraNa aura mana, vacana, kAya se unakI AjJA kA pAlana karanA 'parokSa upacAravinaya' hai| - je. ga. 21-5-64 / 1X / surezacanda bAhyatapa niyamarUpa hote haiM zaMkA--muniyoM ke chaha bAhya tapa yamarUpa hote haiM yA niyamarUpa ? samAdhAna-muniyoM ke chaha bAhyatapa niyatakAla ke liye hote haiM arthAt kAla kI maryAdA liye hue hote haiM | jaise upavAsa tapa ekadina dodina Adi utkRSTa chahamAha kI maryAdArUpa hotA hai / ata: chaha bAhya tapa niyamarUpa arthAt maryAditakAla ke liye hote haiM yamarUpa nahIM, kintu sallekhanA isake liye apavAda hai| - jai. ga. 29-7-65/XI / kailAzacandra
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] zrAhAra-vihAra ke samaya saptamaguNasthAna sambhava zaMkA- chaThe guNasthAnavartI saMyamI ke IryAsamiti pUrvaka calate hue dRSTi yugapramANa sAmane ke mArga para rahatI hai / taba upayoga bhI jIvarakSA tathA mArga dekhane meM rahatA hai / jaba AhAra grahaNa karate haiM taba upayoga bhI eSaNa samitirUpa rahatA hai| aisI sthiti meM sAtavA~ guNasthAna kaise saMbhava hai ? sAtavAMguNasthAna ho jAne para upayoga anyatra calA jAne se jo upayogazUnya bAhya kriyA hoMgI kyA ve samitirUpa ho sakatI haiM ? sAtaveMguNasthAna meM basAtA kI udIraNA ke abhAva meM AhArasaMjJA nahIM hotI taba AhArasaMjJArUpa kAraNa ke abhAva meM AhAra grahaNarUpa kArya kaise hogA ? [ 795 samAdhAna- - chaThe aura sAtaveMguNasthAna kA kAla bahuta alpa hai / dhavala pustaka 6 pR0 335 se 342 taka jo kAla sambandhI 67 padoM kA alpabahutva diyA gayA hai usameM 31 nambara para 'kSudrabhava' par3A huA jo ucchvAsa ke aThArahaveM bhAgapramANa athavA pauna sekeMDa ke aThArahaveM bhAgapramANa hai / isase Age 46 nambara para 'darzanamohanIya kA upazAntakAla' hai aura 55 nambara para 'antarmuhUrta' hai / alpabahutva ke anusAra dvitIyopazama samyagdarzanakA kAla lagabhaga pA~ca sekeMDa nAtA hai / pR0 292 para kahA hai ki 'dvitIyopazamasamyagdRSTi hokara sahasroM bAra apramatta se pramatta aura pramatta se apramattaguNasthAna meM jAkara, kaSAyoM ke upazamAne ke liye adhaH pravRttakaraNa pariNAmoM se pariNamatA hai / ' chaTheguNasthAna se sAtaveMguNasthAna kA kAla zrAdhA hotA hai ( dhavala pu0 3 pR0 90 ) / isaprakAra sAtaveMguNasthAna kA kAla eka saikeMDa ke hajAraveMbhAga se bhI kama hotA hai / hAtha meM rakhe hue grAsa ko dekha lene ke pazcAt jisa samaya muni usa grAsa ko mukha meM rakhakara cabAtA hai usa samaya sAtavA~ guNasthAna ho jAne meM koI bAdhA nahIM, kyoMki usa samaya na to eSaNAsamiti ke liye koI kArya hai aura na prahAra saMjJA hai, kyoMki inakA kArya to usase pUrva samApta ho cukA thaa| mukha meM rakhe hue grAsa ko cabAte samaya prahAra grahaNa kI kriyA nahIM ho rahI hai jisake liye AhAra saMjJA kI AvazyakatA ho / isIprakAra cAra hAthapramANa pRthivI ko dekha lene ke pazcAt gamana karate hue sAdhu ke apanA paira Age rakhate samaya sAtavA~guNasthAna hone meM koI bAdhA nahIM hai, kyoMki usasamaya IryAsamiti ke liye koI kArya nahIM hai / yadi kriyA ke samaya sAtavaguNasthAna svIkAra na kiyA jAve to parihArazuddhisaMyata ke bhI zrapramattasaMyatasAtaveMguNasthAna ke abhAva kA prasaMga A jAne para Agama se virodha A jAyagA / dhavala pu0 1 pR0 375 sUtra 126 meM kahA hai 'parihArazuddhisaMyata pramatta aura apramatta ina do guNasthAnoM meM hotA hai|' isakI TIkA meM zrI vIrasena svAmI ne AThaveM prAdi guNasthAnoM kA niSedha karate hue kahA hai- " gamanAgamana Adi kriyAoM meM pravRtti karanevAlA hI parihAra kara sakatA hai, pravRtti nahIM karane vAlA nahIM / isaliye Upara ke AThaveM prAdi guNasthAnoM meM parihAra zuddhi-saMyama nahIM bana sakatA / yadyapi AThaveM Adi guNasthAnoM meM parihAraRddhi pAI jAtI hai, parantu vahA~ para parihAra karanerUpa usakA kArya nahIM pAyA jAtA hai, isaliye AThaveMAdi guNasthAnoM meM parihArazuddhisaMyama kA abhAva kahA gayA hai|" yadi yaha svIkAra kara liyA jAve ki AhAra va bihAra ke samaya sAtavA~guNasthAna nahIM hotA to AhAra va vihAra karate hue muni ke pramattasaMyata chaThe guNasthAna kA kAla samApta ho jAne para pAMcaveM yA cauthe guraNasthAna meM praveza karanA anivArya ho jaaygaa| aisA hone se vaha muni hI nahIM rhegaa| ataH AhAra va bihAra ke samaya bhI apramattasaMyata- sAtavaguNasthAna ho sakatA hai yaha Agama tathA yukti se siddha hai / - jai. ga. 27-6-63 / IX / mo. lA. seThI
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ 796 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / cauthe se sAtaveM guNasthAna taka pravRtti tathA nivRtti donoM haiM zaMkA-kyA cauthe se sAtaveM guNasthAna taka ke jIvoM kA mukti daravAjA banda hai ? kyA ina guNasthAnoM meM mAtra pravRtti hI hai ? kyA nivRtti nahIM hai ? samAdhAna-chaThe aura sAtaveM guNasthAnavartI jIva mahAvirati hote haiN| ve hiMsA, jhUTha, corI parigraha paura abrahma ina 5 pApoM se nivRtta hote haiM, kyoMki vrata kA lakSaNa hI paMca pApoM se nivRttirUpa hai, jaisA ki mokSazAstra meM kahA bhI hai "hiMsA'nRtasteyAbrahmaparigrahebhyovirativratam // 1 // " hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha se buddhipUrvaka nivRtta honA-virakta honA vrata hai| isa prakAra chaThe aura sAtaveM guNasthAnoM meM nivRtti hai| pAMcaveM saMyamAsaMyamaguNasthAna meM hiMsA Adi pA~ca pApoM se ekadeza nivRtti hai / ___ "dezasarvato'NumahatI // 2 // aNuvrato'gArI // 20 // hiMsA Adi pApoM se ekadeza virakta arthAt nivRtta honA aNuvrata hai aura hiMsA Adi pApoM se sarvataH virakta honA mahAvrata hai / aNuvrata pAlanevAlA agArI arthAt paMcama guNasthAnavartI zrAvaka hai| paMca pApoM se buddhipUrvaka nivRtta hone ke kAraNa hI pAMcaveM, chaThe, sAtaveMguNasthAnoM meM pratisamaya guNazreNI nirjarA hotI rahatI hai| caturthaguNasthAnavartI asaMyata samyagdRSTi jIva paMca pApoM se tathA paMcendriyoM ke viSayoM se buddhipUrvaka ekadeza bhI nivRtta nahIM hai ataH usake pratisamaya guNazreNI nirjarA nahIM hotI hai mAtra samyaktva prApti ke samaya athavA anantAnabaMdhIkaSAya ko visaMyojanA ke samaya tathA darzanamohanIyakarma kI kSapaNA ke samaya guNazreNInirjarA hotI hai| vaha yathA sambhava samyaktva ke 25 doSoM se nivRtta hai| cauthA, pA~cavA~, chaThA, sAtavAM Adi guNasthAna paramparA mokSa ke kAraNa haiM / sAkSAt kAraNa to caudahaveM guNasthAna ke antima samaya kA ratnatraya hai| -naM. ga. 8-1-76/VI/ro. lA. mittala maraNa ke bheda zaMkA-Apane likhA ki isa ( AcArya zrI zAntisAgara ) taraha kA samAdhimaraNa samyagdRSTi ke hI hotA hai| kRpayA likheM ki dravyaliMgI ke maraNa se isa maraNa meM kyA vizeSatA hai jisase hama samyaktva aura mithyAtva ko pahacAna kara sakeM? samAdhAna-dravyaliMgI aneka prakAra ke hote haiM / zaMkAkAra kA abhiprAya zAyada mithyAdRSTi dravyaliMgI se hai| mithyADaSTi ke samAdhi hotI hI nahIM ataH mithyAdRSTi ke samyagdarzana, samyagjJAna va samyakcAritra kA abhAva hone se bAlabAlamaraNa hotA hai, kintu zrI taponidhi AcArya zAntisAgara mahArAja kA to paNDitamaraNa hamA hai| kahA bhI hai
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva / [ 797 paNDitaM paMDitAvistha paMDitaM bAlapaNDitam / caturtha maraNaM bAlaM bAlabAlaM ca paMcamam // 2 // TokA-sutave sammate vA jANe caraNe ya paMDidaM jamhA / paMDida maNNaM bhaNidaM cavumvihaM tasvihi je|| evaMvidha catuvidhapaNDitAnAM madhye atizayitaM pAMDityaM yasya jJAnadarzanacAritratapasusa paMDita paMDinaHsampUrNa kSAyikajJAnAdirityarthaH / tato'nyaH paMDitaH pramattasaMyatAviH / paMDAha ratnatrayapariNatA buddhiH saMjAtA asyeti paNDitaH / ataeva saMyatA. saMyato bAlapaNDita ityucyate / kutazcit asUkSmAdasaMyamAdanivRttitvAdvAlastato'nyatra ratnatraye pariNatabuddhitvAcca paMDitaH, bAlazcAsau paMDitazca baalpnndditH| yatazca sarvatrAsaMyato'saMyatasamyagdRSTistato yathokta pANDityaviyuktatvAdabAla ityucyate / darzanajJAnadvaye satyapi sarvathA cAritrarahitvAta ataeva mithyAdRSTirbAlabAla ityucyate / samyaktvasyApyabhAvena prApta bAlyAtizayatvAt / bhAvArya-jJAnadarzanacAritra aura tapa meM jisake atizaya pANDitya hai vaha 'paNDitapaNDita' maraNa hai arthAt sampUrNa kSAyikajJAnAdi vAle ke ( kevlii)| pramattasaMyatAdi muniyoM kA 'paNDita' maraNa hai| sUkSma asaMyama kA aMga hone se saMyatAsaMyata kA 'bAlapaNDita' maraNa hai| sarvathA saMyama kA abhAva hone se asaMyatasamyagdRSTi ke 'bAla' maraNa hai| samyaktva kA bhI abhAva hone se mithyAiSTi ke pratizaya bAla arthAt 'bAlabAla' maraNa hai / ( mUlArAdhanA ) -jaM. saM. 31-1-57/VI/ mo. lA. sa., sIkara samAdhimaraNa kA kAla 12 varSa kabase mAnA jAya ? zaMkA-samAdhimaraNa kA utkRSTakAla bArahavarSa batalAyA hai usakA kyA abhiprAya hai ? Ayu kA to patA nahIM ki kitanI zeSa hai aura bAraha varSa kI sallekhanA lene para to bAraha varSa pUrNa hone para zarIra chor3anA hI hogaa| samAdhAna-bAhya lakSaNoM ke dvArA Ayu kA jJAna ho sakatA hai / nimitta jJAniyoM ke dvArA bhI zeSa Ayu kA jJAna ho sakatA hai| jinako isaprakAra jJAna ho gayA unhIM ke liye bhaktapratyAkhyAna kA utkRSTakAla bAraha varSa kahA gayA hai| bhaktapratyAkhyAna kA jaghanyakAla antamuhUrta hai| madhyamakAla ke aneka bheda haiN| prataH jinakI Ayu bAraha varSa kI zeSa raha gaI hai ve hI bAraha varSa kA bhaktapratyAkhyAnavrata le sakate haiN| -jai. ga. 3-6-71/VI/ra. lA.pona, meraTha sanyAsa kaba dhAraNa kiyA jAya ? zaMkA-jo gata varSa koTA ajamera meM brahmacArI avasthA meM maraNa se kucha ghaNTe pUrva muni bane vaha kahA~ taka ThIka hai| bhagavatI ArAdhanAsAra meM to sallekhanA 12 varSa pUrva meM prArambha hotI hai| samAdhAna-gRhastha ke liye maraNa ke samaya sallekhanAvrata bhI atyanta Avazyaka hai| arthAt maraNa samaya saMyama dhAraNa karanA cAhiye / "gRhasthasya paJcAyuvatAni sasazIlAni guNavrata zikSAvatabhAMjIti dvAdazadIkSAbhedAH samyaktvapUrvakAH sallekhanAntazca / " ( zlokavArtika 21 ) gRhastha ke ahiMsAdi pAMca aNuvrata aura guNavrata va zikSAvrata ke bheda se sAta zIlavrata ye bAraha vrata haiN| ina bAraha vatoM ke pUrva meM samyaktva hai aura anta meM sallekhanA hai|
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ 798 ] 'kadA sallekhanA kartavyetyAha / ' ( zlokavatika ) artha - sallekhanA kaba karanI cAhiye / 'mAraNAntika sallekhanAM joSitA // 7 // 22 // ' ( mokSazAstra ) / mAraNAntika sallekhanA prIti pUrvaka sevana karanI cAhiye / - isI bAta ko amRtacandrAcArya ne puruSArthasiddhyupAya meM kahA haimaraNAnte'vazyamahaM vidhinA sallekhanAM kariSyAmi / iti bhAvanApariNato'nAgatamapi pAlayedidaM zIlam / / 176 // [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! artha- maiM maraNakAlameM avazya hI zAstrokta vidhise samAdhimaraNa karUMgA / maraNakAla Ane se pUrva isa prakAra kI bhAvanA ke dvArA yaha zIlavrata pAlanA cAhie / isase spaSTa ho jAtA hai ki sallekhanA kI bhAvanA to maraNa se pUrva niraMtara rahatI hai, kintu sanyAsa maraNa samaya hI dhAraNa kiyA jAtA hai| chahaDhAlA meM bhI kahA gayA hai ( saMyama "maraNa samaya ghara saMnyAsa tasu doSa nazAve / " ataH zrAvaka maraNasamaya rAga-dveSa ke tyAga ke liye samasta parigraha kA tyAgakara nagna sAdhu ho sakatA hai| isameM kucha bAdhA nahIM hai| zrI amitagati AcArya ne zrAvakAcAra meM kahA hai jJAkhA maraNAgamanaM tatvamatidu nivAramati gahanam / pRSTvA bA~dhavavargaM karoti sallekhanAM dhIraH // 6 // 98 // ArAdhanAM bhagavatIM hRdaye nidhatte sajJAnadarzanacaritratapomayoM yaH / nighuM takarmamalapaMkamasau mahAtmA zarmodakaM zivasarovarameti haMsaH // 6 // 99 // durnivAra aura pratigahana arthAt bhayAnaka aisA jo maraNakA prAgamama tAhi jAna kari nizcaya rUpamati vAlA dhIra puruSa bAMdhava ke samUha ko pUchakara moha chur3Aya ke Agama pramANa sallekhanA vidhi ko zrAvaka mAMDe hai / jo samyagdarzana - jJAna - cAritra - tapamayI bhagavatI ArAdhanA ko hRdaya meM dhAre hai so yaha haMsarUpI mahAtmA mokSasarovara ko prApta hoya hai / kaisA hai mokSasarovara jA viSa karmamalarUpa kIca kA nAza bhayA hai aura sukharUpa jala jA viSaM hai / jina manuSyoM ke aMDakoSa yA liMga vikArI haiM ve samAdhimaraNa ke yogya nahIM hote haiM prarthAt loka meM duguJchA ke bhaya se nigrantha nahIM hote, kopIna grahaNa karake sAdhupada kI bhAvanA karane ke yogya hote haiM / - pravacanasAra cAritrAdhikAra meM zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI haijo rayaNattayaNAso so bhaMgo jiNavarehi NiddiTTho / sesaM bhaMgeNa puNo Na hodi sallehaNAariho // [ mahAvIrajI se prakAzita pravacanasAra pR0 538 ] TIkA- na bhavati sallekhanAhai: loka dugucchAbhayena nirgrantharUpayogyo na bhavati / kaupInagrahaNena tu bhAvanAbhavatItyabhiprAyaH / [ gAthA 224 kI TIkA ] isakA abhiprAya Upara likhA jA cukA hai / - jai. ga. 25-2-69 / VIII / zAstra sabhA revAr3I
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva ra kRtitva ] danta maMjana na karane para bhI muni ke dA~toM meM jIvotpatti nahIM hotI zaMkA- muniyoM kA eka mUlaguNa daMtamaMjana na karanA hai| jaba ve dAMtoM se cabAkara khAte haiM to binA maMjana Adi kiye dAMta sApha to raha nahIM sakate, taba usameM jIvotpatti ho jAvegI / phira daMtamaMjana na karanA kaise ThIka ho sakatA hai ? samAdhAna - bhojana ke pazcAt kuraloM ke dvArA dAMtoM va mukha kI zuddhi ho jAtI | anna Adi eka karaNa bhI nahIM rahatA hai| muni sAtvika zuddha Unodara bhojana karate haiM ataH unake dA~toM meM koI roga utpanna nahIM hotA jisase ki jIvotpatti kI sambhAvanA ho / zarIra-saMskAra ke kAraNa dA~toM ko camakAne ke liye maMjana kiyA jAtA hai / muniyoM ke liye zarIra-saMskAra varjita hai, jaisA ki tasvArthasUtra adhyAya 7 sUtra 7 meM 'svazarIra-saMskAratyAgaH ' ke dvArA kahA gayA hai / bhAja se 50-60 varSa pUrva adhikatara manuSya daMtamaMjana nahIM karate the, kyoMki bhojana sAtvika thA aura mAtra do bAra ghara para hI alpa bhojana karate the / unake dA~toM meM kabhI jIvotpatti nahIM hotI thI ora na mukha se durgaMdha zrAtI thii| aba bhI jo isa niyama kA pAlana karate haiM unako daMtamaMjana kI AvazyakatA nahIM hotI hai / -- jai. ga. 10-12-70/ VI / Ta. lA. jaina, meraTha kezaloMca meM rAkha kA upayoga [ 76 zaMkA - muni kezaloMca karate samaya rAkhar3a lagAte haiM / isameM uddiSTa doSa ( muni ke liye rAkhar3a taiyAra karane kA doSa ) lagatA hai yA nahIM ? nahIM lagatA to kyoM ? - audde zika doSa AhAra saMbaMdhI hotA hai| zrI kundakundAcArya ne mUlAcAra meM kahA haidevadauring kiviTTha cAvi jaM tu uddisiyaM / kadamaNasamudde saM cadubvihaM vA samAseNa || 6 | 6 || ( mUlAcAra ) samAdhAna - artha-devatAoM ke liye, pAkhaMDI sAdhunoM ke liye, dInajanoM ke liye jo AhAra taiyAra kiyA jAtA hai use addezikaAhAra kahate haiN| usake cAra bheda haiM / sAmAnyAMzca janA kAMzcittathA pASaMDino'khilAn / zramaNAMzca parivrAjakAdInigraMtha uddizya yatkRtaM cAnnamaudda zikaM tatsavaM sayatAnu // catuvidhaM / munibhistyAjyaM pUrva sAvadyadarzanAt // sAmAnya manuSyoM ke uddezya se, pAkhaMDiyoM ke uddezya se, parivrAjaka Adi zramaNoM ke uddezya kara aura nigraMtha saMyatoM ke uddezya kara jo annarUpa AhAra banAyA jAtA hai cAraprakAra kA auddezikadoSa hai / muniyoM ko yaha saba chor3ane yogya hai, kyoMki inameM sAvadya dekhA jAtA hai / kezaloMca karate samaya hAtha kI sacikkaNatA ko dUra karane ke lie rAkha kA prayoga kiyA jAtA hai / yaha rAkha prAyaH jaMgala Adi meM upalabdha hotI hai / yadi zrAvaka bhI de deve to bhI uddezika doSa nahIM lagatA hai, kyoMki rAkhar3a anna nahIM hai / - jai. ga. 21-8-69 / VII / bra. hIrAlAla
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 800 ] [0 ratanacanda jaina mustAra / vrata bhaMga kadApi upAdeya nahIM hai zaMkA-ratnakaraNDa zrAvakAcAra pra0 395 ke prasaMga se koI niyamAdi kA bhaga samAdhimaraNa ke avasara meM yA anya prakAra Akasmika mRtyu kI sambhAvanA Adi ke kisI avasara meM apavAdasvarUpa jIvana rakSA ke liye aura anya kisI kAraNa se karanA aura poche prAyazcitta lenA aisA kinhIM bhI paristhitiyoM meM upAdeya hai yA nahIM? yadi hai to kisa prakAra? samAdhAna-vrata kA maMga karanA kisI bhI avasthA meM upAdeya nahIM hai| apavAda kA koI niyama nahIM hotA hai| samAdhimaraNa ke samaya niryApakAcArya jo kucha bhI ucita samajhate haiM vaha kSapaka ke pariNAmoM ko sudhArane ke liye paristhiti anusAra karate haiM / jIvana-rakSA ke liye vrata bhaMga karanA to mahAn pApa hai| samAdhimaraNa kI vizeSa jAnakArI ke liye bhagavatI ArAdhanAsAra kA adhyayana karanA caahiye| -jaM. ga. 10-8-72/IX/ ra. lA. jaina, meraTha mahAvrata 'pramAda' nahIM hai, kintu kaSAyoM kI nivRttirUpa hai zaMkA-sonagar3ha se prakAzita dravyasaMgraha pR. 38 para pramattasaMyata kI vyAkhyA karate hue ahiMsAdi zubhopayogarUpa mahAvratoM ko pramAda kahA hai| kyA yaha ThIka hai? samAdhAna -gommaTasAra jIvakAMDa meM pramattasaMyata kA kathana karate hue pramAda ke nimna 15 bheda batalAye haiM vikahA tahA kasAyA iMdiyaNiddA taheva paNayo ya / cadu cadu paNamegegaM hoMti pamAdA hu paNNarasa // 34 // artha-cAra vikathA (strI kathA, bhaktakathA, rASTrakathA, avanipAla kathA ) cArakaSAya (krodha, mAna, mAyA, lobha ), pAMca indriya ( sparzana, rasanA, ghrANa, cakSu, zrotra ) eka nidrA aura eka sneha isaprakAra 4+4+ 5+1+ 1 kula milAkara pramAda ke 15 bheda haiM / athavA vikathA ke bheda 25 ( rAjakathA, bhojanakathA, strIkathA, corakathA, dhanakathA, bairakathA, parakhaNDanakathA, dezakathA, kapaTakathA, guNabandhakathA, devIkathA, niSThurakathA, zUnyakathA, kandarpakathA, anucitakathA, bhaMDakathA, mUrkhakathA, AtmaprazaMsAkathA, parivAdakathA, glAnikathA, parapIr3AkathA, kalahakathA, parigrahakathA, sAdhAraNakathA, saMgItakathA), kaSAya 25 ( anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha, apratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA, lobha, pratyAkhyAnAvaraNakrodha mAna, mAyA, lobha, saMjvalanakrodha, mAna, mAyA, lobha ye 16 kaSAya, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, napusaMkaveda, puruSaveda ye navanokaSAya kula 25 kaSAya ), pA~caindriya aura mana ye chaha, nidrA 5 (pracalA, nidrA, pracalA-pracalA, nidrA-nidrA, styAnagRddhi ), praNaya 2 ( moha, sneha ) isaprakAra 254254 6x 542 ko paraspara guNA karane se 37500 pramAda ke bheda haiN| zrI vIrasenAcArya ne pramAda kA lakSaNa nimna prakAra kiyA hai"ko pamAdo NAma ? cadusaMjalaNaNavaNokasAyANaM tivvovo|" ( dhavala pu07 pR0 11) cArasaMjvalanakaSAya aura navanokaSAya, ina teraha ke tIvra udaya kA nAma pramAda hai| pramAda ke isa lakSaNa se yaha siddha ho jAtA hai ki mahAvrata pramAda nahIM hai, kyoMki vaha kaSAya ke tIvra udayarUpa nahIM hai, kintu kaSAya ko nivRttirUpa hai| isIliye pramAda ke 15 bhedoM athavA 37500 uttara bhedoM meM mahAvrata kA ullekha nahIM kiyA gayA hai /
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [801 pramAda baMdha kA kAraNa hai| jaisA tattvArthasUtra meM kahA bhI hai"mithyAvarzanAviratipramAvakaSAyayogA bandhahetavaH // 1 // " mahAvrata mokSa ke kAraNa haiN| jaisA ki zrI zubhacandrAcArya ne jJAnArNava meM kahA hai mahattvahetoguNibhiH zritAni mahAnti matvA tridazaitAni / mahAsukhajJAnanibandhanAni mahAvatAnIti satAM matAni / artha-prathama to ye mahAvrata mahattA ke kAraNa haiM, isakAraNa guNI puruSoM ne Azraya kiyA hai arthAt dhAraNa karate haiN| dUsare ye svayaM mahAn haiM isa kAraNa devatAoM ne bhI inheM namaskAra kiyA hai / tIsare mahAn atIndriya sukha aura jJAna ke kAraNa haiM, isa kAraNa hI satpuruSoM ne inako mahAvrata mAnA hai| AcaritAni mahadbhiryacca mahAntaM prasAdhayantyartham / svayamapi mahAnti yasmAnmahAvratAnItyatastAni // artha-ina pAMca mahAvratoM ko mahApuruSoM ne AcaraNa kiyA hai tathA mahAn padArtha jo mokSa usako sAdhate haiM tathA svayaM bhI bar3e haiM isakAraNa inakA mahAvrata aisA nAma kahA gayA hai| ina pArSavAkyoM se yaha spaSTa ho jAtA hai ki mahAvrata pramAda nahIM hai| jinako digambarAcArya ke vAkyoM para zraddhA nahIM hai ve hI ASaMgrantha viruddha mahAvata ko pramAda likhane va kahane kA sAhasa kara sakate haiN| -je. ga. 13-8-70/1X/............... sabhI karmabhUmija manuSya mahAvrata dhAraNa nahIM kara sakate zaMkA-kyA karmabhUmija sabhI mAnava aNuvrata, mahAvrata dhAraNa karane ke adhikArI haiM ? samAdhAna-AryakhaNDa meM karmabhUmija sabhI manuSya aNuvrata dhAraNa kara sakate haiM, kintu mahAvrata dhAraNa karane ke adhikArI nimna puruSa hI haiN| zAMtastapaH kSamo'kutso varNeSvekatamastriSu / kalyANAGgo naro yogyo liMgasya grahaNe mataH // 51 // kuljaativyodehkRtybuddhidhaadyH| narasya kutsitA vyaGgAstavanyeliGgayogyatA // 52 // (amitagatiyogasAraprAbhUta cAritrAdhikAra ) jo puruSa zAnta hai, tapazcaraNa meM samartha hai, doSarahita hai, tIna varSoM [ brAhmaNa, kSatriya, vaizya ) meM se kisI eka varNa kA dhAraka hai aura kalyANarUpa sundara zarIra ke aMgoM se yukta hai vaha jinaliMga ke grahaNa meM arthAt mahAvrata dhAraNa karane ke yogya mAnA gayA hai| kukula, kujAti, kuvaya, kudeha, kukRtya, kubuddhi aura kukrodhAdika ye manuSya ke jinaliMga grahaNa meM bAdhaka haiN| inase bhinna sukulAdika puruSa jinaliMga grahaNa kI yogyatA ko lie hue haiN| -jeM. ga. 19-11-70/VII/mi. ku. bar3ajAtyA
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 802 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra ! upavAsa tapa evaM cAra bhukti, SaT bhukti, prAdi kA artha zaMkA-muni ke 28 mUlaguNoM meM 'eka bhakta' yaha eka mUlaguNa hai| phira bhI zAstra meM tIrthakarAdi ne cArabhakta tyAga kiyA arthAt eka upavAsa kiyA, SaSThabhakta tyAga kiyA arthAta belA kiyA, aSTabhakta tyAga kiyA arthAt telA kiyA ityAdi ullekha AtA hai arthAt eka dina meM do bhojana samajhakara cAra bhojana tyAga ko eka upavAsa kahA gayA hai| prazna yaha hai ki muniyoM ke liye eka dina meM eka hI bhojana tyAga ho sakatA hai kAraNa vo bhojana meM se eka bhojana to pahale se hI tyAga ho cukA hai, kintu muniyoM ke liye cAra bhojana tyAga ko eka upavAsa kyoM kahA gayA hai ? samAdhAna-karmabhUmijamanuSyoM kA bhojana prAyaH eka dina meM do bAra hotA hai / eka upavAsa meM cArabhUkti kA tyAga hotA hai| dhAraNA ke dina ekamukti kA tyAga, upavAsa ke dina domukti kA tyAga aura pAraNA ke dina ekabhUkti kA tyAga isaprakAra cAramukti tyAga se eka upavAsa hotA hai| chaha mukti tyAga se belA arthAta do upavAsa hote haiN| isameM bhI dhAraNA ke dina ekamukti kA tyAga, prathama upavAsa ke dina domukti kA tyAga, dUsare upavAsa ke dina do mukti kA tyAga, pAraNA ke dina ekamukti kA tyAga / isaprakAra chahamukti ke tyAga se do upavAsa hote haiM / pAThabhukti tyAga se tIna upavAsa hote haiM, ityAdi / ___ gRhastha to ekaupavAsa, doupavAsa, tInaupavAsa Adi kI dhAraNA karate samaya kramazaH cAramukti, chaha mukti, pAThabhukti Adi kA tyAga karatA hai / muni ke inameM se tIna, cAra, pAMcabhukti kA tyAga to muni vrata grahaNa karate samaya hI ho gayA thA aura zeSa eka, do, tIna mukti kA tyAga eka upavAsa, do upavAsa, tIna upavAsa karate samaya ho jAtA hai| isaprakAra muni ke bhI eka upavAsa, do upavAsa, tIna upavAsa meM kramazaH cArabhakti kA tyAga, pAMcabhukti kA tyAga, chaha mukti kA tyAga hotA hai| -. ga. 21-8-69/VII/a. hIrAlAla ugratapa mahAtapa se binA AhAra ke bhI zarIra kA TikAva bana jAtA hai zaMkA-ugratapa, mahAtapa Adi RddhidhArI muni jaba mahInoM taka kA upavAsa karate haiM to kyA ve bAhya upakaraNoM ke dvArA AhAra grahaNa karake apanA zarIra puSTa banAe rakhate haiM ? yadi ve AhAra grahaNa nahIM karate to binA AhAra ke unakA zarIra kisa prakAra puSTa rahatA hai ? samAdhAna-jina koTipUrva AyuvAle manuSyoM ko 8 varSa kI avasthA meM kevalajJAna ho jAtA hai unakA zarIra binA kavalAmAhAra ke vanalI Adi se prANa vAyu ke grahaNa binA 8 varSa kama ekakoTipUrva taka puSTa banA rahatA hai, kyoMki unake AhAravargaNAoM kA svayameva grahaNa hotA rahatA hai jisase unakA zarIra puSTa banA rahatA hai| usIprakAra upatapa, mahAtapa Adi RddhidhArI muniyoM ke bhI AhAravargaNAoM ke grahaNa se zarIra puSTa banA rahatA hai| bAhyanalI Adi ke dvArA prANavAyu pahuMcAne kI AvazyakatA nahIM rahatI aura na hI ve annAdika koI padArtha grahaNa karate haiN| -jaM. ga. 5-1-78/VIII/sAntilAla vItarAga chadmasthoM ke prajJA pariSaha upacAra se hai zaMkA-alpajJAna tathA tIvakaSAya ina donoM kAraNoM se jJAnamava hotA hai aisA Agama meM kahA hai| tInakaSAyodaya ko kAraNa kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki kaSAya ke sarvathA abhAva meM vItarAgachamastha ke bhI prajJAparISaha kA kathana pAyA jAtA hai|
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [803 samAdhAna-yadyapi kaSAya ke maMdatara udaya va prabhAva meM prajJAparISaha kAryarUpa nahIM hotI hai, kintu jJAnAvaraNakarma ke sadbhAva kI apekSA upacAra se vahA~ para prajJAparISaha kA kathana kiyA hai / a0 9 sUtra 10 va 11 kI sarvArthasiddhi TIkA meM kahA bhI hai-'jisaprakAra sarvArthasiddhi ke deva ke sAtavIMpRthvI kA sAmarthya nirdeza kiyA jAtA hai usIprakAra jJAnAvaraNakarma kI sAmarthya kA nirdeza karane ke liye zakti mAtra kI vivakSA karake parISaha kahI gaI hai / jJAnamada kA prabhAva hone para bhI dravyakarma ke sadbhAva kI apekSA yahA~ parISaha kA upacAra kiyA gayA hai / -jaM. ga. 26-2-70/IX/ro. lA. mittala parISaha jaya ke prabhAva meM mo kadAcit munitva rahatA hai zaMkA-parISaha jaya muni ke 28 mUlaguNoM meM nahIM hai / kahA mI hai-"12 tapa aura 22 parISaha ye sAdhu ke usara guNa haiN|" mUlAcAra evaM mayacakra gA0 336 pR0 168-69; ataH kisI kAla meM muni koI parISaha na bhI jIta sake taba bhI munitva kA nAza hotA hai yA nahIM ? / samAdhAna-munitva kA nAza nahIM hotaa| -palAcAra 4-7-80/ ja. lA. jaina, bhINDara parISaha zaMkA-parISaha bAIsa se jyAdA bhI ho sakatI haiM yA nahIM ? isake adhikArI zrAvaka tathA muni donoM ho sakate haiM yA nahIM ? 'vadha parISaha' meM varNita 'vadha' upasargajaya siddha hotA hai, parISahajaya nahIM / agara ise hI parISaha mAnA jAya to upasarga kise kaheMge? nagnatva jaba mUlaguNoM meM A gayA to phira ise parISaha meM rakhane se kyA phAyadA? AyikA isa parISaha kA jaya kaise karego ? ataH isakI jagaha 'lajjA parISaha' jaisA vyApaka nAma rakha diyA jAtA to kyA Apatti thI? isase paricaryA, vaiyAvRtya sevA Adi meM bhI preraNA miltii| 'yAcanA' ko 'ayAcanA' aura 'arati' ko 'rati' parISaha kahA jAya to kyA hAni hai ? inake lakSaNoM se bhI yahI prakaTa hai| 'satkAra puraskAra' jase do bar3e nAma rakhane kI kyA jarUrata thI, Adara jaisA koI eka hI choTA aura vyApaka nAma rakhA jA sakatA thA aura se bhI isakA grahaNa 'alAbha parISaha' ke vyApaka artha meM maje se ho sakatA hai, phira ise alaga se dene meM kyA prayojana hai ? isa viSaya meM eka bAta aura hai, lakSaNa se isakA nAma 'asatkAra-puraskAra' prakaTa hotA hai| kyA 'prajJA' aura 'bajJAna' parISaha donoM meM se kisI eka se kAma nahIM cala sakatA thA? AyikAdi ke liye 'strI parISaha' kyA 'puruSa parISaha' ke nAma se hogI ? brahmacaryavata kI taraha isakA 'kAma parISaha' yA 'ratiparISaha' jaisA koI vyApaka nAma kyoM na rakhA ? 'arati parISaha' ke vyApaka artha meM bhI yaha parISaha gamita ho sakatI thii| zIta ( sardI) uSNa (garmI) kI taraha varSAparISaha kyoM na rakhI? isa viSaya meM aura bhI aneka bAta kahI jA sakatI haiM para kathanavRddhi se chor3I jAtI haiN| jitanI ApattiyAM uThAI gaI haiM unheM pramANapUrvaka spaSTatayA nirasana kreNge| samAdhAna-parISaha bAIsa hotI haiM vizeSa ke lie zrI rA. vA0 9 / 9 para antima do tIna vArtika va TIkA dekhanI caahie| upasarga bhI vadha meM gabhita hai athavA bAisoM parISaha upasarga haiN| athavA upasarga pUrva vaira ke kAraNa hotA hai aura vadhaparISaha dharma dveSa athavA ghRNA ke kAraNa hotA hai / nAgnyaparIvaha jaya-jAtarUpadhAraNaM nAranyaM (ta. rA.vA.) arthAta nivikAra jAtarUpa kA dhAraNa karanA mokSa kA kAraNa hai| ( TIkA ) samasta parigraha kA tyAga karane para bhI mana meM vikAra utpanna na hone denA isako
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ 804 ] / paM0 ratanacanda jaina muntaar| nAgnyaparISahajaya kahate haiN| jisako mana meM vikAra utpanna hone kI sambhAvanA hai yA bhaya hai vaha parigraha na hote hue bhI picchI prAdi se apane aGga ko Dhakane kI ceSTA karegA jisase vikAra yadi pA jAve to prakaTa na ho| usake bAlakavata nirvikAra 'yathAjAta rUpa' nahIM hotA hai| vaha nAgnyaparISaha ko bhI nahIM jIta sakatA hai| isa parISaha kA nAma 'lajjA parISaha' nahIM ho sakatA kyoMki vikAra va lajjA meM antara hai / yAcanAparISahajaya-saMketAdi karane para AhArAdi kI prApti ho sakane para bhI jo AhArAdi ke lie saMketa nahIM karate, bhale hI upavAsAdi ke kAraNa kSudhA satA rahI ho| isaprakAra yAcanA kA avasara pAne para bhI jo yAcanA nahIM karate arthAt jinake mana meM yAcanA kA bhAva bhI nahIM AtA, unake yAcanAparISaha jaya hotA hai| isako ayAcanAparISahajaya nahIM kaha skte| aratiparISahajaya-saMyama kI rakSA karane ke lie upavAsa, vihArAdi karane par3ate haiM jinase kheda utpanna hotA hai| kheda utpanna hone para bhI athavA anya kAraNoM ke upasthita hone para bhI jo saMyama meM parati nahIM karate unake 'aratiparISahajaya' hotI hai / saMyama meM arati kA bhAva na AnA isako ratiparISahajaya kaise kaha sakate haiM ? satkArapuraskAraparISahajaya-satkAra va puraskAra ke avasara prApta hone para satkAra puraskAra ke na hone para bhI mana meM vikAra kA na pAnA satkArapuraskAraparISahajaya hai| yadi isa parISahajaya kA yaha artha kiyA jAtA ki anAdara aura nindA hone para bhI mana meM vikAra na Ave to isa paroSaha kA nAma 'asatkAra-pUraskAra' ho sakatA thaa| prajJA aura ajJAna-ina donoM parISahoM kA kisI eka parISaha se kAma nahIM cala sakatA hai| 'jJAna kA mada' aura 'ajJAna kA kheda' ina donoM meM antara hai| ataH ina donoM ko eka nAma se kahanA kaThina hai| pramatta mAdika saMyatoM ke kaSAya aura doSoM ke kSINa na hone se saba parISaha sambhava haiM / (sa0 si0 9 / 12) AryikA ke pramattAdi guNasthAna sambhava nahIM hai| ataH unakI parISaha kA yahAM para kathana nahIM hai| [ ukta samAdhAna apanI tucchabuddhi ke AdhAra para kiyA hai| yadi kahIM para bhUla raha gaI ho yA koI vizeSa bAta raha gaI ho to jJAnIjana likhane kI kRpA kreN| -ja.saM. 12-1-56/VI/ ra. lA. jaina, kekar3I gupti zaMkA-saMvararUpI guti kaunase guNasthAnaka se hotI hai ? yA kisa guNasthAna meM hotI hai ? samAdhAna-muni ke teraha prakAra kA cAritra kahA hai-pA~ca mahAvrata, pAMcasamiti aura tInagupti / gupti saMvararUpa hai| ( mo. zA0 a0 9/sU0 2) ata: chaThe guNasthAna se saMvararUpI gupti hotI hai| sAmparAyika Asrava dasaveM guNasthAna taka hotA hai gyArahaveM guNasthAna se sAmparAyikaAsrava kA saMvara ho jAtA hai, kintu IrSyApathaAsrava hone lagatA hai jo terahaveMguNasthAna taka hotA hai| caudahaveM meM pUrNa saMvara ho jAtA hai, kyoMki vahA~ para yoga kA sarvathA abhAva hai ataH pUrNa gupti caudahaveMguNasthAna meM hotI hai| -jaM. saM. 10-1-57/VI/ di. ja. sa. etmAdapura satyavacana, bhASAsamiti evaM vacanagupti meM antara zaMkA-satyamahAvrata, bhASAsamiti, vacanagupti ina tInoM meM kyA antara hai ?
