Book Title: Agam 05 Ang 05 Bhagvati Vyakhya Prajnapti Sutra Part 15 Sthanakvasi
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/006329/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo arihaMtANe namo siddhANaM, namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvasiM paDhamaM havaI maMgala Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) :: yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BHAGAVAT SHRI BXE JI SUTRA PART : 15 zrI bhagavatI sUtra : bhAga 15 GULPL-94 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAra jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAlajI-mahArAja, viracitayA prameyacandrikAkhyayA vyAkhyayA samalataM hindI-gurjara-bhASA'nuvAdasahitam ||shrii-bhgvtiisuutrm|| (paJcadazo bhAgaH) niyojakaH saMskRta-prAkRtajJa-jainAgamaniSNAta-priyavyAkhyAni paNDitamuni-zrIkanhaiyAlAlajI-mahArAjaH prakAzakaH TAL rAjakoTanivAsI-zreSThizrI-zAmajIbhAI-velajIbhAI vIrANI tathA kaDavIghAI-vIrANI smArakaTrasTapradatta-dravyasAhAyyena a. bhA. zve0 sthA0 jainazAstroddhArasamitipramukhaH zreSThi-zrIzAntilAla-maGgaladAsabhAI-mahodayaH mu0 rAjakoTa prathamA-AvRttiH prati 1200 vIra- saMvat vikrama saMvat 249.7 2027 mUlyam-rU0 35-0-0 IsavIsan 1971 RA YCSYRYON RsVDO AM Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maLavAnuM ThekANuM : zrI a. bhA. , sthAnakavAsI jainazAstroddhAra samiti, hai. gareDiyA vA 27, 2048, ( saurASTra ). Pablished by: Shri Akhil Bharat s. S. Jain Shastroddhara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India. : ye nAma kecidiha naH prathayantyavahAM, jAnanti te kimapi tAn pati naiSa yatnaH / utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlo hyayaM niravadhivipulA ca pRthvI // 1 // harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye / jo jAnate haiM tattva kucha phira yatna nA unake liye // janamegA mujhasA vyakti koI tattva isase paaygaa| hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // Wan bhUkhyaH 3. 35%300 prathama AvRtti prata 1200 vIra saMvat 2497 vibha saMvat 2027 IsavIsana 1971 : mudra maNilAla chaganalAla zAha navaprabhAta prinTIMga presa, ghIkAMTA roDa, amadAvAda, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAta:uSAkALa, sanyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) ulkApAta-moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (2) digdAha-koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava -vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta-AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya nA thAya. (5) vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. (6) cUpaka-zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene cUpaka kahevAya. A pramANe cUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathama 1 prahara svAdhyAya na karavo. (7) yakSAdIta-koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa-kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. (9) mahikAzveta-zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddaghAta-cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (9) mahikAzveta-zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta-cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya DhaMka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA caahie| (2) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya-- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba-taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai| (14) mala-mUtra--sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai| zmazAna--isa bhUmi ke cAroM tarapha 100-100 hAtha taka asvAdhyAya hotA (16) candragrahaNa-jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (17) sUryagrahaNa-jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata-najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| patana-koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra-upAzraya ke andara athavA 100-100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA-ASAr3hI pUrNimA (bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA (skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (29 se 30) prAta:kAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM ta taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukramAMka 4 covIsaveM zataka kA bArahavAM uddezA 1 pRthvIkAyika jIvoM ke utpatti kA nirUpaNa akAyika meM pRthvIkAyika jIva kI utpatti kA nirUpaNa dvIndriya se lekara caturindriya paryanta ke pRthvIkAya jIvoM kI utpatti kA nirUpaNa 60-91 6 7 10 zrI bhagavatI sUtra bhAga pandrahaveM kI viSayAnukramaNikAM viSaya dd 12 paJcendriyatiryagyonika jIvoM ke utpatti kA nirUpaNa manuSyoM se Akara pRthvIkAya meM utpatti kA nirUpaNa nAgakumAroM se Akara pRthvIkAyiko meM utpatti kA nirUpaNa caudahaai uddezA tejaskAya meM pRthivIkAyAdi jIvoM kI utpatti kA nirUpaNa pandraha uddezA vAyukAya meM pRthivIkAyAdi jIvoM kI terahavAM uddezA akAya meM pRthvIkAyAdi jIvoM kI utpatti kA nirUpaNa 169 - 177 utpatti kA nirUpaNa solahavAM uddezA vanaspatikAya ke jIvoM kI utpatti kA nirUpaNa satrahavAM uddezA dvIndriya jIvoM ke utpatti Adi kA nirUpaNa zrI bhagavatI sUtra : 15 pRSTha aThArahavA~ uddezA zrIndriya jIvoM ke utpatti Adi kA nirUpaNa 1 - 34 35-60 91-111 112-142 142-168 178-180 181 - 182 183-189 190 - 200 201-206 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13 17 18 19 unnIsavAM uddezA cauindriya jIvoM ke utpAta Adi kA nirUpaNa 207-211 vIsavAM uddezA paJcendriya tiryagyonika jIvoM ke utpatti Adi kA nirUpaNa 212-229 paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna honevAle ratnaprabhA pRthivI ke nArakoM kA utpAda Adi kA nirUpaNa 230-244 tiryagyonikoM meM se Akara paJcandriyatiryagyonikoM meM utpanna honevAle jIvoM ke utpAda Adi kA nirUpaNa 245-279 saMjJi pazcendriya tiryagyonikoM se paJcendriya tiryagyonikoM ke utpatti kA nirUpaNa 280-297 manuSyoM se Akara paJcendriyatiryacoM meM utpatti kA nirUpaNa 298-321 devagati se Akara paJcandriyatiryagyoniko meM utpatti kA nirUpaNa 322-346 ___ ikkIsavAM uddezA manuSyoM ke utpatti kA nirUpaNa 347-380 AnatAdi devoM se Akara manuSyagati meM ___ utpatti Adi kA nirUpaNa 381-412 bAIsavAM uddezA vAnavyantaroM kI utpatti Adi kA kathana 413-427 teIsavA uddezA jyotiSka devoM meM utpanna honevAle jIvoM kA nirUpaNa 428-457 covIsavAM uddezA saudharmadevoM kI utpatti kA nirUpaNa 458-485 sanatkumAra devoM kI utpatti kA nirUpaNa 486-519 20 22 24 25 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 zataka pacIsa kA pahalA uddezA udeze ke artha saMgrahaNa lesyA ke svarUpa kA nirUpaNa saMsAra samApacaka jIva ke svarUpa kA nirUpaNa caudaha prakAra ke saMsAra samApatraka jIvoM ke yoga aura unake alpavadukha kA nirUpaNa nairoM ke sama aura viSama yogapane kA nirUpaNa prakArAntara se yoga ke svarUpa kA nirUpaNa dUsarA uddezA dravya prakAroM ke parimANa Adi kA nirUpaNa jIvAjIva bravyoM ke paribhoga kA nirUpaNa asaMkhya loka meM ananta dravya kA samAveza Adi kA nirUpaNa sthitAsthita dravya grahaNa kA nirUpaNa tIsarA uddezA saMsthAnoM kA nirUpaNa ratnamamA Adi pRthivI kI apekSA se saMsthAnoM kA nirUpaNa pradeza aura avagAhanA kI apekSA se zrI bhagavatI sUtra : 15 saMsthAnoM kA nirUpaNa pArthA se saMsthAnoM kA nirUpaNa dravyAdika kI apekSA se lokake parimANa Adi kA nirUpaNa zreNiyoM ke sAdiva Adi kA nirUpaNa makArAntara se zreNiyoM kA nirUpaNa nairayika Adi ke alpabahutva kA nirUpaNa 520-523 524-527 528-529 530 541 542-547 548-556 567-564 565-571 572-575 576-592 593 - 604 605-621 645-679 645-676 677-680 680-707 708-720 721-732 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 cothA uddezA parimANa ke bhedoM kA nirUpaNa 733-753 jIvAdi 26 dvAroM ke kRtayugmAdi hone kA nirUpaNa 756-776 bhAva kI apekSA se jIvAdiko ke kRtayugmAdi kA nirUpaNa 746-793 zarIra ke prakAroM kA nirUpaNa 794-804 paramANupudgala kA saMkhyeyatva Adi kA nirUpaNa 804-815 paramANupudgala ke alpabahutva kA nirUpaNa 815-850 pudgaloM kA kRtayugmAdinane kA nirUpaNa 850 -869 kSetrarUpa se pudgaloM kA nirUpaNa 869-880 pudgaloM ke kRtayugmAditva kA nirUpaNa 880 - 892 pudgaloM ke samma-niSkaMpatva kA nirUpaNa 892 - 906 saijanireja pudgaloM ke alpabahutva kA nirUpaNa 906 - 917 paramANU Adi ke saijatvAdika kA nirUpaNa 917 -949 pradezase astikAya kA nirUpaNa 949 -953 // samApta // zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||shrii-bhgvtiisuutrm|| (paJcadazo bhAgaH) zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ||shrii vItarAgAya nmH|| zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlabativiracitayA prameyacandrikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam ||shrii-bhgvtiisuutrm|| (paJcadazobhAgaH) atha dvAdazoddezakaH prArabhyate ekAdazo dezakaM nirUpya dvAdazodezakaH kramaprAptaH mArabhyate pRthivIkAyikaviSaye sUtramAha-puDhavIkAiyANa' ityAdi, mUlam-puDhavIkAiyA gaM bhaMte! kaohiMto uvavajjaMti kiM neraiehito uvavajjati tirikkhajoNiehito uvavajjaMti maNussehito upavajjati devehiMto uvavajjati goyamA! no neraiehito uvavajjati tirikkhajoNiehiMto uvavajati maNusse hiMto uvavajjaMti devehito vi uvvjjNti| jai tirikkha. joNiehito uvavajjaMti kiM egidiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti evaM jahA vakratIe uvavAo jAva, jai bAyara puDhavikkAiyaegidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM pajattabAyara jAva uvavajAMta, apajjattabAyarapuDhavIkAiyaegidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA! pajjattabAyarapuDhavikkAiyaegidiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti apajjattapAyarapuDhavikkAiyaegidiyatirikkhajoNipAhato uvavajjaMti / puDhavIkAieNaM bhaMte! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae, se gaM bhaMte! kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA ? goyamA! jahanneNaM aMtomuttadiiesu ukkoseNaM bAvIsavAsasahassaTiiesu uvvjjejjaa| te gaM bhaMte jIvA egasamaeNaM pucchA aNusamaya avirahiyA asaMkhejjA uvvjNti| chevaTa saMghayaNI sarIrogAhaNA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM / ukkoseNa vi aMgulassa asNkhejjibhaagN| msurcNdsNtthiyaa| cattAri lessAo go sammadiTTI micchAdihI, No sammamicchAdiTThI No NANI, annANI, do annANI niyama, jo bhagajogI No vayajogI, kAyajogI, uvayogo duvihovi, cattAri sannAo, cattAri kasAyA, ege phAsidie pannatte, tinni samugghAyA veyaNA duvihA No itthiveyagANopurisaveyagANapuMsagaveyagA, ThiIya jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAtasahassAiM, ajjhavasANA pasatthA vi apasasthA vi, aNubaMdho jahA tthiii| se Ne bhaMte! puDhavIkAie puNaravi puDhavIkAietti kevaiyaM kAlaM sevejjA kevaiyaM kAlaM gairAgaI karejjA? goyamA! bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM asaMkhenjAi bhvgghnnaaii| kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM evaiyaM jAva krejjaa|| so ceva jahannakAlahiiesu uvavanno jahanneNaM aMtomuhuttahiiesu ukkoseNaM vi aMtomuhuttaTTiiesu evaM caiva vattavvayA nirvsesaa|| so ceva ukkosakAlaTiiesu uvavanno jahanneNaM bAvIsavAsasahassaTiiesu ukkoseNa vi bAvIsavAsasahassaTiiesusesaM taM ceva jAva aNubaMdho tti navaraM jahanneNaM eko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjijjA / bhavAdeseNaM jahannaNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aha bhavaggahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamabhahi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 3 yAI ukkoseNa chAvattarivAsasahassuttaraM sayasahassaM evaiyaM kAlaM jAva krejaa|3| so ceva appaNA jahannakAlaTriio jAo, so ceva paDhamillao gamao bhANiyavo navaraM lessAo tinni, ThiI jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNa vi aMtomuhattaM apasatthA ajjhavasANA, aNubaMdho jahA ThiI. sesaM taM ceva / 4 / so ceva jahannakAladiiesu uvavanno sacceva cautthagamavattavvayA bhANiyavvA / 5 / so ceva ukkosakAlaTiiesu uvavanno esa ceva vattatvayA, navaraM jahanneNaM ekko vA do vA tinnivA ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA jAva bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAiM aMtomuhuttamabbhahiyAI, ukkoseNaM ahAsIiM vAsasahassAI cauhi~ aMtomuhuttehiM abbhahiyAiM eviyN06| so ceva appaNA ukkosakAlaTThiio jAo evaM taiyagamasariso niravaseso bhaanniyvvo| navaraM appaNA se ThiI jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAiM ukkoseNaM vi bAvIsaM vAsasahassAiM / so ceva jahannakAlaTriiesu uvavanno jahanneNaM aMtomuhattaDhiiesu ukkoseNa vi aNtomuhuttttttiiesu| evaM jahA sattama gamago jAva bhavAdesotti, kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamabbhahiyAiM, ukkoseNaM aTThAsII vAsasahassAiM cauhiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAI, evaiyaM jAva karejjA / so gheva ukkosakAlahiiesu uvavanno jahanneNaM bAvIsavAsasahassa zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre diiesu ukkoseNa vi bAvIsavAsasahassaTiiesu esa ceva sattamagamavattavvayA bhANiyavvA jAva bhvaadesotti| kAlAdeseNaM jahanneNaM coyAlIsaM vAsasahassAI ukkoseNaM chAvattari bAsasahassuttaraM sayasahassaM eviyN09||suu01|| chAyA-pRthavIkAyikAH khalu bhadanta ! kuna utpadyante, kiM nairayikenyautpadyante tiyagyonikebhya utpadyante manuSyebhya utpadyante devebhya utpadyante ? gautama ! no nairapikebhya utpadyante, tiryagyonikebhya utpadyante manuSyebhya utpa. dhante devebhyo'pi utpadhante / yadi tiryagyonikebhya utpadhante kimekendriyatiryagyonikebhya utpadhante evaM yathA vyutkrAntau upapAto yAvat yadi pAdara pRthivIkAyikaikendriyatiryagyonikema utpadyante kiM paryAptabAdarapRthivIkAyikaikendriyatiryagyonikebhya utpadyante aparyAptabAdarapRthivIkAyikaikendriyatiryagyonikebhya utpadhante ? gautama ! paryAptAbAdarapRthivIkAyikaikendriyatiryagyonikebhya utpadyante aparyAptabAdarapRthivIkAyikaikendriyatiryagyonikebhya utpadhante / pRthivIkAyikA khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyikeSutpattum , sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthiti ke pratpadheta ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtasthitikeSu utkarSeNa dvAviMzativarSasahasrasthitike tpadyeta / te khallu bhadanta ! jIvAH eka samayena pRcchA anuH samayamavirahitA asaMkhyeyA utpadyante / sevAttasaMhananinaH, zarIrAvagAhanA jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNA'pi amulasyAsaMkhyeyamAgam, masUracandrasaMsthitAH, catasro lezyAH, no samyagdRSTayA, mithyAdRSTayaH, no samyagmithyAdRSTayA, no jJAninaH, ajJAninaH, dvathajJAnino niyamAt , no manoyogino no vAgyoginA, kAyayoginaH, upayogo dvividho'pi, catasraH saMjJAH, catvAraH kaSAyAH, eka sparzanendriyaM prajJaptam / trayaH samudghAtAH, vedanA dvividhA no strIvedakAH, no puruSavedakAH, napuMsakavedakAH, sthitizca jaghanyena antI hUtam utkarSeNa dvAviMzativarSa sahasrANi, adhyavasAyAH prazastA api apazastA api, anu. bandho yathA sthitiH / sa khalu bhadanta ! pRthivIkAyikaH punarapi pRthivIkAdhika iti kiyantaM kAlaM seveta ? kiyantaM kAlaM gatyAgatI kuryAt ? gautama ! bhavAdezena jaghanyena ve bhavagrahaNe, utkarSeNA'saMkhyeyAni bhvgrhnnaani| kAlAdezena jaghanyena dvau antarmuhUttau, utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlam etAvantaM yAvatkuryAt / / sa eva jaghanyakAlasthitikeSUpapanno jaghanyena antarmuhUrttasthitikeSu utkarSeNA'pi antarmuhUrta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvI kAyikAnAmutpAtanirUpaNam sthinikeSu evameva vaktavyatA niravazeSA2 / sa evotkarSa kAla sthiti keSUpapannaH, jaghanyena dvAviMzativarSasahasrasthitikeSu utkarSeNApi dvAviMzativarSasahasrasthitikeSu zeSaM tadeva yAvadanubandha iti / navaraM jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA utpadyeran / bhavAdezena jaghanyena dve bharagrahaNe utkarSeNASTa bhavagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena dvAviMzatirvarSasahasrANi antarmuhUrttAbhyadhikAni utkarSeNa SaTsapta vivarSasahasrottaraM zatasahasram etAvantaM kAlaM yAvakuryAt 3 / sa eva AtmanA jaghanyakAla sthitiko jAtaH, sa eva prAthamiko gamo bhagitavyaH, navaraM lezyAstisraH sthitirjaghanyenAntamuhUrttam utkarSeNApi antamuhUrtam, aprazastA adhyavasAnA, anubandho yathA sthitiH zeSaM tadeva 4 / sa eva jaghanyakALa sthiti keSu upapannaH saiva caturthagamavaktavyatA bhaNitavyA 5 / evokRSTakAlasthiti ke pUpapannaH, eSaiva vaktavyatA, navaraM jaghanyena eko vA dvau bA yo vA utkarSeNa saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA yAvadbhavAdezena jaghanyena dve bhavayahaNe, utkarSeNa aSTamavagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena dvAviMzatirvarSasahasrANi antamuhUrttAbhyadhikAni utkarSa NASTAzItirvarSasahasrANi caturbhirantarmuhUtairabhyadhikAni etAvantaM yAvatkuryAt 6 / sa eva AtmanotkarSa kAlasthitiko jAtaH, evaM tRtIyagamasadRzo niravazeSo bhaNitavyaH / natraram AtmanA tasya sthiti jaghanyena dvAtriMzatirvasahasrANi utkarSeNApi dvAviMzatirvarSasahasrANi 7 / sa eva jaghanyakAlasthi tikeSUpapanno jaghanyenAntarmuhUrttasthitikeSu utkarSeNA'pi antarmuhUrtta sthiti keSu / evaM yathA saptamagamo yAvadbhavAdeza iti / kAlAdezena jaghanyena dvAviMzatirvarSasahasrANi, antarmuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNA'STAzItirvarSasahasrANi caturbhiranta muhUtairabhyadhikAni etAvantaM yAvatkuryAt 8 / sa evotkarSakAlasthiti keSUpapanno jaghanyena dvAviMzati varSa - sahasrasthitikeSu utkarSeNA'pi dvAviMzativarSa sahasrasthitikeSu eSaiva saptamagamavakta vyatA bhaNitavyA yAvadbhavAdeza iti / kAlAdezena jaghanyena catuzcatvAriMzadavarSa sahakhANi utkarSeNa SaTsaptativarSasahasrottaraM zatasahasram etAvantaM yAvatkuryAt 9 | 1| , isa prakAra se caturtha uddeze se lekara 11 veM uddeza taka nirUpaNa karake aba sUtrakAra krama prApta 12 veM uddeze kA prAraMbha karate haiM, bAramA uddezAnA prAraMbha - A rIte ceAthA uddezAthI agIyAramA uddezA sudhInA ATha uddezA ema 11 uddezAonuM nirUpaNu karIne have sUtrakAra kramathI Avela A 12 khAramA uddezAnA prAra'la kare che-A uddezAmAM teo pRthvIkAyikAnuM nirUpaNa karavA mATe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre TIkA-'puDhavIkAiyA NaM bhaMte !' pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! 'kaohito ubavati' kutaH sthAnAdAgatya utdhante 'kiM neraiehito uvavajjati' kiM nairayikebhya utpadyante 'tirikkha noNiehito upavajjati' athavA tiryagyonikebhya Agatya utpadyante 'maNussehito uvavajjati' manuSyebhya utpadhante, 'devehito uvavajjati' devebhdha utpadyante ? 'goyamA' gautama ! 'No neraiehito uvavajjati' no nairathikebhya utpadyante 'tirikkha noNiehito uvavajjati' tiryagyonikebhya utpadyante 'maNussehiMto uvavajaMti' manuSyebhya utpadyante 'devehito uvavajjati' devebhyo'pi utpdynte| he gautama ! pRthivIkAyikajIvA stiryagmanuSya isameM ve pRthivIkAyika ke viSaya meM 'puDhacIkAiyA gaM' aisA sUtra kahate hai-'puDhavIkAiyANaM bhaMte' kohito uvavajjati'-ityAdi / TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'puDhavIkAiyANaM bhaMte !' he bhadanta ! pRthivI kAyika jIva 'kaohito uvavajjati' kisa sthAna se Akarake utpanna hote haiM ? 'kineraiehito uthavajjati' kyA narayikoM se Akara ke utpanna hote haiM ? tirikkhajoNiehito uvayajjati' athavA tiyaJcoM se Akara ke utpanna hote haiM, 'maNusse hiMto uvavajaMti' athavA manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM ? 'devehito uvavajjati' athavA devoM se Akara ke utpanna hote haiM ? pUchane kA tAtparya yahI hai ki jo jIva pRthivIkAyika rUpase utpanna hote haiM ve tiryazcoM se yA manuSyoM se yA devoM se yA naira. yikoM se Akara ke utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! pRthivIkAyika jIva tiryaJcoM se manuSyoM se aura devoM se nIya pramANe suutr5|4 47 cha. 'puDhavIkAiyA NaM bhaMte ! kaohito uvavajjati' tyAha A10-gItamAbhIye prasune me 5 yu cha hai-'puDhavIkAiyA NaM bhave !' umApana pRthvIvipa 'kohi to uvavajjati' 4yA sthAnathI bhAvIna panna yAya cha ? ki neraiehi to uvavajjati' zunai2yimAthI bhAvAna apanna thAya cha ? hai 'tirikkhajoNiehito uvavajjaMti' athavA tiya yAmAthI bhAvI panta thAya cha ? 3 'maNussehito uvavajjati' / manuSya mAthI mApIna utpanna thAya cha ? devehito uvavajjati' athavA hevAmAthI mAvIna panna thAya 1 57pArnu tAtyaya eja che ke-je jIvo pRthvIkAyikapaNAthI utpanna thAya che, teo tiryaMcamAMthI athavA manuSyamAMthI athavA devomAMthI ke nairayikomAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! pRthvIkAyika jIva zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za024 u.12 101 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 7 devebhya Agatya pRthivIkAyikatayA samutpadyante kintu nairayikebhyaAgatya notpadyante iti bhAvaH / 'jaha tirikkhajoNiehito uvavajeti' yadi tiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA 'ki enidiyatirikkhajoNiehito. uvavanaMti' kimekendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante athavA dvIndriyatiryagyo nikedha Agatyotpadyante athavA trIndriyatiryagyoni kebhya Agatyotpazcante yadvA caturindriyatiryagyonikebhya agatyotpadyante yadvA paJcendriyatiryagyonikebhya. Agatyotsadyante iti praznaH / uttaramAha-evaM jahA vakaMtIe unavAo jAva' evaM yathA vyutkrAntau yAvat prajJApanAyAH SaSThapade pazcamadvAre yenaiva rUpeNa prazno. Akarake utpanna hote haiM, nairayikoM se Akarake utpanna nahIM hote haiN| aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'jai tirikkhajoNiehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi pRthivIkAyika jIva tiryagyonika jIvoM se Akarake utpanna hote haiM to kyA ve ekendriya tiryagyonikoM meM se Akarake utpanna hote haiM ? yA brIndriya tiryagyonikoM meM se Akara ke utpanna hote haiM ? yA teindriya tiryagyonikoM meM se Akara ke utpanna hote haiM ? yA cauindriya tiryagyonikoM meM se Akarake utpanna hote haiM ? yA pazcendriya tiryagyonikoM se Akara ke utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM jahA vakkaMtIe uvavAbho jAva' he gautama! vyutkrAnti meM-prajJApanA ke chaThe pada ke pAMcave dvAra meNtiya emAMthI, ke manuSyamAMthI agara dezamAMthI AvIne utpanna thAya che. nairayikomAMthI AvIne utpanna thatA nathI, pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che 8-jai tirikkhajoNipahito upavajaMti" ke panne yi 71 tiyaca nikomAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM teo eka IndriyavALA tiryomAMthI AvIne utpanna thAya che, ke be IndriyavALA tiryaMco. mAMthI AvIne utpanna thAya che athavA traNa iMdriyavALAomAMthI AvIne utpanna thAya che? ke cAra IdriyavALA tiya"ca nivALAomAMthI AvIne utpanna thAya che? ke pAMca iMdriyavALAeAmAMthI AvIne upanna thAya che? A prazna uttaramA prabhu 43 cha hai-'evaM jahA vakkatIe upavAo jAva' gItamA vyutkAntimAM prajJApanA sUtranA chaThThA padanA pAMcamA dvAramAM je rIte zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre tarAbhyAmupapAtaH kathitaH tenaiva rUpeNa ihApi upapAto jJAtavyaH, tatra praznastumadarzita evaM uttaravAkyaM tu ittham 'goyamA ! egidiyatirikkhajogiehito vi jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjati' he gautama ! ekendriyatiryagyonikebhyo yAvatpaJcendriyatiryagyonikebhyo'pi utpadyante kiyasparyantaM prajJApanA prakaraNaM vaktavyaM tatrAha-'jAva' ityAdi, 'jAva' yAvat, atra yAvatpadena-'jai pagidiyatirikva0 kiM puDhavIkAiehito jAva vaNassaikAipahito uvavajjati / jisa rUpa ke praznottaroM se upapAta kA kathana huA hai usI rUpa se yahAM para bhI usakA kathana karanA cAhiye-isa viSaya meM gautama ne kyA prazna kiyA hai yaha to prakaTa hI ho cukA hai, para isa prazna kA samAdhAna prabhune kyA diyA-so vaha prakaTa nahIM huA hai, ataH use spaSTa rUpa se prakaTa karane ke liye prabhu unase kahate haiM-he gautama ! 'enidiyatirikkhajoNiehito vi jAva paMcidiyatirikkhajoNiehito vi uvava. jjati' pRthivIkAyika rUpa se jIva ekendriyoM meM se bhI Akarake utpanna hote haiM, hIndriya jIvoM meM se bhI Akarake utpanna hote haiM teindriya jIvoM meM se bhI Akarake utpanna hote haiM, cauindriya jIvoM meM se bhI Akarake utpanna hote haiM aura pazcendriya tiryazca jIvoM meM se bhI Akarake utpanna hote haiN| yahA~ Agata thAvatpada se isa prakAra kA praznottara pATha gRhIta huA haipraznottarethI upapAtanuM kathana karyuM che. eja rItathI ahiyAM paNa tenuM kathana karavuM joIe. A saMbaMdhamAM gautamasvAmIe zuM prazna karela che? te te pragaTa thaI ja gayuM che. paraMtu A praznanuM samAdhAna prabhue zuM karyuM? te kahela nathI tethI te bAbata sapaSTa rUpathI batAvavA mATe sUtrakAra nIce pramAko sUtra54 47 che. 'egidiyatirikkhajoNiehito vi jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjati' pRthvIya 54AthI 71 mendriyAmAthI paNa AvIne utpanna thAya che. be Indriya vALAomAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. traNa indriya vALAemAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. cAra iMdriyavALAomAMthI paNuM AvIne utpanna thAya che. ane paMcendriya tiya"mAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. ahiyAM yAva5dathI nIce pramANe praznotara rUpa pATha grahaNa karAve che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 1 goyamA ! puDhavIkAiya jAva vaNassai0 hito vi uvavajjaMti / jai puDhabI0 ki muhubhapuDhavI. uba vAyara puDhabI0 uva0 ? goyamA ! dohi vi uvava0 / jaha muhamapuDhavI ki pajjatta suhumapuDhabI0 apajjata muhumapuDhavI0 goyamA! dohito vi ___ gautama prabhu se pUchate haiM-'jai enididhatirikkha joNipahito uvavajjati' he bhadanta ! yadi pRthivIkAyikaekendriyatiryagyoMniko meM se Akara ke utpanna hote haiM to ve kina ekendriyatiryagyonikoM meM se Akarake utpanna hote haiM-'kiM puDhavIkAiehito jAva vaNassaikAie hiMto uvadhajjaMti' kyA pRthivI kAyikoM meM se ve Akara ke utpanna hote haiM yA apkAyikoM meM se Akara ke utpanna hote haiM, yA tejaskAyikoM meM se Akara ke utpanna hote haiM yA vAyukAyikoM meM se Akara ke utpanna hote haiM, yA vanaspatikAyikoM meM se Akara ke utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! puDhavI jAva vaNassahiMto vi uvavajjati' hai gautama! ve pRthivIkAyikoM meM se bhI Akarake utpanna hote haiM, apakAyikoM meM se Akara ke utpanna hote haiM, tejaskAyikoM meM se bhI Akarake utpanna hote haiM, vAyukAyikoM meM se bhI Akarake utpanna hote haiM aura vanaspatikAyikoM meM se bhI Akarake utpanna hote haiN| aba isa para punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jaha puDhavI0ki suhama puDhadhI0va0 pAyara puDhavI0 uva0' he bhadanta ! yadi ve pRthivIkAyikoM meM ___gautamayAmI prabhune pUche che hai-'jai egidiyatirikkhajoNiehi to! uvaaMti' lAvanne vaya sandriya tiya ya yonimAthI bhAvAne Gpanna thAya che. 'ki puDhavIkAiehito jAva vaNassaikAiehito uvavajjaMti pRthvIkAyikomAMthI AvIne utpanna thAya che ? athavA apUkAyikomAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA taijasa kAyikomAMthI AvIne utpanna thAya che? ke vAyakAyikamAMthI AvIne utpanna thAya che ? athavA vanaspatikAyikomAMthI bhAvI panta thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu -goyamA ! puDhavI jAva vaNassa0 hito vi uvavajjati' gautama ! teyo pRthvIvidhI paNa AvIne utpanna thAya che. apUkAyikamAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. tejasakAyikomAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. vAyukAyikomAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. ane vanaspatikAyikAmAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI A viSayanA saMbaMdhamAM prabhune pUche che kepuddhvii0 ki suhumapuDhavI0 uvavajjati' bAyarapuDhavI0 uvavajjati' bhagavan tazA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre uva0 iti saMgrAhyam / 'jai bAyarapuDhavikkAiyaegidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' yadi bAdarapRthivIkAyikai kendriyatiryagyonikebhya utpadyante tadA-'kiM pajjattabAyarapuDhavIkAiyaegidiyatirikvajoNie hito uvavajjati' kiM paryApta bAdarapRthivIkAyikaikendriyatiryagyonikempa utpadyante athavA-'apajjattabAyarapuDhavIkAiyatirikkhajogiehito upabajjati' aparyAptabAdarapRthivIkAyikaikendri. yatiryamponikebhya utpadyante iti bhshnH| bhagavAnAha-goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'pajjattavAyarapuDhavIkAiyanidiyatirikakhajogiehito uvavajati' se Akarake utpanna hote haiM to kyA sUkSaSya pRthivIkAyikoM meM se A. karake utpanna hote haiM yA bAdara pRthivIkAlikoM meM se Akarake utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'do hito vi uvayati ' he gautama! ve donoM se bhI Akara ke utpanna hote haiM, 'jai bAyarapuDhavikkAiyae. gidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' isa para punaH gautamane prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! yadi ve bAdara pRthivIkAyika ekendriya tirya. gayonikoM meM se Akarake utpanna hote haiM to 'kiM pajjattavAyarapuhavI. kAiyaegidiyatirikkhajoNiehito uvati ' kyA ve paryApta bAdara pRthivIkAyika ekendriya tiryagyonikoM meM se Akarake utpanna hote haiM yA 'apajjattavAyarapuDhavIkAiyaegidiyatirikkha joNiehiMto uvaSajati' aparyApta yAdara pRthivIkAyika ekendriya tiryagyonikoM meM se Akarake utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-goyamA! pRthvakAyikamAMthI AvIne utpanna thAya che te zuM teo sUma pRthvIkAyikamAMthI AvIne utpanna thAya che? ke bAhara pravIkAyikamAMthI AvIne tpanna yAyale 1 // prshrn| ttaramA pramuche 3-dohito vi uvavajati' 3 gautama! teso bhanne prAthI mAvIna. tpanna thAya che. 'jai bAyarapuDhavikAiyaege diyatirikkhajoNiehito! uvavajjati' zathI gautabhasvAmI mA viSayamAM prabhune pUche che ke he bhagavan je teo bAdara pRthvIkAyika ekendriya tiya ya yonimAthI mAvI 4-1 thAya cha, t| zu 'ki pajjattavAyarapuDhavIkAiyaegidiyatirikkhajoNiehito uvayajati' tme| yAta 42 pRthvIyika mendriya tiyaya yonimAthI mApIna utpanna thAya cha-'apajjatabAyarapuDhavikkAiyatirikkhajoNiehitA uvavajjati' sAta mAha2 Yqls. yika ekendriya tiryaMca nimAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramA prabhu 7 che-'gAyamA ! pajattabAtharapuDhavIkAiyaegidiyatirikkhajoNi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 11 paryAptabAdarapRthivIkAyikaikendriyatiryagdhonikA Agatyotpadyante tathA'apajjattabAyarapuDhavIkAiyaegidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' aparyApnabAdarapRthivIkAyikaikendriyatiyagyonikebhyo'pi Agatya samutpadyante, he gautama ! ubhAbhyAM paryAptAparyAptAbhyAmapi Agatya pRthivIkAyikanayA samutpadyante iti bhAvaH / 'puDhavIkAieNaM bhaMte !' pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie' yo bhavyaH-samutpattiyogyaH 'puDhavIkAiesu' ujjittae' pRthivI. kAyikeSutpattum 'se NaM bhaMte' saH-pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! 'kevaiyakAladviiesu uvajjejA' kiyakAlasthitikeSu pRthivIkAyikepUtmayate he bhadanta ! yaH pRthivIkAyiko jIvaH pRthivIkAyikeSu samutpattiyogyo vidyate sa kiyatkAlasthitikapRthivIkAyikeSu samutpadyate iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaTTiiesu' jaghanyena antarmuhUrtasthitikeSu pRthivIkAyikeSu samutpadyate 'ukkoseNaM bAvIsavAsa sahassaTiiemu uvavajjejjA' pajjattapAyarapuDhavokAiyaegiditirikkha joNiehiMto uvavajjati' he gautama! ve paryApta pAdara pRthivIkAyika ekendriya tiryagyonikoM meM se Akara ke bhI utpanna hote haiM aura 'apajjattabAyara puDhavIkAiyaegidiya tirikkha0' aparyApta bAdara pRthivIkAyika ekendriya tiryagyonikoM meM se Akara ke bhI utpanna hote haiN| aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiepsu uvavajjati' he bhadanta ! jo pRthivIkAyika pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha 'kevaiyakAlaTThiiesu uvavajjati' kitane kAla kI sthitivAle pRthivI kAyikoM meM utpanna hotA hai ? isa gautama ke praznakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaTTiiesu, ukI seNaM bAvIsavAsasahassaTiielu uvavajjati' he gautama ! vaha pRthivIkA. ehito uvavajjaMti' ke gItama! to pati mAthvIya mendriya tiya ya yonimAthI bhAvIna. 55 64- thAya cha bhane 'pajjattabAyara. puDhavIkAiyaegidiyatirikkha0' manti pAra pRthvI yi sandriya tiya ya nikamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. have gautamasvAmI pharIthI prabhune pUche che ?-'puDhavI kAie NaM bhata! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajAti' 3 mApana 2 vIyi pRthvI43mA utpanna yAne yeya cha, te kevaiyakAla. diiesu uvavati' mA janI sthitimA pRthvIyamA tpanna yAya cha ? gautabhasvAmInA mA prazna uttaramA prabhu 4 che hai-'goyamA / jahanneNa aMtomuttadviiesu ukkoseNaM bAvIsavAsasahassadiiesu uvavajjati gItamA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 bhagavatIsUtre utkarSeNa dvAviMzativarSasahasrasthitikeSu pRthivIkAyikeSu pRthivIkAyiko jIvaH pRthivIkAyikatayA utpadheta ityuttaram 1, 'te meM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM pucchA' te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayeneti pRcchA he bhadanta ! te pRthivIkAyikA jIvAH pRthivIkAyikeSu eka samaye kiyantaH-kiyatsaMkhyakA utpadyante evaM rUpeNa prazna: krnniiyH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'aNusamayaM' anusamayam-patisamayam 'avirahiyA' avirahitA:-vicchedarahitAH, jalapravAhavat nirantarAH 'asaMkhejjA uvavajjaMti' asaMkhyeyA utpadyante pratisamayam avichinnarUpeNa asaMkhyAtAH samutpannA bhavantItyarthaH 2 / te 'chevaTTasaMghayaNI' sevA sahananavanto bhavantIti 3 / 'sarIrogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjahabhAga' teSAM pRthivIkAyikajIvAnAM zarIrAvagAhanA jaghanyato'gulasya asaMkhyeyamAgapramANA bhavati 'ukkoseNa vi aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' uskarSeNApi aMgulayika jIva jaghanya se eka antarmuhUrta kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA haiM-aba gautama punaHprabhu se aisA pUchate hai-'te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM pucchA' he bhadanta ! ve pRthivIkAyikajIva pRthivIkAyikoM meM eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-he gautama ! ve pRthivIkAyika jIva pratyeka samaya meM vicchedarahita jala pravAha ke jaisA nirantara-avicchi. nnarUpa se-asaMkhyAta utpanna hote rahate hai / / ye sevArta saMhanana vAle hote haiM 3 'sarIrogAhaNA jahanneNaM aMgu. kassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNa vi aMgularasa asaMkhejahabhAga' inakI zarIrAvagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa aura pRthvIkAyika jIva jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI sthitivALA pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI sAgaropamathI sthitivALA pRthvIkAcikemAM utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che hai-te NaM bhane jIvA egasamaeNaM pucchA' 3 bhagavan te pRthvIya ja pravIkAyikamAM eka samayamAM keTalA utpanna thAya che ? A praznanA utta. ramAM prabhu kahe che ke-he gautama! te pRthvIkAyika jI pratyeka samayamAM vida vagaranA pANInA vaheNanI mAphaka niratara-avicchina rUpathI asaM khyAtapaNe utpanna thatA rahe che. 2 teo sevA saMhanana vALA hoya che. 3 sarIrAgAhaNA jahanneNaM aMgulasta asaMkhejjaibhAga ukkoseNaM vi aMgulassa asaMkhejjaibhAga' tamanA zarI2nI agADanA dhanyathI matagaNanA masajyA. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 13 syAsaMkhyeyabhAgapramANaiva zarIrAvagAhanA pRthitrIkAyikajIvAnAM bhavatIti / saMsthAnena tu-'mamaracaMdasaMThiyA' mavaracandrasaMsthitA masUraH dhAnyavizeSastasya yad dvidalam tadvadgolAkArasaMsthAnena-AkAreNa saMsthitAni teSAM pRthivIkAyikajIvAnAM zarIrANi bhavanti mammaravat candravadvA golAkAraM zarIraM bhavatItyarthaH 5 / 'cattArilessAo' catastrolezyA bhavanti kRSNanIlakApotikataijasAkhyA. zvatasraH lezyAH pRthivIkAyike utpitsUnAM jIvAnAM bhavantIti 6 / 'No samma diTThI' no samyagdRSTayaH, kintu 'micchAdiTThI' mithyAdRSTayaH pRthivIkAyika jIvAH, 'No sammAmicchAdiTThI' no sampagmithyAdRSTayaH, te pRthivIkAyikajIvA mizraSTayo'pi na bhavantIti 7 / jJAnadvAre 'No NANI' no jJAninA, api tu 'anANI' ajJAninaH pRthiviikaayikjiivaaH| pRthivIkAyikajIvAnAM jJAnaM na bhavati, kintu ajJAnameveti / 'do annANA niyama' dve ajJAne niyamAt niyamato dvayajJAninaH pRthivIkAyikajIvAH, matyajJAninaH zrutAjJAninazceti 7 / yogadvAre utkRSTa se bhI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai, inakA saMsthAna 'masUracaMdasaMThiyA' masUra kI dAla ke saMsthAna jaisA hotA hai| arthAt inake zarIra masUra kI dAla ke jaise gola AkAra vAle hote haiN| inake kRSNa, nIla, kApeota aura tejasa ye cAra lezyAeM hotI haiN| ye 'No sammadiTThI, micchAdiTThI ko sammAmicchAdiTThI' na samyak dRSTi hote haiM aura na samyag mithyAdRSTi hote haiM kintu mithyA dRSTi hote haiM ! jJAnadvAra meM-'No NANI' ye jJAnI nahIM hote haiM kintu 'annANI' ajJAnI hote hai / ajJanoM meM inake niyama se 'do annANA niyama' matya jJAna aura zrutAjJAna aise do ajJAna hI hotA haiM yogadAra tamA bhAga pramANuvALI hoya che, ane utkRSTathI paNa AMgaLanA asaMkhyAta sA prabhAvANI DAya che. tabhAnu saMsthAna, 'masUracaMdasaThiyA' masUra bhane caMdramAnA saMsthAna jevuM hoya che. arthAt teonA zarIre. masUranI dAla ane candramAMnA jevA goLa AkAravALA hoya che. teone kRSNa, nIla. pAta ana tesa me yAra sezyAmA DAya che. 'jo sammadidI micchAdidI No sammAmicchAdiTThI' to sabhyaSTi DA thI. tathA sabhya bhithya daSTivALA paNa kahetA nathI. paraMtu mithyA daSTivALA ja hoya che. jJAna dvA2mAM-'NA NANI' tamAzAnI to nathI. paraMtu 'annANI' ajJAnI rAya che. tamAna bhajJAnAmA niyamathI 'do annaHNA niyama' mati ajJAna bhane zruta majJAna me me mazAna DAya cha, yogA2mA 'NA maNajogI No vayajogI' zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 bhagavatIsUtre 'No maNajogI No vayajogI' no manoyogino no vAgyogino vAGamanobhyAM virahitA ityarthaH pRthivyAyekendriyajIvAnAM vAGmanasorabhAvAt kintu 'kAyajogI' kAyayoginaH kevalaM zarIrAtmaka eva yogo bhavati pRthivIkAyikAnAmiti 9 / upayogadvAre-'utranogo duviho vi' upayogo dvividho'pi sAkAropayogo'pi bhavati anAkAropayogo'pi pRthivIkAyikAnAM bhavatIti10 / 'cattAri sannAo' catasraH saMjJAH AhArabhayamaithunaparigrahAkhyAzvatakhaH saMjJA bhavanti pRthivIkAyikajIvAnAmiti 11 / kaSAyadvAre 'cattAri kasAyA' catvAraH kaSAyAH, krodhamAnamAyAlomArUpA zcatvAraH kaSAyAH pRthivIkAyikajIvAnAmiti bhAvaH 12 / indriyadvAre-'ege phAsidie panatte' ekaM sparzanendriyam prajJaptam indriyadvAre ekameva sparzanendriyaM bhavati ekendriyatvAt 13 / 'tinni samugghAyA' trayaH samudghAtAH vedanAkaSAyamAraNAntikA strayaH samudghAtAH pRthivIkAyika jIvAnAM bhavantIti bhAvaH 14 / vedanAdvAre-'veyaNA duvihA' vedanA dvividhA sukhameM No maNajogI ko vayayogI' ye pRthivIkAyika jIva na manoyoga vAle hote haiM aura na vacanayoga vAle hote haiM-kiMtu 'kAyajogI' kAyayogavAle hI hote haiN| arthAt inake kAyayoga hI eka yoga hotA hai| upayoga dvAra meM inake sAkAra upayoga bhI hotA hai aura anAkAra upayoga bhI hotA hai, 'cattAri sannAo' AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ye cAra saMjJAeM ina pRthivIkAyika jIvoM ke hotI hai| kaSAya chAra meM 'cattAri kasAyA' krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAra kaSAyeM inake hotI haiN| indriya dvAra meM 'ege phAsidie pannatte' inake eka sparzana indriya hI hotI hai| tinni samugdhAyA' inake vedanA, kaSAya aura mAraNAntika aise tIna samudghAta hote haiM / vedanAhAra meM-'veyaNA A pRthvIkAyika jI mane gavALA hotA nathI. tathA vacanogavALA 51 DAtA nazrI 52' 'kAyajogI' ya yoga DAya che. arthAta teone kAyoga ja eka ga hoya che. upaga dvAramAM-teone sAkAra bhane mana42 me 26 na 5yA DAya che. 'cattAri sannAoM' mA pRthvIkAyika jIvane AhAra, bhaya, mithuna, ane parigraha e cAra saMjJAo hoya che. pAyavAbhAM-'cattAri kasAyA' temAna adha, bhAna, bhAyA bhane vAma, se yAra pAye DAya cha. 4ndriya dvAramA 'ege phAsi die paNNatte' temAne 25na chandraya the me 1 chandriya ya che. tinni samugghAyA' tabhAne vedanA, kaSAya, ane mAraNatika e traNa samudra ghAto hoya che. vedanA dvAramAM zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 15 duHkhobhayAtmikA vedanA bhavatIti bhAvaH 15 / vedadvAre-'No itthiveyagA jo purisaveyagA' no strIvedakA bhavanti no puruSavedakA bhavanti kintu 'NapusagaveyagA' napuMsavedakA bhavanti pRthivIkAyikajIveSu puMstrovedo na bhavati kintu sarve napuMsakA eva bhavantIti 16 / 'ThiI jahanneNaM aMtomuhattaM' sthitirjaghanyena antarmuhUrtam 'ukkoseNaM bAbIsaM vAsasahassAI utkarSeNa dvAviMzativarSa sahasrANi pRthivIkAyikajIvAnAM jaghanyA sthitirantarmuhUrtapramANA, utkRSTA ca dvAviMzativarSa sahasrapamANA iti bhAvaH 17 / 'ajyAsANA pasasthAvi apasatthAvi' adhyavasAyAH-vicArAH prazastAH-zubhA api bhavanti aprazastAH-azubhA api bhavanti, yadyapi ekendriyANAM manaso'pratipAdanAd vicAra eva na bhavati vicArasya manojanyatvena manaso'bhAve tajjanyavicArasthApi abhAvAt zubhAzubhAdayastu saMbhAvanaiva duvihA' ina pRthivI kAyika jIvoM ke sukha duHkhAtmaka donoM prakAra kI vedanA hotI hai, vedadvArameM ye 'go ithiveyagA, No purisaveyagA' kintu 'NapuMsaga veyagA' na strovevAle hote haiM, na puruSa vedavAle hote haiM kintu napuMsaka vedavAle hI hote haiM ! 'ThiI jahanneNaM aMtomuhattaM' sthiti inakI jaghanya se eka antarmuhalakI hotI hai aura utkRSTase 22 hajAra varSa kI hotI hai| 'ajjhavasANA pasasthA vi apaptatthA vi' inake vicAra zubha bhI hote haiM aura azubha bhI hote haiM / yadyapi ekendriya jIvoM ke mana kA pratipAdana nahIM huA haiM, ataH mana ke abhAva se unameM vicAra hI nahIM hotA hai kyoMki vicAra mana se hotA hai mana ke abhAva meM vaha hotA nahIM hai ataH yahAM zubhAzubha vicAroM ke hone kI sambhAvanA hI nahIM ho sakatI hai-phira bhI bhagavAna ne - 'veyaNA duvihA' mA pRthvI yi savAra su5 35 bhane 5 35 me bane prakAranI vedanA hoya che. va dAbhA-'NoM ithiveyagA, No purisa veyagA, NapusagaveyagA' tethe| strIveda vALA hotA nathI tathA purUSa veda vALA paNa hotA nathI paraMtu napuM. sa vA ya che. 'ThiI jahaNNeNaM atomuhutta' manI sthiti 1. nyathI eka aMtarmuhurtanI hoya che. ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI sAya che. 'ajjhavasANA pasatthA vi apamatthA vi' temAtuM madhyasAna-mAtma pariNAma zubha paNa hoya che. ane aprazasta azubha paNa hoya che. jo ke ekendriya jIvone mana havA viSenuM pratipAdana thayu nathI.kema ke-vicAra manathI thAya che. mananA abhAvamAM vicAro thatA nathI. jethI ahiyAM zubha ane azubha vicAro hovAne saMbhava ja hoI zakate zakatuM nathI, chatAM paNa zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre mudaparAhatAH tathApi bhagavatA kevalAlokena dRSTatvAt bhagavataH sarvajJasya vacana zraddhAmAdAyaiva tathAsvIkArasya AvazyakatvAttatsvIkaraNIyamiti 18 / 'aNuMbaMdho jahAThiI' anubandho yathAsthitiH, yena prakAreNa sthitiH pradarzitA tenaivaprakAreNAnu bandho jJAtavyA, anubandho jaghanyenAntarmuhUrtarUpaH utkRSTatastu dvAviMzativarSa sahasra rUpa iti 19 / 'se gaM bhaMte !' sa khalu bhadanta ! prathamam 'puDhavIkAie' pRthivIkAyikaH, tato mRtvA 'puNaravi puDhavIkAie' punarapi pRthivIkAyikaH 'tti' itievaM krameNa 'kevaiyaM kAlaM se vejjA' kiyantaM kAlaM pRthivIkAyikasthiti seveta 'kevaiyaM kAlaM gairAgaI karejjA' kiyantaM kAlaM gatyAgatI kurthAt he bhadanta ! yo hi pRthivIkAyiko jIvaH sa pRthivIkAyAt mRtvA punarapi pRthivyAmeva jAtA apane kevalajJAna rUpa Aloka (prakAza) se isa bAta ko vahAM dekhA hai, isaliye sarvajJoM ke vacana meM zraddhA rakhakara yaha kathana svIkAra karanA hI cAhiye 18 'aNupaMdho jahA ThiI' jisa prakAra se yahAM sthiti dikha. lAI gaI hai usI prakAra se anubandha bhI jAnanA cAhiye, isa prakAra anuSandha jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vaha 22 hajAra varSa kA hai 19 aba gautama prabhu se isa prakAra se pUchate haiM'se NaM bhaMte ! puDhavI kAhae.' he bhadanta ! vaha pRthivIkAyika jIva jaya marakara punaH pRthivIkAyika ho jAtA hai to vaha isa krama se kitane kAla taka pRthivIkAyika kI sthiti kA sevana karatA hai ? kitane kAla taka vaha vahAM gamanAgamana karatA hai ? arthAt-jo pRthivIkAyika jIva hai vaha pRthivIkAyika se marakara punaH pRthivIkAyika meM hI utpanna hotA hai to isa kramase vaha kitane kAla taka pRthivIkAya ko sevana karatA hai aura bhagavAne pitAnA kevaLa jJAna rUpI Aleka (prakAza) thI A vAta tyAM joI che. jethI sarvajJa evA prabhunA vacanamAM vizvAsa rAkhIne A kathanane svIkAra 23. na. 18, aNubaMdhoM jahA ThiI' 2vIzata maDiyA sthitinA smdhamAM kathana karyuM che. e ja rIte anubaMdhanA saMbaMdhanuM kathana paNa samajI levuM. A rIte anubaMdha-jaghanyathI eka aMtamuhUrtane ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSa che. 19 have gautamasvAmI prabhune pharIthI pUche che ke'se bhaMte ! puDhavIkAie0' lagavana pRthvI thiyAre bhazana zathI pI kAyika thaI jAya che te te A kaMthI keTalA samaya sudhI pRthvIkAyi. kanI sthitinuM sevana kare che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 17 punarapi pRthivyAmeva utpadyate evaM krameNa kiyatkAlaparyantaM pRthivIM seveta kiyakAlaparyantaM ca pRthivItaH pRthivyAmeva gamanAgamane kuryAditi praznaH / bhagavAnAha -'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI bhavAdezena-bhavamakAreNa bhavApekSayetyarthaH dve bhavagrahaNe bhavApekSayA dvau bhavau bhavataH 'ukkoseNaM asakhejjAI bhavaggahaNAI' utkarSeNAsaMkhyeyAni bhavagrahaNAni / kAlAdeseNaM" kAlAdezena-kAlapakAreNa kAlApekSayetyarthaH 'jahanneNaM do aMtomuhuttA' jaghanyena dve antarmuhatte 'ukkoseNaM asaMkhenaM kAle' utkarSeNa asaMkhyeyaM kAlama 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM yAva kuryAt uparipadarzitajaghanyotkRSTa kAlaparyanta pRthivIkAyaM seveta tathA-etAvatkAlaparyantameva pRthivyAM gamanAgamane kuryAt so'yaM kAyasaMvedhaH20 / iti prathamo gamaH 1 / atha dvitIyagamaM darzayannAha-'so ceva' ityAdi, 'so cetra jahana. kAlaThiiesu uvavanno' sa eva-pRthivIkAyikajIva eva jaghanyakAlasthikitane kAla taka vaha pRthivI se pRthivI meM hI gamanAgamana kiyA karatA hai ? isake uttara prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA ! bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI, ukkoseNaM asaMkhejjAI bhavaggahaNAI' he gautama! bhavakI apekSA vaha jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane taka aura utkRSTa se asaMkhyAta bhavoM taka tathA 'kAlAdese0' kAlakI apekSA vaha jaghanya se do antarmuharta taka aura 'ukkAseNa0' uskRSTase 'asaM. khejjaM kAlaM' asaMkhyAta kAla taka pRthivIkAyakA sevana karatA hai| aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai, aisA yaha kAya saMvedha 20 / isa prakAra kA yaha kathana prathamagama rUpa hai| aba sUtrakAra dvitIya gama kA kathana karane ke liye 'so ceva jahanakAlASTraiesu uvavanno' aisA sUtra kahate haiM-isameM yaha prakaTa kiyA gayA che hai-'goyamA ! bhavAdeseNaM jahaNNeNaM do bhavaggahaNAI' ukkoseNaM asaMkhejjAiM bhava. gahaNAI' gautama! apanI apekSAya dhanyathI balavAna ahe| tAM sudhA mana thI jyAta savA sudhI tathA 'kAlAdeseNaM0' nI ma. kSAta nyathI ma bhatabhata sudhI mana 'ukoseNaM.' 68thI 'asaM. khejja kAlaM.' asabhyAta 4 sudhI pRthvIyA sevana re che. mane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che, e pramANe A kAyasaM. vedha kahyo che. 20 A rIte A kathana pahelA gama rUpa che. ve sUtrahAra bhI manu thana 421 / bhATa 'so ceva jahanna kAladiiesa uvavannA' se prabhArI sUtra 4 cha mA sUtrathI se matAyu cha na ta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre nikeSu pRthivIkAyikeSu yadi utpanno bhavet 'jahanneNaM aMtomuhunaTiiesu' jaghanyena antarmuhUrtasthitikeSu pRthivIkAyikeSu tathA-'ukkoseNaM vi aMtomuhuttaTTiiemu' utkarSeNA'pi antarmuhUrtasthitikeSu pRthivIkAyeSu sa pRthivIkAyiko jIvo yadi jaghanyotkRSTAbhyAmantarmuhUrtamAtrajaghanyakAlasthitikeSu utpanno bhavet tadA-'evaM ceya battacayA niravasesA' evameva vaktavyatA niravazeSA. vaktavyA tathAhi-he bhadanta ! yaH pRthivIkAyiko jIvo jaghanyakAlasthitika pRthivIkAyike pUtpattiyogyo vidyate sa kiyatkAlasthitikrapRthivIkAyikevRtpadyeta gautama! jaghanyena antarmuhUrtasthitikeSu utkRSTato'pyantamuhUsa sthitikeSu pRthivIkAyiketRtpadyate / he bhadanta ! te jIvAH ekasamayena kiyanta utpadhante gautama ! anusamayamavirahitA asaMkhyeyA utpadhante / sevAtahai ki yadi vahI pRthivIkAyika jIva jaghanya kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai to jaghanya se aura utkRSTa se bhI vaha antarmuhUrta kI sthiti vAle pRthivIkAthikoM meM utpanna hotA hai 'evaMceva vattavyayA niravasesA' yahAM para bhI yahI pUrvokta vaktavyatA saMpUrNa rUpa se kahanI cAhiye, jaise gautama jaba prabhu se aisA pUchate haiMhe bhadanta ! jo pRthivIkAyika jIva jaghanya kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha kitane kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! jaghanya se vaha antarmuhUrta kI sthiti vAle pRthivI kAyikoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se bhI vaha antarmuhUrta kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai, 'he bhadanta ! aise ve jIva eka samaya pRthvIkAyika jIva jaghanya kALanI sthitivALA pRthvikAyikamAM utpanna thAya che, ane utkRSTathI paNa te aMtamuhUrtanI sthitivALA pRthvi kAyikamAM tpanna thAya che. to evaM ceva vattavayA niravasesA' te samayamA 55 mA pakti kathana samagra rIte kahI levuM joIe jemake-gautamasvAmI jyAre prabhune evuM pUche che ke-he bhagavana je svikAyika jIva jaghanya kALanI sthitivALA pRthivIkAyiomAM utpanna thavAne gya che. te keTalA kALanI sthitivALA pRthvikAyikamAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama ! jaghanyathI te aMtamuhUrtanI sthitivALA pRthvikAyikomAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI paNa te aMtarmuhUtanI sthiti vALA pravikAyikomAM utpanna thAya che. he bhagavana evA te jIve eka zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 19 saMhananavantaH, zarIrAvagAhanA jaghanyotkRSTAbhyAmagulAsaMkhyeyabhAgam, mamurasaMsthAnasaMsthitAni zarIrANi bhavanti, catasro lezyAH, no samyagRdRSTayo'pi tu mithyAdRSTayaH, no jJAninaH api tu ajJAninaH, matyajJAnazrutAjJAnavanto niyamataH, no manoyogino no vAgyogino vA kintu kaaymaatryoginH| dvipakArako'pi upayogo bhavati catakhaH saMjJA bhavanti, catvAraH kAyAH, ekameva sparzanendriyam, trayaH samudghAtAH, vedanA dvividhA, no strI vedakA no puruSavedakA: meM vahAM kitane utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vahAM pratyeka samaya meM vinA kisI vyavadhAna ke-avicchinna rUpa se-asaM. khyAta jIva utpanna hote haiM, inake sevA saMhanana hotA hai, zarIrAvagAhanA jaghanya se aura utkRSTa se aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa hotI hai, masUrakI dAla ke jaisA inakA AkAra hotA hai, inake pUrvokta cAra lezyAeM hotI haiM / ye mithyA dRSTi hI hote haiN| samyagdRSTi yA mizradRSTi ye nahIM hote haiM / ye jJAnI nahIM hote haiM-kintu matyajJAna aura zrutAjJAna vAle hote haiN| manAyogI evaM vAgayogI ye nahI hote haiM kevala kAyayogI hI hote haiM / sAkAra upayoga aura anAkAra upayoga isa prakAra ke donoM upayoga vAle ye hote haiN| inake pUrvokta cAra saMjJAeM hotI haiM aura cAra kaSAyeM hotI haiN| indriyadvAra meM inake kevala eka sparzana indriya hI hotI hai, inake Adi ke vedanA kaSAya aura mAraNAntika aise tIna samayamAM tyAM keTalA utpanna thAya che? uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! tyAM eka samayamAM kaI paNa vyavadhAna vinA-avicina paNAthI asaMkhyAta jI utpanna thAya che. teone sevArtA saMhanana hoya che. zarIranI avagAhanA ja ghanyathI ane utkRSTathI AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANuvALI hoya che. masUranI dAla ane caMdramA je tene geLa AkAra hoya che. teone kRSNa, nIla, kApita ane tejasa e cAra vezyAo hoya che. teo mithyAdaSTi ja hoya che. teo samyagdaSTi yA mizradaSTi hetA nathI. teo jJAnI hotA nathI. paraMtu mati ajJAna ane zrata ajJAna e be ajJAnavALA hoya che. teo manAyega vALA ane vacana cagavALA hotA nathI paraMtu kAyayoga vALA ja hoya che. teo sAkAra upa ga ane anAkAra upayoga ema baMne prakAranA upaga vALA hoya che. teone AhAra, bhaya, mithuna ane parigraha e cAra saMjJAo hoya che. ane krodha, mAna, mAyA, ane lobha e cAra kaSA hoya, che Indriya dvAramAM- teone phakta eka ja-sparzana Indriya ja hoya che. teone vedanA, kaSAya, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre api tu napuMsakavedakAH, sthitirjadhanyena antarmuharcam utkRSTato dvAviMzativarSa - sahasrANi, adhyavasAyAH prazastA apazastA api, anubandho jaghanyena mantarmuhUrtam utkRSTato dvAviMzativarSasahasrANi / sa bhadanta ! pRthivIkAyikA, tataH pRthivIkAyikAt mRtvA punarapi pRthivIkAyiko'bhavat evaM krameNa kiyatkAlaparyantaM pRthivIgati seveta tathA kiyatkAlaparyantaM gamanAgamane kuryAt he gautama ! bhavAdesamudghAta hote haiN| sukha duHkha rUpa donoM prakAra kI inake vedanA hotI haiM, ye napuMsaka veda vAle hI hote haiM / inameM strIveda aura puruSa veda nahIM hotA hai / sthiti inakI jaghanya se eka antarmuhUrta kI hotI hai aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI honI hai, adhyavasAya-vicAra inake prazasta aura aprazasta donoM prakAra ke hote haiN| anubandha yahA~ jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vaha 22 hajAra varSa kA hai| kAyasaMvedha ko lekara aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! vaha pRthivIkAyika jIva pRthivIkAyika se marakara punaH jaba pRthivI. kAyika hotA hai aura isI prakAra se vaha punaH pRthivIkAyika se marakara punaH pRthivIkAyika hotA hai to isa krama se vaha kitane kAla taka pRthivI gati kA sevana karatA hai aura kitane kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-he ane mAraNatika e traNa samuddaghAta hoya che. teone sukharUpa ane duHkha rUpa ema baMne prakAranI vedanA hoya che. teo napuMsaka vedavALA ja hoya che. temAM veda ane puruSa veda letA nathI. teonI sthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI hoya che. adhya. vasAya-vicAra teone prazasta ane aprazasta ema banne prakArane hoya che. teone anubaMdha-jaghanyathI eka aMtamuhUrtane che. ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSane hoya che. have gautamasvAmI kAyavedhanA saMbaMdhamAM prabhune evuM pUche che ke - he bhagavana te pRthvikAyika jIva pRthvikAyikapaNAthI marIne pharIthI jyAre pRthvikAyika thAya che. ane e ja rIte te pharIthI pRthvIkAyika paNAmAMthI marIne pharIthI pRthvikAyika thAya che. te A kramathI te keTalA kALa sudhI te temAM gamanA gamana kare che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvI kAyikAnAmutpAtanirUpaNam 21 zena jaghanyena bhavadvayagrahaNam utkRSTato'saMkhyeyabhavagrahaNam , kAlAdezena jaghanyato dve antarmuhUrte uskRSTato'saMkhyaH kAlaH, etAvatkAlaparyantaM seveta tathA etAvatkAlaparyantameva gamanAgamane kuryAt, etadeva sarvam 'evaM cetra battavyayA' iti prakAraNena dhvanitam / so'yaM kAyasaMvedha iti dvitIyo gm:2| ___atha tRtIya garma darzayannAha-'so cetra ukkosa' ityAdi, 'so ceva ukkosakAlaTThiesu uvavanno' sa esa utkRSTa kAlasthitikeSUpapannaH / 'jahanneNaM bAvIsavAsasahassaTiiesu' jaghanyena dvAviMzativarSa sahasrasthitikeSu pRthivIkAyikeSu 'ukkoseNa vi bAbIsavAsahassaTiiesu' utkarSeNA'pi dvAviMzativarSa sahasrasthitikeSu pRthivIkAyikeSu samutpanno bhavati 'sesaM taM ceva jAva aNuvaM. gautama ! bhava kI apekSA vaha jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane taka aura utkRSTa se asaMkhyAta bhavoM taka tathA-kola kI apekSA jaghanya se vaha do antarmuhUrta taka aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla taka usa gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai, yahI sagha evaM ceva vattavvayA' isa prakaraNa se yahAM dhvanita huA hai| aisA yaha dvitIya gama hai| aba sUtrakAra tRtIya gama ko dikhalAne ke liye 'socceva ukkosa' ityAdi sUtra kahate haiM-'so ceva ukkosakAlaTiiestu uvavanno' so vaha pRthivIkAyika jIva utkRSTa kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyika meM utpanna hotA hai to vaha 'jahanneNaM vAvIsavAsa sahassahihaepsu ukkoseNa viSAvIsavAsasahassaTiieplu' jaghanya aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI sthitivAle pRthivI kAyikoM meM utpanna hotA hai, 'sesaM taM ceva' bAkI bhavanI apekSAe jaghanyathI te be bhane grahaNa karatAM sudhI ane utkRSTathI asaMkhyAta bha sudhI tathA kALanI apekSAe jaghanyathI te be aMtarmuhUrta sudhI ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. A jthana evaM ceva vattavvayA' mA 4thanathI mADiyAM 5395 42yu cha. mAzate A bIje gAma kahyo che. 2 have sUtrakAra trIjA gamanuM kathana karavA mATe nIce pramANe sUtrapATha kahe che. 'so ceva ukkosa' tyAdi so ceva ukkosakAladiiesu ubavajjejjA' te pRthvI 14 & getLanI sthitivALA pRthvikAyikamAM utpanna thAya che te te jaghanyathI ane urphe thI 'bAvIsavAsasahassadviie ukosega vi bAbIsavAsasaharasadiiesu' 22 mAvIsa tara panI thiti thiyAyima 6-4-1 thAya cha. 'sesaM taM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 bhagavatIsUtre ghotti' zeSa tadeva yAvadanubandha iti, sa eva pRthivIkAyiko jIvo yadi utkRSTakAlasthitikapRthiyokAyikeSu utpadyate tadA jaghanyotkRSTAbhyAM dvAviMzativarSasahasrasthitikapRthivIkAyikeSu utpadyate ityAdikaM sarva prathamagamapaThitameva ihApi jJAtavyameva, kiyatparyantaM prathamagamapaThitamihaadhyetavyaM tatrAha-'jAva' ityAdi, 'jAva' yAvat anubandhaH parimANAdArabhya anubandhAntaM sarvamapi prkrnnmihaadhyetvymiti| parantu prathamagamApekSayA yadvailakSaNyaM tadarzayati-'navaraM' ityAdi 'navaraM jahanneNaM ekako vA do vA timni vA' navaram kevalam etAvAneva bhedaH, dvitIya kA aura saba kathana yAvat anubandha taka pUrvokta prathama gama jaisA hI jAnanA cAhiye, arthAt-parimANa se lekara anubandha taka kA saba praka raNa yahAM prathama gamake anusAra kahanA cAhiye, parantu 'navaraM0' usakI apekSA yahAM vizeSatA isa prakAra se hai-'jahanneNaM ekko vA do vA tini vA' yahAM tRtIya gama meM jaghanya se eka samaya meM eka athavA do athavA tIna aura uskRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiN| tAtparya isa kathana kA aisA hai ki-prathama gama parimANa dvAra meM pratyeka samaya meM nirantara asaMkhyAta utpanna hote haiM aisA kahA gayA hai, aisA hI kathana dvitIya gama meM bhI parimANa dvAra meM kiyA gayA hai, kyoMki vahAM utpanna honevAle bahuta hote haiM, isaliye vahAM asaMkhyAta pada prayukta huA hai| parantu isa tRtIya gama meM parimANa dvAra meM jaba aisA ceva' mAtInu bhI tamAma 4thana yAvat manu55 sudhAtuM pdde| 4 paDatA gama pramANe ja samajavuM artha-parimANathI laIne anubaMdha sudhInuM tamAma ayana maDi paDasA gama anusAra hI devu 52'tu 'navaraM' ta 4thana 42di mAha 2 vizeSa cha ta / zata cha. 'jahanneNaM ekako vA do vA tinni vA' / trIjA gAmamAM jaghanyathI eka samayamAM eka athavA be athavA traNa ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke-pahelA gAmanA parimANa dvAramAM eka samayamAM niraMtara asaMkhyAta utpanna thAya che tema kahevAmAM AvyuM che. eja rItanu kathana A bIjA dvAranA parimANa dvAramAM kahyuM che. kemake tyAM utpanna thavAvALA ghaNA hoya che. jethI tyAM asaMkhyAta e padano prayoga karela che. paraMtu A trIjA gamamAM pari mANa dvAramAM jyAre e prazna pUchavAmAM AvyuM che, ke eka samayamAM tyAM keTalA utpanna thAya che ? te e praznanA uttaramAM tyAM evuM kahyuM che ke-jagha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 23 pariNAmadvAre yat jaghanyata eko vA dvau vA trayo vA 'ukkoseNaM saMkhejjA vA asaM. khejjA vA uvavajjijjA' utkRSTataH saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA utporan , prathamagame kiyanta ekasamaye samutpadyante iti praznasya anusamayamavirahitA asaMkhyAtA utpadyante tatra pUrva dvayo rgamayo statrotpitmUnAM bahutvenAsaMkhyeyA evolpayante izyuttaraM dattam , iha tu ekasamaye kiyanta utpadhante iti praznasya jaghanyena eko vA dvau cA trayo vA, utkRSTata ekata Arabhya saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA utpadyante, utkRSTasthitiSu utpattiyogyAnAmalpatvena ekAdInAmapi utpAdasadbhAvAt, ityu ttaram , etAvad anayoH lkssnnymiti| parimANalezyA dRSTijJAnAjJAnAdikaM sarvamapi prathamagamavadeva jJAtavyam / kAyasaMvedhe tu 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aTThamavaggaNAi' bhavAdezena bhavApekSayA kAyasaMvedho bhavadvayagrahaNAtmaka: pRthivyAH prathamo bhavaH, dvitIyo'pi pRthivyA eva, utkRSTo'STamagrahaNAniutkRSTataH pRthivIkAyika nIvAnAmaSTa bhavagrahaNAni bhavantIti / ayamatrAbhimAyaHprazna pUchA gayA hai ki eka samaya meM vahAM kitane utpanna hote haiM to vahAM aisA uttara meM kahA gayA hai ki jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiN| kyoMki utkRSTa sthiti vAloM meM utpatti ke yogya jIva alpa hote haiM isaliye vahAM eka AdikoM kA bhI utpAda honA sambhava hotA hai| yahI do go kI apekSA isa gama meM bhinnatA hai| bAkI kA aura saba kathana, parimANa, lezyA, dRSTi, jJAnAjJAna Adi kA prathama gama ke jaisA hai| kAyasaMvedha meM bhavakI apekSA jaghanya do bhava aura utkRSTa ATha bhava tathA kAla kI apekSA jaghanya antarmuhUrta adhika 22 hajAra varSa aura uskRSTa :eka lAkha 76 hajAra varSe hai, itane kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai, yahAM aisA abhiprAya hai-ki nyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI ekathI laIne athavA saMkhyAta athavA asaMkhyAta sudhI tyAM utpanna thAya che kemake utkRSTa sthitivALAomAM utpattine cogya evA thoDA hoya che. jethI tyAM eka vigerene utpAda thavAne paNa saMbhava rahe che. eja vAtanI A be gAmo karatAM A gAmamAM judAI che. bAkInuM bIju tamAma kathana parimANa, vezyA, daSTi, jJAna, ajJAna, vigerenuM kathana pahelA gama pramANe ja che. kAyasaMve dhamAM bhavanI apekSAe jaghanyathI be bhava ane utkRSTathI ATha bhava tathA kALanI apekSAe ja ghanyathI aMtamuhUrta adhika 22 bAvIsa hajAra varSa ane utkRSTathI eka lAkha 76 che tera hajAra varSa che. eTalA kALa sudhI te e gatinu sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te gatimAM gamanAgamana zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 bhagavatIsUtre yatra saMvedhe pakSa yasya madhye ekasminnapi pakSe utkRSTA sthitirbhavati, tatrotkarSa to'STau bhavagrahaNAni, etadbhinnasthale tu asaMkhyeyAni, tatazvehotpattiviSayabhUta jIve. ghUtkRSTA sthitirityuttapato'STau bhavagrahaNAni kathitAni, evamagre'pi yathA yathaM jJAtavyamiti / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM bAbIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamamahiyAI' kAlAdezena-kAlapakAreNa kAlApekSayA kAyasaMvedhaH jaghanyena dvAviMzatirSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni, antarmuhUrtAdhikadvAviMzativarSa sahasrAtmakaH kAlApekSayA kAyasaMvedhA, atra jaghanyena yat dvAviMzativarSa sahasrANItyuktaM tat utpatti sthAnabhUtAnAM pRthivIkAyikAnAmutkRSTasthitikatvAduktam , yacca antarmuhUrtAbhyakoyasaMvedha meM jo bhavAdeza se do bhavagrahaNa rUpa kAyasaMvedha kahA gayA hai so usameM prathama bhava pRthivI kA hai aura dvitIya bhava bhI pRthivI kA hI hai, tathA utkRSTa se jo ATha bhava grahaNa rUpa kAyasaMvedha kahA hai so jisa saMvedha meM do pakSake ghIca eka bhI pakSa meM utkRSTa sthiti hotI hai vahA~ utkRSTa se kAyasthiti bhavagrahaNa rUpa hotI hai, tathA isase bhinna sthala meM asaMkhyAta bhavagrahaNa rUpa hotI hai, isIliye yahA~ utpatti ke viSayabhUta jIvoM meM utkRSTa sthiti ATha bhava grahaNa rUpa kahI gaI hai| isI prakAra se Age bhI yathAyogya rUpa se jAnanA caahiye| 'kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI, aMtomuhuttamabhahi. yAI" kAla kI apekSA kAyasaMvedha isa sUtra ke anusAra pragaTa hI kara diyA gayA hai| yahAM jaghanya se jo antarmuhUrta adhika 22 hajAra varSa kA kAyasaMvedha kahA hai vaha utpattisthAnabhUta pRthivIkAyikoM kI kare che. ahiyAM e abhiprAya che ke-kAyasaMvedhamAM bhavadezathI be bhavonA grahaNa rUpa kAyasaMvedha kahe che. te temAM pahele bhava pRthvikAyi. bane che ane bIje bhava paNa vRzvikayikano ja che. tathA utkRSTathI je ATha bhavenA grahaNa rUpa kAyasaMvedha kahyo che, te je saMvedhamAM be pakSa paikI eka paNa pakSamAM utkRSTa sthiti hotI nathI. tyAM utkRSTathI kAyasthiti bhavagrahaNa rUpa hoya che, ane te sivAyanA sthaLamAM asaMkhyAta bhava grahaNa rUpa hoya che. tethI ahiyAM utpattinA viSayabhUta jIvomAM utkRSTa sthiti ATha bhava grahaNa rUpa kahI che. eja rIte AgaLa paNa yathAyogya paNuthI samajI levuM. kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuttamabhahiyAi" kALanI apekSAthI kAyavedha A sUtramAM kahyA pramANe kahI ja dIdhuM che. ahiyAM jaghanyathI je be aMtarmuhUrta adhika 22 bAvIsa hajAra varSa sudhI kAyasaMvedha kahela che. te utpatti sthAnavALA pRvikAyikenI utkRSTa sthitine zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 25 dhikAnItyukta tat pRthivIkAyetyitsoH pRthivIkAyikasya audhikatve'pi jaghanyakAlasya vivakSAkaraNena antarmuharta sthitikatvAduktamiti / 'ukkoseNaM chAvattarivAsasahassuttaraM sayasahassaM' utkarSeNa SaTsaptativarSa sahasrottaraM zatasahasram , SaTsaptativarSasahasrottaralakSapramANaka (176000) kAlApekSayA kAyasaMvedho bhavati, dvAvizatevarSa sahasrANAmaSTAmi bhavagrahaNe guMgane prativarSasahasrAdhikaM varSa lakSa bhavatIti 176000 / 'evaiyaM kAlaM jAva karajjA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt , etAvantaM jaghanyotkRSTAbhyAmuparidarzitakAlaparyantaM pRthivokAyiko jIvaH pRthivI. kAyaM seveta tathA etAvantameva kAlaM gamanAgamane kuryAditi tRtIyo gama iti 3 / atha caturtha garma pradarzayannAha-'so ceva appaNA' ityAdi, 'soceva appaNA jahannakAlaTThiibho jAoM' sa evA''tmanA jaghanyakAlasthitiko jAtaH sa evautkRSTa sthiti ko lekara kahA hai tathA isameM jo annarmuhUrta adhi. katA kahI gaI hai vaha pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya pRthvIkAyika kI audhikatA meM bhI jaghanya kAlakI vivakSA karane se kI gaI hai| tathA jo 'ukkoseNaM chAvattarivAsasahassuttaraM sayasahassaM 176000 kA kAyasaMbaMdha kAla kI apekSA utkRSTa se kahA gayA hai, so vaha 22 hajAra ko ATha bhava grahaNoM se guNA karane para 176000 varSa hone ke kAraNa kahA gayA hai, isa prakAra vaha pRthivIkAyika jIva pRthivI kAyakA itane kAla taka sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| yaha tRtIya gama hai / 3 / aba sUtrakAra caturtha gama ko kahate haiM-'so ceva appaNA jahaNNakAlaTihao0' isameM unhoMne yaha prakaTa kiyA hai ki vahI ekendriya laIne kahela che. tathA temAM je aMtamuhUrtanuM adhikapaNuM kahyuM che, te pRthvikAyikamAM utpanna thavAne gya apUkAyikane aughikapaNAmAM paNa jaghanyakAjnii vivakSA 42pAthI apAmA bhAvI cha. tathA 2 'ukkoseNaM chAvattarivAsasaha ssuttara sayasahassaM' 176000 4 sa cheti2 70rane yasava5 janA apekSAe utkRSTathI kahela che. te te 22 bAvIsa hajArane ATha bhava graha thI guNavAthI 176000 eka lAkha tera hajAra varSa thavAnA kAraNathI kahela che. e rIte te pRthvikAyika jIva pRthvikAyanuM ATalA kALa sudhI sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. A rIte A kAyasaMvedha sudhIne trIje gama kahyo che. have sUtra42 yAthA gamana prArama 42v| bhATa 'so ceva appaNA jahabNakAladviio0' mA prmaannen| ma sUtramA 4hyo che. yA sUtrAthI tAme zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre ekendriyapRthivIkAyikajIva eva yadi svayaM jaghanyakAlasthitiko bhavet atha ca pRthivIkAyikeSu evotpadyata tadA-'so ceva paDhamillao gamao bhANiyavyo' sa eva prathamo gamo bhaNitavyaH, caturthagame prathamagamoktameva sarvaM parimANotpAdAdikaM kAyasaMvedhAntaM jJAtavyam, keralaM prathamagame catasro lezyAH pratipAditAH, iha tu titra eva lezyA bhavantIti vaktavyam etadeva darzayati-'navaraM' ityAdi, 'navaraM lessAbho tinni' navaram- kevalam lezyAH kRSNanIlakApotikA AyAstisra eva lezyA bhavantIti / caturthagame 'leslAo tini' iti jaghanyasthitikeSu devo notpadyate iti tejolezyA teSu nAstIti / tathA-'ThiI jahanneNaM aMtomuhuttaM' sthitighanyena antamuhUrttam ukkoseNa vi aMtopnuhutta' utkarSeNA'pi antarmuhUrtam , jaghanyotkRSTAbhyAmantapRthivI kAyika jIva yadi jaghanya sthiti ko lekara utpanna huA hai aura Age vaha vahAM se marakara punaH pRthivI kAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai-to isa sthiti meM yahAM caturtha gama meM prathama gama meM kathita hI sava parimANa utpAda Adi viSaya kAyasaMvedhAnta taka kA kaha lenA cAhiye, parantu isa caturtha gammeM pUrvokta prathama gama meM kiye gaye kathana se yadi koI vizeSatA hai to vaha isa prakAra se hai-prathama gamameM usake cAra lezyAeM kahI gaI haiM aura yahAM usake tIna lezyAeM kahI gaI hai, yahI bAta 'navaraM tinni lessAo 'isa sUtra pATha dvArA sUtrakArane prakaTa kI hai kRSNa nIla aura kApotika aisI ye lezyAeM yahAM hotI haiN| tejolezyA yahAM nahIM hone kA kAraNa yaha hai ki yahAM jaghanya sthiti vAloM meM devoM kA utpAda nahIM hotA hai, tathA 'ThiI jahanneNaM aMtosu. huttaM ukkoseNa vi0' yahAM sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai e kahyuM che ke-te ekendriya pRthvIkAyika jIva je jaghanyakALanI sthitithI utpanna che, ane tyAMthI marIne pAchA pRthvikAcikemAM utpanna thavAne yogya thayo che, te A sthitimAM A cethA gAmamAM pahelA gamamAM kahyA pramA nA parimANa, utpAda, vigere kAyasaMvedha sudhine viSaya samajo. paraMta A cethA gAmamAM pUrvokta pahelA gAmamAM kahela kathanathI je kAMI vizeSapaNu che, te te A pramANe che-pahelA gamamAM tene cAra lezyAo kahI che. ane bhA yAthA gamamA tana mezyA hI cha, 4 pAta 'navara tinni lessAo' A sUtrapATha dvArA batAvI che, ahIyAM kRSNa, nIla, ane kApatika e traNa lezyAo hoya che. ahiyAM te jelezyA kahI nathI tenuM kAraNa e che ke-ahiyAM nadhanya sthitivANAyAmA hevaan| utpAta thatI nathI. tathA 'ThiI jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi' mahIyA sthiti dhanyathA me matabhuitanI cha, bhane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 27 muhUrtapramANaiva sthitiriti bhaavH| 'apasatyA ajjharasANAH'-apazastA adhyavasAyAH, adhyavasAyAH vicArAH, te ca na teSAM zubhabhAvanArUpA apitu azumabhAvanArUpA eveti / 'aNubaMdho jahA ThiI' anubandho yathA sthitiH, yenaiva prakAreNa sthiti kathitA tenaiva prakAreNa anubandho'pi jJAtavyA, jaghanyotkRSTAbhyAm antarmuhartAtmaka eva, 'sthityAtmakatvAdanubandhasyeti / 'sesaM taM ceva' zeSam-lezyAsthityadhyavasAyAnubandhAtiriktaM sarvamapi dRSTisamudghAtajJAnarAjJAnAdikaM tadeva-prathamaprakaraNapaThitameva ihAdhyetavyamiti caturthoM gama iti 4 / / __ atha pazcamagamaM darzayati-'so ceva' ityAdi, 'so ceva jahannakAlaTiiesu uvavanno' sa eva-pRthivIkAyikajIva eva jaghanyakAlasthitika pRthivIkAyikeSu utpanno bhavet tadA 'sacceva cautthagamavattavvayA aura uskRSTa se bhI vaha eka antarmuhUrta kI hai| 'appasasthA ajjhavasANA' adhyavasAya vicAra yahAM aprazasta hote haiM zubhabhAvanA rUpa ve yahAM nahIM hote haiM kintu azubha bhAvanA rUpa hote haiN| anubandha to sthityAtmaka hone se yahAM jaghanya aura utkRSTa se antarmuhUtAtmaka hI hai| 'sesaM taM ceva' lezyA sthiti adhyavasAya evaM anubandha ke sivAya aura saba dRSTi samudghAta jJAnAjJAna Adi viSayaka kathana prathama gama ke jaisA hI hai| aisA yaha caturtha gama hai|4| paMcama gama isa prakAra se hai-'so ceva jahanna kAlaTiiesu uva. vanno' yadi yahI jaghanya sthitivAlA pRthivIkAyika jIva jaghanyakAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai to yahAM para 'sacceva cautthagamavattavyayA bhANiyavA' caturthagama meM jo vaktavyatA GSTayI 57 me matabhuta nI che. 'appasatthA ajjJavasANA' mdhysaayAtmapariNAma-vicAra ahiyAM aprazarata hoya che. zubha bhAvanA rUpa prazasta vicAra ahiyAM heta nathI. paraMtu azubha bhAvanA rUpa aprazasta ja hoya che. anubaMdha sthiti rUpa hovAthI te ahiyAM jaghanya ane utkRSTathI aMta. bhur3ata 35 // cha, 'sesaM ta'ceva' vezyA, sthiti, adhyavasAya bhane anuma zivAya bAkInuM daSTi, samuhUghAta, jJAna, ajJAna, vigere viSaya saMbaMdhI kathana pahelA gamamAM kahyA pramANe samajavuM A pramANe A cetha gAma che. 4 pAyI gama mA pramANe cha.-'so ceva jahannakAladviiesu uvavannA' je te pRthviIkAyika jIva jaghanya kALanI sthitivALA pRthvIkAcikemAM utpanna thapAne yogya cha, to te samayamA maDiyAM 55 'sacceva camatthagamavattavvayA' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 bhagavatIsUtre bhANiyabA' saiva caturthagamavaktavyatA bhnnitvyaa| caturthagame prathamagamAtidezena yat yat kathitaM tatsarva parimANAdArabhya kAyasaMvedhAntaM niradhazeSa vailakSaNyAdirahitamavagantavyamiti paJcamo gamaH 5 / SaSThaM garma darzayati-'so ceva ukkosa' ityAdi, 'so ceva ukkosakAlaTThiiemu uvavanno' sa eva utkRSTa kAlasthitikeSu pRthivIkAyikeSu upapannaH, sa eva svAtmanA jaghanyakAlasthitikapRthivIkAyikajIva eva yadi utkRSTakAlasthitikapRthivIkAyikeSu samutpanno bhavet tadA-'esaceva vattavvayA' eSaiva-pazcamagamoktaiva vaktavyatA vaktavyA-bhaNi. tavyA pazcamagame yat caturthagamAtidezaH kRtaH, tatrApi prathamagamasyAtidezena prathama game yathA kathita tat sarva tenaiva rUpeNa SaSTagame'pi vktvym| pUrvagamApekSayA kahI gaI hai vahI vaktavyatA purI kI purI kahanI cAhiye, arthAt caturtha prama meM prathama gama ke atideza se jo jo kahA gayA hai vaha saba parimANa dvAra se lekara kAyasaMvedhadvAra taka vinA kisI bhinnatA keantara ke yahAM kahanA caahiye| aisA yaha pAMcavAM gama hai / chaThA gama isa prakAra se hai-'so ceva ukkosakAlaTihaesu uvavanno' yahI jaghanya kAlakI sthitivAlA pRthivIkAyika jIva yadi uskRSTa kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai-to yahAM para bhI 'esa ceva vattavyayA' yahI paMcama gamokta vaktavyatA kahanI caahiye| paMcama gama meM caturtha gama kA atideza kiyA gayA hai, caturtha gama meM prathama gamakA atideza kiyA gayA hai-so prathama gama ke-prakaraNa meM-jaisA kahA gayA hai vaisA hI vaha saba usI rUpa se isa SaSTha gama meM bhI bhANi pabvA' yAthA AmamA pramANenu 3thana 42vAmA mAvyu cha, me pramANenuM kathana purepuruM kahevuM joIe. arthAt cothA gamamAM pahelA gAmanA atideza-bhalAmaNathI je-je kathana karavAmAM AvyuM che, te tamAma, parimANu dvArathI laIne kAyasaMvedha dvAra sudhI kaMI paNa pheraphAra zivAya ahiyAM kahevuM joIe A rIte A pAMcame gama kahyo che. 5 ve 74! Amanu 4thana 42mA mAve cha.-so ceva ukkosakAlaTriiesa uvavanno' dhanya panI sthitivANI pRthvI yi nettkALanI sthitivALA pRthvikAyikomAM utpanna thavAne gya che, te te saMbaMdhmaa 5 'esa ceva vattavvayA' pAMyamA AmamA 4 prabhAnu jayana 4 joIe pAMcamAM gamamAM cethA gAmane atideza- bhalAmaNa karela che. ane cothA gamamAM pahelA gamane atideza karela che. pahelA gamamAM te kathana je rIte kahela che-teja pramANenuM te saghaLuM kathana A chaThThA gAmamAM paNa kahI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 29 yadvailakSaNyam tadarzayati-'navaraM' ityAdi, 'navaraM jahanneNaM eko vA do vA tinni vA' navaram-kevalametadeva vailakSaNyam , utpAde yat jaghanyena eko vA dvau vA trayo ghA 'ukoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA utkRSTata: saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA pUrvagameSu ekasamayena kiyanta utpadyante iti praznasya anusamayamavirahitA asaMkhyAtA utpadyante ityuttaram iha tu jayanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTatA saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA jAyante ityuttaramiti bhavatyeva pUrva pUrvagamA'pekSayA vailakSaNyamiti / kiyatparyantam etadvailakSaNyamavagantavyaM tatrAha-'jAva' ityAdi, kahanA cAhiye, parantu isa SaSTha gama meM pUrva gama kI apekSA jo bhinnatA hai vaha aisI hai-'navaraM jahanneNaM eko vA do vA tinni vA' yahAM parimANa chAra meM 'eka samaya meM kitane utpanna hote haiM, isa prazna ke uttara meM jaghanya se eka samaya meM eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM yahAM aisA kahanA cAhiye, prathama gama meM kitane vahAM eka samaya meM utpanna hAte haiN| isa prazna ke uttara meM aisA kahA gayA hai ki pratyeka samaya meM vahAM vinA kisI antara ke avicchinna rUpa se-asaMkhyAta jIva-utpanna hote haiM, para yahAM aisA nahIM kahA gayA hai-yahAM to eka samaya meM jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiN| aisA kahA gayA hai, ataH svataH hI pUrva gama kI apekSA isa gama meM antara-(bhinnatA)-AtI hai| pUrva gama levuM joIe. paraMtu A chaThThA gamamAM pahelA gAmanA kathana karatAM je judApaNuM cha. te mtaa| sUtrA24 cha -'navara jahanneNaM ekko dhA do vA tinni vA' ahiyAM parimANa dvAramAM eka samayamAM keTalA upana thAya che? e praznanA uttaramAM jaghanyathI eka samayamAM eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che, ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che. ahiyAM A pramANe kahevuM joIe. pahelA gamamAM tyAM eka samayamAM keTalA utpanna thAya che? e praznanA uttaramAM evuM kahyuM che ke-eka samayamAM tyAM kaI paNa jAtanA aMtara vinA avicchinna rUpathI-asaMkhyAta jIvo utpanna thAya che, paraMtu ahiyAM tema kahyuM nathI ahiyAM A chaThThA gamamAM te eka samayamAM jaghanyathI eka athavA be athavA traNa upana thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che tema kahyuM che. jethI pahelAM gama karatAM A gAmamAM aMtara-judApaNuM svataH ApoApa AvI jAya che. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra 'jAva' yAvat iti kAyasaMvedhadvArAtpUrvagatAnubandhadvAraparyantamityarthaH / atha kAyasaMvedhadvAramAha-'bhavAde seNaM' ityAdi, 'bhavAdeseNaM' bhavAdezenabhavApekSayA kAyasaMvedha, 'jahanneNaM do bhavaggahaNAI' jaghanyena dve bhavagrahaNe parimANAdArabhya yAvadbhavAdezAntaH sarvo'pi vaktavyaH tatra kAyasaMvedho bhavApekSayA jaghanyena bhvdvygrhnnaatmkH| 'kAlAdeseNaM' kAlAdezena kAlApekSayetyarthaH kAyasaMvedhaH 'jahanneNaM bAvIsa vAsasahassAI aMtomuttamammahiyAI jaghanyena dvAviMzativarSa sahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni, 'ukkoseNaM aTThAsIiM vAsasahassAI cauhi aMtomuhuttehiM amahiyAI' utkarSeNA'STAzItivarSa sahasrANi catunirantarmuhUrtarabhyadhikAni caturbhirantarmuhUrte radhikASTAzItivarSa sahasrANi kAlA. 'pekSayA kAyasaMvedho bhavatIti tatra jaghanyasthitikasyotkRSTasthitikasya ca catu. kRtva utpannatvAt dvAviMzativarSa sahasrANi caturguNitAni aSTAzItirbhavanti catvAri cAntarmuhUrtAnIti / 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM seveta tathA ke jaisA kathana yahAM anuSandha dvAra taka hI lenA caahiye| Age kA jo kAyasaMvedha dvAra hai vahAM taka nahIM, yahI bAta sUtrakArane 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI0 kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsa vAsasahassAI aMtomuhuttamabhahiyAI' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI hai| isameM yaha samajhAyA gayA hai-ki yahAM kAyasaMvedha bhava kI apekSA do bhavoM ko grahaNa karane rUpa jaghanya se hai aura kAla kI apekSA vaha kAyasaMvedha jaghanya se antarmuhUrta adhika 22 hajAra varSa kA hai aura utkRSTa se vaha cAra antarmuhUrta adhika 88 hajAra varSa kA hai| itane kAla taka vaha jIva usa pRthivI kAyika rUpa gati kA sevana karatA hai, aura itane hI pahelA gama pramANenuM kathana ahiyAM anubaMdha dvAra sudhInuM ja grahaNa karavuM joIe. te pachInuM je kAyasaMdha dvAra che, tyAM sudhInuM kathana levAnuM nathI. 24 pAta sUtradhAre 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavagAhaNAI kAlAdeseNaM jahanne bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamabbhahiyAI' mA sUtra54thI pragaTa 42 che. A sUtrapAThathI e samajAvavAmAM AvyuM che ke ahiyAM kAyasaMvedha bhavanI apekSAthI be bhane grahaNa karavA rUpa jaghanyathI che. ane kALanI apekSAthI te kAyasaMvedha jaghanyathI aMtarmuhUrta adhika 22 bAvIsa hajAra varSa che. ane utkRSTathI te cAra aMtarmuhUrta adhika 88 hajAra varSane che. ATalA kALa sudhI te jIva te pRvikAvika rUpa gatinuM sevana kare che, ane eTalA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayandrikA TIkA za024 u.12 sU01 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 31 -etAvantameva kAlaM gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhAntaH SaSTho gamaH 6 iti / saptamagama darzayitumAha-'so ceva appaNA' ityAdi, 'so ceva appaNA ukkosakAla. TTiio jAo' sa eva AtmanotkRSTa kAlasthitiko jAtaH, sa eva pRthivIkAyiko jIvo yadi AtmanA-svayameva utkRSTa kAlasthitikaH pRthivIkAyo jAtaH tadA'evaM taiyAgamasariso niravaseto bhANiyanyo' evaM tRtIyagamasadRzaH niravazeSo bhaNitavyaH tadiha saptamagame niravazeSaH sarvo'pi tRtIyagama eva vaktavyaH / tRtIyagamA pekSayA yadvailakSaNyaM tadiha darzayati-'navaraM' ityAdi, 'navaraM appaNA se ThiI jahanneNa bAvIsaM vAsasahassAI' nAram-kevalam AtmanA tasya sthitijaghanyena dvAviMzatikAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai yahAM jo kAya saMvedha utkRSTa se cAra antarmuhUrta adhika 88 hajAra varSa kA kahA gayA hai vaha jaghanya sthiti vAle pRthivIkAyika kA aura utkRSTa sthiti vAle pRthivIkAyika kA vahAM cAra bAra utpanna hone se kahA gayA hai| ataH 22 hajAra ko cAra se guNA karane para 88 hajAra A jAte haiN| isa prakAra se yaha chaThA gama hai| __ sAtavAM gama isa prakAra se hai-'so ceva appaNA ukkosakAla. Tiio jAbho' vahI pRthivIkAyika jIva yadi utkRSTa kAla kI sthiti ko lekara utpanna huA hai to isake viSaya meM yahAM para 'taiya gamasariso niravaseso bhANiyanyo' saptama gama meM sampUrNa rUpa se tRtIya gama hI vaktavya hai| parantu jisa bAta meM vahAM ke kathana se bhinnatA hai vaha isa prakAra se hai-'navaraM appaNA se ThiI jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI, ja kALa sudhI te e gatimAM gamanA gamana kare che. ahiyAM kAyavedha utkaTathI cAra aMtamahatI adhika 88 aThayAsI hajAra varSa ne kahyuM che. te jaghanya sthitivALA pRthvikAyika ane utkRSTa sthitivALA pRthvikAyika tyAM cAra vAra utpanna thavAne kAraNe kahevAmAM Avela che. jethI bAvIsa hajArane 4 cAra gaNA karavAthI 88 aThayAsI hajAra thaI jAya che, marIta // chaTo Ama ho cha. ve sAtamA manu 425 421mA Ave che..--'so ceva appaNA ukkosa. kAlaTriio jAo' sa vIyi 06STa janI sthitithI satpanna thAya cha ta ta sadhamA miDiyA 'taiyagamasariso niravaseso bhANiyavvA' / sAtame gama saMpUrNa rIte trIjA gama pramANe ja che. tema samajavuM. paraMtu 2 pAtamA tyAMnA 4thana 42di mata2-3212 cha ta mA pramANe cha. 'navara' appaNA se ThiI jahanneNaM bAvIsa vAsasahassAI ukkoseNa vi bAvIsa vAsasaha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 bhagavatIsUtre varSa sahakhANi 'ukkoseNa vi bAvIsaM vAsasahassAI' utkarSeNA'pi dvAviMzativarSa sahasrANi bhavantIti saptamagamaH 7 / 'so ceva jahannakAlaTiiesu uvavanno' sa evaM utkRSTakAlasthitikA-pRthivIkAyikajIva eva yadi jaghanyakAlasthitikeSu pRthivIkAyikeSu samutpanno bhavet tadA-'jahanneNaM aMtomutta0 ukkoseNa vi aMtomuhutta0' jaghanyena antarmuhUrtasthitikeSu pRthivIkAyikeSu tathA utkarSeNApi antamuhUrttasthitikeSu pRthivIkAyikeSu samutpadyate, evaM jahA sattamagamo jAva bhavAdeso' evaM yathA saptamagamo yAvadbhavAdeza iti atra saptamagamasadRzaH sarvo'pi vaktavyaH, kiyatparyantaM saptamagamo vaktavya statrAha-'jAva' ityAdi, 'jAva bhavAdeso' iti bhavAdezaparyantasya saptamagamasyAtra sarvamapi vastu vicAraNIyamiti / bhavAdezaparyantaH saptamagama evAtra draSTavyaH, 'kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvItaM vAsasahassAI ukoseNa vi bAvIsaM vAsasahasmAI' yahAM usakI sthiti jaghanya se 22 hajAra varSa kI hotI hai aura utkRSTa se bhI 22 hajAra varSa kI hotI hai| isa prakAra se yaha sAtavAM gama hai| ___ AThavAM gama isa prakAra se hai-'so ceva jahannakAlATiiesu uva. vano' vahI utkRSTa kAlakI sthiti vAlA pRthivIkAyika jIva yadi jaghanyakAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai to vaha 'jahanneNaM aMtomuhuttaM0 ukkoseNa vi aMtomuhUtta.' jaghanya se antamuharsa kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai, aura uskRSTa se bhI antarmuhUrta kI sthitivAloM meM utpanna hotA hai / 'evaM jahA satta. magemo jAva bhavAdeso' isa prakAra se yahAM para saptama gama kI vaktavyatA yAvadbhavAdeza taka kahanI cAhiye, tathA-'kolAdeseNaM jahanneNaM rA' ahiyAM tenI sthiti jaghanyathI 22 bAvIsa hajAra varSa thAya che ane uchuTathI paNa bAvIsa hajAranI thAya che. A rIte A sAtamo gama kahyo che. ve bhAbhI gama mAma mAve cha-'so ceva jahannakAlaTrii. esa uvavanno' se vi4i 71nya janI sthiti ast. viDomA pana thAya cha, ta ta 'jahanneNaM aMtomuhuttaM / ' ukkAseNa vi aMtomu ' jaghanyathI aMtarmuhUrtanI sthitivALA pRvikAyikomAM utpanna thAya . ana TathI 544 matabhuta nI sthitimA utpanna thAya che. 'eva jahA sattanagamo jAva bhavAdeso' mA zata maDiyA sAtabhA samanu thana yAvata mAheza sudhI yunesa. tathA 'kAlAdeseNa jahanneNaM bAvIsa vAsa. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 201 pRthvIkAyikAnAmutpAtanirUpaNam 33 aMtomuhuttamamahiyAI' kAlAdezena-kAlApekSayA jaghanyena dvAviMzatiSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni 'ukkoseNaM aTThAsII vAsahassAI cAhiM aMtomuhuttehi abbhahiyAI' utkarSeNA'STAzItivarSasahasrANi cabhiratamuhUrtarabhyadhikAni 'evaiyaM etAvantaM kAlaM seveta etAvantaM kAlaM gamanAgamane kuryAt ityaSTamo gamaH8 / atha navamagamaM nirUpayitumAha-'so ceva' ityAdi, 'so ceva ukkopakAladviArama uvavanno' sa evotkRSTa kAlasthitikeSu utpannA, sa eva-pRthivIkAyikajIva eva utkRSTakAlasthiti keSu-pRthivIkAyikeSu yadi samutpanno bhavet tadA-'jahanne bAvIsavAsa sahassaTiiesu' jaghanyena dvAviMzativarSasahasra sthiti keSu pRthivI kAyi. keSu samutpadyate 'ukoseNa vi bAbIsavAsasahassaTiiesu' utkarSeNA'pi dvAviMza: tiparSasahasrasthitikeSu pRthivIkAyikeSu utpAte ityAdi / 'esa ceva sattamagamapAdhIsaM vAsasahassAI aMtomuttabha0 mahiyAI' kAla kI apekSA vaha jaghanya se antarmuhUrta adhika 22 hajAra varSa taka aura utkRSTa se cAra antarmuharta adhika 88 hajAra varSa taka usa gati kA sevana karatA hai, aura itane hI kAla taka vaha usa gatimeM gamanAgamana kiyA karatA hai| aisA yaha AThavAM gama hai| nauvAM gama isa prakAra se hai-'so ceva ukosaTiiesu uvavano' vahI utkRSTa kAla kI sthitivAlA pRthivIkAyika jIva yadi utkRSTa kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai to vaha 'jaha. nneNaM bAvIsavAsasahassaTiiesu ukkoseNa vi bAvIsavAsasahassahiiessu' jaghanya se bhI 22 hajAra varSakI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se bhI 22 hajAra varSakI sthitivAle pRthivI sahassAI ato muhuttamambhahiyAI' sanI apekSA te pAyathA atabhuta adhika 22 bAvIsa hajAra varSa sudhI ane utkRSTathI paNa cAra aMtamuharta adhika 22 bAvIsa hajAra varSa sudhI te gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana kare che. ||sh mA mAmI gama 7. 8 ve navamA gamana 451 42vAmAM Ave che.-so ceva ukkAsakAladviraesu uvavanno' me pRthvI yi 81 Gre 4janI sthiti Yii . mii Spanna thAya cha, tA te 'jahanneNaM bAvIsavAsasahassaTiiesu ukkoseNa vi bAvIsa vAsasahassaTiiesu' dhanyathI 22 mAvIsa &2 1 sthiti pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che ane utkRSTathI paNa 22 bAvIsa hajAra varSanI zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 35 bhagavatI sUtre vatantrayA bhANiyantrA jAva bhavAdetoca' eSaiva - upariryuktamakAraiva saptamagamavakta vyatA bhaNitavyA yAvadbhavAdeza iti - bhavAdezaparyantaM saptamagamasadRza eva sarvo'pi vicAraH karaNIya iti / 'kAlAdeseNaM jahannegaM coyAlIsa vAsasahassAI kAlAde zena - kAlApekSayA jaghanyena catuzcatvAriMzadvarSasahasrANi dvAviMzatervarSasahasrANAM bhavadvayagrahaNena guNane kRte sati catuzcatvAriMzadvarSasahasrANyeva bhavanti iti, 'ukoseNaM chAvacarivAsa sahasraM sasadassaM' utkarSeNa SaTsaptativarSasahasrottaraM zatasahasram SaTsaptativarSasahasrAdhilakSamekaM varSANAM bhavati, 'evaiyaM kAlaM jAtra karejjA' evAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAvantaM yAvat kAlaM pRthivIkAyikaH pRthivIkAyikagarti seveta tathA etAvatkAlaparyantame / pRthivIkAyikAt pRthivIkAyikagatAveva gamanAgamane kuryAditi kAsave cAnta navamo gamaH 9 iti / / iti pRthivIkAya prakaraNaM prathamam 1 | | 01 // kAyikoM meM utpanna hotA hai / 'esa ceva sattamagamavattavvayA bhANiyavvA jAva bhavAdesautti' yahAM para saptama gama kI vaktavyatA yAvat bhavAdeza taka kahanI cAhiye, arthAt saptama gama meM bhavAdeza taka jaisA vicAra kiyA gayA hai vaisA hI vicAra yahAM nauveM gama meM bhI karanA cAhiye, 'kAlAdeseNaM jahanneNaM copAlIsaM vAsasahassAI ukko seNaM chAvattarivAsa sahastuttara sayasahassaM' kAla kI apekSA vaha pRthivIkAyika jIva jaghanya se cauvAlIsa hajAra varSa taka aura utkRSTa se eka lAkha 76 hajAra varSa taka usa gati kA - pRthivIkAyika gatikAsevana karatA hai aura itane kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai| isa prakAra se yaha kAyasaMvedhAnta nauvAM gama hai| prathama pRthivIkAyaprakaraNa samApta 1-1' sthitivAjA pRthitra: yi mAM utpanna thAya che aDiyAM 'esa ceva sattamagamavacavvayA bhANiyavvA jAva bhavAdesAtti' paraMtu sAtamA gamanaM prathana yAvat bhavAdeza sudhI kahevuM joie arthAt sAtamA gamamAM bhavAdeza sudhI je pramA UnuM kathana karyuM che. teja pramANenuM kathana A navamA gamamAM paNa kaheluM le. 'kAlAdeseNaM jaNeNaM coyAlIsaM vAtasahasvAI ukke seNaM chAvattari bAsamaharasuttara sayasahassaM' ajanI apekSAye te pRthvImayi va dhanyathI 44 cuMvALIsa hajAra varSa' sudhI ane utkRSTathI eka lAkha chetera hajAra vaSa sudhI te gatinu eTale ke pRthvakAyika gartinuM sevana kare che, ane eTalA kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana kare che. A rIte A kAyasaveSa sudhInA navamA gama kahyo che. pahelu pRthvIkAya prakaraNa samApta 1-sU. 145 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU01 apkAyike pRthvIkAyikAnAmutpattiH 35 pRthivIkAyi ke asya utpatyAdikaM pradarya apkApike asyotpatti darzayati. 'jai AukAiya' ityaadi| mUlam-- jai AukAiyaegidiyatirikkhajoNiehiMto uva. vajjaMti kiM suhama AukAiyaegidiyatirikkhajoNihito uvavajjati bAyaraAukkAiyaegidiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti evaM caukkao bheo bhANiyavvo jahA puDhavIkAiyANaM / AukkAie NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajittae, se gaMbhaMte ! kevaiya kAlaTiiesu uvavajjejjA? goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaTiiesu ukkoseNaM vAvIsavAsasahassaTiiesu uvavajejA / evaM puDhavIkAiyagamasarisA nava gamagA bhANi yavvA 9 / navaraM thibukabiMdusaMThie / ThiI jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sttvaasshssaaii| evaM aNubaMdho vi| evaM tisuvi gamaesu saMveho taIyachaTusattamaTThamaNavamagamesu bhavAdeseNaM jahanneNaM dobhavaggahaNAI ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAiM, sesesu causu gamaesu jahanneNaM do bhavaragahaNAI ukkoseNaM asaMkhejAI bhvgghnnaaii| taiyagamae kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvasaM vAlasahassAiM aMto. muhattamabbhahiyAI, ukkoseNaM solasuttaraM vAsasayasahassaM evaiyaM jAva karejA / chaTTe gamae kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAta sahassAiM aMtomuhuttamabhahiyAI ukkoseNaM aTAsII vAsasaha ssAI cauhiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAiM evaiyaM jAva karejjA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 bhagavatI sUtre sattama gamae kAlAdeseNaM jahanneNaM sattavAsasahassAiM aMtomuhuttamambhahiyAI ukkoseNaM solasasahassuttaraM vAsasya sahasaM evaiyaM jAva karejjA 7 / aTTamagamae kAlAdeseNaM jahanneNaM sattavAsasahassAI aMtomuhuttamavbhahiyAI, ukkoseNaM aTThAvIsaM vAsasahassAI cauhiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAI evaiyaM jAva karejA8 / Navamagamae bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAIM ukkoseNaM abhavaggahaNAIM kAlAdeseNaM jahanneNaM egUNatIsaM vAsa saharasAI, ukko seNA solahasahas suttaraM vAsasaya sahassaM evaiyaM jAva karejA / evaM vasu vi gamaesu AukkAiya ThiI jANiyavvA 9 // jar3a te ukkAuehito uvavajjati teukkAiyANa vi esa caiva vatavvayA / navaraM vasu vi gamaesa tinni lessAo teukkAiyA NaM suIkalAvasaMThiyA, ThiI jANiyavvA, taiyagamae kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsa tahassAiM aMtomuhuttamanmahiyAI ukkoseNaM aTThAsIiM vAsasahassAI bArasehiM rAIdipahi amahiyAI evaiyaM jAtra karejjA / evaM saMveho uvajuMjiUNa bhaNiyavva9 / jai vAukkAehiMto uvavajjaMti0 vAukakAiyANa vi evaM caiva nava gamagA jaheva teukkAiyANaM NavaraM paDAgAsaMThiyA pannattA saMveho tihiM vAsasahassehiM kAyavvo, taiya gamae kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhusamabhahiyAI ukkoseNaM egaM vAsasayasahassaM evaM saMtreho uvajuMjiUNa bhANiyavvo / jai vaNassaikAiehiMto uvavajjaMti zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 apkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 37 vaNassaikAiyANaM AukkAiyagamasarisA Nava gamagA bhaanniyvaa| NavaraM jANAsaMThiyA sarIrogAhaNA paDhamaesu pacchillaesu ya tisu gamaesu jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM sAtiregaM joyaNasahassaM majjhimesu tisu taheva jahA puDhavIkAiyANaM saMveho ThiI ya jANiyavvA, taiyagame kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamabbhahiyAI, ukkoseNaM aTThAvIsuttaravAsasahassaM evaiyaM jAva krejjaa| evaM saMveho uvajuMjiUNa bhANiyavvo ||suu02|| ___ chAyA-yadi apkAyikaikendriyatiryagyonikebhya utpadyante kiM sUkSmAkA. yikaikendriyatiryagyonikebhya utpadyante bAdarAkAyikai kendriyatiryagyonikebhya utpadyante evaM catuSkako bhedo bhaNitavyaH yathA pRthivIkAyikAnAm / akAyikA khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyikeSu utpattum / sa khalu bhadanta ! kiyatkAla. sthinikeSatpadyeta ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtasthiti keSu-utkarSeNa dvAviMzativarSasahasra sthiti keSu payeta / evaM pRthivIkAyikagamasadRzA nava gamakA bhaNitavyAH 9 / navaraM sthivukavindusaMsthitaH / sthitirjaghanyena antarmuhUttam utkarSeNa sapta. varSasahasrANi / evmnuvndho'pi| evaM trivapi gama keSu saMvedhamtanIyaSaSThasaptamA. STamanavamagamakeSu bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNA'STabhavagrahaNAni zeSeSu caturyu gamakeSu jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNA'saMkhyeyAni bhavagrahaNAni tRtIya. gamake kAlAdezena jaghanyena dvAviMzatiSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNa SoDazottaraM varSazatasahasram etAvantaM yAvat kuryAt / SaSTha gamake kAlA. dezena jaghanyena dvAviMzativarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhi kAni, utkarSeNA'STAzIti varSasahasrANi caturbhirantarmuhUttarabhyadhikAni etAntaM yAvatkuryAtU 6 / saptame gamake kAlAdezena jaghanyena sapta varSa sahakhANi antarmuhU bhidhikAni utkarSeNa poDazasahasrottaraM varSazatasahasram etAvantaM yAvat 7 / aSTamagamake kAlAdezena jaghanyena saptavarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNA'STAvizatirvasahasrANi caturbhirantarmuhU tairabhyadhikAni etAvantaM yAvatkuryAt 8 / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre navamagamake bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNA'STabhavagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena ekonatriMzadvarSasahasrANi utkarSeNa SoDazasahastrottaraM varSazatasahasram etAvantaM yAvatkuryAt / evaM navasvapi gamakeSu akAyikasthitijJAtavyA 9 / yadi tejaskAyikebhya utpadyante, tejaskAyikAnAmapi eSaiva vaktavyatA navaraM navasvapi gamakeSu timro leshyaaH| tejaskAyikAH khalu suuciiklaapsNsthitaaH| sthitiyathAyoga jJAtavyA ! tRtIpagamake kAlAdezena jaghanyena dvAviMzativarSasahasrANi anta. muMhartAbhyadhikAni utkarSeNA'STAzItivarSasahasrANi dvAdazarAtridivasairabhyAdhikAni etAvantaM yAvatkuryAt / evaM saMvedhaH upayujya bhnnitvyH| yadi vAyukAyikebhyautpadyante vAyukAyikAnAmapi evameva nava gamakAH yathaiva tejaskAyikAnAm, navaraM patAkA saMsthitAH prajJaptA, saMvedho (tribhiH) varSasahasraH krtvyH| tRtIyagame kAlA. dezena jagha yena dvAviMzativarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni utkaNa ekaM varSa zatasahasram , evaM saMvedha upayujya bhaNitavyaH / yadi vanaspatikAyikemyautpayante vanaspatikAyikAnAm akAyikagamasadRzA nava gamakA bhnnitvyaaH| navaraM nAnAsaMsthitAH, zarIrAvagAhanA prathameSu pazcimeSu ca triSu gamakeSu jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa sAtireka yojanasahanam madhyameSu triSu tathaiva yathA pRthivIkAyikAnAm / saMvedhaH sthitizca jJAtavyA, tRtIyagame kAlAdezena jaghanyena dvAviMzativarSa sahasrANi antarmuhUrtAmadhikAni utkarSeNA'STAviMzatyuttaraM varSa zatasahasram etAvantaM yAvatkuryAt evaM saMvedha upayujya bhaNitavyaH / 9 / s02| TIkA--'jai AukAiyaragidiyatirikkhajoNiehiMto ubavajjati' yadi pRthivIkAyiko jIvo'kAyikai kendriyatiryagyonikebhya Agatya pRthivyAdI isa prakAra se jIva kI pRthivIkAyika meM utpatti Adi kA kathana karake aba sUtrakAra apakAyika meM isakI utpatti dikhAne ke liye kahate haiM 'jaha AukkAiyagidiyatirikkhajoNiehiMto' ityaadi| TIkArtha-aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! yadi apkAyika ekendriya tiryagyonika jIva se Akarake vaha pRthivIkAyika rUpa se A rIte jIvanI pRthviIkAyikamAM utpatti vigerenuM kathana karIne have satrakAra aprakAyikAmAM temanI utpatti batAvavA nIce prama ne sUtrapATha . cha. 'jai AukAiyaegidiyatirikkhajoNiehito' tyAdi TIkArya--have gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke-he bhagavana je apU. kAyika, ekendriya tiryacanivAbe jIva paNAthI AvIne pRthvikAyikapaNAthI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 aSkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 39 utpadyante tadA kiM suhuna Au kAiya ragidiyatirikkha noNiehiMto uvavajjaMti' sUkSmAkA kendriya tiryagyoni kebhya Agasthotpadyante athavA 'vAyaraAukAiyaegidiyatiriktroNiehiMto ubavajjaMti' bAdara. kAyikai kendriyatiryayonikebhya Agatyotpadyante ? he bhadanta | yadi pRthivIkAyako jIvaH akAyikendriyatiryagyonikebhya Agatya pRthivyAM samutpanno bhavati tadA kiM sUkSmAkA thikai kendriya tiryagyonikebhya Agatyotpadyate athavA bAdarAkAyikai kendriyatiryayonikebhya Agatya pRthivyAM samutpadyate ityarthaH evaM cauko bheo mANiyabbo jahA puDhavIkAiyA' evaM catuSkako bhedaH sUkSmavAdarayoH paryAptA'paryAptaka bhedarUpaH yathA sUkSmASkAyikebhyo bAdarAkAdhikebhyaH paryApta ke yo'paryAptakebhya ityarthaH bhaNitavyo yathA pRthiviikaayikaanaam| 'AukkAie NaM bhaMte !' akAyikaH khalu bhadanta | 'je bhatrie puDhavIkAipasu uvavajjittae' yo bhavyaH pRthivIkAyi ke tpatum ' se gaM bhaMte' sa khalu madanta ! 'kevaiyakAlaTThiesa uvavapRthvI meM utpanna hotA hai to he bhadanta ! 'kiM suhuma AukAyaegiMdithatirikkhajoNiedito' uvavajjaMti, bAyaraA ukkAzyapa giMdiyatiri0' vaha kyA sUkSma aSkAyika ekendriya tiryagyonika se Akara ke pRthivIkAfor rUpa se utpanna hotA hai athavA bAdara aprakAyika ekendriyatiryagyonika se Akarake pRthivIkAyika rUpa se utpanna hotA hai ? ' evaM arrer bheo bhANiyanyo jahA puDhavIkArayANaM' isa prakAra pRthivIkAyika ke jaisA sUkSma bAdara paryApta aura aparyApta ye cAra bheda yahAM kahanA cAhiye aba gautama prabhuse aisA pUchate haiM- 'AukkAie NaM bhaMte / je bhavi puDhavIkAiesa uvavajjintae' he bhadanta / aprakAyika jIva jo pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTThiha pRthviIkAyikAmAM utpanna thAya che, to hai lagavan 'kiM suhuma AukAiyaegi diyatirikta joNiehi to uvavajja'ti. ' bAyara AkAie gidiyatiri0' te zu' sUkSma aSThAyika ekendriya tiya ca ceAnikamAMthI AvIne pRthvIkAyikapaNAthI utpanna thAya che ? ke mAdara asUkAyika ekendriya tiyA~ca ceAnikamAMthI AvIne pRthviprAyi pAthI utpanna thAya che ? ' evaM caukkao bheo bhANiyavvo jahA puDhIkAiyANaM' yA rIte pRthvIyinI prema sUkSma mahara paryApta mane ayryApta A cAra bheDhA ahiyAM kahevA joie ve gautamasvAmI prabhune me pUche che ! - 'AukkAiraNaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAie uvavajjittae' he bhagavan ? mayAyika va pRthvimAyAmAM utpanna thavAne yogya che, 'se NaM bhate ! kevaiyakA laTThiiesu uvavajjejjA' DeTalA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre jjejjA' kiyatkAlasthitikeSu pRthivIkAyikeSu utpadyeta he madanta ! yo'SkAyiko jIvaH pRthivIkAyikeSu utpattiyogyo vidyate sa kiyatkAlasthitikapRthivIkAyikeSu upadheta iti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'jainnegaM aMdomuhatahie' jaghanyeta antarmuhasthitikeSu pRthivIkAyikeSu 'unako serNa bAvIsavAsa sahasaTTie upava jjejjA' utkarSeNa dvAviMzativarSasahasrasthitikeSu pRthivIkAyikeSUpadyeta ' evaM puDhavIkAya magasarisA Nava gamagA bhANiyavyA' evaM pRthivI kAyikagamasadRzA nava gamakA bhaNitavyAH, yathA pRthivIkAyike utpattAvapi nava gamA bhavanti tathAhiaudhito'kAyikajIvasya audhikataH pRthivIkAyike utpattirUpaH prathamo gamaH 1, audhikasyAkAyikasya jaghanyakAlasthitikapRthivIkAyike utpattirUpo esa uvabajjejjA' yaha kitane kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'gomA' he gautama ! vaha 'jahanneNaM aMtomuhuttaTThiesa ukko seNaM bAvIsavAsa sahassaTTivasu uvavajjejjA' jaghanya se antarmuhUrtta kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai, 'evaM puDhavIkAiyagamagasarisA Nava gamagA bhANipavvA' isa prakAra se pRthivIkAyika ke gamoM jaise yahAM nau gama kahanA cAhiye, jaise - sAmAnya se apakAyika jIva kA sAmAnya rUpa se pRthivIkAyika meM utpanna hone rUpa prathama gama, sAmAnya apkAyika jIva kI jaghanya kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyika meM utpatti rUpa meM dvitIya gama 2 kALanI sthitivALA pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu ! che ! - 'goyamA ! he gautama! te ' jahanneNaM atomuhuttaTTiiesa lakko - seNaM bAvIsavAsahassaTTiipasu uvavajjejjA' dhanyathI atabhutanI sthitivAjA pRthvikAyikAmAM ane utkRSTathI 26 bAvIsa hajAra varSanI sthitivALA pRthviayi hai|bh utpanna thAya che. 'evaM puDhavIkAiyagamagasarisA Nava gamagA bhANiyavvA' A rIte pRthvikAyikanA gamA pramANe ahiyAM nave gameA samajI levA joie. jevI rIte sAmAnyathI akAyika jIvanI sAmAnya pAthI pRthvikAyikAmAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM pahele gama 1 tathA sAmAnya aprakAyika jIvanI jaghanya kALanI sthitivALA pRthvikAyikAnA utpanna thavAnA saMbaMdhamAM khIjo gama 2 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 apkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 41 dvitIyo gamaH 2 / audhikasyA'kAyikasya utkRSTakAlasthitikapRthivIkAyike utpattirUpastRtIyo gamaH 3, svayaM jaghanyakAlasthitikasyAkAyikasya pRthivIkAyike utpattirUpa zcaturthoM gamaH4, svayaM jaghanyakAlasthitikasyApkA. yikasya jaghanyakAla sthikapRthivIkAyike utpattirUpaH paJcamo gamaH 5 / svayaM jaghanyakAlasthitikasyAkAyikasya utkRSTakAlasthitikapRthivIkAyike utpattirUpa: SaSTho gamaH 6 / svayamuskRSTakAsthitikA sAmAnyataH pRthivIkAyike utpatti ruSaH saptamo gamaH 7, svayamutkRSTakAlasthitiko jaghanyakAla sthiti keSu pRthivI. kAyikeSu utpadyate ityaSTamo gamaH8, skyamutkRSTa kAlasthitika pRthivIkAyike sAmAnya apkAthika jIva kI utkRSTa kAla kI sthiti vAle pRthivI kAyika meM utpatti meM rUpa 3 tRtIya gama, svayaM jaghanya kAla kI sthiti vAle akAyika jIva kI pRthivIkAdhika meM utpattirUpa caturtha gama, svayaM jaghanya kAla kI sthiti vAle apkAyika jIva kI jaghanya kAlakI sthiti vAle pRthivIkAyika meM utpatti rUpa pAMcavAM gama, svayaM jaghanya kAla kI sthiti vAle apkAyika jIva kI utkRSTa kAla kI sthitivAle pRthivI kAyika meM utpatti rUpa meM chaTThA gama, svayaM utkRSTa kAla kI sthiti vAle apkAyika jIva kI sAmAnya rUpa se pRthivIkAyika meM utpatti rUpa meM 7vAM gama svayaM utkRSTa kAla kI sthiti vAle apkAyika jIva kI jaghanya kAla vAle pRthivI kAyika meM utpatti rUpa meM 8vAM gama aura svayaM utkRSTa kAla kI sthiti vAle apkAyika jIvakI utkRSTa sAmAnya aprakAyika jIvanI utkRSTa kALanI sthitivALA pRthvikAyikomAM utpana thavAnA saMbaMdhamAM trIje gama 3 tathA pite jaghanya kALanI sthiti vALA akAyika jIvanI pRthvikAyikamAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM cotho gama 4 pite jaghanya kALanI sthitivALA apUkAyikamAM utpanna thavAnA saMkhadhamAM pAMcamo gama 5 pote jaghanyakALanI sthitivALA apakAyika jIvanI utkRSTa kALanI sthitivALA pRthvikAyikamAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM cho gama 6 tathA pite utkRSTa kALanI sthitivALA apakAya jIvanI sAmAnya paNathI pRthvikAcikemAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM sAtamo gama 7 tathA pite utkRSTakALanI sthitivALA aykAyika jIvanI jaghanya kALavALA pRzivakAyikamAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM AThamo gama 8 ane pite utkRSTa kALanI sthiti vALA akAyika jIvanI utkRSTa kALanI rithativALA pRzvikAyikamAM utpanna zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne utpadyate iti navamo gamaH9 ityevaM nava gamA bhavanti / tatra prathamAdigamA pRthivIkAyikagamavadeva draSTavyAH sAmAnyataH, vizeSato yatra game yadapekSayA yadvailakSaNyaM tadarzayati-'navaraM' ityAdinA, 'navaraMthibugavindusaMThie' navaraM stibukabindu saMsthitaH pRthivIkAvilajItasya madhuracandra saMsthAnaM kathitam , apkAyikasya tu stibukavindusaMsthAnaM jalabuqhuiityarthaH kathitamiti bhavatyeva pUrvApekSayA lakSaNyam / evaM sthitAvapi pUrvApekSayA vailakSaNyaM tadapi darzayati-ThiI' ityAdi / 'ThiI jahanneNaM aMtomuhutta' sthitivanyena antarmuhUttam 'ukkoseNaM sattavAsasahassaI' uzkarSeNa sapta varSa sahasrANi, evaM aNuvaMdho vi' evamanubandho'pi, evaM kAla kI sthiti vAle pRthivIkAdhika meM utpatti rUpa meM 9 vAM gama hotA hai-isa prakAra se ye nau gama hote haiM-usI prakAra se ye saba gama yahAM para bhI hote haiN| inameM prayavAdigama sAmAnya se pRthivI. kAyika ke gama jaise ho jAnanA cAhiye, para vizeSa se jisa gama meM jisa gama kI apekSA se antara hai-vilakSaNatA hai use aba sUtrakAra pragaTa karate hai-'navaraM thibuSindusaMThie' pRthivIkAyika jIva kA saMsthAna masUra kI dAla jaisA kahA gayA hai-taba ki apakAyika kA saMsthAna jala bud buda ke AkAra jaisA kahA gayA hai, yaha saMsthAna kI apekSA vailakSaNya hai| sthiti kI apekSA vailakSaNya isa prakAra se hai ki sthiti jaghanya se antamuharsa aura utkRSTa se sAta hajAra varSa kI hai, taba kI pRthivIkAyika kI utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI hai sthiti ke jaisA thavAnA saMbaMdhamAM navame gama 9 thAya che. A rIte A nava game thAya che. eja rItanA nava game ahiMyA A apUkAyanA prakaraNanA saMbaMdhamAM paNa thAya che. te gamomAM pahelA vigere gAmo sAmAnya rIte pravikAyikanA gama pramANe ja samajavA. paraMtu vizeSapaNathI je gamamAM je gama karatAM guhA cha, te ve sUtrA2 matAva cha.-'navara thivugaviMdusaMThie' piya jIvanuM saMsthAna masuranI dALa ane caMdramAnI jema goLa AkAravALuM kahyuM che. tyAre aprakAyikanuM saMsthAna pANInA buThTha budda (parapoTA) nA AkAra jevuM kahyuM che. A rIte A saMsthAnanA saMbaMdhamAM judApaNu che. tathA sthitinI apekSAe judApaNu A rIte che. ke-sthiti jaghanyathI aMtarmuhUrta ane utkRDhavI sAta hajAra varSanI che. tyAre pRthvikAyikanI utkRSTa sthiti 22 bAvIsahajAra varSanI che. sthiti pramANe ja anubaMdhanuM kathana paNa samajavuM. A rIte zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 akAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 43 sthitivadeva anubandho'pi jaghanyo'ntarmuhUrtarUpaH utkarSeNa saptavarSa sahasrAtmakaH syitirUpatvAdanubandhasyeti' 'evaM timu vi gamaesa' evam pUrvamadarzitarUpeNeva Adhagamatraye'pi saMsthAnasthityanubandheSu vailakSaNyamavagantavyam iti audhikAkAyikasya audhikapRthivIkAyike utpattiriti prathamo gamaH1, audhikasyApkAyikasya jaghanyakAlasthitikapRthivIkAyi ke utpattiriti dvitIyo gamaH2, audhikasyA kAyikasya utkRSTakAlasthitikapRthivI kAyi ke utpattiriti tRtIyo gamaH3, eteSu triSvapi saMsthAnasthityanubandhAH mUtradarzitarUpeNa jJAtavyA ityarthaH, saMsthAnasthityanubandheSu vailakSaNyaM pradazya kAyasaMvedhe'pi vailakSaNyaM darzayati-'ThiI saMveho' ityAdi, 'ThiI saMveho taiyachaTThasattamaTThamaNa vamagamesu sthitiH saMvedhazca tRtIyaSaSThasapta. mASTamanavamagamakeSu 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI 'ukkoseNaM aTThabhavaggahaNAI hI anubandha hai, isa prakAra se pradarzina paddhati ke anusAra Adike tIna gama meM saMsthAna sthiti aura anubandha ko lekara bhinnatA AtI hai, yahAM. audhika akAdhika kI audhika pRthivIkAra meM jo utpatti hai vaha prathama gama hai ? audhika apUkAyika kI jaghanya kAla kI sthitivAle pRthivIkAyika meM jo utpatti hai vaha dvitIya gama hai 2 aura audhika akAyika kI jo uskRSTa kAla kI sthitivAle pRthivIkAyika meM utpatti hai vaha tRtIya gama hai, ina tInoM gamoM meM saMsthAna sthiti aura anubandha ko lekara antara pragaTa karake aba sUtrakAra kAyasaMbaMdha meM bhI vilakSaNatA 'ThiI saMveho taiya cha? sattamaTThamaNavamagamesu.' isa sUtra pATha dvArA prakaTa karate haiM-ve yaha samajhAte haiM-ki ina tRtIya Adi gamoM meM saMvedha bhava kI apekSA jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane batAvela paddhati pramANe pahelA traNa gamemAM saMsthAna, sthiti ane anubaMdhanA saMbaMdhamAM judA paNa Ave che. ahiyAM dhika apakAyikanI odhika pRthvikAyikamAM je utpatti thAya che, te pahele gAma samaja. 1 audhika aprakAyinanI jaghanya kALanI sthitivALA pRthvikAyikamAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM bIje gAma che. 2 ane audhika apakAyikanI utkRSTa kALanI sthiti. vALa pRthviIkAyikamAM utpana thavAnA saMbaMdhamAM trIjo gama che. 3 A traNe game mAM saMsthAna, sthiti ane anu baMdhanA saMbaMdhamAM judAI batAvIne have suutr||2 yasavedha mA 5 5 'ThiI saMveho ta icacha dumattamaNavamagamesa.' ItyAdi sUtrapAThathI batAve che. teo A sUtra pAThathI e samajAve che ke A trIjA vigere gAmamAM saMvedha bhavanI apekSAthI jaghanyathI be bhavene grahaNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 bhagavatI sUtre bhavAdezena jaghanyena saMvedhaH sarvagameSu dve bhavagrahaNe bhavagrahaNadvayarUpaH prasiddhaH, uskarSeNa tRtIyAdiSu sUtrokteSu paJcasu gameSu saMvedha: aSTa bhavagrahaNAni, pUrvapadarzitAyA aSTa bhavagrahaNani bandhanabhUtAyAstRtIyapaSThasaptamASTameSvekapakSe, navame tu game ubhayatrApi utkRSTa sthiteH sadbhAvAt iti / eteSu gameSu jaghanyoPagrUpaM kAya saMvedhaM dazati - ' jahanneNaM do bhavaggahaNAI' jaghanyena dve eva mavaNe ukko seNaM ahamavaragahaNAI' utkarSeNA'STabhavagrahaNAni 'sesesu causu namapasu' zeSeSu caturSu prathamadvitIyacaturtha paJcamalakSaNeSu ' jahanneNaM do bhavaggahajAI' utkarSeNa asaMkhyeyAni bhavagrahaNAni ekatrApi pakSe utkRSTasthiterabhAvAditi / uktastRtIya-SaSTha- saptamASTama- natramagamAnAM bhavAdezena kAya saMvedhaH, jaghanyena dve bhavagrahaNe, utkarSeNA'STabhavagrahagAnIti, athaiSAmeva gamAnAM kAlAdezena kAya saMvedhaM darzayati- 'taiyagamae' tRtIyagamake 'kAlAdesena' kAlAdezenakAlApekSayA kAlamakAreNa ityarthaH 'jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamanmahiyAI' jaghanyena dvAviMzatirvarSasahasrANi antarmuhUrttAbhyadhikAni antarmuhUrtA , rUpa aura utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hotA hai, inake atirikta prathama, dvitIya, caturtha aura paMcama ina cAra gamoM meM vaha saMvedha jaghanya se do bhava grahaNa rUpa aura utkRSTa se asaMkhyAta bhavagrahaNa rUpa hotA hai, kyoMki eka bhI pakSameM utkRSTa sthiti kA abhAva hai, tathA tRtIya, SaSTha, saptama aura aSTama ina gamoM meM eka pakSa meM aura nauveM gama meM donoM pakSoM meM utkRSTa sthiti kA sadbhAva hai jaghanya se kAya saMvedha sarvatra gamoM meM do bhava grahaNa rUpa hai, isa prakAra bhava kI apekSA kAya saMvedha prakaTa kara aba sUtrakAra kAla kI apekSA se kAyasaMvedha prakaTa karate haiM - 'taiyagamae kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM bAsa sahassAiM atomuttamamahiyAI 0' tRtIya gama meM kAla kI apekSA karavA rUpa ane utkRSTathI ATha bhavene grahaNa karavA rUpa hAya che. A kathana zivAya pahelA, khIjA, cethA ane pAMcamAM A cAra gameAmAM te saMvedha jagha nyathI e bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTathI asa`khyAta bhava grahaNu rUpa hoya che, Demo pakSamAM utsRSTathI sthitinA abhAva he tathA trIla, chaThThA, sAtamA ane AThamA A gamAmAM eka pakSamAM ane navamAM gamamAM mane pakSamAM utkRSTa sthitinA sadbhAva che. jaghanyathI kAyasa'vedha badhAja game!mAM e bhava grahaNa rUpa che. A rIte bhavanI apekSAe kAyasa vedha batAvIne have sUtrAra ajanI apekSA me ayasa vaidha pragaTa pure che - 'taiyagamae kAlAdeseNaM nahaneNaM bAvIsaM vAsa saharasAI aMtomuhuttamanmahiyAI' zrI gamabhAM aNanI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 apkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 45 dhikadvAviMzativarSa sahasrAtmakaH kAyasaMvedhaH, pRthivIkAyikAnAmutpattisthAnabhUtAnAm utkRSTasthitikatvAt / 'aMtomuhuttamabhahiyAI' antarmuhUrtAmyadhikAni iti akAyikasya tatra pRthivIkAyike utpitso rodhikatve'pi jaghanyakAlasya vivakSitasvena antarmuhUrtasthitikatvAditi / 'ukkoseNaM solasasahassuttaraM vAsasayasahassaM' utkarSeNa SoDazasahasrottaraM varSa zatasahastram SoDazasahasrAdhikalakSavarSapramANakaH kAyasaMvedhaH, iha pRthivIkAyikAnAmutkRSTasthitikatvAt teSAM caturNA bhanAnAM sadbhAvAt tatrotpitsovAkAyikasyaudhikatve'pi utkRSTakAlasya vivakSitatvAt utkRSTasthita yazcatvAra stadbhavAH, evaM ca dvAviMzate varSa sahasrANAM saptAna jaghanya se kAyasaMvedha antamuhUrta adhika 22 hajAra varSa pramANa aura utkRSTa se vaha eka lAkha 16 hajAra varSa pramANa hai, kAla kI apekSA jo jaghanya se antarmuhUrtta adhika 22 hajAra varSa pramANa kAyasaMvedha kahA gayA hai vaha utpatti sthAna bhUta pRthivIkAyikoM kI utkRSTa sthiti itanI hI hone ke kAraNa kahA gayA hai, tathA ise jo antarmuhUrta adhika vizeSaNa se vizeSita kiyA gayA hai-vaha pRthivIkAya meM utpanna hone ke yogya akAyika kI jayanya sthiti jo antarmuharta kI hai use lekara kiyA gayA hai, tathA utkRSTa se jo eka lAkha 16 hajAra varSa pramANa kAyasaMvedha kahA gayA hai vaha pRthivIkAyikoM kI jo uskRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI hai usa pramANa rUpa cAra bhavoM ke sadbhAva se kahA hai| tathA usameM utpanna hone yogya akAyika kA utkRSTa kAla apekSAe jaghanyathI kAyasaMvedha aMtarmuhUrta adhika 22 bAvIsa hajAra varSa pramANu ane utkRSTathI te eka lAkha soLa hajAra varSa pramANa che. kALanI apekSAthI jaghanyathI aMtamuhUrta avika 22 bAvIsa hajAra varSa je kAyasaM. vedha kahyo che, te utpatti sthAna bhUta pRthvikAyikenI utkRSTa sthiti eTalI ja hovAne kAraNe kahela che, tathA tene je aMtarmuhUrtA adhika e vizeSaNa kahyuM che. te pRzivakAyikamAM utpanna thavAne gya apUkAyanI jaghanya sthiti je aMtarmuhUrtanI che, tene uddezIne kahevAmAM AvyuM che. utkRSTathI je eka lAkha 16 soLa hajAra varSa pramANane kAyasaMvedha kahela che, te pRthvikAyikonI utkRSTa sthiti 22 bAvIsa hajAra varSanI che, e pramANa rUpa cAra bhanA adUbhAvathI kahela che. kemake-temAM utpanna thavAne gya apUkAyi. kane utkRSTakALa vivakSita thayela che. apUkAyikane utkRSTakALa sAta hajAra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 ___bhagavatIsUtre sahasrANAmamAthikotkRSTasthitivarSANAM ca pratyeka caturguNitatve 88000, 28000, milane ca SoDazasahasrAdhikaM lakSaM 116000 bhavati, iti / 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM yAvat kuryAt etAvatkAlaparyantamakAyikagati pRthivIkAyikagatiM ca seveta tathA etAvatkAlaparyantameva akAyikagatau pRthivIkAyikagato ca gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhe vailakSaNyamiti / 'chaTTe gamae' SaSThe gamake kAlAdeseNaM jahanneNaM bAbIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamabhahiyAI' kAlAdezena jaghanyena dvAviMzativarSasahasrANi anrmuhartAbhyadhikAni / 'ukkoseNaM aTThAsII vAsasahassAI cauhi aMtomuhuttehiM anbhahiyAI' utkarSeNA'STAzItirSisahasrANi vivakSita huA hai, apkAyika kA utkRSTa kAla 7 hajAra varSa pramANa hai, isameM usake bhava 4 cAra hote haiM, isa prakAra 22 hajAra varSa pRthivI kAyikoM ko aura sAta hajAra varSa akAdhikoM kI utkRSTa sthiti ko ina eka ekako cau guNI karane para Ara unhe 88000,28000 jor3ane para saSakA yoga eka lAkha 16 hajAra varSa pramANa hotA hai / itane kAla taka vaha apakAyika gati kA aura pRthivIkAyika gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai, isa prakAra donoM ke kAyasaMbaMdha meM antara hai| 'chaTTe gamae' chaThe gama meM kAla kI apekSA se 'jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMnomuhusama mahiyAI" jaghanya se antarmuhUrtta adhika 22 hajAra varSa pramANa aura 'ukkoseNaM aTThAsIha vAsasahassAiMca uhiM aMnomuttehiM amahiyAI utkRSTa se cAra antarmuhUrta adhika 88 hajAra varSa kAya saMvedha hai, yahAM jo utkRSTa varSa pramANane che. temAM tenA cAra bhavo thAya che. A rIte 22 bAvIsa hajAranI kRtrikApinI ane sAta hajAra akAyikenI utkRSTa rithatine cAra gaNi karavAthI ane te meLavatAM te tamAmane kula saravALo eka lAkha soLa hajAra varSa pramANane thAya che. ATalA kALa sudhI te alayika gatinuM ane pravikAyika gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI temAM gamanAgamana kare che. A rIte banene kAyasaMvedhamAM judApaNuM che. 'chadre gamae' cha! AmamA janI apekSAme 'jahaNNeNaM bAvIsaM vAsasahassAI' atomuhuttamamahiyAi' 046nyathI matabhuta madhira 21 mAvIsa 2 varSa pramANa bhane 'ukoseNaM aTThAsoI vAsasahassAI cauhi aMtomuhuttehi amahiyAI ukRSTathI cAra aMtamuhUrta adhika 88 a sI hajAra varSa kAyasaMvedha che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 apkAyike pRthvIkAyAdInAmutpatti: 47 caturbhirantarmuhUrabhyadhikAni, SaSTagame hi jaghanyasthitikaH utkRSTasthiti ke tpadyate ityanta muhUrtasya varSasahasra dvAviMzatezca pratyekaM caturbhavagrahaNaguNitattve sthoktamutkRSTaM kAlamamAgaM syAt 88000 iti / 'evaiyaM jAva karenA' etAvantaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantam akAyikagati pRthivIkAyikagati ca seveta tathA etAvantameva kAlam akAyikagatau pRthivI kAyikagatau ca gamanAgamane kuryAditi / 'sattame. gamae kAlAdeseNaM jainneNaM satavAsasahassAI omuhutamannahiyAI' saptame gama ke kAlAdezena jaghandhena saptarSaptahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni, ukako seNaM sola. samahAmuttaraM bAsa payasahassaM' utkarSeza SoDazasahastrottaraM varSazatasahasram lakSamekaM poDazasahasrAdhikamityarthaH, 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM yAvatkuryAt etAva se cAra antarmuharta adhika 88 hajAra varSa pramANa adhika kAyasaMvedha kahA gayA hai vaha jaghanya sthiti vAlA akAyika jaba utkRSTa sthiti pAle pRthivIkAyika meM utpanna hotA hai to usake cAra bhavoM ko lekara kahA gayA hai tathA-antamuharta adhikatA isameM apkAyika kI jaghanya sthiti kI apekSA se kahI gaI haiM, 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' itane kAla taka vaha jIva apkAyika gati kA aura pRthivIkAyika gatikA sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha usameM gamanAgamana karatA hai, 'sattame gamae kAlAdeseNaM jahanneNaM sattavAsasahassAI aMtomuhuttamanbhahiyAI' sAtaveM gama meM kAla kI apekSA jaghanya antarmuhUrta adhika 7 hajAra varSa 'ukkoseNaM sola sasahastuttaraM vAsasayasahassaM' aura utkRSTa se eka lAkha solaha hajAra 116000 varSa pramANe kAyasaMvedha hai, ahiyAM je utkRSTathI cAra aMtarmuhUrta adhika 88 aThayAsI varSa pramANane kAyavedha kahyo che, te jaghanya sthiti vALe apakAyika jyAre utkRSTa sthiti vALA pravikAyikamAM utpanna thAya che. tenA cAra bhone laIne kahela che. tathA aMtamuhUrtanuM adhikapaNuM temAM apakAyikanI jaghanya sthitinI ape kSAme 4 cha. 'evaiyaM kAlaM jAva karejA' 20 41 sudhI te 1 ma5. kAyika gatinuM ane pRthvikAyika gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te tamai gamanAgamana 43 che. 'satme gamae kAlAdeseNaM jahanneNaM sattavAsasahassAI aMtomuttamabbhahiyAI' sAtamA gamamA janI apekSAthI 15. nyathI matabhuta aghi sAta 12 varSa bhane 'ukkoseNaM solasasahassuttaraM vAsasayamahAsa' 6thI am se M2 15 pramANana yasa vadha cha, zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 bhagavatIsare kAlaparyantam akAyikagati pRthivIkAyikagatiM ca seveta tathA-etAvadeva kAla. paryantam akAyika gatau pRthivI kAyikagatau ca gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhaH / 'aTThame gamae' aSTame gamake, 'kAlAde seNaM jahanneNaM sattavAsasahassAI aMtomuttama0mahiyAI' kAlAdezena-kAlApekSayA jaghanyena saptavarSa sahasrANi aMtarmuhUttA bhyadhikAni, 'ukkoseNaM aTThAvIsaM vAsasahassAI cauhi aMtomuhuttehi abbhahiyAI utkRSTato'STAviMzativarSasahasrANi caturbhirantarmuhUttarabhyadhi kAni caturantarmuhU. iidhakA'STariMzativarSasahasrAtmakaH kAlApekSayA kAyasaMvedha iti / 'evaiyaM jAva karejanA' etAntaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantam akAyika gatiM pRthivI kAthi kagati ca seveta tathA etAvatkAlaparyantameva akAyikakagatau pRthivIkAyikagato ca gamanAgamane kuryAditi aTamo gamaH 8 / 'Navame gamara bhavAde seNaM jahanneNe do bhavaggahaNAI" navame game kAyasaMvedhaviSaye bhavAdezena bhApekSayetyarthaH jaghanyena ve bhavagrahaNe 'ukkoseNaM aTThamavaggahaNAI' utkarSeNA'STa bhavagrahaNAni antimatvAt 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra yaha jIva itane kAla taka usa gatikA apakAyika gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai, 'aTTha me gamae' AThaveM gama meM 'kAlA. deseNaM jahanneNaM sattavAsasahassAI aMtomuttamamahiyAI' kAla kI apekSA jaghanya se antarmuharta' adhika 7 sAta hajAra varSa aura utkRSTa se 4 cAra aMtarmuharta adhika 28 hajAra varSa pramANa kAyasaMvedha hai, isa prakAra yaha jIva itane kAla taka usa gati-apkAya-gati ko aura pRthivIkAya gatikA sevana karatA hai aura itane kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai, 'gavame gamae' nauveM gama meM 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM abhadhagahaNAI' bhavakI apekSA evaiya jAva karejjA' mA rI te 1 mArakSA 4 sudhI gtinu:eTale ke aprakAyika gatinuM sevana kare che ane eTalA ja kALa sudhI te ne gatimA gamanAgamana 2 cha. 'aTUme gamae' mAmA gamamA 'galAdeseNa jahaNNeNaM sattavAsa sahassAI aMtomuhUttamabhahiyAi" bhanI apekSAthI 45. nyathI aMtarmuhUta adhika sAta hajAra varSa ane utkRSTathI cAra aMtarmahata adhika aThayAvIsa hajAra varSa pramANane kAyasaMvedha che. A rIte te jIva eTalA kALa sudhI te apakAya gatinuM ane pRthvIkAya gatinuM sevana kare che, naTakhANa sudhIla te me gatimA gamanAgamana 2 . 'Navame gamae' navamA mamA 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggaha NAI ukkoseNaM aTubhavaggaNAI' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 aSkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 49 bhavAdezaH punarapi pradarzitaH / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM egUNatIsaM vAsasahassAI " kAlAdezena kAlApekSayA jaghanyena ekonatriMzadvarSasahakhANi, eSaH kAlAdezena kAyasaMvedhamamANaH aSkAyikasya saptasahasravarSamamitaH pRthivIkAyikasya ca dvAviMzativarSasahasramita iti dvayormIlanAd bhavatIti / 'ukkoseNaM solasasaha suttaraM vAsasayasahas' utkarSeNa SoDazasahasrotaraM varSazatasahasram bhavAdezena jaghanyotkRSTAbhyAM dvibhava grahaNASTamatra grahaNAtmakaH kAyasaMvedhaH, kAlApekSayA tu jaghanpotkuSTAbhyAm ekonatriMzadvarSasahasrapoDazasahastrottaravarSa zatasahasrAtmakaH kAyasaMvedha iti 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantam akAdhikagarti pRthivIkArikagatiM ca seveta tathA'kAyikagatau pRthivI jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane taka aura utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane taka kApasaMvedha hai, tathA 'kAlAdeseNaM' kAla ko apekSA vaha, 'jahaneNaM egUNatIsaM vAsasahassAI ukko seNaM solasasaharasuttaraM vAsasaghasahassaM' jaghanya se 29 hajAra varSa pramANa aura utkRSTa se eka lAkha solaha hajAra varSa pramANa hai, jaghanya se jo kAyasaMvedha 29 hajAra varSa pramANa kahA gayA hai so vaha pRthivIkAyika kI aura apakAyika kI utkRSTa sthiti ke milAne se kahA gayA hai, tathA utkRSTa se jo kAyasaMvedha eka lAkha solaha hajAra varSa kA kahA gayA hai vaha kisa apekSA se kahA gayA hai - yaha viSaya pIche pragaTa kara diyA hai| itane kAla taka vaha jIva akAdhika gatikA aura pRthivIkAyika gati kA sevana karatA hai aura usameM itane hI kAla taka vaha gamanAgamana karatA bhavanI apekSAe jadhanyathI e bhavAne grahaNa karatAM sudhI ane utkRSTathI ATha bhavAne grahaNa karatAM sudhInA kAyasa vedha kahyo che. tathA jAlena kALanI apekSAthI 'jahanneNaM egUNatIsa vAsasahassAi' 'ukoseNaM solasamaharasuttaraM vAsasayasaissaM' 4dhanyathI 67 zrotrIsa bhara varSa pramANu bhane utkRSTathI me lAkha seALa hajAra varSa pramANane kahyo che. jaghanyathI je krAyasa veSa 29 ogaNatrIsa hajAra varSanA kahyo che, te pRthvIkAyikanI ane sUkAyikanI utkRSTa sthiti meLavIne kahela che. tathA utkRSTathI je kAyasa vedha eka lAkha sALa hajAra varSanA kahyo che. te kaI apekSAthI karela che. ? e saba dhanu kathana pahelAM pragaTa karavAmAM AvI gayuM che. eTalA kALa sudhI te jIva aAyika gatinuM ane pRthvikAyika gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja Aja sudhI te temAM gamanAgamana-12 412 ryA re che. 'evaM Navasu gama zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre kAyikagatau ca gamanAgamane kuryAditi evaM Navasu gamaesu AukAiyaThiI jANi. yayA' evaM navastrapi gamakeSu sthitistu akAyikasthitiH jJAtavyA, evam-uparotamadarzitapakAreNa akAyikasya jIvasya pRthivIkAyike utpitsoH sthiti 2, kAyasthiti pratyekasmin gama ke jAnIyAd-vadediti navagamAnto'pkAyikajIvavicAraH 9 iti apkAyaprakaraNaM dvitIyam 2 / akAyikebhya Agatya pRthivyApitso jIvasya utpAdAdikaM nirUpya tejaskAyikezya Agatya pRthivIkApike uspitsonIvasya utpAdAdikaM varNayitumAha-'jai' ityAdi, 'jai teukAie hito utrajjati' yadi tejaskAyikebhya Agatya pRthivIkAyika utpadyate ityAdi praznottara viSayA 'te ukkAiyANa vi esa dheva vattavyayA' tenaskAyikAnAmapi eka vaktavyatA, he bhavanta ! yadi-kadAcita hai, evaM Navasu vi gamaesu AukAiyaThiI jANiyavyA' isa prakAra nau hI gamoM meM apkAyika kI sthiti jAnanI cAhiye, arthAt pRthivIkA. yikameM utpanna hone yogya akAyika jIva kI sthiti-kAyasthitipratyeka gama meM kahanI caahiye| isa prakAra se yaha nava gamAnta vAlA apakAyika jIva kA vicAra yahAM taka kiyA gayA, aba sUtrakAra tejaskAyika se Akara ke pRthivI meM utpanna hone ke yogya jIke utpAda Adi kA varNana karate haiM-'jai teukkAiehito uvavati' he bhadanta ! yadi jIva tejaskAyikoM se Akara ke pRthivIkAyika meM utpanna hotA hai to isa viSaya meM prazna aura uttara Adi rUpa kathana pUrvokta jaisA hI jAnanA cAhiye, arthAt jaisI paktavyatA apkAyika ke prakaraNa meM kahI gaI hai-vaisI hI vaktavyatA esu AukAiyaThiI jANiyadA' se zata nave AmAmA yinI sthiti jANavI joIe, arthAt pRthvIkAyikamAM utpanna thavAne yogya aprakAyika jIvanI sthiti-kAyasthiti dareka gAmamAM kahevI joIe. A pramANenA A nava gamevALA aVAyika jIvana saMbaMdhanuM kathana ahi sudhImAM kahevAmAM Avela che. have sUtrakAra tejaskAyikathI AvIne pRthvIkAyamAM utpanna yAne yogya na pA viNenuna cha.