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 805 samAdhAna - satyamahAvrata meM asadabhidhAna kA arthAt aprazastavacanoM kA tyAga arthAt nivRtti ho gaI hai| tathApi satya vacana meM pravRtti dekhI jAtI hai / kahA bhI hai "anRtA'dattAdAnaparityAge satyavacana dattAvAna kriyApratIteH / " ( rAjavArtika 7 / 1 / 13 ) artha -- mahAvrata meM anRtavacana tathA adattAdAna kA parityAga hone para bhI satyavacana tathA dattAdAnakriyA meM pravRtti dekhI jAtI hai / "parimitakAlaviSayo hi sarvayoganigraho guptiH / tatrAsamarthasya kuzaleSu vRtti samitiH / " rA. vA. 91559 parimitakAla ke liye sarvayoga kA nigraha karanA gupti hai / gupti pAlana karane meM asamartha hone para AtmakalyANa meM pravRtti karanA samiti hai / "nanu satyavacanaM bhASAsamitAvantagaMbhitaM vartata eva kimarthamatra tadgrahaNam ? sAyuktaM bhavatA, bhASAsamitau pravartamAno yatiH sAdhuSu asAdhuSu ca bhASAvyApAraM vidadhana hitaM mitaJca brUyAta, anyathA asAdhuSu ahitabhASase ca rAgAnarthadaNDadoSo bhavet, tadA tasya kA bhASA samitiH na kApItyarthaH / satyavacane svayaM vizeSaH santaH pravrajyAM prAptAstavabhaktAH vA ye vartante teSu yadvacanaM sAdhu tat satyam, tathA ca jJAnacAritrAdizikSale pracuramapi amitamapi vacanaM vaktavyam / itIdRzo bhASAsamiti satyavacanayovizeSo vartate / " tattvArthavRtti 96 / satyavacana to bhASAsamiti meM garbhita ho jAtA hai ina donoM meM kyA bheda hai ? bhASAsamiti vAlA munisAdhu ra asAdhu donoMprakAra ke puruSoM meM hita aura parimita vacatoM kA prayoga kregaa| yadi vaha asAdhu puruSoM meM ahita aura amita bhASaNa karegA to rAga aura anarthadaNDa doSa ho jAne ke kAraNa bhASAsamiti nahIM banegI / "satya bolane vAlA" sAdhunoM meM aura unake bhaktoM meM satyavacana kA prayoga karegA, kintu jJAna aura cAritra Adi ke zikSaNakAlameM pracura amita vacanoM kA bhI prayoga kara sakatA hai / bhASAmiti vAlA asAdhu puruSoM ( laukikapuruSoM ) meM bhI vacana kA prayoga kara sakatA hai kintu usake vacana mita hI hoMge / satyavacana vAlA ( satya mahAvratadhArI ) sAdhu puruSoM meM hI vacana kA prayoga karegA, kintu usake vacana amita bhI ho sakate haiM / yaha bhASAsamiti aura satyavacana meM antara hai / vacanagupti meM to vacanayoga kA nigraha hai ataH sAdhu yA asAdhu puruSoM se vacana kA prayoga nahIM kara sakatA hai / "samidi mhtv| guruvayAI saMjamo / samaIhi viNA mahatvayAsudhyA viraI / " [ dhavala pu. 14 pR. 12 ] artha-samitiyoM ke sAtha mahAvrata aura aNuvrata saMyama kahalAte haiM aura samitiyoM ke binA mahAvrata aura praNuvrata virati kahalAte haiM / - jai. ga. 25-3-71 / VII / ra. lA jaina munirAja samudravat nistaraMga tathA pradIpavat niSkampa hote haiM zaMkA-uttarapurANa parva 76 zloka 3 meM batAyA ki - 'dharmadaci munirAja samudra ke samAna nistaraMga aura pradIpa ke samAna niSkaMpa the| para na to samudra nissaraMga hai aura na dIpaka niSkampa | aisI hAlata meM isa ulaTe udAharaNa kA kyA tAtparya hai /
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ 806 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / samAdhAna-samudra va pradIpa nistaraMga va niSkampa haiM, kintu vAyu ( pavana ) kA nimitta milane para samudra saraMga sahita va pradIpa sakampa ho jAtA hai aura nimitta dUra ho jAne para upari (bAhya meM ) nistaraMga va niSkampa ho jAte haiN| kintu nIce ( antaraMga meM ) sataraMga, sakampa rahate haiM isI prakAra dharmaruci munirAja ne dravya pratyAkhyAna ke dvArA nimittoM ko dUra kara diyA thA isaliye munirAja bAhya meM nistaraMga va niSkampa the, kintu aMtaraMga meM kaSAyodaya ke kAraNa nAnAprakAra ke vikalpoM se sataraMga va sakampa the| isaprakAra ukta udAharaNa ThIka haiN| --jaM. saM. 6-3-58/VI/ra.lA. kaTAriyA, kekar3I tInoM yogoM ko zuddhi kA upAya zaMkA-triyoga kI zuddhi kisa prakAra ho sakatI hai ? samAdhAna-kapaTa arthAt mAyAcArI ke tyAga se aura Arjava dharmapAlana se mana, vacana, kAya ina tInoM yogoM kI zaddhi ho sakatI hai| jo mana meM ho vahI vacana se kahanA cAhiye aura vahI kAya se karanA cAhiye / pAMcoM pApoM kA tyAgakara munivrata dhAraNa karane se athavA viSaya aura kaSAya kA tyAga karane se mana, vacana, kAyarUpa yogoM kI zuddhi hotI hai| dharmadhyAna va zukladhyAna ke dvArA ye tInoM yoga zuddha hote haiN| -jai. ga. 12-8-71/VII/ ro. lA. mittala pratikramaNa kA svarUpa zaMkA-pratikramaNa kA kyA svarUpa hai ? samAdhAna-guruoM ke sAmane pAlocanA kiye binA saMvega aura nirveda yukta 'phira se kabhI aisA na karUMgA' yaha kahakara aparAdha se nivRtta honA pratikramaNanAma kA prAyazcitta hai / SaTkhaMDAgama pu0 13, pR060| -jaM. saM. 27-3-58/VI/ kapUrIdevI nagnatva : mUlaguNa zaMkA-muni ke 28 mUlaguNoM meM-jaba paMca mahAvratoM meM parigraha parityAga mahAvrata hai to phira-nagnatva nAma kA pRthak mUlaguNa kyoM mAnA jAtA hai ? nagnatva kA grahaNa parigrahatyAga mahAvrata meM kyoM nahIM hotA? aTThAIsa mUlaguNoM para aitihAsika krama se prakAza DAlie aura sAtha meM yaha bhI batAie ki samyaktva ko inameM kyoM grahaNa nahIM kiyA? samAdhAna-'parigrahatyAga mahAvata' ke andara nagnatva gabhita hai, kintu nagnatva ko pRthaka mUlaguNa kahane kA abhiprAya lajjA ko jItane kA hai| parigraha kA sarvathA tyAga karane para bhI yadi koI muni khar3e hote samaya yA calate samaya apane aMga ko chipAne ke lie picchI ko Age kara letA hai to usake nagnatva mUlaguNa meM dUSaNa A jAtA hai / 28 mUlaguraNa pravAharUpa se anAdi se haiM aura ananta kAla taka raheMge kyoMki jaba se mokSamArga hai tabhI se 28 malagaNa haiM aura jaba taka mokSamArga rahegA usa samaya taka 28 mUlaguNa rheNge| 28 mUlaguNa kA pAlana karanA cAritra hai aura cAritra samyagdarzanapUrvaka hotA hai ataH 28 mUlaguNoM meM samyagdarzana grahaNa nahIM kiyA hai| -. saM. 28-6-56/VI/ ra. lA. kaTAriyA kekar3I muni evaM proSadhapratimA zaMkA-gRhasthAvasthA meM grahaNa kI huI proSadhapratimA kA pAlana muni ke lie Avazyaka hai yA nahIM ? agara nahIM to kyoM?
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [807 samAdhAna-gRhasthAvasthA meM grahaNa kI huI proSadhapratimA kA pAlana muni ke lie prAvazyaka nahIM hai| gRhastha ke pratidina ArambhI va udyogI hiMsA hotI hai| vaha ina hiMsA kA tyAgI nahIM hai| gRhastha zrAvaka ke nirantara munivrata dhAraNa karane kI bhAvanA rahatI hai| muni ke sarvaprakAra kI hiMsA kA tyAga hotA hai; ve dina meM eka bAra bhojana karate haiM, upavAsa bhI karate haiN| isa munivrata kI zikSA ke lie proSadhopavAsa kA vrata pAlA jAtA hai| isIkAraNa proSadhopavAsa ko zikSAkta kahA hai| jaba svayaM muni ho gayA phira proSadhapratimA kI kyA prAvazyakatA rhii| muni ke to nirantara hI proSadha hai / -jaM. saM. 28-6-56/VI/ ra. lA. kaTAriyA, kekar3I eSaNAsamiti va dasa dharma zaMkA-munarAja jo AhAra lete haiM vaha, tathA eSaNAsamiti pAparUpa hai yA puNyarUpa, kyoMki icchA se hI to mAhAra lete hoMge, vaha icchA pAparUpa hai yA puNyarUpa ? mizradhArA kI bAta nahIM, vo to hai hii| bhAvaliMgI muni ko aura munirAja kI kriyA zubha, azubha donoM hI hotI hoMgI, vaha kaunasI aura kyA hai ? tathA basa dharmarUpa AtmA kA jo bhAva hai, vaha puNyarUpa hai yA dharmarUpa ? ___samAdhAna-eSaNAsamiti na pAparUpa hai na puNyarUpa, kintu saMvararUpa hai| AsravanirodhaH sNvrH||1|| sa guptismitidhrmaanuprekssaapriisshjycaaritrH|| 2 // ( mo0 zAstra 9 ) artha-Asrava kA rukanA so saMvara hai / vaha saMvara gupti, samiti, dharma, anuprekSA, parISahajaya aura cAritra ke dvArA hotA hai| vada samidaguttio dhammAgupehA parIsaha jaoya / cArittaM bahubheyA gAyagvA, bhAvasaMvara visesA // 35 // pra. saM. artha-vrata, samiti, gupti, anuprekSA, parISahajaya tathA aneka prakAra kA cAritra te saba bhAva saMvara ke vizeSa ( bheda ) jAnane caahie| ___ karma ke udaya kI barajorI se muni mahArAja ko bhojana kI icchA hotI hai, kintu muni mahArAja saMyama kI rakSA ke lie AhAra lete haiN| paNDita daulatarAmajI ne chahaDhAlA meM kahA hai-le tapa bar3hAvata heta, nahIM tana pauSata taja rasana ko // 6 // 3 // muni mahArAja kA AhAra bhI saMvara kA kAraNa hai / munirAja kI kriyAe~ azubha nahIM hotI haiM, kyoMki unhoMne saba pApoM kA, Arambha aura parigraha kA pUrNarUpa se tyAga kara diyA hai| yadi kabhI tIvra karma ke udaya se prArtarUpa azubha pariNAma pramattaavasthA meM ho jAveM to usakI yahA~ mukhyatA nahIM hai / uttamakSamA prAdi dasadharma to jIva kA svabhAva hai| jo vastu kA svabhAva hotA hai, vaha dharma hotA hai / kahA bhI hai-vatthasahAvo dhammo ata: uttama kSamAdirUpa AtmA ke pariNAma dharmarUpa haiM / -Ne. saM. 31-5-56/VI/ ka. de. gayA muni ke pAMca mUlaguNa zaMkA-sarvArthasiddhi 9 / 49 kI TIkA meM "paMcAnAM mUlaguNAnAM" zabda se kaunase pAMca mulaguNoM se prayojana hai ?
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 808] [paM. ratanacanda jaina mukhtaar| samAdhAna-hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha; ina pA~ca pApoM ke tyAgarUpa jo pAMcamahAvata haiM ve hI yahA~ para pAMca mUlaguNa kahe gaye haiN| -pavAdhAra 77-78/ ja. lA. jaina, zrINDara uddiSTa AhAra ke bheda zaMkA-muniyoM ke AhAra meM bhAvaka ke Azrita 16 udgama doSoM meM uddiSTa kA kyA artha hai ? samAdhAna-mUlAcAra piMDa zuddhyadhikAra meM auddezika doSa kA nimnaprakAra kathana kiyA hai-- jAvadiyaM uddeso pAsaMDotti ya have samuddaso / samaNotti ya Adeso NiggaMyotti ya have samAdeso // 7 // artha-auddezika ke cAra bheda haiN| (1) yAvAnudde za (2) pAkhaMDI samuddeza (3) zramaNAdeza (4) nigranthasamAdeza / sAmAnyoM ke uddezya se, pAkhaMDiyoM ke uddezya se, zramaNoM ke uddezya se aura nigraMthoM ke uddezya kara jo AhAra banAnA vaha cAra prakAra kA auddezika doSa hotA hai| uddeza se banavAye pAhAra ko auddezika prAhAra kahanA cAhie / vizeSa isaprakAra hai-1. jo koI AveMge una sabako maiM bhojana dUMgA aisA uddeza-saMkalpa mana meM karake jo bhojana banAyA jAtA hai usako yAvAnuddeza kahate haiM / 2. jo koI pAkhaMDI Age una sabako AhAra deUMgA aise uddeza se banAye gaye AhAra ko pAkhaMDI samuddeza kahate haiM / 3. jo koI zramaNa AjIvaka tApasa, raktapaTa, pArivrA. jaka aura chAtra ziSya AveMge una sabako maiM AhAra deUMgA, aise saMkalpa se banAye hue AhAra ko zramaNAdeza kahate haiN| 4. jo koI nirgrantha muni pAvege unako maiM AhAra deuuNgaa| aise uddeza se AhAra banAyA jAtA hai usako nigraMtha samAdeza kahate haiN| [ mUlAcAra pR. 243 ] jo AhAra apane liye to na banAyA jAve mAtra upayukta cAra prakAra ke uddeza se banAyA jAve vaha uddiSTa AhAra hai| -Na. ga. 29-7-65/XI/ kailAzacandra utkRSTa zrAvaka (kSullaka ) muni ko prAhAra de sakatA hai zaMkA-kyA kSullaka muni ko AhAra de sakatA hai ? kaise / samAdhAna-kSullaka ke AhAra ke do vidhAna haiN| (1) eka hI zrAvaka ke yahA~ bhojana kre| (2) nAnA zrAvakoM ke ghara se-thor3A-thor3A bhojana lAkara antima zrAvaka ke ghara para usa prApta bhojana ko grahaNa kre| jo bhojana nAnA zrAvakoM ke ghara se vaha (kSullaka ) lAyA hai, usakA svAmI praba vaha svayaM hai / ataH yadi usa antima zrAvaka ke ghara para muni pAjAya to vaha kSullaka apane prApta AhAra meM se muni ko de sakatA hai| -pavAcAra 9-8-77) /ja. lA. jaina, bhINDara mahAvratI prAyikAeM muni-stutya hotI haiM zaMkA-striyoM ke pAMcavAM guNasthAna hI hotA hai phira unheM mAgama meM muniyoM ke dvArA stutya kyoM kahA gayA hai? samAdhAna-yadyapi dravya strI ke pAMcavAM guNasthAna hI hotA hai tathApi bar3ha zIla Adi guNoM ke kAraNa ve muniyoM ke dvArA stutiyogya arthAt prazaMsanIya hotI haiM, jaise sItA Adi / yahAM stutiyogya se prazaMsanIya lenA caahie| -patrAcAra 15-4-79/-.lA. geMna, bhINDara
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 806 (1) prAyikA kI navadhA bhakti honI cAhie (2) prAyikA uttama pAtra haiM tathA ailaka dvArA bhI vandanIya hotI haiN| zaMkA-navadhAbhakti meM pU0 AyikA mAtAjI ko, ailaka ko pradakSiNA, pAva-prakSAlana, pUjA Adi karane kA vidhAna AtA hai kyA ? samAdhAna-mUlAcAra, AcArasAra, mUlAcArapradIpa Adi zAstroM meM yaha kathana AyA hai ki jo prAcAra muniyoM ke liye hai vahI AcAra yathAyogya AryikAoM ke liye hai / eso ajANapi a samAcAro jahAkkhio puvvaM / samvahmi ahoratte vibhAsidavvo jadhAjoggaM // 187 // (mUlAcAra a. 4) lajjAvinayavarAgyasadAcArAdibhUSite / AryAvAte samAcAraH saMyateSviva kintviha // 1 // (AcArasAra a. 2) ayamevasamAcAro yathAkhyAtastapasvinAm / tathaivasaMyatInAM ca yathAyogyaM vickssnnH|| 42 // mUlAcAra pradIpa pR0 298 jisaprakAra yaha samAcAranIti muniyoM ke liye batalAI hai, usIprakAra lajjA, vinaya, vairAgya, sadAcAra Adi se suzobhita honevAlI AyikAoM ko bhI inhIM samAcAranItiyoM kA pAlana karanA cAhiye / mUlAcAra gAthA 189 meM "taviNayasaMjamesu ya avirahidupaogajuttAo" AyikAoM ko tapa, vinaya, saMyama se yukta kahA hai| gAthA 191 ko TIkA meM "AryAH sNytikaaH|" arthAt AryA saMyamI hotI haiN| gAthA 196 meM "te jagapUjjaM / arthAt prAyikA jagatpUjya haiN|" aisA kahA gayA hai / jahAM para muniyoM ke cAritra kA kathana hai vahIM para AryikAnoM ke cAritra kA kathana hai / zrAvakAcAra pranthoM meM prAyikAoM ke AcAra kA kathana nahIM hai, kintu kSullaka Adi gyArahavIM pratimA dhAriyoM kA kathana zrAvakAcAra granthoM meM hai| muni, prAyikA, zrAvaka, zrAvikA cAra prakAra kA saMgha hai| AryikA ko zrAvikA se pRthak kahA gayA hai / mAyikA ko gyArahaaGga kA jJAna ho sakatA hai aura upacAra se mahAvrata haiM (pravacanasAra pR. 535) tathA AryikA dIkSA de sakatI haiN| ataH AryikA kI navadhA-bhakti honI cAhiye / zaMkA-pU0 AyikA mAtAjI uttama pAtra haiM yA nahIM ? samAdhAna-pU0 prAyikA mAtAjI ke upacAra se mahAvrata haiM / mUlAcAra gAthA 189 meM 'saMyameSu upayogayuktaH arthAt prAyikA saMyama se yukta haiN| aisA kahA hai| mUlAcAra gAthA 191 kI TIkA meM zrI vasunandi siddhAnta. cakravartI AcArya ne 'AryAH saMyatikAH arthAt prAyikA saMyamI hai| aisA kahA hai| saMyamI uttamapAtra hote haiM ataH mAyikA kI gaNanA uttamapAtra meM honI caahie| ve zrAvikA nahIM haiM, isaliye ve madhyama pAtra nahIM mAnI jA sakatI haiN| zaMkA-yadi pU0 mAtAjI ko pU. munirAja ke samAna pUrNarUpa se navadhA bhakti kI jAya to munirAja aura AyikA meM kyA bheva raha gayA ?
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ 810] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / samAdhAna-zrI siddha bhagavAna kI bhakti pUjA ke samAna hI zrI arahaMta bhagavAna kI pUjA bhakti kI jAtI hai aura donoM kI paramAtmA saMjJA bhI hai| kyA pUjanabhakti kI samAnatA ke kAraNa zrI arahaMta bhagavAna zrI siddha bhagavAna ke samAna ho jAyeMge ? zrI arahaMta bhagavAna sakala paramAtmA haiM aura cAra adhAtiyA karmoM se baMdhe hue hone ke kAraNa salepa haiM, kintu zrI siddha bhagavAna nikala paramAtmA haiM aura karmoM se sarvathA nirlepa haiM / kahA bhI hai "kintu salepanirlepatvAbhyAM dezabhedAcca tayorbheva iti siddham / " ( dhavala pu0 1 pR0 47 ) artha-salepatva aura nirlepatva kI apekSA aura dezabheda kI apekSA zrI arahaMta aura siddha ina donoM parameSThiyoM meM bheda hai| yadyapi pU0 AryikA aura pU0 munirAja kI navadhAbhakti meM bheda nahIM hai, tathApi una donoM meM vastrasahita aura vastrarahitapane kA ityAdi aneka bheda haiM / zaMkA-kyA AyikAko munirAja ke barAbara samAna adhikAra haiM? yadi samAnAdhikAra haiM to Apasa meM muniyoM ke samAna muni aura AryikA vaMdanA prativaMdanA kyA sazAstra hai ? phira pUrNa rUpa se muniyoM ke samAna navadhA bhakti kaise? samAdhAna-AryikA aura munirAja ke adhikAra kathaMcit samAna haiM kathaMcit asamAna haiN| jisaprakAra paruSoM meM utkRSTavrata muni ke haiM usIprakAra striyoM meM utkRSTavrata prAdhikA ke haiN| Agama meM striyoM ke liye nagnatA kI AjJA nahIM hai isaliye AyikA ko sATikA dhAraNa karanI par3atI hai / mUlAcAra meM munirAja aura prAyikA mAtAjI donoM ko saMyamI kahA hai aura donoM kA samAcAra batalAyA hai ataH donoM kI samAnarUpa se navadhAbhakti hone meM koI bAdhA nahIM hai| zaMkA-muniyoM ko AyikA namostu karatI haiM / mAyikAjI ke prati ailaka ko kyA karanA aura kahanA cAhiye ? samAdhAna-ailaka ko prAyikA ke lie vandAmi kahanA cAhiye / kSullaka, ailaka ke upacAra se bhI mahAvrata nahIM hai eka dezavrata hai, kintu AryikA ke upacAra se mahAvrata haiM / -jaM. ga. 16-12-71/VII, IX/ AdirAja aNNA , goDara upAMgahIna ko prAyikA-dIkSA zaMkA-harivaMzapurANa sarga 49 meM likhA hai ki yazovA kI lar3akI jisakI nAka kaMsa ne capaTI kara dI thI AyikA huI, samAdhimaraNa karake svarga gaI / gvAle ko putrI aura aMgahIna kyA AyikA ho sakatI hai ? samAdhAna-yazodA uccakula vAlI thii| tabhI to zrI kRSNajI kA usake yahA~ pAlana-poSaNa huaa| gvAle zUdra yA nIcakula vAle hote haiM, aisA koI niyama nahIM hai / zrI pravacanasAra graMtha ke mAdhAra se yaha batalAyA gayA hai ki zUdra ko munidIkSA yA AryikA kI dIkSA nahIM dI jA sakatI hai| kaMsa ne nAka capaTI kara dI thii| nAka capaTI kara dene se aGgahIna nahIM hotaa| nAka aGga nahIM hai, kintu upAja hai| ataH nAka capaTI honA bhI bhAyikA kI dIkSA meM bAdhaka nahIM hai| pratyeka ko samAdhimaraNa kI bhAvanA rakhanI caahiye| -ja'. ga. 12-12-63/IX/ prakArAcanda
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 811 cArittaM khalu dhammo zaMkA-'cArittaM khalu dhammo' se kyA abhiprAya hai / samAdhAna-zrI kundakundAcArya ne "cAritaM khalu dhammo" ina zabdoM dvArA yaha batalAyA hai ki samyakcAritra hI vAstava meM dharma hai| uttamakSamA, mArdava, Arjava, satya, zauca, saMyama, tapa, tyAga, AkiMcanya aura brahmacarya, ye dharma ke dasalakSaNa haiN| dharma ke ina dasalakSaNoM se bhI yahI pratIta hotA hai ki dharma vAsta cAritra ke dvArA hI dharma kI prabhAvanA hotI hai| Aja se 50-60 varSa pUrva jainiyoM kA prAcaraNa va khAnapIna bahata ujjvala thaa| koI bhI jainadharma kA anuyAyI kArAgRha meM nahIM thaa| isakA mukhya kAraNa yaha thA ki vidvAnoM ke tathA tyAgIgaNoM ke upadezoM meM cAritra kI mukhyatA rahatI thii| pratidina kI zAstra-sabhA meM bhI prAyaH caraNAnuyoga aura prathamAnuyoga ke granthoM kI vAMcanA hotI thI, jisake kAraNa jana-samAja pApa se bhayabhIta rahatI thI aura cAritra kA pAlana karatI thii| sAmUhika prItibhoja meM rAtribhojana karanevAlA koI nahIM hotA thaa| prAyaH sabhI pratidina devadarzana karake bhojana karate the, tathA manachane jala kA to prayoga hotA hI nahIM thaa| kintu 20-30 varSoM se kucha aisA parivartana huA ki vidvAnoM ne caraNAnuyoga kA upadeza denA banda kara diyA aura mAtra eka zuddha AtmA kI kathanI prArambha kara dii| itanA hI nahIM tyAga, niyama, vrata Adi ko heya tathA saMsAra kA kAraNa batalA kara janatA ko cAritra se vimukta karane lge| 'dayA adharma hai, aisA upadeza sunakara navayuvakoM ke hRdayoM meM se dayA jAtI rahI hai jisake kAraNa mAMsa va aMDe kA pracAra jainoM meM bar3hatA jA rahA hai| sAmUhika rAtri bhojana va anachane jala kA prayoga hone lagA hai| Aja aisA koI ArAdha nahIM ki jisa ke Aropa meM jainabhAI kArAgRha meM banda na hoN| "deva, guru, zAstra paradravya haiM, inase AtmA kA bhalA hone vAlA nahIM hai" isa upadeza ko sunakara yuvakoM tathA yuvatiyoM ne devadarzana, svAdhyAya Adi chor3a dI hai| zArIrika kriyA kA AtmA para koI prabhAva nahIM par3atA isa aikAstika upadeza ke dvArA bhakSya-abhakSya kA viveka jAtA rahA hai, anargala pravRtti hone lagI hai, pratyeka apane ko zuddha-buddha, niraMjana, abaMdhaka mAnane lagA hai / Aja cAritra hIna jaina samAja ke kAraNa jainadharma kI aprabhAvanA hI ho rahI hai| AtmajJAna va zraddhAna yadyapi aAvazyaka hai, kintu usase pUrva usakI yogyatA kI bhI to AvazyakatA hai| usa yogyatA ke binA usa Atma-kathanI kA vahI phala hogA jo phala bIja ko baMjar3a bhUmi meM bone se hotA hai| sarva prathama AtmajJAna-zraddhAna kI yogyatA kA upadeza honA cAhiye / zrI amRtacandrAcArya ne kahA bhI hai aSTAvaniSTadustara duritAyatanAnyamUni parivarya / jinadharmadezanAyA bhavanti pAtrANi zuddhadhiyaH // 74 // ( puruSArtha. si0 ) artha-duHkhadAyaka, dustara aura pApoM ke sthAna madya, mAMsa, madhu aura pA~ca udambaraphala ina ATha padArthoM kA tyAga karane para hI puruSa nirmala buddhivAlA hotA huA jainadharma ke upadeza kA pAtra hotA hai| isa zloka dvArA zrI amRtacandrAcArya ne yaha spaSTa kara diyA hai ki jisasamaya taka puruSa madya-mAMsa-madhu prAdi ke tyAga dvArA apanA AcaraNa pavitra na banA leve usasamaya taka vaha jainadharma ke upadeza kA pAtra nahIM hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki pAtra kI yogyatA anusAra hI upadeza denA cAhie / isakA dRSTAnta isaprakAra hai vindhyAcala parvatapara eka kuTaja nAmaka vana thaa| usameM khadirasAra bhIla rahatA thaa| eka dina usane zrI samAdhigupta munirAja ke darzana kara bar3I prasannatA se namaskAra kiyaa| isake uttara meM munirAja ne yaha AzIrvAda
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ 812 ] [ paM. ratanacanda jaina mukhtaar| diyA ki tujhako dharmalAbha ho| bhIla ne pUchA ki he prabho ! dharma kyA hai ? munirAja ne bhIla ko dharma kA svarUpa nimnaprakAra batalAyA "nivRttimadhumAMsAdi sevAyAH pApahetavaH / sa dharmastasya lAbho yo dharma-lAbhaH sa ucyate // zrI munirAja ne kahA ki madhu, mAMsa prAdi kA sevana karanA pApa kA kAraNa hai| ataH madya, mAMsa, madhu prAdi kA tyAga dharma hai| usa dharma kI prApti honA dharmalAbha hai| Aja bahuta se jainiyoM kI sthiti usa bhIla se adhika kama nahIM hai| madya, mAMsa, madhu kI pravRtti pratidina baDhatI jArahI hai| jisa padArtha kA nAma sunane mAtra se bhojana meM aMtarAya ho jAtI thI mAja unhIM padArthoM kA khallamakhallA sevana hone lagA hai| zrI samAdhigupta munirAja ne khadirasAla bhIla ko jo dharma kA svarUpa batalAyA thA, usI upadeza kI Aja atyanta AvazyakatA hai| manuSya ko samyagdarzana prApta karane ke li vizuddhilabdhi kI AvazyakatA hai (labdhisAra gAthA 5) / vizuddhilabdhi ke binA samyagdarzana kI utpatti nahIM ho sakatI, kintu kucha kA yaha mata hai ki madya, mAMsa tathA saptavyasana kA sevana karate hue bhI samyaktvotpatti meM koI bAdhA nahIM hai, kyoMki madya, mAMsa prAdi-acetana padArtha haiN| jar3a zarIra ke dvArA inakA sevana AtmA meM samyaktvotpatti ko nahIM roka sktaa| Aja isI mata kA pracAra hai kucha vidvAn bhI isI mata kA upadeza dene lage haiM aura janatA bhI isI mata ko pasanda karane lagI hai, kyoMki isa mata meM tyAga kA upadeza nahIM hai| isa navIna mata vAle puruSoM meM usa mata ke pUrva saMskAra haiM, jisa mata meM buhArI dete hue kevalajJAna kI utpatti mAnI gaI hai, kyoMki unake anusAra zArIrika kriyA kA prAtma-pariNAmoM para koI prabhAva nahIM par3atA isaliye bahArI denA kevalajJAnotpatti meM bAdhaka nahIM hai| digambara jaina pArSa granthoM meM to isaprakAra upadeza pAyA jAtA hai| mananadRSTicaritratapoguNaM, dahati vanhirivaMdhanamUjitaM / yaviha madyamapAkRtamuttamainaM paramasti no duritamahat // 514 // subhASita ratnasaMvoha jisaprakAra agni iMdhana ke Dhera ko jalA DAlatI hai, usIprakAra jo pIyA gayA madya vaha samyagdarzana, samyamjJAna, samyakacAritrarUpI guNoM ko bAta kI bAta meM bhasma kara DAlatA hai| usakA sevana karanA bahuta ahitakara hai| usase bar3A isa saMsAra meM koI bhI pApa nahIM hai| isaliye jo uttama puruSa haiM ve isakA sarvathA tyAga kara dete haiN| dharmadra masyAstamalasya mUlaM, nirmuulmunmuulitmNgmaajaaN| zivAdikalyANaphalapravasya mAMsAzinA syAnna kathaM nareNa // 547 // [ su. ra. saM0 ] artha-jo mAMsa bhojI haiM, peTa ke vAste jIvoM ke prANa lene vAle haiM ve loga mokSa svargAdi ke sukhoM ko dene vAlA aisA dharma, usa dharma kI jar3a jo samyagdarzana, usako nAza karane vAle haiN| madya, mAMsa Adi kA sevana karanevAle ko samyagdarzana kI utpatti nahIM ho sakatI, ataH sarvaprathama madya, mAMsAdi ke tyAga kA upadeza honA cAhie, kintu isa navIna mata ke anusAra ve zAstra to kuzAstra haiM jinameM madya, mAMsAdi padArthoM ke tyAga kA upadeza hai, kyoMki parapadArthoM se AtmA kI hAni-lAbha mAnanA isa navIna mata kI dRSTi meM mithyAtva hai| jisa samaya taka AcaraNa zuddha nahIM hogA usasamaya taka mAtra zuddhAtmA kI kathanI se manuSya ko samyagdarzana kI utpatti nahIM ho sakatI hai / pIta, padma, zukla, ina tIna zubhalezyAoM ke hone para hI manuSya ko samyagdarzana kI utpatti ho sakatI hai| ataH samyagdarzanotpatti ke liye AcaraNa vizuddhi kA upadeza atyanta Avazyaka hai|
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 813 samyagdarzana va samyakcAritra ko pradhAnatA para vicAra zrI kundakundAcArya ne 'vaMsaNamUlo dhammo' aura 'cArittaM khalu dhammo" ina do vAkyoM dvArA yaha batalAyA hai ki samyagdarzana to dharma kI jar3a hai aura samyakcAritra hI vAstava meM dharma hai| arthAt mokSarUpI phala samyakcAritrarUpa dharmavRkSa para hI lagatA hai| kyoMki vRkSa para hI phala lagatA hai, vRkSa kI mUla para nahIM lagA krtaa| isase itanA spaSTa ho jAtA hai ki mAtra samyagdarzana se mokSa kI prApti nahIM ho sktii| isI bAta ko zrI kundakuvAcArya ne spaSTa zabdoM meM kahA hai "saihamANo atthe asaMjado vA Na NivvAdi // 237 // " [ pravacanasAra ] artha-padArthoM kA zraddhAna karanevAlA arthAt samyagdRSTi bhI yadi asaMyata ho to nirvANa ko prApta nahIM hotA hai| ___ isI gAthA kI TIkA meM zrI amRtacandrAcArya ne kahA hai ki nija-zuddhAtmA kA jJAna aura zraddhAna bhI ho gayA ( Ajakala ke navIna mata meM jisako nizcaya samyagdarzana kahA jAtA hai, vaha bhI ho gayA ), kintu saMyama nahIM huA to vaha jJAna aura zraddhAna nirarthaka hai| "sakalapadArthajJeyAkArakarambitavizavakajJAnAkAramAtmAnaM zraddadhAno'pyanubhavannapi yadi svasminneva saMyama na vartayati tadAnAvimoharAgadvaSavAsanopajanitaparadravyacakramaNasvariNyAzci vRttaH svasminnevasthAnAnnirvAsananiHkampaikatattvamacchitacivavRtyabhAvAtkathaM nAma ra citavatyabhAvAtkathaM nAma saMyataH syAta / asaMyatasya va yathoditAtmatattvAnubhUtirUpaM jJAnaM vA ki kuryAta / tataH saMyamazUnyAta zraddhAnAta jJAnAdvA nAsti siddhiH| ataAgamajJAnatattvArthazraddhAnasaMyatatvAnAmayogapadyasya mokSamArgatvaM vighaTetava // 237 // " yadyapi sakala jJeya padArthokara pratibimbita nirmalajJAnAkAra AtmA kA koI zraddhAna bhI karatA hai tathA anUbhava bhI karatA hai to bhI yadi vaha apane meM saMyamabhAva dharake nizcala hokara nahIM pravartatA to usa samyagdRSTi ke Atmatattva kI pratItirUpa zraddhAna tathA prAtmAnubhUtirUpa jJAna saMyamabhAva binA kyA kareM? kyoMki yaha jIva anAdikAla se lekara rAga, dveSa, moha kI vAsanA se para meM lagA huA hai, isakAraNa isa jIva kI cittavRtti para meM ramatI hai aura apane niSkaMpa eka AtmIka rasa meM magna nahIM hotii| saMyamabhAva se rahita jJAna, zraddhAna se siddhi nahIM hotii| AgamajJAna. tattvArtha-zraddhAna aura saMyamabhAva ina tInoM kI ekatA ho, tabhI mokSamArga hotA hai| isI viSaya ko zrI jayasena AcArya ne dRSTAnta dvArA spaSTa kiyA hai "yathA vA sa eva pravIpasahitapuruSaH svakIyapauruSabalena kUpapatanAdyadi na nivartate tavA tasya zraddhAnaM pradIpo dRSTi kiM karoti na kimapi / tathA jIvaH zraddhAnajJAnasahito'pi pauruSasthAnIyacAritrabalena rAgAdivikalparUpAdasaMyamAdi na nivartate tadA tasya zraddhAnaM jJAnaM vA ki kunni kimapIti / " [ pravacanasAra jaise dIpakasahita suA~khA netravAna puruSa apane puruSArtha ke bala se kUpa patana se nahIM bacatA to usake zraddhAna dIpaka va dRSTi ne kyA kiyA? kucha nahIM kiyA arthAta kucha kAryakArI nahIM huii| taise hI yaha manuSya samyakazraddhAna aura jJAnasahita hai, parantu samyakacAritra ke bala se rAgadveSAdi vikalparUpa asaMyamabhAva se yadi apane ko nahIM haTAtA hai arthAta cAritra ko dhAraNa nahIM karatA hai to samyagdarzana va samyagjJAna ne usa manuSya kA kyA hita kiyA ? kucha bhI hita nahIM kiyaa|
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ 814 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / jitanI yaha bAta satya hai ki samyagdarzana ke binA jJAna aura cAritra nirarthaka haiN| utanI hI yaha bAta bhI satya hai ki cAritra ke binA samyagdarzana va samyagjJAna manuSya ke liye nirarthaka haiN| isI bAta ko zrI kundakundAcArya tathA zrI akalaMkaveva ne isaprakAra kahA hai gANaM carittahINaM liMgaggahaNaM ca saNavihaNaM / saMjamahINo ya tavo jacarai NiratyayaM savvaM // 5 // ( sIla pAhar3a) artha-samyagjJAna va samyagdarzana to hoya aura cAritra na hoya to samyagdarzana-jJAna nirarthaka haiN| muniliMga to grahaNa kara liyA aura samyagdarzana na hoya to muniliMga grahaNa karanA nirarthaka hai / samyagdarzana to hoya para saMyama na hoya arthAt asaMyatasamyagdRSTi cauthe guNasthAnavAle kA tapa nirarthaka hai / hataM jJAnaM kriyAhInaM hatAcAjJAninA kriyaa| dhAvanU kilAndhako bagdhaH pazyannapi ca paGa gulaH // 1 // (rA. vA. 11) zrI paM0 makkhanalAlajI kRta artha-cAritra ke binA jJAna kisI kAma kA nahIM hai, jaba jJAna kisI kAma kA nahIM taba usakA sahacArI darzana bhI kisI kAma kA nahIM hai| jisa taraha bana meM Aga laga jAne para usameM rahane vAlA laMgar3A manuSya nagara ko jAnevAle mArga ko jAnatA hai| isa mArga se jAne para maiM agni se baca sakUgA' isa bAta kA use zraddhAna bhI hai, parantu calanerUpa kriyA nahIM kara sakatA isaliye vahIM jalakara naSTa ho jAtA hai| usIprakAra jJAna (maura darzana ) bhI nirarthaka hai / jisaprakAra bana meM Aga laga jAne para usameM rahane vAlA andhA jahAM-tahAM daur3anA rUpa kriyA karatA hai, kintu usako nagara meM jAnevAle mArga kA jJAna nahIM hai aura na usako yaha zraddhAna hI hai ki amuka mArga nagara meM pahu~cAne vAlA hai, isaliye vaha vahIM jala kara naSTa ho jAtA hai| isa dRSTAnta dvArA zrI akalaMkadeva ne yaha batalAyA ki cAritra ke binA asaMyatasamyamhaSTi naSTa ho jAtA hai aura samyagdarzana ke binA mAtra kriyA karane vAlA manuSya bhI naSTa ho jAtA hai| -jeM. ga. 5-12-68/VI/ .......... cAritra ko pUrNatA kaba hotI hai ? zaMkA-ratnatraya kI pUrNatA caudahaveM guNasthAna ke anta meM hotI hai yA usase pUrva ? samAdhAna-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ina tInoM kI ratnatrayasaMjJA hai| samyagdarzana kA ghAtaka darzanamohanIyakarma hai, jJAna kA ghAtaka jJAnAvaraNakarma hai aura samyakacAritra kA ghAtaka cAritramohanIyakarma hai| darzanamohanIya, jJAnAvaraNa aura cAritramohanIya ina tInoM karmoM ke kSaya ho jAne para samyagdarzana-jJAna-cAritra arthAt ratnatraya kI pUrNatA ho jAtI hai, kyoMki ina tIna guNoM ke pUrNa avibhAgapariccheda vyakta ho jAte haiM / ina tInoM karmoM kA abhAva terahaveMguNasthAna ke prathamasamaya meM ho jAtA hai ataH ratnatraya kI pUrNatA terahaveMguNasthAna ke prathamasamaya meM ho jAtI hai| yadyapi terahaveMguNasthAna meM yoga hai, kintu vaha ratnatraya yA cAritra kA vighAtaka nahIM hai / zrI akalaMkadeva ne bhI rAjavAtika adhyAya 1 sUtra 1 vArtika 3 kI TIkA meM kahA hai
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 815 "bAyo vAcikaH kAyikazca bAhyandriyapratyakSatvAta, Abhyantaro mAnasaH chavasthApratyakSatvAta, tasyoparamo samyak cAritramityucyate / sa punaH paramotkRSTo bhavati vItarAgeSu yathAkhyAtacAritrasaMzakaH / ArotIyeSu saMyatAsaMyatAdiSu sakSamasAmparAyikAnteSu prakarSAprakarSayogI bhavati / " artha-vacana saMbaMdhI aura kAyasambandhI kriyA vizeSa kA nAma bAhyakriyA hai, jAta, bAhya indriyoM ke pratyakSa kA viSaya hai| bahari mAnasika kriyA vizeSa ko prAbhyantarakriyA vizeSa kahiye hai, jAte chadmastha ko pratyakSa kA viSaya na hone te tina bAhya-prAbhyaMtara donoM kriyAoM kA jo uparama kahiye, udAsIna pariNati ko liye viSaya-kaSAyAdikoM se nivRttirUpa pariNAma tAkU samyakacAritra kahiye hai / so yaha samyakacAritra yathAkhyAtacAritrasvarUpa kari vItarAga je gyArahave, bArahaveM, terahaveM, caudahaveMguNasthAnavartI saMyamInike paramautkRSTasvarUpa kari hove hai| saMya chaTTai guNasthAna kU Adi lekara dazaveMguNasthAnaparyaMta je saMyamI haiM, jinhoMke yathAsaMbhava kaSAyoM kI jaisI-jaisI maMdatA hove tAke anusAra utkRSTa anutkRSTarUpa hove hai| (sva. zrI paM0 pannAlAla nyAyAlaMkArakRta artha ) / zrI nemicandra AcArya ne cAritra kA lakSaNa isI prakAra bRhada dravyasaMgraha meM kahA hai bahiramaMtarakiriyAroho bhvkaarnnppnnaasttuN| NANissa jaM jiNutta taM paramaM sammacArittaM // 46 // artha saMsAra ke kAraNoM ko naSTa karane ke liye jJAnI jIvoM ke jo bAhya aura antaraMga kriyAmoM kA nirodha hai, vaha utkRSTa samyakcAritra hai, aisA zrI jinendra ne kahA hai isa gAthA kI saMskRta TIkA meM kahA gayA hai-"parama upekSA lakSaNavAlA tathA nirvikAra svasaMvedanarUpa zuddhopayoga kA avinAbhUta utkRSTa samyakcAritra jAnanA caahiye| bAhya meM vacana, kAya ke zubhAzubha vyApArarUpa aura aMtaraMga meM mana ke zubhAzubha vikalparUpa, aisI kriyAoM ke vyApAra kA nirodha ( tyAga)rUpa vaha cAritra hai| yaha cAritra, saMsAra ke vyApAra kA kAraNabhUta zubhAzubha karma-Asrava, usa Asrava ke vinAza ke liye hai| saMsAra kA kAraNa rAga-dveSarUpa mana, vacana, kAya kI pravRtti hai| zreNI meM buddhipUrvaka rAga-dveSarUpa kriyA kA abhAva ho jAtA hai tathA yathAkhyAtacAritra meM abuddhipUrvaka rAga-dveSa kA bhI prabhAva ho jAtA hai| rAgadveSa hI saMsAra kA kAraNa hai / isIliye yathAkhyAtacAritra paramotkRSTacAritra hai| zrI kundakunda AcArya ne bhI cAritra kA lakSaNa nimnaprakAra kahA hai cArittaM khalu dhammo dhammo jo so samo ti nnihitto| mohakkhohavihINo pariNAmo appaNo hu smo||7|| pravacanasAra artha-cAritra vAstava meM dharma hai / jo dharma hai vaha sAmya hai| darzanamohanIya tathA cAritramohanIyakarmoM ke udaya se utpanna hone vAle samasta moha aura kSobha ke abhAva ke kAraNa atyanta nirvikAra jIva kA pariNAma so sAmya hai, aisA jinendra ne kahA hai / isa gAthA meM bhI zrI kundakundaAcArya ne bhI sAmya ko cAritra kahA hai| arthAt cAritramohanIyakarmodaya se honevAle vikAroM se rahita jo nirvikAra pariNAma vaha cAritra hai| yathAkhyAtacAritra meM cAritramohanIyakarmodaya kA abhAva hotA hai / ataH yathAkhyAtacAritra AtmA kA atyanta nirvikAra pariNAma hone se paramotkRSTa cAritra hai / zrI kundakundAcArya ne paMcAstikAya meM sAkSAt mokSamArga kA svarUpa nimnaprakAra kahA hai
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ 816 // [paM. ratanacanda jaina mukhtaar| jIvasahAvaM jANaM appaDa havasaNaM aNaNNamayaM / cariyaM ca tesa jiyavaM asthittamaNiviyaM bhaNiyaM // 154 // artha-jIva kA svabhAva apratihata jJAna aura darzana hai, jo ki jIva se bhinna hai| usa jJAna, darzana meM niyatarUpa astitva jo ki anidita hai vaha cAritra hai| zrI amRtacandrAcArya ne isakI saMskRta TIkA meM kahA hai "vividhaM hi kila saMsAriSu caritta--svacaritta paracarita ca, svasamayaparasamayAvityarthaH tatra svabhAvAvasthitAstisvasvarUpaM svacaritaM, parabhAvAvasthitAstitvasvarUpaM paracaritam / yatsvamAvAvasthitAstitvarUpaM parabhAvAvasthitastitvavyAvRttatvenAtyantamaninvitaM tavatra sAkSAnmokSamArgatvenAvadhAraNIyamiti / " artha saMsAriyoM meM cAritra vAstava meM do prakAra kA hai-(1) svacAritra aura (2) paracAritra, svasamaya aura parasamaya aisA artha hai| svabhAva meM avasthita astitvarUpa cAritra vaha svacAritra hai aura parabhAva meM avasthita astitvasvarUpa cAritra vaha paracAritra hai| una do prakAra ke cAritra meM se svabhAva meM avasthita astitvarUpacAritra. jo ki parabhAva meM avasthita astitva se vyAvRta hone ke kAraNa pratyanta anidita hai vaha yahAM sAkSAta mokSamArgarUpa se avadhAraNa karanA / isaprakAra rAgadveSa se nivRttirUpa jo yathAkhyAtacAritra hai vaha hI sAkSAt mokSamArga hai aisA isa gAthA va TIkA meM kahA gayA hai| yadyapi terahaveMguNasthAna ke prArambha meM ratnatraya kI pUrNatA ho jAtI hai tathApi dravyamokSa nahIM hotA / usameM Ayukarma bAdhaka kAraNa hai| ___ Ayu ke kSaya hone para zeSa tIna aghAtiyAkama vedanIya, nAma, gotra kA bhI kSaya ho jAtA hai aura jIva kodaNyamokSa ho jAtA hai| UdhvaMgamana svabhAva ke kAraNa jIva Upara kI ora jAtA hai, kintu lokAkAza se bAhira dharmAstikAya ke prabhAva ke kAraNa zrI siddhabhagavAna lokAna meM sthita ho jAte haiN| zrI kundakunda AcArya ne niyamasAra meM kahA bhI hai Aussa khayeNa puNo NiNNAso hoi sesapayaDINaM / pacchA pAvaha sigdhaM loyaggaM samayamettaNa // 176 // artha-prAyu ke kSaya se zeSa prakRtiyoM arthAta vedanIya, nAma, gotrakarmoM kA sampUrNa nAza hotA hai| phira ve siddha bhagavAna samayamAtra meM zIghra lokAgra meM pahuMcate haiN| ratnatraya ke ghAtakakarma darzanamohanIya, cAritramohanIya aura jJAnAvaraNako kA kSaya ho jAne se terahaveM guNasthAna ke prathamasamaya meM ratnatraya pUrNa ho jAtA hai aura ratnatraya ke saMpUrNa pravibhAgapariccheda vyakta ho jAte haiM / isa apekSA se terahaveMguNasthAna ke prathamasamaya meM ratnatraya kI pUrNatA ho jAtI hai aura ratnatraya hI sAkSAt mokSamArga hai| yaha ratnatraya mujyamAnamanuSyAyu kI sthiti va anubhAga chedane meM asamartha hai isIliye jitanI manuSyAyu zeSa hai utane kAlataka isa jIva ko arahaMtapravasthA meM rahanA par3atA hai| zeSa Ayukarma kramazaH nAza ho jAne se samastakoM kA kSaya ho jAtA hai aura jIva ko dravyamokSa ho jAtA hai| isa apekSA arthAta bAdhakakAraNa ke abhAva kI apekSA se
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 817 ratnatraya kI pUrNatA caudahaveMguNasthAna ke antimasamaya meM hotI hai, kyoMki usake anantarasamaya meM dravyamokSa ho jAtA hai|' -je. ga.................... (1) gyArahaveM prAdi guNasthAnoM meM paramautkRSTa cAritra (2) moha-nAza kA guNasthAna [ dasavA~ athavA bArahavA~ ] (3) kevalI ke upacAra se dhyAna (4) sAkSAt mokSa kA kAraNa [ samyak cAritra ] zaMkA-sarvArthasiddhi prathama adhyAya prathama sUtra ko TokA meM samyakcAritra kA lakSaNa nimnaprakAra likhA hai-'saMsArakAraNanivRttipratyAgUNasya jJAnavataH karmAvAnanimittakriyoparamaH samyakacAritram / ' kyA yaha lakSaNa mAtra caudahaveMguNasthAna ke cAritra meM ghaTita hai yA usase pUrva ke cAritra meM bhI ghaTita hotA hai ? eka vidvAnU kA aisA vicAra hai ki "yoga bhI bandhakA kAraNa hai| yoga se terahaveMgaNasthAna taka Asrava hotA hai| isaliye yoga ke abhA meM caudahaveMguNasthAna meM hI karmAdAnanimittakriyoparama hone se cAritra hotA hai" kyA yaha vicAra ThIka hai ? samAdhAna - zrI umAsvAmI tathA zrI pUjyapAda AcArya kA yaha abhiprAya nahIM thA ki samyakcAritra caudahaveMguNasthAna meM hI hotA hai, kyoMki cAritra ke pAMca bheda batalAye gaye haiM, jinameM se sAmAyika, chedopasthApanA. cAritra chaThegaNasthAna se naveMguNasthAnataka hotA hai, sUkSmasAmparAyacAritra dasaveMguNasthAna meM hotA hai aura yathAkhyAtacAritra gyArahaveMguNasthAna se caudahaveMguNasthAnataka hotA hai| "sAmAyikacchedopasthApanAparihAravizuddhisUkSmasAmparAya yathAkhyAtamiti cAritram // 9 // 18 // " artha-sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathAkhyAta yaha pAMca prakAra kA cAritra hai| isa sUtra kI sarvArthasiddhi TIkA meM zrI pUjyapAda svAmI ne likhA hai "atisUkSmakaSAyatvAtsUkSmasAmparAyacAritram / mohanIyasya niravazeSasyopazamAtukSayAcca AtmasvabhAvAvasthApekSAlakSaNaM yayAkhyAtacAritramityAkhyAyate / iti zabdaH parisamAptau drssttvyH| tato yathAkhyAtavAritrAtsakalakarmakSayaH parisamAptirbhavatIti jJApyate / sAmAyikAdInAmAnupUrvyavacanamuttarottara-guNa-prakarSakhyApanArtha kriyate / " artha-jisacAritra meM kaSAya atisUkSma ho jAtI haiM vaha sUkSmasAmparAyacAritra hai| samasta mohanIyakarma ke upazama yA kSaya se jaisA AtmA kA svabhAva hai usa avasthArUpa jo cAritra hotA hai vaha athAkhyAtacAritra hai| sUtra meM AyA huA 'iti' zabda parisamApti artha meM jAnanA cAhiye / isaliye isase yathAkhyAtacAritra se samasta 1. terahaveMguNasthAna meM yogalaya kA vyApAra ghArita meM mala paidA karatA hai| ayogakevalI ke bhI gharamasamaya ke sivA (anyasamaya meM) aghAtikamA~ kA tI udaya cArikha meM mala utpanna karatA hai| ata: carama samayavartI ayogakevalI ke maMda udaya honepara cArikha meM doSa kA abhAva hotA hai aura isa kAraNa dravyamokSa ho jAtA hai| [vR. i. saM0 gAthA 13 TIkA]
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ 818 ] [0 ratanacanda jaina mustAra karmoM ke kSaya kI parisamApti hotI hai, yaha jAnA jAtA hai| uttarottara guNoM ke prakarSa kA khyApana karane ke liye sAmAyika, chedopasthApanA ityAdi krama se inakA nAma nirdeza kiyA hai| sarvArthasiddhi prathama adhyAya prathamasUtra meM jo 'saMsArakAraNaM nivRttipratyAgUrNasya jJAnavataH karmAdAnanimitta. kriyoparamaH samyakcAritram / ' yaha vAkya diyA hai usakA artha isaprakAra hai-"jo jJAnI puruSa saMsAra ke kAraNoM ko dUra karane ke lie udyata haiM usa jJAnI ke karmoM ke grahaNa karane meM nimittabhUta kriyA ke tyAga ko samyakcAritra kahate haiN|" __'saMsAra ke kAraNoM ko dUra karane ke liye', isa pada meM "saMsAra kA kAraNa kyA hai", yaha vicAraNIya hai| saMsAra kA kAraNa mAtra yoga nahIM hai, jaisA ki zrI kundakundAcArya ne pravacanasAra meM kahA hai puNNaphalA arahaMtA tesi kiriyA puNo hi modaiyA / mohAdIhiM virahiyA tamhA sA khAiga ti mavA // 45 // arthAta-puNya kA phala arhanta pada hai aura una arhantoM kI kAya tathA vacana kI kriyA ( yoga ) nizcaya se karmodaya ke nimitta se hai, parantu vaha kriyA moha, rAga, dveSAdibhAvoM se rahita hai| isaliye vaha kriyA ( yoga ) bandha kA akAraNa hone se aura mokSa kA kAraNa hone se, kSAyikI hI hai| zrI amRtacandrAcArya ne bhI isakI TIkA meM kahA hai "ahaMntaH khalu sakalasamyakaparipakvapuNyakalpapAvapaphalA evaM bhavanti / kriyA tu teSAM yA kAcana sA sarvApi tabudayAnubhAva sabhAvitAtmasaMbhUtitayA kilovayityeva / athaivaMbhUtApi sA samastamahAmUrdhAbhiSikta-skandhAvArasyAtyantakSaye saMbhUtatvAnmoharAgadvaSarUpANAmuparajakAnAmabhAvAccatanyavikArakAraNatAmanAsadayantI nityamaudayikI kAyaMbhUtasya bandhasyAkAraNa-bhUtatayA kAryabhUtasya mokSasya kAraNabhUtatayA ca kSAyikyeva / " "sakaSAyatvAjjIvaH karmaNo yogyAnpudgalAnAdatte sa bandhaH // 8 // 2 // " mokSazAstra artha-kaSAyasahita hone se jIva karma ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai, vaha bandha hai| isase spaSTa hai ki rAga, dveSa, moharahita kriyA athavA yoga bandha kA kAraNa nahIM hai / bandha kA kAraNa athavA saMsAra kA kAraNa rAga, dveSa, moha hai, usa saMsAra ke kAraNa rAga, dveSa ko dUra karane ke liye sAdhu cAritra aMgIkAra karate haiN| "rAgadveSanivRtya, caraNaM pratipadyate sAdhuH ||"-rtnkrnndd bhAvakAcAra arthAta-rAgadveSa ko dUra karane ke liye satpuruSa cAritra ko aMgIkAra karate haiN| isase spaSTa ho jAtA hai ki sarvArthasiddhi meM rAga, dveSasahita karmoM ke grahaNa karane meM nimittabhUta kriyA ke tyAga ko samyakcAritra kahA hai, na ki kriyA mAtra ke tyAga ko| rAga, dveSa ke nimittabhUta hiMsA, prasatya, corI, abrahma aura parigraha kA tyAga chaTheguNasthAna meM ho jAtA hai ataH chaTheguNasthAna se cAritra arthAt saMyama prArambha ho jAtA hai| kahA bhI hai "saMyamAnuvAvena saMyatAH pramattAdayo'yoga-kevalyantAH / " sarvArtha siddhi 18
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva [ 816 arthAta - saMyamamArgaNA ke anuvAda se pramattasaMyata se lekara prayogakevalIguNasthAna taka saMyatajIva hote haiM / "sa punaH paramotkRSTo bhavati vItarAgeSu yathAkhyAtacAritrasaMjJakaH / ArAtIyeSu saMyatAsaMyatAdiSu sUkSmasAmparAkAnteSu prakarSAprakarSayogI bhavati / " rA. vA. 1 / 1 / 3 arthAt vItarAgiyoM meM arthAt gyArahaveM, bArahaveM, terahaveM, caudahaveMguNasthAnoM meM vaha cAritra paramotkRSTa hotA hai, jisakA nAma yathAkhyAtacAritra hai / usase nIce saMyatAsaMyata se sUkSma sAmparAya - dasaveMguraNasthAna taka vividhaprakAra kA taratamacAritra hotA hai / zaMkA - jainasaMdeza 22 apraila 1965 pR0 31 kAlama 1 meM likhA hai "sampUrNa mohanIyakarma kA kSaya bArahaveM guNasthAna ke antya samaya taka ho jAtA hai / jisase kSAyikacAritra pragaTa ho jAtA hai / " kyA saMpUrNa mohanIya karma kA kSaya bArahaveMguNasthAna ke antasamaya meM hotA hai yA vasaveMguNasthAna ke anta samaya meM hotA hai / yadi sampUrNa mohanIyakarma kA kSaya dasaveMguNasthAna ke antimasamaya meM hotA hai to zrI paM0 bhagavAnadAsajI jaina zAstrI DoMgaragar3ha vAloM ne bArahaveMguNasthAna ke antimasamaya meM kyoM likhA ? samAdhAna -- dasaveM guNasthAna ke antimasamayataka mohanIyakarma arthAt sUkSmalobha kA udaya hai aura bArahaveMguNasthAna ke prathama samaya meM mohanIyakarma kI sattA nahIM hai / ataH dravyArthikanaya kI apekSA dasaveMguNasthAna ke antimasamaya meM saMpUrNa mohanIyakarma kA kSaya hotA hai, kintu paryAyArthikanaya kI apekSA bArahaveMguNasthAna ke prathamasamaya meM sampUrNa mohanIyakamaM kA kSaya hotA hai| kahA bhI hai "viNAsa visaya doNiNayA hoMti uppAvANucchedo aNuvvAdANucchedo cedi / tasya utpAdANucchedo nAma vyaTThiyo / teNa saMtAvatthAe ceva viNAsamicchavi, asaMte buddhivisayaM cAivakaMtabhAveNa vayaNagoyarAikkaMte abhAvavavahArANuvavattIdo | aNuppAdANucchedoNAma pajjavaTThiyo gayo / teNa asaMtAvazyAe abhAvavavaesa micchadi, bhAve ubalabbhamAge abhaavttvirohaado| Na ca paDisehavisao bhAvo bhAvattamalliyai, paDisehasta phalAbhAvapyasaMgAdo / ( dhavala pu0 12 pR0 457-58 ) artha - vinAza ke viSaya meM do naya haiM utpAdAnuccheda aura anutpAdAnuccheda / utpAdAnuccheda kA artha dravyArthikanaya hai, isalie vaha sadbhAva kI avasthA meM hI vinAza ko svIkAra karatA hai, kyoMki asat aura buddhiviSayatA se pratikrAnta hone ke kAraNa vacana ke aviSayabhUta padArtha meM abhAva kA vyavahAra nahIM bana sakatA / anutpAdAnuccheda kA artha paryAyArthikanaya hai / isIkAraNa vaha prasat avasthA meM prabhAva saMjJA ko svIkAra karatA hai, kyoMki isa naya kI dRSTi meM bhAva kI upalabdhi hone para prabhAvarUpatA kA virodha hai aura pratiSedha kA viSayabhUta bhAva bhAvasvarUpatA ko prApta nahIM ho sakatA, kyoMki aisA hone para pratiSedha ke niSphala hone kA prasaMga AtA hai / 'bArahaveM guNasthAna ke antyasamaya taka saMpUrNa mohanIyakarma kA kSaya ho jAtA hai| yaha kathana to kisI bhI apekSA ThIka nahIM hai / zrI pUjyapAda AcArya ne sarvArthasiddhi TIkA meM lobha saMjvalanarUpa mohanIyakarma kA nAza dasaveMguNasthAna ke antimasamaya meM svIkAra kiyA hai / ve vAkya isa prakAra haiM "lobha saMjvalanaH sUkSmasAmparAyAnte yAtyantam / [10 / 2 ] prAgeva / mohaM kSayamupanIyAntarmuhUrta kSINakaSAyavyapadezamavApya tato yugapajjJAnadarzanAvaraNAntarAyANAM kSayaM kRtvA kevalamavApnoti iti / lobha-saMjvalanaM tanukRtya sUkSmasAmparAyakSapakatvamanubhUya niravazeSaM mohanIyaM nirmUlakaSAyaM kaSitvA kSINakaSAyatAmadhiruhya / [9019] "
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtaar| artha-lobhasaMjvalana sUkSmasAmparAya-dasaveM guNasthAna ke anta meM vinAza ko prApta hotA hai| pahile hI moha kA kSaya karake aura antarmuhUrta kAlataka kSINakaSAya saMjJA ko prApta hokara anantara jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura yakarma kA eka sAtha kSaya karake kevalajJAna ko prApta hotA hai| lobhasaMjvalana ko kRSa karake, sUkSmasAmparAyakSapakatva kA anubhava karake, samasta mohanIya kA nirmUla nAza karake kSINakaSAyaguNasthAna para ArohaNa karatA hai| "jAdhe carimasamayasuhuma sAMparAiyo jAdo tAve............mohaNIyassaTivisaMtakammaM tattha jassadi / tado sa kAle paDhamasamaya-khoNa-kasAo jaado|" dhavala 6 pR0 410.11 arthAt-jisasamaya antimasamayavartI sUkSmasAmparAyika ( dasavA~guNasthAna ) hotA hai usasamaya meM mohanIya kA sthitisattva vahAM naSTa ho jAtA hai| cAritramohanIya ke kSaya ke anantarasamaya meM prathamasamayavartI kSINakaSAya hotA hai| isaprakAra sabhI AcAryoM ne dasaveMguNasthAna ke antimasamaya meM sampUrNa mohanIyakarma kA kSaya svIkAra kiyA hai| isIliye bArahaveMguNasthAna kI kSINamoha saMjJA hai| itanA spaSTa vivecana hote hue bhI na mAlama jainasaMdeza meM 'saMpUrNa mohanIyakarma kA kSaya bArahaveMguNasthAna ke antyasamaya taka ho jAtA hai' yaha vAkya kisa AdhAra para likhA gayA hai| zrI sampAdaka mahodaya bhI itanI sthUla azuddhi ko nahIM pakar3a sake, yaha bhI eka Azcarya kI bAta hai| zaMkA-kevalIbhagavAna ke bhAvamana kA abhAva hai unake dhyAna kisaprakAra saMbhava hai ? kyoMki 'ekApracintA nirodhaH' dhyAna kA lakSaNa kevalI meM ghaTita nahIM hotaa| samAdhAna-malAcAra ke paMcAcAra adhikAra kI gAthA 232 kI TIkA meM isI prakAra kI zaMkA kA nimna prakAra uttara diyA hai, arthAt zrI kevalIbhagavAna meM upacAra se dhyAna mAnA hai| "terahaveM aura caudahaveM guNasthAnoM meM upacAra se dhyAna mAnA jAtA hai| pUrva pravRtti kI apekSA lekara arthAt pUrvaguNasthAnoM meM mana kI ekAgratA karake dhyAna hotA thaa| isa pUrva kI pravRtti kI apekSA lekara aba bhI mano. vyApAra ke abhAva meM bhI dhyAna kI kalpanA kI gaI hai| pUrvakAla meM jisameM ghI bharA haA thA aise ghar3e ko kAlAntara meM ghI ke abhAva meM ghRta kA ghar3A, aisA upacAra se kahate haiN| athavA dasaveM prAdi guraNasthAnoM meM veda kA abhAva hai to bhI dasaveM ke pUrva guNasthAnoM meM veda kA sadbhAva thA usakI apekSA lekara Age ke guraNasthAnoM meM bhI usakA sadabhAva upacAra se mAnA jAtA hai|" [ devacandra rAmacandra granthamAlA se prakAzita mUlAcAra ] "vinaSTe'pi vizeSaNe upacAreNa tavyapadezamAvadhAnamanuSyagato tatsattvAvirodhAt / " dhavala pu. 1 pR. 333 artha-vizeSaNa ke naSTa ho jAne para bhI upacAra se usa vizeSaNayukta saMjJA ko dhAraNa karanevAlI manuSyagati meM caudahaguNasthAnoM kA sadbhAva mAna lene meM koI virodha nahIM AtA arthAt veda kA nAza ho jAne para bhI manuSya paryApta va manuSyanI meM caudahaguNasthAna saMbhava haiN| cAstikAya gAthA 152 kI TIkA meM zrI jayasenAcArya tathA zrI amRtacandra AcArya ne zrI kevalIbhagavAna ke upacAra se dhyAna kahA hai "tatpUrvasaMcitakarmaNAM dhyAnakAryabhUtaM sthitivinAzaM galanaM ca dRSTvA nirjarArUpadhyAnasya kAryakAraNamupacaryopacAreNa dhyAnaM maNyate |.......kevlinaamupcaarenn dhyAnamiti vcnaat|"
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 821 artha-dhyAna ke phalasvarUpa pUrva saMcita karmoM kI sthiti ke vinAza aura unake galane ko dekhakara kevalIbhagavAna ke upacAra se dhyAna kahA gayA hai, kyoMki nirjarA kA kAraNa dhyAna hai aura nirjarA vahA~ pAI jAtI hai| kevaliyoM ke dhyAna upacAra se hI kahA hai| zaMkA-sAkSAt mokSa kA kAraNa kyA hai ? samAdhAna-yathAkhyAtacAritra sAkSAt mokSakA kAraNa hai, kahA bhI hai "yathA AtmasvabhAvo'vasthitaH tathaivAkhyAtatvAta ythaakhyaatmisyaakhyaayte| ...... itiriha vivakSAtaH samAptidyotano dRSTavyaH / tato yathAkhyAtacAritrAta sakalakarmakSayasamAptirbhavatIti jJApyate / " [ rA. vA. 9|18/12-13||pR. 617-18 ] arthAta-ise yathAkhyAtacAritra isaliye kahate haiM ki jaisA AtmasvabhAva hai vaisA hI isameM AkhyAta prApta hotA hai| yahA~ 'iti' zabda samApti sUcaka hai, isaliye isa yathAkhyAtacAritra se sakalakarmakSaya kI parisamApti hotI hai| "yasvabhAvAvasthitAstisvarUpaM parabhAvAsthitAstitvavyAvRttatvenAtyantamaninvitaM tavatra sAkSAnmokSamArgatve. nAvadhAraNIyamiti / " paMcAstikAya gAthA 154 TIkA / artha-svabhAva meM avasthita astitvarUpa cAritra, jo ki parabhAva meM avasthita astitva se bhinna hone ke kAraNa pratyanta pranindita ( rAga, dveSarahita ) hai vaha cAritra ( yathAkhyAtacAritra ) yahA~ sAkSAt mokSamArgarUpa avdhaarnaa| -jaM. ga. 17-6-65/VIII-IX/........ (1) upazAnta kaSAya prAdi cAroM guNasthAnoM ke cAritra meM kiMcit bhI antara nahIM (2) ratnatraya meM mokSa hetutva anAdikAla se bhramaNa karate hue isa jIva ko manuSya paryAya kA pAnA ati-durlabha hai| vizeSa puNyodaya se yaha manuSya paryAya milatI hai, kyoMki sAkSAt mukti kA mArga aisA samyakcAritrarUpa dharma isa manuSyaparyAya meM hI dhAraNa ho sakatA hai / yadyapi anya paryAyoM meM dharma kA mUla samyagdarzana ( saNa mUlo dhammo ) prApta ho sakatA hai tathApi cAritra nahIM ho sktaa| isa manuSyaparyAya ko pAkara jisane samyakcAritra dhAraNa nahIM kiyA usakA manuSya janma pAnA vyartha hai| samyakacAritra ke binA samyagdarzana kA vizeSa mahatva nahIM hai, kyoMki mAtra samyagdarzana se mokSa nahIM hotaa| zrI kundakundasvAmI ne kahA bhI hai ki aviratasamyagdRSTi kA tapa bhI karmoM ke nirmUla karane meM asamartha hai| sammAviTThissa vi aviravassa Na tavo mahAguNo hodi / hovi hu hathiNhANaM cudacchiva kammaM taM tassa // 49 / / ( mUlAcAra adhikAra ) zrI 108 vasunandi AcArya kuta saMskRta TIkA-"karmanimalanaM karttamasamartha tapo'saMyatasya darzanAnvitasyApi kuto yasmAdbhavati hastisnAnaM / "
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ 822 ] [paM0 ratanacanda jana mukhtAra : arthAta-vratarahita samyagdRSTi kA tapa mahAguNa-mahopakAraka nahIM hai| aviratasamyagdRSTi kA tapa hastisnAna ke samAna hai athavA cheda karanevAle varmA ke samAna hai| jaise hAthI snAna karake bhI nirmalatA dhAraNa nahI karatA hai kyoMki apanI zaDa se gIle zarIra para dhUli DAlakara sarva aMga malina karatA hai vaise tapa se karmAza nirjIrNa hone para bhI asaMyatasamyagdRSTi jIva asaMyama ke dvArA bahatara karmAza ko grahaNa karatA hai| dUsarA dRSTAnta varmA kA hai-jaise varmA cheda karate samaya DorI bAMdhakara ghumAte haiM usasamaya usakI DorI eka tarapha khulatI hai to dUsarI tarapha se dRr3ha vaddha karatI hai| vaise aviratasamyagdRSTi kA pUrvabaddhakarma nirjIrNa hotA huA usIsamaya asaMyama dvArA navIna karma baMdha jAtA hai| ataH prayatasamyagdRSTi kA tapa bhI mahopakAraka nahIM hotA hai / ataH zrI 108 kundakunda AcArya ne 'cArittaM khalu dhammo' isa vAkya ke dvArA cAritra ko dharma kahA hai| aneka vivakSAmoM se isa samyakacAritra ke nAnAprakAra se bheda kiye gaye haiN| samyakacAritra ko ghAtanevAlA cAritramohanIyakarma hai| cAritramohanIyakarma ke upazama se upazamacAritra, kSayopazama se kSayopazamacAritra, kSaya se kSAyikacAritra utpanna hotA hai| kSayopazamacAritra meM dezaghAtiyA saMjvalanakaSAya kA udaya rahatA hai ataH yaha nirmala nahIM hotA, kiMtu upazamacAritra tathA kSAyikacAritra meM cAritramohanIyakarma ko kisI prakRti kA bhI udaya nahIM hotaa| ataH upazAMtamoha aura kSINamoha arthAt gyArahaveM, bArahaveMguNasthAnoM meM bhI cAritra nirmala athavA pUraNaM vItarAgarUpa hotA hai| ina donoM guNasthAnoM kA nAma cha (tattvArthasUtra a0 9 sUtra 10) / isa vItarAgacAritra se hI mokSa prApta hotA hai "saMpadyate hi darzanazAnapradhAnAccAritrAdvItarAgAna mokSaH tat eva ca sarAgAI vAsuramanujarAjavibhavaklezarUpo bndhH|" ( pravacanasAra gAthA 6 ko TIkA ) / artha-darzana aura jJAna jisameM pradhAna haiM aise vItarAga cAritra se mokSa kI prApti hotI hai| yadi vaha cAritra sarAga hai to usa sarAgacAritra se devendra, asurendra, cakravartI ke vibhava, jo saMklezarUpa haiM, kA baMdha hotA hai| zrI 108 kundakundAcArya ne bhI kahA hai ratto baMdhadi kammaM, mucadi jIvo viraagsNptto| aiso jiNobadeso tahmA kammesu mA rajja // 15 // ( samayasAra ) arthAta-rAgIjIva karma bAMdhatA hai aura vairAgya ko prApta jIva karmoM se chUTatA hai yaha jinendra bhagavAna kA upadeza hai| isaliye gyArahaveM, bArahaveM, terahaveMguNasthAnoM meM yoga ke kAraNa mAtra IryApatha-Asrava hai aura pUrNa vItarAgatA ke kAraNa nirjarA hai, baMdha nahIM hai / sAmAyika, chedopasthApanA, parihAra vizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathAkhyAta ye cAritra ke pAMca bheda haiN| kahA bhI hai "sAmAyikacchevopasthApanAparihAravizuddhisUkSmasAmparAyayathAkhyAtamiti cAritram / " tattvArthasUtra 9 / 18 / ina pA~ca cAritroM meM se sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi aura sUkSmasAmparAya ye cAra cAritra to sakaSAyajIva ke hote haiM, kintu yathAkhyAtacAritra akaSAyajIva ke hotA hai| yaha yathAkhyAtacAritra hI sarvotkRSTa hai| isameM cAritramoha ke udaya kA sarvathA abhAva hone se saMyama labdhisthAna eka hai| kahA bhI hai
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 823 "evaM jahAkkhAdasaMjamaTThANaM uvasaMta-khINa-sajogi-ajo-giNaaikkaM ceva jahaNNukkassa vadirittaM hodi, ksaayaabhaavaado|" (dhavala 6 pR0 286) arthAta-yaha yathAkhyAta saMyamasthAna upazAMtamoha, kSINamoha, sayogakevalI aura ayoga kevalI inake eka hI jaghanya va utkRSTa bhedoM se rahita hotA hai, kyoMki ina sabake kaSAyoM kA abhAva hai| zrI vIrasenAcArya ke isa pArSavAkya se yaha spaSTa ho jAtA hai ki 11 veM 12 veM 13 veM aura caudahaveM. guraNasthAnoM meM yathAkhyAtasaMyama hai aura vaha yathAkhyAtacAritra ina cAroM guNasthAnoM meM eka hI prakAra kA hai, kyoMki yathAkhyAtacAritra meM jaghanya, madhyama utkRSTa kA bheda nahIM hai| phira bhI kucha vidvAnoM kA aisA kahanA hai ki 'samyaradarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH / " isa sUtra meM kahe gaye kramAnusAra yaha siddha hotA hai ki jJAna kI pUrNatA arthAt kSAyika jJAna ho jAne para yathAkhyAtacAritra kI pUrNatA honI cAhiye, ataH 11 veM 12 veM guNasthAna meM yathAkhyAtacAritra kI pUrNatA nahIM hai, yahA~ taka ki terahaveM aura caudahaveMguNasthAnoM meM bhI yathAkhyAtacAritra kI pUrNatA svIkAra nahIM karate, kintu caudahaveMguNasthAna ke anta meM yathAkhyAtacAritra kI pUrNatA batalAte haiN| isaprakAra yathAkhyAtacAritra meM bhI bheda karate haiN| nayavivakSA na samajhane ke kAraNa aisI mAnyatA banA rakhI hai| samyagdarzana hone para samyagjJAna to usake sAtha-sAtha ho jAtA hai kahA bhI hai "yugapavAtmalAbhe sAhacaryAvubhayorapi pUrvatvam, yathA sAhacaryAtparvatanAradayoH, parvatagrahaNena nAravasya mahaNaM nAradagrahaNena vA parvatasya tathA samyagdarzanasya samyagjJAnasya vA anyatarasyAtmalAbhe cAritramuttaraM bhajanIyam / " ( rA. vA. 1/1 ) arthAta-samyagdarzana, samyagjJAna ina donoM kA eka hI kAla Atma lAbha hai, ataH samyagdarzana samyagjJAna ina donoM ke pUrvapanA hai| jaise sAhacarya se parvata aura nArada ina donoM kA eka ke grahaNa se grahaNapanA hotA hai, parvata ke grahaNa karane se nArada kA bhI grahaNa ho jAtA hai aura nArada kA grahaNa karane se parvata kA bhI grahaNa ho jAtA hai| isI taraha samyagdarzana aura samyagjJAna ina donoM ke sAhacaryasambandha se eka ke grahaNa karanepara una donoM kA grahaNa ho jAtA hai| ataH samyagdarzana samyagjJAna ina donoM meM se eka kA prAtmalAbha hone para uttara jo cAritra hai so bhajanIya hai| pUrva samyagdarzanalAbhe dezacAritraM saMyatAsaMyatasya, sarvacAritraM ca pramattAdArabhya sUkSmasAmparAyAntAnAM yacca. yAvacca niyamAvasti, saMpUrNayathAkhyAtacAritraM tu bhajanIyam / " rA. vA. 11 / arthAta-naya kI vivakSA se samyagdarzana kA tathA samyagjJAna kA AtmalAbha eka hI kAla meM hotA hai, isaliye pUrvapanA samyagdarzana ko samyagjJAna se samAnarUpa se hai| vahA~ pUrva jo samyagdarzana, usakA lAbha hone para saMyatAsaMyata kA dezacAritra bhajanIya hai| dezacAritra kA lAbha hone para uttara jo saJcAritra, arthAt sakalacAritra pramattaguNasthAna se sUkSmasAmparAyapayaMta, bhajanIya hai / sakalacAritra ho jAne para uttara yathAkhyAta jo sampUrNa cAritra hai, vaha bhajanIya hai| zrI akalaMkadeva ke ina ArSavAkyoM se yaha siddha ho jAtA hai ki samyagdarzana kA sahacara samyagjJAna pUrva meM ho jAtA hai aura cAritra ke tIna bheda deza cAritra, sakalacAritra aura yathAkhyAtacAritra bAda meM hote haiM, kintu kSAyikajJAna yathAkhyAtacAritra ke pazcAta hotA hai| isIprakAra zrI umAsvAmi AcArya ne bhI kahA hai
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ 824 ] "mohakSayAjjJAnadarzanAvaraNAntarAyakSayAcca kevalam / ( ta0 sU0 1011 ) arthAt -- mohakameM ke kSaya ho jAne se jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya kA kSaya hotA hai ora ina karmoM kA kSaya ho jAne se kevala ( kSAyika ) jJAna hotA hai / isa sUtra se bhI siddha hai ki moha ke kSaya hojAne se kSAyika ( yathAkhyAta ) cAritra hotA hai aura usake pazcAt kSAyika ( kevala ) jJAna hotA hai / yadi kSAyikacAritra meM taratamatA mAnI jAyagI to kSAyikajJAna kSAyikadarzana aura kSAyikavIyaM meM bhI taratamatA kA prasaMga A jAyagA aura isase arahaMta bhagavAna va siddha bhagavAna meM guNakRta bheda ho jAyagA, kintu ina donoM meM guNakRta bheda nahIM hai| zrI vIrasenasvAmI ne dhavala pu0 1 pR0 47 para kahA hai'astvevameva nyAyaprAptatvAt / ' arthAt yadi arihaMta aura siddhoM meM guraNakRta bheda siddha nahIM hotA hai to mata hobho, kyoMki vaha nyAyasaMgata hai / zrI kundakundAcArya ne bhI kahA hai [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / jahmA vu jahaNNAdo NANaguNAdo puNodi pariNamadi / aNNattaM NANaguNo teNaM du so baMdhago bhaNido // 111 // samayasAra TIkA - sa tu yathAkhyAtacAritrAvasthAyA adhastAdavazyaM mAvirAgasadbhAvAt baMdhahetureva syAt / gAthA artha kyoMki jJAnaguNa jaghanya jJAnaguNa ke kAraNa phira se bhI anyarUpa se pariNamana karatA hai isaliye karmoM kA baMdhaka kahA gayA hai / TokArtha -- vaha jJAnaguNa yathAkhyAtacAritra pravasthA se nIce avazyaMbhAvI rAga ke sadbhAva hone se baMdha kA kAraNa hI hai / isase siddha hotA hai ki yathAkhyAtacAritra meM rAga-dveSa Adi kaSAya nahIM haiM, arthAt pUrNa vItarAgarUpa hone se usameM vItarAgatA kI taratamatA nahIM hai / cAritra kA ghAtaka athavA cAritra meM taratamatA utpanna karanevAle cAritramohanIyakarma kA udaya hai / cAritramohanIyakarma kI sarvaprakRtiyoM ke udaya kA abhAva hone se yathAkhyAtacAritra meM saratamatA sambhava nahIM hai / kucha kA kahanA hai ki yadi yathAkhyAtacAritra meM taratamatA na hotI to terahaveMguNasthAna ke prathamasamaya meM samyagdarzana jJAna-cAritra kSAyika arthAt pUrNa ho jAne se tatkAla mokSa ho jAnA cAhiye thA / anyathA 'samyagdarzanajJAna cAritra mokSamArgaH yaha sUtra bAdhita hotA hai / kintu unakA aisA kahanA ucita nahIM hai, kyoMki bhI vidyAnanda AcArya ne zlokavArtika meM kahA hai ki kSAyikasamyagdarzana-jJAna- cAritra ho jAne para bhI kAla Adi kI prapekSA rahatI hai, isaliye terahaveMguraNasthAna ke prathamasamaya meM mokSa nahIM hotA / nanu ratnatrayasyaiva mokSahetutvasUcane / ki vArhataH kSaNAdhvaM mukti sampAdayeta tat // 41 // sahakArivizeSasyA pekSaNIyasya bhAvinaH / tadevAsaravatoneti sphuTaMkecitpracakSate // 42 // kaH punarasau sahakArI sampUrNenApi ratnatrayeNApekSyate ? yadabhAvAttanmuktimahaMto na sampAdayet iti cet /