-jai teukAiehito uSa. bajati' panne / 1 te42465456mAthI mAvIna vIyi. kamAM utpana thAya che, te A saMbaMdhamAM prazna ane uttara rUpa kathana pahelA kahyA pramAja che. tema samajavuM arthAt je pramANenuM kathana apakAyikanA prakaraNamAM kahela che, te ja rItanuM kathana ahiyAM tejarakAyikenA saMbaMdhanuM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 apkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 51 ko'pi jIvaH agnikAyikebhya Agatya pRthivIkAyike utpadyate tadA tejaskAyikAnAM jIvAnAmapi eSeva-akAyikamakaraNapaThitava vaktavyatA boddhavyA, pakAyikavat tejaskAvikAnAmapi vyvsthaa'vgntvyaa| akAyikApekSayA yadvailakSaNyaM tadAha-'navara' ityAdi, 'navaraM Navasu vi gamaesu tini lessAo' navaram kevasaM pUrva lezyAcatuSTayamuktam akAyikeSu devotpatterapi sadbhAvAt devAnAM ca tejo. lezyAyA api sadbhAvAddevebhya AgatAnAM catasro lezyAH, iha tejaskAyikapaka raNe tu tisra eva-kRSNa-nIla-kApotikAkhyA eva lezyAH tejaskAyikeSu devo. tpatteranabhyupagamAditi / 'te ukkAiyA Na maIkalAvasaMThiyA' tejaskAyikAH khalu sUcIkalApasaMsthitAH, 'ThiI jANiyadhA' sthitirjJAtavyA tejaskAyikAnAm sthitiriha tejaskAyikasthiti jJeyA, tathAhi-tejaskAyikAnAM jaghanyA sthitiyahAM tejaskAthikoM ke sambandha kI bhI kahanI cAhiye, parantu apakA. yika kI apekSA jo isa vaktavyatA meM bhinnatA hai vaha isa prakAra se hai-'navaraM vastu vi gamaesu tinni lessAo' yahAM nau hI gamoM meM lezyAeM tIna hI hotI haiM pUrva meM lezyA catuSTaya kahA hai kyoMki apU. kAyikoM meM devoM kI utpatti bhI hotI hai, aura devoM ko tejolezyA kA bhI sadbhAva rahatA hai, isaliye vahAM devoMse Aye hue ke cAra lezyAeM kahI gaI haiN| para yahAM tejaskAyika ke prakaraNa meM jo tIna lezyAe kahI gaI haiM-so' usakA prakaraNa aisA hai ki tejaskAyikoM meM devoM kI utpatti nahIM hotI hai / 'teukAiyANaM suikalAvasaMThiyA' teja. skAyikoM kA saMsthAna suIyoM ke samUha ke jaisA hotA hai, 'ThiI jANi. yanyA' tejaskAyika jIvoM kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hotI hai aura utkRSTa se tIna ahorAta kI hotI hai, paNa kahevuM joIe. paraMtu aprakAyikanA kathana karatAM A kathanamAM je judA pAche, te mArIta,-'navara javasu vi gamaesu tinni lessAo' maDiyAM na gamamAM traNa lekSAo heya che. pahelAnA kathanamAM badhe ThekANe cAra lezyA hovAnuM kahyuM che. kemake-aprakAyi kema devenI utpatti paNa thAya che. ane devane tejalezyAne paNa sadUbhAva rahe che, tethI tyAM cAra lezyA hovAnuM kahyuM che. paNa ahiyAM A tejarakAyikanA prakAramAM je traNa lezyAo kahevAmAM AvI che tenuM kAraNa e che ke-tejaskAcikemAM devenI utpatti thatI nayI. 'teukAiyANa suIkalAvasaMThiyA' te yAna saMsthAna se. yonA samUDa (nA) 2. DAya che. 'ThiI jANiyavyA' te44Ayi vAnI rithati jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI hoya che. ane utkRSTathI traNa baherA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre rantarmuhUrtamAtramANA, utkRSTA tu ahorAtratrayapramANA iti / 'saiyagamae' tRtIyagamake 'kAlAdeseNaM' kAlAdezena-kAlApekSayA 'jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomahuttamabhahiyAI jaghanyena dvAviMzativarSa sahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni 'ukkoseNaM aTThAsII vAsasahassAI bArasarahiM rAIdiehi amahiyAI utkRSTa to'STAzItivarSa sahasrANi dvAdazai rAtriMdivairabhyadhikAni akAyikapakaraNe jaghanyena antarmuhurtAdhikadvAviMzatisahasram utkRSTataH SoDazasahasrottaravarSazatasahasramuktam iha tu dvAdazarAtridivAdhikA'STAzItivarSasahasrANi ucyante tRtIyagame audhikaratejaskAyika utkRSTasthitiSu pRthivIkAyikeghRtpadyate ityatra ekasya pakSasyotkRSTasthitikatvamato bhavAdezena aSTau bhavagrahaNAni utkarSeNa tatra caturSa ___ 'taiyagamae kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhaH ttamabhahiyAI" tRtIya gama meM jaghanya se kAyasaMvedha kAla kI apekSA antarmuharta adhika 22 hajAra varSa kA hai aura 'ukkoseNaM aTThAsIiMvAsa. sahassAI bArasaehiM rAidiehi anbhahiyAI utkRSTa se vaha 12 dina -rAta adhika 88 hajAra varSa kA hai, apkAyika ke prakaraNa meM jaghanya se antarmuhUtaM adhika 22 hajAra varSa kA aura utkRSTa se vaha eka lAkha solaha hajAra varSa kA kahA gayA hai, tathA yahAM vaha 12 dinarAta adhika 88 hajAra varSa kA kahA gayA hai, tRtIya gama meM sAmAnya tejaskAyika utkRSTa sthiti vAle pRthivI kAyikoM meM utpanna hotA hai, aisA kahA jAtA hai so isa kathana meM eka pakSa meM utkRSTa sthiti se yuktatA hone ke kAraNa utkRSTa se bhava kI apekSA kAyasaMvedha ATha bhava zrInI arthAta rAtrI hisanI hAya che 'taiyagamae kAlAdeseNaM jahaNNeNaM bAbIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttabhanbhahiyAI' at gamamA yasa vaidha dhanyathA kALanI apekSAe aMtamuhUrta adhika 22 bAvIsa hajAra varSano che. ane 'ukkoseNaM adrAsIi vAsasahassAI bArasaehiM rAidiehi abbhahiyAI' kRSTayA bAra 12 divasa rAta adhika 88 aThayAsI hajAra varSa che. apUkAyikanA prakaraNamAM jaghanyathI aMtamuhUta adhika 22 bAvIsa hajAra varSane ane utkRSTathI te eka lAkha soLa hajAra varSane kahela che, ane ahiyAM te bAra dina rAta adhika 88 aThayAsI hajAra varSane kahela che. trIjA gAmamAM sAmAnya tejaskAyika utkRSTa sthitivALA pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che. e pramANe kahevAmAM Ave che te te A kathanamAM eka pakSathI yukta pazuva chuM hevAthI utkRSTathI bhavanI apekSAe kAyasaMvedha AThabhava grahaNa rUpa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 su02 apkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 53 pRthivIkAyikotkRSTa bhavagrahaNeSu dvAviMzatevarSasahasrANAm caturguNitatve'STAzItivarSa - sahasrANi kAlAdezena bhavanti tathA caturpu tejaskayikabhaveSu utkarSa taH pratyekamahorAtratrayaparimANeSu dvAdazAhorAtrANIti / 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM yAvat kuryAt, etAvatkAlaparyantaM tejaskAyikagati pRthivIkAyika gatiMca seveta tathA-enAva tameva kAlaM tenaskAyikagatau pRthivIkAyikagatau ca gamanAgamane kuryAditi / 'evaM saMveho uvajuMjiUNa bhANiyanyo' evaM kAyasaMvedha upayujya bhaNitavyaH, sa ca kAyasaMvedha evaM bhavati, SaSThAdArabhya navAntagameSvaSTau bhavagrahaNAni, teSu ca kAlapramANaM yathAyogaM svayamUhanIyam / prathamAdArabhya (tRtIyagamaM varjayitvA) grahaNa rUpa hotA haiM aura kAla kI apekSA yaha cAra pRthivIkAyika ke utkRSTa bhavagrahaNoM meM 22 hajAra ko caugunA karane para 88 hajAra varSa pramANa hotA hai, evaM 12 dina-rAta adhikatA jo isameM kahI gaI hai vaha tejaskAya kI utkRSTa sthiti jo 3 dina rAta kI kahI gaI hai use caugunI karane se kahI gaI hai| 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra vaha jIva itane kAla taka tejaskAyagati kA aura pRthivIkAyagatikA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| 'evaM saMveho uvaju jiUNa bhANiyavyo' isa prakAra se yahAM saMvedha upayoga rakhakara kahanA cAhiye, yaha kAyasaMvedha chaTTe gama se lekara 9veM gama taka meM ATha bhava grahaNa rUpa hai, inameM kAla kA pramANa yathAyogya rUpa se apane Apa samajhanA cAhiye, tathA tRtIya gama ko choDakara hoya che. ane kALanI apekSAthI te cAra pRthavIkAyikanA utkRSTa bhavagraha. mAM 22 bAvIsa hajArane cAra gaNuM karavAthI 88 aThayAsI hajAra varSa pramANa thAya che. tathA AmAM je bAra divasa rAta adhikahevAnuM kahyuM che, te tejaskAyikanI utkRSTa sthiti je 3 traNa divasa rAtanI kahI che, tene yA2 // 42vAthI hI che. 'evaiya kAlaM jAva karejjA' sArIta te 41 ATalA kALa sudhI tejaskAyika gatinu ane kRtikAyika gatinuM sevana kare cha. aneTa 47 sudhI bhAM gamanAgamana 42 che. 'evaM saMveho uvajujiUNa bhANiyamvo' / rIte maDiyA savedha rupaye bhI vo naye. A kAyasaMvedha chaThThA gamathI laIne navamAM kama sudhImAM ATha bhava grahaNa rUpa che. temAM kALanuM pramANu yathA egya rUpathI pate samajI levuM. tathA trIjA gAmane choDIne pahelAthI pAMca gAmomAM utkRSTathI asaMkhyAta bhava che. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre paJcamAntagameSu utkRSTato'saMkhyeyAH bhavAH kAlo'pi asaMkhyeya eveti teja skAyikapakaraNamiti tejaskAyapakaraNaM tRtIyam3 / ____ atha vAyukAyikebhyaH pRthivIkAyikAnAmutpAdAdikamAha-'jaI' ityAdi, 'jai vAukAiehito upavajjati' yadi vAyukAyi kebhya Agatya pRthivIkAyikepRtadyante tadA-cAukAiyANa vi evaM ceva Nava gamagA jaIva te ukasAiyANa' vAyu. kAyikAnAM jIvAnAmapi evameva nava gamakA vaktavyatAH, yathaiva tejaskAyikAnAM jIvAnAM pradarzitAH, yathA tejaskAyikAnAM yathA'kAyikAtidezena nava gamAH kathitAH tathA vAyukAyikAnAmapi vivicya nava gamA vaktavyA iti / tejaskA. yikApekSayA yadvailakSaNyaM tadAha-'NavaraM' ityAdi, 'NavaraM payAgAsaMThiyA pannattA' navaraM-kevalaM patAkAsaMsthitA vAyukAyikAH jIvAH vAyukAyikajIvAnAM saMsthAna prathama se lekara 5veM gama taka utkRSTa se asaMkhyAta bhava haiM aura kAla bhI asaMkhyAta hI haiN| isa prakAra se yaha tejaskAyika prakaraNa samApta huA // 3 // aba sUtrakAra vAyukAyikoM se Akarake jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ityAdi viSaya kA kathana karate hai-yadi vAyukAyika jIva-pRthivIkAyika meM utAna hotA hai to vahAM para bhI 'evaM cetra Nava gamagA' isI prakAra se nau gama kahanA cAhiye, arthAt tejaskAyikoMke jaise pUrvokta rUpa se akAyikoM ke atideza se nau gama kahe gaye haiMvaise hI nau gama yahAM para bhI kahanA cAhiye, parantu tejaskAdhika gamoM kI apekSA vAyukAyika ke gamoM meM jo bhinnatA hai vaha isa prakAra se hai'NavaraM paDAgAsaMThiyA0' vAyukAyika jIvoM kA saMsthAna patAkA dhvajA ke ane kALa paNa asaMkhyAta ja che. A rIte A tejapAyikanuM prakaraNa samApta thayuM ? have sUtrakAra vAyuka vike mAMthI AvIne jIva pRthvI kAyikomAM utpana thAya che ItyAdi viSayanuM kathana kare che. -je vAyukAyika jIva pRzivakAyikamAM apana thAya cha, tote samaya para evaM ceva Nava gamagA' yA pramANa nava game kahevA jaI e arthAt tejarakAyikanA jema pUrvokta prakArathI aY kAyikanA atideza (lAmaNa) thI nava game kahyA che, e ja pramANenA navA game ahiyAM A vAyukAyikanA saMbaMdhamAM paNa kahevA joIe. paraMtu tejakAcikenA gama karatAM vAyukAcike nA game mAM je judA paNuM che, te A prabhAra .-'Navara payAgAsaMThiyA.' vAyuya: vonu sayAna na zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 aSkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 55 : - patAkAkAraM bhavatItyarthaH, 'saMveho tirhi vAsasahassehiM kAyantro' kAya saMvedhaH tribhiH varSasahasraiH kartavyaH tejaskAyimakaraNe vyahorA trairutkarSataH kAya saMvedhaH kRtaH, idda vAyuprakaraNe tu (tribhiH) varSa sahasraiH kAyasaMvedhaH kartavyo vAyunAmuktakarSato varSasahasratrayasthitikatvAditi / ' tayagamae' tRtIyagamake bhavAdezaparyantaM saMsthAnavyatiriktaM sarvam tejaskAyikamakaraNa deva vaktavyam 'kAlA deseNaM jahannerNa bAvIsa vAsasaharasAI aMtomuttamamahiyAI' kAlAdezena - kAlApekSayA jaghanyena dvaviMzatirvarSasahasrANi antarmuhUrttAbhyadhikAni 'ukko seNaM evaM vAsasayasa hasse' utkR STa ekaM varSazatasahasram atrASTau bhavagrahaNAni teSu ca caturSu aSTAzItirvarSasahasrANi punaranyeSu caturSu vAyutat keSu varSasahasratrayasya caturthIvitve dvAdaza, ubhayo yoMge ca AkAra jaisA hotA hai, 'saMveho tihiM vAsasaharale hiM kAyayo0' te jaskA - yika ke prakaraNa meM kAyasavedha utkRSTa se tIna dinarAta kA kahA gayA hai, para isa vAyu ke prakaraNa meM vaha tIna hajAra varSo kA kahA gayA hai, kyoMki vAyukAdhika kI sthiti utkRSTa se tIna hajAra varSa kI kahI gaI hai / 'iya gamae' tRtIya gama meM saMsthAna ke sivAya aura saba kathana bhavAdeza taka tejaskAyika ke prakaraNa ke jaisA hI kahanA cAhiye, aura 'kAlA deseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAiM aMtomuttamabha0' kAla kI apekSA vaha jaghanya se antarmuhUrtta adhika 22 hajAra varSa kA tathA'ukko seNaM egaM vAsasayasahassaM' utkRSTa se vaha eka lAkha varSa kA kahA gayA hai, aisA jAnanA cAhiye, yahAM ATha bhavagrahaNa rUpa bhavAdeza kahA gayA hai, so pRthivIkAya meM cAra bhavoM meM 88 hajAra varSa aura vAyu sambandhI cAra bhavoM ke 12 hajAra varSa isa prakAra saba milakara AhAra prabhASenu hoya che 'saMveho tihiM vAsasahassehiM kAya vo0' tesmAyinA prakaraNamAM krAyasa vedha utkRSTathI traNa dina rAta sudhIne! kahela che. kemake vAyuadhiunii sthiti utsuSTathI trAyu jara varSAMnI uDevAmAM bhAvI che. 'taiya gamapa kAlAdeseNaM jahanneNa bAvIsaM vAtasahassAI aMtomuhuttamanmahiyAi" trIla gamamAM 'sthAnanA kathana zivAya bAkInuM tamAma kathana bhavAdeza sudhInuM teja sAyanA anI bhana hetu leAse ane 'kAlAdeseNaM jahaNa bAvIsaM vAsavahassAi' ato muddattamanmahiyAI' ajanI apekSAthI te dhanyathI matamuhUrta adhi 22 mAvIsa innara, varSA tathA 'ukkoseNa egaM vAsaya saharasaM utsRSTathI te eka lAkha varSanA kahela che. tema samajavuM ahiyAM ATha bhava grahaNa rUpa bhavAdeza kahela che. te pRthvIkAyikAnA cAra lavAmAM 88 aThayAsI hajAra vaSaeN ane vAyukAyikAnA cAra bhavAnA 12 bAra hajAra varSa A rIte kula zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre varSa lkssmiti| 'evaM saMveho upa niUNa bhANiyabyo' evaM kAyasaMvedha upayujya bhaNitavyaH kartavyaH ityarthaH sa ca kAyasaMvedhaH yatrotkRSTa sthitisaM bhavastotkarSato'STau bhavagrahaNAni anyatra tu asaMkhye yAni, bhavagrahaNAni evaM krameNa kAlo'pi vaktavya iti vAyukAyapakaraNaM caturtham / ___ vAyu kAyikasya pRthivyAdau utpati padazya vanaspatikAyikasya pRthivyAdau utpattyAdikamAi-'jai vaNassai' ityAdi, 'jaha vaNassaikAiehito upavajjati' yadi vanaspatikApikempa Agasya utpadyante tadA-'vaNassaiyANaM AukkAiyagamasarisA eka lAkha varSa kA kAyasaMvedha bana jAtA hai| isa prakAra se yahAM 'kAya saMveho uvajujiUga bhANiyo ' kAyasaMvedha upayogapUrvaka kahanA cAhiye, yaha kArasaMvedha jahAM utkRSTa sthiti kA saMbhava hai vahAM vaha utkRSTa se ATha bhavanahaNa rUpa hai aura anyatra asaMkhyAta bhavagrahaNa rUpa hai, isI krama se kAla kI apekSA kAla bhI kahanA cAhiye, isa prakAra se yaha vAyu prakaraNa samApta hubhA // 4 // vAyukAyika kI pRthivI meM utpatti prakaTa kara ava vanaspatikAyika kI pRthivI meM utpatti Adi prakaTa karane ke liye sUtrakAra 'jai vaNassaikAiehito udhavajati' ityAdi sUtra kA kathana karate haiM-isameM sarva prathama gautamane prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! yadi vanaspatikAyikoM se Akara ke jIva pRthivIkAyika meM utpanna honA hai to vahAM para gamoM kI vyavasthA kaisI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he bhagAna 23 ma 'na yasavedha manI laya che. // zata mahiyAM 'kAya so ubajujiUNa bhANiyavvo' yasavedha 5yogapU4 4 . A kAyasaMvedha jyAM utkRSTa sthitino saMbhava che, tyAM te utkRSTathI ATha bhava grahaNa rUpe che, ane bIje asaMkhyAta bhava grahaNuM rUpa che. eja kramathI kALanI apekSAthI kALa paNa kahevuM joIe. e rIte A vAyukAya prakaraNa samApta thayuM ke vAyukAyikanI pRthviIkAyikamAM utpatti batAvIne have vanaspatikAyikanI praviyimA patti vigaire matAvA bhATa sUtrA2 'jai vaNassai kAiehito uvavajati' tyA sUtranu 45na 42 che. mA sa ma sauthI pahelA gautama svAmIe prabhue evuM pUchayuM che ke-he bhagavana je vanaspati kayikamAMthI AvIne jIva pRvikAyikamAM utpanna thAya che te te saMbaMdhamAM gamonI vyavasthA kevI rItanI che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 apkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 57 Nava gamagA bhANiyavA' vanaspatikAyikAnAm apkAyikagamasadRzA nava gamA bhaNitavyAH, yathA yathA prathamAdinavAntAH nava gamAstattadrUpeNa kathitA stattat pakAgaitra vanaspatikAyikaprakaraNe'pi nava gamakA vaktavyA iti / yadatra pUrvApekSayAvailakSaNyaM tadAha-'navaraM' ityAdinA viraM jANAsaMThiyA' navaram-kevalam nAnA saMsthitAH, vanaspatikAyikAnAM saMsthAnaM nAnAyakArakaM bhavatIti / 'sarIrogAhaNA paDhamaesu pacchillaemu ya visu gamaema' zarIrAvagAhanA prathameSu pazcimeSu ca triSu. gamakeSu 'triSu' ityasya ubhayatra saMbandhAt-prathameSu triSu, pazcimeSu triSu ceti gautama ! vahAM para bhI 9gamoM kI vyavasthA apkAyika ke nau gamoM ke jaisI hI hai, yahI bAta sUtrakArane vaNassahakAiyANaM AukAiyamamasaritA Nava gamagA bhANiyavyA' isa sUtra dvArA pradarzita kI hai| jisa -jisa prakAra se prathama gama se lekara 9ve gama taka 9gama jisa-jisa rUpa se kahe gaye haiM usI prakAra se ve saba banaspatikAyika ke prakaraNa meM bhI kahanA cAhiye, parantu pUrva gamoM kI apekSA jo vizeSatA vana. spatikAyika ke gamoM meM hai vaha sUtrakAra 'nayara' Adi pATha dvArA kathana karate haiM-'NavaraM jANAsaMThiyA' yahA~ jisa prakAra se pUrva gamoM meM bhinna-bhinna prakAra kA niyata AkAra prakaTa kiyA gayA hai, vaisA AkAra yahAM nahIM hai yahAM to aniyata AkAra hai, arthAt vanaspatikAyika jIvoM kA AkAra eka prakAra kA nahIM hai kintu baha aneka prakAra kA hai, 'sarIrogAhaNA paDhamaesu pacchillaessu yatisu gamaesu. zarIrAvagAhanA prathama ke tInoM gamoM meM aura anta ke tIna te saMbaMdhamAM paNa A gamenI vyavasthA apUkAyikanA nava game pramANenI 1 . me pAta sUtrare 'vaNassaikAiyANaM AukAiyagamasarisA Nava gamagA mALiyadA A sUtra dvArA pragaTa karela che. je je prakArathI pahelA gamathI laIne navamAM gama sudhInA 9 nava gamo kahevAmAM AvyA che. eja rIte te tamAma vanaspatikAcikanA prakaraNamAM kahevA joIe. paraMtu pahelAnA gama karatAM A vanaspatinA gamemAM je judApaNu che, te sUtrakAra mAqdi nIya prabhAonA sUtrA 4 cha. 'Navara NANA saMThiyA' 2 zata pahelAnA gAmomAM judA judA prakArane nizcita AkAra kahela che te pramA ne AkAra ahi te nathI ahiyAM te aniyata AkAra che. arthAta vanaspati chane AkAra eka prakArane hote nathI. paraMtu ta bhanera prazna che. 'sarIrogAhaNA paDhamaesu pacchillaesu ya tisa gamaesuzarIranI apAna pasAnA traNe gabhAmA bhane chekSA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 bhagavatIsUtre prathamatri ke caramatrike cetyarthaH / prathamadvitIyatRtIyeSu, saptamASTamanavameSu ceti bhAva:, 'jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjahamArga jaghanyena aGgulasya asaMkhyeyabhAgam jaghanyataH zarIrAvagAhanA aGgulasyA'saMkhyeyabhAgamitA, 'ukko seNaM sAiregaM joyaNasahasse' utkarSeNa sAtirekaM yojanasahasram kiJcidadhikayojanasahasrapramANetyarthaH, 'majhillaesu tisu saheva jahA puDhavIkAiyANa' madhyameSu triSu caturthaJca gameSu tathaiva yathA pRthivIkAyikAnAM eteSu gameSu yathA pRthivIkAyikAnAM pRthivIkAyi ke pUtpadyamAnAnAM zarIrAvagAhanA jaghanyotkRSTAbhyAmagulA saMkhyAta bhAgamAtrA kathitA tathaiva vanaspatikAyikAnAmapi vaktavyeti bhAvaH, eSu utkRSTasthitikagameSu avagAhanAyAH dvivA'pi sadbhAvAt 'saMveho ThiI ya jANiyantrA' kAyasaMvedhaH sthitizva jJAtavyA vanaspatikAyikasya vijJeyA tatra sthitikarSa to dazavarSasahasrANi jaghanyA tu sarveSAmantarmuhUrtarUpA prasidvaiva, evaM kAya saMve gamoM meM jaghanya se 'aMgulassa asaMkhejjahAnAgaM aMgulake asaMkhyAtaveM bhAgarUpa aura ukko leNaM0' 'utkRSTa se 'sa. iregaM jopaNasahassa' kucha adhika eka hajAra yojana pramANa hai, yaha avagAhanA mahApadma (mahAkamala) kI apekSA kahI gaI hai 'majhillaesu tisu taheva jahA puDhabIkAiyANaM' tathA caturtha, paMcama aura SaSTha ina gamoM meM jaisI avagAhanA jaghanya aura utkRSTa se pRthivI kAyikoM meM utpanna hone vAle jIvoM kI kahI gaI hai vaisI hI hai, arthAt vaha avagAhanA jaghanya aura utkRSTa se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa kahI gaI hai, so yahAM para bhI inakI vahI hai / 'saMveho ThiI ya jANiyavyA' vanaspatikAdhika kA saMvedha aura sthiti bhI yahAM para vicAra kara kahanI cAhiye, inameM vanaspati " bhomA dhanyathI 'aMgulasta asaMkhejjaibhAga' AgaNanA asabhyAtabhA lAgaiya mane 'ukkoseNaM' tdRSTathI 'sAirega' joyaNasahasrasaM' 4644 vadhAre me4 Denjara ceAjana pramANa che A avagAhanA mahApadma (mahAkamaLa)nI apekSAe kahela 'malliesugamasu tisu taddeva jahA puDhavIkAiyANaM' tathA thothA, yAMyamAM mane chaThThA e traNu game!mAM jevI rItanI avagAhanA jaghanya ane utkRSTathI AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANanI pRthvIkAyikAmAM utpanna thavAvALA jIvAnI kahI che. eja rIte arthAt te avagAhanA jaghanya ane utkRSTathI AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga rUpa kahI che. te ahiyAM paNa tenI avagAhanA eTalI 4 samabhavI. 'saMvedoM ThiI ya jANiyavvA' vanaspati yiune| savedha ane sthiti paNa ahiyAM vicArIne kahevA joIe. AmAM vanaspatikAcikanI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU02 apkAyike pRthvIkAyAdInAmutpattiH 59 dho'pi vanaspatikAyikasya jJAtavyaH / tameva ekatragame darzayati-taIyagame' ityAdi, 'taIyagame kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamamahiyA tRtIyagame kAlAdezena-kAlApekSA jaghanyena dvAviMzativarSa sahasrANi antarmuhUrtA. bhyadhikAni, 'ukkoseNaM aTThAvIsasahasmuttaraM vAsasabasaharasaM' utkRSTato'STAviMzatisahasrottaraM varSazatasahasram iha game utkarSato'STa bhavagrahaNAni teSu catvAri pRthivyA zatvAri ca vanaspateH, tatra catueM pRthivIbhaveSu utkRSTataH kAlAdezena aSTAzItiH varSasahasrANi 88000, tathA vanaspaterdazavarSasahasrAyuSkatvAda catuSu bhaveSu catvArizavarSasahasrANi40000) ubhayasaMyoge cASTAviMzatisA srottaravarSANAM lakSam 128000, bhavatIti / 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM yAvatkuryAt etAvaskAla kAyika kI utkRSTa sthiti daza hajAra varSa kI hotI hai aura jaghanya sthiti sabako eka antarmuhUrta kI hotI hai| isa prakAra se vanaspati kAyika kA kAyasaMvedha jAnanA cAhiye, yahI bAta sUtrakAra eka gama meM dikhalAte haiM-'tahayagame kAlAdeseNaM jahanneNaM bovIsaM vAsasahassAI aMtomuttamamahiyAiM0' tRtIya gama meM kAla kI apekSA jaghanya se eka antarmuhUrta adhika 22 hajAra varSa aura utkRSTa se eka lAkha 28 hajAra varSa kA kAyasaMvedha hai, yahAM bhava kI apekSA ATha bhavagrahaNarUpa bhavAdeza kahA gayA hai, inameM cAra bhava pRthivI ke aura cAra bhava bana. spati ke pRthivI ke cAra bhavoM meM 88000 varSa aura vanaspati ke cAroM meM 40000 varSa laga jAte haiM, ata: donoM ko milAne se 128000varSa kA kAya saMvedha kA kAla A jAtA hai / 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' isa utkRSTa sthiti dasa hajAra varSanI hoya che. ane jaghanya sthiti badhAnI eka aMtarmahartanI che. A rIte vanaspatikAyikane kAyasaMvedha samaja. eja pAta sUtramAre 57 / AmamA matAvesa che. 'taiyagame kAlAdeseNe jahanneNaM bAvIsa vAsasahassAi' aMtomuttabhanmahiyAi' alon mamA jana sapekSA 43. nyathI eka aMtamuhUrta adhika 22 bAvIsa hajAra varSa ane utkRSTathI eka lAkha 28 aThayAvIsa hajAra varSane kAyasaMvedha che. ahiyAM bhavanI apekSAthI ATha bhava grahaNa rUpa bhavAdeza kahela che. temAM cAra bhava pRthivIkAyanA ane cAra bhava vanaspatikAyanA. pRthvIkAyane cAra bhomAM 88000 aThayAsI hajAra varSa ane vanaspatikAyanA cAra bhAmAM 400 0 cALIsa hajAra varSa thaI jAya che. jethI tene meLavavAthI 128000 eka lAkha aThayAvIsa 2 panI yasa vedha | 25 laya che. 'eva iyaM kAlaM jAva karejjA' mA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre paryannaM vanaspatigati prithivIgatiM ca seveta, tathA etAvatkAlaparyantameva vanaspatimatau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAditi, 'evaM saMveho ubajujiUNa bhANiyabyo' evaM saMvedha upayujya bhaNitavyA, eva pUrvoktarItyA upayujya-saMyojya kAyasaMvedhobhavAdezakAlAdezAbhyAM jaghanyotkRSTAbhyAM vaktavya iti vanaspatiprakaraNaM paJcamamiti ||muu02|| ____ atha ekendriyapRthivIkAyikAdArabhya vanaspatikAyAntebhya Agatya jIvAnAM pRthivyAmutpatti pradarya dvIndriyAntebhyastamutpAdayannAha-'jaha beiMdirahito' ityAdi, mUlam-jai beiMdiehito upavajaMti kiM pajjattabeiMdiehito uvavajati? apajattabeiMdiehiMto uvavati ? goyamA! pajattabeiMdiehito uvavajati apajattabeiMdiehito viuvavajati / beiMdie NaM bhaMte! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajittae, seNaM bhaMte! kevaiyakAlaThThiiesu puDhavIkAi esu uvavajjati ? goyamA! jahanneNaM aMtomuttaTriiesu ukkoseNaM bAvIsavAsasahassaTriiesu 1|te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti ? goyamA! jahanneNaM ekko vA dovA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejA vA prakAra se vaha jIva itane kAla taka usa vanaspati gati kA aura pRthivIkAyika gati kA sevana karatA hai aura isake sevana meM use itanA hI kAla lagatA hai, aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana kiyA karatA hai| 'evaM saMveho ubajuMjiUga bhANiyavyo' isa prakAra se kAya saMvedha bhavAdeza aura kAlAdeza se saMyukta karake yahAM jaghanya evaM utkRSTa kI apekSA kahanA caahiye| aiso yahA pAMcavAM vanaspati prakaraNa hai // 2 // rIte te jIva ATalA kALa sudhI te vanaspati gatinuM ane pRvikAyikanI gatinuM sevana kare che. ane tenA sevanamAM tene eTaleja kALa lAge che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana-avara javara karyA kare che. "parva saMveho uvajujiUNa bhANiyabvo' mA rIte yasa 35 sapAza bhane 4aadezathI meLavIne ahiyAM jaghanya ane utkRSTa paNAthI kahevuM joIe A rIte A pAMcamuM vanaspati prakaraNa kahyuM che. mAsU. rA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 61 uvavajjati 2 / chevaTTasaMghayaNA 3, ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM bArasajoSaNAI4, huMDasaMThiyA5, tinni lessAo6, sammadiTThI vi micchAdiTThI vi no sammAmicchAdiTrI7, doNANA do annANA niyamaM8, No maNajogI vayajogI vikAyajogI vi9, uvaogo duviho vi 10, cattAri sannAo 11 cattAri kasAyA12, do iMdiyA pannattAtaM jahA jibhidie ya phAsiMdieya13, tinni samugghAyA14, sesaMjahA puDhavIkAiyANaM15-16, NavaraM ThiI jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bArasa saMvaccharAiM17-18, evaM aNubaMdho vi19, sesaM taMceva bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavagahaNAI ukkoseNaM saMkhejAiM bhavaggahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttAI ukkoseNaM saMkhenaM kAlaM evaiyaM jAva karejA 2011 / so ceva jahannakAlaDhiiesu uvavanno esa ceva vattavvayA savvA / / so ceva ukkosakAlaTTiiesu uvavanno esa ceva beiMdiyassa lddhii| navaraM bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI, ukkoseNaM aTTa bhvgghnnaaii| kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamabhahiyAI, ukkoseNaM aTThAsIiM vAsasahassAI aDayAlIsAe saMvaccharehiM abbhahiyAI, evaiyaM jAva krejaa|3| so ceva appaNA jahannakAlaTriio jAo tassa vi esa ceva vattavyayA tisu vi gamaesu navaraM imAI satta NANattAI sarIrogAhaNA jahA puDhavIkAiyANaM 1, No sammadiTThI micchAdiTThI No sammAmicchAdiTThI2, do annANA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre niyamaM3, No maNajogI jo vayajogI kAyajogI4, ThiI jahaneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhattaM5, ajjhavasANA apasatthA6, aNubaMdho jahA ThiI 7 / saMveho taheva Adillesu dosu gamaesu taiyagamae bhavAdeso taheva aTTa bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhattamabbhahiyAI ukkoseNaM aTThAsII vAsasahassAI cauhiM aMtomuhuttehiM anbhahiyAI 6 / so ceva appaNA ukkosakAlaTTiio jAo eyasta vi ohiyagamasarisA tinni gamagA bhANiyavvA navaraM tisu vi gamaesu ThiI jahanneNaM bArasaM saMvaccharAI ukkoseNa vi bArasa saMvaccharAiM evaM aNubaMdho vi bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aha bhavaggahaNAI kAlAdesaNaM uvajujiUNa bhAgiya jAva Navame gamae jahanneNaM bAvItaM vAsasahassAI bArasaehiM saMvaccharehiM abbhahiyAI ukoseNaM ahAsII vAsaptahassAI aDayAlIsAe saMvaccharohiM abbhahiyAiM evaiyaM jAva karejjA 9 / jai teiMdiehito uvavajjati0 evaM ceva Nava gamagA bhANiyavA NavaraM Adillesu tisu vi gamaesu sarIrogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukoseNaM tinni gAuyAI tinni iMdiyAiM ThiI jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM egUNapannaM raaiNdiyaaii| taiyagamae kAlAdeseNaM jahannegaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamabhahiyAI ukoseNaM aTThAsII vAsa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 63 sahassAI channauI rAIdiyasyamanmahiyAiM evaiyaM jAva karejA3 / majjhimA tinni gamagA taheva / pacchimA vi tinni gamagA tava / varaM ThiI jahanneNaM egUNapannaM rAIdiyAI ukkoseNa vi egUNapannaM rAiMdiyAI saMveho arjujiUNaM bhANiyavvo // 2 // jaba cauridiehiMto uvavajjati evaM caiva cauriyANa vi Nava gamagA bhANiyavvA, navaraM eesu veva ThANesu NANattA bhANiyavvA, sarIrogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukko seNaM cattAri gAuyAiM ThiI jahaneNaM aMto ukkoseNa ya chammAsA evaM aNubaMdho vicattAri iMdiyAI | sesaM taM caiva jAva navamagamae kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasaharulAI chahiM mAtehiM amahiyAI, ukkoseNaM aTTAsIiM vAsasaharulAI uvIsAe mAsehiM abbhahiyAI, evaiyaM jAva karejjA | 9| || sU0 3 // " chAyA - yadi dvIndriyebhya upapadyante kiM paryAptadvIndriyebhya upapadyante aparyA sIndriyebhya upapadyate ? gautama ! paryAptadvIndriyebhya upapadyante aparyAptadvIndriyebhyo'pi upapadyante, dvIndriyaH khala bhadanta ! yo bhavyaH pRthivokAyikeSu upapattum sa khalu bhadanta ! kiyatkALasthitikeSu pRthivIkAyi ke pUrvapadyante ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrttasthitikeSu utkarSeNa dvAviMzativarSa sahatrasthitikeSu 1 / te khalu madanta ! jIvA ekasamayena kiyanta upapadyante 1 gautama ! jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA upapadyante 2 / sevA sadana ninaH 3 / avagAhanA jaghanyena aMgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa dvAdazayojanAni 4 / huNDasaMsthitAH 5 / tisro lezyAH, 6 / samyagdRSTirapi midhyAdRSTirapino samyagu mithyASTiH 7 | dve jJAne dve ajJAne niyamataH 8 / no manoyogI arraint api kAyayogI api 9, upayogo dvividho'pi 10 / catasraH saMjJAH 19 / catvAraH kaSAyAH 12 dve indriye majJate tadyathA jihvendriyaM ca sparzanendriyaM ca zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 bhagavatIsUtra 13, trayaH samudghAtAH 14, zeSa yathA pRthivIkAyikAnAm 15-16 / navara' sthitijayanyena antarmuhUrtam utkarSeNa dvAdaza saMvatsarANi 17-18 / ekmanubandho'pi 19, zeSa tadeva bhavAdezena jaghanyena dve bharagrahaNe utkarSeNa saMkhyeyAni bhavagrahaNAni, kAlAdezena jagha yena dve antarmuhate, utkarSeNa saMkhyeyaM kAlam etA. vantaM yAvatkuryAt 20 / 1 / sa eva jaghanyakAlasthitike pannaH, eSetra vaktavyatA sarvA 2 / sa eva utkRSTa kAlasthitikedhUpa pannaH, eSaiva dvIndriyasya labdhiH / navaraM bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe, utkarSeNA'STa bhavagrahaNAni kAlAdezena jaghanyena dvAviMzatirvarSasahasrANi antarmuhatAbhyadhikAni utkarSaNA'STAzItivarSasahasrANi aSTacatvAriMzadvarSahaurabhyadhikAni etAvantaM yAvaskuryAda 3 / sa eva AtmanA jaghanyakAlasthitiko jAtaH, tasyApi edeva vaktavyatA tridhvapi gama. keSu navaramimAni sapta nAnAtvAni, zarIrAvagAhanA yathA pRthivIkAyikAnAm 1, no samyagdRSTimithyASTiH, no samyamitha pAdRSTiH2 / de ajJAne niyamataH3 / no manoyogI no vAgyogI kAyayogI 4 / sthitijaghanyena antarmuhUrtam utkarSe. NA'pi antarmuhartam5 / adhyavasAyA apazastAH6 / anubandho yathA sthitiH / saMvedhastathaiva Adhayo dvyorgmyoH| tRtIyagamake bhavAdeza stathaivASTa bhavagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena dvAviMzativarSa sahasrANi ansamuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNA'STAzItirSasahasrANi caturbhirantarmuhUtarabhyadhikAni 6 / sa eva AtmanokarNakAla. sthitiko jAtaH, etasyA'pi audhigamasadRzAstrayo gamakA bhaNitavyAH / navaraM triSvapi gamakeSu sthiti jaghanyena dvAdaza saMvatsarANi utkarSeNA'pi dvAdaza saMvatsa rANi evamanubandho'pi bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkaNA'STa bhavagrahaNAni, kAlAdezena upayuSya bhaNitavyam, yAvat navame gama ke jaghanyena dvAviMzativarSasahasrANi dvAdazaH saMvatsarairabhyadhikAni utkarSeNa aSTAzItivarSasahasrANi aSTacatvAriMzadvarpasa ribhyadhikAni etAvantaM yAvat kuryAt 9 / yadi trIndriyebhya upapadyante0 evameva nava gamakA bhaNitavyAH / navaramAyeSu trijvapi gamakeSu zarIrAvagAhanA jaghanyena aMgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSaNa zrINi gavyUtAni, trINi indriyANi, sthitijaghanyena antarmuhUrtam utkarSeNa ekona pazcAzadvAtriMdivam tRtIyagamake kAlAdezena jaghanyena dvAviMzativarSasahasrANi antarmahAbhyadhikAni utkarSeNA'TAzItivarSasahasrANi paNNavatirAtridivazatAbhyadhikAni etAvantaM yAvat kuryAt / madhyamAkhayo gamazAstathaiva, pazcimA api trayo gamakAstathaiva / navaraM sthitighanyena ekonapaJcAzadrAtridivam , utkRSTato'pi ekonapazcAzadvAtriMdivam saMvedha upayuuda bhativyaH 9 / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 65 yadi caturindriyebhya upapadyante evameva caturindriyANAmapi navagamakA bhaNi savyAH, navarameteSveva sthAneSu nAnAtvAni bhaNita yAni, zarIrAvagAhanA jaghanye. nAGgulasyAsaMkhyeya bhAgam utkarSeNa catvArigavyUtAni, sthitirjaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa ca SaNmAsAH, evamanubandho'pi / catvAri indriyANi zeSa tadeva yAvana navamagamake kAlAdezena dvAviMzativarSa sahasrANi SabhirmAsairabhyadhikAni utkarSeNA'STAzItivarSasahasrANi caturviMzatyA mAsai rabhyadhikAni etAvantaM yAvatkuryAt 9.3 / TIkA-'jai beiMdiehiMto uvavajjaMti' yadi dvIndriyebhya Agatya pRthivI. kAyikatayA jIvA upapadyante tadA-'kiM pajjattabeiMdiehiMto uvajjati' kiM paryAsakadvIndriyebhya Agatya pRthivyAmutpadhante athavA 'apajjattabeIdiehito uvava. jjati' aparyAptakadvIndriyebhya Agatya pRthivIkAyikatayotpadyante iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'pajjattabeiMdiehito uvavajjati' paryAptakadvIndriyebhya Agatyotpadyante 'apajjattabeIdiehito isa prakAra se ekendriya pRthivIkAyika se lekara vanaspati kAyAnta se Aye hue jIvoM kI pRthivI meM utpatti dikhAkara aba sUtrakAra bIndriyAnta se Aye hue jIvoM kA utpAda prakaTa karate haiM 'jai beiMdiehito uvvjjti'-ityaadi| TIkArtha-yadi do indriyoM se Akara ke jIva pRthivIkAyika rUpa se utpanna hote haiM to 'ki pajjatta beiMdirahito uvavajjaMti, apajjatta beiMdiehito uvadhajjati' he bhadanta ! kyA ve paryApta do indriyoM se Akarake pRthivIkAyika rUpa se utpanna hote haiM athavA aparyApta do indriyoM vAloM se Akara ke pRthivIkAyika rUpa se utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'pajjattaveiMdiehito uvavajjati' apajjattabeiMdiehito vi udhava- A rIte ekendriya pRthvikAyikethI AraMbhIne vanaspatikAya sudhInA jInI pRthvIkAcikemAM utpatti batAvIne have sUtrakAra be iMdriya sudhInA bhAva vAnI pAI gaTa 42 cha.-'jai beiMdirahito uvavajjati' yA TIkAtha- be iMdriyamAMthI AvIne jIva pRthivIkAyika paNAthI utpanna thAya cha / 'kiM pajjatta beiMdiehito vavajjati apajjattabeIdiehiMto uvaSajaMti' he bhagavana zuM teo paryApta be IndriyomAMthI AvIne pRthvIkAyika paNAthI utpanna thAya che? ke aparyApta be iMdriyamAMthI AvIne pRthvikAyika paNAthI panna yAya cha 1 mA praznanA uttaramA prabhu 43 che 4-'goyamA! 8 gautama! 'pajjattaveIdiehito ubavajjati' apajjattabeiMdiehito uvavajjati' tamA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - bhagavatIstre uvavajjati aparyAptakadvIndrIyebhyo'pi Agatya utpadyante / he gautama ! dvIndriyebhya Agatya samutpadyamAnajIvAH paryAptakAparyAptakarUpAH samutpadyante iti bhAvaH / 'beiM die NaM bhaMte !' dvIndriyaH khalu bhadanta ! 'je bhavie puDhacikkAiemu uvavajjittae' yo bhavyaH-yogyaH pRthivIkAyi keSu upapattum yaH ko'pi dvIndriyo jIva: pRthivyAmutpattuM yogyo bhavet 'se NaM maMte' sa khalu bhadanta ! 'kevaiyakAlahiiema' kiyatkAlasthitikeSu pRthivIkAyikeSu 'upadajjejjA' upapadyeta ? bhagavAnAha'goyamA' he gautama ! jahanneNaM aMtomuhurAhiiesu' jaghanyena antarmurttasthitikeSu 'ukkoseNaM' utkarSeNa 'bAvIsavAsahassaTiiesa' dvAviMzativarSa sahasrasthitikeSu 'uvavajjejjA' upapota ! 'te NaM bhaMte ! jIvA' te khalu pUrvoktajjati' ve paryAta do indriyoM vAloM se Akara ke bhI pRthivIkAyika rUpa se utpanna hote haiM aura aparyAptaka do indriyoM vAloM se bhI Akara ke pRthivIkAyikarUpa se utpanna hote haiN| aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-beiMdieNaM bhaMte ! je bhavie puDhavikAiesu uvadhajjittara' he bhadanta ! jo do indriya jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai-'se NaM bhaMte ! kevaiya kAlaTThihaeplu uvavajjejjA' vaha he bhadanta ! kitane kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! he gautama ! jahanneNaM aMtomuttahiiesu, ukkoseNaM ghAvIsavAsasahassaTiieplu' aisA vaha jIva jaghanya se antarmuhUrta kI sthiti vAle pRthivIkAyiko meM aura utkRSTa se 22 ijAra varSa kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai, pUna: gautama prabhu se aise pUchate haiM-te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA paryApta be indriye mAMthI AvIne paNa utpanna thAya che, ane aparyApta be IndriyamAMthI AvIne paNa pRthvikAyikamAM utpanna thAya che. va gautabhAbhI zikSA prabhune me pUche che - 'vei die NaM bhaMte ! je bhavie puDhavokAiesu uvavajjittae' 3 mApana 2 me driya ch| viya Hi G5nna thAne yogya cha, 'se Na bhaMte ! kevaiyakAlaTThiiesu uvavajjejjA' he bhagavana te keTalA kALanI sthitivALA pRvikAyikamAM utpanna thAya che? A prazna uttaramA prabhu 47 cha - 'goyamA' 8 gautama ! 'jahaNNeNe aMtomuhuttadvizesu, ukkoseNaM bAvIsavAsasahassaTiiesu' va te dhanyathA matabhu. hatanI sthitivALA pRzivakAyikamAM ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI sthitivALA pRvikAyikamAM utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 67 jaghanyotkRSTa sthitikeSu utpitsavo jIvAH 'egasamapaNaM kevaiyA uvavajjaMti' ekasamayena - ekasmin samaye kiyantaH kiyatsaMkhyakAH samutpadyante pRthivIkAyikatayA pRthivyAmiti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanne ekko vA do vA tini vA' jaghanyena eko vA dvau vA trayo bA, 'ukko seNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjeti' utkRSTataH saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA pRthivIkAyikatayotpadyante iti / 'chetra saMgharaNI' sevArcasaMhananavantaH, dvIndriyebhya Agatya samutpadyamAnA jIvAH sevArttasaMhananavanto bhavantItyarthaH 3 | 'ogANA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' avagAhanA - zarIrAvagAhanA aMgulasyAsaMkhyeyabhAgam aMgulA saMkhyeyabhAgamamANA bhavantIti bhAvaH, 'ukkoseNaM bArasajoyaNA' utkarSeNa dvAdazayojanAni zarIrAdagAhaneti / 'bArasajoyauvavajjaMti' he bhadanta ! aise ve jIva eka samaya meM vahAM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-goyamA jahanneNaM ekko vA do vAtini vA unako seNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA' he gautama ! aise ve jIva vahAM pRthivIkAyika rUpa se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta aura asaMkhyAta taka eka samaya meM vahAM pRthivIkAdhika rUpa se utpanna hote haiM ? saMhanana dvAra meM ye 'chevahasaMghapaNI' sevA saMhananavAle hote haiM arthAt dvIndriyoM se Akara ke pRthivIkAyika rUpa se utpanna hote hue jIva sevArtta saMhananavAle hote haiM / 'ogAhaNA jahannerNa aMgulassa asaMkhejjai bhAgaM' avagAhanA dvAra meM inakI avagAhanA jaghanya se aMgulake asaMkhyAta veM bhAga pramANa pUche che - te NaM bhave ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajja'ti' De lagavan mevA te keTalA jIvA eka samayamAM tyAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM alu uDe che - goyamA ! jahaNeNaM ekko vA deza vA tinni vA ukko seNaM saMkhe'jjA vA asaMkhejjA vA' he gautama! sevA te bhavatyAM pRthvImAM pRthviAyi. kapaNAthI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI sakhyAta ane asaMkhyAta sudhI eka samayamAM tyAM pRthvikAyika paNAthI utpanna thAya che. 1 'sa'DenanadvAra'mAM tethe| 'chevaTTasa' ghayaNI' sevArta saMhananavANA hoya che. arthAt be iMdriyavALAemAMthI AvIne pRthvikAyika paNAthI utpanna thanArA lava sevArta' saDenanavAjA hoya che. 2 ogAhaNA jahaNeNaM aMgularasa asaMkhejjaimoga" bhavagAnA dvAramAM tethonI bhavagAhanA dhanyathI bhAMgajanA asa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68. bhagavatIstre bAI' iti kathanaM zaGkhamAzritya, zaGkhasya zarIrAvagAhanAyA utkRSTato dvAdazayojanamamANakatvAt taduktam-'saMkho puNa bArasajoyaNAI' zaGkhaH punadizayojanAni bhavatIti 4 / 'huMDasaMThiyA' huNDasaMsthitAH huNDasaMsthAnavanto bhavantIspartha: 5 / 'timi lessAo' tisro lezyA:-kRSNanIlakApotikarUpalezyAprayavanto bhavantItyarthaH 6 / dRSTidvAre 'sammadiTThI vi micchAdiTThI vi' samyagdRSTapo'pi mithyAdRSTayo'pi bhavanti te dvIndriyebhya Agatya pRthivyAmuspitsavo jIvA iti samyagdRSTayo bhavantIti kathanam sAsvAdanasamyaktvApekSayeti / iyaM ca paktavyatA audhikadvIndriyasya audhikapRthivIkAyiketpitso bhavatIti / evamenasya jghnysthitissvpi| 'no sammAmicchAdiTThI' no samyamithyAdRSTayaH7 / aura 'ukkoseNaM bArasajoyaNAI utkRSTa se vaha 12 yojana pramANa hotI hai| yaha utkRSTa avagAhanA zaGkha ko Azrita karake kahI gaI hai| kyoM ki zava ke zarIra kI avagAhanA 12 yojana pramANa kI kahI gaI hai, kahA bhI hai-saMkho puNa bArasa joyaNAI 4 'huMDasaMThiyA' saMsthAna dvAra meM inake huMDaka saMsthAna hotA hai / 'tinni lessAo' lezyAchAra meM ye kRSNa nIla aura kApotika lezyAvAle hote haiN| dRSTidvAra meM ye 'sammadiTThI vi micchAdiTThI vi' samyagdRSTi bhI hote haiM aura mithyAdRSTi bhI hote haiN| ve dIndriyoM se Akarake pRthivokAyiko meM utpanna honevAle jIva samyagdRSTi hote haiM aisA jo kathana hai vaha sAsvAdana samyaktva kI apekSA se hai| yaha vaktavyatA audhika bIndriya ke jo audhika pRthivIkAya meM utpanna hone vAle haiM unameM hotI haiM, 'no sammAmicchAdiTThI' jyAtamA mAga pramANunI Ane 6STathA 'ukkoseNaM bArasajAyaNAI' te mAra jana pramANavALI hoya che. A utkRSTa avagAhanA zaMkhane Azrita karIne kahevAmAM Avela che. kemake-zaMkhanA zarIranI avagAhanA 12 bAra ejana prabhAnI hI che. yuM 544 -'sakhApuNa bArasa joyaNAI 4 'huDasaThiyA' saMsthAna dvAramA temAne hu saMsthAna DAya che. 'tinni lesthAo' veshyaadvAramAM teo kRSNa, nIla, ane kApatika e traNa lezyAvALA hoya che. daSTivaarmaa tasA 'sammadidi vi micchAdidi vi sabhya Ta pa DAyale. sana mithyAdaSTivALA paNa hoya che. teo be iMdriyavALAomAMthI AvIne pRthvikAcikemAM utpana thavAvALA ja samyagU daSTivAvALA hoya che, evuM je kathana karyuM che, te sAsvAdana samyakatvanI apekSAthI che. A kathana audhika be IMdriyanA audhika praDhikAyamAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM thAya che. 'no sammAmicchAviTThI' yA mizra TivANA DAta nathI. 'do nANA' jJAna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 69 'do nANA do annANA niyama' dve jJAne dve ajJAne niyamataH matijJAnaM zrutajJAnaM ceti jJAnadvayavantaH, evaM matyajJAnaM zrutAjJAnaM cetyajJAnadvayavanto niyamataste bhvntiiti| tathA-'No maNajogI' no manoyoginaH, te dvIndriyA jIvAH pRthivIkAye utpitsavo na manoyogino bhavanti dvIndriyatvena teSAM manaso'bhAvAt / 'evaM vayajogI vi kAyajogI vi' evaM vacoyogino'pi te bhavanti tathA kAyayogino'pi bhvnti| 'uvaogo duviho vi' upayogo dvividho'pi sAkAropayogAnAkAropayogadvayavanto bhavanti te ityarthaH10, 'cattAri sannAo' catasraH saMjJAH, AhArabhayamaithunaparigrahAkhyAzcatasraH saMjJA bhavantIti11 / 'cattAri kasAyA' catvAraH kaSAyAH krodhamAnamAyAlobhAkhyA bhavantIti 12 / 'do iMdiyA pannatA' dve indriye prajJapte, indriyadvayam eva meva teSAM bhavatIti / ke te dve tatrAha-'taMjahA' ityAdi, 'taM jahA-jibhiH ye mizra dRSTi vAle nahIM hote haiM / 'do nANA do annANA niyama' jJAna dvArameM ye mati jJAna zrutajJAnarUpa do jJAna vAle aura matyajJAna zrutAjJAna rUpa do ajJAnavAle niyama se hote haiN| yogadvAra meM ye 'No maNajogI' dvindriyoM ke mana nahIM hone ke kAraNa mano yogI nahIM hote haiM 'vayajogI vi kAyajogI vi' kintu ye bacana yogI aura kAya yogI hote haiM / 'upayogo duviho vi' upayoga dvAra meM inake sAkAraanAkAra donoM prakAra kA upayoga hotA hai| saMjJAdvAra meM 'cattAri sannAo' ye AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha-ina cAra prakAra kI saMjJAvAle hote haiN| kaSAyadvAra meM-'cattAri kasAyA' inake krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cora kaSAyeM hotI haiM / indriya dvAra meM do iMdiyA pannattA' inake sparzana aura rasana ye do indriyAM hotI haiM / 'tinni pAma tame 2 jJAna hoya che. 'do annANA niyama' tamAna niyamayI mati ajJAna ane zrata ajJAna e be ajJAna hoya che. 'ga dvAramAM- maNajogI' me.driyANa 2 pRthviImA 64rna thapa che. tesAne manAyA to nathI. 412 3 tabhana bhana DAtu nathI. 'evaM vayajo. gI vi kAyajogI vi' te| kyana negI mana ya yogI hAya che. 'uvayogo duvihA vi' 5 / 21 21 tammane saa4|2 manA2 panne prazna upayoga DAya cha. sajJA dvAramA 'cattAri sannAo' 25 // 6 // 2, saya bhaithuna, mana pari. aDa mA yA2 12nI sajJAvANA ta ya . 4SAya mAM-'cattAri kasAyA' teyAna lodha, bhAna, bhAyA, bhane sola se nyAre SAya hoya che. Indriya dvAramAM-teone sparzana ane rasanA (jIbha) e be IMddhi hoya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 bhagavatIsUtre die ya phAsidie ya' jivhendriyaM ca sparzanendriyaM ca 13 / 'tini samugghAyA' prayaH samudghAtAH vedanAkaSAyamAraNAntikA bhavantIti 14 / 'sesaMjahA puDhavikkAiyANa' zeSam-avazeSa sarvamapi yathA pRthivIkAyikAnAM vedanA vedAdhyavasAyAH kathitAH tatsarvamapi ttsdRshmevaavgntvymiti| kevalaM pUrvApekSayA yadvailakSapayaM tadarzayitumAha-'NavaraM' ityAdi, 'NavaraM ThiI jahanneNaM aMtomuhuttaM' navaram-kevalaM sthitirjaghanyena antarmuhUrttam 'ukoseNaM bArasa saMbaccharAI' utkR. STato dvAdazasaMvatsarANi jaghanyotkRSTAbhyAM sthitiH kramazo'ntarmuhartapramANA dvAdazasaMvatsarapramANA ca bhavatIti 17 / 'evaM aNubaMdho vi' evam sthitisadRzaiva anubandho'pi jaghanyena aMtarmuhUrtarUpa utkRSTato dvAdazasaMvatsararUpaH, sthitisvarUpatvAdeva anubandhasyeti 19 / 'sesaM taMceva' zeSam-yat sthitItyAdikaMsamugghAyA' samudghAta dvAra meM inake vedanA, kaSAya aura mAraNAntika ye Adi ke tIna samudghAta hote haiN| 'sesaM jahA puDhavikAiyANaM' ava. ziSTa vedanA, veda, adhyavasAya ye jisa prakAra se pRthivIkAyikoM ke kahe gaye haiM usI prakAra se ye inake bhI jAnanA cAhiye, aba sUtrakAra pRthivIkAyika ke prakaraNa se isake prakaraNa meM jo vizeSatA hai use prakaTa karate haiM-'NavaraM ThiI jahanneNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM bArasasaMbaccharAI' yahA~ jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se vaha 12 varSa kI hai pRthivIkAyika ke prakaraNa meM jaghanyasthiti yadyapi antarmuhUrta kI kahI gaI hai anubandha kI sthiti ke anusAra antarmuhUrta utkRSTa pAraha varSa pramANa kA hotA hai| ataH isase uma prakaraNa meM aura isa prakaraNa meM vizeSatA hotI hai isa prakAra se jaba sthiti meM vizeSatA hai cha. 'tinni samugdhAyA' samuddhAta bAramA mAna vahanA, 4SAya, bhane bhArazAnti ra smuddhaat| ya che. 'sesaM jahA puDhavI kAiyANaM' mAtInu vedanA, veda, adhyavasAya e sthAnenA saMbaMdhanuM kathana je rIte pRthvikAyi kenA saMbaMdhamAM kahela che, eja prakArathI tenA saMbaMdhamAM paNa samajavuM have sUtrakAra pRvikAyikanA prakaraNa karatAM A prakaraNamAM je vizeSa pAche, tene praTa re cha. 'Navara ThiI jahaNNeNe atomuhRttaM ukkoseNaM bArasa saMbaccharAI mahiyAM dhanya sthiti me mata itanI cha, ma thI te 12 bAra varSanI che. pravikAyikanA prakaraNamAM jaghanya sthiti che ke aMtamuhUnI kahelI che, paraMtu tyAM utkRSTa sthiti 22 bAvIsa hajAra varSanI kahI che. jethI A prakaraNa karatAM te prakaraNamAM vizeSapaNuM che. A rIte jyAre zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 71 kathitaM tadatiriktaM sarvamapi tadeva pUrvoktameveti / kAya saMvedhe vailakSaNyaM darzayitu mAha - 'mavAdeseNaM' ityAdi, 'bhavAdeseNaM jahannegaM do bhavagahanAI' bhavAdezenabhavaprakAreNa bhavApekSayA jaghanyena dve bhavagrahaNe 'ukko seNaM saMkhejjAI bhavaggahaNAI " utkarSata: saMkhyeyAni bhavagrahaNAni, 'kAlAde se gaM' kALA dezena - kAlApekSayA 'jahane do aMto hAI' jaghanyena dve antarmuhurte, 'ukko seNaM saMkhejjaM kAlaM utkarSeNa saMkhyeyaH kAlaH 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM yAvatkuryAt etAvantaM jaghanyeotkarSeNa ca pradarzitakAlaparyantaM dvIndriyagatiM pRthivIgatiM ca seveta, tathA vizeSatA AI hai to ' evaM 'aNubaMdho vi' anubandha meM bhI vizeSatA hai kyoMki anubandha sthiti rUpa hone se utkRSTasthiti 22 hajAra varSa kI kahI gaI hai 'sesa taM cetra' jo ye sthiti Adika kahe gaye haiM-so inake atirikta aura saba kathana pUrvokta jaisA hI hai - arthAt pRthivI kAyikake samAna hI hai / aba sUtrakAra kAyasaMvedha meM bhinnatA dikhAte hue kahate haiM- 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' bhava kI apekSA kAyasaMvedha yahAM jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane taka kA aura 'ukko seNaM saMkhejjAi bhavaggahaNAI' utkRSTa se vaha saMkhyAta bhavoM ko grahaNa karane taka kA hai tathA - 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuttAi ukko seNaM saMkhejjaM kAlaM kAla kI apekSA vaha jaghanya se do antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se saMkhyAta kAlarUpa hai, 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra vaha dvandraya jIva jo ki pRthivI kAyika meM utpanna hone ke sthitinA samadhabhAM vizeSapAzu che, to 'aNubaMdho vi evaM' anusaMdhabhAM pAzu vizeSapAlu che. hema! - anubaMdha sthiti 3ya hoya meM 'sesaM ta' ceva' sthiti vigerenA saMbaMdhamAM je A kathana kayu" che, te zivAyanuM khAkInu tamAma kathana pahelA kahyA pramANenu' ja che. arthAt pRthvIkAyikanA thana pramANeja che. have sUtrAra yasa vedhabhAM nuhAyA matAvatAM he che hai- 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavagagaNAi" lavanI apekSAthI hAyasa vedha sahiyAM dhanyathI me lavAne bharatAM sudhIneo bhane 'ukkoMseNaM asa khejjAI bhavaggahaNAI STathI te asaMkhyAta navAne bharavAM sudhInu che tathA 'kAlAdeseNaM jahado amuhuttA ukkoMseNaM sakhejjaM kAla' ajanI apekSAthI te dha nyathI me a MtarmuhUrta'no che bhane utsRSTathI sAMdhyAta asa 35 che. 'evaiya' jAva karejjA' mA rIte te me driyavANI bane pRthvI ayimA utpanna thavAne cAgya che, tyAM utpanna thaIne eTalA kALa sudhI e IMdriyanI gatinu' - zrI bhagavatI sUtra : 15 * Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre etAvantameva kAlam yAvIndriyagatau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAt 20 iti prathamo gamo dvIndriyasyeti / 16 dvitIyaM garma darzapati-'so veva' ityAdi, 'so ceva jahannakAlaTTiiemu uvavanno' sa eva-dvIndrIya eva jaghanyakAlasthiti keSu pRthivIkAyike pUtpannaH' yadi jaghanyakAlasthitikapRthivIkAyikeSu sa dvIndriyo jIva utpadyate tadA-'esa ceva cattabdhayA savvA eSaiva vaktavyatA sarvA eSaiva-prathama gamapradarzitaira sarvA'pi vaktavyatA utpAdaparimANAdikA vaktavyA nAtra ko'pi vizeSa iti dvitIyo gama iti / 2 / tRtIyagamaM darzayati-'soceva' ityAdi, 'so ceva' ityAdi, 'so ceva ukkosa. kAlaTTiiemu uvavano' sa eva-audhiko dvIndriya jIva-eka utkRSTa kAlasthitikeSu yogya hai vahAM utpanna hokara itane kAla taka dvIndriya gati kA aura prathivI gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai / yaha dvIndriya kA aisA prathama gama hai| isakA dvitIya gama aisA hai 'so ceva jahannakAladiiesu uvavanno' vahI bIndriya jIva jaba jaghanya kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai to usa sambandha meM bhI yahI pUrvokta prathama gama kI vaktavyatA kahanI cAhiye, arthAt utpAda parimANa Adi kI vaktavyatA jisa prakAra se prathamagama meM abhI 2 prakaTa kI jA cukI hai vaitI hI vaktavyatA isa dvitIya gama meM bhI kahanI cAhiye isameM aura usameM kisI bhI prakAra kA antara nahIM hai| aisA yaha dvitIya gama bIndriya kA hai| tRtIya gama isa prakAra se haiM-'so ceva ukkosakAlaTihae uvavanno vahI dvIndriya jIva jaba uskRSTa kAla kI sthiti vAloM meM utpanna ane pRthvIkAyikanI gatinuM sevana kare che, ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana kare che. A rIte A be Indriya saMbaMdhIne paDasI Ama uhI cha.? mAnA bhI gama mA prabhArI che-so ceva jahannakAladiiesu uvavanno' e zrIndriya jIva jyAre jaghanya kALanI sthitivALA pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che, te tenA saMbaMdhamAM paNa A pahelA kahyA pramANe pahelA gamanuM kathana kahevuM joIe. arthAt utpAta, parimANa, vigerenuM kathana je rIte pahelA gamamAM batAvela che. e ja rIte A bIjA gAmamAM paNa kahI levuM. pahelA gAmanA kathanathI A bIjA gAmamAM kaI paNa prakAranuM judApaNuM thI, A rIte be IndriyavALA jInA saMbaMdhano A bIjo gama kahyo che. zrIta samanu thana 42vama bhAva cha- 'se ceva ukkosakAladii esu uvavanno' se ye chadriyavANI 15 vAre 2 nI sthiti vANA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA rIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 73 pRthivIkAyikepUtpanno bhavet yadi audhiko dvIndriya jIvaH utkRSTa kAlasthitikapRthivIkayikeputpadheta tadA-'esa ce beiMdiyassa laddhI' epeva dvIndriyasya labdhiHepaiva-anantarapUrvoktaiva labdhiH-vaktavyatA bAcyA, tRtIyAme'pi pUrvoktameva sarva vaktavyam, kevalaM pUrvApekSayA yadvailakSaNyaM tadAha-'NavaraM bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' navaram kevalaM kAyasaMvedhe vailakSaNyamasti yad bhavAdezena bhavApekSayA jaghanyena dve bhavagrahaNe, 'ukkoseNaM aTThabhAgahaNAI' utkarSeNA'STa bhavagrahaNAni dvIndriyajIvAnAm utkarSato'STa bhavagrahaNAni bhavanti ekapakSasyotkRSTasthitikatvAt 'kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI atomuhuttabhabbhahiyAi' kAlAho jAtA hai to vahAM para bhI 'esa ceva veiMdidhasta laddho' yahI pUrvokta prathama gama sambandhI dvIndriya ke prathamagama kI vaktavyatA kahanI cAhiye, parantu isa tRtIya gama kI vaktavyatA meM jo prathama gama kI apekSA antara hai use sUtrakAra 'gavaraM bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggaNAI' isa sUtra dvArA prakaTa karate haiM-isameM unhoMne aisA kahA hai ki yahAM kevala kAyasaMvedha meM bhinnatA hai, kyoMki yahAM vIndriya ke tRtIyagama meM kAyasaMbaMdha jaghanya se bhava kI apekSA do bhavoM ko grahaNa karane rUpa aura utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai / kyoMki isa gama meM eka pakSa meM utkRSTa sthitikatA hai, isaliye dvIndriya jIvoM ke utkRSTa se paraspara ATha bhavagrahaNa hote haiN| 'kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAIaMtomuttamabhahiyAI tathA kAla kI apekSA vaha kAyasaMbaMdha bhAmA 5nna thAya cha, ta ta samadhamA 55 'esa ceva beiMdiyassa laddhI' A pahelA kahela gAmanA be IdrivALA jIvanA pahelA gamanuM kathana kahevuM joIe paraMtu A trIjA gamanA kathanamAM pahelA gama karatAM je aMtara-judA 52 cha, ta mtaa| sUtrA2 'Navara bhavAdeseNaM jahaNNeNaM do bhavaggahaNAi' mA sUtra dvArA pragaTa kare che. A sUtrathI teoe e samajAvyuM che ke ahiyAM phakta kAyasaMvedhamAM judApaNuM che. kema ke ahiyAM be iMdriyenA trIjA gamamAM kAyasaMvedha jaghayathI bhavanI apekSAe be bhane grahaNa karavA rUpa ane utkRSTathI ATha bhane grahaNa karavA rUpa che. kemake- A gAmamAM eka pakSamAM utkRSTa sthiti paNa che. tethI be IdriyavALA jInA utkRSTathI ATha bhava 75 hAya che. 'kAlAdeseNaM jahaNeNaM bAvIsaM vAsasahassAI tomuhuttamambhahi. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre dezena kAlApekSayA jaghanyena dvAviMzativarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni 'ukoseNaM utkarSa taH 'aAsII vAsasahassAI' aSTAzItivarSa sahasrANi 'aDayAlIsAe saMvaccharehiM amahiyAI' aSTacatvAriMzatsaMvatsarerasyadhikAni catuSu dvIndriyabhaveSu dvAdazAbdapramANeSu aSTa catvAriMzatsaMvatsarA bhavanti tairabhyadhikAni aSTAzItivarSasahasrANi bhavantIti bhAvaH / 'evaiyaM jAtra karejjA' etAvantaM yAvaskuryAt etAvatkAlaparyantaM dvIndriyagati pRthivIgati ca seveta, tathA etAvantameva kAlaM yAvat dvIndriyagatau pRthivIgatau va gamanAgamane kuryAditi tRtIyo gamaH 3 iti / ___ ataH paraM caturthapaJcampaSThagamAn darzayannAha-'so ceva appaNA' ityAdi, 'so jaghanya se antarmuhUrta adhika 22 hajAra varSa pramANa aura utkRSTa se 'aTThAsII vAsasahassAiM0' 48 varSa adhika 88 hajAra varSa pramANa hai, yahAM 48 varSa adhikatA jo 88 hajAra varSa pramANa meM kahI gaI hai so vaha bIndriyoM ke 4 bhavoM kI pratyeka bhava kI 12 varSa kI utkRSTa sthiti kI apekSA karake kahI gaI hai / tathA pRthivIkAyika kI utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa pramANa hai, ataH cAra bhavoM kI yaha 88 hajAra varSa sthiti AjAtI hai, 'evaiyaM jAva karejA' isa prakAra se vaha jIva itane kAla taka usa gati kA dvIndriya gatikA evaM pRthivI kAyikagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha tRtIya gama hai| aba sUtrakAra caturtha paMcama aura chaThe gama ko prakaTa karane ke liye yAI' tathA nI apekSA te yasa 35 dhanyathA atabhuta ma4i 22 sAvIsa M2 varSa pramANa bhane thI 'aTThAsIi vAsasahassAI' mtaalIsa varSa adhika 88 aThayAsI hajAra varSa pramANane che. ahiyAM 48 aDatAlIsa varSa adhikapaNuM 88 aThayAsI hajAra varSa pramANamAM kahyuM che, te te be iMdriya vALAonA cAra bhavanI eTale ke dareka bhavanI 12 bAra varSanI utkRSTa sthitinI apekSA karIne kahela che. tathA pRthvikAyikanI utkRSTa sthiti 22 bAvIsa hajAra varSa pramANunI che. jethI cAra bhavanI A 88 madhyAsI // 2 15nI sthiti bhAvI jaya che. 'evaiya' kAlaM jAva karejjo' A rIte ATalA kALa sudhI te jIva te be IMdriya gatinuM ane pRthvIkAcikanI gatinuM sevana kare che, ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanA gamana kare che, e pramANe A trIje gama kadAo che. 3 have sUtrakAra cothA pAMcamA, ane chaThThA gamanuM kathana karavA mATe "no zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 75 ceva apaNA jahannakAla hiro jAo' sa eva-daundriya jIva eva yadi AtmanAsvayaM jaghanyakAlasthitiko bhavet atha ca pRthivIkAyikeSu samutpanno bhavet tadA'tassa vi esa ceva vattavayA tisu vi gamaesu' tasyA'pi-AtmanA jaghanyakAla. sthitikasya pRthivyAmutpitso rjIvasya dvIndriyasyA'pi eSaiva vaktavyatA tridhvapi caturthapaJcamaSaSTheSvapi gamakeSu vaktavyA, gamatraye'pi utpAdaparimANAdikaM sarvamapi vaktavyam / dvitIyagamatrayasyApi eSaiva vaktavyatA vailakSaNyaM darzayati-navara' ityAdi, 'navaraM imAI satta NANattAI' imAni-vakSyANAni sapta nAnAtvAni / viMzatidvArAntargata saptadvAreSu vailakSaNyaM bhavati tadyathA--'sarIrogAhaNA jahA puDhavIkAiyANa' zarIrAbagAhanA yathA pRthivIkAyikAnAm yathA azulAsaMkhyeyabhAga-'so ceSa apaNA jahannakAladiio' yadi dIndriya jIva svayaM jaghanya kAla kI sthiti vAlA hai aura vaha pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai to 'tassa vi esa ceva vattavvayA tisu vi gamaessu' isa prakAra ke usake caturtha gama meM yahI pUrvokta vaktavyatA kahanI cAhiye / aura yahI pUrvokta vaktavyatA usake pAMcaveM, chaThe gama meM bhI kahanI caahiye| parantu caturtha paMcama evaM chaThe gamoM meM pUrvokta vaktavyatA se ina sAta SAtoM meM vizeSatA hai, yahI viSaya 'navaraM imAI satta NANattAI' isa sUtrapAThadvArA sUtra kArane prakaTa kiyA hai, isase yaha samajhAyA gayA hai ki vIsoM dvAroM ke andara ina zarIrAvagAhanA, dRSTi, jJAna, yoga, sthiti, adhyavasAya6 aura anubandha ina sAta dvAroM meM antara hai, zarIrAvagAhanA yahAM pRthivIkAyika jIvoM ke jaisA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa ceva appaNA jahanna kAladviie jAo' le to driyANA 01 pota jaghanya kALanI sthitivALe che, ane te pRthvIkAcikemAM utpanna thavAne cha, ta'tassa vi esa ceva vattavvayA tisu vi gamaesu' mArIta nA yathA gamamAM paNa A pahelAM kahela kathana ja kahevuM joIe. ane Aja rItanuM kathana tenA pAMcamAM ane chaThThA gamamAM paNa kahevuM joIe. paraMtu cethA, pAMcamA, ane chaThThA gamamAM pahelAnA kathana karatAM A nIce jaNAvela sAta bhAsatamA nuhA cha. se pAta 'navara imaI satta NANattAI' mA sUtra pAThathI sUtrakAre batAvela che. A sUtrapAThathI e samajAvyuM che ke--vIse dvAramAM A zarIranI avagAhanA daSTi, jJAna, ga, sthiti, adhyavasAya ane anubaMdha A sAta dvAramAM judApaNuM che. zarIranI avagAhanA ahiyAM pRthvI kAya nI jema AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANuvALI che. pahelAnA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 bhagavatIsUtre pramANA zarIrAvagAhanA / pUrvagamatraye tu dvAdazayojanamamANA'pi kathiteti 1 / tathA 'jo sammadiTThI' no samyagdRSTayaH jaghanyasthitikatayA sAsvAdanasamyagdRSTe spAdAt prathamagamatraye tu samyagradRSTirapi kathitaH, utkRSTasthitikasyApi teSu saMvAn ato dRSTidvAre bhavati vailakSaNyamiti / 'micchAdiTThI' mithyAdRSTayaH, 'No sammAmicchAdiTThI' no sabhya midhyAdRSTayaH, pUrvagamatraye samyagdRSTitvasya mithyAdRSTitvasya ca vidhAnaM kRtam mizradRSTizvasya niSedhaH kRtaH iha tu samyagdRSTitvasya mizradRSTitvasya nirAkaraNam midhyAdRSTizvasya vidhAnaM jaghanyasthitikatvAt iti 2 | tathA 'do annANA niyamaM ' dve ajJAne matyajJAnazrutAjJAne niyamato bhavataH / pUrvamajJAnadvayaM tathA jJAnadvayamapi kathitam iha tu ajJAnadvayamAtra hai, pUrva ke tIna gama meM yaha avagAhanA 12 yojana pramANa hai, yaha samyadRSTi aura mizradRSTi hotA nahIM hai, kyoMki jaghanya sthitivAlA hone se isameM sAsvAdana samyagdRSTi kA utpAda nahIM hotA hai, prathama tIna gama meM to sampadRSTi bhI hotA hai kyoMki unameM utkRSTa sthitivAloM kA bhI saMbhava hai yahI yahAM antara hai, 'no sammAmicchAdiTThI' samyagmithyAdRSTi arthAt mizradRSTivAle nahIM hote haiM / 'micchAdiTThI' ye mithyAdRSTi hote haiN| pUrva ke tIna gamoM meM samyagdRSTi kA aura mithyAdRSTi kA ina do dRSTiyoM kA vidhAna kiyA gayA hai, aura mizradRSTiyoM kA niSedha kiyA gayA hai, parantu yahAM para mithvAdRSTi ke vidhAna ke sAtha samyagdRSTi aura mizradRSTi ina donoM kA bhI niSedha kiyA gayA hai, mithyAdRSTitA kA vidhAna isa ke jaghanya sthitivAlA hone ke kAraNa huA hai / 'do annANA niyamaM' yahAM matiajJAna aura zrutaajJAna ye traNa gameAmAM A avagAhanA 12 khAra ceAjana pramANanI kahI che. teo samya dRSTi ke mizra dRSTivALA hai|tA nathI. kemake-jaghanya sthitivALA hAvAthI temAM sAsvAdana sabhyaSTinA utpAda thatA nathI. pahelA traNa gameAmAM te samyag dRSTivALA paNu hAya che, kemake-utkRSTa sthitivALA e iMdriyAmAM sAsvAdana samyag dRSTinA utpAda thAya che. tethI A mithyAdaSTi vALA kahyA che. pahelAnA traNa gameAmAM teomAM samyag dRSTipaNAnuM ane mithyArdaSTi paNAnu' A mane dRSTiyAnuM vidhAna karela che, ane mizra dRSTine niSedha kahela che. paNa ahiyAM mithyA dRSTinA vidhAnanI sAthe mizrardaSTi ane samyag dRSTi A khannenA niSedha karela che. mithyArdaSTi paNAnu vidhAna Ane jadhanya sthitivANA hovAne ara thayela che. 'do annANA niyama' maDiyAM bhati zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sa03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 77 meva jaghanya sthitikatvena jJAnadvayAsaMbhavAditi 3 / 'No maNajogI No vayajogI' no manoyogino no vacoyoginaH, jaghanyasthitikatvena aparyAptakatvAt teSAM na manoyogaH na vAgyogaH saMbhavati, pUrvaganagamatraye tu ajaghanyasthitikasyA'pi saMbhavena manoyogavAgyogayo vidhAnaM kRtam ato bhavatyeva yogadvAre pUrvagamatrayApekSayA iha. vailakSaNyam / 'kAyayogI' kAyayoginaH zarIrasya sarvajIvasAdhAraNatayA jaghanyasthitikatve'pi kAyayogasya saMbhavAditi 4 / sthitidvAre 'ThiI jahanneNaM aMtomuhuta do ajJAna niyama se hote haiM / pUrva ke tIna gama meM do ajJAna aura do jJAna inakA vidhAna kiyA gayA hai taba ki yahAM kevala do ajJAnoM kA hI vidhAna kiyA gayA hai kyoMki ye jaghanya sthitivAle hone se do jJAnoM kI saMbhAvanA nahIM hotI hai, jo maNa jogI no vayajogI' yogadvAra meM yahAM kevala kAyayoga hotA hai, mano. yoga aura vacanayoga nahIM hotA hai, kyoMki jaghanya sthitivAlA hone se aparyApta hone ke kAraNa unake na manoyoga aura na vacanayoga hotA hai| pUrva ke tIna gama meM manoyoga vacanayoga kA honA bhI kahA gayA hai| kyoMki vahAM ajaghanya sthitivAle kA bhI sadbhAva hai para yahAM jaghanya sthitivAle hone se aparyAptAvasthA meM vacanayoga kA sadabhAva nahIM kahA gayA hai, yahI yahAM pUrva kI apekSA antara hai / 'kAya jogI, ve kAyayogI hote haiM, jaghanya sthitivAlA hone para bhI yahAM kAyayoga kA sadbhAva kahA gayA hai vaha zarIra sarva jIva sAdhAraNa hotA hai isa ajJAna ane zrata ajJAna e be ajJAna niyamathI thAya che. pUrvanA traNa gamamAM be jJAna, ane be ajJAna kahela che. ahiyAM kevaLa ajJAnanAnuM ja vidhAna ra che. No maNajogI' yo bA2mA mADiyAM hai yayA DAya che. manI ga ane vacanaga thato nathI kemake-pRthvIkAyamAM utpanna thavAvALA be iMdriya jIvo mAgavALA hovAne kAraNe teone vacana yoga paNa hota nathI. pahelA gAmamAM vacanayoga hovAnuM paNa kahevAmAM AvyuM che. kemake- tyAM utkRSTa sthitivALAne paNa sahabhAva che. paraMtu ahiyAM jaghanya sthitivALA hovAthI aparyApta avasthAmAM vacanagane sadbhAva kahyo nathI. jaghanya sthitivALA hovA chatAM paNa ahiyAM je kAyAgane sadbhAva kahyo che, te zarIra sarva jIva sAdhAraNa hoya che, tethI kahela che. 4 sthitidvAramAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre ukkoseNa bi aMnomuhuttaM' sthitighanyena antarmuhUrtam utkarSeNA'pi antarmuhUtam pUrvagamatraye jaghanyena sthiti rantarmuhUrtapramANA kathitA, utkarSa to dvAdazasaMvatsarapamANeti, iha tu jaghanyotkRSTAbhyAmubhAbhyAmapi antarmuhUttati bhavatyeva sthitau vailakSaNya miti 5 / 'ajjharasANA apasatthA' adhyavasAyA aprazastAH pUrvamadhyavasAyAnAM prazastApazastatvam umayarUpatvamuktam iha tu aprazastamAtrameveti bhavatyeva pUrvApekSayA bailkssnnymiti6| 'anubaMdho jahA ThiI' anubandho yathA sthitiH yathA sthitirjaghanyotkRSTAbhyAmantarmuhUrtapramANA kathitA tathA'nubandho'pi jaghanyoskRSTAbhyAm antarmuhUrtamAtra eva bhavati pUrvapakaraNe anubandho jaghanyena antarmuhUrta rUpaH utkRSTato dvAdazasaMvatsararUpaH, iha tu umAbhyAmapi ekarUpa eva iti bhavatyeva vailakSaNyamiti 7 / 'saMveho taheva Adillesu dosu gamaesu' saMvedhastathaiva AghayoH liye kahA hai 4 sthitidvAra meM 'ThiI jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNa vi aMtomuhutaM' sthiti yahA~ jaghanya se antamuhUrta kI hotI hai aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta kI hotI hai| pUrva ke tIna gama meM jaghanya se sthiti eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se 12 varSa kI kahI gaI hai, para yahAM jaghanya aura utkRSTa donoM se hI vaha eka antarmuhUrta kI hI kahI gaI hai, 'ajjhavasANA appasatyA' pUrva ke tIna gama meM prazasta aura aprazasta donoM prakAra ke adhyavasAya kahe gaye haiM, para yahAM para ve aprazasta hI kahe gaye hai| 'aNubaMdho jahA ThiI' anubandha bhI sthiti ke anusAra hone ke kAraNa aura utkRSTa se eka antarmuhUrta pramANa hI hai, pUrva ke tIna gama meM anubandha jaghanya se eka antarmuhUrta pramANa aura utkRSTa se 12 varSa pramANa kahA gayA hai 'saMveho taheva Adillesu dosu 'ThiI jahanneNaM atomuhutta ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' aDiyo sthiti nyathA aMtarmuhUrtanI hoya che. ane utkRSTathI paNa eka aMtamuhUrtanI hoya che. pahelA gamamAM sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI ane utkRSTathI 12 bAra varSanI kahI che. paraMtu ahiyAM jaghanya ane utkRSTa ane prakArathI te eka mata itanI hI cha, 'ajjhavasANA appasasthA' paDatAnA ra gabhAmA prazasta ane aprazasta ane prakAranA adhyavasAya-AtmapariNAma kahela che. paNa maDiyA prazasta 565vasAya ma che. aNubaMdho jahA ThiI' bhanuma dhanu kathana paNa sthitinA kathana pramANe hevAthI jaghanya ane utkRSTathI eka aMta muharta pramANane che. pahelAnA traNa gamemAM anubaMdha jaghanyathI eka aMtabhut prabhAvANI bhane 4thI 12 mA2 15 prabhAvanA che. 'saMveho Adillesu dosu gamaesu' bhItIna paDasAnA me mAmA yasavadha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 79 dvitIyatrikasya prathamadvitIyayordvayoH gamayoH, prAthamikagamadvayavadeva saMvedho bhavatIti na kimapi tato vailakSaNam prAthamikagamadvaye utkarSato bhavAdezena saMkhyeya bhAlakSaNaH kathita stathA kAlAdezena utkarSa taH saMkhyeyakAlalakSaNaH kathitaH ihApi dvitIyatrike prathamagaradvaye pUrvokta eva kaaysNvedhH| tRtIye tu vizeSamAha-'taI. yamanae bhavAdeso taheva abhavaggahaNAI' tRtIyagame-dvitIyatrikasya tRtIyagame bhanAdezastathaiva yathA prAthamike tRtIye game kathitaH, utkRSTa to'STa bhavagrahaNarUpa stenaiva prakAreNa ihApi aSTa bhavagrahaNAni / kAlAdezena kathayati-'kAlAdeseNaM' ityAdi, 'kAlAde seNaM jahanneNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMgomuttamanbhahiyAI' kAlAdezena jaghanyena dvAviMzatiSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni kAlAdezena jaghanyato'ntarmuhUtrtAdhikadvAviMzatisahasrAtmakaH kAyasaMvedha ityarthaH, 'ukkoseNaM gamaesu' tathA dvitIyanika ke Adi ke do gamoM meM kAyasaMvedha prAtha mika gamavaya ke jaisA hI hai-arthAt prAthamika gamaya meM kAyasaMvedha bhava kI apekSA utkRSTa se saMkhyAta bhavarUpa kahA gayA hai-tathA kAla kI apekSA bhI vaha saMkhyAta kAla rUpa utkRSTa se kahA gayA hai, so yahAM para bhI vitIyatrika meM prathama ke do gamoM meM utkRSTa kAyasaMvedha bhava aura kAla kI apekSA saMkhyAta bhavarUpa aura saMkhyAta kAlarUpa kahA gayA hai, para tRtIya gama meM aisI vizeSatA hai-'taya gamae bhavAdeso taheva aTTha bhavagahaNAI' ki yahAM para bhavAdeza prAthamika ke tRtIya gama ke jaisA ATha bhavagrahaNa rUpa hai, aura 'kAlAdeseNaM jahanne] pAthIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttamammahiyAI' kAla kI apekSA vaha jaghanya se antarmuhUrtta adhika 22 hajAra varSa pramANa hai aura 'ukoseNaM pahelA be gama pramANe ja che. arthAta pahelA be gAmamAM kAyasaMvedha bhavanI apekSAthI utkRSTathI saMkhyAta bhava pramANane kahyuM che. ane kALanI apekSAthI paNa te saMkhyAta kALa rUpa utkRSTathI kahela che. ane ahiyAM A bIjA trimAM pahelAnA be gAmamAM kAyasaMvedha bhava ane kALanI apekSAthI saMkhyAta bhava rUpa ane saMkhyAta kAya rUpa kahela che paraMtu trIjA gAmamAM vizeSa pAche. te magai sUtrA2 47 cha -'taiyagamae bhavAdesro taheva aTubhavagahaNAI' miDiyA mAheza 5sAnA vinaya zrI rAma pramANe mA8 545 35 cha. ane, 'kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsa vAsasahassAI aMtomuhutta bhanbhahiyAI' sanI apekSAthI ta dhanyathI matabhuta madhi: 22 mAvIsa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra aTThAsII vAsasahassAI' utkarSa to'STazI tirSa sahasrANi, 'cauhi aMtomuhuttehi amahiyAI" caturbhirata muhUrabhyadhikAni, caturantarmuhUrtAdhikASTAzItivarSa sahasAtmakaH kAlAdezena utkarSataH kAyasaMvedha iti caturthapaJcaSaSThagamAH 6 / saptamASTamanavamagamAn darzayitumAha 'so ceva apaNA ukakosa.' ityAdi, 'so ceva appaNA ukkosakAlaTTiio jAo' sa eva-dvIndriya jIva eva AtmanA utkRSTa kAlasthitiko'tha ca pRthivIkAyikeSu samutpanno bhavet tadA 'eyasa vi ohiyagamagasarisA tini gamagA bhANiyanyA' etasyApi svayamutkRSTa sthitikahIndriyajIvasya pRthivIkAyike utpitsorapi audhikagamasadRzAH sAmAnyagamatulyAyo gamAH saptamASTabhanavamalakSaNA bhaNitavyAH paThanIyA ityrthH| audhikagamApekSayA lakSaNyaM dazayannAha-'Navara' ityAdi, 'NavaraM tisu vi gamaesu' navaram kevalam aSTAsII vAsasahassAI' utkRSTa se vaha cAra antarmuhUrta adhika 22 hajAra varSa kA hai isa prakAra se ye caturtha paMcama evaM SaSTha gama haiN| ___ aba sUtrakAra tRtIyatrika ke 7 - 8 veM aura 9 veM gamoM ko prakaTa karane ke abhiprAya se 'so ceva appaNA ukosakAlaTiio jAo' aisA kahate hai ki yadi vaha bIndriya jIva uskRSTa kAla kI sthitivAlA hai aura pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai to 'eyassa vi ohiya gamasarisA timi gamagA bhANiyaThavA' isake bhI sAmAnya gama ke jaise tIna gama sotavAM gama, AThavAM gama aura nauvAM gama ye tIna gama kahanA cAhiye para unakI apekSA jo ina gamoM meM vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai ki 'Navara tisu vi gamaesu0' ina 7ve AThave aura nauveM gamoM meM sthiti jaghanya aura utkRSTa se 12 varSa kI hotI hai, tathA 12 15 pramAnI che. mane 'ukkoseNa aTThAsIi vAsasahastrAi' utkRSTathI cAra aMtamuhUrta adhika-aThayAsI hajAra varSane che. A rIte A ceAthe pAMcama ane chaThTho gama kahyo che. 4-6 have sUtrakAra trIjA trikanA sAtamA, AThamA, ane navamA game pragaTa 421 // bhATa 'so ceva appaNA ekako makAladiio jAo' me pramANunA sUtra pAThathI sUtrakAra e batAve che ke-je teIdriyavALe jIva utkRSTa kALanI sthitivANI cha, bhane pRthvIyama spanna vAnI che, to 'eyassa vi ohiyagamasarisA tinni gamagA bhANiyavvA' mAnA 55sAmAnya gama pramANena sAtame, AThamo ane navamo, e traNa gamo kahevA joIe. paraMtu A sImApA . tamAzata cha-'Navara' tisu vi gamaesu0' mA sAtamA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 81 tripi ca caramagamakeSu 'ThiI jahanneNaM bArasasaMbaccharAI' sthitirjaghanyena dvAdazasaMvatsarANi 'ukko seNa vi bArasasaMccharAI utkarSeNA'pi dvAdazasaMvatsarANi 'evaM aNubaMdho vi' evam sthitivadeva anubandho'pi jaghanyotkRSTAbhyAM dvAdaza saMvatsarAtmaka evaM sthitirUpatvAdanubandhasyeti / kAyasaMvedhastu 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggaNAI" bhavAdezena bhavaprakAreNa bhavApekSayetyarthaH jaghanyena dve bhavagrahaNe bhavadvayagrahaNAtmakaH, 'ukkoseNaM aTTa bhavaragahaNAI utkarSeNAvagrahaNAni / 'kAlA deseNaM uvajuMjiUNa bhANiyantra' kAlAdezena upayujya bhaNitavyam prathamagame utkRSTataH kAlApekSayA aSTAzItirvarSasahasrANi aSTacatvAriMzadvarSairadhikAnidvitIyagame tu aSTacatvAriMzadvarSANi antarmuhUrttavatuSyAdhikAni, kiyatparyantaM bhaNitavyam ityAha- 'jAva' iti yAvat saptamASTamagamasaMbedho bhavedityarthaH / 7-8 / navamagamasaMvedhamAha - 'Navame gamae' navame gamake 'jahanneNaM bAvIsaM vAsa saharasAI bArasehiM saMvaccha rehiM amahiyAI' jaghanyena dvAtriMzatirvarSasahasrANi dvAdazaiH saMvatsareramyadhikAni, 'ukko se aTThAsI bAsasaissAI utkarSeNa'STAzI nirvarSasahakhANi dvAdazaiH saMvatsarairabhyadhikAni, 'aDayAlIsAe saMvanDarehiM amahiyAI' aSTacatvAanubandha bhI sthiti ke jaise jaghanya aura utkRSTa se 12 varSa kA hai kyoMki vaha sthiti rUpa hI hotA haiM, tathA yahAM kAya saMvedha jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa aura utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai tathA - 'kAlAdeseNaM uvajuMjiUNa bhANighaThavaM' kAla kI apekSA se prathama gama meM kAyasaMvedha utkRSTa se 48 varSa adhika 88 hajAra varSa kA aura dvitIya gama meM cAra antarmuhUrtta adhika 48 varSa kA kahA gayA hai, parantu nauveM gama meM kAyasaMvedha jaghanya se 12 varSa adhika 22 hajAra varSa kA aura 'ukkoseNaM aTThAsIhaM vAsasaharasAI 0" " AThamA ane navamA gamamAM sthiti jaghanya ane utkRSTathI 12 bAra varSanI hAya che. tathA anubaMdha paNa sthiti pramANe jaghanya ane utkRStathI khAra varSanA che. kemake-te sthiti rUpa ja hAya che. tathA kAyasa vedha ahiyAM jagha nyathI e bhavAne grahaNa karavA rUpa ane utkRSTathI ATha bhavAne grahaNa karavArUpa che. tathA 'kAlAdeseNaM uvajujiUNa bhANiyavvaM' ajanI apekSAthI paDelA gamabhA kAyasa vedha utkRSTathI 48 aDatAlIsa vaSa adhika 88 aThayAsI hajAra varSanA ane khIjA gamamAM cAra atarmuhUta adhika 48 aDatAlIsa varSanA hela che. paraMtu navamA gamamAM kAyasa veSa jadhanyathI 12 khAra varSa adhika 22 vyApIsa Dalara varSano bhane 'ukkoseNaM aTThAsIi vAsasaharasAI' uDDaSTathI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre rizatA saMvatsarairabhyadhikAni, 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM yAvat kuryAt etA. patkAlaparyantaM dvIndriyagati pRthivI gatiM ca seveta-tathA etAvantameva kAlaM dvIndriyagau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhAntAH sptmaassttmnvmgmaaH9| atha trIndriyavaktavyatAmAha-'jai teiMdirahito' ityAdi, 'jai teiMdiehito uvavajjati' yadi trIndriyebhya agatyotpadyante tat kiM paryAptakebhyastrIndriyebhya Agatyotpadyante aparyAptakatrIndriyebhyo yA Agatyotpadyante gautama ! paryAptakazrIndriyebhyo'pi Agatya utpadyante aparyAptakebhyo'pi Agatyotpadhante / trIndriyaH utkRSTa se 48 varSa adhika 88 hajAra varSa kA kahA gayA hai, isa prakAra itane kAla taka vaha dvIndriya jIva dvIndriya gatiko aura pRthivIkAyika gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai ! isa prakAra se ye 7-8-9 veM gama haiN| aba sUtrakAra teindriya jIva kI vaktavyatA kA kathana karate haiM'jai teiMdiehito uvavajjati' vaha jIva yadi teindri jIvoM se Akara ke pRthivIkAyika rUpase utpanna hotA hai to kyA vaha paryAptaka teindriya jIvoM se Akara ke pRthivIkAyika rUpa se utpanna hotA hai ? yA aparyAmaka teindriya jIvoM se Akara ke pRthivIkAyika rUpa se utpanna hotA hai ? isa gautama ke praznakA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM-gautama ! paryAtaka teindriya jIvoM se bhI Akarake jIva pRthivIkAyika rUpa se 48 aDatAlIsa varSa adhika 88 aThayAsI hajAra varSane kahela che. A rIte ATalA kALa sudhI te be IdriyavALe jIva be Idriya gatinuM ane pRthvIkAya gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana -avara javara kare che. A rIte A 7-8- sAta, ATha, ane navamAM game kahyA che. ye sUtrA2 chadriyavANA vAnA samayamA yana re cha.-'jai teI dipahito uvavajjati' // 12ay driyA mAthI mAvIna pRSyiAyikapaNuthI utpanna thAya che, te zuM te paryAptaka traNa IdriyavALA chamAMthI AvIne utpanna thAya che? ke aparyAptaka traNa IdriyavALA jImAMthI AvIne pRthvIkAyikapaNAthI utpanna thAya che? gautamasvAmIne A prazane javAba ApatAM prabhu teone kahe che ke-he gautama! paryAptaka traNa IdriyavALA mAMthI paNa AvIne jIva pRthvikAyikapaNAthI utpanna thAya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 83 khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivI kAyikeSUtpattum, sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSUtpadyante gautama ! jaghanyena antarmuhUrtasthitikeSu utkRSTato dvAviMzativarSasahasrasthiti keSu pRthivIkAyike pUtpadyate te khalu bhadanta ! jIvA ekasamaye kiyanta utpadyante pRthivIkAye gautama ! jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTataH saMkhyAtA asaMkhyAtA votpadyante ityuttaram ityAdirUpeNa ihApi navApi gamA vaktavyA ityAzayenaivAha-'evaM ce' ityAdi, 'evaM ceva nava gamagA mANiyavyA' evameva-dvIndriyAdivadeva trIndriyajIvAnAmapi nava gamakA maNiutpanna hotA hai aura aparyAptaka teindriyoM se Akarake bhI jIva pRthivIkAyika rUpa se utpanna hotA hai, aba isa para punaH gautama prabhu se pUchate hai-'he bhadanta ! jo teindriya jIva pRthivIkAyikoM meM utpana hone ke yogya hai, vaha he bhadanta ! kitane kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? uttara meM prabhu kahate hai-he gautama! vaha jaghanya se anta. muMhata kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai| apa gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM ki 'teNaM bhaMte! jIvA' he bhadanta ! aise ve jIva vahAM eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! aise ve jIva vahA~ eka samaya meM jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM / isa prakAra se yahAM nau gama kahanA che. ane aparyAptaka traNa IdriyavALA jemAMthI AvIne paNa jIva pRthvIkAyika paNuthI utpanna thAya che. A saMbaMdhamAM pharIthI gautamasvAmI prabhune pUche. che ke-he bhagavana je traNa indriyavALA cha pRzivakAcikemAM utpanna thavAne gya che, te keTalA kALanI sthitivALA pRthvIkAcikemAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama te jaghanyathI aMtarmuhUrtanI sthitivALA pRthvIkAyikamAM utpana thAya che. ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI sthitivALA pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che. zathI gautamasvAmI prasuna se pUche che -'te Na bhaMte jIvA0 samapan evA te ja eka samayamAM tyAM keTalA utpanna thAya che? AnA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! evA che tyAM eka samayamAM jaghanyathI eka athavA be athavA traNa sudhI utpanna thAya che ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che. A rIte ahiyAM nava gamo zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre navyAH / dvIndriyaprakaraNApekSayA yadvailakSaNyaM tadarzayati-'navaraM' ityAdi, navaravizeSo yathA-'Adillesutisu vi gamaesa' AyeSu triSvapi gamakeSu navasu gamakeSu prayo vibhAgAH AdimadhyamapazcimAH, tatrAdhe gamatraye 'sarIrogAhaNA' zarIrAbagAhanA 'jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' jaghanyena aAlasyAsaMkhyeyabhAgam 'ukkoseNaM tinni gAuyAI utkRSTatastrINi gavyUtAni, prAthamikagamatraye'pi jaghanyotkRSTAmyAM zarIrAvagAhanA aGgulasyAsaMkhyAtabhAgapramANA trigamyUti cAhiye, yahI bAta sUtrakArane 'evaM ceva navagamagA bhANiyavvA' isa sUtra pATha dvArA pragaTa kI hai, isa sUtrapATha dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki jisa prakAra se hIndriya jIvoM ke nau gama kahe gaye haiM usI prakAra se teindriya jIvoM ke bhI nau gama kahanA cAhiye, parantu dvIndriya prakaraNa gata nau gamakoM kI apekSA teindriya ke gamakoM meM jo antara hai use sUtrakAra 'Navara Adillesu tisu vi gamaesu' isa sUtrapATha dvArA prakaTa karate haiM-ve kahate haiM ki Adi ke tIna gamakoM meM arthAt ina nava gamako meM tIna vibhAga hote haiM jaise Adima, madhyama aura pazcima aise tIna vibhAga haiM-inameM Adi ke tIna gamoM meM 'sarIrogAhaNA' zarIra kI avagAhanA 'jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga' jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa aura 'ukkoseNaM tinni gAuyAI utkRSTa se tIna koza pramANa hai, tAtparya yaha hai ki prAthamika tIna gama meM jaghanya aura utkRSTa se zarIrAvagAhanA aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa 1 me. me4 vAta sUtrAre evaM ceva nava gamagA bhANiyavvA' mA sUtrapAThathI pragaTa karela che A sUtrapAThathI e samajAvyuM che ke-je rIte be IdriyavALA nA saMbaMdhamAM nava gamo kahyA che, eja rIte traNa indriya vALA jInA saMbaMdhamAM paNa nava gamo kahevA joIe. paraMtu be indriya prakaraNanA nava ganI apekSAthI traNa iMdriyavALA jIvanA gamamAM je pheraphAra che, te sUtrA2 'NavaraM Adillesu tisu vi gamaesu' mA sUtrapAthI matAva che. teo kahe che ke-pahelAnA traNa gamemAM pahele, madhyama, pazcima e rIte traNa vibhAga 4che. tabhA 5sAnA trae AmAmA 'sarIgAhaNA' zInI sAnA 'jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga' dhanyathI mana masa. jyAtamA lAza prabhAnI bhane 'ukkoseNaM tinni gAuyAI' thI 16 pramANa vALI che. kahevAnuM tAtparya e che ke pahelA traNa gamomAM jaghanya ane utkRSTathI zarIranI avagAhanA AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANe zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 85 pramANA ca bhavatItyarthaH / tinni iMdiyAI' trINi indriyANi ghrANarasanasparzanAkhyAni bhavantIti / 'ThiI jahanneNaM aMtomuhuttaM sthitijaghanyenAntarmuhUtam 'ukko. seNaM egUgAnna rAiMdiyAI utkRSTata ekonapaJcAzadarAtriMdivam jaghanyotkRSTAbhyAM sthitirantarmuhUrtapramANA ekonapaJcAzadrAtridivapramANAca bhavatItyarthaH, 'taiyagamae' nRtIya gamake kAyasaMvedhe 'kAlAde seNaM jahanne bAcosa vAsasahassAI aMnomuhuttamannahiyAI' kAlAdezena-kAlApekSayA jaba yena dvAviMzativarSa sahasramamANaH kArasaMvedho bhavati, iti / 'ukkoseNaM aTThAsII vAsasahassAI channaI rAIdiya sayamanmahiyAI' utkarSeNA'STAzItivarSa sahasrANi SaSNavatyadhikazata rAtrindivA yadhikAni (196), iha tRtIyagame aSTau bhavA, tatratya caturpu trIndriyabhaveSu pratye kamutkarSa tara konapazcAzadrotridivapramANatvena caturbhirguNane yathA kathitam (196) aura tIna koza pramANa hai, 'tiniiMdiyAI sparzana, rasanA aura ghANa ye yahAM tIna indriyAM hotI haiN| sthitidvAra meM-'ThiI jahanneNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM, egaNapannaM rAiM diyAi' sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se 49 rAtadina kI haiM / 'saiyagamae kAlAdeseNaM jahanneNa vAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhRttamanbhahiyAI" tRtIya gama meM kAlakI apekSA jaghanya se antarmuhUrta adhika 22 hajAra varSa aura utkRSTase 196 eka sau chiyAnave rAtridivasa adhika aTThAzI hajAra varSa pramANa kAya saMvedha haiM, isa tRtIya gama meM ATha bhava hote haiM, inameM cAra tehandriyoM ke bhavoM meM pratyeka bhava meM utkRSTa se 49 unacAsa rAtri divasa kI sthiti hai cAroM bhavoM kI sthiti kA joDa 196 hotA hai, isa prakAra pANI bhane 15 janA prabhAvAmI che. 'tinni iMdiyAi' tayAne 25zana, rasanA (jIbha) ane ghANa (nAka) e traNa Idriye hoya che. sthiti dvAramAM 'ThiI jainneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM egUNapaNNaM rAIdiyAI' sthiti nyathA eka aMtarmuhartAnI ane utkRSTathI 49 ogaLapacAsa aherAtra-rAta divasnii cha. 'taiyagamae kAlA deseNaM jahanne ba vIsa vAsamahamsAiM aMtomuhuttamambha. hiyAI" on amamA janI mapekSAya dhanyathI mata DUta gaghi 22 bAvIsa hajAra varSa ane ukRSTathI 196 ekase i-nuM aherAtra-rAtri divasa adhika 88 aThayAsI hajAra varSa pramANane kAyasaMvedha kahyo che. A trIjA gamamAM ATha bhava hoya che. temAM traNa IdriyavALA jInA cAra bhavamAM dareka bhavamAM uSkRSTathI 49 ogaNapacAsa ahorAtra-rAtri divasanI sthiti che. cAre bhavanI sthitino saravALe 16 ekane inuM thAya che. A rIte traNa iMdriyavALA te che eTalA kALa sudhI traNa IndriyanI gatinuM ane - - zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra kAlamAnaM bhavatIti / 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM yAvatkuryAt etAvakAlaparyantameva trIndriyagatiM pRthivIgatiM ca seveta-tathA etAvatkAlaparyantameSa trIndriyagatau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAditi 1-2-3 / 'majjhimA tinnigamagA taheva' madhyamAstrayo gamakA stathaiva, yathaiva madhyamA dvIndriyagamA iti / 'pacchimA vi timi gamagA taheca' pazcimAzcaramA api trayo gamakA stathaiva yathaiva caramA strayo gamA iti / dvIndriya caramagamApekSayA zrIndriyacaramagame vailakSaNyaM darzanAyAha-'NavaraM' ityAdi, 'Navara' navaram-kevalam 'ThiI jahanneNaM egUgapannaM rAI diyAI" sthitirjaghanyena ekonapazcAzadrAtridivam tathA 'ukkoseNa vi egaNapannaM rAiMdiyAI' utkarSa to'pi ekonapazcAzadrAtridivam caramagamatraye'pi yaha teindriya jIva itane kAla taka hI teindriyagati ko aura pRthivI. kAyika gati kA sevana karatA hai| aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai 1-2-3 / 'majjhimA tini gamagA taheva' madhyama jo tIna gama haiM ve bhI dvIndriya ke madhyama gama ke jaise haiN| 'pacchimA vi tinni gamagA taheva' aura antima tIna gamaka bhI bIndriya ke antima tIna gamakoM ke hI jaise haiN| parantu dvIndriya ke carama gamakI apekSA jo teindriya ke carama gamameM vailakSaNya hai, vaha isa prakAra se haiMThiI jahanneNe egUNapannaM rAiMdiyAI ukkoseNa vi egUNapannaM rAi diyAI' sthiti jaghanya se 49 rAtri-dina kI hai aura utkRSTa se bhI vaha 49hI rAta-dina kI hai, tAtparya kahane kA yaha hai ki yahAM anta ke tInoM gamoM pRthvIkAyanI gatinuM sevana kare che. ane ekalA ja kALa sudhI te gamanAgmn-m12 412 32 . 1-2-3 'majjhimA tinni gamagA taheva' madhyanAre 1 mA 6 // cha tetra AmA chandriyANA vAnA madhyama pramANe che. 'pacchimA vi tini gamagA taheva' tayA dasarA e mA 54 mandriyAna mI pramANe ja che. paraMtu be IndriyavALA jInA chellA gAmanI apekSAe traNa Idriya pANI vAna chedA pA che, mArIta cha.-'ThiI jahanne] egaNapanna rAi diyAI ukkoseNa vi egaNapanna rAi diyAI' sthiti nyathA 49 ogaNapacAsa aherAtra-zata divasanI che. ane utkRSTathI paNa te ogaNapacAsa dinarAtanI ja che. kahevAnuM tAtparya e che ke-ahiyAM chehalA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhyaH pR. nAmutpattinirUpaNam 87 sthitighanyotkRSTAbhyAme konapazcAzadvAtriMdivapramANA bhavati iti bhAvaH / 'saMveho upa jiUNa bhANiyabo' kAyasaMvedha upayujya bhaNitavyaH / caramagamatraye bhavAdezena utkarSa taH pratyekamaSTauM bhavanahaNAni, kAlAdezena tu pazcimagamatrayasya prathamagame tRtIyagame saptame navame game ca utkarSa to'STAzItivarSa sahasrANi SaNNavatyadhikarAtridivazatAdhikAni dvitIyagame-aSTamagame tu SaNNavatyuttaraM dinazatamanta. muhUrtacatuSTayAbhyadhikamiti 9 / 'jai cauridiehito uvavajjati' yadi pRthivIkAyikA jIvA caturindrayebhya Agatya pRthivIkAyikeputpadyante tadA kiM paryApta kebhya zcaturindra yebhya Agatya meM bhI jaghanya aura utkRSTa se sthiti eka jaisI hI hai arthAt una cAsa 49 rAta divasa kI hai| 'saMveho uva jiUNa bhANiyatvoM' kAyasaMvedha yahAM bhavAdeza aura kAlAdeza se upayoga lagA karake jaghanya aura uskRSTa se kahanA cAhiye arthAt carama ke tIna gama meM bhavAdeza se kAyasaMbaMdha utkRSTa rUpa meM pratyeka antima gama meM ATha bhava grahaNarUpa hai aura kAlAdeza se vaha pazcima gamatraya ke prathama gama meM arthAta sAtaveM gama meM-aura tRtIya gama meM-nauveM gama meM utkRSTa se 196 ekasau chiyAnave rAtri-divasa adhika 88 aThAsI hajAra varSa kA hai aura hitIya gama meM-8veM gama me vaha cAra antarmuharta adhika 196 ekasau chiyAnave rAtadivasa kA hai|' 'jai caridiehiMto uvavajjati' aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! yadi pRthivIkAyika cauindriyoM se Akarake utpanna hote traNa gamemAM paNuM jaghanya ane utkRSTathI sthiti eka sarakhI ja che. eTale hai bhannemA 48 mA 5yAsa 2zata hisanI che. 'saMveho uvaju jiUNa bhANiyavvo' mahiyA yasa vadha savAheza ana jazathI 6paye 5-viyA. rIne ane jaghanya ane utkRSTathI kahevo joIe. arthAt chellA traNa gAmomAM bhavAdezathI kAyasaMvedha utkRSTa rUpathI dareka chelalA gamamAM ATha bhava grahaNarUpa che. ane kALAdezathI te chellA traNa gAmanA pahelA gAmamAM arthAt 7 sAtamAM gamamAM ane trIjA gAmamAM eTale navamAM gamamAM utkRSTathI 196 ekase chanuM ahorAtra-rAta divasa adhika 88 aThayAsI hajAra varSane che. ane bIjA gamamAM eTale ke AThamA gamamAM te cAra aMtarmuhUrtathI adhika 196 ekase chanuM aherAtra-dinarAtane che. 'jai cauhidiehito uvavajjati' ve gautamatvAmI prasuna me pache cha ke-he bhagavan je pRthvIkAyika jIva cAra iMdriyavALA jemAMthI AvIne zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre samutpadyante athavA - aparyAptakacaturindriyebhya Agatya samutpadyante iti praznaH, he gautama ! paryAptakebhyo'paryApta kebhyazcAgatya utpadyante ityuttaram he bhadanta ! ya: caturindriyajIvaH pRthivIkAyikeSu utpatti yogyo vidyate sa kiyatkAlasthitikapRthivIkAyi ke putpadyate iti punaH praznaH, he gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtasthitikeSu utkRSTato dvAviMzativarSa sahasrasthitikeSu pRthivIkAyikeSu samutpadyate ityuttaram he bhadanta ! te jIvA ekasamayena kiyanta utpadya te he gautama! jaghanyena eko vA dvau vA haiM-to kyA ve paryAptaka cauindriyoM se Akara ke utpanna hote haiM ? athavA aparyAptaka cauindriyoM se Akarake utpanna hote haiM ? isa prakAra ke prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM he gautama! pRthivIkAdhika paryAptaka aura aparyAptaka donoM bhI prakAra ke cauindriyoM se Akara ke utpanna hote haiM, aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! jo caturindriya jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha kitane kAla kI sthiti vAle pRthivIkAdhikoM meM utpanna hotA hai ? uttara meM prabhu kAhate haiM-he gautama ! aisA vaha jIva jaghanya se antarmuharta kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM aura utkRSTa se 22 bAIsa hajAra varSa kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai| ____ aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! aise ve jIva yahAM eka samaya meM kitanI saMkhyA meM utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! aise ve jIva yahAM eka samaya meM jaghanya se eka athavA utpanna thAya che, te zuM teo paryAptaka cAra Idriya vALAomAMthI AvIne utpanna thAya che? ke aparyAptaka cAra iMdriya vALA emAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaranAM prabhu kahe che ke-he gautama! pRthvI kAyika jIva paryApta ane paryApta ane baMne prakAranA cAra Idriya vALAmAMthI AvIne utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke he bhagavad je cAra IdriyavALA che pRthvIkAyikamAM utpanna thavAne cagya che, te keTalA kALanI sthitivALA pravikAyikAmAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! e te jIva jaghanyathI aMtamuhartanI sthitivALA pRthvIkAyikamAM ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI sthiti. vALA pRthvIkAvikemAM utpanna thAya che, have pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke--he bhagavana evA te ja eka samayamAM tyAM keTalA utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! evA te ja eka samayamAM tyAM jaghanyathI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU03 dvIndriyebhtha pu. nAmutpattinirUpaNam 89 yo vA utkRSTataH saMkhyAtA asaMkhyAtA vetyAdikaM sarvaM dvIndriyAdivadeva jJAtavyam etadabhiprAyeNaivAha - ' evaM caiva' ityAdi, ' evaM ceva cauriMdiyANa vi NavagamagA bhANiyavvA' evameva - dvIndriyAdivadeva carindrayANAmapi nava gamakA yathAyartha bhaNitavyAH / trIndriyAdyapekSayA yadvailakSaNyaM tadAha-'navaraM ityAdi 'eesa cetra ThANesa NANatA bhANiyantrA' navarameteSu vakSyamANasthAneSu avagAhanAdiviSayeSu nAnAtvAni -bhedAH bhaNitavyAni tathAhi - 'sarIre gAiNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' zarIrAvagAhanA jaghanyenAGgulasyAsaMkhyeyabhAgam jayanyato'GgulA saMkhyeyabhAgapramANA zarIrAvagAhanA bhavatIti bhAvaH / 'ukko segaM cattAri gAuyAI' utkarSeNa do athavA sIna utpanna hote hai aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM / isa prakAra se saba kathana dIndriyAdi ke jaisA hI yahA~ para jAnanA cAhiye, isa abhiprAya ko lekara sUtrakArane 'evaM ceva cauriMdiyANa vi Nava gamagA bhANiyavyA' aisA sUtrapATha kahA hai, ber3andriya jIvoM ke jaise hI nau gamaka cauindriya jIvoM ke bhI jAnanA cAhiye, parantu teindriya jIvoM ke nau gamakoM kI apekSA cauindriya jIvoM ke nau gamakoM meM jo vailakSaNya hai use sUtrakAra 'navaraM eesa ceva ThANesu NANattA bhANiyavvA' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kara rahe haiM - isake dvArA unhoMne yaha samajhAyA hai ki 'sarIrogAhaNA jahanneNaM aMgularasa asaMkhejjaibhAgaM' yahAM zarIrAvagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai aura 'ukkoseNaM cattAri gAuyAI' utkRSTa se cAra eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI sakhyAta athavA sakhyAta utpanna thAya che. A rIte tamAma kathana e IMdriyAdikAnI kathananI nemana maDiyAM pazu samannvu, yA AzayathI sUtrAre 'evaM ceva caDhariM diyANa vi Nava gamagA bhANiyavvA' me prabhA sUtrapATha udyoche trAya driyavAjA chAve!nI jemaja cAra IMdriyavALA jIvAnA nava gama samajavA. paraMtu traNa indriyavALA jIvAnA nava gamA karatAM cAra indriyavALA jIvAnA nava gameAmAM nehA yAgu che, te matAvatAM sUtrabhare 'Navara' eesu ceva ThANesu NANatA bhANiyavvA' mA sUtrapAThe dvArA pragaTa yu che, ma athanathI tetheoge samanlanyu che hai- 'sarIrogAhaNA jahaNaNaM aMgularasa asaMkhejjaibhAga" aDIyAM zarIranI bhAvagArDenA adhanyathI gaNanA asaM dhyAtamAM loga prabhAzunI che bhane 'ukkoseNaM cattAri gAuyAI' GSTathI yAra jAu prabhAvAjI the. 'ThiI jahanneNaM ato zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImatre catvAri gatyUtAni 'TiI nahanneNaM aMtomuhutta' sthiti dhanyena antarmuhUrttam 'uko seNa ya chammAsA' utkarSeNa ca SaNmAsAH, jaghanyotkRSTAbhyAmanta, hattaSaNmAsapramANA sthitizcaturindriyajIvAnAmiti / 'evaM aNubaMdho ki' evameva-sthitivadeva jagha. nyotkRSTAbhyAmantarmuhUrtaSaNmAsapramANo'nubandho bhavati caturindriya jIvAnAmiti / 'cattAri iMdiyANi catvAri indriyANi-sparzanarasanatrANacabhRSi bhavanti caturindriya jiivaanaamiti| 'sesa taM ceSa' zepam-avamAnAsthityanubandhendriyAdibhinnam upapAtaparimANAdidvArajAtaM tadeva yadvIndriyatrIndriyaprakaraNe kathitam / kiyatparyantaM dvIndriyaprakaraNapaThita tathA zarIrAvagAhanAdikaM vaktavyaM tadAha-'jAva' ityAdi, 'jAva navamagamae' yAvadanavamagamake, 'kAlAde seNaM jahanneNaM bAvIsa vAsasahassAI chahi mAsehi amahiyAI' kAlAdezena-kAlApekSayA jaghanyena dvAvizativarSa sahasrANi SaDbhirmAsairabhyadhikAni kAlApekSayA jaghanyataH kAyasaMvedha koza pramANa hai| 'ThiI jahanneNaM aMtomuhRttaM ukkoseNa ya cchammAsA' sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se chaha mAsa kI hai| 'evaM aNubaMdho vi' sthiti ke jaisA anubandha bhI jaghanya se eka antarmuharta kA aura utkRSTa se 6 mAsa kA hai| indriya dvAra meM ina cauhandriya jIvoM ke sparzana, rasanA ghANa aura cakSu ye cAra indriyAM hotI haiN| semaMtaM ceva' inake atirikta arthAt avagAhanA sthiti, anubandha aura indriya ke sivAya-aura saba upapAta parimANa Adi dvAra saya dIndriya teindriya ke prakaraNa meM kahe gaye anusAra hI haiN| yahAM nau gama meM 'kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsa vAsasahassAI chahi mAsehi anbhahiyAI kAla kI apekSA jaghanya se chaha mAsa adhika 22 hajAra muhuta ukkoseNa ya cchammAsA' sthiti nyathI me mata itanI cha, bhane GTayA bhAsanI cha. 'evaM aNubaMdho vi' sthiti pramANe anuma'5 54 jadhanyathI eka aMtamuhUrtane ane utkRSTathI cha mAsane che. Indriya dvAramAM A cAra indriyavALA ne sparzana, rasanA (jIbha) ghANa (nAka) ane cakSu (na) mA yAra 4ndraye DAya che. 'sesa ta ceva' mA thana zivAya meTale - avagAhanA sthiti, anubaMdha ane IdriyadvAranA kathana zivAyanuM bAkInuM eTale ke upapAta parimANa vigere dvAre saMbadhInuM kathana be Indriya ane traNa idriyavALA jIvanA prakaraNamAM kahyA pramANe ja samajavuM. ahiyAM navamA gamamAM 'kAlAdeseNaM bAvIsa vAsahassAI chahi mAsehi abbhahiyAI' janI apekSA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU04 paJcandriyajIvAnAmutpattinirUpaNam 55 ityarthaH / 'uko seNaM aTThAsII vAsasahaspaI caunIsAe mAsehiM amahiyAI utkarSeNA'STAzItivarSa sahasrANi caturvizatyA mAsairabhyadhikAni caturvizatimAsAdhikASTAzItivarSa sahasrAtmakaH kAlApekSayotkRSTataH kAyasaMvedha iti / 'evaiyaM jAva karenA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantameva caturindriyagatiM pRthivIgatiM ca seveta tathA etAvatkAlaparyantameva caturindriyagatau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAditi caturindriyapakaraNam // 03 // __pazcendriyatiryagyonikebhyo jIvAnAmupapAtadikaM dayitumAha 'jai paMcidi. yatirikkha' ityaadi| mUlam-jai paMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti kiM sanni paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati asannipaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati? goyamA! sannipaMciMdiyatirikkha. joNiehiMto uvavajjati asannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito vi uvvjjNti| jai asannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajaMti kiM jalacarehiMto uvavajjati jAva kiM pajjattaehito uvavajjati apajjattaehiMto uvavajjati ? / goyamA ! jalacarevarSa taka kA aura 'ukkoseNaM aTThAsIha vAsasahassAI.' utkRSTa se 24 mAsa adhika 88 aThAsI hajAra varSa taka kA kAyasaMvedha hai, arthAt itane kAla taka vaha cauindriya jIva usa cauindriya gati kA aura pRthivI kAyika gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai ! caturindriya prakaraNa samApta // 3 // dhanyathA cha bhAsa aghi 22 mAvI M2 15 na mane 'ukkoseNaM adAvIsa vAsasahassAi' 4thI 24 yAvIsa mAsa madhira 88 sayAsI hajAra varSa sudhIne kAyasaMvedha che. arthAt eTalA kALa sudhI te cAra Idriya vALe jIva te cAra Idriya gatinuM ane pRthavIkAya gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te te gatimAM gamanAgamana kare che. cAra IdriyavALA jIvonuM prakaraNa samApta sU. 3 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre hito jAva pajjattaehito vi uvavajjaMti apajjattaehito vi uvvjjNti| asannipaMciMdiyatirikkhajoNieNaMbhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae, se gaM bhaMte ! kevaiyakAlahiiesu uvavajjejjA ? 'goyamA! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM baaviisvaasshss0| te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti, evaM jaheva beiMdiyasta ohiyagamae laddhI taheva / gavaraM sarIrogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM joynnshssN| pNciNdiyaa| ThiI aNubaMdho ya jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM pubakoDI sesaM taM cev| bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI, ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAiM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA, ukkoseNaM cattAri puvakoDIo aTThAsIIe vAsasahassahiM abbhahiyAo evaiyaM jAva krejaa| Navasu vi gamaesu kAyasaMveho bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavagahaNAI ukkoseNaM aTU bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM uvajuMjiUNa bhANiyavvaM navaraM majjhimaesu tisu vi gamaesu jaheva beiMdiyassa, pacjhillaesu tisu gamaesu jahA eyassa ceva paDhamagamapasu / NavaraM ThiI aNubaMdho ya jahanneNaM puvakoDI ukkoseNa vi putvakoDI sesaM taM ceva jAva Navama gamaesu, jahanneNaM putvakoDI bAvIsAe vAsasahassehiM abbhahiyA ukkoseNaM cattAri putvakoDIo aTTAsIIe vAsasahassahiM abbhahiyAo evaiyaM kAlaM sevejjaa09|| jai sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU04 paJcendriyajIvAnAmutpattinirUpaNam 93 uvavajjati kiM saMkhejjavAsA uyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajrjati asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti ? goyamA ! saMkhejjavAsAuyasannipaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti No asaMkhejjavAsAuyasannipaMcidiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati / jai saMkhejjavAsAuya0 kiM jalacarehiMto uvavajjaMti, sesaM jahA asaMnnINaM jAva, te SaNaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajrjjati evaM jahA rayaNappabhAe uvavajjamANassa sannissa taheva ihavi / varaM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM joyaNasahassaM sesaM taM caiva jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM cattAri puNvakoDIo aTThAsIIe vAsasahassehiM amahiyAo evaiyaM jAva karejjA / evaM saMveho Navasu vi gamaesu jahA asannINaM taheva niravasesaM / ladvI se Adillaesu tisu vi gamaesa esa ceva majjhimaesu tisu vi gamaesa esa veva / navaraM imAI Nava NANattAI ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoseNa vi aMgulasta asaMkhejjaibhAgaM, tinni lessAo / micchAdiTTI | do amnANA / kAyajogI / tinni samugdhAyA / ThiI jahanneNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM / apasatthA ajjhavasANA / aNubaMdho jahA ThiI, sesaM taM caiva pacchillaesu tisu vi gamaesu jaheva paDhamagamae NavaraM ThiI aNubaMdho jaha neNaM pucakoDI ukko seNa vi putrakoDI sesaM taM veva 9 // sU0 4 // 1 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 bhagavatIstre ___ chAyA-yadi paJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante ki saMkSipaJcandriyatiryajyonikebhya utpadyante asaMjJipaJcandriya tiryagyonikezya utpadyante ? gautama ! saMkSipaJcandriyatiryagyonikebhya utpadhante asaMjJipaJcandriyatiyAyonikebhyo'pi utpadyante / yadi asaMjJipazcandriyatiryagyonikebhya utpadyante kiM jalacarebhya utpa. dhante yAvat kiM paryAptakebhya utpadhante aparyAptakebhya utpadyante ? gautama ! jalacarebhyo yAvatparyApta kebhyo'pi utpadyante aparyApta kebhyo'pi utpadyante / asaMjJipaJcendriyatiryagyonikaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyikeSUtpattum sa khalu bhadanta ! kiyakAlasthiti ke tpadyante gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa dvAviMzativarSa shsrH| te khalu bhadanta ! jIvAH ekasamayena kiyanta utpadyante ? evaM yathaiva dvIndriyasya, audhikagamake labdhistathaiva / navaraM zarIrAvagAhanA jaghanyena ajhulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa yojanasahasram / paJcedriyANi / sthitiranu. bandhazca jaghanyena antarmuhUrtam utkarSeNa pUrva koTiH, zeSa tadeva, bhavAdezena jaba nyena dve bhavagrahaNe, utkarSeNa 'STa bhavagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena dve antarmuhUrte, utkarSaNa cAsaH pUrvakoTayaH, aSTAzItyA varSa saharabhyadhikAH, etAvantaM yAvaskuryAt / navasvapi gamakeSu kAyasaMvedho bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSe. NA'STa bhavagrahaNAni, kAlAdezena upayujya bhaNitavyam, navaraM madhyamakeSu viSvapi gamakeSu / yathaiva dvIndriyasya, pazcima keSu triSu gamakeSu yathA etasyaiva prathamagamakeSu / NavaraM sthitiranubandhazva jaghanyena pUrvakoTi rukarSeNA'pi pUrvakoTiH, zeSa tadeva yAvannavamagama keSu, jaghanyena pUrvako TAviMzatyA varSasahasrairabhyadhikA, utkarSeNa catasraH pUrvakoTayo'STAzItyA varSa saharabhyadhikAH etAvantaM kAlaM seveta. 9 / yadi saMjJipazcendriyatiryagyoni kebhya upapadyante ki saMkhyeyavarSAM. yuSkasaMjJipazcendriyatiyagyonikebhya utpadyante asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante ? gautama ! saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante no asaMkhyekavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya upapadyante / yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipazcandriyatiryagyonikebhya upapadyante kiM jalacarebhya upapadyante zeSa yathA asaMjJinAM yAvat-te khalu bhadanta ! jIvA ekaptamayena kiyanta upapadyante evaM yathA ratnaprabhAyAmutpadyamAnasya saMjJina stathaiva ihApi / navaramabagAhanA jaghanyenAGgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa yojanasahasram zeSa tadeva yAvatkAlAdezena jaghanyena dve antarmuhUrte utkarSeNa catasraH pUrvakoTayo'STAzItyAvarSa saharabhyavikAra, etAvantaM yAvatkuryAt / evaM saMvedho navastrapi gama keSu yathA asaMjJinAM tathaiva niravazeSam / labdhistasyAdimeSu viSvapi gamakeSu eSaitra madhyamakeSu viSvapi gamakeSu eSaiSa / navaram imAni nava nAnAtvAni, avagAhanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 104 paJcendriyajIvAnAmutpattinirUpaNam 95 jaghanyenA'gulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNApyaGgulasyAsaMkhyeyabhAgam 1 / timro lezyAH2, mithyAdRSTayaH, dve ajJAne 4, kAyayoginaH 5, trayaH samudghAtAH 6, sthitirjaghanyena antarmuhUrtam utkarSeNApi antarmuhUttam 7, aprazastA adhyavasAyA:8, anubandho yathA sthitiH 9, zeSaM tadeva, pazcimakeSu triSvapi gamakeSu yathaiva prathamagamake, navaraM sthitiranubandho jaghanyena pUrvakoTiH, utkarSeNA'pi pUrvakoTiH, zeSa tadeva 9 // mu04 // TIkA-'jai paMciMdiyatirikkhajoNie hito uvavajjati' yadi paJcendriyatiryayonikebhya Agatya utpadyante tadA-'kiM sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' kiM saMjJipaJcandriyatiryagyonikebhya Agatyotpadhante athavA-'asannipaMvidiyatirikkhanoNiehiMto uvavajjati' asaMjJipaJcandriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante iti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'saMnnipabiMdiyatirikkhanoNiehito vi uvayajjati' saMkSipazcendriyatiyagyonikebhyo'pi Agatyotpadyante tathA 'masanipacidiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjati' asaMjJipaJcendripatirthayonikebhyo'pi Agatyotpadyante ubhAbhyAmapi 'jai paMciMdiyatirikkhajoNiehito' ityaadi| TIkArtha-'jai paciMdiyatirikkhajoNiehiMto' he bhadanta ! yadi vaha pRthivIkAyika jIva paMcendriya tiryagyonikoM se Akarake utpanna hotA hai to kyA vaha 'sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito. asanni paMcidiya tiri0' saMjJI paMcendriya tiryagyonikoM se Akara ke utpanna hotA hai yA asaMjJI paMcendriyatiryagyonikoM se Akara ke utpanna hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'sannipaMpidiya tiri0 uvavajjati' vaha saMjJIpaMcendriyatiyazcoM se bhI Akara ke utpanna hotA hai aura asaMjJI paMcendriya tiryazcoM se bhI Akarake utpanna hotA hai| aba 'jai paMci diytirikkhjonniehiye|' tyA TI -jai paMciMdiyatirikkhajoNiehi to0' le mAnne te pRthvI. kAyika jIva paMcendriya tiryaMca nikomAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM te 'sanni paci diyatirikkha joNiehito asanni paci diyatirikkha0' sabhI paMcendriya tiryaMca nikomAthI AvIne utpanna thAya che ke asaMsI paMce. ndriya tiryaMca yonimAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM pra cha hai-'goyamA ! gotama ! 'sanni paciMdiya ti0 uvavajjaMti asanni paMci uvavajjati' tasazI 5'yandriya tiya yAmAthI 5 mAvA 64-1 thAya che, ane asaMjJI paMcendriya tiryaMcamAMthI AvIne paNa utpana thAya che ? zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre AgatAnAmutpatti bhavati ityuttaram ityarthaH / 'jai apannipaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati' yadi asaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya Agatya pRthivIkAyikatayA utpadyante tadA ki 'jalacarehito unavajjati' kiM jalacarebhya Agatyotpadyante 'jAva kiM pajattaehito upavanaMti' yAvat kiM paryAptakebhya utpadyante, atra yAvaspadena kiM sthalacarebhya Agatyotpadyante khecarebhyo vA Agatyotpadyante gautama ! jalacarebhyo'pi Agatya utpadyante sthalacarebhyo'pi Agatya utpadyante khecare. bhyo'pi Agatyotpadhante ityAdi prakaraNasya saMgraho bhavatIti / 'jai jalayarehito jAva uvavajjati' yadi javacarAdibhya Agatya utpadyante tadA ki pajjattaehito ubarajati' kiM paryAptakebhya utpadhante athaza 'apajjattaehito upavajjati' gautama punaH pramu se aisA pUchate haiM-jaha asa0 u0 kiM jala carehito upayajjati jAva kiM pajjattaestio uvadhajjati apajjattaehito uvavajani' he bhadanta ! yadi pRthivI zAyika jIva asaMjJopaJcendriyatiryazcoM se Akara ke utpanna hotA hai to kyA vaha jalacoM se Akara ke utpanna hotA hai yA yAvatpada se gRhIta hue sthalacaroM se Akarake utpanna hotA hai yAkhecaroM se Akarake utpanna hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama vaha jalacaroM se bhI Akarake utpanna hotA hai, sthalacaroM se bhI karake utpanna hotA hai aura khecaroM se bhI Akara ke utpanna hotA hai aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jaha jala barehito jAva ughaSajati' he bhadanta! yadi vaha pRthivIkAyika jalacara Adi ko se Akara ke utpanna hotA hai to kyA paryAptaka jalacarAdikoM se Akarake utpanna hotA hai ? yA aparyAptakajalacarAdikoM se Akarake utpanna hotA hai ? isake utsara meM ve gautamayAmI prabhune se pUche che haiM- 'jai asaMtrI u0 ki jalacarehito uvavajjati java ki pajata ehi to uvavajjati apajjattae vi0 uvavajjati bhagavana je te pRthvIkAyika jIva asaMjJI paMcendriya tiyAmAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM te jalacaromAMthI AvIne utpanna thAya che? ke sthalacare mAMthI AvIne utpana thAya che ke khecaramAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama ! te jalacaromAMthI AvIne paNa utpanna thAya che, sthalacaromAMthI paNa AvIne paNa utpanna thAya che, ane khecamAMthI paNa AvIne A utpanna thAya che pharIthI gautamasvAmI prabhune se pUche chahai-'jai jalacare hito! jAva uvavajjati' bhagavan na ta pRthvIkAyika jIva jalacaramAMthI AvIne utpanna thAya che? to zuM te paryAptaka jalacarAmAMthI AvIne utpanna thAya che? ke aparyAptaka jalacaromAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU04 paJcendriyajIvAnAmutpattinirUpaNam 97 aparyAptakemya utpadyante he bhadanta yadi asaMjJibhya Agatyotpadyante tatrApi jalacarasyalacarakhecarebhya Agatya samutpadyante tadA kiM paryApta kebhya ebhya Agatyotpadyante athavA aparyAptakebhya ebhya Agatyotpadyante iti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA he gautama ! 'pajjattarahito vi uvavajjati' paryAptakebhya ebhyo'pi Agatya utpadyante evam 'aAjattaehito vi uvavajjani' aparyApta kebhyo'pi ebhyo jalacarAdibhya Agatya pRthivIkAyi ke pUtpadyante paJca ndriyatiryagyonikA iti / 'asannipaMciMdiyatirikkhajogie NaM bhaMte' asaMjJiyace. ndriyatiryagyonikaH khalu bhadanta ! 'je bhaviSa puDhavIkAiesu uvavajjittara' yo bhavyaH pRthivIkAyike pUtyattum 'se NaM bhaMte' sa khalu bhadanta ! 'kevaiyakAlaTiiema uvavajjejjA' kiyatkAlasthitikeSu pRthivIkAyiketpadyeta, he bhadanta ! yo'saMjhipazcandriyatiryagyonikaH pRthivIkAyikepUtpattiyogyo vidyate sa kiyatkAlasthitikapRthivIkAyikepUpadheta iti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhutta0' jaghanyena antarmuhUrta sthitikeSu 'ukkoseNaM prabhu kahate haiM-he gautama! vaha pRthivIkAyika jIva paryAptaka jalacarAdikoM se bhI Akarake utpanna hotA hai| aura aparyAptaka jalacarAdikoM se bhI Akara ke utpanna hotA hai aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM'asanni paMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ?' he bhadanta ! asaMjJI paMce. ndriya tiryagyonika 'je bhavie puDhavikAiesu uvavajjittae' jo pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se NaM bhaMte ! kevayakAlaTiesa uvavajjejA' he bhadanta ! vaha kitane kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! jahanneNaM aMtomuhasa0 ukkoseNaM yAvIsavAsasahassa.' vaha jaghanya se eka gautama! te pRthvIkAyika jIva paryAptaka jalacara vigeremAMthI AvIne paNa utpanna thAya che ane aparyAptaka jalacara vigeremAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. zathI gItabharapAbhI asuna pUche che 4-'asannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhave!' bhagavan sajJI 5yandriya tiya yayAni 'je bhavie puDhavIkAiesa uvavajjittae' 2 timi 5nna thAne yogya cha, 'se NaM bhaMte !" kevaiyakAladviiesu ubavajjati' samapan / janI sthiti spIyimai -1 thAya cha 1 2 // prshnn| uttaramA prabhu 43 cha -'goyamA ! jahaNeNaM atomuhutta0 ukoseNaM bAvIsavAsasahassa0 dhanyathI te me atabhuDU. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ magavatIsUtre yAcIsavAsasahassa.' utkarSeNa dvAviMzativarSasahasrasthiti ke putpdyet| 'te NaM bhaMte ! jIvA0' te khalu bhadanta ! jIvAH ekasamaye pRthivIkAyike kiyasaMkhyakA utpadhante iti praznaH, uttaramAha-evaM jaheva' ityAdi, 'evaM jaheva beiMdiyassa ohiyagamae laddhI taheva' evaM yathA dvIndriyasya jIvaspa audhikagama ke labdhiH parimANotpAdAdiprAptirUpA labdhiH kathitA tathaiva ihApi jJAtavyA, dvIndriyajIvAnAM yathA-audhikagame kathitaM tathaivAtrApi boddhavyam ekasmin samaye kiyanta utpadyante iti praznasya jaghanyena eko vA dvau vA yo vA utkarpataH saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA jAyante ityuttaram sevArtasaMhananavantaH paJcendriyatiyaMgyonikA iti sarvam dviindriyvdev| kevalaM vakSyamANaviSayeSu vailakSaNyaM tadevAha-varaM' ityAdi, 'gavaraM antarmuharta kI sthitivAle pRdhivokAyikoM meM aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai, pra0-'te NaM bhate ! jIvA.' he bhadanta ! ve jIva eka samaya meM pRthivIkAyika meM kitane utpanna hote haiM ? ___ u-he gautama ! 'evaM jaheva.' jisa prakAra dvIndriya jIva ke audhika gamaka meM parimANa utpAta Adi kI prApti rUpa labdhi kahI gaI hai usI prakAra se yahAM kitane utpanna hote haiM ? to isa prazna kA uttara yahI hai ki jaghanya se eka athavA do athavA tIna jIva utpanna hote haiM ora utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiN| ye paMcendriya tiryagyonika sevArtasaMhanana vAle hote haiM ityAdi saba kathana yahAM dIndriya jIva ke jaisA hI jAnanA cAhiye, parantu yahAM para isa kathana tenI sthitivALA pRthvIkAyikomAM ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI sthitimA pRthvIyimA utpanna thAya che. pra. 'te NaM bhaMte jIvA ma. vana ja eka samayamAM pRthvI kAyikomAM keTalA utpanna thAya che? uttara 3 gautama! 'evaM jaheva.' 2 pramANe medriya nA mIdhi rAmamA parimANa, utpAta vigerenI prApti rUpa labdhinuM kathana karyuM che, eja pramA nuM kathana AnA saMbaMdhamAM paNa samajavuM arthAt eka samayamAM teo keTalA utpanna thAya che? A praznane eja uttara che ke-jaghanyathI eka athavA be athavA traNe jIva utpana thAya che, ane utkRSTathI saMkhyAta ane asaMkhyAta utpanna thAya che. A paMcendriya tiryaMca penika sevArtA saMhananavALA hoya che. vigere rUpanuM tamAma kathana ahiyAM be indriyavALA jIvanA kathana pramANe samajavuM, paraMtu ahiyAM A kathanamAM be Indriya jIvanA prakaraNanAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 304 paJcendriyajobAnAmutpattinirUpaNam 99 sarIrogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhennai mAga' navaram-kevalam zarIrAvagAhanA aMgulasyAsaMkhyeyabhAgam 'ukkoseNaM joyaNasaharasaM' utkarSeNa yojanasahastram jaghanyotkRSTAbhyAm aMgulAsaMkhyeyabhAgayojanasahasrapramANA ca zarIrAvagAhanA ityarthaH / huNDasaMsthAnasaMsthitAH, tisro lezyAH, samyagdRSTayo'pi mithyAdha. yo'pi na tu samyag mithyAdRSTayaH, dve jJAne, dve ajJAne niyamato bhavanti no mano yogino bhavanti kintu vacoyoginaH kAyayoginazca bhavantIti / sAkAropayogavantaH anAkAropayogavantazca, catasraH-AhArabhayamaithunaparigrahAkhyAH saMjJA bhavanti, krodhamAnamAyAlobhAkhyAzcatvAraH zrotracakSuAgarasanasparzanAkhyAni pazcendriyANi meM bIndriya ke kathana se bhinnatA hai use svayaM sUtrakAra-'sarIro. gAhaNA0' isa sUtrapATha dvArA prakaTa karate haiM-yahAM zarIrAvagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jaghanya se hai aura 'ukkoseNaM joyaNasahassaM 'utkRSTa se eka hajAra yojana kI hai, saMsthAnadvAra meM yahA~ huNDakasaMsthAna hotA hai, lezyAdvAra meM Adi kI tIna lejhyAe~ hotI haiM, dRSTidvAra meM ye samyagdRSTi bhI hote haiM aura mithyAdRSTi bhI hote haiM-para mizradRSTi nahIM hote haiM, jJAnadvAra meM yahAM do jJAna aura do ajJAna niyama se hote haiM, ye asaMjJI paJcendriya tiryagyonika jIva manoyogI nahIM hote haiM, zeSa do yoga vAle hote haiM, upayogavAra meM ye sAkAra upayoga vAle aura anAkAra upayoga vAle hote haiN| saMjJA dvAra meM inake AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ye cAroM saMjJAe~ hotI haiM, kaSAyadvAra meM ye krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAroM kaSAyeM vAle thanathI 2 pAche te pragaTa 425 // sUtra2 'sarIrogAhaNA0' mA sUtra. pATha kahe che. A sUtrapAThathI teo e samajAve che ke-ahiyAM zarIranI ava pAlanA dhanyathA mAMganA masa'cyAta mAga pramANa bhane thI 'ukoseNaM joyaNamahassaM' se 2 yonI che. saMsthAnadvAramA maDI huOM saMsthAna hoya che. leNyAdvAramAM kRSNa, nIla ane kApatika e traNa lesyAo hoya che. dRSTi dvAramAM teo samyagU daSTivALA paNa hoya che, mithyAdaSTivALA paNa hoya che. paraMtu mizradaSTi vALA detA nathI. jJAnadvAramAM ahiyAM be jJAna ane be ajJAna niyamathI hoya che, A asaMjJI paMcendriya tiryaca. nivALA cha manamavALAM hotA nathI. bAkInA kAga ane vacanaga e be yogavALA hoya che. upayoga dvAramAM teo sAkAra ane anAkAra e beu upayogavALA hoya che. saMjJA dvAramAM teone AhAra, bhaya, maithuna, ane parigraha e cAra saMjJAo hoya che. kaSAyadvAramAM teo krodha, mAna, mAyA, ane zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 bhagavatIstre mavantIti / 'ThiI aNubaMdho ya jahanneNaM aMtomuhutta' sthityanubandhau jaghanyena anta mahattauM 'ukkoseNaM putrakoDI' utkarSeNa pUrvakoTiH, jaghanyotkRSTAbhyAmantarmuhUrtapUrvakoTimamANako sthityanubandhau bhavata iti / sesaM ceva' zeSaM tadeva yat 'NacaraM' ityAdinA kathitaM tadatiriktaM sarva tadeva-dvIndriyaprakaraNoktameva jJAtavyamiti / kAyasaMvedhastu 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavagragahaNAI' bhavAdezena- bhavaprakAreNa bhavApekSayA ityarthaH dve bhavagrahaNe bhavadvayagrahaNAtmaka ityarthaH 'ukkoseNaM aTTa bhavaapahaNAI' utkarSeNA'STa bhanagrahaNAni aSTa bhavagrahaNAtmaka ityrthH| 'kAlAdeseNaM' kAlAdezena-kAlApekSayA kAyasaMvedhaH 'jahanneNaM do aMtomuhuttA' jaghanyena dve antarmuhUrte / 'ukako seNaM cattAri punakoDIo aTThAsIIe vAsasahassehiM ama. hiyAoM' utkarSeNa ca catasraH pUrvakoTayaH aSTAzItyA varSasahasrairabhyadhikAH 'eva. iyaM jAva karejA' etAvantaM yAvatkuryAt etAvatpUrvoktakALaparyantaM paJcendriyatiryahote haiM, indriyahAra meM inake protra, cakSu, ghrANa, rasanA aura sparzana ye pAMca indriyAM hotI haiN| ThiI aNubaMdhoya jahanneNaM aMtomuhattaM' yahAM sthiti aura anuSandha jaghanya se eka antamuhUrta kA hai, aura 'ukko. seNaM putvakoDI' utkRSTa se sthiti aura anubandha ye donoM eka pUrvakoTi ke haiM / 'sesaM taM ceva' inase atirikta aura saba kathana dvIndriya ke prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai, 'kAyasaMvedhastu' kAyasaMvedha bhava kI apekSA jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa aura utkRSTa se vaha ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai, tathA kAla kI apekSA vaha jaghanya se aMtarmuhUrta kA aura utkRSTa se 'cattAri puSakoDIo aTThAsIIe vAsasahastehiM abhahiyAmo' 88 hajAra varSa adhika cAra pUrvakoTi kA hai, isa lobha e cAra kaSAvALA hoya che. IndriyadvAramAM teone zretra (kAna) cakSuAkha ghANa (nAka) rasanA (jIbha) ane sparzana e pAMca iMdriyo hoya che. 'ThiI aNubaMdho ya jahanneNaM aMtomuhuttaM' maDiyA sthiti bhane bhanuma dhanyathA me atabhuta nA cha, bhane 'ukoseNaM pubbakoDI' TathI sthiti ane anu. madhame me pUTanA che. 'sesaM taM ceva' mA 4thana zivAyanutamAma yana mendriya nA 5426mA pramANe ghucha teca pramANe cha, 'kAya. saMvedho0' yasa vedha lavanI pekSAthI dhanyathI meM makAne a5 421 // 35 ane utkRSTathI te ATha bhavene grahaNa karavA rUpa tathA kAlanI apekSAthI te ornyathA ye matabhutana mana TathI 'cattAri puvvakoDIo aTThAsIIe pAsasahassehiM amahiyAo' 88 AByAsI 12 aghi 202 'ttine| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU04 paJcendriyajovAnAmutpattinirUpaNam 101 gyonikagati pRthivIgati ca seveta tathA etAvarakAlaparyantaM paJcandriyatiryaggatau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAditi / evameva prakAreNa navApi gamA jJAtavyAH tathotpAdaparimANasaMjJASTijJAnAdikaM sarvamapi pUrvoktameva grAhatham, kAyasaMvedhena navasvapi gamakeSu vailakSaNya ghotanAyAha-'Navasu vi' ityAdi, 'Navasu vi gamaesu kAyasaMveho' navastrapi gamakeSu kAyasaMvedhaH, 'bhavAde seNaM jahanneNaM do bhavagAhaNAI' bhavAdezena-bhavApekSayA dve bhavagrahaNe bhAdezena kAyasaMvedho bhavadvayagrahaNAtmaka 'ukkoseNaM aTThabhavaggahaNAI' utkarSeNa'STa bhavagrahaNAni utkarSa taH kAyasaMvedho'STa. bhavagrahaNAtmaka ityarthaH / 'uko seNaM aTThamavaggahagAI' ityasyAyamAzayA, yathoskarSataH paJcendriyatirazcAM nirantaramaSTau bhavanti evaM samAnabhavAntaritA api bhavAprakAra vaha asaMjJI paMcendripatiyazca asaMjJI paMcendriyatiryaggatikA aura pRthivIkAyika gati kA itane kAlaparyanta sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha usameM gamanAgamana karatA hai, isI prakAra se nau gama jAnanA cAhiye, tathA-utpAda, parimANa, saMjJA dRSTi, jJAna ajJAna Adi sAtha pUrvokta hI yahAM grahaNa karanA cAhiye, kAyasavedha se nau gamakoM meM vaila. kSaNya prakaTa karane ke liye 'Navasu vi gamaesu kAyasaMbeho' aura 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' sUtrakAra aisA kahate haiM bhava kI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karanerUpa hai aura utkRSTa se vaha ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai, isakA tAtparya aisA hai ki jaise utkRSTa se pazcendriyatiryaJcoM ke nirantara ATha bhava hote haiM isI prakAra se samAna bhavAntarita bhava bhI bhavAntaroM ke sAtha ATha hI che, A rIte te asaMjJI paMcendriya tiryaMca asaMjJI paMcendriya tiryaMca gatinuM ane pRthvIkAyagatinuM ATalA kALa sudhI sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che, e ja rIte na game sama. javA. tathA utpAta, parimANa, saMjJA, dRSTi jJAna, ajJAna vigere rUpanuM kathana pahelA kahyA pramANenuM ja ahiyAM samajavuM. kAyasaMvedhathI nave AbhAmA nuhA matapatai sUtra2 'Navasu vi gamaesa kAyasaMveho' tathA 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' mA sUtra54 4 che. A sUtrathI teo evuM kahe che ke-AvanI apekSAe kAyasaMvedha jaghanyathI be bhalene grahaNa karavA rUpa ane utkRSTathI te ATha ne grahaNa karavA rUpa che. A kathananuM tAtparya e che ke-je rIte utkRSTathI pacendriya tiya cAnikane niraMtara ATha bhale hoya che. e ja rIte sarakhA bhavAtarovALAnA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 bhagavatIpatre ntaraiH saha aSTaiva madantIti / 'kAlAdeseNaM uvajujiUNa bhANiyanvaM' kAlAdezena -kAlApekSayA upayujya bhaNitavyam tatra kAlataH saMvedhaH prathamagame sUtre sAkSAdeva bhadarzita eka, dvitIyagame tUkarSato'sau kAyasaMvedhazcatasraH pUrvakoTayazcatumiranta. mahataradhikAra, tRtIyagame tu catastraH pUrvakoTayo'STAzItyA varSasahasrairadhikAH, uttaragameSu tu atidezadvArega sUtroktakAyasaMvedhaiti / 'NavaraM majjhimaesu timu gamaesu jaheba beiMdiyassa' navaram-keralaM vailakSaNyaM madhyamakeSu triSapi paJcamaSaSThamaptameSu yathaiva dvIndriyajIvasya madhyamagamatraye yathA kAyasaMvedhastathA'trApi-pazcandriyaprakaraNe'pi, tathAhi kAlAdezena jaghanyena dvAviMzativarSasahasrANi antarmuhUrvAbhyadhikAni utkarSato'STAzItivarSasahasrANi caturmirantarmuhUrterabhyadhikAni, 'pacchillaemu vimu gamaesu jahA eyassa ceva paDhamagamaemu' pazcimakeSu triSu gamakeSu yathA etasyaiva prathamagamakeSu caramagamatraye'pi prathamagamatrayavadeva sarva boddhavyamityarthaH / hote haiM / 'kAlAdeseNaM uba jiUNa bhANiyavya' kAla kI apekSA kAya. saMvedha upayoga lagAkara kaha denA cAhiye, prathama gama ke sUtra meM sAkSAt rUpa se hI sUtrakArane prakaTa kara diyA hai dvitIya pama meM utkRSTa se kAyasaMvedha cAra antarmuhUtoM se adhika cAra pUrvakoTi rUpa hai, tRtIya gama meM vaha 88 hajAra varSa adhika cAra pUrvakoTi rUpa hai, tathA-caturtha paMcama evaM SaSTha ina gamoM meM yaha 'jaheva beiMdiyassa' do indriyoM ke madhyama gamoM ke jaisA hai, arthAt-kAla kI apekSA vaha kAyasaMvedha jaghanya se eka antarmuharta adhika 22 ghAIsa varSa kA hai, aura utkRSTa se vaha cAra antarmuhUrtoM se adhika 88 hajAra varSa kA hai, 'pacchillaesu tisu gamaesu jahA eyarasa ceva paDhamagamaesu tathA carama tIna gama meM vaha kAya saMvedha isI ke prathama tIna gama ke jaisA hai, para prathama gama kI apekSA lava 55 mA 4Aya che. 'kAlAdeseNa uvajujiuNa bhANiyavya" jI ma. kSAthI kAyasaMvedha pahelA gAmanA sUtramAM sAkSa tU paNe sUtrakAre pragaTa karela che. bIjA gAmamAM utkRSTathI kAyasa vedha cA2 aMtarmuhUrtathI vadhAre cAra pUrvakeTa rUpa che. trIjA gAmamAM 88 aThayAsI hajAra varSa adhika cAra pUrvakeTi rUpa cha. tathA yAthA, pAyamA bhane 74 sabhAmA ta 'jaheva beidiyarasa' meM dhandriyaH vALAonA madhyama gamanA kathana pramANe che. arthAt kALanI apekSAe te kAyavedha jaghanyathI eka aMtamuhUrta adhika 22 bAvIsa varSano che. ane utthI te yAra matabhutAthI pavitra 88 54yAsI 12 pani cha. 'pacchi. llaesu ti gamaesu jahA eyarasa cetra paDhamagarasu' tathA ch| 25 gabhAmA te kAyasaMvedha anAja pahelA traNa gAmanA kathana pramANe che. paraMtu pahelA gama zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2024 u.12 sU04 paJcendriyajIvAnAmutpattinirUpaNam 103 kevalaM prathamagamApekSayA yadvailakSaNyaM taddarzayati-navaraM' ityAdi 'NavaraM ThiI aNubaMdhoya jahanneNaM puvvakoDI' navaraM sthityanubandhau ca jaghanyena pUrvakoTiH 'ukoseNa vi puncakoDI' utkarSeNA'pi puurvkottireveti| 'sesaM taM cetra' zeSaM tadeva-pUrvoktameva sarvam kiyatparyantaM pUrvoktaM tatrAha-'jAva Navamagamaesu' ityAdi, 'jAvaNavamagamaesu' yAvat navamagamakeSu 'jahanneNaM puvbakoDI bAvIsAe vAsasahassehiM amahiyA' jaghanyena pUrvakoTi bhaviMzativarSasahasraira rAdhikA 'ukoseNaM cattAri pucakoDIo aTThAsIIe vAsasahassehiM amahiyAo' utkarSeNa catasraH pUrvakoTayo'STAzItyA. varSasahasrairabhyadhikAH, aSTAzIti varSasahasrAdhikapUrvakoTipramANotkRSTataH kAya saMvedha iti / 'evaiyaM jAva karejanA' etAvantaM yAvatkuryAt etArakAlaparyantaM paJcendriyatiryaggati pRthivIgatiM ca seveta tathA etAvadeva kAlaparyantaM paJcendriya tiryagatau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAditi navamo gamaH 9 iti / ____ aya saMkSipazcandriyatiryagyonikebhya stAnupapAdayabhAi-'jaha' ityAdi, 'jai sannipaMcidiyotarikkhanoNiehito upavajaMti' yadi sakSipazcendriyatiryaggatibhya sthiti aura anubandha meM antara hai-yahAM sthiti aura anubandha jaghanya aura utkRSTa se pUrvakoTi rUpa hI hai 'sesaM taM ceva' bAkI kA aura saba kathana 'yAvat nauveM gama meM jaghanya pUrvakoTi adhika 22 hajAra varSa aura utkRSTa cAra pUrvakoTi adhika 88 aThAsI hajAra varSa kA kAya. saMvedha hai,' yahAM taka pahile kahe anusAra hI jAnanA cAhiye, ima prakAra itane kAla taka vaha asaMjJI paMcendriya tiryazca usa asaMjJI pazca. ndriya tiryaggati kA aura pRthivI kAyika gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha nauvAM gama hai| karatAM sthiti ane anubaMdhanA kathanamAM judA paNa che. ahiyAM sthiti ane anumanya ane GrethI pUTa 35 04 che. 