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 825 sa tu zaktivizeSaH syAujIvasyAghAtikarmaNAm / nAmAdInAM trayANAM hi nirjarAkRddhi nizcitaH // 43 // vaNDakapATaprataralokapUraNakriyAnumeyo'pakarSaNaparaprakRtisaMkramaNaheturvA bhagavataH svapariNAmavizeSaH zaktivizeSaH so'ntaraMGgasahakArI niHrtha yasotpattI ratnatrayastha: tadabhAve nAmAdyaghAtikarmatrayasya nirjarAnupapatteH niHshreysaanutptteH| AyuSastu yathAkAlamanubhavAdeva nirjarA na punarapakramAttasyAnapavaya'tvAt / tadapekSaM kSAyikaratnatrayaM sayogakebalinaH prathamasamaye mukti na sampAdayatyeva, tadA tatsahakAriNo'sattvAt / kSAyikatvAnna sApekSamahadratnatrayaM yadi / kinna kSINakaSAyasyaharucAritre tathA mate // 44 // kevalApekSiNI te hi yathA tadvacca tattrayam / sahakArivyapekSa syAta kSAyikatvenapekSitA // 45 // isakA abhiprAya nimna prakAra hai prazna-yadi ratnatraya ko hI mokSa ke kAraNapane kA sUcanA karanevAlA pahalA sUtra racA gayA hai to kevalajJAna utpanna hone para vaha ratnatraya marahaMtadeva ko ekakSaNa pazcAt hI mokSa kyoM utpanna nahIM karA detA? uttara-kArya kI utpatti meM sahakArI kAraNoM kI bhI apekSA rahatI hai, kintu vaha sahakArIkAraNa kevalajJAna ke prathama kSaNa meM nahIM hai isaliye mukti nahIM hotii| prazna-vaha sahakArI kAraNa kaunasA hai jo ratnatraya ke pUrNa hone para bhI apekSita ho rahA hai, jisake prabhAva meM arhantadeva mukti ko prApta nahIM karate haiM ? __ uttara--nAma, gotra aura vedanIya ina tIna aghAtiyA karmoM kI nirjarA karanevAlI AtmA kI vizeSazakti sahakArIkAraNa nizcitarUpa se mAnI gayI hai / daNDa, kapATa, prattara, lokapUraNa kriyA tathA apakarSaNa, para-prakRti saMkramaNa ke kAraNa pariNAma vizeSa; ye prAtmA kI vizeSa zaktiyAM mokSa kI utpatti meM ratnatraya ke aMtaraMga sahakArI kAraNa ho jAtI haiM jinake abhAva meM nAma, gotra aura vedanIya; ina tIna praghAtiyAkarmoM kI nirjarA nahIM ho sakatI aura mokSa bhI prApta nahIM ho sktaa| prAyu to apane samayapara phala dekara nirjarA ko prApta hotI, usakI upakrama vidhi se nirjarA nahIM hotI, kyoMki ve anapavAyuSka haiN| sahakArIkAraNoM kI apekSA rakhanevAlA kSAyikaratnatraya terahaveMguNasthAna ke prathamasamaya meM mukti ko prApta nahIM karA sakatA, kyoMki usasamaya sahakArIkAraNoM kA abhAva hai| prazna-zrI prahaMta bhagavAna ke kSAyikaratnatraya hone se vaha kisI kI apekSA nahIM rkhtaa| pratiprazna-kSINakaSAya kA kSAyikasamyagdarzana-cAritra mokSa kyoM nahIM prApta karA detA? pratiprazna kA uttara-kSINakaSAya kA kSAyikadarzana va cAritra kevalajJAna kI apekSA rakhatA hai| isaliye mukti nahIM prApta karA sktaa| prazna kA uttara-usIprakAra kSAyikaratnatraya bhI sahakArI kAraNoM kI apekSA rakhatA hai| kSAyikaguNa kisI kI apekSA nahIM rakhatA hai isakA abhiprAya yaha hai ki apane svarUpa ko prApta karAne meM ve anya guNoM kI prAvazyakatA nahIM rakhate haiN|
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 826 ] [paM* ratanacanda jaina mukhtAra / naghana vidhyate vaividhyaM mokSavatmanaH / viziSTakAlayuktasya tattrayasyaiva zaktitaH // 46 // abhiprAya isa prakAra hai prazna-yadi ratnatraya ko anya sahakArI kAraNoM kI apekSA rakhatA huA mokSa kA kAraNa mAnA jAyagA to 'ratnatraya mokSa mArga hai', yaha kathana virodha ko prApta ho jAyagA? uttara-yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki viziSTakAla se yukta ratnatraya ke hI mokSa prApta karAne kI zakti hai| ____ isa ASaM pramANa se bhI siddha ho jAtA hai ki terahaveM guNasthAna ke prathama kSaNa meM mokSa kI prApti kA kAraNa cAritra ko apUrNatA nahIM hai, kyoMki vahA~ para ratnatraya to pUrNa hI hai, kintu anya sahakArI kAraNoM ke abhAva ke kAraNa mokSa nahIM hotaa| ataH kSAyikaratnatraya yA kSAyikacAritra to pUrNa hI haiM usameM apUrNatA kA vikalpa karanA ArSa grantha viruddha hai| ___sampAdakIya abhimata-ratnatraya mokSa kA mArga hai / tadanusAra vaha jIvanmukti yAnI prahaMta dazA kA sAkSAt kAraNa hai aura pUrNamukti kA paramparAkAraNa hai / cAritramohanIyakarma ke nirmUla nAza se bArahaveMguNasthAna kA tathA cAritramohanIyakarma ke sampUrNa upazama se pragaTa honevAlA yathAkhyAtacAritra pUrNacAritra hai, usameM phira cAritra kA eka aMza bhI aura nahIM kahIM se bar3ha sakatA hai yA bar3hatA hai / 11 veM, 12 veM, 13 veM, 14 meM guNasthAnoM ke tathA siddha parameSThI ke cAritraguNa meM raMcamAtra bhI antara nahIM hai| ataH prArambha hone kI apekSA samyagjJAna samyaka cAritra se pahale hotA hai, pUrNa hone kI apekSA cAritra ( yathAkhyAtacAritra ) pahale hotA hai aura jJAna kI pUrNatA pIche, 13 veM guNasthAna meM hotI hai| svarUpAcaraNacAritra caturthaguNasthAna aura cAritra zaMkA-23 navambara 1967 ke janasaMdeza ke sampAdakIya lekha meM likhA hai-'AcArya nemicaMdra siddhAnta. cakravartI ne yadi caturthaguNasthAna taka cAritra nahIM batalAyA hai to hameM yaha bhI nahIM bhUlanA cAhiye ki unhoMne siddhoM meM bhI cAritra kA niSedha kiyA hai / ataH jo cAritra caturthaguNasthAna meM nahIM hai, vaha siddhoM meM bhI nahIM hai| aura jo cAritra siddhoM meM hai, usakI jhalaka caturtha guNasthAna meM bhI hai, kyoMki samyaktvaguNa donoM meM hai ataH usakA sahabhAvI cAritra bhI donoM meM hai|' isa para nimna bAteM samajhane yogya haiM (ka) kyA AcArya nemicandra siddhAnta cakravartI ne siddhoM meM cAritra kA niSedha kiyA hai ? kyA kSAyikabhAva bhI naSTa ho jAtA hai ? (kha) kyA asaMyatasamyagdRSTi ke bhI cAritra hai ? kyA yaha cAritra usI jAti kA hai jisa jAti kA cAritra siddhoM meM hai ? (ga) kyA samyagdarzana ke sAtha cAritra bhI avazyaMbhAvI hai ? kyA cAritra ke binA samyagdarzana nahIM ho sakatA?
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 827 siddhoM ke kSAyika cAritra kA sadbhAva samAdhAna-(ka)-zrI nemicandra siddhAntacakravartI prAcArya ne gommaTasArakarmakANDa meM siddhoM meM cAritra kA vidhAna nimna gAthAoM dvArA kiyA hai uvasamabhAvo uvasamasammaM caraNaM ca tArisaM khio| khAiya NANaM vasaNa samma carittaM ca dANAdI // 16 // micchatiye ticaukke vosuvi siddha vi mUlabhAvA hu / viga paNa paNamaM cauro tiga doSNi ya saMbhavA hoti // 21 // artha-prIpazamikabhAva upazamasamyaktva aura upazamacAritra ke bheda se do prakAra kA hai| kSAyikabhAva ke bheda, kSAyikajJAna, kSAyikadarzana, kSAyikasamyaktva, kSAyikacAritra va kSAyikadAnAdi haiN|| 816 // mithyAraSTi Adi tIna guNasthAnoM meM tIna bhAva, asaMyata Adi cAra guNasthAnoM meM pAMcoM bhAva, upazama zreNI ke cAra guNasthAnoM meM bhI pA~coM bhAva, kSapakazreNI ke cAra guNasthAnoM meM upazama ke binA zeSa cAra bhAva, sayoga aura ayoga kevalI ke kSAyika pAriNAmika aura audayika ye tIna bhAva haiM / siddhoM ke pAriNAmika aura kSAyika bhAva ye do bhAva haiN| isaprakAra kSAyikabhAvoM meM kSAyikacAritra ko ginAkara aura siddhoM meM kSAyika bhAvoM ko batalAkara zrI nemicandra simAntacakravartI ne siddhoM meM kSAyikacAritra kA spaSTarUpase vidhAna kiyA hai| kisI bhI digambara jaina prAcArya ne siddhoM ke kSAyikabhAvoM kA niSedha nahIM kiyA hai, kintu mAtra aupazamika kSAyopamika, audAyika va bhavyatva pAriNAmika bhAvoM kA niSedha kiyA hai| yadi kahA jAya ki go0 jI0 gAthA 732 meM siddhoM ke saMyama mArgaraNA kA abhAva hai tathA dhavala pu01 pR0 378 va pu07pR0 21 para siddhoM ke saMyama ke sadbhAva se inkAra kiyA hai isaliye siddhoM meM cAritra kA abhAva hai, so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai| gommaTasAra jIva kANDa meM saMyamamArgaNA ko prArambha karate hae saMyama kA svarUpa nimna prakAra kahA hai vadasamidi kasAyANaM daMDANa tahidiyANa pNcnnddN| dhAraNaM pAlaNa Niggaha cAgajao saMjamo maNio // 46 // artha-hiMsA, caurya, asatya, kuzIla, parigraha ina pAMca pApoM ke buddhipUrvaka sarvathA tyAgarUpa paMcamahAvata ko dhAraNa karanA, IryA, bhASA, eSaNA, AdAnanikSepaNa, utsarga ina pAMca samitiyoM ko pAlanA, cAra prakAra kI kaSAyoM kA nigraha karanA, mana, vacana, kAyarUpa daNDa kA tyAga tathA pAMca indriyoM kA jaya isako saMyama kahate haiN| isa prakAra kA saMyama siddhoM meM nahIM hai tathA kevaliyoM meM nahIM hai isaliye kevaliyoM meM upacAra se saMyama kahA hai 'abhevanayena dhyAnameva cAritraM tacca dhyAnaM kevalinAmpacAreNokta caaritrmdhypcaarenneti|' pravacanasAra pR0 308 artha-prabhedanaya se dhyAna hI cAritra hai aura vaha dhyAna kevaliyoM meM upacAra se kahA gayA hai isaliye kevaliyoM meM cAritra bhI upacAra se hai. kintu kSAyikacAritra to anupacAra se hai|
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ 828 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : saMyama ke upayukta lakSaNa vAlI saMyamamArgaNA siddhoM meM nahIM hai ataH isa dRSTi se go0 jI0 gAthA 732 meM siddhoM meM saMyamamArgaNA kA abhAva batalAyA hai| saMyamamArgaNA ke bhedoM meM kSAyikasamyakacAritra aisA koI bheda nahIM hai ataH go0 jI0 gA0732 meM siddhoM meM kSAyikacAritra kA niSedha nahIM hai, apita go00 gAthA 821 ke anusAra zrI nemicandra siddhAntacakravartI ne siddhoM meM kSAyikacAritra kA vidhAna kiyA hai| dhavala pustaka 1 pR0 368 para saMyamamArgaNA kA prArambha karate hue likhA hai saMjamANuvAdeNa asthi saMjadA sAmAiya-chedovaTThAvaNa zuddhi-saMjadA, parihAra-suti-saMjadA, suhama-sAMparAiyasuddhi-saMjadA, jahAkkhAdavihAra-suddhi-saMjadA, saMjavAsaMjadA asaMjadA cevi // 123 // artha-saMyamamArgaNA ke anuvAda se sAmAyikazuddhisaMyata, chedopasthApanAzuddhisaMyata, parihArazuddhisaMyata, sUkSmasAMparAyazuddhisaMyata, yathAkhyAta-vihAra-zuddhisaMyata ye pAMca prakAra ke saMyata tathA saMyatAsaMyata aura asaMyata jIva hote haiM // 123 // isa sUtra se spaSTa ho jAtA hai ki dhavalasiddhAntagraMtha meM saMyamamArgaNA meM mAtra upayukta sAta bhedoM meM se siddha jIva kisI bhI bheda meM garbhita nahIM hote, ataH saMyamamArgaNA ke kathana meM dhavala pu01pR0 378 para kahA hai"siddha jIvoM ke saMyama ke upayukta pAMca bhedoM meM se eka bhI saMyama nahIM hai| unake buddhipUrvaka nivRtti kA abhAva hone se jisaliye ve saMyata nahIM, isIliye ve saMyatAsaMyata bhI nahIM haiN| asaMyata bhI nahIM haiM, kyoMki unake saMpUrNa pAparUpa kriyAeM naSTa ho cukI haiM / " isI bAta ko dhavala pu0 7 pR0 21 para nimna zabdoM meM kahA hai "viSayoM meM do prakAra ke asaMyamarUpa se pravRtti na hone ke kAraNa siddha asaMyata nahIM haiM / siddha saMyata bhI nahIM haiM, kyoMki pravRttipUrvaka unameM viSayanirodha kA abhAva hai| tadanusAra saMyama aura asaMyama ina donoM ke saMyoga se utpanna saMyamAsaMyama kA bhI siddhoM ke abhAva hai|" kSAyikacAritra ko saMyamamArgaNA ke uparyukta bhedoM meM nahIM liyA gayA, ataH saMyamamArgaNA ke AdhAra para yaha nahIM kahA jA sakatA ki siddhoM meM kSAyikacAritra kA niSedha dhavalasiddhAnta graMtha meM kiyA gayA hai| zrI kundakundAcArya cAritra ko jIva kA svabhAva batalAte haiM cArittaM khalu dhammo dhammo jo samo ti nnihittttho| mohakkhohavihINo pariNAmo appaNo hu samo // 7 // pravacanasAra cAritra vAstava meM dharma hai arthAt jIva--svabhAva hai| dharma hai vaha sAmya hai| moha-kSobharahita prAtmA kA bhAva sAmya hai| siddhoM meM bhAva hai tathA vaha moha-kSobha se rahita hai| yadi siddhoM kA pariNAma ( bhAva ) moha, kSobha se rahita hai to unameM cAritra avazya hai| yadi siddhoM meM cAritra nahIM hai to unameM dharma bhI nahIM hai tathA sAmya bhI nahIM hai| yadi siddhoM meM sAmya kA abhAva hai to moha-kSobha kA prasaMga A jaaygaa| jisase siddhAnta kA hI prabhAva ho jaaygaa| jIva sahAvaM appaDihadasaNaM aNaNNamayaM / cariyaM ca tesu Niya asthittamaNidiyaM bhaNiyaM // 154 // (paMcAstikAya) .
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 829 vyaktitva aura kRtitva ] jIva kA svabhAva apratihata jJAna aura darzana hai jo ki jIva se ananyamaya hai, una jJAna, darzana meM niyatarUpa se astitva cAritra hai aisA jinendradeva ne kahA hai / zrI jinendradeva kI sAkSI dete hue zrI kundakundAcArya kahate haiM ki jJAna-darzana jIvasvabhAva niyatarUpa se astitva hai ataH siddha bhagavAna ke cAritra hai / yadi siddha bhagavAna ke cAritra na mAnA jAya to jJAna-darzanarUpa jIvasvabhAva meM niyatarUpa se astitva ke abhAva kA prasaMga zrAjAne se siddhAnta ke abhAva kA prasaMga zrA jAyagA / vavahAreNuvadissadda NANissa carita daMsaNaM gANaM / viNANaM Na caritaM Na daMsaNaM jANago suddho ||9|| ( samayasAra ) jJAnI ke cAritra, darzana va jJAna ye tInoM bhAva vyavahAranaya ke upadeza anusAra haiM arthAt bheda vivakSA se jJAnI ke cAritra, darzana, jJAna ye tInoM bhAva haiM / zrabhedanaya kI vivakSA se jJAnI ke jJAna bhI nahIM hai, cAritra bho nahIM hai darzana bhI nahIM hai, zuddha jJAyaka 1 isI bAta ko zrI amRtacandra AcArya kahate haiM darzanajJAnacAritratvAdekatvataH svayaM 1 mecako mecakazcApi samagAtmA pramANataH // 16 // darzanajJAna cAritraM tribhiH pariNatatvataH / ekopi trisvabhAvatvAda vyavahAreNa mecakaH // 17 // pramANadRSTi se eka kAla meM yaha AtmA aneka avasthArUpa bhI hai, aura eka avasthArUpa bhI hai, kyoMki isake darzana, jJAna, cAritra kara to tInapanA hai aura zrApakara apane eka panA hai || 16 || vyavahAra nayakara arthAt bhedakara dekhA jAe taba AtmA eka hai to bhI tIna svabhAvapane se aneka prakArarUpa hai, kyoMki darzana, jJAna, cAritra ina tIna bhAvoM se pariNamatA hai // 17 // yadi siddhoM meM cAritra na mAnA jAya to pramANa kI apekSA siddhoM meM jo tInapanA va ekapanA hai usameM se tInapanA nahIM banegA / jisa vyavahAranayakara siddhoM meM darzana, jJAna hai, usa vyavahAranayakara cAritra bhI hai / tasvArthasAra upasaMhAra adhikAra zloka 9 se 15 taka yaha batalAyA hai ki karttA-karma-karaNa prAdi sAtoM vibhakti kI apekSA AtmA darzana, jJAna, cAritra ina tInoM se tanmaya hai- 'darzanajJAnacAritratrayamAtmaiva tanmayaH / ' zloka naM. 16 meM batAyA hai ki darzana, jJAna, cAritra meM tInoM guraNa AtmA ke Abita haiM isaliye ina tIna guNamayI AtmA hai / darzanajJAnacAritraguNAnAM ya ihAzrayaH / darzanajJAnacAritratrayamAtmaiva sa smRtaH // 16 // isaprakAra zrI kundakundAcArya ne tathA zrI amRtacandrAcArya ne jIva ke darzana, jJAna, cAritra ye tIna guNa siddha karake yA mAtmA ko ina tIna guNarUpa batalAkara yaha siddha kara diyA hai ki siddhoM meM cAritraguNa hotA hai / zrI vIrasenAcArya ne bhI dhavala siddhAntagraMtha meM siddhoM ke kSAyikacAritra batalAyA hai| zrI vIrasenAcArya ke vAkya isaprakAra haiM
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ 830 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / "ekssa kammalsa khaeNa siddhANameso guNo samuppaNo tti jANAvaNaTThamevAo gAhAo ettha paravijaMti micchattaM-kasAyasaMjamehi jassodaeNa pariNamai / jIvo tasseva khayAttavivarode guraNe lahai // 7 // " dha. pu.7 pR0 14 artha-isa 'karma ke kSaya se siddhoM ke yaha guNa utpanna huaA hai' isa bAta kA jJAna karAne ke lie ye gAthAyeM yahA~ prarUpita kI jAtI haiM jisa mohanIya-karma ke udaya se jIva mithyAtva, kaSAya aura asaMyamarUpa se pariNamana karatA hai, usI mohanIya ke kSayase inake viparIta guNoM ko arthAt samyaktva, akaSAya aura saMyamarUpase guNoM ko siddha jIva prApta karatA hai| zrI nemicandra siddhAntacakravartI AcArya ne go00 gAthA 16 va 821 meM tathA zrI vIrasenAcArya ne dhavala pra071014 para cAritramohanIya ke kSaya se siddhoM meM kSAyikacAritra kA spaSTarUpase ullekha kiyA hai| phira bhI kucha vidvAnAbhAsa ina mahAna AcAryoM ke nAma para siddhoM meM kSAyikacAritra kA abhAva batalAte haiN| isakA kAraNa yaha hai ki unake pAsa ina mahAna granthoM kA sUkSmaSTi se svAdhyAya karane kA avakAza nahIM hai| prAyu Adi prANa siddhoM meM nahIM, ataH pArSa granthoM meM siddhoM ko jIva nahIM kahA hai, kintu isakA yaha artha nahIM hai ki caitanya guNa kI apekSA se bhI siddha jIva nahIM haiN| "AuAdipANANaM dhAraNaM jIvaNaM / taM ca ajogicarimasamayAvo uvariNatthi, siddhasu pANaNibaMdhaNaTukammA bhaavaado| tamhA siddhANa jIva jIvivapuvvA idi / ' (dhavala pu0 14 pR0 13) artha-pAya Adi prANoM kA dhAraNa karanA jIvana hai| vaha prayogakevalI ke aMtima samaya se Age nahIM pAyA jAtA, kyoMki siddhoM ke prANoM ke kAraNabhUta mAThoM karmoM kA abhAva hai| isaliye siddha jIva nahIM haiM: adhika se adhika ve jIvita-pUrva kahe jA sakate haiN| ArSa grantha ke isa kathana ko dekhakara yadi koI vidvAnAbhAsa apekSA ko na samajhakara siddhoM ke jIvatvabhAva kA sarvathA niSedha karane lage to yaha usakI mithyA kalpanA hai, kyoMki cetanaguNa kI apekSA se siddha jIva haiN| isIprakAra pravattipUrvaka viSayanirodha kI apekSA siddhoM meM saMyamAbhAva ke kathana ko dekhakara yadi koI vidvAnAbhAsa siddhoM meM cAritra kA sarvathA niSedha karane lage to yaha usakI mithyA kalpanA hai, kyoMki siddhoM meM kSAyika cAritra pAyA jAtA hai| kSAyikabhAva kabhI naSTa nahIM hotA hai, kyoMki baMdha ke hetu kA abhAva hai, yadi kSAyikabhAva bhI naSTa hone lage to siddhoM kA pUnaH saMsAra meM avatAra hone lagegA, jisase Agama meM virodha A jAyagA, kyoMki siddhaparyAya ko sAdi ananta kahA hai / 'sAdinityaparyAyAthiko yathA siddhpryaayonityH|' mAlApapaddhati 'nahi sakalamoha bhayAvudbhavaccAritramaMzato'pi malavaditi zazvadamalavadAtyantikaM tavamiSTrayate / ' ( zlokavArtika ) arthAta-cAritramoha ke kSaya se utpanna honevAlA kSAyikacAritra zAzvata hai, kabhI naSTa hone vAlA
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 831 caturthaguNasthAna meM cAritra kI apekSA kSAyopazamika bhAva nahIM samAdhAna-(kha) aba prazna yaha hai ki kyA caturthaguNasthAnavartI asaMyatasamyagdRSTi ke cAritra hotA hai ? yaha prazna aisA hai jaise koI yaha prazna kare ki 'kyA merI mA~ baMdhyA hai ?' eka ora to 'merI mAM' aisA kahA jA ra rI ora baMdhyA kA prazna kiyA jArahA hai| jo mAM hai vaha baMdhyA kaise ho sakatI hai? arthAta nahIM ho sktii| jo baMdhyA hai vaha 'mA' nahIM ho sktii| isI prakAra jo asaMyatasamyagdRSTi hai usake saMyama kaise ho sakatA hai ? arthAta nahIM ho sktaa| jisake saMyama hai vaha prasaMyatasamyagdRSTi nahIM ho sakatA hai| yadi yaha kahA jAya ki cAritra ko ghAta karanevAlI anantAnubandhIkaSAyarUpa cAritramohanIyakarmaprakRti ke udaya kA abhAva hone ke kAraNa asaMyatasamyagdRSTi ke cAritra kA aMza avazya pragaTa ho jAtA hai, so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki cAritra ko ghAta karane kI apekSA se anantAnubandhI ko cAritra mohanIyaprakRti nahIM kI gaI hai, kintu cAritra kI vighAtaka apratyAkhyAnAvaraNAdi cAritramohanIyakarmodaya ke pravAha ko anantarUpa kara detA hai isaliye anantAnabandhIkaSAya ko cAritramohanIyakarmaprakRti kahA gayA hai "Na cANatANubaMdhi-caukkavAvAro cAritre Ni phalo apaccakkhANAdiaNaMtodayapavAhakAraNassa NipphalattavirohA / " ( dhavala pu0 6 pR0 43 ) ataH anantAnubandhI ke udaya ke abhAva meM apratyAkhyAnAvaraNAdi karmodaya kA anantapravAha nahIM rahatA hai| yadi anantAnubandhIkarmodaya ke abhAva meM cAritra kI utpatti mAnI jAyagI to tIsare guNasthAna meM bhI anantAnubandhIkarmodaya ke abhAva meM cAritra ko utpatti mAnanI par3egI jo ki kisI ko bhI iSTa nahIM hai / asaMyama kA kAraNa apratyAkhyAnAvaraNakarmodaya hai| apratyAkhyAnAvaraNakarma kA udaya prathama-mithyA dRSTi guNasthAna se asaMyatasamyagdRSTi nAmaka guNasthAna taka pAyA jAtA hai| ataH prathama cAra guNasthAnoM ko asaMyata kahA gayA hai| "samIcInA dRSTiH bhavA yasyAsau samyagdRSTiH, asaMyatazcAsau samyagdRSTizca, asaMyatasamyagdRSTiH / asaMjaya idi jaM sammAviTrissa visesaNa-bayaNaM tamaMtadIvayattAvo hedillANaM sayala-guNadANANamasaMjadattaM prvedi|" _jisakI dRSTi arthAt zraddhA samIcIna hotI hai use samyagdRSTi kahate haiM aura saMyamarahita samyagdRSTi ko asaMyatasamyagdaSTi kahate haiN| samyagdRSTi ke liye jo asaMyata vizeSaNa diyA gayA hai, vaha aMtadIpaka hai, isaliye vaha apane se nIce ke samasta guNasthAnoM ke arthAt pahile, dUsare, tIsare guNasthAnoM ke bhI asaMyatapane kA nirUpaNa karatA hai / ( dhavala pu01) 'kathamevaM mithyAtvAditrayaM saMsArakAraNaM sAdhyataH siddhAntavirodho na bhavediti cenna cAritramohodayaM'ntaraMgahetau satyutpadyamAnayorasaMyamamithyAsaMyamayorekatvena vivakSitatvAccatuSTayakAraNatvAsiddha saMsAraNasya tata evAviratizamdenAsaMyamasAmAnyavAcinA bNdhhetorsNymsthopdeshghttnaat|' zlokavAtika artha-yahAM kisI kA tarka hai ki mithyAcAritra aura asaMyatasamyagdRSTi kA asaMyama jaba bhinna bhinna hai to saMsAra ke kAraNa cAra hue| 'mithyAdarzana, mithyAjJAna mithyAcAritra ye tIna hI saMsAra ke kAraNa haiM, isa siddhAnta ke sAtha kyoM virodha nahIM hogA? prAcArya uttara dete haiM ki aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki mithyAcAritra aura caturyaguNasthAna ke asaMyama ina donoM kA kAraNa cAritramohanIyakarma hai| cAritramohanIyakarma ke udaya hone para pracAritra ( asaMyama ) va mithyAcAritra utpanna hone se ina donoM kI ekarUpa se vivakSA kI gaI hai| ataH saMsAra
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ 832 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : ke kAraNoM ko cArapanA siddha nahIM hotA hai / midhyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya, yoga ko baMdha kA hetu batalAyA (10 8 sU01) vahA~ para avirata zabda se mithyAcAritra aura caturthaguNasthAna kA asaMyama donoM grahaNa kiye gaye haiN| prathamaguNasthAna se caturthaguNasthAna taka cAritramohanIyakarmodaya se jo asaMyamabhAva utpanna hotA hai vahI prathama va dUsare guNasthAna meM mithyAtva va anantAnubandhI kI sahacaratA se mithyAcAritra kahalAtA hai| zrI puSpavaMta-bhUtabalI ko zrI dharasenAcArya se jo dvAdazAMga ke sUtroM kA jJAna prApta huA thA, unhoMne una sUtroM ko SaTkhaMDAgama meM lipibaddha kiyA hai / una sUtroM meM kahA hai asaMjadasammAiTri tti ko bhAvo, uvasamimao vA khailo vA khaio vA khovasamio vA bhAvo // 5 // odaieNa bhAveNa puNo asaMjado // 6 // artha-asaMyatasamyagdRSTi ke konasA bhAva hai ? aupazamikabhAva bhI hai, kSAyikabhAva bhI hai aura kSAyopazamikabhAva bhI hai, kintu asaMyatasamyagdRSTi kA asaMyatabhAva audayika hai / isapara yaha prazna huA ki adhastana guNasthAnoM meM audayika-prasaMyatabhAva hai, aisA dvAdazAMga sUtroM meM kyoM nahIM kahA gayA hai ? isakA zrI vIrasenAcArya uttara dete haiM 'isI sUtrase una adhastana guNasthAnoM ke audayikaasaMyatabhAva kI upalabdhi hotI hai| cUki yaha sUtra aMtadIpaka hai, isaliye asaMyatabhAva ko anta meM rakha dene se vaha pUrvokta sabhI sUtroM kA aMga bana jA sarva satroM meM apane astitva ko prakAzita karatA hai, isaliye sabhI atIta guNasthAnoM kA pra. hai yaha bAta siddha hotI hai| yahA~ taka arthAt caturthaguNasthAna taka ke guNasthAnoM ke asaMyamabhAva kI sImA batalAne ke liye aura Upara ke guNasthAnoM meM asaMyatabhAva kA prativeSa karane ke liye yaha 'asaMyata' pada yahA~ para kahA hai / ' yadi yaha kahA jAya ki vratarUpa cAritra to caturthaguNasthAna meM nahIM hotA hai, kintu svarUpa meM sthiratArUpa jo anubhUti hotI hai vaha cAritra vahA~ para hotA hai| to aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai| yadi caturthaguNasthAna meM lezamAtra bhI cAritra hotA to caturthaguNasthAna meM cAritramohanIya karma kI apekSA se bhI kSAyopazamikabhAva kahate, praudayikabhAva na kahate, kyoMki cAritramohanIyakarma ke kSayopazama binA kSaNa bhara ke liye bhI leza-mAtra cAritra nahIM ho sakatA hai| yadi kahA jAya ki apratyAkhyAnAvaraNa sarvaghAtiprakRti kA udaya caturtha guNasthAna meM rahatA hai isalie cAritra kI apekSA caturthaguNasthAna meM kSAyopazamika bhAva nahIM kahA gayA so aisI kalpanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki paMcama gaNasthAna meM pratyAkhyAnAvaraNa sarvaghAtiprakRti kA udaya rahatA hai, kintu ekadeza cAritra pragaTa ho jAne se paMcamaguNasthAna meM cAritra kI apekSA kSAyopazamikabhAva kahA hai / kahA bhI hai 'saMjadAsaMjada-pamatta appamattasaMjadA tti ko bhAvo, khaovasamio mAvo // 9 // artha-saMyatAsaMyata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata yaha kaunasA bhAva hai ? kSAyopazamikabhAva hai| dhavala pu0 5 pR0 201 sUtra 7 tIsare guNasthAna meM darzanamohanIyakarma kI samyagmithyAtva sarvaghAtiprakRti kA udaya rahatA hai phira bhI samyagdarzana kA aMza pragaTa ho jAnese tIsare guNasthAna meM kSAyopazamikabhAva kahA hai|
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 833 "sammAmicchAdiTTi tti ko bhAvo, khaovasamio bhAvo // 4 // artha-samyagmithyAiSTi yaha kaunasA bhAva hai ? kSAyopazamika bhAva hai / ( dhavala pu0 5 pR0 198) isa sUtra kI TIkA meM zrI vIrasena AcArya ne likhA hai-samya gmidhyAtvaprakRti kA udaya rahate hue avayavIrUpa samyaktvaguNa kA to nirAkaraNa rahatA hai, kintu samyaktva kA avayavarUpa aMza pragaTa rahatA hai| isaprakAra kSAyo. pazamika bhI vaha samyagmithyAtva dravyakarma sarvaghAti hI hote, kyoMki jAtyantarabhUta samyagmithyAtva ke samyaktvakA abhAva hai| kintu zraddhAna bhAga azraddhAna bhAga nahIM ho jAtA hai, kyoMki zraddhAna aura azraddhAna ke ekatA kA virodha hai aura zraddhAna bhAga karmodayajanita bhI nahIM hai, kyoMki usameM viparItatA kA abhAva hai aura na unameM samyagmithyAtva saMjJA kA hI abhAva hai, kyoMki samudAyoM meM pravRtta hae zabdoM kI unake ekadeza meM bhI pravRtti dekhI jAtI hai| isaliye yaha siddha huA ki samyagmithyAtvakSAyopazamikabhAva hai|" isIprakAra caturtha guNasthAna meM cAritraguNa kA abhAva rahate hue bhI cAritra kA avayavarUpa aMza bhI pragaTa rahatA to zrI gautama gaNadhara caturthaguNasthAna meM cAritra kI apekSA kSAyopazAmikabhAva kahate, auyikabhAva na khte| dvAdazAMga ke sUtroM meM zrI gautamagaNaghara kA itanA spaSTa kathana hote hue bhI jo vidvAn caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kA samarthana karate haiM, unako dvAdazAMgapara zraddhA nahIM hai| cAritra meM labdhi aura upayoga rUpa do bheda sambhava nahIM yadi yaha kahA jAya ki caturthaguNasthAna meM harasamaya svarUpAcaraNacAritra nahIM hotA, kintu jisasamaya svAnabhati hotI hai usIsamaya svarUpa meM sthitirUpa svarUpAcaraNacAritra hotA hai isIliye catarthagaNastha ko apekSA audayikabhAva kahA gayA hai kSAyopazamikabhAva nahIM kahA gayA hai| so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai| kyoMki, isapara yaha prazna hotA hai ki caturthaguNasthAna meM harasamaya svAnubhUti va svarUpa meM sthiti kyoM nahIM hotI? yadi isake uttara meM yaha kahA jAya ki svAnubhUti labdhi va upayogarUpa do prakAra kI hotI hai| labdhirUpa svAnubhUti to harasamaya rahatI hai, kintu jisasamaya jJAnAvaraNakarma ke vizeSa kSayopazama ke kAraNa upayogarUpa svAnubhUti hotI hai usIsamaya svarUpa meM sthitirUpa svarUpAcaraNacAritra hotA hai| jJAnAvaraNakarmodaya yA kSayopazama ke kAraNa to svarUpAcaraNacAritra kA abhAva yA sadbhAva ho nahIM sakatA hai, kyoMki jJAnAvaraNa karmodaya yA kSayopazama se jJAnakA abhAva yA sadbhAva to saMbhava hai, kyoMki jJAnAvaraNa kA kArya jJAna ko prAvaraNa karane kA hai cAritra ko AvaraNa karane kA nahIM hai / cAritra kA ghAtaka cAritramohanIyakarma hai| dUsarI bAta yaha hai ki labdhi aura upayoga meM do avasthA kSAyopazamikajJAna aura darzana meM to hotI hai, kintu cAritra meM labdhi aura upayogarUpa meM do avasthA saMbhava nahIM hai| ataH yaha prazna banA rahatA hai ki cAritramohanIyakarma kI kisa prakRti ke udaya se caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kA abhAva rahatA hai aura cAritramohanIyakarma kI kisa prakRti ke anudaya se caturthaguNasthAna meM pragaTa ho jAtA hai| yadi yaha kahA jAya ki anantAnubandhI ke udaya se svarUpAcaraNacAritra kA prabhAva hotA hai to anantAnubandhI ke udaya kA prabhAva toharasamaya rahatA hai isaliye harasamaya caturthaguNasthAna meM svarUpa meM sthiratArUpa athavA svarUpa meM ramaNatArUpa svarUpAcaraNacAritra rahanA cAhiye, kintu aisA kisI ko iSTa nahIM hai / dUsare yadi caturthaguNasthAna meM harasamaya svarUpa meM sthiratA yA ramaNatA rahatI hai to harasamaya baMdha kA abhAva yA baMdha kI apekSA asaMkhyAtaguNIkarma nirjarA honI cAhiye thI, kintu caturthaguNasthAna meM jitanI kama nirjarA hotI hai usase adhika karmabandha hotA hai|
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : sammAviTissa vi aviravassa Na tavo mahAguNo hodi / hodi hu hathiNhANaM cuMducchidakamma taM tassa // 52 // mUlAcAra pR0 475 artha-vratarahita samyagdRSTi kA tapa mahAguNa mahopakAraka nahIM hai| jaise hAthI snAna karake bhI nirmalatA dhAraNa nahIM karatA, kyoMki apanI zUDa se dhUli DAlatA rahatA hai aura sarvaaMga malina karatA hai| vaise aviratasamyagraSTijIva asaMyama ke dvArA bahutara karmAza ko bAMdhatA rahatA hai / jaise lakar3I meM chidra pAr3ane vAlA barmA cheda karate samaya DorI bAMdha kara ghumAte haiM / usasamaya usakI DorI eka tarapha se DhIlI hotI huI dUsarI tarapha usako dRr3ha baddha karatI hai| vaise caturthaguNasthAnavartI asaMyatasamyagdRSTi kA pUrvabaddhakarma nirjIrNa hotA huA usIsamaya asaMyama dvArA bahutara navInakarma baMdha kara letA hai| yadi caturthaguNasthAna meM harasamaya svarUpa meM ramaNatA athavA sthiratA hotI to indriya-viSayoM meM pravRtti nahIM ho sakatI thii| aura dvAdazAMga meM usake kSayopazamacAritra kA kathana avazya hotaa| ataH caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra nahIM hotA hai| caturthaguNasthAnavI aviratagRhastha ke svarUpa meM sthiratA bhI saMbhava nahIM hai, kyoMki svarUpa meM sthiratA dhyAna hai-"sthiramadhyavasAnaM yattara yAnaM" kintu gRhastha ke dhyAna kI siddhi kisI deza va kAla meM saMbhava nahIM hai| kahA bhI hai khapuSpamathavA zaGga kharasyApi pratIyate / na punardezakAle'pi dhyAnasiddhiAhAzrame // 17 // jJAnArNava artha-pAkAza ke pUSpa aura gadhe ke sIMga nahIM hote haiN| kadAcita kisI kAla meM inake hone kI pratIti ho sakatI hai, parantu grahasthAzrama meM dhyAna kI siddhi honI to kisI deza va kAla meM saMbhava nahIM hai| prAyaH kuto gRhagate paramAtmAbodhaH zaddhAtmano bhuvi yataH purussaarthsiddhiH| dAnAtpunarnanu caturvidhataH karasthA, sA lIlayava kutapAtra-janAnuSaMgAtu // 2 // 15 // ( paanandi paM0 vi0 ) jisa utkRSTa prAtma-svarUpa ke jJAna se zuddha AtmA ke puruSArtha kI siddhi hotI hai, vaha pAtmajJAna gRhasthoM ke kahA~ se ho sakatA hai ? nahIM ho sakatA hai| "munInAmeva paramAtmadhyAnaM ghaTate / taptalohagolakasamAnaM gRhiNAM paramAtmadhyAnaM na sNgcchte| teSAM vAnapUjA. parvopavAsa samyaktvapratipAlanazIlavratarakSaNAdikaM gRhasthadhama evopaviSTaM bhavatIti bhaavaaryH| ye gRhasthA api santo manAgAtma-bhAvanAmAsadya vayaM dhyAnina iti bravate te jinadharmavirAdhakA mithyAdRSTayo jnyaatvyaaH|" mokSa-prAbhRta, gAyA 2 TIkA muniyoM ke hI paramAtmA kA dhyAna ghaTita hotA hai| gRhastha tapta lohe ke gole ke samAna hote haiM, unake paramAtmA kA dhyAna nahIM hotaa| unake liye dAna, pUjAdi gRhasthadharma kA hI upadeza diyA gayA hai| kiMcita AtmabhAvanA ko prAptakara jo gRhastha yaha kahate haiM ki hama dhyAnI haiM, unako jinadharma ke virASaka miyAdRSTi jAnanA caahie|
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 635 "sammAiTo-Na ca Navapayatyavisaya-rui-paccaya-saddhAhi viNA jhANaM saMbhavati, tappattikAraNasaMvegaNivveyANaM aNNattha asaMbhavAvo cattAsesabajhaMtaraMgagaMyo ...." (dhavala pu0 13 pR. 65) vaha dhyAtA samyagdRSTi hotA hai, kAraNa ki nau padArtha viSayaka ruci pratIti aura zraddhA ke binA dhyAnakI prApti saMbhava nahIM hai, kyoMki usakI pravRtti ke mukhya kAraNa saMvega aura nirveda anyatra nahIM ho skte| vaha dhyAtA samasta bahiraMga-aMtaraMga parigraha kA tyAgI hotA hai| yadi yaha kahA jAya ki caturthaguNasthAna meM dharmadhyAna kA kathana ArSa granthoM meM pAyA jAtA hai phira gRhastha ke dhyAna arthAt svarUpa sthiratA kA kyoM niSedha kiyA gayA hai ? isakA uttara yaha diyA gayA hai ki gRhastha ke jo dAna, pUjA, bhakti Adi hotI hai vaha dharmadhyAna hai| jiNa-sAhagRNukkittaNa pasaMsaNA viNaya daannsNpnnnnaa| suva-sola-saMjamadA dhammajjhAraNe muraNyavvA // (dhavala pu0 13 pR0 76 ) isa gAthA meM batalAyA gayA hai ki "jina aura sAdhu ke guNoM kA kIrtana karanA, prazaMsA karanA, vinaya karanA, dAna sampannatA Adi ye saba dharmadhyAna haiN|" ina ArSa granthoM se siddha ho jAtA hai ki caturthaguNasthAnavAle ke svarUpa meM sthiratA, ramaNatA arthAt svarUpAcaraNacAritra nahIM hotA hai / dUsare "caitanyamanubhUtiH syAt / " ina ArSavAkyoM meM yaha batalAyA gayA hai ki anubhUti caitanyaguNa kI paryAya hai, cAritraguNa kI paryAya nahIM hai / yadi yaha kahA jAya ki caturthaguNasthAnavartI asaMyatasamyagdaSTi ke jo saMvara va nirjarA hotI hai, vaha cAritra ke binA nahIM ho sakatI prataH asaMyatasamyagdRSTi ke cAritra mAnanA cAhiye, so yaha bhI ThIka nahIM hai| prathama to asaMyatasamyagdRSTi ke nirjarA nahIM hotI hai usake pUrvabaddhakarma jo pratisamaya nirjINaM hotA hai usase adhika karma asaMyama ke kAraNa bAMdha letA hai| aisA mUlAcAra gAthA 52 ke AdhAra para batalAyA hai jAcukA hai| dUsare, midhyAdRSTi ke bhI cAritra mAnanA par3egA, kyoMki usake bhI prAyogyalabdhi va karaNalabdhi meM savara va nirjarA, sthitikAMDakaghAta va anubhAgakANDakaghAta pAyA jAtA hai / yahA~ para zaMkA ho sakatI hai ki jaba asaMyatasamyagdRSTi ke cAritra kA prabhAva hai to usakI nirargala pravRtti hogI aura nirargala pravRttivAle ke samyagdarzana nahIM ho sakatA? samyagdRSTi kI aisI kriyA nahIM hotI jisase samyaradarzana meM aticAra yA doSa lge| "zaMkAkAMkSAvicikitsAnyadRSTiprazaMsAsaMstavAH smygdRssttertiicaaraaH|" "mUDhatrayaM madAzcASTau tathAnAyatanAni SaT / aSTau zaGkAvayazceti haradoSAH paMcaviMzatiH // arthAta-zaMkA, kAMkSA, vicikitsA, anyadRSTiprazaMsA aura anyadRSTistavana ye pAMca samyagdRSTi ke aticAra haiN| tIna mUr3hatA, AThamada, chahaanAyatana aura zaMkAdi doSa ATha ye 25 samyagdarzana ke doSa haiN| samyagdaSTi kI lokamUr3hatA, devamUr3hatA, gurumUr3hatArUpa pravRtti nahIM hotI hai| jJAna, pUjA, kula, jAti, bala, Rddhi, tapa aura sudarazarIra kA mada samyagdRSTi nahIM karatA, kuguru, kudeva aura kuzAstra aura ina tInoM ke bhakta ye chaha
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ 836 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra : anAyatana haiN| samyagdRSTi ina chaha anAyatanoM kA tyAga karatA hai| zaMkA, kAMkSA, vicikitsA, mUr3hadRSTi, anupagRhana asthitikaraNa, avAtsalya aura aprabhAvanA ina ATha doSarUpa samyagdRSTi pravRtti nahIM krtaa| "prazamasaMvegAnukampAstikyAbhivyakti lakSaNaM samyakttvam / " dhavala pu0 1 pR0 151 arthAt-prazama, saMvega, anukampA aura Astikya kI pragaTatA hI jisakA lakSaNa hai usako samyaktva kahate haiN| rAgAdi kA anudreka-prazama hai, saMsArAdi se bhIrutA saMvega hai, sarvaprANiyoM meM maMtrI anukampA hai, jIvAdi padArthoM kA jaisA svabhAva hai vaisA mAnanA Astikya hai / "caityagurupravacanapUjAdi lakSaNA samyakttvavardhanIkriyA samyaktva kriyA / " ( sarvArthasiddhi ) artha-caitya, guru aura zAstra kI pUjA AdirUpa samyaktva ko bar3hAne vAlI samyaktvavakriyA hai| isarUpa samyagdRSTi kI kriyA yA pravRtti hotI hai isI ko zrI kunvakUndAcArya ne samyaktvAcaraNa kahA hai jo asaMyatasamyagdRSTi ke saMbhava hai, kintu asaMyatasamyagdRSTi ke svarUpAcaraNacAritra kisI bhI AcArya ne nahIM kahA hai| yadi yaha kahA jAya ki samyaktva ke zaMkAdi paccIsa doSoM ke tyAga ko svarUpAcaraNacAritra kaha diyA jAve to isameM kyA hAni hai ? caturthaguraNasthAnavartI aviratasamyagdRSTi ke samyaktva ke paccIsa doSa tyAgarUpa AcaraNa ko svarUpAcaraNacAritra saMjJA nahIM dI jA sakatI hai, kyoMki moha-kSobha se rahita atyanta nivikAra Atma-pariNAma ko arthAta yathAkhyAtacAritra kI svarUpAcaraNacAritra saMjJA hai| "rAgadvaSAmAvalakSaNaM paramaM yathAsyAta-rUpaM svarUpe caraNaM nizcayacAritraM maNanti ivAnoM tadabhAve'nyaccAri. tramAcarantu tpodhnaaH| 50 prA0 10 pR0 157 / artha-rAga-dveSa ke abhAvarUpa utkRSTa yathAkhyAtasvarUpa svarUpAcaraNacAritra hI nizcayacAritra hai, vaha isasamaya paMcamakAla meM bharatakSetra meM nahIM hai isaliye sAdhujana anyacAritra kA AcaraNa kreN| cAritra ke pAMca bheda haiM- sAmAyika, chedopasthApanA, parihAra vizuddhi, sUkSmasAMparAya, yathAkhyAta / yaha pA~coM prakAra kA cAritra ninathamuni ke chaThaveM prAdi guNasthAnoM meM hI saMbhava hai / caturtha guNasthAna meM gRhasthiyoM ke ina pAMcoM prakAra ke cAritra kA aMza bhI saMbhava nahIM hai| ataH catuthaMguNasthAnavartI asaMyatasamyaghaSTi ke svarUpAcaraNacAritra ( yathAkhyAtacAritra ) yA usake aMza kI kalpanA karane se jinavANI kA apalApa hotA hai / Upara yaha batalAyA jA cukA hai ki cAritramohanIyakarma kA kSaya ho jAne se siddha bhagavAna ke kSAyikacAritra hai aura caturthaguNasthAnavartI asaMyatasamyagdRSTi ke cAritramohanIya ke apratyAkhyAnAvaraNAdi sarvaghAtiprakRtiyoM kA udaya hone se pracAritra audayikabhAva hai| kSAyikabhAva va audayikabhAva eka jAti ke nahIM ho skte| ataH yaha likhanA ki 'jo cAritra siddhoM meM hai usakI jhalaka caturthaguNasthAna meM bhI hai,' eka unmattavAlI ceSTA hai| kyA samyagdarzana ke sAtha cAritra bhI avazyambhAvI hai ? samAdhAna--(ga)-prazna yaha hai ki kyA samyagdarzana ke sAtha cAritra bhI avazyaMbhAvI hai? kyA cAritra ke binA samyagdarzana nahIM ho sakatA?
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] yaha prazna zrI akalaMkadeva AcArya ke sAmane bhI thA, isIliye unhoMne kahA hai "eSAM pUrvasya lAbhe bhajanIyamuttaram / uttaralAbhe tu niyataH pUrvalAbhaH / yugapadAtmalAbhe sAhacaryAdubhayorapi pUrvatvam, yathA sAhacaryAt paryaMtanAravayoH parvatagrahaNena nAradasyagrahaNaM nAradagrahaNena vA parvatasya tathA samyagdarzanasya samyagjJAnasya vA anyatarasyAtmalAbhe cAritramuttaraM bhajanIyam / " ( rAjavArtika 111 ) [ 837 samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra ina tInoM meM pUrva kI prApti hone para uttara kI prApti bhajanIya haiM, kintu uttara kA lAbha honepara pUrva ke lAbha kA niyama hai| samyagdarzana- samyagjJAna ina donoM kA eka hI kAla AtmalAbha hai / tAteM samyagdarzana, samyagjJAna ina donoM ke pUrvapanA hai / jaise sAhacaryaM taM parvata aura nArada ina doUnikA ekake graharaNa se grahaNapanA hoya hai / parvata ke grahaNa kari nArada kA grahaNa hoya aura nArada kA grahaNa kari parvata kA grahaNa hoya / sAhacarya hetu teM eka ke grahaNa taiM doUnikA grahaNa hoi hai / taise hI samyagdarzana, samyagjJAna ina doUnikA sAhacarya saMbaMdha taiM eka ke grahaNa kiye tina doUnikA graharaNa hoya hai / yAteM samyagdarzana, samyagjJAna ina doUni meM se eka kA AtmalAbha hote uttara jo cAritra hai so bhajanIya hai, aisA artha jAnanA / arthAt samyagdarzana hone para samyakcAritra kA honA avazyaMbhAvI nahIM hai / isI bAta ko zrI guNabhadra AcArya ne bhI uttarapurANa meM kahA hai sametameva samyaktva jJAnAbhyAM caritaM matam / syAtAM vinApi te tena guNasthAne caturtha ke / / 74 / 543 / / ( uttarapurANa) artha - samyakcAritra samyagdarzana va samyagjJAnasahita hotA hai, kintu samyagdarzana aura samyagjJAna caturthaguNasthAna meM samyakcAritra ke binA bhI hote haiM / zrI akalaMkadeva va zrI guNabhadra donoM vItarAgI mahAnAcArya hue haiM unhoMne kisI kI vakAlAta karane ke lie aisA nahIM likhA ki samyagdarzana ke sAtha cAritra avazyambhAvI nahIM hai, kintu unhoMne vaha likhA jo unako guru paramparA se upadeza meM prApta huA thA / ina AcAryoM ke itane spaSTa vAkya hote hue bhI jo yaha likhate haiM tathA upadeza dete haiM- " samyaktva ke sAtha cAritra bhI avazyaMbhAvI hai jise mithyAtvamohanIya nahIM, anantAnubandhI rokatA hai aura jaba mithyAtva tathA anantAnubandhI ke upazama Adi se samyaktva pragaTa hotA hai taba usakA sahabhAvI cAritra bhI avazya prakaTa hotA hai vaha cAritra hI svarUpAcaraNa cAritra hai / " ( jaina saMdeza 23-11-67 ) aise likhane vAle ne yA to uparyukta ArSa granthoM kA adhyayana nahIM kiyA aura yadi adhyayana kiyA to unako ArSaM vAkyoM para zraddhA nahIM hai / jinako svayaM zrASaM vAkyoM para zraddhA nahIM hai aura ArSa vAkyoM kA khaMDana karanA hI jinakA svabhAva bana gayA hai, unakI kyA gati hogI ve svayaM jAneM / *** **** **** - jai. ga. 20 va 27-2-69 tathA 13-3-69 / VII, VIII, III / ... dasaveM guNasthAna taka svarUpAcaraNa kA zraMza bhI nahIM hai zaMkA -- svarUpAcaraNa cAritra kauna se guNasthAna meM hotA hai ? samAdhAna - sarvaprathama svarUpAcaraNacAritra kA lakSaNa jAna lenA zrAvazyaka hai, kyoMki svarUpAcaraNacAritra kA lakSaNa jAna lene se hI yaha jJAta ho jAvegA ki svarUpAcaraNacAritra kaunase guNasthAna meM hotA hai tathA cauthe guNasthAna meM kyoM nahIM hotA ?
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ 838 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / (1) "rAgadveSA-mAvalakSaNaM paramaM yayAkhyAtarUpaM svarUpe caraNaM nizcayacArinaM bhaNanti, idAnIM tavabhAve'nyaccAritramAcarantu tapodhanAH / " paramAtmaprakAza 2036 / artha-rAgadveSa ke abhAvarUpa utkRSTa yathAkhyAtasvarUpa svarUpAcaraNa hI nizcayacAritra hai| vaha isa pacamakAla meM bharata kSetra meM nahIM hai, isalie sAdhujana anya cAritra kA AcaraNa kro| (2) "svarUpecaraNaM cAritramiti vItarAgacAritraM |"prmaatmprkaash 2 / 40 / artha-svarUpa meM prAcaraNarUpa cAritra arthAt svarUpAcaraNa cAritra hai vaha vItarAgacAritra hai| (3) "zuddhopayogalakSaNaM nizcayaratnatrayapariNate zuddhAtmasvarUpe caraNamavasthAnaM cAritram / " artha-zuddhopayoga lakSaNAtmaka nizcayaratnatrayamayI pariNatirUpa AtmasvarUpa meM jo AcaraNa yA sthiti so svarUpAcaraNacAritra hai| (4) "svarUpe caraNaM cAritraM / svasamaya pravRttirityarthaH / tadeva vastusvabhAvatvAt dhrmH| zuddhacaitanyaprakAza. namityarthaH / tadeva yathAvasthitAtmaguNatvAt sAmyam / sAmyaM tu darzanacAritramohanIyodayApAvitasamastamohakSomAmAvA. batyantativikAro jIvasya prinnaamH||7||"prvcnsaar artha-svarUpa meM caraNa (sthiratA ) so cAritra hai| svasamaya meM pravRtti karanA, aisA isakA artha hai| vahI vastusvabhAva hone se dharma hai / zuddhacaitanya kA prakAza karanA isakA artha hai| vahI yathAvasthita AtmaguNa hone se sAmya hai| aura sAmya, darzanamohanIya aura cAritramohanIyakarma ke udaya se utpanna honevAle samasta moha aura kSobha ke abhAva ke kAraNa jIvakA atyanta nirvikAra pariNAma hai / arthAt jIva kA vaha atyanta nirvikAra pariNAma ho svarUpAcaraNacAritra hai| buddhipUrvaka rAga ke abhAva kI apekSA zuddhopayogarUpa vItarAgacAritra kA prArambha zreNI meM hotA hai athavA buddhi-prabuddhipUrvaka samastarAga kA abhAva upazAMtamoha Adi guNasthAnoM meM hotA hai isalie zuddhopayogarUpa vItarAgacAritra arthAt svarUpAcaraNacAritra upazAMtamoha Adi guNasthAnoM meM hotA hai| ataeva svarUpAcaraNacAritra caturthAdi gaNasthAnoM meM saMbhava nahIM hai| caturthaguNasthAna meM to saMyama nahIM hai, kyoMki usakA nAma hI asaMyatasamyagdRSTi hai| ataH caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra saMbhava nahIM hai / kisI prAcArya ne bhI caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra ke sadbhAva kA kathana nahIM kiyA hai| svarUpAcaraNacAritra kI ghAtaka saMjvalanakaSAya hai, kyoMki svarUpAcaraNacAritra ko parama yathAkhyAtacAritra kahA hai / anantAnubandhIkaSAya to samyagdarzana kI ghAtaka hai athavA cAritra ko ghAta karane vAlI apratyAkhyAnAdi prakRtiyoM ke ananta udayarUpa pravAha kI kAraNa hai| kahA bhI hai paDhamo dasaNaghAI vidio taha ghAI desaviraitti / taio saMjamaghAI caustho jahakhAya ghAIyA // 1 / 115 // prA.paM.saM. artha-prathama kaSAya arthAt anantAnubandhI samyagdarzana kA ghAta karatI hai / dvitIya apratyAkhyAnAvaraNakaSAya dezavata kI ghAtaka hai| tatIya pratyAkhyAnAvaraNakaSAya sakalasaMyama kA ghAta karatI hai| aura caturthasaMjvalanakaSAya yathAkhyAtacAritra arthAta svarUpAcaraNacAritra kA ghAta karatI hai|
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 836 "Na cANatANubaMdhica ukkavAvAro cAritte NiSphalo, apaccakkhANAdiaNaMtovayapavAha kAraraNassa NipphalattavirohA / " dhavala pu. 6 pR0 43 / arthAt-cAritra ke ghAta meM anantAnubaMdhI catuSka kA vyApAra niSphala bhI nahIM hai, kyoMki cAritra kI ghAtaka a..tyAkhyAnAvaraNAdi kaSAya ke ananta udayarUpa pravAha meM anantAnabaMdhIkaSAya kAraNa hai / isaliye niSphalatva kA virodha hai| yadi anantAnabaMdhIkaSAya ko svarUpAcaraNacAritra kA ghAtaka mAna liyA jAyagA aura usake udayAbhAva meM svarUpAcaraNacAritra kA sadbhAva svIkAra kiyA jAyagA to samyagmithyAtva tIsare guNasthAna meM bhI svarUpAcaraNacAritra ke sadbhAva kA prasaMga A jAyagA, kyoMki tIsare guNasthAna meM bhI anantAnubadhI kaSAya ke udaya kA abhAva hai| yadi yaha kahA jAya ki caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra prArambha ho jAtA hai pUrNatA bArahaveM guNasthAna meM hotI hai, mo bhI ThIka nahIM hai kyoMki dasaveM guNasthAna taka bhI svarUpAcaraNacAritra ( yathAkhyAta cAritra ) rUpa paryAya kA aMza pragaTa nahIM hotA / cAritramoha ke udaya ke abhAva meM svarUpAcaraNacAritra hotA hai| darzanamohanIya bhI svarUpAcaraNacAritra kA ghAtaka nahIM hai, kyoMki aisA kisI bhI AcArya kA upadeza nahIM hai| samyaktva ke ghAtaka kudeva Adi inakI pUjA na karanA tathA jina-vacana meM zaMkA na karanA ityAdi aisA AcaraNa samyagdRSTi kA hotA hai| -jaM. ga. 23-11-67/VIII/ kaMvaralAla caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNa cAritra nahIM hotA zaMkA-pharavarI 1966 ke sammati saMdeza meM zrI paM0 phUlacaMdajI ne likhA hai "prathamopazama samyaktva ke kAla meM anantAnubandhI kI anudaya-upazama hone se svarUpAcaraNacAritra kI prApti Agama meM batalAI hai|" isa para yaha prazna hotA hai ki svarUpAcaraNacAritra kauna se guNasthAnoM meM hotA hai ? kyA prathamopazamasamyagdRSTi zreNI car3ha sakatA hai? kyA apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udaya meM bhI svarUpAcaraNa saMbhava hai ? samAdhAna-vItarAgacAritra ko svarUpAcaraNacAritra kahate haiN| zrI paramAtma-prakAza adhyAya 2 gAthA 40 kI TIkA meM "svarUpecaraNaM cAritramiti vItarAgacAritra" ina zabdoM dvArA vItarAgacAritra ko svarUpAcaraNacAritra kahA hai| gAthA 36 kI TIkA meM "rAgadveSAbhAvalakSaNaM paramaM yathAkhyAtarUpaM svarUpecaraNaM f arthAta-rAgadveSa ke abhAva lakSaNavAle paramayathAkhyAtarUpa svarUpAcaraNacAritra ko ni bRhada vyasaMgraha gAthA 35 kI TIkA meM "zuddhopayogalakSaNanizcayaratnatrayapariNatesvazuddhAtmasvarUpe caraNamavasthAnaM cAritram / " arthAt-zuddhopayoga lakSaNavAlA nizcayaratnatraya pariNatirUpa svazuddhAtmasvarUpa meM caraNaM athavA avasthAnaM svarUpAcaraNacAritra hai| zrI pravacanasAra gAthA 7 kI TIkA meM zrI 108 amRtacandra AcArya likhate haiM-"svarUpecaraNaM cAritraM / ........... samastamohakSobhAbhAvAvatyantanirvikAro jIvasya prinnaamH|" arthAta-svarUpa meM caraNa karanA yA ramanA so cAritra hai aura vaha samasta moha kSobha ke abhAva ke kAraNa atyanta nivikAra, aisA jIvakA pariNAma hai| zrI jayasena AcArya ne bhI paMcAstikAya gAthA 154 kI TIkA meM kahA hai ki pUrva meM kahe hue kevalajJAna aura kevaladarzanarUpa jIva-svabhAva se abhinna yaha cAritra hai, jo utpAda, vyaya, dhrauvyarUpa hai, indriyoM kA vyApAra
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ 840 ] [ paM0 ratanacanda jaina mustAra na hone se vikAra rahita va nirdoSa hai, tathA jIva ke svabhAva meM nizcala sthitirUpa hai, kyoMki svarUpecaraNaM cAritram, arthAt AtmabhAva meM tanmaya honA cAritra hai, aisA Agama vacana hai / ina vAkyoM se spaSTa hai ki svarUpAcaraNacAritra gyArahaveM bArahaveM Adi guraNasthAnoM meM hotA hai / buddhipUrvaka rAga ke abhAva ke kAraNa jina AcAryoM ne zreNI meM zukla dhyAna kA kathana kiyA hai unakI apekSA se zreNI meM bhI svarUpAcaraNacAritra ho sakatA hai, kintu caturthaM guNasthAna meM prasaMyata- samyagdaSTi ke svarUpAcaraNacAritra kA kisI bhI di0 jaina AcArya ne kathana nahIM kiyA hai / anantAnubandhIkaSAya samyagdarzana kA ghAta karane vAlI hai / jaisA ki zrI nemicandra AcArya ne gommaTasAra karma-kANDa gAthA 45 va gommaTasAra jIvakANDa gAthA 282 meM kahA hai paDhamAdiyA kasAyA sammattaM desasayala cAritaM / jahakhAdaM ghAvaMti ya guNaNAmA hoMti sesAvi // artha -- anantAnubandhI kaSAya samyaktva ko, apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya dezacAritra ko pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya sakalacAritra ko aura saMjvalanakaSAya yathAkhyAta cAritra ko ghAtatI hai / isI kAraNa inake nAma bhI vaise hI haiM jaise inake guNa ( svabhAva ) haiM / anya prakRtiyoM ke nAma bhI sArthaka haiM / anantAnubandhIkaSAya ke anudaya-upazama hone se samyagdarzanaguNa pragaTa hotA hai, svarUpAcaraNacAritra pragaTa nahIM ho sakatA, kyoMki anantAnubandhI kaSAya dezacAritra, sakala cAritra yA svarUpAcaraNacAritra kA ghAtaka nahIM hai / ArSa granthoM meM itanA spaSTa kathana hote hue bhI kucha vidvAnoM ne bhASA granthoM meM asaMyata samyagdaSTi ke svarUpAcaraNacAritra kyoM likhA, yaha viSaya vicAraNIya hai / hameM to ArSa granthoM ke anusAra hI apanI zraddhA banAnI cAhie aura prAgranthoM ke anusAra hI vivecana karanA cAhiye, kyoMki isI meM Atmahita hai / -- jai. ga. 11-4-66/1X / ra. lA. jaina zaMkA-samyagdRSTi ke hI svarUpAcaraNacAritra hotA hai ataH catuthaM guNasthAna meM bhI svarUpAcaraNacAritra honA cAhiye, kyoMki vaha bhI to samyagdRSTi hai ? samAdhAna - samyagdRSTi ke hI svarUpAcaraNacAritra hotA hai, kintu vaha sakalasaMyamI muni ke hI hotA hai, cauthe guNasthAna vAle asaMyatasamyagdRSTi ke nahIM ho sakatA, kyoMki usa cauthe guNasthAna vAle ke to kiMcit bhI cAritra ko na hone dene vAlI prapratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kA udaya hone se cAritra kA prabhAva hai, isIliye usakA nAma asaMyata samyagdaSTi hai / svarUpAcaraNacAritra kA lakSaNa isa prakAra hai darzana "svarUpe caraNaM cAritraM svasamaya pravRttirityarthaH / tadeva ca yathAvasthitAtmaguNatvAtsAmyam / sAmyaM tu cAritramohanIyodayApAditasamastamohakSobhAbhAvAdatyantanirvikAro jIvasya pariNAmaH / " pravacanasAra gA. 7 artha - apane svarUpa meM ramaraNatA svarUpAcaraNa cAritra hai / vaha svarUpAcaraNa cAritra hI yathAvasthita AtmaguNa hone ke kAraNa sAmya hai| darzana mohanIya va cAritramohanIya karmodaya se hone vAle jo moha aura kSobha haiM, una samasta moha kSobha se rahita AtmA ke atyanta nirvikAra jo jIvapariNAma vaha hI sAmya arthAt svarUpAcaraNa cAritra hai /
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [841 svarUpAcaraNa cAritra ke isa lakSaNa se spaSTa ho jAtA hai ki svarUpAcaraNa cAritra akaSAya jIvoM ke hotA hai| isIliye svarUpAcaraNa cAritra ko yathAkhyAta cAritra kahate haiM, kyoMki yathAkhyAtacAritra bhI akaSAya jIvoM ke hI hotA hai| isI bAta ko paramAtmaprakAza meM kahA gayA hai "rAgadveSAbhAvalakSaNaM paramaM yathAkhyAtarUpaM svarUpe caraNaM nizcayacAritraM bhaNanti idAnI tavabhAve'nyaccAritramAcarantu tpodhnaaH|" artha-rAgadveSa ke abhAvarUpa utkRSTa yathAkhyAta cAritra rUpa svarUpa meM ramaNatA hI nizcaya cAritra hai, vaha svarUpAcaraNacAritra isa samaya paMcamakAla meM bharata kSetra meM nahIM hai, isaliye tapodhana ( sAdhujana ) isa svarUpAcaraNacAritra ke atirikta anya cAritra kA prAcaraNa kreN| yahA~ para svarUpAcaraNacAritra kA lakSaNa rAgadveSa kA prabhAva batalAyA hai isIliye usa svarUpAcaraNa cAritra ko paramayathAkhyAtacAritra athavA nizcayacAritra kahA gayA hai| ata! svarUpAcaraNa-caturtha guNasthAna meM nahIM ho sakatA hai| zaMkA-taba phira caturtha guNasthAna meM kaunasA cAritra hotA hai aura usakA ghAtaka kauna karma hai ? samAdhAna-caturtha guNasthAna meM cAritra nahIM hotA hai, isIliye usakI saMjJA 'asaMyata-samyagdRSTi' hai| zrI nemicandra siddhAntacakravartI ne go0 jI0 meM kahA hai "cArittaM Nasthi jado aviradaaMtesu ThANesu // 12 // " prathama cAra guNasthAnoM meM arthAt avirata samyagdRSTi cauthe guNasthAnata ka cAritra nahIM hotaa| sametameva samyaktvajJAnAbhyAM caritaM matam / syAtA vinApi te tena guNasthAne caturthake // 74 / 543 // uttarapurANa artha-samyak cAritra samyagdarzana aura samyagjJAna sahita hI hotA hai parantu caturtha guNasthAna meM samyagdarzana va samyagjJAna to hotA hai, samyak cAritra nahIM hotA hai| "ovaieNa bhAveNa puNo asaMjado // 6 // " ( dhavala pu0 5 pR0 201) artha-asaMyatasamyagdRSTi kA asaMyatatva audayikabhAva hai| "saMjamaghAvINaM kammANamubaeNa jeNeso asaMjado teNa asaMjado tti odaio bhaavo|" artha-kyoMki saMyama ko ghAta karanevAle karmodaya se yaha asaMyata hotA hai, ataH 'asaMyata' audayikabhAva hai| yadi caturtha guNasthAna meM kiMcit bhI saMyama mAna liyA jAyagA to usakI saMjJA asaMyatasamyagdRSTi nahIM ho sakatI aura na hI usake praudayikabhAva ho sakatA hai, kiMta kSAyopazamikabhAva hogaa| jaise ki tIsare guNasthAna meM kiMcit samyagdarzana kI apekSA kSAyopazamikabhAva kahA gayA hai usI prakAra caturtha guNasthAna meM bhI svarUpAcaraNacAritra kI apekSA kSAyopazamikabhAva hogaa| "samyagmithyAtvodayena auyika iti kimiti na vyapadizyata iti cenna, mithyAtvodayAdiva tataH samyaktvasya niranvayavinAzAnupamalambhAt / " [ dhavala pu0 1 pR0 168 ]
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ 842 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / artha-tIsare guraNasthAna meM samyagmithyAtva prakRti ke udaya hone se vahA~ audayikabhAva kyoM nahIM kahA hai ? nahIM kahA, kyoMki mithyAtvaprakRti ke udaya se jisa prakAra samyaktva kA niranvaya nAza hotA hai, usIprakAra samyamithyAtva ke udaya se samyaktva kA niranvaya nAza nahIM pAyA jAtA hai, isalie tIsare guNasthAna meM praudayikabhAva na kahakara kSAyopazamikabhAva kahA hai| isI prakAra yaha bhI kahanA cAhiye thA-anantAnubandhI prakRti ke udaya se jisaprakAra cAritra kA niranvaya nAza hotA hai. usaprakAra apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyodaya se cAritra kA niranvaya nAza nahIM hotA. isalie caturthagaNasthAna meM praudayikabhAva na kahakara kSAyopazamikabhAva kahA hai| kintu kisI bhI ArSa grantha meM caturtha guNasthAna meM cAritra kI apekSA kSAyopazamikabhAva nahIM kahA gayA hai, sarvatra praudayikabhAva kahA gayA hai| zrI gautama gaNadhara ne bhI dvAdazAMga meM cAritra kI apekSA caturtha guNasthAna meM audayikabhAva kahA hai aura dvAdazAMga kA vaha sUtra SaTkhaMDAgama meM zrI bhUtabalI dvArA lipibaddha kiyA gayA thA aura vaha sUtra dhavala pu05 pR0 201 para prakAzita ho cukA hai| yadi yaha kahA jAya ki apratyAkhyAnAvaraNa sarvaghAti prakRti hai, isa apekSA se caturtha guNasthAna meM cAritra kI apekSA se audAyakabhAva kahA gayA hai to isa yukti ke anusAra tIsare guNasthAna meM bhI praudayikabhAva kahanA cAhiye thA, kyoMki samyagmithyAtvaprakRti bhI sarvaghAtI hai| yadi yaha kahA jAye ki caturtha guNasthAna meM hara samaya svarUpAcaraNacAritra nahIM hotA, kintu jisa samaya kSaNa mAtra ke lie svarUpa meM ramaNatA hotI hai usasamaya svarUpAcaraNacAritra ho jAtA hai| isa para prazna hotA hai ki svarUpa meM ramaNatA va aramaNatA ko kisa karma prakRti kA anudaya yA udaya kAraNa hai| athavA svarUpAcaraNacAritra ko bAdhaka kauna karma prakRti hai jisake udaya ke kAraNa hara samaya svarUpAcaraNacAritra nahIM hotA hai| anantAnubandhIprakRti ko svarUpAcaraNacAritra kI bAdhaka nahIM kahA jA sakatA, kyoMki cauthe va tIsare guNasthAna meM anantAnubandhI kAmavaMdA anadaya rahatA hai ataH tIsare cauthe guNasthAnoM meM sarvadA svarUpa meM ramaNatArUpa svarUpAcaraNacAritra pAyA jAnA cAhie thaa| kintu aisA hai nahIM, kyoMki pratyakSa se virodha AtA hai tathA ArSa granthoM meM aisA kathana pAyA bhI nahIM jAtA hai| yadi mithyAtva va samyagmithyAtva prakRtiyoM ko svarUpAcaraNacAritra kI ghAtaka kahA jAya to darzanamohanIyakarma ko dvisvabhAvI hone kA prasaMga AjAyegA, kintu prArSa granthoM meM aisA kathana pAyA nahIM jAtA tathA dUsare guNasthAna meM mithyAtva va samyagmithyAtva kA udaya nahIM hai, ataH dUsare guNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kA prasaMga A jAyegA, jo kisI ko bhI iSTa nahIM hai| yadi yaha kahA jAya ki caturtha guNasthAna meM jo pratisamaya nirjarA hotI hai vaha cAritra kA phala hai aura usa cAritra ko svarUpAcaraNacAritra kahA gayA hai / so yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki yadi nirjarA ko cAritra kA kA mAnA jAyagA to prathamopazama samyaktva se pUrva mithyAdRSTi ke karapalabdhi meM pratisamaya jo asaMkhyAtagaNI nirjarA hotI hai, vaha bhI cAritra kA phala mAnanA par3egA arthAt mithyAdRSTi ke cAritra kA prasaMga A jAyagA jo ki iSTa nahIM hai / dUsare caturtha guNasthAna meM pratisamaya asaMkhyAtaguNI karma nirjarA bhI nahIM hotI, kyoMki prasaMyama ke kAraNa. nirjarA se adhika baMdha ho jAtA hai| zrI kundakunda AcArya ne bhI kahA hai sammAdiddhissa vi aviradassa Na tavo mahAguNo hodi / hodi hu hatthiNhANaM cudacchidakamma taM tassa // 49 // [ mUlAcAra, samayasAra adhikAra ]
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 843 jisa prakAra hAthI snAna karake apane gIle zarIra para bahaterI dhUla DAla letA hai athavA lakar3I meM chidra karanevAle barme ke ghUmane se jitanI DorI khulatI hai usase adhika baMdhatI hai usI prakAra aviratasamyagdRSTi tapa ke dvArA jitane karmoM ko nirjarA karatA hai, asaMyama ke kAraNa vaha usase adhika karmoM ko dRr3ha bAMdha letA hai| isI bAta ko zrI vasunandi siddhAMtacakravartI AcArya ne bhI isa gAthA kI TIkA meM kahA "dRSTAntadvayopanyAsaH kimartha iti cennaiSa doSaH apagatAtkarmaNo bahutaropAdAnamasaMyamanimittasyeti pradarzanAya hastisnAnopanyAsaH, AItanutayA hi bahutaramupAdatte rjH| cudacchidaH karmeva-ekatra veSTayatyanyatrodvaSThayati tapasA nirjarayati karmAsaMyamabhAvena bahataraM grahAti kaThinaM ca karotIti // 49 // zrI kundakunda AcArya ne pravacanasAra meM bhI kahA hai"saddahamANo atthe asaMjado vA Na NivAdi // 237 // " artha-padArthoM kA zraddhAna karanevAlA arthAt samyagdRSTi bhI yadi prasaMyata hai to nirvANa ko prApta nahIM hotA hai| isakI TIkA meM zrI amRtacandra AcArya kahate haiM ki yadi nija zuddhAtmA kA jJAna aura zraddhAna bhI ho gayA (aAjakala ke navIna mata kI paribhASA meM jisako nizcayasamyagdarzana kahA jAtA hai, aisA samyagdarzana bhI ho gayA) kiMtu saMyama nahIM huA to vaha jJAna aura zraddhAna nirarthaka hai / "sakalapadArthajJeyAkAra karanvitavizadakajJAnAkAramAtmanaM zraddhadhAno'pyanubhavannapi yadi svasminneva saMyamya na vartayati tadAnAdimoharAgadveSavAsanopajanitaparadravyacaGakramaNasvairiNyAzcidavRttaH svasminneva sthAnAnirvAsanani: kampakatattvamUcchitacivRttyabhAvAtkathaM nAma saMyataH syAt / asaMyatasya ca yathoditAtmattvapratItirUpaM zraddhAnaM yathoditAsmatattvAnubhUtirUpaM jJAnaM vA ki kuryAt / tataH saMyamazUnyAta zraddhAnAt jJAnAdvA nAsti siddhiH| tattvArthazraddhAnasaMyatatvAnAmayogapadyasya mokSamArgatvaM vighaTetaiva / " artha-sakala padArthoM ke jJeyAkAroM ke sAtha milita hotA hA vizada eka jJAna jisakA AkAra hai, aise prAtmA kA zraddhAna karatA huA bhI, anubhava karatA haA bhI yadi jIva apane meM hI saMyamita hokara nahIM rahatA vaha kaise saMyata hogA, kyoMki anAdi moha, rAga, dvaSa kI vAsanA se janita jo paradravya meM bhramaNa ke kAraNa svecchAcAriNI civRtti ke, svameM sthiti se utpanna nirvAsanA niSkaMpa, eka tattva meM lInatArUpa civRtti kA abhAva hai| asaMyata ko prAtmatattva kI pratItirUpa zraddhAna yA yathokta Atmatattva kI anubhUtirUpa jJAna kyA karegA? arthAta kucha nahIM kregaa| isaliye saMyamazUnya zraddhAna-jJAna se siddhi nahIM hotI hai| isase prAgama-jJAna tattvArthazraddhAna-saMyatatva yadi ye tInoM yugapat nahIM haiM to mokSamArga ghaTita nahIM hotA hai| isase itanA spaSTa ho jAtA hai ki caturtha guNasthAnavartI asaMyata samyagdRSTi mokSamArgI nahIM hai, kyoMki usake jJAna, zraddhAna aura cAritra kI yugapattA nahIM hai| [ mo0 mA0 pra0 pR0 463 a09 ] jo mokSamArga meM sthita nahIM hai usako mokSa kI siddhi nahIM ho sakatI, isIliye saMyama rahita samyagjJAna va samyagdarzana ko nirarthaka kahA hai| itanA hI nahIM usako ajJAnI kahA hai, kyoMki mokSamArgI jJAnI hotA hai| jJAna hote hue bhI yadi rAgadveSa se nivRtta nahIM hotA arthAt rAgadveSa kI nivRtti ke lie cAritra dhAraNa nahIM karatA to vaha kaisA jJAnI ? vaha to ajJAnI hai| isI bAta ko zrI amRtacandra AcArya samayasAra meM kahate haiM
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ paM0 ratanacanda jaMna mukhtAra : "yasvAtmatrayayo meM dajJAnamapi nAkhavebhyo nivRttaM bhavati tajjJAnameva na bhavatIti jJAnAMzo jJAnanayopi nirastaH / " [ sa0 sa0 gA0 72 A0 khyA0 ] 44 ] jo mrAtmA aura AkhavoM kA bhedajJAnI hai yadi vaha bhI krodhAdika AsravoM se nivRtta nahIM hotA to vaha jJAnI hI nahIM hai / aisA kahane se jJAna naya kA nirAkaraNa huprA / isI bAta ko bhI jayasena AcArya ne sTAnta dvArA bahuta hI sundara rUpa se spaSTa kiyA hai "yathA vA sa eva pradIpasahita puruSaH svakIyapauruSabalena kUpapatanAdyadi na nivartate tadA tasya zraddhAnaM pradIpo dRSTiya kiM karoti na kimapi tathAyaM jIvaH zraddhAnajJAna sahito'pi pauravasthAnIya cAritrabalena rAgAvivikalparUpA dasaMyamAdyadi na nivartate tadA tasya zraddhAnaM jJAnaM vA kiM kuryAnna kimapIti / " 1 artha - jaise dIpaka ko rakhane vAlA puruSa apane puruSArtha ke bala se kUpa patana se yadi nahIM bacatA hai to usakA zraddhAna, dIpaka va dRSTi kucha bhI kAryakArI nahIM huI / taise hI zraddhAna aura jJAna sahita bhI hai, parantu cAritra ke bala se rAgadveSAdi vikalparUpa asaMyamabhAva se yadi apane ko nahIM haTAtA hai arthAt cAritra ko dhAraNa nahIM karatA hai to samyambaddhAna tathA samyagjJAna usakA kyA hita kara sakate haiM ? arthAt kucha bhI hita nahIM kara sakate / ina ArSa pramANoM se yaha siddha ho jAtA hai ki caturtha guNasthAna meM cAritra nahIM hai, kyoMki cAritra kI ghAtaka pratyAkhyAnAvaraNakaSAyarUpa karma kA udaya hai tathA saMyama rahita caturtha guNasthAna kA samyagdarzana mokSamArga meM hitakArI nahIM hai| yahA~ yaha prazna ho sakatA hai ki asaMyatasamyagdRSTi kI kyA anargala pravRtti hotI hai ? kyA vaha mAMsa Adi kA bhakSaNa karatA hai ? kyA vaha bhairoM, padmAvatI, kSetrapAla Adi asaMyata deviyoM va devoM kI pUjA karatA hai ? kyA vaha kuguru, kudeva zrAdi kI pUjA karatA hai ? yadi ina kAryoM ko nahIM karatA to usa pravRtti ko svarUpAcaraNacAritra yA usakA aMza kyoM nahIM kahA jAtA ? yaha bAta satya hai ki asaMyatasamyagdRSTi manuSya madya, mAMsa Adi kA sevana nahIM karatA aura na juA Adi sapta vyasana kA sevana karatA hai, kyoMki inake sevana se samyagdarzana naSTa ho jAtA hai, jaisA ki zrI amitagati AcArya ne subhASitaratnasaMdoha zloka 514, 547, 591, 634 meM kahA hai tathA jina-vacana meM zaMkA Adi doSoM ko nahIM lagane detA / tathA kuguru, kudeva Adi kI pUjA bhI nahIM krtaa| yadyapi prasaMyata samyagdRSTi kI aisI pravRtti hotI hai, kintu prAcAryoM ne isI pravRtti kI saMjJA samyaktvAcaraNa dI hai, svarUpAcaraNacAritra nahIM kahA hai ( zrI kundakunda AcArya viracita cAritra pAhur3a), kucha aise bhI caturtha guNasthAnavartI samyagTaSTi haiM jo pUrva meM samyagdaSTi saMyata muni the, kintu pratyAkhyAnAvaraNa-apratyAkhyAnAvaraNarUpa cAritramoha kA udaya ho jAne se caturthaguNasthAna ko prApta ho gaye haiM / yadyapi unakA AcaraNa pUrvavat muni sadRza hai tathApi usa AcaraNa ko cAritra saMjJA nahIM dI gaI / itanA U~cA AcaraNa hote hue bhI vaha caturthaM guNasthAnavartI samyagdaSTi asaMyata hI hai, kyoMki usake sarvaghAti apratyAkhyAnAvaraNa-pratyAkhyAnAvaraNarUpacAritramoha kA udaya hai / jisa caturtha guNasthAnavartI samyagdRSTi kA AcaraNa dhAvaka ( dezavratI ) yA munitulya nahIM, kintu mAnAki mAMsAhAra dhAvirUpa pravRtti nahIM hai usa asaMyatasampadaSTi ke aise prAvaraNa ko jo vidvAna svarUpAcaraNacAriNa kahate haiM unake mata meM, jisakI pravRtti tathA AcaraNa muni tulya hai, usa AcaraNa ko parama svarUpAcaraNacAritra