'sesaM taM ceva' mADIna bIju tamAma kathana yAvat navamA gamamAM jaghanya pUrvakeTi adhika 22 bAvIsa hajAra varSa ane utkRSTathI cAra pUrva koTi adhika 88 aThayAsI hajAra varSane kAyasaMvedha che. ahiM sudhInu pahelA kahyA pramANe ja kathana samajavuM. A rIte ATalA kALa sudhI te asaMjJI paMcendriya tiryaMca te asaMjJI paMcendriya tiryaMcagatinuM ane pRthvIkAya gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. A pramANe A navamo gama che. 9 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 bhagavatIstre Agatyotpadyante tadA-'ki saMkhejjavAsAuya sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' kiM saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyo nikebhyaH sakAzAdAgatyo. tpadyante athavA-'asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhanoNiehito uvavajaMti' asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiyagyonikebhyaH sakAzAdAgatyotpadyante iti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'saMkhejanavAsAuyasamicidiyatirikvajoNiehito upavajjati' saMkhyeyavarSA yuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhyaH sakAzAdAgatya utpadyante, 'No asaMkhejjavAsAuyasannipaMcidiyatirikkha joNiehito upavajjati' no asaMkhyeyavarSAyuSkasaMkSipaJcandriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante ityuttaram / 'jai asaM. __ aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM ki he bhadanta ! yadi vaha pRthivI kAyika saMjJI pazcendriya tiryaJcoM se Akara ke utpanna hotA hai to kyA vaha saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI paJcendriya tiryazcoM se Akara ke utpanna hotA hai ? yA asaMkhyAta varSakI AyuvAle saMjJI paJcendriya tiryazcoM se Akara ke utpanna hotA hai ? yahI viSaya-'ki saMkhejjavAsAuyasani. paciMdiyatirikkhajoNiehito upavanaMti, asaMkhejjavAsAuyasabhipaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajaMti' isa sUtrapATha dvArA pradarzita kiyA gayA hai, isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama / 'saMkhejjavAsAuya sanipaMciMdiyatirikkhajoNiehito upavajjati' vaha pRthivIkAyika saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI paMcendriya tiryazcoM se Akarake utpanna hotA hai, 'No asaMkhejjavAsAuyasannipaMcidiyatirikva. joNiehiMto uvadhajjeti' asaMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI paMcendri have gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke he bhagavana je te pRthvikAyika saMjJI paMcendriya tiryamAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM te saMkhyAta varSanI AyuSyavALI saMjJI paMcendriya tiya cemAMthI AvIne utpanna thAya che? ke asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiya emAMthI bhAvAna utpanna yAya cha ? A. viSaya-kiM saMkhejnavAsa uya sanni paMciMdiyatirikkha joNiehito uvavajjati, asaMkhejavAsAuya sannipacihiyatirikkha joNiehito uvavajjati' mA sUtrAthI satAvye . 2! prazna uttaramA prasu chagoyamA! gauta! 'saMlejjavosA upasannipaci diya tirikkhajoNiehito uvkari te pRthvIkAya saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiryomAMthI bhAvIna. 5 thAya che. 'NA asaMvejjavAsAubasannipaMciMdiyatirikkhojiehito uvavajaMti' asacyAta varSanI mAyuSyavANA sabhI pathandriya tiyayAmAthI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU04 paJcendriyajIvAnAmutpattinirUpaNam 105 khejavAsAuyasagnipaMciMdiyatirikkhajoNiehito ukvajati' yadi asaMkhyeyavarSAyuSka saMjJipazcendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA-'kiM jalacarehito uvavajjati0' jalacarebhya utpadhante, sthalacarebhyo vA Agatyotpadyante khecarebhyo vA Agatyotpadhante, 'sesaM jahA asannissa jAva' zepaM yathA asaMjhino yAvat atra yAvatpadena jalacarebhyo'pi utpadyante sthala barebhyo'pi utpadyante khecarebhyo'pi utpadyante yadi jalacarAdibhya Agatyotpadyante tadA kiM paryAptakebhya utpadhante aparyAptakebhyo votpadyante gautama ! paryAptakebhyo'pi utpadhante yatiyaJcoM se Akarake utpanna nahIM hotA hai, aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'jai saMkhejjavAsAuyasannira ciMdiyatirikkhajoNie. hiMto uvavajjati' he bhadanta! yadi vaha pRthivIkAyika saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJipaMcendriyatiryaJcoM se Akarake utpanna hotA hai to ki jalacarehito uvavajjati' kyA vaha saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI paMcendriya jalacaroM se Akarake utpanna hotA hai, yA saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI paMcendriya sthalacaroM se Akarake utpanna hotA hai yA saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI paMcendriya khecaroM se Akara ke utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'sesaM jahA asannissa jAva' he gautama ! vaha pUrvokta vizeSoM vAle jalagharoM se Akara ke bhI utpanna hotA hai, sthalacaroM se bhI Akarake utpanna hotA hai aura khecaroM se bhI Akara ke utpanna hotA hai| aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate AvIne utpanna thatA nathI. have gautamasvAmI prabhune pharIthI pUche che kesNkhejvaauy-snni paMciMdiyatirikkhajoNiehitA uvavajaMti' 8 sAvana praSyikAyika cha saMkhyAta varSanI AyuSyavALA tiyAmAMthI AvIne utpanna yAya cha, ta! 'ki jalacarehito uvavajjati' zusa jyAta panI mAyudhyavANA saMjJI paMcendriya jalacara-pANImAM rahenArA jevomAMthI AvIne utpanna thAya che ? ke saMkhyAta varSanA AyuSyavALA saMjJI paMcendriya sthalacara-jamIna para rahenAra mAMthI AvIne utpanna thAya che? ke saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya khecara-AkAzamAM rahenArA chamAMthI AvIne utpanna yAya cha1 // prabhA uttaramA prabhu 43 cha -sesaM jahA asannisa jAva' gautama te pahelA kahela vizeSaNovALA jalacaromAMthI AvIne paNa utpanna thAya che, thalacarAmAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. ane khecarAma thI paNa AvIne utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke he bhagavana je te pUrvokta vizeSaNavALA vRzvikAIka che jalacara vigeremAMthI AvIne utpanna zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 206 bhagavatIso atha ca aparyApta kebhyazcApi utpadyante he bhadanta ! saMjJipaJcendriyatiryajyoniko yaH pRthivIkAyike patpattiyogyo vidyate sa kiyakAlasthitikapRthivIkAyikeputpadyate gautama ! jaghanyena antarmuhUrta sthiti ke pUtkRSTato dvAviMzativarSasahasrasthitiketpadyate ityantasya asaMjJipakaraNasya saMgraho bhavatIti / 'te Na bhaMte / jIvA egasamaeNaM kevaiyA ujjati' te khalu madana ! jIvAH ye pRthivIkAyihai-he bhadanta ! yadi vaha pRthivIkAbhika pUrvokta vizeSaNoM vAle jalacarAdi koM se Akarake utpanna hotA hai to kyA paryApta jalacarAdikoM se Akara ke vaha utpanna hotA hai yA aparyApta jalacarAdikoM se Akarake yaha utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vaha paryApta jalacarAdikoM se bhI Akarake utpanna hotA hai aura aparyApta jalacarAdikoM se bhI Akarake utpanna hotA hai| ___ aba gautama prabhu se punaH aisA pUchate haiM-he bhadanta ! jo saMjJI paJcendriya tiryazca pRthivIkAyikoM meM utpanna honeke yogya hai vaha kitane kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! jaghanya se vaha antarmuhUrta kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM aura utkRSTa se vaha 22 bAIsa hajAra varSa kI sthiti vAle prathivIkAyikoM meM utpanna hotA hai| aba gautama prabhu se aisA pUchate hai-'te gaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaDyA uvavajjati' he bhadanta / thAya che, te zuM teo paryApta jalacara vigeremAMthI AvIne utpanna thAya che? ke aparyApta jalacara vigeremAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! te paryApta jalacara vigeremAMthI AvIne utpanna thAya che. tathA aparyApta jalacara vigeremAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. - have gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke-he bhagavana je saMjJI paMce. jiya tiryaMca pRthvIkAyikamAMthI utpanna thavAne yogya che, te te keTalA kALanI sthitivALA pRthvi kAyikamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama jaghanyathI te aMtarmuhUrtanI sthitivALA pRthvikAyikAmAM ane utkRSTathI te 22 bAvIsa hajAra varSanI sthitivALA pRthvikAcikemAM utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke'tej bhane ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajaMti' 3 mApana viyimA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU04 paJcendriyajIvAnAmutpattinirUpaNam 107 keSutpattiyogyAH saMkhyAtavarSAyuSkasaMjJipazcendriyatiryagyonikAste ekasamayenaekasmin samaye ityarthaH kiyantaH-kiyatsaMkhyakA utpadyante iti praznA, uttaramAha-'evaM jahA' ityAdi, 'evaM jahA rayaNapabhAe uvavajanamANassa sanissa naheya iha vi' evaM yathA yena prakareNa ratnamabhAnArakapRthivyAmutpadyamAnasya saMbipaJcandriyatiryagyonikasya vaktavyatA kathitA tathaiva-tenaiva prakAreNa ihApi vktvyaa| pUrvA'pekSayA yadvailakSaNyaM tadAha-'Navara" ityAdi, 'NavaraM ogAhaNA jahannega aMgulassa asaMkhejjaibhAga' navaram-kevalam avagAhanA zarIrasyAGzalAsaMkhyeyabhAgam 'ukkoseNaM joyaNasahassa' utkarSeNa yojanasahasram jaghanyotkRSTAbhyAmagulAsaMkhyeyabhAgayojanasahasramamANA zarIrAvagAhanA bhavatIti / 'sesaM taheva' zeSamavagAhanAtirikta tathaiva-pUrvaprakaraNe kathitaM parimANotpAdAdikaM tadeva jnyaatvym| pRthivIkAyikoM meM utpatti yogya ve jIva-saMkhyAta varSAyuSka saMjI pazcandriya tiryazca vahAM eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM jahA rayaNappabhAe uvavajjamANassa sannissa taheva iha vi' 'he gautama ! ratnaprabhA nAmakI nAraka pRthivI meM utpanna hone yogya saMjJI paJcendriya tiryaJca kI jaisI vaktavyatA kahI gaI hai vaisI hI yahAM para bhI vaha kahanI cAhiye, para usakI apekSA jo vizeSatA hai vaha 'NavaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjahabhAgaM' isa sUtrapATha dvArA jaisI prakaTa kI gaI hai vaisI hI hai arthAt yahAM zarIra kI avagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai aura 'ukoseNaM joya. sahassaM' utkRSTa se vaha eka hajAra yojana pramANa hai, 'sesaM taheva' isa avagAhanA se atirikta jaisA parimANa utpAda Adi kA utpanna thavAne gya te jI- saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMce. ndriyatiya tyAM eka samayamAM keTalA utpanna thAya che ? A praznanA utta2maa prabhu 43 cha -evaM jahA rayaNappabhAe' uvavajjamANassa sanissa taheva iha vi' hai gautama ! 2tnasA nAmanI nA24 pRthvImA utpanna pAne yogya saMjJI paMcendriya tiya"canA sabaMdhamAM je pramANenuM kathana karavAmAM AvyuM che teja pramANenuM kathana ahiyAM paNa samajI levuM. te kathana karatAM A kathanmaa 2 guhA yA cha, ta 'NavaraM ogAhaNA jahaNNeNaM aMgulassa asaM khejjA bhAga" 24sUtra54 // 2 zata yuche te pramonu cha. arthAta ahiyAM zarIranI avagAhanA jaghanyathI AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANanI cha. ma 'ukkoseNaM joyaNasahassa' utkRSTa yI ta me M2 yauna pramAnA cha. 'sesaM taheva' mA sAnA zivAya tathA parimAe, pAta virenA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 bhagavatIsUtre kiyatparyantaM jJAtavyaM tatrAha-'jAva' ityAdi, 'jAva kAlAde seNaM jahanneNaM do aMno muhuttA' yAvatkAlAdezena jaghanyena dvau antarmuhUttauM 'ukkoseNaM cattAri puvvakoDIo aTThAsIIe vAsasahassehiM amahiyAo' utkarSeNa catasraH pUrva koTyaH aSTAzItyA varSasahasrairabhyadhikAH / 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM yAvatkuryAt etAvaanantarapUrvoktakAlaparyantaM pazcendriyatiryagyonikagatiM pRthivIgati ca seveta tathA etAvadeva kAlaparyantaM paJcendriyatiryaggatau pRthivIgatau ca gamanA. gamane kuryAditi 1 / evaM saMveho Navasu vi gamaesu jahA asannINaM taheva niravasesaM' evaMmakAreNa saMvedho navasvapi gamakeSu yathA asaMjJinAM tathaiva niravazeSA, kathana pUrva prakaraNa meM kiyA gayA hai-vaisA hI yahAM para vaha saba kahanA cAhiye, yAvat kAlakI apekSA se kAyasaMvedha yahAM jaghanya se do anta. muhUrta kA aura utkRSTa se 88 aThAsI hajAra varSa adhika cAra pUrvakoTikA hai, yahI bAta 'jAva kAlAdeseNaM do aMtomuluttA, ukkoseNaM cattAri puvvakoDIo aTThAsIIe vAsasahassehiM amahiyAo' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai| isa prakAra yaha pRthivIkAyika meM utpanna huA saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI paMcendriya tiryazca usa gati kA-paJcendriya tiryaggatikA aura pRthivIkAyika gatikA-sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai| ___ evaM saMveho Navastu vi gamae jahAM asannINaM taheva niravasesa' isa prakAra se kAyasaMvedha nau gamakoM meM asaMjJI paJcendriya tiryazca ke jaisA saMbaMdhamAM je pramANenuM kathana pahelA prakaraNamAM karavAmAM AvyuM che. teja pramANenuM ahiyAM paNa tamAma kathana samajavuM. yAvat kAlanI apekSAe kAya saMvedha ahiyAM jaghanyathI be aMtarmuhartana ane utkRSTathI cAra pUrvakaTi bhadhiH 88 sayAsI 12 nA che mAthana 'jAva kAlAdeseNa jahaNNenaM aMtomuhuttA ukkoseNaM cattAri putvakoDIo aTThAsIIe vAsasahassehi amhijAgo" A sUtrapAThathI batAveluM che. A rIte pRthvIkAyamAM utpanna thayela te saMkhyAta varSanI AyuSyavALe saMjJI paMcendriya tiryaMca jIva te gatinuM paMcendriya tiya gatinuM ane pRthvIkAyanI gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana-avara javara kare che. ___ 'evaM saveho Navasu vi gamaesu jahA asannINaM taheva niravasesa' mA rIte kAyasaMvedha na gamemAM asaMjJI paMcendriya tiryaMca jIvanA kathana pramANe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU04 paJcendriyajIvAnAmutpattinirUpaNam 109 evamuktAbhilApena saMvedho navasvapi gamakeSu rathA asaMjJinAM tathaiva tenaiva prakAreNa niravazeSo bhaNitavyaH, saMjhinAmasaMjJinAM ca jIvAnAM pRthivIkAyiketpitsUnA jaghanyato'ntarmuhUrtAyuSkatvAt utkarSatazca pUrvakoTayAyuSkatvAditi / 'laddhI se Adillaesu tim vi gamaemu esace' labdhiH pariNAmasaMhananAdivaktavyatA tasyapRthivIkAyikeSu upissoH saMjJino jIvasyAyeSu eSaiva ratnapabhAyAM pRthivyAmutpitsoH saiva atra 'majjJillae su timu vi gamaesu esa ceva' madhyameSu viSvapi gamakeSu eSaiva yA ratnaprabhAyAmutpitsoH saMjJino vaktavyatA kathiteti bhAvaH / ratnapramApekSayA vizeSastvayam 'NavaraM' ityAdi, 'gavaraM imAiM Nava NANattAI' navaramimAni nava nAnAtvAni tAni cemAni 'ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaM. khejjaibhAga' zarIrAvagAhanA jaghanyena aMgulasyAsaMkhyeyabhAgam 'ukkoseNaM kahanA cAhiye, kyoMki pRthivIkAyika meM utpanna hone yogya saMjJI asaMjJI jIva jaghanya se eka antarmuhUrta kI AyuvAle hote haiM aura utkRSTa se pUrvakoTi kI AyuvAle hote haiN| 'laddhI se Adillesu tisuvi gamaestu esaceva' parimANa, saMhanana, Adi kI vaktavyatA rUpa labdhi pRthivIkAyika meM utpanna hone yogya saMjJI jIva ke Adike tInoM gamakoM meM, ratnaprabhA meM utpanna hone yogya saMjJo jIva kI vaktavyAjaisI hI hai, tathA madhya ke tIna gamakoM meM bhI yahI ratnaprabhA meM utpanna hone yogya saMjJI jIva kI vaktavyatA jaisI vaktavyatA hai, parantu bIca ke nau gamoM meM jo vizeSatA hai vaha aisI hai-jo 'gavaraM imAI gava jANattAI' isa sUtra dvArA prakaTa kI jA rahI hai-'ogAhaNA jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjai bhAgaM ' zarIrAvagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM samaja. kemake-pRvikAvikamAM utpanna thavAne gya saMjJI asaMsI ja jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI AyuSyavALA hoya che. ane utkRSTathI pUrva kottinii mAyuSyavANA hAya che. 'saddhI se Adillesa tisa vi gamaesa esaceva' parimANu, saMhanana, vigerenuM kathana rUpa labdhi pRthvIkAyikamAM utpanna thavAne gya saMjJI jIvane pahelAnA traNa gamemAM, ratnaprabhA pRthvImAM utpanna thavA yogya saMjJI jIvana kathana pramANe ja che tathA vacalA traNa gamemAM paNa A ratnaprabhAmAM utpanna thavA gya saMgI jIvana kathana pramANenuM ja kathana samajavAnuM che. paraMtu te kathana mAM eTale ke vacalA nava gamamAM je judApaNuM che te mA prabhAva cha. 'NavaraM imAI NANattAi' mA sUtra Desa cha. 'ogAhaNA aMgulassa asaM khejjaibhArga' zarIranI ana dhanyathI mAna asa. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 bhagavatIsUtra aMgulassa asaMkhejjaimArga' utkarSa to'GgalasthAsaMkhyeyabhAgam 1 / 'tibhi lessAo' tisro lezyAH2, 'micchAdiTThI' mithyAdRSTayaH3, 'do annANA' dve ajJAne matyajJAnaM zrutAjJAnaM ca 4 / yogadvAre 'kAyajogI' kevalaM kAyayogino na tu manovAgyoginaH 5 / 'tinni samugghAyA' trayo-vedanA kaSAya. mAraNAntikAH samudvAtAH 6 / ThiI jahanneNa aMtomuhutaM' sthitijaghanyenAntaBhatam 'ukoseNa vi aMtomuhutaM' utkarSeNA'pi sthitirantarmuhUrtameva 7 / 'apa satyA ajjhavasANA' aprazastA adhyavasAyAH 8 / 'aNubaMdho jahA ThiI anubandho yathA sthitiH, yathA jaghanyotkRSTAbhyAM sthitiH, antamuhUrttamAtrapramANA tathA'nu bandho'pi jayanyotkRSTAbhyAmantarmuhUrtamAtra eva 9 / atra ca nava nAnAtvAni jaghaH bhAga pramANa hai ? aura utkRSTa se bhI yaha aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| 'tinni lessAmo 'lezyA dvAra meM yahAM tIna lezyAeM hotI haiN| 2 dRSTidvAra meM ye miyAdRSTi hote haiN| 3 'do annANA' matiajJAna aura zruta ajJAna aise ye do ajJAna vAle hote haiM / 4 yoga bAra meM ye kAyayogI hI hote haiM manoyogI aura vAgyogI nahIM hote haiM / 5 'tinni samugdhAyA' samudghAtadvAra meM inake tIna samudghAta hote haiM vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta aura mAraNAntikasamudghAta / 6 'TiI jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNa vi aMta.muhuttaM' yahAM sthiti jaghanya aura utkRSTa se eka antarmuhUrta kI hotI hai / 7 'apasatthA ajjhavasANA' adhyavasAya dvAra meM yahAM adhyavasAya aprazasta hote haiM / 8 'aNubaMdho jahA ThiI' sthiti ke anusAra yahAM anuSaMdha jaghanya aura utkRSTa se yAtabhA sA prabhAnI / cha. 1 'tinni lessAo' vezyA bAramA maDiyAM kRNa, nIla, ane kApetika e traNa vezyAo hoya che 2, daSTi dvAramAM teo mithyA dRSTi DAya che. 3 'do annANA' te| mati majJAna bhane ta ajJAna e be ajJAnavALA hoya che. 4 yoga dvAramAM-teo kAyayegavALA ja lAya. manAyAzavANA bhane yana yA DAtA nathI. 5 'tinni samu. gdhAyA' samuddhAta dvAramA tayAne vedanA, 4Aya mane bhArata me trae smuddhaat| - cha. 6 'ThiI jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNa vi aMtomuhutta' akhiyAM sthiti dhanya mane thI me matabhutanI hAya che. 7 'apa. satthA ajjhavasAyA' 2551sAya vA2mA maDiyA madhyavasAya prazata-zuna hAya cha. 8 'aNubaMdho jahA ThiI' sthitinA athana prabhAva maDiyA bhanuma dhanu kathana jaghanya ane utkRSTathI eka aMtarmuhUrtanuM che. huM A rIte ahiyAM A zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 204 paJcandriyajIvAnAmutpattinirUpaNam 191 nyasthitikatvAd bhavanti tAni cemAni avagAhanAlezyA dRSTayajJAnayogasamudghAtasthityadhyavasAyAnubandhAkhyAni iti, 'sesaM taM ceva' zeSaM tadeva etannavAtiriktaM sabai parimANotpAdAdikaM ratnaprabhApakaraNoktameveti / 'pacchillaesu tisu vi gamaesu jaheba paDhamagamae' pazcimakeSu viSvapi saptamASTamanavameSu gamakeSu yathaiva prathame gamake yena prakAreNa parimANAdikaM kathitam tenaiva prakAreNa sarvam pazcimakeSu carameSvapi triSu gama keSu jJAtavyamiti / 'NavaraM ThiI aNubaMdho jahanneNaM punakoDI' navaram -kevalaM prathamagamApekSayA idameva vailakSaNyam-caramagamakeSu triSu yat sthityaH nubandhau jaghanyena pUrvakoTiH 'ukkoseNa vi puSakoDI' utkarSaNApi pUrvakoTireva jaghanyotkRSTAbhyAM sthityanubandhau pUrvakoTipramANakAveva bhavata iti / 'sesaM taM ceva' zeSa tadeva zeSam-sthityanubandhavyatiriktaM parimANotpAdAdikaM sarva tadevaprathamagamaradeva iti bhAvaH // 904 // eka antarmuhUrta kA hai| isa prakAra se yahAM ye avagAhanA Adi rUpa nau vizeSatAeM jaghanya sthitivAle hone se hotI hai| 'sesaM taM ceva' ina vizeSatAoM se atirikta aura saSa kathana parimANa utpAta Adi sambandhI ratnaprabhA prakaraNa meM kahe anusAra hI hai| 'pachillaesutisuvi gamaessu jaheva paDhamagamae' antima tIna gamakoM meM sAtaveM AThaveM aura nauveM-gamakoM meM-parimANa Adi kA kathana prathama gamaka meM kahe anusAra hI jAnanA cAhiye, parantu antima ina tIna gamakoMmeM 'NavaraM ThiI aNubaMdho jahanneNaM puvvakoDI' prathama gama kI apekSA yaha vailakSaNya hai ki ina carama gamakoM meM sthiti aura anubandha jaghanya se pUrvakoTi rUpa aura utkRSTa se bhI pUrvakoTi rUpa hI hai| 'sesaM taM ceva' bAkI kA aura saba kathana ina sthiti aura anubandha ke sivAya prathama gama ke jaisA hI hai // 4 // avagAhanA vigerenA kathanathI laIne nava prakArathI vizeSapaNu jaghanya sthitipaamaa pAthI ye cha. 'sesa taM ceva' mA nava praa2| vishess59|| zivA. yanuM bAkInuM tamAma kathana parimANa, utpAta vigere saMbaMdhanuM ratnaprabhA praka26maa prabhAva cha 'pacchillaesu tisu vi gamaesu jaheva paDhamagamae' chellA traNa gAmamAM eTale ke-sAtamA, AThamA ane navamAM gamamAM parimANa vigerenuM kathana pahelA gamamAM kahyA pramANenuM samajavuM. paraMtu chellA A traya sabhAmA 'Navara ThiI aNubaMdho jahanneNaM puTavakoDI' paDe gama 42di | pramANenuM judA paNa che ke-A chellA gamamAM sthiti ane anubaMdha jaghanya pU ra35 bhane yI 55 pU Ta 35 4 che. 'sesa ta ceva' bAkInuM bIju tamAma kathana a sthiti ane anubaMdha zivAyanuM pahelA gamanA kathana pramANenuM ja che. sU. 4 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 bhagavatIsUtre atha manuSyebhyastamutpAdayannAha-'jai maNusse hito' ityAdi / mlam--jai maNussahiMto uvavajjaMti kiM sannimaNussehito uvavajjati asannimaNuslehito upavajjati ? goyamA! sannimaNussehiMto uvavajjaMti asannimaNussehito vi uvavajjaMti / asanni maNusseNaM bhaMte ! je bhavie puDavIkAiesu uvavajittae, se gaMbhaMte ! kevaiya kAlaTriiesu uvavajejjA evaM jahA asanni paMciMdiyatirikkhajoNiyassa jahannakAlachiiyassa tinni gamagA tahA eyassa vi ohiyA tinni gamagA bhANiyatvA taheva niravasesaM sesA cha na bhaNNaMti ? / jai sannimaNussahiMto uvavajati kiM saMkhejjavAsAuya0 asaMkhejavAsAuya0, goyamA! saMkhejavAsAuya0 No asaMkhejjavAsAuya0 / jai saMkhejjavAsAuya0 kiM pajatta0 apajatta0, goyamA ! pajjattasaMkhejjavAsAuya0 apajattasaMkhejavAsAuya. jAva utrvjjti| sannimaNusseNaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTriiesu uvavajjejjA ? goyamA! jahanneNaM aMtomuhattahiiesu ukkoseNaM bAvIsavAsasahastaTiiesu uvvjjejaa| teNaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavanaMti evaM jaheva rayaNappabhAe uvavajjamANassa taheva tisu vi gamaesu laddhI / NavaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM pNcdhnnusyaaiN| ThiI jahanneNaM aMtomahattaM ukkoseNaM puvakoDI, evaM aNubaMdho saMveho navasu vi gamaesu jaheva sannipaMciMdiya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2024 u.12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 113 ssa majjhillaesu tisu gamaesu laddhI jaheva sannipaMciMdiyassa sesaM taM ceva nirvsesN| pacchillA tinni gamagA jahA eyasta gheva ohiyA gmgaa| NavaraM ogAhaNA jahanneNaM paMca dhaNusayAI ukkoseNaM vi paMca dhaNusayAI, ThiI aNubaMdho jahannaNaM puvakoDI ukkoseNaM vi punakoDI, sesaM thev| navaraM pacchilla. esu gamaesu saMkhejjA uvavajjaMti, no asaMkhejA uvavajati 9 / jai devehiMto uvavajjati kiM bhavaNavAsi devahito uvavajaMti vANamaMtaradevehito uvavajaMti joisiyadevehito upava. jAMti vemANiyadevehito uvavajjati ? goyamA! bhavaNavAsideve. hito vi uvavanaMti jAva vemANiyadevehiMto uvavajjati jai bhavaNavAsidevehito uvavajjaMti kiM asurakumArabhavaNavAsideve. hiMto uvavajjati jAva thaNiyakumArabhavaNavAsidevehito uvavajjati goyamA! asurakumArabhavaNavAsidevehiMto uvavajjati jAva thaNiyakumArabhavaNavAsidevehito uvvjjti| asurakumAre NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae, se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTTiiesu uvavajjejjA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttI?iesu ukkoseNaM bAvIsavAsasahassaTiiesu uvvjejaa| te NaM bhaMte ! jIvA pucchA goyamA! jahanneNaM eko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvvjtir| tesiMNa bhaMte ! jIvANaM sarIragA ki saMghayaNI pannattA goyamA ! chaNhaM saMghayaNINaM asaMghayaNI jAva pariNamaMti 3 / tesiMNaM bhNte| jIvANaM ke mahAliyA sarIrogAhaNA ? goyamA ! duvihA pannattA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. E bhagavatIsUtre taMjahA bhavadhAraNijjA ya uttaraveuvviyA ya tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAga, ukkoseNaM satta rayaNIo, tattha NaM jA sA uttara veuviyA sA jahaNaNeNaM aMgulassa saMkhejaibhAgaM ukkoseNaM joynnsyshssN4|tesiNnnN bhaMte!jIvANaM sarIragA ki saMThiyA pannattA? goSamA! duvihA pannattA taMjahA bhavadhAraNijjA ya uttaraveudhviyA yA tatthaNaje te bhavadhAraNijjA te samacauraMsa saMThANasaMThiyA pnnttaa| tattha NaM je se uttaraveuciyA te NANAsaMThANasaMThiyA pnnttaa5| lessAo cattAri6 / diTrI tivihA vi7| tinni nANA niyama, tinni annANA bhynnaae| jogo tiviho vi9| uvajogo duviho vi 10 / cattAri sannAo 11 / cattAri kasAyA 12 / paMca iMdiyA 13 / paMcasamugghAyA 14 / veyaNA duvihA vi 15 / itthiveyagA vi purisaveyagA vi No NapuMsagaveyagA 16 // ThiI jahajneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM sAiregaM saagrovmN17| ajjhavasANA asaMkhejjA pasatthA vi apasasthA vi18| aNubaMdho jahA tthiii19| bhavAdaseNaM do bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuttamabbhAhiyAiM ukkoseNaM sAtiregaM sAgarovamaM bAvIsAe vAsasahassehiM abbhahiya20 / evaiyaM jAva karejjA? evaM Nava vi gamA geyvvaa|nnvrN majjhillaesu pacchillaesu tisu gamaesu asurakumArANaM Thiiviseso jANiyatvo sesA ohiyA ceva laddhI, kAyasaMvehaM ca jaannejjaa| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSya jIvAnAmutpattinirUpaNam 115 savvattha do bhavaggahaNAiM jAva Navamagamae, kAlAdeseNaM jahanneNaM sAtiregaM sAgarovamaM bAvIsAe vAsasahastahiM amahiyaM / ukoseNa vi sAtiregaM sAgarovamaM bAvIsAe vAsasahassehi abbhahiyaM evaiyaM jAva krejjaa|9||suu0 5 // ___ chAyA-yadi manuSyebhya utpadyante ki saMjJimanuSyebhya utpadyante asaMjhimanuH vyebhya utpadyante gautama ! saMjJimanuSyebhya utpadyante asaMjJinuSyebhyo'pi utpdhnte| asaMjJI manuSyaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyikeSUtpattum sa khalu bhadanta ! kiyakAlasthitikeSUtpadyata evaM yathA asaMjJipaJcendriyatiryagyonikasya jaghanyakAlasthitikasya trayo gamakA stathA etasyApi audhikAstrayogamakA bhaNitanyA stathaiva niravazeSam zeSAH SaT na bhaNyante / 1 / yadi saMjJimanuSyebhya utpadyante kiM saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya utpadyante asaMkhyeyavarSAyuSkasaMzimanuSyebhya utpadhante ? gautama ! saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya utpadhante no asaMkhyeyavarSAyuSka saMjJimanuSyebhya utpadyante / yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaMzimanuSyebhya utpadyante tadA paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya utpayante aparyApta saMkhyeya. varSAyuSkasaMjhimanupyebhya utpadyante ? gautama ! paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanujyebhya utpadyante aparyAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaM zimanuSyebhyo'pi utpadhante / saMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyikeputpattum sa khalu bhadanta ! kiyakAlasthiti ke pota ! gautama! jaghanyena anta. muhUrtasthitikeSu utkarSega dvAviMzativarSasahasrasthitikeSu / te khalu bhadanta / jIvAH, evaM yathaiva ratnapamAyAmutpadyamAnasya tathaiva triSvapi gamakeSu kabdhiH / navaramavagAhanA jaghanyenAGgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa paJcadhanuHzatAni / sthitighanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa pUrvakoTiH / emanubandhaH / saMvedho navasvapi gamakeSu yathaiva saMkSipaJcandriyasya / madhyama keSu triSu gamakeSu labdhiryathaiva saMzipazcendriyasya zeSaM tadeva niravazeSam / pazcimAkha po gamakA yathA etasyaiva audhikA gmkaaH| navaramavagAhanAjaghanyena pazca dhanuH zatAni utkarSeNa api pazca dhanu zatAni / sthitiranubandho jaghanyena pUrvakoTiH, utkarSeNA'pi pUrvakoTiH, zeSaM tadeva / navaraM pazcimeSu gamakeSu saMkhyeyA utpadyante no asaMkhyeyA utpadyante / yadi devebhya utpadyante kiM bhavanavAsidevebhya utpadyante vAnavyantaradevebhya utpadyante, jyotikadevebhya utpadyante vaimAnikadevebhya utpadyante ? gautama ! bhavanavAsidevebhyo'pi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre utpadyante yAvadvaimAnikadevebhyo'pi utpadyante / yadi bhavanavAsidevebhaya utpadhante kimamurakumArabhavanavAsidevebhya utpadyante yAvat stanitakumArabhavanavAsidevebhya utpadhante gautama! asurakumArabhavanavAsidevebhya utpadyante yAvat stanitakumArabhavanavAsidevebhya utpadhante / asurakumAraH khalu bhadanta! yo bhavyaH pRthivI kAyikeSarAttam / sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthiti ketpadheta ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtasthitikeSu utkarSeNa dvAviMzativarSasahasra sthiti kepUtpadyeta 1 / te khalu bhadanta ! jIvAra pRcchA, gautama ! jaghanyena eko vA dvau vA prayo vA utkarSeNa saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA utpadyante 2 / teSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM zarIrANi kiM saMhananavanti prajJaptAni ? gautama ! SaNNA saMhananAnAm asaMhananavanti, yAvatpariNamanti 3 / teSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM kiyanmahatI zarIrAvagAhanA 1 gautama ! dvividhA prajJaptA tadyathA bhavadhAraNIyA uttaravaikrayakoca, tatra khalu yA sA bhAdhAraNIyA sA jaghanyenAGgulasyAsaMkhyeya bhAgam utkarSeNa sapta rtnyH| tatra khalu yA sA uttaravaikrayakI sA jaghanyena aMgu. lasya saMkhyeyabhAgam utkarSeNa yojanazatasahasram 4 / teSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM zarIrANi kiM saMsthitAni prajJaptAni ? gautama / dvividhAni prajJaptAni tadyathA bhavadhAraNIyAni ca uttaravaikriyANi ca / tatra khalu yAni bhavadhAraNIyAni tAni samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAni prajJaptAni / tatra khalu yAni uttaravaikriyANi tAni nAnAsaMsthAnasaMsthitAni prajJaptAni 5 / lezyAzcatasraH 6 / dRSTi trividhA'pi 7 / trINi jJAnAni niyamataH, trINi ajJAnAni bhajanayA 8 / yogavividho'pi 9 / upayogo dvividho'pi 10 / catasraH saMjJAH 11 / catvAraH kaSAyAH 12 / paJcendriyANi 13 / paJca samudghAtAH 14 / vedanA dvividhA api 15 / strIvedakA api puruSavedakA api no napuMsakavedakAH 16 / sthitijaghanyena dazavarSasahasrANi, utkarSeNa sAtirekaM sAgaropamam 17 / adhyavasAyA asaMkhyeyAH prazastA api ayazastA api 18 / anubandho yathA sthitiH 19 / bhavAdezena dve bhavagrahaNe kAlAdezena jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNa sAtireka sAgaropamam dvAviMzatyA varSa saharabhadhikam etAvantaM yAvatkuryAt 20 / evaM navA'pi gamA netavyAH, navaraM madhyamakeSu pazcima keSu triSu gamakeSu asurakumArANAM sthitivizeSo jJAtavyaH, zeSA audhikI eva labdhiH kAyasaMvedhaM ca jAnIyAt sarvatra dve bhavagrahaNe yAvat navamagama ke kAlAdezena jaghanyena sAtireka sAgaropamam dvAviMzatyA varSasahasrairabhyadhikam / utkarSeNApi sAtireka sAgaropamaM dvAviMzatyA varSasahasrairabhyadhikam etAvantaM yAvatkuryAt 9 ||muu05|| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 117 ____TIkA-'jai maNusse hito upavajjati' yadi manuSyebhya Agatya pRthivIkAyikepUtpadyante tadA-kiM sanimaNussehito upavajjati asannimaNusse hito uvabajjaMti' kiM saMjJimanudhyebhya utpadyante athavA asaMjJimanuSyebhya utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha-'gIyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'sanimaNusse. hito uvAjjati' saMjJimanuSyebhya utpadyante tathA-'asannimaNussehito vi uvava. jjati' asaMjJimanuSyebhyo'pi utpadyante pRthivIkAyikeSu samuspitsavo jIvA saMjJimanuSyebhyo'tha ca asaMjJimanuSyebhyo'pi Agatya samutpadyante ityuttaram / 'asannimaNusse NaM bhaMte !' asaMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! 'je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae' yo bhavyaH-yogyaH pRthivIkAyikeSu utpattum / 'se gaM bhaMte' sa khala bhadanta ! 'kevaiyakAlaTiesu uvavajjejnA' kiyakAlasthitikeSu pRthivI 'jai maNussehito uvavajjati' ityAdi TIkArtha-yadi aisA kahA jAve ki pRthivIkAyika jIva manuSyoM se A. karake utpanna hotA hai to 'kiM sanimaNussehito uvavajjati asabhimaNusse hito uvavajjati' kyA vaha saMjJI manuSyoM se Akara ke utpanna hotA hai ? athavA asaMjJi manuSyoM se Akara ke utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-he gautama ! 'sannimaNusse hito uvavajjati asanimaNusse hito vi uvavajjati' pRthivIkAyika meM utpanna hone yogya jIva saMjJI manuSyoM se bhI Akara ke utpanna hote haiM aura asaMjJI manuSyoM se bhI Akara ke utpanna hote haiN| aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'asanni maNusse NaM bhaMte ! je bhavie puDhayokAiessu uvajjittae' he bhadanta / jo asaMjJI manuSya pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiha0' vaha manuSya kitane kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM 'ai maNussehito uvavajjati' tyA TIkArtha-je ema kahevAmAM Ave che-pRthvIkAyika manuSyamAMthI bhAvIna pana thAya che, to 'ki sannimaNussehito uvavajjati asannimaNussehito uvavajjati' zute sazI manuSyamAthI bhAvAne apanna thAya cha ? A asaMjJI manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM ana gItabhavAbhAna cha-3 mautama! 'sanni maNussehito uvavajjati, asannimaNussehito vi uvavajjaMti' pRthvI yima na thavAne yogya e jIva saMsI manuSyomAMthI paNuM AvIne utpanna thAya che. ane asaMzI manuSyamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che, pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che -'asannisaNusse NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae' 8 sAvana 2 masI manuSya pRthvI thimA 5nna yavAna yogya cha, 'seNe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 bhagavatIsUtre kAya ke vRtpadyeta iti praznaH / uttaramAha - ' evaM jahA ' ityAdi, 'evaM jahA asannipaMcidiyatirikakhajoNiyassa jahannAkAladviyassasa' evaM yathA asaMjJipaJcendriyatiryagyonikasya jaghanyakALasthitikasya, 'tibhi gamagA bhaNiyA tahA eyassa vi ohiyA timi gamagA bhANiyavvA' trayo gamakA bhaNitA stathA etasyA saMjJimanuSyasyApi yo gamakA audhikA bhaNitavyAH 'taheva niravasesaM' tathaiva niravazeSam yathaivAsaMjJipaJcendriyatiryagyonikasya jaghanyakAlasthitikasyAdyA adhikAyo gamAH kathitA stathetra niravazeSam asaMjJimanuSyasyApi AdyA audhikAstrayo gamA vaktavyAH ajaghanyotkRSTasthitikatvAt tathAhi - yo hi asaMjJimanuSyaH pRthivIkAyikeSUtpattiyogyaH sa kiyatkAla sthitikevRspadyate iti praznasya jaghanyena antarmuhUrttasthitikeSu utkarSeNa dvAviMzativarSasahasra sthiti ke pUtyaca te ityuttaram evam asaMjJimanuSyAH jahA asannipaMcidiyatirikkhajoNiyassa' he gautama! jisa prakAra se jaghanya kAla kI sthiti vAle asaMjJI paJcendriya tiryazca ke tIna gama kahe gaye haiM usI prakAra se isa asaMjJo manuSya ke bhI tIna Adike audhika gama kahanA cAhiye kyoMki yaha ajaghanya utkRSTa sthiti cAlA hotA hai, isakA spaSTArtha isa prakAra se hai- jo asaMjJI manuSya pRthivIkAyikoM meM utpanna hone yogya hai hai bhadanta ! aisA vaha manuSdha kitane kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- he gautama! aisA vaha manuSya jaghanya se antamuha kI sthitiyAle pRthivI kAyikoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se vaha 22 hajAra varSa kI sthiti vAle pRthivIkAdhikoM meM utpanna hotA hai, isI prakAra se ve asaMjJI manuSya ekasamaya meM vahAM kitane utpanna bhaMte ! kebaiyakAlaThii0' sevA manuSya DeMTalA ajanI sthitivAjA pRthviishryikAmAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramA prabhu che - evaM jahA asannipa cidiyatirikkhajoNiyassa 0 ' he gautama! ne rIte bhavanya ajanI sthitivALA asa'nI pacendriya tiya canA traNa gameA kahyA che, teja rIte A asajJI manuSyanA saMbaMdhamAM paNu AdinA traNa aughika gamA kahevA joie, kemake-A ajadhanya utkRSTa sthitivALA hAya che. A kathananuM tApa A pramANenuM che. je asa'nI manuSya pRthvIkAyakAmAM utpanna thavAne ceAgya che, he bhagavan evA te manuSya keTalA kALanI sthitivALA pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! evA te manuSya jaghanyathI aMtarmuhUtanI sthitivALA pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che, ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI sthitivALA pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 119 khalu bhadanta ! ekasamayena kiyanta utpadyante iti praznasya dvIndriyaprakaraNavadeva uttaram tathAhi-jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkarSataH saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA samutpadyante ityuttaram / sevAsiMhananavAn asaMjJimanuSyaH / zarIrAvagAhanA jaghanyenAgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkRSTato'pi agulasyA'saMkhyeyabhAgapramANA pazca ndriyANi zrotrAdisparzanAntAni bhavanti, sthityanubandhau jaghanyenAntarmuhUrtam utkRSTataH pUrvakoTiH, etadatiriktaM sarva dRSTijJAnAjJAnAdikaM dvIndriyavadeva jJAtavyam kAyasaMvedho bhavApekSayA bhavadvayagrahaNarUpaH, utkRSTato'STa bhavagrahaNAtmakaH kAlApekSayA jaghanyena antarmuhUrtadvayAtmaka utkRSTato'STAzItivarSa sahasrANi hote haiM ? to isakA uttara aisA hai ki dvIndriya prakaraNa ke jaise ve vahAM ekasamaya meM jaghanya se to eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura uskRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiN| inake sevArtta saMhanana hotA hai, zarIrAvagAhanA inakI jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai aura utkRSTa se bhI vaha aMgula ke asaMkhyAtataveM bhAga pramANa hotI haiM, inake pAMcoM indriyAM hotI haiM, sthiti aura anuSandha jaghanya se eka antarmuhUrta aura utkRSTa se bhI antarmuhUrta kA hotA hai| inake atirikta dRSTi jJAna ajJAna Adi sava dIndriya ke jaise hI hote haiN| kAya saMvedha bhava kI apekSA jaghanya se do bhavagrahaNa rUpa aura utkRSTa se ATha bhavagahaNa rUpa hai-tathA kAla kI apekSA vaha jaghanya se do antarmuhartta kA aura utkRSTa se cAra che. A rIte te asaMzI manuSya eka samayamAM tyAM keTalA utpanna thAya che? A praznano uttara e che ke-be IndriyavALA jIvonA prakaraNamAM kahyA pramANe teo eka samayamAM jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che. temane sevAta saMhanana hoya che. zarIranI avagAhanA temanI jaghanyathI AMgaLanA asaM. khyAtamAM bhAga pramANunI heAya che. ane utkRSTathI te AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANuvALI hoya che. teone pAMca Indriya hoya che. sthiti ane anubaMdha jaghanyathI eka aMtamuhUrta ane utkRSTathI paNa eka aMtarmuhatano hoya che. A sivAya daSTijJAna, ajJAna, vigere saMbaMdhI tamAma kathana be iMdriya jIvanA kathana pramANenuM ja che. kAyasaMvedha bhavanI apesAthI jaghanyathI be bhava rahaNa rUpa ane utkRSTathI ATha bhava grahaNa rUpa che. tathA kALanI apekSAe te jaghanyathI be aMtarmuhUrtano ane utkRSTathI cAra antamuhUrta adhika 88 aThayAsI hajAra varSa che. ATalA kALa sudhI te zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatosUtre caturantarmuhUrtAbhyadhikAni etAvatkAla seveta etAvantameva kAlaM gamanAgamane kuryAt iti prathamo gamaH 1 / sa eva asaMjJimanuSyaH jaghanyakAlasthitikapRthivIkAyikeSatpadyate tadApi eSaiva vaktavyatA sarvA'pi vaktavyA, kAyasaMvedhe tu nAnAsvamiti jJAtavyamiti dvitIyo gm:2| yadi sa evAsaMjJimanuH pyaH utkRSTakAlasthitikapRthivIkAyike pUtpadyate tadApi dvIndriyasyaiva sarvA'pi vaktavyatA vaktavyA, kevalaM kAyasaMvedhe bhavApekSayA jaghanyena bhavadvayagrahaNam utkRSTato'STa bhavagrahaNAni, kAlApekSayA jaghanyena dvAviMzativarSasahasrANi antarmuhartAbhya antarmuharta adhika aThayAsI hajAra varSa kA hai, itane kAla taka vaha asaMhI manuSya usa gati kA sevana karatA hai, aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha prathama gama hai| tathA-vahI asaMjJI manuSya jaghanya kAla kI sthitivAle pRthivIkA. thikoM meM utpanna hotA hai to vahAM para bhI yahI pUrI vaktavyatA kahanI cAhie parantu kAyasaMvedha meM antara hai vaha jAna lenA caahiye| aisA yaha dvitIya gama hai| ___yadi vahI asaMjJI manuSya utkRSTa kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai taba vahAM para bIndriya kI hI samasta vaktavyatA kahanI cAhiye, kevala kAyasaMvedha meM bhava kI apekSA se jaghanya se do bhava. grahaNa rUpa aura utkRSTa se ATha bhavagrahaNa rUpa kathana hai-tathA kAla kI apekSA se jaghanya se eka antarmuhUrta adhika 22 bAIsa hajAra varSa aura asaMjJI manuSya te gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te asaMsI manuSya temAM gamanAgamana kare che. A pramANe A pahele gama che. 1 tathA te asaMjJI manuSya jaghanya kALanI sthiti vALA pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che, te te saMbaMdhamAM paNa A kathana saMpUrNa rIte kahevuM joIe. A pramANe A bIje gAma che. je te asaMjJI manuSya utkRSTa kALanI sthitivALA pRthvIkAyikamAM utpana thAya che, te te saMbaMdhamAM be Idriya jIvanA prakaraNamAM kahyA pramANenuM ja tamAma kathana kahevuM joIe, kevaLa kAyavedhamAM bhavanI apekSAthI ja ghanyathI be bhava grahaNa rUpa ane utkRSTathI ATha bhAva grahaNa rUpa kahyuM che. tathA kALanI apekSAthI jaghanyathI eka aMtamuhUrta adhika 22 bAvIsa hajAra varSa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 121 dhikAni utkRSTato'STAzIti varSasahasrANi caturantarmuhUrtA'bhyadhikAni etAvaskAlaparyantaM seveta tathA etAvatkAlaparyantameva asaMjhimanuSyagatau pRthivIgoM ca gamanAgamane kuryAditi auSikA AdhAstrayo gamAH pratipAditA bhavanti / atra audhikA AdhAstraya eva gamAH kathitAH zeSAH SaT na kathitA tadevAha-'sesA cha na bhaNNaMti' zeSA audhikAtiriktAH svayaM jaghanyakAlasthiti ketyAdi trayo gamAH, tathA AtmanoskRSTasthitiketyAdi trayo gamA iti SaD gamA neha pratipAdyante saMmUcchimamanuSyANAmantarmuhUrta sthitikatvena zeSa SaTgamAsaMbhavAditi / 3 / utkRSTa cAra antarmuharta adhika 88 aThayAsI hajAra varSa kA hotA hai isa prakAra asaMjJI manuSya itane kAla taka asaMjJI manuSya gati kA aura pRthivIkAyika gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| isa prakAra se audhika ke Adi ke tIna gama kahe gaye haiM 3 ___yahAM Adi ke audhika tIna hI gama kahe hai bAkI ke gama nahIM kahe gaye haiM yahI sUtrakAra kahate haiM-'sesA cha na bhaNNati' pUrvokta audhika gamoM ke atirikta jo 'svayaM jaghanya kAla sthitika' Adi tIna gama haiM ve tathA AtmanotkRSTa sthitika Adi jo tIna gama haiM ve isa prakAra se ye chaha gama yahAM nahIM kahe gaye haiM-kyoMki saMmUchima manuSyoM meM antarmuhartta se adhika sthiti nahIM honeke kAraNa ina zeSa chaha gamoM kI asaMbhavatA hotI hai / 3 / ane utkRSTathI cAra aMtamuhUrta adhika 88 aThayAsI hajAra varSanuM kathana karela che. A rIte te asaMjJI manuSya ATalA kALa sudhI asaMjJI manuSya gatinuM ane pRthvIkAya gatinuM sevana kare che, ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana-avara javara kare che. A rIte A audhika vigerenA traNa gamA 46 // che. 3 zaMkA-audhika vigerenA traNa ja game ahiyA kahyA che, te bAkInA cha game kema kahevAmAM AvyA nathI. ___ttara--'sesA cha na bhaNNati' mA 59 apAmA mAvasa bhI traNa game zivAyanA je "svayaM jaghanya kALanI sthitivALA vigere traNa game che, te tathA pitAnI utkRSTa sthiti vigerenA je traNa game che te A rItanA 6 cha game ahIM kahevAmAM AvyA nathI. kema ke-saMmU7ima manuSyamAM A gamanI asaMbhavatA hoya che. 3 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre atha saMjJimanuSyamadhikRtya kathyate 'jai sannimaNussehito' ityAdi, 'jai sanimaNussehito uvavajjati' yadi saMjJimanuSyebhya utpadyante saMjJimanuSyebhyaH sakAzAdAgatya yadi pRthivIkAyikeSu utpadyante tadA-'ki saMkhejjavAsAuyasanni maNussehito ubavajjati' kiM saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya Agatyotpadyante athavA-'asaMkhejjavAsAuyasannimaNu se hito ukvajati' athavA-asaMkhyeyavarSAguSkasaMjhimanuSyebhya Agatyotpadyante iti praznA, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'saMkhejjatrAsAuthasannipaNu se hito uvAjjati' saMkhyeya. varSAyuSkasajJimanuSyebhya Agatyotpadyante 'go asaMkhejjavAsAuyasannimaNusse. hiMto uvavajjati' no-na tu asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya Agatyotpadyante aba saMjJI manuSyoM kA adhikAra kahate haiM 'jai sani0' ityaadi| padi he bhadanta ! saMjJI manuSyoM se Akara ke jIva pRthivIkAyikoM meM utpana hotA hai to kyA saMkhyAta varSakI AyuvAle saMjJI manuSyoM meM se Akarake jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai? yA asaMkhyAta varSakI AyuvAle saMjJI manuSyoM se Akarake jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai? yahI prazna-'ki saMkhejjavAsAyanimaNussehito uvavajjati' asaMkhejjavAsAuya sannimaNurave hito upavati' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kiyA gayA hai| isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM 'goyamA! he gautama ! 'saMkhejjavAsAuyAnnimaNussehito uvadhajjati' saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI manuSyoM se Akarake jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai kintu 'No asaMkhejjavAsAuya sannimaNusse hiMto uvavajjati' va ji mnussyn| dhiAra vAmAM Ave che. 'jai sanni' yA he bhagavanuM je saMjJI manamAMthI AvIne jIva pRthvIkAyikomAM utpanna thAya che, te zuM te saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSyomAMthI AvIne jIva pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che? athavA- asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSyamAMthI AvIne jIva pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che ? Aja prazna 'ki saMkhejavAsAuyasannimaNussehito uvavajjati asaMkhejjavAsAuyasaMnnimaNu. ssehito uvarajati' mA sUtramAthI pragaTa 43sa che. bhA prazna uttaramA prabhu gautamavAbhAna 4 cha-'goyamA ! 3 gautama ! 'sannimaNussehito uvavajjati' saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manubemAMthI AvIne jIva pRthvIkAyi. amApanna thAya che. 'No asaMkhejavAsAuyasannimaNussehito uvavajjaMti' masa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 123 pracandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSya jIvAnAmutpattinirUpaNam iti / saMkhyevavayukavata (meva pRthivIkAyi ke pUtpattirbhavati na tu kathamapi asaMkhyeyavarSAyuSkatAm utpatirbhavati pRthivIkAyikeSu ityarthaH / 'jai saMkhejjavAsAuyasanniyaNussehiMto uvavajjaMti' yadi saMkhyevarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya utpadyante tadA 'kiM pajjatasaMkhejjavAsA uvasannimaNusserhito uvavajjaMti' kiM paryApta saMkhyeva yuSkasaMjJimanuSyebhya Ayatvotpadyante athavA 'apajjattasaMkhejjabAsAuyasannimaNusehiMto utravajjati' athavA aparyApta saMkhyeya varSAyuSkasaMjJimanu. vyebhya Agatya utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'pajjatasaMkhejnavAsA uyasannimaNus se hito unavajjaMti' paryApta saMkhyeyaasaMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI manuSyoM se Akarake jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna nahIM hotA hai, kyoMki saMkhyAta varSa kI AyuvAloM kA hI pRthivIkAyikoM meM utpAda hotA hai asaMkhyAta varSa kI AyuvAloM kA vahAM utpAda kisI bhI prakAra se nahIM hotA hai, aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM- 'jai saMkhejjavA sAuthasanni masse hiMto uvavajjati' he bhadanta ! yadi saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI manuSyoM se Akara ke jIva kA pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai to 'ki' pajjantasaMkhejjavAsAjyasannimassehiMto uvavajjati' kyA vaha paryApta saMkhyAta varSAyuSka saMjJI manuSyoM se Akarake vahAM utpanna hotA hai ? yA 'apajjata saMkhejjavAsAuyasanni maNusse hiMto uvavajjaMti' aparyApta saMkhyAta varSAyuSka saMjJI manuSyoM se Akara ke vahAM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! hai gautama ! 'pajjattasaMkhejjavAsAuya sannimaNussehito ubavajjaMti' apajjattasaMkhejjavAsAuya khyAta vaSa~nI AyuSyavALA saMjJI manuSyamAMthI AvIne jIva pRthvIkAyikAmAM utpanna thatA nathI kemake sa MkhyAta vaSa~nI AyuSyavALAone ja pRthvIkAcikAmAM utpanna thAya che. asrakhyAta vanI AyuSyavALAone tyAM kAI paNa rIte utpAta thatA nathI, have gautamasvAbhI alune khe pUche che - 'jai saMkhejjava sAuyasannimanussehiM to uvavajja'ti' he labhavan le saMkhyAta varSAMnI AyuSyavANA saMjJI bhanu khyAmAMthI AvIne jIvane pRthvIkAyakAmAM utpAta-utpatti thAya che, tA i pajjatasaM khejjavA sAuyasannimaNuskhe hi to utravajjaMti' zuM te paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALA sajJI manuSyeAmAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che ? ke 'apajjattasaMkhejjavosAuya sannamaNussehiMto uvavajjaMti' aparyApta asabhyAta varSanI AyuSyavALA sannI manuSyeAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? yA praznanA uttaramA prabhu ! che - 'goyamA ! he gautama! 'pajjattasa ' khejja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 bhagavatIstre varSAyuSkasaMjhimanuSyebhya Agatyotpadyante tathA 'apajjattasaMkhejjavAsAuyasannimaNussehito vi uvavajjati' aparyAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhyo'pi Agatya samutpadhante paryApta kebhyo'paryaptakebhya ubhayebhyo'pi AgatAnAM pRthivI kAyikeSu samutpatirbhavatIti bhaavH| 'sannimaNusse NaM bhaMte' saMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! 'je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae' yo bhavyaH pRthivIkAyikepU. spattum 'se NaM bhaMte' sa khalnu bhadanta ! 'kevaiyakAlaTThiiesu uvavajjejjA' kiya kAlasthitikeSu pRthivIkAyikeSU-pota he bhadanta ! yaH saMzimanuSyaH pRthivIkAyikeSutpattiyogyo vidyate sa kiyatkAlasthitikapRthivIkAyikepUtpadyateti maznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMto. muhuttaliiesu' jaghanyenAntarmuhUrta sthiti ke Su 'ukoseNaM bAvIsavAsasahassaTiiemu' sanni maNussehito vi uvavati' paryApta saMkhyAta varSAyuSka saMjJImanujyoM se bhI Akara ke vaha vahAM utpanna hotA hai aura aparyApta saMkhyAta varSAyuSka saMjJI manuSyoM se bhI Akarake vaha vahAM utpanna hotA hai aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'sannimaNusse NaM bhaMte je bhavie puDhavIkAiesu uvajittae' he bhadanta! saMjJI manuSya jo pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se NaM bhaMte kevayakolaTTiiesu uvavajjejA' vaha kitane kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA!' he gautama! 'jahanneNaM aMguttaTTiiesu uva. jaMti vaha jaghanya se eka antarmuhUrta kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai aura 'ukoseNaM bAvIsavAsasahassadviAe su0 utkRSTa se vaha vAsAuyasabhimaNussehito uvavajjati apajjasa khejjayAtrAsAuya sTannimaNussehito bi. uvavajaMti' paryAta sadhyAta 15nI AyuSyANAsI manuSyAbhAthI AvIne paNa te tyAM utpanna thAya che. ane aparyApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSyamAMthI paNa AvIne upanna tha ya che. ve gautamasvAmI prasune meM pUche --- 'sanni magumse NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjitae 3 bhApa re sajI manuSya vIyimA Gpanna yavAna yogya cha, 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTriiesu uvavajjati' te TA kALanI sthitivALA mRgIkAyikamAM utpanna thAya che ? A prazvanA uttaramAM prabhu cha -'gAyamA !' 3 gautama! 'jahaNNeNaM aMtomuttadiiesu uvavajjaMti' te jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI sthitivALA pRthvIkAyikomAM utpanna thAya che. ane 'ukoseNaM bAvIsavAsasahassaTiiesu0' dRSTathI 22 mAvIsa fna sthiti zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 125 prameyacandrikA TIkA za024 u. 12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam utkarSeNa dvAviMzativarSasahasrasthitikepu, he gautama! pRthivIkAyikeSu samutpattiyogyaH saMjJI manuSyo jaghanyotkRSTAbhyAmantarmuhUrtta sthiti keSu dvAviMzativarSasahasrasthitikeSu samutpanno bhavatIti prakaraNArthaH / ' te NaM bhaMte / jIvA egasamae kevayA ujjaMti' te khalu bhadanta / jIvA ekasamayena ekasmin samaye kiyantaH kiyatsaMkhyakA utpadyante iti praznaH / uttaramAha - 'evaM jaheva' ityAdi, 'evaM jahetra rayaNaSpabhAe, ucacajja mANassa taheva tisu vi gamaesa laddhI' evaM yathaiva ratnaprabhAyAmutpadyamAnasya saMjJimanuSyasya tathaivAtra triSvapi gamakeSu labdhiH - parimANasaMhananAdi prAptiH yenaiva prakAreNa saMjJimanuSyasya ratnama mApRthivyAmutvitsoH parimANotpAdAdiprAptyA trayo gamA kathitA stenaiva prakAreNa pRthivIkAyikeSu samusvisoH saMjJimanuSyasyApi parimANa saMhananAdimAptyA trayo gamakA api niravazeSA vaktavyAH / taditthamaughikA AdyAstrayo gamA bhavanti - saMjJimanuSyasya pRthivIkA22 hajAra varSa kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai, aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-te NaM bhaMte / jIvA egasamaeNaM0' he bhadanta ! aise ve jIva vahAM eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'evaM jaheva ragaNappabhAe uvavajjamANassa taheva tisu vi gamaesa laddhI' he gaurama ! ratnaprabhA pRthivI meM utpadyamAna saMjJI manuSya ke tInoM gamakoM meM parimANa saMhanana Adi kI prApti ko lekara jaisA kathana kiyA gayA hai vaisA hI kathana pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya saMjJI manuSya ke tInoM gamakoM meM parimANa saMhanana Adi ko lekara karanA cAhiye, isa prakAra se audhika Adi ke tIna gama hote haiM-saMjJI manuSya kI pRthivIkAyikoM meM utpatti honA vALA pRthvIkAyakAmAM utpanna thAya che. krIthI gautamasvAmI prabhune pUche che 3- te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM' he bhagavan sevA te bhv| tyAM sama yabhAM DeMTalA utpanna thAya che ? yA praznanA uttaramA prabhu Ahe - evaM jaheva raNabhAe taba ti vi gamaesu laddhI' he gautama ! ratnaalA pRthvImAM utpanna thavAvALA sa'nI manuSyeAnA traNe gameAmAM parimANu, sahanana vigerenI prAptInA saMbaMdhamAM je pramANe kahevAmAM Avyu che, eja pramANenuM saMdhaLu` kathana pRthvIkAyakAmAM utpanna thavAne yeAgya evA saMjJI manuSyanA saMbaMdhamAM traNa gameAmAM parimANu sahanana vagerenA saMbaMdhamAM kathana karavu oIe. A rIte audhika vigerenA traNa game! thAya che. saMjJI manuSyAnI pRthvIkAyikAmAM utpatti thavA rUpa A pahelA gama kahyo che. 1 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 bhagavatI sUtre vikeSu samutpattiriti prathamo gamaH 1 / saMjJimanuSyasya jaghanyakAla sthitika pRthivIkAyikeSu samutpattiriti dvitIyo gamaH 2 / saMjJimanuSyasyotkRSTakAla sthitika pRthivIkAyikeSu utpadyate iti tRtIyo gamaH 3 / yadyapi sarvam ihApi ratnaprabhA - prakaraNavadeva tathApi ratnaprabhAprakaraNApekSayA yadvailakSaNyaM taddarzayitumAha-'NavaraM ' ityAdi, 'NavaraM ogAhaNA jahannegaM aMgulassa asaMkhejnaimArga' navaram - kevalam avagAhanA zarIrasyAGgulasyAsaMkhyeyabhAgam aMgulasyAsaMkhyepabhAgapramANA jagha - nyataH zarIrAvagAhanA bhavatItibhAvaH / 'ukko seNaM paMca dhaNusayAI' utkarSeNa paJcadhanuH zatAni paJca dhanuH zatamamANA, utkarSataH paJcadhanuH zatapramANA zarIrAvagAnA bhavatItyarthaH / ' ThaI jahanneNaM aMtomuhuttaM' sthitijanyenAntarmuhUrtam 'uko seNaM pumbakoDI' utkarSeNa pUrvakoTiH, jayanyotkRTa gamantarmuhUrtapUrvakoTipramANA sthitirbhavatItyarthaH / ' evaM aNuvo vi' evam sthititradeva anubandho jaghanyoaisA yaha prathama gama hai. 1 saMjJI manuSya kI jaghanya sthiti vAle pRthivI kAyikoM meM utpatti honA yaha dvitIya gama hai 2. saMjJI manuSya kI utkRSTasthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpatti honA yaha tRtIya gama haiM. 3 yadyapi yahAM para bhI ratnaprabhA prakaraNa ke jaise hI saba kathana hai, phira bhI ratnaprabhA prakaraNa kI apekSA se jo vilakSaNatA hai use sUtra - kAra 'NavaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjai bhAgaM' isa sUtrapATha dvArA prakaTa karate haiM- isameM yaha samajhAyA gayA hai ki yahAM zarIrAtragahanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai aura 'ukko seof paMca dhaNusayAI' utkRSTa se vaha pAMcasau dhanuSa pramANa hai, 'ThiI jahanneNaM atomuhutta ukkoseNaM puvvakoDI' sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se vaha eka pUrvakoTi hai 'evaM aNubaMdho sa'jJI manuSyanI jaghanya sthitivALA pRthvIkAyikAmAM utpatti thavI e bIjo gama che. rasajJI manuSyanI utkRSTa sthitivALA pRthvIkAyakomAM utpati thavI e trIjo gama che. 3 jo ke ahiyAM paNa ratnaprabhA prakaraNanI apekSAthI 232 che, te sUtrAra 'NavaraM ogAhaNA jahaNaNeNaM aMgulasta asa khejjimAtaM' A sUtrapAThathI pragaTa kare che. A sUtrathI e samajAvyu che ke ahiyAM zarIranI avagahanA jaghanyathI AMgaLanA asakhyAtamA bhAga pramANanI che. 'koseNaM pacacaNusayAI' utkRSTathI te pAMyaseo dhanuSa pramANunI che. 'ThiI jahaneNeM aMtomuhutta ukkoseNaM puvvakoDI' sthiti dhanyathI me matatanI che, bhane utdRSTathI te me pUrva aTInI che. 'evaM aNubaMdho vi' sthiti zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wew prameyacandrikA TIkA za024 u. 12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 127 tkRSTAbhyAmantarmuhUrtta pUrva koTipramANakaityarthaH / ' saMvedo Navasu gamapasu jahena sanni paMcidiyarasa' kAya saMvedho navasu gamakeSu yathA saMjJipaJcendriyasya saMjJipaJcendriyasya yathA yena prakAreNa navasvapi gamakeSu bhavA dezakAlA dezAbhyAM kathita stathA tenaiva prakAreNa saMjJimanuSyasyApi navasu gamakeSu kAyasaMvedho jJAtavyaH tatra bhavAdezena jaghanyato bhavadvayagrahaNarUraH utkRSTato'STama grahaNarUpaH, kAlAdezena jaghanyato dve antarmuhUrte utkRSTata zvatasraH pUrva koTayo'STAzItivarSa saha sairabhyadhikAH etAzaneva kAlaH sevanasya gatyAgatyozca / 'majjhillaesu tisu gamaesa laddhI jaheba sannipaMci divasa' madhyamakeSu triSu gamakeSu labdhiH - parimANa saMhananAdInAM prAptiH yathaiva vi' sthiti ke jaisA anubandha bhI jaghanya aura utkRSTa se eka antamuhUrtta kA aura eka pUrvakoTi kA 'saMveho Navasu gamaesa jaheva sanni paMcidiyarasa' tathA kAyasaMvedha yahAM nau gamakoM meM saMjJI paMcendriya tiryazca ke nau gamakoM meM kahe gaye anusAra jAnanA cAhiye, arthAt jisa prakAra se saMjJI paJcendriya tiryaJcoM ke nau gamakoM meM bhavAdeza aura kAlAdeza ko lekara kAyasaMvedha kahA gayA hai usI prakAra se saMjJI manuSyoM ke nau moM meM vaha saMvedha bhavAdeza aura kAlAdeza ko lekara kahanA cAhiye, bhava kI apekSA yahAM kAya saMvedha jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai, tathA kAla kI apekSA vaha kAyasaMvedha yahAM jaghanya se do antarmuhUrta rUpa hai aura utkRSTa se vaha 88 hajAra varSa adhika cAra pUrvakoTi rUpa hai ityAdi / 'majjhillaesu tiSu gamaesa laddhI jaheba sannipaMcidiyassa0' tathA madhya ke tIna gamakoM meM parimANa saMhanana pramANe anubaMdha paNa jaghanya ane utkRSTathI eka aMtarmuhUta'nA ane eka pUrva DoTine che. 'sa' veho Natrasu gamaesu jaheva sannipaMcidiyamsa' tathA DAyasa vaidha ahiyAM nave gamAmAM sannI pAMcendriya tiyaMcanA nava gameAmAM kahyA pramANe samajaveA. arthAt je rIte sannI pacendriya tiya ceAnA nava gameAmAM bhavAdeza ane kAlAdezanA kAyasa vedha kahyo che, eja rIte sajJI manuSyeAnA nava gameAmAM te kAyasa'vedha bhavAdeza ane kALAdezane laIne kahyo che. tema samajavu. bhavanI apekSAthI ahiyAM kAyasa vedha jadhanyathI e bhavAne grahaNa karavA rUpa che. tathA kALanI apekSAthI te kAyasavedha ahiyAM jadhanyathI e 'tama kUta rUpa che. ane utkRSTathI te 88 aThayAsI hajAra varSe adhika cAra pUrkeTi che. 'malliesu tisu gamaesa baddhI jaheva sanni pa'cidiyassa' tathA madhyanA traNa gameAmAM parimANu sa'hunana vigerenI labdhi-prApti-saMjJI paMcendriya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 bhagavatIsUtre saMkSipaJcandriyatirazcaH yathA saMjJipazcendriyatirazco madhyamAsrayo gamAH kathitA stathaiva saMjJimanuSyasyApi madhyamAnayo gamA varNanIyA jJAtavyAzca 'sesaM taM ceva' zeSa tadevasaMjJipaJcendriyasya yat yat pratipAditam parimANalezyAdikaM kathitam saMjJimanuSyasyApi parimANAdikaM srvmvgntvymiti| jaghanyasthitikasaMvandhinigamatraye yathA labdhiH kathitA tathaivehApi vaktavyA sA ca labdhiH saMjJipaJcendriyamutrAdeva avgntvyaa| 'pacchillA tini gamagA jahA eessa ceva ohiyA' pazcimAzvaramAH saptamASTama. navamagamakAH, yathA etasya saMjJimanuSyasyaudhikA AdhAstrayo gamAH kathitA stathaiva te caramAstrazo gamA jnyaatvyaaH| asyaudhikagamApekSayA yadvailakSaNyam tadarzayati -'vara' ityAdi, 'NavaraM ogAhaNA jahAneNaM paMcadhaNusayAI' navaram -kevalaM zarIrA. vagAhanA jaghanyena paJca dhanuH zatAni paJca dhanuHmamANA jaghanyAvagAhanA jJAtavyA. Adi kI labdhi-prApti-saMjJi paMcendriya tiryaJca ke madhya ke tIna gamakoM ke jaisA hI hai, 'sesaM taM ceva' bAkI kA parimANe lekhyA Adi kA kathana saMjJi paJcendriya nirvaJca ke prakaraNa jaisA hI hai, jaghanya sthitika sambandhI tIna gamoM meM jaisI utpAda parimANa Adi kI labdhi kahI gaI hai usI prakAra se vaha labdhi saMjJi paJcendriya sUtra se hI jAnanI cAhiye, 'pacchillA tinni gamagA jahA eyassa ceva ohiyA' tathA sAtavAM gama, AThavAM gama aura nauvAM gama ye tIna anta ke gama isI saMjJI manuSya ke Adi ke audhika tIna gama jaise kahe gaye haiM aisA samajhanA cAhiye, parantu isake audhika gamoM kI apekSA jo inameM vailakSaNya hai use prakaTa karane ke liye sUtrakAra 'NadharaM ogAhaNA jahanneNaM paMca dhaNusayAI' isa sUtra dvArA yahAM prakaTa karate haiM ki yahAM zarIra kI yinI madhyAnA taya mAnA thana pramANe cha, 'sesa ta ceva' pAhIna kathana eTale ke parimANa, vezyA, vigere saMbaMdhInuM kathana saMjJI paMcendriya tiryaMcanA prakaraNamAM kahyA pramANe che. jaghanya sthiti saMbaMdhI traNa gamamAM tra pramANe utpAta, parimANa vigerenI labdhi-prAptinA saMbaMdhamAM kathana karyA che. e ja rIte te labdhi saMjJI paMcendriyanA sUtrathI ja samajavI. pachillA tinni gamagA jahAM eyassa ceva ohiyA' tathA sAtamA mAmA ane navame gama A traNe chellA game asajJi manuSyanA pahelA traNa gamanA kathana pramANe che. tema samajavuM. paraMtu saMjJI paMcendri yanA gamAnI apekSAthI AmAM je judA paNa che, te batAvavA mATe sUtrakAra jaya ogAhaNA jaiNNeNaM paMca dhaNunayAI' mA sUtrA dvArA pragaTa 42 kahe che ke-ahiyAM zarIranI avagAhanA jaghanyathI pAMcaso dhanuSanI che. ane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 129 'uko seNaM paca dhaNusayAI utkarSeNa zarIrAvagAhanA pazca dhanu zatAni anya. tsA saMjJipaJcendriyatiryagyonikaprakaraNavadeva jJAtavyam kevalaM zarIrAvagAhanA jaghanyotkRSTAbhyAM pnycdhnuHshtprmaannaa'vgntvyeti| 'ThiI aNubaMdho jahanneNaM pucakoDI ukkoseNa vi puSakoDI' sthitiranubandhazca jaghanyena pUrvakoTi rutkRSTato'pi pUrvakoTireva, jaghanyotkRSTAbhyAM pUrvakoTipramANA sthitiranubandhazca bhavatIti 'sesaM taheva' zeSaM tathaiva asyairvAdhikagameSu yat yat parimANasaMhanana lezyAjJAnAjJAnAdikaM kathitaM tathaiva sarvamihApi antimeSu triSvapi gameSu jJAtavyam kevalamavagAhanA sthityanubandheSu vailakSaNyaM bhavati tat mUtre eva kathitam jaghanyato dve bhavagrahaNe utkRto'STa bhavagrahaNAni iti / kAlApekSayA'nugandha upayujya jnyaatvyH| avagAhanA jaghanya se pAMcasau dhanuSa kI hai aura 'ukkoseNaM paMcadhaNu sayAI utkRSTa se bhI vaha pAMcaplo dhanuSa kI hai, tathA-ThiI aNupaMdho jahanneNaM puvdhakoDI ukkoseNa vi puvakoDI' sthiti evaM anubandha bhI yahAM jaghanya se aura utkRSTa se eka pUrvakoTi rUpa hai, isake atirikta 'sesaM taheva' parimANa saMhanana lezyA jJAnAjJAna Adi kA kathana jaisA isIke audhika tIna gamoMmeM kiyA hai vaisA hI ina antima tInoM gamoMmeM bhI samajha lenA caahiye| kevala avagAhanA, sthiti aura anubandha inameM antara hai, so vaha sUtrakAra ne svayaM sUtra meM prakaTa hI kara diyA hai, kAyasaMvedha yahAM bhavakI apekSA do bhavoM ko grahaNa karanerUpa jaghanya se hai aura ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa utkRSTa se hai| tathA kAla kI apekSA upayoga lagAkara kaha denA caahiye| 'ukoseNaM paMca dhaNusayAI utkRSTayA 59 pAyasedhanuSanI cha. tathA 'liI aNubaMdho jahanneNa puvakoDI ukoseNa vi pubvakoDI' yati bhane manu paNa ahiyAM jaghanya ane utkRSTathI eka pUrvakeTi rUpa che, A zivAyanuM 'sesaM taM ceva' paribhAya, sahanana, vezyA, jJAna ajJAna, vigere samadhAnu kathana ahiyAM saMjJI paMcendriya tiryaMca nivALA nA prakaraNamAM kahA pramANe ja che. kevaLa avagAhanA, rithati ane anubaMdhamAM ja judApaNuM che. te sUtrakAre pote ja sUtramAM ja pragaTa karI dIdhuM che. kAyasaMvedha ahiyAM bhavanI apekSAthI be bhenA grahaNa rUpa jaghanyathI che. ane utkRSTathI AThabhone jhaDaNa karavA rUpa che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 130 bhagavatIstre atha devebhyaH pRthivIkAyamutpAdayitumAha-'jai devehito' ityAdi / 'jai devehito uvavanaMti' yadi devebhya Agatya pRthivIkAyikeSu jIvA utpacante tadA-'kiM bhavaNavAsidevehito uvAjnaMti' kiM bhavanavAsidevebhya utpadyante athavA 'vANamaMtaradevehito uvavajjati' vAnavyantaradevebhya Agatya pRthivIkAyikeSu utpadhante 'joisiyadevehito upavajjati' jyotiSkavaimAnikAnyatamemya utpadyante athavA-'vemANiyadevehito upavati ' vaimAnikadevebhya utpadyante, he bhadanta ! padi devebhya Agatya samutpadyate tadA kiM bhavanavAsivAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnyatamebhya utpadyante iti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'bhavaNabAsidevehito vi uvavajjati' bhavanavAsideve__ aba devoM se Akara pRthivIkAyama utpanna hone ke viSaya meM kahate haiM / aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jai devehito uvavajjati' yadi pRthivIkAyikoM meM devoM meM se Akarake jIva utpanna hote haiM to 'kiM bhavaNavAsidevehitI uvavajjati' kyA ve bhavanavAsI devoM meM se Akarake utpanna hote hai ? yA 'vANamaMtaradevehito ubavajjati' vAnavyantara devoM meM se Akarake utpanna hote haiM ? yA-joisiyadevehito uvavajjati' jyotiSika devoM meM se Akara utpanna hote haiM ? yA 'vemANiyadevehiMto uvavajjati' baizAnika devoM meM se Akarake utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate hai-'goyamA' he gautama ! bhavaNadhAsi devehito vi uvavajjaMti jAva vemANiyadevehito vi uvavajjati' 'pRthivIkAyikoM meM jIva bhavana vAsI devoM se Akara ke bhI utpanna hote haiM yAvat vaimAnika devoM se Akarake bhI utpanna hote haiN| yahAM yAvat va gautabhAbhI prabhune pUche che -'jai devehito uvavajjati' ne vomAMthA bhAvIna 4 pRthvI vimA utpanna thAya che to 'kiM bhavaNapAsI devehito uvavajjati' zu ta manapAsI devomAMthA bhAvAna panna thAya cha ? hai 'bANamaMtara devehi te| uvavajjati' pAna0yanta2 havAmAthI bhAvAne utpanna yAya cha 13 'joisiyadevehi to uvavajjati' nyAtiSi4 vomAthA bhAvI 64-1 thAya cha ? 3 'vemANiyade vehito uvavajjati' vaimAni hevA. mAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne 4che 3-goyamA !' 8 gautama ! 'bhavaNavAsidevehito vi uvavajjati jAva vemANiyadevehito vi uvavajjati' 71 pRthivayamA manAsI devobhAyA AvIne paNa utpanna thAya che, yAvat vaiimAnika demAMthI AvIne paNa utpanna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 131 bhyo'pi utpadyante 'jAva vaimANiya devehiMto vi uccajjati' yAvadvaimAnikebhyo'pi utpadyante / iha yAvatpadena 'vANa maMtara deve hiMto vi uvavajjaMti, joisiya deverhito vi uvavajjaMti ityanayoH saMgrahaH, he gautama! bhavanavAside vebhyo vAnavyaMtaradevebhyo jyoti osdevebhyo vaimAnikadevebhyo utpadyante iti / 'jai bhavaNavAsideverhito uvavajjaMti' yadi bhavanavAsidevebhya utpadyante tadA kiM anurakumArabhavaNavAsidevehiMto uvanajjati' kimasurakumAra bhavanavAsidevebhya utpadyante 'jAva thaNiya kumAra bhavaNavAsi devehiMto uvavajjati yAvat stanitakumArabhavanavAkhidevebhya utpadyante ? bhagavAnAha - 'gomA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'asurakumAra bhavaNavAsi deve hiMto uvavajrjjati' asurakumAra bhavanavAsidevebhya Agatya pRthivIkAyike utpadyante' 'jAva thaNiyakumAra bhavaNavAsidevehiMto uvavajjaMti' yAtrat staniteti yAvatpadena nAgakumArasuvarNa kumAravidyutkumArA'gnikumAra dvIpakupAro -dadhikumAra - dikkumAra - vAyukumAra pada se ' vANamaMtara devedito vi uvatrajaMti, joisiyadeverhito vi uvavajjaMti, isa pATha ko saMgraha huA hai, tAtparya yahI hai ki cAroM prakAra ke devoM meM se Akara ke jIva pRthivIkApikoM meM utpanna hote haiM / aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'jaha bhavaNavAsidevehiMto ubavajjati' he bhadanta ! yadi bhavanavAsi devoM se Akarake jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM to 'kiM asurakumAra bhavaNavAsi deve hiMto uvavajjati' kyA ve asurakumAra nAmake bhavaNavAsi devoM meM se Akara ke utpanna hote haiM athavA 'jAva dhaNiyakumArabhavaNavAsi deverhito uvavajjati' yAvat stanitakumAra bhavanavAsI devoM meM se Akarake utpanna hote haiM ? yahAM yAvat zabda se 'nAgakumAra, thAya che, maDiyAM yAvat pathI 'vANamaMtara deve hiMto vi uvavajjati joisiya devahito vi uvavajja'ti' mA pAine saMgraha thayo che uhevAnuM tAtparya che ke-cAra prakAranA deveAmAMthI AvIne jIva pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che. have gautamasvAmI prabhune govu che che hai -- 'jai bhagaNavAsidevehi to vavajja'ti' he bhagavan me lavanavAsI heveorbhAthI bhAvIne va pRthvImAyi hai|maaN utpanna thAya che, to zu' tethyo 'ki' asurakumArabhavaNavA sidevedite| jIvavajJati' zu teo asurakumAra nAmanA bhavanavAsIyAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? 'jAva thaNiyakumArabhavaNavAsi devehiMto unavajjaM si' yAvat stani takumAra bhavanapati devAmAMthI AvIne utpanna thAya che? ahiyAM yAvatu zabdathI nAgakumAra, suvarNa kumAra vidyutsumAra, agnikumAra dvIpakumAra, udadhi. mAra, dizAkumAra vAyukumAra, mA bhavanavAsI devAnA bheTA grahaNa karAyA che. zrI bhagavatI sUtra : 15 -- Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre stanitakumArabhavanavAsidevebhya utpadyante, 'asurakumAreNaM bhaMte ! asuraamAraHkhalu bhadanta ! 'je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae' yo bhavyaH pRthivIkAyikepUtpattum yo'surakumAraH pRthivIkAyikeyUtpattiyogyo vidyate ityarthaH / 'seNaM bhaMte' sa khalu bhadanta ! 'kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA' kiyatkAlasthi. tike tpadheta iti prshnH| bhagavAnAi-goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaTiiesu' jaghanyena antarmuhUttasthitikeSu pRthivIkAyiketpadyante, 'ukkoseNaM bAvIsavAsasahassaTiiema' upavajjejjA' utkarSeNa dvAviMzativarSasahastrasthitikeSu pRthivIkAyikeSu bhavanavAsidevAnyatamAsurakumArabhavanavAsidevasya suvarNakumAra, vidyutkumAra, agnikumAra, dvIpakumAra, uddhikumAra, dikkumAra, vAyukumAra ina bhavanavAsi devoMke bhedoM kA grahaNa huA hai| isase tAtparya yaha hai ki asurakumAra nAgakumAra suvarNakumAra vidyutkumAra, agnikumAra, dIpakumAra udadhikumAra, dikkumAra, vAyukumAra aura stanitakumAra ina bhavanavAsI ke bhedoM meM se Akarake jIca pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM / aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM - asurakumAreNaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae' he bhadanta ! jo asurakumAra pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se gaM bhaMte! kevaiyakAlahi pasu uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthiti vAle pRthvIkAyiko meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ?' he gautama / 'jahanneNaM aMtomuhattahiiesu ukkoseNaM vAcIsavAsasahassaTiiesu' vaha jaghanya se antargata kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI sthitivAle pRthivI kAyikoM meM utpanna hotA hai, atha gautama punaH prabhu se ai / pUchate haiNkahevAnuM tAtparya e che ke-nAgakumAra suvarNakumAra vighukumAra, agnikumAra, dvIpakumAra, udadhikumAra, dizAkumAra, vAyukumAra ane svanita kumAra A bhavanavAsInA bhedamAMthI AvIne pRvIkAdhika mAM utpanna thAya che. have gautamapAbhI prasuna se pUche che haiM- 'asurakumAre NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvava jittae' bhagavan re asu24mA2 pRthiqlis vAma panna yavAne yogya cha 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAladiiesu uvavajjenlo' 2 janI sthitivALA pRthvIkAyikomAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe cha -'goyamA !' 3 gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttadiiesu ukAseNaM bAvIsavAsasahassadiiesa' ta dhanyathA atabhuitanI sthiti viyiwi ane utkRSTathI bAvIsa hajAra varSanI sthitivALA pRkAyikomAM utpanna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 12 sU05 manuSya jIvAnAmutpattinirUpaNam 133 samutpattirbhavatItyarthaH 1 / 'te NaM bhaMte ! jIvA0 pucchA te khalu jItrAH pRcchA he bhadanta ! te jIvA eka samayena kiyanta utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha - goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'jahanneNaM eko vA do vA' tinnivA, jaghanyena eko vA dvau vA trayovA 'ukko seNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjaMti' utkarSeNa saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA utpadyante 2 / 'tesi NaM bhaMte ! jIvANaM' teSAM devebhya Agatya pRthivIkAyike spitsnAM khalu bhadanta ! jIvAnAm 'sarIragA kiM saMghayaNI pattA ' zarIrANi kiM saMhananAni, kIdRzasaMhananavanti prajJatAni zarIrasaMhananaM kIdRzaM bhavatIti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi. 'goyamA' he gautama! 'chaha saMghapaNANaM asaMcayaNI jAva pariNamaMti' SaNNAM saMhananAnAm asaMhananino yAvat pariNamanti ayamAzayaH - saMhananaM paDUvidhaM bhavati - teSu kenApi ekaprakArakeNApi 'te NaM bhaMte! jIvA0 pucchA' he bhadanta ! ve asurakumAra vahAM eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA' he gautama ! 'jahaneNaM ekko vA do vA tini vA' ve jaghanya se eka athavA do yA tIna utpanna hote haiM aura 'ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjati' utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiN| aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'tesi NaM bhaMte! jIvANaM sarIragA ki saMghayaNI pannatA' he bhadanta ! devoM se Akara ke pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hue una jIvoM ke zarIra kitane saMhanana vAle hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA' chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI jJAva pariNamanti he gautama! unakA zarIra 6 prakAra ke saMhanana se rahita hotA hai, yAvat vaha pariNamatA hai, isakA tAtparya aisA hai - saMhanana chaha prakAra kA hotA che. te paikI kAI paNa eka sahananavALA deveAnA zarIra hAtA nathI, tApaNu thAya che, irIthI gautamasvAbhI alune pUche the - 'te Na bhaMte ! jIvA0 pucchA' he bhagavan te asurakumAre eka samayamAM tyAM keTalA utpanna thAya che? A aznanA uttaramAM alu che - 'goyamA ! De gautama / ' jahanneNaM ekko vA do vA timni vA' te dhanyathI zeDa athavA me athavA RNu utpanna thAya che. ane 'ukoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajja' ti' utsRSTathI saMkhyAta athavA asajyAta utpanna thAya che. irIzrI gautamasvAmI prabhune pUche che u-tesi NaM bhaMte ! jIvA rIgA ki saMgha graNI pannattA !' hevAbhAthI bhAvIne pRthvI vAmAM utpanna thavAne ceAgya evA te jIvAnA zarIrA keTalA sahanana vALA hAya he ? yA aznanA uttaramA - gautama ! 'goyamA ! chanhaM saMghaya gANaM asaM ghagraNI jAva pariNamaMti' tebhanA thAvat te pariName che. kahevAnuM tAtpa zarIrau saMhanana vagaranA hoya che. e che ke-sahanana cha prakAranA hAya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre saMhananena saMhananavanti devazarIrANi na bhavanti yatasteSAmasthyAdIni na bhavanti kintu iSTakAntAdivizeSaNaviziSTAH pudgalA eva teSAM zarIrAkAreNa pariNamanti tadevAtra yAvaradena dRSTaM bhavati-'NevaTThI va chirANeva pahArU va saMghayaNamasthi je poggalA iTTA kaMtA piyA maNunA maNAmA te tesiM sarIrasaMghAyattAetti' naivA. sthi, naiva zirA, naivasnAyu naiva saMhananamasti tathApi ye puGgalA iSTAH kAntAH miyA mano'mAH te teSAM zarIrasaMghAtatayA pariNamanti yadyapi devazarIre asthyAdikaM naiva bhavati tathApi asthyAdInAmabhAve'pi ye pudgalA iSTAH miyAH kAntA manojJA mano'mAste pudgalAsteSAM devAnAm zarIrAkAreNa pariNamantyeva saMhananA'bhAve'pi zarIrasaMpatti bhavatyeveti bhAvaH / tesiM NaM bhaMte ! jIvANaM ke mahAliyA sarIrogA. hai, inameM se kisI bhI eka prakAra ke saMhanana se devoM ke zarIra saMha. nana vAle nahIM hote haiM kyoMki unake zarIra meM haDDI AMte Adi nahIM hotI haiM kintu iSTa kAnta Adi vizeSagavAle pudgala hI unake zarIra ke AkAra se pariNamate rahate haiN| yahI yAta yAvatpada se kahate haiM-'NevaTThI, Neva chirA, Neva pahArU va saMghayaNamathi je poggalA iTTA, kaMtA, piyA, maNunnA maNAmA te tesiM sarIrasaMghAyattAe tti' gRhIta huA hai-isakA abhiprAya aisA hai-ki unake zarIra meM asthi nahIM hotI hai, nase nahIM hotI haiM, snAyu nahIM hotI haiM, saMhanana nahIM hotA hai, phira bhI jo pudgala, iSTa kAnta, priya, manoja aura manoma haiM ve unake zarIra saMghAta rUpa se zarIrAkAra se pariNamate hI rahate haiN| tAtparya kevala yahI hai kisaMhananarUpa asthi Adi ke abhAva meM bhI unako zarIra saMpatti hotI hI hai| aba gautama punaH aisA pUchate haiM 'tesiNaM bhaMte ! jIvANa yAvata saMhanana paNAthI pariNamatA rahe che, kemake temanA zarIramAM hADakAM AMtaraDAM vigere hotA nathI. paraMtu ISNakAMta vigere vizeSaNavALA padrale ja teonA zarIranA AkArathI pariName che. eja vAta ahiyAM cAvatpadathI grahaNa karAyela nIce pramANenA pAThathI batAvela che. je A prabhArI cha. NevaTI, Neva chirA, Neva hAru, Neva saMdhayaNama tthi je pogallA, iTA, kaMtA piyA, maNunnA, maNAmA te vesi sarIrasaMghAyattAeti' A satra pAThane abhiprAya e che ke-teonA zarIramAM hADakA hotA nathI. na hotI nathI. sanAyu paNa hotA nathI saMvanana paNa hotA nathI. te paNa je pula ISTa kAMta, priya, manejJa, ane amanejha che. te muddale teonA zarIranA saMghAta rUpathI zarIranA AkArathI parINamatA ja rahe che. kahevAnuM tAtparya phakta e ja che ke saMhanana rUpa hADakA vigerenA abhAvamAM paNa teone zarIra saMpatti hoya ja che. have gautamasvAmI prabhune evuM pUche che zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Pe prameyacandrikA TIkA 2024 u.12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 135 haNA paNattA' he bhadanta ! teSAM khalu devagIyAnAM zarIrAvagAhanA kiyanmahatI bhavatIti praznaH, bhagavAnAha-goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'duvihApannattA dvividhA pajJaptA, pakAradvayameva darzayati-'taMjahA' ityAdi, 'taMjahA' tadyathA bhavadhAraNIyA ca uttaravaikriyA ca, teSAM zarIra bhavadhAraNIyam uttaravaikriyaM ca bhavatItyarthaH 'tattha NaM jA sA bhavadhAraNijmA sA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM tatra tayo yoH zarIrayo madhye yA sA bhavadhAraNIyA sA aGgulasya asaMkhyeyabhAgapramANA tatra yat bhavadhAraNIyaM zarIraM tat jaghanyena azulAsenTyeyabhAgAtmakaM bhavatItyarthaH, utpAdakAle anAbhogataH karmapArataMthAt aGgalA. sakhyeyabhAgamAtrAvagAhanA bhavatIti / 'uko seNaM satta rayaNIo' utkarSeNa sapta rasnayaH, tathA cotkRSTato bhavadhAraNIyaM zarIraM hastasaptapramANakaM bhavatIti bhAvaH / ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA' he bhadanta ! una deva jIvoM kI zarIrAvagAhanA kitanI bar3I kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA?' he gautama ! 'duvihA pannattA' unakI zarIrAvagAhanA do prakAra kI kahI gaI hai| taM jahA' jaise-'bhavadhAraNijjA ya uttara veubviyA ya' eka bhavadhAraNIya aura dUsarI uttara vaikriya, 'tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahanneNaM aMgulassa asakhe. jjahabhAgaM, inameM jo bhava dhAraNIya avagAhanA hai vaha jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai aura 'ukkoseNaM satta rayaNIo' utkRSTase sAta ratni-hAtha-pramANa hai, yahA~ jo jaghanya se aMgula ke asaM. khyAtaveM bhAga pramANa avagAhanA kahI gaI hai vaha unake utpAdakAla ke samaya kI kahI gaI hai| tathA-tattha NaM jA sA uttaraveubviyA sAjaha. 3-'tesiNaM bhaMte jIvANaM ke mahAliyA sarIrAgAhaNA paNNattA' 8 lagavan ta heva vAnA zarIranI bhagAnAkSI vizAhI cha ? 'goyamA ! gautama 'duvihA paNNattA' tamAnI zazaranI apamAna meM prA2nI DI je. 'tajahA' te mA prabhArI cha. 'bhavadhAraNijjA ya uttaraveThabiyA ya' se avadhAraNIya mana bhIla uttavayi 'tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjai bhAga' tAmA 2 sadhAraNIya sAnA che. te 45nyathA bhAganA asabhyAtamA mAga pramANavANI che. sana 'ukkoserNa satta rayaNio' utkRSTathI sAtarani-hAtha pramANavALI che. hiMyA je jaghanyathI AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANunI avagAhanA kahI che. te tenA utpAtakALanA samayanI kahevAmAM AvI che. bAMdhelI muThThIvALA hAthanuM nAma rani che. tathA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre tattharNa jA sA uttaraveundhiyA sA jahanneNaM aMgulassa saMkhejnaibhAga' tatra khalu yA sA uttarakriyA zarIrAvagAhanA sA jaghanyenAGgulasya saMkhyeyabhAgapramANA uttaravaikriyA tu jaghanyenAagulasya saMkhyeyabhAgapramANA bhavati AbhogajanitatvAttasyAH na tathAvidhA sUkSmatA bhavati tAdRzI sUkSmatA bhavadhAraNIyAvagAhanAyA bhavatIti / 'ukkoseNaM joyaNasayasahassaM' utkarSeNa yojanazatasahasram uttaravaikriya zarIram utkRSTato yojanazatasahasrAtmakaM bhavatItyarthaH 4 / 'tesiNaM bhaMte ! jIvA gaM teSAM khalu bhadanta ! jIvAnAm 'sarIragA ki saMThiyA pannattA' zarIrANi kiM saMsthitAni mazatAni kIzasaMsthAnavanti teSAM zarIrANi bhavantIti praznaH, bhAvAnA:'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'duvihA pannattA' dvividhAni prajJaptAni, 'bhAdhAraNijjA ya uttaraveubviyA ya' bhavadhAraNI yAni cottarevaikriyANi ca, 'tattha NaM neNaM aMgulasma saMkhenjai bhAga' jo uttara vaikriya rUpa avagAhanA hai hai vaha jaghanya se aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga rUpa hai aura 'ukkoseNaM joyaNasayasahassaM' aura uskRSTa se vaha eka lAkha yojana kI hai, uttara dhaikriya avagAhanA jo jaghanya se aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga rUpa kahI gaI hai vaha Abhoga janita hone se kahI gaI hai, isameM aisI sUkSmatA nahIM hotI hai kI jaisI sUkSmatA bhavadhAraNIya avagAhanA meM hotI hai, punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'tesi NaM bhaMte ! jIvANaM sarIragA kiM saMThiyA pannattA' he bhadanta ! una deva rUpa jIvoM ke zarIra kisa saMsthAnavAle hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! he gautama ! 'duvihA pannattA' unake zarIra do prakAra ke kahe gayeM hai, 'bhavadhAraNinA ya uttara veuviyA ya' eka bhavadhAraNIya aura 'tattha NaM jA sA uttaraveuvviyA sA jahanneNaM aMgulassa sakhejjaibhAga' uttara kiya 35 je avagAhanA che te jaghanyathI AgaLanA saMkhyAtamAM bhAga 35 che bhane, 'ukkoseNaM joyaNaprayasahassa' aSTathI te 15 yAnanI che. uttara vaizyi avagAhanA jaghanyathI AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga rUpa kahevAmAM AvI che. te Agajanita hevAthI kahevAmAM AvI che. temAM evuM sUkamapaNa hotuM nathI. ke je sUkamapaNuM bhavadhAraNIya avagAhanAmAM hoya cha. zithI gItabhAbhI prabhune me pUche che , 'tesi NaM bhaMte ! jIvANaM sarI go ki saMThiyA paNNattA' hai bhagavan ! ta hai| 35 lAnA shrii| yA saMsthAna pAya cha ? | praznanA uttaramA prabhu 4 cha, goyamA ! 3 gautama ! 'duvihA paNNattA' tAnA zarI2 prahAranA saMsthAnavANA hoya cha. 'bhavadhAraNijjA ya uttarave uniyA ya' se sadhAraNIya bhane bhI uttara zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 137 je te bhavadhAraNijjA te samacauraMsasaMThiyA pannattA' tatra khalu yAni tAni bhavadhAraNI. yAni zarIrANi tAni samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAni prajJaptAni / 'tastha NaM je se uttarabeuvviyA te NANA saMThANasaMThiyA pannatA' tatra khalu yAni tAni uttaravaikri yANi zarIrANi tAni nAnA iti-anekamakArakasaMsthAnena saMsthitAni prajJaptAni bhavanti, icchAbalenAnekaprakArakasaMsthAnasya niSpAdanAditi 5 / 'lessAo cattAri' lezyA:-kRSNanIlakApotatejasAkhyAzcatasraH 6 / 'diTThI tivihA vi' dRSTayastrividhA api-samyagdRSTayo mithyAdRSTayo mizraSTaya iti 7 / 'tini NaNA niyama' trINi jJAnAni-mati zrutAvadhinAmakAni jJAnAni trINi niyamato bhavadasarA uttaravaikriya, 'tattha NaM je te bhavadhAragijjA te samacauraMsasaMThiyA. paNNattA' inameM jo bhavadhAraNIya zarIra hai vaha samacaturasra saMsthAna vAlA hotA hai| 'tattha gaMje se uttaraveundhiyA te gANAsa ThANasaMThiyA paNNattA' tathA jo uttara vaikriya zarIra hotA hai usakA koI niyata AkAra nahIM hotA hai vaha to aneka AkAroM vAlA hotA hai, kyoMki deva apanI icchA ke anusAra aneka AkAroM vAlA use banAliyA karate haiM / lezyAvAra meM 'lessAo cattAri' inake cAra lezyAe~ hotI haiM jo isa prakAra se haiM-kRSNalezyA1 nIlalezyAra kApotikalezyA3 aura taijasalezyA dRSTidvAra meM-'diTThI tivihA vi' inake samyagdRSTi, mithyAdRSTi aura mizradRSTi ye tInoM dRSTiyAM hotI haiN| tAtparya yahI hai ki samyagdRSTi bhI hote haiM, mithyAdRSTi bhI hote haiM aura mizra dRSTivAle bhI hote haiN| jJAnadvAra meM tinni NANA niyama' inake niyama vaSTiya 'tattha NaM je te bhavadhAraNijjA te samacauraMsasaThiyA0' temA re laq. dhAraNIya shrii| che. te abhayatu saMsthAna vA hAya che. ma2 'tattha NaM je se uttaraveuvviyo se NANasa'ThoNasaMThiyA0' tathA 2 uttavayi zarI2 saya che. teno koI nizcita AkAra heta nathI. te te aneka AkAravALuM hoya che. kemake deva pitAnI IcchA anusAra tene aneka AkAra vALuM banAvI le che. zyAdvAramA 'lessAo cattAri' temAne yAra zyAmA DAya che. sezyA 1 namazyA 2 pti:25|| 3 tesavezyA 4 mA 'didvI tivihA vi0 temAne sabhyaSTi, mithyASTi, ma bhiSTi me ) pra. kAranI dRSTi hoya che. kahevAnuM tAtparya e che ke teo samyagU daSTivALA paNa hoya che. mithyAdaSTivALA paNa hoya che. ane mizradaSTivALA paNa DAya che. jJAnavArabhA-'tinni NANA niyama tamAna niyamathI bhatijJAna tajJAna zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 bhagavatIso ntIti / 'tinni annANA bhayaNAe' trINi ajJAnAni majanayA ye asurakumAradevA asaMzibhya Agatya samutpadyante teSAmasumkumArANAmaparyAptakAvasthAyAM vibhaGga jJAna syAbhAvAt ye tu asaMjJibhyo nAgacchanti asurakuNArAsteSAM vibhaGgajJAnasadbhAvAdajJAneSu bhajanA kathiteti / 'jogo viviho vi' yogo manovAkkAyAtmaka vividho'pi9 / 'uvajogo duviho vi' upayogaH sAkArAnAkArArupo dvividho'pi bhavatIti 10 / 'cattAri sannAo' catasraH saMjJA AhAranidrAbhayamaithunAmA bhavanti, iti 11 / 'cattAri kasAyA' catvAraH kaSAyAH krodhamAnamAyAlobhAkhyA bhavanti 12 / se matijJAna zrutajJAna aura avadhijJAna hote haiM, ye tIna jJAna unameM samyagdRSTi devoM meM hote haiM / 'tinni annAgA bhayaNAe' tathA bhajanA se tIna ajJAna hote hai, kyoM ki jo asurakumAra deva asaMjJiyoM se Akarake utpanna hote haiM unake vibhaGgajJAna aparyAptAvasthA meM nahIM hotA hai, tathA jo asurakumAra asajJiyoM se nahIM Ate haiM unake vibhaGga jJAna kA sadbhAva hotA hai, isIliye yahAM ajJAnoM meM bhajanA kahI gaI hai| yogadvAra meM-'jogo tiviho vi' inake tInoM prakAra kA yoga hotA hai, manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga aise tInoM yoga hote haiN| upayoga dvAra meM 'udyogo duvito vi' inake sAkAra upayoga aura anAkAra upayoga aise donoM prakAra ke upayoga hote haiN| saMjJIchAra meM 'cattAri sannAo' inake AhAra, bhaya, maithuna evaM parigraha ye cAroM prakAra kI saMjJAe~ hotI haiM / kaSAya dvAra meM inake 'cattAri kasAyA' krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAroM kaSAyeM hotI haiN| indriyabAra ane avadhijJAna e traNa jJAna hoya che. A traNe jJAna te samyagU daSTi devAmAM hoya che. kemake je asurakumAra deva asaMgnimAMthI AvIne utpana thAya che. teone aparyApta avasthAmAM virbhAgajJAna hetuM nathI. tathA je asurakumAro asaMgnimAMthI AvatA nathI teone virbhAgajJAna hoya cha. tethI maDiyA ajJAnAmAM manAthI dhuM che. yogAbhA 'jogo tivihovi' tayAne manAyA kyanayo mana yyo|| 2 // 12 // yoga DAya che. yogAbhA 'uvaogo duviho vi' tamAna sara upaga, ane anAkAra upaga tema banne prakAranA upage hoya che. jJAnAmAM-'cattAri sannAo' tebhane mAha2 saya, bhaithuna bhane pariyaDa me yAra sjnyaa| uAya che. SAyadvAramA 'cattAri kasAyA' adha, bhAna bhAyA, bhane basa me // 2 paaye| sAya che. driya pAramA tamA 'paMciMdiyA' pAye zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSyajIvAnAmutpattinirUpaNam 139 , 'paMca iMdiyA' paJcendriyANi zrotracakSutragarasasparzanAkhyAni 13 / 'paMca samu ghAyA' paJca samuddhAtAH vedanAyArabhya tenasAntAH paJca 14 / 'veyaNA duvidhA vi' vedanA dvividhA sAtAssAtAkhyA 15 / 'ithive gA vi purisaveyagA vi' strIvedakA api puruSavedakA api te jIvA bhavanti vedakadvayavanta eva bhavanti ' No NapuMsagavegA' no napuMsaka vedakA bhavantIti 16 / ThiI jahan neNaM dasa vAsasaharasAI' sthitirjaghanyena dazavarSasahastrANi, 'ukkosegaM sAiregaM sAgaropamaM' utkarSeNa sAtirekaM sAgaropamaM : jaghanyotakRSTAbhyAM dazavarSasahasra sAtirekasAgaropamAtmikA sthitibhavatIti / 17 / 'ajjhatrasANA asaMkhejjA pasatthA vi apasatthA vi' adhyavasAyAH asaMkhyeyAH prazastAH - zubhAH, aprazastAH - azubhAzca bhavantIti 18 / 'aNuvaMdho jahA meM ye 'paMciMdiyA' pAMcoM indriyoM vAle hote haiM / samudghAtadvAra meM inake sAta samudghAtoM meM se 'paMca samugdhAyA' pAMca samudghAta hote haiM, vedanA, kaSAya, mAraNAntika Adi taijasAnta paryanta vedanA dvAra meM 'vepaNA duvihA vi' inake sAtA aura asAtArUpa donoM prakAra kI vedanA hotI hai, vedadvAra meM-ye itthaveyagA vi purisaveyagA vi' strIveda vAle bhI hote haiM aura puruSa veda vAle bhI hote haiM / 'No NapuMsagaveyagA' para ye napuMsaka veda vAle nahIM hote haiM / sthiti dvAra meM 'ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM sAiregaM sAgarotramaM' inakI sthiti jaghanya se to daza hajAra varSa kI hotI hai aura utkRSTa se vaha kucha adhika eka sAgaropama kI hotI hai / 'ajjhabasANA asaMkhejjA pasatthA vi apasasthA vi' adhyava sAtha inake asaMkhyAta hote haiM aura ye zubha rUpa bhI hote haiM aura chadriyA vANA hoya che sabhudddhAta dvArabhAM teyAne sAta samudddhAta paiDI 'paMcasamugdhAyA' yanthi sabhudddhAta hoya che. bheTale ! vedanA, uSAya, bhArayAnti, mane taiksa sudhInA yAMya samudghAtI hoya che. 'veyaNA dubihA vi' teyone sAtA ane asAtA rUpa ane prakAranI vedanA hAya che. vedadvAramAM teo 'itthaveyagA vi puriveyagA vi' strIdehavAnA pazu hoya che bhane yu3Sa vebAjA pazu hoya che. 'No Napu'sagaveyagA' paraMtu tethe| napuMsaH dehavAnA hotA nathI. sthitidvArabhAM 'ThiI jahanneNaM dasavAsa saharalAI ukkeAseNaM sAirega sAgarevamaM ' tebhanI sthiti dhanyathI isa Dennara varSAMnI hoya che bhane sRSTI OM6OM vadhAre me sAgaropamanI hoya che. 'ajAvasANA asaMkhejjo pasatthA vi apasaMsthA vi' temAne madhyavasAya asaNyAta hoya che bhane te zula 35 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 bhagavatIstre liI anubandho yathA sthitiH, yathA sthitijaghanyotkRSTAbhyAM dazavarSasaha sAtmikA sAtirekasAgaropamA tathA anubandho jaghanyotkRSTAmyAM dazavarSasahasrAtmakaH sAtirekasAgaropamapramANazca bhavatIti 19 / kAyasaMvedhastu 'bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI' bhavAdezena bhavApekSayA dve bhavagrahaNe, kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttamamahiyAI' kAlAdezena-kAlaprakAreNa kAlApekSayetyarthaH jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhi kAni kAlAdezena jaghanyato'ntarmuhUrtAdhikadanavarSasahasrAtmakaH kAyasaMvedha ityarthaH 'ukkoseNaM sAtireMgaM sAgarovamaM bAvIsAe vAsasahassehiM amahiyaM' utkarSeNa sAtirekaH sAgaropamo dvAviMzatyA varSasahasrarabhyadhikaH, dvAviMzativarSa sahasrAdhikasAtirekasAgaropamAtmakaH utkRSTata kAlApekSayA kAyasaMvedhaH, tatra sAtirekasAgaropamamamurANAM tathA dvAviMzativarSa sahasra pRthivyAM sthitimAzritya kathitamityarthaH 'evayaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantaM devagati pRthivIgatiM ca seveta tathA etAvadeva kAlaazubha rUpa bhI hote haiM 'aNubaMdho jahA ThiI' anubandha dvAra meM yahAM sthiti ke anusAra hI anuSandha hotA hai| yaha anubandha yahAM jaghanya se daza hajAra varSa kA aura utkRSTa se vaha kucha adhika eka sAgaropama kA hai| 'kAyasaMvedhastu bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI' kAyasaMvedha bhava kI apekSA do bhavoM ko grahaNa karane rUpa aura 'kAlAdeseNaM.' kAla kI apekSA jaghanya se eka antarmuhUrta adhika daza hajAra varSa kA aura utkRSTa se 22 hajAra varSa adhika sAdhika sAgapama kA hotA hai, sAtireka sAgaropama asurakumAroM kI aura 22 hajAra varSa pRthivIkAyikoM meM sthiti ko lekara kahA gayA hai / 'evayaM jAva karejjA' isa prakAra se vaha deva jIva devagatikA aura pRthivIkAdhika gati kA DAya che. ana azuma 35 55 ya che. 'aNubaMdho jahA TiI' anuhAramA ahiyAM sthiti pramANeno ja anubaMdha hoya che. A anubaMdha ahiyAM jaghanyathI dasa hajAra varSa ane utkRSTathI te kaMIka vadhAre eka sAgaropabhnii che. 'kAyasaveho bhavAdeseNaM do bhavaggaNAi" yasa sanI apekSA me lv| hara 42 // 35 bhane 'kAlAdeseNaM0' ajanI pekSAthI dhanyathA eka aMtarmuharta adhika dasa hajAra varSano ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSe adhika sAtireka sAgarepamAne che. sAtireka sAgaropama asurakumAramAM ane 22 bAvIsa hajAra varSa pRthvIkAyikamAM teonI sthitine 702 4AmA mAvesa che. 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' mA zata ta he. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU05 manuSpajovAnAmutpattinirUpaNam 141 paryantam devagatau pRthivIgatIca gamanAgamane kuryAditi prathamo gamaH 1 / 'evaM Nava vigamA yayA' evam anantarapadarzita prathamagamavat navApi gamAH dvitIyAdhArabhya navAntA netAH , navasvapi gamakeSu yojanA kartavyA iti / 'navaraM majjhillaesu pacchillaemu tisu vi gamaesu amurakumArANaM Thiiviseso jANiyabo' navaramkevalaM madhyamakeSu pazcimeSu ca triSvapi gamakeSu asurakumArANaM sthitivizeSo jJAtavyA, ayamatra sthitivizeSaH madhyamagameSu jaghanyotkRSTAsurakumArANAm dazavarSa sahasrANi sthitibhavati tathA caramagameSu ca sAdhikaM sAgaropamaM bhavatIti / 'sesA o. hiyA ceva laddhI' zeSA audhikA eva labdhiH-zeSA sthityatiriktA labdhiH-pAptiH sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai / aisA yaha prathama gama hai| 'evaM Nava vi gamA NeyavyA' isa prakaTita prathamagama ke jaise hI nau gama jAnanA cAhiye-dvitIya gama se lekara 9 veM gama taka ke ATha gama prathama gama ke jaise hI samajhanA cAhiye-'navaraM majhillaesu pacchillaesutisu vi gamaessu asurakumArANaM ThiI viseso jANiyaco' para vizeSatA aisI hai ki madhya ke jo tIna gama 4-5-6 haiM aura anta ke jo tIna gama haiM 7-8-9 haiM inameM asurakumAroM kI sthiti ke sambandha meM antara hai, madhya ke tIna gamoM meM asurakumAroM kI javanya aura utkRSTa sthiti daza hajAra varSa kI hai tathA anta ke tIna gamoM meM sAdhika sAgaropama hai| 'sesA ohiyA ceva laddhI' bAkI kA aura saSa kathana ina gamoM meM prathama gama jaisA hI jAnanA cAhiye, kAyasaMvedha ina jIva devagatinuM ane pRthvIkAyika gatinuM sevana kare che, ane eTalAja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. e rIte A pahele gama kahyo che. 'evaM Nava vi gamA NeyavvA' / yatAvasa paDasA abha prabhAga 1 game samajavA- bIjA gamathI laIne navamA gAma sudhInA ATha game parasA sama pramANe che. tama samA. 'navaraM majjhillaesu tisu vi gamaesa asurakumArANaM Thiivise po jANiyo' 52 tu vizeSapAsa madhyanA 2 4-5-6 e traNa game che ane chelalA je 7-8-9 e traNa game che. temAM asarakumAronI sthitinA saMbaMdhamAM judA paNa che. madhyanA traNa gamamAM asa. kamaranI jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI che, tathA chellA traNa gamemAM sAghi saagre|5m che. 'sesA ohiyA ceva laddhI' mADIna bhI tamAma prayana A gamemAM pahelA gama pramANe che. tema samajavu. A tamAma gamemAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 bhagavatI sUtre audhikasadRzI jJAtavyA, zeSamaudhikA eva labdhiH- zeSA sthityatiriktA labdhiH - prAptiH audhikasadRzI jJAtavyA, zeSamaudhikagamatradeva vyAkhyeyamiti bhAvaH / 'kAyasaMvedaM ca jANijjA' kAyasaMvedhaM ca jAnIyAt, tadevAha - 'samvastha' ityAdi / 'sanvattha do bhavaggahaNAIM sarvatra gameSu dve eva bhavagrahaNe 'jAva navamagamae' yAvat aanana ' kAlAdeseNaM' kAlAdezena - kAlApekSayA, 'jahanneNaM sAtiregaM sAgarI bAvIsa vAsasaha sehiM amahiyaM jaghanyena sAtirekaM sAgaropamaM dvAtriMzati - varSasahasrairabhyadhikam 'ukkoseNaM ci sAtiregaM sAgaropamaM bAvIsAe vAsasahassehi amahiyaM' utkarSeNApi sAtirekaM sAgaropamaM dvAviMzativarSasahasrairabhyadhikam bhavadvayagrahaNAdArabhya kAlAdezaparyantaM dvitIyAdi navasvapi gamakeSu jaghanyotkRSTAbhyAM dvAviMzativarSasahasrAdhikaH sAtirekaH sAgaropamamamANaH kAyasaMvedha iti bhAvaH / 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantamasurakumAragati pRthivIgarti ca seveta etAvatkAlaparyantameva devagatau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAditi kAyasaMyavedharUpazvaramo gama iti 9 // 05 // nAgakumArebhyaH samutpAdayannAha - 'nAgakumAreNa bhaMte' ityAdi / mUlam - nAgakumAre NaM bhaMte! je bhavie puDhavakAiesu uvavajjittae0 esa caiva vattavvayA jAva bhavAdesotti NavaraM ThiI samasta gamoM meM do bhavoM ko grahaNa karane rUpa aura yAvat nauveM gama meM 'kAlAdeseNaM0' kAla kI apekSA jaghanya se 22 hajAra varSa adhika sAdhaka sAgaropama rUpa tathA 'ukkoseNaM' utkRSTa se bhI 22 hajAra varSa adhika sAdhaka sAgaropama rUpa hai / isa prakAra se yaha jIva asura kumAra deva kA jIva-asura kumAra gati kA aura pRthivIkAyika gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha vaha usameM gamanAgamana karatA hai / aisA yaha kAya saMvedha rUpa antima gama hai / sU. 5 // DAyasa vedha me lavone lu 425 35 che| ane yAvat navamA gabhama 'kAlA' deseNaM' ajanI apekSAye dhanyathI 22 mAvIsa hara varSa aghi sAdhika sAgarezaSabha 35tathA 'ukoseNaM0' utsRSTathI pazu 22 mAvIsa Dennara varSa adhi sAdhika sAgaropama rUpa che. A rIte A jIva surakumAra devane jIva amu rakumAra gatinu' ane pRthvIkAya gatinuM sevana kare che. ane eTalAja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. e pramANe A kAyasaMvedha rUpa chelle gama udyoche, sU. 5 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 143 jahannaNaM dasavAsaptahasplAiM, ukkoseNaM desUNAI do pliovmaaiN| evaM aNubaMdho vi / kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuttamabhahiyAI ukkoseNaM desUNAI do paliovamAiM bAvIsAe vAsasahassehiM abbhhiyaaiN| evaM Nava vi gamagA asurakumAragamasarisA NavaraM ThiI kAlAdesaM ca jANejjA, evaM jAva thnniykumaaraannN| jai vANamaMtarehiMto uvavajjaMti, kiM pisAyavANamaMtarohito uvavajjaMti jAva gaMdhavya vANamaMtarehiMto uvavajjati ? goyamA! pisAyavANamaMtara0 jAva gaMdhavvavANamaMtarehito vi uvvjjti| vANamaMtaradeveNaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu0 eesipi asurakumAragamagasarisA nava gamagA bhANiyavvA, NavaraM ThiI kAlAdesaM ca jANejjA, ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM paliovamaM sesaM taheva / jaha joisiyadevehiMto uvavajjati kiM caMdavimANajoisiyadevehiMto uvavajjati, jAva tArAvimANajoisiyadevehito uvavajjaMti ? goyamA ! caMdavimANa0 jAva tArAvimANa0 joi. siyadevehiMto uvvjjNti| joisiyadeve NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu0 laddhI jahA asurakumArANaM, NavaraM egA teulessA, pannattA, tinni nANA tinni annANA niyama, ThiI jahannaNaM abhAgapaliovamaM, ukkoseNaM paliovamaM vAsasayasahassa abbhhiyN| evaM aNubaMdho vi| kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThabhAgapaliovamaM aMtomuhuttamabbhahiyaM ukkoseNaM paliovamaM vAsa zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre sayasahasseNaM bAvIsAe vAsasahastehiM abbhahiyaM eviyN01| evaM sesA vi aha gamagA bhaanniyvaa| NavaraM ThiI kAlAdesaM ca jANajjA 9 / jai vemANiyadevehiMto uvavajjati kiM kappovagavemANiya0 kappAiya vemANiya0, goyamA! kappovagavemANiya0 No kappAIyavemANiya0 jai kappovagavemANiya0 kiM sohammakappovagavemANiya0 jAva accuyakappovagavemANiya0 goyamA! sohammakappovagavemANiya0 IsANakappovagavemANiya0 No saNaMkumAra0 jAva No accuyakappovagavemANiya0 sohamma deveNaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae, seNaM bhaMte ! kevaiyakAlaThiiesu uvavajjejjA evaM jahA joisiyasta gamago, NavaraM ThiI aNubaMdho ya jahanneNaM paliovamaM ukkoseNaM do saagrovmaaiN| kAlAdeseNaM jahapaNeNaM paliovamaM aMtomu. huttamabbhahiyaM ukkoseNaM do sAgarovamAI bAbIsAe vAsasahassehi abbhahiyAiM evaiyaM kaalN01| evaM sesA vi aha gamagA bhANiyavvA NavaraM ThiiM kAlAdesaM ca jANejjA 9 / IsANadeveNaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu0 evaM IsANadeveNa vi Nava gamagA bhANiyavvA / NavaraM ThiI aNubaMdho jahanneNaM sAiregaM paliovama ukkoseNaM sAiregAiM do sAgarovamAI, sesaM taM ceva sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti jAva viharai ||suu06|| // cauvIsaimasae duvAlasamo uddeso smtto|| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 s06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 145 --- chAyA - nAgakumAraH khala bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyike pUtyattum / kAla sthiti ke prapadyeta eSaiva vaktavyatA yAvadbhavAdeza iti / navaraM sthiti jaghanyena dazavarSasahasrANi utkarSeNa dezone dve palyopame evamanubandho'pi 1 kAlIdezena jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrttAbhyadhikAni utkarSeNa dezone dvopalyo dvAviMzatyA varSasahasrairabhyadhike, evaM navApi gamakA asurakumAragamasadRzAH, navaraM sthitiM kAlAdezaM ca jAnIyAt evaM yAvat stanitakumArANAm 10 / yadi bAnavyantarebhya utpadyante kiM pizAcavAnabhyantarebhya utpadyante yAvat gandharvavAnavyantara devebhya utpadyante ? gautama ! pizAcavAnavyantarebhya utpadyante yAvad gandharvavAnavyantarebhyo'pi utpadyante / vAnavyantaradevaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyikeSUpattum, sa khalu kiyatkAla sthiti ke pUnpadyeta eteSAmapi asurakumAragamakasadRzAH nava gamakA bhaNitavyAH / navaraM sthitiM kAlAdezaM ca jAnIyAt 8 / sthitirjaghanyena dazavarSasahasrANi utkarSeNa palyopamam - zeSaM tathaitra 9 / yadi jyotiSkadevebhya utpadyante kiM candravimAnajyotiSkadevebhya utpadyante yAvat tArAvimAnajyotiSkadevebhya utpadyante ? gautama / candravimAnajyotiSkadevebhya utpadyante yAvat tArAvimAnajyotiSka devebhyo'pi utpadyante / jyItikadevaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyiketpattum sa khalu kiyatkAlasthiti ke pUtpayeta, labdhiryathA asurakumArANAm navaramekA tejolezyA prajJaptA, trINi jJAnAni trINi ajJAnAni niyamataH sthitirjaghanyena aSTa bhAgapalyopamam utkarSeNa palyopamaM varSazatasahasrAbhyadhikam / evamanubandho'pi / kAlAdezena jaghanyena aSTa bhAgavalyopamamantarmuhUrttAbhyadhikam utkarSeNa patthI maM varSazatasahasreNa dvAtriMzatyA varSa sahastrairabhyadhikam etAvantaM yAvatkuryAt 1 | evaM zeSA api aSTagamakA bhaNitavyAH / navaraM sthiti kAlAdezaM ca jAnIyAt 9 / yadi vaimAnikadevebhya utpadyante kiM kalpopapanakavaimAnikadevebhya utpadyante kalpAdadmAnikadevebhya utpadyante ? gautama | kalpopapannakavaimAnikadevebhya utpadyante no kalpAtIta vaimAnikadevebhya utpadyante / yadi kalpopapatraka vaimAnika devebhya utpadyante kiM saudharma kalpopanakavaimAnikadevebhya utpadyante yAvadacyuta kalpopapannaka vaimAnikadevebhya utpadyante ? gautama ! saudharmakalpopapannaka vaimAnikadevebhya utpadyante IzAna kalpopapannaka devebhya utpadyante' no sanatkumAradevebhya utpadyante yAvat no acyutakalpopapatraka vaimAnikadevebhya utpadyante / saudharmadevaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyike pRtpattum sa khalu madanta ! kiyatkAla sthiti ke pRtpadyeta, evaM yathA jyotiSkasya gamakaH / navaraM sthitinurabandhatha " / * zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre jaghanyena palyopamaH, utkarSeNa dve sAgaropame, kAlAdezena jaghanyena palyopamam antarmuhartAbhyadhikam utkarSeNa dve sAgaropame dvAviMzatyA varSasahasrairabhyadhike / patAvantaM kAlaM yAvat kuryAt 1 / evaM zeSA api aSTa gamakA bhaNitavyAH navaraM sthiti kAlAdezaM ca jAnIyAt 9 / IzAnadevaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pRthivIkAyikepUtpattum sa khalu kiyatkAla sthiti ke padyeta evamIzAnadevenApi navagamakA bhaNitavyAH navaraM sthitiranubandhazca jaghanyena sAtirekapalyopamaH utkarSeNa satireke he sAgaropame zeSaM tadeva bhadanta / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti yAva dviharati ||suu06|| // caturviMzatitame zatake dvAdazoddezakaH samAptaH // TIkA-'NAgakumAre NaM bhaMte !' nAgakumAraH khalu bhadanta ! 'je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae' yo bhavya:-samutpattiyogaH pRthivIkAyikeSu utpattum sa khallu kiyatkAlasthitikapRthivIkAyikeSu samutpadyate iti prshnH| bhagavAnAha 'esa caiva' ityAdi-'esaceva vattavayA jIva bhavAdesotti' eva vaktavyatA yAvadbhavAdeza ini, eSaitra-asurakumAraprakaraNakathitaiva vaktavyatA sarvA'pi vaktavyA kiyatparyantamasurakumAravaktavyatA vaktavyA tatrAha--'jAva' ityAdi, 'jAva bhavAdesotti' yAvaddhavAdeza iti, parimANAdArabhya kAyasaMvedhAntagatabhavAdezaparyantA vaktavyatA varNanIyA nAmakumAre gaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAie-ityAdi TIkArtha:-he bhadanta ! nAgakumAroM meM se Akara ke jo jIva pRthivI kAyikoM meM utpanna hone ke yogya haiM-ve kitane kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate hai-'esa ceva batavvayA' he gautama ! jaisI yaha vaktavyatA asurakumAra ke prakaraNa meM kahI gaI hai vaisI hI vaktavyatA pUrI bhavAdeza taka yahAM para kahanI cAhiye, yahI bAta 'jAva bhavAdesotti' isa sUtrapATha dvArA pradarzita kI gaI hai / arthAt parimANa se lekara kAyasaMvedha ke bhavAdeza taka 'nAgakumAre NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu' tyA TIkAtha-he bhagavana nAgakumAramAMthI AvIne jIva pRthvIkAcikemAMthI utpanna thavAne gya che, teo keTalA kALanI sthitivALA pRthvIkAyikomAM Gpanna thAya che. 1 mA prazna uttaramA prabhu cha ,-'esa ceva vattavvayA' he gautama! je pramANenuM kathana asurakumAronA prakaraNamAM kahevAmAM AvyuM che, eja pramANenuM kathana purepurU bhavAdeza sudhI ahiyAM kahevuM joIe. eja bAta 'jAva bhavAdesotti' mA sUtrA dvArA prATa 42 cha. arthAt prinnaamathI laIne kAyasaMvedhanA bhavAdeza sudhI asurakumAra prakaraNamAM kahela kathana zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 157 tatra kiyatkAlasthitikapRthivIkAyikeppadyate ityasya praznasya jaghanyena antamuhartasthitikeSu utkRSTato dvAviMzativarSa sahasrasthitikapRthivIkAyikeSu samutpayate ityuttaram / te khalu nAgakumArajIvA ekasamayena kiyanta utpadyante iti praznasya jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTataH saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA ityu. ttaram / teSAM nAgakumArajIvAnAM zarIrANi kiM saMhananAni iti praznasya saMhananavarjitAni kintu pariNamanayuktAni bhavanti ityuttaram, teSAM jIvAnAM zarIrAva gAhanA kiyanmahatIti praznasya teSAM zarIraM dvividham bhavadhAraNIyam uttaravaikriya ca ke asurakumAra prakaraNa gata vaktavyatA pUrI kI pUrI yahAM kahanI cAhiye, jaba aisA prazna pUchA gayA ki-nAgakumAroM meM se Akara ke jo jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM ve kitane kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hote hai ? to isa prazna kA uttara yahI hai ki ve jaghanya se eka antarmuhUrta kI sthiti vAle pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiN| gautama ne jaba aisA pUchA ki-ve nAgakumAra jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? to prabhune unase yahI kahA ki he gautama ! be jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM, aura uskRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM saMhanana dvAra ke prazna meM usake zarIra kisI bhI saMhanana vAle nahIM hote haiN| parantu phira bhI ve pariNAma yukta hote haiM / avagAhanA bAra pure purU ahiM kahevuM joIe. nAgakumArenA saMbaMdhamAM jyAre e pUchavAmAM AvyuM ke-nAgakumAromAMthI AvIne je je pRthvIkAcikemAM utpanna thAya che, teo keTalA kALathI sthitivALA pRthvIkAvikamAM utpanna thAya che? A praznana eja uttara che ke teo jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI sthitivALA pRthvIkAyikomAM ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI sthitivALA pRthvIkAcikemAM utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmIe evuM pUchayuM kete nAgakumAra jIve eka samayamAM keTalA utpanna thAya che? A praznanA utta2mAM prabhue gautamasvAmIne eja kahyuM ke he gautama! teo jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che ane utkRSTathI saMkhyA ane asaM. khyAta utpanna thAya che. saMhanana dvAranA praznamAM teonA zarIre koI paNa saMhanana vALA detA nathI. paraMtu te paNa teo pariNAma vALA hoya zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 bhagavatIsUtre tatra yat prathamaM tat jaghanyena aMgulA saMkhyeyabhAgamamANakam utkRSTataH saptarahina parimitam uttaravaikriyazarIraM tu jaghanyenAGgulasya saMkhyeyabhAgapramANakam utkRto yojanazatasahastrapramANakamityuttaram / teSAM jIvAnAM zarIraM kIdRzasaMsthAnaviziSTamiti praznasya zarIraM dvividhaM bhavadhAraNIyam uttarakhaikriyaM ca tatra bhavadhAraNIyaM samacaturastra saMsthAnasaMsthitam uttarakriyaM tu anekavidha saMsthAnasaMsthitamityuttaram evameva jJAnAjJAnayogopayogasaMjJAkaSAyendriyasamudghAtavedanA vedAdikamapi asurakumAraprakaraNavadeva avagantavyamiti / yAvadudbhavAdezaparyantaM pUrvaprakaraNatra deva jJAtavyamiti / pUrvaprakaraNApekSayA yadvailakSaNyaM taddarzayitumAha-'NavaraM' ityAdi, 'NavaraM ThiI jahanneNaM dasavAsa saharasAI' navaram - kevalametAvAneva bhedo yat jaghanyena sthitirdazavarSasahastrapramANA, 'ukkoseNaM deNAI do palionamAI' utkarSeNa dezone ke prazna meM unake zarIra kI bhavadhAraNIya avagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai aura utkRSTa se saptarahina (sAta hAtha ) pramANa hotI hai, tathA uttara vaikriya zarIra kI avagAhanA jaghanya se aMgula ke saMkhyAtaveM bhAgapramANa hotI hai aura utkRSTa se eka lAkha yojana pramANa hotI hai, saMsthAna dvAra ke prazna meM bhavadhAraNIya zarIra kA saMsthAna samacaturasra hotA hai, tathA uttaravaikriya kA saMsthAna aneka prakAra kA hotA hai| isI prakAra se asurakumAra ke prakaraNa ke jaise jJAna, ajJAna, yoga, upayoga, saMjJA, kaSAya, indriya, samudghAta, vedanA aura veda Adi ke prakaraNa bhI bhavAdeza taka yahAM kathita karanA cAhiye, parantu pUrva prakaraNa kI apekSA jo bhinnatA hai use sUtrakAra 'navaraM ThiI jahaneNaM dasavAsa saharasAI, ukkoseNaM che. avagAhanA dvAra saMba'dhInA praznanA uttaramAM teenA zarIranI bhavadhAra thIya avagAhanA jadhanyathI AMgaLanA asaMkhyAtaNA bhAga pramANa vALI hAya OM ane utkRSTathI sAta ratni (sAta hAtha) pramANavALI heAya che. tathA uttara vaikriya zarIranI avagAhanA jaghanyathI AgaLanA sa~khyAtA bhAga pramANanI DAya che, ane utkRSTathI eka lAkha cAjana pramANunI hoya che. saMsthAna dvAra saMkha'dhI praznanA uttaramAM bhavadhAraNIya zarIranuM saMsthAna camacaturasa hAya che tathA uttara vaikriyanu` saMsthAna aneka prakAranuM heAya che. eja rIte asukumA 2nA a42 pramANe jJAna, ajJAna, yoga, upayoga saMjJA, upAya, indriya, samud ghAta, vedanA ane veda vigere prakarA pazu bhAdeza sudhI ahiyAM kahI sevA hame paraMtu palAnA prAraNa uratoM ne suhAyAgu che te sUtrakAra 'navara' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 159 dve palyopame, dezonadvipalyopamAtmikA utkRSTataH sthitiH pUrvaprakaraNe jaghanyato dazavarSa sahasrAmikA utkRSTato dezonadvipalyopamA sthitiriti bhavatyeva pUrvApekSayA vailkssnnymiti| 'evaM agubaMdho vi' evaM sthitivadeva anubandho'pi jaghanyena dazavarSasahasAtmakaH, utkRSTato dezonadvipalyopamAtmaka iti kAyasaMvedhastu bhavApekSayA pUrvapakaraNavadeva dvibhavagrahaNapamANakaH, 'kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamamahiyAI' kAlAdezena-kAlApekSayA jaghanyena dazavarSasahasrANi antamuMhUrtAbhyadhikAni 'ukkoseNaM devagAiM do paliovamAI bAvIsAe vAsasahassehi abbhahiyAI utkarSeNa dezone dvipalyopame dvAviMzatyA varSasahasrairabhyadhike, kAlA. pekSayA jaghanyato'ntarmuhUrtAbhyadhikadazavarSa sahasrAtmakaH kAyasaMvedhaH, utkRSTato dvAviMzativarSa sahasrAdhikadezonadvipalyopamAtmakaH kAyasaMvedha iti bhAvaH / / 'evaM demUNAI do paliovamAI' ityAdi sUtrapATha dvArA prakaTa karate haiM-isase unhoMne yaha kahA hai ki nAgakumAroM kI sthiti jaghanya se daza hajAra varSa kI hai para utkRSTa se vaha kucha kama do palyopama kI hai, pUrva prakaraNa meM yadyapi jaghanya sthiti daza hajAra varSa kI kahI gaI hai, para utkRSTa sthiti sAtireka sAgaropama kI kahI gaI hai, para yahAM aisI nahIM kahI gaI hai, yahAM to vaha jaghanya daza hajAra varSa kI aura utkRSTa kucha kama do palyopama kI kahI gaI hai| 'evaM anubaMdhI vi' sthiti ke jaisA hI yahAM anubandha hai| tathA kAyasaMvedha bhava kI apekSA pUrva prakaraNa ke jaise hI do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai, evaM kAla kI apekSA vaha jaghanya se, eka antarmuhUrtta adhika daza hajAra varSa kA hai aura utkRSTa se 22 hajAra varSa adhika dezona dvipalyopamAtmaka hai, 'ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM desUNAI do paliovamAi' tyA sUtra pAThathI batAvela che. A sUtrathI teoe e samajAvyuM che ke-nAgakumAranI sthiti jaghanyathI dasa hajAra varSanI che. paraMtu utkRSTathI te kaMIka ochI be popamanI che. pahelAnA prakaraNamAM je ke jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI kahe AmAM AvI che. paraMtu utkRSTa sthiti sAtireka kaMIka vadhAre sAgaropamanI kahI che paraMtu ahiyAM te pramANe kahyuM nathI. ahiyAM te te jaghanyathI dasa hajAra varSanI ane utkRSTathI kaMIka ochI be palyopamanI kahI che. 'evaM aNubaMdho vi' sthitimA thana pramANe mahiyAM manuma dhanu thana 555 samajavuM tathA kAyasaMvedha bhavanI apekSAthI pahelA prakaraNa pramANe ja che. eTale ke bhavanI apekSAthI be bhavone grahaNa karavA rUpa che. ane kALanI apekSAthI te jaghanyathI eka aMtamuhUrta adhika dasa zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 bhagavatIsUtre Nava vi gamA asurakumAragamasarisA' evam yathoktapakAreNa navApi gamakAH asurakumAragamasadRzA eva vaktavyAH, yena prakAreNa asurakumArANAM navApi gamakA uktA stenaiva prakAreNa nAgakumArANAmapi navApi gamakA udAharaNIyA iti bhAvaH / 'gavaraM ThiI kAlAdesaM ca jANejjA' navaram-kevalaM sthiti kAlAdezaM ca jAnIyAt ayamAzayaH navasvapi gama keSu sarvamapi parimANotpAdAdikam asurakumAravadeva vakta vyam kevalaM sthitau kAlApekSayA kAyasaMvedhaM ca pArthakyamavagantavyam, iMdaM pArthakyam ubhayoH prakaraNayoH pUrvasUtre eva kathitam / tathAhi sthiti jaghanyena dazavarSasaha sANi, utkarSeNa dezonaM palyopamadvayam / saMvedhaH kAlAdezena jaghanyato'ntarmuhartA. ghikadazavarSa sahasramamANaH, utkarSeNa dvAviMzativarSa sahasrAdhikaM dezonaM palyopamaH yamiti / evaM jAva thaNiyakumArANa' evam-nAgakumAraprakaraNavadeva stanitakumAra'evaM Nava vi gamA asurakumAragamasarisA' ukta prakAra se nau bhI gama asurakumAra gama jaise jAnanA cAhiye / jisa prakAra se asura. kumAroM ke no gama kahe gaye haiM, usI prakAra se nAgakumAroM ke bhI mau gama kahanA cAhiye 'NavaraM ThiI kAlAdesaM ca jANejjA' parantu nAga. kumAroM kI sthiti meM evaM kAlApekSA se kAyasaMvedha meM pRthakUtA hai| so yaha pRthaktA 'sthiti jaghanya se daza hajAra varSa kI aura utkRSTha se dezona do palyopama kI, kAyasaMvedha kAla kI apekSA jaghanya se antamuharta adhika daza hajAra varSa kA aura utkRSTa se 22 hajAra varSa adhika dezona do palyopama kA hai, isa prakAra ke kathana se pUrva sUtra meM prakaTa hI kara diyA gayA hai| 'evaM jAva thaNiyakumArANa' nAgakumAra prakaraNa ke anusAra hI stanita kumAra taka sarva parimANa usmata Adi hajAra varSa che. ane utkRSTathI 22 hajAra varSa adhika dezena pa5maam cha. 'evaM Navavi gamA asurakumAragamana risA' mA pramANe nave ame asurakumAranA gama pramANe che. tema samajavuM. je rIte asurakumAronA nava gamo kahevAmAM AvyA che. e ja rIte nAgakumAranA paNa nava mA naye. 'Navara ThiI kAlAdeseNaM ca jANejjA' 52 namArAnI sthitimAM ane kALanI apekSAthI kAyasaMdhamAM judA paNuM che. A judApaNuM e rIte che ke-sthiti jaghanyathI dasa hajAra varSanI ane utkRSTathI dezanA be pApamanI tathA kAyasaMvedha kALanI apekSAe jaghanyathI aMtamuhUta adhika dasa hajAra varSa ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSa adhika dezanA be papamane che. A pramANenA kathanathI te badhu pahelA (AgaLanA) prakaraNamAM ja pragaTa zahI. cha. 'jAva thaNiyakumArANa' nAgabhA2 52mA prabhAva ja svanita kumAra sudhInA badhA eTale ke-parimANa, utpAta, vigere prakara zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 151 paryantaM sarvamapi parimANotpAdAdikaM jJAtavyam iha yAvatpadena suvarNakumArAdInAM sarveSAM grahaNaM bhavatIti bhavanapativaktavyatA / atha vAnasyantaradevAnutpAdayitumAha- 'jaha vANamaMta rehito' ityAdi / 'ja vANa maMtarehiM to uvavajrjjati' yadi vAnavyantarebhya Agatya pRthivIkAyikeSUtpacante, 'ki' pisAyavANamaMtareMhiM to uvavajjati' kiM pizAcavAnavyantarebhyaH sakAzAdAgasyotpadyante athavA 'jAtra gaMdhanyavANamaMta rehiMto uvavajrjati yAvadgandharvavAnabhyantarebhya Agasya pRthivokAyikeSu samutpadyante ? atra yAvatpadena bhUta-yakSa- rAkSasakinara - kiMpuruSa - mahoragANAM grahaNaM bhavati iti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'pisAyavANamaMtare hito uvavajrjjati pizAcavAnavyantarebhyo'pi Agatyotpadyante tathA-'jAba gaMdhacyavANamaMta rehiMto vi uvavaaMti' yAbad kA prakaraNa jAnanA cAhiye, yahA~ pAvarapada se suvarNakumAra AdikoM kA grahaNa huA hai / aisI yaha bhavanapati kI vaktavyatA hai, aba vAnavyantaroM kI vaktavyatA kahate haiM-'jai vANamaMtarehiMto uvavajjaMti' yadi vAnavyantaroM meM se Akarake jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM to 'kiM pisAyavANamaMtarehiMto uvavajjaMti jAva gaMdha vANamaMta rehiMto uvavajjaMti' kyA ve pizAca vAnavyantaroM se Akarake pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM yA yAvat gandharvo se Akarake pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM ? yahAM yAvatpada se bhUta, yakSa, rAkSasa, kinnara, kiMpuruSa aura mahoraga inakA grahaNa huA hai / isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA' he gautama! 'pisAyavANamaMtarehiMto uvavajjati jAva gaMdhavvavANamaMtarehiMto vi ubavajjaMti' zenuM kathana pazu samajavuM ahiyAM yAvapadathI suvarNa kumAra vigerene grahaNa Y=ryA che. yA prabhAye yA lavanapati saMbaMdhI' uthana che. 'jai vANamaMtarehiMto uvavajjati' le vAnavyantarAbhAMthI bhAvIne va pRthvIprAyi bhAM utpanna thAya che to 'ki' pisAyavANamaMtarehi'to ubavajjati jAva gaMdhavavANamaMtare hiMto uvavajja'ti' zu tetheo pizAya latinA vAnavyatirobhAMdhI bhAvIne pRthvIkAyakAmAM utpanna thAya che? athavA yAt ga dharmAMmAMthI AvIne pRthvI. kAyikAmAM utpanna thAya che ? ahiyAM yAvapadathI bhUta, yakSa, rAkSasa, kinara, kipurUSa ane maheAragenuM braDhaNu thayu che. A praznanA uttaramAM prabhu kahe che 3- 'goyamA !' he gautama! 'pisAyavANamaMtarehi to javavajjati jAba gaMdhavva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre gandharvavAnavyantarebhyo'pi Agatya samutpadyante iti| 'vANamaMtaradeve NaM bhaMte' vAnavya. ntaradevaH khalu bhadanta / 'je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae' yo bhavyaH pRthivI kAyikepUvattam, sa khalu bhadanta ! kiyakAlasthitikapRthivIkAyikeSU-padyate iti praznaH / bhagavAnAha-eesi pi' ityAdi, 'eesi pi asurakumAragamagasarisA nava gamagA bhANiyabA' eteSAM vAnavyantara devAnAmapi asurakumAragamakasadRzA nava gamakA bhaNitavyAH, yathA'surakumArAnAzritya nava gamakAH kathitA stathA vAnavyantara devAnAzrinyApi nava gamakA vaktavyAH, vAnavyantaradevebhya Agatya kiyatkAlasthitika pRthivIkAyike pUtpadyante iti praznasya jaghanye nAntarmuhUrtasthiti ketkRSTato dvAviM. pizAcavAnavyantaroM se bhI Akarake jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM / yAvat gaMdharvavAnavyantaroM se bhI Akara ke jIva pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiN| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'vANamaMtara deve NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAielu uvavajjittae' he bhadanta ? vAna vyantara deva jo pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya haiM ve kitane kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'eesi pi asurakumAragamagasarisA nava gamagA bhANiyavyA' he gautama ! isa sambandha meM bhI vAnavyantara devoM ke sambandha meM kiye gaye isa prazna ke uttara meM bhI-asturakumAroM ke jaise nau gamaka kahe gaye haiM vaise hI nau gamaka yahAM para bhI kahanA cAhiye, arthAt vAnavyantara devoM se Akarake jIva kitane kAla kI vANamatarehito vi uvavajjati' pizAya pAna0yAtamAthI bhAvAna vi. kayikamAM utpanna thAya che, yAvat gaMdharvavAna vyaMtaromAMthI paNa AvIne jIva pRthvIkAyikAmAMthI utpanna thAya che. zathI gautamasvAmI prabhune me pUche che I-vANamaMtarade ve NaM bhaMte ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae' ra bhAn vAnanya.2 12 viiyikemAM utpanna thavAne cagya che, teo keTalA kALanI sthitivALA pRthvIkAyi kemAM utpanana thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che hai-'eesi pi asurakumAragamasarisA Nava gamagA bhANiyavvA' 3 gautama ! mA saMbaMdhamAM paNa-eTale ke vAna vyaMtara denA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela A praznanA uttaramAM paNa asurakumAronA gAmanI mAphaka ja nava gamo kahyA che. arthAt jevI rIte asurakumAranA nava game kahRAA che te ja pramANe A vAnavyatane paNa nava game ahIyAM kahI levA. arthAt vAnavantara dezamAMthI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ heedrikA TIkA za024 u. 12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 153 zativarSa savatrasthitikeSu samutpadyante ityuttaram evaM vAnavyantaradevebhya Agatya pRthivI kAyikepUtpitsavo jIvA ekasamaye kiyanta utpadyante iti praznaH jaghanyata eko vA dvau vA trayo vA utkRSTataH saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA samutpadyante ityuttaram evaM krameNa saMpUrNama surakumAramakaraNamatrAnukarSaNIyam / asurakunAkramakaraNApekSA yadvailakSaNyaM taddarzayati 'navaraM' 'NavaraM Thi kAlAdesaM ca jANejjA' navaram sthitiM kAlAdezaM ca bhedena jAnIyAt sthitau kAyasaMvedhe ca bhinnatA'ghamantavyA tatra sthita asurakumAramakaraNApekSayA cailakSaNyaM darzayitumAha-TiI jahaceNaM ityAdi, 'ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAiM ' sthitirjaghanyena dazavarSasahasrANi jayanyataH sthitirdazavarSasahasrAsmi ke tyarthaH 'unako seNaM paliodamaM' utkarSeNa palpopa sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM to isa prazna kA uttara aisA hai ki ve jaghanya se antarmuhUrtta kI sthitivAle pRthivIkAyiko meM utpanna hote haiM, ityAdi / isI prakAra se vAnavyantara devoM se Akarake pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM - hai gautama ! jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM / isI krama se sampUrNa asurakumAra prakaraNa yahAM lagAnA cAhiye, parantu asurakumAra prakaraNa kI apekSA jo isa prakaraNa meM bhinnatA hai vaha isa prakAra se hai- 'NavaraM ThihaM kAlAdesaM ca jANejjA' yahA~ sthiti aura kAya saMvedha meM bhinnatA hai - 'ThidaM jahanneNaM dasavAsasahassAI' sthiti yahAM jaghanya se daza hajAra varSa kI hai aura 'ukkoseNaM paliovamaM' utkRSTa se eka AvIne jIva keTalA kALanI sthitivALA pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che? A praznanA uttara evA che ke-jadhanyathI aMtarmuhUtanI sthiti vALA pRthvI kAyikAmAM utpanna thAya che, eja rIte vAnavyatara devAmAMthI AvIne pRthvIkAyikAmAM utpanna thavAne ceAgya jIva eka samayamAM keTalA utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke-De gautama ! jadhanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asa khyAta utpanna thAya che. A rIte purepurU' asurakumAranuM prakaraNa ahiyAM kahevu joie. paraMtu asurakumAranA prakaraNu karatAM A prakaraNamAM judApaNuM che. te yA prabhAnuM che. 'NavaraM ThihaM kAlAdesaM ca jANejjA' mA azubha sthiti yAne hAyasaM vedhamA nuhAyAgu che. 'ThiI jahaNaNeNaM dusavAsasahassAi ' maDiyAM sthiti ndhanyathI isa itara varSAnI bhane 'ukkoseNaM palioma' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIso man amurakumAraprakaraNe jaghanyataH sthitirdazavarSa sahasrAmikA utkRSTataH sAtirekasAgaropamA iha tu sthitirjaghanyato dazavarSasahasrAmikA utkRSTataH palyopame tyetAvAneva bheda ubhayoH prakaraNayoriti / 'sesaM tadeva' zeSam-sthisyatirikta sarvamapi nathaiva-asurakumAraprakaraNapaThitameveti bhAvaH / ___aya jyotiSkadevAnutpAdayitumAha-'jai joisiyadevehito' ityAdi, 'jai. joisiyadevehito uvavati' he bhadanta ! yadi jyotiSkadevebhya Agatya pRthivIkAyikepUspadhante tadA-'kiM caMdavimANajoisiyadevehito uvavajjaMti' kiM candravimAnajyotiSkadeveSa Agatyotpadyante athavA-'jAva tArAvimANajoi. siyadevestio uvavajjati' yAvat tArAvimAnajyotiSkadevebhya Agatyotpapalyopama kI hai, asurakumAra ke prakaraNa meM aisI sthiti nahIM hai, vahAM to yadyapi sthiti jaghanya se dazahajAra varSa kI hai, parantu utkRSTa se yaha sAtireka eka sAgaropama kI hai, isa prakAra asurakumAra ke prakaraNa gata sthiti kI apekSA isa prakaraNagata sthiti meM antara AtA hai, 'sesaM taheva' sthiti se atirikta aura saba kathana asurakumAra ke prakaraNa meM kahe gaye anusAra hI haiM, aba jyotiSkadevoM kI vaktavyatA kahate hai-'yahAM gautama prabhu se aisA pUchate haiM 'jai joisiyadevehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi jyotiSkadevoM se Akara ke pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiM nokiM caMdavimANajoisiyadevehito uvajjati' kyA ve candravimAna jyotiSkoM se Akarake vahAM utpanna hote haiM athavA-'jAva tArAvimANajoi. siyadevehito uvavajjati' yAvat tArAvimAna jyotiSkoM se Akarake utkaTathI eka palyopamanI che asurakumAranA prakaraNamAM teonI sthiti jaghanyathI dasa hajAra varSanI kahI che. ane utkRSTathI te sAtireka-kaMIka vadhAre eka sAgaropamanI kahI che. A rIte asurakumAronA prakaraNamAM kahela sthitinI mAmatamA paY bhAve che. 'sesaM taheva' sthitinA 4thana zivAyanu mADInu tamAma kathana asurakumAranA prakaraNamAM kahyA pramANe ja che. have gautamasvAmI prasuna me pUche che , 'jai joisiyadevehito uvavajjati' 3 mAnne devabhava yatiSika devomAMthI AvIne pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che, te 'kiM caMdavimANajoisiyadevehi to uvavajjaMti' zuto yadravimAna yAti svAmI mAvIra tyai G5nna thAya cha ? hai 'jAva tArAvimANajoimiyadepedinI uvavajjati' yAvat // 2 // vimAna yAti havAmAthI mAvAne yA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 155 dhante iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'caMda. vimANa' candravimAnajyotiSkadevebhyo'pi Agatyotpadyante nayA-'jAva tArAvimANa.' yAvattArAvimAnajyotiSkadevebhyo'pi Agatya te jIvA pRthivIkAyikeSu samutpadyante 'joisiyadeve gaM bhaMte !' jyotiSkadevaH khalla bhadanta / 'je bhavie puDhavIkAiesu' yo bhavyaH pRthivIkAyikeSu utpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu pRthivIkAyikepUtpadyate iti praznA, bhagavAnAha-ladI jahA asurakumArANaM' labdhiH-parimANasaMhananAdInAM prAptirvaktavyetyarthaH yathAasurakumArANAm yathA'surakumArANAM parimANAdiviSayakA nava gamakAH kathitA stathaiva-tenai prakAreNa ihApi-jyotiSkadevAdhikAre'pi sarva pariNAmotpAdAdika vaktavyamiti parantu pUrvaprakaraNApekSayA idamatra vailakSaNyam tadeva darzayati 'navaraM' vahAM utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'caMda vimANa, tArA vimAga' candravimAna jyotiSakoM se bhI Akarake deva jIva vahAM utpanna hote haiM aura yAvat tArAvimAna jyotiSkoM se bhI Akarake vahAM utpanna hote haiM / aba punaH gautama prabhu se pUchate haiM-'joisiyadeve NaM bhaMte! je bhavie puDhavIkAiesu0' he bhadanta ! jo jyotiSka deva pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha kitane kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'laddhI jahA asurakumArANaM' he gautama ! jisa prakAra se asurakumAra ke prakaraNa meM parimANa Adi viSayaka nau gama kahe gaye haiM usI prakAra se yahAM para bhI-jyotiSka devoM ke adhikAra S5-na thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu De cha hai-goyamA ! 