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 845 kahanA par3egA, kyoMki isakA AcaraNa to bahuta UMcA hai| mAtra AcaraNa yA pravRtti ko cAritra saMjJA nahIM dI gaI hai| yadi AcaraNa ke sAtha-sAtha apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNarUpa cAritra mohanIya kA anudaya hai to usako cAritra saMjJA dI gaI hai anyathA nhiiN| yadi kahA jAya ki mAtra apratyAkhyAnAvaraNa-pratyAkhyAnAvaraNa cAritra mohodaya se asaMyata nahIM ho jAtA, AcaraNa se bhraSTa hone para hI asaMyata hotA hai to una vidvAnoM kA aisA kahanA ucita nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para siddhAnta pranthoM se virodha AtA hai| apratyAkhyAnAvaraNa-pratyAkhyAnAvaraNa ke udaya hone para leza mAtra bhI cAritra nahIM rahatA hai| yadi apratyAkhyAnAvaraNa-pratyAkhyAnAvaraNa ke udaya meM bhI cAritra svIkAra kiyA jAyagA to mithyAtva prakRti ke udaya meM samyagdarzana kA sadbhAva rahane meM bhI koI bAdhA nahIM paaygii| tathA aisA mAnane para una vidvAnoM ke mata meM karmasiddhAnta granthoM kA sampUrNa vivecana vyartha ho jAyagA, nimitta akicitkara ho jaaygaa| "ghAtiyA karmodaya hone para jIva usameM juDe yA na jur3e yaha saba mAtra upAdAna ke puruSArtha para nirbhara hai| isa mithyAsiddhAnta kI siddhi ho jaaygii| isa siddhAnta kI siddhi ho jAne para karmoM ke upazama, kSayopazama yA kSaya kI koI AvazyakatA nahIM rahegI; kyoki jJAnAvaraNa-karmodaya rahate hue bhI jIva apane puruSArtha ke bala para usameM nahIM jur3atA to kevalajJAna kI utpatti ko kauna roka sakegA ? kintu ye saba mithyA kalpanA hai| zrI umAsvAmI AcArya ne tattvArthasUtra meM kahA hai "mohakSayAjJAnadarzanAvaraNAntarAyakSayAcca kevalam / " ( 101) pahale hI mohanIyakarma kA kSaya karake antarmuhUrtakAla ke anantara jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura anta rAya karmoM kA eka sAtha kSaya karake kevalajJAna ko prApta hotA hai| arthAt ina karmoM kA kSaya kevalajJAnotpatti meM kAraNa hai| yadi yaha kahA jAya ki pUrNa svarUpAcaraNacAritra to saMjvalana kaSAya ke abhAva meM hogA, kintu usakA graMza caturthaguNasthAna meM pragaTa ho jAtA hai, so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki yathAkhyAta (svarUpAcaraNa ) cAritra se pUrvavartI sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAmparAya ina cAra cAritroM kA aMza bhI caturtha guNasthAna meM mAnanA pdd'egaa| pAMcoM cAritra eka sAtha kisI bhI eka jIva ke nahIM ho sakate haiN| phira una pAMcoM ke aMza eka sAtha eka jIva meM kaise sambhava ho sakatA hai| jaba paMcama guNasthAna meM mAtra saMyamAsaMyama cAritra hotA hai, sUkSma sAmparAya tathA yathAkhyAta cAritra (svarUpAcaraNa) kA aMza bhI nahIM hotA, phira caturtha guNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra ke aMza kI kalpanA karanA mithyAtva nahIM to kyA samyaktva hai ? cAritra kA leza mAtra bhI jahA~ para hotA hai vahAM para asaMkhyAta guNInirjarA hotI hai, kiMtu zrI kundakunda AcArya ne mUlAcAra ke samayasAra adhikAra meM caturtha guNasthAnavartI samyagdRSTi ke asaMyatabhAva ke kAraNa nirjarA se adhika baMdha batalAyA hai| asaMyata samyagdRSTi ke tapa ko bhI prakiMcitkara kahA hai| saMyamamArgaNA ke bhedoM meM svarUpAcaraNacAritra koI bheda nahIM hai| yathAkhyAtacAritra kA hI dUsarA nAma svarUpAcaraNacAritra hai, jaisA ki paramAtma prakAza a.2 gA.36 kI TIkA meM kahA hai| saMyamamArgaNA meM to caturtha guNasthAnavartI samyagdRSTi ko asaMyata kahA hai| zrI kundakunda AcArya ne cAritrapAhar3a meM caturtha guNasthAnavartI asaMyatasamyagdRSTi ke samyaktvAcaraNa batalAyA hai| jo ina ArSa vAkyoM kI zraddhA nahIM karatA, kintu ina ArSa vAkyoM ke viparIta anArSa vAkyoM para zraddhA kara
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ 846 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra caturthaM guNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kA kadAgraha karatA hai vaha to pratyakSa midhyAdRSTi hai| zrI kundakunda AcArya ke vacanAnusAra caturtha guNasthAna meM samyaktvAcaraNa kahane meM koI bAdhA nahIM hai / vaha prAcaraNa muni tulya bhI ho sakatA hai, zrAvaka rUpa bhI ho sakatA hai, sAdhAraNa puruSa jaisA bhI ho sakatA hai, kintu sabakA nAma samyaktvAcaraNa hai, kyoMki apratyAkhyAna kA udaya pAyA jAtA hai / - jai. ga. / 16-1-69 / VII to 1X / ra. lA phaoNna zaMkA- lATIsaMhitA 10 179 para kahA hai ki cAritramohanIya karma cAritra guNa kA hI pAta karatA hai, AtmA ke samyagdarzana guNa kA ghAta nahIM karatA hai| kyA yaha kathana ArSa granthoM ke anukUla hai ? samAdhAna - cAritramohanIya karma kI 25 prakRtiyA~ haiM / jinameM se anantAnubandhI- cArakaSAya to samyagdarzana kA ghAta karatI haiM aura zeSa 21 prakRtiyA~ cAritra kA ghAta karatI haiN| zrI nemicandra siddhAntacakravartI ne kahA bhI hai paDhamAdiyA kasAyA sammataM dessylcaarit| jahakhAdaM ghAvaMti ya guNaNAmA hoMti sesAvi // 45 // ( go. ka ) artha - pahalI dhanantAnubandhI kaSAya samyagdarzana kA ghAta karatI hai| dUsarI apratyAkhyAnAvaraNa kavAya dezavAriza kA ghAta karatI hai arthAt kiMcit bhI cAritra utpanna nahIM hone detI / pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya sakala cAritra ko ghAtatI hai / saMjvalana kaSAya yathAkhyAta cAritra ko ghAtatI hai| isa kAraNa inake nAma bhI vaise hI haiM jaise ki inameM guNa haiN| prathama Adi arthAt anantAnubandhI apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana kaSAya kramazaH samyaktva, dezasaMyama, sakala saMyama aura pUrNa zuddhirUpa yathArUpAta cAritra kA ghAta karatI hai| kintu anantAnubandhI ke nAza ( udayAbhAva ) hone para zrAtmA meM samyagdarzana guNa pragaTa hotA hai / isI prakAra zeSa ke abhAva meM dezasaMyama Adi guNa pragaTa hote haiM / AgranthoM meM to yaha spaSTa kathana hai ki cAritramohanIya karma kI anantAnubandhIprakRti samyagdarzana kA ghAta karatI hai / zaMkA- lATIsaMhitA pR0 193 para paMcAdhyAyI ke AdhAra se caube guNasthAna meM samyagdarzana ke sAtha svarUpAvaraNa cAritra kA pragaTa honA likhA hai so kyA svarUpAcaraNacAritra saMbhava hai ? samAdhAna- paMcAdhyAyI meM zrI paM0 rAjamahala ne to svarUpAcaraNacAritra kA lakSaNa nimna prakAra kahA hai karmAdAnakriyA rodhaH svarUpAcaraNaM ca yt| dharmaH zuddhopayogaH syAt saMva cAritrasaMjJakaH // 12/763 // artha - karmoM ke grahaNa karane kI kriyA kA ruka jAnA hI svarUpAcaraNa hai| vahI dharma hai, vahI zuddhopayoga hai aura vahI cAritra hai / caturthaguNasthAna meM to puNya aura pApa donoM prakAra ke karmoM kA Asava va baMdha hotA hai arthAt grahaNa hotA hai ataH vahA~ para svarUpAcaraNa kaise saMbhava ho sakatA hai| yadi yaha kahA jAya ki 41 prakRtiyoM kA saMdara ho jAne
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 847 kI apekSA se svarUpAcaraNa hai to ina 41 prakRtiyoM kA saMvara to samyagmithyAtva tIsare guraNasthAna meM bhI hai at| tIsare guNasthAna meM bhI svarUpAcaraNa kA prasaMga A jAyagA / mithyAtva guNasthAna meM bhI prAyogala bdhi meM 34 baMdhApasaraNa dvArA 46 prakRtiyoM kA grahaNa ruka jAtA hai vahA~ bhI svarUpAcaraNa kA prasaMga aajaaygaa| jaba darzanamohanIya aura cAritramohanoya karma kA abhAva ho jAtA hai aura AtmA ke samasta moha-kSobha vihIna pariNAma ho jAte haiM usasamaya svarUpAcaraNa pragaTa hotA hai| aisA paMcAdhyAyI meM zrI paM0 rAjamalla ne kahA hai phira ve apane isa kathana ke viruddha lATIsaMhitA meM caturtha gUNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kA kathana nahIM kara sakate the| saMbhavataH bhASAkAra ne apanA mata likhA hai| zaMkA-lATIsaMhitA pR0 194 para bhASAkAra likhate haiM ki samyagdarzana kA avinAbhAvI svarUpAcaraNacAritra hai, kriyArUpa cAritra nahIM, kyoMki kriyArUpa cAritra pAMcaveM guNasthAna se prArambha hotA hai, isaliye cauthe guNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra hotA hai| kyA yaha kathana ThIka hai ? zaMkA-lA. saM. pR0 194 para likhA hai "svarUpAcaraNa cAritra va samyagjJAna donoM hI samyagdarzana ke sAtha hone vAle haiM, kyoMki yaha tInoM ho avinAbhAvI haiN|" bhASAkAra ne ina tInoM ko akhaMDita kahA hai| prazna yaha hai ki yadi yaha tInoM akhaMDita haiM to tInoM eka sAtha kSAyika ho jAne cAhiye the, kintu samyagdarzana sAtaveM guNasthAna taka kSAyika ho jAtA hai| bArahaveMguNasthAna meM samyakcAritra kSAyika hotA hai aura samyagjJAna terahaveMguNasthAna meM kSAyika hotA hai| phira yaha tInoM akhaMDita kaise ? samAdhAna-samyagdarzana ke sAtha cAritra kA avinAbhAvI saMbaMdha nahIM hai / kyoMki caturthaguNasthAna meM cAritra ke abhAva meM bhI samyagdarzana hotA hai| sametameva samyaktvajJAnAbhyAM caritaM matama / syAtAM vinApi te tena guNasthAna caturtha ke // 74/543 // ( u. pu.) artha-samyakcAritra samyagdarzana aura samyagjJAna se sahita hI hotA hai, parantu samyagdarzana aura samyagjJAna caturthaguNasthAna meM samyakcAritra binA bhI hotA hai / zrI kundakunda AcArya pravacanasAra meM kahate haiM "saddahamANo atthe asaMjado vA Na NivvAdi // 237 // " artha--padArthoM kA zraddhAna karanevAlA arthAt samyagdRSTi yadi asaMyata ho to nirvANa ko prApta nahIM hotA hai| "saMyama zUnyAta zraddhAnAta jJAnAdvA nAsti siddhiH|" ( gAthA 237 ko TIkA ) artha-saMyama zUnya zraddhAna va jJAna se siddhi nahIM hotii| zrI kundakunda va zrI amRtacandra AcArya ke upayukta vAkyoM se yaha siddha hotA hai ki cAritrarahita bhI samyagdarzana hotA hai| isase 'samyagdarzana kA avinAbhAvI svarUpAcaraNacAritra hai|' lATI saMhitA ke bhASAkAra ke isa siddhAnta kA khaMDana ho jAtA hai| zrI akalaMkadeva bhI rAjavAtika meM kahate haiN|
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ 848 ] "samyagdarzanasya samyagjJAnasya vA anyatarasyAtmalAbhe cAritramuttaraM bhajanIyam / " samyagdarzana va samyagjJAna kI prApti hone para cAritra kI prApti kA niyama nahIM hai, bhajanIya hai arthAt cAritra prApta ho na bhI ho / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / prAcIna AcAryoM kA itanA spaSTa kathana hote hue yaha kahanA ThIka nahIM hai ki " samyagdarzana kA aura svarUpAcaraNacAritra kA avinAbhAvI sambandha hai / " caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra ke viSaya meM kucha vidvAnoM kI nijI kalpanA hai jisakA samarthana ArSa granthoM se nahIM hotA hai / - jai. ga. 1-1-70/ VII / ro. lA. mittala zaMkA-upAsakAdhyayana pR0 120 para bhAvArtha meM zrI paMDita kailAzacandajI ne prathamopazama samyagdarzana ke sAtha svarUpAcaraNacAritra kA bhI kathana kiyA hai aura hetu yaha diyA hai ki cAritra ke binA saMvara va nirjarA saMbhava nahIM hai / svarUpAcaraNacAritra ko zuddhAtmAnubhava kA avinAbhAvI bhI batalAyA hai| kyA caturthaguNasthAna meM cAritra sambhava hai ? yadi cAritra hotA hai to usakA nAma asaMyatasamyagdRSTi kyoM rakhA gayA hai ? samAdhAna- kisI bhI di0 jaina AcArya ne caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kA kathana nahIM kiyA hai / caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kI kucha vidvAnoM kI nijI kalpanA hai jisakA samarthana kisI bhI ArSa grantha se nahIM hotA hai / yadi zrI paM0 kailAzacandajI ke ullekhAnusAra caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra svIkAra kara liyA jAya to prazna yaha hotA hai ki vaha svarUpAcaraNacAritra, aupazamika Adi pA~cabhAvoM meM se kaunasA bhAva hai ? svarUpAcaraNacAritra aupazamikabhAva to ho nahIM sakatA, kyoMki aupazamikasamyaktva aura aupazamikacAritra ke bhedase pazamikabhAva do prakAra kA hai, jaisA ki 'samyaktvacAritre' sUtra dvArA kahA gayA hai / aupazamikacAritra to upazamazreNI meM saMbhava hai, kintu caturthaguNasthAna meM upazamazreNI hai nahIM / svarUpAcaraNacAritra ko kSAyikacAritra bhI nahIM kaha sakate, kyoMki kSAyikacAritra kSapakazreNI meM hotA hai / yadi yaha kahA jAya ki svarUpAcaraNacAritra kSAyopazamikabhAva hai, kyoMki anantAnubandhI sarvaghAtI prakRti ke udayAbhAvakSaya se aura sadavasthArUpa upazamase utpanna huA hai / so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki anantAnubandhI kA udayAbhAvakSaya aura sadavasthArUpa upazapa to tIsare guNasthAna meM bhI pAyA jAtA hai, ata: tIsare guNasthAna meM bhI kSAyopazamikacAritra kA prasaMga A jaaygaa| jinake anantAnubandhI kI visaMyojanA ho gaI hai unake tIsare va cauthe guNasthAna meM kSAyopazamikacAritra nahIM kahA jA sakatA hai, kyoMki anantAnubandhI kA satva na rahane se sarvaghAtiyA kA udayAbhAvakSaya aura sadavasthArUpa upazama nahIM ghaTita hotA hai, aise jIvoM ke to tIsare cauthe guraNasthAna meM hI cAritra kI apekSA kSAyikabhAva kA prasaMga A jAyagA / dvAdazAMga ke sUtra meM to cAritra kI apekSA tIsarecauthe guNasthAna meM audayikabhAva kahA gayA I "odaieNa bhAveNa puNo asaMjado || 6 || sammAdiTThIe tiSNi bhAve bhaNiUNa asaMjadattassa kadamo bhAvo hoditti jANAvaNaTumedaM sutamAgadaM / saMjamaghAdINaM kammANamudaeNa jeNeso asaMjavo teNa asaMjado tti ovaio bhAvo / heTThillANaM guNadvANANamobaiyamasaMjadatta kiSNa paruvidaM ? Na esa doso, edeNeva tesimovaiyaasaMjadabhAvovaladdhIdo / " dhavala pu0 5 pR0 201 /
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhyaktitva aura kRtitva ] [ 849 asaMyata samyagdRSTi kA (caturtha guNasthAna meM ) asaMyatatva audayikabhAva hai // 6 / / asaMyatasamyagdRSTi ke samyagdarzana kI apekSA aupazamika, kSAyopazamika va kSAyika tInoM bhAva kahakara usake asaMyatatva kI apekSA kaunasA bhAva hotA hai, isa bAta ko batalAne ke liye yaha sUtra AyA hai| cUki saMyama ke ghAta karanevAle karmoM ke udaya se yaha asaMyata hotA hai isaliye 'asaMyata' praudayikabhAva hai| isI sUtra se adhastana ( tIsare, dUsare, prathama ) guNasthAnoM meM audayika asaMyatabhAva kI upalabdhi hotI hai / yadi zrI paM0 kailAzacandajI ke matAnusAra yaha mAna liyA jAye ki cAritra ke binA saMvara nirjarA nahIM hotI to mithyAdRSTi ke prAyogyalabdhi meM sthitighAta-anubhAgaghAta va 46 prakRtiyoM ke saMvara hone se tathA kAraNalabdhi meM pratisamaya asaMkhyAtaguNita nirjarA va sthitikANDakaghAta va anubhAgakANDakaghAta hone se mithyAdRSTi ke bhI cAritra ke sadbhAva kA prasaMga A jaaygaa| yadi caturthaguNasthAna meM zuddhAtmAnubhavarUpa samyaktva kA avinAbhAvI svarUpAcaraNacAritra kA niyama mAnA jAve to caturthaguNasthAna kI asaMyatasamyagdaSTi aisI saMjJA nahIM rahegI tathA zrI akalaMkadeva ke 'samyagdarzanasya samyaga malAbhe cAritramattaraM bhajanIyama / ' prarthAta samyagdarzana ke honepara cAritra hone kA niyama nahIM hai' ina vAkyoM se virodha A jAyagA / zrI kundakunda AcArya kA, 'saddahamANo atthe asaMjado vA Na givvAdi / ' arthAt padArthoM kA zraddhAna karanevAle samyagdRSTi asaMyata ko nirvANa prApta nahIM hotA, yaha vAkya vyartha ho jAyagA, kyoMki samyaktva kA avinAbhAvI svarUpAcaraNacAritra ko mAnane se koI bhI samyagdRSTi asaMyata nahIM hogaa| prataH caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kI kalpanA Agama anukUla nahIM hai| -pna.ga. 4-1-73/V/kamalAdevI zaMkA-caturtha guNasthAna meM cAritra nahIM hotA, isakA kyA pramANa hai ? samAdhAna-zrI nemicandra siddhAnta cakravartI ke vAkya nimna prakAra haiM"cAritta patthi jado aviradatesu ThANesu / " artha-caturtha guNasthAna paryanta cAritra nahIM hotA hai| sametameva samyaktvajJAnAbhyAM caritaM matam / / syAtAM vinApi te tena guNasthAne caturthake // ( uttarapurANa 741543 ) artha-samyakcAritra samyagdarzana va samyagjJAna se sahita hI hotA hai, parantu samyagdarzana samyagjJAna caturtha guNasthAna meM samyak cAritra ke binA bhI hote haiM / -je.ga. 29-1-70/VII) 5. paM. saccidAnanda zaMkA-10 aprela 69 ke jaina sandeza ke lekha meM paM0 rAjadharalAla ne sarvArthasiddhi se jo cAritra kA lakSaNa udhRta karate hue batalAyA hai ki caturtha guNasthAna meM 41 prakRtiyoM kA saMvara ho jAne ke kAraNa vahA~ para cAritra kI siddhi ho jAtI hai, kyoMki saMvara cAritra kA kArya hai / kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna-caturtha guNasthAna meM yadi mAtra 41 prakRtiyoM ke saMvara ke kAraNa saMyama mAnA jAyagA to tIsare guNasthAna meM bhI saMyama mAnanA hogA kyoMki vahA~ para bhI unhIM 41 prakRtiyoM kA saMvara hai / itanA hI nahIM dUsare
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ 850 ] [20 ratanacanda jaina mustAra gaNasthAna meM bhI mithyAtva Adi 16 prakRtiyoM kA saMvara hai| vahA~ bhI cAritra kA prasaMga A jaaygaa| mithyASTi ke karapalabdhi meM 46 prakRtiyoM kA saMvara hai, ataH mithyAdRSTi ke bhI cAritra kA prasaMga A jAyagA / karmoM ke grahaNa karane meM nimittabhUtakriyA pA~ca pApa haiN| una pA~ca pApoM ke tyAga ko athavA sarvasAvadhayoga ke tyAga ko cAritra kahA gayA hai| isIliye sAmAyika Adi ke bheda se cAritra ko pA~ca prakAra kA kahA gayA hai "sAmAyikacchedopasthApanAparihAravizuddhisUkSmasAmparAyayathAkhyAmiti cAritram / " mokSazAstra 9 / 18 artha-sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathAkhyAta, yaha pAMca prakAra kA cAritra hai| "sakalasAvadyayogaviratiH sAmAyikazuddhisaMyamaH / " dhavala pu0 1 pR0 369 artha-sakala sAvadyayoga ke tyAga ko sAmAyikacAritra kahate haiN| caturthaguNasthAnavI jIva indriyoM ke viSayoM se tathA trasa-sthAvara jIvoM kI hiMsA se virakta nahIM hai, ataH vaha asaMyata hai| arthAt usake karmoM ke grahaNa karane meM nimittabhUta pA~ca pAparUpa kriyA kA tyAga nahIM hai / No iMdiyesu virado No jIve tase cAvi / jo saddahadi jiguttaM sammAiTThI avirado so // dhavala pu0 1 pR0 173 artha-jo indriyoM ke viSayoM se tathA trasa-sthAvara jIvoM kI hiMsA se virakta nahIM hai, kintu jinendra dvArA kathita pravacana kA zraddhAna karatA hai vaha aviratasamyagdRSTi hai| isa avirata arthAt asaMyama ke kAraNa usake adhika va dRr3hatara karmabandha hotA hai| sammAdidvissa vi aviravassa tavo mahAguNo hodi / hodi hu hatyihANaM cudacchida kammataM tassa // 10 // 49 // mUlAcAra saMskRta TIkA-"apagatArakarmaNo bahutaropAdAnamasaMyamanimittasyeti pradarzanAya hstisnaanopnyaasH| caMda. cchidaH karmava ekatra veSTatyanyatrodaSTayati tapasaH nirjarayati karmAsaMyamabhAvena bahataraM gRjAti kaThinaM ca karotIti // 49 // " aviratasamyagdRSTi kA tapa upakAraka nahIM hai, kyoMki gaja snAna ke samAna jitanA karma prAtmA se chUTa jAtA hai usase bahatara karma prasaMyama se baMdha jAtA hai athavA jaise barmA kA eka pArzvabhAga rajjU se dRr3ha veSThita hotA hai aura dasarA makta hotA hai vaise hI tapa se asaMyatasamyagdRSTi jitanI kama nirjarA karatA hai usase adhika va hada karmabaMdha asaMyama ke dvArA kara letA hai| ataH caturthaguNasthAna meM cAritra yA saMyama nahIM hai| -jaM. ga. 30-4-70/1X/ ra. lA. jana, meraTha zaMkA-sonagar3ha se prakAzita pravacanasAra gAthA 9 ke bhAvArtha meM likhA hai - "siddhAnta granthoM meM jIva ke asaMkhyapariNAmoM ko madhyama varNana se caudaha-guNasthAnarUpa kahA gayA hai| una gaNasthAnoM ko saMkSepa se 'upayoga'rUpa varNana karate hue, prathama tIna guNasthAnoM meM tAratamya pUrvaka ( ghaTatA huA) azubhopayoga, cauthe se chaThe guNasthAna taka tAratamya pUrvaka ( bar3hatA huA ) zubhopayoga, sAtaveM se bArahaveM guNasthAna
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 851 taka tAratamyapUrvaka zuddhopayoga aura antima do guNasthAnoM meM zuddhopayoga kA phala kahA gayA hai, aisA varNana kathaMcit ho sakatA hai|" yaha kathana kisa pArSa vAkyoM ke AdhAra se kiyA gayA hai ? samAdhAna-bhAvArtha meM uparyukta kathana pravacanasAra gAthA naM. 9 para zrI jayasena AcArya ko TIkA ke prAdhAra para kiyA gayA hai, kintu usa TIkA meM "aisA varNana kathaMcit ho sakatA hai|" isakA dyotaka koI zabda nahIM hai| zrI jayasena AcArya ne TIkA meM isa prakAra kahA hai "kiMca jIvasthAsaMkhyelokamAtrapariNAmAH siddhAnte madhyama pratipatyA mithyAraSTyAdicaturdazaguNasthAnarUpeNa kthitaaH| atra prAbhRtazAstre tAnyeva guNasthAnAni saMkSepeNa zubhAzubha-zuddhopayoga-rUpeNa kathitAnikamiticetamithyAtva sAsAvanamizraguNasthAnatraye tAratamyenAzubhopayogaH tadanantaramasaMyatasamyagdRSTidezaviratapramattasaMyataguNasthAnatraye tAratamyena zubhopayogaH, tadanantaramapramattAdi kSINakaSAyAntaguNasthAnaSaTake tAratamyena zuddhopayogaH, tadanantarasayogyayogijinagaNasthAnadvaye zuddhopayogaphalamiti bhAvArthaH // 9 // " zrI jayasena AcArya kI isa saMskRta TIkA meM "aisA varNana kathaMcita ho sakatA hai|" isakA dyotaka eka bhI zabda nahIM hai| sonagar3havAloM ko caturthaguNasthAna meM bhI zuddhopayoga kA kathana karanA iSTa hai aura zrI jayasenAcArya ne upayukta TIkA meM caturthaguNasthAna meM mAtra zubhopayoga kA kathana kiyA hai, jo ki sonagar3havAloM ko iSTa nahIM hai / ataH zrI jayasenAcArya kI upayukta TIkA ko halakA karane ke liye sonagar3havAloM ne "aisA varNana kathaMcit ho sakatA hai|" ye zabda apanI ora se bar3hA diye haiM / jo ucita nahIM hai| caturthaguNasthAna meM saMyama kI bhAvanA hotI hai, kintu mAtra bhAvanA se saMyama nahIM ho jAtA hai| isIprakAra caturthaguNasthAna meM zuddhopayoga kI bhAvanA ho sakatI hai kintu mAtra bhAvanA se zuddhopayoga nahIM ho jaataa| -jai. ga. 24-4-69/VI/ ra. lA. jaina, meraTha zaMkA-AMzika zuddhatA ke nAte cauthe guNasthAna meM zuddhopayoga kyoM na mAna liyA jAve ? samAdhAna-pravacanasAra gAthA 14 meM zuddhopayoga se pariNata AtmA kA svarUpa isaprakAra kahA hai suvidivapayasthasutto saMjamatva saMjudo vigdraago| samaNo samasuhadukkho bhaNido suddhovaogotti // 14 // artha-padArthoM aura sUtroM ko bhalIbhAMti jAnakara jo saMyama aura tapa meM yukta hokara vItarAga ho gaye haiM arthAt rAga-dveSa kA abhAva kara diyA hai aura jinake sukha-duHkha samAna haiM aisA muni zuddhopayogI kahA gayA hai / isa gAthA se itanA spaSTa ho jAtA hai ki zuddhopayoga muni ke ho sakatA hai zrAvaka ke zuddhopayoga nahIM ho sakatA hai| pratyeka muni ke bhI zuddhopayoga nahIM ho sakatA hai, kintu jo muni vItarAgI ho gaye haiN| arthAt jina muniyoM ne rAga-dveSa kA abhAva kara diyA hai ve muni hI zuddhopayogI ho sakate haiM / phira caturthaguNasthAna meM zuddhopayoga kaise ho sakatA hai ? caturthaguNasthAna meM zubhopayoga ho sakatA hai, kintu zuddhopayoga yA usakA aMza bhI nahIM ho sktaa| upayoga kI ekasamaya meM zubha aura zuddha do paryAya nahIM ho sakatI haiN| zubhopayogarUpa paryAya kA vyaya hone para hI zuddhopayogarUpa paryAya kA utpAda ho sakatA hai / zubhopayogarUpa paryAya kA vyaya to ho nahIM aura zuddhopayogarUpa paryAya ke aMza kA utpAda ho jAve so saMbhava nahIM hai|
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ 852 ] bhAvaM tivihapayAraM suhAsuhe suddhameva NAdagve / asuhaM aTTaraudda suha dhammaM jiNavarivehi // 76 // bhAvapAhur3a zrI kumbakundAcArya ne isa gAthA meM jIva ke bhAva tIna prakAra ke batalAye haiM, (1) zubha ( 2 ) azubha ( 3 ) zuddha / AtaM raudrarUpa pariNAma azubha haiM aura dharmadhyAna zubhapariNAma hai / caturthaMguraNasthAna meM zukladhyAna to ho nahIM sakatA / dharmadhyAna ho sakatA hai jo zubhopayogarUpa hai zuddhopayogarUpa nahIM hai / kisI bhI ArSa grantha meM caturthaM guNasthAna zuddhopayoga kA kathana nahIM hai / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / - jai. ga. 20-11-69 / VII / bra. sa. ma. jaina, saccidAnanda zuddhopayoga vratI ke nahIM hotA zaMkA- sonagar3ha se prakAzita 2 mArca 1964 ke hindI Atmadharma pRSTha 609 para likhA hai ki 'zuddhopayoga kI zurUAta cauthe guNasthAna meM hotI hai / ' kyA yaha kathana ThIka hai ? samAdhAna-caturthaM guNasthAna meM cAritra nahIM hai aura vaha indriyoM ke viSayoM se virakta bhI nahIM hai, aisA ArSa granthoM meM siddha kiyA gayA hai / cAritrarahita ke zuddhopayoga sambhava nahIM hai| zuddhopayoga to zukladhyAna ke samaya hotA hai / zrI kundakundAcArya ne zuddhopayogI kA lakSaNa nimnaprakAra kahA hai - suvividapayatyasutto saMjamatavasaMjudo vigadarAgo / samaNo samasuhadukkho bhaNido suddhovaoogo ti // 14 // pravacanasAra jisane padArthoM ko aura sUtroM ko bhalI-bhAMti jAna liyA hai aura jo saMyama va tapa se yukta hai, rAgarahita hai tathA sukha-duHkha meM samatA bhAvavAlA hai aisA zramaNa ( muni ) zuddhopayogI kahA gayA hai / . zrI kundakundasvAmI ke isa kathana se yaha spaSTa ho jAtA hai ki sarAgasaMyamavAle muni ke bhI zuddhopayoga kI zuruAta sambhava nahIM hai / vItarAga saMyamavAle muni ke apramattasaMyata nAmaka sAtaveM guNasthAna se zuddhopayoga kI zuruAta hotI hai / bhAvaM tivihapayAraM suhAsuhaM suddhameva NAdadhvaM / asuhaM aTTarauddaM suha dhammaM jiNavaradehi // aSTapAhur3a zrI kundakundAcArya ne isa gAthA meM zubha, azubha aura zuddha tInaprakAra ke bhAva batalAye / AtaM zrara raudrarUpa pariNAma tathA dhyAna azubhopayoga hai / dharmadhyAna zubhopayoga hai / isIse yaha bhI siddha ho jAtA hai ki zukladhyAna zuddhopayoga hai / apramatta saMyata se pUrva zukladhyAna nahIM ho sakatA hai ataH zrapramattasaMyata sAtaveM guNasthAna se pUrva zuddhopayoga bhI saMbhava nahIM hai / isI bAta ko zrI jayasena AcArya ne prAbhRta zAstra ke AdhAra se pravacanasAra gAthA 9 kI TIkA meM nimna prakAra kahA hai "atha prAbhRtazAstra tAnyeva guNasthAnAni saMkSepeNa zubhAzubhazuddhopayogarUpeNa kathitAni / kathamiti cetRmithyAtva sAsAdana mizraguNasthAnatraye tAratamyenAzumopayogaH, tadanantaramasaMyatasamyagdRSTi dezavirata pramattasaMyata guNasthAna
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 853 traye tAratamyena zubhopayogaH, tadanantaramapramattAdikSINakaSAyAntaguNasthAnaSaTke tAratamyena zuddhopayogaH / tadanantaraM sayogyayogijinaguNasthAnadvaye zuddhopayogaphalamiti bhaavaarthH|" prAbhRtazAstra meM 14 guNasthAnoM kI apekSA unhIM zubha-azubha aura zuddha ina tIna upayogoM kA saMkSepa se kathana kiyA gayA hai| prathama mithyAtva guNasthAna, dUsarA sAsAdana guNasthAna aura tIsarA mizraguNasthAna ina tIna guNasthAnoM meM tAratamya se kama-kama hotA huA azubhopayoga hai / isake pazcAt cauthA asaMyatasamyagdRSTi guraNasthAna, pA~cavA~ dezavirata muraNasthAna, chaThA pramattasaMyata guraNasthAna ina tIna guNasthAnoM meM tAratamya se bar3hatA huA zubhopayoga hai| usake pazcAt sAtaveM apramatta guNasthAna se lekara bArahaveM kSINakaSAya gugasthAna taka ina chaha guNasthAnoM meM tAratamya se bar3hatA huA zuddhopayoga hai / sayogijina aura ayogijinarUpa terahaveM caudahaveM guNasthAnoM meM zuddhopayoga kA phala hai| isa kathana se spaSTa ho jAtA hai ki zuddhopayoga kI zuruAta sAtaveMguNasthAna se hotI hai aura AThaveM Adi guNasthAnoM meM vaha vRddhi ko prApta hotA rahatA hai| zuddhopayoga ke paryAyavAcI nAmoM se bhI yahI siddha hotA hai ki caturthaguNasthAna meM zuddhopayoga kI zuruAta nahIM hotI hai| sAmyaM svAsthyaM samAdhizca yogazcintAnirodhanama / zaddhopayoga ityete bhavantyekArtha vAcakAH // SaTaprAbhUta saMgraha TIkA sAmya, svAsthya, samAdhi, yoga, cintAnirodha aura zuddhopayoga ye saba ekArtha ke vAcaka haiM / SaTprAbhRta-saMgraha TIkA, padmanandi paMcaviMzati 4164 "sarvaparityAgaH paramopekSAsaMyamovItarAgacAritraM zavopayoga iti yaavdekaarthH|" pravacanasAra gA0 230 TokA sarvaparityAga, paramopekSA saMyama, vItarAgacAritra, zuddhopayoga ye saba ekArtha ke vAcaka haiM / -ja.ga. 31-12-70/VII/ amRtalAla zaMkA-caturbhaguNasthAnavI jIva ke nirvikalpa anubhUti kA kAla kitanA hai ? samAdhAna-caturthaguNasthAna meM nirvikalpa anubhUti honA hI asambhava hai| kisI bhI asaMyatasamyaktvI ko nirvikalpa anubhUti nahIM ho sktii| -palAdhAra 25-6-79/ ja. lA. jaina, bhINDara caturtha guNasthAnavartI kA samyaktvAcaraNa cAritraguNa ko paryAya nahIM hai zaMkA-kyA caturtha guNasthAna meM samyaktvAcaraNa cAritra nahIM hotA hai ? yadi hotA hai to kisaprakRti ke abhAva meM hotA hai ? samAdhAna-jo AcaraNa samyaktvaguNa kA bAdhaka hai vaha AcaraNa caturtha guNasthAna vartI prasaMyatasamyagdRSTi ke nahIM hotA hai / jaise kudeva kuguru Adi kI prazaMsA, stavana prAdi, devamUr3hatA, gurumUr3hatA, lokamUr3hatA Adi jina-vacana
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paM. ratanacanda jaina mukhtAra : meM zaMkA Adi, jAtimada, kulamada AdirUpa AcaraNa asaMyatasamyaghaSTi ke nahIM hotA hai / isarUpa AcaraNa na hone kA nAma samyaktvAcaraNa hai| yaha samyaktvAcaraNa samyagdarzanagUNa kA avinAbhAvI hai| mithyAtva, samyagmithyAtva aura anantAnabandhI catuSka samyagdarzana kI ghAtaka karmaprakRtiyAM haiM, inake udaya ke prabhAva meM samyagdarzana utpanna hotA hai| ina karmaprakRtiyoM ke udayAbhAva meM jaba samyagdarzana utpanna hotA hai, usake sAtha-sAtha usa samyagdarzana ke anukUla AcaraNa bhI hone lagatA hai, vahI samyaktvAcaraNa hai| samyaktvAcaraNa kA kathana karane ke liye zrI kandakanda AcArya ne isaprakAra kahA hai evaM ciya NAUNa ya savvaM micchattadosa sNkaaii| parihara sammattamalA jiNabhaNiyA tivihajoeNa // 6 // zrI jinendra bhagavAna ke dvArA kahe hue samyagdarzana meM mala utpanna karanevAle zaMkAdi mithyA doSoM kA mana, vacana, kAya ina tInoM yogoM se tyAga kro| isa prakAra samyaktvAcaraNa ko jaano| mUr3hatrayaM madAzcASTau tathAnAyatanAni SaT / aSTau zaGkAdayazceti hagadoSAH paJcaviMzati / tIna mUr3hatA, AThamada, chaha anAyatana aura zaMkAdi ATha doSa ye samyagdarzana ke 25 doSa haiN| yaha samyaktvAcaraNa cAritraguNa kI paryAya nahIM hai, kintu samyagdarzanaguNa kI paryAya hai -jai. ga. 30-4-70/lX/ ra. lA. jaina, meraTha zaMkA--Agamapaddhati se samyaktvAcaraNa, adhyAtmapaddhati se svarUpAcaraNa mAnane meM koI doSa hogA kyA? samAdhAna-aisA koI ArSa vacana nahIM hai| binA ArSa vacana ke mAtra apanI kalpanA ke AdhAra para samyaktvAcaraNa ko svarUpAcaraNa mAnanA ucita nahIM hai| jo sAdhu puruSa haiM unakA netra mAtra eka Agama hI hai| kundakunda AcArya ne kahA bhI hai AgamacakkhU sAhu idiyacakkhUNi samvabhUdANi / devA ya ohicakkhU siddhA puNa samvadocakkhU // 3 // 34 // pravacanasAra -jaM. ga. 29-1-70/VII/ saccidAnanda zaMkA-cAritrapAr3a meM jo samyaktvAcaraNa kahA hai kyA vaha aviratI ke dravyacAritra (nirdoSa samyaktva ) ko pradhAna kara kahA hai| samAdhAna-samyagdarzana ke 25 doSa haiM ( zaMkAdi ,mada 8, anAyatana 6, mUr3hatA 3 ) / apane AcaraNa ke dvArA ina 25 doSoM ko na lagane denA vahI samyaktvAcarAcAritra hai| jisakA kathana zrI kundakanda AcArya ne cAritrapAhur3a meM kiyA hai| asaMyata samyagdRSTi ke dravyacAritra to muni tulya ho sakatA hai, kintu apratyAkhyAnAvaraNa va pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyodaya ke kAraNa usakI cAritra saMjJA nahIM hai| -ja.ga. 29-1-70/VII/a. paM. saccidAnanda