8 gautama ! 'caMdavimANa0 tArAvimANa' yadravimAna yAti hevAmAdhI bhAvAna 1 tyAM utpanna thAya che, ane yAt tArAvimAna jetika devomAMthI paNa AvIne tyAM utpanna thAya che. zathI gItabhasvAmI prasuna pUche che hai-'joisiyadeveNaM bhave ! je bhavie puDhavIkAie.' se mazavan re jyoti heve| pRthvI vimA 5 pAne gya hoya teo keTalA kALanI sthitivALA prazvikAyikamAM utpanna thAya cha 1 mA prazna uttaramA prasu cha hai-'laddhI jahA asurakumArANa' gItama! je rIte asurakumAranA prakaraNamAM parimANa vigere viSaya saMbaMdhI navagame kahevAmAM AvyA che, eja rIte ahiyAM paNa-arthAt A jatiSka denA prakaraNamAM paNa parimANa utpAta, vigere tamAma kathana kahevuM joIe. paraMtu zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre inyAdi, 'navaraM egA teulessA pannattA' navaram-kevalam ekA tejolezyA prajJaptA amarakumAraprakaraNe catasro lezyAH pratipAditAH, jyotiSkadevaprakaraNe tu ekaiva tejolezyeti bhavatyevobhayavilakSaNyamiti / 'timi nANA tinni annANA niyama ANi jJAnAni matyAdIni tathA trINi ajJAnAni matyajJAnAdIni niyamataH, jyotiSkadeve asajino jIvasya utpatti na bhavati saMjJina zcotpadyante teSAmutpattisamaye eva samyagdRSTeH sattvAt trINi jJAnAni matyAdIni saMbhavanti taditareSAM tu zrINi ajJAnAni matyajJAnAdIni bhavanti iti / 'ThiI jahanneNaM aTThabhAgapaliovamaM' sthitirjaghanyena aSTabhAgapalyopamam palyopamasya aSTamo bhAgaH aSTa bhAgaH, sa meM bhI-saka parimANa utpAna Adi kahanA cAhiye, parantu pUrvaprakaraNa kI apekSA jo isa prakaraNa meM bhinnatA hai vaha 'navaraM egA teulessA paNNatA' isa prakAra se hai, yahAM eka tejolezyA hI kahI gaI hai, tava ki asurukumAra ke prakaraNa meM lezyAdvAra meM cAra lezyAe~ kahI gaI hai| yahAM 'tinni nANA tinni annANA niyama' matyAdika tIna jJAna aura matyajJAna Adi tIna ajJAna niyama se hote haiM, kyoM ki jyotiSka deva meM asaMjJI jIva kI utpatti nahIM hotI hai, saMjJI jIva kI hI utpatti hotI hai, isaliye unameM utpatti ke samaya meM hI samyagdRSTi kA sadAba ho jAtA hai, ataH inake tIna jJAna niyama se kahe gaye haiM aura inase bhinna ke matyajJAna Adi tIna ajJAna niyamase kahe gaye haiN| 'ThiI jahanneNaM aTThabhAgapaliovamaM sthiti jaghanya se yahAM palyo pama ke AThaveM bhAga pramANa hai-arthAt eka palpa ke AThaveM bhAga rUpa bhArImA 4265 42di mA prabhA 2 hA yA cha. a 'navara egA seuleksA paNNatA' 5 / prabhArInI cha. . yeti 4 devAne se tarabezyA ja kahI che. ane asurakumAra prakaraNamAM lesthA dvAramAM cAra lekhAo kahI che. jJAnadAramA maDiyA 'tinni NANA timni aNNANA niyama' bhatijJAna, zrutajJAna, ane avadhijJAna e traNa jJAna tathA mati ajJAna; thataajJAna ane virbhAgajJAna e traNa ajJAna niyamathI hoya che. kemake jyotiSkademAM jIvonI utpatti thatI nathI. kevaLa saMjJI jIvonI ja utpatti thAya che. tethI teomAM utpattinA samaye ja samyagU daSTino sadbhAva hoya che. jethI teone traNa sAna kahyA che. ane tethI judAne matijJAna vigere traNa ajJAne kahyA che. 'ThiI jahaNNeNaM aTThabhAgapali ovamaM' sthiti dhanyathI mahiyA 58|5mnaa AThamA bhAga pramANanI kahI che. arthAta-eka pazyanA AThamAM bhAga rUpa che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 157 eva avayave samudAyopacArAdaSTabhAgapalyopamam idaM ca tArakadevadevIrAzritya uktam teSAmeva etAdRzAyuSkatvAditi / 'ukkosegaM paliovama vAsasayasahassaamahiyaM' utkarSeNa palpopamaM varSa zatasahasrAbhyadhikam ekalakSavarSAdhikamekaM palyopamamityarthaH tathA ca jaghanyataH palyopamasyASTamo bhAgaH utkRSTa na ekalakSavarSAdhikapalyo pamAtmikA sthitirbhavati / idaM ca candravimAnadevAnadhikRtya moktamiti / 'evaM aNubaMdho vi' evamanubandho'pi evam-sthitivadeva anubandho'pi jaghanyataH palyo. pamasyASTamo bhAgaH utkRSTato lakSavarSAdhikaikapalyopamarUpo bhavatItyarthaH / kAyasaMvedha. stu bhavApekSayA bhavadvayagrahaNAtmakA, 'kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThabhAgapaliovamaM aMtomuhuttamamahiyaM kAlAdezena kAlApekSayA jaghanyato'STabhAgapalyopamaH antarmuhUhai, sUtra meM jo 'aTThabhAgapaliovama' aisA kahA gayA hai vaha avayava meM samudAya ke upacAra se kahA gayA hai so aisA yaha kathana tAraka deva kI deviyoM ko Azrita karake kahA hai, kyoM ki ve hI aisI ayuvAlI hotI haiN| 'uko seNaM paliovamaM vAsasayasahaslaamahiyaM tathA utkRSTa se sthiti eka lAkha varSa adhika eka palpopama kI hai, isa prakAra kI utkRSTa sthiti kA kathana candravimAna ke devoM ko lekara kiyA gayA hai, 'evaM aNubaMdho vi' sthiti ke anusAra anubandha bhI jagha. se eka palpa ke AThaveM bhAga pramANa hai aura utkRSTa se eka lAkha varSa adhika eka palyoSama pramANa hai, kAyasaMvedha yahAM bhava kI apekSA do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai, aura. kAla kI apekSA vaha 'jahanneNaM aTThabhAgapaliodhamaM aMtomuttamamahiyaM' jaghanya se eka antarmuhUrta sUtramAra 'advabhAgapaliovamaM' meuvAmA mA0 . che. te a1ya1mA samu dAyanA upacArathI kahela che. te AvI rItanuM A kathana tAraka devInI devI ne uddezIne kahevAmAM Avela che. kemake teeAja A prakAranA AyuvALI DAya che. 'ukkoseNaM paliAvama vAsasayamahassa abbhahiya' tathA thI sthiti eka lAkha varSa adhika eka palyopamanI che. A rItanI utkRSTa sthitinuM 3thana yadravimAnanA haivAne uddezAne 4Ama mAveta. 'eva aNuvaMdho vi' sthitinA kathana pramANe anubaMdha paNa jaghanyathI eka palyanA AThamAM bhAga pramANane che. ane utkRSTathI eka lAkha varSa adhika eka palyopama pramANane che. kAyasaMvedha ahiyAM bhavanI apekSAthI be bhane grahaNa karavA rUpa kahela cha. mana manI apekSAthI ta 'jahanneNaM adubhAgapali bhovama aMtomuhattamabbhahiya" jaghanyathI eka aMtamuhUrta adhika palyanA AThamA bhAga pramANane che. ane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 bhagavatIsUtre bhyidhikaH, 'uko seNaM paliovamaM vAsasayasahasseNaM bAvIsAe vAsasahasse hiM abbhahiyaM' utkarSeNa palyopamo varSa zatasahasreNa dvAviMzatyA varSa sahazvAbhyadhikaH, dvAviMzativarSa sahasrAdhikalakSottaraikapalyopamaH kAlApekSayotkRSTataH kAyasaMvedha iti / 'evaiyaM jAva karenA' etAvantaM yAvatkuryAt etAva. kAlaparyanta jyotikadevagatiM pRthivIgatiM ca seveta tathA etAvadeva kAlaparyantaM jyotiSkadevagatau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAditi 1 / 'evaM sesAvi agamagA mANiyabA' evam-uparoktadarzitakramavat zeSA:-prathamagamAtiriktA api aSTau gamakA bhaNitavyAH, tathA cAmurakumAraprakaraNavadeva jyotiSkamakaraNa. mapi navagamakAnvitaM jJAtavyamiti bhAvaH / 'NavaraM ThiI kAlAdesaM ca jANejjA' adhika palyake AThaveM bhAga pramANa hai aura 'ukkoseNaM paliovamaM ghAmasayasahasseNaM yAvIsAe vAsasahastehiM amahiyaM' utkRSTa se vaha eka lAkha bAIsa hajAra varSa adhika eka palyopama pramANa hai, 'evayaM jAva karejjA' isa prakAra vaha jyotiSka devajyotiSka rUpa deva gati kA aura pRthivIkAyika gati kA sevana karatA hai aura usameM itane hI kAla taka vaha gamanAgamana karatA hai| 'evaM sesA vi aTThagamagA bhANiyacyA' uparokta darzita kramAnusAra zeSa gama bhI-prathama gama ke sivAya bAkI ke ATha gama bhI kahanA cAhiye, tathA ca asurakumAra prakaraNa ke jaisA hI jyotiSka deva kA nau gamakoM se anvita prakaraNa bhI jAnanA cAhiye, parantu asurakumAra prakaraNokta sthiti sthAna aura kAyasaMvedha kI apekSA yahAM ke sthiti sthAna meM aura kAyasaMvedha meM bhinnatA ukkoseNaM pali bhovama vAsasayasahasseNaM bAvIsAe vAsasahassehiM abbhahiya' GSTayA am 22 mAvIsa M2 varSa aghi me 5nyAyamana ch| evaiya Ava karejA' mA zata te yAti 11 35 71 te jyoti vizatina ane pravIkAyanI gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM AmanAgamana - a12 412 3re cha. 'evaM semA vi agamagA bhANiyavvA' 652 batAvelA krama pramANe pahelA gAma zivAya bAkInA bIjA AThe game paNa samajI levA, tathA asurakumAranA prakaraNamAM kahyA pramANe ja tiSka devanuM prakaraNuM paNa eja pramANenA nava gamevALuM samajavuM paraMtu asurakumAranA prakaraNamAM kahela sthiti-sthAna ane kAyasaMvedha karatAM ahinA prakaraNamAM sthitisthAna ane kAyasaMvedhamAM judA paNa Ave che. je upara Avela sUtra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 159 navaraM sthiti kALAdezaM ca bhinnatayA jAnIyAta jaghanyotkRSTAbhyAM sthiti tathA jaghanyotkRSTAbhyAM sUtrapadarzitakrameNa kAlAdezamapi jAnIyAditi bhAvaH / atha vaimAnikebhya utpAdayannAha - 'jai vemANiya' ityAdi, 'jai vemANiya 'devehiMto unavati' he bhadanta yadi pRthivIkAyikA jIvA vaimAnika devebhya Agasyotpadyante tadA- 'kiM kappova gavemANiyade veDiMto unavati' kiM kalpopapannakavaimAnika devebhya Agatya utpadyante athavA - ' kappAIyavemANiyadeverhito uvajrjjati' kalAtIta vaimAnikadevebhya Agatya utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha 'goyamA' hai / jo Upara meM sUtra dvArA prakaTa kI jA cukI hai| arthAt asurakumAroM kI aneka prakaraNa meM sthiti jaghanya se daza hajAra varSa kI aura utkRSTa se sAtireka sAgaropama kI kahI gaI hai tathA kAyasaMvedha bhava kI apekSA do bhavoM ko grahaNa karane rUpa aura kAla kI apekSA jaghanya se eka antarmuhUrtta adhika dasa hajAra varSa aura utkRSTa se 22 hajAra varSa adhika sAdhika sAgaropama kA kahA gayA hai, para yahAM aisA nahIM kahA gayA hai, yahAM to isase ye donoM dvAra bhinna kahe gaye haiM / ataH ina sthiti aura kA saMvedha se bhinna aura saba dvAroM kA kathana asurakumAra prakaraNa meM kahe gaye anusAra hI hai aisA jAnanA cAhiye, isI liye ATha gamakoM ke kathana ko asurakumAra prakaraNa ke jaisA kahA gayA hai / yahAM gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'jai vemANiyadeve hito uvavajjati' he bhadanta ! yadi pRthivIkAyika vaimAnika devoM se Akara ke utpanna hote haiM to 'kiM kappovagavemANiyadeverhito uvavajjaMti, pAThathI pragaTa karAI gayela che. arthAt asurakumAronI sthiti aneka prakara raNeAmAM jaghanyathI dasa hajAra varSanI ane utkRSTathI sAtireka sAgaropamanI kahI che tathA kAyasa vaidha lavanI apekSAe e bhava grahaNa karavA rUpa ane kALanI apekSAthI jaghanyathI eka a MtarmuhUta Adhaka dasa hajAra varSa ane utkRSTathI 22 khAvIsa hajAra varSa adhika sAdhika sAgaropamane kahela che. paNa ahiyAM te rIte kahela nathI. ahiyAM A banne dvAronu kathana A kathana karatAM judI rIte kahyuM che jethI A sthitidvAra ane kAyasa Mvedha zivAyanA khIjA badhA dvArAnuM kathana asurakumAronA prakaraNamAM kahyA pramANe ja che. tema samajavu, tethI je ATha gamAnuM kathana asurakumAranA prakaraNa pramANe che te pramANe madhu che. * have gautamasvAbhI alune yevu puche che - 'jaha vaimANiyadeve hito ! uvavajjaMti' he bhagavan le pRthvI ayi vaibhAni hevAmAMthI bhAvIne utpanna thAya hai ? to 'ki kappotragavemANiyadevehiMto uvavajjaMti' kappAIya vemANiyadeve zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 bhagavatIsUtre ityAdi 'goyamA !' he gautama ! 'kappovagavemANiyadevehino uvajjati' kalpopapannakavaimAnikadevebhya Agatya pRthivIkAyikajIvAH samutpadhanta 'No kappAIyavemANiyadevehito uccajjati' no ilpAtItavaimAnikadevebhya Agatyotpadyante pRthivIkAyikajIvAnAmutpattiryadi vaimAnikadevebhya Agatya bhavati tadA-kalpopapanna kavaimAnikadevebhya eva Agatya bhavati na tu kalpAtItamA nikadevebhya Agatya bhavatIti bhAvaH / 'jai kappocagavemANiyadevehito uvavajjati' yadi kalpopanakavaimAnikadevebhya pRthivIkAyikajIvA utpadyante tadA-ki kyA ve kalpopapannaka vaimAnika devoM se Akara ke utpanna hote haiM ? athavA kalpAtIta vaimAnika devoM se Akara ke utpanna hote haiM ? isa prazna ke upsara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA' he gautama ! 'kAppovagavemA. Niyadevehito udayajjati No kappAIyavemANiyadevehiMto uthavajjati' pRthivIkAyika kalpopapanna vaimAnika devoM se Akarake utpanna hote haiM, kintu kalpAtIta vaimAnika devoM se Akara ke utpanna nahIM hote haiM, tAtparya isa kathana kA yahI hai ki yadi pRthivI kAyika meM vaimAnika devoM kI utpatti hotI haiM to kalpopannaka vaimAnika devoM se hI Aye huoM kI utpatti honI hai kintu kalpAtIta vaimAnika devoM se Aye huoM kI utpatti nahIM hotI hai, aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jai kappovagavemANiyadevedito uvavajjati' he bhada. nta ! yadi phalpopannaka vaimAnika devoM se Akara ke pRthivIkAyikoM kI hito uavajati' shut| 6|55nn vaimAni vobhAyI bhAvAne utpanna yAya che? ke kAtIta vaimAnika devAmAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramA prabhu cha -'goyamA ! he gautama ! 'kappovagavemANiyovehito' uvavajjati No kappAIya vemANiyade vehito! uvavajjati' pRthiyi: popa. pannaka vaimAnika dezamAMthI AvIne utpanna thAya che, kalpAtIta vaimAnika devamAMthI AvIne utpanna thatA nathI. kahevAnuM tAtparya e che ke-je pRzvikA yika jIvanI utpatti vaimAnika deve mAMthI ja AvIne thAya te kAlAtIta vaimAnika devamAMthI AvIne thatI nathI, zathI gautamasvAmI prabhune me pUche -'jai kappovagavemANiya devehito uvavajjati' 3 mApana 855-na vaimAni mAthI mAvIna viyinI tpatti thAya cha, to zu. 'sohammakappovagavemANiyadeve. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAtAdini0 161 soddammakappovagavemANiyadevehiMto ubavajjaMti' kiM saudharmakalpopapannakavaimAnikadevebhya Agatya utpadyante athavA 'jAva accuyakappovagave pANi yadeverhito uvavajjeti yAvad acyuta kalpopapannakarvaimAnikadevebhya Agatya utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha 'gomA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'sohammakappovagamaNidevedito uvavajjaMti IprANakapovagavemANiyadevehiMto uvavajrjjati' saudharmakalpopapannakavaimAnikadevebhya Agatyotpadyante, tathA IzANa kalpopapannakavaimAnikadevebhya Agatya pRthivIkAyikajIvA utpadyante, 'jo saNakumAravemANiyadeveti uti jAva No accuvakappovagavemANiya deve hiMto uvavajjati' no navA sanakupAvaimAnikadevebhya Agatya utpadyante yAvat no-naiva acyutakalpoutpatti hotI hai to kyA 'sohammakappovagave0 uvabajjaMti, saudharmaka popapannaka vaimAnika devoM se Akara ke utpatti hotI hai ? yA 'jAva acukapoSagavemANiyadevehiMto uvavajrjjati' yAvat acyuta kalpo papanaka vaimAnika devoM se Akarake utpatti hotI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA !' he gautama! 'sohammakappovagavemAfordeveti vajjati IsANakarapovagavemANiyadevehiMto uvavajjati' pRthivIkAyika jIvoM kI utpatti saudharmakalpopapannaka vaimAnikadevoM se Akarake hotI hai aura IzAna kalpopapannaka devoM se Akara ke bhI hotI hai, para 'No saNakumAravemANi padevehiMto uvavajjati, sanakumAra vaimAnika devoM se Akarake pRthivIkAyika jIvoM kI utpatti nahIM hotI hai, yAvat 'No accuvakappovagavemANiyadevehiMto uvavajjati' acyutakalpopapatraka vaimAnika devoM se bhI Akarake unakI hito vavajjati' saudharma upapanna vaimAni devobhAMthI bhAvIne utpanna thAya che ? 'jAva accuka povagavemANiyadevehiMto ubavajjaMti' yAvat abhyuta pApayanna vaimAnika devAmAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che hai- 'goyamA !' he gautama! 'sohammakacyovagavemANiyadevehitA uvavajjaMti pRthvIkAyika jIveAnI utpatti saudhama kalpe papannaka vaimAnika devAmAMthI AvIne thAya che ane izAna kalpApapannaka vaimAnika deveAmAMthI AvIne paNa thAya che. 'NA saNakumAravemANiyadevehiM to uvavajja'ti' sanatkumAra vaimAni deveAbhAMthI bhAvIne pRthviThAyika bhavAnI utpatti thatI nathI. yAvat 'No accuyaka zevagA - maNiyadevehito ! uvavajjaM ti' abhyuta kalpApapannaka vaimAnika devAmAMthI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre papatrakavaimAnikadevebhya Agatyotpadyante / atra-yAvatpadena-sanatkumAra-mAhendrabrahmaloka-lAntaka-mahAzukra-sahasrArA''nata-mAgatAragakalpopanakadevAnAM saMgrahaH, tattaH sanatkumAdevalokAdArabhyAcyutadevalokaparyantaM dazasaMkhyakakalpopapannakadevebhya Agatya pRthivIkAyikeSu notpadyante iti bhaavH| kalpAtItavaimAnikebhya Agatya naiva jIvAmAmutpattiH pRthivIkAyikeSu bhavati kintu kalpopannakavaimAnikebhya eva Agatya bhavati tatrApi saudharmezAnakalpopapannakebhya evo. tpattibhavati na tu sanatkumArAdhacyutA takalpopapannakavaimAnikadevebhya Agatyo tpattirbhavatIti tAtparyam / 'sohammadeve gaM bhaMte saudharmadevaH khalu bhadanta ! 'je bhavie puDhavIkAiesu uvavajnittae' yo bhavyaH pRthivIkAyike putpattum, 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTThiiesu uvavajjejjA' sa khalu bhadanta! kiyatkAlasthitikapRthivIkAyikepUtpadheteti praznaH / uttaramAha-evaM jahA' ityAdi, 'evaM jahA joi. utpatti nahIM hotI hai, yahAM yAvatpada se 'mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra Anata prAgata aura AraNa' ina deva lokoM kA prahaNa huA hai, ataH ina kalpoM se bhI Akara ke deva jIvoM kI utpatti pRthivIkAyikoM meM nahIM hotI hai| aura na kalpAtIta vaimA. nika devoM se Akara ke deva jIvoM kI utpatti pRthivIkAyikoM meM hotI hai, kintu saudharma aura IzAna ina kalpoM se Akara ke deva jIvoM kI utpatti pRthivIkAyikoM meM hotI hai aisA isa kathana kA niSkarSArtha hai, aba gautama prabhu se punaH aisA pUchate haiM-'sohammadeve gaM bhaMte ! je bhavie putvIkAiesu udhajjittae' he bhadanta ! jo saudharma kalpa kA deva pRthivI. kAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTThiesu uvavajjati' vaha kisane kAla kI sthitivAle pRthivIkAyikoM meM utpanna AvIne paNa teonI utpatti thatI nathI. ahiyAM yAvAdathI mahendra brahma a, aids, bhAzu, sahasA2, mAnata, prAyata ana mAraNa bhAvanA grahaNa karAyA che. jethI A badhA devakomAMthI AvIne paNa deva jIvanI utpatti pRthvIkAyikAmAM thatI nathI. tathA kaWAtIta vaimAnika devamAMthI AvIne deva nI pRthvIkAcikemAM utpatti thatI nathI. paraMtu saudharma ane IzAna A be kapamAMthI AvIne deva jenI pRthvIkAyikamAM utpatti thAya che. A pramANe A kathanane sArAMza kahyo che. zakSI gItamAbhI prabhune pUche che hai- 'sohammadeve NaM bhave ! je bhavie puDhavIkAiesu uvavajjittae'he bhagavana ne saudharma 365bhAnA heva pRthvIya. IMI SA-na thapAne yogya che. 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAladiiesu uvavajjati' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAdAdini0 163 T sissa gamagA' evaM yathA jyotiSkasya gamakAH, jyautiSkadevAnAM yathA nava gamakAH pradarzitA stathaiva ihApi navagamakA vaktavyAH, he bhadanta ! saudharmadevaH farekAlasthitika pRthivIkAyikeSu samutpadyante iti praznasya jaghanyato'ntarmuhUrtasthitikeSu tathotkRSTato dvAviMzativarSaM sahasrasthitikepRtpadyante ityuttaram / te jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante iti praznasya jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTataH saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA ityuttaram evameva saMhananAvagAhanAhotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-' evaM jahA joisiyassa gamagA' he gautama jisa prakAra se jyotiSka devoM ke nau gamaka dikhalAye gaye haiM usI prakAra se yahAM para bhI nau gamaka kahanA cAhiye, tathA cahe bhadanta ! saudharma kalpa kA deva kitane kAla kI sthiti bAleM pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai to isa prazna ke sambandha meM prabhu kA gautama se aisA kahanA hai ki he gautama! vaha jaghanya se eka antarmuhartta kI sthiti vAle pRthivIkAdhikoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se vaha 22 hajAra varSa kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai, punaH gautama kA aisA yaha dvitIya prazna hai ki he bhadanta / aise ve jIva eka samaya meM kitane vahAM utpanna hote haiM ? to isake sambandha meM prabhu ne aisA kahA hai ki he gautama! aise ve jIva eka samaya meM jabanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM, aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hotA hai| isI prakAra se te keTalA kALanI sthitivALA pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramA praluche hai- ' evaM jahA jo hasiyassa gamagA' he gItabha ! rIte janmyAtiSNu devAnA nava gamA kahevAmAM AvyA che, eja rIte ahiyAM paNa nava gamakA kahevA joIe. tathA he bhagavan sodhama kalpanA devA keTalA kALanI sthitivALA pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che? A praznanA sabadhamAM prabhue gautamasvAmIne evuM kahyu` che ke-he gautama ! te jaghanyathI eka atasuhRtanI sthitivALA devAmAM utpanna thAya che, ane utkRSTathI te 22 bAvIsa hajAra varSanI sthiti vALA pRthvIkAyikAmAM utpanna thAya che. pharIthI gautama svAmI evuM pUche che ke-he bhagavan evA te jIva eka samayamAM keTalA utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhue evu kahyu` che ke hai gautama ! evA te jIvA eka samayamAM jaghanyathI eka athavA e athavA traNu utpanna thAya che ane utkRSTathI sakhyAta athavA asakhyAta utpanna thAya che. eja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 bhagavatI sUtre saMsthAna lezyAdikaM sarvamapi jyotiSkadevaprakaraNapaThitameva ihApi saMgrAhyamiti / kevala jyotiSkamakaraNApekSapA yadvailakSaNyaM tadAha- 'NavaraM' ityAdi, 'NavaraM ThiI anubaMdha ya jahanneNaM paliovamaM' navaram - kevalaM sthitiranubandhazca jaghanyena palyopamam 'ukko seNaM do sAgarovamAI' utkarSeNa dve sAgaropame sthityanubandhau jaghanyena popamAtmaka utkRSTato dvisAgaropamau bhavata iti / 'kAlA deseNaM jahanneNaM paribhavamaM aMtomuhuttamamahiye' kAlAdezena jaghanyena palyopamamantarmuhUrttAbhyadhikam antarmuhUrttAdhikaikapalyopamAtmakaH kAyasaMvedha ityarthaH / 'ukko seNaM do sAgarovamAI' bAvIsAe vAsasaissehiM amahiyAI' utkarSeNa dve sAgaropame dvAviMzativarSasaha sairabhyadhike dvAviMzativarSasahasrAdhikadvi sAgaropamAtmaka utkRSTataH kAlApekSayA kAyasaMvedha iti bhAvaH / ' evaiyaM 0' etAvantaM yAvatkuryAt, etAvantaM kAlam - uparokta - jyotiSka devoM ke prakaraNa meM kahA gayA saMhanana, avagAhanA, saMsthAna, lezyA Adi kA saba kathana yahAM para bhI saMgata karanA cAhiye, parantu jyotiSka ke prakaraNa kI apekSA jo isa vaimAnika kalpopannaka devake sambandha meM antara hai vaha sthiti anubandha evaM kAyasaMvedha ko lekara hai, yahI bAta sUtrakAra ne 'NavaraM ThiI aNubaMdho ya jahanneNaM paliovamaM, ukko seNaM do sAgarovamAI' ityAdi sUtra pATha dvArA prakaTa kI hai, yahAM sthiti aura anubandha jaghanya se eka palyopama kA hai aura utkRSTa se vaha do sAgaropama kA hai, tathA kAyasaMvedha kAla kI apez2a jaghanya se antamuhUrta se adhika do sAgaropama kA hai aura utkRSTa se 22 hajAra varSa adhika do sAgaropama kA hai, evaiyaM 0 ' isa prakAra se yaha saudharmadeva rIte jyAtiSTha deveAnA prakaraNamAM kahevAmAM Avela sahunana, avagAhanA, sasthAna, lezyA, vigere sabaMdhI tamAma kathana ahiyAM paNa kahevuM joie, paraMtu cetiSTha devAnA prakaraNa karatAM je A vaimAnika kalpe35 pannaka devanA saMbaMdhamAM aMtara-judApaNu` che, te sthiti anu.'dha ane kAyasa vedhanA saMba kSamAM che. ye bAta sUtrAre 'Navara' ThiI aNubaMdhoya jamneNaM paliovamaM, ukkoseNaM do sAgarAvamAI' chatyAhi sUtra pAthI agara rela he maDiyAM sthiti ane anuSadha jaghanyathI eka palyApamanA che, ane utkRSTathI te e sAgarApamanA che. tathA kAyasa vedha kALanI apekSAthI jaghanyathI atarmuhUta thI adhika eka pacepamanA che ane utkRSTathI 22 khAvIsa hajAra varSa adhika e sAba zeSamano che. 'evaiyaM 0' mA rIte yA saudharma devagatinuM yAne pRthvI Aya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 165 prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAdAdini0 pradarzitakAlaparyantam saudharmezAna vaimAnikadevagatiM pRthivIkAyikagatiM ca seveta tathAarataparyantameva saudharmezAnagatau pRthivI gatau ca gamanAgamane kuryAt evaM krameNa bhavAdezakAlAdezAbhyAM jaghanyotkRSTAbhyAM kAyasaMvedho nirUpita iti 1 / 'evaM sesA tri aTTha gamagA bhANiyantrA' evaM zeSA api aSTa gamakA bhaNitavyAH, evaM yathA saudharmadevasya prathamo gamo nirUpitaH parimANAdArabhya kAyasaMvedhAnta stathA - tenaiva prakAreNa zeSAH - prathamAtiriktA navamAntAH aSTAvapi gamakAH parimANAdArabhya kAyasaMvedhAntA nirUpaNIyAH / 'NavaraM Thiha kAlAdesaM ca jANejjA' navaram kevalaM sthiti kAlAdezaM ca jaghanyotkRSTAbhyAM pArthakyena jAnIyAditi // 9, 'evaM IsANaitane kAla taka saudharmadevagati kA aura pRthivIkAyikagati kA sevana karatA hai aura itane kAla taka usameM gamanAgamana karatA hai| isa prakAra ke krama se bhava aura kAla taka kI apekSA lekara jaghanya aura utkRSTa rUpa se kAyasaMvedha kA nirUpaNa kiyA, jisa prakAra se yaha saudharmadeva ke sambandha meM prathama gama parimANa se prakaTa kiyA gayA hai isI prakAra se zeSa 'gama bhI - dvitIya gama se lekara 9 veM gama taka ke ATha gama bhI parimANa se lekara kAyasaMvedha taka ke kathana se nirUpitta karanA cAhiye, unake kathana meM aura prathama gama ke kathana meM sthiti aura kAyasaMvedha ko chor3a kara koI antara nahIM hai, yahI bAta sUtrakAra ne 'navaraM ThiI kAlAdesaM ca jANejjA' isa sUtra - pATha dvArA prakaTa kI hai, zeSa ATha gamoM meM jaghanya aura utkRSTa kI lekara kAyasaMvedha taka gati' sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. A rItanA kramathI bhava ane kALanI apekSAthI jaghanya ane utkRSTa rUpathI kAyasa vedhanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. tathA bAkInA gamAnuM kathana je rIte A saudhama devanA sabadhamAM pahelA gama piramANuthI laIne kAyasa Mvedha sudhI pragaTa karela che. eja rIte mAkInA gamAnuM-eTale ke khIjA gamathI navamA gama sudhInA ATha gamAnuM kathana paNa parimANathI laIne krAyasavedha sudhInA kathanathI nirUpaNa karI levuM. te kathanamAM ane A kathanamAM sthiti ane kAyasa vedha zivAya khIju kaMi judA paNu' nathI. eja vAta sUtra are 'navara' ThiI kAlAdesaM ca jANejjA' mA sUtrapAthI agaTa karela che. bAkInA ATha gamemAM jaghanya ane utkRSTanI apekSAthI sthiti ane kALA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre deveNa vi Nava gamagA bhANiyavvA' evam-saudharmadevavadevaIzAnadevenApi nava gamakA bhaNitavyAH, tathAhi-IsANadeve NaM bhaMte !' IzAna devaH khalu bhadanta ! 'je bhavie puDhavIkAiesu upacajjittae' yo bhavyaH pRthivIkAyikeSu utpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikapRthivIkAyikepUrapadyeta, ityAdikAH, yathA jyotiSkadevAtidezena saudharmadevAnAM parimANAdArabhya kAyasaMvedhAntA navA'pi gamakA nirUpitA stathaiva IzAnadevAnAmapi parimANAdArabhya kAyasaMvedhAntA navApi gamakA nirUpaapekSA sthiti aura kolAdeza ko-kAyasaMvedha ko-pRthakU rUpa se jAnanA cAhiye, 'evaM IsANadeveNa vi Nava gamagA bhANiyatvA' saudharma deva ke jaisA hI IzAna deva ke sAtha bhI nau gama kahanA cAhiye, jaisejaba gautama ne prabhu se aisA prazna kiyA-he bhadanta ! IzAna deva jaba pRthivIkAyikoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai-taba vaha kitane kAla kI sthiti vAle pRthivIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? to aise ina saba praznoM kA uttara jaise prabhune jyotiSka devoM ke atideza se saudharmadevoM ke parimANa se le kara kAyasaMvedhAnta taka ke nau gamoM kA kathana karake diyA hai, usI prakAra se IzAna deva ke viSaya meM kiye gaye inhIM saba praznoM kA uttara parimANa se lekara kAyasaMvedha taka ke pUrvokta prakAra ke nau gamoM ke kathana se hI diyA hai aisA samajhanA cAhiye, arthAt jaise nau gama saudharmadeva ke prakaraNa meM jisa DhaMga se nirUpita kiye gaye hai-vaise hI nau gama IzAna deva ke prakaraNa meM bhI heza tathA yasa dhnu| nu| prArathI sabhA 'evaM IsANadeveNa vi Nava gamagA bhANiyavvA' sAdhama vanA 4thana pramANe zAna vanA samAM 55 nava game kahevA joIe. jemake-jyAre gautamasvAmIe prabhune e prazna karyo ke- he bhagavana IzAna deva jyAre pRvIkAyikomAM utpanna thavAne yogya hoya che, tyAre te keTalA kALanI sthitivALA pRthvIkAdhikemAM utpanna thAya che? A pramANenA tamAma praznonA uttaro je pramANe prabhue tiSka devanI atideza-bhalAmaNathI saudharma denA parimANathI laIne kAyasaMvedha sudhInA parvokta prakArathI nava gAmanA kathanathI ja Apela che. tema samajavuM arthAt je pramANe saudharma devanA prakaraNamAM nava game je rIte kahela che, eja rIte nava game IzAna devanA prakaraNamAM paNa nirUpita thayA che. tema samajavuM. saudharma deva ane izAna devanA nava gamemAM je kAMI judApaNu che te sthiti zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.12 sU06 nAgakumArebhyaH samutpAdAdini0 167 , NIyAH / 'vara' ThiI aNubaMdho ya jahanneNaM sAiregaM paliyovamaM' navaram kevalam anya sarva vaimAnikasaudharma devasyeva vaktavyam sthityanubandhaviSaye vailakSaNyamasti, sthitiranubandhazca jaghanyena sAtirekaM palyopama 'ukko seNaM sAtiregAI do sAgaromAI' utkarSeNa sAtireko dvi sAgaropau jaghanyena sthitiH sAtirekapalyopamA yathotkRSTataH sAtireka dvi sAgaropamAceti, evameva anubandho'pi / 'se saM taM caiva' zeSam - sthityanubandhAtiriktaM sarvamapi parimANAdikAyasaMvedhAntaM tadeva - saudharma devakaraNavadeveti bhAvaH / ' sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti jAva viharaI' tadevaM } usI DhaMga se nirUpita hue haiM aisA jAnanA cAhiye, saudharma deva aura IzAna deva ke nau gamoM meM yadi koI antara hai to vaha sthiti aura anubandha dvAroM meM haiM - yahI bAta 'NavaraM ThiI aNubaMdho ya jahanneNaM sAi regaM palioma" sUtrakAra ne isa sUtrapATha dvArA spaSTa kI hai - yahAM sthiti aura anubandha jaghanya se sAtireka palyopamarUpa aura utkRSTa se sAtireka do sAgaropama rUpa hai / arthAt sthiti jaghanya se sAtireka patthopama rUpa hai aura utkRSTa se sAtireka do sAgaropama rUpa hai, isI prakAra se anubandha bhI jaghanya se sAtireka eka palyopama rUpa aura utkRSTa se sAtireka sAgaropama rUpa haiM / 'sesa taM ceva' isa prakAra sthiti aura anubandha se atirikta samasta parimANa Adi kAyasaMvedhAnta taka kA kathana saudharma deva ke prakaraNa ke jaisA hI yahAM hai aisA jAnanA cAhiye, 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte / tti jAva viharai' he bhadanta ! jaisA yaha saba kathana Apa devAnupriya ne kiyA hai vaha saba sarvathA satya hI hai 2 isa prakAra kahakara gautama ne bhagavAn ko vandanA kI aura unheM dvAra bhane anubaMdha dvAranA sabhadhabhAM che, khena vAta 'NavaraM ThiI aNubaMdho ya jahanneNaM sAirega paliovamaM' sUtrAre mA sUtrapAThethI spaSTa resa che. maDiyAM sthiti ane anuSaMdha jaghanyathI sAtireka e palyApama rUpa ane utkRSTathI sAtireka e sAgaropama rUpa che. A rIte anubaMdha paNa jaghanya ane utkR STathI me pasyopama ane me sAgaropama 35 che. 'seMsa taM ceva' mA rIte sthiti ane anuSadha zivAyanuM parimANu vigere kAyasa vedha sudhInuM kathana saudharma devanA prakaraNamAM je pramANe kahevAmAM Avyu che eja pramANe maDiyAM pazu samabhavaM 'sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! tti jAva viharai' De bhagavan A saghaLuM kathana je pramANe Apa devAnuM priye kahyuM che te saghaLuM sathA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 bhagavatIstre bhadanta ! tadevaM bhadanta / iti kathayitvA bhagavantaM gautamo vandate namasyati vanditvA namastviA saMyamena tapasA AtmAnaM mAvayan viharatIti // sU0 6 // iti zrI vizvavikhyAta - jagadvalama- prasiddhavAcaka-pazcadazabhASAkalitalalitakalApAlApa kama vizuddha gadyapadyanaikagrantha nirmApaka, vAdimAnamardaka- zrI zAhUcchatrapati kolhApurarAjapradatta'jainAcArya' padabhUSita - kolhApurarAjaguru - bAlabrahmacAri - jainAcArya - jainadharma divAkara pUjya zrI ghAsIlAlavativiracitAyAM zrI "bhagavatI mUtrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAm caturviMzatizatakasya dvAdazodezakaH samAptaH // 24-12 // namaskAra kiyA bandanta namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye // sU0 2 // jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatI sUtra" kI prameya candrikA vyAkhyA ke caubIsaveM zatakakA bArahavAM uddezaka samApta // 24-12 // satya che. he bhagavan ApatuM kathana sathA satya che. A rIte kahIne gautamasvAmIe bhagavAnane vadanA karI ane teene namaskAra karyA vadanA namaskAra karIne te pachI teo sayama ane tapathI AtmAne bhAvita karatA thakA peAtAne sthAne birAjamAna thayA Asa / jainAcAya jainadhama divAkarapUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta 'bhagavatIsUtra"nI prameyacandrikA vyAkhyAnA cAvIsamA zatakanA khAramA uddezaka samApta Ara4-12| zrI bhagavatI sUtra : 15 phra Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.13 sU01 aSkAye pRthivyAdijIvotpattini0 169 atha trayodazodezakaH prArabhyate dvAdazodeza ke pRthivIkAyike pRthivyAdijIvAnAmutpattiprakAramupavasammati akAyikajIvAnAmevamakAye pRthivyAdijIvAnAzcotpattimadarzanAya kramaprAptaM trayodazavezakaM nirUpayannAha - 'AukAiyA ' ityAdi / mUlam - AukkAiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajjaMti evaM jaheva puDhavIkAiyauddesae jAva puDhavIkAie NaM bhaMte! je bhaviSa AukkAiesu uvavajjittae se NaM bhaMte! kevaiyakAlaDiiesu uvavajjejjA goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutamaTiiesa uvavajjejjA ukkoseNaM sattavAsasahassaTiiesa uvavajjejjA evaM puDhavIkAiuddesagasariso bhANiyavvo / NavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA, sesaM taheva / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! ti ||suu0 1 // chAyA - aSkAyikAH khalu bhadanta / kuta utpadyante evaM yathaiva pRthivIkAyikodezake yAvatpRthivIkAyikaH khalu yo bhavyo'SkAyi ke pRtpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAla sthiti ke pRtpadyeta ? gautama! jaghanyena antarmuhUrtta sthiti ke vRtpadyeta, utkarSeNa saptavarSasahasra sthiti teSUtpadyeta evaM pRthivIkAyikodezakasadRzo bhnnit| navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt zeSaM tathaiva / tadevaM bhadanta / tadevaM bhadanta ! iti // mra0 1 // iti caturviMzatizata ke trayodazoddezakaH samAptaH / terahave uddezaka kA prAraMbha 12 meM uddezaka meM pRthivIkAyika meM pRthivyAdijIvoM kI utpatti ke prakAra kA varNana karake aba sUtrakAra apakAyika kI utpatti ke prakAra ko evaM pRthivI Adi kAyikoM kI aSkAyika meM utpatti prakAra ko prakaTa karane ke lie kramaprApta 13 veM uddezaka kA nirUpaNa karate haiM teramA uddezAnA prAra'bha bAramA uddezAmAM pRthvikAyikAmAM pRthvIkAyika vigere jIvAnI upa ttinA prakAranuM varNana karIne have sUtrakAra asUkAyikanI utpattinA prakArane tathA pRthvIkAyika vigere kAyikAnI aAyikAmAM utpattinA prakAra khatAbvaa bhATe ubhathI yAvesa mA teramA uddezAnu' ni3pa 3 che. - ' AukAiyA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 bhagavatI sUtre TIkA -- 'AukkAiyA NaM bhaMte !' akAyikAH khalu madanta ! 'kaohiMto jaMti' kuta utpadyante kasmAtsthAnAdAgatyA kAyike vRtpadyante iti mahanaH / bhAgavAnAha - ' evaM jaheba' ityAdi, 'evaM jaheba puDhavIkAiyauddesae' evaM yathaiva pRthivIkAriko dezake - yathA pRthivIkAthikoddeza ke pRthivIkAye pRthivIkAyikajIvAnAmutpAdAdikaM nirUpitaM tathaiva aSkAyike pRthivI jIvAnAmapi vicAraNIyam / kiyatparyantaM pRthivIkAyako dezako nirUpaNIyaH prakRte tatrAha - 'jAva' ityAdi, 'jAtra puDhaatmire NaM bhaMte yAvatpRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! ayamAzayaH he - bhadanta | akAyikA jIvAH kasmAt sthAnAdAgatya akAyike vRtpadyante kiM nairapikebhya bhAgaspotpadyante tiryagyonikebhya Agatyotpadyante manuSyebhya Ama syotpadyante devebhya Agatya akAyiketpadyante iti praznaH / gautama ! no nairayikebhya Agatyotpadyante kintu tiryagyo manuSyebhyo devebhyazvotpadyante iti / - 'AukAiyA NaM bhaMte! kaohito uvavajjaMti' ityAdi // 1 // he bhadanta ! aSkAyika jIva 'kao hito' kahAM se Akara ke kisa sthAna se Akarake utpanna hote haiM ? arthAt jo jIva aSkAyikoM meM utpanna hote haiM, ve kyA nairayikoM se Akara ke vahAM utpanna hote haiM ? yA tiryagyonikoM se Akarake vahAM utpanna hote haiM? yA manuSyoM se Akara ke vahA~ utpanna hote haiM ? yA devoM se Akara ke vahAM utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-he gautama! nairayikoMse Akara ke jIva akAyikoM meM utpanna nahIM hote haiM, kintu tiryaJcoM se Akara ke manuSyoM se Akara ke aura devoM se Akara ke jIva aSkAyi ko meM utpanna hote haiN| aba isa para gautama kA punaH aisA prazna hai ki bhaMte ! kaohito uvavajjaMti' ityAhi TImaartha-De lagavan mAthi ve 'kaohiMto' jyAMthI jyA sthAnathI AvIne utpanna thAya che? arthAt je jIvA aAyikAmAM utpanna thAya che, teo zu' naiyikomAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che? athavA tiya'cayonikAmAMthI AvIne temAM utpanna thAya che? ke manuSyomAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che ? ke devAmAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che ? A praznonA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama jIva naicikeAmAMthI AvIne akAyikAmAM utpanna thatA nathI. paraMtu tiya cAmAMthI AvIne manuSyomAMthI AvIne ane devAmAMthI AvIne jIva apriyakAmAM utpanna thAya che A sabadhamAM gautamasvAmI phIthI prabhune evu' pUche che ke he bhagavan jo zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.13 sU01 apakAye pRthivyAdijIvotpattini0 171 he bhadanta ! yadi ! te apkAyikA jIvA yadi tiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA kimekendriyatiryagyonikempa Agatyotpadyante yAvatpazcendriyatiryagyonikenya Agatyotpadyante ? he gautama ! ekendriyatiryagyonikebhyo'pyAgatyotpadhante yAvatpazcandriyatiryagyonikebhyo'pyAgatyotpadyante, he bhadanta ! sUkSmebhya Agasyo. tpadyante athavA bAdarebhya Agatsyotpadyante gautama ! bAdarebhya Agatyotpadyante / he bhadanta ! yadi akAyika jIva tiryazcoM se Akara ke utpanna hote haiM to kyA ve ekendriya tiryaJcoM se Akarake apakAyikoM meM utpanna hote hai ? yA bIndriyoM se Akarake ve apakAyikoM meM utpanna hote haiM? yA teindriyoM se Akara ke ve akAyikoM meM utpanna hote haiM ? yA caui. ndriyoM se Akara ke ve apakAyikoM meM utpanna hote haiM ? ghA tiyaMga paMcendriyoM se Akara ke ve akAyikoM meM utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu ne unase aisA kahA hai ki he gautama ! ekendriyoM se Akara ke bhI jIva akAyikoM meM utpanna hote haiN| yAvat tiryagU paMcendriyoM se bhI Akara ke bhI jIva akAyikoM meM utpanna hote haiN| isa para punaH gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! yadi akAyikoM meM ekendriya yAvat tiryam paMcendriyoM se Akarake jIva utpanna hote haiM, to kyA sUkSma ekendriyoM se Akarake jIva apkAyikoM meM utpanna hote haiM? yA bAdara ekendriyoM se Akara ke jIva apakAyikoM meM utpanna hote haiM ? aSkAyika jIva tiryomAMthI AvIne utpanna thAya che te zuM teo eka IndriyavALA tiyamAMthI AvIne utpanna thAya che ? ke be iMdriyavALA tiya comAthI AvIne apUkAyikAmAM utpanna thAya che. athavA traNa idiyavALAemAMthI AvIne teo aSkAyikamAM utpanna thAya che. athavA cAra iDhiya. vALA tiryamAMthI AvIne akhAyikemAM utpanna thAya che? ke pAMca iMddhi yavALA tiyAmAMthI AvIne teo apakAyikamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! jIva ekendriyomAMthI AvIne paNa aprakAyikamAM utpanna thAya che. yAvata tiryaMca paMcendriyomAMthI AvIne paNa jIva apUkAyikamAM utpanna thAya che. A saMbaMdhamAM pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke-ha bhagavad je apakAyikamAMthI ekendriya yAvata pAMca indriyavALA tiya cemAMthI AvIne jIva apakayikamAM utpanna thAya che. te zuM teo sUkSma ekendriya vigeremAMthI AvIne jIva apUkAyikamAM utpanna thAya che? ke bAdara ekendriyomAMthI AvIne jIva apUkAyikAmAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! dAdara zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 bhagavatIsUtre yadi bAdarapRthivIkAthikai kendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA kiM paryAptacAdarapRthivI kAyikatiryagyo nikai kendriya tiryagyonikebhyo'thavA aparyApyavAdarapRthivIkAthikai kendriya tiryagyonikebhya Agasyotpadyante ? he gautama! paryAptakebhyo. Seargasyopadyante apayazebhya Agasyotpadyante ityAdikaM pRthi Mathroori sarvama anusmaraNIyam / 'puDhavIkAie NaM bhaMte!' pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie AukkAiesa uvavajjittara' yo bhavyo'kAyikeSUtpa isake uttara meM prabhu kahate haiM- he gautama! bAdara ekendriyoM se Akarake jIva aSkAyikoM meM utpanna hote haiM / isa para punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM- yadi bAdara - ekendriya tiryagyonikoM se Akara ke jIva aSkAyikoM meM utpanna hote haiM, to kyA paryApta bAdara ekendriya tiryagyonikoM se Akarake jIva aSkAyikoM meM utpanna hote haiM ? athavA aparyApta bAdara ekendriya tiryagyonikoM se Akarake jIva aSkAyikoM meM utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama / paryApta bAdara ekendriya tiryagyonikoM se bhI Akarake jIva aSkAyikoM meM utpanna hote haiM aura aparyApta bAdara ekendriya tiryagyonikoM se bhI Akarake jIva akAyikoM meM utpanna hote haiM / ityAdi rUpa se jaisA kathana pRthivIkAyika ke prakaraNa meM kiyA gayA hai vaisA hI saba kathana yahAM aSkAyika ke prakaraNa meM bhI karanA cAhie / aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'puDhavIkAie NaM bhaMte! je bhavie AukkAiesa udavajjintae' he bhadanta ! jo pRthivIkAyika jIva ekendriyomAMthI AvIne jIva adhUkAyikAmAM utpanna thAya che. A samadhamAM kurIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke-jo khAdara ekendriya tiya'cAmAMthI AvIne jIva akAyikAmAM utpanna thAya che, te zuM teo paryApta khAdara eka iMdriyavALA tiyaca yonikAmAMthI AvIne jIva apriyakAmAM utpanna thAya che? ke aparyApta khAdara eka IMdriyavALA tiya cAmAMthI AvIne jIva aAyikAmAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke =huM gautama ! paryApta khAdara eka iMdriya tiya ca ceAnikamAMthI AvIne jIva aAyikAmAM utpanna thAya che. ane aparyApta khAdara eka iMdriya tiya cayo nivALA jIvAmAMthI AvIne paNa akAyikAmAM utpanna thAya che. ityAdi rUpathI pRthvIkAyikanA saMbaMdhamAM je pramANe kathana karavAmAM Avyu che. eja pramANenuM saghaLuM kathana ahiyAM aSThAyikAnA prakaraNamAM paNa samajavuM. have gautamasvAmI alune me pUche che hai- 'puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhaviSa AukAie uvavajjittara' he bhagavan ? pRthvImAyika madhumAyi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.13 sU01 apkAye pRthivyAdijIvotpattini0 173 tum, 'se NaM bhaMte' sa khalu bhadanta ! sa pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! jIva 'kevaiyakAlaTiiesu upavajjejA' kiyatkAlasthiti keSu apkAyikepUtpadye teti praznaH / bhagavAnAha -'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhU. ttaTiiesu' jaghanyenAntarmuhUrttasthitikeSu, 'ukkoseNaM sattavAsasahassaTiiesu uvavajjejA' utkarSaNa saptavarSasahasrasthitikeSu akAyikepUtpadyateti 1 / evaM puDhavIkAiyauddezamasariso bhANiyabo' evaM pRthivIkAyikoddezakasahazo bhaNitavyaH, pRthivIkAyikamakaraNavadeva sarvaM vaktavyamiti / tadidamatra bodhyamhe bhadanta ! te akAyikA jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante he gautama ? patisamayamavirahitA asaMkhyeyA utpadyante2 / sevAsiMhananavantaH 3, zarIrAvagAhanA akAyikoM meM utpanna hone ke yogya hai| 'se NaM bhNte| kevaiyakAla.' aisA vaha pRthiyIkAMthika jIva kitane kAla kI Ayu vAle apkAyikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaTiiessu ukkoseNaM sattavAsasahassa.' he gautama / vaha pRthivI kAyika jIva jaghanya se eka antarmuhUrta kI sthitivAle apkAyikoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se sAta hajAra varSa kI sthiti vAle apkAyikoM meM utpanna hotA hai ? 'evaM puDhavIkAiyauddesagasariso bhANiyabyo' isa prakAra pRthivIkAyika ke prakaraNa ke jaisA hI zeSa ora saba prakaraNa yahAM kaha lenA cAhie / jaise-he bhadanta ! ve akAyika jIva eka samaya meM kitane umpanna hote haiM ? isa prakAra ke parimANa sambandhI prazna ke uttara meM ve prati samaya avicchinna rUpa se asaM. khyAta utpanna hote haiM, aisA prabhu kA uttara rUpa kathana jAnanA cAhie wi S5nna thAne ye:25 cha, 'se NaM bhate kevaiyakAla' mevA ta pRthvii1yika jIva keTalA kALanI AyuvALA akAyikamAM utpanna thAya che? A prazna uttaramA prabhu 4 cha ?--'goyamA ! u gautama ! 'jahaNNeNaM aMtomahatta. diiesa ukAseNaM satta vAsanahassa0 gItama! te pRthvIyi 1 . nyathI eka aMtamuhUrtanI sthitivALA apakathikamAM utpanna thAya che ane utkRSTathI sAta hajAra varSanI sthitivALA apUkAyikamAM utpanna thAya che. 'evaM puDhavIkAiya uddesagasarisro bhANiyavyo' mArI pRthvI43 pra42yamA kahyA pramANe bAkInuM tamAma kathana ahiyAM samajavuM joIe. jemake-he bhaga vana apUkAyika jIva eka samayamAM keTalA utpanna thAya che? A rItanA parimANa saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo pratisamaya avicchinna rUpathI asaMkhyAta utpanna thAya che. e pramANe prabhue kahyuM che. tathA saMhanana dvAra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 bhagavatIsUtre teSAM jaghanyotkRSTamaGgulasyAsaMkhyeyamAgam4, masUracaMdrasaMsthAnasaMsthitAH 5-catasro lezyAH eteSAm 6, no sampadRSTayo'pitu mithyAdRSTayo na vA mizradRSTayaH 7 / no jJAnino'pi tu ajJAninaH tatrApi dve ajJAne niyamato bhavataH 8, no manoyogino no vAgyogino'pitu kAyayogina eva kevalam 9, dvividhA api sAkArAnAkAropayogavanto bhavanti 10, AhAramayamaithunaparigrahAkhyA zcatasraH 2 // tathA saMhanana dvAra sambandhI prazna ke uttara meM ve sevAta saMhanana vAle hote haiM 3|shriiraavgaahnaa dvAra ke prazna ke usara meM jaghanya aura utkRSTa se aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa avagAhanA vAle hote haiM / saMsthAnahAra saMbandhI prazna ke uttara meM masUra kI dAla ke jaise AkAra ghAle hote haiM 5 / lezyAhAra sambandhI prazna ke uttara meM ye cAra lezyAoM bAle hote haiM 6 / dRSTidvAra sambandhI prazna ke uttara meM ve na samyagdRSTi hote haiM, na mizradRSTi hote haiM, kintu mithyAdRSTi hI hote haiM / jJAnadvAra sambandhI prazna ke uttara meM ve jJAnI nahIM hote haiN| kintu niyama se matyajJAna aura zrutajJAna vAle hote hai 8 / yogavAra sambandhI praznake uttara meM ye manoyogI evaM vacana yogI nahIM hote haiN| kintu eka kAya. yoga vAle hI hote haiM 9 // upayoga dvAra sambandhI prazna ke uttara meM ye sAkAra aura anAkAra donoM prakAra ke upayoga vAle hote haiM 10 / saMjJA dvAra sambandhI prazna ke uttara meM ye AhAra, bhaya, maithuna evaM parigraha ina cAroM prakAra kI saMjJAvAle 'hote haiM 11 // kaSAyadvAra sambandhI prazna ke badhI praznanA uttaramAM teo sevA saMhanAna vALA hoya che, zarIranI avagAhanA dvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo jaghanya ane utkRSTathI AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANunI avagAhanA vALA hoya che. saMsthAna dvArA saMbaMdhI praznanA uttaramAM masUranI dAla jevA AkAra vALA hoya che. te pramANe kahela che. lezyAdvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo 4 vezyAvALA hoya che, daSTidvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo samyagRSTivALA hAtA nathI. mizradaSTivALA paNa hotA nathI. paraMtu mithyAdaSTivALA ja hoya che. jJAnadvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo jJAnI hatA nathI. paraMtu niya. mathI mati ajJAna ane zrutaajJAna vALA hoya che. gadvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo manoyogavALA ane vacana cogavALA hotA nathI. paNa kevaLa eka kAyayegavALA ja hoya che. upayoga dvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo sAkAra ane anAkAra ane prakAranA upayogavALA hoya che. saMjJAdvAra saMbaMdhI majAnA uttaramAM teo AhAra, bhaya, maithuna ane parigraha A cAra prakAranI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.13 sU01 apkAye pRthivyAdijIvotpattini0 175 saMjJA bhavanti 11, krodhamAnamAyAlobhAkhyA catvAraH kaSAyA bhavanti 12, kevalaM sparzanendriyavanta eva ime 13 vedanAkaSAyamAraNAntikAkhayaH samudaghAtA bhavanti 14, sAtAzAta vedanAdvayavanto bhavanti 15, no strIvedakAH no puruSavedakAH, api tu kevalaM napuMsaka vedakA eva 16, adhyavasAnAni prazastAni aprazastAni ca 17 ityevaM sarvamahAnusandheyaM pUrvavadeva, pUrvApekSayA yadvailakSaNyaM taddarzayati- 'baraM' ityAdi / 'Thi saMveha ca jANejjA' navaraM sthiti saMvedhaM ca bhinnatayA jAnIyAt / tatra sthiti jaghanye nAntarmuhUrta pramANA, utkarSeNa saptavarSasahasrapramitA 18 anubandhaH sthiti uttara meM ye krodha, mAna, mAghA aura lobha ina cAroM kaSAyoM vAle hote haiM 12 indriya dvAra sambandhI prazna ke uttara meM ye eka sparzana indriyavAle hI hote haiM 13 / samudghAtadvAra sambandhI prazna ke uttara meM ye vedanA kaSAya evaM mAraNAntika ina tIna samudghAtoM vAle hote haiM 14 / vedanAdvAra sambandhI prazna ke uttara meM ye jJAta azAta donoM prakAra kI vedanA vAle hote haiM 15 / vedadvAra sambandhI prazna ke uttara meM ye puveda aura strIveda vAle nahIM hote haiM / kintu eka napuMsaka veda vAle hI hote haiM 16 / adhyavasAya ke prazna ke uttara meM ve prazasta aura aprazasta donoM prakAra ke adhyavasAya vAle hote haiM 17| aisA kathana jAnanA caahie| tathA-sthitidvAra meM, anubaMdhadvAra meM aura kAyasaMvedhadvAra meM pUrvokta kathana kI apekSA jo bhinnatA hai use aba sUtrakAra isa prakAra se prakaTa karate haiM- 'navaraM Thi saMveha ca jANejjA' sthiti yahAM jaghanya se 1 antarmuhUrtta kI hai sa'jJAo vALA hoya che. kaSAya dvAra sabadhI praznanA uttaramAM tee krodha, mAna, mAyA, ane lAbha A cAre prakAranA kaSAyovALA haiAya che. iMdriyadvAra sabadhI praznanA uttaramAM eka sparza iMdriyavALA ja hAya che. samudUdhAta dvAra saMba'dhI praznanA uttaramAM teo veThanA, kaSAya, ane mAraNAntika e traNa samuddhAtavALA hoya che. vedanA dvAra saMbadhI praznanA uttaramAM teo zAtA ane azAtA ane prakAranI vedanAvALA hAya che. vedvAra saMbadhI praznanA uttaramAM te purUSa veda ane veda vALA hAtA nathI paraMtu napuMsaka vedavALA ja hAya che, adhyavasAyadvAramAM teo prazasta ane aprazarata ane prakAranA adhyavasAyavALA hoya che, e pramANenuM kathana samajavuM'. sthiti. dvAramAM, anukha dhadvAramAM ane kAyasa vedhadvAramAM pUrvokta kathananI apekSAthI re nuhAyAgu che, tene sUtrAra yA prabhAvenA sUtrapAthI agara mere che - 'NavaraM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 bhagavatI sUtre pramANa eva 19 / kAyasaMvedhaH tathAhi - he bhadanta ! so'SkAyikojIvo mRtvA pRthivyAmutpannastato niHsRtya akAyika eva jAta iti evaM krameNa kiyatkAlaparyantam akAyikagatiM pRthivIgatiM ca seveta tathA kiyatkAlaparyantaM gamanAgamane kuryAt he gautama! jaghanyena bhavApekSayA bhavadvayagrahaNam utkRSTato'saMkhyeyamavagrahajAni, kAlApekSayA jaghanyena dve antarmuhUrte utkRSTato'saMkhyeyakAlam etAvatkALa - paryantam akAyikagatau pRthivIgatau ca gamanAgamane kuryAditi, 20 / 'sesaM taheva' zeSaM tathaiva, zeSam - sarvamaSkAyikamakaraNam aSkAye jIvotpattirUpaM tathaivaaura utkRSTa se sAta hajAra varSa kI hai 18 / anubandha sthiti ke pramANa kA hI hotA hai 19 / kAyasaMvedha - aSkAyika jIvakA marakara pRthivIkAyika meM na honA aura phira vahAM se marakara akAdhikoM meM janma lenA isa rUpa kAya saMvedha - jaghanya se bhavakI apekSA do bhava ko grahaNa karane rUpa hai aura utkRSTa se asaMkhyAta bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai / tathA kAla kI apekSA vaha jaghanya se do antarmuhUrtta pramANa hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla rUpa hai / isa prakAra yaha aSkAyika jIva akAdhika rUpa gati kA aura pRthivIkAdhika gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai | 20| yaha prathama gama hai 1 / ityAdi rUpa se zeSa ATha gama bhI jAna lene cAhiye, kintu zeSa AThoM gamoM meM kAyasaMvedha upayoga lagA kara kaha denA caahiye| 'sesaM taheba' ThihaM saMveha' ca jANejjA' maDiyAM sthiti ndhanyathI ye matirmuhUrta'nI che. ane utkRSTathI srAta hajAra varSanI che. anu. dha sthiti pramANenA hoya che. kAyasa vedha aAyika jIvane-marIne pRthvIkAyikAmAM utpanna thavuM ane pAchA tyAMthI marIne asUkAyikAmAM utpanna thavA rUpa kAyasa vaidha jaghanyathI bhavanI apekSAthI e bhavAne grahaNa karavA rUpa che. ane utkRSTathI asakhyAta bhavAne grahaNa karavA rUpa che. tathA kALanI apekSAthI te jaghanyathI e atamuhUta pramANu che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa rUpa che. A rIte aprakAyika jIva aArthika gatinuM ane pRthvIkAyaka gatinuM sevana kare che. eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che, A pahelA gama che. ItyAdi prakArathI AThe gamA samajI levA paraMtu bAkInA ATha game mAM vAyasa vaidha upayogapUrva ho. 'sesaM taM ceva' mAyabhAM yeovIsabhA Deva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.13 sU01 apkAye pRthivyAdijIvotpattini0 177 pRthivIkAyavadeva jJAtavyamiti / 'sevaM bhaMte ! sevaM bhate ! tti' tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti he bhadanta ! akAyikajIvaviSaye yad devAnupriyeNa kathitaM tatsavameva-sarvathA satyameva iti kathayitvA bhagavantaM vandate namasyati canditvA namasthitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti |mu01|| iti zrI vizvavikhyAta-jagavallabha -prasiddhavAcaka-paJcadazabhASA kalitalalitakalApAlApakAvizuddhagadyapadyanakagranthanirmApaka, vAdimAnamardaka-zrIzAhacchatrapati kolhApurarAjamadatta'jainAcArya padabhUSita - kolhApurarAjagurubAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlaprati viracitAyAM zrI "bhagavatImatrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAm caturviMzatizatakasya trayodazoddezakaH samAptaH // 24-13 // apkAya meM zeSa jIvoM kI utpatti rUpa bAkI kA ora saSa kathana pRthvIkAya ke jaise hI jAnanA cAhie 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' he bhadanta ! apkAyika jIva ke viSaya meM Apa devAnupriya ne jo kathana kiyA hai vaha saba satya hI hai, ApakA kathana sarvathA satya hI hai, isa prakAra kaha kara una gotama ne prabhu ko vandanA kI aura unheM namaskAra kiyaa| vandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye // 1 // jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyAke cauvIsaveM zatakakA terahavAM uddezaka samApta // 24-13 // daMDakamAM rahelA enI utpatti rUpa bAkInuM saghaLuM kathana pRthvIkAyanA prakaraNamAM kahyA pramANe ja samajavuM. sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' san 55yi nA sadhamA Apa devAnuM priye je kathana kareluM che. te tamAma kathana satya ja che. ApanuM. kathana sarvathA satya che. A pramANe kahIne gautamasvAmIe prabhune vaMdanA karI namaskAra karyA vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo saMyama ane tapathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna 2 gayA. suu.1|| jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta "bhagavatIsUtranI prameyacandrikA vyAkhyAnA covIsamA zatakane teramo uddezaka samApta 24-13 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIso ||ath caturdazodezaka mArabhyate // prayodazoddezake apkAyike pRthivyAdInAmutpattimakAraM pradarya kramamApta tejaskAyike pRthivyAdInAmutpattiprakAradarzanAya avasaraprAptazcaturdazoddezakaH mArabhyate tadanena saMbandhena AyAtasyAsya caturdazoddezakasya idamAdimaM sUtram'teukkAiyA NaM' ityaadi| mUlam-teukkAiyANaM bhaMte! kaohiMto uvavajjati0 evaM jaheva puDhavikAiya uddesagasarito bhANiyo / NavaraM ThiiM saMvehaM ca jANejjA devehito Na uvavajjaMti sesaM taM ceva / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! tti jAva viharai ||suu0 1 // ||cuviisime sae codasamo uddeso smmtto|| chAyA-tejaskAyikAH, khalu bhadanta ! kuta utpadyante0 evaM yathaiva pRthivIkAyikorezakasadRza uddezako bhnnitvyH| navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / devebhyo notpadyante / tadevaM bhadanta ! zeSa tadevaM bhadanta ! iti yAvadviharati // 01 // // caturviMzatitame zatake caturdazoddezakaH samAptaH // TIkA-'tejakkAiyANaM bhaMte' tejaskAyikAH khalu bhadanta ! 'kohito upavajjati' kasmAtsthAnAdAgatyotpadyante-he bhadanta ! tejaskAyike jIvAH caudahavA uddezaka 13 ce uddezaka meM apkAyika meM pRthivI Adi ko kI utpatti ke prakAra ko prakaTa karake aba sUtrakAra krama propta tejaskAyika meM pRthidhyAdikoM kI utpatti ke prakAra ko dikhAne ke liye avasara prApta yaha 14 vAM uddezaka prAraMbha karate haiM-'teukAjhyA NaM bhaMte ! kaohiMto uthavajjati' ityaadi| TIkArtha-gautamane isa sUtradvArA prabhu se aisA pUchA hai-'teukAiyA NaM caudamA udezAne prAraMbha- teramAM uddezAmAM apUNAyikamAM pRthvikAyiko vigerenI utpattino prakAra batAvIne have sUtrakAra kramathI Avela tejasakAyikamAM pRthvIkAyikanI utpattino prakAra batAvavA avasara prApta A caudamA uddezAne prAraMbha kare che- 'nekAiyA Na bhaMte ! kaohiMto ! uvavajjati' tyAta TIkArtha-gautamasvAmIe A sUtra dvArA prabhune evuM pUchayuM che ke zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.1501 tejaskAye pRthivyAdijIbotpattini- 179 kasmAtsthAnAdAgatya samutyante iti praznaH / bhagavAnAha atidezamukhena 'evaM jahA~ ityAdi, 'evaM jaheva' evaM yathaiva 'puDhavIkAiyauddesagasariso bhANiyacI' pRthivIkAyikodezaka sadRzauddezako bhaNitavyaH yena prakAreNa pRthivIkAyikeM jIvAnA mutpattipradarzanAyoddezako dvAdazaH kathita stenaiva prakAreNa tejaskAyikodezako'pi ptthniiyH| pRthivIkAyikodezakApekSayA ya dvailakSaNyaM taddarzayati-'Navare' ityAdi, 'NavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' navaram-kevalaM sthiti kAyasaMvedhaM ca jAnIyAt pRthaktayA sthitisaMvedhau jJAtavyo tatra sthitiH-vyahorotrapramANA / saMvedho yathA. yogaM navasvapi gamakeSu svayaM vijJAtavyaH / idamapi pUrvApekSayA vailakSaNyaM yat-'deve. hito Na uvavajjati' devebhyo notpadyante tejaskAye devotpatyasaMbhavAt / 'sesa te bhaMte he bhadanta tejaskAyikoM meM jIva kahAM se Akarake utpanna hote haiN| isake uttara me bhagavAna ne aisA kahA hai ki he gautama! pRthivIkAyika ke uddezaka jaisA uddezaka yahAM para kaha lenA cAhie / arthAt jisa prakAra se pRthivIkAyika meM jIvoM kI utpatti dikhAne ke lie 12 vA uddezaka kahA gayA hai usI prakAra se tejaskAyika meM jIvoM kI utpatti dikhAne ke liye tejaskAyika uddezaka bhI kahanA caahie| pRthivIkAyika uddezaka kI apekSA se jo isa uddezaka maiM vailakSaNya hai use sUtrakAra ne 'NavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' isa satra. dvArA prakaTa kiyA hai-yahAM sthiti tIna dinarAta kI hai aura saMvedha nI gamakoM meM yathA-yogya svayaM jAna lenA caahie| tathA yahAM para devoM kI utpatti nahIM hotI hai 'sesaM taM ceva' isa kathana se atirikta aura pAnI 'teuvAiyA NaM bhaMte !' 8 mApana te424yima 71 syAthI bhAvAna pAna thAya che ? A praznanA uttaramAM bhagavAne evuM kahyuM che ke he gautama! pRthvIkAyikanA uddezAmAM kahela prakAre ahiyAM paNa saghaLuM kathana samajI levuM. arthAta-je pramANe pRthvikAyikAmAM jIvanI utpatti batAvavA mATe 12 bArame udezo kahela che. e ja pramANe tejaskAcikemAM jIvonI utpatti batAvavA A tejasakAyika uddeza paNa samaja. pRthvIkAyikanA uddezAnI apekSAthI A uddezAma ! pAche. sUtra 'NavaraM ThiiM saMvehaM ca jANejjA' mA . pAThathI batAvela che. ahiyAM sthiti traNa rAtadivasanI che. ane saMvidha nave gAmamAM yathAgya rIte svayaM samajI levo. A tejaskAyiomAM devenI utpatti yatI nathI. 'sesa taM gheva' mA thana zivAya mAjI bhAnu tamAma kathana pRthvIkAyikanA udezAmAM kahyA pramANe ja che tema samajavuM. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 bhagavatIstre ceva' zeSaM tadeva-zeSam-kathitAtiriktaM sarvamapi tadeva-pRthivIkAyikoddezakavadeva 'sevaM bhaMte / seva bhaMte ! ti jAva viharaI' tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti yAvadviharati, he bhadanta ! tejaskAyikaviSaye yadevAnupiyeNa kathitaM tatsarvam evameva sarvathA satyameva iti kathayitvA bhagavantaM vandate namasyati vanditvA namasyitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharati gautama iti ||suu01|| // iti zrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-pasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApakAvizuddhagadhapadhanaikagranthanirmApaka, vAdimAnamardaka-zrIzAhUcchatrapati kolhApurarAjamadatta'jainAcArya' padabhUSita-kolhApurarAjagurubAlabrahmacAri - jainAcArya - jainadharmadivAkara -pUjyazrI ghAsilAlabativiracitAyAM zrI "bhagavatIsUtrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAm caturviMzatitamazatake caturdazoddezakaH samAptaH // 24-14 // kA saba kathana pRthivIkAyika uddezaka ke jaisA hai aisA jAnanA caahiye| 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti jAva viharaI' he bhadanta ! tejaskAyika ke viSaya meM Apa devAnupriya ne jo kahA hai vaha sarvathA satya hI hai 2 isa prakAra kahakara gautama ne bhagavAn ko bandanA kI aura namaskAra kiyA vandanA namaskAra karake phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna hogaye // 1 // jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyAke covIsaveM zataka kA 14 vAM uddezaka samApta // 24-14 // seva bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti jAba viharai' hai mApana tAyinA saMbaMdhamAM Apa devAnuM priye je pramANe kahyuM che. te tamAma kathana sarvathA satya che. A5 devAnupriyanuM kathana sarvathA satya ja che, A pramANe kahIne gautamasvAmIe prabhune vaMdanA karI namaskAra karyA vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo tapa ane saMyamathI AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA. sU. 1 jainAcArya jenadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjagRta "bhagavatIsUtra"nI prameyacandrikA vyAkhyAnA vIsamA zatakane caudame udeze samApta 24-14 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0243.15.1 vAyukAye pRthivyAdijIvotpattini0 181 // atha paJcadazamoddezakaH prArabhyate // tejaskAye pRthivyAdInAmutpattiM nirUpya kramaprApte paJcadazodezake vAyukAye pRthivyAdInAmutpattiH pradazyate ityanena saMbandhena AyAtasya pazcadazodezakasyedaM sUtram 'vAukAiyA Na bhate' ityAdi, mUlambAukAiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajjati evaM jaheva teukAiyauddesao thev| NavaraM ThiiM saMvehaM ca jaannejaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti ||suu01|| ||cuviisime sae pannarasamo uddeso smtto|| chAyA-vAyukAyikAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante evaM yathaiva tejaskAyikodezakastathaiva, navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / tadevaM bhadanta tadevaM bhadanta ! iti |mu01|| // caturviMzatitame zatake pazcadazodezakaH smaaptH|| TIkA-'vAukkAiyA NaM bhaMte ! vAyukAyikAH khalu madanta ! 'kaohito uvavajjaMti' kutaH sthAnAdAgatyotpadhante uttaramAha-evaM jaheba' ityAdi, 'evaM jaheva teukkAiyauddesabho taheca' evaM yathaiva tejaskAyikoddezakastathaiva yathA paMdrahaveM uddezaka kA prAraMbha tejaskAyika meM pRthivI AdikoM kI utpatti kA nirUpaNa karake aya sUtrakAra krama prApta isa 15 veM uddezaka meM vAyu kAya meM pRthivyAdikoM kI utpatti kA pradarzana karate haiM-'vAukkAiyA NaM bhaMte ! 'kaohito uvadhajjati' ityaadi| TIkA-gautama ne isa mUtradvArA prabhu se aisA pUchA hai-'vAukkAiyA NaM bhaMte! he bhadanta ! vAyukAyika 'phaohito upavajjati' kisa sthAna se Akarake utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM jaheva teu. kkAiya uddesao taheva' jisa prakAra pRthivIkAyika ke uddezaka ke - paMdaramA uddezAne prAraMbha- tejaskAyikamAM pRthvIkAya vigerenI utpattinuM nirUpaNa karIne have sUtra kAra kamathI Avela A paMdaramA udezAmAM vAyukAyamAM prathvIkAya vigerenI utpatti matAva cha.-'vAukkAiyA Na bhaMte ! kohi to! uvavajjati' tyAti -gItabhAbhI se 24 / sUtrathI prabhune me pUchayu cha ?-'vADakAjhyA gaM bhaMte !' mApana vaayuyo| 'kaohito' uvavajjati yA sthAnamAthI mAvIna japanna yAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu 4 cha hai-"evaM jaheva teukAiyauddeo taddeva' pRthvI dezAnA matiya-sAmathA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 bhagavatIsare pRthivyatidezena tejaskAyiko nirUpita stathA tenaiva prakAreNa vAyukAyiko'pi niruupnniiyH| tejaskAyikodezakApekSayA yadvalakSaNyaM vadarzayati-'NavaraM' ityAdi, 'NavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' navaram- kevalaM sthiti saMvedhaM ca bhinnabhinnatayA yathAyogaM jAnIyAt atrApi devA notpadyante / 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti, he bhadanta ! vAyukAyikaviSaye yadevAnupiyeNa kathitaM tatsarvamevameva-sarvathA satyameva iti kathayitvA bhagavantaM vandate namaH sthati vanditvA namasyitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti |mu01|| // iti caturviMzatitame zatake pazcadazoddezakaH smaaptH|| atideza se tejaskAyika kA nirUpaNa kiyA gayA hai usI prakAra se vAyukAyika bhI nirUpaNIya hai para tejaskAyikodezaka kI apekSA se jo isameM bhinnatA hai vaha sthiti aura kAyasaMvedha kI apekSA se hai-yahI bAta 'Navara ThiI saMvedhaM ca jANejjA' isa mUtradvArA sUtrakAra ne prakaTa kI hai -yahAM parabhI devoM se Akarake jIva utpanna nahIM hote haiN| 'sevaM bhaMte ! sevaM bhate ! tti jAva viharaI' he bhadanta ! vAyukAyika ke viSaya meM jo Apa devAnupriya ne kahA hai, vaha saba sarvathA satya hai 2 isa prakAra kahakara gautama ne prabhu ko vandanA kI aura unheM namaskAra kiyA bandanA namaskAra karake phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gye| isa prakAra se yaha 15 vAM uddezaka hai // 1 // paMdrahavAM uddezaka samApta // 24-15 // je pramANe tejasakAyikAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che, eja rIte vAyukAyikonuM paNa nirUpaNu samajI levuM. paraMtu tejasaThAyikanA uddezAnI apekSA e A vAyukAyanA kathakamAM je judApaNuM che, te sthiti ane sadhamA cha. mena pAta sUtrAre 'NavaraM ThiI saMvedhaM ca jANejjA' A sUtrapATha dvArA pragaTa karela che. A vAyukAyikomAM paNa jIva devomAMthI mAvIna utpanna yatA nathI. 'seva bhate! seva bhaite ! tti jAva viharaha' la. vana vAyukAyikanA saMbaMdhamAM ApI devAnupriye je pramANe kahyuM che. te tamAma kathana sarvathA satya che. A pramANe kahIne gautamasvAmIe prabhune vaMdanA karI namaskAra karyA. vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo saMyama ane tapathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA. A pramANe A paMdame uddeza kaho che. 11 paMdarame uddeza samApta 24-15 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.16 sU01 vanaspatikAyikajIvotpattini0 183 // atha SoDazodezakA pArabhyate // paJcadazoddezakaM nirUpya kramamataM SoDazaM vanaspativiSayakamuddezaka nirUpa. yannAha-vaNassaikAiyA NaM bhaMte' ityaadi| mUlam-vaNassaikAiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti evaM puDhavIkAiyasariso uddeso bhANiya vo| NavaraM jAhe vaNassai. kAio vaNassaikAiesu uvavajjai tAhe paDhamavitIyaca utthapaMcamesu gamaesu parimANamaNusamayaM avirahiyaM ajaMtA uvavajjaMti bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaragahaNAI ukAseNaM aNaMtAI bhavaggahaNAI kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhattA ukoseNaM aNaMtaM kAlaM evaiyaM jAva karejjA / sesA paMcagamA aTThabhavaggahaNIyA thev| NavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte !tti ||su01|| ||ghuviisime sae solasamo uddeso smmtto|| chAyA-vanaspatikAyikAH khalu bhadanta ! kuta utpdynte| evaM pRthivI. kAyikasadRza uddezo bhnnitvyH| navaraM yadA vanaspatikAyiko banaspatikayike. ghUtpadyate tadA prathamadvitIyacaturthapaJcameSu gamakeSu parimANamanusamayamavirahita manantA upapadyante bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNA'nantAni bhavagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena dve antarmuhUttai utkarSeNA'nantaM kAlaM yAvatkuryAt / zeSAH pazcagamAH, aSTa bhavagrahaNAni tathaiva / navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / tadeva bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti ||suu01|| // caturviMzatitame zatake SoDazoddezakaH samAptaH // solahaveM uddezaka kA prAraMbha 15 veM uddezaka kA nirUpaNa karake apa sUtrakAra 16 ve uddezaka kA nirUpaNa karate haiN| isameM vanaspati kAyika jIva kahAM se Akara ke utpanna hotA hai ityAdi viSaya kA nirUpaNa karate haiM-'vaNassaikAiyANa - soLamA uddezAne prAraMbha- paMdaramA uddezAnuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra kramathI Avela A soLamA uddezAnuM nirUpaNa kare che. A uddezAmAM te vanaspati kAyika jIve kyAMthI AvIne utpanna thAya che? vigere viSayanuM nirUpaNa kare che - zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre ____TIkA-'vaNassaikkAiyA NaM bhaMte' vanaspatikAyikAH khalu bhadanta ! phaohiMto uvadajjaMti' kuta Agatya utpadyante he bhadanta ! ime vanaspatikAyikA jIvAH kasmAt sthAnAdAgatya samutpattiM labhante iti bhaavH| bhagavAnAha-evaM puDhavI. kAiya' ityAdi, 'evaM puDhadhikAiyasariso uddeso bhANiyo evaM pRthivIkAyikasadRzauddezo bhaNitavyaH, yathA pRthivIkAyikajIvAnAmuddezaH kathita stathaivehApi vanaspatikAyiko dezako racanIyaH, vanaspatikAyikoddezake jIvAnAmutpAdapariparimANAdikaM kAyasaMvedhAntam sarvamapi tathaiva vicAraNIyam pRthivIkAyikagamApekSayA yadvailakSaNyaM tadarzayitumAha-'jabaraM' ityAdi, 'NavaraM jAhe iNassakAio vaNa. ssakkAiesu uvavajjai' navaraM yadA vanaspatikAyiko jIvaH vanaspatikAyikeSu bhaMte ! kaohito ubavati' ityAdi / TIkArtha-gautama ne prabhu se isa sUtradvArA aisA pUchA hai 'vaNassaikAiyANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjati' he bhadanta! banaspatikAyika jIva kisa sthAna se Akara ke utpanna hote haiM ? isa prazna ke samAdhAna ke nimitta prabhu gautama se kahate haiM-'evaM puDhadhikkAiyasariso uddeso bhANiyavyo' 'he gautama ! jisa prakAra se pRthivIkAyika jIvoM kA uddeza kahA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI vanaspatikAyika uddeza kahalenA caahiye| ataH vanaspatikAyika uddezaka meM jIvoM kA utpAda parimANa Adi kA saba kAyasaMvedha taka kA kathana vicAra lenA cAhiye / para pRthivIkAyika ke gamoM kI apekSA jo yahAM ke gamoM ke kathana meM bhinnatA hai, use prakaTa karane ke liye sUtrakAra 'NavaraM jAhe vaNassaikAio vaNassaikAiesu upavajjaI' isa sUtrapATha ko kahate haiM-isake dvArA unhoMne yaha prakaTa 'vaNassaikAiyA NaM bhane ! kaohito uvavajjati' tyA TAya-gItamasvAmI prasune / sUtrA se pUchyu cha -'vaNassai. kAiyA NaM bhaMte ! kaohito ! uvavajjaMti' lagavan vanaspatizAyi 71 yA sthAnamAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA samAdhAna nimitte prabhu gautamasvAmI 4 cha-'evaM puDhavikkAiyasariso uddeso bhANiyavvo' gautama! pRthvikAyika jIvane uddeze je pramANe kahela che. e ja rIte ahiyAM vanaspati kAyika uddeza paNa samajI levuM joIe. jethI vanaspati kAyanA uddezAmAM jIvane utpAta, parimANa vigerenuM kArya saMvedha sudhInuM kathana samajI levuM. paraMtu pRthvIkAyikanA game karatAM A kathanamAM je judA paNuM che, te matAvatai sUtra 'NavaraM jAhe vaNassaikAio vaNassaikAiesu uvavajjaI' // sUtra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 16 sU01 vanaspatikAyikajIvotpattini0 185 utpacate, 'tAhe paDhamavitiyaca utthapaMcamesu gamaesu' tadA prathama dvitIyacaturthapAmeSu gamakeSu 'parimANamaNusamayaM avirahiyaM anaMtA uvavajjaMti' parimANamanusamayamavirahitamanantA utpadyante / ayamAzayaH - yadA- pRthivyaptejo vAyukAyikebhya udvartya vanaspatikAyikeSu utpattirbhavati tadA parimANaviSaye pUrvoktra, yadA tu vanaspatikAyikebhya Agatya vanaspatikA pike pratpadyate tadA prathamadvitIyacaturthapaJcamagamakeSu sUtroktaM parimANamavagantavyamiti / tathA - 'jAhe vaNassA - kAie' ityAdinA vanaspatereva anantAnAmudrarttanaM bhavati nAnyato'nantAnAmud vRtti rastItyAveditam zoSANAM tu samastAnAmapi asaMkhyAtatvAt / tathA-amakiyA haiM ki jaba vanaspatikAyika vanaspatikAyikoM meM utpanna hotA hai 'tAhe paDhama bitiya cautha paMcamesu gamesu' taba prathama, dvitIya, caturtha, paMcama ina gamakoM meM 'parimANamaNusamayaM avirahiyaM anaMtA uvavajjaiti' aisA kahanA cAhiye ki ve pratisamaya avichinnarUpa se ananta utpanna hote haiN| tAtparya isa kathana kA aisA hai ki jaba pRthivI apa, teja aura vAyu ina kAyikoM se utanA 'nikala' karake jIva kI utpatti vanaspatikAyikoM meM hotI hai, taba parimANa ke viSaya meM pUrvokta hI vaktavyatA kahanI cAhie aura jaba jIva vanaspatikAyikoM meM se Akara ke vanaspatikAyikoM meM utpanna hotA hai taba prathama, dvitIya, caturtha evaM paJcama ina gamakoM meM sUtrokta parimANa kahanA cAhiye / tathA-'jAhe vANassaikAie' ityAdi sUtradvArA yaha bhI samajhAyA gayA hai ki vanaspati se hI ananta jIvoM kA udvartana hotA hai anya se pAthI teee e batAvyu` che ke-jayAre vanaspatikAyika chatra vanaspati kAryAmAM utpanna thAya che. 'tAhe paDhamabitiya utthapaM camesu gamaesu' tyAre pahelA, khIjA ceAthA ane pAMcamA A mAM 'parimANamaNusamaya avirahiyaM anaMtA uvavajjati' mevu' De ho - tethe| pratisamaye vi. cchinna paNAthI nira'tara paNAthI ananta utpanna thAya che. A thananuM tApa e che ke-jayAre pRthvI, apu teja ane vAyukAyikAmAMthI uddhRta'nA (mahAranI kaLavu) karIne jIvanI utpatti vanaspatikAyikAmAM thAya che, tyAre parimANunA sa`khadhamAM pahelA kahela kathana ja kahevuM joie ane jIva jyAre vanaspati kAyikAmAMthI AvIne vanaspati kAyikAmAM utpanna thAya che, tyAre pahelA, khIjA ceAthA ane pAMcamA gamAnA sUtramA kahyA pramANenuM parimANa ahevu' meM ye tathA 'jAhe vaNaikAie' ityAdi sUtrathI me samannavyu che ke vanaspati kAyikAmAMthI ja anata jIvAnuM uddhRtana thAya che khIjAmAMthI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 9 ntAnAmutpAdo vanaspatiSveva anyakAyikAnA manantAnAmabhAjanatvAdityapi AveditaM bhavatIti / atra ca prathama dvitIyacaturthapaJcamagameSu anutkRSTasthitibhAvAdanantA utpadyante iti kathyate etadbhinneSu tRtIyapaSThasaptamASTamanavameSu pazcAsu gamakeSu utkRSTasthitisamvAd eko vA dvau vA trayo vA upapadyante' ityAdyabhidhIyate iti / tathA eteSveva prathama dvitIyacaturthazcameSu gameSu anutkRSTasthitisvAdeva utkarSato bhavAdezenAnantAni bhavagrahaNAni vaktavyAni / kAlA dezena anantaH kAlovaktavyaH, enavyatirikteSu paJcasu tRtIyaSaSThasaptamASTamanavameSu aSTau bhavagrahaNAni vaktavyAni utkRSTa sthitisadbhAvAt tadeva darzayati- 'bhavAdeseNaM' ityAdi makaraananta jIvoM kA udvartana 'nikAlanA' nahIM hotA hai kyoMki zeSa samasta kAyika asaMkhyAta haiN| tathA ananta jIvoM kA utpAda vanaspati meM hI hotA hai| kyoMki anyakAyika anantatA ke abhAjaka hai / yahA~ prathama, dvitIya, caturtha aura paMcama gamoM meM anutkRSTasthiti ke sadbhAva se ananta jIva utpanna hote haiM aisA kahA gayA hai / tathA inase bhinna tRtIya, SaSTha, saptama, aSTama evaM navama ina pAMca gamakoM meM utkRSTa sthiti ke sadbhAva se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aisA kahA jAtA hai / tathA inhIM prathama, dvitIya caturtha aura paMcama gamoM meM anutkRSTa sthiti ke sadbhAva se bhavAdeza kI apekSA utkRSTa se ananta bhava grahaNa kahe haiM aura kAla kI apekSA se anantakAla kahA hai / inase atirikta tRtIya, SaSTha, saptama aSTama evaM nauvAM ina gamoM meM ATha bhavagrahaNa kaheM haiM kyoMki inameM utkRSTasthiti kA sadbhAva hai / yahI bhagavatIsUtre anaMta jIvAnu utkrana (bahAra nIkaLavuM) thatu nathI. kemake bAkInA badhA kAyavALA asakhyAta haiAya che. tathA anaMta jIvAnA utpAta vanaspati kAcikAmAM ja thAya che. kemake khIjI kAyavALA anaMta paNAnA abhAvavALA hAya che. ahiyAM pahelA, khIjA, ceAthA ane pAMcamA gamAmAM anutkRSTa sthitinA sadbhAvathI anaMta jIveA utpanna thAya che. e pramANe kahevAmAM Avyu che. tathA A zivAyanA trIjA, chaThThA, sAtamA AThamA ane navamA A pAMca gameAmAM utkRSTasthitinA sadbhAvathI eka athavA be athavA traNu utpanna thAya che. e pramANe kahevAmAM AvyuM che. tathA A pahelA bIjA, ceAthA ane pAMcamA gameAmAM anutkRSTa sthitinA sadbhAvathI bhAdezanI apekSAthI utkRSTathI anaMta lava grahuNu kahyA che, ane phALanI apekSAthI ana`takALa kahela che. A zivAya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.16 sU01 vanaspatikAyikajIvotpattini0 187 Nena / 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' bhavAdezena-bhavApekSayA jaghanyena dve bhavagrahaNe bhavataH / 'ukko seNaM aNaMtAI bhavaggahaNAI' utkarSaNAnantAni bhavagrahaNAni bhavanti / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhutA' kAlAdezena kAlApekSayA jaghanyena dve antarmuharte 'ukkoseNaM agaMtaM kAlaM' utkarSeNa anantaM kAlamiti kAyasaMvedhaH / 'evaiyaM jAva karejA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAvatkAlamuparoktapradarzita kAlaparyantaM vanaspatijIvo vanaspati gati seveta / tathA etAvaskAlaparyantameva vanaspatijIvo vanaspatigatau gamanAgamane ca kuryAditi bhAvaH / 'sesA paMcagamA aTThabhavaggahaNIyA taheva' zeSAH -kathitavyatiriktAH tRtIyaSaSThasaptamASTamanavamagamA aSTa bhavagrahaNIyA stathaiva avaziSTa pazcagama keSu pUrvoktaH rItyaiva aSTabhavagrahaNAni vaktavyAnItyarthaH / pUrvoktarItyA yadvailakSaNyaM paJcagamakeSa tadarzayati--'NavaraM' ityAdinA, 'NavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' navaram-kevalaM vAta-'bhavAdeseNaM' ityAdi prakaraNa dvArA dikhalAyI gayI haibhava kI apekSA se jaghanya se do bhavagrahaNa hote haiM, aura utkRSTa se ananta bhavagrahaNa hote haiN| tathA kAla kI apekSA se jaghanya se do antarmuharta aura utkRSTa anantakAla hai| aisA yahAM kAyasaMvedha hai| vaiyaM jAva karejjA' isa prakAra vaha vanaspatikAyika jIva itane kAla taka vanaspatigati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha vanaspati jIva vanaspatigati meM gamanAgamana karatA hai / 'sesA paMca gamA aTThamavaragahaNIyA taheva' utkRSTaH sthiti ke sadabhAva se zeSa pAMca gamoM meM-tRtIya, SaSTha, saptama aSTama evaM navamagamako meM-ATha bhavagrahaNa kahA hai| 'navara ThiI saMveha ca jANejjA' para vizeSatA aisI hai ki yahAM sthiti aura kAyasaMvedha ye trIjA, chaThThA, sAtamA ane navamA gamamAM AThabhava grahaNa kahyA che. kemake tamA aSTasthitimA samAvasa cha. merA 'bhavAdeseNaM' patyAdi pra32dvArA batAvela che. bhavanI apekSAthI jaghanyathI be bhava grahaNa hoya che ane utkRSTathI anaMtabhava grahaNa hoya che. tathA kALanI apekSAthI jaghanyathI be aMtarmuhartA bhane utkRSTa mana che. mapramANe maDiyAM yasa vadha ho cha. 'eva. iya jAva karejjA' mA zate te vanaspati: 71 sATamA sudhI vanaspatikAya gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALasudhI te tabhA gamanAgamana 42 cha 'sesA paMca gamA abhavagahaNIyA taheva' jalTa sthitinA sadubhAvathI bAkInA pAMca gamemAM eTale ke trIjA, pAMcamA chaThThA, sAtamA bhane nabhAmamA mAgha 4 che. 'navara ThiIca jANejjA' paraMtu vizeSapaNuM e che ke-ahiyAM sthiti ane kAyasaMvedha e judA judA kA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 bhagavatI sUtre sthiti kAya saMvedhaM ca bhinnatayA jAnIyAt, tatra sthitirjaghanyotkRSTA ca mUla sUtrAnusAriNI sarva gamakeSu jJAtavyA / kAyasaMvevastu tRtIya saptamayojaghanyenAnta. harttAdhikadazavarSasahasrANi utkarSeNa tu sthitiraSTAsu bhavagrahaNeSu dazasAhasyama pratyekaM bhAvAt azItirvarSasahasrANi / SaSTASTamayostu jaghanyena dazavarSasahasrAni antarmuhUrttAdhikAni catvAriMzadvarSasahasrANi amuhUrttacatuSTayAdhikAni, navamagameSu jaghanyato vizatirvarSasahasrANi utkRSTatastu azItirvarSasahasrANIti ! sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte / tti' tadeva bhadanta / tadevaM bhadanta / iti, he bhadanta ! vanaspatikAyika jIvAnAmutpAdaparimANAdiviSaye devAnuprayeNa kathitaM tat etrametra - sarvathA satyameva iti kathayitvA gautamo bhagavantaM vandate namasyati vanditvA namasthitvA ca saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatItisa0| // iti caturviMzatitame zatake SoDazodezakaH samAptaH // , bhinna bhinna haiM / samasta gamoM meM sthiti jaghanya aura utkRSTa se mUla sUtra ke anusAra hai / kAyasaMvedha tIsare aura sAtaveM gamoM meM jaghanya se antarmuhUrtta adhika dasa hajAra varSa kA hai aura utkRSTa se ATha bhavo meM pratyeka kI dasa hajAra varSa kI sthiti ko lekara assI 80 hajAra varSa kA hai chaThe aura AThaveM gamoM meM jaghanya yaha antarmuhUrtta adhika dasa hajAra varSa kA aura utkRSTha se cAra antarmuhurta adhika cAlIsa hajAra varSa kA hai| tathA nauveM gama meM jaghanya se vaha bIsa 20 hajAra varSa kA aura utkRSTa se 80 assI hajAra varSa kA hai 'sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti' he bhadanta ! vanaspatikAyika jIvoM ke utpAda parimANa che. saghaLA gamamAM sthiti jaghanya ane utkRSTathI mUla sUtramAM kahyA pramANe che. kAyasa vedha trIjA, ane sAtamA gAmAM jaghanyathI aMtarmuhUta adhika dasa hajAra varSanA che, ane utkRSTathI ATha bhavanI 10 dasa hajAra varSanI sthiti hAvAthI 80 esI hajAra varSanA che. chaThThA ane AThamA gamamAM jadhanyathI te a MtarmuhUta adhika 40 cALIsa hajAra varSanA che. tathA navamA gamamAM jaghanyathI te 20 vIsa hajAra varSanA ane utkRSTathI 80 e'sI hajAra varSanA che. 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti' De lagavan vanaspatiAya vANA bhavAnA utpAta, parimANu vigere viSayamAM Apa devAnupriye je pramANe kahyuM che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.16 sU01 vanaspatikAyikajIvotpattini0 189 Adi ke viSaya meM jo Apa devAnupriya ne jo kahA hai vaha sarvathA satya hI hai 2 / isa prakAra kahakara una gautama ne bhagavAn ko vandanA kI aura unheM namaskAra kiyaa| vandanA namaskAra kara phira ve saMpama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye 1 / jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyAke cauvIsaveM zatakakA solahavAM uddezaka samApta // 24-16 // te sarvathA satya che. ApanuM kathana sarvathA satya che. A pramANe kahIne te gautamavAmIe bhagavAnane vaMdana karI teone namaskAra karyA. vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo tapa ane saMyamathI AtmAne bhAvita karatA thayA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA. sU 1 jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatIsUtranI prameyacandrikA vyAkhyAnA covIsamA zatakane soLamo udezaka samAsa 24-16nA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre = = atha saptadazoddezakaH prArabhyate pRthivIkAyAd vanaspatikAyikAntai kendriyajIvAnAmutpAdaparimANAdikaM vicintya dvIndriyajIvAnAmutpAdAdikaM cintayituM saptadazodezakamavatArayati tadanena saMbandhenAyAtasya saptadazodezakasyedamAdimaM sUtram 'veM diyA NaM bhaMte' ityAdi / __mUlam-beMdiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti? jAva puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhavie beMdiesu uvavajjittae, se gaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA, sacceva puDhavIkAiyassa laddhI jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhattAI ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM saMkhejjAiM bhavaggahaNAI evaiyaM0 / evaM tesu ceva causu gamaesu saMveho sesesu paMcasu taheba attubhvaa| evaM jAva cauridieNaM samaM causu saMkhejjA bhavA, paMcasu aTubhavA, paMciMdiyatirikkha. joNiyamaNussesu samaM taheva aTubhavA, devA na ceva uvavajjaMti, ThihaM saMvehaM ca jANejjA sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti ||suu01|| ||cuviisime sae sattarasamo uddeso samatto // chAyA-dvIndriyAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante yAvatpRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! yo bhavyo dvIndriye tpattum / sa khalu bhadanta ! kiyakAlasthitike tpadheta saiva pRthivIkAyikasya labdhi ryAvat kAlAdezena jaghanyena dve antarmuhurte utkarSeNa saMkhyeyaM kAlaM bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNa saMkhyeyAni bhavagrahaNAni etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt evaM teSveva caturyugamakeSu saMvedhaH, zeSeSu paJcasu gamakeSu tayaiva assttbhvaaH| evaM yAvat caturindrayaiH samaM caturdA saMkhyeyA bhavAH pazcanu aSTabhavAH / paJcendriyatiyagyonikamanuSyaiH samaM tathaivASTamavAH / devAH naivotpadyante, sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti ||muu01|| // caturviMzatitame zatake saptadazodezakaH samAptaH zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.17 sU01 dvIndriyajIvotpattyAdinirUpaNam 191 TIkA-'bediyA NaM bhaMte ! dvIndriyAH khalu bhadanta ! 'kaohito uvavajjati' kuta utpadyante 'jAva puDhavIkAie NaM bhaMte ! yAvatpRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie beMdiemu uvavajjittae' yo bhavyo dvIndriyepUtpattum, 'se NaM bhate ! kevaiyakAlaTiiemu uvavajjejjA' sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu dvIndriyetpadheta / atra yAvatpadena 'ki nerahaehito uvavajjaMti, tirikkhajoNiehito satrahaveM uddezaka kA prAraMbha pRthivIkAya se lekara vanaspatikAya paryanta ke ekendriyajIvoM ke utpAda parimANa Adi kA vicAra karake aba do indriya jIvoM ke utpAda Adi kA vicAra karane ke lie sUtrakAra isa 17 veM uddezaka ko prArambha karate hue sUtra kA kathana karate haiM__'beiMdiyA NaM bhaMte ! kaorito' ityaadi|| TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'beha diyA NaM bhaMte ! kaohito upacati' he bhadanta ! hIndriya jIva kahAM se Akarake utpanna hote haiN| 'jAva puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhavie diessu uvavajjittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiieplu uvavajjejjA' yAvat he bhadanta ! jo pRthivI. kAyika jIva dvIndriyoM meM utpanna hone ke yogya hai, vaha kitane kAla kI sthitivAle dvIndriyoM meM utpanna hotA hai ? yahAM yAvatpada se yaha pUrvokta pATha gRhIta huA hai-'ki neraharahito uvavati, tiri sattaramA uddezAno prAraMbha- pRthvIkAyathI AraMbhIne vanaspatikAya sudhInA eka IdriyavALA jenA utpAta, parimANu vigerene vicAra karIne have be IndriyavALA jenA utpAta vigereno vicAra karavA mATe sUtrakAra A 17 sattaramA udezAno prA24 42 -beiMdiyA NaM bhaMte ! kaohito' tyahi TI -gautamasvAmI prabhune me 5 yu cha -'beiMdiyA NaM bhave' kaohito uvavajjati' hai bhagavan medriyavA yAMthI mAvIna panna thAya cha ? 'jAva puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhavie beidiesu uvavajittae' se gaM bhate ! kevaiyakAladiiesu uvabajjejjA' yAvat san 2 pRthvI yi 1 me iMdrimAM utpanna thavAne yogya che, te keTalA kALanI sthitivALA be IMdrimAM utpanna thAya che? ahiyAM yAvatpadathI A nIce pramANene pahelA // aDa 4o cha, 'ki nairaikebhya utpadyante athavA tiryagyAnikebhyaH zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 bhagavatIsUtre uvavajjaiti, maNusse hito uvavajjaMti, devehiMto ucavajjati' ityAdi / kiM nairayikenya utpadyante - tiryagyonikebhya utpadyante - manuSyebhya utpadyante devebhya utpadyante iti cchAyA / uttaramAha-no nairayikebhya Agatyotpadyante na vA devebhya Amatyotpadyante kintu tiryagyonikebhya Agasya utpadyante atha ca manuSyebhya Agatya dvIndriyetpadyante / yadi tiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA kime kendriya tiryagyonikebhya Agatyotpadyante athavA yAvatpaJcendriyatiryagyonikebhya Agasyotpadyante he gautama! ekendriyatiryagyonikebhyo'pi Agatyozpadyante yAtrabakhajogiehiMto uvavajrjati manusse hiMto uvavajjaMti, devehiMto jayavajrjati' ityAdi pATha dvArA gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! kyA ve nairayikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote ? athavA manuSyoM meM se Akarake utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu karate haiM - he gautama! ve nairadhikoM se Akarake utpanna nahIM hote haiM, aura na devoM meM se Akarake utpanna hote haiM kintu tiryagyonikoM se " karake utpanna hote haiM aura manuSyoM se Akara se utpanna hote haiM / aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM- he bhadanta / yadi ve do indriya jIva tiryagyonikoM se Akarake utpanna hotA hai to kyA ekendriya tiryagyonikoM se Akarake thA dIndriya tiryagyonikoM se Akarake athavA teindriyatiryagyonikoM se Akarake yA cauindriya Agatya utpadyante athavA manuSyebhya ogatyotpadyante athavA devebhya Agatyotpadyanye ' ItyAdi sUtrapAThathI gautama svAmIe prabhune evuM pUchyuM che ke-he bhagavan zuM te nairiyakAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? athavA tiya ca cainikamAMthI AvIne utpanna thAya che ? athavA manuSyeAmAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA devAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-4 gautama teo nairiyakAmAMthI AvIne utpanna thatA nathI. ane dhruvemAMthI AvIne paNa utpanna thatA nathI. paraMtu tiyA~ca cainikamAMthI AvIne utpanna thAya che. ane manuSyomAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. have krIthI gautamasvAmI prabhune evu pUche che ke he bhagavan jo te e iMdriyavALA jIvA tiya ca caiAnikAmAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM teo eka iMdriyavALA tiya cAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? athavA e indriyavALA tiya ca yonikAmAMthI athavA traNa iMdriyavALA tiya ca caiAnikA mAMthI athavA cAra indriyavALA tiya ca ceAnikamAMthI AvIne athavA pAMca zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.17 sU01 dvIndriyajIvotpatyAdinirUpaNam 193 tpazcendriyatiryayonikebhyo'pi Agatyotyadyante / yadi ekendriyAditiyagyonike. bhya Agatyotpa dyante tadA ki bAdarebhya stiyagyonikebhya Agatyotpadhante athavA sUkSmebhya Agatyotpadyante he gautama ! cAdarapRthivI kAyikai kendriyAdibhya Agatyotpa. dhante he bhadanta ! yadi bAdarapRthivI kAyikaikendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyanne tadA-kiM paryAptakabAdarapRthivIkApikaikendriyatiryagyonikebhdha Agatyotpadyante athavA aparyAptakapRthivIkAyikaikendriyatiryagyonikebhyo'pi Agatyotpadyante ? tiryagyonikoM se Akarake athavA paJcendriyatiyagyonikoM se Akarake ve utpana hote haiM ? uttA meM prabhu kahate haiM-he gautama ! ve ekendriyatiryagyonikoM se Akarake bhI utpanna hote haiM aura yAvat paJcandriyatiryagyAnikoM se bhI Akarake utpanna hote haiM / punaH gautama pUchate haiM -yadi ekendriyatiryagyonikoM se Akarake ve utpanna hote haiM to kyA ve pAdara ekendriya tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM athavA sUkSma ekendriyatiryagyonikoM se Akarake utpanna hote hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! sUkSmaekendriyatiryagyonikoM se Akara ke utpanna hote haiM aura bAdaraekendriyatiryagyonikoM se bhI Akarake ve utpanna hote haiN| punaH gautama pUchate haiM- he bhadanta ! yadi ve bAdara ekendriyapRthivIkAyAdi se Akarake utpanna hote haiM to kyA paryApta pAdara pRthivIkAyikaekendriya se Akarake utpanna hote haiM ? IdriyavALA tiryaMca nike mAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama ! teo eka IdriyavALA tiryaMcani. vALAomAMthI AvIne paNa utpanna thAya che ane yAvat pAMca IdriyavALA tiryaMca yoni vALAomAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune pUche che ke-je eka IndriyavALA tiryaMca nikomAMthI AvIne teo utpanna thAya che? te zuM teo Adara eka iMdriyavALA tiyAmAMthI AvIne utpanna thAya che ke sUkama eka Idriya tiryaMca yonivALAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! sUkama ekendriya tiryacanikamAMthI AvIne utpanna thAya che, ane bAdara eka IMdriya tiyaca yoni vALAomAMthI AvIne teo utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI pUche che ke he bhagavana je teo bAdara eka IdrithavALA pRthvIkAyika vigeremAMthI Arvane utpanna thAya che, te zuM teo paryApta bAdara pRthvIkAyika eka IdriyomAMthI AvIne utpanna thAya che ke zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsa he gautama ! paryAptaka bAdarapRthivIkAyikaikendriyatiryagyonikebhyo'pi Agatyo. tpadhante tathA aparyApta bAdara pRthivIkAyika kendriyatiryagyonikebhyo'pi Agatyo. spadhante ityAdInAM grahaNaM bhavatIti / utpAdadvAre pRthivIkAyikAnAM sthitiruskRSTato dvAviMzativarSasahasrapramANA bhavatItyatastatropinsoviMzativarSasahasrasthitikeyUtpattiH moktA, atra dvIndriyANAM tu dvAdazavarSapamitaiva sthitiriti pRthivIkAyiko yadi dvIndriyeSUtpadyate tadA dvAdazavarSa sthiti keSu votpadyate, dvIndriyANAmetAvat sthiterevasaMbhavAt, AtrAlApaka evaM vaktavyaH-'puDhavikAie NaM bhaMte je bhavie beiMdiesu uvava. jjittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTThiemu upadhajjai iti praznaH, asyottaram-'goyamA jahanneNaM aMtomuhuttaThiiesu ukkoseNaM bArasayAsaTiiesu uvavajjA' iti / pRthivI. kAyikaH khalu bhadanta ! yo bhavyA-yogyaH dvIndriyeSUtyattum, sa khala kiyatkAla. sthitikeNUtpadheta he gautama ! jaghanyenAntarmuhUrttasthiti ke Su utkarSato dvAdazavarSa sthitiketpadyeta iti / athAtidezamAha-saveva' ityAdi, 'saccevapuDhavIkAiyaathavA aparyApta pAdarathivIkAyika ekendriya se Akarake utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! paryApta bAdara pRthivIkAyika ekendriya se bhI Akarake utpanna hote haiM aura aparyApta cAdara pRthivIkAyika ekendriya se bhI Akarake utpanna hote haiM ityAdi pUrvokta rUpa se kahA gayA saba kathana yahAM gRhIta huA hai' aba gautamane prabhu se aisA pUchA hai,-puDhavIkAie NaM bhaMte' ityAdi / he bhadanta ! jo pRthivIkAyika jIva dvIndriya jIvoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha kitane kAla kI sthiti vAle dvIndriyoM meM utpanna hotA hai ? to isake uttara meM kahate haiM 'sacceva puDhavikAiyassa laddhI' jisa prakAra se pRthivI. aparyApta bAdara pRthvIkAyika eka IdriyomAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama ! paryApta bAdara pRthvIkAyika eka IdriyamAMthI ArvIne utpanna thAya che, ane aparyApta bAdara pRthvIkAyika eka IdriyavALAmAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. vigere pUrvokta prakArathI kathana karyuM che. have gautama svAmIe prabhune evuM pUchyuM che ke he bhagavAna je pRvIkAyika jIva be Idriya jIvamAM utpanna thavAne cagya che. che, teo keTalA kALanI sthitivALA be Idriya jemAM utpanna thAya che? mA prazna uttaramA prabhume temAne dhuM hai 'sacceva puDhavIkAiyassa laddhI' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.17 201 dvIndriyajIvotpattyAdinirUpaNam 195 kAyika meM utpanna hone yogya pRthivIkAyika jIva kI vaktavyatA kahI gaI hai vahI vaktavyatA yahAM para bhI kaha lenI cAhie arthAt yahAM beiMdriyoM kA sUtra hone se beiMdriya ke anusAra utpAdaparimANasthiti Adi saba dvAra dhyAna meM lekara kaha denA caahiye| jaba prabhu se gautama ne aisA puuch| ki he bhadanta ! pRthivIkAyika jIva jo ki beindriyoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha kitane kAla kI sthitivAle-dIndriyoM meM utpanna hotA hai ? to isa prazna ke uttara meM prabhu ne unase kahA-ki he gautm| vaha jaghanya se eka antarmuhUrta kI sthitivAle dIndriyoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se bAraha varSa kI sthitivAle dvIndriyoM meM utpanna hotA hai utpAtadvAra meM dvIndriyoM meM utpanna hone vAlA pRthivIkAyika utkRSTa se bAraha varSa kI sthitivAle dvIndriyoM meM utpanna hotA hai, kyoM ki dIndriyoM kI sthiti bArahavarSa kI hI kahI gaI hai pRthivI kAyika jaya pRthivIkAya meM utpanna hotA hai taSa pRthivIkAyika kI sthiti utkRSTa bAIsa hajAra varSa kI hone ke kAraNa pRthivIkAyika sUtra meM bAI sahajAravarSa kI sthitivAloM meM utpanna hone kA kahA hai kintu je rIte pRthvIkAyikemAM utpanna thavAne gya pRthvIkAyika jIvanA saMbaMdhamAM kathana karyuM che, te ja pramANenuM kathana ahiyAM paNa samajavuM joIe. arthAt ahiyAM be indriyanuM sUtra hovAthI be iMdriyanA kathana pramANe utpAta pariNAma sthiti vigere badhA dvAre rIte kahevA joIe. jyAre gautamasvAmIe prabhune evuM pUchayuM ke-he bhagavan pRvIkAyika jIva ke je dvIndrimAM utpanna thavAne cagya che, te keTalA kALanI sthitivALA hIndrimAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhue teone kahyuM ke ke-he gautama! te jaghanya nyathI eka aMtamuhUtanI sthitivALA dvIndrimAM utpanna thAya che, ane utkRSTathI 12 bAra varSanI sthitivALA hIndrimAM utpanna thAya che. utpAta dvAramAM dvIndrimAM utpanna thavAvALA pRthvIkAyika jIve utkRSTathI bAra varSanI sthitivALA dvIndrimAM utpanna thAya che. kemake hIndriyanI sthiti bAra varSanI ja kahI che. pRthvIkAyika jyAre pRthvIkAyikamAM utpanna thAya che. tyAre pRthvIkAyikanI sthiti utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI hovAthI pRvIkAyika sUtramAM 22 hajAra varSanI sthitivALAmAM utpanna thavAnuM kahela che. paraMtu ahiyAM bAra varSanI sthitivALA dvInidrAmAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre ssa laddhI' saiva pRthivIkAyikasya labdhiH, yA pRthivIkAyikasya pRthivIkAyikeSu utpattiyogyasya pUrva kathitA saiva dvIndriyeSu utpattuM yogyasyApi vaktavyetyarthaH kiyatparyantaM dvIndriyepU ripatsolabdhiH dvIndriyamadhikRtya vaktavyA tatrAha-'jAva' ityAdi, 'jAva kAlAdeseNaM jahanneNe aMtomuhuttAI' yAvatkAlAdezena-kAlApekSayA jaghanyena dve antarmuhUrta, kAlAdezaparyantA landhirvaktavyeti / atra yAvatpadena bhavAdezAntaM sarvamapi prakaraNa manusmaraNIyam he bhadanta ! te dvIndriyeSatpitsavaH pRthivIkAyikA jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante he gautama ! te jIvA jaghanyata eko vA dvau vA trayovA, utkRSTaH saMkhzatA asaMkhyAtA utpadyante / pRthivIkAyika jIvaH prathamaM pRthivIkAyikastato mRtvA dvIndriyatayA jAtaH punarapi tato mRtvA yahAM bArahavarSa kI sthitighAle bIndriyoM meM pRthivIkAyika kI utpatti kahanI caahiye| 'jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttAI' ityAdi, pAvat vaha kAla kI apekSA ja vanya se do antarmuhUrta taka aura utkRSTa se saMkhyAta bhavoM taka usa gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| yahAM yAvatpada se bhavAdezataka kA samasta kathana dvIndriyakolekara grahaNa karanA caahiye| jaise-he bhadanta !dI. ndriyoM meM utpanna hone ke yogya pRthivIkAyika jIva eka samaya meM kitane utpanna hone haiM ? isa parimANadvAraviSayaka prazna ke uttara meM prabhu ne aisA kahA hai-he gautama ! ve jIva jaghanya se eka do athavA tIna, uskRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM ityAdi kahanA caahiye| pRthivIkAyika jIva pRthivIkAyika kI paryAya se udvartana (nikala) yevahinI patti 4ii me 'jAva kAlAdeseNaM jahaNNeNaM do aMtomuhuttAI' tyAhi yAvat te thI apekSAthI dhanyathI me aMtarmaha sudhI ane utkRSTathI saMkhyAta bhava sudhI te gatinuM sevana kare che. ane eTalA kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. ahiyAM yAva5. dathI bhavAdeza sudhInuM saghaLuM prakaraNa grahaNa karAyuM che. jemake he bhagavan be Idriya vALAomAM utpanna thavAne yogya pRthvIkAyika jIva eka samayamAM keTalA utpanna thAya che? A parimANa dvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM prabhue evuM kahyuM che ke-he gautama ! te ja jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che. ItyAdi kahevuM joIe. pRthvI kAyikanI paryAyathI udvartana (nIkaLIne) karIne be IndriyavALAmAM utpanna thAya che. ane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.17 sU01 dvIndriyajIvotpattyAdirUpaNam 197 pRthivyAmevotpanna evaM krameNa kiyatkAla seveta kiyatkAlaparyantaM gamanA. gamane kuryAt he gautama ! bhavApekSayA jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNa saMkhyeyAni bhavagrahaNAni' pRthivIkAyasUtre 'asaMkhejjAI bhavaggahaNAI' ityuktaM kintu atra bhavAdezena-saMkhyeyAni bhavagrahaNAni' iti vAcyam, tad agre sUtre eva-vakSyati, tadevAha-'kAlAde seNaM jahanneNaM do aMnomuhuttAI' kAladezena-kAlApekSayA jagha. nyena dve antamuhUrte 'ukkoseNaM saMkhejja kAlaM bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI 'ukkoseNaM saMkhejjAI bhavaggahaNAI utkarSa taH saMkhyeyaM kAlam, bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNa saMkhye yAni bhavagrahaNAni, pRthivIkAyasUtre asaMkhye. karake jo dvIndriya meM utpanna hotA hai aura punaH vahAM udvartana kara pRthivIkAyika kI paryAya se janma letA hai, aisA jo kAyasaMvedha hai so he gautama ! yaha kAyasaMvedha jaghanya se bhavakI apekSA do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura utkRSTa se saMkhyAta bhava rUpa hai| pRthivI. kAyika sUtra meM asaMkhyAta bhavoM ko grahaNa karane rUpa kAyasaMvedha utkRSTa se bhayAdeza ko lekara kahA gayA hai| kintu yahAM para vaha bhava kI apekSA saMkhyAta bhavoM ko grahaNa karane rUpa hI kahe jAne yogya hai| hai| kyoM ki Age ke sUtra meM vaha 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMto. muhattAI ukakoserNa saMkhenaM kAlaM.' isa rUpa se kahA gayA hai| ata: yahAM svayaM sUtrakAra ne 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhaggahaNAI ukko seNaM saMkhejjAI avagahaNAI' jaba aisA kahA hai to bhava kI apekSA vaha kAyasaMvedha jaghanyase do bhavagrahaNarUpa aura utkRSTa se saMkhyAta pharIthI udvartana karIne pRvIkAyikanI paryAyathI janma le che. e pramANene je kAyasaMvedha che te he gautama ! A kAyasaMvedha jaghanyathI bhavanI apekSAe be bhalene grahaNa karavA rUpa che ane utkRSTathI saMkhyAta bhavarUpa che. pRthvIkAyika satramAM asaMkhyAta bhane grahaNa karavA rUpa kAyasaMvedha utkRSTathI bhavAdezane laIne kahela che. paraMtu ahiyAM te bhavanI apekSAthI saMkhyAta bhavene grahaNa karavA 35 2 pAne yogya che. bha3--21nA sUtramA ta 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhattAI ukkoseNa saMkhejja' kAlaM0' mA pramANe Desa che.tathI mahiyA sUtradhAre-'bhavAdeseNaM jahaNNeNaM do bhavAhaNAI ukkoseNaM saMkhejjAiM bhavaggahaNAI' mA pramANe kahyuM che ke-bhavanI apekSAthI te kAyavedha jaghanyathI be bhavagrahaNarUpa ane utkRSathI saMkhyAta bhane bahaNa karavArUpa ja samajavuM joIe, pRthvI kAyikasUtramAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 bhagavatI sUtre " yAni atra tu saMkhyeyAni bhavanti, 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM yAtraskuryAt etAvatkAlaparyantaM pRthivIgatiM dvIndriyagatiM ca seveta tathA etAvatkAlaparyantameva pRthivIgatau dvIndriyagatau ca gamanAgamane kuryAditi / evaM teSu caiva sugama saMveho' evam yena prakAreNa pRthivIkAyikaiH saha dvIndriyasya kAyasaMvedhaH prathame game kathitastenaiva prakAreNa teSveva dvIndriyasaMvandhiSveva caturSu gamakeSu prathamamadhikRtya dvitIyacaturthapaJcamalakSaNeSu saMvedhaH - kAyasaMvedho vaktavyaH utkarSato bhavAdezena saMkhyeyA bhavA iti / tathA - 'se se paMcasu taheva advabhavA ' zeSeSu paJcasu gamakeSu tRtIyaSaSThasaptamASTama navamalakSaNeSu tathaiva pUrvoktaprakArejaiva, aSTau bhavA vaktavyAH, bhavAdezena - utkarSato'STamatragrahaNAni vaktavyAni / ' evaM jAna cauridieNaM samaM' evaM yAvaccaturindriyeNa samam evaM yathA pRthivIkAyikena bhavoM ko grahaNa karane rUpa hI jAnanA caahie| pRthivIkAyika sUtrokta ke jaise asaMkhyAta bhava grahaNa karane rUpa nahIM / isa prakAra se vaha pRthivIkAyika jIva pRthivIkA vikragati kA aura dvIndriya gati kA itane kAla taka sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai / 'evaM tesu ceva causu gamaesa saMveho' jisa prakAra ye pRthivIkAyikoM ke sAtha hIndriya kA kAyasaMvedha, prathamagamameM kahA gayA hai usI prakAra se prathama, ko lekara dvitIya, caturtha aura paMcama ina gamoM meM vaha kApasaMvedha kaha lenA cAhiye, arthAt utkarSa se bhaSAdezakI apekSA saMkhyAta bhava rUpa kAyasaMvedha honA hai| tathA - 'sesesu paMcasu taheva aTTha bhavA' zeSa pAMca gamoM meM tRtIya, SaSTha saptama, aSTama aura navama ina gamoM meM vaha pUrvokta prakAra se utkRSTa AThabhavoM ko grahaNa karane rUpa kAyasaMvedha kahyA pramANe asaMkhyAta bhava grahaNa karavA rUpa samajavu nahi A rIte te pRthvI. kAyika jIva pRthvikAya gatinuM ane e iMdriya gatinu ATalA kALa sudhI sevana are che bhane bheTa 4 sudhI te temAM gamanAgamana ure che. 'evaM tesu caiva ca gamatsu sa veho' ke rIte yA pRthvIyionI sAthai me hAdriyAno krAyasa vedha prathama gamamAM kahela che, eja rIte pahelA, trIjA, ceAthA ane SAMthabhAM gabhAmAM te AAyasa vedha samaka sevA leI me tathA 'sesesu paMcasu taddeva aTTabhavA' mADInA yAMtha gabhImAM bheTale trI, chaThThA, sAtamA, AbhA ane navabhA zamAmAM te pUrvokta prakArathI utkRSTa ATha bhavezane grahaNu karavA rUpa kAyasa vedha abhakvA nedhye. 'evaM jAva cauridieNaM samaM' pRthvI AyionI sAthai me driyavAjA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.17 sU01 dvIndriyajIvotpattyAdinirUpaNam 195 sAI dvIndriyajIvAnAM kAyasaMvedhaH kathitaH, tathaiva aptejovAyuvanaspatidvitricaturindriyaiH sAddhamapi dvIndriyANAM kAyasaMvedho vaktavyaH etadeva darzayati'causu' ityAdi, 'causu saMkhejjA bhavA' catuSu-pUrvoktagamakeSu prathamadvitIya. caturthapaJcameSu utkarSato bhavAdezena saMkhyeyA bhavA vaktavyAH 'paMcasu aTThabhavA' pazvasu aSTau bhavAH, paJcasu tRtIyaSaSThasaptamASTamanavameSu gamakeSu aSTau bhavAH 'paMciMdiyA tirikkhajoNiyamaNussesu samaM taheca abhavA' paJcandriyatiryagyonikamanuSyaiH sama. maSTau bhavAH, paJcendriyatiryagbhimanuSyai ca dvIndriyeSatpinsumiH sAkaM tenaiva prakAreNa aSTau aSTauca bhavA vktvyaaH| 'devA na ceva ukAjati' devA naivotpadyante dvIndriyeSu kahanA cAhie 'evaM jAva cauridieNaM sama' jaisA pRthivIkAyika ke sAtha bIndriya jIvoM kA kAyasaMvedha kahA gayA hai| vaisA hI apa, teja, vAyu vanaspati, dvIndriya, teindriya aura cauindriya inake sAtha bhI vaha kAyasaMvedha kahanA caahiye| yahI bAta-ca usu saMkhejA bhavA 'isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai| arthAt cAra gamakoM meMprathama, dvitIya, caturtha evaM paMcama ina gamoM meM prathama, dvitIya, caturtha evaM paMcama ina gamoM meM bhava kI apekSA utkRSTa se saMkhyAta bhavagrahaNa rUpa vaha kAyasaMvedha hai| tathA-'paMcasu aTThabhavA' tRtIya, SaSTha, saptama, aSTama evaM navama ina pAMca gamakoM meM vaha kAyasaMvedha ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa kahanA cAhiye / 'paMcidiyatirikkha jogiyamaNussesu samaM taheva aDhabhavA' paMcendriyatiryaJcoM evaM manuSyoM ke sAtha jo ki dIndriyoM meM utpanna hone ke yogya hai| usI prakAra se ATha ATha chone kAyasaMvedha kahela che. e ja rIte a5, teja vAyu, vanaspati, be idriya, traNa Indriya, ane cAra Indriya vALAonI sAthe paNa te kAyasaM. 35 sabhA ne re. aura vAta 'causu saMkhejjA bhavA' mA sUtra 54thI pragaTa karela che. arthAt cAra gAmamAM pahelA, bIjA cethA ane pAMcamAM AlApakamAM bhavanI apekSAthI utkRSTathI saMkhyAta bhava grahaNa rUpa te kAyasvedh cha. tathA 'paMcasu anubhavA' prIta, 74 / sAtamA, 24 // ane namA AmamA ta yasa 5 mA savAra ghaDaya 421 / 35 samanvaname. paMciM. diyatirikkhajoNiyamaNussesu samaM taheva aThubhavA' 5'yandriya tiya yo mana manuSyonI sAthe ke jeo be IdriyavALAomAM utpanna thavAne gya che. tesAnA sabhA se prabhA bhA8 213 4 naye. 'devA na ceva uvavajjati' mandriya pANAyAma vAnI hatpatti yatI nathI. 'ThiI saMvehaM ca zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre devAnAmutpattirna bhavatIti bhAvaH / 'ThiI saMveha ca jANejjA' sthiti kAyasaMvedhaM ca jAnIyAt atra sthitisaMvedha pArthasyena atragantavyau kAlAdezena dvIndriyeSapisoryasya yA sthiti statsaMyojanena kAyasaMvedho vaktavya iti / 'sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! ti tadevaM bhadanta tadevaM bhadanta / iti hai bhadanta / dvIndriyeSUpissUnAM jIvAnAm utpAdaparimANAdiviSayakaM vastu yaddevAnumiyeNa kathitaM tatsarvam evamevasarvathA satyameva iti kathayitvA bhagavantaM vandate namaspati vanditvA namasthitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti // 01 // // caturviMzatitame zatake saptadazodezakaH samAptaH // 200 bhava kahanA cAhiye / 'devA na ceva uvavajjaMti' dvIndriyoM meM devoM kI utpatti nahIM hotI hai| 'ThihaM saMvehaM ca jANejjA' sthiti aura kAyasaMdha yahAM bIndriya jIvoM meM utpanna hone ke yogya jisa jIva kI jitanI sthiti hai, usa sthiti ko usake bhava kI sthiti ke sAtha joDane para jo saMkhyA AtI hai vahI usakA kAyasaMvedha kahA jAtA hai | 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ? tti' he bhadanta ! dvIndriyoM meM jIvoM kA jo Apa devAnupriya ne utpAda, parimANa Adi ke sambandha meM kathana kiyA hai vaha sarvathA satya hI hai 2 isa prakAra kaha kara una gautama ne prabhu ko vandanA kI aura unheM namaskAra kiyA vaMdanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gae // 1 // satrahavAM uddezaka samApta jANejjA' sthiti mane ayasavedha ahiyAM muddA samanvA, tathA ajanI ape kSAthI e IndriyavALA jIveAmAM utpanna thavAne ceAgya evA je jIvanI jeTalI sthiti che. e sthitine tenA bhavanI sthitinI sAthe guNavAthI je saMkhyA Ave teja tenA kAyasa vedha samajavA joI e. tema kahela che. 'sevaM bhaMte ! seva' bhaMte! tti' De lagavan mendriyavANAbhAM utpanna thavAne cAgya jIveAnA utpAta, parimANu vigerenA sabaMdhamAM Apa devAnupriye kahela che, te sa`thA satya che. Apa devAnupriyantu' kathana sa`thA satya ja che. A pramANe kahIne te autama svAmIe prabhune nA karI namaskAra karyAM. vaMdanA namaskAra karIne te pachI tee sayama ane tapathI AtmAne bhAvita karatA thA peAtAnA sthAna para birAjamAna thyA. AsU. 15 sattarame uddezA samApta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 3.18 sU01 trIndriyajIvotpatyAdinirUpaNam 201 || aSTAdazamoddezaH mArabhyate // dvIndriye utpatsUnAM jIvAnAmutpAdaparimANAdikaM sayuktikamupapAdya trIndriye utpitsUnAM jIvAnAmutpAdAdikaM nirUpayitumaSTAdazo dezakama bhidhIyate tadanema saMbandhena AyAtasya aSTAdazo dezakasyedaM sUtram -'te iMdiyANaM' ityAdi / mUlam - teiMdiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti, evaM te iMdiyANaM jaheva beiMdiyANaM uddeso / NavaraM ThiGgaM saMvehaM ca jANejjA / ukkAie samaM taiyagame ukkoseNaM aTThattarAI iMdiyAI, beidiehiM samaM taiyagame ukkoseNaM aDayAlIsaM saMvaccharAI channauyarAiM diyalaya mabbhahiyAI, teiMdipahiM samaM taiyagame ukkoseNaM bANauyAI tinni rAIdiyasayAI / evaM savvattha jANejjA jAva sannimaNussa ti / sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! ti ||suu0 1 // // caDavIsaime sae aTTArasamo uddeso sammatto // chAyA - zrIndriyAH khalu bhadanta / kuta utpadyante evaM zrIndriyANAM yathaiva dvIndriyANAmuddezakaH / navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / tejaskayikaiH samaM tRtIyagame utkRSTo'STottaradvirAtriMdivazatAni / dvIndriyaiH samaM tRtIyagame utkarSeNA'STacatvAzitsaMvatsarANi SaNNavatirAtridivazatAbhyadhikAni trIndriyaiH samaM tRtIya 9 utkarSeNa dvinavatyadhikAni trirAtridivazatAni / evaM sarvatra jAnIyAt yAvat sajJimanuSya iti / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti / sU0 1 | // caturviMzatitame zata ke aSTAdazodezakaH samAptaH // aThArahaveM uddezaka kA prAraMbha dvIndriya jIvoM meM utpanna hone ke yogya jIvoM ke utpAda parimANa Adi ke saMbandha kA sayuktika kathana karake aba sUtrakAra trIndriya jIvoM meM utpanna hone yogya jIvoM ke utpAda Adi kA nirUpaNa, karate haiNaDhAramA uddezAnA prArabha e iiMdriyavALA jIvAmAM utpanna thavAne cegya jIvAnA utpAta pi mANu vigerenA sabaMdhanu yukti pUrvaka kathana karIne have sUtrakAra traNa idricavALA jIvAmAM utpanna thavAne cAgyo jIvAnA utpAta vigerenuM nirUpaNu zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre ___TIkA-'teiMdiyA NaM bhaMte ! trIndriyAH khalu bhadanta ! 'kaohito ubavajati kutaH-karamAsthAnAta Agatya trIndriyatayA utpadyante ? ki nairayikebhya Agatyotpadyante athavA-tiryagyonikebhya Agatyotpadyante? manuSyebhyo vA Agatya devebhyo vA Agatyotpadyante ? iti / uttaramAha-'evaM' ityAdi, 'evaM teiMdiyANaM naheva beiMdiyANaM uddeso' evaM trIndriyANAM yathaiva dvIndriyANAmuddezakaH, dvIndriya. jIvaviSaye yathA prasottarANi kaSitAni tathaiva trIndriyajIvaviSaye'pi praznottarAdikaM sarvamavagantavyamiti kuta Agatya utpadyante iti praznasya tiryagyonikebhya Agatya manuSyebhya Agatya trIndriyatyotpadyante na tu nairayikebhya Agatya 'tediyANaM bhaMte ! kaohilo uthavajjati' ityAdi sUtra 1 // TIkArtha-gautamane prabhu se aisA pUchA hai-'teI diyANaM bhaMte ! kmohite| uvavajjaMti' he bhadanta ! te indriya jIva kisa sthAna se bhAkarake utpanna hote haiM? kyA nairayikoM se okara ke ve utpanna hote haiM ? athavA tiryajyonikoM se Akarake ve utpanna hote haiM ? athavA manuSyoM se Akara ke ve utpanna hote haiM ? yA devoM se Akarake ve utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM teiMdiyANaM jaheba beIdiyANaM uddesoM' he gautama! jaisA kathana abhI 2 do indriya ke uddezaka meM kiyA jA cukA hai| usI prakAra kA kathana yahAM isa teindriya ke uddezaka meM bhI kara lenA caahiye| isa prakAra teindriya jIva kahAM se Akara ke utpanna hote haiM? to isa kathana ke samAdhAna meM aisA hI kahanA cAhiye ki ve tiryagyonikoM se 421 / mATe 582mA uhezAnu 4thana 42 che. teiMdiyANaM bhAte ! kamohiMto uvakajjati' tyAdi Atha-gItama 21AbhI prabhune meyu' 57yu -'seiMdiyANa bhaMte ! kamohito! uvavajAti' se mazava RNa driyANA yA sthAnamAthI AvIne utpanna thAya che ? zuM teo narayikamAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA tiyAmAMthI AvIne upanna thAya che? athavA manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA devAmAMthI AvIne teo utpanna thAya che ? A praznanA uttaramA pramuche -'eva' tei diyANaM jaheva beiMdiyANaM uddeso' 3 gItama! ye IndriyanA udezAmAM je pramANenuM kathana hamaNA ja A pahelAnA prakaraNamAM be Indriya saMbaMdhamAM kahevAmAM AvyuM che. e ja pramANenuM kathana ahiyAM A traNa IndriyanA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM. A rIte traNa IndriyavALA jI kayAMthI AvIne utpanna thAya che? A rItanA praznanA samAdhAnamAM evuM kahevuM joIe ke-teo tiryaMca nikomAMthI AvIne utpanna thAya che. ane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za024 u.18 sU01 trondriyajovotpatyAdinirUpaNam 203 na vA devebhya Agatyotpadyante ityuttaram sarvamapi navamagamakAntaM dvIndriyavadeva avagantavyamiti / trIndriyANAM dvIndriyApekSayA yadvailakSaNyaM tadarzayati-'NavaraM' ityAdi, 'NavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt sthiti trIndriyeSu samutpadyamAnAnAM pRthivyAdInAmAyuHsaMvedhaM trIndriyotpitsupRthivyAdInAM dvitrIndriyajIvAnAM ca sthiteH saMyoga jAnIyAt etadeva tattatsthale darzayati-teukAiesu sama taiyagame tejaskAyikaiH samaM tRtIyagame sa evaM utkRSTakAlasthitika trIndriyarUpe game 'ukkosegaM aThuttarAI be rAI diyasayAI utkarSeNA'STottare dve rAtridivazate, tejaskAyikaiH saha trIndriyANAM sthitisaMvedhastRtIyagame utkarSaNa aSTottare dve raatridivshte| kathamevaM bhavatIti cedityam audhikasya tejaskAyiAkarake utpanna hote haiM aura manuSyoM se Akarake utpanna hote haiN| nairayikoM se athavA devoM se Akarake ve teindriya rUpa se utpanna nahIM hote haiN| isa prakAra ke prazna aura utsara dvIndriya prakaraNa ke jaise nau gama taka yahAM kara lenA cAhiye / para hIndriya prakaraNa kI apekSA jo isa teiMdriya ke prakaraNa meM vizeSatA hai vaha 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' sthiti aura saMvedha kI apekSA se hai| yahI bAta sUtrakAra Age ke sUtrapATha se prakaTa karate haiM-'teukAiesu samaM taiyagame tejaskAyikoM ke sAtha tRtIya gama meM utkRSTa kAla kI sthiti vAle trIndriya rUpa AlA. paka meM teindriya jIva kA utkRSTa kAyasavedha 'ukoseNaM aThuttarAIbe rAiMdiyasayAI' utkRSTa se dausau ATha 208 rAtri divasa kA hai yaha kaise hotA hai ? to aise hotA hai suno-audhika tejaskAyika ke cAra manuSyamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. narayikamAMthI athavA devAmAMthI AvIne teo paNa traNa IndriyapaNathI utpanna thatA nathI. A rItanA praznottara be IndriyenA prakaraNanI jema navamA gAma sudhInA game ahIM kahevA joIe. paraMtu be IndriyanA prakaraNa karatA A traNa IndriyanA prakaraNamAM je vizeSapaNuM cha. ta yinI 'nAra Thiisa vehaM ca jANejjA' sthiti bhane savaidha sabhI vizeSapaNu che. eja vAta sUtrakAre AgaLanA sUtrapAThathI pragaTa karela che. 'te ukkAie sama tayagame' te424yinI sAthe zrI mama GreennI sthitivALA pRthvI vigere rUpanA AlApakamAM traNa IndriyavALA jene utkRSTa yasa vadha 'ukkAseNaM aluttarAIbe rAIdiyasayAi' GSTathI mse| bhAI 208 rAta divasa che. A kevI rIte thAya che ? A praznanA javAbamAM autrika zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 bhagavatIsUtre kasya caturSu bhaveSu utkarSeNa vyahorAtramAnatvAt bhavasya dvAdazAhorAtrANi, utkRSTasthitezca trIndriyasyotkarSata caturSu bhaveSu ekonapaJcAzanmAnatvena bhavasya zataM paNavatyadhikaM bhavati rAzidvayasaMmelane kRte cASTottare dve rAtridivazate bhavetAmiti / 'iMdiehiM samaM taiyagame' dvIndriyeNa samaM tRtIyagame 'ukkoseNaM aDayAlIsaM saMvaccharAI channauparAIdiyasayamanmahiyAI' utkarSeNA'STacatvAriMzat saMvatsarAH SaNNavatirAtridivazatAbhyadhikAH dvIndriyANAmutkarSato dvAdazavarSa pramANeSu caturSu maveSu aSTacatvAriMzatsaMvatsarA catuSvaiva trIndriyamavagrahaNeSu utkarSeNa ekona pazcA bhavoM meM utkRSTa se bAraha rAtadivasa rUpa sthiti hai| eka bhava kI sthiti isakI utkRSTa se tIna rAta dina kI hai / ataH 4 bhava kI sthiti 12 rAtadina kI A jAtI hai aura teindriya jIva kI utkRSTa sthiti 49 dina kI hai| isake bhI cAra bhavoM ko lekara yaha sthiti 196 dinarAta kI ho jAtI hai / seA 12 aura 196 ko Apasa meM jor3a dene para 208 rAtadivasa kA teindriya kA kAyasaMvedha hotA hai / 'beidiehi samaM tar3ayame' hIndriya ke sAtha tRtIya gama meM 'ukkeAseNaM aDayAlIsaM, saMvaccharAI charAIdiyayamanmahiyAI' vaha teindriyoM kA saMvedha utkRSTa se 196 rAtadivasa adhika 28 varSa kA hotA haiN| yahAM para bhI 4 bhava haiM aura eka bhava kA pramANa 12 varSa kA hai yahAM jo 196 adhika rAtadivasa kahe gaye haiM ve teindriya jIva kI 49 dina kI 1bhava tejaskAyikanA cAra lavAmAM utkRSTathI 12 mAra rAta divasa rUpa sthiti che. eka bhavanI sthiti utkRSTathI traNa rAta divasanI che. jethI 4 cAra bhavanI sthiti 12 khAra rAta divasanI thaI jAya che. ane traNa Indriya vALA jIvanI utkRSTa sthiti 49 egaNu pacAsa divasanI che. AnA pazu cAra bhavAne laIne A sthiti 196 ekaseA channu rAta divasanI thaI jAya che. e rIte 12 mAra ane 196 ekase! channune paraspara meLavavAthI 208 jse| yaha rAta hivasanA RNu driyavANAno ayasavedha ya laya che. 'beDa' - dipahi sama taiyagame' me 'ndriyonI sAthai trI gabhamAM 'ukke seNaM aDathAlIsa saM vaccharAI channauyarAi diyasrayamanmahiyAI' te trayu 4ndriyavAjAna AnA kAyasa vedha utkRSTathI 196 ekasesa channu rAta divasa adhika 48 aDe. tAlIsa varSanA che, ahiM paNa 4 cAra bhavA thAya che. ane eka bhavatuM pramANu 12 bAra varSanuM che. ahiyAM je 196 ekaseA chantu adhika rAtadvivasa kahyA che. te traNa indriya jIvanI 49 egaLa pacAsa divasanI 1 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.18 sU01 trIndriyajIvotpatyAdinirUpaNam 205 zadahorAtramAneSu SaNNavatyadhika dinazataM bhavatIti / 'teiMdiehiM samaM taiyagame ukoseNaM bANauyAI tinni rAiMdiyasapAI trIndriyaH samaM tRtIyagame utkarSa to dvinavatyadhikAni trINi rAtridivazatAni aSTasu trIndriyabhaveSu, utkarSataH ekona. paJcAzadahorAtramAneSu trINi zatAni dvinavatyadhikAni bhavantIti evaM samvattha jANejA jAva sani maNussatti' evaM sarvatra jAnIyAt yAvat saMjJI manuSya iti evaM sarvatra jAnIyAdityanena caturindriyAsaMjJisaMjJitiryagmanuSyaiH saha trIndriyANAM tRtIyagamasaMvedhaH kartavya iti sUcitaM bhavati, anena tRtIyagamasaMvedhapradarzanena SaSThasaptamAdigamasaMvedhA api sUcitA bhavantIti draSTavyam / teSAM SaSThAdigamAkI sthiti ko lekara 4 bhava ke kahe gaye haiN| 'teiMdiehi samaM taiyagame ukkoseNaM pANauyAI tini rAiMdiyasayAi" teindriyoM ke sAtha tRtIya gama meM utkRSTa tIna sau birAnave rAtadivasa kA teindriya kA kAyasaMvedha hotA hai yahAM bhava kI apekSA kAyasaMvedha uskRSTa se 8 bhava grahaNa rUpa hai aura sthiti 49 dinarAta kI hai utkRSTa se, ataH ATha bhavoM kI yaha sthiti 392 rAtadivasa rUpa ho jAtI hai| 'evaM savvastha jANejjA jAva saNi maNustatti' isI prakAra se yAvat saMjJI manuSya taka sarvatra jAnanA cAhiye 'evaM sarvatra jAnIyAt' isa kathana se sUtrakAra ne yaha samajhAyA hai ki isI prakAra se caurindriya asaMjJI saMjJI tiyazca aura manuSya inake sAtha teindriyoM ke tRtIya gama kA saMvedha jAnanA caahiye| isa tRtIya gama ke saMvedha pradarzana se chaTTe gama ke evaM sAtave Adi se apanI sthiti sa 4 yA2 sapanA 4 cha. 'teidiehi sama taiya game ukkAseNaM bANauyAI tinni rAidiyasayAI' driyAnI sAthe zrI gamamAM utkRSTathI traNase bANa rAta divasane traNa iMdriya jIne kAyasaM. vedha thAya che. ahiyAM bhavanI apekSAthI kAyasaMvedha utkRSTathI 8 ATha bhavenA grahaNa rUpa che. ane sthiti utkRSTathI 49 ogaNapacAsa rAta divasanI che. tethI ATha bhenI te sthiti 392 traNase bANu rAta divasa rUpa thaI jAya cha. 'evaM savvattha jANejjA jAva saNimaNussati' se zata yAvat sajJA bhanuSya sudhI padhe sama yu. evaM sarvatra jAnIyAt' / thanathA sUtrAre e samajAvyuM che ke-Aja rIte cAra IndriyavALA, asaMjJI, saMsI, tiryaMca ane manuSyanI sAthe traNa Indriya vALAonA trIjA gamane saMvedha samaja. A trIjA gamane saMvedha lAvavAthI 6 chaThThA gamanA ane sAtamAM vigere gAmomAM saMvedhe paNa sUcita karAyA che. tema samajavuM. kemake temAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 bhagavatIstre nAmapi aSTabhavikatvAt / prathamA digamacatuSkasaMvedhastu bhavApekSayA utkarSaNa saMkhyAtabhavagrahaNarUpaH, kAlApekSayA tu saMkhyAtakAlarUpa iti / 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti he bhadanta ! trIndriyANAm utpAdaparimANAdiviSaye yadevAnupiyeNa kathitaM tatsarvamevameva-sarvathA satyameva iti kathayitvA bhagavantaM tIrthakara bhagavAn gautamo vandate namasyati vanditvA namasyitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti ||muu01|| iti zrI vizvavikhyAta jagadgalla mAdipadabhUSita bAlabrahmacAri 'jainAcArya' pUjyazrI ghAsIlAla bativiracitAyAM zrI "bhagavatI" sUtrasya prameyacandrikA khyAyAM vyAkhyAyAM caturviMzatizatakasya aSTAdazoddezakaH samApta // 24-18 // gamoM ke saMvedha bhI sUcita hue haiM, aisA jAnanA caahiye| kyoMki inameM bhI ATha bhava hotA hai ! prathama gama Adi cAra gamoM ke kAyasaMvedha bhava kI apekSA se uskRSTa rUpa meM saMkhyAta bhava grahaNa rUpa haiM aura kAla kI apekSA se saMkhyAta kAla rUpa haiM / 'sevaM bhaMte / sevaM bhaMte ! ti! he bhadanta ! tehandriya jIvoM ke utpAda parimANa Adi ke viSaya meM jo Apa devAnupriya ne kahA hai vaha sarvathA satya hI hai / isa prakAra kaha kara gautama ne prabhu ko vandanA kI aura unheM namaskAra kiyA, vandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye // 1 // jainAvArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyAke cauvIsaveM zatakakA aDhArahavAM uddezaka samApta // 24-18 // paNa ATha bha thAya che. pahelA vigere cAra game ne kAyasaMvedha bhavanI ape. kSAthI utkRSTa rUpathI saMkhyAta bhava grahaNa rUpa che. ane kALanI apekSAthI sadhyAta 35 cha. sevaM bhate ! seva bhate !' tti' sagavan driya. vALA jInA utpAta, parimANa vigere viSayamAM Apa devAnupriye je kahyuM che, te sarvathA satya che. he bhagavan ApanuM kathana sarvathA satya che. A pramANe kahIne gautama svAmIe prabhune vaMdanA karI ane teone namaskAra karyA vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo saMyama ane tapathI AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA. sU. 1. jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta "bhagavatIsUtranI prameyacandrikA vyAkhyAnA vIsamA zatakane aDhArame uddezaka samAptA24-18 - zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 1901 caturindriyajIvotpattyAdinirUpaNam 207 // athaikonaviMzatitamodezakaH prArabhyate // aSTAdazodezake trIndriye vRtpAdaparimANAdikaM vicintya caturindraye pUtpAdaparimANAdikaM cintayitum ekonaviMzatitamohe zakamArabhate, anena saMkadhena AyAtasya ekonaviMzatyuddezakasyedaM sUtram -' cauridiyA NaM bhaMte' ityAdi, mUlam - cauriMdiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajjaMti jahA teiMdiyANaM uddesao taheva cauriMdiyANa vi / NavaraM Thi saMveM ca jANejjA | sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti // sU0 1 // I // uvIsaime sae egUNavIsaimo uddeso sammatto // chAyA - caturindriyAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante yathA trIndriyANAmuddezaka stathaiva catundriyANAmapi / navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti // | sU0 1 || // caturviMzatitame zatake ekonaviMzatitamo ezakaH samAptaH // TIkA - - ' cauriMdiyA NaM bhaMte !" caturindriyAH khalu bhadanta ! 'kaohiMto uvavajjaMti' kuta utpadyante kiM nairayikebhya Agatyotpadyante athavA tiryagyonikebhya Aga afed uddezaka kA prAraMbha aThArahaveM uddezaka meM teindriya jIvoM meM utpAda parimANa Adi kA vicAra kara atha cauindriyoM meM utpAda parimANa Adi kA vicAra karane ke liye sUprakAra isa unnIsaveM uddezaka kA prArambha karate haiM- 'cauhiMdiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajjaMti' ityAdi / TIkArtha- gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - 'cauriyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti' he bhadanta ! cauindriya jIva kisa sthAna se egaNIsamA uddezAnA prAraMbha arADamA uddezAmAM traNa iMdriyavALA jIvAmAM utpAta, parimANu vize. rainA vicAra karIne have cAra iMdriyavALA emAM utpAta, paramANu vigere sa'kha'dhI vicAra karavA mATe sUtrakAra A 19 ogaNIsamAM uddezAnA prAraMbha ure, mAnu sauthI pahetu sUtra mA prabhAve che. - ' cauridiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti' ityAdi TIartha - gautamasvAmI prabhune me diyA NaM bhate ! kaohiMto uvavajjati' yAra pUchayu che ! De lagavan 'cauridriyavANA vA uyA sthAna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 208 tyotpadyante athavA manuSyebhya Agatyotpadyante devebhyo vA Agasyotpadyante iti praznaH, he gautama! na nairayikebhya Agatyotpadyante na vA devebhya Agatyotpadyante kintu tiryagyonikebhya Agasyotpadyante tathA manuSyesya Agatyotpadyante / he bhadanta ! yadi tiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA kimekendriyebhyo yAvat paJcendriyebhya Agatyotpacante he gautama! ekendriyebhyo yAvat paJcendriyebhya Agasya caturindriyAH samutpadyante / tathA-vAdarapRthivyAdye kendriyatiryagyonikebhya Akarake utpanna hote haiM? kyA ve nairayikoM se Akarake utpanna hote haiM ? yA tiryaJcoM se Akarake utpanna hote haiM ? yA manuSyoM se Akara ke utpanna hote haiM? yA devoM se Akara ke utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM- he gautama! cauindriya jIva na nairayikoM se Akarake utpanna hote haiM aura na devoM se Akarake hI utpanna hote haiM / kintu tiryazcoM se Akarake utpanna hote haiM aura manuSyoM se Akarake utpanna hote haiN| aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiMhe bhadanta ! yadi tiryagyonikoM se Akarake cauindriya jIva utpanna hote haiM, to kyA ve ekendriya tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ? yAvat paJcendriya tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ? uttara meM mAMthI AvIne utpanna thAya che ? te zuM nAriyakAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? ke tiyaca caiAnikAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? athavA manu SyAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? ke devAmAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke-hai gautama ! cAra i"ddhi. yavALA jIvA naiyikAmAMthI AvIne utpanna thatA nathI. tathA devAmAMthI ArthIne paNa utpanna thatA nathI. para Mtu tiyA~ca ceAnikomAMthI ane manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke -he bhagavan jo tiyaca cainikamAMthI AvIne cAra IndriyavALA jIvA utpanna thAya che ? te zuM tee eka iMdriyavALA tiya ca ceAnikAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? ke rAvata cendriyatiya ca ceAnikAmAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke huM gautama ! teo eka IMdriyavALA tiya ca cainikamAM AvIne paNa utpanna thAya che cAvata pacendriya tiya yuniphAmAMthI AvIne paNa utpanna thAya che zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandikA TIkA za024 u.19 sU01 caturindriyajIvotpattyAdinirUpaNam 209 Agatya samutpadyante / he bhadanta ! yadi bAdarapRthivIkAyika kendriyatiryagyoni kebhya Agatya utpazcante tadA kiM paryAptavAdarapRthivIkAyikaikendriyatiryagyo. nikebhya Agatya utpadyante athavA aparyAptavAdarapRthivIkAyikaikendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante ? he gautama ! paryApta kebhyo'pi Agatya aparyAptakai prabhu kahate haiM-he gautama ! ve ekendriya tiryagyonikoM se Akarake bhI utpanna hote haiM yAvat pazcendriya tiryagyonikoM se Akarake bhI caturindriyameM utpanna hote haiN| isa para punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM ki yadi ekendriya tiryagyonikoM se Akara ke ve utpanna hote haiM to kyA sUkSma pRthivI Adi ekendriyatiryagronikoM se Akarake ve utpanna hote haiM athavA bAdara pRthivI Adi ekendriya tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-he gautama ! ve sUkSma pRthivI Adi ekendriya tiryagyonikoM se Akara ke utpanna hote haiM aura bAdara pRthivI Adi ekendriya tiryagyonikoM se Akarake bhI utpanna hote haiN| punaH isa para gautama prabhu se prazna karate haiM-he bhadanta ! yadi ve cAdara pRthivI Adi ekendriya tiryagyonikoM se Akara ke utpanna hote haiM to kyA paryApta bAdara pRthivI Adi ekendriya tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ? yA aparyApta bAdara pRthivI Adi ekendriya tiyAyonikoM se Akarake utpanna hote haiM? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! vaha paryApta pAdara prathivI Adi ekendriya tiryagyonikoM se bhI Akarake utpanna hote haiM pharIthI gautamaravAmI A saMbaMdhamAM prabhune pUche che ke- jo eka indriyavALA tiryaMca nikomAMthI AvIne teo utpana thAya che, te zuM teo sUma pRthvIkAya vigere eka Idriya tiryaMca nivALAo mAMthI AvIne utpanna thAya che? ke bAdara pravIkAya vigere eka IdriyavALA tiya nikomAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama ! teo sUkSma ane bAdara pravIkAryo vigere eka Indriya tiya"ca yoni vALAomAMthI AvIne utpanna thAya che. pharIthI gautamaravAmI prabhune evuM pUche che ke-he bhagavad je te bAdarapRthvIkAya vigere eka IdriyavALA tiya"ca nikamAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM teo paryApta bAkara pRthvI vigere eka IdriyavALA tiryaMca nikomAMthI AvIne utpanna thAya che ? ke aparyApta bAdara pRthvIkAya vigere eka IndriyavALA tiyaca nikamAMthI Avane utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama ! te paryApta bAdara prathvIkAya vigere eka IdriyavALA tiryaMcanikomAMthI AvIne paNa utpanna bha0 27 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mom 21. bhagavatImatre tAdRzebhyo'pi Agatyotpadhante / he bhadanta ! yazcaturindriyeSu pRthivIkAyikaH samu. tpattiyogyo vidyate sa kiyatkAlasthiti keSu caturindriyeSu utpadyate ityAdika sarva praznottarAdikaM trIndriyaprakaraNavadeva ihApi anusmaraNIyam ityAzayaM hRdi nivezyAha-'jahA' ityAdi, 'jahA teiMdiyA NaM uddesabho taheba cauridiyANa vi' yathAyeneva prakAreNa trIndriyANAmuddezakaH kathita stathaiva caturindrayANAmapi uddezako vrnnniiyH| zrIndriyaprakaraNApekSayA yadvailakSaNyaM taddarzayati-'Navara' ityAdi, 'NavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' navaram-kevalaM sthiti saMvedhaM ca bhinnatayA aura aparyApta bAda pRthivI Adi ekendriya tiryagyonikoM se bhI Akarake utpanna hote haiN| punaH gautama prabhu se aba aisA prazna karate haiM-jo caturindriya jIvoM meM utpatti ke yogya pRthivIkAyika hai vaha kitane kAla kI sthiti vAle coindriya jIdhoM meM utpanna hotA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM, he gautama! isa viSaya ke prazna kA uttara tathA aura bhI parimANa Adi chAroM ke sambandha ke praznoM kA uttara tei. ndriya ke prakaraNa ke jaisA hI hai-arthAt teindriya prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vahI saba yahAM para bhI samajha lenA cAhiye / isI bAta kA kathana unhoM ne 'jahA teiMdiyANaM uddesabho taheva cariyANaM vi' isa sUtradhArA prakaTa kiyA hai| hAM, teindriya prakaraNa kI apekSA isa prakaraNa meM jahAM bhinnatA hai use ve 'NavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' isa sUtrapATha dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki kevala sthiti aura thAya che. ane aparyApta bAdara pRvikAya vigere eka IndriyavALA tiyaca nikamAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke--he bhagavan cAra IdriyavALA jIvamAM utpanna thavAne cagya pRthvIkAyika je jIva che, te keTalA kALanI sthitivALA cAra Idriya jIvamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke -he gautama ! A viSayanA praznane uttara tathA bIjA pari mANa vigere dvAronA saMbaMdhanA praznone uttara traNa IndriyenA prakaraNamAM kahyA pramANe che. arthAt traNa IdriyavALA jIvonA prakaraNamAM je pramANe A viSaya saMbaMdhI kathana karavAmAM AvyuM che, te tamAma kathana ahiyAM A cAra IdriyanA prakaraNamAM paNa samajI levuM. A saMbaMdhI kathana sUtrakAre 'jahA teiMdiyANaM uddesabho taheva ca uri diyANaM vi' 241 sUtra dvArA pragaTa re che. traNa IdriyavALA jIvonA prakaraNanA kathana karatAM A prakaraNamAM jyAM judAM pazu cha, tena tme| 'Navara ThiI saMvehaM ca jANejjA' yA sUtrA dvArA pragaTa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.19 sU01 caturindriyajIvotpatyAdinirUpaNam 211 jAnIyAt sthitisaMvedhAtiriktaM sarvamapi trIndriyapakaraNavadeva caturindrayANAmapi jJAtavyam / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti, he bhadanta ! caturindriyANAmutpAdaparimANAdiviSaye yaddevAnupriyeNa kathitaM tatsarvamapi evameva-sarvathA satyameva iti kathiyitvA gautamo bhagavantaM tIrthakaraM vandate namasyati vanditvA namasthitvA, saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan yathA sukhaM viharatIti |mu01|| caturviMzatitame zatake ekonaviMzatitamoddezakaH samAptaH / / saMvaidha ke kathana meM pUrva prakaraNa kI apekSA isa prakaraNa meM bhinnatA haibAkI kA aura saba kathana cauindriyoM kA teindriya prakaraNa ke jaisA hI hai| 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' he bhadanta ! cauindriya jIvoM ke utpAda parimANa Adi ke viSaya meM jo Apa devAnupriyane kahA hai| vaha saba sarvathA satya hI hai 2, aisA kaha kara una gautamane prabhu ko vandanA kI aura unheM namaskAra kiyaa| vandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye // 1 // kare che A sUtrapAThathI e samajhAvyuM che. ke-kevaLa sthiti ane saMvedhanA kathanamAM teI drinA prakaraNa karatAM A cAra IndriyenA prakaraNamAM judApaNuM che, te sivAyanuM cAra IdriyenuM tamAma kathana traNa IdrinA prakaraNamAM kahA pramANe ja che. tema samajavuM. ___ 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' he saman yA2 driyA yonA pAta, parimANa vigerenA saMbaMdhamAM ApI devAnupriye je pramANe kathana karyuM che, te tamAma kathana sarvathA satya che. A5 devAnupriyanuM kathana sarvathA satya ja che. A pramANe kahIne gautama svAmIe prabhune vaMdanA karI namaskAra karyA. vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo tapa ane saMyamathI pitAne AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA sU. 1 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 bhagavatIsUtre ||ath viMzatitamoddezakaH pArabhyate / / atha ekonaviMzatitamamuddezakaM vyAkhyAya kramamAptaM viMzatitamamuddezakamArabhate, tadanena saMbandhena AyAtasya viMzatitamodezakasyedaM sUtram-'paMcidiya' ityAdi / ___ mUlam-paMciMdiyatirikkhajogiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjati kiM neraiehiMto uvavajjaMti, tirikkhajoNiehito uvavajjati maNussehito uvavajjaMti devehiMto uvavajjaMti ? goyamA! neraiehito uvavajjati tirikkhajoNiehiMto uvavajjati maNussehiMto uvavajjaMti devehito vi uvvjjNti| jai neraiehiMto uvavajjati kiM rayaNappabhApuDhavI neraiehito uvavajjati ? jAva ahe sattama puDhavIneraiehiMto uvavajjaMti ? goyamA ! rayaNappabhApuDhavI neraiehiMto uvavajjaMti jAva ahe sattamapuDhavI neraiehito vi uvavajjati / rayaNappabhapuDhavI neraieNaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae, se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaTriiesu ukkoseNaM puvakoDI Auesu uvavajjejjA? te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti ? evaM jahA asurakumArANaM vattavyayA 2 / NavaraM saMghayaNe poggalA aNiTThA akaMtA jAva pariNamaMti 3 / ogAhaNA duvihA pannattA taM jahA bhavadhAraNijjA uttaraveuviyA y| tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAga, ukkoseNaM sattadhaNiM tinni rayaNIo chncNgulaaii| tattha NaM jA sA uttaraveuviyA sA jahapaNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukoseNaM pannarasadhaNUiM DUA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaicandrikA TIkA za024 u. 20 sU01 paJcendriyati0jIvAnAmutpattyAdikam 213 ijjAo rayaNIo 4 / tesiMNaM bhaMte! jIvANaM sarIragA kiM saMThiyA pannatA ? goyamA ! duvihA pannattA taM jahA bhavadhAraNijjA ya uttaraveucciyAya / tattha paNaM je te bhavadhAraNijA te huMDasaMThiyA pannattA / tatthaNaM je te uttaraveucciyA te vi huMDasaMThiyA pannattA5 / egA kAulessA pannattA 6 / samugdhAyA cattAri14 | No itthiveyagA No purisaveyagA NapuMsagaveyagA 16 / ThiI jahajneNaM dasavAsa sahassAiM ukkoseNaM sAgarovamaM17 / evaM aNubaMdho vi, sesaM taheva / bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aDa bhavaggahaNAI | kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsa sahaslAI aMtomuhuttamamahiyAI ukkoseNaM cattAri sAgarovamAiM cAheM putra koDIhi amahiyAI evaiyaM jAva karejjA 1 / so ceva jahannakA laTThiesu uvavanno jahanneNaM aMtomuhutaTTiiesa0 ukoseNa vi aMtomuTThiesu avasesaM taheva / NavaraM kAlAdeseNaM jahaNaNaM taheva ukkoseNaM cattAri sAgarovamAI cauhiM aMtomuhutte amahiyAI evaiyaM jAva karejjA 2 / evaM sesA visatta gamagA bhANiyatvA jaheva neraiya uddesae sannipaMcidiehiM samaM / neraiyANaM majjhillaesu ya tisu vi gamaesa pacchimaesu tisu vi gamaesa Thii NANattaM bhavai sesaM taM veva / savvattha ThiI saMbeha ca jANejjA 9 ||suu01|| chAyA - paJcendriyatiryagyonikAH khalu bhadancha ! kuta utpadyante kiM nairayikebhya utpadyante tiryagyonikebhya utpadyante manuSyebhya utpadyante devebhya utpadyante ! gautama ! nairayikebhya utpadyante tiryagyonikebhya utpadyante manuSyebhyo'pi upadhante devebhyo'pi utpadyante / yadi nairayikebhya utpadyante kiM ratnaprabhA pRthivInairayikebhya utpadyante yAvadadhaH saptamI pRthivIne rayikebhya utpadyante gautama 1 ratnamamApRthivI rayikebhya utpadyante yAvadadhaH saptamI pRthivInairayikempo'pi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 bhagavatI sUtre / " utpadyante / ratnaprabhApRthivInairayikaH khalla bhadanta ! yo bhavyaH paJcendriyatiryagyonikepUtyattum sa khalu bhadanta / kiyatkAla sthiti ke pUrapadyeta / gautama ! jaghanyena antarmuhUrta sthitikeSu utkarSeNa pUrvakoTayA yudh ke pUtpadyeta te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante evaM yathA'surakumArANAM vaktavyatA navaraM saMhanane pudgalA aniSTA akAntA yAvat pariNamanti / avagAhanA dvividhA prajJaptA tadyathA bhavadhAraNIyA uttaravaikiyA ca tatra khalu yA sA bhavadhAraNIyA sA jaghanyenAgurupAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa saptadhanUMSi trayo ratnayaH, SaDaGgulAH, tatra khalu yA sA uttara vai kriyA sA jaghanyena / gulasya saMkhyeyamAgam utkarSeNa paJcadazadhanUMSi sArDe he ratnI / teSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM zarIrANi kiM saMsthi tAni tAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA - bhavadhAraNIyAni uttaravaikriyANi ca / tatra khalu yAni tAni bhavadhAraNIyAni tAni huDasaMsthitAni prajJaptAni tatra khalu yAni tAni uttaravai kripANi tAnyapi iMDasa sthitAni majJa tAni / ekA kApoti kalezyA prajJaptA / samudghAtA zrasvAraH / no strIvedakAH, no puruSavedakAH, napuMsakavedakAH / sthitirjaghanyena dazavarSasahasrANi utkarSeNa sAga:ropamam / evamanubandho'pi, zeSaM tathaitra / bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe uska Gusse bhavagrahaNAni / kAlAdezena jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrttAmyadhikAni utkarSeNa cAra sAgaropamANi catasRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni etA. vantaM yAvatkuryAt 1 / sa eva jayanyakAla sthitikeSu utpannaH, jaghanyena antarmuhUrtasthitikeSu0 utkarSeNApi antarmuhUrta sthiti keSu avazeSaM tathaiva / navaraM kALA dezena jaghanyena tathaiva utkarSeNa caravAri sAgaropamANi caturbhirantarmuhUtairabhyadhikAni etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt 2 | evaM zeSA api sapta gamakA bhaNitavyAH yathaiva nairayiko deza ke sajJipaJcendriyaiH samam nairayikANAM mAdhyamikeSu ca trivapi gamakeSu pazcimakeSu triSvapi gamakeSu sthitinAnAtvaM bhavati zeSaM tadeva sarvatra sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt 9 / 01 / vIsaveM uddezakakA prAraMbha unnIsaveM uddeza kA vyAkhyAna karake aba sUtrakAra krama prApta 20 uddeza ko prAraMbha karate haiM - isa kA sarva prathama sUtra hai-paMcidiyati natutibodie vIsamA uddezAnA prAraMbha ogaNIsamA uddezAnuM vyAkhyAna karIne have sUtrakAra krama prApta 20 vIsamA uddezAnuM kathana prAraMbha kare che. A uddezAnuM sauthI pahelu sUtra A zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20sU01 paJcendriyati0 jIvAnAmutpattyAdikam 215 TIkA- 'paMcidiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte!' paJcendriyatiryagyonikAH khalu bhadanta ! 'kaorhito uvavajjaMti' kuta utpadyante kiM neraie hiMto uvavajrjjati' kiM nairayikebhya Agatyotpadyante, 'tirikkhajoNiehiMto uvavarjjati' athavA tiryagyonikebhya Agatyotpadyante, 'maNussehiMto uvavajjaMti' athavA manuSyebhya Agasyotpadyante 'devehiMto uvavajrjjati athavA devebhya Agatyotpadyante iti praznaH / bhagavAnAha - goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'neraiehito uvavajjaMti' nairayikebhya Agasyotpadyante paJcendriyatiryagyonikeSu 'tirikkhajoNiehiMto unavajjaMti' tiryagyonikebhya Agatyotpadyante 'maNussehiMto uvavajjaMti' athavA manuSyeo'pi Agatyotpadyante 'devehi'ito vi uvavajrjjati' devebhyo'pi Agatyotpadhante nairayikAdArabhya devAntAnyatamasthAnAdAgatya paJcendriyatiryagyonikeSu samukkhajoNiyA NaM bhaMte! kaohito' ityAdi' sUtra // 1 // TIkArtha- gautama ne prabhu se aisA pUchA hai- 'paMcidiya nirikkhajoNiyA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajjaMti' he bhadanta / paJcendriyatiryaJcaghAnika jIva kisa sthAna se Akara ke utpanna hote hai ? 'kiM nerairahitA uvavajjati tirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti' kyA ve nairayikoM se Akarake utpanna hote haiM ? yA tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ? 'manusse hiMto uvajjanti' yA manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM' ? 'devehiMto uvavajjati' yA devoM se Akarake utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM- 'goyamA ! neraiehiMto uvavajrjjati tirikkhajoNirahito vi uvavajjaMti, maNussehiMtA vi uvavajjeti devehito vi uvavajjati ' he gautama! paJcendriya tiryaJca nairayikoM se bhI Akara ke utpanna hote haiM, tiryaJcoM se bhI Akarake utpanna hote haiM, manuSyoM se prabhA che. - 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kaohi to !' ityAhi TIDArtha - gautamasvAmI asune yevu pUche che ! - 'paMcidiyatirikkha jo. NiyANaM bhaMte! kaohiMto uvavajjati' ke lagavan yathendriya tiryayayenivAjA lava jhyA sthAnethA bhAvIne utpanna thAya che ? 'ki' neraiehi to uvavajjaMti tirikkhajoNipatio uvavajjaMti' zu nairayimAMthI AvIne utpanna thAya che ? ai tiryaya yonimAthI bhAvIne utpanna thAya che ? 'maNusserhito uvavajjaMti' athavA manuSyAbhAMthI bhAvIne utpanna thAya che ? 'devedito uvavajjati' hevemAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautama svAmIne u che ! - 'goyamA ! negiehito uvavajjati tirikkhajoNiehiM to uvavajjaMti maNurahito vi uvavajjati deverhito vi javavajjati' De gautama ! pathendriyatiya ya nairiyAmAMthI AvIne paN utpanna thAya che. ti zcayAnikeAmAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. manuSyeAmAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. ane dhruve zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre spadyante jIvA iti bhAvaH / 'jai neraiehito upavajjati' he bhadanta ! paJcendriya tiryagyonikA jIvA yadi narayikebhya Agatya samutpadyante tadA-'kiM rayaNappamA puDhavIneraiehito uvavajjati' ki ratnamabhApRthivInairayikebhya Agatyotpadyante athavA-'jAva ahe sattamapuDhavIneraiehito upavajjati' yAvadadhaH saptamI pRthivI. narayikebhya Agatyotpadhante atra yAvatpadena zarkarAprabhA pRthivIta Arabhya tamA nArakapRthivIparyantapRthivInAM grahaNaM bhavatIti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'rayaNappabhApuDhavIneraiehiMto uvavajjati' ratnaprabhA pRthivInairayikebhyaH sakAzAdAgatya paJcendriyatiryagyonikA utpadyante 'jAva ahe sattamapuDhavI neraiehito uvavanaMti' yAvat adhaHsaptamIpRthivInairayikebhya Agatyotpadyante atrApi yAvatpadena zarkarApamAnArakapRthivIta Arabhya tamaparyanta nArakapRthivInAM saMgraho bhavatIti / 'syaNappabhApuDhavineraie NaM bhaMte !' ratnamamA bhI Akarake utpanna hote haiM aura devoM se bhI Akara ke utpanna hote haiM ? tAtparya isa kathana kA yahI hai ki nairayikoM se bhI tiryoM se bhI manuSyoM se bhI aura devoM se bhI AyA huA jIva pazcendriya tiryazca kI paryAya se utpanna ho jAtA hai| ___ aba gautama punaH prabhu se aiso pUchate haiM -'jai nerahaehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi paJcendriya tiryazca narayikoM se Akarake utpanna hote haiN| to 'ki rayaNappabhApuDhavI neraiehito upavajaMti' kyA ve ratnaprabhApRthivI ke nairapikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA 'jAva ahe sattama puDhavI neraiehiMto uvavajjaMti' yAvat adhaH saptama pRthivI ke nairayikoM se Akarake utpanna hote haiM ? yahAM yAvatpada se zarkarA prabhA pRthivI se lekara tamAnAraka pRthivI paryanta kI pRthivIyoM kA grahaNa huA hai| mAMthI AvIne paNa utpana thAya che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-nara IkimAMthI tathA tiryamAMthI ane manuSyomAMthI tathA devamAMthI Avela jIva paMcendriya tiryaMcanI paryAyathI utpanna thAya che. temAM kaMIja saMdeha nathI. gautamasvAmI zathI prabhune pUche che -'jai neraiehito uvavajaMti' he bhagavana je paMcendriya tiryaMca narayikAmAMthI AvIne utpanna thAya che, te 'ki rayaNappabhApuDhavIneraiehi to uvavajjati' zu . 2mA pRthvInA nayImAthI bhAvI utpanna yAya cha ? 'jAva ahe sattamapuDhavIneraiehito uvavajjati' yAvat adhaHsabhI pRthvInA nayimAthI mApIna apa- thAya che? ahiyAM yAvanyadathI zarkarA prabhA pRthvIthI laIne temAnAraka pRthvI sudhInI pRthvI grahaNa karAI che. A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0247.20 sU01 paJcendriyati0jIvAnAmutpatyAdikam 217 pRthivInairayikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie paMcidiyatirikkhajogiesu ubava jjittae' yo bhavyaH paJcendriya tiryagyoni ke pUtyattum ' se NaM bhaMte! kevaiyakAla Diesa uvavajjejjA' sa khalu bhadanta / kiyaTakAlasthitikeSu paJcendriyatiryagyoniketpadyeta iti manaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMtohuta esu' jaghanye nAntarmuhUrta sthiti keSu paJcendriya tiryagyoniisa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! rayaNappa bhApuDhavIneraiehiMto uvavajjati' he gautama! paMcendriyatiryagyonika jIva ratnaprabhA pRthivI ke nairathikoM se Akarake utpanna hote haiM yAvat 'ahe sattama puDhavI neraiiehiMto uvavajjaMti' yAvat adhaH saptama pRthivI se Akara ke utpanna hote haiN| yahAM para bhI yAvat zabda se zarkarAprabhA se lekara tamaprabhA paryanta kI nAraka pRthiviyoM kA grahaNa huA haiM / aba gautama prabhu se punaH aisA pUchate haiM - 'racaNaSpabhApuDhavI neraie NaM bhaMte! je bhavie paMcidiyatirikkhajoNiesa uvavajjitae' he bhadanta ! ratnaprabhA pRthivIkA nairathika jo pacendriya tiryagyoniko meM utpanna hone ke yogya hai 'se NaM bhaMte ! ke vahayakAlaTThiesa ubavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthitivAle paJcendriya tiryaJcoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'godhamA ! jahanneNaM ato muhuttaDiiesa' vaha jaghanya se eka antarmuhUrta kI sthiti vAle paJcendriya tiryaJcoM meM - ' goyamA ! rayaNappabhApuDhavIneraieIito uvavajjaMti' he gautama! pthendriytiya carcAnivALA jIva ratnaprabhA pRthvInA nairayikeAmAMthI AvIne utpanna thAya che. yAvat 'ahe sattama puDhavIneraiehiMto uvavajjaMti' yAvat tethe atraH saptabhI pRthvIthI AvIne utpanna thAya che. ahiyAM paNa yAvat zabdathI zarkarAprabhA pRthvIthI laIne tamaHprabhA sudhInI naraka pRthvIyeA grahaNa karAI che. ve gautamasvAmI asune yevu yUche che haiM-- 'rayaNa pabhApuDhavIneraie NaM bhaMte! je bhavie paMcidiyatirikkhajoNiyasu uvavajjittae' hai ratnaprabhA pRthvInA nAyikA ka je 5 cendriya utpanna thavAne yogya che, 'se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTThiiesa uvavajje jA' te keTalA kALanI sthitivALA pa'cendriya tiya cAmAM utpanna thAya che ? yA praznanA uttara ache tu' te jaghanyathI eka aMtarmuhUta'nI bha0 28 zrI bhagavatI sUtra : 15 bhagavat tiya ce mAM - 'goyamA ! jahaNaNeNaM aNtomuhutttttthiisthiti vALA paMcendriya tiya cAmAM Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 bhagavatI sUtre pratyeta 'ukkoseNaM putrakoDI Auesa uvavajjejjA' utkarSeNa pUrvakoTayAyuSkeSu pazcendriyatiryagyonikeSUtpatheta nArakajIvAnAmasaMkhyAtavarSAyuSkeSu anutvAdena pUrva koTayA yukatvamabhihitamiti / ' te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM keva iyA ubavajjaMti' te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha asurakumArAtidezena - ' evaM jahA' ityAdi, ' evaM jahA asurakumArArNa tantrA' evaM yathA asurakuvArANAM yA vaktavyatA pRthivIkAyikeSu samuspadyamAnAnAmasura kumArANAM yA vaktavyatA - parimANotpAdAdikA pUrva pratipAditA saiva iha nArakANAM paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyamAnAnAmapi vaktavyA tathAhi utpanna hotA hai aura 'ukkoseNaM putrakoDI Auesa uvavajjejjA' utkRSTa se vaha pUrvakoTI kI sthitivAle paMcendriya tiryazvoM meM utpanna hotA hai yahAM jo 'pUrvakoTI kI sthiti vAle paJcendriya tiryazca utpanna hotA hai 'aisA kahA gayA hai vaha nAraka jIvoM kA asaMkhyAtavarSa kI AyubAloM meM utpAda nahIM hone se kahA gayA hai| pra0 - 'te NaM bhaMte! jIvA egamamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti' 'he bhadanta ! ve jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? - u0 - ' evaM jahA asurakumArANaM vasavvayA' 'he gautama! jaisI asurakumAra kI vaktavyatA kahI gaI hai, vaisI vaha yahAM para bhI kaha lenI cAhiye / arthAt pRthivIkAyiko meM samutpadyamAna asurakumAroM kI parimANa utpAda Adi rUpa vaktavyatA jisa prakAra se pahile pRthivIkAya utpanna thAya che. mane 'ukoseNaM puvvakoDI Aurasu uvavajjaMti' utsRSTathI te pUrva kATinI sthitivALA poMcendriya tiya cAmAM utpanna thAya che. ahiyAM pUdkATinI sthitivALA paMcendriya tiya ceAmAM utpanna thAya che" evuM je kahevAmAM Avyu' che, te nAraka jIvAnA asaMkhyAta varSanI AyuMSyavALAemAM utpAta na hAvAthI kahevAmAM AvyuM che. prazna - te NaM bhaMte ! jIvA egabhramaeNaM kevaiyA svavajjati' he bhagavan eka samayamAM te jIvA keTalA utpanna thAya che? uttara--'eva N jahA asurakumArANaM vattabbayA' he gautama! masuraDubhAronA saMbaMdhamAM je pramANe kahevAmAM Avyu che. teja pramANenu kayana ahiyAM paNa samajavuM. arthAt pRthvIkAyakomAM utpanna thavAvALA asurakumAreAnA piramANu, utpAda, vigere saMbadhI kathana je rIte pahelAM pRthvikAya prakaraNamAM kahe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za024 u.20 sU01 paJcendriyati jIvAnAmutpattyAdikam 219 he gautama ! jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA samutpadyante / asurakumArApekSayA yadvalakSaNyaM tadarzayati-'NavaraM' ityAdi / 'Navara saMghayaNe poggalA aNiTThA akaMtA jAva pariNamaMti' nakvam-kevalaM saMhanane pudgalA aniSTA akAntA yAvat pariNamanti pRthivyAmutpitsUnAm asurakumArajIvAnAM zarIraM-saMhananarahitaM bhavati yata statra asthisnAyuzirAdikaM na bhavati tathApi ye pudgalA iSTAH kAntA manojJA ste eva pudgalAH zarIrasaMghAtarUpeNa pariNamanti, atra ratnaprabhAnArakANAM pazcandriyatiryagyonikeSu samutpadyamAnAnAM zarIrasaMhanane ye prakaraNa (uddezaka) meM kahI jA cukI hai| usI prakAra se paJcendriya tiryagyoniko meM utpadyamAna nArako kI vaha parimANa utpAda Adi rUpa baktavyatA bhI yahAM vaktavya hai / tathA ca-eka samaya meM ve kitane utpanna hote haiM ? to isa prazna ke samAdhAna nimitta prabhune gautama se aisA kahA hai ki he gautama! eka samaya meM ve jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiN| parantu usa vaktavyatA se isa vaktavyatA meM jo antara hai vahI 'gaMvaraM saMghayaNe poggalA, ANiTThA, akaMtA, jAva pariNamaMti' isa sUtrapATha dvArA pradarzita kiyA gayA hai-isameM yaha pata. lAyA gayA hai ki ratnaprabhA ke nairayikoM ke saMhanana meM aniSTa aura akAnta pudgala yAvat pariNamate haiN| yadyapi pRthivIkAyika meM utpanna hone yogya asurakumAra jIvoM kA zarIra saMhanana rahita hotA hai, taba bhI jo pudgala iSTa, kAnta, manojJa hai ve hI vahAM zarIrasaMghAtarUpa se vAmAM AvyuM che. e ja rIte paMcendriya tiryaMca nivALAomAM utpanna thavAvALA nArakonA parimANa, utpAda vigere pramANenuM kathana ahiyAM kahevAnuM che. tathA eka samayamAM tyAM keTalA utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhue kahyuM ke he gautama! eka samayamAM teo jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che. paraMtu te kathana karatAM A kathanamAM je judApaNuM, te 'Navara saMghayaNe poggalA aNivA akaMtA, jAva pariNamaMti' mA sUtrapA4thI, pragaTa karela che. A sUtrapAThathI e batAvyuM che ke-ratnaprabhA pRthvInA narayikanA saMhananamAM aniSTa ane akAMta pudgale yAvata pariName che. jo ke pRthvIkAcikemAM utpanna thavAne gya asurakumArenA zarIre saMhanana vagaranA hoya che. te paNa je pudrale ISTa, kAMta ane mane jJa che, teja pule zarIranA saMghAta rUpathI tyAM pariName che. paraMtu ahiyAM ratnaprabhA pRthvInA nara zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 bhagavatI sUtre pudgalA aniSTA akAntA amanojJA ste eva zarIrasaMghAtarUpeNa pariNamanvIti zarIrArambhakapudgalAnAmiSTatvA niSTatvakAntatvAdivaiSamyaprayuktaeva bhedo bhavatItyetadeva 'NavaraM' ityAdinA makaraNena dhvanitamiti / 'ogAhaNA dubihA pannattA' avagAhanA dvividhA prajJaptA paJcendriyatiryakSu utpadyamAnAnAM ratnaprabhA nAraatri zarIrAvagAhanA dviprakArikA bhavatItyarthaH / prakAradvayameva darzapati 'taMjahA ' ityAdinA, 'taM jahA ' tathA 'matradhAraNijjA ya uttara veDabbiyA ya' bhavadhAraNIyA ca uttarakriyA ca 'tasya NaM jA sA mavadhAraNijjA' tatra tayordvayo vagAhanayo madhye yA bhavavAraNIyA gAnA 'sA jahanne gaM aMgurusta asaMkhejjaibhAgaM' sA jaghanyena vahAM pariNamate haiM / parantu yahAM ratnaprabhA pRthivI ke nairayikoM kA bhI jo ki paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai zarIra saMhamana rahita hotA hai paraMtu jo pudgala aniSTa akAnta, aura amanojJa hote haiM vahI pudgala vahAM zarIrasaMghAta rUpa se pariNamate haiM isa prakAra asurakumAra ke kathana kI apekSA yahA~ ke kathana meM zarIrArambhaka pudgala kI iSTatA, aniSTatA, kAntatA, akantitA Adi kI viSamatA ko lekara hI bheda hotA hai yahI bAta 'NavaraM' ityAdi prakaraNa dvArA dhvanita huI hai / 'ogAhaNA duvihA pannattA' avagAhanA bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya rUpa se do prakAra kI kahI gaI hai / arthAt paJcendriya tiryaJcoM meM utpanna hone yogya ratnaprabhA pRthivI ke nairayikoM kI zarIrAvagAhanA isa prakAra se do prakAra kI hotI hai - yahI prakAradvaya 'bhavadhAraNijjA va uttarave ubviyA ya' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kiyA gayA hai 'tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' inameM jo bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA hai vaha yikAmAM pazu ke je paoNMcendriya tiya ceAmAM utpanna thavAne ceAgya che. teonA zarIre pazu saMhanana vinAnA hAya che. paraMtu je pudgaleA aniSTa, akAMta, ane amanAna hoya che. teja pule tyAM zarIranA sadhAta rUpe pariName che. e rIte asUrakumAranA kathana karatAM A kathanamAM zarIranA Arambhaka pudgalAnA iSTapazuA, aniSTapaNA, kAntapaNA, vagerenA viSama paNAne laIne ja bhedo thAya che. khena vAta 'Navara' tyahi prabhu dvArA usa che. 'ogAhaNA hubihA pannattA' avadhAraNIya bhane uttara vaiDiyanA lehathI avagAhanA me prabhAranI uDI che. arthAt paMcendriya tiya cAmAM utpanna thavAne cAgya ratnaprabhA pRthvInA nairiyakAnA zarIranI avagAhanA A rIte e prakAranI hAya che. A e prakAra 'bhavANijjA ya uttara veDabbiyA ya' mA sUtrapATha dvArA matAvesa che. 'tattha NaM jA sA bhavadhAra NijjA sA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga' temAM ne avadhAraNIya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maindrikA TIkA za024 u. 20 sU01 paJcendriyati0jIvAnAmutpatyAdikam 221 utpattisamayApekSayA aMguThA saMkhyevamAgam 'unako seNaM satta dhaNUiM vizni ra NIo uccagulAI utkarSeNa trayodazapaTApekSayA sapta dhanUMSi tisro ratnayaH paDaGgulAni prathamamastaTAdiSu punaranena krameNa - 'rayaNAipaDhamapayare itthatiyaM dehasyaM bhaNiyaM / chappannaMgula saDrA payarepayare ya buDIo // 1 // ratnAdi prathama prastaTe hastatrayaM dehocchrayo bhaNitaH / sArddhaSaTpaJcAzadaGgulAni prastaTe prastaTe ca vRddhavaH / iticchAyA // 1 // ' tattha NaM jA sA uttaraveuniyA sA jahanneNaM aMgularUsa saMkhejjaibhAgaM' tatra khalu yA sA uttaravai kriyikI sA jaghanyenAGgulasya saMkhyeyabhAgam 'ukkoseNaM paznarasadhaNUI aDAijjAo rayaNIo' utkarSeNa paJcadaza dhanUMSi sArthe dve ratnI ca sArdharanidvayAjaghanya se agula ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa hotI hai kyoMki yaha ava. gAhanA utpatti ke samaya kI apekSA se hotI hai aura utkRSTa se vaha 'satta dhaNU tinnirayaNIo uccaMgulAI' sAta dhanuSa 3 hAtha aura 6 agula kI hotI hai| yaha utkRSTa avagAhanA 13veM prastada kI apekSA se kahI gaI hai| prathama prastaTa AdikoM meM isa krama se 'rayaNAipaDhamapare hathatiyaM dehasyaM bhaNiyaM chappanaMgula saDDA payare payare ya buDDIo' yaha utkRSTha avagAhanA kahI gaI hai 'tattha NaM jA sA uttaraveubviyA sA jahanneNaM aMgulassa saMkhejjaha bhAgaM, ukko seNaM pannarasaghaNUI aDDAijjAo rayaNIo' tathA jo uttara vaikriya zarIra kI avagAhanA hai vaha jaghanya se zarIranI avagAhanA che, te jaghanyathI AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAgarUpa hoya che. kemake A avagAhunA utpattinA samayanI apekSAthI thAya che. ane utkR pRthI te 'satta dhaNU tinni racaNIyo chaccagulAi " sAtadhanuSa trazu hAtha ane cha AMgaLanI hAya che. A utkRSTa avagAhanA 13 teramAM prastaranI ape kSAthI uDela che. paDelA pastara vigeremAM A usathI 'rayaNAi paDhamapayare hatthatiya dehaussvayaM bhaNiya chappannaM gulasaDDhA payare payare ya vuDDhIo' mA utsaSTa avagADunA IDI che. 'tattha NaM jA sA uttaraveubviyA yA jahaNaNeNaM aMgularasa srakheujaibhAga ukkoseNaM pannarasaghaNUI aDDhAijjAo rayaNIo' tathA uttara vaikriya zarIranI avagAhanA che, te jaghanyathI AMgaLanA sakhyAtamA bhAga rUpa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 bhagavatIsUtre dhika paJcadazadhanuHparimitA utkRSTA uttarakriyAmAhanA, iyaM ca bhavadhAraNoyo. skRSTAvagAhanAyA dviguNAbhavati / bhavadhAraNIyA'jagAhanA saptadhanU pi tisro ratnayaH SaT cAgulAni, asyAH saMkhyAyA dviguNIkaraNe bhavati yathoktamavagAhanAyA utkRSTaM pramANam / atra catUranikaM dhanuH, caturviMzatyAlA raniH kathyate iti niyamena bhavadhAraNIyotkRSTAvagAhanAta uttaravaikriyotkRSTAvagAhanA dviguNitA yathoktapramANA bhavatItyavaseyam / 'tesiNaM bhaMte ! jIvANaM' teSAM khalu bhadanta ! jIvAnAm 'sarIragA ki saMThiyA pannattA' zarIrANi kiM saMsthitAni-kIdRzaMsaMsthAnena yuktAni majJaptAni iti saMsthAnaviSayakaH praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'duvihA pabhattA dvividhAni prajJaptAni dvaividhyameva darzayati 'taM jahA' ityAdi, taM jahA' tathA 'bhavadhAraNijjA ya uttaraveudhiyA ya' bhavadhAraNiyAni uttaravaikriyANi ca, 'tattha NaM je te bhavadhAraNijjA te iMDasaMThiyA pannattA' tatra agulake saMkhyAtaveM bhAga rUpa hotI hai aura uskRSTa se 15 dhanuSa aura 2 // hAtha kI hotI hai yaha avagAhano bhavadhAraNIya utkRSTa avagAhanA se danI hotI hai| bhavadhAraNIya avagAhanA sAta dhanuSa 3 hAtha aura 6 aMgula kI kahI gaI hai| ise dUnI karane para 15 dhanuSa 2 // hAtha kI yaha avagAhanA ho jAtI hai| aba gautama svAmI saMsthAnadvAra ko lekara prabhu se aisA pUchate haiM-'tesi gaM bhaMte ! jIvANaM sarIragA ki saThiyA pannattA' he bhadanta ! una jIvoM ke zarIra kisa saMsthAnavAle kahe gae haiM ? isake uttara meM prabhu unase kahate haiM-'gopamA ! duvihA pannattA' he gautama ! unake zarIra do prakAra ke kahe gaye haiN| 'taM jahA bhavadhAraNijjA ya uttaraveundhiyA ya' jaise-bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya 'tastha NaM je te bhavadhAraNijjA te huMDasaMThiyA panattA' inale jo bhavadhAraNIya zarIra hai hioya che. ane utkRSTathI paMdara dhanuSa ane aDhI hAthanI hoya che. A avazAhanA sAta dhanuSa traNa hAtha ane cha AMgaLanI kahI che. tene bamaNI karavAthI paMdara dhanuSa aDhI hAthanI A avagAhanA thaI jAya che. va gautamasvAmI saMsthAna dvAra saMdhI prabhune me pUche che hai-'tesiNaM bhaMte ! jIvANaM sarIragA kiM saMThiyA pannattA' 3 mAna te vAnA shrii| yA saMsthAnavAhA cha ? 2mA prazna uttaramA prasu ch-'ge|ymaa ! vihA pannattA' gautama! tAnA shrii| meM prAranA cha. 'taM jahAavadhAraNijjA ya uttarave ubbiyA ya ta / pramANe cha-sadhAraNIya bhane uttara vaiThiya 'tattha NaM je te bhavadhAraNijjA' tehuDasaMThiyA pannattA' tebhAre ma. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU01 paJcendriyati jIvAnAmutpattyAdikam 223 dvayoH saMsthAnayormadhye yAni bhavadhAraNIyAni zarIrANi tAni huNDasaMsthAnasaMsthitAni prajJaptAni bhavantIti, 'tattha NaM je te uttaraveubdhiyA te vi huMDasaMThiyA pannattA' tatra khalu yAni uttaravaikriyANi zarIrANi tAnyapi huNDasaMsthAna saMsthitAnyeva bhavantIti / lezyAdvAre-'egA kAulemsA pannattA' ekA kApotikalezyA prajJaptA ratnaprabhAnArakANAm ekaica kApotikalezyaiva bhavati nAnyA lezyeti bhaavH| 'samugghAyA cattAri' samudghAtA zcatvAraH-vedanA kaSAyamAraNAntikavaikriyA khyA bhavantIti / 'No ithiveyagA No purisaveyagA NapuMsagaveyagA' ratnapabhanArakA paJcandriyatiyazu utpitsavo no strI vedakA na vA puruSavedakA bhavanti, kintu napu. sakavedakA eva bhavanti 'ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAI' sthiti rakANAM rasnamabhA. saMbandhinA jaghanyato dazavarSa sahasrANi bhavanti 'uko seNaM sAgarovamaM utkarSeNa ekaM sAgaropamaM bhavatIti evaM aNubaMdho vi' evam-sthitivadeva anubandho'pi unakA saMsthAna huNDaka kahA gayA hai, arthAt bhavadhAraNIya zarIra huNDaka saMsthAnavAlA hotA hai aura 'tastha NaM je te uttarave ubviyA te vi huMDa. saMThiyA pannattA' jo uttaravaikiyazarIra hai vaha bhI huNDakasaMsthAnavAlA kahA gayA hai| lezyAhAra meM ratnaprabhAnArakoM ke eka kApotikalezyA hI hotI hai anya lezyAe~ nahIM hotI haiN| samudghAtadvAra meM inake vedanA, kaSAya, mAraNAntika aura vaikriya ye cArasamudghAna hote haiM vedadvAra meM ye na strIvedavAle hote haiM aura na puruSa vedavAle hote haiM ye to kevala eka napuMsakavaidavAle hI hote haiM / 'ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM sAgarovamaM' inakI sthiti jaghanya se 10 dasa hajAra varSa kI hotI hai aura utkRSTa se vaha 1 sAgaropama kI hotI hai evaM aNubaMdho vi' sthiti dhAraNIya zarIra che, tenuM huDaka saMsthAna kahela che arthAt bhavadhAraNIya zarIra hu4 saMsthAna vANuhAya . mane 'tattha NaM je te uttaraveubviyA te vi huDa saMThiyA pannattA' tathA tabhA 2 uttaravaiThiya zarI2 cha te 55] hu sathAnavA kahyuM che. zyAdvAramAM ratnaprabhA nArakane eka kApetika lezyA ja hoya che. anya vezyAo hatI nathI. samudraghAta dvAramAM teone vedanA, kaSAya, mAra. zutika ane vaikriya e cAra samuddaghAte hoya che. vedadvAramAM teo strIveda vALA ke purUSa vedavALA detA nathI. teo kevaLa napuMsaka vedavALA hatA 1 DAya che. 'ThiI jahanneNaM dasavAkhasahaslAiM ukkoseNaM sAgarovamaM' temanI sthiti jaghanyathI dasa hajAra varSanI hoya che. ane utkRSTathI te eka sAgarepabhnii sarAya che. 'eva' aNubaMdho vi' sthiti pramANe anuma5 55 dhanyathA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 bhagavatIpatre jaghanyotkRSTAbhyAM dazavarSa sahastrAtmakaH sAgaropamAtmakazca bhavatIti 'sesaM taheba' zeSam-dRSTayAdikaM tathaiva-yathA'surakumArANAM dRSTyAdikaM kathitaM tathaiva ratnapabhAnArakANAmapi jJAtavyam tathAhi-dRSTistrividhA api samyagdRSTi mithyASTimizraSTirapi / trINi jJAnAni niyamataH, trINI ajJAnAni bhjnyaa| yogo manopAkAyarUpa trividho'pi / upayogo'pi sAkArAnAkArarUpo dvividho'pi / AhArabhayamaithunaparigrahAkhyAzcatasro'pi saMjJA bhavanti / krodhamAnamAyAlomAkhyAzcatvAraH kaSAyA bhavanti / zrotrAdArabhya sparzanAntapaJcendriyANi bhvnti| zAtAzAtobhayake jaisA hI anubaMdha bhI jaghanya se 10 hajAra varSa kA aura utkRSTa se 1 sAgaropama kA hai| 'sesaM taheva' bAkI kA dRSTi Adi sambandhI aura saba kathana asurakumAroM meM dRSTi Adi kA jaisA kiyA gayA hai, vaisA hI ina ratnaprabhA ke nArakoM kA hai jaise-yahAM dRSTi tInoM prakAra kI hotI hai| samyagdRSTi bhI hotI hai| mithyAdRSTi bhI hotI hai aura mizradRSTi bhI hotI hai| niyama se inake tIna jJAna hote haiM aura bhajanA se tIna ajJAna hote haiM manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga aise ye tIna yoga inake hote haiN| upayogahAra meM sAkAra upayoga aura anAkAra upayoga aise ye donoM prakAra ke upayogavAle hote haiN| saMjJAhAra meM AhAra bhaya maithuna aura parigraha se ye cAroM prakAra kI saMjJAe~ hotI haiN| kaSAyadvAra meM inake krodha mAna mAyA aura lobha ye cAroM prakAra kI kaSAye hotI haiM / indriyadvAra meM inake zrotra se lekara sparzana taka kI isa M2 varSa bhane TayA me sAgarAyamAnI che. 'sesa taheva' mAnuSTi . dvAra vigere saMbaMdhInuM kathana asurakumAramAM daSTi vigerenuM kathana je pramANe karyuM che, te ja pramANenuM kathana A ratnaprabhA pRnA nArakanu paNa che. jema ke-ahIyAM traNa prakAranI eTale ke samyakdaSTi paNa hoya che. mithyASTi paNa hoya che. ane mizra dakiTa paNa hoya che. teone niyamathI traNa jJAna ane bhajanAthI traNa ajJAna hoya che, manovega, vacanaga ane kAyAga e pramANe temane traNa pega hoya che. teone upaga dvAramAM sAkAra upayoga ane anAkAra upaga e pramANe banne prakArane upaga hoya che. saMjJAdvAramAM temane AhAra. bhaya, maithuna ane parigraha e cAra saMjJAo hoya che. kaSAya dvAramAM teone krodha, mAna, mAyA, ane lebha e cAre prakAranA kaSA heAya che. Indriya dvAramAM teone zrotrathI laIne sparza sudhInI pAMce zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU01 paJcandriyati jIvAnAmutpatyAdikam 225 rUpA api vedanA bhavati, adhyavasAyA asaMkhyAtAH prazastA api aprazastA api| ityAdikaM sarvamasurakumAravadeva nArakANAmapi avagantavyamiti / kAyasaMvedhaH'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' bhavAdezena-bhavApekSayA jaghanyena dve bhavapadaNe, 'ukkoseNaM aTThabhavaggahaNAI' utkarSeNa aSTa bhavagrahaNAni bhavantIti / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamammahiyAI' kAlAdezena-kAla. pakAreNa kAlApekSayA jaghanyena dazavarSa sahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni 'ukoseNaM cattAri sAgarovamAI cauhi punakoDIhiM abbhahiyAI utkarSeNa catvAri sAgaro. pamANi catasRbhiH pUrnakoTibhirabhyadhikAni 'evaiyaM jAva kareMjjA' etAvantaM kAlaM yAvatseveta gamanAgamane ca kuryAditi prathamo gamaH 1 / 'so cetra jahannakAlahiepAMcoM indriyAM hotI haiM zAtarUpa aura azAtarUpa donoM prakArakI vedanA inake hotI haiM / prazastarUpa bhI aura aprazastarUpa bhI donoM rUpa bhI adhyavasAya inake asaMkhyAta hote haiM / ityAdi saba kathana asurakumAra ke kathana ke jaisA ina nArakoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhie / kAyasaMvedha-'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' bhava kI apekSA jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa aura 'ukkoseNaM aTThabhavaggahaNAI' utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai tathA'kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamambhahiyAha' kAla kI apekSA vaha jaghanya se 1 antarmuhUrta adhika 10 hajAravarSa kA aura 'ukkoseNaM cattAri sAgaroSamAI cAhiM pucakoDIhiM amahiyAI" utkRSTa se cAra pUrvakoTi adhika cAra sAgaropama kA hai 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra se itane kAla taka vaha jIva prathama naraka kA Indriyo hoya che. teone zAtA rUpa ane azAtA rUpa ema banne prakAranI vedanA hoya che. prazasta ane aprazasta ema banne prakArane adhyavasAya temane asaMkhyAta hoya che. vigere tamAma kathana asurakumAranA kathana prabhAra mA nAnA samayamA 55] sama. yasa va5-'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAi' bhanI apekSAyAmapanyathA 2. bhavAne aru 421 / 35 mana 'ukkoseNaM aTU bhavaggahaNAI' thI mA mavAne grahaNa 421 // 35 che tathA 'kAlAdeseNaM jahanneNaM danavAsasahassAI aMtomuhuttamamahiyAi' nI mApekSAthI dhanyathI tabhuita madhi isa 12 varanA bhane 'ukkoseNaM cattAri sAgarAvamAI cauhi puzvakoDIhiM abbhahiyAI' 44thI yA2 pUTi madhira yA2 sAmanA cha. 'evaiyaM jAva karejjA' 25 te mATA // sudhI te bha0 29 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 bhagavatIne esu uvavanno' sa eva-ratnaprabhApRthivInAraka eva jaghanyakAlasthitikapaJcendriyatiryagyoniSu utpanno yadi bhavettadA-'jahanneNaM aMtomuhuttaliiema0' jaghanyenA. ntarmuhUrttasthitikapazcendriyatiryayoniSu samutpadyate, 'ukosega vi aMtomuhuttaTiiesu0' utkarSeNA'pi antarmuhUrtasthiti keSu samutpadyate 'avasesaM taheva' avazeSa tathaiva-audhikaprathamagamava deva yaudhikAthamagame paJcendriyatiryagyoniSu samu. spadyamAnAnAM ratnapabhAnArakANAmutpAdaparimANasaMhananAvagAhanAsaMsthAnalezyAdikaM kathitaM tathaiva-'so ceva' ityAdi dvitIyagame'pi srvmvgntvymiti| kevalamauprathama pRthivI ke nAraka hone rUpa gati kA aura pazcendriyatiyagyonika kI gati kA sevana karatA hai aura itane kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha prathama gama hai 1 // 'soce jahamnakAlaTiesa upacanno' aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM -he bhadanta ! yadi vaha ratnaprabhA pRthivI kA nAraka hI jaghanyakAla kI sthitiyAle pazcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai, to vaha kitane kAla kI sthiti vAle paJcandriyatiryagyo. nikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu unase kahate haiM-gautama vaha 'jahanneNaM aMtomuttahie. ukkoseNa vi aMtomuhutsaTiiesu0' jaghanya se eka antarmuhUrta kI sthiti vAle paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se bhI vaha antarmuharta sthiti vAle paJcendriya tiryagyonikoM meM hI utpanna hotA hai| 'avasesaM taheva' bAkI kA ora saba kathana audhika prathama gama ke jaisA hI hai| jaisA-prathama jIva pahelI nArakane eTale ke-pahelI pRthvInA nArakapaNunI gatinuM sevana kare che. ane eTalA kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che A prathama gama che. 1 'so ceva jahanakAladiiesu uvavanno' gautamasvAmI prasuna se pUche haiNhe bhagavana je te ratnaprabhA pRthvIne nAraka javanya kALanI sthiti vALA paMcendriya tiryaMca nikomAM utpanna thAya te te keTalA kALanI sthitivALA paMcendriya tiryacanikamAM utpanna thAya che? A prazna uttaramA prabhu temAna cha - gautama! te 'jahanneNaM aMtomuttadviiesu0 ukAseNa vi aMtomuhuttadviiema' dhanyathI me mata. hatanI sthitivALA paMcendriya tiryaMca nike mAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI paNa te aMtamuhUrtanI sthitivALA paMcendriyatiyaca nikamAM utpanna thAya che. 'avasesa taheva' mADInu' bhI madhu thana maughira paDatA gamanA kathana pramANe ja che. pahelA gAmamAM paMcenidraya tiya ca yonimAM utpanna thavAne cagya ratnaprabhA pRthvInA nArakanA utpAta, parimANa, saMhanana avagAhanA, saMsthAna, vezyA, vigere dvArenA saMbaMdhamAM kathana karavAmAM AvyuM che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za024 u.20 sU01 paJcandriyati jIvAnAmutpattyAdikam 227 ghikaprathamagamApekSayA yadvailakSaNyaM tadarzayati-'Navara' ityAdi, 'Navara kAlAdeseNaM jahanneNaM taheva' navaraM kAlAdezena-kAlApekSayA jaghanyena tathaiva audhikaprathamagamavadeva, antamuhUtAdhikadazavarSa sahasrANi 'ukkoseNaM cattAri sAgarovamAI cauhiM aMtomuSTuttehiM amahiyAI' utkarSeNa catvAri sAgaropamANi caturbhirantamuMhUttarabhyadhikAni 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAda etAvatkAlaparyantaM nArakagati paJcandriyatiyaggati ca seveta, tathA-etAvatkAlpa. yantamubhayagatau gamanAgamanaM ca kuryAditi dvitIyo gamaH 2 / 'evaM sesA vi satta gama meM paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hone yogya ratnaprabhA ke nArakoM ke utpAda, parimANa, saMhanana, avagAhanA, saMsthAna, lezyA Adi dvAroM ke sambandha meM kathana kiyA gayA hai, usI prakAra kA kathana' 'so ceva' ityAdi rUpa dvitIya gama meM utpAda, parimANa, saMhanana, avagAhanA, saMsthAna Adi kA kara lenA caahie| kevala audhika prathama gama kI apekSA jo bhinnatA hai use sUtrakAra 'NavaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM taheva' ityAdi sUtrapATha dvArA prakaTa karate hue kahate haiM ki kAla kI apekSA se audhika prathama gama ke jaise hI vaha jaghanya se antarmuhUrta adhika 10 hajAra varSa taka aura 'ukko. seNe' utkRSTa se cAra antarmuhUrtta adhika cAra sAgaropama taka nAraka gati kA aura paJcendriya tiryaggati kA sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha usameM gamanAgamana karatA hai aisA yaha dvitIya gama hai| prathama gama meM yaha kAyasaMveSa kAla kI apekSA utkRSTa se cAra pUrvakoTi adhika cAra sAgaropama kA kahA gayA hai aura yahAM vaha utkRSTa se cAra antamuharta adhika cAra sAgaropama kA kahA gayA hai| isa prakAra me4 pramANunu 4thana 'so ceva' tyAdi 35 mIon mamai spAta, paribhAya, saMhanana, avagAhanA, saMsthAna, vigerenuM kathana samajI levuM. kevaLa vika pdde| Ama 42ai 2 pAche, te sUtra42 'Navara kAlAdeseNaM jahaNNeNaM taheva' mA sUtra dvArA pragaTa 42ai 4 cha 8-janI apekSAthI mauSi pahelA gAma pramANe ja te jaghanyathI aMtamuhUrta adhika 10 dasa hajAra varSa sudhI bhane ukkoseNaM' thI yA2 matabhuita madhi: yAra sAgarIyama sudhI nArakagatinuM ane paMcendriyatiya ca gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI temAM gamanAgamana kare che. e pramANene A bIje gama kahyo che pahelA gAmamAM A kAyavedha kALanI apekSAthI utkRSTathI cAra pUrvakeTi adhika cAra sAgaropamane kahela che. ane ahiyAM te utkRSTathI cAra aMta. muhUrta adhika cAra sAgaropamane kahela che. A rIte audhika pahelA gAmamAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 bhagavatIsUtre gamagA bhANiyabvA' evaM zeSA api sapta gamakA bhaNitavyA, evam-anantarokta gamadvayakrameNa zeSAH-sapta gamakAH-tRtIyacaturthapazcamaSaSThasaptamASTamanavamagamAH bhaNitavyAH, athaivaM zabdopAdAnAt yAdRzI sthitirjaghanyotkRSTabhedAt Adhagamayo. nArakANAM kathitA tAdRzI eva sthitimadhyame'ntime'pi gamatraye'pi kiM syAt ? iti pazne sati netyuttaram , madhyameSu pazcimeSu ca gamatrike sthitinAnAtvasadbhAvAt tadevAha-'jaheba' ityAdi, 'jaheva neraDyauddesae pani paMcidiehi samaM neraiyANaM' yathaiva nairayikoddezake saMkSipaJcandriyaiH samaM nairayikANAm yathaiva nairayikoddezake'dhikRta zatakasya prathame uddezake saMjJipaJcendriyatiyagyonikaiH saha nArakajIvAnAM madhyameSu triSu se audhika prathama gama meM kathita kAyasaMvedha se isa dvitIya gama meM kathita kAyasaMvedha meM bhinnatA hai 'evaM sesA vi satta gamagA bhaNiyavyA' isa anantarokta gama dvaya ke krama ke anusAra tRtIya, caturtha, paMcama, SaSTha, saptama aSTama aura navama ye sAtagama bhI kaha lenA cAhiye / yahAM evaM sesA vi' aise kathana se jaisI sthiti jaghanya aura uskRSTa ke bheda se bhAdi ke do gamoM meM-prathama dvitIya gamoM meM nArakoM kI kaho gayI hai usI prakAra kI sthiti madhya ke aura anta ke tIna gamakoM meM bhI prApta hotI hai to kyA vaha ina gamakoM meM bhI vaisI hI hai ? so isa prakAra kI zaGkA ke samAdhAna nimitta 'yahAM vaha aisI nahIM hai| aisA uttararUpa kathana svataH hI samajha lenA cAhiye / yahI bAta 'jaheva neraiyauddesae sannipaMciM. diehiM samaM neraiyANa' isa sUtrapATha dvArA sUtrakAra ne spaSTa kI hai| 40 4|ysvedhii mA malot mamA 41 |ysvedhmaa paY che. 'eva semA vi satta gamagA bhANiyavvA' mA prabhAra meM mAmA 4 bha anusAra trIje, ce thI pAMcame chaThTho, ane sAtame, AThame ane navamo e sAte gamo 5hI sevasa. mahiyAM evaM sesA vi' 2 // zatanA 4thanathI dhanya bhane utkRSNanA bhedathI je pramANenI sthiti pahelA be gAmamAM nArakanI kahI che. e ja pramANenI sthiti madhyanA ane aMtanA traNa gAmamAM paNa prApta thAya che, te zuM? te A traNa gamomAM paNa teja pramANenI sthiti che? A pramANenI zaMkAnA samAdhAna nimitte "ahiyAM te e pramANenI nathI' A pramANenA uttara rUpa kathana svayaM samajI levuM. me ta 'jaheva neraiyauddesae sannipaciMdiehiM samaM nerahayANa' mA sUtrapATha dvArA sUtrakAre pragaTa karela che. A sUtrapAThathI e samajAvyuM che ke zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU01 paJcandriyati jIvAnAmutpattyAdikam 229 gameSu carameSu triSu gameSu sthitau paraspara bhedo bhavati tathaivehApi 'majjhimaesu ya tisu vi gamaesu' nairayikANAM madhyameSu ca triSaSi gamakeSu tayA-'pacchimaesu tisu vi gamaesu' pazcimeSu triSvapi gamakeSu 'Thii nANattaM bhavaI' sthitinAnAtvaM bhavati prathamadvitIyagamApekSayA mAdhyamikagamatraye antimagamatraye ca sthitau nAnAtvaM bhedo bhavati iti / 'sesaM taM cetra' zeSam-tadatirikta sarva tadeva-audhikaprathamagamavadeveti / 'sabatya ThiI saMvehaM ca jANejjA' sarvatra sthiti saMvedhaM ca pArthakyena yathAyogaM jAnIyAditi navamAntA gamAH 9||suu0 1 // isase yaha samajhAyA gayA hai ki jisa prakAra se adhikRta zataka ke prathama uddezaka rUpa nairayika uddezaka meM saMjJipaMcendritiryagyonikoM ke sAtha nAraka jIvoM ke madhya ke tIna gamoM meM aura anta ke tIna gamoM meM aura sthiti meM paraspara bheda haiN| usI prakAra se yahAM para bhI 'majjhimaesu ya timu vi gamaesu' nairapikoM ke madhya ke tIna gamakoM meM tathA pacchimaesu tilu vi gamaesu' anta ke tIna gamakoM meM 'ThihanAgataM bhavaI' sthiti meM bhinnatA hai| arthAt prathama dvitIya gamoM kI apekSA mAdhyamika gamatraya meM aura antima gamatraya meM sthiti meM bheda hai / 'sesaM taMce bAkI kA aura saba kathana audhika prathama gama ke jaise hI hai 'savvattha ThiI saMvehaM ca jANejjA' sarvatra sthiti aura saMvedha meM bhinnatA hai| isa prakAra se ye nauveM gama taka ke gama haiM // 501 // je pramANe adhikRta zatakanA pahelA udezA rUpa narayika uddezAmAM saMsI paMcendriya tiryaMca nikenI sAthe nAraka jInA madhyanA traNa gAmamAM ane chelA traNa gamonI sthitimAM paraspara bheTa che, eja pramANe ahiyAM paNa 'majjJimaesu ya tisu vi gamaesu' naiyimA madhyana va gabhAmA tathA 'pacchimaesu tisu vi gamaesu' chedasA trae gamAmA 'ThiinANattaM bhavai' sthitimA judApaNuM che, arthAt pahelA ane bIjA gama karatAM madhyanA traNa gamemAM mana ch| trae gamamA sthitimA muddA che. 'sesa ta cetra' mADInusAra tamAma thana sodhira / AmatA prabhArI che. 'savvattha ThiI saveha ca jANejjA' sthiti bhane sapanA panamA madheza : pAche. mAzate A navamA sudhInA game kahyA che, sU. 1 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 bhagavatIsutre ratnaprabhAnArakasya paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyamAnasyotpAdAdikaM navAntagamaiH pratipAdya zarkarApamAnArakANAM paJcendriyatiyagyoni ke pUtpadyamAnAnAmutpAdAdikaM kathayituM sUtrAntaramavatArayati-'sakkarappabhApuDhavI neraie NaM bhaMte' ityAdi mUlam-sakarappabhApuDhavIneraie NaM bhaMte! je bhavie. evaM jahA rayaNappabhAe gava gamagA taheva sakarappabhAe vi, gavaraM sarIrogAhaNA jahA ogAhaNA sNtthaanne| tinni NANA tinni annANA ya niym| Thii aNubaMdhA puzvabhaNiyA evaM Nava vi gamagA uvajaMjiUNa bhaanniyvvaa| evaM jAva cha? puDhavI / NavaraM ogAhaNA lessA ThiI aNubaMdho saMveho ya jaanniyvyo| ahe sattama puDhavI neraie NaM bhaMte! je bhavie0 evaM ceva Nava gmgaa| NavaraM ogAhaNA lessA ThiiaNubaMdhA jaanniyvvaa| saMveho bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAiM ukoseNaM chbbhvgghnnaaii| kAlAdesegaM jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuttamabbhahiyAI ukkoseNaM chAvATuM sAgarovamAiM tihiM putvakoDIhiM abbhahiyAhiM evaiyaMkAla jAva krejaa| Adillaesu chasuvi gamaesu jahanneNaM do bhavagahaNAI ukAseNaM cha bhvrghnnaaii| pacchillaesu tisu gamaesu jahanneNaM do bhavaggahaNAI, ukkoseNaM cattAri bhvgghnnaaii| laddhI Navasu vi gamaesu jahA paDhamagamae / NavaraM Thiivi. seso kaalaadesoy| bitiyagamae jahannegaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAiM ukkoseNaM chAThiM sAgarovamAiM tihiM aMtomuhattehiM abbhahiyAiM evaiyaM kaalN| taiya gamae jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI puvakoDIe abbhahiyAI ukkoseNaM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU02 zarkarAmabhAyAnArakotpatyAdikam 231 chAvaTTi sAgarovamAiM tihiM puvakoDIhiM abhhiyaaiN| cauttha game jahanneNaM bAbIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamabbhahiyAI ukkoseNaM chAvaTi sAgarovamAiM tihiM putvakoDIhiM abbhahiyAI paMcamagamae jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhattamabbhahiyAiM ukkoseNaM chAvaDhei sAgarovamAiM tihiM aMtomuhuttehi abbhahiyAI / cha? gamae jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI puvakoDIe abbhahiyAiM ukkoseNaM chAvahiM saagrovmaaiN| tihi puvakoDIhiM abbhhiyaaii| sattamagamae jahannaNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamabbhahiyAiM ukkoseNaM chAvahiM sAgarovamAI dohiM puvakoDIhiM abbhahiyAI / aTThama gamae jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamabbhahiyAI, ukkoseNaM chAvaTuiM sAgarovamAiM dohiM aMtomuhuttehiM abbhhiyaaii| Navamagamae jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAiM puvakoDIe abbhahiyAI, ukkoseNaM chAvaTaii sAgarovamAiM dohiM puvakoDIhiM abbhahiyAI evaiyaM kAlaM jAva karejjA 9 ||suu0 2 // ___ chAyA-zarkarAprabhApRthivInarayikaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH0 evaM yathA ratnaprabhAyAM nava gamakA stathaiva shrkraambhaayaampi| navaraM zarIrAvagAhanA yathA'. vagAhanA saMsthAne / trINi jJAnAni trINi ajJAnAni ca niymtH| sthityanubandhI pUrvamaNito, evaM nabA'pi gamakA upayujya bhnnitvyaaH| evaM yAvat SaSTha pRthivI / navaram avagAhanA lezyA sthitiranubandhaH saMvedhazca jJAtavyaH / adhaHsaptamI pRthivInairayikaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH0 evameva nava gamakAH, navaramavagAhanA lezyA sthityanubandhAH jnyaatvyaaH| saMvedho bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkaNa paDU bhavagrahaNAni / kAlAdezena jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrtAmyadhi. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 bhagavatI sUtre kAni, utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi tisRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni etAbantaM kAlaM yAvatkuryAt / AdyeSu SaTsvapi gamakeSu jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNa bhavagrahaNAni / pazcimeSu triSu gamakeSu jaghanyena dve bhavagrahaNe utkRSTatazcatvAri bhavagrahaNAni, labdhirnavasvapi gamakeSu yathA prathamagamake / navaraM sthitivizeSaH kAlAdezazca / dvitIyagamake jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUtairabhyadhikAni utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi tribhirantarmuha tairabhyadhikAni etAvantaM kAlaM yaavtkuryaat| tRtIyagamake jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi pUrvakoTya'bhyadhikAni utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi tisRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni / caturtha game jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrttAbhyadhikAni utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi tisRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni / pazca magaye - jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrttAbhyadhikAni utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi tribhirantarmuha tairabhyadhikAni / SaSThagamake jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi pUrvakoTayApadhikAni utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi tisRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni / saptamagamake jaghanyena trayastriMzatsAgaropamAgi antarmuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi dvAbhyAM pUrvakoTibhyAmabhyadhikAni / aSTamagamake jaghanyena trayastriMzat sAgaropamANi antarmuhUrttAdhikAni utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi dvAbhyAmantarmuhUrttAbhyAmabhyadhikAni / navamagama ke jaghanyena trayastriMzatsAgaropamANi pUrvakoTA'bhyadhikAni utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi dvAbhyAM pUrvakoTibhyAmabhyadhikAni etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt // 02 // TIkA- 'sakkarappabhApuDhavIneraie NaM bhaMte' zarkarAmabhApRthivI nairayikaH khalu madanta ! 'je bhavie paMcidiyatirikkhajoNiesa uvavajjittae' yo bhavyaH paJcendri paMcendriyatiryagyonikoM meM utpadyamAna ratnaprabhA nAraka ke utpAda Adi kA nau gamoM dvArA pratipAdana karake aba sUtrakAra paJcendriyatirya yonikoM meM utpadyamAna zarkarA prabhA ke nArakoM kA utpAda Adi kahane ke liye sUtrAntara kA kathana karate haiM - 'sakkarapabhApuDhavI pacendriya tiya iMca ceAnikamAM utpanna thanArA ratnaprabhA nArakanA utpAta vigerenuM nava gamA dvArA pratipAdana karIne have sUtrakAra pacendritiya "ca cenikAmAM utpanna thanArA zAprabhA pRthvInA nArakAnA utpAda vigere kahevA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 20 sU02 zarkarAprabhAyAnArakotpatyAdikam 233 yatiryagyonikeSu utpattam 'se NaM bhaMte! kevaiyakAla Diirasa utravajjejjA' sa khalu madanta ! kiyatkAla sthiti ke pratyadyeteti praznaH / bhagavAnAha - ' evaM jahA ' ityAdi, ' evaM jahA rayaNapabhAe Nava gamagA taheba sakkarappabhAe vi' evaM yathA ratnaprabhAyAM nava gamakA tathaiva zarkarAmamAyAmapi ratnaprabhAsaMbandhi nArakamAzritya yathA prathamAdArabhya navamAtA navagamakAH kathitA stenaiva prakAreNa zarkarApramAnArakamAzrityApi prathamAdArabhya navamagamAntA natra gamakA api vaktavyA stathAhi kiyatkAla sthitineraie NaM bhaMte !' ityAdi sUtra 2 / TIkArtha- he bhadanta ! zarkarAprabhA pRthivIkA nairathika jo paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai / 'se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTThiesa uvavajjejjA' he bhadanta ! vaha kitane kAla kI sthitivAle pracendriyatiryaJcoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM / 'evaM jahA rayaNappabhAe java gamanA taheba sakkarapabhAe vi' de gautama ! jisa prakAra se ratnaprabhA saMbandhI nAraka ko Azrita karake prathama gamaka se lekara nauveM gamataka nau gamaka kahe gaye haiM usI prakAra se zarkarA prabhA ke nAraka ko lekara bhI prathama gama se lekara nauveM gama taka nau gamaka kahanA caahie| jo isa prakAra se haiM 'jaba gautama ne prabhu se aisA pUchAhe bhadanta ! zarkarAprabhA pRthivI kA nairayika jo paMcendriyatiryathoM meM utpanna hone ke yogya hai, vaha kitane kAla kI sthiti vAle paMcendriyatiryazvoM bhATe jIbha sUtranu uthana ure che. 'sakkarappabhApuDhavIneraie NaM bhate ! tyAhi TIkA-he bhagavan zarkarAprabhA pRthvInA naiyikA ke jeo paMcendriya tiyaM yayoniamAM utyanna thavAne yeogya che. 'se NaM bha'te ! kevazyakAlaTThiesu uvavajjejjA' he bhagavan te DeMTalA ajanI sthitivajA yathendriya tiryayAbhAM utpanna thAya che ? || praznamA uttaramA prabhu che - 'eva jahA rayaNappa bhae Natra gamagA taddeva sakkaratpabhAe vi' De gautama ne rIte ratnaprabhA pRthvInA nArakone Azrita karIne pahelA gamathI ArabhIne nava game kathA che, eja rIte zakarAprabhAnA nArake.nA saMbaMdhamAM paNa pahelA gamathI Ara. bhIne navamA gama sudhInA nava gameA kahevA joie. je A pramANe che-jyAre gautamasvAmIe prabhune evu. pUchyuM ke he bhagavana zarkarAprabhA pRthvInA nairayikA ke jeo paMcendriya tiya cAmAM utpanna thavAne cegya che teo keTalA DhALanI sthitivALA pacendriya tiya cAmAM utpanna thAya che ? ! praznanA bha0 30 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIstre keSu utpayate iti praznasya jaghanyena antarmuharjasthitikeSu utkRSTatA pUrvakoTayA yuSkeStpadyate ityuttaram / te khalla bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadhante iti praznasya asurakumAravaktavyatAvadeva uttaram / kevalaM ratnamabhApRthivInArakaprakaraNApekSA yadvailakSaNyaM zarkarAmabhAnArakamakaraNe tadarzayati--'NavaraM' ityAdinA, 'NavaraM sarIrogANA jahA ogAhaNA saMThANe' navaram-kevalaM zarIrAvagAhanA yathA avagAhanA saMsthAne zarIrAvagAhanA yathA prajJApanAsUtrasya ekaviMzatipade kathitA tathaiva iDApi bodavyA sA ca tatratyAvagAhanA sAmAnyata evam-'sattadhaNu tinni meM utpanna hotA hai ? to isake uttara meM prabhune aisA hI kahA hai ki he gautama ! aisA vaha zarkarAprabhA kA narayika jaghanya se antamuharta kI sthiti vAle paMcendriyatiyaJcoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se pUrvakoTi kI AyuvAle paJcendritiyazcoM meM utpanna hotA hai| punaH gautama isa para prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! ve jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ! taya isake uttara meM prabhu unase aimA kahate haiM he gautama ! isa prazna kA uttara asura kumAra kI vaktavyatA ke jaisA hI hai| kevala ratnaprabhA pRthivI ke nAraka prakaraNa kI apekSA se jo zarkarAprabhA ke mAraka ke prakaraNa meM bhinnatA hai use mUtrakAra ne 'NavaraM sarIrogAhaNA jahA ogAhaNA saMThANe' isa sUtrapATha dhArA prakaTa kiyA hai| isase unhoMne yaha samajhAyA hai ki zarIra kI avagAhanA prajJApanA sUtra ke 213 pada meM jaisI kahI gaI hai aisI hI yahAM jAnanA caahiye| vahAM uttaramAM prabhue evuM kahyuM ke he gautama ! evA te zarAmabhA pRthvInA narayike jAnyathI aMtarmuhUrtanI sthitivALA paMcedriya tiryomAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI pUrvaka TinI AyuSyavALA pacendriya tiryomAM utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke--he bhagavana te ja eka samayamAM keTalA utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu temane evuM kahe che ke-he gautama! A praznano uttara asurakumAronA kathana pramANe ja che. kevaLa ratanaprabhA pRthvInA nArakonA prakaraNa karatAM zarkarAmabhA pRthvInA nAnA pra425mA 2 hApA che te sUtrAre 'NavaraM sarIrogAhaNA jahA ogAhaNA saMThANe' 5 / sUtrA8 dvaa2| pragaTa 428 cha. yA sUtrA4thI tamAma e samajAvyuM che ke-zarIranI avagahanA prajJApanA sUtranA ekavIsamA padamAM je pramANe kahyuM che, te ja pramANenuM kathana ahiyAM paNa samajavuM. tyAM ava. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za034 .20 sa02 zarkarAprabhAyAnArakotpatyAdikam 235 rayaNI, chacceva ya aMgulAI uccattaM, pahamAe puDhabIe, viuNA viuNaM ca sesAsu' triratnyadhikasaptadhanUMSi SaTcAGgulAni prathamAyAM pRthivyAmuccatvaM, zeSAsu dviguNa. miti bhAvaH, prathamAyAM ratnapabhApRthivyAM triratnyadhikasaptadhaSi SaTcAGgulAni zarIrAvagAhanA bhavati zeSAsu-ratnaprabhAta Arabhya saptamapRthivIparyantamuccatvaM dviguNaM dviguNaM krameNAdhikaM bhavatItyarthaH / ____ atra yadalakSaNyaM tadarzayati--tinni' ityAdi, 'tinni gANA timi annANA niyama' zrINi jJAnAni-matyAdIni trINi ajJAnAni niyamato bhavanti iti dvitIyatRtIyAdipRthivISu saMjJibhya evAgatya samutpadyante te ca pazcendriyatiryagyonikepRtpitsavo jJAnatrayavanto bhavanti ajJAnatrayavanto vA niyamAdbhavantIti / 'ThiI aNubaMdhA puvvabhaNiyA' sthityanuvandhoM pUrva maNitI pUrvapakaraNe-etena yathA yathA para avagAhanA sAmAnyarUpa se isa prakAra se prakaTa kI gaI hai-'satta dhaNu tinni rayaNI chacceva ya aMgulAI uccattaM paDhamAe puDhavIe viuNA viuNaM ca sesAsu' prathama pRthivI ke nairapika kI zarIrAvagAhanA sAta dhanuSa 3 rasni aura 6 aMgulapramANa hai pAko kI aura pRthiviyoM ke nArakoM kI zarIrAvagAhanA krama 2 se dUnI dUnI adhika hotI hai| tinni nANA tinni annANA niyama' yahAM niyama se tIna jJAna aura tIna ajJAna hote haiN| dvitIya tRtIya Adi pRthiviyoM meM saMjJI paryAya se se Akara ke hI jIva utpanna hote haiM aura inameM jo paJcendriyatiyazcoM meM utpanna hone ke yogya hote haiM, ve nimaya se tIna jJAna vAle hote haiN| athavA tIna ajJAnavAle hote haiN| 'ThiI aNubaMdhA pugdhaNiyA' 'sthiti aura anubaMdha ye do jisa prakAra se pUrva prakaraNa meM kahe gaye haiM, nA sAmAnya 35thI 2 // zate prATa 52a cha -'sattadhaNu tinni rayaNI chacceva ya aMgulAI uccattaM paDhAe puDhavIe biugA viuNaM ca sesAsu' paDalI pRthvInA nArakonA zarIranI avagAhanA sAta dhanuSa traNa ni ane cha AMgaLa pramA. NanI che. bAkInI bIjI badhI pRthvInA nArakanA zarIranI avagAhanA krama kramathI bamaNI thAya che. A saMbaMdhamAM prajJApanA sUtrane pATha A pramANe che'timi nANA tinni annANA niyama' mADiyAM niyamayI tra jJAna ane traNa ajJAna hoya che, bIjI, trIjI vigere pRthvImAM saMzI paryAyathI AvIne ja jIva utpanna thAya che. ane temAM jeo paMcendriya niyAmAM utpanna thavAne cagya hoya che. teo niyamathI traNa jJAnavALA hoya che. sayA bhajJAnavA DAya che. 'ThiI aNubaMdhA puThavabhaNiyA' sthiti bhane anubaMdha e beu je rIte ratanaprabhA pRthvInA nArakAnA prakaraNamAM kahyA che, zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 236 bhagavatIsUtre sthityanubandhau kathitau tathA tathA ida prakaraNe'pi sthityanubandhau jJAtavyAviti / 'evaM Nava vi gamagA uvajuMjiUNa bhANiyavyA' evam-prathamagamavadeva navamAntA navApi gamakA upayujya vktvyaaH| kiyatparyantamityAha-'evaM' ityAdi, 'evaM jAva chaTapuDhavI' evaM yAvat SaSTha pRthivI evaM ratnapabhAzarkarAmabhAvadeva SaSThapRthivItamAparyantaM navApi gamakA viracdha tatra tatra prathamAdinavAntA navApi gamakA vaktavyA iti / 'NavaraM ogAhaNA lessA ThiI aNubaMdho saMveho ya jANiyavyA' nabaram-kevalaM zarIrAvagAhanA lezyAsthityanubandhasaMvedhAzca bhinnA bhinnAstatta. tpRthivyAmavagantavyA iti / 'ahe sattamapuDhavI neraie NaM bhaMte !' adhaH saptamI pRthivI narayikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie paMcidiyativikakhajoNiemu upajjitae' yo bhavyaH pazcendriyatiryagyonikepUtpattum 'se NaM bhaMte ! kevayakAlaTiiesu uvavajjejjA' sa khalu bhadanta ! kiyakAlasthiti keSu utpadheta iti prazna:, usI prakAra se ve yahAM para bhI kahanA caahiye| 'evaM Nava vi gamagA upajaMjiUNa bhANiyavvA.' isa prakAra se prathama gama se lekara nauveM gama taka ke nau gama 6 chaTThI pRthivI taka upayogalagAkara kahanA cAhiye 'gavaraM ogAhaNA lessA ThiI aNuyaMdho saMveho ya jANiyavyA' parantu vizeSatA kevala itanI hai ki zarIrAvagAhanA, lezyA, sthiti, anuSandha aura kAyasaMvedha inako lekara yahAM para bhinnatA hai| arthAt ye saba una 2 pRthiviyoM meM bhinna haiM / aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM'ahe sattamapuDhavInerahae NaM bhate ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNi esu uvavajjittae' he bhadanta ! adhaH saptama pRthivI kA nairayika jo paMcendriyatiyaJcoM meM utpanna hone ke yogya haiN| 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAla. me zata mahiyAM 55 4 me. 'eva NA vi gamagA ubajujiUNa bhANiyavvA' mA zata phe| mathI mAralIna navamA ma sudhAnA nagamA 17 pRthviI sudhA 41 naye. 'Navara ogAhaNA lessA ThiI aNubaMdho saMveho ya jANiyavA' mA thanamA vizeSa 10 meTa che 4-zarIranI avagAhanA, lezyA, sthiti, anubaMdha ane kAyasaMdhanA saMbaMdhamAM ahiyAM judA pANuM che. arthAt A badhA te te pRviyomAM judA judA rUpe che. va gautamasAbhI asuna me pUche che--'ahe sattamapuDhavIneraie NaM bhate ! je bhavie paci diyatirikkhajoNiesu uvavajjittae' 8 sAvana aSA saptamI pRthvIne narayike ke je pacendriya tiryamAM utpanna thavAne yoya. 'se meM bhate / kevaiyakAladiiesu uvavajjejA' te // 4 // zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 3.20 su02 zarkarAmamAyAnArakotpatyAdikam 237 evaM uttaramAha - ' evaM ceca' ityAdi, 'evaM ceva Natra gamagA' evameva nava gamakAH, yathA ratnamabhAyAM nava gamakAH kathitA stathaiva anArakapRthivyAmapi nava gamakA vaktavyAH / kevalaM pathamanArakapRthivyapekSayA yadvaicakSaNyaM saptamyAM taddarzayati'baraM' ityAdi, 'navaraM' ogAhaNA lessA ThiI aNubaMdhA mANikanyA' navaram avagAnA aser forfengdhAH pUrvApekSayA bailakSaNyena bhaNitavyAH - zAtavyAH, anyatsarvaM parimANAdikaM ratnaprabhAmakaraNavadeva jJAtavyamiti' saMveho' kAyasaMvedhastu 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' bhavAdezena-mavApekSayA jaghanyena dve eva do bhavagrahaNe bhavataH / 'ukko seNaM chanbhavaragahaNAI' utkarSeNa grahaNAni 'kAlAdeseNaM jAsne bAvIsaM sAgarovamAI aMtoTThiesa ubavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthitivAle paMcendriyatiryaJcA~ meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'evaM ceva Nava gama' he gotama ! jisa prakAra se ratnaprabhA meM nau gamaka kahe gaye haiM / usI prakAra se avaH saptamI pRthivI meM bhI ve kahanA cAhiye / parantu prathama nArakapRthivI kI apekSA jo yahAM ke nau gamakoM meM bhinnatA hai use pradarzita karane ke liye sUtrakAra 'NavaraM ogAhaNA lessA liI aNuyaMdhA mANikanyA' aisA sUtra kahate haiM - isa kathana dvArA unhoMne yaha prakaTa kiyA hai- yahAM saptama pRthivI meM avagAhanA lezyA sthiti aura anubaMdha inako lekara bhinnatA hai bAkI ke parimANa Adi dvAroM kA kathana ratnaprabhA prakaraNa ke jaisA hI hai| 'saMveho bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI' kAyasaMvedha bhava kI apekSA jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura utkRTa se 'uko seNaM navaggahaNAI' chabhavoM ko grahaNa karane wedding sthitivALA paMcendriya tiya cAmAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM alu che !-' evaM caiva Nava gamagA' he gautama! sena rIte adhaH saptabhI pRthvImAM paNa e nava gameA kahevA joie. paraMtu pahelInAMka pRthvI karatAM ahiyAM nava gameAmAM je judApaNu' che, te batAvavA mATe sUtrakAra 'vara' ogAhaNA lessA ThiI aNubaMdhA bhANiyantrA' mA prabhAnuM sUtra he che. A sutrapADathI teee e samajAvyu` che ke-ahiyAM sAtamI pRthvImAM avagAhanA, lephsA, sthiti ane anumadhanA sabadhamAM judApaNuM che bAkInA parimANu vigere dvAronuM uthana ratnamalA pRthvInA a2 pramANe che. 'sa'veo bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAi" ayasavedha avanI apekSAthI dhanyathI me bhavAne aDa 42135 che bhane utSTathI 'cakkoseNaM cha bhavaggahaNAI' cha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 bhagavatIsUtre muhuttamamahithAI' kAlAdezena-kAlapakAreNa kAlApekSA jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhUrnAbhyadhikAni 'ukkoseNaM chAvaTi sAgarovamAI utkarSaNa SaTpaSTiH sAgaropamANi 'tihiM puSakoDIhi amahiyAI tisRbhiH pUrvakoTimirabhyadhikAni atra khaju bhavAnAM kAlasya ca bahutvaM vivakSitam tAdRzaM bahutvaM nArakasya jaghanyasthitikatve labhyate iti, dvAviMzatisAgaropamAyuruko nArako bhUtvA pUrvakoTyAyuSkapazcandriyatiyAyonikeSu samutpadyate tadA vAratrayameva evamutpattiH syAt tata zca vAratraye paTSaSTiH sAgaropamANi pUrvakoTitrayaM ca rUpa hai| tathA-'kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM sAgaroSamAiM aMtomuTuttama bhahiyAI' kAla kI apekSA jaghanya se antarmuharsa adhika 22 mAgaro. pama aura utkRSTa se 'chAvahiM sAgarovamAItihiM puvakoDIhiM abha. hiyAI" tIna pUrvakoTi adhika 66 sAgaropama kA hai / isa prakAra se vaha jIva itane kAlata nAraka gati kA aura paJcendriyatiryaggati kA sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| kAla kI apekSA se aura bhava kI apekSA jo kAlakI evaM bhavoM kI bahuttA vivakSita huI hai| so aisI vaha baTunA nAraka kI jaghanya sthiti meM prApta hotI haiN| koI nAraka 22 sAgaropama kI jaghanya sthitivAlA hokara jaba pUrvakoTi kI AyuvAle paJcendriya niyaMgyoniko meM utpanna ho jAtA hai, to isa prakAra se ummakI utpatti yadi tIna bAra hotI hai, to isa hAlata meM tIna pUrvakoTi adhika 66 mAgaropama kI sthiti rUpa bhavAne aDa5 421 // 3 // cha. tathA kAlAdesaNaM jahanne bAvI sAgarovamAiMaMtomuhuttamabbhahiyAi' nI pekSAthI 45nthI matabhuta adhi4 22sAvIsa saagre|5m bhane aSTadhI 'chAvaTi sAgarovamAi tihi puvakoDIhiM abbhahiyAI' traNa pUrvakeTi adhika 66 chAsaTha sAgarepamo che. e rIte te jIva ATalA kALa sudhI nAraka gatinuM ane paMcendriya tiryaMca gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana kare che. kALanI apekSAthI ane bhavanI apekSAthI kALanuM ane bhavenu je bahupaNuM vivikSita thayuM che, tevuM e bahupaNa nArakanI jaghanya sthitimAM prApta thAya che. keI nAraka 22 bAvIsa sAgaropamanI jaghanya sthitivALe thaIne jyAre pUrvakaTInI AyuSya vALA pacandriyatiyaca enivALAeAmAM utpanna thAya che. te e rIte tenI utpatti je traNavAra thAya che te e rithatimAM traNa pUrvakeTi adhika 66 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU02 zarkarAprabhAyAnArakotpatyAdikam 239 bhavet / yadi cotkRSTasthitika vayastriMzasAgaroSamAyuko nArako bhUtvA pUrva koTyAyuSkapazcendriyatiyagyoniketpadyate tadA vAradvayameva evamutpattiH syAt tatazca SaTSaSTiH sAgaropamANi pUrvakoTidvayaM ca syAt atastRtIyA tiryag bhavasaMbandhinI pUrvakoTi na labhyate iti noskRSTatA bhavAnAM kAlasya ca bhavediti / 'evaiyaM jAva karejA' etAvadyAvatkuryAt etAvatkAlaparyantamubhayagati seveta tathA -etAvadeva kAlaparyantaM nArakagatau pazcandriyatiryaggatau ca gamanAgamane kuryAditi navAntA gamA iti / ___ atha navasu gamakeSu vaiziSTayamAha-'Adillaesu' ityAdi, 'Adillaemu chasu vi gamaesu' AdheSu eTsvapi prathamAdArabhya SaSThAnteSu gamakeSu 'jahanneNaM do bhavaggahaNAI' jaghanyena dve bhavagrahaNe bhavataH 'uko seNaM ubharagahaNAI 'utkarpaNa kAla kA pramANa bana jAtA hai, utkRSTa sthiti meM vaha kAlapramANa nahIM banatA hai| kyoMki jaba 33 sAgaropamakI utkRSTa sthiti. bAlA duA koI nAraka pUrvakoTikI AyuvAle paJcendripatiyoM meM utpanna hotA hai to do bAra hI aimI unakI utpatti hogI taba isa hAlata meM 66 sAgaropama kA kAla to AjAvegA para tIna pUrvakoTi adhikatA isameM nahIM AtI hai kintu do pUrvakoTi adhikatA AtI hai kyoMki tomarItiryagbhava saMbaMdhinI pUrvakoTi yahAM milatI nahIM hai| ___aba nau gamakoM meM sUtrakAra viziSTatA kA kathana karane ke abhiH prAya se 'Adillaessu chasu vi gamaesu jahanneNaM do bhavaggahaNAI' ityAdi sUtra kA kathana karate haiM-isake dvArA ve yaha samajhAte haiM ki Adi ke 6 gamakoM meM jaghanya se do bhavoM kA grahaNa hotA hai aura utkRSTa se 6 bhavoM kA grahaNa hotA hai tathA-'pacchillaessu tissu gamaesu' chAsaTha sAgaropamanI sthiti rUpa kALanuM pramANu banI jAya che, utkRSTa sthitimAM te kALanuM pramANu banatu nathI. kemake jyAre 33 tetrIsa sAgaropamanI utkRSTa sthitivALo banela kAI nAraka pUrvakeTinI Ayu vALA paMcendriya tiya mAM utpanna thAya che. te te pramANenI tenI utpatti beja vAra thaze to te paristhitimAM dara chAsaTha sAgaropamane kALa te AvI jaze. paraMtu traNa pUrvaka TinuM adhipaNuM temAM AvatuM nathI. paraMtu be pUrvakeTinuM ja adhikapaNuM Ave che. kemaketraNa tiryaMca bhava saMbaMdhI pake Ti ahiyAM maLatI nathI. ve nave amImA vizeSa matAnA tuthI sUtrA2 'Adillaesu usu vi gamaesu jahanneNaM do bhavagahaNAi' tyAdi sUtranu thana 42 che. m| sUtrAthI teo e samajAve che ke- AdinA cha gamemAM jaghanyathI be bhavanuM grahaNa thAya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 bhagavatIsUtre SaD bhavagrahaNAni bhAntIti / 'pacchillaesu tisu gamaema' pazcimeSu-triSu-saptamASTamanavamagamakeSu 'jahanneNaM do bhavaragahaNAI jaghanyena dve bhavagrahaNe bhavataH tathA'ukoseNaM cattAri bhavaragahaNAI' utkarSeNa catvAri bhavagrahaNAni bhavantIti / 'laddhI Navam vi gamaesu jahA paDhagamae' labdhiH-parimANotpAdAdInAM prAptiH navasvapi gamakeSu yathA prathamagamake, yena prakAreNa prathamagapake parimANAdInAM vicicya vicAraH kRta stenaiva prakAreNa ihApi parimANAdInAM mAptirvaktavyeti bhAvaH navasvapi gamakeSu anyatsarva prathamagamavadeva, kintu sthitI kAlAdeze ca vailakSaNyaM dvitIyAdigamakeSu bhavati tadeva darzayati-'NavaraM' Thiivise so kAlAdese ya vitiyagamage' navaramkevalaM sthitivizeSaH kAlAdezavizeSazca dvitIyagamake itthaM bhavati tathAhi-'jaha. neNaM bAvIsaM sAgarobamAI gomuttamamahiyAI jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropa pIche ke sAtaveM AThaveM aura nauveM ina gamoM meM 'jahanneNaM do bhavaggahajAI ukkoseNaM cattAri bhavaragahaNAI' jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karatA hai aura utkRSTa se cAra bhavoM ko grahaNa karanA hotA hai| tathA 'laddhi Navasu vi gamaema jahA paDhamagamae' parimANa, utpAda AdikoM kI prApti nau gamakoM meM jaisI prathama gamaka meM kahI gaI hai, usI prakAra se kahanA caahiye| tAtparya yahI hai ki nau gamakoM meM aura saba kathana prathama gama ke jaisA hI hai kintu sthiti meM aura kAlAdeza meM milIyA. digamoM meM usakI apekSA bhinnatA hai jo isa 'gharaM ThiI viseso kAlAdese ya vitiyagamage 'sUtrapATha dvArA yahAM prakaTa kI gaI hai-sthiti vizeSa aura kAlAdezavizeSa dvitIya gamaka meM 'jahanneNaM ghAvIsaM mAgarovamA aMgomuttamamahiyAI' isa prakAra se hai ki yahAM jagha che. bhane ttth| 6 mavAne azu thAya che. tayA pacchillaesu tisu gamaesu' pA71sAtabhA, mAmA, mana na1mA gamImA 'jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNa cattAri bhavaggahaNAI' dhanyathA ye savAne ahama 42 che. mana TithI yAra bhavAne a55 7re che tathA 'laddho Navasu vi gamAsu jahA paDhamagamae' parimAra, utpAta vigerenI prApti na gamemAM pahelA gAmamAM je pramANe kahI che. teja pramANenI samajavI kahevAnuM tAtparya e ja che ke-nave gamomAM bAkInuM tamAma kathana pahelA gama pramANenuM ja che. paraMtu sthiti ane kAlAdezamAM bhI vigere gobhI patA gama 32tA hA cha.'NavaraM ThiI viseso kAlAdese ya vitiyagamage' mA sUtrA4 dvArA maDiyA pragaTa 42 cha. sthiti saMbaMdhi vizeSapaNu-ane kAlAdeza saMbaMdhI vizeSapaNu bIjA gAmamAM "spraNeNaM bAvIsa sAgarovamAI aMtomuhuttamabhahiyAi' 2 // zata 4 cha. 3 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU02 zaka rAprabhAyAnArakotpatyAdikam 241 mANi antarmuhUrtAbhyadhikAni dvitIyagamake sthitikAlAdezau uktamamANako bhavata ityarthaH 'ukkoseNaM chAvaTi sAgarovamAiM tihiM aMtomuhuttehiM amahiyAI' utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi tribhirantarmuhUtrtaM rabhyadhikAni bhavantIti 'ecaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantaM paJcendriyatirthaggati saptamanArakagatiM ca seveta tathA etAvatkAlaparyantamubhayagatau gamanAgamane kuryAditi dvitIyo gamaH savizeSakaH pratipAdita iti / 'taiyagame' tRtIyagame tu etAvAn vizeSaH kAyasaMvedhaH 'jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI pucakoDIe abhahiyAI" jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi pUrvakoTayA'bhyadhikAni 'ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAI tihiM puSakoDIhiM amahiyAI utkarSeNa SaTpaSTiH sAgaro. pamANi tisRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni 3 / 'causthagame' caturthagame tu 'jahanneNaM nya se sthiti eka antarmuharta adhika 22 sAgaropama kI hai aura utkRSTa se 'chAvahi sAgarovamAI tihiM aMtomuhuttehiM amahiyAI tIna antarmuharta adhika 66 sAgaropama kI hai / 'evaiyaM jAva karejanA' itane kAla taka vaha jIva paJcandriyatiryaggati kA aura saptama naraka gati kA sevana karatA hai, aura itane kAlataka vaha jIva usa gati meM gamanAgamana karatA hai| isa prakAra vaha dvitIya gama savizeSa pratipAdita huA hai 'taiyagame' tRtIya gama meM aisI vizeSatA hai ki-yahAM kAyasaMvedha 'jahanneNaM bAbIsaM sAgarovamAI puvyakoDIe amahiyAI ukoseNaM chAvahiM sAgarovamAI tihiM pubdhakoDIhiM anbhahiyAI jaghanya se eka pUrvakoTi adhika 22 sAgaropama kA hai aura utkRSTa se tIna pUrvakoTi adhika 66 sAgaropama kA hai| 'cauttha. ahiyAM sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrta adhika ra2 bAvIsa sAgaropabhnii cha. mana thI 'chAvadi sAgarovamAI tihi aMtomuhuttehiM abbha. hiyAI' matabhuta mAgha 66 ch|s4 sAgaro5manI che. 'evaiyaM jAva karejA' mA 4 sudhI te 72 payandriya tiya ya gatirnu bhane smnaraka gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te jIva te gatimAM gamanAgamana kare che. A rIte savizeSa bIje gama pratipAdita karyo che. 'saiyagame' alon mAmA se vizeSAzu cha -hiyo yasa vedha 'jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI puvvakoDIe abbhahiyAi ukkoseNaM, chAvaddhi sAgarovamAI tihiM puvakoDIhiM abbhahiyAI" dhanyathA se pUTI adhika 22 bAvIsa sAgaropamane che. ane utkRSTathI traNa pUrvakeTi adhika 66 bha0 31 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 242 bhagavatIsUtre bAvIsaM sAgarobamAiM aMtomuhuttamamahiyAI' jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamAmi antarmuhartAbhyadhikAni, 'ukoseNaM chAvahiM sAgarovamAI tihiM punakoDIhiM anmahiyAI utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi timabhiH pUrva koTibhirabhyadhikAni 4 / 'paMcamagamae jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamambhahiyAI pazcamagamake tu jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi antarmuhurtAbhyadhikAni / 'ukkoseNaM chAvaSTiM sAgarovamAI tihiM aMtomuhattehi amahiyAI utkarSeNa SaTpaSTiH sAgaropamANi tribhirantarmuhUttairabhyadhikAni 5 / 'chaTTagamae jahanneNaM bAvIsaM sAgarocamAiM punvakoDIe amahiyAI' SaSTha gama ke jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi pUrvakoTayA'bhyadhikAni 'ukkoseNaM chAvaDhei sAgarocamAiM tihiM puvva koDIhiM anbhahiyAI' utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi tismRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni / 'sattamagame jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAi aMtomuluttamabhahiyAI ukkoseNaM chAvahiM sAgarovamAI tihiM pudhakoDIhiM abhahiyAI" tathA caturtha gama meM jaghanya se eka antarmuhUrta adhika 22 sAgaropama kA hai aura utkRSTa se tIna pUrvakoTi adhika 66 sAparopama kA hai| 'paMcamagamae jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI aMtomuttamambhahiyAI, ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAI tihiM aMtomuhuttamanbhahiyAI' paMcama gama meM jaghanya se eka antarmuhUrta adhika 22 sAgaropama kA hai aura uskRSTa se tIna antarmuhUrta adhika 66 sAgaropama kA hai 'chaTTagamae jahanneNaM bAvIsaM sAgaroyamAI puvvakoDIe abhahiyAI, ukkoseNaM chAvaDhi sAgarovamAI tihiM puSakoDIe anbhahiyAI' chaThe gama meM jaghanya se eka pUrvakoTi ch| sAmanA che. 'cautdhagame jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI tomuhucamabhahiyAI ukkoseNaM chAvadi sAgarAvamAI tihiM putvakoDIhiM abbhahiyAI tathA cethA gAmamAM jaghanyathI eka aMtarmuhUrta adhika 22 bAvIsa sAgaropamane kAyasa vedha che. ane utkRSTathI traNa pUrvakeTi adhika 66 chAsaTha sAgaropamane cha. 'paMcamagamae jahaNNeNaM bAvIsaM sAgarovamAi atomuhuttamanbhahiyAi' ukkoseNaM chAvani sAgarovamAI tihiM aMtomuhattamabhahiyAi pAMyamA mamA yasa vedha jaghanyathI eka aMtamuhUrta adhika 22 bAvIsa sAgarepamAne che. ane utkRSTathI R atabhuta ma4i 16 ch|44 saagropbhne| che. 'chaTugamae jahanneNaM bAvIsa mAgarovamAI puvvakoDIe amahiyAI ukkoseNa chAvadi sAgarovamAiM tihiM putvakoDIhi abbhahiyAi' 74. rAmamA dhanyathA se pUqle maEis zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prame yacandrikA TIkA za024 u020 sU02 zarkarAprabhAyAnArakotpatyAdikama 243 gamae' saptamaketu 'jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttamamahiyAI' jaghanyena ayastriMzat sAgaropamANi antrmuhuurtaabhydhikaani| 'ukko seNaM chAvahi sAgarovamAI dohi puvakoDIhiM abbhahiyAi' utkarpaNa SaTSaSTiH sAgaropamANi dvAbhyAM pUrvakoTirabhyAmabhyadhikAni / 'aTThamagamae jahanneNaM tettIsaM sAgaroSamAiM aMtomuhuttamabhahiyAI' aSTama. gamake tu jaghanyena trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni / 'ukkoseNaM chAvati sAgarovamAiM dohi aMtomuhuttehiM abbhahiyAI' utkarSeNa SaTpaSTiH sAgaropamANi dvaabhymntrmuhuurttaabhyaambhydhikaani| 'Navamagabhae jahanneNaM tettIsa sAgarovamAI pucakoDIe amahiyAI' navamagamake tu jaghanyena trayastriMzatsAgaropamANi pUrvakoadhika 22 sAgaropama kA hai aura utkRSTa se tIna pUrvakoTi adhika 66 sAgarogama kA hai ! 'sattamagamae jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAI aMto. muhuttamabhahiyAI ukkoseNaM chAvahi sAgarovAmAI dohiM puScakoDIhi abbhahiyAI" sAtaveM gama meM jaghanya se eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kA hai aura utkRSTa se do pUrvakoTi adhika 66 sAgaropama kA hai 'aTThamagamae jahanneNaM tettIsa sAgarodhamAI aMtomuttamambhahiyAI ukkoseNaM chAvaDiM sAgarovamAI dohiM aMtomuhuttehiM amahiyAI" AThaveM gama meM jaghanya se eka antarmuharta adhika tettIsa 33 sAgaroSama kA hai aura utkRSTa se do antarmuhUrta adhika 66 sAgaropama kA hai| 'Navamagamae jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAI pucakoDIe abbhahiyAI, 22 bAvIsa sAgaropamane che ane utkRSTathI traNa pUrvakeTi adhika chAsa sAgarAyamana che. 'sattamagamae jahanneNa tettIsa sAgarodhamAI tomuhattamanmahiyAI ukkoseNaM chAvaDhi sAgarovamAI dohi tomuhuttehi abbhahiyAI' sAtamA gamamAM jaghanyathI eka aMtarmuhUrta adhika 33 tetrIsa sAgaropamane che, ane Seeii 2. pUTi madhira 66 ch|s: saa||3||5mnaa che. 'advamagamae jaha nnetetIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttamabhahiyAi ukkoseNaM chAvaddhi sAgarova. mAi dohi aMtomuhuttehi anbhaDiyaI' mAmA mama dhanyathI 24 mata. muhUrta adhika 33 tetrIsa sAgaropamane che. ane utkRSTathI be aMtarmuit madhi 66 ch|s4 saa||5mnaa che. 'Navamagamae jahanneNaM tettIsa sAga. rovamAI puvakoDIe abbhahiyAI sakkokheNaM chAvaDhei sAgaroSamAI dohi puSa. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 bhagavatIstre TyA'bhyadhikAni 'ukkoseNaM chAvaDiM sAgarovamAI dohi punakoDIhiM abbhahiyAI' utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi dvAbhyAM pUrva koTibhyAmabhyadhikAni 'evaiyaM kAlaM jAva karejA' etAntaM kAlaM yAvatkuryAt etAvatkAlaM nArakagatiM paJcendriya tiryagmatiM ca seveta tatha etAvatkAlaparyantameva nArakagatau paJcandriyatiryaggatau ca gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhAnto navamo gama iti 9 / 02 / nArakayonibhyaH samutpAditaH paJcendriyatiryagyonikA, ataH para tiryagyonikebhyaH paJcendriyatiryagyonikamutpAdayannAha-'jai tirikkhajogiehito' ityaadi| __ mUlam-jai tirikkhajoNiehito uvavajjaMti kiM egidiyatirikkhajoNiehito uvavajaMti evaM uvavAo jahA puDhavIkAiyauddesae jAva puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae, se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTriiesu uvavajjejjA ? goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaTThiiesu ukoseNaM putvakoDI Auesu uvvjjti| te NaM bhaMte! jIvA ukkoseNaM chAvaDhi sAgarovamAI dohiM puvakoDIhiM anbhahiyAi' gauveM gama meM jaghanya se vaha kAyasaMvedha eka pUrvakoTi adhika 33 sAgaropama kA hai aura utkRSTa se do pUrva koTi adhika 66 sAgaropama kA hai| 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' isa prakAra itane kAla taka vaha jIva nArakagati kA aura pazcendriyatiryaggati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai / isa prakAra se yaha kAyasaMvedhAnta nauvAM gama hai ||suu02|| koDihiM amahiyAI' navamA mamA dhanyathA yasa ve5 me pU' adhika 33 tetrIsa sAgaropamane che. ane utkRSTathI be pUrvakeTi adhika 66 cha saagraapbhne| che. 'evaiyaM kAla jAva karejA' mA zata bhATA kALa sudhI te jIva nArakagatinuM ane paMcendriya tiryaMca gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana kare che. A rIte A kAyasaMvedha sudhIne nava game kahyA che. pAr. rA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH tijIvotpatyAdikam 245 egasamaeNaM0 evaM parimANAdIyA aNubaMdhapajjavasANA jacceva appaNo saThANe vattavyayA sacceva paMciMdiyatirikkhajoNiesu vi uvavajjamANassa bhaanniyvaa| gavaraM gavasu vi gamaesu parimANe jahanneNaM ekko vA do vA tinni vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvvjjti| bhavAdeseNa vi Navasu vi gamaesu jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNa aha bhavaggahaNAI sesaM taM ceva / kAlAdeseNaM ubhao ThiIe krejjaa| jai AukAiehiMto uvavajjaMni0 evaM AukkAiyANaM vi| evaM jAva cauridiyA uvvaaeyvaa| NavaraM savvattha appaNo laddhI bhANiyavA gavasu vi gamaesu bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI, ukkoseNaM aTTha bhvgghnnaaii| kAlAdeseNaM ubhao ThiIe karejjA savvesi savvagamaesu / jaheva puDhavIkAiesu uvavajjamANANaM laddhI taheva savvattha ThiI saMvehaM ca jaannejaa9| ___ jai paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati asannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti, goyamA! sannipaMciMdiya0 asnnipNciNdiy0| bhayo jaheva puDhavIkAiesu uvavajamANassa jAva asannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae, se NaM bhaMte ! kevaiyakAladiiesu uvavajjejjA ? goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaTTiiesu ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaDhiiesu uvvjji| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 bhagavatI sUtre te NaM bhaMte! jIvA0 avasesaM jaheva puDhavIkAiesa uvavajjamANasa asannisa taheva niravasesaM jAva bhavAdeso tti / kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgaM pugvakoDI puhuttamavbhahiyaM evaiyaM jAtra karejA 1 / bitiyagamae esa ceva laddhI, NavaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM cattAri puvvakoDIo uhiM aMtomuhutehi amahiyAo, evaiyaM 0 2 / so veva ukkosakAlaTThiesu uvavanno jahanneNaM paliovamassa asaMkhejar3abhAgaTTiiesu ukkoseNa vi paliovamassa asaMkhejaibhAgaTTiiesa uvavajjai / te NaM bhaMte! jIvA0 evaM jahA rayaNappabhAe uvavajja mANassa asannisa tava niravasesaM jAva kAlAdeso ti / NavaraM parimANe jahaneNaM ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA vA uvavajjaMti sesaM taM cetra 3 / so ceva appaNA jahannakA laTThiio jAo jahanneNaM aMtomuhuttahiiesa ukko seNaM pucakoDI Auesu uvavajjai / te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaiyA0 avasesaM jahA eyassa puDhavIkAiesa uvavajamANassa majjhimesu tisu gamaesu tahA iha vi majjhimesu tisu gamaesu jAva aNubaMdhoti / bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI | kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA, ukkoseNaM cattAri puvvakoDIo cauhiM aMtomuhuttehiM abbhahihiyAo 4 | so ceva jahannakAla Diiesa uvavanno esa caiva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2024 u.20 sU03 tiryagbhyaH tijIvotpatyAdikam 247 vttvyyaa| NavaraM kAlAdesaNaM jahanneNaM do aMtomuttA ukkoseNaM aTTha aMtomuhattA evaiyaM jAva karejjA 5 / so ceva ukkosakAladiiesu uvavanno jahanneNaM puvakoDI Auesu ukkoseNaM vi puvakoDI Auesu uvavajai, esa ceva vttvvyaa| NavaraM kAlAdeseNaM jANejjA 6 / so ceva appaNA ukkAsakAlaTriio jAo sacceva paDhamagame vattavvayA / NavaraM ThiI jahanneNaM putrakoDI ukkoseNa vi puvakoDI sesaM taM ceva kAlAdeseNaM jahaNaNeNaM puvakoDI aMtomuhuttamabbhahiyA, ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejaibhAgaM puvakoDIpuhuttamabhahiyaM eviyN07| so ceva jahannakAlaTThiiesu uvavanno esa ceva vattavvayA jahA sttmgme| NavaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM puvakoDI aMtomuhuttamabhahiyA ukkoseNaM cattAri putvakoDIo cauhiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAo eviyN08| so ceva ukkosakAladiiesu uvavanno jahanneNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNa vi paliovamassa asNkhejjibhaagN| evaM jahA rayaNappabhAe uvavajjamANassa asannissa navama gamae taheva niravasesaM jAva kAlAdeso tti| navaraM parimANaM jahA eyasseva taiyagame sesaM taM ceva ||9||suu03|| ___ chAyA--yadi tiryagyonikebhya utpadyante kim ekendriyatiryagyonikebhya utpadyante0 evamupapAto yathA pRthivIkAyikodezake yAvatpRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH paJcendriyatiryagyonikeSu utpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAla. sthititpadheta ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtasthitikeSu utkarSeNa pUrvakoTyAyuSkeSu utpadyante / te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadhante evaM parimANAdikA anubandhaparyavasAnA yA eva AtmanaH svasthAne vaktavyatA sA eva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 bhagavatI sUtre paJcendriya tiryagyonikeSvaSi utpadyamAnasya bhaNitavyA / natraraM navastrapi gamakeSu parimANe jaghanyena eko bA dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA utpadyante / bhavAdezenApi navasvapi gamakeSu jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNa aSTa bhavagrahaNAni zeSaM tadeva | kAlAdezena ubhayoH sthityA kuryAt / 9 yadi akAyikebhya utpadyante evamapUkAyikAnAmapi / evaM yAvat caturi ndriyA upapAtayitavyAH | navaraM sarvatra Atmano labdhirbhaNitavyA / navasvapi gamakeSu bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNa aSTa bhavagrahaNAni / kAlAdezena ubhayoH sthityA kuryAt sarveSAM sarvagamakeSu yathaiva pRthivI kAyi ke pUruSadyamAnAnAM ladhiH tathaiva sarvatra sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / yadi paJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante kiM saMzipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante asaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante 9 gautama / saMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante asaMjJipazcendriyatiryagyonikebhyo'pi utpadyante / bhedo yathaiva pRthivI kAyi ke pratyadyamAnasya yAtrata, asaMjJipaJcendriya tiryagyonikaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH paJcendriyatiryagyo niketpattum sa khalu bhadanta ! kiyaTakAlasthiti ke pRtpadyeta gautama / jaghanyena antarmuhUrttasthitikeSu utkarSeNa palyopamasyAsaMkhyeyabhAgasthiti ke pratpadyate / te khalu madanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante ? avazeSaM yathaiva pRthivIkAyikepratpadyamAnasyAsaMjJina stathaiva niravazeSaM yAvad bhavAdeza iti / kAlAdezena jaghanyena dve antarmuhurte utkarSeNa palyopamasya asaMkhyeyabhAgaM pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikam etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt 1 / dvitIyagame ecaitra labdhiH, navaraM kAkAdezena jaghanyena dve antarmuhurte, utkarSeNa catasraH pUrvakoTayazcaturbhirantarmuhUtairabhyadhikAH, etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt 2 / sa eva utkarSakAlasthitikeSu utpanno jaghanyena palyopamasya asaMkhyeyabhAgasthitikeSu utkarSeNA'pi palyopamasya asaMkhyeyabhAgasthiti utpadyate ! te khalu bhadanta ! jIvAH 0 evaM yathA ratnaprabhAyAm upapadyamAnasyAsaMjJina stathaiva niravazeSaM yAvat kAlAdeza iti / navaraM parimANe jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyeyA vA upapadyante zeSaM tadeva || 3|| sa eva AtmanA jaghanyakAla sthitiko jAto jaghanyena antarmuhUrtta sthiti keSu utkarSeNa pUrvakoTA yuke pUtpayate / te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante avazeSaM yathA etasya pRthivIkAyikeSUtpadyamAnasya madhyameSu triSu gamakeSu tathA ihApi madhyameSu triSu gamakeSu yAvadanubandha iti / bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNATabhavagrahaNAni / kAlAdezena jaghanyena dvau antarmuhattauM, utkarSeNa catasraH pUrvakoTayathatubhirantarmuhUtairabhyadhikAH 4 / sa eva jaghanyakAlasthitike pratpannaH, eSaiva vaktavyatA / 1 zrI bhagavatI sUtra : 15 0 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramendrakA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH ti0jIvotpatyAdikam 249 navara' kAlAdezena jaghanyena dve antarmuhUrte utkarSeNA'STau antarmuhUrttAH, etAvanta kAlaM yAvatkuryAt 5 / sa evotkarSakAlasthitikeSUtpanno jaghanyena pUrva koTA | yuSkeSu utkarSeNApi pUrvakoyAyuSke pUtpadyate, eSaiva vaktavyatA ! navaraM kAlAdezena jAnIyAt 6 / sa eva AtmanA utkarSakAlasthitiko jAtaH saiva prathamagamavaktavyatA | navaraM sthitirjaghanyena pUrvakoTiH utkarSeNApi pUrvakoTiH zeSaM tadeva / kALAdezena jaghanyena pUrvakoTirantarmuharttAbhyadhikA utkarSeNa palyopamasya asaMkhyeyabhAgaM pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikam etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt 7 / sa eva jaghanyakAla sthiti keSRtpannaH, eSaiva vaktavyatA yathA saptamagamake / navaraM kAlAdezena jaghanyena pUrvakoTirantarmuhUrttAbhyadhikA utkarSeNa catasraH pUrvakoTayazcaturbhirantarmuhurterabhyadhikAH, etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt / sa evotkarSasthitikeSUtpannaH, jayanyena palyopamasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNApi palyopamasyAsaMkhyeyabhAgam evaM yathA ratnaprabhAyAmutpadyamAnasyAsaMjJino navamagamake tathaiva niravazeSam yAvatkAlA deza iti / navaraM parimANaM yathA etasyaiva tRtIyagama ke zeSaM tadeva 9 // 03 // TIkA- 'jara tirikkhajoNiehiMto uvavajrjjati' he madanta / yadi paJcendriyatiryagyonikajIvAH tiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA kiM ergidiyatirikkhajoNie hiMto uvavajjaMti' kimekendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante isa prakAra se yahAM taka nArakayoni se Akarake pazcendriyatirya gyoni meM jIvoM kA utpAda kahA, aba tiryagyoni se bhAkarake jIvoM kA paJcendriyatiryagyonika meM utpAda dikhAne ke liye sUtra kahate haiM- 'ja tirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti' ityAdi TIkArtha-- isa sUtradvArA gautamane prabhu se aisA pUchA hai- he bhadanta ! yadi tiryagyonika se Akara ke paJcendriyatiryagyonika jIva utpanna hote haiM, to kyA ve 'egiMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti' ekendriyatiyaM A pramANe nAraaiAnikAmAMthI AvIne pacendriya tiyacayeAnimAM jIvanA utpAta kahIne have tiya "cAnimAMthI AvIne jIvanA paMcendriya tiya carcAniddeaabhaaN utthAta atAvavA bhATe sUtrabhara nAtha pramANe sUtra he che. 'jai tirikjoNiehi to uvavajjaMti' ityAdi TI artha - --A sUtra dvArA gautamasvAmIe prabhune evuM pUchyuM che ke-he bhagavat jo tiya cacAnikAmAMthI AvIne pa Mcendriya tiya cAnivALA jIva utpanna thAya che, to zu tethe| 'egi 'diyatirikkhajoNiehi to uvavajjati' ye driyavAjA bha0 32 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25. bhagavatIstre dvaundriyebhyo vA Agatyotpadyante trIndriyebhyo vA Agatyotpadyante caturindriyebhyaH pazcandriyebhyo vA Agatyotpadyante iti praznaH / bhagavAnAha-evaM' ityAdi, 'evaM upavAo jahA puDhavIkAiya uddesae jAva' evam upapAto yathA pRthivIkAyiko. dezake yAvat, pRthivIkAyikoddezakasya sAmAnyato'yamabhimAya:-he gautama! te tiryagyonikA ekendriyatiryagyonikebhyo'pyAgatya utpadyante, dvIndriyajIndriyacaturindriyapaJcandriyebhyo'pi Agatyotpadhante / he bhadanta! yadi ekendriyebhya utpadyante tadA kiM pRthivIkAyikaikendriyebhyo yAvad gyonikoM se Akarake paMcendriyatiryagyonika hote haiM ? athavA dvIndriya tiryagyonikoM se Akarake pazcendriyatiryagyonika hote haiM ? athavA teindriyatiryagyonikoM se Akarake paMcendriyatiryagyonika hote haiM ? athavA cauindriyatiryagyonikoM se Akarake pazcendriyatiryagyonika hote haiM ? athavA pazcendriyatiryagyoniko se Akarake pazcendriyatiryagyonika hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM uvavAo jahA puDhavIkAiya uddesae jAva' he gautama isa prazna kA uttara pRthivIkAyika uddezaka meM kahe gaye upapAta ke anusAra jAnanA caahiye| arthAt pRthivIkAyika uddezaka kA sAmAnyarUpa se aisA abhiprAya hai-he gautama! ve tiryagyonika jIva ekendriyatiryagyonikoM se Akarake bhI utpanna hote haiM, do indriya tiryagyonikoM se bhI Akarake utpanna hote haiM teindriyatiryagyonikoM se bhI Akarake utpanna hote haiM, cauindriytirygyotiryacanikemAMthI AvIne paMcendriya tiryaMcanikamAM utpanna thAya che? athavA be indriyavALAtiyacanikamAMthI AvIne paMcendriyatiyacanikamAM utpanna thAya che athavA traNa iMdriyavALA tiryaMcayonikamAMthI AvIne paMcendriya tiryaMcanikemAM utpanna thAya che? athavA cAra Indriya tiryacanikamAMthI AvIne pacendriya tiryaMcAnikemAM utpanna thAya che? ke-pAMca IdriyavALA tiryaMcanikemAMthI AvIne paMcendriya tiryacanikapaNAthI utpanna thAya che? A praznanA uttaramA pramuche -'evaM uvavAo jahA puDhavIkAiya udesae jAva' 3 gautama! A praane uttara pRthvIkAyika uddezAmAM kahevAmAM Avela upapAta pramANe samaja. arthAt pRthvIkAyika uddezAne sAmAnyapaNAthI e abhiprAya che ke -he gautama! te tiryacanivALA cha eka Indriya tiya"cayAnikemAMthI AvIne paNa utpanna thAya che, be Idriya tiryaMcAnikomAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. traNa IdriyavALA tiryacanikomAMthI paNa AvIne utpanna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH tijIvotpatyAdikam 251 vanaspatikAyikebhyaH, he gautama ! pRthivIkAyikebhyo'pi yAvad vnsptikaayikebhyH| he bhadanta ! kiM bAdarebhyaH samutpadyante sUkSmebhyo vA gautama ! bAdarebhyo'pi sUkSmebhyo'pi jAyante / he bhadanta ! yadi pAdanikoM se bhI Akarake utpanna hote haiM aura pazcendriyatiryagyonikoM se Akarake bhI utpanna hote haiM aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! yadi ekendriyatiyagyonikoM se Akarake ve paJcendriyatiryagyonika jIva utpanna hote haiM to kina ekendriyoM se Akara ke ve utpanna hote haiM-kyA pRthivIkAyikoM se Akarake ve utpanna hote haiM ? athavA yAvat vanaspatikAyikoM se Akarake ve utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! ve pRthivIkAyikoM se bhI Akara ke utpanna hote haiM aura yAvat vanaspatikAyikoM se bhI Akarake utpanna hote haiN| aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM bhadanta ! ekendriya jIva sakSama aura ghAdara ke bheda se do prakAra ke hote hai-so kyA ve bAdara ekendriya pRthivIkAyAdikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA sUkSma ekendriya pRthivIkAyAdikoM se Akara ke utpanna hote haiM? isake uttara meM prama kahate haiM-he gautama ! ve bAdara ekendriya pRthivIkAyAdikoM se bhI Akarake utpanna hote haiM aura mUkSma ekendriya pRthivIkAyAdikoM se bhI Aka. thAya che, cAra Idriya tiryaMca yoni vALAomAMthI AvIne paNa utpanna thAya che ane pAMca indriyavALA tiryacanikamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke - he bhagavana je eka iMdriyavALA tiryacanike mAMthI AvIne te paMcendriya tiryacanivALo jIva utpanna thAya che, te kyA prakAranA ekendrimAMthI AvIne utpanna thAya che ? zuM pRthvIkAyikamAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA yAvata vanaspatikAyikamAMthI AvIne teo utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke he gautama! teo pRthvIkAyikamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. ane yAvat vanaspati kAyikamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke-he bhagavana ekendriya jIva sama ane bAdaranA bhedathI be prakAranA hoya che. te zuM teo bAdara eka indriyavALA pRthvIkAyikamAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA sUkama eka IndriyavALA pRthvIkAyikamAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rapara bhagavatIsUtre raikendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA kiM paryAptabAdaraikendriyatiryagyo. nikebhyo'paryAptatAdRzebhyo vA ? gautama ! paryAptebhyo'paryAptebhyazcAgatyotpadyante etadantapakaraNaM yAvatpadagrAhyaM bhavati / 'puDhavIkAie NaM bhaMte !' pRthivIkAyikA khalu madanta ! 'je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae' yo bhavyaHyogyaH paJcendriyatiryagyonike pUtpattum 'se NaM bhaMte' sa khalu bhadanta ! 'kevaiyakAlahiiemu uvavajjejjA' kiyatkAlasthitikeSu pazcendriyatiryagyonikeSu utpadyeta, rake utpanna hote haiN| aba isa para punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM ki he bhadanta! sUkSma aura bAdara jo ekendriya hote haiM ve paryApta aura aparyApta ke bheda se do prakAra ke hote haiM, so kyA ve paryApta bAdara eke. ndriyoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA aparyApta bAdara ekendriyoM se Akarake utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiMhe gautama ! ve paryApta pAdara ekendriyoM se bhI Akara ke utpanna hote haiM aura aparyApta bAdara ekendriyoM se bhI Akarake utpanna hote haiN| yahI saba prakaraNa yahAM yAvat pada se gRhIta huA hai| aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'puDhavIkAieNaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajojiessu uvadhajjittae' he bhadanta ! jo pRthivIkAyika jIva paJcendriyatiryagyAni koM meM utpanna hotA hai, vaha kitane kAla kI sthitivAle paMcendriyatiryaMco meM utpanna hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu ke-he gautama! teo bAdara eka IndriyavALa pRthvIkAyikamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che, ane sUma ekendriya pRthvIkAyikamAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. A saMbaMdhamAM gautamasvAmI pharIthI prabhune pUche che ke he bhagavana sUkSama ane bAira ekendriyavALA je jIve hoya che, teo paryApta ane aparyAptanA bhedathI be prakAranA hoya che, te zu teo paryApta bAdara eka IdriyavALAomAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA aparyApta bAdara eka iMdriyavALAomAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama! teo paryApta bAdara eka IdriyavALAmAMthI AvIne paNa utpanna thAya che, ane aparyApta bAdara eka IdriyavALAomAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. A saghaLuM prakaraNa ahiyAM yAvat padathI grahaNa karAyuM che. zathI gItamasvAmI prabhune meM pUche che -'puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhavie paMci diyatirikkhajoNiesu uvabajjittae' 3 mApana 2 pRthviixtyika jIva paMcendriyatiryaMcanikamAM utpanna thAya che, te keTalA kALanI sthiti zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 20 sU03 tiryagbhyaH ti0jIvotpatyAdikam 253 he bhadanta ! yaH pRthivIkAyiko jIvaH paJcendriyatiryagyonikeSu samutpattiyogyo vidyate sa kiyatkALa paJcendriyatiryagyoni ke nRtpadyate iti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'jahanneNaM aMtomuhutaTThiesa' jaghanyena antarmuhUrttasthitikeSu paJcendriya tiryagyonikeSu utpadyate tathA - 'ukosegaM putrakoDI Ausa uvajjati' utkarSeNa pUrvakoTyAyuSkeSu utpadyate iti 1 / parimANadvAre praznayati- 'te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti' te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kriyanta utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha - ' evaM parimANAdIyA aNubaMdha pajjavasANA' evaM parimANAdikA anubandhaparyavasAnAH- caramebhAge vidyate yeSAM te anubandhaparyavasAnAH, parimANamAdau vidyate yeSAM te parimANAdikAH tathA ca parimANAdArabhya anubandhAntAH sarve'pi saMhananAdikAH saMgRhItA bhavantIti / 'jacceva appaNI sahANe vattacvayA' yA eva AtmanaH kahate haiM- 'godhamA' he gautama! 'jahanneNaM aMtomuhataTThiesa ukko seNaM puvyakoDI Auesa ubavajjaMti' vaha 'jaghanya se eka antarmuhU kI sthiti vAle paMcendriya tiryaJcoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se eka pUrvakoTi kI AyuvAle paMcendriya tiryaJcoM meM utpanna hotA hai / 'te NaM bhaMte! jIvA ega samaeNaM kevaiyA uvavajrjjati parimANa dvAra meM prazna karate hue gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! ve jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM - ' evaM parimANAdIyA aNubaMdhavajjavasANA0' he gautama | parimANa se lekara anubaMdha taka 'jacceva appaNI sahANe vattabvayA' jo vALA paMcendriya tiya cAmAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ! - 'goyamA !' he gautama! 'jamneNaM atomuDutaTTiie ukkoseNaM puSvakoDIAery uvavajjaMti' te dhanyathI me satartanI sthitivANA yathendriya tiya cayAnikeAmAM utpanna thAya che, ane utkRSTathI eka pUrva kATinI AyuSyavALA yathendriya tiryathayoni mAM utpanna thAya che ? ' te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA ubavajjaMti' paribhAyudvAra samadhI prazna uratA gautamasvAmI prabhune pUche che ke he bhagavana te jIvA eka samayamAM keTalA utpanna thAya che ? A praznanA uttarabhAM prabhu gautamasvAmIne uDe - ' evaM parimANAdIyA aNubaMdha pajjavasrANA0' De gautama ! parimANuthI saGgha ne anumadha sudhI ne 'jacceva aparNA saTTANe0' bhthana svasthAnamAM zyu che. 'sacceva paMcidiyatirikkhajoNiesu ubavaNja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 bhagavatI sUtre svasya pRthivIkAyikasya svasthAne pRthivIkAyikaprakaraNe vaktavyatA kathitA 'sacceva paMcidiyatirikkhajogiesu uvavajjamANassa' saiva vaktavyatA paJcendriyatiryagyonikeSu api utpayamAnasya 'mANiyantrA' bhaNitavyA, AtmanaH pRthivIkAyikasya svasthAne pRthivIkAyikamakaraNe utpadyamAnasya vaktavyatA bhaNitA saiva vaktavyatA paJcendriyatiryagyonikeSu samutpadyamAnasyApi vaktavyatA bhaNitavyA ityarthaH / pRthivIkAyikamakaraNarUpe dvAdazodeza ke parimANadvAre pratisamayamasaMkhyeyA utpadyante ityuktam iha tu paJcendriyatiryakprakaraNe eko vA dvau vA ityAdiritikathitamiti vailakSaNyam tadeva darzayati- 'NavaraM' ityAdi, 'NavaraM Navasu vi gamaesu parimANe' navaram - kevalametAvadeva vailakSaNyaM yat pRthivIkAyikamakaraNe pratisamayama saMkhyeyA utpadyante iti kathitam iha tu paJcendriyaprakaraNe navasvapi gamakeSu parimANadvAre 'jahanneNaM eko vA do vA tibhi vA' jaghanyena eko vA dvau vA bhayo vA samutpadyante iti / 'ukko seNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajrjjati' utka saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA utpadyante iti / tathA pRthivIkAyikebhyaH vaktavyatA svasthAna meM kahI gaI hai| 'sacceva paMcidiyatirikkhajoNi. esa vi ubavajjamANassa' vahI vaktavdhatA yahAM paMcendriya tiryagyonikoM meM utpadyamAna pRthivIkAyika ke sambandha meM bhI kaha lenI cAhiye / arthAt pRthivIkAyika prakaraNa rUpa bArahaveM uddezaka ke parimANadvAra meM pratisamaya pRthivIkAyika jIva asaMkhyAta utpanna hote haiM aisA kahA gayA hai, parantu isa paJcendriya prakaraNa meM nau gamakoM meM parimANa dvAra meM 'jahanneNaM ekkovA do vA tinni vA' jaghanya se ve eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura 'ukoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA ubavajjaMti' utkRSTa se ve saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiN| aisA kahA gayA hai seA yahI yahAM nau gamakoM meM pRthivIkAyika ke prakaraNa kI mANassa' na uthana maDiyAM payendriya tiryayayoniamAM utpanna thanArA pRthvI yikonA saMbaMdhamAM paNa kahevu joI e, arthAt pRthvIkAyikanA prakaraNamAM bAramA uddezAmAM parimANu dvAramAM pratisamaya pRthvIkAyika jIva asa khyAtapaNe utpanna thAya che, e pramANe kahevAmAM Avyu che. paraMtu A pAMcendriyAnA prakaraNamAM nave bhobhAM paribhAzu dvArabhAM 'jahanneNaM ekko vA do vA tinni vA' dhanyathI tethe| ye athavA me athavA tra utpanna thAya che bhane utkRSTathI 'ukkoseNe saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjaMti' tethe saMdhyAta athavA asaNyAta utpanna thAya che. tema kahela che. eja vAtanuM ahiyAM nave gameAmAM pRthvikAyiko zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sa03 tiryagbhyaH ti jIvotpatyAdikam 255 pRthivIkAyike utpadyamAnasya saMvedhadvAre prathamadvitIyacaturthapaJcamagamakepatkarSato. 'saMkhyAtAni bhavagrahaNAni kathitAni zeSagamakeSu aSTau bhavagrahaNAni kathitAni iha paJcendriyapakaraNe tu punarnavasvapi gamakeSu aSTau eva bhavagrahaNAni bhavanti etadeva darzayati-'bhavAdeseNa vi' ityAdi, 'bhavAdeseNa vi Navasu gamaemu bhavAdezenApi navasvapi gamakeSu 'jahanneNaM do bhavaggahaNAI jaghanyena dve bhavagrahaNe 'ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI' utkarSeNA'STa bhavagrahaNAni bhavantIti / 'sesaM taM ceva' zeSam-parimANasaMvedhAtiriktaM sarvamapi tadeva yadeva pRthivIkAyikaprakaraNe apekSA se vizeSatA hai| tathA dUsarI vizeSatA kAyasaMvedha kI apekSA se hai-arthAt pRthivIkAyika se pRthivIkAyika meM utpadyamAna jIva ke saMvedha dvArameM prathama, dvitIya, caturtha aura paMcama ina gamakoM meM utkRSTa se asaMkhyAta bhavoM ko grahaNa karane rUpa kAyasaMvaidha bhava kI apekSA se kahA gayA hai aura tRtIya, SaSTha, saptama, aSTama aura navama ina gamoM meM vaha aSTa bhavoM ko grahaNa karane rUpa kahA gayA hai parantu yahAM paJcendriya prakaraNa meM nau hI gamoM meM vaha kAyasaMvedha utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hI kahA gayA hai| yahI bAta 'bhavAdeseNa vi Navasu gamaesu jahanneNa do bhavaggahaNAI, ukkoseNaM aTTa bhavaggahaNAI' isa sUtrapATha dvArA pradarzita kI gaI hai| tAtparya yaha hai ki yahAM kAyasaMvedha jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai 'sesaM taM ceva' parimANa aura saMvedha se atikaratAM judApaNuM che. tathA bIju judA pANuM kAyasaMvedha bAbatamAM che. arthAta pRthvIkAyikamAMthI pRthvIkAyukemAM utpanna thanArA jIvane saMvedha dvAramAM pahelA bIjA, cothA ane pAMcamA A gAmamAM utkRSTathI asaMkhyAta bhavene grahaNa karavA rUpa kAyasaMvedha bhavanI apekSAthI kahela che. ane trIjA, chaThThA, sAtamA, AThamA, ane navamA gamamAM te ATha bhane grahaNa karavA rUpa kahela che. paraMtu ahiyAM paMcendrinA prakaraNamAM nave gamemAM te kAyasaMvedha utkRSTathI mA bhavAne haya 421 // 35 // 4 cha. me pAta 'bhavAdeseNa vi Navasu gamaesu jahaNNeNaM do bhavaggahaNAI koseNaM adubhavaggahaNAI' mA sUtrapA4thI usa che. kahevAnuM tAtparya e che ke ahiyAM kAyasaMvedha jaghanyathI be bhane grahaNa 421 // 35 cha. ma thI yA mavAne aMDaya 421 // 35 che. 'sesaM taM ceva' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 bhagavatIsUtre utpAdasaMhananAvagAhanAsaMsthAnAdikaM kathitaM tadeva sarvaM paJcandriyaprakaraNe'pi vaktavyamiti / tathA 'kAlAdeseNaM ubho ThiIe karejjA' kAlAdezena ubhyo| sthityA kuryAt kAlAdezena kAyasavedhaM pRthivIkAyikasya saMkSipazcendriyatiryagyo nikasya ca sthityA kuryAdityarthaH / ___tathAhi-prathame game kAlAdezena jaghanyena dve antarmuharta pRthivIsambadhika pazcendriyasambandhikaM ceti, tatra pRthivIprakaraNe paJcendriyatiryagyonikapakaraNe ca utkRSTato'STAzItivarSasahasrANi pRthivIsatkAni catasraH pUrvakoTayaH paJcendriyatiyaMgyonisatkAH / evaM zeSeSu sarveSu gamakeSvapi ubhayomaLayitvA kAyasaMvedho jJAtavya iti 9 / rikta utpAda saMhanana avagAhanA, saMsthAna Adi kA aura saba kathana jaisA pRthivIkAyika prakaraNa meM kiyA gayA hai vaisA hI vaha yahAM paMcendriya prakaraNa meM bhI kaha lenA caahiye| tathA 'kAlAdeseNaM ubhao ThiIe karejA' kAla kI apekSA se kAyasaMvedha donoM kI pRthivIkA. yika kI aura saMjJI paMcendriya tiryazca kI sthiti ko milAkara ke kahanA cAhiye-isakA bhAva aisA hai ki prathama gama meM kAla kI apekSA se pRthivIkAya saMbaMdhI aura paMcendriya sambandhI do antarmuhUrta kahe gaye haiM aura uskRSTa se pRthivIkAyika prakaraNa meM evaM paMcendriya tiyaMgyonika prakaraNa meM kramaza: 88 hajAra varSa aura cAra pUrvakoTi kahe gaye haiN| isI prakAra se zeSa samasta gamakoM meM bhI donoM kI sthiti milA kara kAyasaMvedha jAnanA caahiye| parimANa ane saMvedha zivAya utpAta, saMhanana, avagAhanA saMsthAna vizerenuM bIju tamAma kathana pRthvIka yikanA prakaraNamAM jevI rIte kahevAmAM AvyuM che, eja pramANenuM kathana pAMca IdriyavALA jIvanA prakaraNamAM paNa samajavuM. tathA 'kAlAdeseNaM ubhao ThiIe karejjA' janI apekSAthI yasa vadha mannA eTale ke pRthvIkAyikanI ane saMjJI paMcendriya tiryaMcanI sthitine meLavIne kahevuM joIe. kahevAno bhAva e che ke-pahelA gamamAM kALanI apekSAthI pRthvIkAya saMbaMdhI ane paMcendriya saMbaMdhI be aMtarmuhUrta kahyA che. ane utkRSTathI pRthvIkAyikanA prakaraNamAM ane paMcendriya tiryacanivALA jIvanA prakaraNamAM kramathI 88 aThayAsI hajAra varSa ane cAra pUrvakeTi kahela che. Aja rIte bAkInA tamAma gamemAM paNa banenI sthiti meLavIne kAyasaM. vedha samajI le. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 20 su03 tiryagbhyaH ti0 jIvotpatyAdikam 257 'jai AukkAierhito uvavajjati' yadi apakAyikebhya Agatya paJcendriya tiryagyoni ke pUrapadyante tadA kiM sUkSmASkAyikebhyo bAdarASkAyikebhyaH gautama | bAdarebhya Agatyotpadyante / yadi bAdarAkAyikebhya Agatyotpadyante tadA fi paryAptavAdakAyikebhya Agatya aparyAptavAdarAkAyikebhya Agatya samu tpadyante paryAptakebhyo'paryAptakebhyazva Agatyotpadyante ityAdikaM sabai pRthivIkAyikaprakaraNavadeva jJAtavyam / etadeva atidezena kathayati - ' evaM ' ityAdi, ' evaM AukAiyANa vi' evaM pRthivIkAyikava deva aSkAyikAnAmapi navastrapi gamakeSu parimANotpAdAdikaM sarvamavagantavyamiti / yathA'kAyikAnAmutpAda parimANAdikaM aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM - he bhadanta ! yadi apphAyikoM se Akarake jIva paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai to kyA vaha sUkSma aSkAyikoM se Akarake utpanna hotA hai ? athavA bAdara reatfunt se Akarake utpanna hotA hai ? ityAdi yadi bAdara aSkAfusoM se Akarake utpanna hotA hai to kyA vaha paryApta bAdara ackAfusoM se Akarake vahAM utpanna hotA hai ? yA aparyApta bAdara aSkAfusoM se Akarake utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vaha paryAptaka bAdara akAyikoM se bhI Akarake utpanna hotA hai aura apavAdara aSkAyikoM se bhI Akarake utpanna hotA hai| ityAdi samasta kathana pRthivIkAyika prakaraNa ke jaisA hI jAnanA cAhiye / yahI bAta isa atideza vAkya rUpa ' evaM AukkAiyANa vi sUtra se pradarzita kI gaI hai| arthAt pRthvIkAyika ke prakaraNa meM nau gamoM meM jisa prakAra se utpAda parimANa Adi kahe gaye haiM / usI have gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke--he bhagavan jo aprAyakAmAMthI AvIne jIva pacendriya tiya cayeAnikomAM utpanna thAya che, teA zu' teo sUkSma aAyikAmAMthI AvIne utpanna thAya che? ke bAdara akA yikAmAMthI AvIne utpanna thAya che? jo bAdara aprakAyikAmAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM tee paryApta khAdara apriyakAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? ke aparyApta Adara aplAyikomAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-hai gautama ! te paryAptaka khAdara ap kAyikomAMthI AvIne paNa utpanna thAya che, ane aparyAptaka bAdara akA yikAmAMthI AvIne paNa utpanna thAya che vigere saghaLuM kathana pRthvIkAyanA prakaraNa pramANe ja samajavuM. eja vAta A nIcenA sUtrAMzathI batAvI che. bhaDe- ' evaM AukkAiyANa vi' arthAt pRthvIbhayinA aramAM nava gabheothI bha0 33 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 pRthivIkApikAtidezena kathitaM tathaiva yAvat caturindriyANAmapi vaktavyaM tadarzayati'evaM jAva' ityAdi, 'evaM jAva cauridiyA uvavAeyavvA' evam-apkAyikacadeva tenaskAyikavAyukAyikavanaspatikAyikadvIndriyatrIndriyacaturindriyAntA jIvA uppaatyitvyaaH| tejaskAyikAdArabhya caturindriyAnta jIvAnAmutpAdAdikama kAyikavadeva jJAtavyamiti / kintu pUrvApekSayA yadvailakSaNyaM tadeva darzayati-'gavaraM' ityAdi, 'NavaraM savvastha apaNo laddhI bhANiyanyA' nabaraM sarvatrAtmano labdhi:parimANAdimAptiH maNitavyA sarvatrAkAyikAdi caturindri yAntebhya uvRttAnAM pazcendriyatiryagyonikeSatpAde 'appaNo tti', AtmanaH apkAyikAdeH prakaraNasthA labdhiH parimANAdikA bhagitavyetyarthaH / sA ca tattatmakaraNasUtrebhya evAvagantaprakAra se ve akAyiko ke nau gamoM meM bhI kaha lenA cAhiye aura isI prakAra se ve cauindriyoM taka ke nau gamoM meM kahanA cAhiye / arthAt apakAyika ke prakaraNa ke jaisA hI tejaskAyika, vAyukAyika, pana. spatikAyika, bIndriya, teindriya aura cauindriya ina jIvoM kA utpAda Adi saba dvAra kathana nau gamoM meM akAyika ke jaisA kaha lenA caahiye| parantu pUrvako apekSA jo vilakSaNatA hai| use sUtrakArane 'NavaraM savvastha appaNo laddhI bhAgiyatvA' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI hai| isase yaha samajhAyA hai ki sarvatra apkAyika se lekara cauindriya taka jIva jo ki paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hote haiN| so una ke prakaraNa meM jaisA kathana inake utpAda Adi ke sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI kathana inake sambandha meM yahAM para bhI kara lenA caahiye| yaha unake sambandha kA kathana jahAM jahAM ina ke sUtra kahe haiM vahAM 2 kiyA jA cukA je rIte utpAta parimANu vigere kahyA che. e ja rIte te aprakAyikAnA nava gamomAM paNa kahevA joIe. ane eja rIte te cAra Indriya sudhInA nava gamemAM kahevA joIe. arthAta- apUkAyikanA prakaraNamAM kahyA pramANe ja tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAvika, dvIndriya, trAndriya, cauIndriya A jInA utpAta, vigere saghaLA kAronuM kathana na gamomAM apUkAyikanA kathana pramANe samajavA joIe. paraMtu pahelAnA kathana karatAM je pheraphAra che, te sUtramAre 'NavaraM savatya appaNo laddhI bhANiyavvA' mA sUtramAthI pragaTa karela che. A sUtrapAThathI e samajAvyuM che ke-apU kAyikathI laIne cAra Indriya sudhInA badhA che ke jeo paMcendriya tivamAM utpanna thAya che. teonA prakaraNamAM je pramANenuM kathana AnA utpAta vigerenA saMbaMdhamAM karela che, eja pramANenuM kathana AmanA saMbaMdhamAM ahiyAM paNa karavuM joIe. A temanA saMbaMdhanuM kathana jyAM jyAM teonA sUtre kahyA che, tyAM tyAM karavA mAM bhAvI Ayu che. 'Navasu gamaesu bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAi" naye zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH ti0jIvotpatyAdikam 259 vyeti / 'Navasu gamaesu bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavanahagAI' nAsvapi gamakeSu bhavAdezena jaghanyena dve eva bhavagrahaNe bhavataH, 'ukoseNaM aTTha bhavaggahaNAI utkarSaNa aSTa bhavagrahaNAni / 'kAlAdeseNaM umao ThiIe karejA' kAlAdezena ubhayorakAyika pazcendriyatiryagyonikayoH sthityA sthitimekatrIkRtya kuryAt ubhayoH sthiti melayitvA kAlAdezena kAyasaMvedhaH karaNIyaH savvesiM saba gamaesu' varveSAM sarvagamakeSu / 'jaheba puDhavIkAiesu uvavajjamANANaM laddhI' yathaiva pRthivIkAyikepUrapadhamAnAnAM labdhiH-parimANAdi mAptiH 'taheva sambatya ThiI saMvehaM ca jANejmA' tayaiva sarvatra sthiti saMvedhaM ca yathAyogaM jAnIyAditibhAvaH // 9 // ___ atha paJcendriyatiryagyonikebhyaH pazcendriyatiryagyonikAnutpAdayatrAha-'jai paMcidiya' ityAdi, 'jaha paMciMdiyatirikkhanoNirahito uvavajaMti' he bhadana ! hai| 'Navastu gamaesu bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaragahaNAI' nau gamoM meM bhavakI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai 'ukkoseNaM abhavaggaNAI' utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai tathA 'kAlAdeseNaM ubhao ThiIe karejjA' kAlAdeza se vaha kAyasaM. vedha apkAyika aura paJcendriya tiryagyonika ina donoM kI sthiti ko milA kara kahanA caahiye| 'savvesi savvagamaesu jaheva puDhavIkAieplu uvavajjamANANaM laddhI' jisa prakAra se pRthivIkAyikoM meM utpadyamAna akAyikAdikoM kI parimANa Adi kI prApti rUpa labdhi kahI gaI hai usI prakAra se sarvatra gamoM meM sthiti aura kAyasaMvedha yathAyoga rUpa se saba jIvoM kA kaha lenA cAhiye 9 aba mUtra kAra paJcendriya tiryagyonikoM se Akarake jIva paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hote haiM isa bAta kA kathana karate haiM-'jai paMciMdiyatirikkha jogiehito' ityAdi gamamAM bhavanI apekSAthI kAyasaMvedha jadhanyathI be bhane grahaNa karavA rUpa cha, bhane 'ukkoseNaM adbhavaggaNAI' thA mA bhavAna ahaNa 421 / 35 cha. tathA 'kAlAdeseNaM ubhao ThiIra karejjA' mAzathI te Aya 5 ma5. kAyika ane paMcendriya tiyacanika A banenI sthitine meLavIne Devu naye. 'savvesiM sAgamaema jaheva puDhayIkAiesu bavajjamANANaM hI" je rIte pRthvIkAyikamAM utpanna thanArAonA parimANa, vigerenI prApti rUpa labdhi kahevAmAM AvI che, e ja rIte badhA ja gAmamAM sthiti ane kAyasaMvedha yathAgya rUpathI badhA ane kahevuM joIe ? - have sUtrakAra paMcendriya tiryamAMthI AvIne jIva paMcendriya tiryaMca nikamAM utpanna thAya che, e vAtanuM kathana kare che. A viSayamAM gautama zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 ___ bhagavatIstre yadi paJcendripatiyagyonikAH paJcendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA-'kiM sanni paMciMdiyatirikkha joNiehito upavajjati' ki saMkSipaJcendriyatiryagyonikebhya utpayante athavA 'amannicidiyatirikakhajoNiehito uvavajjaMti' asaMjJipaJcandriyatiyagyonikebhya Agatyotpadyante iti pshnH| bhagavAnAha'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'sanipacidiyatirikkhajoNiehito zi uvavajjati' saMjJipazcandriyatiryagyonikebhyo'pi Agatyotpadyante tathA'zrasannipaMcidiyatirikkha joNiehito vi uvajjati' asaMjJipazcendriyatiryagyo. nikebhyo'pi Agatyotpadyante, 'bhezro jaheva puDhavIkAiemu uvavajjamANasa jAva' bhedo yathaiva pRthivIkAyikeSu utpadyamAnasya yAvat saMjhyasaMjJiparyAptAparyAptakAyi. __ isameM gautamane prabhu se aisA pUchA hai-'jaha paMciMdiyatirikkhajoNie hiMto uthavajjati' he bhadanta ! yadi pazcendriyatiryagyonikoM se Akarake jIva pazcendriya tiyazcoM meM utpanna hote haiM to kyA saMjJI pazcendriyatiyazcoM se Akara ke jIva vahAM utpanna hote haiM ? athavA asaMjJI paJcendriyatiryazcoM se Akarake jIva vahAM utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito vi udhava. jjati asannipaMciMdiyatirikkha' saMjJI paJcendriya tiryagyonikoM se Akarake bhI jIva vahA~ utpanna hote haiN| aura asaMjJI pazcendriyatirya gyonikoM se Akarake bhI jIva vahAM utpanna hote haiM, 'bheo jaheva puDhavIkAiesu uvavajjamANasa jAva' isa para punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! yadi asaMjJI paJcendriyatiyaMgyonikoM se Akarake svAmI prabhuta me 57yu cha 'jai paMci diyatirikkhajoNiehitA uvava. jjati' 3 mA ne pAyendriya tiya-yayonimAthI sApAna 71 yendriyatiyAmAM utpanna thAya che, te zuM saMjJI paMcendriyatiya"emAMthI AvIne jIva tyAM utpanna thAya che? ke asaMjJI paMcendriya tiryamAMthI AvIne jIva tyAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! 'sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehitA vi uvavajjati' asannipaMciMviyatirikkha.' saMjJI paMcendriya tiryacanikamAMthI AvIne paNa jIva tyAM utpanna thAya che, ane asaMjJI paMcendriya tiryaMcAnikomAMthI AvIne paNa jIva tyAM GA- thAya che. 'bheo jaheva puDhavIkAiesu uvavajjamANasa jAva' sa. dhamAM pharIthI gautamasvAmI prabhune pUche che ke-he bhagavad je asaMjJI paMce. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH tijIvotpatyAdikam 261 kabhedaH pRthivIkAyikeSu utpadyamAnasya paJcendriyatiryagyonikasya dvAdazo dezake yathA kathitaH tathaivedApi jJAtavyaH tathAhi he bhadana ! yadi asaMkSipaJcendriyatiryagyonikebhya Agatya paJcendriyatiryagyonikA utpadyante tadA ki jala. carebhya Agatyotpayante sthalacarebhyo vA Agatyotpadhante athavA khecarebhya Agatyotpadyante he gautama ! jalacarebhyo'pi Agatyotpadyante yAvat khecarebhyo'pi Agalyotpadyante he bhadanta ! yadi jalacarAdibhya Agatyotpadyante tadA kiM paryAptaka jalacarAdibhya Agatyotpadyante aparyAptakajalacarAdibhya Agatyotpadyante he ? gautama! pAvat paryAptakebhyo'pi Agatyotpadyante aparyApta kebhyo'pi Agatyotpadyante iyantaH sandarbho yAvatpadena etasyaiva dvAdazodezakAdavagantavya iti| 'asannipaMcidiyatirikkha jIva pazcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hote haiM to kyA ve jalacaroM se Akarake vahAM utpanna hote haiM ? athavA sthalacaroM se Akarake vahAM utpanna hote haiM ? athavA khecaroM se Akarake vahAM utpanna hote hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautm| vaha vahAM jalacaroM se bhI Akarake utpanna hote haiN| yAvat khecaroM se bhI Akara ke vahAM utpanna hote haiN| punaH gautama aisA pUchate haiM he bhadanta ! yadi jIva vahAM javacarAdikoM se Akarake utpanna hote haiM to kyA paryAptaka jala carAdikoM se Akarake vaha vahAM utpanna hote haiM ? athavA aparyAptaka jalacarAdikoM se Akara ke vaha vahA~ utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vaha yahAM paryAptaka jalacarAdikoM se bhI Akarake utpanna hote haiM aura aparyA. taka jalacarAdikoM se bhI Akarake vaha vahAM utpanna hote haiM ! yahAM taka ndriya tiryaMcAmAMthI AvIne jIva paMcendriya tiryacanikamAM utpanna thAya che, te zuM teo jalacarAmAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che? ke sthaLacaromAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che ? athavA khecaromAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! te jalacaromAMthI paNa AvIne tyAM upanna thAya che, yAvatu khecomAMthI AvIne paNa tyAM utpanna thAya che. pharIthI gautamasvAmI evuM pUche che ke he bhagavan je jIva tyAM jalacarAdikamAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM teo paryAptaka jalacarArdike mAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che ? ke aparyAptaka jalacarAdi mAMthI AvIne tyAM upanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke --he gautama! teo tyAM paryApta jalayara vigeremAMthI paNa AvIne utpanna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 bhagavatI sUtre joNie gaM bhaMte!' asaMjJipaJcendripatiryagyonikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie paMcidiyatirikkhajoNie utravajjittae' yo bhavyaH - yogya: paJcendriya tiryagyoni ke pratyattum, 'se bhaMte | harekAlaTThiesa uvavajjejjA' sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu paJcendriya tiryagyonikeSu utpadyeteti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA ' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'jahanne atohuta Diesu' jaghanyenAntarmuhUrtta - sthitikeSu paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyate tathA 'uk koseNaM paliovamassa asaMkhejjabhAgaDi esa uvajjada' utkRSTataH palyo pamasyAsaMkhyeya bhAgasthiti keSu kA yaha sandarbha yahAM yAvaspada se gRhIta huA hai / yaha sandarbha isI zataka ke 12veM uddezaka meM AyA hai / aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM - 'amannipacidiyatiri kkhajoNie NaM bhaMte! je bhavie paMcididyatirikkha joNiesa uvavajjaMti' 'he bhadanta ! jo asaMjJI paJcendriyatiryagyonika jIva paJcendriyatiryagyo. nikoM meM utpanna hone ke yogya hai, so he bhadanta / aisA vaha jIva 'kevaiyakAlaTThiyaesa ubavajjaMti' kitane kAla kI sthitivAle paJcendriyatiryazvoM meM utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'gopamA' he gautama! aisA vaha jIva 'jahanneNaM aMnomuhuttaTThiesa, ukko seNaM paliomassa asaMkhejjabhAgaTThiesu uvavajjaMti' jaghanya se eka antarmuhUrta kI sthiti vAle paJcendriya tiryaJcoM meM aura utkRSTa se palpopama ke asaM thAya che, ane aparyAptaka jalacarAkrikamAMthI paNa AvIne tyAM utpanna thAya che. ahiM sudhInu prakaraNa A cAvIsamAM zatakanA bAramA uddezAmAM kahela che. have gautamasvAmI irIthI alune me pUche che - ' asannipaMciMdiya tirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie paMcidiyatirikkhajoNiesu uvavajjaMti' De bhagavat je asanI poMcendriya tiya cayeAnivALA jIva paMcendriya tiya carcAnibhaaN utpanna thavAne yogya hai, to De lagavan mev| te va 'kevaiyakAla - TTiiesa jvavajja'ti' DeTalA ajanI sthitivAjA yayendriya tiryayAmAM utpanna thAya che ? yA praznanA uttaramA pralu che - 'goyamA !' he gautama! meve / te va 'jahanneNaM atomuhuttaTTiirasu ukkoseNaM pali provamastra asaMkhejjaibhAgaTThiiesu uvayajja'ti' nadhanyathI me aMtarmuhUrtanI sthitivANA yathendriya tirya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH ti jIvotpatyAdikam 263 paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyate etAvatA asaMkSipazcendiyatiryagyonikAnAm asaM. khyAtavarSAyuSkapazcendriyatiryagyonikeSu utpattiH pratipAditA bhavatIti 1 / 'te gaM maMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati' te khalu bhadanta ! pazcendriyatiryagyonikA jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha-'avasesaM jaheva' ityAdi / 'abasesaM jaheva puDhavIkAiesu ubavajjamANasa asannissa taheca nirava. sesaM jAva bhavAdeso ti' avazeSaM yathaiva pRthivIkAyikeSUtpadyamAnasya asaMjina stathaiva niravazeSaM yAvat bhavAdeza iti dvAdazoddeza ke asaMjhi paJcendriyatiryagyonikasya pRthivIkAyike saputpadyamAnasya yathaiva parimANAdikaM kathitaM tathaivehApi jJAta khyAtaveM bhAga pramAga sthitivAle paJcendriya tiryoM meM utpanna hote haiM isa kathana se yahAM yaha samajhAyA gayA hai ki jo asaMjJI pazcaniya tiryagjIva haiM unakI utpatti asaMkhyAta varSa kI AyuvAle pazcendriyaH tiryazcoM meM bhI hotI hai| 'te Na bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaDyA uvadha jjati' isa sUtra chArA gautamane prabhu se aisA pUchA hai ki-he bhadanta! aise ve jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhune unase aisA kahA hai-'avase saM jaheva puDhavIkAiestu uthavajjamANassa asanissa taheva niravasesaM jAva bhavAdesotti' he gautama! isake sambandha meM 12veM uddezaka meM pRthivIkAyika meM utpanna hone yogya asaMjJI pazcendriya tiryazcoM kI jaisI parimANa Adi rUpa vaktavyatA kahI gaI hai usI prakAra kI vaktavyatA yAvat bhavAdeza taka yahA~ kaha lenI caahiye| camAM ane utkRSTathI palyopamanA asaMkhyAtamA bhAga pramANanI sthitivALA paMcendriya tiryacomAM utpanna thAya che. A kathanathI ahiyAM e samajAvyuM che ke-saMjJI paMcendriya tiryaMca je jIva che, tenI utpatti asaM. jyAta panI mAyuSyavANA payandriya tiya yAmAM thAya che. te NaM bhate / jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvadhajjati' mA sUtrathI gautamasvAmI prasuna se pUchayuM che ke-he bhagavan evA eka samayamAM keTalA utpanna thAya che 1 / prazna uttaramA prabhume te mAne me ghucha hai 'avasesaM jaheva puDhavIkAiesu uvavajjamANassa asannissa taheva niravasesaM jAva bhavAdesotti' hai gautama ! A viSayamAM 12 bAramA uddezAmAM pRthvIkAyikamAM utpanna thavAne gya asaMjJI paMcendriya tiryaMconA saMbaMdhamAM parimANa vigere saMbaMdhamAM je rIte kathana karavAmAM AvyuM che, eja rItanuM kathana yAvat bhavAdeza sudhInuM zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 bhagavatIsUtre vyam tathAhi-ekasamayena kiyanta utpadhante iti praznasya he gautama ! jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTataH saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA samutpazcante ityu. ttaram 2 / kiyatparyantaM dvAdazodezaprakaraNa mihAnusandheyaM tatrAha-jAva' ityAdi / 'jAka bhavAdesotti' yAvad bhavAdeza ini bhavAdezaparyantaM sarvamiha vaktavyam tathA ca yAvatpadena sevArtasaMhananavanta ime 3 / zarIrAvagAhanA jaghanyena aMgalasyAsaMkhye. yabhAgam utkRSTato yojanasahasram 4 / huNDasaMsthAnasaMsthitA ime 5 / kRSNanIla kApotikalezyAtrayavanta zcame 6 / ime samyagdRSTayo'pi mithyAdRSTayo'pi na tu jaise-eka samaya meM ve kitane utpanna hote haiM ? to isa prazna ke uttara meM prabhu negautama se aisA kahA hai| he gautama ! eka samaya meM ve jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiN| isI prakAra se ve jIva kisa sahanana vAle hote haiM ? to isakA uttara yahI hai ki ve sevAta saMhananavAle hote haiN| adhamohanA dvAra sambandhI prazna ke uttara meM ve jaghanya se aGgula ke asakhyAtaveM bhAga pramANa aura utkRSTa se eka hajAra yojana pramANa avagA. hanA vAle hote haiN| saMsthAna dvArasaMbaMdhI prazna ke uttara meM ye huNDaka saMsthAna pAle hote haiN| lezyAhAra saMbaMdhI prazna ke uttara meM ye kRSNa, nIla aura kApotika lezyA vAle hote haiM / dRSTibAra saMbaMdhI prazna ke uttara meM ye samyagdRSTi bhI hote haiM aura mithyAdRSTi bhI hote haiN| ahiyAM samajavuM joIe. jemake-eka samayamAM teo keTalA utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhue gautamasvAmIne evuM kahyuM ke-he gautama! eka samayamAM teo jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che, ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che. e ja rIte te jIve kayA saMhananavALA hoya che ? A praznane uttara eja che ke-teo sevA saMhanana vALA hoya che. avagAhanA dvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo jagha. nyathI AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANa ane utkRSTathI eka hajAra jana pramANunI avagAhana vALA hoya che. saMsthAnadvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo haMDaka saMrathAnavALA hoya che. lehyAdvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo kRSNa, nIla ane kApatika e traNa lezyAvALA hoya che. daSTi. dvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo samyam daSTivALA paNa hoya che, ane mizya daSTivALA paNa hoya che samyagU mithyA daSTivALA detA nathI, jJAna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH tijIvotpatyAdikam 265 samyagamithyAdRSTayaH 7 / jJAnadvayavantaH, ajJAnadvayavanta ca niyamAt 8 / eteSA manoyogo no bhavati kintu vAgyoginaH kAyayoginazca te bhavanti 9 / sAkA rAnAkAropayogadvayavanto bhavanti 10 / AhArabhayamaithunaparigrahAkhyAzcatasraH saMjJA bhavantIti 11 / krodhamAnamAyAlobhAkhyAzcasvAraH kaSAyA bhavanti 12 / indriyANi pazca bhavanti 13 / vedanAkaSAyamAraNAntikA strayaH samudghAtA bhavanti 14 / vedanA zAtA'zAtA rUpe dve api 15 / na strIvedakAH, naiva puruSavedakAra, samyag mithyAdRSTi nahIM hote haiN| jJAnadvAra saMbandhI prazna ke uttara meM ve niyama se do jJAna vAle aura do ajJAna vAle hote haiN| yogadvAra saMbandhI prazna ke uttara meM ye vAgyoga aura kAryayoga vAle hote haiM mano. yogavAle nahIM hote haiM ! upayoga dvAra sambandhI prazna ke uttara meM ye sAkAra aura anAkAra donoM prakAra ke upayogavAle hote haiM ! saMjJAdvAra saMbandhI prazna ke uttara meM ye AhAra 1, bhaya 2, maithuna 3, parigraha 4, ina cAra saMjJAoM vAle hote haiM! kaSAyabArasambandhI praznake uttara meM ye krodha, mAna, mAyA aura lobha ina cAra kaSAyoM vAle hote haiN| indriya dvAra sambandhI prazna ke uttara meM ye pAMcoM indriyoM vAle hote haiN| samudghAta bAra sambandhI prazna ke uttara meM ye vedanA, kaSAya aura mAraNAntika ina tIna samudghAtavAle hote haiN| vedanA dvAra sambandhI prazna ke uttara meM ye zAta azAta donoM prakArakI vedanA vAle hote haiM / vedavAra sambandhI prazna ke uttara meM ye napuMsaka veda dvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo niyamathI be jJAnavALA ane be ajJAna vALA hoya che. gadvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo vacana ane kAya. cogavALA hoya che. teo maneyoga vALA hotA nathI. upagadvAra sabaMdhI praznanA uttaramAM teo sAkAra ane anAkAra ema baMne prakAranA upayoga vALA hoya che. saMjJAdvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo AhAra (1) bhaya (2) maithuna (3) ane parigraDa (4) e rIte cAra saMjJAovALA hoya che. kaSAyadvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo krodha, mAna, mAyA, ane lebha A cAre kaSAyovALA hoya che. indriyadvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo pAMce IdriyovALA hoya che. samudraghAta dvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo vedanA kaSAya, ane mAraNatika e traNa samuddaghAtavALA hoya che. vedanAhAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo zAtA ane azAtA ema be prakAranI vedanA vALA hoya che. vedakAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teo napuMsaka vedakALA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsare kintu napuMsakavedakAH 16 / sthitirjaghanyenAntarmuhUrtamAtrA, utkarSeNa pUrvakoTi mamitA17 / adhyavasAyA prazastA api, aprazastA api 18 / anubandhaH sthitisaDeza-jaghanyena antamuhUrtam utkarSeNa pUrvakoTiH 19 / bhavAdezena jaghanyena de bhavagrahaNe, utkarSeNa aSTa bhvgrhnnaani| etatsarva pRthivIkAyAtidezagara yAvatpadena saMgRhotaM bhvtiiti| atha sUtramAha-kAlAdeseNaM' kAlAdezenakAlApekSayA kAyasaMbandhaH 'jahanneNaM do aMtomuhuttA' jaghanyena dve antarmuhUrta vAle hote haiN| strIveda aura puruSaveda vAle nahIM hote haiN| sthitibAra sambandhI prazna ke uttara meM inakI jaghanya se sthiti eka antarmuharta kI hotI hai aura utkRSTa se eka koTipUrvakI hotI hai| adhyavasAya sambandhI prazna ke uttara meM inake prazasta bhI adhyavasAya hote hai aura aprazasta bhI adhyavasAya hote haiN| anuSandha sambandhI prazna ke uttara meM inake sthiti ke jaisA hI anubandha hotA hai arthAt jaghanya se eka antarmu. itta kA aura utkRSTa se eka pUrvakoTi kA anubandha hotA hai ? bhava kI apekSA jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa aura uhaSkRTa se ATha bhayoM ko grahaNa karane rUpa kAyasaMvedha hotA hai / yadyapi yaha saba kathana yahAM sUtra meM nahIM kiyA gayA hai| phira bhI pRthvIkAya ke atidezagata pAvatpada se yaha saba kathana saMgRhIta huA hai / kAla kI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se do antarmuhUrta kA aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktya hoya che. teo strI ane purUSa vevALA detA nathI. sthitidvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teonI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUrtanI hoya che ane utkRSTathI eka pUrvakeTinI hoya che. adhyavasAya saMbaMdhI praznanA uttaramAM teone prazasta adhyavasAya paNa hoya che ane apazasta adhyavasAya paNa hoya che. anubaMdha dvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM teone sthiti pramANene ja anubaMdha hoya che. arthAt jaghanyathI eka aMtamuhUrta ane utkRSTathI eka vikeTino anubaMdha hoya che. bhavanI apekSAthI jaghanyathI be bhAne grahaNa karavA rUpa ane utkRSTathI ATha bha grahaNa karavA rUpa kAyasaMvedha hoya che. jo ke A tamAma kathana ahiyAM mULa sUtramAM kahela nathI. te paNa pRthvIkAyanA atideza (bhalAmaNathI) thI Avela yAtpadathI A kathanane saMgraha karAve che. kALanI apekSAthI kAyasadha-jaghanyathI be aMtarmuhane ane ullaNathI pUrvakeTi pRthakva adhika palyopamanA asaMkhyAtamAM bhAgane che. te A zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH ti jIvotpatyAdikam 267 'ukkoseNaM pali bhovamassa asaMkhenjaimAgaM punakoDI puhRttamabhahiSa' utkarSaNa palyopamasyAsaMkhyeyabhAgaH pUrvako ttipRthktvaabhydhikH| kathametaditivedAha-pUrvakoTayAyuko'saMjJo pUrvakoTayAyuSkeSu eva pazcendriyatiryagyonikeSu samutpana ityevaM krameNa saptasu bhavagrahaNeSu saptapUrva koTayaH, aSTamamavagrahaNaM tu yugalatiyagyonikeSu palyopamasya asaMkhyeyabhAgapramANAyuSkeSu utpanno bhavettadA bhavati pUrvoktaH utkRSTataH kAyasaMvedhaH 20 / 'evaiyaM kAlaM jAva karejA' etAvantaM kAlaM yAvatkR. yAva etAvatkAlaparyantamubhayagati seveta tathA-etAvarakAlaparyantameva umayagato gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhAntaH prathamo gamaH1 / 'vitiyagamae esaceva laddhI' dvitIyAmake epeva labdhiH-parimANotpAdAdInAM pAptiH prathamagama ke yathAyathaM parimANAdikaM kathitaM tathaiva dvitIyagama ke'pi jJAtavyamiti / prathamaadhika palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA hai| yaha isa prakAra se hotA hai pUrvakoTi kI Ayu vAlA asaMjJI pUrvakoTi ko AyuvAle hI pazcendriya tiryagyoni vAloM meM utpanna hote hai| isa krama se sAta bhava grahagomeM sAta pUrvakoTi ho jAtI hai aura AThaveM bhava grahaNa meM vaha palpopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI sthiti vAle yugalatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai taba yaha pUrvokta utkRSTa kAyasaMvedha hotA hai / 'evAyaM kAlaM jAva karejjA' isa prakAra vaha jIva itane kAla taka ubhayagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| 'vitigamae esa ceva laddhI' pUrvokta prathama gama meM jisa prakAra se parimANa utpAda Adi dvAroM kI prApti hone kA kathana kiyA gayA hai usI prakAra se ina saba kI prApti hone kA kathana dvitIya gama meM bhI kara lenA rIte thAya che. pUrvakeTinI AyuvALA asaMzI, pUrvakeTinI AyuvALA ja paMcendriya tiryaMcanikamAM utpanna thAya che. A kramathI sAta bhavenA grahaNa karavAmAM sAta pUrvakeTi thaI jAya che. ane AThamAM bhAvamAM te pApamanA asaMkhyAtamA bhAganI sthitivALA yugala tiyacanikamAM utpanna thAya che. zata pUrita Ayavedha thAya che. 'evaiyaM kAlaM jAva karejA' mA rIte te jIva ATalA kALa sudhI bane gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. A rItane A pahelo gama kaho che. ___ 'bitiyagamae ema ceva laddhI' mA pdde| usa prathama mama zata parimANu utpAda, vigere dvAranI prApti thavAnuM kathana karavAmAM AvyuM che. eja rIte te badhAnI prApti thavAnuM kathana A bIjA gAmamAM paNa karI levuM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 bhagavatI sUtre gamApekSayA yadvailakSaNyaM dvitIyagama ke taddarzayati- 'navaraM' ityAdi / 'navaraM kAlAdeseNaM jahaneNaM do aMtomuhuttA' kALAdezena jaghanyena dve antarmuhUrte, 'ukko seNaM cacAri pubvakoDIo cauhiM aMgemutehiM amahiyAo' utkarSeNa catasraH pUrvapUrva koTayaH - caturbhirantarmuhUrtairabhyadhikAH 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM - yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantamubhayagatiM seveta tathA etAvatkAlaparyantameva ubhayagatau gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhAnto dvitIyo gama iti 2 / 'socena ukkosakALa pisu ubavanno' sa eva asaMjJI paJcendriyatiryagyonika eva utkRSTa kAlasthitikapaJcendriyatiryagyonikeSu samutpanno bhaveda tadA - ' jahanneNaM cAhiye / parantu prathama gama kI apekSA se yahAM dvitIya gama meM bhinnatA hai use prakaTa karane ke liye sUtrakAra 'NavaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhantA, ukoseNaM cattAri puvyakoDIo cauhi~ aMtonutehiM anbhahiyAo' aisA sUtra kahate haiM / isake dvArA unhoMne yaha prakaTa kiyA hai ki yahAM dvitIya gamameM kAyasaMvedha kAla kI apekSA jaghanya se do antarmuhUrtta kA hai aura utkRSTa se cAra antarmuhUrtta adhika cAra pUrvakoTi kA hai / 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra itane kAla taka vaha jIva ubhayagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa ubhaya gati meM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha kAyasaMvedhAnta dvitIya gama hai 2 / 'so ceva ukkosakAlaTThiesa uvabanno' tRtIya gama isa prakAra se hai jaba vahI asaMjJI paJcendriyatiryagyonika jIva utkRSTa kAla kI sthiti vAle paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hotA paraMtu pahelA gama karatAM bIjA gamamAM jyAM jayAM judApaNuM che. te batAvavA bhATe sUtrAra 'NavaraM kAlAdeseNa jahanneNa do atomuhuttA, ukkoseNaM cattAri puvvakoDIo cauhiM ate muhutehiM amahiyAo' AA pramANe sUtrapATha uhyo che. A sUtrapAThathI teoe e samajAvyu che ke--A khIjA gamamAM kAyasa veSa kALanI apekSAthI jaghanyathI e aMtarmuhUtanA ane utkRSTathI cAra a Mtarmuhuurt adhikAra pUrva hai|ttinaa che. 'evaiyaM jAba karejjA' mA rIte moTasA kALa sudhI te jIva e beu gatinu sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e beu gatimAM gamanA gamana kare che. A rIte A kAyasa vedha sudhInA bIjo gama kahyo che. ra 'so ceva ukko kA laTThiiesu uvavanno' zrIle gama yA pramANe hai - jyAre te asa'nI paMcendriya tiya cayAnivALA jIva utkRSTa kALanI sthiti vALA sajJI paMcendriya tiya "cayAnikeAmAM utpanna thavAne yogya thAya che, ta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2024 u.20 sU03 tiryagbhyaH tijIvotpatyAdikam 269 paliovamassa asaMkhejjabhAgaTTiiemu' jaghanyena palyopamasyAsaMkhyeyabhAgasthiti keSu paJcendriyaviryagyonikeSu utpadyate, 'ukkoseNa vi paliovamassa asaMkhenja bhAgaThiyama uvabajjaI' utkarSe gA'pi palyopamasyAsaMkhyeyabhAgasthitikeSu paJce. ndriyatiryagyonikeSu utpadyate iti / 'te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA ubavajjati' te khalu bhadanta ! jI eka samayena kiyanta utpadhante iti praznaH / uttaramAha-evaM jahA' ityAdi, 'evaM jahA rayaNappabhAe ubavajjamANassa asanissa taheva niravasesaM jAva kAlAdesoci' evaM yathA ratnaprabhApRthivInarakAvAse samutpa dhamAnasya asaMjJina utpAdAdikAH kathitAH tenaiva prakAreNa saMkSipazcandriyatiryagyoni keSu samutpadyamAnasyAsaMjJipazcendriyatiryagyonikasyApi niravazeSa sarvamavagantavyahai to 'jahanneNaM paliovamasta asaMkhejja bhAgaTTiiessu' vaha jaghanya se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI sthiti vAle pazcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai aura 'ukkoseNa vi palibhovamassa asaMkhejjabhAgaTiiesu uvavajjaI' utkRSTa se bhI palyApama ke asaM. khyAtaveM bhAga kI sthitivAle paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati' he bhadanta ! aise ve jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu unase kahate haiM-'evaM jahA rayaNappabhAe uvavajjamANassa asannissa taheva niravasesaM jAva kAlA desotti' he gautama / jisa prakAra ratnaprabhA pRthivI ke narakAvAsa meM samu. spadyamAna asaMjJI pazcendriya tiyazca kA utpAda Adi rUpa vaktavyatA kahI 'jahanneNaM paliovamassa asaMkhejjabhAgadviiesu' 4-4thI pakSye. 5manA mskhyAtamA bhAganI sthitivALA saMjJI paMcendriya tiryaMcAnikomAM utpanna thAya che. mane 'uhAseNa vi paliovamasma asaMkhejjabhAgar3hiiesu uvavajjai' ukaSTathI paNa palyopamanA asaMkhyAtamA bhAganI sthitivALI saMjJI paMcendriya tiryacanikamAM utpanna thAya che. va gautabhAvAmI prasuna me pUche che ,-'te NaM bhaMte ! jIvA egasa. bhaeNaM kevaiyA uvavajjati' sagan sAtavA se samayamaical utpanna thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu tayAra cha hai- evaM jahA rayaNappabhAe uvavajjamANasma asannissa taheva niravasesa jAva kAlAdesoti' 3 gautama! je pramANe ratnaprabhA pRthvInA narakAvAsamAM utpanna thavAvALA asaMzI paMcendriya tiryaMcanA utpAda vigere saMbadhI kathana kahyuM che. e ja rIte saMsI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 bhagavatIsUtre miti, kiyatparyantamavagantavyaM tatrAha-'jAva kAlAdesotti' yAvat kAlAdeza iti, kAlAdezaparyanta sarva pUrNavadeva jJAtavyamiti kevalametAvAneva bhedaH pUrvApekSayA nadeva darzayati- navaraM' ityAdi / 'navaraM parimANe jahanneNaM ekkovA do vA tinni vA' navaraM-kevalaM parimANe eko vA-dau vA trayo vA samutpadyante 'uko seNaM saMkhenA uavajjati' utkarSeNa saMkhyAtA utpabante asNkhyaatvrssaayukpshcndriytirshraamsNkhyaataanaambhaayt| 'sesaM taM cetra' zeSam-parimANavyatiriktaM tadeva parimANAtiriktamutlAdAdikaM kAyasaMvedhAntaM sarva pUvoktameva grAhya bhavati / iti tRtIyo gamaH / gaI hai, usI prakAra se saMjJI pazcendriya tiryagyonikoM meM samutpadyamAna asaMjJI pazcendriya tiryagyonika kI bhI saba vaktabdhatA' 'jAva kAlAde. sotti' yAvat kAlAdeza taka kaha lenI caahiye| parantu vizeSatA kevala yahI hai ki 'NavaraM parimANe jahanneNaM eko vA do vA timni vA ukkoseNaM saMkhejjA uvavati' parimANa dvAra meM jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM, aura utkRSTa se saMkhyAta utpanna hote haiN| kyoMki asaMkhyAta varSa kI AyuvAle paJcendriya tiryazca asaMkhyAta nahIM hote haiN| 'sesaM taM ceva' bAkI kA aura saba kathana parimANa ke sivAya utpAda se lekara kAyasaMvaidha taka kA pUrvokta jaisA hI yahAM jAnanA caahiye| aisA yaha tRtIyagama hai caturtha gama isa prakAra se hai-so ceva appaNA jahanna kAlahi bho paMcendriya tiryaMcayonikamAM utpanna thavAvALA asaMsI paMcendriyatiyonika sadhInuthana 55 'jAva kAladesotti' yAvat deza sudhInu se le . para' mA 4thanamA 1m se vizeSA cha -'NAraM jahanneNaM parimANe ekko vA do vA tinni vo ukkoseNaM saMkhejjA ubavajjati' paribhAya dvAramA jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta utpanna thAya che. kemake-asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA paMcendriya tiya yo masabhyAta 33 pana yatA nathI. 'sesaM taM ceva' mAnu mANu tamAma kathana parimANa zivAyanuM utpAtathI laIne kAyasaMvedha sudhInuM tamAma kathana ahiMyAM pahelA kahyA pramANe ja che. tema samajavuM A rIte A trIjo Ama yo cha. // 3 // 6 yothA Amanu thana re cha.-'so ceva apaNA jahannakAlAdviio zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH ti0jIvotpatyAdikam 271 caturthagarma darzayitumAha -'so ceSa apaNA' ityAdi / 'socera appaNA jahannakAladviio jAo' sa evAsaMzI paJcandriyatiryagyonika eka AtmanA-svayaM jaghanyakAlasthitiko bhavettadA-'jahanneNaM aMgomuhunadiiesu jayanyena antarmuhUrtasthitikeSa saMkSipazcendriyatiryagyonikeSu samutpadyante 'uko segaM puSakoDI bhAupamu. ujjemA utkarSeNa pUrvakoTayAyuSkeSu saMkSipaJcandrigatiyagyonikeSu utpadheta iti| jaghanyAyuSko'saMjJI paJcandriyatiryayonikaH saMkhyAtavarSAyukeSu eva paJcendriyatiryagyoniketpadyate iti kanvA pUrva koTayAyuSkeSu ityuktamiti / teNaM bhaMte ! jIvA egasamayena kevaiyA ujjati' te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante iti / praznaH / bhagavAnAha-'ase' ityAdi / 'abasesaM jahA jAo' jaba vahI asaMjJI pazcendriyatiryagyonika jIva jaghanya kAla kI AyuvAlA asaMjJI paJcandriya tiyarakaca saMkhyAta varSa kI sthitivAlA hotA hai aura pazcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai to vaha jaghanya se antarmuhUrsa kI sthiti vAle pazcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai aura uskRSTa se pUrvakoTi kI AyuvAle saMjJI paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai| jaghanya AyuvAle asaMjJI pazcendriya tiryaJca saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI paJcandriya tiryazcoM meM hI utpanna hotA hai / isa siddhAna ko lekara yahA~ usakA pUrvakoTi kI AyuvAle pazcendriya tiryagyonikoM meM utpAda honA kahA gayA hai| aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaDyA ujjati' he bhadanna ! aise ve jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'avasesaMjahA jAgo' jyAre A asaMjJI paMcendriya tiryaMcanivALo jIva jaghanyakALanI sthitivALo hoya che, ane saMjJI paMcendriya tiryacanikamAM utpanna thavAne yogya che, te te jaghanyathI aMtarmuhUrtanI sthitivALI saMjJI paMcendriya tirya canikamAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI pUrva kesinI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiyacanikamAM utpanna thAya che. jaghanya AyuSyavALA asaMjJI paMcendriyatiryaMca saMkhyAta varSanI AyuSyavALa saMjJI paMcendriya tiryacanivALAomAM ja utpanna thAya che. A siddhAMtane laIne ahiyAM tene utpAta pUrvakeTinI AyuSyavALI saMjJI paMcendriyatiyaca nikomAM thavAnuM kahyuM che va gautamasvAmI prabhune zathI se pUche che hai-'te NaM bhate ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA ubavajjati' 3 bhagavan avatA samayamA 388 apana thAya che ? mA prazna uttaramA prabhu 43 che 4-'avasesa jahA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 magapatIce eyarasa puDhavIkAiesu ujavajanamANasa' avazeSaM yathA etasya asaMkSipaJcendriyatiyaMgyoni kasya pRthivIyAyikeSu utpadyamAnasya, 'majjhimesu timu gamaesu' madhyameSu triSu caturthapaJcamaSaSThagameSu 'tahA iha vi majjhimesu tisu gamaesu' tathA-tenaiva prakAreNa ihApi-asajJipazcendriyatiryagyonikasyApi madhyameSu caturthapazcamaSaSThaH gamakeSu jnyaatvymiti| 'kiyatparyantaM jJAtavyaM tatrAha-'jAba' ityaadi| 'mAva. aNubaMdhIti' yAt anubandha iti-anubandhAntaM sarvamagantavyamiti, 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' bhavAdezena-bhavApekSayA jaghanyena dve bhavagrahaNe 'uka koseNaM aTThabhavaggabaNAI utkarSeNa aSTa bhavagrahagAni, 'kAlAde segaM jahanneNaM do aMto muhuttA' kAlAdezena jaghanyena dve anamahUte, 'ukkoseNaM cattAri puna koDIo cauhi aMtomuhutehiM amahiyAbho' utkarSeNa catasraH pUrvakoTayaH caturmirantarmuha eyassa puDhavIkAiesu uvavajjamANasa' he gautama ! pRthivIkAyikoM meM utpanna honevAle jaghanya AyuSka asaMjJo pazcendriyatiryagyonika ke 'majjhi mesu tisugamaesu' madhyama ke tIna gamoM meM caturtha paJcama aura SaSTha ina gamoM meM-jaisA kathana kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI asaMjJI paJcendriya tiryagyonika ke bhI-caturtha paMcama aura SaSTha ina 3 gamoM meM yAvat anubandha taka jAnanA cAhiye / 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggaNAI uko seNaM aTThabhavaggahaNAI' bhava kI apekSA kAyasaMvedha yahAM jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai / tathA 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhattA ukkoseNaM cattAri putvakoDImo carahiM aMgomuttehiM abhahiyAo' kAla kI eyassa puDhavIkAiesu uvavajjamANastha' gautama ! pRthvIyImA 5-na thavAvALA jaghanya AyuSyavALA asaMsI paMcendriyatiyaca enivALA jIvanA samayamA majjhimesu tisu gamarasu' bhanANe gamAmA meTa-yAthA, pAMcamAM ane chaThThA gamamAM je pramANenuM kathana karavAmAM AvyuM che. eja pramANenuM kathana ahiMyA asaMjJI paMcendriyatiryacanivALA saMbaMdhamAM paNa cothA, pAMcamA ane chaThThA A traNa gamemAM yAvat anubaMdha sudhI samajI aj 'bhavAdeseNa jahanneNaM do bhavaggahaNAi ukkoseNaM aTubhavaggaNAI' sapanI mdhekSAthI ahiyAM kAyavedha jaghanyathI be bhava grahaNa karavA rUpa che. tathA 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNa cattAri puvakoDIo cauhi aMtomuhuttehi amahiyAo' sanI apekSAthI te 45nyathA me matabhuitanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU03 tiryagbhyaH ti jIvotpatyAdikam 273 radhikA iti caturthoM gamaH 4 / 'so ceva jahannakAlaTiiesu uvavanno' sa eSa jaghanyakAlasthitiko'saMjJipaJcendriyatiryagyonikajIva eva yadi jaghanyakAlasthitikapaJcandriyatiryagyonikeSu utpanno bhavet tadA-'esa ceva vaktavyayA' eSaiva -caturthagama sahazI eva vaktavyatA bhaNikacyA kevalaM caturthagamApekSayA paJcameSu gameSu yadvailakSaNyaM tadarzayati--'navaraM' ityAdi / 'navaraM kALAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhunA' navaraM kAlAdezena jaghanyena de antarmuhUrte 'ukkoseNaM aha aMto. muhuttA' utkarSeNASTau antarmuhUtAni, 'evaiyaM0' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantam ubhayagati seveta tathA etAvatkAlaparyatameva ubhayagatau gama. nAgamane kuryAditi paJcamo gamaH 5 / 'so ceva ukkosakAlaTThiiesu uvavano' sa apekSA vaha jaghanya se do antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se cAra anta muharsa adhika cAra pUrvakoTi kA hai| isa prakAra se yaha 4 gama hai pAMcavAM gama isa prakAra hai-'so ceva jahanna kAlaTiiesu uvavanno' yadi vahI jaghanyakAla kI sthitivAlA asaMjJI pazcendriya tiryagyonika jIva jaghanya kAla kI sthitivAle saMjJI paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai to vahAM para bhI 'esa ceva vattavyayA' yahI cauthe gama jaisI vakta vyatA kaha lenI caahiye| parantu caturtha gama kI vaktavyatA se pAMcaveM gamakI vaktavyatA meM jo bhinnatA hai vaha 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhattA, ukkoseNaM aTTha aMtomuhattA' isa prakAra se hai ki yahAM kAyasaMvedha kAla kI apekSA jaghanya se do antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vaha ATha antarmuharta kA hai| evaiyaM kAlaM.' isa prakAra se vaha jIva itane kAla taka ubhaya gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka che, ane utkRSTathI cAra aMtarmuhUrta adhika cAra pUrva koTino che. A rIte A ceAthe gama kahyo che. 4 - have pAMcamA gamanuM kathana karavAmAM Ave che - ___ 'so ceva jahanna kAladviiesu uvavanno' ne 24 25sazI payandriya tiyacanivALo jIva jaghanyakALanI sthitivALA saMjJI paMcendriyatiryaca. ye nivAsamA utpanna yAya che, te te samayamA paY 'esa ceda vatavvayA' A cethA gAmanA kathana pramANenuM kathana karI levuM. paraMtu cethA gAmanA kathana 42di viyamA gabhAnA thanamA cha che. te 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNa do matomuhattA, ukkoseNaM aTra aMtomu huttA' te me pramANenu maliyAM kAyasaMvedha kALanI apekSAthI jaghanyathI be aMtamuhUtane che. ane uSpaSTathI a 18 bhatabhuitanA cha, 'evaiyaM kAlaM.' 2 rIte te 01 AdatA // zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ bhagavatIsne eva asaMkSipakSendriyatiryagyonika eka utkRSTa kAlasthitikapazcendriyaniryagyo. nikeSu utpadyate tadA-'jahanneNa punakoDI Auema' jaghanyena pUrvakoTyApukeSu 'ukkoseNa vi puSakoDI Auesu uvavajaI utkarSeNA'pi pUrvakoTyApuSkeSu utpadyate, ityAdikA 'esa ceva vattavyayA' eSaiva-pUrvoktaitra vaktavyatA samayApi jJAtavyA / vizeSastvayam-'navaraM kAlAdeseNaM jANejjA' navaraM kAlA. dezena kAyasaMvedhaM yathAyogaM pArthakyena jAnIyAditi SaSThogamaH 6 / 'so cetra yaha usa ubhayagati meM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha pAMcavAM gama hai| chaThA gama isa prakAra se hai 'moceva ukkAsakAlaTTiiesu uvavanno' vahI asaMjJI pazcendriyatiryagyonika jaba uskRSTa kAla kI sthiti vAle saMjJI pazcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai taba jaghanya se 'putrakoDI Auesu upavajjaI' pUrvakoTi kI AyuvAle paJcendriya tiryazcoM meM utpanna hotA hai aura 'ukoseNaM vi puSakoDI Auesu uvavajaI' utkRSTa se bhI vaha pUrvakoTi kI AyuvAle saMjJI paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai| 'esa ceva vattabdhayA' ityAdi rUpa yahI pUrvokta samagra vaktavyatA yahAM para kaha lenI cAhiye / parantu jo usakI apekSA yahAM para bhinnatA hai vaha 'navaraM kAlAdeseNaM jANejjA' isa sUtra dvArA isa prakAra se kahI gaI hai ki yahAM kAla kI apekSA kAyasaMvedha meM bhinnatA hai| isa prakAra se yaha chaThA gama haiM sudhI e bane gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e ane gatimAM gAmanA gamana kare che. e rItane A pAMcame gama che. ve ch| gamanu 4thana 72kAmA bhAva cha,-'so ceva ukkosakAladiiesu uvavanno' se asazI payandriya tiya yonipANI aSTa janI sthiti vALA saMzI pacendriya tiryacanivALA omAM utpanna thavAne cagya hoya che, tyAre te dhanyathA 'puvakoDI Auesu uvavajaI' pUTinI mAyudhyA sazI 5ndriyatiya"yAmA utpanna yAya che. ane 'ukoseNaM vi puThabakor3I Auesa uvavajjaI' GthI 5 te pUTinI mAyuSyavANA sajJI 5ye ndriyatiyaya yenamA utpanna vAya che. 'ema ceva vattavvayA' vigere bhA pahelAM kahela tamAma kathana ahiyAM kahevuM joIe paraMtu pahelAnA kathana 42i 2 mA thanamA nu yA che te 'navara kAlAdeseNaM jANejjA' mA satrapATha dvArA A pramANe kahyuM che ke-ahiyAM kAyasaMvedha mAM kALanI apekSAthI judApaNuM che. A rIte A chaThTho gama kahyo che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 3.20 su03 tiryagbhya: ti jIvotpatyAdikam 275 apaNA ukkosakAlaTiibho jAo' sa eva asaMjJipaJcendriyatiryagyonikajIya eva AtmanA-svayam utkRSTakAlasthitiko jAtaH tadA-'saccetra paDhamagama vattavbayA' saiva prathamagamavaktavyatA, saptamagamo hi prathamaganavadeva jJAtavya ityarthaH prathamagamApekSayA saptamagame yadaMze bhedo bhavati tameva darzayannAha-'navare' ityaadi| 'navaraM ThiI jahanneNaM punakoDI' navaram kevalaM saptamagamake sthitijaghanyena pUrvakoTipamANA bhavati 'ukkoseNa vi puSakoDI' utkarSaNA'pi sthitiH pUrvakoTi parimitaiva bhavati 'sesaM taM ceva' zeSa-sthityatirikta tadeva-prathama gamoktameva avgntvymiti| kAyasaMvedhamAha-'kAlAdeseNaM jahanne pucakoDI aMtomuhu sAtavAM gama isa prakAra se hai 'soceva appaNA ukkosakAlaTTipao jAo' jaba vaha asaMjJI pazcendriya tiryagyonika jIva utkRSTa kAlako sthiti vAlA hokara utpanna hotA hai taba 'sacceva paDhamagamavattavvayA' isa saptamagama ke sambandha meM prathama gama ke jaisI vaktavyatA kahalenI cAhiye / parantu-prathamagama kI apekSA saptama gama meM jisa aMza meM bhinnatA hai use sUtrakAra ne 'navaraM ThiI jahanneNaM putvakoDI ukoseNa vi puvakoDI' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kiyA hai| isake dvArA unhoMne yaha samajhAyA hai ki isa sasama gama meM kevala sthiti jaghanya se pUrvakoTi pramANa hotI hai aura utkRSTa se bhI vaha pUrvakoTi pramANa hI hotI hai / 'sesaM taMceva' isa prakAra sthiti hora kI bhinnatA ke sivAya aura saba dvAroM kA kathana prathama gama meM kahe gaye dvAroM ke jaisA hI hai| kAyasaMvedha 'kAlAdeseNaM jahanneNaM pubdha. have sAtamA gamanuM kathana karavAmAM Ave che - ___'so ceva appaNA ukkAsakAlaTriio jAo' nyAre bhI 52. ndriya tiryaMcanivALe jIva utkRSTa kALanI sthitivALe thaIne utpanna thAya che. tyAre 'sacveva paDhamagamavatavvayA' / sAtamA ma sadhI paDe gamamAM je pramANe kathana karyuM che, te pramANenuM kathana samajI levuM, pahelA mama 42tA sAtamA gamamA 2 zamAM yA cha, tene sUtrAre 'navara ThiI jahanneNaM puSakoDI ukkoseNa vi pucakoDI' mA sUtrA6 dvArA tayAra e samajAvyuM che ke-A sAtamA gamamAM kevaLa sthiti jaghanyathI pUrvakeTa mAnI , mane yI 54 te 5 Ti prabhAnI che. 'sesa taM ceva' A pramANe sthitidvAranA judApaNuM zivAya bIjA saghaLA dvAranuM kathana pahelA amamA baaraa|| 4thana pramANe cha, yasavaya 'kAlAdeseja jahaNmeNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre ttamabhahiyA' kAlAdezena-kAlApekSayA jaghanyena pUrvakoTirantarmuhUtIbhyadhikA 'ukoseNaM paliovamassa asaMkhejjaimAgaM pudhakoDIpuhutamabhaDiyaM' utkarSaNa palyopamasyAsaMkhyeyabhAgam pUrvakoTi pRthakatvAbhyadhikam 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantamu bhayagati seveta tathA etAvatkAlaparyantam ubhayagatau gamanAgamane kuryAditi saptamo gamaH 7 / 'so cetra jahannakAlaliiemu ujavanno' sa eva-asaMjJipazcendriyatiryagyonika eva jIvo jaghanyakAla. sthitikapazcendriyatiryagyoniyUtpanno bhavet tadA-'esa ceva vattavyayA jahA sasamagame' eva-antarapUrvodIritaiva vaktavyatA yathA saptamagamake yena prakAreNa saptamaH gamo nIta stenaiva prakAreNa aSTamagamo'pi vaktavya ityarthaH / saptamagamApekSayA yadvailakoDI aMtomuhattamabhahiyA, ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjA bhAgaM puvakoDI puhuttama mahiyaM kAla kI apekSA jaghanya se eka anta. muharta adhika pUrvakoTikA hai aura utkRSTa se vaha eka pUrvakoTi pRthaktva adhika palpopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| 'evayaM jAva karejjA' isa prakAra se vaha jIva itane kAla taka ubhayagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha ubhayagati meM bhramaNa karatA hai| aisA yaha sAtavAM gama hai| AThavAM gama isa prakAra se hai'soceva jahannakAlaTihaesu uvavanno' yadi vaha asaMjJI pazcandriya tiryagyonika jIva jaghanya kAla kI sthitivAle paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai to usa sambandha meM bhI 'esa ceva vattavyayA jahA sattamagame saptama gama ke jaisI hI vaktavyatA kahanI caahiye| arthAt punakoDI aMtomuhuttamabhahiyA, ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAga punakoDI puhattamabhahiyaM' janI apekSAthI dhanyathI se matabhuita madhira pUrva koTine che. ane utkRSTathI te eka pUrvakeTi pRthaphatva adhika pAmanA asabhyAtamA mAsa pramANa cha. 'evaiyaM jAva karejjA' mA zata bhATA kALa sudhI banne gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te bane gatimAM bhramaNa kare che. A rIte A sAtamo gama ko che. ve mAmA Amanu thana 42 cha.---'so ceva jahannakAladviiesu uva. kanno je asaMsI paMcendriya tiryacanivAbe jIva jaghanyakALanI sthitivALA pazyandriya tiya yonimA 5nna thAya cha, tata samayamA 54 'esa ceva battavyayA jahA sattamagame' sAtamA gamana 4thana pramANenu prathana 4 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 277 prameyacandrikA TIkA za024 u. 20 sU03 tiryagbhyaH ti0jIvotpatyAdikam kSaNyaM taddarzayati- 'navaraM' ityAdi / 'navaraM kAlAdeseNaM jaddanneNaM puvvakoDI aMtomuhutamanmahiyA' navaram - kevalaM kAlAdezena - kAlApekSayA jaghanyena pUrvakoTi ranta bhyadhikA 'ukko se canAri putra koDoo caurhi to muddaterhi amahiyAo' utkarSeNa casraH pUrva koTayavabhirantarmuhUtairabhyadhikAH 'evaiyaM' etAvantaM kAlaM seveta tathA etAvantaM kAlaM gamanAgamane kuryAdityaSTamo gamaH / ' soceva restorage unno' sa evAsaMjJipaJcendriyatiryagyonika evaM utkRSTa kAlasthitika paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyate tadA - ' jahanneNa paliovamassa asaM - AThavAM gama sAtaveM gama ke hI jaisA hai / parantu jisa aza ko lekara isa gama meM usa gama kI apekSA bhinnatA hai vaha 'navaraM kAlAdeseNaM jaha neNaM putrakoDo aMtomukta mahiyA, ukko seNaM cattAri pugvakoDIo cAhiM aMtamutehiM amahiyAo' isa sUtra zaTha dvArA prakaTa kI gaI hai / isake dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki yahA~ kAyasaMveva kAla kI apekSA jaghanya se eka antarmuhUrtta adhika pUrva koTi kA hai aura utkRSTa se cAra antarmuhUrtta adhika cAra pUrvakoTi kA hai / 'evaiyaM kAlaM. ' isa prakAra se vaha jIva itane kAla taka donoM gatiyoM kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha una donoM gatiyoM meM gamanAgamana karatA hai / aisA yaha AThavAM gama hai| nauvAM gama isa prakAra se haiM 'so ceva ukkosakAlaTThiesa uvavanno' jaba yaha asaMjJI paJcendriya tiryagyonika jIva utkRSTa kAla kI sthitivAle paJcendriya tiryagyonikoM joie. arthAt AThame gama sAtamA gama pramANe ja che. paraMtu je zamAM sAtamA gabha uratAM AImA gabhamA nuhAyAgu che, te sUtrAra 'navaraM kAlAdeseNa jahanneNa puvvakoDI atomuhuttamanmahiyA, uckoseNaM cattAri puvvake DIo cauhi ato muhutte amahiyAo' 'yA sUtrapATha dvArA pragaTa ure che. yA suutryaaphathI e samajhALyuM che ke-ahiMyA kAyasa veSa kALanI apekSAthI jadhanyathI eka aMtarmuhUta adhika pUrvakaiATinuM che, ane utkRSTathI cAra aMtamuM hUta adhika yAra pUrva meTine che. 'evaiyaM kAlaM0' mA rIte te lava ArasA aNa sudhI khanne gatiyAnuM sena kare che, ane eTalA ja kALa sudhI te e mane gatiyAmAM gamanAgamana kare che. e rIte A AThamA gama kahyo che. 8 huve navamA gabhanu' Ithana 42vAmAM Ave che. - 'so ceva ukkeAsakAlaTThiiSasu uvatrannA' kyAre yA asaMjJI yathendriya tiryayayonivANo va utSTa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 bhagavatI sUtre khejjaibhAga 0 ' jaghanyena palyopamasya asaMkhyeyabhAgasthitikeSu 'ukko seNa vi. palio massa asaMkhejjaibhAga0' utkarSeNApi calyopamastra asaMkhyeyabhAgasthitika paJcendriya tiryagyoniSu samutpadyate, 'evaM jahA rayaNadhamAe uvavajjamAgassa asa niksa navamagamae tadeva niravasesaM' evaM yathA ratnaprabhAyAmutpadyamAnasyAsaMjJino navamagamake tathaiva niravazevam, ratnaprabhA saMbandhi navamagamake asaMjJinAM yathA yathA yat yat kathitaM tattathaiva prakRtaprakaraNakanavamagamake'pi sarva vaktavyamityarthaH, kiyatparyantaM ratnaprabhA navamagamako vaktavya statrAha - 'jAva' ityAdi, 'jAvakAlA - 'desoti' yAvatkAlAdeza iti kAlA dezaparyantaH ratnaprabhAyA navamagamako vaktavya meM utpanna hotA hai to usa samaya yaha 'jahanneNaM paliovamassa asaM. khejjabhAga0 ukkoseNa vi paliomassa asaMkhejjai bhAga 0 ' jaghanya se jinakI sthiti parayopama ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa haiM aise saMjJI paJcendriya tiryazcoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se bhI jinakI sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai, aise una saMjJI paJcendriya tiryaJcoM meM utpanna hotA hai / 'evaM jahA rayaNappabhAe uvabajjamANassa asannissa navamagamae taheva niravasesaM' isa prakAra ratnaprabhA meM upadhamAna asaMjJI ke nauve gamaka meM jaisA 2 jo. 2 kahA gayA hai vaisA 2 vaha 2 prakRta prakaraNa ke nauveM gama meM bhI kaha lenA caahiye| yahAM ratna prabhA kA nauvAM gama kahAM taka kA grahaNa karanA cAhiye ? to isake liye batalAyA gayA hai ki 'jAva kAlAdesoti' yaha vaktavyatA yahA~ vahAM se kALanI sthitivALA saMjJI paMcendriya tiya cayeAnikamAM utpanna thAya che, tA te sthitimA yA 'jahanneNaM paliokmassa asaMkhejjai bhAga0 ukkeAseNa vipi ovamassa asaMkhejjai bhAga0' dhanyathI konI sthiti pahayeoyamanA asaMkhyAtabhA bhAga pramANunI che. evA saMjJI 'cendriyatiya cAmAM utpanna thAya che. ane utpaSTathI paNa jeonI sthiti palyApamanA asaMkhyAtamA bhAga pramANavALI che, sevA saMjJIpa yendriya tiryayAnAM utpanna thAya che. 'evaM jahA rayaNapa bhAe uvavajjamANarasa asannirasa natramagamae taheva niravasesa' yA rIte ratnaalA pRthvImAM utpanna thavAvALA asaMjJInA navamAM gamamAM je je rIte je je kathana karyu che. te te pramANe te te saghaLuM kathana A cAlu prakaraNanA navamAM gamamAM paNa kahevuM joIe. ahiyAM ratnaprabhA pRthvInA navamA gamanuM kathana karyAM sudhInuM grahaNa karavuM joie? A praznanA samAdhAna nimitte !hyuM che ke'jaav kAlAdeseoti' mA uthana yAvat ajAheza sudhItuM aha ukhAnuM che tema zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2024 u.20 103 tiryagbhyaH ti jIvotpatyAdikam 279 ityarthaH / ratnapabhAnavamagamagapekSayA yadvailakSaNyaM tadAha-'navaraM' ityAdi / 'navaraM parimANaM jahA eyaraseva taiyagame navaraM parimANaM yathA etasyaiva tRtIyagame pari mANaM ratnapabhA navamagamavanna jJAtavyam kintu etat prakaraNasya tRtIyagamake yathA kathitam jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyeyA vA utpadyante tathaiva ihApi navamagamake parimANaM vaktavyam / 'sesaM taM ceva' zeSa nadeva, zeSam- parimANAtiriktamutpAdAdikaM tadeva-ratnaprabhAnavamagamakoktameva sarva jJAtavyamiti 9 // sU03 // atha saMkSipaJcendriyatiyaMgyonikebhyaH paJcendriyatiryagyonikamutpAdayannAha'jai sannipaMciMdiyatirikkhanoNie' ityAdi / - mUlam-jai sanni paMciMdiyatirikkhajoNirahito uvavajeti ki saMkhejjavAsAuya sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito upava. yAvat kAlAdeza taka kI grahaNa karanI caahiye| arthAt ratnaprabhA kA nauvAM gamaka kAlAdeza taka kA yahAM vaktavya hai| parantu ratnaprabhA ke nauveM gama kI apekSA jo yahAM bhinnatA hai vaha 'navaraMparimANa jahA eyasleva taiyagame' isa sUtrapATha dvArA batalAi gaI hai| isase yaha sama. jhAyA gayA hai ki isake tRtIya gama meM parimANa ratnaprabhA ke nauveM gama ke jaisA nahIM kahanA caahiye| kintu isa prakaraNa ke tRtIya gama meM jaisA parimANa kahA gayA hai ki eka samaya meM jaghanya se eka athavA do athavA tIna aura utkRSTa se saMkhyAta jIva utpanna hote haiN| aisA hI parimANa yahAM para bhI kaha lenA cAhiye 'sesaM taM ceva' pAkI kA aura saba parimANAtirikta jo utpAda Adi kA kathana hai vaha ratnaprabhA ke nauveM gama meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai / 03 / / kahyuM che. arthAt ratnaprabhAne navame gama kALa deza sudhIne ahiyAM kahevAne che. paraMtu ratnaprabhAnA navamA gama karatAM ahiyAM A kathanamAM je judApaNuM cha, te 'navaraM parima NaM jahA eyamseva taiyagame' mA sUtrapAI dvArA Dela che. A sUtrapAThathI e samajAvyuM che ke-AnA trIjA gAmamAM parimANa ratanapra. bhAnA navamA gama pramANe kahevAnuM nathI. paraMtu A prakaraNanA trIjA gamamAM je pramANe parimANa saMbaMdhI kathana karyuM che, jemake-eka samayamAM jaghanyathI eka athavA be athavA traNa ane utkRSTathI saMkhyAta jIva utpanna thAya che. se pramANenuM 4thana mADiyAM 55 samA. 'sesaM taM ceva' sAThInubhI tamAma kathana parimANanA kathana zivAyanuM kathana che, te tamAma kathana ratnaprabhAnA navamA gamamAM kahyA pramANe ja che. sU. 35 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 bhagavatI sUtre jjati asannipaMciMdiyatirikkhajoNierhito uvavajjaMti ? goyamA ! saMkhejjavAsA uya sannipaMcidiyatirikkha joNiehiMto uvavajjaMti no asaMkhejjavAsAuyasannipaMcidiyatirikkhajo - NiehiMto uvavajati / 'jai saMkhejavA sAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti kiM pajjata saMkhejjavAsA uya 0 apajatta sekhejavAsAuya0 dosu vi| saMkhejjavAsAuya sanni paMcidiyatirikkha joNie NaM bhaMte! je bhavie paMcidiyatirikkhajoNipasu uvavajittae se NaM bhaMte! kevaDyakAlaTiiesu uvavajjejA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutaDiiesu, ukkoseNaM tipaliovamahiiesu uvavajjejA 1 / te NaM bhaMte! jIvA egasamaparNa avasesaM jahA eyassa caiva sannissa rayaNappabhAe uvavajjamANassa paDhamagamae / navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM joyaNasahassaM sesaM taM caiva jAva bhavAdeso ti / kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM tinni palio mAI putrakoDI puhuttamambhahiyAI evaiyaM 01 / so ceva jahannakAla hiiesa uvavanno esa veva vaktavtrayA | navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA ukkoseNaM cattAri puvvakoDIo cauhiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAo2 / so caitra ukkosakAlahiiesa uvavanno jahanneNaM tipaliocamaTTiiesu uvavajjejjA ukkoseNa vi tipalio maDiesa uvavajjejjA esa caiva vattatvayA / NavaraM parimANaM jahanneNaM ekko zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 3.20sU04 saM. pa. ti. to paJcendriyatvenotpAtaH 281 vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA uvvjjti| ogAhaNA jahannaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM joynnshssN| sesaM taM caiva jAva aNubaMdho ti| bhavAdeseNaM do bhvgghnnaaiN| kAlAdeseNaM jahanneNaM tinni paliovamAiM aMtomuhuttamabbhahiyAI ukkoseNa tinni paliovamAiM puvakoDIe abbhhiyaaiN3| so ceva appaNA jahannakAlaTriio jAo jahanneNaM aMtomuhuttaTiiesu ukkoseNaM puvakoDIAuesu uvavajjai,laddhI sA jahA eyasta ceva sannipaMciMdiyassa puDhavIkAiesu uvavajjamANassa majjhillaesu tisu gamaesu sacceva iha vi majjhimesu tisu gamaesu kaayvvaa| saMveho jaheba ettha ceva asannissa majjhimesu tisu gamaesu 6 / so ceva appaNA ukosakAlahiio jAo jahA pddhmgmo| navaraM ThiI aNubaMdho jahanneNaM puvakoDI ukkoseNa vi puvakoDI / kAlAdesaNaM jahanneNaM putvakoDI aMtomuhuttamabbhahiyA ukkoseNaM tinni paliovamAI putvakoDI puhuttamabbhahiyAiM 7 / so ceva jahannakAlaTriiesu uvavanno, esa ceva vattavayA, navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM pukoDI aMtomuhuttamabhahiyA, ukkoseNaM cattAri puvakoDIo cauhiM aMtomuhuttehi anbhhiyaao8| so ceva ukkosakAladiiesu uvavanno jahanneNaM tipaliovamaTiiesu ukkoseNaM vi tipaliovamaTThiiesu, avasesaM taM caiva / navaraM parimANaM ogA. haNA ya jahA eyasleva taiyagamae / bhavAdeseNaM do bhavaggahagAI, kAlAdesaNaM jahanneNaM tinni paliovamAiM puvakoDIe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 bhagavatIstre abbhahiyAiM ukkoseNaM tinni paliovamAiM puvakoDIe abbhahiyAiM evaiyaM0 9||su04|| ___ chAyA-yadi saMjJi paJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante kiM saMkhyeyavarSAyuSkasaMkSipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipazcendriyatiryagyo nikemya utpadyante ? gautama ! saMkhyeyavarSAyukkasaMjJipazcendriyatiryagyonikebhya utpadhante no asaMkhyeyavarSAyukasaMjJipazcandriyatiryagyonikebhya utpdynte| yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante ki paryApta saMkhyeya0 aparyApta saMkhyeya0 dvAbhyAmapi / saMkhyeyavarSAyuSka saMjJipaJcendriyatiryagyonikaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pazcendriyatiryagyoni ke pUtpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu utpadheta ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtasthitikeSu utkarSeNa tripalyo. pamasthiti ke tpdhet| te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante / avazeSaM yathA etasyaiva saMjhino ratnamabhAyAmutpadyamAnasya prathamagamake / navaramavagAhanA jaghanyena aGgulasyAsaMkhpeyamAgam utkarSeNa yojanasahasram zeSaM tadeva yaavdbhvaadeshiti| kAlAdezena jaghanyena dve antarmuharne utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAmyadhikAni, etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt / 1 / sa eva jaghanyakAlasthitikeSu utpannaH eSaiva vaktavyatA, navaraM kAlAdezena jaghanyena dve antarmuhUrte / utkarSeNa catasraH pUrvakoTya zcaturbhirantarmuhUttarabhyadhikAH 2 / sa evo. skRSTakAlasthiti keSu utpanno jaghanyena tripalpopamasthitikeSu utpadyeta utkarSe. NApi tripalyopamasthitikeSu utpadyeta, eSaitra vaktavyatA / navaraM parimANa jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkarSeNa saMkhpeyA utpadyante / avagAhanA jaghanyena agulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa yojanasahasram / zeSaM tadeva yAvad anubandha iti / bhavAdezena dve bhavagrahaNe / kAlAdezena jaghanyena trINi palpopamAni antamuhartAbhyadhikAni utkarSeNa trINi palpopamAni pUrvakoTayA'bhyadhikAni, 3 / sa evAtmanA jaghanyakAlasthitiko jAto jaghanyenAntarmuhUrta sthitikeSu utkarSaNa pUrvakoTayAyujkeSu utpadyate / labdhiH sA yathA etasyaiva saMjJipaJcendriyasya pRthivI kAyikeSu utpadyamAnasya madhyameSu triSu gamakeSu saivehApi madhyameSu triSu gamakeSu kartavyA / saMvedho yathaiva atraivAsaMjJino madhyameSu triSu gamakeSu 6 / sa eva Atmano. skRSTakAla sthitiko jAto yathA prthmgmkH| navaraM sthityanubandhau jaghanyena pUrvakoTI utkarSeNA'pi pUrvakoTI / kAlAdezena jaghanyena pUrvakoTirantarmuhUrtAbhyadhikA, utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni 7 / sa evaM jaghanyakAlasthitikeSu utpannaH eSaiva vaktavyatA, navaraM kAlAdezena jaghanyena pUrva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU04 saM.pa.ti. to paJcendriyatvenotpAtaH 283 koTirantarmuhUrtAbhyadhikA, utkarSeNa catasraH pUrvakoTayazcatumirantarmuhUrtarampadhikAH 8 / sa evotkRSTa kAlasthitikeSu utpanno jaghanyena tripalyopamasthiti keSu, utka. rSeNA'pi tripalyopamasthitikeSu, AzeSaM tadeva, navaraM parimANamavagAhanA ca yathA etasyaiva tRtIyagamake / 'bhavAdezena dve bhavagrahaNe, kAlAdezena jaghanyena trINi palyopamAni pUrvakoTayA'bhyadhikAni, utkarSaNa trINi palpopamAni pUrvakoTayA. 'bhyadhikAni, etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt 9 // 504 // ___TIkA-'jai sannipaMciMdiyatirikkha nogiehito upavanaMti' yadi saMjhipaJcendriyatiryagyonikaH saMjJipazcendriyatiryagyonikebhya Agatya paJcendriyatiryagyonikeSu utpayante tadA-'ki saMkhejnAsAuya sannipaMciMdiyatirikkha jogiehito upavajjati' kiM saMkhyAtavarSAyuSka saMjJipazcendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante athavA-'asaMkhenavAsAuyasabhi paMbiMdiyatirikkhajoNiehito upavati' asaM. ___ aba sUtrakAra saMjJI paJcendriya tiryagyonikoM se Akarake jIva pazce. ndriyatiryaga rUpa se utpanna hotA hai, isa bAta kA kathana karate haiM-'jai sanipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' ityAdi / ___TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta! yadi saMjJI pazcendriyatiryagyonika se Akarake jIva pazcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai to kyA vaha 'saMkhejjavAsAuya sannipaMciMdiyatirikkhajoNie. hiMto uvavajjati' saMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI paJcendriya tiryagyonikoM se Akara ke vahAM utpanna hotA hai ? athavA 'asaMkhejjavAsAuya sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavati' asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI paJcendriya tiryagyonikoM se Akarake utpanna hotA hai? have sUtrakAra saMjJI paMcendriyatiryaMca nike mAMthI AvIne jIva saMjJA paMcendriya tiryaMca rUpathI utpanna thAya che, te viSaya saMbaMdhI kathana kare che'ji sannipaMci diyatirikkhajoNiehi uvavajjati' tyAta TIkArca-gautamasvAmIe prabhune evuM pUchyuM che ke - he bhagavana je saMjJI paMcendriyatiyacanivALe jIva saMjJI paMcendriyatiryaMca nivALAmAthI bhAvI pana thAya cha, tazuta 'saMkhejjavAsAuya sannipaci diyatirikkhajoNie. hiMto uvavajjati' sabhyAta vaSanA AyuSyavANA sajJI payandriya tiya yonimA. bhAthI bhAvAna satpanna thAya cha ? athavA 'asaMkhejjavAsAuya sannipaMcidiyatirikkha. joNiehiMto uvavajjati' madhyAta nI mAyuSyavANA sajJI payandriya tiya"ya. nikamAMthI AvIne utpanna pAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28ra. bhagavatIsatre khyAtavarSAyuSkasaMjJipazcandriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, / 'goyamA' he gautama ! 'saMkhejavAsAuyasannipaMcidiyatirikkhajogiehito upabati' saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipazcandriyatiyagyonikebhya Agatyotpadyante 'no asaMkhejjavAsAuyasannivaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati no-na tu asaMkhyAtavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante he bhadanta ! 'jaha saMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhanoNiehito uavajjati' yadi saMkhyAtavarSAyuSka saMjJipaJcendriya tiryagyonikebhya utpadyante tadAf; pajjattasaMkhenjavAsAuyasannipaMbiMdiyatirikkhajoNiehito upavajjati' ki paryAptasaMkhyAtavarSAyuSka saMkSipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadhante athavAisake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'saMkhejja. yAsAuyasanipaMciMdiyatirikkha joNiehito uvavajaMti' vaha vahAM saMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI paJcendriya tiryagyonikoM se Akarake hI utpanna hotA hai-'no asaMkhejavAsAuyasaMnipaMciMdiyatirikkhajoNie hiMto uvavati' asaMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI paJcendriyatiryagyonikoM se Akara ke vaha vahAM utpanna nahIM hotA hai| ava isa para gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jaha saMkhejjavAsAuthasabhipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi vaha vahAM saMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI paMcendriyatiyaMgyonikoM se Akara ke utpanna hotA hai to 'kiM pajjattasaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatiribhAna cha -'gAyamA !' gautama 'saMkhejavAsAuyasannipaci diyatirikkhajoNiehitA uvavajjati' ta yo sabhyAta nI aayussyaa| sabhI paye. yatiyaya yonimAthI mAvIna. 4 panna thAya che. 'no asaMkhejjavAsAuya. sannipaci diya tirikkharjINiehitA uvavajjati' masabhyAta va nI mAyuSya. vALA saMjJI paMcendriyatiryaMca nivALAmAMthI AvIne tyAM utpanna thatA nathI. have A saMbaMdhamAM gautamasvAmI prabhune evuM pUche che keji saMkhejavAsAuyasannipaMci diyatirikkhajoNiehiM to uvavajjati' le san che te saMkhyAta varSanI AyuSyavALe saMjJI paMcendriyatiryaMca yonikamAMthI bhAvI 64-na thAya cha, to 'ki pajjattasaMkhejjavAsAuyasannipaMcidiyatiri zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU04 saM.pa.ti. to paJcendriyatvenotpAtaH 285 'apajattasaM khejna gAsAuyasanniciMdiyanirikkhanoNirahito upayajjati' aparyApta saMkhyAtavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyate iti praznaH / bhagavAnAha'domu vi' dvAbhyAmapi he gautama ! paryAptAparyAptobhayAbhyAmapi Agatyotpadya te ityu. ttaram / 'saMkhejjavAsAutha sannipaMciMdiyatirikvajogie NaM bhaMte' saMkhyAta varSAyuSka saMjJi pazcandriyatiryamyonikaH khalu bhadanta ! 'je mavira paMciMdiyatirikakhajoNiesu uvavAjitae' yo bhavya-yogyaH saMkSipazcendriyatiryagyonike vRtpattum 'se NaM bhaMte' sa khalu bhadanta ! 'kevaiyakAlaTThii esu uvavajjennA' kiyakAlasthiti. kkhajoNiehito uvavajjati' kyA vaha vahAM paryApta saMkhyAtavarSAyuruka saMjJI pazcendriya tiryagyonikoM se Akara ke utpanna hotA hai ? athavA 'apajjattasaMkhejjavAsAuyannipaMciMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajati' aparyApta saMkhyAta varSAyuSka saMjJI paJcendriyatiryagyonikoM se Akarake utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-dosa vi he gautama! paryApta aparyApta donoM saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI paMcendriyatiryagyonikoM se Akara ke vaha vahA~ utpanna hotA hai|| ___ aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'saMkhejjavAsAuyasabhipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte !' he bhadanta ! jo saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI paMcendriyatiryaJcayonika jIva 'je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNi. esu uvavajjittae pazcandriyatiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai, 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiiestu uvajjejjA' to vaha kitane kAla kI kkhajoNiehito ubavajjati' zuta paryAta sadhyAta vaSanI mAyuSyavANA sajJI. pathandriyatiya ya yonimAthI mAvIna utpanna thAya che ? 'apajjanasaMkhe. javAsAuyasannipaMci diyatirikkhajoNiehito uvavajjati' aryAta sadhyAta varSanI AyuSyavALI saMjJI paMcendriya tiyaconike mAMthI AvIne utpanna yAya 1 // prazna uttaramA prabhu gautamatrAbhAna cha-'dosa vi. gautama ! paryApta ane aparyApta banne prakAranA saMkhyAta varSanI AyugavALI saMjJI paMcendriya tiryacanikamAMthI AvIne te jIva tyAM utpanna thAya che. zathI gItabhasvAmI prasuna se pUche cha hai-'saMkhejjavAsAuyasannipaMci diyatirikkhajoNie NaM bhaMte !' 3 sApa ne sabhyAta 15 nI bhaayussyvaanne| sabhI payandriya liya yonipaann| 1 'je bhavie paMci diyatirikkhajoNiesu uvavajjittae' 5yandriya tiya yonimA utpanna vAna yogya che. 'seNaM bhaMte ! kevaiyakAladiiesu uvavajjejA' mean in liyati jo payandriya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 bhagavatI sUtre keSu saMjJi paJcendriya tiryagyonikeSu utpadyeta iti utpAdaviSayakaH praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'jahanneNaM aMtomuhutaDiiesa' jaghanyena muhUrta sthitikeSu utpadyeta 'ukko seNaM tipaliyomaTTiesa utravajjejA' utkarSeNa trayopasthiti keSu paJcendriyatiryagyonikeSu utyeva / ' te NaM bhaMte' jInA egasamaraNaM kevaiyA uvAjjati' te khalu bhadanta ! jInA ekasamayena kiyanta utpadyante ? bhAgavAnAha - 'avasesaM jahA eyassa cetra sannista rayaNappabhAe uvavajjamANassa paDhamagamae' avazeSa parimANAdikaM yathA etasyaiva saMjJinaH sajJipaJcendriyatiryagyonikasyetyetyarthaH, ratnaprabhAyAmutpadyamAnasya prathamagamake ratna - prAyAmupayamAnasva saMjJi paJcendriyatiryagyonikasya yathA parimANAdikaM kathitam sthiti vAle paJcendriyatiryaJco meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM- 'goyamA' he gautama! 'jahanneNaM aMtomuhuttaTThiesa, ukkoseNaM tipali ovamaTThiesu uvabajjejjA' vaha jaghanya se eka antamuMha kI sthiti vAle paJcendriya tiryaJcoM meM aura utkRSTa se tIna palyopama kI sthitivAle paJcendriyatiryazcoM meM utpanna hotA hai / aba gautama parimANa dvAra ko Azrita karake inake viSaya meM prabhu se aisA pUchate haiM- 'te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti' he bhadanta ve jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - ' avasesaM jahA eyassa ceva sannista rayaNapabhAe uvavajjamANassa paDhamagamae' he gautama ! saMjJI paJcendriyatiryagyonika meM utpadyamAna ratnaprabhA ke prathama gamameM jisa prakAra se parimANa Adi dvAra tiya cAmAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che - 'goyamA !' he gautama! 'jahanneNaM aMtomuhuttaTThiesu ukkoseNaM ti palio ma TThiiesa uvavajjejjA' te dhanyathI zeDa tartanI sthitivAjA sajJI paMcendriya tiya cayonikeAmAM ane utkRSTathI traNa paceApamanI sthitivALA sannI paMcendriya tiya cAmAM utpanna thAya che. have gautamasvAmI parimANu dvAranA sabaMdhamAM prabhune evu' pUche che ke - 'te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati' De lagavan ! te vA eka samayamAM keTalA utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke - avasesaM jahA eyarasa ceva sannihasa rayaNappabhAe ubavajja mANasa paDhamagamae' he gautama! ratnaprabhA pRthvImAM utpanna thanArA sa jJI pa'cendriya tiya caceAni kanA saMbadhamAM je pramANe parimANu vigere dvArA kahyA che, eja pramANe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU04 saM.pa.ti. to paJcendriyatvenotpAtaH 287 tathaivehApi jJAtavyam / kevalaM ratnaprabhA prathamagamake zarIrAvagAhanA sAdhikasapta dhanuH pramANA kathitA prakRte tu utkarSa to yojanasahasrapamANA zarIrAvagAhanA sAcAvagAhanA mAyAdi jIvAnAzritya jJAtavyA, etadeva darzayati-'navaraM' ityAdinA / 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulasya asaMkhejjaibhAgaM' navaraM-kevalaM zarIrAvagAhanA jaghanyena aMgulasyAsakhyeyabhAgam, 'ukkoseNaM joyaNasahassaM' utkarSeNa yoganasahasram jaghanyotkRSTAbhyAM zarIrAvagAhanA AlyAsaMkhyeyabhAgapramANA yojanasahasapramANA ca bhvtiityrthH| 'sesa ta ceva jAva bhavAdesotti' zeSamavagAhanA'tiriktaM tadeva ratnaprabhApathamagamakathitameva / kiyatparyantaM ? tatrAha-'jAva bhavAdesotti' yAvadbhavAdeza iti bhavAdezAntaM sarvamapi vktvymitibhaavH| 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA' kAlAdezena-kAlApekSayA jaghanyena dve antarmuhUrte, 'ukkose gaM tinni paliovamAiM punvakoDIpuhuttamabhahiyAI utkarSeNa trINi palyopamAni kahe gaye haiM, usI prakAra se yahAM para bhI ve jAnanA caahiye| parantu ratna prabhA ke prathama gamaka meM zarIrAvagAhanA sAdhikasAta dhanuSa arthAt sAta dhanuSa tIna hAtha chaha aMgula pramANa kahI gaI hai parantu yahAM vaha eka hajAra yojana kI utkRSTa se kahI gaI hai| so yaha utkRSTa avagAhanA matsyAdi jIvoM ko Azrita karake kahI gaI hai aisA jAnanA caahiye| yahI bAta sUtrakAra ne 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulapsa asaMkhejja. ibhAgaM, ukkoseNaM joyaNasahassaM' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI hai 'sesaM taM ceva jAva bhavAdesoti' isa avagAhanA ke sivAya aura saba kathana yAvat bhavAdeza paryanta ratnaprabhA ke prathama gama ke jaisA hI hai / 'kAlAde. seNaM jahanneNa do aMtomuhattA ukkoseNaM tini paliovamAiM puvakoDIpuhRttamanbhahiyAI' kAla kI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se do antarmu. ahiyAM paNa te tamAma dvAra saMbaMdhI kathana samajavuM. paraMtu ratnaprabhA pRthvInA pahelA gamamAM zarIranI avagAhanA 7 sAta dhanuSa pramANanI kahI che paraMtu ahiyAM te utkRSTathI eka hajAra yojananI kahI che. te A utkRSTa avagAhanA matsya vigere jene Azraya karIne kahela che. tema samajavuM. eja pAta sUtrAre 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga', ukoseNaM joyaNasahassaM' mA sUtrapAthI pragaTa resa cha. 'sesaM taM ceva jAva bhavAdesoti' A avagAhanA saMbaMdhI kathana zivAya bAkInuM tamAma kathana yAvat bhavAdeza sudhInu 2nalA pRthvInA pdde| amamA hyA pramANe cha. 'kAlAdeseNaM jaha. nneNaM do aMtomuhuttA, ukkoseNaM tinni paliovamAI puvakoDI puhuttamabhahiyAI' kALanI apekSAthI kAyavedha jaghanyathI be antarmuhUrtane che, ane utkRSTathI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsane % 3DED 288 pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikaH patyopamatrayAtmakaH, utkarSataH kAyasaMvedhaH kAlApekSayetyarthaH / 'evaiyaM jAva karejjA1' etAvantaM yAva. skuryAt etAvatkAlaM seveta tathA-etAvatkAlapayantaM gamanAgamane kuryAditi prathamo gamaH1 / 'so ceva jahannakAlaTiiesu upavano' sa eva saMjJipaJcendriyatiryagyonika jIva eva jaghanyakAlasthitikapazcendriyatiryagyonikeSu utpanno bhavet tadA-'esa ceva vattavvayA' eSaiva-prathamabhamoktaiva vaktavyatA bhaNitavyA kintu prathamagamApekSayA yadvailakSaNyaM tadeva darzayati-'navara' ityAdi / 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA' navaraM kAlAdezena jaghanyena dvau antarmuhUtau 'upha koseNaM cattAri puncakoDIo cauhi atomuttehiM andhahiyAoM' utkarSeNa catasraH pUrva hUrta kA hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopana kA hai| 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra se vaha jIca itane kAla taka usa gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai aisA yaha prathama gama hai // 1 // ___'soceva jahannakAlaTThiesu uvavano' yadi vaha saMjJI pazcendriyatiyaMgyonika jIva jaghanya kAla kI sthitivAle paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai, to usake sambandha meM bhI 'esa ceva vattavyayA' yahI prathamagamokta vaktavyatA vaktavya hai| kintu isa dvitIya gama kI vaktavyatA meM jo prathama gama kI vaktavyatA se bhinnatA hai vaha 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA, ukkoseNaM cattAri puvakoDIo cAhiM aMtomuhuttehiM anbhahiyAo' sUtrakArane isa sUtrapATha dvArA pakaTa kI hai isake dvArA unhoMne yaha samajhAyA hai ki yahAM dvitIya gama meM ' pRthatva adhi ra pasyopabhanI cha 'evaiyaM jAva karejjA' / rIte te jIva ATalA kALa sudhI te gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. e rIte A pahele gama kahyo che. 1 'mro ceva jahannakAladviiesu uvvnne|' 2 te sajJI pandriyatiyaya nivALe jIva jaghanya kALanI sthitivALA paMcendriya tiryani Hi B5-1 thAya cha, t| te samadhamA 5y 'esa ceva vattavvayA' mA pahelA gamamAM kahyA pramANenuM kathana samajavuM. paraMtu A bIjA gAmanA kathanmaa 5 gama 42tA 2 pAche, te 'navara kAlAdeseNaM jahanneNaM dA aMtomuhuttA, ukAseNaM cattAri puvADIo cauhi atomuttehi abbhahiyAo' sUtrakAre A sUtrapATha dvArA e samajAvyuM che. ke-ahiyAM A bIjA gAmamAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyarcAndrakA TIkA za024 u.20 sU04 saM.paM.ti. to paJcendriyatvenotpAtaH 289 koTayaH catubhirantarmuhUtairabhyadhikAH 'ecaiyaM jAva karejjA 2' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt uparoktasUtrapradarzita kAlaparyantaM paJcendriyatiryaggati seveta nayA etAvadeva kAlaparyantam ubhayatra gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhAnto dvitIyo gamaH 2 / 'so ceva ukkosakAlaTiiemu upavanno' sa eva jIvaH utkRSTakAlasthi. tikapazcendriyatiryagyonikeSu utpanno bhavet tadA-'jahanneNa tipaliovamahiiesu' jaghanyena tripalyopamasthitikeSu 'ukkoseNa vi tipaliovamaTiiesu uvavajjejnA' utkarSeNApi tripalyomasthitikeSu paJcendriyatiryagyonikeSu utpadheta ityAdi / 'esa ceva vattavyayA' eSaiva vaktavyatA eSaiva-pUrvoktaiva sarvA'pi vaktavyatA bhnnitvyaa| kAla kI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se do antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se cAra antarmuharta adhika cAra pUrvakoTi kA hai| 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' isa prakAra itane kAla taka vaha saMjJI pazcendriyatiryagyonika jIva pazcendriyatiyaggati kA sevana karatA hai, aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha kAyasaMvedhAnta taka kA dvitIya gama hai // 2 // __'so ceva ukkosakAlahiiesu ughavanno' yadi vaha saMjJI paMcendriyati. yaMgyonika jIva utkRSTa kAla kI sthiti vAle paMcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai to vaha 'jahanneNaM tipaliovamaTTiiesu, ukkoseNa vi tipaliovamaTiiessu uvavajjejjA' jaghanya se tIna palyopama kI sthiti vAle paMcendritiyaJcoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se bhI vaha tIna kALanI apekSAthI kAyasaMvedha jaghanyathI e aMtarmuharta che. ane utkRSTathI yAra matabhuta madhi: yAra pUTina che. 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' A rIte eTalA kALa sudhI te saMjJI paMcendriya tiryaMcanivALe jIva saMjJI paMcendriyatiryaMca gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. e rItane A kAyasaMvedha sudhIne bIje gama hI che. (2) 'so ceva ukAsakAlaTriiesu uvavanno'ne me sajI payandriyatiya"ya nivAbe jIva utkRSTa kALanI sthitivALA saMjJI paMcendriya tiryaMcana Hi Gpana thAya che. to 'jahanneNaM ti paliovamaTriiesu, ukkoseNaM viti paliAvamaTTiipasu uvavajjejjA' dhanyathI 39 pakSyA5manI sthitikA sabhI paMcendriya tiyAmAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI paNa te traNa palyA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre tRtIyagame'pi anyatsarvamutpAdAdikaM prathamagamavadeva kintu pariNAmaviSaye yad lakSaNyaM tadeva darzayati-'navaraM' ityAdinA, 'navara parimANaM jahanneNaM eko cA do vA tini vA' navara-kevalaM parimANaM jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA 'ukkoseNaM saMkhejjA uvavajjati' utkarSeNa saMkhyeyA utpadhante parimANaM jaghanyotkRSTA. bhyAmekAdisaMkhyAtAntaM bhavati, etadeva vailakSaNyam / tathA 'ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga' zarIrAvagAhanA jaghanyenAGgulasyAsaMkhyeyabhAgam 'ukoseNaM joyaNasahassa' utkarSeNa yojanasahasram 'sesaM taM ce' zeSa-parimANA. pasyopama kI sthiti vAle paJcendriyatiyazcoM meM utpanna hotA hai| ityAdi rUpa se pUrvokta vaktavyatA hI saba yahAM para kaha lenI cAhiye / tAtparya isa kathana kA yahI hai ki isa tRtIya gama meM bhI aura saba utpAda Adi kA kathana prathama gama ke jaisA hI hai| kintu parimANa ke viSayameM jo prathama gama kI apekSA se bhinnatA hai vaha 'navaraM parimANaM jahanneNaM eko vA do vA tinnivA' isa mUtrapATha dvArA sUtrakAra ne isa prakAra se prakaTa kI hai ki yahAM isa tRtIya gama meM parimANa kI apekSA jaghanya se eka athavA do athavA tIna jIva eka samaya meM utpanna hote haiM aura 'pakkoseNaM saMkhejjA uvavajjati' uskRSTa se saMkhyAta jIva utpanna hote haiN| isa tRtIya gama meM prathama gama kI vaktavyatA se yaha bhinnatA hai| tathA dUsarI avagAhanA kI apekSA se bhI bhinnatA haiM jo prathama gama meM kahI jA cukI hai jaise-'ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjahabhAgaM, ukoseNaM joyaNasahassaM' isa sUtrapATha dvArA isa prakAra se prakaTa kI gaI 5manI sthitivALA saMjJI paMcendriyatiryamAM utpanna thAya che. ItyAdi rUpathI pahelA gAmamAM kahela ja saghaLuM kathana ahiyAM samajavuM joIe. kahevAnuM tAtparya e che ke-A trIjA gAmamAM paNa utpAta vigerenuM tamAma kathana pahelA gAmamAM kahyA pramANe ja che. paraMtu parimANunA saMbaMdhamAM paDasA gama 322 cha. te 'navaraM parimANaM janeNaM ekko vA do vA tinni vA' / sUtramAthI sUtrAre mA zata pragaTa 2 cha -maDiyAM // trIjA gAmamAM parimANanI apekSAthI jaghanyathI eka athavA be athavA traNa 1 me samayamA utpanna thAya cha, bhane 'ukoseNaM saMkhejjA uvavajjaMti - TathI saMkhyAta jI utpanna thAya che. A trIjA gamamAM pahelA gama karatAM mAnupAche, tathA-mAnAnA sabhAM para pAra cha.2 'ogAhuNA jahANe aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM jAyaNasahassaM' mA sUtrapA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU04 saM.paM.ti. to paJcendriyatvenotpAta: 291 vagAhanAtiriktaM sarva saMhananAdidvArajAtam tadeva-prathamagamoktamevAvagantavyam, kiyatparyantamavagantavyaM tatrAha-'jAva aNubaMdhotti' yAvat anubandha iti anubandha dvAraparyantaM sarvamapi pUrvavadeveti bhAvaH / 'bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI bhavAdezenabhavApekSayA dve bhavagrahaNe bhavata iti / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM tini palio vamAiM aMtomuhuttamammahiyAI kAlAdezena-kAlapekSayA trINi palyopamAni antamuhUrtAmyadhikAni antarmuhUrtAbhyadhikatripalyopamAtmako jaghanyena kAlApekSayA kAyasaMvedha ityarthaH 'ukoseNaM tinni paliovamAiM puSakoDIe abbhahiyAI utka. rSeNa tripalyopamANi pUrva koTayabhyadhikAni kAlApekSayotkarSataH, pUrvakoTayabhyadhika- nipalyopamAtmakaH kAyasaMvedha iti tRtIyo gamaH 3 / 'so ceva appaNAjahannakAlaTiio jAo' sa eva paJcendriyatiryagyonikajIvaH AtmanA-svayaM hai ki avagAhanA yahAM jaghanya se aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai aura utkRSTa se eka hajAra yojana pramANa hai| 'sesaM taM ceva' isa prakAra parimANa aura avagAhanA se atirikta aura saba dvAroM kA kathana yAvat anubandha dvAra taka prathama gamake kathana jaisA hI hai| 'bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM tini paliovamAI aMtomuttamama hiyAI.' bhavAdeza kI apekSA yahAM kAyasaMvedha do bhavoM ko grahaNa karane taka kA hai aura kAlakI apekSA vaha jaghanya se eka antarmuhUrta adhika tIna palyopama kA hai evaM utkRSTa se vaha pUrvakoTi adhika tIna palyo. pama kA hai| isa prakAra se yaha tRtIya gama hai // 3 // 'so ceva apaNo jahannakAlaTiio jAo' yadi vahI saMjJI pazce. ndriyatiyaMgyonika jIva jaghanyakAla kI sthiti ko lekara utpanna huA dvArA e rIte kahe che ke-ahiyAM avagAhanA jaghanyathI AgaLanA asaM. khyAtamA bhAga pramANunI che ane utkRSTathI eka hajAra varSa pramANanI che. 'sesaM ta ceva' mA zata paribhAe bhane mAnA zivAya bhI sahanana vigere saghaLA dvAre saMbaMdhInuM kathana yAvat anubaMdha dvAra sudhInuM pahelA AmanA 4thana pramANe che. 'bhavAdeseNaM jahaNNeNaM do bhavaggahaNAI, kAlAdese jahaNNeNaM tinni paliovamAI aMtomuhuttamabbhahiyAI' sAzanI apekSA ahiyAM kAyasaMvedha be bhane grahaNa karavA sudhInuM che, ane kALanI ape. kSAe te jaghanyathI eka aMtamuhUrta adhika traNa palyopamane che. ane utkRSTathI te pUrvakeTi adhika traNa palyopamane che. A rIte A trIjo Ama 4ii che. (3) __'seo ceka appaNA jahannakAla dviio jAo'ne se sabhI padriya tiyacanivAbe jIva jaghanyakALanI sthitithI utpanna thayo che, ane saMsI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre jaghanyakAlasthitikaH san paJcendriyatiyaMgyonikeSu samutpanno bhavet tadA-'jahanneNaM aMtomuhuttaTThiiesu' jaghanyena antarmuhasthitikeSu 'ukkoseNaM puncakoDIAuemu uvavajjai' utkarSeNa pUrvakoTayAyuSkeSu paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyate 'laddhI se jahA eyassa ceva sabhipaMciMdiyassa puDhavIkAiesu uvavajjamANassa majjhillaesu timu gamaemu labdhiH-parimANAdiptAptiH saiva yathA etasyaiva prakRtasya pazcendriyatiryagyonikasya pRthivIkAyikeSu utpadyamAnasya madhyameSu caturthapaJcamaSaSTheSu triSu gameSu kathitA 'sacceva ihavi majjhimesu tisu gamaesu kAyavvA' saiva parimANAdimApti rihApi-paJcendriyatiryagyonikamakaraNe'pi madhyameSu triSu caturthapazcamaSaSThAtmakeSu gameSu kartavyA, pRthivIkAyikeSu samutpadyamAnasya saMjJipazcendriyatiryagyonikasya caturthapaJcamaSaSThagameSu parimANAdi mAptiH hai aura paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai to vaha 'jahaneNaM aMtomuttahiiesu, ukkoseNaM puccakoDIAuesu uvavajjati' jaghanya se eka antarmuhUrta kI sthiti vAle paJcendriyatiryagyonikoM meM aura utkRSTha se eka pUrvakoTi kI AyuvAle paMcendriyatiryagyonikoM meM utpana hotA haiN| 'laddhI se jahA eyassa ceva sanni paMciMdiyassa puDhavI kAiesu.' tathA parimANa AdikoMkI prApti yahAM vaisI hI hai jaisI vaha pRthivIkAyikoM meM utpadyamAna isI prakRta saMjJI paJcendriyatiryagU ke cauthe, pAMcaveM, evaM chaThe gamoM meM kahI gaI hai| arthAt pRthivIkAyikoM meM utpadhamAna saMjJi paJcendriyatiryag ke madhya ke 3 gamoM meM jisa prakAra se parimANa AdikoM ke sambandha meM kathana kiyA gayA hai vaisA hI parimANa AdikoM kA kathana yahAM paJcendriya tiryagyonika ke prakaraNa meM bhI madhya payandriyatiya ya yonimA atyanta thAne yogya cha, ta ta 'jahanneNaM ato muhattadviiesu, ukkoMseNaM puvakoDIAuesu uvavajjati' dhanyathA me mata. hatanI sthitivALI saMjJI paMcenidrayatiryaMca nikemAM ane utkRSTathI eka pUvakeTinI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiyacanikamAM utpanna thAya che. 'laddhI se jahA eyassa ceva sannipaMciMdiyassa puDhavIkAiesu uvavajjamANassa majjJillaesu tisu gamaesu' tathA parimA virenI prApti ahiyAM eja pramANe che. ke je rIte A cAlu prakaraNanA pRthvIkAyikomAM utpanna thanArA saMjJI paMcendriya tiryaMcanA cothA, pAMcamAM ane chaTThA gamamAM kahela che. arthAt pRthvIkAyikamAM utpanna thanArA saMzI paMcendriyatiryaMncanA saMbaMdhamAM madhyanA traNa gamemAM je rIte parimANa vigerenA saMbaMdhamAM kathana karavAmAM AvyuM che. eja rIte parimANa vigere dvAre saMbadhI kathana ahiyAM paMcendriyatiya ca cenikanA prakaraNamAM paNa madhyanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024.20 sU04 saM. paM. ti. to paJcendriyatvenotpAtaH 293 kathitA saiva prAptirihApi madhyamagamatrayeSvapi jJAtavyetyarthaH 'saMveho jaheva ettha caiva asannissa majjhimesu tisRgamaesa' saMvedho'traiva paJcendriyatiya guddezake asaMjJino madhyameSu triSu caturthapaJcamaSaSThagameSu tathaiva jJAtavyaH sa ca kAyasaMvedhaH, evaM bhavAdezena jaghanyato dvau bhane~ utkarSato'STau bhavAH kAlAdezena jaghanyena dve antarmuhUrce utkRSTata zratasraH pUrvakoTayaH caturantarmuhUrttAdhikAH / ayaM jaghanyasthitikaH audayikeSu ityatra kAya saMvedhaH jaghanyasthitiko jaghanyasthitikeSu ityatra kAyasaMbodho'ntarmuhUtaiH, jaghanyasthitikaH utkRSTasthitikeSu ityatra kAyasaMvedhaH punaranta: pUrva koTibhibhavatIti 4-5 - 6 / 'so caitra apaNA ukkosakAla o jAo' sa eva paJcendriyatiryagyonika eva yadi svayamutkRSTakAlasthitikaH - ke caturtha paMcama aura SaSTha gamoM meM kara lenA caahiye| 'saveho jaheva ettha ceva asannissa majjhimesu tisu gamaesa' saMbedha jaisA yahAM paJcendriya tiryaguddezaka meM asaMjJI ke madhya ke tIna gamoM meM caturtha, paMcama aura SaSTha ina gamoM meM kahA gayA hai vaisA hI jAnanA cAhiye / arthAt bhava kI apekSA vaha kAyasaMvedha jaghanya se do bhava ko grahaNa karane taka kA hai aura utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane takakA hai / tathA -kAla kI apekSA se vaha jaghanya se do antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se cAra antarmuhUrtta adhika cAra pUrvakoTi kA hai ( 4 - 5 - 6 ) / isa prakAra se cauthA, pAMcamAM, chaThThA gama kahA gayA hai / 'socaiva apaNA ukkosakAlaTThihao jAo' yadi vahI saMjJI paJce ndriyatiryagyonika jo svayaM utkRSTa kAla kI sthiti ko lekara utpanna bheTale } thothA, yAMyamA, ane chaThThA bhobhAMDI sevu' lehaye. 'sNvehe| jaheva ettha caiva asannisa majjhimesu tisu gamaesu' saMveSa saMbaMdhI uthana ke abhA ahiyAM pacendriyatiya iMcanA prakaraNamAM asannInA madhyanA traNa gameAmAM eTale OM cothA, pAMcamA ane chaThThA gamamAM kahela che, eja pramANenuM kathana sama javu' joie, arthAt bhavanI apekSAthI te kAyasa vedha jAnyathI e bhavAne grahaNa karatAM sudhIne che ane utkRSTathI ATha bhavAne grahaNa karatAM suSInA che. tathA kALanI apekSAthI te jaghanyathI e aMtarmuhUtanA che, ane utkRSTathI cAra tam GUta' adhika cAra pUrNAMkoTinA che. e rIte A ceAthe, pAMcame nyane chaThTho gama uhyo che. 4-5-6 so ce apaNA usa kAlaThThiio jAo' ne te saMjJI yathendriyatiryaya ceAnivALA jIva pote utkRSTakALanI sthitithI utpanna thayA hAya ane te zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 bhagavatIsUtre utpanno bhavet tadA-'jahA paDhamagamao' yathA prathamagame utpAdAdArabhya kAya. saMvedhAntadvArajAtaM kathitaM tathai veha saptamagama ke'pi jJAtavyamiti / kevalaM prathamagamApekSayA yadvailakSaNyaM tadarzayati-nAraM' ityAdinA / 'navaraM ThiI aNubaMdho jahanneNaM punakoDI' navaraM sthityanubandhau jaghanyena pUrva koTI jaghanyataH sthityanubandhau pUrvakoTipramANako bhavataH tathA-ukkoseNaM vi puSakoDI' utkarSeNA'pi pUrvakoTi pramANako eva bhavataH / sa cAyaM bhedo bhavati prathamagamApekSayA saptama gmsy| tathA-'kAlAdeseNaM jahanneNaM punakoDI aMtomuhuttamambhahiyA' kAlAdezena jaghanyena pUrvakoTirantarmuhUrtAbhyadhikA 'ukkoseNaM tinni paliovamAI puvvakoDIpuhuttamambhahiyAI utkarSeNa trINi palyiopamAni pUrvakoTipRthiktvAmyadhikAni kAlApekSayA kAyasaMvedho bhavatIti bhAvaH 7 / 'so cetra jahannakAlaTThiiemu uvavanno' sa eva huA hai aura vaha paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai to isa sambandha meM 'jahA paDhama gamao' jisa prakAra se prathama gama meM utpAda se lekara kAyasaMvedha taka ke dvAra kahe gaye haiM, usI prakAra se ve yahAM para bhI kaha lenA caahiye| parantu prathama gama kI apekSA jo yahAM bhinnatA hai vaha 'navaraM ThiI aNubaMdho jahanneNaM puvakoDI' aisI hai ki yahAM sthiti aura anubaMdha ye donoM jaghanya tathA utkRSTa se pUrvakoTi ke hote haiN| tathA - 'kAlAdeseNaM jahanneNa pubdhakoDI aMtomuttamambhahiyA' kAyasaMvedha kAlakI apekSA jaghanya se antarmuhUrta adhika eka pUrvakoTi kA hai aura 'ukoseNa timi pali bhovamAI.' utkRSTa se vaha pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama kA hai| isa prakAra se yaha sAtavAM gama hai // 7 // saMjJI paMcendriyatiryaMca nikamAM utpanna thavAne gyA hoya te te saMbaM. dhamA jahA paDhamagamao' 2 rI 59 Hi sutathI sana yasa vadha sudhInA dvAre kahA che, eja rIte te ahiyAM paNa kahevA joIe. paraMta 5. ma 42ai maDiyA ! pAche, te 'navaraM ThiI annubNdhe| jahanneNaM putvakoDI' the pramANe cha. 3-maDiyAM sthiti bhane anumAyo bhanne ra-5 tathA aSTathI pUTina DAya che. tathA 'kAlAdeseNaM jahanneNaM putrakoDI aMtomuhumabbhahiyA' jAyasavedha janI apekSAthI dhanyathI atabhuta adhira se pUTinA che. bhara 'ukAseNaM tinni paliovamAI0' TathI te pUrva koTi pRthaphava adhika traNa pApamAne che. e rIte A sAtame Ama yo cha. 7 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 2004 saM. paM. ti. to paJcendriyatvenotpAtaH 295 utkRSTakAlasthitikaH paJcendriyatiryagyonikajIvaH jaghanyakALa sthitikeSu paJcendriyatiryagyonikeSu utpanno bhavettadA- 'esa caitra vattavtrayA' eSaiva- pUrvoktava vaktavyatA jJAtavyA pUrvApekSayA yadvailakSaNyaM taddarzayati- 'navaraM' ityAdinA / 'navara' kAlAdeseNaM jahaneNaM pucakoDI tomuhuttamamahiyA' navaraM - kevalamidameva vailakSaNyaM yat kAlAdezena jaghanyena pUrvakoTirantarmuhUrttAbhyadhikAH 'ukkoseNaM cacAri puvvakoDIo cAhiM aM tomuhuttehiM amahiyAo' utkarSeNa catasraH pUrvakoTayazcaturbhirantarmuhUrteMramyadhikA ityaSTamo gamaH 8 / so ceva ukkosakAla Diiesa uvavanno' sa eva saJjJipaJcendriyatiryagyonika evaM utkRSTa kAlasthitikapaJcendriyatiryagyonikeSu utpanno bhavet tadA - ' jahanneNaM tipalio maTThiesu' jaghanyena tripalyopamasthiti keSu 'so ceva jahanakAlaiiesa uvavanno' yadi vahI utkRSTa kAlakI sthitivAlA saMjJI paJcendriya tiryagyonika jIva jaghanya kAla kI sthitivAle paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai taba 'esa caiva vaktavvayA' yahAM para bhI yahI pUrvokta vaktavyatA kaha lenI caahiye| parantu 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM puNvakoDI aMtomuhuttamambhahiyA' kAla kI apekSA yahA~ kAyasaMvedha jaghanya se eka antarmuhUrtta adhika pUrvakoTi kA hai aura 'ukoseNaM cattAri puvvakoDIo, cauhi~ aMtomuhuttehiM anbhahiyAo' utkRSTa se vaha cAra antarmuhUrtta adhika cAra pUrvakoTi kA hai / yahI vizeSatA pUrva vaktavyatA kI apekSA isa AThaveM gama meM hai // 8 // 'so ceva ukkosakAlaTThiesa uvavanno' yadi vahI saMjJI paMcendriya tiryagyonika jIva jaba utkRSTa kAla kI sthiti vAle paJcendriyatiryagyo 'so ceva jahannakA laTThiesu uvavannoM' le te utsRSTanI sthitivANI sajJI pacendriyatiya ca jIva jaghanyakALanI sthitivALA sajJI pacendriyAmAM utpanna thAya che, tyAre 'esa caiva vatavvayA' maDiyAM yA pahelA mDela uthana prabhASenu athana Ahe buM nehA go. paraMtu 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM puvvakoDI aMtomu. huttamabbhahiyA' ajanI apekSAthI aDiyAM hAyasaM vedha dhanyathI the tabhuhUrta adhika pUrva aTinA hai. bhane 'ukoseNaM cattAri puvvakoDIo, cauhiM aMtomutehiM amahiyAo' utkRSTathI te yAra aMtarmuhUrta adhika yAra pUrva aTinA che. eja A kathanamAM vizeSa paNuM che, e rIte A AThameA gama kahyo che. 8 sA caiva ukkeAsakAlaTThiesu uvavannA' le yo saMjJI pNcendriytiya ca AnivALA jIva jyAre utkRSTakALanI sthitivALA sajJI pacendriyamAM utpanna thAya che, tyAre te 'jahaNeNaM tipalioSamaTThiiesa' 4dhanyathI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 bhagavatIstre 'ukkoseNa vi tipaliovamaTiiesu' utkarSeNA'pi tripalpopamasthitikeSu 'utpanno bhavatIti 'avasesaM taM ceva' avazeSa tadeva yadeva pUrva kathitaM tadeva sarvamihApi jJAtavyamiti / 'navaraM parimANa ogAhaNA ya nahA eyaraseva taiyagamae' navaraM parimANaM zarIrAvagAhanA ca yathA etasyaiva-saMjJipaJcendriyatiryagyo. nikasyaiva tRtIyagame parimANam utkarSataH saMkhyAtA utpadyante, avagAhanA cotkarSato yojanasahasramamANA bhavatIti / kAyasaMvedhastu 'bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI' bhavAdezena-bhavApekSayA dve bhavagrahaNe 'kAlAdeseNaM jahanneNaM tinni paliovamAI puncakoDIe abbhahiyAI kAlAdezena jaghanyena trINi palyopamAni pUrvakoTayA. nikoM meM utpanna hotA hai, taba vaha 'jahanneNaM tipaliovamaTihaepsa' jaghanya se tIna palyopama kI sthitivAle pazcendriya tiyazcoM meM utpanna hotA hai aura 'ukkoseNaM vi tipaliovamaTTiiesu' utkRSTa se bhI vaha tIna palyopama kI sthitivAle paJcendriyoM meM utpanna hotA hai| 'avasesaM taM ceva' aura bAkI ke dvAroM kA kathana yahA~ pUrvokta kathana ke jaisA hI hai| 'navaraM parimANaM ogAhaNA ya jahA eyaraseva tahayagamae' parantu pUrvokta kathana se yahAM ke kathana meM parimANa aura avagAhanA ko lekara isa prakAra se bhinnatA AtI hai ki yahAM jaghanya se eka athavA do athavA tIna jIva utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta jIva utpanna hote haiN| tathA inakI avagohanA uskRSTa se eka hajAra yojana pramANa hotI hai| kAya. saMvedha bhava kI apekSA do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura kAla kI apekSA vaha jaghanya se pUrvakoTi adhika tIna palyopama kA hai| tathA traNa palyopamanI sthitivALA saMsI paMcendriyatiryacomAM utpanna thAya cha. sana 'ukoseNaM vi tipaliovamadviiesu' thI traya pakSyA5manI sthiti paNA sajJI payandriyomA atyanna thAya che. 'avasesa taM ceva' mAhIna dvAra samadhI 4thana mahiyAM ps|| 4 thana pramANe che. 'navaraM parimANaM ogAhaNA ya jahA eyaraseva taiyagamae' 52'tu 59 / 4 4thana 42di mahinA thanamA parimANa ane avagAhanA dvAranA saMbaMdhamAM A rIte judApaNuM Ave che. ke-ahiyAM jaghanyathI eka athavA be athavA traNa che utpanna thAya che. tathA tenI avagAhanA utkRSTathI eka hajAra ejana pramANanI che. kAyasaMvedha bhavanI apekSAthI be bhane grahaNa karavA rUpa che. ane kALanI apekSAthI te jaghanyathI pUrvakeTi adhika traNa payopamane che. tathA utkRSTathI paNa te eka zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 205 manuSyebhyaH paM. tirazcAmutpAtaH 297 'bhyadhikAni 'ukoseNa vi tinni paliovamAI puSakoDIe abhihiyAI utkarSe. NA'pi trINi palyopamAni pUrvakoTayA'bhyadhikAni 'evaiyajAva karejA' etAvantaM yAvat kuryAt etAvatkAlaM paJcendriyatiryagyonikagati seveta tathA-etAvarakAla. paryantaM gamanAgamane kuryAditi navamo gamaH 9 // 4 // atha manuSyebhyaH paJcendriyatirya yonikamutpAdayannAha-'jai maNumsehito' ityaadi| mUlam-jai maNuslehiMto uvavajati kiM sannimaNussehito. asannimaNussehito0 ? goyamA ! sannimaNussehito vi ubavajjati asannimaNussehito vi uvvjjNti| asannimaNusse NaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvayajjittae se NaM bhaMte! kevaiyakAlahiiesu uvavajjejjA? goyamA! jahantreNaM aMtomuhuttaTTiiesu, ukkoseNaM putvakoDIAuesu uvavajai / laddhI se tisu vi gamaesu jaheva puDhavikkAiesu uvvjmaannss| saMveho jahA etthaM ceva asannipaMciMdiyassa majjhimesu tisu gamaesu taheva niravaseso bhaanniybyo| jai sannimaNussehiMto ukvajati kiM saMkhejjavAsAuyasannimaNussehito uvavajjaMti asaMkhejjavAsAuyasannimaNussehito utkRSTa se bhI vaha eka pUrvakoTi adhika lIna palyo ma kA hai 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra se vaha saMjJI paJcandriya niryagyonika jIva itane kAla taka usa pazcendriyatiryagyonika gati kA sevana karatA hai, aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai / aisA yaha nauvAM gama hai (9) ||tr. 4 // paTarI savitra pakSyopabhanI cha. evaiyaM jAva karejA' mA zata te sajJI pacendriyatiya ca yoni vALa jIva ATalA kALa sudhI e saMjJI parendriya tiya ca canika gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e gamanAgamana kare che. e rIte A navame gama ko che , zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 bhagavatIstre uvavajati ? goyamA! saMkhejavAsAuyasannimaNussehito uvavajjati jo asaMkhejjavAsAuyasannimaNussahiMto uvvjjNti| jai saMkhejjavAsAuyasannimaNussehito uvavajjati kiM pajjattA saMkhejjavAsAuyasannimaNussahiMto uvavajati apajjattasaMkhejjapAsAuyasannimaNussehiMto uvavajjati? goyamA! pajjattasaMkhejjavAsAuyasannimaNussehito vi uvavajjaMti apajjattasaMkhejjavAsAuyasannimaNussehito vi uvvjjNti| sannimaNusse gaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajittae, seNaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiiesu uvavajejA ? goyamA! jahanneNaM aMtomuhattahiiesu, ukkoseNaM tipaliovamahiiesu uvavajjai te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti ? laddhI se jahA eyasleva sannimaNussassa puDhavIkAiesu uvavajjamANasla paDhamagamae jAva bhavAdesotti, kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMto. muhattA, ukkoseNaM tinni paliovamAiM putvakoDIpuhUttamabbhahiyAI 1 / so ceva jahannakAlaTiiesu uvavanno esa ceva vttvvyaa| navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomujuttA, ukkoseNaM cattAri putvakoDIo cauhiM aMtomuttehiM abbhhiyaaor| so ceva ukkosakAlaTriiesu uvavanno jahanneNaM tipaliovamahiiesu, ukoseNa vi tipaliovamaTTiiesu uvavajjejjA sacceva vttvvyaa| navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulapuhuttaM, ukkoseNaM pNcssnnusyaaii| ThiI jahanneNaM mAsapuDuttaM ukkoseNaM putvkoddii| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU05 manuSyebhyaH pa. tirazcAmutpAta: 299 evaM aNubaMdhI vi| bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM tinni paliovamAiM mAsapuhattamabhahiyAI, ukkoseNaM tinni paliovamAiM puyakoDIe abbhahiyAI, evaiyaM jAva karejjA 3 / so ce appaNA jahannakAlaTriio jAo jahA sannipaMciMdiyatirikkhajoNiyassa paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjamAgasta majjhimesu tisu gamaesu vattavayA bhnniyaa| esa cetra eyasta vi majjhimesu tisu gamaesu niravasesA bhaanniyvaa| navaraM parimANaM ukkosegaM saMkhejjA ujjati, sesaM taM ceva 4-5-6 / so ceva appaNA ukkosakAlaDhiio jAo sacceva paDhamagamavattavvayA navaraM ogAhaNA jahanneNaM paMca dhaNusayAI, ukkoseNaM vi paMca dhaNusayAI, ThiI aNubaMdho ahanneNaM puvakoDI, ukkoseNa vi puzvakoDI, sesaM taheva jAva bhavAdeso tti, kAlAdeseNaM jahanneNaM pucakoDI aMtomuhuttamabhahiyA ukkoleNaM tinni paliovamAiM puTavakoDIpuhattamabhahiyAI, evaiyaM jAva karejjA 7 / so ceva jahannakAlaTiiesu uvavanno esa ceva vttvvyaa| navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM puvakoDI aMtomuhuttamabbhahiyA, ukkoseNaM cattAri puvakoDIo cauhiM aMtomuhuttehiM abbhahiyAo 8 / so ceva ukkosakAlahiiesu uvavanno jahannegaM tipaliovamaTTiiesu uvavajjejjA, ukkoseNa vi tipaliovamaTTiiesu uvavajjejjA, esa ceva laddhI jaheva sattamagame / bhavAdaseNaM do bhavaggahaNAI, zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 bhagavatIsUtre kAlAdeseNaM jahanneNaM tinni paliovamAiM puvakoDIe abbhahiyAI, ukkoseNa vi tinni paliovamAiM putvakoDIe abbhahiyAiM evaiyaM jAva krejjaasuu05|| __chAyA-yadi manuSyebhya utpadyante kiM saMjJimanuSyebhya utpadyante asaMjJimanuvyezya utpadyante ? gautama ! saMjJimanuSyebhyo'pi utpadyante asaMjJimanuSyebhyo'pi utpdhnte| asaMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH paJcendriyatiryagyonike utpattuM sa khalu bhadanta ! kiyaskAla sthiti keSu utpadyeta ? gautama ! jaghanyenAntamuhUrtasthitikeSu, utkarSeNa pUrvakoTayAyuSkeSu utpadyeta / labdhiH sA triSvapi gamakeSu yathaiva pRthivIkAyikeSu utpadyamAnasya saMvevo yathA atraivAsaMjJipazcendriyasya madhyameSu triSu gamakeSu tathaiva niravazeSo bhaNitavyaH / ___ yadi saMjJimanuSyebhya utpadyante kiM saMkhyeyavarSAyuSkasaMjhimanuSyebhya utpadyante asaMkhyeyavarSAyumkasaMjJimanuSyebhya utpadyante ? gautama ? saMkhyeyavarSAyuSkasaMjhimanujyebhya utpadyante no asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya utpadyante / ___ yadi saMkhyeyavarSAMyuSkasaMjJimanuSyebhya utpadyante tadA kiM paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkasajhimanuSyebhya utpadyante aparyAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya utpadyante ? gautama ! paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhyo'pi utpadyante aparyAptasaMkhyeya. varSAyuSka saMjJimanuSyebhyo'pi utpdynte| saMjJimanuSyaH khalu bhadanna ! yo bhavyaH paJcendriyatiyagyonikeSu utpattuM sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu utpadheta ? gautama ! jaghanyemAntarmuhUrttasthitikeSu, urakarSeNa tripalyopamasthitikeSu utpadyate / te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadya te ? labdhistasya yathA enasyaiva saMjhimanuSpasya pRthivIkAyikeSu utpadyamAnasya prathamagamake yAvadbhavAdeza iti kAlAdezena jaghanyena dvau antarmuhUtau utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni 1 / sa eva jaghanyakAlasthitikeSu utpannaH eSaiva vktvytaa| navaraM kAlAdezena jaghanyena dvau antarmuhUto utkarSeNa catasraH pUrvakoTayaH catubhirantarmuha tairabhyadhikAH / sa evotkarSakAlasthiti keSu utpannaH jaghanyena tripalyopamasthitikeSu, utkarSeNA'pi tripalyopamasthitikeSu utpadyeta saiva vaktavyatA / navaramavagAhanA jaghanyenAGgulapRthaktvam utkarSeNa paJcadhanuH shtaani| sthitirjagha. nyena mAsapRthaktvam utkarSeNa pUrvakoTiH / eva manubandho'pi bhavAdezena dve bhavagrahaNe, kAlAdezena jaghanyena trINi palpopamAni mAsapRthaktvAbhyadhikAni, utkarSeNa trINi palyopamani pUrvakoTayA'bhyadhikAni, etAvantaM yAvaskuryAt 3 / sa evAtmanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU05 manuSyebhyaH paM. tirazvAmutpAtaH 301 jaghanyakAlasthitiko jAto yathA saMjJipaJcandriyatiryagyonikasya pazcendriyatiryagyonikeSu utpadyamAnasya madhyameSu triSu gamakeSu vaktavyatA bhnnitaa| eSeva etasyApi madhyameSu triSu gamakeSu niravazeSA bhaNitavyA, navaraM parimANa. mutkarSeNa saMkhyAtA utpadhante zeSaM tadeva 4-5-6 / sa eva AtmanA utkarSakAlasthitiko jAtaH saiva prathamagamavaktavyatA navaramavagAhanA jaghanyena pazca dhanuH zatAni, utkarSeNApi paJcadhatuH zatAni, sthitiranubandho jaghanyena pUrvakoTiA, utkarSeNApi pUrvakoTiH, zeSaM tathaiva yAsa vAdeza iti, kAlAdezena jaghanyena pUrvakoTi rantarmuhUrtAbhyadhikA, utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni, etAvantaM yAskuryAt 7 / sa eva jaghanyakAlasthitikepUtpanna eSaiva vaktavyatA / navaraM kAlAdezena jaghanyena pUrvakoTi rantarmuhUrtAbhyadhikA, utkarSeNa catasraH pUrvakoTaya zcatumirantarmuhUrterabhyadhikAH 8 / sa evotkarSa. kAlasthitikeSu utpanno jaghanyena tripalyopasthitikeSu utpadyeta, utkarSeNApi tripalyopamasthitikeSu utpota, eSaiva labdhiryathaiva saptamagamake / bhavAdezena dve bhavagrahaNe, kAlAdezena jaghanyena trINi palyopamAni pUrvakoTaya'bhyadhikAni utkarSaNApi trINi palyopamAni pUrvakoTayA'bhyadhikAni, etAvantaM yAvatkuryAt 9 / suu05| TIkA-'jai maNussehito upavajjati' he bhadanta ! yadi paJcendriyatibagyo nikAH manuSyebhyo-manuSyagatibhya Agatyotpadyante tadA-'kiM sannimaNusse hito uvavajjati' ki saMjhimanuSyebhya Agatyopadyante athavA-'asannimaNussehito upava. jjati' asaMjJimanuSyebhya Agatya utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ___ aba sUtrakAra manuSyoM se Akarake jIva pazcandriyatiryazcoM meM utpana hotA hai isa viSaya kA kathana karate haiM-'jai maNusse hito ubavajjati' ityaadi| TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! yadi manuSyagati se Akara ke pazcendriyatiryagyonika jIva utpanna hote haiM to 'ki saNi maNusse hito uvavajjaMti, asagi maNussehiMto uvavajjati' kyA ve saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA asaMjJI manuSyoM se have sUtrakAra manuSyomAthI AvIne jIva saMjJI paMcendriya tiryamAM 6panna thAya che. ta viSayanu thana 32 che. 'jai maNussahiMto uvavavajjati' ityAhi TIkArya--gautamasvAmIe prabhune evuM pUchayuM che ke he bhagavAna je manuSya gatimAMthI AvIne saMjJI paMcendriyatiyaca enivALA ja utpanna thAya cha, to tamA 'kiM saNimaNussehiMto uvavajjati, asaNNimaNu. ssehito ubavajati' zuzI manuSya mAthI mAvIna utpanna thAya cha / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 bhagavatI sUtre ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'sannimaNussehito vi uvavajjaMti asannimaNussehiMto vi uvavajjaMti' saMjJimanuSyebhyo'pi Agatya asaMjJimanuSyebhyo'pi Agatyotpadyante sajJi paJcendriya tiryagyonikA ityuttrm| 'atannimaNusse NaM bhaMte ' asaMzimanuSyaH khalu bhadanta ! 'je bhavie sannipaMcidiyatirikkhajogiesu uvavajjitae' yo bhavyaH saMjJipazcendriyatiryagyonikeSu utpattum 'se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTThie uvavajjejjA' sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu utpadyeteti praznaH / bhagacAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'jahanneNaM aMtoDiesa uvavajjejjA' jaghanyenAntarmuhUrta sthiti keSu paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyeta, 'uko Akarake utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM- 'goyamA' he gautama 'sannipaNussehito vi uvavajjati asannimaNussehiMto vi uvavajjaMti' paJcendriya tiryagyonika jIva saMjJI manuSyoM se mI Akara ke utpanna hote haiM aura asaMjJI manuSyoM se bhI Akara ke utpanna hote haiN| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM - 'asanni maNusse NaM bhaMte / je bhavie paMcidiya tirikkha joNiesa ubavajjinsa' he bhadanta ! jo asaMjJI manuSya paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se NaM bhaMte! hasyakAlaTThiesa uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthitivAle pace. ndriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'jahanneNaM aMnomuhutaDiiesa ubavajjejjA' asa'nI manuSyeAmAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAbhIne uDe che hai - 'goyamA !' he gautama! 'samnimanussehiMtoM vi vavajjati asannimaNussehiMto vi uvavajrjjati' sajJI pathendriyatiyaya yonivALA jIve saMjJI manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che. ane asa'jJI manucaiAmAMthI AvIne pazu utpanna thAya che. have gautamasvAbhI alune kheluM pUche che haiM - 'asantimaNusse Na bhane ! je bhavi paMciyatirikkhajoNirasu uvavajjittara' he lagavan ? asaM jJI manuSya pathendriya tiryayayoniamAM utpanna thavAne yogya hai, 'se NaM bhaMte ! kevaiya kAlaTTiiesa uvavajjejjA' te DeMTalA bhajanI sthitivAjA saMjJI pathendriyatiya ya yonikamAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe cha - 'goyamA !' he gautama! ' jahanneNaM ato muhuttaTThiiesa ubavajjejjA' te jadhanyathI eka aMtamuhUtanI sthitivALA sannI pa'cendriyatiyaca yonikAmAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU05 manuSyebhyaH paM. tirazca (mutpAta: 303 seNaM pucakoDI Auesa uvavajjejjA' utkarSeNa pUrvakoTyAyuSkeSu paJcendriyatirya gyoniSu utpadyeta iti / 'laddhI se tisu vi gamaesa jaheva puDhavIkAiesa uvavajjamANassa' labdhiH parimANAdikA tasyA saMjJimanuSyasya triSvapi gamakeSu yato navAnAM gamAnAM madhye AdyA eva trayo gamAH prathamadvitIya tRtIya rUpA iha sambhavanti / jaghanyatoSpi utkarSato'pi cAntarmuhurttasthitikatvena ekasthitikatvAt tasyeti, yathaiva pRthivIkAyikeSu utpadyamAnasyAsaMjJimanuSyasyAdyagamatraye yA vaktavyatA kathitA va vaktavyatA atrApi paJcendriyatarazci samutpadyamAnasyAsaMjJimanuSya vya vaha jaghanya se eka antarmuhUrtta kI sthiti vAle paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai aura 'ukkoseNaM puvvakor3I Auesa uvavajjejjA' utkRSTa se eka pUrvakoTi kI AyuvAle paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai 'laddhi se tisu vi gamaesa jaheba puDhavIkAiesa ubavajjamAree' pRthivIkAyikoM meM utpanna hone yogya asaMjJo manuSya kI pahile ke tInoM gamakoM meM jo vaktavyatA kahI gaI hai vahI vaktavyatA yahAM para bhI prathama ke tInoM gamakoM me kaha lenI caahiye| kyoMki nau gamoM meM se yahAM tIna hI gama - prathama, dvitIya aura tRtIya aise tIna gama hI saMbhavita hote haiM / isakA kAraNa aisA haiM ki yaha jaghanya se aura utkRSTa se donoM prakAra se bhI antarmuhUrtta kI sthiti vAlA hone se eka hI sthitivAlA hai| jisa prakAra pRthivIkAyikoM meM utpadyamAna asaMjJI manuSyako Adike tIna gamoM meM jo vaktavyatA kahI hai vahI vaktavyatA yahAM paJcendriyatiryagyonikameM utpadyamAna asaMjJI manuSya ko bhI kahanI utpanna thAya che. bhane 'ukkoseNaM puvva koDo Ausu uvavajjejjA' utSTathI ye pUrNAMkoTinI AyuSyavALA sannI paMcendriyatiya ca caiAnikomAM utpanna thAya che, 'laddhI se tisu vi gamaesa jaheva puDhavIkAirasu DavavajjamANassa' pRthvI prAyi kAmAM utpanna thavAne yogya asanI manuSyanu pahelAnA traNa gameAmAM je kathana kayu che. eja kathana ahiyAM paNa AgalA traNa gameAmAM eTale ke pahelA bIjA, ane trIjA gamamAM kahevu joIe. kemake nava game paikI ahiyAM e traNa gama ja sabhave che. tenuM kAraNa e che ke-A jaghanya ane utkRSTa eu prakArathI eka ja sthiti vALA DAya che. jevI rIte pRthivIkAyikAmAM utpadyamAna asImanuSyane AdinA traNa gamAmAM je kthana karyu" che eja kathana ahiyAM pacendriyatiya gyAnikeAmAM upadyamAna asattI manuSyanA saMbaMdhamA uDevu ho. 'saMveho jahA patthaceva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 bhagavatIle vaktapyatA bhnnitvyetyetyrthH| 'saMveho jahA etya cetra atannipaMcidiyassa majjhimesu timu gamaemu taheva niravase so bhANiyavyo' kAyasaMvedho bhavAdeza kAlAdezAmyAM yathA yatraiva pazcandriyatigyonikotpAdAdhikAre asaMjJi pazcendriyatiryagyonikebhyaH paJcendriyatiryagyonikotsAdAdhikAre asaMjJipazcendrisya madhyameSu viSu canupazcamaSaSThalakSaNeSu gamakeSu tathaiva niravazeSaH sevoM bhaNitavya iti / _ 'jaha sacimaNussehito upavanaMti' he bhadanta ! yadi pazcendriyatiryagyonikA: saMjhimanuSyebhya Agatya pazcendriyatiryagyonikeSu utpadyante tadA 'kiM saMkhejjavAsAuyasannimaNussehiMto uvavajjati' kiM saMkhyeyavarSAyuSkarmajJimanuSyebhya Aga. tyotpadyante athavA 'asaMkhejjavAsAuyasannimaNussehito uvavajjati' asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjhimanuSyebhya Agatya utpadyante ? iti praznaH / bhagavAnAha 'goyamA' cAhiye / 'saMveho jahA ettha ceva asanni paMcidiyassa majjhimesu tisu gamaesu taheva niravaseso bhANiyavyo' saMvedha yahAM asaMjJI pazcendriya ke madhyama ke tIna gamoM meM jaisA bhava aura kAla kI apekSA lekara kahA gayA hai vaisA hI yahAM para sampUrNa rUpa kaha lenA caahie| ____ aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'jai sannimaNusse hito upavajjati' he bhadanta / yadi pazcendriyatiryagyonika saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM to 'kiM saMkhejjavAsAuya sannimaNusse hito upavanati, asaMkhejjavAsAutha sannimaNussehiMto uvavajjati' kyA ghe saMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI manuSyoM se Akara ke utpanna hote haiM ? athavA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle saMjJI manuSyoM se Akara ke asannipaMciMdiyasva tisu gamaesu taheva niravaseso bhANiyamvo' bhar3iyAM saMvedha asaMjJI paMcendriyanA madhyanA traNa gamamAM bhava ane kALanI ape. kSAthI je pramANe kahyuM che, e ja pramANenuM kathana ahiyAM saMpUrNa rUpe kahevuM joIe zathI gItamasvAmI prabhune se pUche che ?---'jai sanni maNusse hito uvavajjati' lApana 2 sazI yendriya tiya yoni 71 sazI bhanudhyAmAthI bhAvI -1 thAya cha, ta! 'kiM saMkhejjavAsAuyasannimanussehiMto! uvavajjaMti, asaMkhejjavAsAuya sanni manussehito upavajjati' zu ty| sabhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA saMdhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che? zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU05 manuSyebhyaH pa. tirazcAmutpAtaH 305 ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'saMkhenjavAsAuyapannimaNussehito upavajjati' saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya Agatya paJcendripratiyagyonikeSu utpadyante 'no asaMkhejjavAsAuyamannimaNussehito ujjati' no asaMkhyeyavarSAyuSkasaMkSimanuSyebhya Agatyotpadyante asaMkhyAtavarSAyuSo manuSyA devagatAveotpadyante ma tu kathamapi tiryagyonAviti / he bhadanta ! 'jA saMkhejnavAsAuyasannimaNussehito uvavajjati' yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya Agatyotpadyante tadA-'kiM paJjatasaMkhejjayAsAuya sannimaNussehito uvavajjaMti' kiM paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhyAgatyotpadyante athavA-'apajjattasaMkhenjavAsAuyasannimaNussehiMto uvavajjati' aparyAptasaMkhyeyavarSAyukkasaMjJimanuSyebhya Agatyotpadyante ? iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA! he gautama ! 'saMkhejjavAsA uthasannimanusse hiMto uvadhajjati' ve saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJImanuSyoM se Akara ke utpanna hote haiM'no asaMkhejjavAsAuya0' asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle manuSyoM se Akarake utpanna nahIM hote haiN| kyoki amaMkhyAvarSa kI AyuvAle yugalika manuSya marakara devagati meM hI utpanna hote haiM anyatra nhiiN| ___ aba isa para punaH gautama prabhu se aimA pUchate haiM-'jaha saMkhejjavAmA. uya saNimaNusse hito uvavajjati' he bhadanta ! yadi ve saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM to kyA ve paryApta saMkhyAtavarSa kI AyuvAle manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA aparyApta saMkhyAtavarSa kI oyuvAle manupyoM se Akarake utpanna hote yA prazna uttaramA prabhu gautabhasvAmIna 4 cha -'goyamA !' he gautama ! 'saMkhejjavAsAuyasannimanussehito uvavajjati' to sadhyAta 1panI mAya. dhyAsa sajJI bhanuyAbhAthI bhAbIna utpanna thAya che. 'no asaMkhejjavAsAuya0' asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA manuSyomAMthI AvIne utpanna thatA nathI. kemake asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA sugalika manu marIne devagatimAM ja utpanna thAya che. bIje nahIM. A saMbaMdhamAM have gautamasvAmI pharIthI prabhune pache cha8-'jai saMkhejabAsAuyasannimaNussehito ubavajjati' bhagavad je saMkhyAta varSanI AyuSyavALA manuSyamAMthI AvIne teo utpanna thAya che, te zuM teo paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALA manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che? ke aparyApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 bhagavatIlo he gautama ! 'pajjattasaMkhenjatrAsAuyasannimaNussehito vi ujavanaMti' paryApta saMkhyeyavarSAyuSkasaM zimanuSyebhyo'pi Agatyotpadhante tathA-'apajjattasaMkhejja vAsAuyasannimaNusse hito vi uvavajjati' aparyAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMzimanuSyebhyo'pi Agatyotpadyante ityuttaram / 'sanni maNusse bhaMte' saMjJimanuSyA khalu bhadanta ! 'je bhavie paMciMdiyatirikakhajoNiemu upajjittae' yo bhavyaH paJcendriyatiryagyonikeSu utpattum 'se NaM bhaMte !' sa khalu bhadanta ! 'kevaiyakAladiiemu uvadhajjejjA' kiyakAlasthitikeSu utpateti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaTTiiesu' jaghanyenAntarmuhUrtahai ? gautama ke isa prazna ke uttara meM prabhu unase kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'pajjattasaMkhajjavAsAuyasannimaNusse hito vi uvavajjati, avajjatta saMkhejjavAsAuya sanni maNusse hito vi uvavajjati' ve paryApta saMkhyAta varSa kI AyuvAle manuSyo se Akarake bhI utpanna hote haiM aura aparyApta saMkhyAta varSa kI AyuvAle manuSyoM se bhI Akarake utpanna hote haiN| ___ aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM--'sannimaNusle Na bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajogielu upajijattae' he bhadanta ! saMjI manuSya jo pazcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se gaM. bhaMte ! kevaiyakAlahiiepsu uvavajjenA' vaha kitane kAlakI sthitivAle paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama / vaha 'jahanneNaM aMgomuttahiAesu' jaghanya se manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che? gautamasvAmInA A praznanA uttara 2mA prasutamAna cha 3-goyamA !' gautama ! 'pajjattasaMkhejjavAsAuyasannimaNussehito vi uvavajjati, apajjattasaMkhejavAsAuyasannimaNussehito vi uvavajjati' tamA pani sanyAta panI mAyuSyavANA manuSyAbhAthI bhAvIna. paNa utpanna thAya che, ane aparyApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALA manu bemAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. izathI gautamasapAbhI prabhune mej 5che che ...--'sannimaNusse NaM bhaMte ! je bhavie paci diyatirikkha joNiesa uvavajittae' 8 lApana sajJI manuSya 2 sI payandriyatiya ya yonimA panna thAne yogya cha, 'se NaM bhaMte ! kevaDyakAladiiesa uvavajjejA' ta Jean anI sthiti sI pandraya tiryaMca nimAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU05 manuSyebhyaH pa. tirazcAmutpAtaH 307 sthinikeSu paJcendriyatiyagyonikeSu 'ukoseNaM tipaliovamaTiiesu upavajjejjA' utkarSeNa tripalyopamasthitikeSu paJcendriyatiryagyonikeSu utpadheta iti utpAda dvAram 1 / parimANadvAre praznayannAha-'te bhaMte ! jIvA egasamaega kevaiyA uvavajani' te khalu bhadanta ! jIvA eka samayena kiyanta utpadhante iti praznaH / bhagavAnAha-laddhI se' ityAdi / 'laddhI se jahA eyaraseva sannimaNussassa puDhavI. kAiemu uvavajjamANassa paDhamagamae jAtra bhavAdesotti' labdhi stasya yathA etasyaiva saMkSimanuSyasya pRthivIkAyikeSu utpadyamAnasya prathamagamake yAvat bhavAdeza iti, labdhiH-parimANAdi mAptiH tasya saMjJi manuSyasya yathA etasyaiva saMjJimanuSyasya pRthivIkAyikeSu samutpadyamAnasya prathamagamake kathitA tathaivehApi sarva boddhavyam eka antarmuhUrta kI sthitivAle paJcendriya tiryazcoM meM utpanna hotA hai aura 'ukkoseNaM' utkRSTa se 'tipaliovamahiiesTa uvadhajjejjA' tIna palyopama kI sthitiyAle paJcendriyatiyaMJcoM meM utpanna hotA hai| isa prakAra se yaha utpAda dvAra ko lekara kathana kiyA' aba parimANa dvAra ko lekara kathana isa prakAra se hai-isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'te NaM. bhaMte ! jIvA egasamaeNa kevaiyA uvavajjatti' he bhadanta ! ve saMjJI manuSya jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'laddhI se jahA eyaraseva sanni maNussassa puDhavIkAiesu uvavajjamA. Nassa paDhamagamae jAva bhavAdesokti' he gautama ! pRthviIkAyikoM meM utpana hone yogya saMjJI manuSya kI prathama gamaka meM kahI gaI vaktavyatA yahA~ yAvat bhavAdeza taka kaha lenI cAhiye / vaha vaktavyatA isa prakAra se hai poyamA !! gItama! 'jahanneNaM atomuhattaTriiesa' dhanyathI se mata. bhuitanI sthiti sajJA pathendriya tiya yomA utpanna thAya che. sana 'ukko. se 6STathI 'tipaliovamaTriiesu uavajjejjA' trae pakSyA5manI sthitivANA saMjJI paMcendriyatiryamAM utpanna thAya che. A rIte A utpAta dvAranA madhamA 4thana 4yu che. have parimANa dvArA saMbaMdhamAM kathana karavAmAM Ave che. A viSayamAM gautama svAmI prasuna yevu puchyu cha -'te NaM bhaMte ! jIvA ega samaeNaM kevaDyA uvavajjati' 8 sapana te sabhI manuSya se samayamA Bal Gurna thAya cha ? 40 prazna uttaramA prabhu 4 cha -'laddhI se jahA eyasseva sannimaNussassa puDhavIkAiesu uvavajjamANassa paDhamagamae jAva bhavAdemotti' he gautama ! pRthavIkAyukemAM utpanna thavAne yogya saMjJI manuSya saMbaMdhI pahelA gamamAM kahela kathana ahiyAM yAvat bhavAdeza sudhI kahevuM joIe. te zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 bhagavatI sUtre sA ca parimANAdiprApti revaM parimANato jaghanyena eko vA dvau vA, trayo vA utkarSeNa tu saMkhyAtA eva utpadyante saMjJimanuSyANAM svabhAvato'pi saMkhyAtatvAt 2 tathA - paTsaMhananavanto bhavanti, zarIrAvagAhanA utkarSataH paJca dhanuHzatamamANA 4 / SaDvidhasaMsthAnavantaH 5 / kRSNanIlAdikAH SaDapi lezyA bhavanti 6 / samyagra mithyAmizra dRSTimantaH 7 / bhajanayA caturjJAnA: tryajJAnAzca bhavanti 8 / manovAkkAyayogavantaH 9 / sAkArAnAkAropayogadvayavantaH 10 | AhArabhayamaithunaparigrahAkhyasaMjJAvantaH 11 / krodhamAnamAyA lobhAkhyakaSAyacatuSTayavantaH 12 / zrotrAdi paJcendriyANi bhavanti 13 / SaTprakArakAH samudghAtAzcApi bhavanti - ve saMjJI manuSya eka samaya meM jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta hI utpanna hote haiM. kyoMki saMjJI manuSya svabhAvataH saMkhyAta hI haiM / tathA ye 6 hoM saMhananavAle hote haiM / zarIrAvagAhanA inakI utkRSTa se 500 dhanuSa kI hotI hai / saMsthAna inake 6 hoM prakAra ke hote haiM / lezyAeM inameM chahIM hotI haiM / ye samyadRSTi bhI hote hai, midhyAdRSTi bhI hote haiM aura mizradRSTi bhI hote / bhajanA se ye cAra jJAna vAle hote haiM aura tIna ajJAna vAle hote hai| inake mana vacana aura kAya ye tInoM yoga hote haiN| sAkAra aura anAkAra donoM prakAra kA upayoga inake hotA hai / AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ye cAra prakAra kI saMjJAeM inake hotI haiM / krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAra kaSAyoM vAle ye hote haiM / zrotra se lekara sparzana thana A rIte che. te saMjJI manuSya eka samayamAM jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpana thAya che. ane utkRSTathI sa MkhyAta ja utpanna thAya che. kemake-sa'sI manuSya svAbhAvika rIte sakhyAta ja hAya che. temanA zarIranI avagAhanA utkRSTathI 500 pAMcase dhanuSanI che, teene chae prakAranA sasthAna hAya che.lezyAe temane chIe hAya che. teo samyagra dRSTivALA paNa hAya che. ane mithyA dRSTivALA paNa heAya che. ane mizra dRSTivALA paNa hAya che bhajanAthI tee cAra jJAnavALA hoya che, ane traNa ajJAnavALA haiAya che. tene mana, vacana ane kAya e rIte traNu gA hAya che. temane sAkAra ane anAkAra e eka prakAranA upayAga hAya che. tee AhAra, bhaya, maithuna, ane parigraha e cAra prakAranI sa'jJAe hAya che. tethAne hodha, bhAna, bhAyA bhane bola se yAra uSAyavANA hoya che, teyone zrotra--(kAna) thI laine sparza' sudhInI pAMce indriyA hoya che. temane chae zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU05 manuSyebhyaH paM. tirazcAmutpAtaH 309 14 / zAtAzAtavedanAvantaH 15 / strI pu napuMpakatrividhavedavantaH 16 / sthiti jaghanyena antarmuhUrtapramANA utkRSTAH pUrvako vyaayussH17| adhyavasAyAH prazastA apazastAzca 18 / anubandhaH sthitisamAna eva 19 / kAyasaMvevastu bhavAdezena jaghanyato dvau bhavau, utkarSa to'STau bhavAH etatsarva manasi nidhAya Aha-'jAva bhavAdesotti' parimANAdArabhya bhagadezaparyantaM sarva prayAgamakoktameva anusandheya. miti| kAlAdezena kAyasaMvedha svayameva darzayannAha-'kAlAdeseNe' ityaadi| 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMto muhunA' kAlAdezena jaghanyena dvau antarmuhUtau taka kI pAMcoM indriyAM inake hotI haiM / cha prakAra ke samudghAta inake hote haiN| zAtarUpa aura azAtarUpa dono prakAra kI ye vedanAvAle hote haiM, strIveda, puMveda aura napuMsakaveda ye tInoM veda vAle hote haiM / sthiti inakI jaghanya se eka antarmuhUrta kI hotI hai aura utkRSTa se eka pUrva koTi kI hotI hai| prazasta aura aprazasta donoM prakAra ke inake adhyakSa sAya hote haiN| sthiti ke samAna hI yahAM anubandha hotA hai / kAyasaM. vedha bhavakI apekSA jaghanya se do bhava rUpa hotA hai aura uskRSTa se vaha ATha bhavarUpa hotA hai yaha saba mana meM dhAraNa karake hI sUtra kArane 'jAva bhavAdesotti' aisA sUtrapATha kahA hai| isa se unhoMne yaha samajhAyA hai ki parimANa se lekara bhavAdeza taka saba kathana prathama gama ke kahe anusAra hI yahAM grahaNa kara lenA cAhiye / kAla kI apekSA-'jahanneNaM do aMtomuhuttA 'jaghanya se vaha kAyasaMvedha do antarmuhUrta kA hai aura 'ukkoseNa tinni prakAranA samuddaghAte hela che. teo zAtA ane azAtA e beu prakAranI vedanAvALA hoya che. teo strIveda, yuveda, ane napuMsaka veda e traNe prakAranA vedhavALA hoya che, temanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI hoya che. ane utkRSTathI eka pUrva keTinI hoya che. te baMne prazasta ane prazasta ema banne prakAranA adhyavasAya hoya che. ahiyAM anubaMdha rithati pramANe ja hoya che. kAyasaMvedha bhavanI apekSAthI jaghanyathI be bhava rUpa hoya che. ane utkRSTathI te ATha bhAva rUpa hoya che. A tamAma manamAM dhAraNa karIne 1 sUtrare 'jAba bhavAdesotti' se prbhaagne| sUtrA: 48 che. m| sUtra pAThathI teoe e samajAvyuM che ke-parimANuthI laIne bhavAdeza sudhInuM tamAma kathata pahelA gamamAM kahyA pramANe ja che tema samajavuM. kALanI apekSAthI jahanneNaM do atomuhuttA' nyathI te yasa 35 me matabhutAnA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 bhagavatIsatra ukoseNaM tinni palibhovamAI punakoDIpuhuttamabhahiyAI utkarSeNa trINi parayopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni, etAvatkAlaM manuSyagati tiryaggati ca seveta, tathA-etAvatkAlaparyantameva manuSyagatau tiryaggatau ca gamanAgamane kuryAditi prathamo gamaH 1 / dvitIyagame-'so ceva jahannakAlaTiiemu uvavanno' sa evasaMjhimanuSya eva yadi jaghanyakAlasthitikapaJcendriyaniryagyonikeSu utpanno bhavettadA-'esa ceva vattavyayA' epeva-prathamagamapadarzitaiva vaktavyatA sarvA'pi vaktavyA, 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMto muhuttA' navaram-kevalametAvadeva vailakSaNyam yat kAyasaMvedhastu 'kAlAdeseNe jahanneNaM do aMtomuhuttA' kAlAdezena palibhovamAiM puSakoDIpuhuttama mahiyAI' uskRSTa se vaha pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama kA hai| itane kAla taka vaha saMjJI manuSyagati kA aura tiryaggati kA sevana karatA hai| tathA itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha prathama gama hai| dvitIya gama meM-'so ceva jahanna kAlahiesu uvavanno' aisA pATha hai| isake anusAra vahI saMjhI manuSya yadi jaghanya kAla kI sthiti vAle pazcandriya tiryagyoniko meM utpanna hone ke yogya hai / to vahAM para bhI 'esa ceva vattamvayA' yahI prathama gama meM kahI gaI vaktavyatA kahanI cAhiye / parantu isa gama kI vaktavyatA meM jo prathama gama kI vaktavyatA se antara hai use sUtrakAra me 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM de| aMtomuhuttA' isa sUtra dvArA prakaTa kiyA hai| isase unhoMne yaha samajhAyA hai ki isa dvitIya gama meM kAyasaMvedha . sana 'ukkoseNaM tinni pali bhovamAiM puvvakoDi puhutta prabbhahiyAI' pRSTathI te pravakaTi prathakRtva adhika traNa palyopamane che. ATalA kALa sudhI te saMsI manuSya gatinuM ane tiryaMca gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. e rIte A pahele gama kahyo che. 1 have bIjA gama saMbaMdhI kathana karavAmAM Ave che - 'so ceva jahannakAladiisu uvavanno' 2 // sUtra5i xn pramANe me saMsI manuSya je jaghanya kALanI sthitivALI saMjJI paMcendriyatiya"ca eni wi Bua yavAna yogya che. to te sa mAM 55 'esa ceva vattavyayA' A pahelA gAmamAM kahyA pramANenuM kathana kahevuM joIe. paraMtu pahelA gama 12di At bhI gamana thanamA 2 hA cha tene sUtra 'navara 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do aMtomuhuttA' mA sUtra5:4thI praTa resa cha. mA satrapAThathI teoe e samajAvyuM che ke A bIjA gamamAM kAyasaMvedha kALanI zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU05 manuSyebhyaH paM. tirazcAmutpAtaH 311 jaghanyena dvau antarmu hatauM 'uko seNaM cattAri puSakoDIo cauhi aMtomuttehi amahiyAo' utkarSeNa catasraH pUrvakoTyaH catumirantarmuharabhyadhikAH etAvatkAla paryantaM niryagyonikagati manuSyagatiM ca seveta tathA-etAvatkAlaparyantameva ubhayanatau gamanAgamane kuryAditi dvitIyo gamaH 2 / tRtIyagamaM darzayatrAha-'so va ukkosa0' ityAdi / 'so cetra ukkosakAlaTihaesu uvavanno' sa eva-saMjJi. manuSya eva utkRSTakAlasthitikapaJcendriyatiryagyonikeSu utpano bhavet yadi tadA -'jahanmeNaM tipaliovamadviiesu' jaghanyena tripalyopamasthiti keSu paJcendriya tiryagyonikeSu 'ukkoseNa vi tipaliovamaTTiema' utkarSeNApi tripalyopamaH sthitikeSu paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyate, 'sacceva vattavdhayA saidha vaktavyatA mAla kI apekSA to jaghanya se do antarmuhUrta kA hai, parantu 'ukoseNaM uttAri puvvakoDIo cAhiM aMtomuhuttehiM amahiyAo' utkRSTa se yaha cAra antarmuhUrta adhika cAra pUrvakoTi kA hai / isa prakAra vaha jIva itane kAla taka tiryagyonika gati kA aura manuSya gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai| isa prakAra se yaha dvitIya gama hai| tRtIya gama isa prakAra se hai--'so ceva ukkosa.' vahI saMjJI manuSya yadi utkRSTa kAla kI sthiti vAle paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai to vaha 'jahanneNaM tipali provamahiema' jaghanya se tIna palyApama kI sthiti vAle paJcendriya tiryazcoM meM utpanna hotA hai aura 'ukkoseNa vi tipaliovamaTiiesa0' utkRSTa se bhI vaha tIna palyopama kI sthiti vAle paJcendriyatiryazcoM meM utpanna hotA hai| apekSAthI dhanyathI meM mata tanA che. paraMtu 'ukkoseNaM cattAri pubnakoDIo cauhiM aMtomuttehi amahiyAo' thI te yA2 mantabhuta adhika cAra pUrvakeTine che. A rIte te jIva ATalA kALa sudhI tiyaca yoninI gatinuM sevana kare che, ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana kare che. A rIte A bIje gama kahyo che. 2 ve zrIna gama upAmA mAve che-'so ceva ukkosa.' ye sajI manuSya je utkRSTa kALanI sthitivALA saMjJI paMcendriyatirthaM ca yonikamAM utpanna vAna yogya cha, to 'jahanneNaM tipaliovamadiiesa' vanyathI traya pApamanI sthitivALA saMjJI paMcendriyatiya emAM utpanna thAya che ane 'ukkoMseNaM vi tipalioMvamadiiesu' thI 55 traNa 5yo5manI sthiti. pAsazI yayandriyatiya ya yonimA pasna thAya che. 'sacceSa. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 bhagavatIsUre tRtIyagame'pi prathamagamoktava sarvA'pi vyavasthA vaktavyA, kevalaM zarIrAvagAhanAdau khelakSaNyaM tadeva darzayati-'navaraM' itpAdi / 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgula puhuttaM' navaraM zarIrAvagAhanA jaghanyenAGgulapRthakvaM dvayAlAdArabhya navA. gulaparyanta mityarthaH, anenedaM nizcitaM bhavati yat aGgulapRthaktvAt hInataradeho manuSyaH utkRSTAyuSkeSu tiyagyonikeSu notpadyate iti / tathA-'ukoseNaM paMca dhaNu. sayAI utkatkarSeNa paJca dhanuH zatAni paJca dhanuH zatamamANadeho bhavatItyarthaH / 'ThiI jahanneNaM mAsapuhutta' sthitirjaghanyena mAsapRthak dvimAsAdArabhya navamAsaparyantAyuko bhavatItyarthaH / anenedaM nirNIyate yat mAsapRthaktvAt hInatarAyuko manuSyaH utkRSTasthitikeSu tiryagyonikeSu notpadyate iti / 'ukkoseNaM puncakoDI 'sacceSa yattavayA aisI yaha vaktavyatA tRtIya gama meM bhI prathama gama meM kahI gaI vaktavyatA ke anusAra hI kaha lenI caahiye| parantu isa tRtIya gama kI vaktavyatA meM jo prathama gama kI vaktavyatA se antara par3atA hai vaha zarIrAvagAhanA Adi meM par3atA hai| jo isa prakAra se hai-'navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulapuhattaM' yahAM tRtIyagama meM avagAhanA jaghanya se aMgulapRthaktva hai-do aMgula se lekara 9 aMgula taka hai| isase yaha nizcita hotA hai ki aGgulapRthaktva se hInatara deha vAlA manuSya utkRSTa prAyubAle tiryAyoniko meM utpanna nahIM hotA 'ukkoseNaM paMcadhaNupayAI utkRSTa se avagAhanA pAMca saudhanuSa pramANa hai 'ThiI jahanneNaM mAsapuhattaM sthiti jaghanya se mAsapRthakzva-do mAsa se lekara nau mAsa taka hai isase yaha nirNIta hotA hai ki mAsa pRthaktva se hInatara AyuvAlA manuSya utkRSTa sthitivAle tiryagyonikoM vattavvayA' se prabhAtuM // 4thana alon mamA 55 5sA abhAva kathana anusAra ja kahevuM joIe. paraMtu A trIjA gAmanAM kathanamAM je pahelA gamanA kathana karatAM pheraphAra che. te zarIranI avagAhanA vigeremAM Ave che. 2 mA pramANe cha.-navaraM AgAhaNA jahaNNeNaM aMgulapuhattaM' aDiyAM mA zrI gamamAM avagAhanA jaghanyathI AMgaLa pRthakvanI che. eTale ke be AMgaLathI laIne nava AMgaLa sudhInI che. AnAthI e nizcita thAya che ke-AMgaLa prathaku. tvathI hInatara zarIra vALe manuSya utkRSTa AyuSyavALA tiryacanikamAM Gpanna yA nathI. tathA 'ukoseNaM paMcadhaNuprayAi" pRSTathI sagADanA paaNyse| dhanuSa amAyanI cha. 'ThiI jahanneNaM mAsapuhuttaM' sthiti sadhanyathA bhAsa pRtha. phava-be mAsathI nava mAsa sudhInI che. A kathanathI e nirNaya thAya che ke bhAsa pRthakatvathI ochI AyuSyavALe manuSya utkRSTa rithativALA tiryaMca zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU05 manuSyebhyaH pa. tirazcAmutpAtaH 313 utkarSaNa pUrvakoTiH pUrva koTathAyukaH utkRSTato bhavatItyarthaH / 'evaM aNuvaMdho vi' evaM sthitisamAno'nubandho'pi bhavatIti / kAyasaMvedhastu 'bhavAde segaM do bhavaggahagAI' bhavAdezena dve bhavagrahaNe 'kAlAde segaM jahanneNaM timi paliovamAI mAsapuhuttamabhahiyAI' kAlAdezena kAyasaMvedho jaghanyena trINi palpopamAni mAsa pRthakvAbhyadhikAni 'ukkoseNaM tinni pali povamAI punakoDoe amahiyAI utkRSTata khoNi palyopamAni pUrvakoTayA'bhyadhikAni utkRSTataH kAlAdezena kAyasaMvedhaH pUrvakoTayadhikatripalyopamAtmako bhavatItyarthaH / 'evaiyaM jAva karejjA3' etAvantaM yAvaskuryAt etAvatkAlaparyantameva tiryaggatiM manuSyagati seveta tathA etAvatkAla paryantameva ubhayagatau gamanAgamane kuryAditi tRtIyo gamaH 3 / caturtha paJcama SaSTha gamAna darzayabAha-'so ceva appaNA' ityaadi| 'so ceva appaNA jahannakAlADhiIo meM utpanna nahIM hotA hai| evaM utkRSTa se sthiti 'puruSakoDI' eka pUrva koTi rUpa hai| 'evaM aNubaMdho vi' isI prakAra se sthiti ke jaisA hI anu baMdha hotA hai| kAya saMvedha 'bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI" bhava kI apekSA do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura 'kAlAdeseNaM' kAla kI apekSA vaha 'jahanneNaM tini paliovamAI mAsapuhuttama mahiyAI' jaghanya se mAsapRthaktva adhika tIna palyopama kA hai| 'ukkoseNaM tini palio. dhamAI putvakoDIe amahiyAI' utkRSTa se vaha kAyasaMvedha pUrvakoTi adhika tIna palyApama kA hai| 'evayaM jAva karejjA' isa prakAra se vaha jIva itane kAla taka tiyaggati kA aura manuSyagati kA sevana karatA hai| tathA itane kAlataka hI vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha tRtIyagama hai| aba sUtrakAra caturtha paMcama evaM SaSTha gA ko dikhalAne ke liye ye yonimA utpanna yatA nathI ana aSTathI sthiti 'puvakoMDI' se ' Ta 35 che. 'evaM aNubaMdho vi' yA pramANe meTa , sthitinA thana pramANa anumaya 55 thAya cha. yasa vedha 'bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI' lavanI apekSAthI the. bhavAne aDa 42 / 35 che. sana 'kAlAdeseNaM' 4janI apekSAthI ta dhanyathI 'jahanneNaM tinni pali bhovamAImAsapuhattamabhahiyAI" bhAsapRthaipa gaghi 15 pakSyo5ma 35 cha. 