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 855 svarUpAcaraNa va samyaktvAcaraNa meM antara zaMkA-samyaktvAcaraNa ko hI svarUpAcaraNa kaheM to kyA hAni hai ? kaunasA doSa AtA hai ? samAdhAna-samyaktvAcaraNa aura svarUpAcaraNa ina donoM kA lakSaNa bhinna-bhinna hai ata: ina donoM ko eka nahIM kahA jA sakatA hai| "jiNaNANadidvisuddha paDhama sammattacaraNa cArittaM / " [ cAritrapAhur3a ] saMskRta TIkA-"jinasya sarvajJavItarAgasya sambandhi yajjJAnaM dRSTidarzanaM ca tAbhyAM zuddha paJcaviMzati-doSarahitaM prathamaM tAvadekaM samyaktvAcaraNacAritraM / " artha-vItarAgasarvajJadeva sambandhI jJAna va darzana kA zuddha honA samyaktvAcaraNa hai| 25 doSoM se rahita jo darzana hai vahI samyaktvAcaraNa hai| mUDhatrayaM madAzcASTau tathAnAyatanAni SaTa / aSTau zaGkAdayazceti dRgdoSAH paJcaviMzati // arza-tIna mUr3hatA, pATha mada, chaha anAyatana aura zaMkA Adi ATha doSa ye samyagdarzana ke 25 doSa haiN| ina 25 doSoM dvArA samyagdarzana ko malina na hone denA samyaktvAcaraNa hai| jina sAta prakRtiyoM ke upazama Adi se samyagdarzana hotA hai, unhIM sAta prakRtiyoM ke abhAva meM samyaktvAcaraNa hotA hai, kintu svarUpAcaraNa cAritramohanIyakarma kI 28 prakRtiyoM ke abhAva meM hotA hai, kyoMki svarUpAcaraNacAritra yathAkhyAtacAritra hai| jo upazAMtamoha-gyArahaveM guNasthAna meM, kSINamoha-bArahaveM guNasthAna meM, sayogakevalI-terahaveM guNasthAna meM aura prayogakevalI-caudahaveM guNasthAna meM hotA hai / "rAgadvaSAbhAvalakSaNaM paramaM yathAkhyAtarUpaM svarUpe caraNaM nizcayacAritraM bhaNanti idAnIM tadamAve'nyaccAritramAcarantu tpodhnaaH|" paramAtma prakAza 2 / 36 / artha-rAga-dveSa ke abhAvarUpa yathAkhyAtasvarUpa svarUpAcaraNa hI nizcayacAritra hai, vaha svarUpAcaraNacAritra isasamaya paMcamakAla meM bharatakSetra meM nahIM hai, isaliye sAdhujana muni mahArAja sAmAyikAdi anya cAritra kA AcaraNa kro| "yathAkhyAtavihArazuddhisaMyatAH upazAntakaSAyAdayo'yoga kevlyntaa|" sa. si. 18 artha-upazAntakaSAya gyArahaveM gaNasthAna se lekara ayogakevalI caudahaveM guNasthAnataka yathAkhyAtacAritra hotA hai / arthAt gyArahaveM, bArahaveM, terahaveM aura caudahaveM ina cAra guNasthAnoM meM hI yathAkhyAtacAritra hotA hai, kintu samyaktvAcaraNa cauthe guNasthAna meM ho jAtA hai / svarUpAcaraNacAritra aparanAma yathAkhyAtacAritra kA svarUpa nimna prakAra hai "mohanIyasya niravazesyopazamAkSayAcca AtmasvabhAvAvasthApekSAlakSaNaM ayathAkhyAtacAritramityAkhyAyate / pUrvacAritrAnuSThAyibhirAkhyAtaM na tatprApta prAimohakSayopazamAbhyAmityathAkhyAtam / athazabdasyA nirvshessmohkssyopshmaanntrmaavirbhvtiitytyrthH|" sarvArthasiddhi 9 / 18
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ 856 ] [ paM0 ratanacanda jaina mustAra artha- samasta mohanIya karma ke upazama yA kSaya se jaisA AtmA kA svabhAva hai usa avasthArUpa jo cAritra hotA hai vaha prathAkhyAtacAritra athavA yathAkhyAtacAritra hai / mohanIya karma ke kSaya yA upazama hone ke pUrva jise prApta nahIM kiyA isaliye vaha athAkhyAta hai| 'artha' zabda 'anantara' ardhavartI hone se samasta mohanIya karma ke kSaya yA upazama ke anantara vaha yathAsyAtacAritra prAvibhUta hotA hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai / samasta mohanIya karma ke upazama yA kSaya se pUrva svarUpAcaraNacAritra utpanna nahIM ho sakatA, ataH samyaktvA caraNa ko svarUpAcaraNacAritra nahIM kahA jA sakatA hai / pravacanasAra meM bhI kahA hai- "svarUpecaraNaM cAritraM darzanacAritramohanIyodayApAdita samastamohImAmAvAdatyanta nivikAro jIvasya pariNAmaH / " darzana mohanIya aura cAritramohanIyakarmodaya se utpanna hue jo moha, kSobharUpa bhAva, una samasta moha-kSobharUpa bhAvoM ke abhAva se utpanna huA jo jIva kA pratyanta nirvikAra pariNAma, vaha atyanta nirvikAra pariNAma svarUpAcaraNacAritra hai jisasamaya taka sUkSmacAritramohanIya karmodaya se lezamAtra bhI abuddhipUrvaka kSobha pariNAma hai, usasamaya taka svarUpAcaraNacAritra utpanna nahIM ho sakatA hai / svarUpAcaraNacAritra, cAritraguraNa kI vizeSa paryAya hai / jisasamaya taka kSobharUpa pUrvaparyAya kA vyaya nahIM ho jAtA usasamaya taka atyanta nirvikArarUpa cAritraguNa kI svarUpAcaraNacAritraparyAya kA utpAda nahIM ho sakatA svarUpAcaraNacAritra se pUrva sUkSma sAmparAyarUpa cAritraguNa kI paryAya rahatI hai / cAritraguNa kI sUkSmasAmparAyarUpa paryAya kA to vyaya na ho aura svarUpAcaraNa arthAt yathAkhyAtarUpa paryAya kA utpAda ho jAve so sambhava nahIM hai| eka paryAya meM dUsarI paryAya yA dUsarI paryAya kA aMga saMbhava nahIM hai / darzanaguNa kI mithyAtvarUpa paryAya meM samyaktvarUpa paryAya kA aMza bhI sambhava nahIM hai / mithyAtvarUpa paryAya ke vyaya hone para hI samyaktvarUpa paryAya kA utpAda sambhava hai jo caturthaguNasthAna meM svarUpAcaraNacAritra kA maMza mAnate haiM, unhoMne paryAya va svarUpAcaraNacAritra kA svarUpa hI nahIM smjhaa| samyaksyAcaraNa ko svarUpAcaraNa kahane se jina vacanoM para azraddhA kA doSa AtA hai| - jai. ga. 20-11-69 / VII / paM saradAramala jaina, saccidAnanda svasaMvedana tathA svarUpAcaraNa meM antara zaMkA- svasaMvedana aura svarUpAcaraNa meM kyA asara hai ? samAdhAna - svasaMvedana jJAnaguraNa kI paryAya hai aura svarUpAcaraNa cAritraguNa kI paryAya hai / zrI amRtacandra AcArya ne pravacanasAra gAthA 30 kI TIkA meM kahA hai| "yadA kilekhanIlaratnaM dugdhamadhi vasatsva prabhAbhAreNa tadabhibhUya vartamAna dRSTa, tathA saMvedana mayyAtmano'bhivAt karmazenAkAryabhUtAn samasta jJeyAkArAna bhivyApya vartamAna kAryakAraNatvenopacayaM jJAnamarthAnabhibhUya vartata ityucyamAnaM na vipratividhyate / " jaise dUdha meM par3A par3A huA indranIla ratna apane prabhAsamUha se dUdha meM vyApta hokara vartatA huA dikhAI detA hai, vaise hI saMvedana parthAt jJAna bhI prAtmA se abhinna hone se kartA-aMza se AtmA ko prApta hotA hai| karaNa-aMza ke dvArA vaha saMvedana jJAnapane ko prApta huyA kAraNabhUtapadArthoM ke kAryabhUta samasta jJeyAkAroMmeM vyApta hokara vartatA hai /
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 857 isaliye kArya meM kAraNa kA upacAra karake yaha kahane meM virodha nahIM AtA ki jJAna padArthoM meM vyApta hokara vartatA hai| "cetayaMte anubhavanti upalabhaMte vivNtiityekaarthH|" paMcAstikAya gA0 38 ttiikaa| artha-cetatA hai, anubhava karatA hai, upalabdha karatA hai, vedana karatA hai, ye ekAthaM haiM / isaprakAra pravacanasAra aura paMcAstikAya kI TIkA meM zrI amRtacandra AcArya ne saMvedana kA artha jJAna hai| ataH svasaMvedana kA artha sva kA jJAna ho jAtA hai zrI nAgasena AcArya ne tatvAnuzAsana meM kahA hai vedyatvaM vedakatvaM ca yatsvasya svena yoginH| tatsvasaMvedanaM prAhurAtmano'nubhavaM dRzam // 161 // artha-yogiyoM ko jo svayaM ke dvArA jo svayaM kA jayapanA aura jJAtApana hai usakA nAma svasaMvedana hai| usI ko AtmA kA anubhava yA darzana kahate haiN| isase itanA aura spaSTa ho jAtA hai ki sva kA jJAna arthAt svasaMvedana yathArtharUpa se yogiyoM ko hotA hai| "nanu svasaMvedanabhekSmanyavapi pratyakSamasti tatkathaM nokamiti na vAcyama: tasya sakhAvijJAnasvarUpasaMvedanasya mAnasapratyakSatvAt, indriya jJAnasvarUpasaMvedanasya cendriya samakSatvAt / anyathA tasya svavyavasAyAyogAt / smRtyAdi svarUpasavedanaM mAnasameveti nAyaraM svasaMvedanaM nAmAdhyakSamasti / "( prameyaratnamAlA 215 ) artha-koI zaMkA karatA hai eka anya bhI svasaMvedanapratyakSa hai use Apane kyoM nahIM kahA ? aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye, kyoMki sukha, duHkha zrAdi ke jJAnasvarUpa jo svasaMvedana hotA hai, usakA mAnasa pratyakSa meM antarbhAva ho jAtA hai aura jo indriyajJAna svarUpa saMvedana hotA hai, usakA indriya pratyakSa meM antarbhAva ho jAtA hai| yadi aisA na mAna jAya to svasaMvedanarUpa jJAna ke svavyavasAyakatA nahIM bana sakatI hai| tathA smRti Adi svarUpa jo saMvedana hotA hai vaha bhI mAmasa pratyakSa hI hai| isaliye isase bhinna svasaMvedana nAma kA koI pratyakSa nahIM hai| isaprakAra sva ke jJAna ko svasaMvedana kahA gayA hai jisakA mAnasapratyakSa va indriya meM antarbhAva ho jAtA hai| "svarUpecaraNaM cAritramiti vItarAgaM cAritraM / " paramAtma prakAza 2 / 40 / artha-svarUpa meM caraNarUpa jo cAritra, vaha vItarAgacAritra hai| "rAgadveSAbhAvalakSaNaM paramaM yathAkhyAtarUpaM svarUpe caraNaM nizcayacAritraM maNanti / " paramAtma prakAza 2 / 36 / artha-rAgadveSa kA abhAva hai lakSaNa jisakA aise parama yathAkhyAtarUpa svarUpAcaraNa ko cAritra kahA hai / "svarUpe caraNaM cAritramiti" paMcAstikAya gA0 154 kI TIkA, pravacanasAra gAthA 9 kI ttiikaa| arthAta svarUpa meM jo caryA vaha cAritra hai| ina prArSa pramANoM se spaSTa hai ki svarUpAcaraNa cAritraguNa kI paryAya hai jo rAgadveSa kA abhAva hone para gyArahaveM prAdi guNasthAnoM meM hotA hai| isIliye svarUpAcaraNa ko vItarAgacAritra kahA gayA hai| ataH svamavedana jJAna hai aura svarUpAcaraNa cAritra hai donoM bhinna-bhinna guNoM kI paryAya hai| -vaM. ga. 19-2-70/VI/ kailAzacanda rAjA TaoNyaja, dillI
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ 858 paM. ratanacanda jaina mukhtAra / kyA cauthe guNasthAna meM sAkSAt ratnatraya prakaTa hotA hai ? zaMkA-2 mA 1964 ke sonagar3ha ke patra hindI Atmadharma pR0 615 para likhA hai-"cauthe guNasthAna meM mithyAtva kA tyAga hone para sAkSAt ratnatraya pragaTa hotA hai / " kyA yaha kayana ThIka hai? samAdhAna-ratnatraya kA abhiprAya samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritrarUpa tInaratna se hai| samyakacAritra kA lakSaNa isa prakAra kahA gayA hai hiMsAnRtacauryebhyo mathanasevAparigrahAbhyAM ca / pApapraNAlikAbhyo viratiH saMjJasya cAritram // 49 // ( ratna. ka. pA.) pApa kI praNAlIrUpa arthAt mAnavarUpa jo hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha inase virata honA vrata hai vaha samyagjJAnI kA cAritra hai| catarthagaNasthAna kA nAma aviratasamyagdRSTi hai| jisa jIvake mithyAtvaprakRti, samyagmidhyAtvaprakrati. anantAnabandhI-krodha-mAna-mAyA lobha ina chaha prakRtiyoM ke anudaya ke kAraNa mithyAtva kA tyAga ho jAne se samya. va to pragaTa ho gayA, kintu hiMsA Adi pApa-praNAlI se virata na hone ke kAraNa cAritra pragaTa nahIM huA hai vaha cauthe gaNasthAna vAlA avirata-samyagdRSTi hai athavA prasaMyatasamyamhaSTi hai| kahA bhI hai No Idiyesu viro, No jIve tase cAdhi / jo saddahadi jiNuttaM, sammAiTThI aviravo so // dhavala pu. 1 pR.73 jo indriyoM ke viSayoM se tathA trasa-sthAvara jIvoM kI hiMsA se virata nahIM hai, kintu jinendra dvArA kathita pravacana kA zraddhAna karatA hai vaha aviratasamyagdaSTi hai| isa pravirati arthAt prasaMyama ke kAraNa usa caturthaguNasthAnavAle samyagdRSTi ke adhika va dRr3hatara kamaMbaMdha hotA hai| sammAdiddhissa vi aviradassa Na tavo mahAguNo hovi / hodi hu hasthiNhANaM cudacchivakammataM tasya // 10 // 49 // mUlAcAra saMskRta TIkA-apagatAt karmaNo bahutaropAdAnamasaMyamanimittasyeti pradarzanAya hstisnaanopnyaasH| caMdacchivaH karmava ekatra beSThatyanyatrodvaSThayati tapasaH nirjarayati karmAsaMyamabhAvena bahutaraM gRhNAti kaThina ca karotIti // 49 // aviratasamyagdRSTi kA tapa upakAraka nahIM hai, kyoMki gajasnAna ke samAna jitanA karma AtmA se chUTa jAtA hai usase bahatara karma asaMyama se baMdha jAtA hai / athavA jaise barmA kA eka pAva bhAga rajjU se mukta hotA hai. dasarA bhAga rajjU se dRr3ha veSTita hotA hai / vaise hI tapa se asaMyatasamyaghaSTi jitanI karma-nirjarA karatA hai usase adhika dRr3ha karmabaMdha asaMyamase kara letA hai| ina prArSa vAkyoM se spaSTa hai ki caturthaguNasthAna meM aviratasamyagdRSTi ke cAritra na hone ke kAraNa ratnatraya nahIM hai| itanA hI nahIM mokSamArga bhI nahIM hai, kyoMki ratnatraya hI mokSamArga hai| kahA bhI hai
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 859 sahahamANo atthe asaMjavA vA Na NivAdi // 237 // saMskRta TIkA-asaMyatasya ca yathoditAtmatattvapratItirUpazraddhAnaM yathoditAtmatattvAnubhUtirUpaM jJAnaM vA ki kuryAt ? tataH saMyamazUnyAta zraddhAnAt jJAnAdvA nAsti siddhiH / ataH AgamajJAnatattvArthazraddhAna saMyatatvAnAmayogapadyasya mokSamArgatvaM vighaTeteva // 237 // artha-padArthoM kA zradAna karanevAlA bhI yadi asaMyata ho to nirvANa ko prApta nahIM hotA hai| yathokta Atmatattva kI pratItirUpa zraddhAna va yathokta Atmatattva kA anubhUtirUpa jJAna prasaMyama ko kyA karegA? arthAt kucha nahIM kregaa| isaliye saMyamazUnya zraddhAna va jJAna se mokSa-siddhi nahIM hotii| isa Agama jJAna tattvArthazraddhAna saMyatatva ke ayugapatatvavAle ke mokSamArgatva ghaTita nahIM hotA hai| __isaprakAra asaMyatasamyagdRSTi ke cAritra hInatA ke kAraNa mokSamArga ghaTita nahIM hotA hai| isIliye cAritra hIna (cAritra rahita ) samyagdRSTipuruSa kA samyagdarzana va samyagjJAna nirarthaka hai| zrI kundakunda AcArya ne aSTapAhur3a me kahA bhI hai gANaM carittahINaM liMgaragahaNaM ca daMsaNavihUrNa / saMjamahINo ya tavo jai caraha NiratyayaM sv| zrI akalaMka deva ne bhI kahA hai hataM jJAnaM kriyAhInaM hatA cAjJAninaH kriyaa| dhAvannadhyandha ko naSTaH pazyannapi ca paDa gukaH // zrI kundakunda AcArya ne yaha spaSTa kara diyA hai ki cAritrahIna puruSa kA samyagjJAna va usakA avinAbhAvI samyagdarzana nirarthaka hai / zrI akalaMkadeva ne yaha batalAyA hai-jaMgala meM do manuSya the eka aMdhA dUsarA svAMkhA thA, kintu laMgar3A thaa| jaMgala meM agni laga jAne para andhA manuSya idhara-udhara daur3atA hai, kintu yathArtha mArga jJAta na hone ke kAraNa jaMgala se bAhara nikala nahIM pAtA aura agni meM jalakara naSTa ho jAtA hai| svAMkhA manuSya yathArtha mAgaM to jAnatA hai aura usa mArga kA zraddhAna bhI hai, kintu laMgar3A hone ke kAraNa jaMgala se bAhara nahIM jA sakatA hai vaha svAMkhA bhI aMdhe ke samAna agni meM jalakara naSTa ho jAtA hai| isI prakAra asaMyata-samyagdRSTi saMsAra se nikalane kA yathArtha mArga jAnatA hai aura zraddhAna bhI hai, kintu cAritrahIna hone ke kAraNa saMsAra se nikala nahIM sktaa| vaha bhI mithyASTi dravyaliMgI muni ke samAna saMsAra meM duHkha uThAtA hai, atIndriya sukha nahIM prApta kara sktaa| NANaM carittahINaM, saNahINaM tavehi saMjuttaM / araNesu bhAvarahiyaM, liMgaggaharaNeNa kiM sokkhaM // aSTapAhur3a ina pArSa pramANoM se siddha hai ki cautheguNasthAna meM ratnatraya pragaTa nahIM hotA hai| isaliye cauthe guNasthAna vAlA mokSamArgI nahIM hai aura nirvANa bhI prApta nahIM kara sakatA at| usakA samyagdarzana va samyagjJAna tatkAlika mokSamArga kI apekSA nirarthaka hai| -jaM. ga. 31-12-70/VII/ amRtalAla
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ 860 ] anantAnubandho kI cAritra pratibandhakatA kA spaSTIkaraNa zaMkA naM0 1 - dhavala pu0 1 pR0 169 para samAdhAna karate hue jo kahA hai ki- "nahIM kyoMki anantAnuauthate cAritra kA pratibandha karatI hai isaliye yahA~ usake kSayopazama se tRtIya guNasthAna nahIM kahA gayA hai" to isase kyA yaha dhvanita nahIM hotA ki anantAnubandhIkaSAya cAritra ko hI pratibaMdhaka hai, samyaktva kI pratibaMdhaka nahIM hai, kintu aisA mAnane para virodha hotA hai / isakA samanvaya kaise ho ? yahA~ kisa vivakSA se anantAnubandhI ko mAtra cAritra kI pratibaMdhaka kahA gayA hai ? [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / samAdhAna - dhavala pu0 1 pR0 168 para yaha likhA hai- "tasya cAritrapratibandhakatvAt / " isakA artha yaha hai ki "anantAnubandhI cAritramohanIya kI prakRti hai ataH usake kSayopazama se tIsare guNasthAna meM kSAyopazamikabhAva nahIM kahA, kyoMki prathama cAra guNasthAnoM meM darzana mohanIyakarma kI vivakSA hai / " yahA~ para 'cAritra - pratibaMdhaka' kA artha 'cAritramohanIya' hai / isakA khulAsA isaprakAra hai micche khalu odaio, bidiye puNa pAraNAmio bhAvo / misse khaovasamio, avizvasammamhi tiSNeva // 11 // ede bhAvA niyamA, daMsaNamohaM pahucca bhaNidA hu / cAritaM Natthi jado, avirada aMtesu ThANesu // 12 // ( go jI. ) prathama guNasthAna meM audayikabhAva hai, dUsare guNasthAna meM pAriNAmikabhAva hai, tIsare mizraguNasthAna meM kSAyopazamikabhAva hai, cauthe avirata samyaktva guNasthAna meM aupazamika, kSAyopazamika aura kSAyika ye tInoM bhAva haiM / ye bhAva darzanamohanIya karma kI apekSA se kahe gaye haiM, kyoMki caturtha guNasthAnaparyaMta cAritra nahIM hotA hai / isa AI pramANa se siddha hai ki prathama cAra guNasthAnoM meM darzanamohanIya karma kI vivakSA hai, anyathA sAsAdana meM anantAnubandhI ke udaya kI apekSA se audayikabhAva kahate / "Adimaca buguNadvANabhAvaparUvaNAe daMsaNamohavadirittasesakammesu vivavakhAbhAvA / " artha - Adi ke cAra guNasthAnoM sambandhI bhAvoM kI prarUpaNA meM darzanamohanIyakarma ke sivAya zeSa karmoM ke udaya kI vivakSA kA abhAva / ( dhavala pu. 5 pR. 197 ) "samyagdarzanacAritrapratibandhyanantAnubandhyudayotpAdita viparItAbhinivezasya tatra sattvAdbhavati mithyAdRSTirapi tu mithyAtva karmodayajanitaviparItAbhinivezAbhAvAt na tasya mithyAdRSTivyapadezaH, kintu sAsAvana iti vyapadizyate / kimiti mithyAdRSTiriti na vyapadizyate cenna, anantAnubandhinAM dvisvabhAvatvapratipAvanaphalatvAt / na ca darzanamohanIyasyodayAdupazamAtkSayAtkSayopazamAdvA sAsAdana pariNAmaH prANinAmupajAyate yena mithyAdRSTiH samyagdRSTiH samyagmithyAdRSTiriti cocyeta / yasmAcca viparItAbhinivezo'bhUdanantAnubaMdhino, na taddarzanamohanIyaM tasya cAritrAvaraNatvAt / tasyobhayapratibandhakasvAdubhayavyapadezo nyAyya iti cenna iSTatvAt / sUtre tathA'nupadezo'pyapitanayApekSaH / vivakSita darzana mohodayopazamakSayakSayopazamamantareNotpannatvAtpAriNAmikaH sAsAvanaguNaH / " ( dhavala pu0 1 pR0 164-165 ) - samyagdarzana aura cAritra' ko pratibandha karane vAlI anantAnubandhI kaSAya ke udaya se utpanna huA viparItAbhiniveza dUsare guNasthAna meM pAyA jAtA hai, isaliye dvitIya guNasthAnavartI jIva mithyAdRSTi hai / kintu 1. yadyapi anuvAdaka mahodaya ne 'svarUpAcaraNacArita' likhA hai, kintu mUla meM 'svarUpAcaraNa' kA dyotaka koI zabda nahIM hai / yahI bhUla akTUbara 1668 ke 'sanmati saMdeza' meM kI gaI hai|
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 861 mithyAtvakarma ke udaya se utpanna hamA viparItAbhiniveza vahAM nahIM pAyA jAtA hai, isaliye use mithyADaSTi nahIM kahate haiM, kevala sAsAdanasamyagdRSTi kahate haiM / prazna-Upara ke kathanAnusAra aba vaha mithyAiSTi hI hai to phira use mithyAdRSTi saMjJA kyoM nahIM dI jAtI? uttara-aisA nahIM hai, kyoMki sAsAdanaguNasthAna ko svataMtra kahane se anantAnubandhI prakRtiyoM kI dvisvabhAvatA kA kathana siddha ho jAtA hai / darzanamohanIya ke udaya, upazama, kSaya aura kSayopazama se jIvoM ke sAsAdanarUpa pariNAma to utpanna hotA nahIM hai, jisase ki sAsAdanaguNasthAna ko mithyASTi, samyagdRSTi athavA samyagmithyAdaSTi kahA jaataa| tathA jisa anantAnubandhI ke udaya se dUsare guNasthAna meM jo viparItAbhiniveza hotA hai, vaha anantAnubandhI darzanamohanIya kA bheda nahIM, kyoMki vaha cAritramohanIya hai / prazna-anantAnubandhI samyaktva aura cAritra ina donoM kA pratibandhaka hone se use ubhayarUpa ( darzana mohanIya va cAritra mohanIya ) saMjJA danA nyAyasaMgata hai ? uttara-yaha Aropa ThIka nahIM, kyoMki yaha to hameM iSTa hI hai, anantAnubandhI ko ubhayarUpa mAnA hI hai| phira bhI paramAgama meM mukhya naya kI apekSA isa taraha kA ( ubhayarUpa saMjJA kA ) upadeza nahIM diyA hai| vivakSita darzanamohanIyakarma ke udaya, upazama, kSaya aura kSayopazama ke binA sAsAdanaguNasthAna utpanna hotA hai, isaliye vaha pAriNAmika hai / [dhavala pu0 1 pR0 164-165] tIsare samyagmithyASTi guNasthAna meM kSAyopazamika bhAva batalAyA hai, vahAM para yaha prazna huA ki anaMtAnubandhI ke kSayopazama se kyA kSAyopazamika bhAva kahA gayA hai ? isake uttara meM bhI yahI kahA gayA ki anantAnubandhI cAritramohanIyakarma kI prakRti hai aura prathama cAra guNasthAnoM meM cAritramohanIyakarma kI vivakSA nahIM, darzanamohanIya kI vivakSA hai| darzanamohanIyakarma kI apekSA se tIsare guNasthAna meM kSAyopazamikabhAva kahA gayA hai / Agama isa prakAra hai "paMcasu guNeSa ko'yaM guNa iti cet kSAyopazamikaH / " ( dhavala pu0 1 pR0 167 ) artha-pAMca prakAra ke bhAvoM meM se tIsare guNasthAna meM kaunasA bhAva hai ? kSAyopazamika bhAva hai| "mithyAtvakSayopazamAdivAnantAnubandhInAmapi sarvaghAtispardhakakSayopazamAjjAtamiti samyagmithyAtvaM kimiti nogyate iti cenna, tasya caaritrprtibndhktvaatuu| yetvanantAnubandhikSayopazamAnutpatti pratijAnate teSAM sAsAvanagraNa auvayika: syAt, na caivamanabhyupagamAt / " (dhavala pu0 1 pR0 168-169 ) prazna-jisaprakAra mithyAtva ke kSayopazama se samyagmithyAsva guraNasthAna kI utpatti batalA kara kSAyopazamikabhAva siddha kiyA hai, usIprakAra anantAnubandhIkarma ke sarvaghAtispardhakoM ke kSayopazama se utpatti batalAkara kSAyopazamikabhAva kyoM nahIM kahA ? uttara-kyoMki anantAnubandhI kaSAya cAritramohanIya hai, isaliye yahAM usake kSayopazama se tRtIyaguNasthAna meM kSAyopazamikabhAva nahIM kahA gyaa|
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ 862 ] [paM0 ratanacanda jaina mukhtAra / jo AcArya tIsare guNasthAna kI utpatti anantAnubandhI ke kSayopazama se mAnakara kSAyopazamikabhAva kahate haiM unake mata meM sAsAdanaguNasthAna meM audayikabhAva mAnanA par3egA, kintu Agama meM dUsare guNasthAna meM audayikabhAva svIkAra nahIM kiyA gayA hai| ina upayukta prArSa vAkyoM se itanA spaSTa ho jAtA hai ki tIsare samyagmithyAtva guNasthAna meM anaMtAnubaMdhI kA kSayopazama to hai, kiMtu usake kSayopazama kI apekSA se tIsare guNasthAna meM kSAyopazamikabhAva nahIM kahA gayA hai, kyoMki anantAnubandhI cAritramohanIyakarma kI prakRti hai| yadi anantAnubandhI ke kSayopazama se tIsare guNasthAna meM kSAyopazamikabhAva mAnA jAyegA to dUsare guNasthAna meM, anantAnubandhI kA udaya hone se, praudayikabhAva mAnanA paDegA, jisake kAraNa ArSa granthoM se virodha A jAyegA, kyoMki ArSa granthoM meM dUsare guNasthAna meM pAriNAmikabhAva mAnA gayA hai| ina ArSa vAkyoM se yaha bhI spaSTa ho jAtA hai ki yadi anantAnubandhI ke kSayopazama se caturtha guNasthAna meM svarUpAcaraNa cAritra kI kalpanA kI jAyagI to tIsare guNasthAna meM samyagdarzana ke abhAva meM bhI svarUpAcaraNacAritra kI kalpanA kA prasaMga A jAyagA, kyoMki tIsare guNasthAna meM anantAnubandhI kA kSayopazama dhavalAkAra ne upayukta vAkyoM meM svIkAra kiyA hai| caturtha guNasthAna meM svarUpAcaraNa cAritra kI kalpanA karane vAloM kA yaha prazna ho sakatA hai ki yadi nizrI svarUpAcaraNacAritra ko nahIM ghAta karatI to cAritra ke viSaya meM usakA kyA vyApAra hai? isakA uttara dhavala graMtharAja meM isa prakAra diyA gayA hai "Na cArittamohaNijjA vi. apaccakkhANAvaraNAvIhi Avariva cArittassa AvaraNe phalAbhAvA / " ( dhavala pu06 pR. 42) / yahA~ para yaha prazna kiyA gayA hai ki anantAnubandhI ko cAritramohanIyakarma bhI nahIM mAnA jA sakatA. ki apratyAkhyAnAvaraNa Adi kaSAya cAritra kA ghAta karatI hai prataH cAritra ke ghAta karane meM anantAnabamdhI ke phala kA abhAva hai| arthAt anantAnubandhI cAritra kA ghAta nahIM karatI hai, kyoMki cAritra kA ghAta to apratyA. khyAnAvaraNAdi kaSAya karatI hai ataH anantAnubandhI cAritramohanIya karma nahIM ho sakatA ? jANatANabaMdhicaukkavAvArI cAritte Nipphalo, apaccakkhANAvaraNAvi-aNaMtodaya pavAha kAraNassa Ni phltvirohaa|" (dhavala pu0 6 pR0 43 ) dhavalAkAra upayukta zaMkA kA uttara dete hue kahate haiM-cAritra meM anantAnubandhI catuSka kA vyApAra samAna bhI nahIM hai, kyoMki cAritra kI ghAtaka apratyAkhyAnAvaraNAdi ke udaya ko anantarUpa pravAha karane meM anantAnabandhI kAraNa hai / ataH anantAnubandhI ke cAritra meM niSphalatva kA virodha hai| arthAta anantAnabandhI svayaM dhAta nahIM karatI, kintu cAritra kA ghAta karane vAlI apratyAkhyAnAvaraNAdi kaSAyoM ke udaya ko anaMtapravAharUpa kara detI hai| isIlie isakA nAma anantAnubandhIkaSAya rakhA gayA hai tathA cAritramohanIyakarma ke bhedoM meM kahA gayA hai| dhavala grantharAja se to yaha siddha hotA hai ki anaMtAnubaMdhI kaSAya cAritra ko ghAtaka nahIM hai, kiMtu cAritra. ghAtaka karma prakRtiyoM ko bala dene vAlI hai phira dhavalAkAra anantAnubandhI ko svarUpAcaraNacAritra kI ghAtaka kaise kaha sakate haiN| dhavalAkAra ne tIsare guNasthAna meM anantAnubandhI kA kSayopazama batalAyA hai, kiMtu kisI bhI AcArya
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [863 ne tIsare guNasthAna meM cAritra svIkAra nahIM kiyA hai, isase bhI siddha hotA hai ki anantAnubandhI cAritra kI ghAtaka nahIM hai kiMtu cAritra kI ghAtaka prakRtiyoM kI anantatA meM kAraNa hai| gommaTasAra meM bhI anantAnubandhI ko cAritra kI ghAtaka nahIM batalAyA hai / paDhamAdiyA kasAyA sammattaM dessylcaaritN| jahakhAdaM ghAvaMti ya guNaNAmA hoti sesAvi // 45 // ( go0 ka0) artha-pahalI anantAnubaMdhIkaSAya samyagdarzana ko ghAta karatI hai, dUsarI apratyAkhyAnAvaraNakaSAya dezacAritra ko, tIsarI pratyAkhyAnAvaraNakaSAya sakala cAritra ko, cauthI saMjvalanakaSAya yathAkhyAtacAritra ko ghAtatI haiN| isI kAraNa inake nAma bhI vaise hI haiM jaise inameM guNa haiN| sammattavesasayalacaritta-jahakkhAdacaraNapariNAme / ghAvaMti vA kasAyA, causola asaMkhalogamidA // 283 // (go0 jI0) artha-anantAnabandhI catuSka samyaktva ko ghAtatI hai, apratyAkhyAnAvaraNa catuSka dezasaMyama ko, pratyAkhyAnAvaraNa catuSka sakalasaMyama ko, saMjvalana catuSka yathAkhyAtacAritra ko ghAtatI haiM / kaSAyoM ke cAra, solaha athavA prasakhyAtalokapramANa bheda haiN| paJcasaMgraha meM kahA gayA hai paDhamo vaMsaNaghAI vivimo taha ghAI vesaviraiti / taio saMjamaghAI cautho jahakhAyaghAIyA // 115 // (jJAnapITha paJcasaMgraha pR0 25) artha-prathama anantAnubandhIkaSAya samyagdarzana kA ghAta karatI hai, dvitIya apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya dezavirati kI ghAtaka hai / tRtIya pratyAkhyAnAvaraNakaSAya sakalasaMyama kI ghAtaka hai aura caturtha saMjvalanakaSAya yathAkhyAta. cAritra kI ghAtaka hai| sarvArthasiddhiva rAjavAtika meM bhI zrI pUjyapAda va zrI akalaMkadevAdi AcAryoM ne kahA hai ki anantAnubaMdhI kA phala to anantasaMsAra paribhramaNa hai| cAritra kA ghAta karanA to apratyAkhyAnAvaraNa prAdi kaSAyoM kA kArya hai| "anantasaMsArakAraNatvAsmithyAvarzanamanantama, tavanubandhino'nantAnubandhinaH krodhmaanmaayaalobhaaH| yasyAdezaviratisaMyamAsaMyamAkhyAmalpAmapi kana zaknoti te dezapratyAkhyAnamAvRNvanto'pratyAkhyAnAvaraNAH krodhamAnamAyA. lomaaH| yaduvayAdvirati kRtsnA saMyamAkhyAM na zaknoti kate kRtsnaM pratyAkhyAnamAvRNvantaH pratyAkhyAnAvaraNAH krodhmaanmaayaalobhaaH|" [ a. 8 sUtra 9 kI TIkA anantasaMsAra kA kAraNa hone se mithyAdarzana ananta kahalAtA hai, jo kaSAya usa mithyAtva kI anubandhI haiM ve anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha haiN| jisake udaya meM yaha jIva svalpa dezacAritra ko bhI karane meM samartha nahIM hotA vaha apratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA, lobha haiN| jisake udaya meM pUrNa virati ko karane meM samartha nahIM hotA vaha pratyAsyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA, lobha hai| tattvArthavRtti meM bhI kahA hai ki anantAnubandhI samyaktva ko ghAtane vAlI hai aura anantasaMsAra kA kAraNa hai, kintu cAritra kI ghAtaka nahIM hai, kyoMki cAritra kI ghAtaka to apratyAsyAnAvaraNAdi kaSAya haiM /
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ 864 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtaar| "anantaM miNyAdarzanamucyate, anantabhavabhramaNahetutvAt / anantaM mithyAtvam anubaMdhananti sambandhayanti ityevaMzIlA ye krodhamAnamAyAlobhAste anantAnubandhinaH / anantAnubandhiSu kaSAyeSu satsu jIvaH samyaktvaM na prati. padyate tena te samyaktvaghAtakAH bhavanti / yeSAmudayAt stokamapi vezavrataM saMyamAsaMyamanAmakaM jIvo dhatuM na mamate te apratyAkhyAnAvaraNAH krodhmaanmaayaalomaaH|" [ a0 8 sUtra 9 ] mithyAdarzana ko ananta kahate haiM, kyoMki vaha mithyAdarzana anantabhava bhramaNa kA kAraNa hai| jisa krodha mAna, mAyA, lobhakaSAya kA svabhAva usa anantarUpa mithyAtva kA bandha karAnA hai, arthAt jisa kaSAya kA sambandha mithyAtva se hai vaha anantAnubaMdhI hai| anantAnubandhI kaSAya ke udaya meM samyagdarzana utpanna nahIM hotA, ataH anantAnabandhI samyaktva kI ghAtaka hai| jisa kaSAya ke udaya meM stoka bhI cAritra dhAraNa na kara sake vaha apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| "ISatpratyAkhyAnamapratyAkhyAnam tadAvRNvanto'pratyAkhyAnAvaraNAH krodhamAnamAyAlomA ucyante / " kiJcit tyAga ko apratyAkhyAna kahate haiM / jo kiMcit bhI tyAga arthAt cAritra na hone deve usako apratyAkhyAnAvaraNa krodha-mAna-mAyA-lobha kahate haiN| ina saba ArSa pramANoM se yaha siddha ho jAtA hai ki anantAnubandhIkaSAya samyaktva kI ghAtaka hai kisI vivakSita cAritra kI ghAtaka nahIM hai| phira bhI yaha cAritra kI ghAtaka apratyAkhyAnAvaraNAdi kaSAyoM ke pravAha ko anantarUpa kara detI hai ataH isako cAritramohanIya yA cAritrapratibaMdhaka prakRti kahA hai| phira bhI samyagdRSTi aise kArya nahIM karatA jinase samyagdarzana meM bAdhA pAtI ho jaise mithyASTiyoM kI, anya mata vAloM kI prazaMsA yA stavana nahIM karatA aura jinavANI meM zaMkA nahIM karatA, ityAdi / -jaM. ga./9-1-69/VII, IX/ra. lA. pona zaMkA-SaTkhaMDAgama sUtra 10 kI TIkA meM anantAnubandhI ko samyagdarzana va svarUpAcaraNacAritra ko ghAtane vAlI batalAyA hai| samAdhAna-SaTkhaMDAgama pu0 164 sUtra 10 ko TIkA meM "samyagdarzanacAritra-pratibandhyanantAnubandho" aisA kahA hai| isameM 'svarUpAcaraNa' kA zabda nahIM hai| anuvAdaka mahodaya ne apanI dhAraNA ke anusAra hiMdI bhASA meM 'svarUpAcaraNa' kA zabda jor3a diyA hai, jo ucita nahIM thaa| -jaM. ga. 29-1-70/VII/ a. paM. saccidAnanda anantAnubandhI kaSAya kA kArya kA-zrI nemicandra siddhAMta cakravartI AcArya ne gommaTasAra kI racanA dhavala va jayadhavala ke anusAra kI hai ataH gommaTasAra ke kathana meM tathA dhavala siddhAMta graMtha ke kathana meM paraspara matabheva nahIM honA cAhie, kintu 7 maI 1970 ke 'jaina sandeza' meM zrI paM0 kailAzacandajI ne likhA hai ki gommaTasAra meM to anantAnubandhI kaSAya ko samyagdarzanakI ghAtaka batalAyA hai aura dhavala meM anantAnabandhI ko samyagdarzana va cAritra kI ghAtaka batalAyA hai. isa prakAra zrI paM0 kailAzacandajI ne donoM prathoM meM paraspara matabheda dikhalAyA hai| isa mata bheva kA kyA kAraNa hai ?