'ukkoseNe' GSTathI te Ayasa vedha 'tinni paliovamAI puvvakoDIe abbhahiyAi" pUrA adhi traya 56yaapmn| . 'evaiyaM jAva karejjA' mA zata te 01 mAramA sudhI tiyaca gatinuM ane manuSya gatinuM sevana kare che. tathA eTalA kALa sudhI ja te e gatimAM gamanAgamana kare che. e pramANeno A trIje gama kahyo che. 3 2 sUtradhAra yAthA, pAMyamA bhane 74! Amane mata mAda 'so va zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 bhagavatIstre jAo' sa eva saMjJimanuSya evaM AtmanA svayamityarthaH jaghanyakAlasthitiko jAtaH nadA-'jahA-sannipaMcidiyatirikkhajoNiyassa paMciMdiyatirikkhajoNie uvavajjamANassa majjhimesu timu gamaesu vatanbayA bhaNiyA' yathA saMkSipaJcandriyatiryagyonikasya paJcendriyatiryagyonikeSu utpa dhamAnasya madhyameSu triSu caturthapaJcamaSaSThalakSaNeSu gamakeSu vaktavyatA maNitA 'esa ceva eyassa vi majjhimesu timu gamaesu niravasesA bhANiyavA' eSaiva etasyApi madhyameSu triSu gamakeSu niravazeSA-saMpUrNA bhaNitavyA, paJcendriyaniyaMgyonikeSu utpadyamAnasya saMkSipazcandriyatiryagyonikasya yA vaktavyatA madhyamagamatraye kathitA sA samayA'pi vaktavyatA ihApi madhyamagamatraye vaktavyeti / sarvathA samatvaparihArAyAha-'navaraM' ityAdi / 'navaraM parimANaM ukako seNaM saMkhejjA 'soceva appaNA jahanna kAlavihao jAo' aisA sUtra kahate haiM-isake bArA ve yaha prakaTa karate haiM ki jaba vahI saMjJI manuSya jaghanya kAla kI Ayu ko lekara pazcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai-to usa sambandha meM 'jahA sani paMciMdiya tirikkhoNiyassa paMciM. diya tirikkhajoNiesu uvavajamANasta majjhimesu tisugamaesu vattadhvayA bhaNiyA' jaisI vaktavyatA paJcendriya tiryagyonikoM meM utpadyamAna saMjJI paJcendriya tiryagyonika ke madhya ke tIna gamakoM meM kahI gaI hai 'esaceva eyassa vi majjhimelu niravasesA bhANiyavvA' yahI samagra vaktavyatA yahAM para bhI madhyama gamatraya meM kaha lenI caahiye| parantu sarvathA rUpa se samatA ke parihAra karane ke nimitta sUtrakAra 'navaraM appaNA jahannakAladviio' mA pramANe sUtra he che mA sUtrathI tayA se batAve che ke-jyAre te saMjJI manuSya jaghanya kALanI AyuSyane laIne utpanna thAya che, ane saMjJI paMcendriya tiryacanikamAM utpanna thavAne cagya hoya cha.-ta ta madhamA 'jahA sanni paMciMdiya tirikkhajoNiesu ukvajjhamANassa majjhimesu tisu gamaesu vattavvayA bhaNiyA pramANena thana yathendriyatiya"ya nikamAM utpanna thanArA saMjJI paMcendriya tiryaMcaye nikanA madhyanA traNa amAmA rasa cha. 'esa ceva eyasmavi majjJimesu tisu gamaesu niravasesA bhANiyavvA' ma tamAma 4thana mayi 53 madhyanA 1 gomA bheTa thA, pAMcamA ane chaThThA gamanA saMbaMdhamAM kahevuM. paraMtu badhI rItanA saramApAna niSedha 421 // bhATe sUtrA2 'navaraM parimANaM ukkoseNaM saMkhejjA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU05 manuSyebhyaH pa.. tirazcAmutpAtaH 315 ubavajjati' navaraM kevalaM parimANam utkarSa taH saMkhye yA utpadyante tatra saMjJipaJce ndriyatiryagyonikasya paJcendriyatiryagdhoniketpadyamAnasya parimANadvAre utkarSato'saMkhyeyA utpadyante ityuktam atra tu saMjJi anuSyANAM saMkhyeyatvena saMkhyeyA utpa dyante evaM parimANadvAre vaktavyam, etAvAneva bhedH| saMhananAdidvArANi tu yathA tatroktAni tathA'trApi vaktavyAni tAni caim-teSAM SaT saMhananAni3 / zarIrAvagAhanA jaghanyotkRSTAbhyAmagulA'saMkhyeyabhAgamAtrapamAgA 4 / saMsthAnAni-vajra parimANaM ukkoseNaM saMkhenjA uvavajjati' isa sUtra kA kathana karate haiMisake dvArA unhoMne yaha samajhAyA hai ki pUrvokta gamatraya ke parimANa se yahAM ke madhyama gamatraya meM parimANa meM bhinnatA hai. kyoMki yahAM parimANa kI apekSA ve utkRSTa se saMkhyAta utpanna hote haiM paJcendriya tiyagyonikoM meM utpadyamAna saMjJi pazcendriya tiryagyonika ke parimANa dvAra meM ve uskRSTa se asaMkhyAta utpanna hote haiM aisA kahA gayA hai| parantu yahAM saMjJo manuSyoM kA saMkhyAta hone ke kAraNa ve saMkhyAna utpanna hote haiN| aisA inake parimANa dvAra meM kaha lenA caahiye| ataH isa parimANa dvAra kI hI apekSA pUrvokta gamatraya ke parimANa dvAra se bhinnatA hai ora koi bAra meM bhinnatA nahIM hai kyoMki saMhanana Adi dvAra jaise vahAM kahe gaye haiM vaise hI ve yahAM para bhI kahe gaye haiN| jaiseunake 6 saMhanana hote haiN| zarIrAvagAhanA yahAM jaghanya aura uvavajjati' mA sUtra54 usa che. sUtra54I tayAye me samA yuche ke-pUrvokta traNa gamenA parimANanA kathanathI ahiyAMnA traNa gamenA pari. mANu vigere dvAranA kathanamAM judApaNu Ave che. kemake ahiyAM parimANanI apekSAthI teo utkRSTathI saMkhyAta paNAthI utpanna thAya che. paMcendriyativaica nikamAM utpanna thanArA saMjJI paMcendriya tiyacanikane parimANa dvAramAM teo utkRSTathI asaMkhyAta paNe utpanna thAya che. e pramANe kahe vAmAM AvyuM che. paraMtu ahiyAM saMjJI manuSyo saMkhyAtapaNe hovAnA kAraNe teo saMkhyAta utpanna thAya che. e pramANe ahiM parimANa dvAra saMbaM. dhamAM kahevuM joIe. A rIte A parimANa dvAranA saMbaMdhamAM pahelA kahela traNa gamonA parimANa dvArathI judApaNu Ave che. te sivAya bIjA kaI dvAranA kathanamAM judApaNuM AvatuM nathI. kemake saMhanana vigere dvArA je pramANe tyAM kahyAM che. eja rIte te ahiyAM paNa kahyA che. jemake teone cha saMhano hoya che. ahiyAM zarIranI avagAhanA jaghanya ane utkRSTathI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 bhagavatIsUtre RSabhAdIni SaT 5 / kRSNanIlakApotikAH tisro lezyAH 6 / mithyAdRSTi mAtram 7 / dve ajJAne 8 / kAyayoga eva kevalam , asya jaghanyotkRSTAbhyA manta. muharta sthitikatvenamanovAkparyAptibandhAtpUrvameva mrnnsdbhaavaat| sAkArAnAkArau dvividhau upayogI, AhArabhayamaithunaparigrahAkhyAzcatasnaH saMjJAH, krodhamAna mAyAlobhApAzcatvAraH kaSAyAH, paJcandriyANi, vedanAkaSAyamAraNAntikA strayaH samuddhAtAH, dve vedane, trayo vedAH, jaghanyotkRSTAbhyAm antarmuhUrtamAyuH, uskRSTa se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga praNANa hai / vajraRSabha Adi 6 saMhanana inake hote haiN| kRSNa, nIla, aura kApotika ye tIna lezyAe hotI haiN| dRSTidvAra meM ye mithyAdRSTi hote haiN| jJAnadvAra meM ye do ajJAna vAle hote haiN| yogahAra meM ye kevala eka kAyayoga vAle hI hote haiN| kyoMki ye jaghanya aura utkRSTa se eka antarmuhUrta kI sthiti vAle hI hote haiM / isaliye mana aura vacana paryApti ke bandha hone ke pahile hI inakA maraNa ho jAtA hai| isaliye inake manoyoga aura vAgyoga nahIM hotA hai| upayoga dvAra meM inake sAkAra aura anAkAra donoM prakAra kA upayoga hotA hai| saMjJA dvAra meM inake AhAra bhaya, maithuna aura parigraha ye cAroM saMjJAeM hotI haiN| kaSAya dvAra meM inake krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAroM kaSAyoM hotI haiN| indriya dvArameM ye pAMcoM indriyoM vAle hote haiN| vedanA kaSAya aura mAraNAntika ye 3 samudrAta inake hote haiN| zAta aura azAta rUpa se donoM prakAra kI AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANanI che vA vabha vigere cha saMhanana teone hoya che. kRSNa, nIla, ane kApatika e traNa lezyAe teone hoya che. daSTi dvAramAM teo mithyA daSTi hoya che. jJAna dvAramAM teo be ajJAnavALA hoya che. gadvAramAM A kevaLa eka kAyayegavALA ja hoya che. kemake-teo jaghanya ane utkRSTathI eka aMtamuhUrtanI sthitivALA ja hoya che. tethI mana ane vacana paryAptine baMdha thatAM pahelAM ja temanuM maraNa thaI jAya che. tethI temane managa ane vacanaga letA nathI. upayoga dvAramAM temane sAkAra ane anAkAra e beu prakArane upaga hoya che. saMjJA dvAramAM temane AhAra, bhaya, maithuna ane parigraha e cAra saMjJAo hoya che. kaSAya dvAramAM temane krodha, mAna, mAyA ane lebha e cAra kaSA hoya che. indriya dvAramAM teo pAMce IdrivALA hoya che. temane vedanA, kaSAya ane mArAntika e traNa samuddaghAto hoya che. temane zAtA ane azAtA e beu prakAranI vedanA hoya che. temane traNe prakAranA veda hoya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 317 prameyacandrikA TIkA za024 u. 20 sU05 manuSyebhyaH paM tirazcAmutpAtaH adhyavasAya sthAnAni amarAstAni, sthitisazo'nuvandhaH, kAya saMvedho bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSa toSSTau bhavagrahaNAni kAlAdezena tu saMjJimanuSpa paJcendriya tiryagyonika sthisyanu mArato bhatratIti / etadeva darzayati- 'sesaM taM cetra' zeSam - parimANAtiriktaM saMhananAdikaM tadeva pUrvoktameveti SaSTho gamaH 6 / 'soceva apaNA unakosa kAla Diio' sa eva - saMjhimanuSya evaM AtmanA - svayam utkRSTakAlasthitiko jAtaH tadA - 'seccaiva paDhamagamavattanayA' saiva prathamagamavaktavyatA asmin prathama - vedanA inake hotI hai / veda inameM tInoM hI hote haiN| AyudvAra meM inakI jaghanya aura utkRSTa se Ayu eka antarmuhUrsa kI hotI hai / adhyavasAya dvAra meM inake adhyavasAya sthAna aprazasta hI hote haiN| sthiti ke jaisA hI inake anubandha hotA hai| kAya saMvedha bhavakI apekSA jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa aura utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hotA hai, tathA kAla kI apekSA vaha saMjJi manuSya kI aura pacedriya tiryagyonika kI sthiti ke anusAra hotA hai| yahI bAta - 'sesa taM cetra' isa sUtrapATha se prakaTa kI hai| arthAt parimANa ke atirikta aura saba saMhanana Adi kA kathana pUrvokta jaisA hI hai / isa prakAra se yaha cauthA pAMcavIM aura chaTThA gama kahA gayA hai| 'so caiva apaNA ukkosa kAlaTThiio jAo' aba vahI saMjJI manuSya utkRSTa kAla kI sthiti ko lekara utpanna huA hai to isa sambandha meM 'sacce paDhamagamavattavvayA' vahI prathama gama ke jaisI vaktavyatA kaha che. bhAyu dvAramAM temane jayanya ane utkRSTathI eka aMtarmuhUrtanu AyuSya DAya che. adhyavasAdha dvAramAM temane adhyavasAya sthAna aprazasta ja hAya che. sthitinA kathana pramANe ja temane anuba dha hoya che. kAyasa vedha bhavanI apekSAthI jaghanyathI e bhaveAne grahaNa karava rUpa ane utkRSTathI ATha bhavAne grahaNa karavA rUpa kahela che. tathA kALanI apekSAthI te sa MjJI manuSyanA ane pacendriyatiya ca cainikanA prakaraNamAM sthitinA kathana pramANe che, eja vAta 'mesa taM cetra' mA sUtrapAThathI pragaTa puresa che. arthAt parimANunA athana zivAyanuM' bIju saMhanana vigere sa'kha'dhI kathana pahelAM kahyA pramANenu' ja che, A rIte A cAthA pAMcamA ane chaThTho gama kahyo che. 4-5-6 'so ceva appaNA ukkosakAlaTThiio jAo' 4 saMjJI manuSya uSTa. ajanI sthitithI utpanna thayo hoya to te saMbaMdha mAM 'sacceva paDhamagamavattavvayA' paDelA jamanA uthana prabhASenuM uthana hevu leI se. paraMtu me paDesA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 bhagavatIstre gamaprakaraNe yA vaktavyatA bhaNitA niravazeSA saitra vaktavyatA saptama game'pi vaktavye tyrthH| sarvathA prathamagamApekSayA sAdRzyaM nirAkaroti-'navaraM' ityaadinaa| 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM paMcadhaNusayAI navaram-kevalamavagAhanA zarIrAvagAhanA pUrvI pekSayA bhidyate sA ca jaghanyena paJca dhanuH zatAni 'ukko seNa vi paMcadhaNusayAI' utkarSeNA'pi pazca dhanuH zatAni 'ThiI aNubaMdho jahanneNaM punakoDI' sthityanu. bandhau jaghanyena pUrvakoTiH 'ukkoseNa vi puSakoDI' utkarSagA'pi pUrvakoTireva 'sesaM taheva jAva bhavAdesoti' zeSam-parimANAdi dvArajAtaM tathaiva-prathamagamasahazameva zarIrAvagAhanA sthityanubandhAna vihAya anyatsarva parimANAdi dvArajAtaM bhavAdezaparyantaM prathamagamavadeva avagantavyamiti / kAlAdezena kAyasaMvedhAMze vaila kSaNyaM pratipAdayatrAha-'kAlAdeseNaM' ityAdi, 'kAlAdeseNaM jahanneNaM pucakoDIaMtomuhuttamabhahiyA' kAlAdezena jaghanyena pUrvakoTirantarmuhUrtA'bhyadhikA, 'ukko. lenI cAhiye parantu usa prathama gama ko vaktavyatA se isa saptama gama kI vaktavyatA meM jo antara AtA hai use sUtrakArane 'navara ogAhaNA jahanneNaM paMca dhaNusayAI ukkoseNa vi paMcadhaNusayAha isa sUtrapATha dvArA prakaTa kiyA hai| arthAt yahAM zarIra kI avagAhanA jaghanpa se bhI pAMca sau dhanuSa kI hai aura utkRSTa se bhI pAMca sau dhanuSa ko hai| 'ThiI aNu. baMdho jahanneNaM pucakoDI, ukkoseNa vi puSakoDI' sthiti aura anu. bandha jaghanya se pUrvakoTi kA hai aura utkRSTa se bhI eka pUrvakoTi kA hai 'sesaM taheva jAva bhavAdesotti' bAkI ke aura saba parimANa Adi bAroM kA kathana yAvat bhavAdeza taka prathama gama ke jaisA hI hai / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM puSakoDI aMtomuhuttamambhahiyA' kAla kI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se eka antarmuhUrta adhika eka pUrvakoTi kA hai aura gamanA kathanamAM ane A sAtamA gamanA kathanamAM je judApaNuM Ave che, te sUtramAre 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM paMca dhaNusayAI ukkoseNa vi paMca dhagusayAI A sUtrapATha dvArA pragaTa karela che. arthAt ahiyAM zarIranI avagAhanA jaanythaa bhane aSTathI bhanne prarathI pAyaso dhanuSanI che. 'ThiI aNubaMdho jahaneNaM puSakoDI ukkosega vi puSakoDI' sthiti bhane anumaya vanyathA pU. nA che. mane yI 54 me pUTinA che. 'sesaM taheva jAva bhavA. desotti' mADIna paribhA vizere dAtuM na yAra sAheza sudhAtuM paDeabhamA pramANe 2. 'kAlAdeseNaM jahanneNaM putrakoDI aMtomuhuttamabhahiyA' 440ii apekSAthI yasa ve5 vanyathI ye matabhuta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 3.20 105 manuSyebhyaH pa. tirazcAmutpAtaH 319 se NaM tini paliobamAI pujyakoDIpuhu ta bhahiyAI utkarSeNa trINi pasyopayAni pUrvakoTipRthaktvAmyadhikAni 'evaiyaM jAva karejA' etAvantaM kAlaM seveta tathA -etAvatkAlaparyantameva gamanAgamane kuryAditi saptamo gamaH7 / 'so ceva jahannakAlaTiesu uvavanno' sa eva-saMjJimanuSya eva jaghanyakAlasthinikatiryayonikeSu samutpanno bhavet tadA-'esa ceva vattavyayA' eSaiva-anantarapUrvakathitaivA sarvApi vaktavyatA vaktavyA kintu pUrvApekSayA yadvailakSaNyaM tadAha 'navaraM' ityaadi| 'navaraM kAlAdeseNaM jahanne puruSakoDI aMtomuhuttamamahiyA' navaraM-kevalaM kAlAdezena 'ukkoseNaM tini paliovamAI puvakoDopuhuttamam mahiyAI utkRSTa se vaha pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyApama kA hai 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra vaha jIva itane kAla taka liyaMggati aura manuSya gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha sAtavAM gama hai| ____ 'so ceva jahannakAlahiiessu uvavanno' vahI saMjJI manuSya jaghanya kAla kI sthitivAle tiryagyonikoM meM jaba utpanna hone ke yogya hotA hai, taba isa sambandha meM bhI 'esa ceva vattanvayA' yahI anantara pUrvakathita hI samasta vaktavyatA kaha lenI caahiye| kintu pUrva vaktavyatA kI apekSA jo yahAM kI vaktavyatA meM antara hai use 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM puvakoDI atonuhuttamabhahiyA' isa sUtra se prakaTa kiyA hai| isameM yaha kahA hai ki kAla kI apekSA kApasaMvedha jaghanya adhi se pUTine che. ane ukkoseNa tinni paliovamAi punakoDI. pahattamambhahiyAI TathI ta pUTi pRthatva madhi RNa pakSyA5manA cha, 'evaiyaM jAva karejjA' se zate te me sudhA tiyati sana manuSya gatinuM sevana kare che, ane eTalA ja kALa sudhI ne e gatimAM gamanAgamana kare che e pramANe A sAtame ga ma kahyo che. 7 so ceva jahannakAladviiesu uvavanno' se sabhI manuSya 45-ya janI sthitivALA tiryacanikamAM jayAre utpanna thavAne gya hoya che. tyAre te dhamA 55 'esa ceva vattavvayA' apaDeTA usa saghaNu 4thana 4 4 joie. paraMtu pahelA kahela kathana karatAM ahinA kathanamAM je judA pADyuM che. 'navara kAlAdeseNaM jahanneNaM purakoTo aMtomuttamabbhahiyA' yA sUtrAthI batAvela che. A sUtrapAThathI e samajAvyuM che ke-kALanI apekSAthI kAyasaMvedha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 bhagavatIsare jaghanyena pUrvakoTirantamuhUrtAbhyadhikA 'ukkoseNaM cattAri puSakoDIo cauhiM aMtomuhuttehi amahiyAo' utkarSeNa catasraH pUrvakoTayazcaturmi rantarmuha ra padhikAH pUrvagamApekSayA'STamagame kAlAdezena kAyasaMvedhAMzamAtram vailakSaNyam anyatsarvaM parimANadvArAdArabhya bhavAdezaparyantaM sarvamapi pUrvavadeva avgntvymiti| etAvantameya kAlam ubhayamati seveta tathA-gamanAgamane kuryAdityaSTamogamA8 / soceva ukkosakAlaTiiesu uvavanno' sa eva saMjJimanuSya evotkaSTakAlasthinikapazcendriyatiryagyonikeSu samutpano bhavet tadA 'jahanneNaM tipali provamaTiiesu uvavajjejjA' jaghanyena tripalyomasthitikeSu, utpadyata, 'ukkosega vi tipaliovamaTiiesu se eka antarmuhUrta adhika eka pUrvakoTi rUpa hai aura 'ukkoseNaM utkRSTa se 'cattAri putrakoDIo cauhiM aMtomuhuttehi amahiyAo' cAra antarmuhUrta adhika cAra pUrvakoTi rUpa hai ! pUrvagama kI apekSA AThaveM gama meM kAla kI apekSA kAyasaMvedha rUpa aMza mAtra se bhinnatA hai bAkI kA aura saba kathana parimANa chAra se lekara bhavAdeza paryanta saba pUrva ke jaisA hI jAnanA cAhiye ! isa prakAra itane kAla taka yaha jIva ubhayagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai| 'so ceva ukkosakAlahiiesu uvavano' vahI saMjJI manuSya jaba utkRSTa kAla kI sthiti vAle patrendriyatiryagyo. nikoM meM utpanna hotA hai to vaha 'jahanneNaM tipaliovaTiieplu uvaya. nyathA : atabhuina madhira se pU Ta 35 cha. ane, 'ukAseNa' Gre thI 'cattAri puvakoDIo cauhiM aMtomuhuttehiM avbhahiyAoM' yAra mantabhuta adhika cAra pUrvakeTi rU5 che. pahelA kahela garama karatAM AThamA gamamAM kALanI apekSAthI kAyasaMvedha rU5 aMzamAtramAM judA paNuM Ave che. te zivAyanuM bIju tamAma kathana parimANa dvArathI AraMbhIne bhavAdeza sudhIna saghaLuM kathana pahelA kahyA pramANe ja che. tema samajavuM. A rIte ATalA kALa sudhI te jIva ane gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e gatinuM gamanAgamana kare che. e rIte A AThamo gama kahyo che. ___'mo ceva ukkAsakAladiiesu uvavanno' se sabhI manuSya nyAre ! kALanI sthitivALA paMcendriyatiryaMca nivALAomAM utpanna thAya che. te ta 'jahanneNaM paliovamaTTiiesu uvavajejjA' nyathI pakSyA5manI sthiti pazyandriyatiya yonimA panna thAya cha, bhane ukkAseNa vi' yI 5g zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 20 pu05 manuSyebhyaH paM. tirazcAmutpAtaH 321 utravajjejjA' utkarSeNApi tripalyopamasthitikatiryagyonikeSu upapadyeta 'esace va lagI jaba sattamagame' eSaiva labdhiH parimANAdi mAptiH yathaiva saptamagamake, saptama gamake yad yat kathitaM tattat sarvamihApi vaktavyam / kAyasaMvedhamAha - 'bhavAdeseNaM do bhavagaNAI' mavAdezena dve bhavagrahaNe 'kAlAdeseNaM jahannegaM tinni paliomAI pubakoDI amahiyAI' kAladezena - kAlApekSayA jayanyena trINi palyopamAni pUrvako cA'bhyadhikAni 'ukkoseNa vi tini palio mAI puJcakoDIe amahiyAI' utkarSeNApi zrINi palyopamAni pUrva koTyA'bhyadhikAni / 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM manuSyagatiM paJcendriyatiryaggatiM ca seveta, tathAetAvatkAlaparyantameva manuSyagata paJcendriyatiryagatau ca gamanAgamane kuryAditi navamo gamaH 9 // mru0 5 // jjejjA' jaghanya se tIna parayopama kI sthiti vAle paJcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai aura 'ukko seNa vi' utkRSTa se bhI vaha 'tipaliomaesa ubavajjejjA' tIna pasyopama kI sthitivAle patheMndriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai / 'esa ceva laddhI jaheba sattata game' parimANa Adi kI prApti rUpa labdhi jaisI saptama gama meM kahI gaI hai / vaisI vaha saba yahAM para bhI kaha lenI cAhiye ! yahA~ kAya saMvedha 'bhavAdeseNaM0' bhaSAdeza se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura 'kAlA' deseNaM' kAlAdeza se vaha jaghanya se pUrvakoTiM adhika tIna palyopama kA hai aura 'ukkoseNaM vi' utkRSTa se bhI vaha eka pUrvakoTi adhika tIna pApama kA hai ! 'evaiyaM jAva krejj|' ima prakAra itane kAla taka vaha jIva manuSyagati kA aura paJcendriya tiryaggati kA sevana karatA hai| tathA itane hI kAla taka vaha usa manuSyagati meM aura paJcendriya tiryaggati maiM gamanAgamana karatA hai| aisA vaha nauvAM gama hai / sU05 // 'tipalio maTThiesa uvavajjejjA' payeopamanI sthitivANA pAthendriya tiryathayoni mAM utpanna thAya che. 'esa ceva laddhI jaddeva sattamagame' paribhASa vigerenI prApti rUpa labdhi je rIte sAtamA gamamAM kahela che. eja rIte te saghaLI labdhi saMbadhI kathana, ahiyAM kahevuM joIe. ahiyAM kAyasa vedha 'bhavAdeseNaM0' lavAdezathI me lavAne zraddhaya 2vA 35 che bhane 'kAlAdekheNaM0' zrasAdezathI te dhanyathI pUrva aTi aSatra hone! che bhane 'upo. seNaM vi0' uddhRSTathI pazu tethe pUrva aTi adhiyu payobhane che. 'evaiyaM jAva karejjA' me rIte ArasA aNa sudhI te va manuSya gatinu bhane pacendriyatiya c gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e manuSya gatimAM ane paMcendriyatiya ca gatimAM gamanAgamana kare che, e pramANe A navame gama kahyo che. sU. pA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 - % E bhagavatIsUtre atha devagatibhyaH paJcendriyatiryagyonikamutpAdayannAi-'jaha devehito ubavajjati' ityaadi| mUlam-jai devahito uvavajjati kiM bhavaNavAsidevehito uvavajjaMti? vANamaMtaradevehiMto uvavajjati ? joisiyadevehito uvavajjati ? vemANiyadevehiMto uvavajjaMti ? goyamA! bhavaNavAsidevehito vi uvavajjati jAva vemANiyadevehito vi uvavajjati jai bhavaNavAsidevehito uvavajjati kiM asurakumArabhavaNavAsidevehiMto ukvajaMti jAva thaNiyakumArabhavaNavAsidevahito uvavajjati ? goyamA! asurakumAra bhavaNavAsidevehito vi uvavajjati jAva thaNiyakumAra bhavaNavAsidevehito vi uvvjjNti| asurakumAre NaM bhaMte! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae, se gaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttahiiesu, ukkoseNaM puvakoDIAuesu uvvjjejjaa| asurakumArANaM ladrI vasu vi gamaesu jahA puDhavIkAiesa uvavajjamANassa evaM jAva IsANadevassa taheva laddhI / bhavAdeseNaM savvattha aha bhavaggahaNAI ukkoseNaM jahannaNaM donni bhvgghnnaaii| ThiiM saMvehaM ca savvattha jaannejjaa|9| nAgakumAre gaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejA, esa ceva vttvvyaa| navaraM ThiI saMvehaM ca jaannejjaa| evaM jAva thaNiyakumAre / 9 / jai vANamaMtare zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU06 devebhyaH patiryagyonikeSUtyataH 33 hiMto uvavajjati kiM pisAya vANamaMtaradevehito uvavajjati taheva jAva vANamaMtare NaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajittae, evaM cev| navaraM ThiI saMvehaM ca jaannejjaa|9| jai joisiyadevehiMto uvavajjati, uvavAo taheva jAva joisieNaM bhaMte! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiehito ubavajittae esa ceva vttvvyaa| jaheva puDhavIkAiya uddesae, bhavaggahaNAI Navasu vi gamaesu aha jAva kAlAdaseNaM jahanneNaM aTThabhAgapaliovarma aMtomuhuttamabbhahiyaM, ukkoseNaM cattAri paliovamAI cauhiM putvakoDIhiM cauhiya vAsasayasahassehiM abbhahiyAiM evaiyaM jAva krejaa| evaM Navasu vi gamaesu, navaraM ThiiM saMvehaM ca jANejA 9 / jai vemANiyadevehiMto uvavajjaMti kiM kappovagavemANiyadevehito uvavajjaMti kappAIyavemANiya devehiMto uvavajjaMti? goyamA ! kappAvegavemANiyadevehiMto uvavajjaMti no kappAIyavemANiyadevahito uvavajjati / jai kappovaga jAva sahassArakappovagavemANiyadevehito vi uvavajjati no ANaya0 jAva No accuyakappovagavemANiyadevehiMto uvvjjNti| sohamma deveNaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevaikAladiiesu uvavajjejjA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttAhiiesu ukkoseNaM puvakoDIAuesu sesaM jaheva puDhavIkAiyauddesae navasu vi gmesu| navaraM navasu vi gamaesu jahanneNaM do bhavaggahaNAI aTTha ukkoseNaM bhavaggahaNAI / ThiI zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre kAlAdesaM ca jaannejaa| evaM IsANadeve vi| evaM eeNaM kameNaM avasesA vi jAva sahassAradevA uvvaaeyvaa| navaraM ogAhaNA jahA ogaahnnaasNtthaanne| lessA saNaMkumAramAhidabaMbhaloesu egA pamhalessA, sesANaM egA suklessaa| vee no isthiveyagA purisaveyagA No napuMsagaveyagA, Au aNubaMdhA jahA Thiipae sesaM jaheva iisaanngaannN| kAyasaMvehaM ca jaannejjaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti ||suu06|| cauvIsaime sae vIsaimo uddeso smtto|| chAyA-yadi devebhya utpadyante kiM bhavanavAsidevebhya utpadyante ? vAnadhyantaradevebhya utpadyante ? jyotiSkadevebhya utpadhante ? vaimAnikadevebhya utpadhante ? gautama ! bhavanavAsidevabhyo'pi utpadyante yAvad vaimAnikadevebhyo'pi utpadyante yadi bhavanavAsidevebhya utpadyante kimamurakumArabhavanavAsidevebhya utpadyante yAvat stanitakumAramavanavAsidevebhya utpadyante ? gautama ! asurakumArabhavanavAsidevebhyo'pi utpadyante yAvat stanitakumArabhavanavAsidevebhyo'pi utpdyte| asurakumAraH khalu bhadanta! yo bhavyaH paJcedriyatiryagyonikeSu utpattum , sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu utpadyata ? gautama ! jaghanyena a-tamuhUrta sthitikeSu utkarSeNa pUrvakoTayAyuSkeSu utpyet| asurakumArANAM labdhiH navasvapi mamakeSu yathA pRthivIkAyikeSu utpadyamAnasya evaM yAvadIzAnadevasya tathaiva lbdhiH| bhavAdezena sarvatrASTa bhavagrahaNAni, utkarSeNa jaghanyena dve bhavagrahaNe / sthiti saMvedhaM ca sarvatra jAnIyAt9 / nAgakumAraH khalu madanta ! yo bhavyaH0, eSaiva vaktavyatA / navaraM sthiti saMvedhaM ca jaaniiyaat| evaM yAvat stAnitakumAraH 9 / yadi vAnavyantarebhya utpadyante ki pizAcavAnavyantaradevebhya utpadyante tathaiva yAvad vAnavyantaraH khalu bhadanta ! yo bhavyaH paJcendriyatiryagyonikeSu utpattum, evameva / navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt 9 / yadi jyotikadevebhya utpadyante, upapAtA tathaiva yAvat, jyotiSkaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pazcendriyatiryagyonikeSu utpattum / eSaiva vktvytaa| yathaiva pRthivIkAyikodezake, bhavagrahaNAni navasvapi gamakeSvaSTau yAvakAlAdezena jaghanyena aSTabhAgapalpopamamantarmuhUrvAbhyadhikam, utkarSeNa catvAri zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU06 devebhyaH patiryagyonikai tpAtaH 325 palyopamAni catasRbhiH pUrvakoTibhiH caturbhizca varSazatasahasrairabhyadhikAni, etAvantaM yAvat kuryAt / evaM navasvapi gamakeSu / navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt 9 / yadi vaimAnika devebhya utpadyante ki kalpopapannakavaimAnikadevebhya utpadyante ? kalpAtItavaimAnikadevebhya utpadyante ? gautama ! kalpopapanna kavaimAnikadevebhya uttadhante, no kalpAtItavaimAnikadevebhya utpadyante / yadi kalpopapannA yAvat sahasrArakalpopapannakavaimAnikadevebhyo'pi utpadyante ! no Anata0 yAvat no acyutakalpopapannakavaimAnikadevebhya utpdynte| saudharmadevaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH pazcendriyatiryagyonikeSu utpattum, sa khalu bhadanta ! kiyatkAla sthiti keSu utpadyante gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtasthitikeSu utkarSeNa pUrvakoTaghAyuSkeSu, zeSaM yathaiva pRthivIkAyikoddezake navasvapi gama keSu / navaraM navasvapi gama keSu jaghanyena de bhavagrahaNe utkarSeNa aSTa bhvgrhnnaani| sthiti kAlAdezaM ca jAnIyAt / evamI. zAnadevo'pi / evametena krameNa avazeSA api yAvat sahastrAradevA upapAdayita dhyaaH| navaramavagAhanA yathA avagAhanAsaMsthAne / lezyA sanatkumAramAhendrabrahmalokeSu ekA padmalezyA, zeSANAmekA shuklleshyaa| vede no strIvedakAH puruSavedakAH no napusakavedakAH / Ayuranubandhau yathA sthitipade, zeSaM yathaiva IzAnakAnAm / kAyasaMvedhaM ca jAnIyAt tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti sU06 / caturviMzatitame zatake viMzatitamoddezakaH samApta, iti / TIkA-'jaha devehito uvavajjati' yadi devebhya Agatya sajJipazcendriyati. yagyonikA utpadhante tadA-'kiM bhavaNavAsidevehito ujjati' kiM bhayanavAsidevebhya Agatyotpadyante athavA-'vANAmaMtaradevehiMto uvavajjati' vAnavyantara aba sUtrakAra devagati meM se Akara ke jIva saMjJipazcendriyatiryagagati meM utpanna hotA hai| isa bAta kA kathana karate haiM-'jai devehito uvavajjati' ityaadi| TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA haiM-he bhadanta ! 'jaha devehito uvavajjati' yadi devoM se Akarake jIca paJcendriyatiryaggati meM utpanna have sUtrakAra devagati mAMthI AvIne jIva saMjJI paMcendriyatiryaMca gatimAM G-1 thAya che, te samayamA 4thana 42 che. 'jai devehito uvavajjati' tyAle -gautm21|bhii prabhune me pUchayu cha hai- samapan 'jai devehito uvavajjati' ne havAmAthI mApIne 1 sajI payandriyatiya"ya gatimA 5nna thAya che, to 'kiM bhavaNavAsidevehito uvavajjati' shutme| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 bhagavatIsare devebhya Agatyotpadyante yadvA 'joisiyadevehito upavanaMti jyotika devemya Agatyotpadhante athavA-'vemANiya devehito ujjati' vaimAnikadevebhya utpadyante bhavanavAsidevebhya Agatya utpadyante saMjJi paJcendriyatiryagyonikA jIvA iti devAvadhi paJcendriyatiryagyonikespatti viSayakA praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'bhavaNavAsidevehito vi uvavajjati jAva vemANiyadevehito vi upavanaMti' bhavanavAsidevebhyo'pi Agatyotpadhante paJce. ndriyatiryagyonikeSu tathA yAvat vaimAnikadevebhyo'pi Agatyotpadyante te jIvAH atra yAvatpadena 'vANamaMtaradevehito vi uvayajati joisiyadevehito vi uvavajjati' ityanayoH saMgraho bhavatIti-tathA ca bhavanavAsivAnavyantarajyotiSkavaimAnikebhya Agatya saMjJipaJcendriyeSu utpadyate iti-bhaavH| 'jai bhavaNavAsideve hito ubavahote haiM to 'kiM bhavaNavAsidevehiMto uvavajjati' kyA ve bhavanavAsI devoM se Akarake vahAM utpanna hote haiM ? athavA 'vANamaMtaradevehito uvavajjati' vAnavyantara devoM se Akara ke vahAM utpanna hote haiM ? athavA 'joisiyadevehito uvavajjati' jyotiSka devoM se Akarake ve vahAM utpanna hote haiM ? athavA 'vemANiyadevehito uvavajjati' vaimAnika devoM se Akarake ve vahAM utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA' hai gautama! paJcendriya tiryagyonika jIvoM meM 'bhavaNavAsi devehito vi uvavajjati jAva vemANiyadevehito vi uvavajjati' bhavanavAsI devoM se Akara ke bhI utpanna hote haiM, yAvat-padase vAnavyantaroM se Akarake bhI utpanna hote haiM, jyotiSka devoM se Akarake bhI utpanna hote haiM aura vaimAnika devoM se bhI Akarake utpanna hote haiN| lavana vAsI tuvAmAthI bhAvAna yA 5-1 thAya cha, 'bANamaMtaradevehito uvavajjati' vAnavya tara hevAmAthI mAvAne tyA pana thAya cha 1 athavA 'joi. siyadevehito uvavajjati' yAtippa hevAbhAMzI bhAvI te tyai Guru thAya cha ? hai-'vemANiyadevehiMto uvavajjati' vaimAni vAmAMthI mAvAna tyAM teo utapanna thAve che ? A praznanA uttaramAM mahAvIra prabhu kahe che ke'goymaa !' gautama! saMjJI pandriyatiya5 1 'bhavaNavAsidevehito vi uvavajjati jAva vemANiyadevehito vi uvavajeti' sapanavAsI vAmAMyI AvIne paNa utapanna thAya che, yAvata vanavyantara dezamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. jyotiSka devamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. ane vaimAnika devamAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU06 devebhyaH patiryagyonikeSUtpAtaH 327 jjati' he bhadanta ! yadi bhAnavAsidevebhya Agatyotpadyante tadA-'kiM asurakumArabhavanavAsidevehito usajjati' kimasurakumArabhavanavAsidevebhya Agatyotpadyante athavA-'jAva thaNiyakumArabhavaNavAsidevehiMto uvarajati' yAvat stanitakumArabhavanavAsidevebhya Agatyotpadyante ? atra yavatpadena nAga-suparNa-vidyu-dagnidvIpo-dadhi-diga vAyukumArANAM sarveSAM grahaNaM bhvtiiti| bhagavAnAi-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! amurakumArabhavaNavAsidevehito uvAjnaMti' asurakumArabhavanavAsidevebhya Agatya utpadyante 'jAva thaNiyakumArabhavagavAsi. devehito upavajaMti' yAvat stanitakumArabhavanavAsidevebhyo'pi Agatyotpadyante aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-jaha bhavaNavAsidevehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi pazcandriya tiryazcoM meM bhavanavAsI devoM se Akara ke utpanna hote haiM to 'kiM asurakumAra bhavanavAsidevehito uvavajjati, jAva thaNiyakumArabhavanavAsidevehito uvavajjati' kyA ve asurakumAra bhavanavAsI devoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA yAvat stanitakumAra bhavanavAsI devoM se Akara ke utpanna hote haiM ? yahAM yAvatpada se 'nAgakumAra, suvarNakumAra, vidyutkumAra agnikumAra dIpakumAra, udadhikumAra, digakumAra, vAyukumAra' ina bhavanapatiyoM ke bhedoM kA grahaNa hubhA hai| isa prazna ke uttara meM pramu kahate haiM'goyamA' he gautama! 'asurakumArabhavanavAsidevehito uvavajjati' ve asurakumArabhavanavAsi devoM se AkArake bhI utpanna hote haiN| 'jAva thapiyakumArabhavanavAsidevehito vi uvavajjati' yAvat stanitaku ve gautabhasvAmI prabhune me pUche che hai-'jai bhavaNavAsidevehito uvadhajjati' sannne sazI 5yendriya tiya"yAmA manAsI |bhaaNthii mAvIna utpanna yAya che, to 'ki asurakumArabhavanavAsidevehito uvava. jjaMti jAba thaNiyakumArabhavaNavAsidevehiMto uvavajjati' zuM t| masu24. mAra bhavanavAsI devAmAMthI AvIne utpanna thAya che? ke vAvat svanitakumAra bhavanavAsI demAMthI AvIne utpanna thAya che? ahiyAM yAvatpadathI "nAgakumAra suvarNakumAra, vidhutakumAra, agnikumAra, dvIpakumAra, udadhikumAra, diggakumAra, vAyumAra, A badhA bhavanavAsI deve grahaNa karAyA che. A praznanA uttaramAM prabhu 49 che hai-'goyamA !' 3 gautama! 'asurakumArabhavaNavAnidevehito vAvasi" teo asurakumAra bhavanavAsI devomAMthI AvIne paNa utpanna thAya che yAvat 'thaNiyakumArabhavanavAsidevehi to uvavajjati' stanitabhAra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 bhagavatIsUtre atrApi yAvatpadena nAgakumArAdArabhya stanitakumAraparyantAnAM saGgaho bhavatIti, tathA ca-he gautama ! paJcendriyatiryagyonikeSu asurakumArAdArabhya stanitakumAraparyantabhavanavAsidevebhya Agatyotpadyante 'asurakumAre NaM bhaMte' asurakumAraH khalu bhadanta ! 'je bhavie paMciMdiyatirikvajogiesa upavajjittae' yo bhavya-yogyaH pazcandriya tiryagyonikeSu utpattum 'se gaM bhaMte' sa:-amarakumAraH khalu bhadanta ! 'kevaiyakAlaTTiiemu upavajjemjA' kiyakAlasthitikeSu paJcendriyatiryagyoni keSu utpadyateti praznaH bhagavAnAha-'goramA' ityAdi, 'goyamA' he gautama / 'jahanneNaM aMtomuhuttaTTiiesu' jaghanye nAntarmuhUrtasthitikeSu paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyate mAra bhavanavAsI devoM se Akarake bhI utpanna hote hai| yahAM para bhI yAvatpada se nAgakumAra se lekara slanikakumAra taka ke samasta bhavana vAsiyoM kA grahaNa huA hai| tathAca he gautama ! paJcendriyatiryagyonikoM meM asurakumAra se lekara stanitakumAra taka ke bhavanavAsiyoM se Akarake jIva utpanna hote haiN| aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM.--'asurakumAre NaM bhaMte ! je bhavie paMvidiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae' he bhadanta ! jo asurakumAra pazcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se gaM bhaMte ! kevaiyakAlahihaepsu uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthitivAle pavendriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA' he gautama ! vaha 'jahanneNaM' jaghanya se 'aMtomuhattaTiiepsu' eka antarmuharta kI sthiti vAle pazcendriya tiryazcoM meM utpanna lavanavAsI devAmAMthI AvIne paNa utpanna thAya che, ahiyAM paNa yAvAdathI nAgakumArathI laIne svanitakumAra sudhInA saghaLA bhavanavAsI devo grahaNa karAyA che, arthAt he gautama! pacendriyatiryaMca nivALAomAM asurakumAra bhavanavAsI devathI laIne stanatakumAra sudhInA bhavanavAsI devAmAMthI AvIne jIva utpanna thAya che. zathI gItabhAbhI pramune me pUche che 3-'asurakumAre Na bhaMte ! je bhavie paMci diyatirikkhajoNiesu vavajjittae' hai mApana 2 masuSumAra hevA sajJI pandriya tiya yayenimA atyanna thAne yogya cha 'se Na bhaMte ! kevaiyakAlaTThiiesu uvavajjejjA' te 3ean innI sthitivAnA sahI pAyendriya. tirthayAmA utpanna thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu 4 cha -'goyamA ! OM gautama ! te 'jahanneNaM' dhanyathI 'aMtomuhuttadiiesu' me matabhuitanI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU06 devebhyaH patiryagyonikeSatpAtaH 329 tathA-'ukkoNaM puSakoDIAuesu uvavajjaI utkarSeNa pUrvakoTipramANakAyuSkeSu paJcendriyatiryagyoniketpadyate ityuttaram / 'asurakumArANaM laddhI Navamu vi gamaesu jahA puDhavIkAiesu ubavajjamANassa' asurakumArANAM labdhiH-parimANAdikA navasvapi gamakeSu yathA pRthivIkAyikeSu utpadyamAnasyAsurakumArasya kathitA tenaiva prakAreNa paJcendriyatiryagyonikeSu samutpadyamAnasyAsurakumArasyApi vktvyaa| 'evaM jAva IsANadevassa vi taheva laddhI' evam-asurakumAravadeva yAvat IzAnadevasyApi navasvapi gamakeSu tathaiva labdhirvAcyA, yathA pRthivIkAyikeSu devAnAmutpattiH kathitA, amurakumAramAdau IzAnadevaM cAnte kRtvA, evameva IzAnakAntadevasya paJcendriyatiryagyonikaSu labdhirvaktavyA, IzAnakAnta, eva ca devaH pRthivI. hotA hai tathA 'uskRSTa se 'puvakoDIAuesu uccavajjai' ekakoTI' pUrva kI AyuvAle saMjJI pazcendriya tiryoM meM utpanna hotA hai| 'asurakumArANaM laddhI Navastu vi gamaessu jahA puDhadhIkAielu uvaSajja. mANassa' isake nau gamakoM meM jo vaktavyatA pRthivIkAyikoM meM utpanna hone vAle asurakumAroM ke sambandha meM kahI gaI hai vahI vaktavyatA kaha lenI cAhiye / arthAt parimANa Adi dAroM kA kathana jaisA pRthivIkApikoM meM utpanna hone vAle asurakumAroM ke nau gamakoM meM pahile kahA jA cukA hai, usI prakAra pazcendriya tiryagyonikoM meM utpana hone vAle ina asurakumAroM ke nau gamakoM meM bhI parimANa AdivAroM kA kathana karanA cAhiye / 'evaM jAva IsANadevassa taheva laddhI' asura kumAra ke nau gamakoM kI vaktavyatA ke jaisI hI pazcendriya tiyaMgyonikoM meM utpadyamAna yAvat IzAna devaloka taka ke devoM ke nau gamakoM meM bhI sthitimA sahI payandriya tiya yAma japanna thAya che. tayA 'ukkoseNaM' kRSTayA 'puvyakoDIAuesu uvavajjaI' se pUTinI AyuSyavANA sajJIpadayAtiya yAmA tpanna thAya che. 'asurakumArANaM laddhI Navasu vi gamaesa jahA puDhavIkAiesa uvavajjamANasva' tenA nave gamamA 2 pramANenu thana pRthvIkAyikamAM utpanna thanArA asurakumAranA saMbaMdhamAM kahevAmAM AvyuM che. eja pramANenuM kathana kahevuM joIe. arthAt parimANa vigere dvArA saMbaMdhI kathana je pramANe pRthvIkAyikamAM utpanna thanArA asurakumAronA nava gamomAM pahelAM karavAmAM AvI gayuM che. e ja pramANenuM kathana saMjJI paMcendriyatiryaMca nikamAM utpanna thavAvALA A asurakumAronA nave gamemAM paNa parimANu vigere dvArAnu thana naye. 'evaM jAna IsANadevassa taheva laddhI' rakumAranA nava gamenA kathana pramANe ja saMjJI paMcendriyatiryaMca nikamAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 bhagavatIsUtre kAyikeSu utpadyate iti kRtvA yAvadIzAnadevasyetyuktamiti 1 / asurakumArANAM ca evaM labdhiH , tatra-parimANe ekasamayena jaghanyata eko vA dvau vA trayo vA utkarSeNA'saMkhyeyA ekasamayena paJcandriyatiryagyonikeSu utpadhante 2 / tthaasNhnnaabhaavH3| bhavadhAraNIyAvagAhanA jaghanyenAGgulAsaMkhyeyabhAgapramANA tathA-utkarSataH saptahastamamANA bhavati / uttaravaikriyakI avagAhanA tu jaghanyatoigulAsaMkhyeyabhAgamamANA, utkarSa ustu lakSayojanapramANA bhAti 4 / saMsthAna parimANa Adi dvAroM kI baktavyatA kA kathana jonanA caahiye| yahAM jo IzAna devaloka taka kI vaktavyato kA kathana kiyA gayA hai| so usakA kAraNa yaha hai ki IzAnAnta deva hI pRthivIkAyikoM meM utpanna hote haiN| __asurakumAroM ke sambandha meM labdhi isa prakAra se vicAranI cAhiye parimANa dvAra meM ve eka samaya meM jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se ve pazcandriya tiryazcoM meM asaMkhyAta utpanna hote haiM 2 // saMhanana dvAra meM inake koI sA bhI saMhanana nahIM hotA hai 3 // avagAhanA dvAra meM inake bhavadhAraNIya ava. gAhanA jaghanya se aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa hotI hai aura utkRSTa se sAta hAtha pramANa hotI hai| tathA uttara vaikriya kI avagA. hanA inakI jaghanya se aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hotI hai aura utkRSTa se eka lAkha yojana pramANa hotI hai / saMsthAna dvAra meM inake utpanna thavAvALA yAvat IzAna deva cheka sudhInA devasaMbaMdhI nave gAmomAM paNa parimANu vigere dvArA saMbaMdhInuM kathana samajI levuM. ahiyAM je IzAnadevaleka sudhInuM kathana karavAmAM AvyuM che, tenuM kAraNa e che ke-IzAna sudhInA ja de pRthvIkAcikemAM utpanna thAya che. asurakumAranA saMbaMdhamAM labdhi A nIce pramANe kahevI joIe parimANa dvAramAM teo eka samayamAM jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI teo saMjJIpaMcendriyatiyAmAM asaMkhyAtapaNe utpanna thAya che. saMhananadvAramAM teone koI paNa saMhanana hotuM nathI. avagAhanA dvAramAM teone bhavadhAraNIya avagAhanA jaghanyathI AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga rUpa hAya hAya che. ane utkRSTathI sAta hAtha pramANunI avagAhanA hoya che. tathA uttara vaikiya avagAhanA teone jaghanyathI AgaLanA asaMkhyA tamA bhAga pramANuvALI hoya che. ane utkRSTathI eka lAkha jana pramA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU06 devebhyaH patiryagyonikeSUtpAtaH 331 samacaturasraM bhavadhAraNI yA'pekSayA, uttaravaikriyApekSayA tu anekavidham 5 / kRSNa nIlAdi-kAzcatasro lezyA bhavanti / dRSTisividhA'pi sampamithyA mizrarUpA 7 / trINi jJAnAni niyamataH, ajJAnAni ca trINi bhajanayA 8 / manovAkkAya. rUpA svayo yogA bhvnti| dvividha upayogaH sAkAro'nAkArazca 10 / AhAra bhayamaithunaparigraharUpAH saMjJA zcatastraH 11 / kaSAyAH krodhanamAyAlobharUpA zcatvAraH 12 / indriyANi pazca 13 / samudghAtA AdhAH paJca 14 ! vedanA dvividhA zAtA'zAtA ca 15 / vedo dvipakArako napuMsakavarjaH strIpuruSarUpaH 16 / sthiti. bhavadhAraNIya zarIra kI apekSA se samacatu saMsthAna hotA hai| tathA uttara vaikriya kI apekSA vaha aneka prakAra kA hotA hai 5 / lezyAhAra meM inake kRSNa, nIla Adi cAra lezyAeM hotI haiM / dRSTigAra meM inake samyagdRSTi, bhizyAdRSTi, aura mizradRSTi, ye tInoM dRSTiyAM hotI haiM / jJAnadvAra meM inake niyama se tIna jJAna hote haiM aura bhajanA se tIna ajJAna hote haiM / yogavAra meM inake manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga ye tInoM yoga hote haiM 9 // upayoga dvAra meM inake sAkAra aura anAkAra ye donoM prakAra ke upayoga hote haiM 10 / saMjJAdvAra meM inake AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ye cAroM saMjJAeM hotI hai 11 // kaSAya chArameM inake krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAroM kaSAyeM hotI haiM 12 / indriya dvAra meM inake pAMco indriyAM hotI haiM 13 / samu. dghAta dvAra meM inake Adi ke 5 samudghAta hote haiM 14 / vedanA dvAra meM inake zAtA vedanA aura azAtA vedanA donoM prakAra kI vedanA hotI NanI hoya che. saMsthAna dvAramAM temane bhavadhAraNIya avagAhanAnI apekSethI samacaturastra saMsthAna hoya che, tathA uttarakriyanI apekSAthI te aneka prakAranI hoya che. lehyAdvAramAM teone kRSNa, nIla, vigere cAra lezyAe hoya che. daSTidvAramAM teone samyagdaSTi, mithyAdRSTi, ane mizradaSTi e traNe dRSTi hoya che. jJAnadvAramAM temane niyamathI traNa jJAna hoya che. ane bhajanAthI traNa ajJAna hoya che. gadvAramAM teone manAyega, vacana ga, ane kAyAga e traNe go hoya che. upagadvAramAM teone sAkAra ane anAkAra A banne prakAranA upayogo hoya che. saMjJA dvAramAM temane AhAra, bhaya, mithuna, ane parigraha e cAra saMjJAo hoya che. kaSAyadvAramAM teone krodha, mAna, mAyA, ane lebha e cAre kaSAyA hoya che. driya dvAramAM temane pace Indriye hoya che. samudraghAta dvAramAM temane pahelAnA 5 pAMca saMsadaghAta hoya che. tenA dvAramAM temane zAtA vedanA ane azAtA vedanA ema zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 bhagavatIsUtre jaghanyA dazavarSasahasrANi, utkRSTA tu sAtirekasAgaropamapramANA 17 / adhyava. sAyAH prazastAH aprazastAzca 18 anubandhaH sthitisamAna eva bhavati 19 / evaM krameNa asurakumArANAM lbdhivktvyaa| kAyasaMvedhaM tu sAmAnyato darzayannAha'bhavAdeseNaM' ityaadi| 'bhavAde seNaM samvattha aTTha bhavaggahaNAI ukkoseNaM' kAyasaMvedho bhavAdezena sarvatrASTa bhavagrahaNAni utkarSeNa 'jahanneNaM donni bhavaggaNAI' jaghanyena dve bhavagrahaNe / 'ThiI saMvehaM ca sambattha jANejjA' sthiti saMvedhaM ca sarvatra gamakeSu pArthakyena yathAyogaM svayaM jAnIyAt 20 / iti navagamakAntamasurakumAraprakaraNam 9 / 'nAgakumAre gaM' bhaMte nAgakumAraH khalu bhadanta ! hai 15 // ghedavAra meM inake napuMsaka veda nahIM hotA hai kintu strIveda aura puveda ye dohI veda hote haiM. 13! sthiti dvAra meM inakI jaghanya sthiti dasa hajAra varSa kI hotI hai aura utkRSTa sthiti kucha adhika eka sAgaropama kI hotI hai 17 / adhyavasAya dvAra meM inake prazasta aura aprazasta donoM prakAra ke adhyavasAya hote haiM 18 / anubandha inameM sthiti ke jaisA hI hotA hai 19 / isa krama se asurakumAroM kI parimANAdi kI prApti rUpa labdhi jAnanI caahiye| kAyasaMvedha bhava kI apekSA sarvatra utkRSTa se ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura jaghanya se vaha do bhavoM ko grahaNa karane rUpa haiN| ThiI saMvehaM ca samvattha ANejjA' sarvatra gamakoM meM sthiti aura saMvedha pRthak pRthaka rUpa se jAnanA cAhiye 20 / isa prakAra se yaha navagamakAnta asurakumAra prakaraNa hai| beu prakAranI vedanA hoya che. veda dvAramAM temane napuMsaka veda hoto nathI. paraMtu strIveda ane purUSada e be prakAranA ja veda hoya che. sthitidvAramAM temanI jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI hoya che, ane utkRSTathI kaMIka vadhAre eka sAgaropamanI hoya che. adhyavasAya dvAramAM temane prazasta ane aprazasta be prakAranA adhyavasAye hoya che. temAM anubaMdha sthiti pramANene ja hoya che. A kamathI asurakumAronI parimANa vigerenI prApti rUpa labdhI samajavI joIe. kAyasaMvedha-bhavanI apekSAthI badheja utkRSTathI ATha bhavene grahaNa karavA rUpa che. jaghanyathI te be ne grahaNa karavA rUpa che. 'ThiI saMveha ca savvattha jANejjA' mA zabhAmA sthiti bhane savidha guhA judA rUpathI samajo. A rIte A nava gAma sudhInuM asurakumAra praka21 ukhu che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU06 devebhyaH patiryagyoniketpAtaH 333 'je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiemu upajjittae' yo bhavyaH paJcendriyatiryagyonikeSu utpattum 'se NaM bhaMte' sa khalu bhadanta ! 'kevaiyakAlaTThiiesu uvavajjejjA' kiyatkAlasthitikeSu utpadyateti nAgakumArasya pazcendriyaniryakSu utpAdaviSayakaH prshnH| bhagavAnAha-'esa ceva' ityadi / 'esa ceva vattavyayA' eSaiva vaktavyatA nAgakumArANAmutpAdAdiviSaye asurakumArasya vaktavyatA vidyate saiva samagrA'pi iha vktvyaa| 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejnA' navaraM kevalaM sthiti saMvedhaM ca minnatayA yathAyogaM jAnIyAt asurakumArapakaraNApekSayA nAgakumArANAM sthitibhinA jJAtavyA tathA kAyasaMvedho'pi bhinna eva jJAtavya iti / ___aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM -'nAgakumAre NaM bhaMte ! je bhaSie paMciMdiyatirikkhajogiessu uvadhajjittae' he bhadanta ! jo nAga. kumAra saMjJI paMcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'seNaM. bhaMte ! kevaiyakAlaTThihaetu uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthitivAle paJcendriyatiryagyoniko meM utpanna hotA hai ? aisA yaha paJcendriya tiryagyonikoM meM nAgakumAroM ke utpanna hone ke viSaya kA prazna hai| isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama / 'esa ceva vattavyayA' asurakumAra kI jo vaktavyatA utpAda Adi ke viSaya meM kahI gaI hai, vahI baktavyatA nAgakumAroM kI bhI paJcendriya tiyaMgyonikoM meM utpAda Adi ke viSaya meM haiM, / ataH vaha yahAM para samagra rUpa se kaha lenI caahiye| parantu 'ThiI saMvedhaM ca jANejjA' sthiti aura saMvedha kA kathana asuraku. ve gautm||bhii prabhune me pUche che ?-'nAgakumare NaM bhaMte ! je bhavie paci diyatirikkhoNiesu uvavajjittae' 3 san 2 nAmA sazI 5'yandriyAmA utpanna vAne yeyAya 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAladii. esu uvarajjejjA' te 26 janI sthiti sajI 5ndriyatiya ya yoni. kemAM utpanna thAya che? A rIte saMjJI paMcendriyatiya ca nivALAomAM nAgakumAronA utpanna thavAnA saMbaMdhamAM A prazna che. A praznanA uttaramAM pra 4 cha -3 gautama! 'esa ceva vattavdhayA' masumArAnA samayamAM utpAda vigerenuM je pramANe kathana karyuM che. e ja pramANenuM kathana nAgakumArenA saMbaMdhamAM paNa saMjJI paMcendriyatiryaMca nivALAomAM utpAta vigere viSayamAM kahela che, jethI te saMpUrNa rUpathI ahiyAM nAgakumAranA samayamA 4ii se. paraMtu 'ThiI saMveha ca jANejjA' sthiti bhane savadha saMbaMdhI kathana asurakumAranI sthiti ane saMvedanA kathana karatAM judu che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 bhagavatIsUtre 'evaM jAva thaNiyakumArA' evaM nAgakumAraprakaraNa deva yAvat stanitakumAraparyanta mapi utpAdAdikaM sarvamavagantavyam / atra yAvatpadena suparNakumArAdInAM sapta kumArANAM grahaNaM bhavatIti navamAntAH navagamAH 9 / 'jai vANamaMtarehito uvavajjati' yadi he bhadanta ! te pazcandriyatiryagyonikA vAnavyantarebhya Agatya utpadhante tadA -'kiM pisAyavANamaMtarehito uvavajjati' kiM pizAcavAnavyantarebhya Agatyo. spadhante paJcendriyatiryagyonikeSu iti praznaH / uttaramAha-taheva' tathaiva yathA asurakumArAdiprakaraNaM parimANAdiviSaye kathitaM tathaiva pizAcavAnavyantare'pi sarva vaktavyam kiyatparyantamityAha-'jAva' ityAdi / 'jAva vANamaMtare NaM bhaMte' mAroM kI sthiti aura saMvedha kI apekSA bhinna hai| 'evaM jAva dhaNiya. kumArA' nAgakumAra ke prakaraNa ke jaise hI yAvat stanitakumAra taka utpAda Adi saba kathana jAnanA cAhie ! yahAM yAvat zabda se suvarNa kumAra Adi sAta kumAroM kA grahaNa huA hai| isa prakAra se yahAM nava mAnta nava gama hai? ___ aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jai vANamaMtarehiMto uvava. jjati' he bhadanta ! yadi saMjJI paMcendriya tiryagyonika jIva vAnavyantaroM se Akarake utpanna hote haiM ki pisAyavANamaMtarehito upavanaMti' kyA ve pizAca nAmaka vAnavyantaroM se Akarake utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'taheva' he gautama ! jisa prakAra se asura kumAra Adi ke prakaraNa meM parimANa Adi dvAroM kA kathana kiyA thA vahI kathana yahAM pizAca vAnavyantaroM meM bhI karanA cAhiye 'jAva' "evaM jAva thaNiyakumArA nAgabhAranA 52mA hyA pramANe 4 yAvat stani. takumAra sudhI utpAta vigere tamAma kathana samajavuM ahiyAM yAvata zabadathI suvarNakumAra vigere sAtakumAre grahaNa karAyA che. A rIte ahiyAM na game samalavA. Dave gItamasvAmI prasuna me pUche che hai-'jai vANamaMtarehito svarajjajati' upan ne sabhI payandriyatiya ya yonivANa 1 pAna. vyatara hevAmAthI mAvIra apanna thAya cha, to 'ki pisAya vANamaMtarehito uvavajjati' zutamA pizAya nAmanA pAna0yata2 hevAmAthI mAvIna panna thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu 4 cha -taheva gautama ! 2 pramANa asurakumAra vigerenA prakaraNamAM parimANa vigere dvArenuM kathana karavAmAM AvyuM che eja rIte ahiMyAM paNa parimANa vigere dvAronA saMbaMdhanuM kathana zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU06 devebhyaH patiryagyoniketpAtaH 335 yAvad vAnavyantaraH khalu bhadanta ! 'je bhavie' yo bhavyaH 'paMcidiyatirikvajogiesu uvavajjittae' paJcendriyatiryagyonikeSu utpattum 'se NaM bhaMte' sa khalu bhadanta ! 'kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA' sa kiyakAlasthitikeSu pazcendriya tiryagyonikeSu utpadhe tevi praznaH / bhagavAnAha-'evaM ceva' evameva evam-asurakumAravadeva navApi gamAH jJAtavyA iti / 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' navaramkelaM sthiti saMvedhaM ca bhinnabhinnatayA yathAyogaM jAnIyAditi navagamAH 9 / 'jai joisiyadevehiMto uvAjjati' he bhadanta ! yadi jyotiSkadevebhya Agatya paJce. ndriyatiryagyonikeSu utpadyante tadA kiM candrebhyaH, sUryebhyaH, grahebhyaH, nakSatrebhyaH, yAvat-'vANamaMtare NaM bhaMte !' he bhadanta ! jo vAnavyantara 'je bhavie paMciMdiyatidikkhajoNielu uvavajjittae' paJcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai| 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAla Tihaesu uva. jjejjA' he bhadanta ! vaha kitane kAla kI sthiti vAle paMcendriyayiryagayonikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM ceva' hai gautama! isa viSaya meM asurakumAra ke jaise hI nau gamaka jAnanA cAhiye / parantu 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' parantu yahAM para sthiti aura saMvedha ko asurakumAra ke prakaraNa meM kahI gayI sthiti aura saMvedha se bhinna jAnanA caahiye| isa prakAra se yahAM nau gama hai| 'jaha joisiyadevehito uvavajjati' aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! yadi jyotiSika devoM se Akarake pazcendriyati. sabhA se. 'jAva' yAvata vANamaMtare NaM bhaMte ! 3 mApana re pAna0yanta2 hev| 'ne bhavie paMci diyatirikkhajoNiesu uvavajjittae' ne bhavya payandriyatiya"ya yonimA atyanna thavAne yogya hAya che. se NaM bhaMte' san 'kevaiyakAladiiesu uvavajejjA' taTasA banI sthiti sajJI 5'yandriyatiya ya yonimA 4-1 thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu se che -'evaM ceva' A saMbaMdhamAM asurakumAranA kathana pramANenA nava gamo samajavA. paraMtu 'navaraM ThiI saMvehaca jANejjA' 52tu aDiyo sthiti bhane sadhanA thanamA asarakAranA prakaraNamAM kahela sthiti ane saMvedhanA kathana karatAM judApaNuM che. tema samajavuM A rIte ahiyAM nava game samajavA. 'jaha joisiyadevehito uvavajjati' have gautamasvAmI prabhune me pUche che ke-he bhagavad jotiSika devomAMthI AvIne saMjJI paMcendriyatiryaMca zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre tArAbhya Agatya utpadyante iti praznaH / uttarayati-'uvavAbho taheva' upapAta sta. thaiva-asurakumArAdivadeva ihApi upapAto varNanIyaH 'jAva joisieNaM bhaMte' yAvat jyotiSkadevaH khalu bhadanta ! 'je bhavie paciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae yo bhavyaH paJcendriyatiyagyonikeSu utpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyante iti prshnH| uttaramAha-esa ceva vattavyayA jahA puDhavIkAiyauddesae' eva-anantarapUrvakathitaiva vakta vyatAjJeyA yathA pRthiyIkAyiko ddezake vaktavyatA kathitA tathaivehApi vaktavyA, 'bhavaggahaNAI Navasu vi gamaesu aTTha' bhanagrahaNAni navasvapi gamakeSu aSTau bhavanti jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThabhAga. ryazca meM utpanna hote haiM to ve candra sUrya grahanakSatra tArAoM meM se kisameM se Akara utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM'ucavAo taheva' he gautama ! asurakumAra Adi ke jaisA yahAM para bhI upapAta varNanIya hai 'jAva joilie NaM bhaMte !' yAvat he bhadanta ! jo. jyotiSika deva 'je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNieplu uvadhajjittae' pazcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai-'se NaM bhaMte !' he bhadanta ! vaha kitane kAla kI sthitivAle saMjJI pazcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'esa ceva vasampayA jahA puDhavIkAiya uddesae' he gautama ! jaisI vaktavyatA pRthivIkAyiko. deza meM kahI gaI hai vaisI hI vaktavyatA yahAM para bhI kahanI cAhiye kintu 'bhavaggahaNAI jayatu vi gamaesa aTTha' nau hI gamako meM se ATha bhava grahaNa hote haiM / 'jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThabhAgapa jIva utpanna thAya che? te teo kevA paMcendriyatiyAmAM utpanna thAya 1 // prazana uttaramA prabhu 4 cha -'uvavAo taheva' 3 gautama asura kumAra vigerenI jema ahiyAM paNa upapAta saMbaMdhI kathana kahevuM joIe. 'jAva joisie NaM bhate! yAvat 7 sapana ne yAtiSa he 'je bhavie paMci. diyatirikkhajoNiesu uvavajjittae' zI 5yendriyati"ya yonimA panna yAne yogya che. 'se Na bhate !' 3 mAna nI sthiti saMjJI paMcendriyatiyaca nikamAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu 43 cha -'esa ceva vattavvayA jahAM puDhavIkAiyauddesae' gautama ! pRthvIkAyika uddezAmAM je pramANenuM kathana karavAmAM AvyuM che. e ja pramANenuM 4thana maDiyA 51 4 naye. 'bhavagahaNAI navasu vi gamaesu aTTha' na sabhAmA 4 1 hAya che. 'jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM adabhAgapali. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU06 devebhyaH patiryagyonikedhUtpAtaH 337 paliyovama aMtomuhuttamammahiyaM yAvatkAlAdezena jaghanyena aSTa mAgapalyopamamantarmuhUrtAmyadhikam, kAyasaMvedhaH kAlAdezena jaghanyenAntarmuhUrtAmyadhikapalyopamasya aSTama bhAgAtmaka ityarthaH 'ukoseNaM ca tAri paliovamAI cauhi punako. Dohi cauhi ya vAsasahassehiM amahiyAI utkarSeNa catvAri palyApamAni catasamiH pUrvakoTimi caturmizca varSazatasahasrarampadhikAni 'evaiyaM nAva karegjA' etAvantaM kAlaM yAvat kuryAt etAvatkAlaparyanta jyotiSkadevagati pazcendriyatiryaH gatiM ca seveta tathA etAvadeva kAlaparyantaM jyotikadevagatau pazcendriyatiryaggatau ca gamanAgamane kuryAditi / 'evaM navasu vi gamaemu' evam-prathamagamatradeva navasvapigamakeSu parimANAdArabhya kAyasaMvedhAntaM dvArajAtaM vaktavyam / 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' navaram-kevalaM sthiti saMvedhaM ca bhinnabhinnarUpeNa yathA yogyaM jAnI yAditi 9 / 'jai vemANiyadevehito upavanaMti' he bhadanta ! yadi pazcendrigati liovamaM aMtomuttamambhahiyaM' yAvat kAla kI apekSA se kAyasaMvaidha jaghanya se antarmuhUrta adhika palpopama kA AThamA bhAga rUpa hai aura 'ukoseNaM' utkRSTa se 'cattAri palibhovamAI cAhiM pundhakoDIhiM.' yaha cAra pUrvakoTi (cAra lAkha varSa) adhika cAra palpopama kA hai 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra itane kAla taka vaha jIva jyotiSka devati kA aura pazcendriya tiryaggati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa jyotiSka devagati meM aura paJcendriyatiyaggati meM gamanA gamana karatA hai / 'evaM navastu vi gamaesu' isa prakAra nau game meM prathama gama ke jaisA hI parimANa se lekara kAyasaMvedha taka jAnanA caahiye| mavaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' kevala sthiti aura kAyasaMvedha hI sarvatra gamoM meM bhinna 2 rUpa se hai aura koI dvAra meM bhinnatA nahIM hai| ovamaM atomuttamabbhahiyaM' yAvat nI apekSAthI yasavaya dhanyathA matabhuta madhira 58yobhanA mAmA mAga 35 . ane, 'ukkoseNa' . thI 'cattAri paliovamAI cAhiM pubakoDIhiM' te yA pUra adhika thAra pakSyA5manA che. 'evaiyaM jAva karejjA' se rAta 11 m sudhI ta jIva jAtikadeva gati ane saMjJI paMcendriyatiya gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana kare che. "g navasa vi gamaesa' mA zata nave gabhAmA 57 / AmamA prabhAra parimAyayA ne yasa vadha sudhInu thana sabhA 'navaraM ThiI saMveha ca jANejjA' hevaNa sthiti bhane yasa vadha mA gomA ha / - ranA che. bIjA keI dvAramAM judA paNa nathI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ magavatIsUtre rayonikA vaimAnikadevebhya Agatyotpadyante tadA-'ki kappomagavemANiyadeve. hito uvavajjati' ki kalpopapanna vaimAnikadevebhya Aganyotpadyante una-kappA. IyavemANiyadevehito upavajjati' kalpAtItavaimAnikadevebhya bAgatyotpadhante iti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'kappokramama vemANiyadevehito upajjati' kalpopapannApaimAnikadevebhya Agatyotpacanne 'no kappAIyavemANiyadevehito upavanaMti' no-na tu kalpAtItavenAnikadevebhya utpadhante kalpopapannakavaimAnikebhya AgatAnAme jIvAnAM paJcandriyatiryakSu sam. aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jai vemAgiya devehito uvadhabaMti' yadi saMjJI pazcendriya tiryagyonika jIva vaimAnika devoM se Akarake utpanna hote haiM to 'kiM kappovanagavemANiyadevehiMto uva. jati' kyA kalpopapatraka vaimAnikadevoM se Akarake ve utpanna hote haiM ? athavA 'kappAIyavemANiyadevehito upavajAti' kalpAtIta vaimAnika devoM se Akara ke ve utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'kappovavannagavemANiyadevehito uvava. jaMti' ve kalpopapannavaimAnikadevoM se Akara ke vahAM utpanna hote haiM 'no kappAIyavemANiyadevehiMto uvavajaMti' kintu kalpAtIna vaimAnika devoM se Akarake ve vahAM utpanna nahIM hote haiM, kyoMki kalpopapatraka vaimAnika devoM se Aye huve jIvoM kI hI padriyatiryagyoniko meM utpAda hotA hai kalpAtIta vaimAnika devoM se Aye huye jIvoM kA yahAM utpAda nahIM hotA hai| ve gautamalAmI prabhune me pUche che hai- 'jai vemANiyadevehitA / vAvati' je saMjJI paMcendriyatiryaMca yoni vALo jIva vaimAnika devomAMthI bhAvI utpanna thAya cha, to 'ki kappovavanagavemANiyovehi to uvavajjati' zuM kahapapapannaka vaimAnika devomAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA 'kappAiyavemANiyadevehito! ubavajjati' pAtAta vaimAni mAyA AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu gautama svAmIne kahe cha-'goyamA ! 8 gautama! 'kappovavannagavemANiyadevehi to uvavajjani' / 3855na vaimAni vAmAthI mAvIna tyai spanna thAya che. 'nA pAIyavemANiyadevehito uvavajjaMti' pAtI1 vaimAni vomAMthI mAvIna teo tyAM utpanna thatA nathI. kemake-kapipapannaka vaimAnika devAmAMthI AvelA ine ja paMcendriyatiryaMca nikamAM utpAta thAya che. kapAtIta vaimAnika mAMthI AvelA che tyAM utpAta thato nathI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - prameSacandrikA TIkA za025 u.20 106 devebhyaH paM0tiryagyonikeyUtpAta: 339 tpattirbhavatIti bhaavH| 'jaha va povanagavemANiya deve mito uvavajani' yadi kalyopapannakavaimAnikadevebhya utpadyante tadA-ki saudharmakalpopapannakavaimAnikadevebhya utpadhante yAvatsahasrArakalpopapanna kavaimAnikadevebhya utpadyante iti praznaH / bhagapAnAha-he gautama ! saudharmakalpopapanna savaimAnikadevebhya Agatya paJcendriyatiryagyonikeSu samutpadyante tathA-'jAtra sahassArakapovanAvamANipadevehito vi uvavajjati' yAvat sahasrArakalpopapannakavaimAnikadevebhyo'pi Agasya samutpa. dhante kintu 'no ANaya jAva No accuyakappokvannagavemANiyadevehito uvAjaMti' no AnatakalyopapannakavaimAnikadevebha Agatya yAvat na vA acyuta kalpoSapannakavaimAnikadevempa Agatyotpadyante atra yAvatpadena prANatAraNakalpo. aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-jA kappovaga vemANiya devahito ujjati' he bhAnta ! yadi kalageSapannavaimAnika devoM se Aye hue jIvoM kA hI saMjJI paJcendriyatiryagyonikoM meM utpAda hotA hai to kyA saudharmakalyopapanna vaimAnika devoM se Aye hue jIvoM kA vahAM utpAda hotA hai ? athavA yAvat acyuta kalpopapanna vaimAnika devoM se Aye hue jIvoM kA vahAM utpAda hotA hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM- goyamA' he gautama ! saudharmakalpopanna vaimAnika devoM se Aye hue jIvoM kA bhI vahAM utpAda hotA hai aura yAvatsahasrAra karapopapanna vaimAnika devoM se Aye hue jIvoM kA bhI vahAM utpAda hotA hai| parantu-'no ANaya jANo accupakapovavanagavegANiyadevahito uvavajaMti' Anata yAvat acyuta vaimAnika devoM se Aye hue jIvoM have gItamasvAmI pradhune zathI se pUche che -'jai kappovagavemANiyadevehi to uvavajjati' he mAnale 46.55na vaimAni mAyA AvelA ne ja saMsI paMcendriyatiya ca yonikamAM utpanna thAya che, te zuM saudharma kApanaka vaimAnika devemAMthI AvelA jIvane utpAda thAya che? ke sahastrAra ko55nnaka vaimAnika demAMthI AvelA jIvene tyAM utpAta thAya che ? A praznanA uttaramAM prasu gautamasvAmIne kahe che ke'goymaa gautama! saudhama 8555-4 vaimAni mAyA pAvasA jIne paNa tyAM utpAda thAya che, ane yAvat sahastra 2 kapa papattaka vaimAnika devAmAMthI AvelA Ivene paNa tyAM utpAta thAya che. paraMtu jo ANaya jApa No accuya kappovavanagavemANiyadevehito uvavajjati' mAnata prANuta pAvata ayutaka95nA vaimAnika dezamAMthI AvelA jIvone tyAM utpAta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 bhagavatIsUtre papannakavaimAnikadevAnAM saGgraho bhavatIti tathA ca saudharmAdArabhya sahasrAraparyantakalpopapannakavaimAnikadevAH pazcendriyatiryakSu samutpadyante na tu AnatANatAraNA cyutakalpopapannakavaimAnikadevAH paJcendriyatiyA samutpadyante iti bhAvaH, 'so. hammadeve NaM bhaMte' saudharma devaH khalu bhadanta ! 'je bhavie paMkiMdiyatirikkha noNiesu uvavajjittara' yo bhavyaH pazcendriyatiryagyonikeSu utpatum 'se gaM bhaMte ! keva iyakAlaTiiemu uvavajjejA' sa khalu bhadanta ! kiyakAlasthitikapaJcendriyatiryagyonikeSu utpadyeteti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMgomuhUtaDhiiesu' jaghanyena antarmuha tasthitikapaJcendriyatiyakA vahAM utpAda nahIM hotA hai| yahAM yAvatpada se prANata, AraNa kalpopapatraka vaimAnika devoM kA saMgraha hubhA hai| tathA ca saudharma se lekara sahasrAra paryanta ke kalpopapannaka vaimAnika deva pazcendriyatiryazcoM meM utpanna hote haiM, Anata, prANa, AraNa aura acyuta ina kalpopapannaka devoM kA vahA~ utpAda nahIM hotA hai| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'sohammadeve NaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae' he bhadanta ! jo saudharma kalpa kA deva pazcendriya tiryagyonikoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se gaM bhaMte ! ke bayakAlaTThihaeptu uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthitivAle pazcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-goyamA' he gautama ! vaha 'jahanneNa aMtomuttadviiessu' jaghanya se eka antamuharta kI sthitivAle paMcendriyatiryazcoM meM utpanna hotA hai thato nathI. ahiyAM yAtpadathI prANata, AraNa kapanaka vaimAnika devo grahaNa karAyA che. tathA saudharma deva lakathI laIne sahastrAra sudhInA kapapattaka vaimAnika paMcendriya tiya"mAM utpanna tha ya che. Ata prANata AraNa, ane amyuta A kalpapapaka devAne tyAM utpAda thato nathI. 6 gautamalAmI prasune pUche che -'mohammadeve NaM bhaMte ! je bhavie paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjittae' 3 mahanta re soyama 4635 5.na 1 payandriyatiya ya yonimA 5-na. pAne yogya cha, 'se NaM bhaMte / ' kevaiyakAladiiesu uvavajjejjA' te 386 janI sthiti payandriyatiya"ya nikamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe cha 3-goyamA '3 gItama! 'jahanneNaM aMtomuttadviiesu' dhanyathA / aMtamaMhatanI sthitivALA paMcendriyatiya ca nikamAM utpanna thAya che. ane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 20 sU06 devebhyaH paM0 tiryagyonikeSUtpAtaH 341 gyoniSu samutpadyeta tathA - 'ukko seNaM putra koDI Auemu utkarSeNa pUrva koTayAyuke paJcendriyatiryagyoniSu samumpadyeta / 'sesaM jadeva puDhIkA uddemara nasu vi gamaesa' zepam - utpAdAtiriktaM parimANAdikaM ythe| pRthiyokAyikA deza ke navasvapi gamakeSu yathA pRthivIkApikoddeza ke nava gamakAnAzritya parimANAdika dvArajAtaM pradarzitam tathaivAtrApi navasvapi gamakeSu parimANAdikaM vaktavyam / pRthivIkAvikamakaraNApekSayA yadvailakSaNyaM taddarzayati- 'navara' ityAdi / 'navaraM navasu vigama jahane do bhavaggahaNAI ukoseNaM aDDa mahaNAI' navaram - kevalaM pRthivIkA piko dezakApekSayA idaM vai kSayaM yat na vasvapi mathamAdinAnteSu ganakeSu kAyasaMvedhe bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe, 'ukko se aTU magaragahanAI' utkarSeaura 'uko sei' utkRSTa se 'puruSakoDI Aunu01 pUrvake Ti kI Ayu vAle paJcendriya tiryaJcoM meM utpanna hotA hai| 'sesaM jaheba puDhavIkAiya uddesae navasu vi gama su' utpAda se atirikta aura saba parimANa Adi dvAroM kA kathana jisa prakAra se pRthivIkAyikodeza ke nau garmI meM pradarzita kiyA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI nau gamakoM meM parimANa Adi dvAroM kA kathana karanA cAhiye / parantu pRthivIkAyikaprakaraNa kI apekSA jo yahAM ke dvAroM meM bhinnatA hai vaha 'navaraM navasu vi gamaesa jahanneNaM do bhavaggahaNAI, ukkoseNaM aTTha bhavaggahaNAI' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai / isa se yaha spaSTa kiyA gayA hai ki yahAM prathama gama se lekara navameM gama taka meM kAyasaMvedha bhavako apekSA jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura 'ukko seNaM' utkRSTa se 'aTThabhavagahaNAI' ATha bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai| ThihaM kAlAdesaM ca , 'ukko seNaM' utsRSTathI 'puNvakoDI Auesu0' me' pUrva aTinA AyuSyavAjA pathendriyatiyaya yoni mAM utpanna thAya che. 'sesaM jaddeva puDhavI hAiya udekhae navasu vigamaesu' utpAha zivAyanuM parimANu vigere saghajA dvAronuM athana rIte pRthvikAyikAnA prakaraNamAM nava gameAmAM kahela che. eja rIte ahiyAM pazu nave gameAmAM paramANu vigere dvArA saMbaMdhI kathana samajavuM joIe. para'tu pRthvIkAyikanA prakaraNa karatAM mahinA dvArAmAM je judApaNuM che, te sUtrakAre 'navaraM navasu vi gamapasu jainneNaM do bhagaggahaNAI ukkoseNaM aTThabhatragahaNAI" A sUtrapaTha dvArA kahela che. A sUtrapAThathI e kahyu` che ke-ahiyAM pahelA gamathI laIne navamA gama sudhImAM kAyasa vedha bhavanI apekSAthI jAnyathI khe lavAne dhaDa 42vA 35 che bhane 'ukkoseNaM' STathI 'adubhavaggaNAI' mA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 bhagavatIsUtre NA'STa bhavagrahaNAni tathA-'ThiI kAlAdesaM ca jANejjA' sthiti kAlAdezaM ca mibhabhinnarUpeNa yathAyoga jAnIyAditi9 / 'evaM IsANadeve vi' evam-sau. dharmavaimAnikadevavadeva IzAnadeve'pi sarva vaktavyaM yayA saudharmadevapakaraNe sarvamapi dvArajAtaM pRthivIkAthikodezakapakaraNavat kathitaM tathA IzAnadevapakaraNe 'pi pRthivIkAyikoddezakavadeva niravazeSa vaktavyaM tathA-'navA' ityAdinA yadvai. lakSaNyaM pratipAditaM tadihApi vailakSaNyaM saudharma sUtrAnusAreNa avagantavyamiti / evaM eeNaM kameNaM avasesA vi jAva sahassAradevA uvavAepaNA' evam -anena krameNa saudharmadevakayitena prakAreNa avaziSTAH sarve devA sanatkumArAdArabhya sahastrAradevaparyantA upapAdayitavyAH, paJcandriyatiryagyonikeSu teSAmutgado vAcya iti bhAvaH jANejjA' tathA sthiti aura kAlAdeza bhI bhinna 2 hai| 'evaM IsANadeve vi' saudharma vaimAnika deva ke jaisA hI IzAnadeva meM bhI saba dvAre kA kathana karanA caahiye| arthAt jaisA maudharma deva ke prakaraNa meM samasta dAroM kA kathana pRthivI kAyikoddezakaprakaraNa meM jaisA kahA gayA hai, usI prakAra se IzAnadeva ke prakaraNa meM bhI pRthivIkAyikauddezaka ke jaisA samasna chAroM kA kathana karanA caahiye| tathA 'navaraM' ityAdi sUtrapATha dvArA jo bhinnatA pratipAdina kI gaI hai vahI bhinnatA yahAM para bhI saudharma sUtrAnusAra jAnanI cAhiye / 'evaM eeNaM kameNaM avasesA vi jAva sahassAradevA uvavAeyavvA' isa krama se-saudharmaH deva ke prakaraNa meM kathita prakAra se-avaziSTa aura bhI sanatkumAra se lekara sahasrAra taka ke devoM kA utpAda pazcendriyatiryagyonikoM meM lavAna 95 421 / 35 cha. 'ThiI kAlAdesaM ca jANejA' tathA sthiti bhane 14 // 55 // guhA cha. 'evaM IsANadeve vi' saudhama vaimAni panI jema IzAnadeva saMbaMdhI badhA kAronuM kathana kahevuM joIe. arthAt sadharma devanA prakaraNamAM je pramANe badhA dvAranuM kathana pRthvIkAyikanA prakaraNamAM kahyA pramANenuM kahela che, eja rIte IzAna devanA prakaraNamAM paNa pRvikAyika wi 4 pramANe yA dvAra sadhI 4thana 42 se. tayA 'navaraM' ItyAdi sUtrapATha dvArA je judA pazu batAvavAmAM AvyuM che, teja judApaNuM maliyAM soya : pramANe samA.. evaM eeNaM kameNaM avasemA vi jAbasaharasAradevA uvavAeyavyA' mA umathI sIdhama vana 5426mA prA. rathI-bAkInuM kathana paNa sanaskumArathI AraMbhIne sahastrAra sudhInA deveno utpAta paMthendriyatiyaM ca menikanA saMbaMdhamAM kahevuM joIe paraMtu pahe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 106 devebhya. paM.tiryagyonikeSUtpAta: 353 phevalametAvadeva vailakSaNyaM pUrvApekSayA yat tArzayati-'navaraM' ityAdinA / 'navaraM yogAhaNA jahAogAhaNasaMThANe' navaram-kevalaM zarIrAvagAhanA avagAhanAsaMsthAne majJApanAyA ekaviMzatitame pade devAnAm ityamavagAhanA kathitA / iyaM bhavadhAraNIya. zarIramAzritya moktA, tathAhi-'bhavaNavANajoisohammIsANe sattahuMni shynniio| ekkekkahANise se duduge ya duge caukke ya // 1 // ___ bhavanapativAnamantarajyotiSkasaudharmezAneSu sapta bhavanti ratnayaH, ekaikarali hAni:-zeSeSu dvike dvike ca catuSke ceti| ___ bhavanapati-vAnavyantara jyotiSka-saudharmezAnadevAnAM bhavadhAraNIyA'vagAhanA samaranipramANA, zeSeSu-dvike-sanatkumAramAhendrarUpe 'duge' dvike-brahmaloka lAntakarUpe, 'duge' dvike-mahAzuka pahasrArarUpe, tathA-'caukke' catuSka-mAnatapANatA-''raNA'cyutarUpe ekaikarali hAnyA'vagAhanA'vagantavyA, tena AnatAdi kahanA caahiye| parantu pUrva kI apekSA jo vilakSagatA hai vaha 'navaraM ogAhaNAsaMThANe' avagAhano kI apekSA se hai| arthAt avagAhanA saMsthAnapada meM jo avagAhanA kahI gaI hai vahI avagAhanA inameM hai yaha avagAhanA saMsthAnapada prajJApanA sUtra kA 21 vAM pada hai| usameM yaha avagAhanA isa prakAra se kahI gaI hai-'bhavaNavA gajoisohammIsANe satta hu~ti rynniio| ekokka hANi sese duduge ya duge cauko y||1|| -bhavanapati, pAnavyantara, jyotiSka aura saudharma tathA IzAna ina devoM ke bhavadhAraNIya avagAhanA sAta rasti pramANa hai / tathA sanatkumAra aura mAhendra meM brahmaloka aura lAntaka meM, mahAzuka aura sahastrAra meM, evaM Anata, prANata, AraNa aura acyuta inameM eka eka rani kama karane se vahAM vahAM kI avagAhanA hotI hai / isa prakAra sanatkumAra sAnA yana 42ta 2 guhA cha, 'navaraM ogAhaNA jahA ogAhaNAsaMThANe' avagAhanA saMbaMdhamAM che, arthAtu-agAunA-saMsthAna padamAM je avagAhanA kahI che eja avagAhanA ahiyAM paNa kahI che. A avagAhanA saMsthAna pada prajJApanA sUtranuM 21 ekavIsamuM pada che. temAM A avagAhanA A prabhAra 4sI che. 'bhavaNavANajoisohammImANe satta huMti rayaNIo ekkebahANi sese duduge ya duge calake ya' // 1 // sapanapati, pAna0ya-ta2, nyAti, bhane sodhama tathA IzAna A devanA bhava-dhAraNIya avagAhanA sAtatni pramANanI che tathA sanakumAra ane mahendra devalokamAM, brahmaleka ane lAntakamAM mahAzukra ane sahasAramAM ane Anata, prANata, AraNa ane Ayuta AmAM eka eka ravina kama karavAthI tyAM tyAMnI avagAhanA thAya che. A rIte svanita zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 magavatIstre catuSke vinipramANA'vagAhanA bhavati / agre-eka kararinahAninyAyAt-prevezka deveSu ranidvaya prmaannaa| anuttaraupapAtikA ekA raniravagAhanA bhavatIti bodhyam / atra paJcendriyaniyaMgyonikeSu amarakumArAdArabhya sahasrAraparyantaM kaspoSapananaka devAnAmeva utpattirbhavati, ata eteSAmeva adhikAraH, na tu AnatAdArabhyAnusaroSa pAnikaparyantAnAmatrotpattirbhavatIti na teSAmatrAdhikAra iti vivekH|| 'lessA sagaMkumAramA hindavamaloema egA pAlessA lezyA sanatkumAra mAhe. ndrabahmalokeSu ekA pAlezyA, sanatkumArAdi brahmale kaparyantam ekai padyalezyA aura mAhendra meM bhavadhAraNIya avagAhanA 6 chaha rani pramANa hai| brahmaloka aura lAntaka meM vaha 5 pAMca rani pramANa hai| mahAzuka aura sahasrAra meM yaha 4 cAra rasnipramANa hai / tathA-Anata, prANata, AraNa aura acyuta inameM vaha 3 tIna rasti pramANa hai| yaha avagAhanA pramANa kA kathana avadhAraNIya avagAhanA kI apekSA se kahA gayA hai| isI prakAra se eka eka ratni kI hAni hone se nava graidheyaka devoM meM do ratni pramANa bhavadhAraNIya avagAhanA hai / anuttaropapAtika devoM meM eka ratti pramANa bhavadhAraNIya avagAhanA hai| yahAM pazcendriya tiryagyo nikoM meM asurakumAra se lekara sahasrAradeva loka taka ke devoM kI utpatti hotI hai| isaliye inhI kA adhikAra hai / Anana se lekara anuttarI papAtika taka ke devoM kI yahA~ utpatti nahIM hotI hai| isaliye inakA adhikAra nahIM hai yaha jAnanA caahiye| leNyAdvAra kI apekSA-'lessA sarNakumAra mAhiMdavaMbhaloesu egA kumAra ane mahendra devakamAM vadhAraNIya avagAhanA 6 cha rahni pramANanI che. brahmaloka ane lAka devalokamAM te 5 pAMca rAtri pramANa che. mahAzukra ane sahastrAra devakamAM te 4 cAra rani pramANa che. tathA Anata, prAkRta, AraNa, ane acuta A devalokamAM te 3 traNa ranipramANanI che. A rIte A avagAhanA pramANanuM kathana bhavadhAraNIya avagAhanAnI apekSAthI kahela che. eja rIte eka eka rani kama thavAthI nava greveka devemAM be rati pramANa bhavadhAraNIya avagAhanA thAya che. anuttarapAtika devemAM eka vani pramANa bhavadhAraNIya avagAhanA thAya che. ahiM paMcendriyatiryaMca yoni komAM asurakumArathI laI * sahastrAra devaloka sudhInA devenI utpatti thAya che. tethI teno adhikAra che. AnatathI laIne anuttarapapAtika sudhInA denI ahiyAM utpatti thatI nathI. tethI tene adhikAra nathI. sezyA bA2nI mapekSa thI- 'lessA saNakumArama hiMdabaMbhaloesu egA pamha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.20 sU06 devebhyaH patiryagyonikeSUtpAtaH 355 bhavati nAnyeti bhAvaH / 'sesANaM emA mukkAlessA' zeSANAM sanatkumAramAhendramAlokAniriktAnAmuparyuparitanAnAM lAntakAdInAM devAnAmekA zuklalezyeva bhvtiiti| 'e no isthi veyagA' vede no strIvedakAH sanatkumArAdayo devAH khoye kA na bhavanti tatra devInAmamAvAda strIvedo na bhavItyarthaH kintu-'purisaveyA' puruSavedakA bhavanti natraikaH puruSaveda eSa bhavatItyarthaH / tathA-'no napuMsakaveyagA' tathA napuMsakavedakA api na bhavanti / napuMsakavedo'pi tatra na bhavatItyarthaH / 'Au aNubaMdhA jahA Thiipae' ayuranubandhau yathA sthitipade-prajJApanAyAzcaturthapade, yathA sthityanubandhau kathitau tathaiva ihApi tau-sthityanubandhau jJAtavyAviti / 'sesaM jaheba IsANagANaM' zeSaM yathaiva IzAnaka vAnAm IzAnakadevAnAM yathA yathA pamhalessA' sanakumAra, mAhendra, brahmaloka inameM eka padmalezyA hI hotI hai| anya lezyAe~ nahIM hotI haiN| 'sesANaM egA sukA lesmA' sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, inase atirikti UAra Ara ke lAntaka Adi devoM ke eka zuklalezyA hI hotI hai| 'vee no isthiveyagA' veda dvAra meM inadevalokoM meM strIveda nahIM hotA hai / arthAt sanatkumAra Adi devaloka meM deviyAM nahIM hotI haiN| kintu 'purisaveyagA' puruSaveda hI hotA hai tathA isI prakAra se ve 'no napuMmagaveyagA' napuMsaka vedavAle bhI nahIM hote haiM kyoM ki devoM meM napuMsaka veda nahIM honA hai| 'AuaNu baMdhA jahA Thiipae' prajJApanA ke caturtha sthitipada meM jaise sthiti aura anubaMdha ye do dvAra kahe gae haiN| vaise hI ve yahAM para bhI kahanA cAhiye 'sesaM jaheva IsANagANaM' IzAnaka devoM ke jaise jaise parimANa AdibAra " sanakumAra mahendra, brahmaloka temAM eka patralezyA ja hoya che. bIjI shyaa| DAtI nathI. 'sesANa egA sukkalessA' sanamAra, bhADendra, prasA, zivAyanA uparanA lAtaka Adi devone eka zukala lezyA ja orya cha 'vee no itthiveyagA' ke dAma temAne sI36 sAtA nathI. 52 'purisaveyagA' pu35 vehavANA kAya che. ane se zata tasA 'no napuM sagaveyagA' ns:34|| 5y DAta nathI. ubha-hevAmA napuMsave hAta nayI. 'Au aNubaMdhA jahA Thiipae' prAyanA sUtranA yathA sthitipamA re pramANe sthiti ane anubaMdha e dvArA kahyA che, e ja pramANe te ahiyAM 55 / / naye. 'sesa jaheva IsANagANaM' zAna vAnA paribhAra vire dvArA je je pramANe kahyA che. e ja pramANe te saghaLA ahiyAM paNa kahevA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 magavatIsUtre parimANAdikaM dvArajAtaM kathitaM tenaiva prakAreNAtrApi sarvamavagantavyamini, 'kAtha saMvehaM ca jANejjA' kAyasaMvedhaM ca bhinna bhinnarUpeNa yathAyogaM jAnIyAditi 'se maMte ! sevaM bhaMte ! tti' tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta iti, he madanta ! patre ndiyatirthagyonikeSu devAnAmutgadaviSaye yadevAnupriyeNa kathitaM tatsarvam eSa meva sarvathA satyameveti kathayitvA gautamo bhagavantaM vandate namasyati, vanditvA namasthitvA saMyameva tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti |mu06|| iti zrI vizvavikhyAta jaganallamAdipadabhUSita bAlabrahmacAri 'jainAcArya' pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracitAyAM zrI "bhagavatI" sUtrasya prameyacandrikA khyAyAM vyAkhyAyAM caturviMzatizatakasya viMzatitamoddezakaH smaasH||24-20|| kahe gaye haiM, usI prakAra se ve saba yahAM para bhI kahanA caahiye| tathA 'kAyasaMvedhaM ca jANejjA' kAyasaMvedha bhinna 2 rUpa se kahA gayA jAnanA cAhiye / 'sevaM bhaMte ! sevaM bho ! ti' he bhadanta ! pazcendriya tiryagyonikoM meM devoM ke utpAda ke sambandha meM jo Apa devAnupriya ne yaha saba kahA hai vaha saba aisA hI hai-sarvayA satya hI hai-isa prakAra kaha kara bhagavAn gautama ne prabhu ko vandanA kI, unhe namaskAra kiyaa| vandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjama na ho gaye // 406 // jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsolAla jImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameya vandrikA vyAkhyAke cauvIsaveM zatakakA bIsavAM uddezaka samApta // 24-20 // 5. tayA yasa ve5 'kAyasaMvedha ca jANejjA' yasa 35 Tel Tu prakArathI sama joIe. ___ 'seva bhaMte ! sevaM bhane ! tti' lAn payandriyatiya" yAni devonA utpAtanA saMbaMdhamAM ApI devAnupriye je A saghaLuM kathana karyuM che. te saghaLuM kathana eja pramANe che. arthAta A5 devAnupriyanuM kathana sarvathA satya ja che. A pramANe kahIne bhagavAna gautamasvAmIe prabhune vaMdanA karI teone namaskAra karyo. vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo saMyama ane tapathI potAnA AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA sU. dA jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta "bhagavatIsUtranI prameyacandrikA vyAkhyAnA vIsamA zatakane vIsame uddezaka samAsa 24-2 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 347 atha ekaviMzatitamoddezakaH mArabhyate viMzatitamamuddezakaM nirUpya kranamAptaM manuSyaviSayakamekaviMzatitanAddezakaM nirUpayannAha-'maNussANaM bhaMte' ityaadi|| mUlam-maNussANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajati kiM neraie. hiMto uvavajjaMti jAva devehiMto uvavajjati ? goyamA! neraiehiMto vi uvavajaMti jAva devehito vi uvvjjti| evaM upavAojahA paMciMdiyatirikkhajoNiya udesae jAva tamApuDhavI. neraiehito vi uvavajjati No ahe sattamapuDhavInegiehiMto uvava. jati / rayaNappabhApuDhavIneraie NaM bhaMte! je bhavie maNussesu uvavajjittae, se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTiiesu ubavajejjA ? goyamA ! jahannegaM mAsapuhuttaTriiesu ukkoseNaM puvakoDIAuesu upavajjeja nA, avasesAvattavvayA jahA paMciMdiyatirikkha joNiesu uvavajjaMtassa taheva / navaraM parimANe jahanneNaM eko vA do vA tinni vA ukkoseNaM saMkhejjA uvavajjaMti, jahA tahiM aMtomuhattehi tahA ihaM mAsapuhuttehiM saMvehaM karejA, sesaM taM ceva 9 / jahA rayaNappabhAe vattavvayA tahAsakarappabhAe vi vttvvyaa|nvrN jahaneNaM vAsapuDuttaTiiesu ukkoseNaM putrakoDIAuesu uvvjjti| ogAhaNA lessA NANaTii aNubaMdhasaMvehaM NANattaM ca jANejjA aheba tirikkhjonniyuddese| evaM jAva tamApuDhavIneraie / jai tirikkhajoNiehito uvavajjati kiM egidiyatirikkhaANiehito uvava ni jAva paMciMdiyatirikkhajoNiehito upayajati ? goyamA! egidiyatirikkhajoNiehito upava zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 bhagavatIstre jaMti, bhedo jahA paMcidiyatirikkha joNiya udesae, navaraM teuvAU paDiseheyavvA, sesaM taM ceva jAva puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhavie maNussesu uvavajjittae se orNa bhaMte! kevaiyakAlaTiipasu uvavajjejjA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaTThiiesa ukkoseNaM puvvakoDIAuesu uvavajjejjA / te NaM bhaMte! javA0 evaMjaheva paMciMdiyatirikkhajogiesu uvavajjamANassapuDhavIkAiyassa vasavvA sA ceva, iha vi uvavajjamAnassa bhANiyavvA Navasu vi gamaesu / navaraM tayachaNavame gamapasu parimANaM jahanneNaM ekko vA do vA tinni vA ukko seNaM saMkhejjAuvavajjati / jAhe apaNA jahannakAlAiio bhavai tAhe paDhama gamae ajjhavasANA satthA vi apasatthA vi bitiyagamae apalatthA / taiyagamae pasatthA bhavaMti sesaM taM caiva niravasesaM 9 / jai AukkAie hiMto uvavajjaMti0 evaM AukAiyANa vi / evaM vaNassaikkAiyANa tri / evaM jAva cauriMdiyANa vi / asannipaMzcidiyatirikkha joNiya sannipaMcidiyatirikkhajogiya * asannimaNussa sannimaNussA ya ee savve vi jahA paMciMdiya tirikkhajoNiya uddesae taheba bhANiyavvA / navaraM eyANi caiva parimANaajjhavasANaNANattANi jANejjA - puDhabIkAiyassa ettha ceva uddesae bhaNiyANi / sesaM taheva niravasesaM / ja deveoIto uvavajjati kiM bhavaNavAsidevahito upavajjaMti ! vANamaMtara0 joisiya0 vemANiyadevehito uvavajjaMti ? goyagA ! zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 349 prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam bhavaNavAsidevehito vi uvavajjaMti jAva vemANiyadevahito ci uvavajjati / jai bhavaNavAsi0 kiM asurakumAra jAva thaNiya0 ? goyamA ! asurakumAra jAtra thaNiya0 / asurakumAre NaM bhaMte! je bhavie maNussesu uvavajjittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTTiiesu uvavajjejjA ? goyamA ! jahaneNaM mAsapuhutaTTiipasu ukkoseNaM pulakoDI Auesa uvavajjanA / evaM jaccaiva paMcidiyatirikkhajoNiya uddesae vattavtrayA saccaiva ettha vi bhANiyavvA / navaraM jahA tarhi jahannegaM aMtomuhutaTTiiesa tahA ihaM mAsamuhuttaTThiiesu, parimANaM jahaneNaM ekko vA do vA tinni vA ukkoseNaM sakhajjA upavajrjjati sa taM caiva, evaM jAva IsANadevo tiM / eyANi ceva NANatANi saNakumArAdIyA jAva sahassAro jiheva paMciMdiyatirikkha joNiya uddesae / navaraM parimANaM jahaneNaM ekko vA do vA tinni vA ukkosaNaM saMkhajjA uvavanaMti / uvavAo jahanneNaM vAsapuhutta hiiesa. ukkoseNaM pucakoDI Auesu uvavajjaMti, sesaM taM caiva saMvehaM vAsapuhutaM pucakoDIsu karejjA | saNakumAre ThiI cauguNiyA aTThAvIsaM sAgarovamAbhavai / mAhiMde tANi caiva sAiregANi / baMbhaloe cattAlIsaM, laMtae chappannaM, mahAsukke aTThasaTThi, sahassAre bAvantariM sAgarovamAI, esA ukkosA ThiI bhaNiyA jahannaThi picauguNejjA 9 // sU0 1 // chAyA - manuSyAH khalu bhadanta ! kula utpadyante kiM nairayikempa utpadyante yAvaddevebhya utpadyante ? gautama | nairayikebhyo'pi utpadyante gAvadevebhyo'pi utpadyante / papAta yathA- paJcendriya tiryagyoniko deza ke yAvat tasApathikIne 60 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 bhagavatIstre pikebhyo'pi utpadyante no adhaH saptamI pRthivInairayikebhya utpadyante / ratnapabhA. pRthivInarayikaH khalu bhadanta ! yo bhayo manuSyeSu utpattum , sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu utpadhena ? gautama !jaghanyena mAsapRthaktvasthitikeSu utkarSaNa pUrvakoTathAyuSkeSu utpadheta / azzeSA vaktavyatA yathA paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyamAnasya tathaiva navaraM parimANe jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkarSaNa saMkhyeyA utpadyante, yathA tatrAntarmuhUtaH tathA-iha mAsapRthaktvaiH saMvedhaM kuryAta, zeSa tadeva 9 / yathA ratnamAyAM vaktabdhatA tathA-zarkarAmabhAyAmapi vktvytaa| navaraM jaghanyena varSapRthaktvasthitikeSu utkarSANa pUrvakoTayAyuSkeSu utpayante / avagAhanA lezyA jJAnasthityanubandhasaMvedhaM nAnAtvaM ca jAnIyAt yathaiva tiyaH gyonikodezako evaM yAvat tamApRthivInarayikaH 9 / yadi tiyagyonikempa utpadyante kime kendriyatiyaMgyonikebhya utpadyante yAvat paJcendriyatiryagyonikempa utpadyante ? gautama / ekendriyatiryagyonikebhya utpadyante bhedo yathA-paJcendripatiryagyonikoddezake / navaraM tejovAyU paniSedavyau, zeSaM tadeva yAvat pRthivIkAyikA khalu bhadanta ! yo bhavyo manuSyeSu utpattum. sa khalu bhadanta ! kiykaalsthiti| keSu utpadyeta ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtasthitikeSu utkarSeNa pUrvakoTayA yuSke vRtpdyet| te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante ? evaM yathaiva pazcendriyatiryagyonikeSu utpadyamAnasya pRthivIkAyikasya vaktavyatA saiva ihApi utpadya pAnaspa bhaNitavyA navaspaSi gamakeSu / navaraM tRtIyaSaSThanavameSu gamakeSu parimANaM jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkarSeNa saMkhyAtA utpadyante / yadA AtmanA jaghanyakAlasthitiko bhavati tadA prathamagamake adhyAsApAH prazastA api apazastA api dvitIya gamake apazastAH, tRtIyaganake pazastA bhavanti, zeSaM tadeva niravazeSam 9 / yadi apkAyi kebhya utpadyante evama kAyikAnAmapi, evaM vanaspatikAyikAnAmapi. evaM yAvat caturindriyANAmapi asaMkSipaJcandriyatiyAyonikasaMjJipazcendriyatiryagyonikA'sajhimanuSyasaMjJimanuSyAzca. ete sarve'pi yathA pazcendriyatiyagyonikoddezake tathaiva bhaNitapAH, nAramenAni eva parimANAdhyayasAyanAnAtyAni jAnIyAna-pRthivIkASikasyAtraiva uddezake bhaNitAni / zeSaM nathaida niravazeSam 9 / yadi deyebhya utpadhante kiM bhavanavAsidevebhya utpadyante pAnavyantaradevebhya utpadyante jyotiSka.devezya utpadyante vaimAnikadevebhya utpadyante ? gautama ! bhavanavAsidevebhyo'pi utsyante yAvat vaimAnikadevebhyo'pi utpdh-te| yadi mavanavAsidebhya utpadyate tadA ki asumkumArabhavanavAsidevebhya utpadya te pAvat stanitakumArabhAnavAsidevebhya utpadyante ? gautama ! asurakumArabhavanavAsi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sa01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 351 devebhya utpadyante yAvat stanitakumAra mavanavAsidevebhya utpadyante / amurakumAraH khalu madanta ! yo bhavyo manuSyeSu utpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeyu manuSyeSu utpadyate ? gautama ! jaghanyena mAsapRthaktvasthiti keSu utpadyate, utka rSeNa pUrvakoTayAyuSkeSu utpadyate evaM yaiva paJcendriyatiryagyoniko deza ke vaktavyatA saiva atrApi mnnitvyaa| navaraM yathA tatra jaghanyakamantarmuhUrta sthiti keSu tathA ihamAsapRthaktvasthiti keSu / parimANaM jaghanyeneko vA dvau vA trayo vA utkarSaNa saMkhyeyA utpadyante, zepaM tadeva / evaM yAnadIzAnadeva iti / etAnyeva nAnAsthAni sanatkumArAdikA yAvat sahasrAra iti, yathaiva pazcendriyatiryagyonikoddezake / navaraM parimANaM jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkarSega saMkhyAtA utpadyante / upa pAto jaghanyena varSapRthaktvasthiti keSu utkarSeNa pUrvakoTaya yuSkeSu utpadyante, zeSa tadeva / saMvedhaM varSa pRthaktvaM pUrvakoTiSu kuryAt / sanatkumAre sthiti caturguNitA aSTAviMzatisAgaropamA bhvti| mAhendre tAnyeva sAtirekANi / brahmaloke catvAriM zan / lAke SaTpaJcAzat / mahAzukre aSTaSaSTiH / sahasrAre dvisaptatiH sAgaropa. mANi / eSA utkarSA sthitirbhaNitavyA, jaghanyasthitirapi caturbhirguNayet 9||muu01|| TIkA- 'maNussA Na bhaMte ! kohito upabati' manuSyAH khalu bhadanta / kebhyo nairayikAdInAM madhyAdAgatya manuSyayonI samutpadyante 'f. nAiehito upava. // 21 veM uddezaka kA prAraMbha // bIsa 20 3 uddezaka kA nirUpaNa karake aba sUtrakAra krama prApta manuSya viSayaka ikkIsaveM uddezaka kI prarUpaNA karate haiM-'maNussA gaM bhaMte ! kamohito upavanaMti' ityAdi / TIkArtha-gautama ne pramu se aisA pUchA hai-'maNussANaM bhaMte ! kamohito uvavajjati' he bhadanta ! manuSya kahAM se Akarake utpama hote haiM ? mevIsabhA uddeshaane| praarmvIsamA uddezAnuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra kramathI Avela A manuSya saMdhI sevAsamA zAnu ni355 43 cha.-'maNussA NaM bhaMte ! kohito uvavajaMti' tyA TA---gautamayAmI prabhune mela che che -'maNussA gaM bhaMte ! kamohito! uvavajjati' sApa manuSya yA sthAnamAthI mAvIna pana yAya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 bhagavatIsatre jjati' ki nairapikebhya bhAgatya utpayante nairayikAdAgatya manuSyeSatvAnte kimiti 'jAya devedito uvavajani' yAvadevebhya Agatyotpayante kim atra yAvatpadena 'tirikkhanoNiehito una jati maNusse hito ujjati ki tiryamyonikenya Agatyo padyante manuSyebhya Agatyotpadyante ityanayoH saGghaho bhavatIti paznaH / bhayavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'Neraiehito vi uvavajjati jAtra devehito vi uvavanaMti' narapikebhyo'pi Aganyotpadyante yAvad devebhyo. 'pi Agatya utpadyanne ihApi yAvatpadena tiryagponikebhyo'pi Agatya manuSyebhyo. arthAt nairayika Adi rUpa kina sthAnoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpana hote haiM ? 'ki neraiehito uvajati' kyA ve nairayiko se Akarake utpanna hote haiM ? 'jAva devehito utravati ' yAvat devoM se Akarake utpanna hote haiM / arthAt manuSyayoni meM jo jIva utpanna hote haiMve nairayikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA yAvat devoM se Akarake utpanna hote haiM ? yahAM yAvatpada ke anusAra ve tiyaJcoM se Akarake athavA manuSyo se Akarake utpanna hote haiM ? ina do praznoM kA grahaNa huA hai| isake uttara meM pramu kahate haiM-'goyamA' he gautama ! neraiehito viuvA bajanIti' jAva devehito vi uvadhajjati' manuSyarUpa se jo jIva utpanna hote haiM, ve nai yikoM se Akarake bhI utpanna hote haiN| niryazcoM se bhI Akara ke spanna hote haiN| manuSyoM se bhI Akarake utpanna hote haiN| aura che arthAt nairayika vigere rUpe kayA sthAnamAMthI AvIne jIva manuSyagAthI Gpanna yAya cha ? 'ki neraiehito upavAjati' zu tme| naradhimAthI mApIne Guru thAya cha 1 'jAva devehitoM ! uvayajati' yAvat mAthI AvIne utpanna thAya che? arthAt manuSya nikomAM je jI utpanna thAya che teo naiyikamAMthI AvIne upanna thAya che? athavA devAmAMthI AvIne utpanna thAya che? tipaMca e nivALA omAMthI AvIne utpanna thAya che? ke manuSyamAMthI AvIne manuSya paNAthI utpanna thAya che? AvI rIte gautamasvAmIe prasune prala resa che. yA praznamA uttaramA prabhu se che 3-'goyamA' 7 gautama ! 'neraiehi to vi ubavajati jAva deve hito vi ujavajjati' manuSya pAthA relavI utpanna thAya che, teo niyikamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che. tirya. emAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. manuSyamAMthI AvIne paNa utpana thAya che ane dezamAMthI AvIne paNa utpana thAya che. kahevAnuM tAtparya e zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU0 1 manuSyANAmutpattinirUpaNam 353 Spi Agatyotpadyante, he gautama! manuSyayonau samutpadyamAnA jIvA nAzkebhyaH viryagbhyo manuSyebhyo devebhyazca Agatya utpatti labhante ityarthaH / ' evaM uktAo 'jahA paMcidiyatirikkha joNiyauddesara' evamupapAto yathA paJcendriyatiryagyoniko deza ke 'jAvatamADhavIneraiehiMto uvavajjaMti yAvat tamApRthivInairayikebhyo'pi utpadyante na tu adhaH saptamI pRthivInairayikebhya utpadyante / yathA paJcendriyatiryagyoniko deza ke upapAto varNitaH tathaiva ihApi manuSyANAmupapAto vaktavyaH yAt ratnaprabhA pRthivIta Arabhya tamAnAmnI paSThapRthivInairayikebhyo'pi Agaspa manuSyasvena samutpadyante kintu adhaH saptama pRthivInairayikebhya Agatya manuSyatvena notpadyante ityarthaH / ' rayaNappabhaH puDhavIneraipa NaM bhaMte' ratnamamApRthivIsambandhinairayikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie maNusse ucavajjita' yo bhanyo manuSyeSu devoM se bhI Akarake utpanna hote haiN| tAlarya kahane kA yahI hai ki cAroM gatiyoM se Akarake jIva manuSya kI paryAya se utpanna hote haiM / ' evaM uvavAo jahA paMcidiyatirikkha joNiya uddezvara' jisa prakAra se pace. ndriya tiryagyonika uddezaka meM upapAta kA varNana huA hai, usI prakAra se yaha manuSyoM ke upapAna kA varNana kara lenA cAhiye / yAvat jIva chaThI tamA pRthivI ke nairayika paryAya se Akara ke manuSyapa meM utpanna hotA hai / para adhaH sAtavIM tama tamA pRthivI ke nairapikaparyAya se Akarake jIva manuSyaparyAya rUpa se utpanna nahIM hotA hai / yahI bAta 'jAvatamA puDhavI neraiehiMto uvavajjati' isa sUtrapATha dvArA puSTa kI gaI hai| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'gyaNamApuDhavIneraie rNa bhaMte! je bhavie maNussesu uvacajjittae' hai che ke cAra gativALAomAMthI AvIne jIva manuSyanI paryAMyathI utpanna thAya che. 'pavaM uvabAo jahA paMcidiyatirikkha joNiya uddekhae' ne rIte payendriya tiya cayAnika uddezAmAM upapAtanuM varNana karyu che. eja rIte ahiyAM manu grenA upAtanuM varNana karavu joie, yAvatu jIva chaThThI tamA pRthvInA nairavikAnA paryAyathI AvIne manuSya paryAyamAM utpanna thAya che. paraMtu adhaH saptamItamatamAM pRthvInA naiyika paryAyathI AvIne jIva manuSya paryAMya rUpe utpanna thatA nathI. aja vAta 'jAva tamApuDhavInera ihiMto uvavajjaM ti' A sUtrapAThathI spaSTa karela che. C. have gautamasvAmI prasune khebuM pUche che hai- 'rayaNappabhA puDhavI neraiya NaM bhaMte ! je bhavie magussesu uvavajjittae' he bhagavan ratnaprabhA pRthvInA nairathi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 bhagavatIstre utpattum se gaM bhane ! kevaiyakAlaTTiiemu upavajjejjA' sa khalu madanta ! kiya. kAlasthitikeSu manuSyeSatpadheta iti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM mAsapuhuttaDhiiesu' jaghanyano mAsapRthaktvasthitikeSu dvimAsAdArabhya nA mAsaparyanteSu ityarthaH 'ukkoseNaM puSakoDIyAuesu uvavajaI' utkarSeNa pUrvakoTyAyuSkeSu manuSyeSu utpadyate iti jaghanyato mAsapRthaktvAt hInataramAyuSyaM na kathamapi badhnAtimAsapRthaktvAt hInataraparimANAbhAvAditi, 'apase sA vattavvayA jahA paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavanaMtassa taheva' avazeSA-utpAdAdabhadanta ! ratnaprabhA pRthivI kA narayika jo manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hai| 'se gaM bhaMte ? kevaiya kAlaTiessu uvavajetA' vaha kitane kAla kI sthitivAle manuSpoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama! vaha 'jahanneNaM mAnapuhutta esu ukkoseNaM puruSakoDI Auesu uvavajaI' jaghanya se mAsapRthaktva kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se eka pUrvakoTi kI AyuvAle manuSyoM meM utpanna hotA hai| unake mAsapRthaktva se hInatara Ayu kA pandha nahIM hotA hai| kyoMki mAsapRthaktva se hInataraparimANa kA abhAva rahatA hai| 'ava lesA vatadhapA jahA paMciMdiyatirikkha. jogiessu upayajjatassa taheva' utpAda se atirikta saMhanana Adi dvAra jaise pavendriya tiryagyonikoM meM utpadyamAna manuSya ke kahe gaye haiM, usI prakAra se ve niraya se utpadyamAna manuSya ke bhI kaha lenA 2 // bhana.pomA 4-1 thAne yogya cha, 'se gaM bhaMte / kevaiyakAladi. esa ukhavajjejjA' te 1 janI sthitimA bhanudhyAmA 5 thAya? AL prazana uttaramA prabhu 43 cha hai-'goyamA! 8 gautama! 'jahanneNaM mAsapuhuttadviigsu ukasenaM puvakor3IAuesu uvavajaI' dhanyathA bhAsa55. tvanI sthitivALA manuSyamAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI eka pUrvakeTinI AyuSyavALA manuSyamAM utpanna thAya che. mAsapRthaphathI hInatara parimANane malA5 27 che. 'avasesA vatavvayA jahA paMci diyatirikta joNiesu uvavajaMtassa taheva pAta zivAya sahanana vigere dvAre samadhI thana ne prabhAva paye. ndriyatiyaca enivALAomAM utpanna thanArA manuSyane kahyA che. e ja pramANe narayikAthI utpanna thanAra manuSyanA saMbaMdhamAM kahevuM joIe. parata zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 355 prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam tiriktA saMhananAdikA vaktavyatA yathA paJcendriyatiryagyonikeSu utpayamAnasya manuSyasya kavitA tathaiva nirayAdudyamAnasya manuSyasyApi vaktavyA iti bhAvaH / paJcendriyatiryaka prakaraNApekSayA vailakSaNyaM darzayitumAha- 'navaraM' ityAdi / 'navaraM parimANe jahaneNaM eko vA do vA tinti vA navaraM parimANe jaghanyena eko dvau vA trayo vA utsayante 'ukosegaM saMkhejjA uvavajnaMti' utkarSeNa saMkhyAtA utpadyante nArakajIvAnAM saMmUmimanuSyeSu utpatterabhAvAt garbhajAnAM ca manuvyANAM saMkhyAtatvAt saMkhyAtA eva te samutpavyante iti / kAya saMveve'pi bailakSavyam darzayannAha - 'jahA' ityAdi, 'jahA tahi aMtomuhutterhi tahA ihaM mAsahutehi saMvehaM karejjA' yathA tatra paJcendriyatiryak prakaraNe antarmuhUrteH kAyasaMvedhaH kRtaH tathA iha mAsapRthaktvaiH kApasaMvedhaM kuryAt antarmuhUrtasthAne mAsaprayasvaM pUra fterH / ayamarthaH, yathA tatra paJcendriyatiryagyonikoddeze ratnamamA nArakebhya caahiye| parantu paJcendriya niryak prakaraNa kI apekSA se jo bhinnatA hai vaha 'navaraM parimANe jahanneNa ekko vA do vA tini vA' isa sUtra pATha dvAra prakaTa kI gaI hai ki aise jIva parimANa kI apekSA jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura 'unako seNaM saMkhejjA uvavajjaMti' utkRSTa se saMkhyAta utpanna hote haiM / isakA kAraNa yaha hai ki nAraka jIvoM kA saMmUcchima manuSyoM meM utpAda nahIM honA hai| garbhajoM meM hI utpAta hotA hai aura garbhatra manuSya saMkhyAta hI haiM / isaliye yahAM utkRSTa se ve saMkhyAta hote haiN| aisA kahA gayA hai| isI prakAra se kAya saMvedha meM bhI bhinnatA hai jo 'jahA tahiM aMtotehi tahA ihaM mAtapuhuttehiM saMdehaM karejjA' isa sUtrapATha se prakaTa kiyA hai| isakA tAtparya aisA hai ki jaisA paJcendriya tiryagyonika yathendriya tiryathanA pra242tAM A prabhAM ne guhAyAgu che, te 'navaraM parimANe jahanneNaM ekko vA do vA tina vA' yA sUtrapAThI che - evA jIvA parimANanI apekSAthI janyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che bhane uskoseNaM saMkhejjA ubavajjati' utkRSTathI sadhyAta utpanna thAya che. tenuM kAraNa e che ke-nArakajIvenA sa'mUrcchima manuSyAmAM utpAta thatA nathI. galomAM ja utpAta thAya che. ane garbhaja manuSya sakhyAta ja che. tethI ahiyAM utkRSTathI tee sakhyAta haiAya che. tema kahe vAmAM bhAvyu che. ye rIte yasa vedhamAM pazu nuhAyAgu che. he 'jahA tahi aMtamutehi tahA iha mAsapuhuttehi saMveha karejjA' yA sUtrapAThathI agara karela che. mAnuM tAtpaya evuM che ke-je pramANe paMcendriya tiya thayAnika zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 magavatIsUtre utpayamAnAnAM pazcendriyatiryagyonikAnAm jaghanyato'ntarmuhUrtasthitikatvenAntarmuhRtaH kAyasaMvedhaH kRtaH tathaiveha manuSyoddezake manuSyAgAM jaghanyasthitimAzritya mAsa. pRmaratverevaM kAyasaMvedhaH karaNIya iti tathAhi-'kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAI mAsapahutamabhahiyAi' kAlAdezena jaghanyena dazavarSasahasrANi mAsapRthaktvA bhyadhikAni ityAdi / sesaM taM ceva' zeSam-parimAgakA yasaMvedhAtiriktaM sarvamapi saMhananAvagAhanAsaMsthAnalezyAdRSTijJAnAjJAnAdidvArajAtaM tadeva pazcendriyatiryakamakaraNodIritameveti bhAvaH / 9 / 'jahA rayaNappamAe batAyA tahA sakkarapabhAe vi' yathA-yena prakAreNa ratnapamAyA vaktavyatA kathitA tathA-tenaiva prakAreNa zarkarApamAnArake'pi saima vaktavyatA bhaNitagA, tathAhi AlAparakAraH 'sakkarappa mA. uddezaka meM ratnapramA ke nArakoM se utpadyamAna paJcendriyatiyagyonikoM kA jaghanya se antarmuharta kI sthiti vAle hone ke kAraNa antarmuhatoM kA kAyasaMvedha kiyA gayA hai, usI prakAra se yahAM manuSya uddezaka meM manuSyoM kI jaghanya sthiti ko lekara mAsapRthaktva se kAyasaMvedha isa prakAra se kara lenA caahiye| jaise-'kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAsasahassAImAsapuhuttamabhahiyAI" kAla kI apekSA kAyasaMvedha yahAM jaghanya se mAsa pRthaktva adhika 10 hajAra varSa kA hai ityaadi| 'sesaM taM cetra' isa prakAra parimANa aura kAyasaMvedha se atirikta aura saba saMhanana, avagAhanA, saMsthAna, lezyA, dRSTi, jJAna, ajJAna Adi dvAra pazcendriya tika prakaraNa meM kahe anusAra hI hai|9| 'jahA rayaNappamAe vattambayA tahA sakarappabhAe vi' jisa prakAra se ratnaprabhA kI vaktavyatA kahI hai, uddezAmAM ratnaprabhAnA nArakomAMthI utpanna thanAra paMcendriyatiryaMca nivA LAo jaghanyathI aMtamuhUrtanI sthitivALA hovAne kAraNe aMtarmuhUrtathI kAyavedha kahela che. eja pramANe ahiyAM manuSyanA uddezAmAM manunI jaghanya sthitine laIne mAsapRthakatvathI kAyasaMvedha A prakAre kahevuM joIe. bha-kAlAdeseNaM jahanneNaM dasavAmasahassAI mAmapuhattamabhahiyAI' janA apekSAthI kAyasaMvedha ahiM jaghanyathI mAsapRthakva vadhAre 10 dasa hajAra 1panA cha, 'sesa taM ceSa' mA rIte parimAya bhane yasa 5 zivAya mAga tamAma sanana, sAunA, saMsthAna, vezyA, Ti, zAna, ajJAna, vire dvAra saMbaMdhI kathana paMcendriya tiyAnA prakaraNamAM kahyA pramANe ja che. chellA 'jahA rayaNappabhAe vattavvayA tahA sakkarappabhAe vi' he pramANe pralA pRthvI saMbaMdhI kathana karyuM che, eja pramANenuM zarkarAkhabhA pRthvInA nArakanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 su01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 357 puSIneraie NaM bhaMte ! je bhavie maNusse mu ujavanjittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAla. hiiem upavajjenA' zarkarApamApRthivInAyikaH khalu bhadanta ! yo bhavyo pramudhyetpattum sa khalu kipatkAla sthiti ke pratyayeta ityAdi etAnasyottare ratna pramAnArakApekSayA vai ThasaNyaM darzayannAha-'nAraM jahannega vApapuhunaTi esu' navaraM jaghanyena varSapRthaktvasthitiveSu manuSyeSu 'uko seNaM puSakoDI Auesu ukva. jjejjA' utkarSeNa pUrvakoTayAyukepRtpadyate / ratnaprabhAnArakapakaraNe jaghanyato mAsa pRSavastrasthitikeSu utpadyante ityuktam zarkarApamApakaraNe tu jayanyena varSapRthaktva usI prakAra se zarkarApramA nAraka kI bhI vahI vaktavyatA kaha lenI caahiye| jaise-'sakarappamApuDhacI neraie NaM bhaMte! je bhathie maNussesu upayajjittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiesu uvavamejanA' arthAtgautamane isa AlApaka ke dvArA prabhu se aimA pUchA hai-he bhadanta ! jo zarkarAmamA pRthivI kA nairapika manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha kitane kAlakI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai ? ityAdi isa prazna ke uttara meM ratnaprabhA ke nAraka kI apekSA se vilakSaNatA prakaTa karate hue sUtrakAra kahate haiM-he gautama! vaha 'navaraM jahannegaM vAsa huttahiepsu ukkoseNaM puruSakoDI Auepsu uvavajjejjA' jaghanya se varSe. pRSakatva kI sthiti vAle manuSpoM meM aura utkRSTa se eka pUrvakoTi kI AyuvAle manuSyoM meM utpanna hotA hai| ratnaprabhA nAraka ke prakaraNa meM jaghanya se mAsapRthaktva kI sthitivAle manurUpoM meM usakA utpAda kahA gayA hai| aura yahAM zarkarApamA ke prakaraNa meM jaghanya se varSapRthaktva mA 59 4thana 42 na . 2 -'sakkarappabhA puDhavI neraie NaM bhaMte ! je mavie maNussetu uvavajjitae se NaM bhaMte ! kevaiyakAladviiesu ughavajjejjo' arthAta gautama svAmIe A sUtrapATha dvArA prabhune evuM pUchyuM che ke-he bhagavana zarkarA prabhA pRthvInA je narayika manuSyamAM utpanna thavAne gya che. te keTalA kALanI sthitivALA manuSyamAM utpanna thAya che? vigere praznanA uttaramAM ratnaprabhA pRthvinA nArAthI judApaNuM batAvavA mATe sUtrakAra kahe 2-3 gautama! a 'navaraM jahanneNa vAsapuhuttadiinsu ukkoseNaM puSakoDIAuemu uvavajjemjA' -yayI varSa 53vanI siMpatijA manuSyomA bhane utRthI eka pUrvakeTinI AyuSyavALA manuSya mAM utpanna thAya che. ratnaprabhA pathvInA nAnA prakaraNamAM jaghanyathI mAsapRthaphanI rithativALA manuSyomAM tene utpAta kahela che. ane ahiyAM zarkarA khabhA vinA prakaraNamAM jaLa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 magavatIsatre sthitikeSu ityuktam tadubhayo lakSaNyamiti / evaM zarkarApRthivIta Arabhya tamA. pathivIparyantaM jaghanyasthitipRthaktvameva jJAtavyeti / 'bhogAhaNA lessANANaTii. aNubaMdhasaMvehaM NANataM ca jANejjA' avagAhanAlezyAjJAnasthityanubandhasaMvedhAn nAnAtvaM na jAnIyAt , nAnAtvamiti parasparaM bhedaM jAnIyAt, kathamityAha'jaheva tirikvajoNiya uddesae' yathaiva tiryagyonikodezake, tiryagyonikoddezake yena prakAreNa zarIrAvagAhanA lezyA jJAnasthityanubandhasaMvedhAH kathitAH tathAteSAM nAnAtvAni ca kathitAni tathaiveha zarkarAmamAnArakapakaraNe'pi jJAtavyAni vizeSa jighRbhumimtata eva draSTavAnIti / 'evaM jAva tapA puDhavIneraie' evaM yAvat namApRthivI nairayikaH, yathA ratnapamApRthivI narayikapakaraNe parimA. kI sthitivAle manuSyoM meM usakA usAda kahA gayA hai| isa prakAra donoM jagaha ke utpAda meM minnatA hai / isI prakAra kA kathana zarkarAmamA pRthivI se lekara tamA pRthivI taka jAnanA caahiye| arthAt yahAM jaghanyasthiti varSa pRthaktva kI hai| 'ogAhaNAlessANANahiaNubaMdhasaMvehaM NANattaM ca jANejjA' avagAhanA, lezyA, jJAna, sthiti, anubaMdha aura saMvedha ina sabameM paraspara meM bheda jAnanA caahiye| arthAt tiryagu. ddezaka meM jaise zarIra avagAhanA lezyA, jJAna, sthiti, anuvandha aura saMvedha kahe gaye haiM aura inameM paraspara meM bheda kahA gayA hai, usI prakAra se yahAM zarkarAmamA nAraka prakaraNa meM bhI inheM jAnanA caahiye| vizeSa jijJAsuoM ko vahI se yaha saba dekha lenA caahiye| 'evaM jAva tamA puDhavIneraie' jisa prakAra se nyathI varSa pRthaphavanI sthitivALA manuSyamAM tene utpAda kahyo che. A bane sthaLanA utpAdamAM judA paNuM Ave che. A rItanuM kathana zarkarAmamAM pRthvIthI laIne temAM pRthvI sudhImAM samajavuM. arthAta ahiyAM jadhanya sthiti va pRthata cha. 'oga haNAleramANANaThuii aNubaMdhasaMveI NANattaM ca jANejanA' ma nA , zyA, jJAna, sthiti, bhanuma bhane save5 mA badhAmAM ane anyamAM bheda samaja. arthAt tiryaMcanA prakaraNamAM je pramANe zarIra avagAhanA, vezyA, jJAna, sthiti, anubaMdha ane saMvedha kaho che. ane ahiyAM paraspara judApaNa kahela che. e ja pramANe ahiyAM A zarAmabhA nArakanA prakaraNamAM paNa tene samajavA. vizeSa jANavAnI IcchAvALAoe te prakaraNamAM A tamAma kathana joi levuM joIe " nAya tamApuDhavIneie' 2 mA 2nalA YopI nethi: mAramA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 359 mAdidvArajAtaM kathitaM tathaiva pAlakApramAdhUmama bhApaGkamamAta mama mAnArakaparyantamakaraNeSvapi parimANAdidvArajAtaM vivecanIyamiti prathamagamAdArabhya nagamAnteSu navasvapi mamakeSu sarva jJAtavyamiti 9 / atha tiryagyonikebhyo manuSyatvAdayatrAha 'jai virikkha joNirahito' ityAdi / 'jara tirikkhajoNiehiMto uti' yadi viryagyonikebhyo manuSyA utpadyante tadA 'ki ergidiyatirikkhajoNierhito uvajjaMti' kimekendriya tiryagyonikebhya Agatya manuSyA utpayante 'jAtra paMcidiyatirikkhajoNiehiMto unavajjaMti' yAvat paJcendriyatiryagyonikebhya Agatyotpayante, atra yA tpadena dvIndriyebhya Agatya athavA ratnaprabhA pRthivI ke nairayika prakaraNa meM parimANa Adi dvAroM kA kathana kiyA gayA hai usI prakAra se bAlukAma mA dhUmapra mA, paGkanamA, evaM tama prabhA taka ke nAraka prakaraNa meM bhI parimANa Adi dvAroM kA vivecana kara lenA cAhiye / isa prakAra se prathama gama se lekara nauveM gama taka ke maukoM meM sarva kathana yahAM jAnanA cAhiye / aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'jar3a tirikkha joNirahito ubavajjati' he bhadanta ! yadi tiryagyonikoM se Akarake manuSya utpanna hote haiM to 'kimegiMdiyatirikva toNiedito vavajnaMti' kyA ce manuSya ekendriya tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA yAvat 'paMcidiya tirikkha jogiehiMto ubavajjati' paJcendriya tiryagyomikoM se Akara ke ve dhanuSya utpanna hote haiM ? yahAM yAvat zabda se aisA pATha grahaNa huA hai ki kyA ve dIndriyoM se Akarake athavA parimANu vigere dvArAnA saMbaMdhanuM kathana karela che. teja rIte vAlukAprabhA, dhUmaprabhA, pakaprabhA, ane tamApakSA sudhInA nAkAnA prakaraNamAM pazu pari mANu vigere dvArAnA sabadhI vivecana samajI levuM. A rIte pahelA gamathI ArabhIne navamA gama sudhInA nave gamanu tamAma kathana ahiyAM samajI levuM. have gautamasvAmI prabhune zovu pUche che haiM-- 'jaha tirikakhajoNiehito uvavajjati' he bhagavan le tiryayayonimAMthI AvIne manuSya utyanna thAya che, to 'kimegi 'diyatirikkhajoNieDito' zuM te manuSyo kheDa chandriyavAjA tiryagya yonimAMthI bhAvIne utpanna thAya che ? athavA yAvat 'paMci diyatirikkhajoNihito uvavajjaMti' paMcendriyatiyatha yoni abhAMthI bhAvIne manuSyeAmAM utpanna thAya che ? . ahiyAM yAvat padmathI nIce pramANenA pATha grahaNu karAyeA che. tee e iMdriyAvALA tica cenikAmAMthI AvIne, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 - - magavatIstre zrIndriyebhya Agatya yadvA caturindriyebhya Agatpotpadhante ityeSAM grahaNaM bhavati tathA ca he bhadanta ! yadi niyaMgponikempa Agatyotpadyante manuSyAH tadA kime kendriye myo dvIndriyebhyaH trIndriyebhyaH cArindriyebhyaH pathendriyebhyo vA jAyanne phimiti praznaH / bhagavAnAi -goyamA' ityaadi| 'goramA' he gautama ! 'egidiyatiri: khajoNiehito vi ubajjati jAva paMcidiyatirikkhanoNiehito vi uvayajjati' pakendriyaniryagyonkeimpo'pi utpadya te yAvat pazyendriyatiraMgyonikebhyo'pi u. padyante atra yAcapadena dvIndriyatrIndriyacaturindriyANAM grahaNaM teindriyoM se Akarake athavA cauindriyoM se Akara ke manuSya hote haiM ? tathA ca-yadi tiryagyonikoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM to kyA ve ekendriya tiyAyonikoM se Akarake manuSya rUpa se utpanna hote haiM athavA yAvat pazcendriya tiryagyonikoM se Akara ke manuSya rUpa se utpanna hote haiM ? yahAM yAvatpada se aisA pATha saMgRhIta huA hai ki 'kyA ve do indriya tiryagyonikoM se Akarake manuSya rUpa se utpanna hote haiM ? athavA teindriyatiryagyonikoM se Akara ke manuSyarUpa se utpanna hote haiM ? athavA caturindripatiryagponikoM se Akarake manuSyapane se utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu ka te haiM-'goyamA' he gautama! 'pagidiya tirikkha toNiehito vi uvavajjati jAva paMciMdiya nirikkha joNiehito vi uyacajati' ekendriya tiryagyonikoM se bhAkarake bhI ve manuSya rUpa se utpanna hote haiM, do indripa tiryAyonikoM se bhI athavA traNa iMdriyavALA tiryaMca nike mAMthI AvIne, athavA cAra iMdriya vALA tirthaM ca nikamAMthI AvIne manuSyomAM utpanna thAya che? tathA je teo tiryaMca nikemAMthI AvIne jIva manuSyapaNAthI utpanna thAya che, te za teo eka iMdriyavALA tiryaMca caunikomaMthI AvIne manuSyamAM utpanna thAya che? athavA be iMdriyavALA tiryaMcanikomAMthI AvIne manuSya paNathI utpanna thAya che? athavA traNa indriyavALA tiryaMca nikemAMthI AvIne manuSya paNuthI utpanna thAya che? athavA cAra IndriyavALA tiryaMca nikomAMthI AvIne manuSyapaNAthI utpanna thAya che? athavA yAvatu pAMca indriyava La tiryaMca nikamAMthI AvIne manuSyapaNuthI utpana thAya che? 241 prazana uttaramA prabhu gautamasvAmI 4 cha 4-'goyamA' 3 gautama ! "egi diyatirikkhajo Naehito vi uvavajjati jAva paMciMdiyatirikkhajoNie to uvavajjati' me chAndrayavAtiya ya pAnimAthI mAna 55 manuSya paNuthI utpanna thAya che. be IndriyavALA tiryaMcanike mAMthI AvIne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 361 bhavatIti ispAdikaM sarva paJcendriyatiryagyonikaprakaraNe yathA kathitaM tathaiva sarva mihApi jJAtavyam etadabhimAyeNaiva kathayati-'bhedo jahA' ityAdinA / 'bhedo jahA paMciMdiyatirikkhanoNiyauddesae' bhedo yathA pazcendriyatiryagyonikoddezake 'navaraM teuvAU paDi se heyanyA' nAraM tejovAya pratiSedravyau ekendriyebhya utpati pAraNe ekendriyapRthivIkAyikAdibhyo manudhyasyotpattirvAcyA parantu tatra ekendriyatejaskAyikebhyaH tathA ekendriyavAyu kAyikebhyo manuSyANAmutpattiAkara ke ve manuSya rUpa se utpanna hote haiM, tehandriya tiryagyonikoM se Akarake bhI ve manuSyarUpa se utpanna hote haiM, cauindriya tiryagyonikoM se Akarake bhI ve manuSya rUpa se utpanna hote haiM aura pazcendriya tiryagyonikoM se bhI Akarake ve manuSya rUpa se utpanna hote haiN| ityAdi saba kathana paJcendriya tiryagyonika prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI saba yahAM para bhI jAnanA caahiye| isI abhiprAya se sUtrakArane 'bhedo jahA paMcidiyatirikkhajoNiya uddesae' aisA sUtra pATha kahA hai| ___ 'navaraM teuvAU paDise heyavvA' ekendriya tiryam yonikoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM jaba aisA kathana kiyA jAtA hai to usa samaya ekendriyAntargata tejaskAyika aura vAyukAyika ina ekendriyoM kA parityAga kara denA caahiye| arthAt ina tejaskAyika aura vAyukAyika ekendriyoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpanna paNa teo manuSyamAM utpanna thAya che, traNa IndriyavALA tiryaMca nikemAMthI AvIne paNa teo manuSyamAM utpanna thAya che. cAra IndriyavALA tiya ca nikomAMthI AvIne paNa manuSya paNAthI utpanna thAya che. ane pAMca IndriyavALA tiryaMca nike mAMthI AvIne paNa teo manuSyamAM utpanna thAya che. vigere tamAma kathana paMcendriyatiyaca nikenA uddabhavamAM je pramANe kahevAmAM AvyuM che, e ja pramANenuM kathana ahiyAM paNa samajavuM. me malibhAyathI sAre 'bhedo jahA paMci diyatirikkha joNiyauddesae' mA pramANe sUtrapATha kahyo che. - 'navaraM teuvAU paDiseheyavvA' meM driyaa|| tiya ya yonimAthI AvIne jIva manuSyapaNAthI utpanna thAya che. e pramANe kahevAmAM Ave che, te te vakhate eka IndriyavALAnI aMtargata tejaskAyika ane vAyukAyika A ekenidrane tyAga kara joIe. arthAt A tejarakAyika ane vAyu zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 bhagavatIsUtre ne batacyA sUtravAkyasya tathArUpatvAditi bhaavH| 'sesaM taM ceva' zeSaM tadeva kathinAtiriktaM sarvamapi tadeva paJcendriyatiryagyonikapakaraNakathitameva jJAtavya. miti kiyatparyantamityAha-'jAva' ityAdi, 'jAva' yAvat puDhavIkAie NaM bhaMte' pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie maNussesu uvavajjittae, se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA' yo bhavyo manuSyeSatpattuM sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu manuSyetpayeteti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhutaTTiiesu' jaghanyenAntarmuhUrtasthinikeSu manuSyetpadheta nathA-'ukkoseNaM puvakoDIAuesu upajjejjA' utkarSaNa nahIM hote haiN| kyoM ki ina teja aura vAyukAya ekendriyoM se oyehubhA kI manuSyoM meM utpatti nahIM hotI hai aisA sUtrakA kathana hai| 'sesaM taM ceva' bAkI kA aura saba kathana paJcendriya tiryagyonika prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI jAnanA caahiye| yAvat 'puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhavie maNuslesu uvajjittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaThThiesu uvavajjetA' he bhadanta ! jo pRthivIkAyika manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha kitane kAla kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama ! vaha 'jahanneNa aMtomuttahihaesu' jaghanya se antarmuharta kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotI hai aura 'ukkoseNaM' utkRSTa se 'puvakoDI Auestu uvavajjejjA' eka pUrvakoTi kI AyuvAle manuSyoM meM utpanna hotA hai| kAyika ekendriyAmAMthI AvIne jIva manuSya paNAthI utpanna thatA nathI. kemake A ekendriyavALAomAMthI manuSyanI utpatti thatI nathI. A pramANe sUtrakAranI AjJA che. 'sesaM taM ceva' mAtItuM bhI madhu 4thana pathendriyatiya ya yoninA prakaraNamAM je pramANe kahevAmAM AvyuM che e ja pramANe ahiyAM paNa samajavuM. yAvat 'puDhavIkAie NaM bhaMte ! je bhavie maNussesa uvavajjittara se NaM bhaMte ! kevaiyakAladviiesu uvavajjejjA' 3 lasan 2 pRthvIyi 1 manuSyAmA utpanna thavAne gya che, te keTalA kALanI sthitivALA manuSyamAM utpanna thavAne che, arthAt te keTalA kALanI sthitivALA manuSyamAM utpanna thAya che? mA prazna uttaramA prabhu cha hai-'goyamA! 3 gautama ! te 'jahanneNaM aMtomuhuttaTThiiesu' dhanyathA 4 mata chUtanI sthiti manuSyAmA tpanna thAya che. mane 'ukkoseNaM' STayI 'puSakoDIAuesu uvavajjejjA' eka pUrvakeTinI AyuSyavALA manuSyamAM utpanna thAya che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 363 pUrvakoTyAyu kepUtpadyata / te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati te khalu bhadanta ! pRthivIkAyikebhya Agatya manuSyeSu samutpitsabo jI ekasamayena kiyantaH-kiyat saMkhyAkA utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha-'evaM jacceva' ityAdi, 'evaM jacceva paMciMdiyatirikkhajoNiemu uvavajanamANassa puDhavIkAiyassa vattavvayA' yaiva paJcendriyatiryagyonikeSu utpadyamAnasya pRthivIkAyikasya vaktavyatA 'sA ceva iha vi uvavajjamANassa bhANiyabA navamu gamaesu' saivehApi manuSyeSatpadhamAnasya bhaNitavyA navasvapi gamakeSu iti| pazcandriyatiryagyonikamakaraNA'. pekSayA yadvailakSaNyaM tadarzayati-'navaraM' ityAdi, 'navaraM taiyachaTTaNavamesu parimANe jahanneNaM ekko vA do vA tinni vA' navaram-kevalaM vizeSo'yam-tRtIya-SaSTha ___ aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'te NaM bhaMte ! jIvA ega samaeNaM kevaDyA uvavajjati' he bhadanta ! pRthivIkAyikoM se Akara ke manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hue ve jIva ekasamaya meM kitane utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-evaM jacceva paMciMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjamANasa puDhacIkAiyassa vattanvayA' he gautama ! paJcendriya tiryagyonikoM meM utpadyamAna pRthivIkAyika kI jaisI vaktavyatA hai vaisI hI vaktavyatA 'iha vi uvavajjamANassa bhANiyavyA navastu vi gamaesu' yahAM manuSyoM meM utpanna hone vAle pRthivIkAyika ke nau hI gamakoM meM kaha lenI cAhiye / parantu paJcendriya tiryag yonika prakaraNa kI apekSA isa prakaraNa meM jo bhinnatA hai vaha 'navaraM taiyachaTTaNavamesu parimANaM jahanneNaM ekako vA do vA tibhiSA, va gautamasvAmI zikSA pramune me pUche che - te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA ubavajjati' 3 sana pRthvIyijImAthI mAvI manu. mAM utpanna thavAne yogya thayelA evA te eka samayamAM keTalA utpanna thAya cha ? 40 prazna uttaramA prabhu gItamasvAbhAna cha-evaM jacceva paMci diyatirikkhajoNiesu uvavajjamANasa puDhavIkAiyasma vattavvayA' he gautama paMcendriya tiyaeni komAM utpanna thanArA pRthvIkAyikanuM je prabhAtuM 4thana yuM che. me pramANenuM 4thana 'iha vi uvavajjamANassa bhANiyavvA navasu gamaesu' mahiyAM manuSyAmA utpanna thnaa| pRthvInA nave mAM kahevuM joIe paraMtu paMcendriya tiryaMcAnika jIvanA prakaraNa karatAM mA 542mA 2 / pAyAva cha, ta 'navara taiya cha? Navamesu parimANa jahanneNa eko vA do vA tinni vA, ukkoseNaM saMkhejjA ubavajjati' mA sUtrapA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 bhagavatI sUtre navameSu gamakeSu parimANaM jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA 'ukkoseNaM saMkhejjA uvavajjaMti' utkarSeNa saMkhyAtA utpadyante tatra - tRtIyagama ke audhikebhyaH pRthivIkAyikebhya utkRSTa sthitiSu manuSyeSu utpadyante te utkRSTataH saMkhyAtA eva bhavanti / yadyapi manuSyAH saMmUmisaMprahAda saMkhyAtA bhavanti tathApi utkRSTasthitikAH pUrvakoyAyuSkAH saMkhyAtA eva paJcendriya tiryagyonikAstu asaMkhyAtA api bhavanti evaM SaSTha navamagamayorapi iti tRtIyapaSThanavamagamakeSu jaghanyotkRSTAbhyAM sUtroktameva parimANaM, prathamadvitIyacaturthapaJcamasaptamASTame tu paJcendriyaukkoseNaM saMkhejjA uvavajjati' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai isase yaha samajhAyA gayA hai ki yahAM tRtIya, SaSTha aura nauveM gama meM parimANa dvAra meM jaghanya se eka athavA do athavA tIna jIva utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta jIva utpanna hote haiM / tRtIya gamaka meM audhika pRthivIkAyikoM se jo jIva utkRSTa sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hote haiM ve utkRSTa se saMkhyAta hI hote haiN| yadyapi saMmUcchima ke saMgraha se manuSya asaMkhyAta ho jAte haiM, taba bhI utkRSTa sthiti vAle pUrvakoyAyuSka manuSya saMkhyAta hI hote haiM kintu paJcendriyatiryagyonika asaMkhyAta bhI hote haiN| isI prakAra kA kathana SaSTha aura nauveM gamoM meM bhI parimANa ke viSaya kA jAnanA cAhiye / isa prakAra tRtIya, SaSTha aura nauveM gama meM parimANa kA kathana sUtrakAra ne jaghanya aura utkRSTa se svayaM hI kara diyA hai / parantu prathama, dvitIya, caturtha, paMcama, saptama dvArA pragaTa karela che. A sUtrapAThathI e samajAvyu' che ke--ahiyAM chaThThA ane navamA gamamAM parimANu dvAramAM janyathI eka athavA be athavA traNu jIva utpanna thAya che, ane utkRSTathI sakhyAta jIvA utpanna thAya che. trIjA gamamAM aughika pRthvikAyikAmAMthI je chatra utkRSTa sthitivALA manuSyamAM utpanna thAya che. te utkRSTathI saMkhyAta saMkhyAta ja hAya che, jo ke sa'mUcchi`manA sagrahathI manuSyA asaMkhyAta thaI jAya che, te paNa utkRSTa sthiti vALA pUrvakATinI AyuSyavALA manuSya saMkhyAta ja DAya che. ane paMcendriya tiya cayAnike| asakhyAta paNa huM ya che. eja rItanuM kathana chaThThA ane navamA gamamAM paNa piramANunA sabaMdhamAM samajavu' evI rIte trIjA, chaThThA, ane navamA gamamAM parimANunuM kathana sUtrakAre poteja jaghanya ane utkRSTathI usa che. paraMtu pahelA, mIla, thothA pAMyabhA, sAtamA bhane AmA bhA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU09 manuSyANAmutpattinirUpaNam 365 tiryagyonikoktameva primaannmvseymiti| parimANAtirikte'pi vailakSaNyaM ghotayitumAha-'jAhe' ityAdi, 'jAhe apaNA jahannakAlaTiibho bhavaI' yadA AtmanA-svayaM jaghanyakAla sthitiko bhavati 'tAhe paDhamagamae ajjhavasANA pasatthA vi apasasthA vi' tadA prathamagarake madhyamagamAnAM prathamagame audhikepratyadyamAnAnAmityarthaH adhyavasAyAH prazastAH zumA api bhavanti utkRSTa sthitikatvenotpatteH' aprazastA azubhA api adhyavasAyA bhavanti jghnysthitiktvenotptteH| 'bitiyagamae apasatthA' dvitIyagamake tu jaghanyasthitikasya aura aSTama ina gamoM meM jaghanya aura utkRSTa se parimANa kahA nahIM hai -isaliye ina gamoM meM vaha jaisA paJcendriya tiryagyonikoM ke prakaraNa meM kahA gayA hai-vaisA jAnanA caahiye| ___ 'jAhe appaNA jahannakAlaTTiio bhavaI' isa sUtra dvArA parimANa se atirikta dvAroM meM bhI jo bhinnatA hai use prakaTa kiyA gayA hai| jaba pRthivIkAyika svayaM jaghanya kAla kI sthiti ko lekara utpanna hotA hai 'tAhe paDhamagamae ajjhavasANA pasasthA vi aparasatyA vi' taba usake madhyama tIna gamakoM meM ke prathama gamaka meM-audhiko meM utpadyamAnatA meM-adhyavasAya prazasta bhI hote haiM aura aprazasta bhI hote haiM / tAtparya isa kathana kA aisA hai ki jaba jaghanya sthiti vAlA pRthivIkAyika utkRSTa sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai-taSa usake adhyavasAya prazasta hote haiM, aura jaba vaha jaghanya kAla kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai| taba usake gamomAM jaghanya ene utkRSTathI parimANa kahyuM nathI. jethI A gAmamAM paMcendriya tiyanA gamemAM te je pramANe kahela che. e ja pramANenuM kathana samajavuM. ___ 'jAhe appaNA jahannakAlaTThiio bhavaI' 41 sUtrI paribhASa shivaathanA dvAromAM paNa je judA paDyuM che, te pragaTa karela che. jyAre pRthvIkAyika svaya 45nya janI sthiti sadhana panta thAya cha, 'tAhe paDhamagamae ajjhavasANA pasatthA vi apasatyAvi' tyAre tena madhyanA tra bhImAnA pahelA gamamAM-aughikamAM utpanna thavApaNAmAM adhyavasAya prazasta paNa hoya che ane aprazasta paNa hoya che. A kathananuM tAtparya e che ke-jyAre jaghanya sthitivALA pRthvikAyika utkRSTa sthitivALA manuSyomAM utpanna thavAne yogya hoya che, tyAre tene adhyavasAya prazasta hoya che. ane jayAre te jaghanya kALanI sthitivALA manuSyomAM utpanna thavAne cagya hoya che. tyAre tene zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsatre jaghanyasthitikatvenotpattau aprazastA - azumA eva bhavanti 'taiyagamae pasasthA bhavati' tRtIyagamake prazastAH zumA adhyavasAyA bhavati 'sesaM taM caiva niravasesaM' zeSam - adhyavasAyAtiriktaM sarvamapi paJcendriyatiryagyonikamakaraNotameva bhavatItyavaseyamiti 9 / 366 akAyikAdibhyazca manuSyotpAdamatidezenAGa - 'jai AukkAiehiMto' yadi akAyikebhya utpadyante he madancha / yadi manuSyA akAyikebhya Agatya samusvayante tadA kiyatkAlasthitikeSu manuSyevRspadyante iti praznaH / uttaraM pUrvapraka adhyavasAya aprazasta hote haiN| 'bitiyagamae apasasthA' tathA madhyama ke dvitIyagamaka meM jaghanya sthiti vAle pRthivIkAdhika kI jaghanya sthiti vAle manuSyoM meM utpatti hone se usake adhyavasAya aprazasta hote hai / 'tayagamae patthA bhavaMti evaM tRtIya gamaka meM jaghanyasthiti vAle pRthivIkAyika kI utkRSTa sthiti vAle manuSyoM meM utpatti hone se usake adhyavasAya prazasta hote haiN| 'sesa taM caiva niravasesa' isa prakAra adhyavasAya ke atirikta aura saba dvAroM kA kathana pazcendriya tiryagyonika ke prakaraNa meM kahe gaye anusAra hI hai 9 / aba sUtrakAra aSkAyika Adi se manuSya ke utpAda kA kathana atideza se karate haiM 'jaha AkkAie hito' isameM gautamane prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! yadi aSkAyikoM se Akarake jIva manuSyoM meM utpanna hotA hai to vaha kitane kAla kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai ? isa prazna ke uttara pUrva prakaraNa ke atideza se dete hue aprazasta adhyavasAya hAya che. 'bitiyagamae apasatthA' tathA madhyanA zrIla gamamAM jaghanya sthitivALA pRthvIkAyikanI jaghanya sthitivALA manuScAmAM utpatti thavAthI tene aprazasta adhyavasAya hoya he 'tuiyagamae pasatthA bhavaMti' trIna gabhamAM dhanya sthitivANA pRthviadhiunI utkRSTa sthitivAjA manuSyAmAM utpatti thavAthI tene prazasta adhyavasAya hoya che. 'sesaM taM caiva niravasesa' yA rIte adhyavasAya zivarAyatu mIla tamAma dvArA samAdhI sthana poMcendriya tiya carcAnikanA prakaraNamAM kahyA pramANe ja che. prA have sUtrakAra aSThAyika vigeremAMthI manuSyanA utpAtanuM kathana atideshthii 4re che. 