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 865 samAdhAna-dhavala meM anantAnubandhIkaSAya kA kathana karate hue usakA svarUpa nimna prakAra likhA hai "anaMtabhavoM ko bAMdhanA hI jinakA svabhAva hai, ve anantAnubandhI kahalAte haiN| jina avinaSTa svarUpavAle arthAt anAdi paramparAgata krodha, mAna, mAyA, lobha ke sAtha jIva anaMtabhava meM paribhramaNa karatA hai, una krodha, mAna, mAyA, lobha kaSAyoM kI anaMtAnubaMdhI saMjJA hai| isa para zaMkA kI gaI-anaMtAnubaMdhI krodhAdi kaSAyoM kA udayakAla aMtarmuhUrta mAtra hI hai aura sthiti cAlIsa kor3A-kor3I sAgaropamapramANa hai ataeva ina kaSAyoM ke anaMtabhavAnubaMdhitA ghaTita nahIM hotI hai ? AcArya kahate haiM-yaha zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki ina kaSAyoM ke dvArA jIva meM utpanna hue saMskAra kA anaMtabhavoM meM pravasthAna mAnA gayA hai / athavA jina krodha, mAna, mAyA, lobha kA anubaMdha anaMta hotA hai ve anaMtAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA, lobha haiN| inake dvArA vRddhiMgata saMsAra anaMtabhavoM meM anubaMdha ko nahIM chor3atA hai, isaliye anaMtAnubaMdha yaha nAma saMsAra kA hai| yaha saMsArAtmaka anaMtAnubaMdha jinake hotA hai ve anaMtAnubaMdhI krodha, mAna, mAyA, lobha haiN|" zrI pUjyapAda tathA zrI akalaMkaveva ne bhI anaMtAnubaMdhIkaSAya kA svarUpa nimna prakAra kahA hai"anantasaMsArakAraNatvAnmiyyAvarzanaM anantaM tadanubaMdhino'naMtAnubaMdhinaH krodhamAnamAyA lobhH|" sa0 si0 va rA0 vA0 8/9 / "anaMtasaMsArakAraNatvAdanaMtaM mithyAtvaM anubdhntiitynNtaanubNdhinH|" mUlArAdhanA pR0 1805 ina ArSa granthoM se yaha spaSTa ho jAtA hai ki anaMtAnubaMdhIkaSAya kisI vivakSita cAritra kA prAvaraNa karane vAlI nahIM hai, kyoMki apratyAkhyAnAvaraNAdi kaSAyoM ke dvArA cAritra kA abhAva ho jAtA hai| kahA bhI hai "Na cAritramohaNijjAvi, apaccakkhANAvaraNAdIhi AvarivacAritassa phlaabhaavaado|" anaMtAnubandhIkaSAya cAritra ko mohana karanevAlI bhI nahIM hai, kyoMki apratyAkhyAnAvaraNAdi kaSAyoM ke dvArA prAvaraNa kiye gaye cAritra ke AvaraNa karane meM phala kA abhAva hai| jaba anantAnubandhIkaSAya cAritra kA AvaraNa nahIM karatI hai to usako cAritramohanIya prakRti kyoM kahA gayA hai? isakA samAdhAna nimna prakAra diyA gayA hai "Na cANaMtArAbaMdhicaukkavAvArI cAritte Niphale, apaccakkhANAdi aNaMtodayapavAhakAraNassa nnipphltvirohaa|" cAritra meM anantAnubandhI catuSka kA vyApAra niSphala bhI nahIM hai, kyoMki cAritra ke ghAtaka apratyAkhyAnAvaraNAdi ke udaya ko ananta pravAha meM kAraNabhUta anantAnubandhIkaSAya ke niSphalatva kA virodha hai| anantAnubandhIkaSAya vivakSita cAritra kA prAvaraNa na karane para bhI cAritra ko prAvaraNa karane vAlI papratyAkhyAnAvaraNAdi karmaprakRtiyoM ke udaya ko ananta pravAharUpa kara detI hai isaliye anantAnubandhI kaSAya ko cAritramohanIyakarma kahA gayA hai /
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ 866 ] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra / anantAnubandhIkaSAya cAritramohanIyakarma-prakRti hote hue bhI isake nimitta se viparItAbhinivezarUpa mithyAtva utpanna hotA hai ataH samyagdarzana kI ghAtaka hai / kahA bhI hai "mithyAtvaM nAma viparItAbhinivezaH sa ca mithyaatvaadnntaanubndhinshcotpdyte|" viparItAbhiniveza ko mithyAtva kahate haiN| vaha viparItAbhiniveza mithyAtva aura anantAnabandhI inake nimitta se utpanna hotA hai| anantAnubandhI kA cAritra sambandhI phala mAtra itanA hai ki vaha cAritra ko AvaraNa karane vAlI apratyAjyAnAvaraNAdi prakRtiyoM ke udaya ko ananta pravAharUpa kara deve aura samyagdarzana sambandhI phala yaha hai ki anantAnaundhI viparItAbhinivezarUpa mithyAtva utpanna karake samyagdarzana kA ghAta kara deve| anantAnubandhI samyagdarzana kA to ghAta karatI hai, kintu kisI vivakSita cAritra kA ghAta nahIM karatI hai, mA pracalapaMtha kA spaSTa mata hai| isI mata ko dhyAna meM rakhakara thI nemicandra siddhAnta cakravartI ne gommaTasAra meM nimna prakAra kahA hai sammatadesasayala-carittajahakkhAvacaraNapariNAme / ghAdaMti vA kaSAyA ghausola asaMkhalogamidA // paDhamAdiyA kasAyA sammattaM desasayala cAritaM / jahakhAdaM ghAvaMti ya guNaNAma hoMti sesAvi // isI bAta ko anya AcAryoM ne bhI nimna gAthAnoM meM kahA hai sammatta-desasaMjama saMsuddhIghAikasAI paDhamAI / tesi tu bhave NAse saDDAI cauhaM uppattI / / paDhamo daMsaNaghAI vidimo vaha ghAi desaviraiti / taio saMjamaghAI cauttho jahakhAyaghAIyA // anantAnubandhI samyagdarzana kA ghAta karatI hai| apratyAkhyAnAvaraNa dezasaMyama ko ghAtatI hai| pratyAkhyAnAvaraNa sakalasaMyama ko ghAtatI hai| saMjvalanakaSAya yathAkhyAtacAritra kI ghAtaka hai| jo yaha mata zrI nemicandra siddhAnta cakravartI kA hai vaha mata zrI bIrasena AcArya kA thA, kyoMki zrI vIrasena AcArya ne anantAnubandhI ko vivakSita cAritra kI ghAtaka nahIM kahA hai, kintu cAritra kI ghAtaka to mapratyAyAtAvaraNAdi kaSAyoM ko batalAyA hai| anantAnubandhI kaSAya to cAritra kI ghAtaka prakRtiyoM ke udaya ko ananta pravAzarUpa kara detI hai| yadi anantAnubandhI ko kisI bhI cAritra kI ghAtaka mAnA jAyagA to usake abhAva meM
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 867 tIsare guNasthAna meM vaha cAritra honA cAhiye, kintu tIsare guNasthAna meM cAritra kA sadbhAva kisI ko bhI iSTa nahIM hai / pranantAnubandhI samyagdarzana kI ghAtaka haiM isIliye dUsare guNasthAna meM kumati va kuzrutajJAna kahA gayA hai / -jaM. ga. 9-7-70 / VII / haMsakumAra ovarasiyara zaMkA- zrI paM0 rAjadharalAlajI vyAkaraNAcArya kA yaha mata hai ki anantAnubandhI kaSAyodaya ke abhAva meM cAritra guNa kA aMza pragaTa hotA hai| unase prazna huA ki anantAnubandho ke abhAva meM jo cAritra guNa pragaTa huA vaha aupazamikacAritra hai yA kSAyopazamikacAritra hai yA kSAyikacAritra hai yA audayikabhAva hai pAriNAmikabhAva hai ? zrI paM0 rAjadharalAlajI ne kahA ki anantAnubandho ke abhAva meM jo cAritraguNa kA aMza pragaTa hotA hai vaha kSAyopazamikabhAva hai / kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna -- paMDitajI kI yaha kalpanA nimna sUtroM ke viruddha hai "asaMyatAH AyeSucaturSu guNasthAneSu / asaMyataH punarauvadhikena bhAvena / " ( sarvArthasiddhi 18 ) prathama cAra guNasthAnoM meM jIva asaMyata hote haiM / vaha prasaMyatabhAva audayikabhAva hai / dvAdazAMga meM bhI isI prakAra kahA hai "ovaieNa bhAveNa puNo asaMjado || 6 || sammaviTThIe tiSNi bhAve bhaNiUNa asaMjadattassa kadamo bhAvo hovi ti jANAvaNaTumevaM suttamAgadaM / saMjamaghAvINaM kammANamudaeNa jeNaso teNa asaMjado tti ovaio bhAvo / " ( dhavala pu0 5 pR0 201 ) caturthaM guNasthAnavartI prasaMyatasamyagdRSTi kA asaMyatatva audayikabhAva hai || 6 || samyagdRSTike samyaktva ko pazamika, kSAyopazamika, kSAyika aise tIna bhAva kahakara usake asaMyatatva kI apekSA kaunasA bhAva hotA hai isa bAta ko batalAne ke liye yaha sUtra AyA hai / cUMki saMyama ko arthAt cAritra ko ghAta karanevAle karmoM ke udaya se yaha prasaMyatarUpa hotA hai, isaliye 'asaMyata' audayikabhAva hai / isaprakAra zrI gautama gaNadhara Adi sabhI AcAryoM ne cAritraguNa kI apekSA isa guNasthAna meM audayikabhAva kahA hai kSAyopazamikabhAva nahIM kahA hai / yadi cAritraguNa kA kucha aMza bhI pragaTa ho jAtA to prAcArya mahArAja praudayikabhAva na kahakara kSAyopazamikabhAva kahate, jaisA ki tIsare guNasthAna meM samyaktva ke avayava ko kSAyopazamika kahA hai / 'paDibaMdhikammodae saMte vi jo uvalambhai jIvaguNAvayavo so khaovasamio uccai / ' artha - pratibandhI karma ke udaya hone para bhI jIva ke guNa kA jo avayava arthAt aMza pragaTa hotA hai, vaha guNAMza kSAyopazamika kahalAtA hai /
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ 868] [paM. ratanacanda jaina mukhtAra / "sammAmicchattadae saMte sahahaNAsaddahaNappao karaMcio jIvapariNAmo uppajjai / tattha jo saddahaNaMso so smmttaavyyo| taM sammAmicchata dao NaviNAdi ti sammAmiccha khaovasamiyaM / " artha-samyagmidhyAtvakarma ke udaya hone para zraddhAnaazraddhAnAtmaka mizrita jIvapariNAma utpanna hotA hai, usameM jo zraddhAna kA aMza hai vaha samyaktva kA avayava hai| usa zraddhAnAMza ko samyagmithyAtvakarmodaya nahIM naSTa karatA hai, isaliye samyagmithyAtvabhAva kSAyopazamika hai| isIprakAra yadi anantAnubandhIkarmodaya ke abhAva meM apratyAkhyAnAvaraNacAritra pratibaMdhI karmodaya honepara bhI jIvake cAritraguNa kA yadi koI avayava (aMza) pragaTa hotA to vaha cAritra guNAMza kSAyopazamika kahalAtA; kintu dvAdazAMga meM caturthaguNasthAnavartI asaMyatasamyagdRSTi ke cAritra kI apekSA audayikabhAva kahA gayA hai| isase spaSTa ho jAtA hai ki caturtha guNasthAna meM anantAnubaMdhI kA abhAva ho jAne para bhI cAritra guNa kA aMza pragaTa nahIM hotA hai / kahA bhI hai "Na cArittamohaNijjA vi, apaccakkhANAvaraNAdIhi ceva AvarivacArittassa AvaraNe phalAbhAvA / " anantAnubaMdhI karma cAritra ko mohana ( ghAta) karane vAlA bhI nahIM hai, anyathA apratyAkhyAnAvaraNa Adi kaSAyoM ke cAritra ko AvaraNa karanerUpa phala kA abhAva ho jAyagA / yadi anantAnubandhIkaSAya cAritraguNa ko ghAta nahIM karatI hai to usako cAritramohanIyakarma kyoM kahA gayA hai ? isakA uttara zrI vIrasenAcArya ne nimna prakAra diyA hai "Na cANatANubaMdhicaukkavAvArI cAritte Nipphalo, apaccakkhANAviaNaMtodayapavAhakAraNassa nnipphlttvirohaa|" dhavala 6 / 43 / artha-cAritra meM anantAnubandhicatuSkakA vyApAra niSphala bhI nahIM hai, kyoMki cAritra ko ghAtaka apratyAkhyAnAvaraNAdi ke uvaya ko anantapravAha meM anantAnubandhI kAraNa hai| ataH anantAnubandhI ke cAritra meM niSphalatva kA virodha ( abhAva ) hai| ina ArSa pramANoM se yaha siddha hotA hai ki anantAnubandhI kisI cAritra kI ghAtaka nahIM hai aura na usake abhAva meM koI cAritra pragaTa hotA hai| -jaM. ga. 30-4-70/IX/ ra. lA. plena svarUpAcaraNa jIva kI pratyeka avasthA meM nahIM pAyA jAtA zaMkA-kyA svarUpAcaraNa vyApaka hai ? kyA yaha jIva kI pratyeka avasthA meM pAyA jAtA hai ? samAdhAna-'svarUpAcaraNa' cAritra guNa ko paryAya hai, jisakA svarUpa zrI kundakunda AcArya ne nimnaprakAra kahA hai
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] dhammo dhammo jo so samotti niddiTTho / cAritaM khalu mohakkhoha - vihINI pariNAmo, adhpaNo hu samo // zrI amRtacandrAcArya kRta TIkA - svarUpe caraNaM cAritram, svasamayapravRttirityarthaH / tadeva vastusvabhAvatvAddharmaH zuddhacaitanya prakAzanamityarthaH / tadeva ca yathAvasthitAtmaguNatvAtsAmyam / sAmyaM tu darzanacAritramohanIyodayApAditasamasta mohakSobhAbhAvAvatyanta nirvikAro jIvasya pariNAmaH / yahA~ yaha batalAyA gayA hai ki darzanamohanIya aura cAritramohanIyakarmodaya se moha-kSobha utpanna hote haiM / darzanamohanIya aura cAritramohanIya karmodaya ke prabhAva meM moha aura kSobha kA bhI prabhAva ho jAtA hai / moha-kSobha ke abhAva ho jAnepara jIva kA jo atyanta nirvikArapariNAma hotA hai vaha svarUpa meM ramaNarUpa cAritra arthAt svarUpAcaraNacAritra hai | [ 869 cAritramohanIya karmodaya kA abhAva upazAMtamohAdi guNasthAnoM meM hotA hai ataH unhIM guNasthAnoM meM svarUpAcaraNacAritra hotA hai upazAMtamoha se nIce ke guNasthAnoM meM svarUpAcaraNa nahIM hotA hai / svarUpAcaraNa cAritraguNa kI zuddhaparyAya hai, ataH yaha jIva kI saba avasthAnoM meM nahIM pAI jAtI / paryAya kramavartI hotI hai, vaha vyApaka nahIM ho sakatI, vaha to dhyApya hotI hai / guNa yA dravya vyApaka hotA hai / - jai, ga. 12-7-74 / VII / ro. lA. mittala nizcayocita cAritra kA artha samyaktvAcaraNa cAritra hai zaMkA-upAsakAdhyayana kI gAthA 242 kA artha karate hue bhI paM0 kailAzacandajI ne 'nizcayocitacAritraH ' kA artha svarUpAcaraNacAritra kiyA hai kintu phuTa noTa (Foot Note ) meM usakA artha 'avrato'pi yogyacAritraH ' kiyA gayA hai / nizcayocitacAritra kA kyA abhiprAya hai ? samAdhAna- isa viSaya ko samajhane ke liye zrI kundakunda AcArya dvArA viracita cAritrapAhur3a va pravacanasAra kA Azraya lenA hogA / zrI kundakunda AcArya ne samyaktvAcaraNacAritra aura saMyamAcaraNacAritra, aise do prakAra ke cAritra kA kathana cAritrapAhur3a meM kiyA hai, jo isa prakAra hai jiNaNANadiTTisuddha paDhamaM sammattacaraNa-cAritaM / vidiyaM saMjamacaraNaM jiNaNANa saMdesiyaM taM pi // 5 // saMskRta TIkA - jinasya sarvajJavItarAgasya sambandhi yajjJAnaM dRSTidarzanaM ca tAbhyAM zuddha paJcaviMzatidoSarahitaM prathamaM tAvadekaM samyaktvAcaraNacAritraM bhavati / dvitIyaM saMyamAcaraNaM cAritrAcAralakSaNaM cAritraM bhavati / jinasya sambandhi yatsamyagjJAnaM tena samdezitaM nirUpitaM tadapi cAritraM bhavati / uktaJca -
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ 870 ] mUDhatrayaM madAzcASTau tathAnAyatanAni SaT / aSTo zaGkAvayazceti, dugboSaH paJcaviMzatiH // upAsakAdhyayana zloka 241 zrI paM0 pannAlAlajI sAgara dvArA kRta artha - cAritra ke do bheda haiM / unameM se pahalA jinendravItarAgasarvajJadeva ke jJAna aura darzana se zuddha samyaktvAcaraNa cAritra hai aura dUsarA jinendradeva ke samyagjJAna ke dvArA nirUpita saMyamAcaraNacAritra hai | samyaktvA caraNacAritra kA dUsarA nAma darzanAcAracAritra / yaha darzanAcAracAritra sarvajJa vItarAga ke dvArA pratipAdita jJAna aura darzana se zuddha hai arthAt Age kahe jAne vAle paccIsa doSoM se rahita hai / tathA saMyamAcaraNa cAritra kA dUsarA nAma cAritrAcAra hai yaha cAritrAcAracAritra jinendradeva ke samyagjJAna dvArA acchI taraha nirUpita hai / paccIsa doSa isaprakAra haiM tIna mUr3hatA, ATha mada, chaha anAyatana aura zaGkA Adi ATha doSa ye samyagdarzana ke 25 doSa haiM / isa gAthA meM zrI kundakunda AcArya tathA saMskRta TIkAkAra ne yaha batalAyA hai ki samyagdarzana kI zuddhatA arthAt samyagdarzana meM 25 doSa na lagane denA samyaktvAcaraNacAritra hai / TIkAkAra ne 25 doSoM ko batalAne ke liye jo zloka uddhRta kiyA hai vaha upAsakAdhyayana kA zloka naM0 241 hai / isase vidita hotA hai ki upAsakAdhyayana ke zloka naM0 241 meM samyaktva ke 25 doSoM ke kathana dvArA samyaktvAcaraNa cAritra kA kathana kiyA gayA aura usake anantara hI zloka 242 meM nizcayocitacAritraH kA prayoga kiyA gayA hai| zrI kundakunda AcArya ne jisako samyaktvAcaraNacAritra kahA hai usI ko somadeva sUri ne "nizcayocitacAritra" kahA hai| ataH " nizcayocitacAritra" kA artha - "samyaktvA caraNacAritra" karanA ucita hai / [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra cAritrapAhar3a gAthA 5 kI TIkA kA samarthana cAritrapAhur3a kI gAthA 6, 7, 8 aura 9 meM hotA hai / ve gAthAeM isa prakAra haiM / evaM ciya NAUNa ya sabve, micchattadosa saMkAI / parihara sammattamalA, jiNabhajiyA tivihajoena // 6 // nissaMkiya NikkaMkhiya, nivvibigiMchA amUDhaviTThI ya / uvagUhaNa ThidikaraNaM, vacchalla pahAvaNAya te aTTha // 7 // taM caiva guNavisuddha jiNasammataM sumukkhaThANAe / jaM cara NANajurI, paDhamaM sammattacaraNacArisa // 8 // sammataca raNasuddhA, saMjamacaraNassa jar3a va supasiddhA / pANI amUDhabiTTI acire, pAvaMti NivvANaM // 9 //
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaktitva aura kRtitva ] [ 871 saMskRta TIkA-samyaktvacAritre ye sUrayaH zuddhAH samyaktvadoSarahitAH samyaktvaguNasahitAzca bhavanti / -jaM. ga. 4-9-75/VIII/ sulatAnasiMha (1) caturNa guNasthAna meM "cAritra sparzana" yA cAritra kI prAthamika avasthA nahIM hai| (2) ruci pratIti, zraddhA va sparza zabdoM meM antara zaMkA-18 disambara 1969 ke 'jaina sandeza' meM likhA hai-"zrI vIrasenasvAmI ne cAritra ke sAtha 'sparzana' zabda kA vyavahAra to bahuta hI ucita kiyA hai yaha cAritra kI prAthamika avasthA kA dyotaka hai|" kyA jJAna kA phala cAritra kI prAthamika avasthA ho hai ? yadi aisA hai to vasaveM guNasthAna kA va gyArahaveM bArahaveM guNasthAna kA cAritra kisakA phala hai ? ruci, pratIti, zraddhA, sparza zabdoM meM kyA antara hai| samAdhAna-dhavala pu. 1 pR0 353 para jJAna ke kArya kA kathana zrI vIrasena AcArya ne isa prakAra kiyA hai-"ki tadAnakAryamiti cettattvArthe ruciH pratyayaH zraddhA cAritrasparzanaM ca" yahA~ para ruci pratIti zraddhA aura sparza kA prayoga haA jinakA artha isa prakAra hai "zradadhAti ca tatra viparItAbhinivezarahito bhavati / pratyeti ca mokSahetubhUtatvena yathAvattatpratipadyate, rocate ca mokSakAraNatayA tavaiva ruci karoti / mokSayitvAttatsAdhanatayA sparzati avagAhayati / " bhAvapAhur3a gA. 82 TIkA viparItAbhiniveza se rahita honA 'zraddhA' hai| 'pratIti' karatA hai arthAt praveza karatA hai| ruci kA artha icchA hai| sparzati kA artha avagAhana karanA, DubakI lagAnA hai| 'cAritrasparzanaM' kA artha 'cAritra kI prAthamika avasthA' kisI bhI prAcArya ne nahIM kiyA hai| di. jaina AcArya mahArAja ne to 'sparzana' zabda kA artha avagAhana kiyA hai / koSa meM avagAhana kA artha DubakI lagAnA kiyA hai / prAthamika avasthA meM DubakI lagAnA asaMbhava hai| sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAMparAya, yathAkhyAta ina pAMcoMrUpa sakalacAritra, saMyamA. saMyamarUpa dezacAritra aura asaMyamarUpa acAritra. isa prakAra cAritra kI tIna avasthA hai| inameM se aca to cAritra kI prAthamika avasthA ho nahIM sakatI, kyoMki pracAritra ( asaMyama ) cAritra ke prabhAva kA dyotaka hai| yadi acAritra kA prathaM cAritra kI prAthamika avasthA kiyA jAyagA to mithyAtvagaNasthAna meM bhI cAritra kI prAthamika avasthA kA prasaMga AjAyagA, kyoMki prathama cAra guNasthAnoM meM acAritra hai arthAt cAritra nahIM hai| kahA bhI hai "cAritta gatthi jado aviradaaMtesu tthaannesu|" ( go. jI. gA 12)
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ 872 ] [ paM0 ratanacanda jaina mukhtAra yadi dezacAritra ( saMyamAsaMyama ) ko cAritra kI prAthamika avasthA kahA jAya to dezacAritra caturthaM guNasthAna meM hotA nahIM hai, pA~caveM guNasthAna meM hotA hai / yadi sakalacAritra ko cAritra kI prAthamika avasthA kahA jAya to sakala cAritra chaThe Adi guNasthAnoM meM hotA hai, caturtha guNasthAna meM sakalacAritra nahIM hotA hai / isaprakAra jJAna kA kArya cAritrasparzana kahane se caturtha guNasthAna meM cAritra siddha nahIM hotA hai / kintu kudeva Adi kI pUjana, sapta vyasana sevana Adi aisA AcaraNa nahIM hotA hai jisase samyagdarzana meM bAdhA bhAjAya / zrI mANikyanandi AcArya ne bhI 'upekSA saMyama' jJAna kA phala kahA hai "ajJAnanivRttinopAdAnopekSAzca phalam / " sUkSmasAMparAyacAritra, yathAkhyAtacAritra bhI to jJAna kA phala hai| yadi 'cAritrasparzana' kA artha cAritra kI prAthamika avasthA kiyA jAyagA to yathAkhyAtacAritra jJAna kA kArya nahIM rahegA, kintu aisA hai nahIM kyoMki upekSAsaMyama bhI jJAna kA kArya ( phala ) batalAyA gayA hai / ataH 'cAritrasparzana' kA artha cAritra ko prAthamika vyavasthA karanA ArSa granthoM kA apalApa karanA hai / $? - je. ga. 24-12-70/ VII-VIII / ra. lA. jaina, meraTha
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ "prastuta grantha meM cAroM anuyogoM kA sAra saMkalita hai| sAmAnya zrAvaka kI bAta jAne deM, aneka aisI zaMkAoM kA samAdhAna isa grantha meM hai jinheM vidvAn bhI nahIM jAnate / yaha grantha eka prAcArya kalpa vidvAn dvArA praNIta grantha kI bhA~ti svAdhyAya yogya hai / " -DaoN. kandhevIlAla jaina, rAyapura (ma.pra. O "sva. paM. mukhtArasA. ke pUrva prakAzita zaMkA-samAdhAnoM ko anuyogoM meM vibhAjita evaM susampAdita karake eka khuzabUdAra, zobhAdarzaka anamola guladastA banAyA gayA hai / unake abhinandana / smaraNa / kRtajJatAjJApana ke nimitta taiyAra kiyA gayA yaha grantha 'zaMkA-samAdhAna garaeka yantra' ke rUpa meM pratyeka svAdhyAyI kI caukI para 'tattvacarcA' sulabha karAtA rahegA, aisA vizvAsa hai / " -pra. paM. sumativAI zahA - bra. vidyullatA zahA O "prastuta grantha jijJAsuoM kI zaMkAoM ke samAdhAna hetu eka upayogI vRhat koza bana gayA hai| yaha jinavANI mAM ke sapUtoM ke lie prakAzastambha kA kArya kregaa|..." --DaoN. kamalezakumAra jaina, vArANasI O 00 prApti sthAna : paM. javAharalAla jaina siddhAntazAstrI girivara pola, sATaDiyA bAjAra bhINDara 313 103 (rAjasthAna) www.feinelibrary.org
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ paM. ratanacanda jaina mukhtAra : vyaktitva aura kRtitva Wan mata-sammataWan "unake smRtigrantha ke bahAne jisa prakAra unake vistRta kRtitva kA yaha prasAda puJja sampAdakoM ne jijJAsutroM meM vitarita karane ke lie taiyAra kiyA hai, yaha sacamuca bahuta upayogI bana gayA hai| ''maiM samajhatA hU~ ki kisI adhyetA vidvAn ko AdarapUrvaka smaraNa karane kA isase acchA koI aura mAdhyama nahIM ho sakatA hai|" -bra. paM. jaganmohanalAla zAstrI, kaTanI (ma.pra.) "isameM jo jJAnarAzi bharI huI hai, vidvajjana usakA nizcaya hI samAdara kreNge| yugala sampAdakoM kA zrama gaz2aba kA evaM akalpya hai| inakI yaha apUrva dena vidvAnoM aura svAdhyAyI bandhuoM ko apUrva lAbha phuNcaavegii|" -paM. baMzIdhara vyAkaraNAcArya, paM. darabArIlAla koThiyA nyAyAcArya ..."yaha vividha zakAoM kA samAdhAna karane vAlA 'pAkara grantha' hai|" -padmazrI paM. (DaoN.) pannAlAla sAhityAcArya, jabalapura ..."jo vyakti isa grantha kA manoyogapUrvaka kama-se-kama tIna bAra svAdhyAya kara le, vaha jainAgama ke cAroM anuyogoM kA acchA jJAna prApta kara sakatA hai| "aAja isa mahAn grantha ko par3hakara maiM apane ko dhanya samajha rahA huuN| merI icchA bAra-bAra isa kRti ko par3hane kI hotI hai|" -pro. udayacandra jaina sarvadarzanAcArya, vArANasI "sva. zrI mukhtAra sA. dvArA prastuta samAdhAnoM kA yaha saMgraha vAstava meM eka sandarbha-grantha hai jisameM dhavalA. jayadhavalA aAdi zruta ke sAgara ko bhara diyA gayA hai| jaina vidyA ke adhyetAoM ke lie yaha saMgraha paThanIya va mananIya hai|" -DaoN. dAmodara zAstrI sarvadarzanAcArya, dillI "yaha vizAla grantha apanI vistRta aura prAmANika sAmagrI ke kAraNa sahaja hI 'pAgama grantha' kI koTi meM rakhA jA sakatA hai|........" -nIraja jaina, satanA (ma. pra.) library.org