'jana AunakA irahito' yA sUtrAMzathI gautamasvAbhIce ane evuM pUchyuM che ke--he bhagavana jo aAiyakAmAMthI AvIne jIva manuSyAmAM utpanna thAya che, te te keTalA kALanI sthitivALA manuSyamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu pahelAnA prakaraNanA atidezathI kahe che ke zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 su01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 367 raNAtidezenAha-evaM ityaadi| 'evaM AukAiyANa vi' evaM pRthivIkAyikaradeva akAyikAnAmapi utpAdAdiH pUrvoktapazcendriyatiryagyoni ke padyamAnAkAyikaprakaraNAdeva avagantavyaH / evaM vaNassaikAiyANa vi' evaM vanaspatikAyikAnAmapi tejovAyU tyaktvA vanaspatikAnkaii kendriyebhyo'pi manuSyANAmutpAdAdivyavasthA etacchatakIyaviMzAdhu dezakoktavanaspatikAyikaprakaraNavadeva jnyaatvpeti| evaM jAva cauridiyANa vi' evaM yAvat caturindriyANAmapi evameva yathA pazcendriyatiryagyonike ghRtpadyamAnAnAM dvIndriyatrIndriyacaturindriyANAM vyavasthA kathitA tathaiveha manuSyeSU tpadyamAnAnAM drIndriyatrIndriyacaturindriyANAmutpAdAdiktavyaiti / asannipaMciM diyasUtrakAra kahate haiM-'evaM AukkAiyANa vi' he-gautama ! pRthivIkAyika ke jaise hI apkAyika jIvoM ke bhI utpAda Adi pUrvokta pazcendriyatiryag. yonikoM meM utpadyamAna akAyika ke prakaraNa se hI jAnanA caahiye| 'evaM vaNassaikAiyANa vi' tejaskAyikoM evaM vAyukAyikoM ko chor3akara vanaspatikAyika ekendriyoM se bhI manuSyoM ke utpAda Adi kI vyavasthA isI zataka ke vIsaveM uddezaka meM kahe gaye vanaspatikAyika ke prakaraNa ke jaisI hI jAnanI caahiye| 'evaM jAva cariMdiyANa vi' isI prakAra se yAvat caturindriyoM taka jAnanA cAhiye / arthAt jisa prakAra se paJce. ndriya tiryagyonikoM meM utpadyamAna bIndriya, trIndriya, aura cauindriyoM kI vyavasthA kahI gaI hai usI prakAra se yahAM manuSyoM meM utpadyamAna ina dIndriya, teindriya aura cauindriya jIvoM ke utpAda Adi kaha lenA 'evaM AukkAiyANa vi' 8 gautama! zivAyaOMnA 4thana pramAle ra m51yika jIvone paNa utpAda vigere pUrvokta pacendriya tiryacanikemAM utpanna thnaa| 354aayin| 542 mAMthA sama evaM vaNassaikAiyANa vi. tejaskAyika ane vAyukAyikAne cheDIne vanaspatikAyika eka IndriyavALAemAMthI paNa manuSyanA utpAda vigerenI vyavasthA A 24 covIsamA zatakanA vIsamA uddezAmAM kahela vanaspatikAyikanA prakaraNamAM kahyA pramANe ja samanavI. 'evaM jAva cauridiyANA vi' me04 rIte yAvata yA dhandriyAnA pra4265 sudhI samajavuM. arthAt je rIte paMcendriya tiryaMcanikomAM utpanna thanArA be IndriyavALA, traNa iMdriyavALA, ene cAra IndriyavALAonI vyavasthA kahela che. eja rIte ahiyAM manuSyamAM utpanna thanArA A be iMdriyavALA traNa iMdriyavALA, ane cAra IdriyavALA jene utpAta vigere samajavo joIe. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre tirikkhajoNiyasa bhipaMcidiyatirikkhajoNiyaasannimaNussasannimaNussA ya' asaMjJipaJcendriya tiryagyonika saMjJipaJcendriya tiryagyonikA'saMjJimanuSya saMjJimanuSyAca 'ee sacce vi jahA paMcidiyatirikkhajoNiya uddesae taheva bhANiyantrA' ete sarve'pi yathA paJcendriyatiryagyonikama karaNe tathaiva bhaNitavyAH, asaMjJipaJcendriyatiryagyonikAdArabhya saMjJimanuSyAntAH sarve'pi navagamaiH yathA paJcendriyatiryagyonikamakaraNe yathA paJce ndriyatiryagyoni ke pUtpadyamAnA asaMjJipaJcendriyatiryagyonikA, asaMjJisaMjJimanuSyAzrotpAdAdirUpeNa nirUpitAH tathaiva atrApi nirUpaNIyA iti vizeSajighRkSubhistata eva draSTavyAH | 'navaraM eyANi ceva parimANaajjharasAgaNANacANi jANejjA puDhavIcAhiye / 'asannipacidiyatirikkha joNiyasagipacidipatirikkhajoNiya asannimaNusa - sanni maNussA ya' asaMjJipazcendriya tiryagyonika, saMjJi paJcendriyatiryagyonika asaMjJi manuSya aura saMjJi manuSya 'ee sabve vi jahA paMciMdiyatirikkha joNiya uddesara taheva bhANiyavyA ye saba jaise paJcendriya tiryagyonika prakaraNa meM kahe gaye haiM-vaise hI kaha lenA cAhiye / arthAt asaMjJi paJcendriya tiryagyonika se lekara saMjJi manuSya taka ke saba jIva nau gamoM dvArA jisa prakAra se paJcendriya tiryagyonika prakaraNa meM nirUpita kiye haiM-arthAt paJcendriya tiryagyonikoM meM utpa dhamAna asaMjJI saMjJI paJcendriya tiryagyonika aura asaMjJIsaMjJI manuSya utpAda Adi rUpa se kahe gaye haiM-usI prakAra se ve yahA~ para nirUpaNIya hai / isa viSaya ko vizeSa rUpa se jAnane ke abhilASiyoM kA vaha paJcendriya tiryagyonika prakaraNa dekhanA cAhiye / 'navaraM eyANi cetra 368 'asannipaMci'diyatirikkhajoNiya paMcidiyatirikkhajoNiya asannimaNussasannisanni maNussA' asaM jJI yendriya tiryayayonika, sAjJI paMthendriya tiryayayoniGa, 5 saMjJi manuSya yAne saMjJI bhanuSya 'ee savve vi jahA paMcidiyatirikkhajo - Niyauddesae taheva bhANiyavvA' me madhA ke pramANe yathendriya tiryyyonikanA prakaraNamAM kahela che, eja pramANe kahevA joIe. arthAt asa MjJi 5 cendriya tiya thayeAnikathI laIne sa jJI manuSya sudhInA saghaLA jIve nave gameA dvArA je rIte pa Mcendriya tiya carcAnikanA prakaraNamAM nirUpita karyAM che. arthAt paMcendriya tiya 'cayeAnikAmAM utpanna thanArA asaMjJa, sanni pacendriya tiya cayAnika ane asaMnni sa`jJi manuSya utpAda vigere rUpe kahyA che. eja rIte teenuM ahiyAM paNa nirUpaNa karI levuM. A sakhadhamAM A viSayane vadhAre samajavAnI icchAvALAoe te pacendriya tiya"cAnikanuM prakaraNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 369 kAiyassa etthacetra uddesae bhaNiyANi' navarametAnyeva parimANAdhyavasAyanAnA tvAni parasparaM pArthakyAni jAnIyAt kasmAdetayo nAnAtvamavagantavyaM tatrAha'puDhavIkaiyassa' ityAdi, pRthivIkAyikasyAtraiva uddezake bhaNitAni yathA'traiva ekaviMzatyuddezake eva pRthivIkAyikasya parimANAdhyavasAyayonAnAtvaM kathitaM tathaivAsaMkSipazcendriyatiryagyonikAdArabhya saMjJimanuSyAntAnAM parimANAdhyavasAyayo nAnAsvamavagantavyamiti bhAvaH / 'sesa taheva niravasesa' zeSaM parimANAdhyavasAyayolakSaNyaM vihAyAnyatsarvamapi yathaiva yenaiva prakAreNa pRthivIkAyikasya kathitaM tathaivA saMkSipaJcendriyatiryagyonikAdArabhya saMjJimanuSyAntAnAM sarvamapi vAcyamiti bhaavH| atha devebhyo manuSyamutpAdayannAha--'jai devehito' ityaadi| ___ 'jai deve hito upavajjati' he bhadana ! yadi manuSyA devebhya Agatyotpa. dhante tadA-'kiM bhavaNavAsidevehito uvavajjati' kiM bhAnavAsidevebhya Agatya parimANa ajjhavasANaNANattANi jANejjA puDhavIkAiyasta etthaceva uddesae bhaNiyANi' parantu jisa prakAra se isI zataka ke isI 21 veM uddezaka meM pRthivIkAyika ke parimANa evaM adhyavasAya meM bhinnatA kahI gaI hai usI prakAra se asaMjJi pazcendriya tiyaMgyonika se lekara sajJiH manuSya paryanta ke parimANa aura adhyavasAya meM bhinnatA jAnanI cAhiye 'sesaM taheva niraksesa' parimANa evaM adhyavasAya ko chor3a kara bAkI kA ora dvAroM kA kathana jisa prakAra se pRthivIkAyika kA kahA gayA hai, usI prakAra se asaMjJi pazcendriya tiryagyonika se lekara saMjJi. manuSyoM paryanta kA jAnanA caahiye| aba devoM se Akarake manuSya utpanna hote haiM isa viSaya ko sUtra kAra pragaTa karate haiM-isameM gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jai devehito ma dhye . 'navara eyANi ceva parimANa ajjJavasANaNANattANi jANejjA puDhavIkAiyassa ettha ceva uddesae bhaNiyANi' parature 52thI // 24 yAvI. samAM zatakanA A 21 ekavIsamA udezAmAM pRthvIkAyikanA parimANa ane adhyavasAyamAM judA paNuM kahela che. eja rIte asaMjJi paMcendriya tiryaMcanikathI laIne saMsI manuSya sudhInA parimANa ane adhyavasAyamAM judApaNuM sabhara. 'sesa taheva niravasesaM' parimANa bhane adhyavasAya choDI bhIta dvAra saMbaMdhI kathana je rIte pRthvikAyikane kahyA che, eja pramANe asaMgni paMcendriya tiryaMcanikathI AraMbhIne saMjJI manuSya sudhI samajavuM. have devomAMthI AvIne manuSya paNumAM utpanna thAya che. te viSaya sUtrakAra pragaTa kare che. A viSayanA saMbaMdhamAM gautamasvAmI prabhune evuM zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 bhagavatIstre manuSyayonau utpadyante athavA-vANamaMtaradevehito uvavajjati vAnavyantara devebhya Agatyotpadhante yadvA-'joisiyade vehito upavanaMti' jyoniSkadevebhya. thAgatya samutpadyante athavA 'vemANiyadevehito uvavajjati' athavA vaimAnika devebhya agatya samutpadyante manuSyAH kimiti praznA, bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'bhavaNavAsideve hiMto uvavati' bhagnavAsideve bhyaH sakAzAdAgatyA'pi samutpadyante 'jAva vemANiyadevehito vi uvavajani' yAvad vAnavyantarajyotiSkavaimAnikadevebhyo'pi Agatyotpadhante iti / he bhadanta ! 'jai bhavaNavAsideve hito uvavajjati' yadi bhavanavAsidevebhya Agatya manuSyagatI samutpadyante nadA-'kiM asurakumArabhavaNavAsidevehito unavajaMti jAva upavajjati' he bhadanta / yadi devoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM to kina devoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM-'kiM bhavaNavAsi devehito upavajjati' kyA bhavanavAsI devoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM ? 'vANamaMtara devehito uvavajaMti' athavA vAnavyantara devoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM ? athavA 'joisipa devehito uyavati' jyotiSkadevoM se Akarake jIva manuSya rUpa se-utpanna hote haiM ? athavA 'vemANiyadevehito uvavati ' vaimAnika devoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-he gautama! 'bhavaNavAsidevedito vi uvavajjati' bhavanavAsI devoM se Akarake bhI jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM 'jAva vemAmiyadevehito vi uvava. pUche -'jai devehito! uvavajjati' 3 lanne mAthI bhAvAne jIva manuSya paNuthI utpanna thAya che, te te kayA prakAranA devomAMthI AvIne 9 bhanuSya 35thI 5- thAya cha? ki bhavaNavAsidevehiMto uvavajjati' zuM bhavanavAsI devAmAMthI AvIne jIva manuSya paNAthI utpanna thAya che ? ke 'vAnamaMtarade vehiMto uvavajjati' vAna0yanta2 hevAmAthI mAvIne 71 manuSya pAthI satpanna thAya cha 1 mA 'joisiyadevehito! uvavajjati' nyAti havAmAthI mAvIra 71 manuSya 54AthI G5-1 thAya cha ? athavA 'vemANiya. devohito uvavajjati' vaimAni hevAmAthI bhAvIna. 71 manuSya pAthI utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama ! 'bhavaNavAsidevehito vi uvavajjati' bhanavAsI hevAmAthI mApIna 55 71 manuSya 55thI panna thAya che. 'jAva vemANiyadevehi to vi nava zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 371 thaNiyakumArabhavaNavAsidevehito upavanaMti' kimasurakumArabhavanavAsidevebhya Agatyotpadyante athavA-yAvat stanitakumArabhavanavAsi paryantadevebhya Agatyotpadhanne athavA yAvatpadena nAgasuvarNakumAraprabhRtidevAnAM saMgraho bhavatIvi praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! asurakumArabhavaNa vAsidevehito vi uvavajjati jAva thaNiya kumArabhavaNavAsidevehito vi ujjati' asurakumArabhavanavAsidevebhyo'pi utpadhante yAvat stanitakumArabhavanavAsidevebhyo'pyAgasya samutpadyante ityuttaram ihApi yAvatpadena nAgakumArAdInAmaSTAnAM jaMti' vAnavyantaroM se Akarake bhI jIva manuSya rUpa se utpanna hote hai, jyotiSka devoM se bhI okarake jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM aura vaimAnika devoM se bhI Akara ke jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiN| ___ aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM--'jaha bhavaNavAsidevehitI uvavajjati' he bhadanta ! yadi bhavanavAsI devoM se Akarake jIva manuSya rUpa se utpanna hote haiM, to kyA 'asurakumArabhavaNavAsidevehito uvadhajjati' asurakumAra bhavanavAsI devoM se Akarake jIva bhanuSya gati meM utpanna hote haiM ? athavA yAvat 'thaNiyakumArabhavanavAsideve. hito upavanati' stanitakumAra bhavanavAsI devoM se Akarake jIva manuSyagati meM utpanna hote haiM ? yahAM yAvatpada se nAgakumAra suvarNakumAra Adi devoM kA grahaNa huA hai| isa prazna ke uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA' he gautama ! 'asurakumArabhavaNavAsidevehito vi uvava. vannati' yAvat devAmAMthI AvIne paNa jIva manuSya paNAthI utpanna thAya che. tiSka devAmAMthI AvIne paNa jIva manuSya paNAthI utpanna thAya che. ane vaimAnika devomAMthI AvIne paNa jIva manuSya paNAthI utpanna thAya che. va gautamasvAmI prabhune se pUche che -'jai bhavaNavAsidevahito uvavajati' lApana ne manavAsI hevAmAthI mAvIna. 1 bhanuSyAthI 5, thAya che. to zu' 'asurakumArabhavanavAsidevehitoM uvavajjati' asurakumAra bhavanavAsI devAmAMthI AvIne jIva manuSyapaNamAM utpanna thAya ? athavA yAta 'thaNiyakumArabhavaNavAsidevehito uvavajjati' svanitakumAra bhavanavAsI devAmAMthI AvIne jIva manuSya pazumAM utpanna thAya che? ahiyAM yAvatupadathI nAgakumAra, suvarNakumAra vigere bhavanavAsI de grahaNa karAyA che. gautamasvAmInA A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke'goymaa ! 8 gautama 'asurakumArabhavanavAsidevehito vi uvavajjati, jAva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre kumArANAM saMgraho bhavatIti / 'asurakumAre NaM bhaMte ! je bhavie maNussesu uvavajjittae' asurakumAraH khalu bhadanta ! yo bhavyo manuSyeSU pattum 'se NaM bhaMte ! keva. iyakAlaTiiesu uvavajjejjA' sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSUtpadyate iti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama / 'jahanne] mAsapuhuttaTThiiesu' jaghanyena mAsapRthaktvasthitikeSu dvimAsAdArabhya navamAsaparyantasthitikamanuSyetpadyate asurakuAmAra iti, 'ukako seNaM puSakoDIAuema uvavajjejjA' utkarSeNa pUrvakoTipramANAyuSkamanuSyeSu samutpadyeta, asurakumAra jjati, jAva thaNiyakumArabhavaNavAsidevehito vi uvavajjati' asurakumArabhavanavAsI devoM se Akarake bhI jIva manuSya gati meM utpanna hote haiM aura yAvat stanitakumAra bhavaNavAsI devoM se bhI Akarake jIva manuSyagati meM utpanna hote haiN| yahAM para bhI yAvatpada se nAgakumAra Adi ATha kumAro kA saMgraha huA hai| ____ aba gautama prabhu se punaH aisA pUchate haiM-'asurakumAre NaM bhaMte ! je bhavie maNussesu uvavajjittae' he bhadanta / jo asurakumAra manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha he bhadanta / 'kevaDyakAlaTiiesa uvavajjejjA' kitane kAla kI sthiti vAle manuSyo meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama ! vaha asurakumAra 'jahanneNaM mAsapuhuttahiiesu, ukkoseNaM puvvakkoDIAuesu uvava. jjejjA' jaghanya se mAsapRthaktva kI AyuvAle manuSyoM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se eka pUrvakoTi kI Ayu vAle manuSyoM meM utpanna thaNiyakumArabhavaNavAsidevehitoM vi uvavajjati' sasurabhAra sapanavAsI devAmAMthI AvIne paNa jIva manuSya paNuthI utpanna thAya che. ane yAvat svanita kumAra bhavanavAsI devAmAMthI paNa AvIne jIva manuSya paNumAM utpanna thAya che. ahiyAM paNa yathAvat padathI nAgakumAra vigere ATha asurakumAra deve grahaNa karAyA che. va gautamasvAmI prabhune savu pUche cha8-asurakumAre NaM bhaMte ! je bhavie gaNassesu uvavajjittae' 3 sAvanne sasurabhAra bhanuSyAmA panna yavAna yogya cha, ta 'kevaiyakAladiesu uvavajjejA' rAnI sthiti vALA manuSyomAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke'goymaa' 'OM gautama! ta masurazumAra 'jahanneNaM mAsapuhattadiiesu ukkoseNaM puvakoDIAuesu uvavajjejjA' dhanyathA bhAsa pRthatvanI AyuSyAta manuSyamAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI eka pUrva keTinI AyuSyavALA manuSyAmA 5nna thAya che. 'evaM jacceva pacidiyatirikkhajoNiyauddesae zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 373 iti| uttarayati-paJcendriyatiyA ponikAtidezena-'evaM' ityAdi 'evaM jajveva paMciMdiyatirikvajoNiuddesae vattavayA sacce etya vi bhAgiyayA' evaM yathaiva pazcendriyatiryagyonikodezake vaktavyatA saivAtrApi asurakupArasya manuSyagatau samu. tpadyamAnasyApi bhnnitvyaa-vktvyaa| kevalaM pazcendriyatiyaMgyonikaprakaraNApekSayA yadvalakSaNyaM tadarzayati-'navaraM' ityAdinA / 'navaraM jahA tahiM jahannagaM aMtomuhutta. hiiesu tahA ihaM mAsapuhuttaTTiiemu' navaraM-kAlaM yathA tatra pazcandriyaprakaraNe jaghanyena antarmuhUrta sthiti kepUtpadyate' iti kathitaM tathA iha manuSyapakaraNe mAsapRthaktvasthitikeSu manuSyeSUtpadyate asurakumArajIvaH, iti vaktavyam / ayamA zayaH paJcendriyatiryakramakaraNe utpAdadvAre jaghanyato'ntarmuhUttasthitikeSu paJcendriyahotA hai| 'evaM jacceva paMciMdiyatirikkhajoNiuddesae vattavvayA sacceva ettha vi bhANiyacyA' isa prakAra paJcendriya tiryagyonika ke uddezaka meM jo vaktavyatA kahI gaI hai vaha vaktavyatA yahAM para bhI kaha lenI cAhiye / para usa pazcendriya tiryagyonika prakaraNa kI apekSA jo manuSya gati meM utpanna hone vAle isa asurakumAra ke prakaraNa meM vize. patA hai vaha 'navaraM jahA tahiM jahannagaM aMtomuttaTTihaesu tahA ihaM mAsa puhuttaSThiiesu' isa sUtra dvArA prakaTa kI gaI hai isase yaha kahA gayA hai ki jo asura kumAra paJcendriya tiryazcoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai vaha jaghanya se antarmuharta kI sthiti vAle paJcendriya tiryagyo. nikoM meM utpanna hotA hai aisA kahA gayA hai| para yahAM aisA nahIM kahanA caahiye| jo asurakumAra manuSyagati meM utpanna hone ke yogya hotA hai vattavvayA sacceva ettha vi bhANiyavvA' mA zata payandriya tiya ya yonizAnA udezAmAM je kathana karyuM che. te kathana ahiMyAM paNa kahevuM joIe. paraMtu te paMcendriya tiyacanikanA kathana karatAM manuSya gatimAM utpanna thanArA A masumArezanA 4thanamA 3212 cha, a 'navaraM jahA tahiM bahanneNaM atomuhuttadiiesu tahA iha mAsapuhuttadviiesu' mA sUtrA dvArA pragaTa 72a che. mA kathanathI e batAvyuM che ke je asurakumAro paMcendriya tiyAmAM utpanna thavAne yogya hoya che, te jaghanyathI aMtamuhUrtanI sthitivALA paMcendriya tirya canikamAM utpanna thAya che. tema kahela che. paraMtu ahiyAM te pramANe kahela nathI. paraMtu je asurakumAro manuSya gatimAM utpanna thavAne gya hoya che. te asurakumAra jaghanyathI mAsapRthakvanI sthitivALA manuSyamAM zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 bhagavatI sUtre tiryagyonikeSu samutpadyate iti kathitaM tAdRzasthAne utpAdadvAre iha manuSyama karaNe jaghanyato mAsapRthaktvasthitikepUtvadyate ityeva vaktavyametAvadeva umayo vailakSaNyamiti / evaM parimANadvAre'pi bailakSaNyamasti tadapi darzayati- 'parimANaM' ityAdi / 'pari mANaM jahanne ekko vA do vA tinniv|' parimANaM jaghanyato eko vA dvau vA yo vA 'ukko seNaM saMkhejjA unavajjaMti' utkRSTataH saMkhyAtA utpadyante, jaghanyataH parimANamubhayatrApi samameva utkRSTatAMze paJcendriyamakaraNe saMkhyAtA vA vaha asurakumAra jaghanya se mAsapRthaktva kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai aisA kahanA cAhiye / yahI vizeSatA paJcendriya tiryagU prakaraNa se isa manuSya prakaraNa meM hai / isI prakAra se parimANa dvAra meM bhI jo vilakSaNatA hai vaha 'parimANaM jahanneNaM ekko vA do vA tibhi vA, ukko seNaM saMkhejjA uvavajjaMti' isa sUtra dvArA pragaTa kI gaI hai jo asurakumAra paJcendriya tiryaJcoM meM utpanna hone ke yogya hote haiM aise ve asurakumAra jaghanya se eka athavA do athavA tIna hote haiM aura utkRSTa se ve saMkhyAta athavA asaMkhyAta hote haiM aisA kahA gayA hai para yahAM aisA nahIM kahA gayA hai, yahAM to jo asurakumAra manuSdha gati meM utpanna hone ke yogya hote haiN| ve jaghanya se eka athavA do athavA tIna hote haiM para utkRSTa se ve saMkhyAta hI hote haiM asaMkhyAta nahIM hote hai / isa prakAra se yaha parimANa dvAra meM donoM prakaraNoM meM utpanna thAya che, e pramANe kahevu joIe. Aja vizeSapaNuM pacendriya tiyacanA kathana karatAM A manuSya sabaMdhI kathanamAM che. Aja pramANe pari sAyu dvAramAM yAsu ne nuhAyAgu he, te 'parimANaM jahanneNaM ekkovA dovA tinnivA, ukkoseNaM saMkhejjA uvavajjati' mA sUtrapAThathI pragaTa urela. asurakumAra paMcendriya tiya cAmAM utpanna thavAne ceAgya hAya che. evA te asurakumAre jAnyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI te sakhyAta athavA asa`khyAta utpanna thAya che. tema kahyu che. paNa ahiyAM te pramANe kahela nathI ahiyAM te je asurakumAra manuSya gatimAM utpanna thavAne cAgya hAya che. teo jaghanyathI eka athavA e athavA traNa utpanna thAya che. paraMtu utkRSTathI tee saMkhyAta ja hAya che. asaMkhyAta paNAthI hAtA nathI. A rIte A parimANu dvAramAM banne praka zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 375 asaMskhAtA vA tatra utpadyante atra utkRSTataH saMkhyAtA utpadyante etA. vAneva bheda iti 'sesaM taM ceva' zeSam-utpAdaparimANAtiriktaM sarvamapi lejhyA dRSTayAdikaM tadeva paJcendriyodezakoktameva jnyaatvymini| 'evaM jAva IsANadevotti' evaM yAvadIzAna deva iti, evaM-yathA-yena prakAreNa asura kumAradevAH manuSyeSu paJcendriyatiryagyonikoddezake kathitA atidezena utpAditA evameva nAgakumArAdArabhya nara bhAnapati-vAnavyantara-jyotiSkasaudharma zAnAntA devA api manuSyevUtpAdanIyAH samAnavaktavyatvAditi / 'eyANi ceva NANattANi' etAnyeva ca nAnAtvAni yathA tatra asurakumArapakaraNe jghnysthite| parimANasya ca nAnAtvaM kathitaM tathaiva ihApi nAgakumArAdArabhya isAnAntadeva. prakaraNe'pi jghnysthite| parimANasya ca nAnAtvamavagantavyamiti / sanatku. bhinnatA hai| 'sesaM taM ceya' isa prakAra se utpAda aura parimANa kRta bheda ke sivAya lezyA dRSTi Adika kA kathana saba yahAM paJcendriya tiryaka prakaraNokta jaisA hI hai| __ 'evaM jAva IsANadevotti' jisa prakAra asurakumAra deva pazcendriya tiryagyonikoM ke prakaraNa ke atideza se manuSyoM meM utpAdita kiye gaye haiN| usI prakAra se nAgakumAra se lekara nau bhavanapati deva, vonavyantara deva, jyotiSka deva, saudharma aura IzAnadeva ina saba devoM kA bhI manuSyoM meM utpAda kaha lenA caahiye| kyoMki ye saba deva. samAna vaktavyatA vAle haiN| 'eyANi ceva jANattANi' jisa prakAra asurakumAra ke prakaraNa meM jaghanyasthiti aura parimANa inameM bhinnatA hai, usI prakAra se yahAM para bhI nAgakumAra se lekara IzAna taka ke deva prakaraNa meM jaghanya sthiti aura parimANa meM nAnAtva hai / sanatkumAra 2 mA l paY bhAva cha. 'sesaM taM ceva' mA zata pAI ma pribhaaNanA bheda zivAya legyA daSTi vigere saMbaMdhI saghaLuM kathana ahiyAM pacendriya tiryaMcanA prakaraNamAM je pramANe kahyuM che, te pramANe che, ___evaM jAva IsANa devotti' 2 rIte sasuramA2 heknu payendriyatiya ca nivALAonA prakaraNanA atideza (bhalAmaNa) thI manuSyamAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM kathana karela che. e ja rIte nAgakumArathI laIne nava bhavanapati deva, vAtavyantara deva, jatiSka deva saudharma ane IzAna deva e badhA deve paNa manuSyamAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM kathana kahevuM joIe kemake A saghaLA deve| sa2mA jathana cha, "eyANi ceva NANatANi' 2 zata asumAranA prakaraNamAM jaghanyasthiti ane parimANamAM judApaNa kahela che, eja rIte ahiyAM paNa nAgakumArathI laIne IzAna sudhInA devAnA kathanamAM jaghanyasthiti ane parimANanA saMbaMdhamAM judApaNu Ave che. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre mArAdidevavaktavyatAyAM vaiziSTyamasti iti tadvailakSaNyaM bhedena darzayannAha-'saNaM. kumArAdIyA' ityAdi / 'sakumArAdIyA jAva sahassArotti jaheva paMciMdiyatirikkhajoNiya uddesae' sanatkumArAdikA yAvat sahasrAra iti sanatkumArAdArabhya sahasAraparyantadevAH paJcendriyatiryagyonikapakaraNe yathA kathitAH tenaiva prakAreNA prApi jJAtavyAH paJcandriyaprakaraNoktameva ihApi sarva jJAtavyamityarthaH / kevalaM paJce. ndriyaprakaraNApekSayA idameva vailakSaNyaM tadeva darzayati-'navara' ityAdi / 'navara parimANaM jahanneNaM ekako vA do vA tibhi vA' navara-kevalaM parimANaM jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA 'ukkoseNaM saMkhejjA uvavavati' utkarSeNa saMkhyAtA utpadhante utkRSTataH parimANaM sNkhyaatmevetyrthH| paJcendriyaprakaraNe tu utkRSTataH Adi devoM ko vaktavyatA meM viziSTatA hai| isI bAta ko dikhalAne ke liye sUtrakAra ne 'saNakumArAdIyA jAva sahassArotti jaheva paMciM. diyatirikkhajoNiya uddesae' aisA sUtra kahA hai| isake dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki sanatkumAra se lekara sahasrAra taka ke deva paJcendriya tiryag yonika prakaraNa meM jisa prakAra se kahe gaye haiM usI prakAra se ve yahAM para bhI varNita kara lenA cAhiye / arthAt paJcendriya tiryagyonika prakaraNa meM kathita inakA prakaraNa saba yahAM kaha lenA caahiye| parantu pazcendriya prakaraNa kI apekSA jisa dvAra meM yahA~ bhinnatA hai vaha 'navaraM parimANaM jahanneNaM eko vA dovA timi vA0' isa sUtra se pradazita kI gaI hai| yahAM parimANadvAra meM jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta utpanna hote - have sanakumAra vigere devonA kathanamAM je judA paNuM Ave che, e pAta mtaa| mATe sUtradhAre 'saNakumArAdIyA jAva sahassArotti jaheva paci. diyatirikkhajoNiyauddesae' mA pramANe sUtra 498 che, ma sUtrathA se samajAvyuM che ke-sanakumArathI laIne sahastrAra sudhInA devonA saMbaMdhamAM je pramANe paMcendriya tiryaMcanivALAone prakaraNamAM kahela che, e ja rIte teonA saMbaMdhamAM ahiyAM paNa varNana karI levuM. arthAt paMcendriya tirya"ca nivALAnA prakaraNamAM kahela A sanakumAra vigere de saMbaMdhI saghaLuM kathana ahiyAM samajI levuM. paraMtu paMcendriya prakaraNa karatAM je dvAranA katha namA maDiyA hA paY Ave che, te 'navaraM parimANa jahanneNaM ekovA do vA tinivA' mA sUtrapA4thI pragaTa 32 cha. mADiyAM paribhASAmA dhanyathA eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che, ane utkRSTathI saMkhyAta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 374 saMkhyAtA vA asaMkhyAtA vA ityuktam iha tu saMkhyAtA eveti vailakSaNyamiti / 'uvavAo jahanneNaM vAsa hutsadviiesu' upapAto jaghanyena varSapRthaktvasthitikeSu manuSyeSu sanatkumArAdArabhya sahasrArAntadevAnAM bhavatIti 'ukkoseNa puSakoDI. upasu uvavajjati utkarSeNa pUrvakoTayAyuSkeSu manuSayeSu utpadhante sanatkumArA dArabhya sahasrArAntadevA iti, ayamarthaH sanatkumArAdArabhya sahasrAraparyantaM. devAnAm upapAto jaghanyena varSayavasthitikeSu manuSyeSu bhavati tathoskRSTataH pUrvakoTacAyukeSu manuSyeSu bhavatIti vaktavyamiti bhAvaH / 'sese naheba' zeSa-parimANotpAtAtirikta sarva saMhananAdikaM sarvamapi pazcandriyatiyaMgyonikoktameva anu. haiN| pazcendriya prakaraNa meM to utkRSTa se saMkhyAta athavA asakhyAta utpanna hote kahe gaye haiN| para yahA~ saMkhyAta hI kahe gaye haiN| isa prakAra pazcendriya tiryakU prakaraNa kI apekSA yahAM jo sanatkumAra se lekara sahanAra taka ke deva manuSyagati meM utpanna hone yogya hote haiM ve parimANa bAra meM pUrvokta rUpa se jaghanya aura utkRSTa kI apekSA prakaTa kiye gaye hai-yadyapi jaghanya parimANa donoM prakaraNoM meM ekaso milatA hai para utkRSTa parimANa kI apekSA bhinnatA AI hai| jo yahAM prakaTa kI gaI hai| 'uvavAo jahanneNaM vAsapuhuTTiiessu sanatkumAra se lekara sahastrAra taka ke devoM kA upapAta jaghanya se varSa pRthaktva kI sthiti vAle manuSyoM meM hotA hai aura 'ukkoseNaM puvakoDI Auesu uvavajjati' utkRSTa se pUrvakoTi kI AyuvAle manuSyoM meM hotA hai| 'sesaM taheva' utpanna thAya che, pacendriyatiryaMcanA prakaraNamAM te utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che. tema kahevAmAM AvyuM che. paraMtu ahiyAM saMkhyAta ja utpanna thAya che. A rIte paMcendriya tiyacanA kathana karatAM ahiyAM sanakumArathI laIne sahastrAra sughInA je de manuSya gatimAM utpana thavAne gya hoya che, teo pari. mANu dvAranA kathanamAM pahelA kahyA pramANe jaghanya ane utkRSTathI pragaTa karela che. jo ke jaghanya parimANa ane prakaraNamAM eka sarakhu maLe che. paNa utkRSTa pribhaaen| 4thanamA get pA mAvyu cha. re mAyA matAvea cha. 'uba. pAo jahanneNa vAsapuhuttadviiesu' sanabhArathI bane sahasAra sucAnA honA upapAta jaghanyathI varSa pRthakvanI sthitivALA manuSyomAM thAya che. ane 'ukkoseNaM puvakoDIAuesu uvavajjati' GSTathI pUTinI AyuSyavANA bhanuSyobhA utpanna thAya cha, 'sesaM taheva' paribhASa bhane pA. zivAya mI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 bhagavatIstre sandhAtavyamiti bhAvaH / 'saMvehaM vAsapuhuttaM puncakoDIpAuesu karejA' saMvaidha varSa pRthaktvaM pUrvakoTiSu kuryAta sanatkumArAdInAM kAyasaMvedho jaghanyena varSapRthaktvAtmakA, utkarSatastu pUrvakoTyAyuSkarUpamiti evamavagantavyamityarthaH / 'saNaMkumAre ThiI uguNiyA ahAvIsaM sAgarovamA bhavaI' sanatkumAre sthiticaturguNitA-aSTAviM. zatisAgaropamA bhavati sanatkumAradevAnAM svakIyA AyuSaH sthinizcaturguNitA satI aSTAviMzatisAgaropamA bhavati, tatra sthiteH saptAdisAgaropamapramANasvAdataH aSTara vizanisAgaropamA sthitiH sanatkumAradevAnAmityarthaH / 'mAhide tANi ceva sAti. rekANi' mAhendre tAnyeva sAtirekANi mAhendradevAnAM sthitiH sAtirekASTAviMzatiparimANa aura utpAda se atirikta aura samasta saMhanana Adi dAroM sambandhI kathana paJcendriya tiryagyonika ke prakaraNa jaisA hI hai| 'saMveha vAsapuhuttaM puncakoDIAuepsu karejA' yahA~ kAya saMvedha jaghanya se varSa pRthaktva rUpa hai aura utkRSTa se eka pUrvakoTikA hai / tAtparya yahI hai ki sanatkumAra Adi devoM kA kAya saMvedha jaghanya se varSa pRthaktvAtmaka hai aura utkRSTa se pUrvakoTi AyuSka rUpa hai| 'saNaMkumAre ThiI cauguNiyA aTThAvIsaM sAgarovamA bhavaI' sanatkumAra meM apanI sthiti ke caugunI karane se aTThAIsa 28 sAgaropama kI ho jAtI hai| siddhAnta meM sana. skumAra devaloka meM sAta sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| para yahAM vaha isa sthiti se caugunI prakaTa kI gaI hai| ataH sanatkumAra devoM kI 28 sAgaropama kI vaha ho jAtI hai / 'mAhide tANi ceva sAtirekANi' mAhendra devaloka meM mAhendra devoM ko kucha adhika 28 sAgaropama kI saMhanana vigere saghaLA dvAre saMbaMdhI kathana paMcendriya tiryaMca enikonA 542mA 4 prabhAyo che.. 'saMvehaM vAsapuhuttaM puvakoDIAuesu karejjA' ahiyAM kAyasaMvedha jaghanyathI varSa pRtharva rUpa che, ane utkRSTathI eka pUrva keTine che, kahevAnuM tAtparya e che ke-sanakumAra vigere devone kAyasaMvedha jaghanyathI varSa pRthakRtva rUpa che, ane utkRSTathI pUrvakaTi AyuSya rUpa che. 'saNakumAre ThiI cauguNiyA aTThAvIsaM sAgarovamA bhavaI' sanatbhAramA tamanA AyuSyanI sthiti cAra gaNI arthAt 28 aThayAvIsa sAgarepamanI che, siddhAMtamAM sanakumAra deva lekamAM sAta sAgaropamanI sthiti kahI che. paraMtu ahiyAM te sthiti karatAM cAra gaNi batAvela che. jethI sanakumAra devAnI sthiti 28 254yAvIsa sAgarAmanI Mya che. 'mAhiMde tANi ceva sAtirekANi' bha3-5 Rashi bhADendra devAnI 444 thAre 28 54yAvIsa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU01 manuSyANAmutpattinirUpaNam 379 sAgaropamA bhavatIti / 'baMbhaloe cattAlIsaM' brahmaloke catvAriMzad brahmaloka devAnAM sthiti zcatvAriMzat sAgaropamA bhavatItyarthaH / 'laMtae chappanna' lAntake SaT pazcAzat lAntakadevAnAM sthitiH SaTpaJcAzatsAgaropamA bhavatItyarthaH / 'mahAmukke aTThasahi' mahAzukre aSTaSaSTiH aSTapaSTisAgaropamA sthitiH, mahAzukradevAnAM bhAtIti bhAvaH 'sahassAre bAbattari sAgarovamAI' sahasrAre' dvAsaptatisAgaropamANi dvAsapratisAgaropamamamitA sthitirbhavati sahasrAradevAnAmiti / 'esA ukkosA ThiI bhANiyabbA' eSA anantarapUrvodIritA sthitirutkRSTA maNitavyA sanatkumArAdInA. miti 'jahannaThiI pi cauguNenA' jaghanyasthitimapi caturmiNayet-caturguNA katavyA, ityarthaH, yadA audhikebhya utkRSTasthitikebhyo devebhya audhikAdi manuH jyeSatpadyate tadotkRSTasthitirbhavati sA cotkRSTa saMvedhavivakSAyAM catubhirmanuSyamavaiH sthiti ho jAtI hai| bhaloe cattAlIsaM' brahmadevaloka meM brahmalokadevoM kI cAlIsa 40 sAgaropama kI sthiti ho jAtI hai| 'latae chappana' lAntaka meM lAntakadevoM kI 56 chappana sAgaropama kI sthiti ho jAtI hai / 'mahAsurake ahaptAhi' mahAzukra meM mahAzuka devoM kI 68 aDasaTha sAgaropama kI sthiti ho jAtI hai / 'sahassAre bAvattari sAgarovamAI' 'sahasrAra meM sahasrAra devoM kI 72 bahattara sAgaropama ko sthiti ho jAtI hai| 'emA ukkosA ThiI bhANiyavvA' yaha jo sanasku mAra Adi devoM kI sthiti kahI gaI hai vaha unakI utkRSTa sthiti kahI gaI hai| 'jahannaThiI pi ca uguNejjA' tathA jaghanyasthiti ko bhI caugunI kara lenA caahiye| jaba audhika utkRSTa sthiti vAle devo se Akarake audhika Adi manuSyoM meM jIva utpanna hotA hai taba utkRSTa sArA5manI AyuSya sthiti hI che. 'baMbhaloe cattAlIsaM' U i Haas havAnI mAyuSya sthiti 40 yANIsa sAgarAmanI che. laMtae chappanna airds devalekamAM lAntaka devenI AyuSya sthiti 56 chappana sAgaropamanI che. 'mahAsuke asaTuiM' bhAzu vimAnamA mAzu vAnI bhAyuSya sthiti 68 438 sAgarApabhanI che. 'sahassAre bAbattari sAgarovamAI' savAra heksA. kamAM sahastrAra devonI AyuSya sthiti 72 tera sAgaropamanI kahI che. 'emA ukkosA ThiI bhANiyavvA' 2 mA sanamAra vigaire vAnI sthiti DevAmA bhAvI che, te tamAnI Se sthiti matApI cha. 'jahannadiI pi cau. guNenjA' ta sadhanya sthitina para yAra yI 42 43vI . - odhika utkRSTa sthitivALA mAMthI AvIne audhika vigere manabemAM jIva utpanna thAya che, tyAre utkRSTa sthiti hoya che. ane te utkRSTapaNuM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsare krameNAntaritA kriyate tatazca manakumAradevAnAmaSTAviMzatisAgaropamapramANA bhavati samAdisAgaropamaprapANatvAt sthiteH| yadA puna jaghanyasthitikadevebhya audhikAdimanuSyeSu samutpadyate tadA jaghanyasthitirbhavati sA ca tathaiva caturguNitA sanatkumArASTAdisAgaropamapramANA bhavati teSAM jaghanyasthine ryAdisAgaropama pramANatvAditi // 901 // AnatAdi devebhpo manuSyeSu samutpattiM darzayannAi-'ANayadeveNaM bhaMte' ityaadi| mUlam-ANayadeve NaM bhaMte je bhavie maNuslesu uvavajittae, se je bhaMte ! kevaiyakAlahiiesu uvavajjejjA ? goyamA! jahaneNaM vAsapuhuttaTTiiesu, unoseNaM puvakoDiTiiesu uvvjjejaa| te NaM bhaMte ! jIvA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati evaM jaheva sahassAradevANaM vttvvyaa| navaraM AMgAhaNA Thii aNubaMdhe ya jANejjA, sesaM taM ceva / bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavagahaNAI sthiti hotI hai aura vaha jaba uskRSTatA saMvedha kI viSakSA meM cAra manuSya bhavoM ko lekara kramazaH antarita kI jAtI hai| taba sanakumAra devoM kI sthiti 28 aTThAIsa sAgaropama kI ho jAtI hai| kyoMki yahAM utkRSTha sthiti inakI sAta Adi sogaropama kI hai jaba jIva jaghanya sthiti vAle devoM se Akarake audhika Adi manuSyoM meM utpanna hotA hai taba jaghanya sthiti hotI hai aura yaha jaghanya sthiti cauguNI karane se sanatkumAra meM ATha Adi sAgaropama kI ho jAtI hai kyoki sanatku. mAra kI jaghanya sthiti do Adi sAgaropama kI kahI gaI hai| isI prakAra se anyatra bhI sthiti samajha lenI cAhiye // 1 // saMvedhanI jIjJAsAmAM cAra manuSya jene laIne kramathI aMtarita karavAmAM Ave che, tyAre sanakumAranI AyuSya sthiti 28 aThyAvIsa sAgaropamanI thaI jAya che. kemake-ahiyAM teonI utkRSTa rithati 7 sAta sAgarepamanI kahI che. jyAre jIva jaghanya sthitivALA deva mAMthI AvIne odhika vigere manuSyamAM utpanna thAya che. tyAre jaghanya sthiti thAya che, ane A jaghanya sthiti sanakumAramAM ATha sAgaropamanI thaI jAya che. kemake sanakumAranI jaghanya sthiti be sAgarepamanI kahI che. e ja rIte bIje paNa samajI levuM joIe. sU1 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 381 ukoseNaM cha bhvgghnnaaii| kAlAdeseNaM jahanneNaM aTArasasAgasevamAiM mAsapuhUttamabbhahiyAI, ukkoseNaM sattAvannaM sAgarovamAI tihiM puThavakoDIhiM abbhahiyAI, evaiyaM kAlaM jAva krejjaa| evaM Nava vi gamA, navaraM ThiiM aNubaMdhaM saMvehaM ca jaannejjaa| evaM jAva accuyadevo navaraM ThiiM aNubaMdha saMvehaM ca jANejjA / pANayadevassa ThiI tiguNiyA sahiM sAgarovamAiM / AraNagasta teraDiM saagrovmaaiN| accuyadevassa chAvahi~ saagrovmaaiN| jai kappAIyavemANiyadevehito uvavajjati kiM gevejjakappAIyavemANiya. devehito uvavajjati aNunarovavAiyakappAIyavemANiyadeve. hiMto uvavajjati ? goyamA ! gevejjakappAIyavemANiyadevahito vi uvavajjati aNuttarovavAIyakappAIyavemANiyadevehito vi uvavati / jai gevejjakappAIyavemANiyadevehiMto uvavajjati kiM hehima2 gevejakappAIyavemANiyadevehito upavanaMti jAva uvarima 2 gevejjakappAIyavemANiyadevehito upavajjaMti? goyamA! hehima 2 gevejjakappA0 jAva uvavarima 2 gevejjakappAIya vemANiyadevehito vi uvavajjati / gevejjadeve Na bhaMte! je bhavie maNussesu uvavajjittae, se NaM bhaMte ! kevaiyakAladviiesu uvavajjejjA ? goyamA ! jahanneNaM vAsapuhunATriiesu ukoseNaM putvakoDIAupasu uvavajjejjA arasesaM jahA ANayadevassa vttvyyaa| navaraM ogAhaNA goyamA! ege bhavadhAraNijje sarIrae sA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukoseNaM do zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 bhagavatIstre 1 rayaNIo / saMThANaM ege bhavadhAraNijje sarIre se samacauraMsasaMThie pannatte | paMcamugdhAyA pannattA, taM jahA veyaNAsamugdhAe jAva teyagasamugdhAe No ceva NaM veDanviyateyagasamugdhAe hiM samohaNisu vA samohaNaMti vA samohaNissaMti vA / ThiI aNubaMdho jahanneNaM vAvIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM ekatIsaM sAgarovamAI, sesaM taM caiva / kAlAdeseNaM jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI vAsapuhuttamabbhahiyAI, ukkoseNaM teNauI sAgarotramAI tihiM putrakoDIhi abbhahiyAI, evaiyaM jAva karejjA, evaM sesesu vi aTTagamaesa, navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA 9 / jai aNuttarovavAiyakappAIya vaimANiya deverhito uvavajjati kiM vijaya aNuttarovavAiya kappAIyavemANiya devehiMto uvavajrjjati / vejayaMta aNuttarovavAiya kappAIyavemANiyadevehito uvavajjaMti jAva sambaddha siddha aNuttarovavAiya kappAIyavemANiyadevehiMto uvavajjati ? goyamA ! vijaya aNuttarovavAiya kappA Iya vemANiyadevehito vi uvavajrjjati jAva sabaTTasiddha aNuttarokvAiya kappAImANiyadeverhito vi uvavajjaMti / vijayavejayaMta aparAjiyadeve NaM bhaMte! je bhavie maNussesu uvavajittae, se NaM bhaMte ! kevaiya kA laTThiesa uvavajjejjA ? evaM jaheva gevejjadeveNaM / navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM egArayaNI / sammadiTThI jo micchadiTTI No sammAmicchAdiTThI, NANI No annANI niyamaM tinnANI taM jahA AbhiNibohiya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpatti 383 nANI, suyanANI ohinaannii| ThiI jahanneNaM ekatIsaM sAgarovamAiM, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI, sesaM taheva / bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaragahaNAI ukkoseNaM cattAri bhvgghnnaaii| kAlAdeseNaM jahanneNaM ekatIsaM sAgarovamAiM vAsapuhuttamambhahiyAI, ukkoseNaM chAvahi~ sAgarovamAiM dohiM puvakoDIhiM abbhahiyAI, evaiyaM kAlaM jAva karejA ? / evaM sesA vi agamagA bhANiyatvA, navaraM ThiiM aNubaMdhaM saMvehaM ca jANejjA, sesaM evaM caiva 9 / savvaTasiddhadeve NaM bhaMte ! je bhavie maNussesu uvavajjittae, se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA sA ceva vijayAdidevavattavvayA bhaanniybvaa| navaraM ThiI ajahannamaNukoseNaM tettIsaM sAgarovamAI evaM aNubaMdho vi, sesaM taM ceva / bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAiM vAsapuhuttamanbhahiyAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI puvvakoDIe abbhahiyAI, evaiyaM jAva krejaa?| so ceva jahanakAlaTiiesu uvavanno esa ceva battavvayA navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAI vAsapuhuttamabbhahiyAiM ukkoseNa vi tettIsaM sAgarovamAI vAsapuhuttamabbhahiyAI evaiyaM jAva karejA 2 / so ceva ukkosakAlaTiiesu uvavanno esa ceva vttvvyaa| navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsa sAgarovamAI puvvakoDIe abbhahiyAiM, ukkoseNa vi tettIsaM sAgarovamAiM puThava. koDIe amahiyAiM evaiyaM jAva karejjA 3 / ee ceva tinni zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 bhagavatI sUtre gamagA, sesA na bhavati / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti // sU02 // cavIsa mesa ekavIsaimo uddeso samatto // 24-21 // chAyA - AnatadevaH khalu bhadanta ! yo bhavyo manuSyeSUttum, sa khalu bhadanta ! kiyatkAla sthiti keSu utpadyeta ? gautama ! jaghanyena varSapRthaktvasthiti ke pu, utkarSeNa pUrvakoTisthitikeSu utpadyeta / te khalu madanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadyante evaM yathaiva sahasrAradevAnAM vaktavyatA, navaramavagAdanAsthisyatuvanyavi jAnIyAta, zeSa tadeva, bhavAdezena jaghanyena dve bhavagrahaNe utkarSeNa paDa. maraNAni kAlAdezena jaghanyena aSTAdazasAgaropamANi mAsapRthakzvAbhyadhikAni utkarSeNa saptapaJcAzat sAgaropamANi tisRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni, etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt / evaM navApi gamAH navaraM sthitimanubaMdhaM saMvedhaM ca jAnIyAt / evaM yAvadacyuta devaH, navaraM sthitimanubandhaM saMvedhaM ca jAnIyAt / mANata devasya sthitistriguNitA paSTiH sAgaropamANi / AraNakasya triSaSTiH sAgarIkSamANi | acyutadevasya SaTSaSTiH sAgaropamANi / yadi kalpAtItavaimAnikadevebhya utpante kiM graiveyakakalpAtIta vaimAnika devebhya utpadyante anuttaropapAtikakalpA mAnakadevebhya utpadyante 1 gautama ! graiveyaka kalpAnI tavaimAnika devebhyo'pi utpadyante anuttaropapAtikakalpAtIka vaimAnika devebhyo'pi utpadyante / yadi graiveyakakalpAtIta vaimAnikadevebhya utpadyante kimadhastanAghastana graiveyakakalpAtItavaimAnikadevebhya utpadyante yAvata- uparitanoparitanagre ve yaka kalpAtItavaimAnikadevebhya utpa dhante ? gautama ! abhrasta nAsvanayaiveyakakalAtIta vaimAnikadevebhyo'pyutpadyante yAvaduparitanoparinanagraiveyakakalpAtItavaimAnika devebhyo'pi utpadyante graiveyaka devaH khala bhadanta ! yo bhavyo manuSyeSUtpattup sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSUpagheta ! gautama ! jaghanyena varSapRthaktvasthitikeSu utkarSeNa pUrva koTayA yukeSu utpadyeta avazeSaM yathA Anatadevasya vaktavyatA, nagaram avagAhanA gautama ! ekaM matradhAraNIyaM zarIraM sA jaghanyena aMgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa dve ratnI / saMsthAnamekaM bhadhAraNIyaM zarIraM tat samacaturasrasaMsthitaM prajJaptam / paJzvasamudghAtAH prajJaptAH, nacathA-vedanAsaghAto yAvat taijasasamudghAtaH, naiva khalu vaikriyateja samuddhA - tAbhyAm samabadhnan vA samabadhnanti vA samavahaniSyanti vA / sthitiranubandhau jaghanyena dvAviMzatisAgaropamANi, utkarSeNa ekatriMzat sAgaropamANi, zeSaM tadeva / kAlAdezena jaghanyena dvAviMzatisagaropamANi varSapRyaktvAbhyadhikAni, utkarSeNa trinavatiH sAgaropamANi tisRbhiH pUrva koTibhirabhyadhikAni, etAvantaM kAlaM yAvat kuryAt / evaM zeSeSvapi aSTagamakepu, navaraM sthiti saMvedhaM ca zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 385 jAnIyAt 9 / yadi anuttaropapAtikakalyAtIvavaimAnikadevebhya utpadyante ki vijayAnuttaropapAtikakalpAtItavaimAnikadevebhya utpadyante yAvat sarvArthasiddhAnuttaropapAtikakalamAtItavaimAnikadevebhya utpadhante ! gautama ! vijayAnuttaropapAnikakalpAtItavaimAnikadevebhyo'pi utpadyante yAvat sarvArtha siddhAnuttaropapAtikakalpAtItavaimAnikadevebhyo'pi utpdynte| vijayavaijayantajayantAparAjitadevaH khala bhadanna ! yo bhavyo manuSyeSatpattuM sa khalu bhadanta ! kiyat kAlasthitikeplpaghate, evaM yathaiva graiveyakadevAnAM navaramavagAhanA jaghanyenAGgasyAsaMkhyeyabhAgam , utkarSeNa ekA rniH| samyagdRSTinoM mithyaadRssttiH| no samyagmidhyAdRSTiH jJAnI, no ajJAnI, niyamAta trijJAnI, tadyathA-bhAbhinivodhikajJAnI, zrutajJAnI, avadhijJAnI / sthitirjaghanyena ekatriMzatsAgaropamANi, utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi, zeSa tayaiva, bhavAdezena dve bhavagrahaNe, utkarSeNa catvAri bhavagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena ekatriMzatsAgaropamANi varSapRthaktvAbhyadhikAni, utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi dvAbhyAM pUrvakoTibhyAmabhyadhikAni, etAvantaM kAle yAvat kuryAt 1 / evaM zeSA api aSTagamakA bhaNitavyAH / navaraM sthiti panubaMdhaM saMvedhaM ca jAnIyAt, zeSam evameva 9 / sarvArthasiddhadevaH khalu bhadanta ! yo bhayo manuSyevatpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthiti ke putpadyeta saiva vijayAdidevavaktavyanA bhaNitavyA, navaraM sthiti. rajaghanyAnutkarSe Na trystriNshtsaagropmaanni| evamanubandho'pi / zeSaM tadeva / bhavAdezena dve bhavagrahaNe, kAlAdezena jaghanyena trayastriMzatsAgaropamANi varSapRthaktvAbhyadhikAni, utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi pUrvakoTathabhyadhikAni, etAvantaM yAvakuryAta 1 / sa eva jaghanyakAlasthitikeSu utpannaH eSaiva vaktavyatA / navaraM kAlAdezena jaghanyena trayastriMzatsAgaropamANi varSapRthakvAbhyadhikAni, utkarSeNApi prayastriMzasAgaropamANi varSapRthaktvAbhyadhikAni, etAvantaM kAlaM yAvat kuryAta / sa evotkarSa kAlasthiti ke tpannaH eSaiva vaktavyatA / navaraM kAlAdezena jaghanyena trayaH striMzatsAgaropamANi pUrvakoTayamyadhikAni, utkarSeNApi trayastriMzatsAgaropamANi pUrvakoTayabhyadhikAni, etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt 3 / ete eva trayo gamakAH zeSA na bhaNyante / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti // 9021 // caviMzatitame zatake ekaviMzatatamoddezakaH smaaH||24|| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ F - -- - - bhagavatIsUtre TIkA-'ANayadeveNaM bhate' AnatadevaH khalu bhadanta ! 'je bhavie maNussemu uvavajjittae' se NaM bhaMte ! kevayakAlaTThiiesu uvavajjejjA' yo bhavyo manuSyetpattuM sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu manuSyeSuspadheta iti praznaH / bhagapAnAha-goyamA' ityAdi / 'goyamA!' he gautama ! 'jahanneNaM' vAsapuhunaTiiema' jaghanyena varSapRthaktvasthitikeSu dvivarSAdArabhya navavarSasthitikamanuSyeSu utpadyeta ityaprimakriyayA sambandhaH / 'uko seNaM punakoDIThiiesu uvavajjejnA' utkarSaNa pUrvakoTisthitikeSu-pUrvakoTathAyuSkamanuSyeSu ityarthaH utpadyata iti / 'te NaM bhaMte ! jIvA egasamaraNa kevaiyA uvavajjati' te khalu bhadanta ! manuSye tpitsavaH dhAnatadevajIvA ekasamayena manuSyeSu kiyanta utpayante iti praznaH, uttarayati 'ANayadeve NaM bhaMte ! je bhavie.' ityAdi / TIkArtha-'Anata Adi devoM se Akara ke jIva manuSya gati meM utpanna hotA hai' sUtrakAra aba isa viSaya ko pratipAdita karate haiM-isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'ANayadeve NaM bhaMte ! je bhavie maNuH ssetu upajjittae' he bhadanta ! jo Anatadeva manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTihaelu uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-goyamA' he gautama ! vaha 'jahanneNaM vAsapuhuttaTTihaetu, ukoseNaM puyakoDiliiestu uvavajjejjA' jaghanya se varSa pRthaktva kI sthiti vAle manuSyoM meM aura utkRSTa se eka pUrvakoTi kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai| 'ANayadeve NaM bhaMte ! je bhavie' tyAdi TIkAI---"Anata vigere deve mAMthI AvIne jIva manuSya gatimAM utpanna thAya che? have sUtrakAra A viSayanuM pratipAdana kare che. A saMbaMdhamAM gautamasvAmI prabhune me pUche cha8-'ANa yadeve gaM bhaMte ! je bhavie maNassesa uvavajjittae' 3 san 2 mAnata hai| manuSyomA utpanna thAne yogya che. 'seNa bhaMte ! kevaiyakAladiiesu uvavajjejjA' te / janI sthitimA bhanu. dhyAmA pani thAya cha ? yA prazna uttaramA prabhu 4 cha hai-'goyamA !' 8 gautama ! a 'jahaNNeNaM vAmapuhuttaTTiiesu ukkoseNaM puvakoDidviiesu uvavajjejjA' jaghanyathI varSa pRthakvanI sthitivALA manuSyamAM ane utkRSTathI eka parva keTinI sthitivALA manuSyamAM utpanna thAya che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 su02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 387 sahasrAradevAtidezena-'evaM jaheva' ityAdi / 'evaM jaheva sahasrAradeSANaM vattAyA evaM yathaiva sahasrAradevAnAM vaktavyatA sahasrAra devAnAM parimANaviSaye yA vaktavyatA kathitA seva vaktavyatA Anata devapakaraNe'pi vaktavyA / tathAhi-parimANaM jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyAtA utpadyante iti / 'nAra ogAhaNA ThiaNubaMdhe ya jANejjA' nAraM kevalaM sahasrAradevApekSayA etadaMze vailakSagyamAgantavyam zarIrAvagAhanAsthityanubandhAMzca pArthakyena jAnIyAt 'sesa taM ceva' ____ aba gautama parimANa dvAra ko lekara prabhu se aisA pUchate haiM-'te NaM bhaMte ! jIvA egasamaraNa kevayA upani ' aise ve Anatadeva jIva jo ki manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hote haiM eka sanaya meM manuSyagati meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM jaheva saha. ssAradevANaM vattavyayA' he gautama! sahasrAra devoM ke parimANa ke viSaya meM jaisI vaktavyatA kahI gaI hai vahI vaktavyatA Ananadeva prakaraNa meM bhI kaha lenI caahie| jaise ki ve jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiN| isI prakAra se ye bhI jaghanya se eka athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta utpanna hote haiM kevala sahasrAra devoM kI vaktavyatA se jitane aMzoM meM yahAM bhinnatA hai, aba sUtrakAra use prakaTa karane kI icchA se-'navaraM ogAhaNA Thiha aNubaMdhe ya jANejjA' aisA sUtrapATha kahate haiM-isake dvArA ve yaha samajhA rahe haiM ki sahasrAra devoM kI apekSA se AnatadevoM ke prakaraNa meM avagAhanA, sthiti, anubaMdha, - have gautamasvAmI parimANa dvAranA saMbaMdhamAM prabhune evuM pUche che ke 'te NaM bhaMte jIvA egasamaeNaM kevaiyA utravajjati' me te mAnata heksamadhI che ke jeo manuSyamAM utpanna thavAne yogya hoya che, eka samayamAM manuSya gatimAM keTalA utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke'evN jaheva sahassAradevANaM vattavvayA' gautama ! sasA2 devAna namA parimANunA saMbaMdhamAM je pramANenuM kathana karyuM che, eja pramANenuM kathana Anata devanA saMbaMdhamAM paNa kahI levuM. jemake-teo jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. e rIte A paNa jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkaTathI saMkhyA utpanna thAya che. kevaLa sahastrAra devonA kathana karatAM je azamAM A kathanamAM judApaNuM che, have satra 2 te matAvAnI nachAthI 'navara ogAhaNAThiI aNubaMdhe ya jANejjA' A pramANene sUtrapATha kahe che. A sUtrapAThathI teo e samajhAve che kesahastrAra de karatAM AnadevanA prakaraNamAM avagAhanA sthiti, anubaMdha, zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 zeSaM tadeva - zevam avagAhanAsthityanubandhAtiriktam utvAdaparimANalezyAdRSTacA dikaM sarvaM tadeva sahasrAradevakaraNoktameva agantavyamiti / bhavA dezakAlAdezAyAM kAya saMvedhaM darzayannAha - 'matrA deseNaM' ityAdi / bhavAdeseNaM jahanne do bhavaggaNAI' bhavAdezena-bhavApekSayA jaghanyena dve bhagrahaNe 'ukko seNaM chamavaragahagAI' utkarSeNa SaD bhagrahaNAni tatra trINi daivikAni bhavagrahaNAni trINyeva krameNa manuSyamavagrahaNAni iti saMkalanayA paTTa bhavagrahaNAni bhavantIti / kAlAdeseNaM jahaneNaM aTThArasasAgarotramAI vAsapuhuttamamahiyAI" kAlAdezena jaghanyena aSTAdazasAgaropavANi varSapRthaktvAbhyadhikAni AnatadevalokeSu jaghanyasthitereva vidhAnasvAditi / 'ukko seNaM sattAvannaM sAgarovamAI tihiM punnakoDIdiM ambhahiyAI' utkarSeNa sapta paJcAzattAgaropamANi tisRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni ina dvAroM ko lekara vizeSatA hai 'sesa taM cetra' bAkI kA aura saba kathama utpAda, parimANa, leiyA, dRSTi Adi dvAroM kA kathana - jaisA sahasrAra devaprakaraNa meM kahA gayA hai vaisA hI yahAM para hai / 'bhavAdeseNaM do bhava ggahaNAI, ukko seNaM chamavaggahaNAI' kAyasaMveva bhava ko apekSA jaghanya se do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura utkRSTa se vaha chaha 6, bhaMvoM ko grahaNa karane rUpa hai| inameM tIna bhava devoM kA aura tIna hI bhava manuSyoM ke hote haiN| tathA 'kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThArasasAgaro bhagavatIsUtre mAI vAsaputtaka mahiyAI' kAla kI apekSA vaha kAyasaMvedha jadhanya se varSa pRthaktva adhika aThAraha 18 sAgaropama kA hai aura 'ukko seNaM' utkRSTa se vaha 'sattAvannaM sAgaronAI tirhi pucakoDIhi anmahiyAhU~' tIna pUrvakoTi adhika 57 sAgaropama kA hai kAla kI apekSA yA dvArAbhA vizeSaSAlu bhAve che. 'sesaM taM ceva' jADItuM jInu sAnu' uthana eTale ke utpAda, piramANu, lezyA, dRSTi vigere dvArA saMbadhI kathana sahaAra devAnA prakaraNamAM je pramANe kahevAmAM Avyu che, eja pramANenu athana aDiyAM / samanvu 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavagAhaNAi ukkoseNaM cha bbhavaggahaNAI' prAyasaH vedha lavanI apekSA navanyathI me lavAne aNu uSA rUpa che. ane utkRSTathI te 6 bhavAne graDaNu karavA rUpa che. temAM 3 traNa lava devAnA mAtra manuSyonA hoya che tathA 'kAlAdeseNaM jahanaiNa aTThArasasAgarovamAi tihi putrakoDIhi anmahiyAi' ajanI apekSAthI te kAyasa vedha jaghanyathI vaSa pRthak adhika 18 aDhAra sAgaropamanA che, bhane 'ukkoseNaM' utsRSTathIM te 'sattAvanna' sAgarovamAi tihiM puvvakoDIhi janmahiyAi" traSu pUrva aTi adhi 57 sattAvana sAgaropamA che, ajanI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 389 Anatadevaloke utkRSTasthite rekonaviMzatisAgaropamapamAgatayA mAtrayeNa guNane kRte sati saptapazcAzatsAgaropamANi bhavanti / jaghanyotkRSTasthitAyA ampadhikatA kathitA sA manuSyabhavamAzritya vijJeyeti / 'evaiyaM kAlaM jAva karejanA' etAvantaM kAlaM yAvat kuryAt etAvaskAramAna tadevalokagati manuSyagatiM ca seveta tathA-etAvatkAlAryanta kSetra Anatadevalokagatau manuSyAtau ca gamanAgamane kuryAditi prathamo gamaH1 / 'evaM NA vi gamA' evaM navApi gamAH yathA prathamaH utpAdAdidvArenirUpita st| dvitIyAdinavAntA gamA api nirUpaNIyAH / 'navaraM ThiI jo kAyasaMvedha jaghanaga se varSapRthaktva adhika 18 sAgaropama kA kahA gayA hai so vahAM kI itanI hI jaghanya sthiti ke sadbhAva ko lekara kahA gayA hai| tathA utkRSTa se jo kAyasaMvedha tIna pUrvakoTi adhika 57 sattAvana sAgaropama kA kahA gayA hai so Ananadeva loka kI tIna bhava kI 19 unnIsa sAgaropama kI sthiti ko tigunI karake kahA gayA hai| tathA jaghanya aura utkRSTa sthiti ko jo adhika kahA hai vaha manuSya bhava ko Azrita karake kahA hai 'evaiyaM kAlaM jAva karejjo' isa prakAra vaha jIva itane kAla taka Anatadevaloka gati aura manuSyagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha usa Anatadevaloka gati meM aura manuSyagati meM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha prathama gama hai ? 'evaM Nava vi gamA' isI prakAra se dvitIya gama se lekara nauveM gama bhI nirUpita karalene caahiye| arthAt jisa prakAra se utpAda Adi dvAroM apekSAthI je kAyasaMvedha jaghanyathI varSapRthava adhika 18 aDhAra sAgarepamano kahyo che te tyAM tenI jaghanya sthitinA sadabhAvathI kahela che. tathA utkRSTathI je kAyasaMvedha traNa pUrvakeTi adhika 57 sattAvana sAgare emane kahyo che, te Anadeva lekanI traNa bhAvanI 19 ogaNIsa sAgaropamanI sthitine traNa gaNI karIne kahevAmAM Avela che. tathA jaghanya ane utkRSTa sthitine je adhika hI manuSya apane mAzrita sIne che. 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' A rIte te jIva ATalA kALa sudhI Anata devaleka gati ane manuSya gati, sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te Anata devaleka gatimAM ane manuSya gatimAM gamanAgamana kare che. e pramANe A pahele gama kahyo che. 1 ___evaM Nava vi gamA' merI zate mIna mathI mAra mIna navamA gama sudhInA game paNa kahI levA joIe. arthAt je rIte utpAda vigere dvAre saMbaMdhI pahele gama kahyo che. eja rIte bIjA vigere nava game sudhInA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre aNubaMdha saMvehaM ca jANejjA' evaM sthitimanubandhaM saMvedhaM ca jAnIyAt sthityanu bandhakAyasaMvedhAn bhinna bhinnarUpeNa jAnIyAdityarthaH / 'evaM jAva accuyadevo' evaM yathA AnatadevAnAM manuSyagatau utpAde navApi gamA utpAdAdidvArai nirUpitA tayaiva acyutadevalokaparyantadevAnAM manuSyeSu utpAdAdidvAre navA'pi gamA nirUpaNIyA iti bhAvaH / 'navaraM ThiI aNubaMdhaM saMveha ca jANejjA' navaraM kevalaM sthityanuvandhakAyasaMvedhAn bhinAn bhinnAM zva jAnIyAt AnatadevApekSayA acyutaparyantadevAnAM manuSye pUtpAde sthityanubandhakAyasaMvedhAn bhinnabhinnAneva svasvabhavamAzritya sthitimanubandhaM ca jAnIyAt, tathA-kAyasaMvedhaM ca svastrasthityA sAdha manuSyamavasthiti sametya jAnIyAditi bhaavH| AnatadevApekSayA acyutaparyanta ko lekara prathamagama kahA gayA hai usI prakAra se dvitIyAdinavAnta gama bhI kaha lenA caahiye| 'navaraM ThiI aNubaMdhaM saMvehaM ca jANejjA' para sthiti anubaMdha aura saMvedha inameM bhinnatA jAnanI cAhiye / 'evaM jAva accuyadevI jisa prakAra se AnatadevoM ke manuSyagati meM utpAda meM utpAda AdivAroM ko lekara 9 gama kahe gaye haiM / usI prakAra se acyuta deva loka taka ke devoM ke manuSyagati meM utpAda ke utpAda Adi dvAroM ko lekara nau gama kahanA caahiye| 'navaraM ThiI aNubaMdhaM saMvehaM ca jANejjA' parantu Anatadeva kI apekSA se acyuta paryanta devoM kA manuSyoM ke utpAda meM sthiti, anubandha aura kAyasaMvedha apane2 bhava ko Azrita karake bhinna bhinna jAnanA cAhiye / tathA kAyasaMvedha apanI 2 sthiti ke sAtha manuSya bhava kI sthiti ko saMmilita karake jAnanA cAhiye AnatadevoM kI apekSA se acyuta paryanta ke devoM meM sthityaMza meM bheda prakaTa karane ke abhiprAya se 'pANayadevassa ThiI niguNiyA sahi sAgarovamAI' abhI pay 'navaraM ThiI aNubaMdha saMvehaM ca jANejo' 52'tu sthiti, anuma'dha bhane yasavedhamA nuhA samag. 'evaM jAva accayadevo' je pramANe Anata denA manuSya paNamAM utpAtanA saMbaMdhamAM utpAda vigere kArone laIne 9 nava game kahyA che, e ja rIte amRta devaleka sudhInA devanA manuSyapaNAnA utpanna thavAnA saMbaMdhamAM utpAda vigere dvArene laIne nagamA 4Ane. 'navaraM ThiiM aNubaMdha saMvehaM ca jANejjA' 52'tu mAnata devanI apekSAthI ayuta sudhInA manuSyanA utpAdamAM sthiti, anu. baMdha, ane kAyasaMveva pitApitAnA bhavane Azrita karIne judA judA samajavA tathA kAyavedha pitApitAnI sthitinI sAthe manuSya bhavanI sthitine meLavIne samajavo joIe. AnatadevenI apekSAthI azruta sudhInA devonA sthityamA le matAvAna malipAyathI 'pANayadevasta ThiI tigaNiyA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 391 deveSu sthityaMze bhedaM darzayannAha - 'pANayadevassa' ityAdi / 'pANayadevasta ThiI vi guNiyA sahi sAgarovamA" prANata devasya sthitistriguNitA SaSTiH sAgaropamANi, prANatadevasya yA utkRSTA sthitiH viMzatisAgaropamA, sA kAlAdezena kAya saMvedhedevabhavatrayamAzritya triguNitA SaSTi sAgaropamA bhavatIti / 'AraNagassa te hiM sAgaromAI' AraNadevasya sthitiH triSaSTiH sAgaropamANi, AraNa devasyotkRSTA sthitirekaviMzatisAgaropamA, sA kAlAdezena kAyasaMvedhe devabhavatrayamAzritya triguNitA triSaSTisAgaropamA bhavati / 'accuyadevassa chAbaDiM sAgarovamAI " acyutadevasya sthitiH SaTSaSTiH sAgaropamANi bhavati, acyuta devasyotkRSTA sthiti dvaviMzatisAgaropamA, sA kAyasaMvedhe devabhavatrayamapekSya triguNitA SaTSaSTisAgaropamA bhavatItyevaM krameNa AnatadevalokAdArabhya acyutadevaloka paryantAnAM kAlAdezena kAyasaMvedhe vailakSaNyaM bhavatIti / sUtrakAra isa sUtra ko kaha kara yaha samajhA rahe haiM ki prANatadeva kI jo 20 sAgaropama kI utkRSTa sthiti hai vaha kAyasaMvedha meM kAla kI apekSA deva ke tIna bhava ko Azrita karake tigunI karane se 60 sAgaropama kI hotI hai / 'AraNagassa tevaTThi sAgarovamAI' AraNadeva kI utkRSTasthiti 21 sAgaropama kI hai so vaha kAla kI apekSA kAyasaMvedha meM deva ke tIna bhavoM Azrita karake tigunI karane para 63 sAgaropama kI ho jAtI hai 'accuyadevassa chAvaTThi sAgarovamahaM 'acyutadeva kI utkRSTa sthiti 22 mAgaropama kI hai, so vaha kAyasaMvedha meM tIna bhava ko lekara tigunI karane para 66 chAsaTha sAgaropama kI ho jAtI hai / isa prakAra se Anatadevaloka se lekara acyuta devaloka taka ke devoM ke kAla kI apekSA kAya saMvedha meM vilakSaNatA AtI hai / saTha sAgarovamAI' sUtrAra yA sUtrazrI se samajAve che -prAzutahevanI 20 vIsa sAgaropamanI utkRSTa sthiti kahI che te kAyasa vedhamAM kALanI apekSAthI e devanA traNa bhavAnA Azraya karIne traNagaNI karavAthI 60 sAiDa sAgaropabhnii thardha laya che. 'AraNagassa tevaTThi sAgaropamAI' mAraNa hevanI utsRSTa sthiti 21 ekavIsa sAgarApamanI che. teA te kALanI apekSAthI kAyasa vedhamAM devanA traNa bhavanA Azraya karIne traNa gaNI karavAthI 63 tresaTha sAgacmnii thardha laya ho, 'accuyadevassa chAvaTThi sAgarovamAi " abhyuta hevanI utkRSTa sthiti 22 khAvIsa sAgare pamanI che. te te kAyasa vedhamAM traNa bhavanA laIne traNa gaNI karavAthI 66 chAsaTha sAgaropamanI thai laya che. A rIte Anatadeva leAkathI laine acyuta deva leAka sudhInA devAnA krAyasa"vedhamAM kALanI apekSAthI judApaNuM Ave che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre graiveyaka devAdhikAraM stauti - 'jai kappA I0' ityAdi / 'jara kappAIyavemANipadeverhito unabajaMti' yadi kalpAtIta vaimAnika devebhyaH sakAzAdAgasya manuSyeSu utpadyante tadA kiM gevejja karavAiye vaimANiyadevehiMto uvavajjaMti' kiM graiveyakakalpAtIta vaimAnikadevebhya Agatyotpadyante athavA 'aNucarokvAiya kappAiyavemANiyadevehiMto uvavajjaMti' anuttaropapAtikakalyAtIta vaimAnikadevebhya utpadyante iti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'gevejJakappAIya vemANiya devedito vi uvabajjeti' yaiveyakakalpAtItavaimAnikadevebhyo'pi Agasyotpadyante tathA - 'aNuttarovavAiyaka pAIpavemANiyadevedito vi 392 aba sUtrakAra graiveyaka devAdhikAra ko lekara unakA manuSya bhava meM utpAda kA varNana karate haiN| isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai- 'jai kappAIyavemANiyadevehiMto uvavajjati' he bhadanta / yadi kalpAlIma vaimAnika devoM se Akarake jIva manuSyagati meM utpanna hotA hai to 'kiM gevejjappAyave prANiyadevehiMto ubavajjaMti' kyA vaha graiveyakakalpAtIta vaimAnikadevoM se Akarake utpanna hotA hai| athavA 'aNuttarobavAikAIyavemANiyadevehiMto uvavajjaMti' anuttaropapAtika kalpAtIta 'vaimAnikadevoM se Akarake utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM - 'gomA' he gautama! 'gevejjakappAI yavemANiyade ve hito vi ubavajjani aNutarovavAiyakappAyave mANiyadeverhito vi uvadha'jjati' vaha graiveyaka kalpAtIta vaimAnika devoM se Akarake bhI manuSya have sUtrakAra traiveyaka devAdhikAranA Azraya karIne traiveyaka devAnA manuSya bhavamAM utpAdanuM varNana kare che. AmAM gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke'ji kappAIyavemAnisadevehito uvavajjati' De lagavan le uyAtIta vaimAni heveAbhAMdhI AvIne va manuSya gatimAM utpanna thAya che, to 'kiM' gevejjakarapAI vemANi yadeve hi to uvatrajjaMti' zu te areya uyAtIta vaimAnika hevobhAMthI bhAvIne utpanna thAya che ? athavA 'aNuttarovavAiyakappA IyavemANiyadevehiM to utravajjati' anuttaropayAti uyAtIta vaimAni devobhAMthI bhAvAne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che - 'goyamA !' & gautama 'gevejja kappAIyavemANiyadevehiMto vi uvavajjaMti aNu tarovavAIyakappAI thave vANiya devehiMtoM vi uvavajjaMti' te graiveya udapAtIta vaimAnika devAmAMthI AvIne paNa manuSya gatimAM utpanna thAya che ane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAtidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 393 uvavajjati' anuttaropapAtikakalyAtItavaimAnikadevebhyo'pi Agatyotpadhante ityuttaram / 'jai gevejjakappAIyavemANiyadevehiMto uvavajjati' yadi aveyaka kalpAtIta vaimAnikadevebhya utpadyante tadA 'kiM heTima 2 gevejakappAIyavemANiyadevehito uvavajjati' kimadhastanAdha tanauveyakakalpAtItavaimAnikadevebhya utpadhante athavA 'jAva uvarima 2 gevejjakappAIyavemANiyadevehito uvavajjati' yAvat uparitanoparitanagraiveyakakalpAtItavaimAnikadevebhya utpadhante iti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! heDima 2 gevenja kappAIpa vemANiyadevehito vi uvavajjati' adhastanAdhastanauveyakakalpAtItavaimAnikadevegati meM utpanna hotA hai aura anuttaropapAtika kalpAtIta vaimAnika devoM se bhI Akarake manuSyagati meM utpanna hotA hai| aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jai gevejjakappAIyavemANiyadevehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi vaha graiveyakakalpAtItavaimAnika devoM se Akarake manuSyagati meM utpanna hotA hai to ki heDima 2 gevejjakappAiyavemANiyadevehito uvavajjati 'kyA vaha adha. stanAdhastana graiveyaka kalpAtIta vaimAnika devoM se Akarake utpanna hotA hai ? athavA 'jApa uvarima 2 gevejjakappAIyavemANiyadevehito udhavamaMti' yAvat uparitanoparitana graiveyaka kalpAtIta vaimAnika devoM se Akarake utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA' he gautama! 'heTima 2 gevejjakappAIyavemANiyadevehito vi uthavajjati' anuttarapAtika kalAtIta vaimAnika devomAMthI paNa AvIne manuSya gatimAM utpanna thAya che. zathI gautamasvAmI prabhune me pUche che hai-'jai gevejjakappAIvemANiyadevehiMto uvavajjati' hai lAn ta avayava 48pAtIta vaimAni mAthI bhAvAna manuSya pratibhA panna thAya cha, t| 'ki heTTimagevejjakappAiyavemANiya. devehito uvavajjati' zuta mastanadharatana aveya pAtIta vaimAni vImAthI bhAvIna utpanna thAya cha ? athavA 'jAva uvarimaubarimagevejjakappAIyavemANiyadevehito uvavajjati' yAvat 752 52nA aveya: pAtAta vaimAni hepomAthI bhAvIna utpanna thAya cha ? // prazna uttaramA prabhu 43 cha -'goyamA! 3 gautama! 'hedvima 2 gevejakappAIyavemANiyadevehito vi uvavajjati' te adha. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 395 bhagavatIsUtre bhyo'pi Agatyotpadhante tathA 'jAva uvarima 2 gevejakappAIyavemANiyadeve. hito vi uvavajjati' yAvaduparitanoparitanauveyakakalyAtItavaimAnikadevebhyo'pi Agatya utsyante trikAye navaveyakanAmAni yathA-adhastanAdhastanauveyakAH 1, adhastanamadhyamAH2, adhastanoparitanAH3 / prathamaM trikam 1 / madhyamAdhastanA:1, madhyamamadhyamAH2, madhyamoparitanAH3 / dvitIyaM trIkam 2 / uparitanAdhastanAH 1, uparitanamadhyamAH2, upritnopritnaaH3| tRtIyaM trikam3 / etebhyaH trikatrayasthitebhyo navauveyakebhyo'pi manuSyeSUtpadyante, ityuttaramiti / 'gevejadeve NaM bhaMte !' dheyakadevaH khalu bhadanta ! 'je bhavie maNussesu uvavajjittae' yo bhavyo manuSyedhUadhastanAdhastana graiveyaka kalpAtIta vaimAnikadevoM se bhI Akarake manuSyagati meM utpanna hotA hai 'jAya uvarima 2 gevejjakappAIyavemANiyadevehito vi uvavajjati' aura yAvat uparitanoparitana |veyakakalpAtIta vaimAnikadevoM se Akarake bhI manuSya gati meM utpanna hotA hai| tIna trika meM nau greveyakoM ke nAma isa prakAra se haiM-adhastanAdhastana 1 adhastanamadhyama 2 aura adhastanoparitana 3 aisA yaha prathama trika hai| madhyamAdhastana 1 madhyama madhyama 2 evaM madhyamoparitana 3 aisA yaha dvitIya trika hai| uparitanAdhastana 1 uparitanamadhyama 2 aura uparitanoparitana 3 aisA yaha tRtIyatrika hai / ina tIna trikoM meM sthita navagraiveyakoM se Akarake bhI jIva manuSyoM meM utpanna hote haiN| ___aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'gevejjadeve NaM bhaMte ! je bhaSie maNussesu uvavajjittae' he bhadanta ! jo graiveyaka deva manuSyoM meM stanApastana raiveyaka kapAtIta vaimAnika devomAMthI AvIne paNa manuSya gatimAM panna thAya che. 'jAva uvarima 2 gevejjakappAIyavemANiyadebehi to vi avavajjati' bhana yAvat 52 52nA avaya 465AtAta vaimAni havAmAthI AvIne paNa manuSya gatimAM utpanna thAya che. traNa trikamAM nava priyakAnA nAme A pramANe che.-adhastanAdhastana 1 adhastana madhyama 2 ane adhatane paritana A pramANenuM A paheluMtrika che. madhyamAdhastana 1 madhyama madhyama 2 ane madhyaparitana 3 A bIju trika che. uparitanAdhastana 1 uparitana madhyama 2 ane uparitane paritana 3 A rIte A trIju trika kahyuM che. A traNatrikomAM rahelA nava veyakamAMthI AvIne paNa jIva manuSyamAM utpanna thAya che. have gautabhAbhI zathI prabhune se pUche che hai-'gevejjadeve Na bhaMte ! je bhavie maNussesu uvavajjittae' lan 2 aveya va manuSyAmA Gya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 395 tpattum 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA' sa khalu bhadanta ! kiyatkA. lasthitikamanuSyeSu utpadyateti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM vAsapuhuttahiiemu jaghanyena varSapRthaktvasthitikeSu manudhye) tpadheta, tathA-'ukoseNaM puSakoDIThiiemu uvavajjejjA' utkarSeNa pUrvakoTisthiti keSu manuSyeSu utpadheta, iti / 'ava se se jahA ANayadevassa vattatrayA' avazepamtpAdAtiriktaM parimANAdArabhya kAyasaMvedhAntaM sarvam yathA Anatadevasya vaktavyatA, AnatadevAdhikAre yathA yathA kathitaM tathaivehApi sarva manusandhAtavyamiti AnatadevAdhikAre sahastrAradevasyAtidezaH kRtaH sahasrAradevAdhikAre ca pazcendriyatiyamyonikasyAtidezo vidyate ataH pazcendriyatiryagyonikAdhikAre yathA yathA parimANAdikaM kathitam tathaivAtrApi jnyeymityrthH| anyatsarva pUrvAtidezena jJAtavyaM utpanna hone ke yogya hai / 'se NaM bhaMte ! kevaikAlahiiesu uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthitivAle manuSyoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'gothamA' he gautama ! 'jahanneNaM vAsapuhuttahiiesu' yaha jaghanya se varSapRthaktva kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai aura 'ukkoseNaM' utkRSTa se 'pubdhakoDI Thihae' eka pUrvakoTi kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai 'avasesaM jahA ANayadevassa vatadhvayA' utpAda se atirikta aura saba parimANa se lekara kAyasaM. vedha taka ke dvAroM kA kathana Anatadeva kI vaktavyatA ke anusAra jAnanA cAhiye / AnatadevAdhikAra meM sahasrAra devAdhikAra kA atideza kiyA gayA hai aura sahasrAra devAdhikAra meM paJcendriya tiryagyonika kA atideza kiyA gayA hai| ataH paJcendriya tiryagyonikAdhikAra meM jaisA 2 parimANa Adi kahA gayA hai usI prakAra se vaha saba yahAM para bhI thapAne yogya cha, se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaDhiiesu uvavajjejjA' te janI sthitivALA manuSyamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che -'goyamA !' gautama' 'jahanneNaM vAmapuhattaTriiesu' te dhanyathI 15 pRthapanI sthiti manuSyAmA utpanna thAya che. 'avasesa jahA ANayadevassa vasavvayA' pAhanA thana zivAya paribhAe vizethI mAralIna yasa vadha sudhInA saghaLA dvArA saMbaMdhI kathana AnatadevanA kathana pramANe samajavuM. AmatadevanA adhikAramAM sahastrAra devanA adhikArane atideza (bhalAmaNuM) karela che. ane sahastrAra devanA adhikAramAM paMcendriya tiryaMca vikene anideza karela che. jethI paMcendriya tiya"ca enikonA adhikAramAM je je pramANe parimANu vigere kahela che. e ja pramANe te saghaLuM kathana ahiyAM paNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 bhagavatIsUtra parantu avagAhanAMze vailakSaNyaM vakti-'navaraM' ityAdinA / 'navaraM ogAhaNA goyamA ege bhavadhAraNijje sarIrae' navaraM kevalaM zarIrAvagAhanA he gautama ! ekaM bhava. dhAraNIyaM zarIram, he gautama! graiveyakadevAnAmeka avadhAraNIyameva zarIraM bhavati kintu vaikriyazarIraM na bhavati kalpAtItadevAnAmuttaravaikriyazarIrasyAbhAvAt 'sA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga' sA bhavadhAraNIyazarIrasyAvagAhanA jaghanyenA'GgulasyAsaMkhyeyabhAgam 'ukoseNaM do rayaNIo' utkarSeNa dve rasnI, utkRSTataH zarIrAvagAhanA hastadvayapramANA bhavatItyarthaH 'saMThANaM ege bhavadhAraNijje sarIre' saMsthAnam ekaM bhavadhAraNIyameva zarIraM bhavati, nottaravaikriyaM kalpAtItadevAnAmu. tarakriyazarIrAbhAvAt 'no ceva NaM veudhie' ityAdi vcnaat| 'se samacauraMsa jAnanA caahiye| parantu avagAhanAMza meM jo vilakSaNatA hai use sUtraH kAra ne 'navaraM ogAhaNA goyamA! ege bhavadhAraNijje sarIrae' isa sUtra dvArA prakaTa kiyA hai| isake dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki he gautama ! graiveyaka devoM ke eka bhavadhAraNIya hI zarIra hotA hai vaikriya zarIra nahIM hotA hai kyoMki kalpAtIta devoM ke uttara vaikriya zarIra kA abhAva hotA hai| ataH 'sA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjAbhArga' vaha bhavadhAraNIya zarIra kI avagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyA. taveM bhAga pramANa hotI hai aura 'ukkoseNaM do rayaNIo' utkRSTa se vaha do ratti pramANa hotI hai-do hAthakI hotI hai 'saMThANaM ege bhava. dhAraNijje sarIre' saMsthAna unake eka bhavadhAraNIya hI zarIra hotA hai uttara vaikriya zarIra nahIM hotA hai| kyoMki kalpAtIta devoM ke uttara vaikriya zarIra kA abhAva hotA hai 'no cevaNaM ve utriye' aisA siddhaantsamajavuM paraMtu avagAhanAnA aMzamAM je judApaNuM Ave che. te sUtrakAre 'navara ogAhaNA goyamA / ege bhavadhAraNijje sarIrae' mA satra dvArA prakaTa karela che. A sUtrathI e samajhAvyuM che ke-he gautama! raiveyakadevone eka bhavadhAraNIya zarIra ja hoya che. vaikriya zarIra hetuM nathI. kemake kalpAtiit hepona uttara vaiThiya zarIra mA ya che. rathI 'sA jahanneNaM aMgu. lassa asaMkhejjaibhArga' avadhAraNAya zarIranI zAsana dhanyathI main. janA asabhyAtamA mAsa pramANunI DAya che. bhane, 'ukkoseNaM do rayaNIo' utkRSTathI te be patnipramANa hoya che.-bAMdhela mUThivALA be hAtha pramANunI DAya cha, 'saMThANaM ege bhavadhAraNijje sarIre' tamAna saMsthAna se avadhAraNIya zarIra ja hoya che. uttara vaikiya zarIra hotuM nathI. kemake-kalpAtIta vo uttara yi zarIrano manAya che. 'no ceva NaM veDambie' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAtidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 397 saMThie pannatte' tat bhavadhAraNIyaM zarIraM samacaturastrasaMsthAnasaMsthitaM bhavatIti / 'paMca samugdhAyA pannattA' paJcasamudghAtAH prajJaptAH 'taM jahA' tadyathA-ve paNAsamu. gghAe jAva teyagasamugdhAra' vedanAsamudghAto yAvattai nasatamudghAtaH atra yAvatpadena kaSAyamAraNAntikavaikriyasamudghAtAnAM grahaNaM bhavati / tathAhi-vedanAsamudghAtaH1, kaSAyasamudghAta:2, mAraNAntikasamudghAtaH3, vaikriyasamudghAtaH4, taijasamamud ghAta 5 iti / kintu-'No ceva NaM veubdhiyateyagasamugghAehito naiva khalu vaikriyataijasamudghAtAbhyAm, 'samoiNiMsu vA, samoharNati vA, samohaNissaMti vA' sama bAghnan vA, samavaghnanti vA, samavahaniSyanti vA / yadyapi labdhyapekSayA AghAH pazcApi samudghAtA: graiveyakadeveSu saMbhavanti tathApi te vaikriyatejasAbhyAM na samu. dghAtaM kRtavantaH, na kurvanti, na kariSyanti vA prayojanAbhAvAdityarthaH / "ThiI kA vacana hai| se samacauraMsasaMThie pannatte' vaha bhavadhAraNIya zarIra unakA samacaturastra saMsthAna vAlA hotA hai / 'paMca samugdhAyA pannattA inake pAMca samudghAta hote haiM-jaise 'veyaNA samugdhAe jAva teyagasamugghAe' vedanA. samudghAta yAvat taijasasamudghAta, yahAM yAvarapada se kaSAya samudghAta, mAraNAntika samudghAta, vaikriyasamudghAta ina tIna samudghAtoM kA grahaNa huA hai| kintu 'no cevaNaM veubdhiyateyagasamugghAehito samohaNiMsu vA samohaNaMti ko samohaNissaMti vA' unhoMne vaikriya samudghAta aura taijasasamudghAta ina do samudghAtoM se na Aja taka samudghAta kiyA hai, na vartamAna meM ve ina do samudghAtAM ko karate haiM aura na bhaviSyat meM bhI ve ina do samudghAta ko kreNge| kyoMki ina do samuddhAtoM dvArA sAdhya unake prayojana kA abhAva ho cukA hai arthAt kalpAtIta deva me pramANe siddhAMtanu cayana che. 'se samacauraMsasaMThie pannatte' ta sadhAraghIya zarI2 tanu sabhayaturakha sathAnavANu DAya che. 'paMca samugghAyA pannattA' temAne yAMya sabhudhAta DAya che. 2-'veyaNAsamugghAe jAva teyagasamugghAe' vedanA samudraghAta yAvat taijasa samudyAta ahiyAM yAvatpadathI kaSAya samudavAta, mAraNAntika samudraghAta, vaikiya samuddaghAta A traNa samuddhAte grahaNa karAyA che. 52' 'no cevaNaM veuvviyate yagasamugghAehito samohaNi suvA, samohaNaMti vA, samohaNisati vA' tamAme yi samuddhAta mana tesa samuhAta se ye samuddaghAtethI Aja paryata samudraghAta karela nathI. vartamAnamAM teo A be samuddaghAta karatA nathI ane bhaviSyakALamAM paNa teo A be samudughAta karaze nahiM. kemake A be samudraghAtathI sAdhya prayojanane teone abhAva hoya che, arthAt kapAtIta deva traNe kalpamAM vaikriya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 bhagavatIstre aNubaMdho jahanneNaM bAvIsaM sAgarobamAI' sthitiranubandhazca jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi prathamaveyakadevaloke jaghanyena dvAviMzatisAgaropamamamitaiva sthiti steSAM bhavatIti / 'ukko seNaM ekatIsaM sAgarovamAI' utkarSeNa ekatriMza. sAgaropamasthitereva sadbhAvAditi 'sesaM taM ceva' zeSam saMsthAnAvagAhanAsthityanu bandhAtiriktaM sarvamutpAdaparimANAdikaM tadeva AnatadevapakaraNoktameva bhavatIti bhAvaH / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM bAbIsaM sAgarovapAiM vAsapuhuttamambhahiyAI' kAlAdezena jaghanyena dvAviMzatiH sAgaropamANi varSapRthaktvAbhyadhikAni varSapRthaktvAdhikadvAviMzati sAgaropamAtmakaH kAlAdezena kAyasaMvedho bhavatIti tathA-'ukkoseNaM teNauti sAgarovamAI tihiM puncakoDIhiM amahiyAI' utkarSeNa trinavatiH sAgaropamANi tInoM kAloM meM vaikriyasamudghAta nahIM karate haiM / para ye pAMca samudghAta yahAM labdhi kI apekSA se hI kahe gaye haiN| 'ThiI aNubaMdho jahanneNaM vAcIsa sAgarocamAI' sthiti aura anubandha jaghanya se 22 sAgaropama kA hotA hai-arthAt prathama graiveyaka devaloka meM jaghanya sthiti 22 sAga ropama kI hai aura 'ukoseNaM ekkatIsaM sAgarovamAI' utkRSTa sthiti nauveM graibeyaka meM 31 sAgaropama kI hai| 'sesaM ta ceva' saMsthAna aura avagAhanA, sthiti aura aNubaMdha inake sivAya aura saba utpAda parimANa Adi dvAroM kA kathana Anatadeva prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai| 'kAla.deseNaM jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI, vAsapu. huttamamahiyAI' kAla kI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se varSa pRthaktva adhika 22 sAgaropama kA hai aura 'ukkoseNaM teNa uti sAgarovamAI samudgha ta karatA nathI. paraMtu ahiyAM labdhinI apekSAthI ja pAMca samudraghAta pAmA mAyA che. 'ThiI aNubaMdho jahanneNaM bAvIsaM sAgarovamAI' sthiti ane anabaMdha jaghanyathI 22 bAvIsa sAgaropamane heAya che. arthAta pahelA zreyaH pavamAnya sthiti 22 pApIsa sA5manI che. sane 'ukkoseNaM ekkatIsaM sAgarovamAI' GTa sthiti navA avayamA 31 patrIsa sApabhanI cha. 'sesaM taM ceva' saMsthAna ne apanI sthiti ane. anubaMdha A zivAya utpAda, parimANa vigere dvArA saMbaMdhI kathana Anata devanA prakAramAM je pramANe kahevAmAM AvyuM che, eja pramANe che. "jhAjhAdesennN jahanneNaM bovIsa sAgarovamAiM, vAsapuhuttamamahiyAI' nI apekSAthI kAyavedha jaghanyathI varSa pRthaphatva adhika 22 bAvIsa sAgaropamane che. 'ukoseNaM teNauti sAgarovamAI tihi putvakoDIhiM anbhahiyAI' utkRSTayI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za024 u.21 102 AnatAtidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 399 timRbhiH pUrvakoTibhirabhyadhikAni ihotkRSTataH SaDa bhavagrahaNAni bhavanti, tatra deva mavAtrayaH, teSAmekatriMzatsAgaropamotkRSTasthitikatvena ekatriMzat tribhirguNane jAyante prinavatiH sAgaropamANi / tathA trayo manuSyabhavA iti| tribhirutkRSTasthitika mnussybhvaiH| pratyekamekapUrvakoTitvena tisraH pUrvakoTayo'dhikA bhavanti iti, 'ekaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM yAvat kuryAt etAvatkAlaparyantaM aveyakadevagati manujagatiM ca seveta, tathA etAvantameva kAlaM yAvad aveyakadevagato manujagato ca gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhacaramaH prathamo gamaH 1 iti| evaM sesesu vi aTTha gamaesu' evam-prathamagamavadeva zeSedhapi dvitIyAdArabhya navAntA gameSu utpAdadvArAdArabhya kAyasaMvedhAntadvArajAtaM nirUpaNIyam iti 'navaraM ThiI tihiM pubdhakoDIhiM ambhahiyAI uskRSTa se tIna pUrvakoTi adhika 93 tarAnave sAgaropama kA hai| yahA~ utkRSTa se 6 chaha bhavoM kA grahaNa hotA hai| inameM deva bhava 3 hote haiN| eka bhava kI utkRSTasthiti 31 ikatIsa sAgaropama kI hai| ataH tIna bhavoM kI milAkara vaha 93 sAgaropama ho jAtI hai| tathA 3 bhava utkRSTa sthiti vAle manuSyoM ke hote haiN| manuSyabhava kI utkRSTa sthiti :1 pUrvakoTi kI hai| isaliye 93 terAnave sAgaropama meM 3 tIna pUrvakoTi adhikatA isa prakAra se kahI gaI hai| 'evaiyaM jAva karejA' isa prakAra vaha jIva itane kAla taka graiveyaka devagati kA aura manuSyagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha kAyasavedha taka prathama gama hai| 'evaM sesesu vi aTThagamaestu' isa prathama gama ke jaise hI bAkI ke ATha gamoM meM kathana jAnanA caahiye| arthAt traNa pUrvakeTi adhika 3 trANu sAgarepamAne che. ahiyAM utkRSTathI 6 cha bhavenuM grahaNa thAya che. temAM devabhava 3 traNa hoya che. eka bhavanI utkRSTa sthiti 31 ekatrIsa sAgaropamanI thaI jAya che. tathA 3 traNa bhava utkRSTa sthitivALA manuSyanA hoya che. manuSya bhavanI utkRSTa sthiti 1 eka pUrva keTinI che. tethI 93 trANu sAgaropamamAM traNa pUrvakeTinuM adhikapaNuM A rIte ghucha. 'epaiyaM jAva karejjA' mA zata ta 01 mATA ANa sudhA aveyara devagatinuM ane manuSya gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. A rIte A kAyasaMvedha sudhIne pahele gama kahyo che. 1 ___'evaM sesesa vi aTugamaesu' mA 59 amanA 4thana pramANe mAhInA ATha bhAnA saMbaMdhamAM kathana samajavuM joIe arthAt bIjA gamathI Ara. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 bhagavatIsUtre saMvedaM ca jANejjA' navaraM kevalaM pUrvaprakaraNApekSayA sthitisaMvedhau vibhinnau jAnI. yAditi 9 / 'jai aNuttarovavAiyakappAIyavemANiyadevehiMto uvavajjati' he bhadanta ! yadi anuttaropapAtikakalpAtItavaimAnikadevebhya Agasya manuSyagatI samutpadyante tadA-'kiM vijayaaNuttarovavAiyakappAIyavemANiya deve hito ukyajjaMti' vijayAnuttaropapAtikakalpAtItavaimAnikadevebhya utpadyante athavA 'veja. yaMtaaNuttarovacAiyakappAIyavemANiyadevehiMto uvavajjati' vaijayantAnuttaropapA. tikakalpAtItavaimAnikadevebhya utpayante 'jAva' yAvat, atra yAvatpadena jayantA. parAjita devAnAM grahaNaM bhavati, tathAhi-'ki jayaMtaaNuttarovavAiyakappAIya dvitIya gama se lekara nauveM gama taka ke ATha gamoM meM utpAda dvArase lagAkara kAyasaMvedha dvAra taka ke saba dvAroM kA nirUpaNa karanA caahiye| para 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' parantu sthiti meM aura saMvedha meM pUrva prakaraNa kI apekSA bhinnatA jAnanA cAhiye 9 / ____ aya gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jai aNuttarovavAiya kappA. Iyadevehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi anuttaropapAtika kalpAtIta vaimAnika devoM se Akarake jIva manuSya gati meM utpanna hote haiM to "f vijayaaNuttarovavAiyakappAIyavemANiyadevehito upavajjati' kyA ve vijaya anuttaropapAtika kalpAtIta vaimAnika devoM se Akarake vahAM manuSyagati meM utpanna hote haiM ? athavA 'vejayaMtaaNuttarovavA. iyakappAIyavemANiyadevehito uvavanaMti' vaijayantaanuttaropapAtika kalpAtIta dhaimAnika devoM se Akarake vahAM manuSyagati meM utpanna bhIne navama gama sudhInA ATha gAmomAM utpAta dvArathI laIne kAyasaMvedha dAra sudhIna saghAdvArenuM ni35 427 naye. 52'tu 'ThiI saMvehaM ca jANejjA' 52 sthitinA samayamA tathA yasa vadhanA samayamA 52 kahela prakaraNa karatAM judA paNuM Ave che. tema samajavuM, 9 have gItabhasvAmI prabhune me pUche che ?-'jai aNuttarovavAiyakappAIyavemANiyadevehito navavaaMti' 3 lAvanne anutt|55ti: 38pAtIta vaimAnika deve mAMthI AvIne jIva manuSya gatimAM utpanna thAya che, to ki vijayaaNuttarovavAiyakappAIyavemANiyadevehito! uvavajaMti' zu tayA vijaya anuttarapAtika kalpAtIta vaimAnika dezamAMthI AvIne tyAM manuSya AtibhA panta thAya cha ? mayA 'vejayaMtaaNuttarovavAiyakappAIyavemANiya devahito! zvavajjati' vaiyanta anutta5pAti: pAtIta vaimAni hevA. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramepacandrikA TIkA za024 u.21 sa02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 4.1 mANiyadevehito uvavajjati ? aparAjiyaaNuttaroSavAiyaka pAIyavemANiyadevedito ujjati ?' kiM jayantAnuttaraupapAnikakalpAtItavaimAnikadevebhya utpadyante ? athavA-aparAjitAnuttaraupAtikakalpAtItavaimAnidevebhya utpapante / tathA 'samvasiddhaaNuttarobavAiyakappAIyavemANiyadevehino upabati' sarvArthasidvAnunaropapAtikakalpAtItavaipAnikadevebhya bhAgatyolpadhante ? ini paznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'vijayaaNuttarovadhAyakappA. IyavemANiyadevehito vi upavanaMti' vijayAnuttaropapAtikakalpAtItavaimAnikadevebhyo'pi utpadhante / tathA-'jAva sabasiddha aguttarovavAiyakappAIyavemANiyahote haiM ? 'jAyasavvasiddhaaNuttarovavAiyakappAIyavemANiyadevehito upavajjati' athavA yAvat sarvArthasiddha anuttaropapAtika kalpAtIta vaimAnika devoM se Akarake vahAM manuSyagati meM utpanna hote haiM ? yahAM yAvat zabda se jayanta aura aparAjita devoM kA grahaNa huA hai| tathA ca 'ki jayaMtaaNuttarovavAiyakAIyavemANiyadevehito ucavajjati aparAjiyaaNusarovavAzyakappAIyavemANiyadehitoM upava. jati' kyA ve jayanta anuttaropapAtikakalpAtIta vaimAnika devoM se Akarake vahAM manuSyagati meM utpanna hote hai? athavA-aparAjita anuttaropapAtika kalpAtIta vaimAnika devoM se Akarake vahAM manuSyagati meM utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goSamA' hai gautama! 'vijayaaNusarokvAiyakappAIyavemANiyadevehito vi uvaSati' ve vijaya anuttaropapAtika kalpAtIta vaimAnika devoM se bhAdhA bhAvAne tyA manuSya gatimA atpanna thAya che. 'jAva sabasiddha aNuttarovavAiyakappAIyavemANiyadevehi to uvavajjati' 55 yAvat sapAya siddha anuttapipAtika kalpAtIta vimAnika devomAMthI AvIne tyAM manuSyagatimAM utpanna thAya che? ahiyAM yAvat zabdathI jayanta ane 5520 vo aY 42rAyA cha, tathA 'kiM jayaMtaaNuttarovavAiyakappAIyavemANiyadevehito uvavajjaMti, aparAjiyaaNuttarovavAiyakappAIyavemANiyadevehito uvavajjati' zutA nyanta anutt|55aati pAtIta vaimAnika devamAMthI AvIne tyAM manuSya gatimAM utpanna thAya che? athavA aparAjIta anattarAyapAtika kapAtIta vaimAnika devomAMthI AvIne tyAM manuSyagatimAM 5- thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu cha hai-'goyamA !' gautama! 'vijayaanucarovavAiyakappAIyavemANiyadevehito vi uvavajjati' tee vijaya anuttarapAtika kapAtIta vaimAnika devAmAMthI paNuM AvIne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 magavatIsutre deverhito tri upavajjaMti yAvat sarvArthasiddhAnucaraupapAtikakara pAtIta vaimAnikadeveyospi Agasya samutpadyante atra yAvatpadena vaijayantajayantAparAjitAnAM saGgraho bhavatIti / 'vijayavaijayaMta jayaMta aparAjiyadeve NaM bhaMte vijayavaijayantajayantAparAjitadevaH khalu bhadanta ! 'je bhavie maNussesu uvajjitae, se NaM bhaMte! kevaDya kAlaTiiesa uvvjjejj|' yo bhanyo manuSyeSUtyattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAlaspitikeSu manuSyeSu upadyeveti mainaH / uttaramatidezenAha - ' evaM jaheva' ityAdi / 'evaM jaheva gevejjadevArNa' evaM yathaiva graiveyaka devAnAM vaktavyatA, tathaiva sarvamavaganta vyamiti / graiveyakadevamakaraNApekSayA yadvailakSaNyaM taddarzayati- 'navare' ityAdi / 1 mI Akarake manuSyagati meM utpanna hote haiM, yAvat 'sabasiddha aNutarovabAiyakappAIpavemAniyadevehiMto vi ubavajjaMti' sarvArthasiddhaanuttaropapAtika kalpAtIta vaimAnika devoM se bhI Akarake utpanna hote haiN| yahAM para bhI yAvatpada se - vaijayanta, japanta aura aparAjita inakA saMgraha huA hai / aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM - 'vijayave jayaMta jayaMta aparA jiyadeve NaM bhaMte! je bhavie maNussesu vajjie' he bhadanta / vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva jo manuSyoM meM utpanna hone ke yogya hai / 'se NaM bhaMte! kevaiya kAlaTThiesa uvavajjejjA' vaha he bhadanta ! kitane kAla kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'evaM jaheba gavejjadevANaM' he gautama! jaisA kathana graiveyakadevoM ke sambandha meM kahA jA cukA hai vaisA hI kathana yahAM para bhI karanA cAhiye / para graiveyaka devoM kI apekSA jo yahAM ke bhanuSyagatiyAM utpanna thAya che yAvat 'savvaTTasiddha aNutarovavAiyakappAIyavemANiyadeveddito vi uvajjati' sarvArthasiddha anuttaropayAti vaimAniuvAmAthI AvIne paNa utpanna thAya che, ahiyAM paNa yAvat padathI vaijayanta, jayanta ane aparAjIta grahaNa karAyA che. have gItabhasvAbhI alune mevu pUche che - 'vijayavejayaMta jayaMta aparAjiyadeve NaM bhaMte ! je bhavie maNurasesu uvavajjittae' De lagavan vinaya, vaijayanta, jayanta ane aparAjIta deve ke jeo manuSya gatimAM utpanna thavAne yogya che, 'se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTTiiesa utratrajjejjA' te he labhavan keTalA kALanI sthitivALA manuSyamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM alu uDe - ' evaM jaheva gevejjadevANaM' he gautama! graiveya hevAnA saMbha dhamAM je pramANenu' kathana karavAmAM Avyu che, eja pramANenu' kathana ahiyAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 403 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgula asaM khejjabhAgaM nAraM kevalaM zarIrAvagAhanA jaghanyena aMgulasyAsaMkhyeya bhAgapramANA bhavatIti / tathA 'ukkoseNaM egA rayaNI' utkarSeNa ekA ratnaH hastamAtramamANotkarSataH zarIrAvagAhanA bhavatIti bhAvaH / maiveyake utkarSa toragahanA dvihastapramANA iha hastamAtrapramANA sA zarIrAvagAhanA bhavatIti vailakSaNyamiti 'sampadidI' samyagyo vijayAdikA devA bhavanti 'bo micchAdiTTI' no-naitra kathamapi midhyAdRSTayo bhavanti 'no sammamicchAdiTThI' no samyagRmidhyAdRSTo'pi bhavanti 'pANI' jJAnino vijayAdikA devAH 'no annANI' no ajJAninaH 'niyamaM tinnANI' niyamata vijJAninaH - jJAnatrayavanto bhavantItyarthaH, prakArabhedameva darzayati- 'taM jahA' ityAdi / 'taM jahA' tadyathA 'AbhiNibohiyanAgI' AminivodhikajJAninaH 'suyanANI' zrujJAninaH 'ohinANI' avadhijJAninaH 'ThiI jahanneNaM ekakatIsaM sAgarotramAI' sthitirjaghanyena ekakathana meM bhinnatA hai, vaha isa prakAra se hai- 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjahabhAga' yahAM avagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai aura 'ukko seNaM egA rayaNI' utkRSTa se eka razni pramANa hai eka hAtha kI hai graiveyaka meM utkRSTa avagAhanA do hAtha kI hai aura yahAM eka hAtha kI hai / isa prakAra avagAhanA kI apekSA pUrva prakaraNa se isa prakaraNa meM bhinnatA AtI hai tathA 'sammaTThiI' vijayAdika deva samyagdRSTi hote haiN| midhyAdRSTi athavA mizradRSTi nahIM hote haiN| 'pANI' ye jJAnI hI hote haiM ajJAnI nahIM hote haiN| 'niyamaM titrANI' niyama se inake mati jJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna ye tIna jJAna hote haiN| 'ThiI pazu samajavuM. paraMtu traiveyaka devo karatAM mahinA kathanamAM je judApaNu che, te yA prabhAve che.- 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM aMgulassra asaMkhejjaibhAgaM ' ahiyAM avagAhanA jaghanyathI AMgaLanA asakhyAtamA bhAga pramANunI che. bhane 'ukkoseNaM egA rayaNI' utsRSTathI me patni pramANunI che arthAt baMdha muDIvALA eka hAthanI che. traiveyakAmAM utkRSTa avagAhanA e tni pramANanI ane ahiyAM eka rahni pramANu vALI che. A rIte avagAhanA sabaMdhamAM paDelA 4hesa pra425 42tAM yA aramAM nuhAI Ave che tathA 'samma hiTTI' vijaya vigera devo samyag dRSTivALA ja hoya che, teo mithyAda ike mizradRSTi vAjA hotA nathI, 'NANI' tethe jJAnI hoya hai. jJAnI hotA nathI. 'niyama sinnANI' temAne niyamayI bhatijJAna, zrutajJAna, mane avadhijJAna the trayu jJAna hoya che. 'ThiI jahanneNaM ekkatIsaM sAgarovamAi " zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 magavatIstra triMzatsAgaropamANi ekatriMzatsAgaropamA jaghanyA sthitirbhavatIti / tathA'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI utkaNa trayastriMzasAgaropamANi trayaviMzasAmaropamA sthitirbhavati vijayAdidevAnAmiti / 'sesaM taM ce zeSam-abamAhanAdisthityantAtiriktaM sarva tadeva pUrvaprakaraNoditameva avagantavyamiti, bhavAdezakAlAdezAbhyAM kAyasaMvedhaM darzayati-bhavAdeseNe' ityaadi| 'bhavAdeseNaM jahaneNa do bhavaggahaNAI' bhavAdezena bhavApekSayetyarthaH jaghanyena dve bhavagrahaNe 'ukoseNaM cattAri bhavaggahaNAI utkarSeNa catvAri bhavagrahaNAni 'kAlAdeseNaM jahanneNaM ekkatIsaM sAgarovamAI vAsapuhutamanmahiyAI' kAlAdezena jayanyena ekatriMzatsAgaropamANi varSa pRthaktvAbhyadhikAni varSa pRthaktvAdhika triMzatzAgaropamapramANakaH kAla mAzritya jaghanyena kAyasaMvekaH yathA-'uko. segaM chAvahiM sAgarovamAI dohiM pUjakoDohiM amahiyAI' utkarSeNa SaTSaSTiH jahanneNa ekatIsaM sAgarovamAI' sthiti inakI jaghanya se 31 sAgaropama kI hotI hai aura 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI utkRSTa se 33 sAgaropama kI hotI hai| 'sesaM taM ceya' isa prakAra avagAhanA se lekara sthiti ke anta taka ke ina dvAroM ko chor3akara bAkI ke ora saba dAroM kA kathana pUrvokta jaisA hI hai aisA jAnanA caahiye| 'bhavAdeserNa jahanneNaM do bhavaggahaNAI' bhava kI apekSA kAyasaMvedha jayanya se do bhayoM ko grahaNa karane rUpa hai aura 'ukkoseNaM cattAri bhavaggahaNAI' utkRSTa se vaha cAra bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai| tathA 'kAlAdeseNaM jahanneNaM ekkatIsaM sAgarovamAI vAsapuhuttamanbhahiyAI' kAla kI apekSA vaha kAyasaMvedha jaghanya se varSapRthaktva adhika ikatIsa sAgaropama kA hai aura 'ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAI dohi putvakoDohi temanI sthiti jaghanyathI 31 eka trIsa sAgaropanI hoya che. ane "vosennN tettIsa sAgarovamAI' thI 33 tIsa sAgarAmanI sAya che, 'sesaM te ceva' mA zata apAranAthI 42 sthitinA utha- paryantanamA dvArAne choDIne bAkInA bIjA saghaLA dvArA saMbaMdhInuM kathana pahelA kahyA pramAnu , tama sabhA 'bhavAdeseNaM jahanneNaM do bhavaggahaNAI' sapanI apekSAthA yasa vadha dhanyathA me lavAna ahae 421 // 35 che. mana 'ukko. seNe cattAri bhavaggahaNAI' GTathI te yAra lavAna ahe421|| 35 che. tathA 'kAlAdeseNaM jahannerNa ekkatIsaM sAgarovamAI vAsapuhuttamabhahiyAi' kALanI apekSAthI kAyasaMvedha jaghanyathI varSa pRthaphata adhika ekatrIsa sAM25manA cha, bhane 'ukoseNe chAvaddhi sAgarovamAI dohi puvyakoDIhi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 405 sAgaropamANi dvAbhyAM pUrvakoTibhyAma adhikAni dvikoTayAdhikaSaTpaSTisAgaropamapramANakaH, utkarSa taH kAlamAzritya kAyasaMveva iti / 'evayaM jAvakarejnA' etAntaM yAvankuryAt etAvatkAlaparyantameva vijayAdidevagati manuSyagati va seveta tayA-etAvatkAlaparyantaM vijayAdidevagato manuSpagatau ca gamanAgamane kuryAditi / 1 / 'evaM sepsAvi aTThagamagA bhANiyamA' evaM zeSA api aSTagamakA bhaNitavyAH evaM pathamagamayadeva zeSA dvitIyagamAdArabhya nAntA nAgamA api nirUpaNIyA iti / 'navaraM ThiI saMvehaM aNubaMdhaM ca jANejA navaram -kevalaM sthiti manubandha kAyasaMvedha ca bhinnabhinnarUpega svasvasthityAdhanamAreNa jAnIyAt 'sesaM evaM ceva' zeSam-sthityanubandha kAyasaMvedhAtiriktaM sarvamapi evameva-pUrvakathitamevA vagantavyam / 'sabaTThasiddhadeve NaM bhaMte sarvArthasiddhadeva khanu bhadanta ! 'je bharie amahiyAI utkRSTa se vaha kAyasaMvedha do pUrvakoTi adhika 66 sAgaropama kA hai| 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra vaha jIva itane kAlataka vijayAdi devagati kA aura manuSyagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha usameM gamanAgamana karatA hai, evaM sesAvi aha gamagA bhANiyanyA' isI prakAra se avaziSTa ATha gama bhI yahAM samajha lenA cAhiye / parantu 'navaraM ThiI saMvehaM aNubaMdhaM ca jANejjA' sthiti saMvedha aura anubandha agnI 2 sthiti ke anusAra bhinna 2 jAmanA cAhiye / 'sesaM evaM ceva' sthiti anubaMdha aura kAyasaMvedha se atirikta aura saba kathana pUrvokta jaisA hI hai aisA jAnanA caahiye| ___aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'savvaTThasiddhadeveNaM bhaMte !' he bhadanta ! sarvArtha siddha deva 'je bhavie maNussesu uvavajjittae' jo amahiyAi' GrethI ta yasa vedha meM pUrva madhi: 69 WI44 sAsaropamanA che. 'evaiyaM jAva karejA' mA zate te 01 mA aNa sudhI vijaya vigere devagatinuM ane manuSya gatinuM sevana kare che. ane eTalA sudhI te tamA gamanAgamana 43 cha. 'evaM sesA vi aha gamagA bhaannizaar? A rIte bAkInA ATha game paNa ahiyAM samajavA joIe. paraMtu 'navaraM Thii' saMveha aNubaMdhaca jANejjA' sthiti, savadha, bhane anupAtaghAtAnI sthiti pramANe gu gu sAvA. 'sesaM evaM ceva' sthiti, anubaMdha ane kAyasaMvedha zivAya bAkInuM saghaLuM kathana pahelA kahyA pramANe cha. tama sabhA ve gautamasvAmI prabhune meyu cha -'sabaTumiddhadeve gaM bhate ! na sarvArtha si 1 'je bhavie maNurasesu ubavajjittae' re manuSyomA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 bhagavatIsUtre maNussesu uvayajjittae' yo bhavyo-yogyaH, manuSyeSu utpattum 'se meM bhaMte ! keva. iyakAlaTiiemu ujjemjA' sa khalu bhadanta ! kiparakAlasthitikamanuSyeSatpadheteti praznaH, uttarayati vijayadevAtidezena 'sA ce|' ityAdi, 'sA ceva vijayAdideva vattambayA bhANiyamA' saiva vinayAdidevaktavyatA bhaNitavyA yathA vijayAdidevAdhikAre utpAdAdidvArANAM nirUpaNaM kRtaM tayA sarvArtha siddhadevAdhikAre'pi vaktavyamiti / 'navaraM ThiI anahannama gukakose te tIsaM sAgarotramAI' navaraM-kevalaM sthitirajaghanyAnutkarSeNa trayaviMzatsAgaropamANi, eSAM sthitighanyotkRSTatva vivarya ekaprakAreva jayastriM pratsAgaropamA bhvtiityrthH| 'epaM aNupaM dhovi' evammanuSyoM meM utpanna hone ke yogya hai| 'se NaM bhaMte! kevAya kAlaTTiiessu uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthiti vAle manuSyoM meM utpana hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'so ceva vijayAdi deva vattavvayA bhANiyandhA' inakI vaktavyatA vija. yAdi devoM kI vaktavyatA ke anusAra hI kaha lenI cAhiye ! arthAt vijayAdi devAdhikAra meM jaisA utpAdi dvAroM kA nirUpaNa kiyA hai| vaisA hI sarvArtha siddha devAdhikAra meM bhI nirUpaNa kara lenA caahiye| parantu vijayAdi devAdhikAra kI apekSA jo isa sarvArtha siddha devAdhi. kAra meM vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai-'navaraM ThiI ajahannamaNuH koseNaM tettIsa sAgarovamAI' yahAM ajayanya anuskRSTa sthiti arthAt eka hI prakAra kI sthiti-33 sAgaropama kI hai 'evaM aNubaMdho vi' panna vAna yogya cha, 'se gaM bhate / kevaiyakAla diiesu avajjemjA' te keTalA kALanI sthitivALA manuSyamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prala cha -'goyamA / ' 8 gautama! 'so cetra vijayAdidevavattavayA bhANiyavA' tamanA samadhI thana geTave , sAyasiddha hai| sabhI kathana vijaya vigere nA kathana pramANe ja samajI levuM. arthAt vijaya vigere devAnA adhikAramAM utpAta vigere dvArenA saMbaMdhamAM je pramANe nirUpaNa karavAmAM AvyuM che, eja pramANe sarvArtha siddha devanA adhikAramAM paNa nirUpaNa karI levuM joIe. paraMtu vijaya vigere devenA adhikAranA kathana karatAM A sarvArtha siddha devanA adhikAramAM vizeSapaNuM Ave che, te bhI prabhAtuM che. 'navaraM ThiI ajahannamaNukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI' ahiyAM ajaghanya anutkRSTa sthiti arthAta eka ja prakAranI sthiti 33 tIsa sAgaropabhanI che. 'evaM aNubaMdho vi' ya za canya a STa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 sU02 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 407 sthitivadeva anubaMdho'pi jaghanyotkRSTAvarahita ekamakAraka eva bhavatIti, 'sesaMta veva' zeSaM tadeva-vijayAdidevapakaraNodIritameveti / 'bhavAdeseNaM do bhavaragahaNAI' bhavAdezena dve bhavagrahaNe, 'kAlAdeseNaM jahanneNaM tetIsaM sAgarovamAI vAsAhuttamama hiyAi' kAlAdezena jaghanyena trayaviMzatsAgaropamANi varSa pRthaktvAbhyadhikAni nathA-'ukkoseNa tettIsaM sAgarobamAI pucakoDIe amahiyAI' utkarSeNa jayasiMzatsAgaropamANi pUrvakoTayabhyadhikAni aghanyotkRSTatvarAhityena svasthitI manuSya. bhavagatajaghanyotkRSTasthitisaMmelanena yathokto jaghanya utkRSTataca kAlAdezena kAya. saMvedho bhavatIti bhaavH| 'evaiye jAva va rejjA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAisI prakAra se jaghanya aura jaskRSTatA se rahita anubaMdha bhI 33 sAgaropama kI hai| 'se saMta ceva' bAkI kA aura saba kathana vijayAdi deva prakaraNa ke jaisA hI hai| kAyasaMvedha 'bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI' bhava kI apekSA do bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai aura 'kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarodamAI' kAla kI apekSA yaha jaghanya se varSapRthaktva adhika 33 sAgaropama rUpa hai aura 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI puSakoDIe amahiyAI utkRSTa se vaha pUrvakoTi adhika 33 sAgaropama rUpa hai| yahA~ jo kAyasaMvedha jaghanya aura utkRSTa rUpa se prakaTa kiyA gayA hai so usakA kAraNa aisA hai ki yahAM kI sthiti meM manuSya bhava gata jaghanya aura utkRSTa sthiti kA saMmelana huA hai| isaliye kAla kI apekSA kAyasaMvedha pUrvokta rUpa se prakaTa kiyA gayA hai 'eva. 5 / 52ne bhanuma 55 33 tetrIya saagpbhne| 1 cha. 'sesa taM cetra' bAkInuM saghaLuM kathana vijaya vigere devenA prakaraNamAM kahyA pramANenuM ja che. yasa vadha-'bhavAdeseNaM do bhavaggahaNAI' sanI apekSA meM lapona aDara 421 // 35 che. ane 'kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAi'.' sanI apekSAthI te jaghanyathI varSa pRthakRtva adhika 33 tetrIsa sAgaropama rUpa che. mana iTathI 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM puvvakoDIe amahiyAI' . AthI te pUrva keTi adhika 73 tetrIsa sAgaropama rUpa che. ahiyAM kAyasaMvedha je jaghanya ane utkRSTa paNAthI batAvela che, tenuM kAraNa evuM che keahiMnI sthitimAM manuSya bhava saMbaMdhI jaghanya ane utkRSTa sthitinuM milana thayuM che. tethI kALanI apekSAthI kAyasaMvedha pahelA kahyA pramANe batAvela cha. 'evaiyaM jAva karejjA' se rIte te 71 mAdANa sudhA sAya' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7 bhagavatIstre catkAlaparyantame sarvArthasiddhadevagatiM manuSyagatiM ca seveta tathA etAvantaM kAlaM sarvArthasiddhagata manuSyagatau ca gamanAgamane kuryAditi prathamo gamaH | 1 | 1 dvitIyagamaM darzayannAha - 'so ce' ityAdi, 'so ce jahanakALa Diesa ubavo' sa eva sarvArthasiddhadeva eva jaghanyakAla sthiti manuSyeSu utpanno bhaveta tadA- 'esa caiva vattadhvayA' eSA eva vaktavyatA- eSaH - mayamagamapradarzita - prakAra eva utpAda parimANAdidvAra samudAyena vaktavya iti / anyatsarvaM prathamagamadeva vaktavyam parantu kAya saMvedhAM vailakSaNyaM vidyate tadeva darzayati navaraM ityAdinA / 'nabaraM kAlAdeseNaM jahameNaM tetIsaM sAgarovamAI vAsapuhuttamamahiyAi' navaraM kAlAdezena kALApekSayetyarthaH jayanyena trayatriMzatyAga sepamANi varSApatrikAni tathA'ukko se vi tetIsa sAgarotramA bAsa hutamandavAI utkarSe gAva pi , iyaM jAtra karejjA' isa prakAra vaha jIva itane kAla taka sarvArtha siddha devagati kA aura manuSyagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai / 1 isa prakAra yaha pahalA gama hai / dvitIya gama isa prakAra se hai- 'so ceva jahanna kAlaTThiela java banno' vahI sarvArtha siddha deva jaya jaghanya kAla kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai taba 'esa caiva vaktavyA' usa gama meM bhI yahI prathama gama pradarzita prakAra utpAda parimANa Adi dvAra samUha se kahanA cAhiye / arthAt yahAM kI vaktavyatA prathama gamokta vaktavyatA ke jaisI hai / parantu 'navaraM kAlAde se pAM jahanne tesIsaM sAgarovamA bAsamamahiyA, ukkoseNa vi tettIsa sAgarotramA bAsapuhuttamamahiyA" kAya saMvedhAMza meM isa kathana ke anusAra aisI vilakSaNanA hai ki yahAM kA saMvedha kAla kI apekSA jaghanya aura utkRSTa se varSa pRthaktva siddha deva gatinuM ane manuSya gatinuM setrana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanA gamana kare che. e pramANe A pahele gama che. 1 thIle gama khA prabhA che. 'so ceva jainna kAlaTThiirasu uvavannA' se 4 sarvArtha siddha deva yAre jaghanya kALanI sthitivALA manuSyAmAM utpanna thAya che. tyAMre 'esa caiva vattavvayA' te gabhasAM pazu bhA pahelA gabhamAM usa prakArathI utpAta, parimANu vigere dvArAnuM kathana kahevu' zrIla gama saMbaMdhI prathana pahelA gabhamA udyA prabhAnu che. paraMtu 'navara' kAlAdeseNaM jahanneNaM vettIsaM sAgarovamAi vAsapuhuttamambhahiyAI ukkoseNa tri tettIsaM sAmarovamAI' ayasavedhasAM mathana prabhAvu vilakSapAyeM che joIe. arthAt A zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. . prameyacandrikA TIkA za024 3.21 102 AnatAdidevebhyaH manuSyeSUtpattiH 401 zarasAgaropamANi varSa pRthaktvAmyadhikAni, varSapRthaktvarUpajayanyakAlasthitika manu. jyeSatpamatvena jaghanyasthitikamanuSyAyuH saMmelya trayastriMzatsAgaropamA sthitiAye. timAvaH / evaiyaM jAva karejA' etAvantaM yAvat kuryAt etAvatkAlaparyantaM sI. rthasiddhadevagati manuSyagatiM ca seveta, tathA etAvantaM kAlaM yAvat sarvArthasidamatoM manuSyamatau ca gamanAgamane kuryAditi dvitIyo mamaH 2 / 'so ceva ukkosakAlA hiiesu upavano' sa eva sarvArthasiddha deva utkRSTa kAlasthitikamanuSyeSu utpadheta tadA-'esa ceva kttavvayA' eSaiva vaktavyatA, eSA prathamagamapradarzitapakAraiva vyavasthA avagantavyeti / keralaM kAyasaMveoze lakSaNyaM tadeva darzayati-'navaraM' ityaadinaa| adhika 33 sAgaropama kA hai| yahAM jo kAyasaMvedha ke kAla meM varSapRthaktva adhikatA kahI gaI hai vaha varSapRthaktva rUpa jaghanya manuSya bhava kI Ayu ke saMmelana se kahI gaI hai| kyoMki vaha varSa pRthaktva rUpa jaghanya AyuvAle manuSyoM meM utpanna huA hai| 'evayaM jova karejjA' isa prakAra se vaha jIva itane kAla paryanta sarvArtha siddha devagati kA aura manuSyagati kA sevana karatA hai aura itane kAla paryanta vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha dvitIya gama hai // 2 // ___ 'so ceva ukkosakAlaTiiesu uvacanno jaba vaha sarvArthasiddha deva hI utkRSTa kAla kI sthiti vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai taba bhI 'esa ceva vattavyayA' yahI prathama gamokta vaktavyatA vahAM kaha lenI caahiye| kevala kAyasaMvedhAMza meM vilakSaNatA hai-yahI bAta-'navaraM ke-ahiyAM kAyavedha kALanI apekSAthI jaghanya ane utkRSTathI varSa pRtha. kava adhika 33 tetrIsa sAgaropamane che, ahiyAM kAyasaMvedhanA kALamAM je varSa prathakRtva vadhAre kahela che, te varSa pRthaphatava rUpa jaghanya manuSya bhavanI AyuSyane meLavIne kahela che. kemake-te varSa pRthakatva rUpa jaghanya AyuSyavaalaa manuSyAmA utpanna thye| che. 'evaiyaM jAva karejjA' mArIta ta 71 ATalA kALa sudhI sarvArtha siddha devagatinuM ane manuSya gatinuM sevana kare che, ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanA gamana kare che e rIte A bIje gama kahyo che. rA so ceva ukkosAladiiesu utravanno' lyAre te sAtha siddha / Get sthitimA bhanuSyAmA 5nna thAya che, tyAre 55 'esa ra uttadhvayA' mA pasA AmamA 4 prabhAtu // 4thana mahiyAM naye. Bam ayasa vadhanA samayamA sakSaY 55 che. melAta 'navaraM kAlA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 magavatIne 'navaraM' kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAI puvakoDIe amahiyAI" navaM kAlAdezena jaghanyena trayastriMzasArogapamANi pUrvakoTayabhyadhikAni tathA'ukkoseNavi tetIsaM sAgarovamAI punakoDIe amahiyAI utkarSato'pi traya. viMzatsAgaropamANi pUrvakoTacabhyadhikAni pUrvakoTirUmotkRSTakAlasthikamanuSyeSarapapratyena utkRSTasthitikamanuSyAyuH saMmelya trayastriMzatsAgaropamA sthitirucyeti bhaavH| 'paraiyaM jAva karejA' etAvantaM yAvaskuryAt etAvantameva kAlaM sarvArtha siddhadevagati manuSyagati ca sevena nathA-etApantameva kAlaM sarvArthasiddhagatI manuSyagatau ca gama nAgamane ryAdini nRtIyo gmH3| nAtra prakArAntatvam navagamakA api tu AdhA khaya kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarovamAI puruSakoDIe amahiyAI ukkoseNa vi tettIsaM sAgarovamAI pucakoDIe amahiyAi' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai| yahAM kAla kI apekSA jaghanya se pUrvakoTi adhika 33 sAgaropama kA kAyasaMvedha hai aura utkRSTa se bhI yaha pUrvakoTi adhika 33 sAgaropama kA hai| yahAM jo utkRSTa se evaM jaghanya se kAyasaMvaidha kA pramANa kahA gayA hai, usameM pUrvakoTi kI AyuvAle manuSyo meM usake utpAda ko lekara kahA gayA hai| kyoMki vaha vahAM eka pUrvakoTi kAla taka rahA hai| ataH uskRSTa sthiti vAle manuSyoM kI Ayu ko milA kara kAyasaMvedha jaghanya aura utkRSTa se eka pUrvakoTi adhika 33 tetIsa sAgaroSama kA kahA gayA hai| 'evaiyaM jAva karejA' isa prakAra vaha jIva itane kAla taka usa sarvArtha siddha deva gati kA aura manuSya gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha tRtIya gama hai|3| deseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarAvamAI puvakohIe amahiyAI ukkoseNa vi tettIsa sAgarovamAi puvakoDIe abbhahiyAi' mA sUtrAdvArA matAve che. ahiyAM kALanI apekSAthI jaghanyathI pUrvakeTi adhika 33 tetrIsa sAgaropamane kAyavedha che. ane utkRSTathI paNa te pUrvakeTi adhika 33 tetrIsa sAgaropamane che. ahiyAM utkRSTathI ane jaghanyathI je kAyasaM. vedhanuM pramANe kahela che. temAM pUrvakeTinI AyuSyavALA manuSyamAM tenA utpAdane laIne kahela che. kemake te tyAM eka pUrvakeTa kALa sudhI rahyo che. jethI utkRSTa sthitivALA manuSyanI AyuSyane meLavIne kAyasaMvedha jaghanya ane utkRSTathI eka pUrvakeTi adhika 33 tetrIsa sAgaropamane kaheva che. 'eva iyaM jAva karejajA' mA rIta te 7 mAmA Na sudhI se sAtha siddha deva gatinuM ane manuSya gatinuM sevana kare che. ane evA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. e pramANene A trIjo gama kahyo che. 13 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.21 vR02 AnatAdidevebhyaH manuSyepUtpattiH 411 eSa gamAH sarvArthasiddhadevAnAM bhavanti / eSAM jaghanyasthite rabhAvAt madhyamaM gAtraya na mavati, tathA utkRSTasthi terabhAgAta antimamapi gamatrayaM na bhavati, etadeva darza yati-'ee cetra' ityAdi, 'ee ceva tinni gamagA' ete-uparidarzitA evaM trayo gamakAH AdhA eva trayo gamA bhavanti, 'septA na bhaNgaMti' zeSAH-tadbhinAH-caturthapazcamaSaSThasaptamASTamanavamagamakA na bhaNyante sarvArthasiddha devAnAM jaghanyasthiterabhAvAnmadhyama gamatrayaM na bhavati nathotkRSTasthiterabhAvAt caramamapi gamatrayaM na bhavati iti / 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ni' tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti, he bhadanta ! manuSyeSu yahAM prakarAntarase nau gamaka nahIM hote haiM kintu Adi ke 3 gama hote haiN| kyoMki inameM jaghanya sthiti kA abhAva hotA hai ataH madhyama tIna gama nahIM hote haiN| tathA utkRSTa sthiti kA bhI abhAva rahatA hai ataH anta ke bho 3 gama nahIM hote haiN| yahI bAta-'ee ceva timi gamagA' isa sUtrapATha dvArA sUtrakAra ne pradarzita kI hai-isa prakAra yahA~ Adi ke hI tIna gama hue haiM 'sesA na bhaNNaMti' zeSa-antake aura madhya ke 33 gama nahIM hue haiN| tAtparya isa kathana ko yahI hai ki sarvArthasiddha ke deva ajaghanya anutkRSTa sthiti vAle hote haiM-isa kAraNa jaghanya sthiti ke amAva meM madhya ke 3 gama aura utkRSTa sthiti ke abhAva meM anta ke 3 gama vahAM nahIM hue haiN| 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' he bhadanta ! manuSyagati meM jo Apa devAnupriya ne jIvoM ke utpAda ahiyAM anyatra batAvyA pramANenA nava game thatA nathI. paraMtu pahelAnA traNa ja game thAya che. kemake AmAM jaghanya sthitine abhAva heya cha. methI bhadhyAnAta mI yatA nathI. me pAta 'ee ceva tinni gamagA' A sUtrapAThathI sUtrakAre pragaTa karela che. A rIte ahiyAM prathamanA ja traNa abhI thAya che. 'sesA na bhaNNeti' Sa-mantana mana mdhyn| 3-3 ay game eTale ke cha game thatA nathI, A kathananuM tAtparya e ja che ke-sarvArtha siddhanA deva ajaghanya anukuSTa sthitivALA hoya che. A kAraNe jaghanya sthitinA abhAvamAM madhyanA traNa gamo ane utkRSTa sthitinA abhAvamAM chellA trame tyAM thatA nathI. 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti' ke lApana manuSya AtibhA yAvIsabhA rahelA jInA utpAta vigere-viSayamAM A5 devAnupriye je pramANe kahyuM che, zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsne utpAdAdiviSaye yad devanumiyeNa kathitam tat sarvam evameva-sarvathA satyameva iti kathayitvA gautamo bhagavantaM vandate namaspati vanditvA namasthitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti / 02 / / // iti zrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-pazcadazabhASAkalitalalitakalApAlApakAvizuddhagadhapayanaikagranthanirmApaka, vAdimAnamardaka-zrIzAhUcchatrapati kolhApurarAjapadatta'jainAcArya' padabhUSita-kolhApurarAjagurubAlabrahmacAri - jainAcArya - jainadharmadivAkara -pUjyazrI ghAsilAlabativiracitAyAM zrI "bhagavatIsUtrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAm caturvizatitamazatake ekaviMzatyuddezakaH samAptaH // 24-21 // Adi ke viSaya meM kahA hai vaha saba sarvathA satya hI hai 2 isa prakAra kahakara gautama ne prabhu mahAvIra ko vandanA kI aura unheM namaskAra kiyaa| vandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye // 402 // jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyAke covIsaveM zataka kA ekavIsa vAM uddezaka samApta // 24-21 // te saghaLuM sarvathA satya ja che. Apa devAnupriyanuM kathana satya ja che, A pramANe kahIne gautamasvAmIe mahAvIra prabhune vaMdanA karI ane teone namaskAra karyA vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo tapa ane saMyamathI AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA sUra jainAcArya jenadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta "bhagavatI sUtra"nI prameyacandrikA vyAkhyAnA vIsamA zatakane ekavIsame udezaka samAsa 24-21 ja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 22 01 vAnavyantareSu jIvAnAmutpattiH // atha caturviMzatitazvake dvAviMzatitamodezakaH mArabhyate // ekaviMzatitamamudezakaM vyAkhyA nirUpya kramaprAptaM dvAviMzatitamo dezakamArabhate, atra vAnavyantareSu jIvAnutpAdayannAha - 'vANamaMtarANaM bhaMte' ityAdi / mUlam - vANamaMtarANaM bhaMte! kaohiMto uvavajjaMti kiM neraihiMto uvavajaMti tirikkhajoNiehiMto uvavajaMti maNussehiMto uvavajjati devehiMto uvavajaMti ? evaM jaheva nAgakumArodesa asanni0 taheva niravasesaM / jai sannipaMciMdiya0 jAva asaMkhejjavAsAuyasannipaMcidiyatirikkha joNie of bhaMte! je bhavie vANamaMtaresu uvavajjittae se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTThiesu uvavajjejjA ? goyamA ! jahanneNaM dasavAsa sahastaDiiesu, ukkoseNaM palio maTTiie / sesaM taM caiva jahA nAgakumArauddesae jAva kAlAdeseNaM jahanneNaM sAiregA pucakoDI dasahiM vAsasahasehi amahiyA, ukkoseNaM cattAri paliovamAI, evaiyaM jAva karejA |1| so caiva jahannakAlaTThiesa uvavanno jaheva nAgakumArANaM bitiyagame vaktavtrayA |2| so ceva ukkosa kAlaTiiesa uvavanno jahanneNaM paliovamaTTiiesa ukkoseNa vi paliovamaTiiesa esa veva vasavvayA / navaraM ThiI se jahanneNaM paliovamaM, ukkoseNaM tinni palio mAI | saMveho jahanneNaM do paliodamAI, ukkoseNaM cattAri paliodamAI evaiyaM jAva karejA 3 / majjhimagamagA tinni vi jaheva nAgakumAresu pacchi mesu tisu gamaesu taM caiva jahA nAgakumAruddesae / navaraM Thi zrI bhagavatI sUtra : 15 413 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 bhagavatIsUtre saMvehaM ca jANejjA saMkhejjavAptAuya0 taheva navaraM ThiiM aNubaMdha saMvehaM ca ubhao ThiIe jANejjA 9 / jai maNussa0 asaMkhejavAsAuyANaM jaheva NAgakumArANaM uddese taheva ptttryaa| navaraM taiyagamae ThiI jahanneNaM paliovamaM, ukkoseNaM tinni pliovmaaiN| ogAhaNA jahanneNaM gAuyaM ukkoseNaM tini gAuyAiM, sesaM taheva / saMveho se jahA ettha ceva uddesae asNkhejvaasaauysnnipNciNdiyaannN| saMkhejavAsAuyasanimaNusse jaheva nAgakumAruhesae / navaraM vANamaMtare ThiI saMvehaM ca jaannejaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti ||suu01|| ||cuviisime sae bAvIsaimo uddeso smtto||24-2 chAyA-cAnavyantarAH khala bhadanta ! kuta utpadyante ? kiM nairayikamya utpadyante? tiryagyonikebhya utpadyante ? manuSyebhya utpadyante devebhyo votpadyante ? evaM yathaiva nAgakumAroddezake asaMjJi0 tathaiva nirava zepam / yadi saMjJipaJcendriya yAvat asaMkhyeyavarSAyuSkasaMkSipaJcandriyatiryagyonikaH khalu bhadanta ! yo bhavyo vAnavyantareSu utpattuM sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu utpadheta ! gautama ! jaghanyena dazarSasaha. srasthitikeSu, utkarSeNa palyopamasthiti keSu / zeSaM tadeva yathA nAgakumAroddezake yAvat kAlAdezena jaghanyena sAtirekA pUrvakoTiH dazabhirSa sahasraramyadhikA, utkarSeNa catvAri palyopamAni, etAvantaM yAvatkuryAt / / sa eva jaghanyakAla. sthititpannaH yathaiva nAgakumAraNaM / dvitIyagame vaktavyatA / / sa evotkarSakAla. sthitikavRtpanno jaghanyena palyopamasthitikeSu utkarSeNA'pi palyopamasthitikeSu eSaiva vaktavyatA / navaraM sthitiH tasya jaghanyena palyopamam utkarSeNa zrINi palpopamAni, saMvedhaH jaghanyena dve palyopame, utkarSeNa catvAri patyopamAni, etAvantaM kAlaM yAvaskuryAt / 3 / madhyamagamakAnayo'pi yathaiva nAgakumAreSu pazcimeSu triSu gamakeSu tadeva yathA nAgakumAroddezake / navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt saMkhyeyavarSAyuSka0 tathaiva navaraM sthitimanubandhaM saMvedhaM ca ubhayoH sthityA jAnI. yAt / 9 yadi manuSya asaMkhyeyavarSAyuSkANAM yathaiva nAgakumArANAmuddezake tathaiva zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za024 u.22 sU01 vAnavyantareSu jIvAnAmutpattiH 415 vaktavyatA / navaraM tRtIyagama ke sthitijaghanyena palyopamam utkarSeNa trINi palyo. pamAni / avagAhanA jaghanyena ganyUtam, utkarSeNa trINi gavyUtAni, zeSaM tathaiva / saMvedhastasya yathA atraivoddezake asNkhyeyvrssaayussksNkssipshcendriyaannaam| saMkhyeyavarSAyuSkasaMzimanuSyo yathaiva nAgakumArodezake / navaraM vAnavyantare sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti / 01 / // caturvizatitame zatake dvAviMzatitamoddezakaH samAsaH // TIkA-'vANamaMtarANe bhane' cAnanyantarAH khalu bhadanta ! 'kamohito upavajjaMti' kuta utpadhante ime vAnavaradevavizeSA ste kasmAtsthAnAdAgatya vAnavyantaradevarUpeNa utpadyante 'ki neraiehito uvavanaMti' kiM nairayikebhya Agatyotpadyante athavA 'tirikkhajoNirahito upavajjati' tiryagyonikebhya Agatyo. 22 bAvIsaveM uddezaka kA prAraMbha pUrvokta rUpa se ikIsa veM uddeze ko samApta karake apa sUtrakAra krama prApta pAIsa veM uddeze kA prArambha karate haiM yahAM sUtrakAra ne vAnavyantaroM meM jIvoM ke utpAda kA kathana kiyA hai-'vANamaMtarANaM bhaMte ! kamohito uvavajaMti' ityAdi sUtra 1 / TIkArtha gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'vANamaMtarANaM bhaMte ! ko. hiMto uvayajati' he bhadanta ! vAnavyantaradeva kahAM se Akarake utpana hote haiM-arthAt jo ye vAnavyantara deva haiM ve kisa sthAna se-gati se Akarake vAnavyantaradeva rUpa se utpanna hote haiM ? 'ki neraiehito uvava. jjati' kyA ve nairayikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA 'tirikkha. mAvAsamA uddezAne praaupara pramANe 21 ekavIsamA uddezAnuM kathana purUM karIne have sUtrakAra kramathI Avela A 22 bAvIsamA udezAne prAraMbha kare che. ahiyAM sUtrAre pAna0yantarAbhA vAna pAinu 4thana yuM che. 'vANamaMtarA NaM bhaMte ! kamohito uvavajjati' tyAha. A10-gautama 21||bhii prabhune me pUche che hai-vAnamaMtarANaM bhaMte ! kamohito! ubavajjati 3 mahanta ! vAnabhyantara vo yAMthA bhAvIna sapanna yAyacha? arthAt je A vAtavyantara de che, teo kayA sthAnamAMthI arthAt kaI gatimAMthI bhAvAna vAnavyanta2 154AthI utpanna thAya che 1 'kiM neraiehito uvavajjati' zutamA nayimayI mAnIne Surna thAya cha ? athavA 'tirikkhajoNipahilo zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 magavatIsare tyapanne athavA 'maNussehito uvavajjati' manuSyebhya Agatya utpadhante athavA'devehito upavajjati' devebhya Agatyotpayante iti praznasya saMgrahaH / atidezata uttarayati-'evaM jaheba' ityAdi / 'evaM jaheva nAgakumArauddesara asanni niravasesaM evaM yathaiva nAgakumAroddezake asaMkSi0 tathaiva niravaseSam / yathA nAgakumAroddezake asaMjJipakaraNam / tatra nAgakumArodezake asurakumArohezakasyAtidezaH amurakumArodezake 'evaM jaheva nerahayauddesae' ityevamatidezaH kRtastato nairayikoddezake sarve savistaramasaMjJipakaraNaM dradhyamiti / tatra yathA-utpAda parimANAdikaM kathitaM tathaiva sabai yAnavyantarapAraNe'pi asaMjJipazcendriyatiryagyonikavaktavyatAparyantaM niravazeSa joNiehito ubavati' tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA 'maNusse hito uvavajjati' manuSyoM se Akarake utpana hote haiM? athavA 'devehino uvavanati' devoM se Akarake utpanna hote haiM ? atideza ko azrita karake prabhu isake uttara meM gautama se kahate haiM-'evaM jaheva nAgakumArauddesae asanni0 taheva niravase saM' he gautama ! nAgakumAra ke uddeze meM jaisA kahA gayA hai vaisA asaMjJI prakaraNa taka saba kathana yahAM para karanA caahiye| tAtparya isakA yahI hai ki nAgakumAra ke prakaraNa meM Aye hue asaMjJipaJcendriyatiryagyonika prakaraNa meM jisa prakAra se utpAda parimANa Adi kA kathana kiyA jA cukA hai usI prakAra se vaha saba kathana isa vAnavyantara ke prakaraNa meM bhI kahanA cAhiye / yahAM nAgakumAra uddezakakA atideza (bholAvaNa) kiyA hai nAgakumAra prakaraNa meM asurakumArakA atidezakiyA hai aura asurakumAra prakaraNa meM nairayika uddezakakA atideza hai isaliye asaMjJI kA uvavajjati' tiya ya yonimAthI mAvIna utpanna thAya cha ? 5'maNu ssehito uvavaja ti' bhanuSyAmAthI bhAvI utpanna thAya cha 1 athavA 'devehito upavAjati' havAmAthI bhAvAna apana thAya cha ? - A praznano uttara ApatAM mahAvIra prabhu atideza (bhalAyaNa)ne mAzraya 4zana gautamasvAmIna 43 cha :--'evaM jaheva nAgakumArauddesae asanni.' taheva niravasesaM' he gItama! nAgabhAnA zAma 2 prabhAra kahevAmAM AvyuM che. e ja pramANenuM kathana ahiyAM kahevuM joIe. kahevAnuM tAtparya e che ke-nAgakumAranA udezAmAM Avela asaMgni paMcendriya tiryaMca nikanA prakaraNamAM je pramANe utpAda, parimANa vigerenuM kathana karavAmAM AvyuM che, e ja pramANe te tamAma kathana A vAna vyaMtara devenA prakaraNamAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.22 sU01 vAnavyantareSu jIvAnAmutpattiH 517 yeva vaktavyam saMjJipazcendriyatiryagyonikavaktavyatAM tu sUtrakAraH svayaM valpati, tadevAha-'jaha sabhiH' ityAdi / 'jaha sannipaMciMdiya jAva asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiya0 je bhavie0' ityAdi pAThasyA''lApaka evaM kartavyaH-'jai sannipaMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM saMkhejjavAsAuyasannividiyatiriprakhajoNiehito uvavajjati ? asaMkhejjavAsAuyasabhipaMciMdiyatirikkhajoNie. hito uvavajjaMti ? goyamA! saMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajogiehito uvavajjati asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNirahito vi uvacajjati' asakhejjabAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhanoNie Na bhaMte je bhavie vANamaMtaresu uvavajjittae se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTiesu vANamaMtaresu uvavajjejjA' ityevaM paripUrNa: pATho'tra vijJeyaH / yadi saMjJipazcendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante tadA kiM saMkhyeyavarSAyuSkasaMkSipaJcendriyatiryagyonikebhya Agatya samutpadhante athavA utpAdAdi pUre bIsoM dvAra nairayika uddezemeM dekhanA caahiye| 'jaha sanniH paMciMdiya0 jAva asaMkhejjavAsAuyasabhipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte je bhavie.' ityAdi ve vAnavyantaradeva yadi saMjJI panendriyatigyonikoM se Akarake utpanna hote haiM to kyA ve saMkhyAtavarSa kI Ayu. vAle tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA asalyA varSa kI AyuvAle saMjJI pazcendriyatiyaMgyonikoM se Akara utpanna hote ? isa prazna ke uttara meM bhagavAna gautama se kahate haiM-he gautama ! ve vAnavyantara saMkhyAta varSa asaMkhyAta varSe donoM prakAra kI AyapAle saMjJI paMcendriyatiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM? aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'sanipacidiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie vANamaMtarelu uvavajjittae' he bhadanta ! jo saMjJI 5 naye. 'jai sannipaMciMdiya0 jAva asaMkhejjavAsAuya sannipaMciMtiyati. rikkhajoNie NaM bhaMte je bhavie.' tyA ta pAna0yanta2 va sanI paMcendriyatiya cemAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM teo saMkhyAtavarSanI AyuSyavALA tiryaMcanikomAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA asaM. khyAtavarSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiyaca nikomAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM bhagavAn gautamasvAmIne kahe che kehe gautama! te vAtavyantare saMkhyAta varSa ane asaMkhyAta varSa ane prakAranI AyuSyavALI saMjJI paMcendriyatiyonimAMthI AvIne utpanna thAya che. va gautamasvAmI prasuna me pache cha -'sannipaMci diyatirikta joNie Na bhaMte ! je bhavie vANamaMtaresu uvavajjittae' se samapan 2sakA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre asaMkhyeyavAyuDakasaMkSipazcendriyatiryagyonikebhya utpadyante ? gautama ! saMkhyAtA''. saMkhyAtavarSAyuSkempo dvayebhyaH saMkSipaJcendriyatiryagyonikebhya Agatya vAnaNya. nArepUtpadhante ityuttaram / puna gautamaH pRcchati-asaMkhyAtavarSAyuSkasaMkSipaJce. ndriyapatiyegyonikaH khalu bhadanta ! yo bhavyo vAnavyantareNUtpattum , sa khalu bhAnta ! kiyatkAlasthitikeSu vAnavyantaretpadyate iti prshnH| bhagavAnAha'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM dasavAsasahassahiipasu jagha. nyena dazavarSasahasasthiti keSu vAnapanta reSu utpadyate tathA-'ukoseNaM paliovamadiiesu upajjaI' utkarSeNa palyopamasthitikeyUtpadyate / nAgakumAraprakaraNe tu utkRSTato dezona dvipalyopamasthiti ke pUtpadhante' iti proktamata utpAdadvAraM sUtrakAreNa svayamatra moktam / 'sesaM taM ceva jahA nAgakumArauddesae' zeSam-utpAda dvArAtiriktaM parimANadvArAdikaM sarvamapi tadeva yat nAgakumArodezake kathitam , paJcendriyatiryagyonika jIva vAnavyantaroM meM utpanna hone ke yogya hai 'se gaMbhaMte kevaiyakAlaTiiessu uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthiti vAle vAnavyantaroM meM utpanna hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA' he gautama ! vaha 'jahanneNaM dasavAsasahassaTiiesu ukkoseNaM paliovamaTiiessu uvavajjaI' jaghanya se dasa hajAra varSa kI sthiti vAle vAnavyantaroM meM utpanna hotA hai aura uskRSTa se eka palyopama kI sthitivAle vAna vyantaroM meM utpanna hotA hai| vahAM nAga. kumAra ke prakaraNa meM dezaUna do palyopamasthitivAloM meM utpanna hone kA kahA hai ataH utpAdadvAra yahAM sUtrakArane svayaM SatAdiyA hai kintu 'sesaM taM ceSa jahA nAgakumArauddesae' utpAda dvAra se atirikta aura saba pripazendriya tiryaMca nivALo chava vanavyantaramAM utpanna thavAne yogya che, 'seNa bhaMte ! kevaiyakAladiiesu uvavajjejjA' a seal nI sthiti nyatarAmAM utapanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe 'goyamA ! 7 gotama ta 'jahanneNaM dasavAsasahassadiiesu ukoseNaM paliovamadiiesa uvavajjai' dhanyI 10 sa02 11 sthitiyANA vAtavyantaramAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI 1 eka palyopamanI sthiti vALA vAnavyataramAM utpanna thAya che. tyAM nAgakumAranA prakaraNamAM deza una che popama sthitivALAmAM utpanna thavAnuM kahyuM che. ane utpAta dvAra ahiyAM sAre vaya 3 che. paraMtu 'sesa taM ceva jahA nAgakumArauddesae' utpAta dvAra zivAya bAkInuM parimANa vigere saghaLA dvArA saMbaMdhI kathana eja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.22 501 vAnavyantareSu jIvAnAmutpattiH 419 kivatparyantaM nAgakumAraprakaraNoktamihAnusaMdheyaM ? tatrAha-jAva' yAvan-parimANadvArAdArabhya kAyasaMvedhasya bhavAdezaparyantaM nAgakumAraprakaraNamevAtrAnupandheyamiti, kAlAdezamapekSyAha-'kAlAdeseNaM' ityaadi| 'kAlAdeseNaM jahanneNaM sAtiregA punakoDI dasahiM vAsasahassehiM amahiyA' kAlAdezena jaghanyena sAtirekA pUrvakoTi dezabhirvarSa paharI bhyadhi kA 'ukoseNaM cattAri paliovamAI' utkarSeNa catvAri palyopamAni, tatra tripalyopamAyuSkaH saMjJipazcendriyatiryagyonikaH palyopamAyuyantareNUtpannA, ityevaM krameNa catvAri palyopamAni utkRSTataH kAlAdezena kAyasaMvedho bhavatIti 'evaiyaM jAva karejnA' enAvantaM yAvat kuryAt etAvantaM kAlaM saMkSipazcendriyatiryaggatiM vAnavyantaragatiM ca seveta, tathA etAvadeva kAlaparyantaM pazcandriyati / gatau vAnavyantaragatau ca gamanAgamane kuryAditi prayamo gamaH // 1 // mANa Adi dvAra vaise hI kahanA cAhiye jaise ve nAgakumAroddezaka meM kahe gaye haiN| yaha nAgakumAroddezaka gata pATha yahAM yAvat parimANa dvAra se lekara kAyasaMvedha ke bhavAdeza taka kA grahaNa karanA cAhiye Age kA nahIM kyoM ki 'kAlAdeseNaM jahanneNaM sAtiregA putvekoDI dasahiM vAsa. sahasse hi abbhahiyA' kAla kI apekSA jaghanya se kAyasaMvedha daza hajAra varSa adhika sAtireka eka pUrvakoTi kA hai aura 'ukkoseNaM cattAri paliocamAI utkRSTa se vaha cAra palpopama kA hai| kyoMki tIna palyopama kI AyuvAlA saMjJI pazcendriyatiryagyonika jIva palyopama kI AyuvAle vyantaroM meM utpanna ho jAtA hai| isa krama se cAra phlyopama kA utkRSTa kAla kAyasaMvedha kA kahA gayA hai| 'evayaM jAva karejjA' isa prakAra se itane kAla taka vaha jIva asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI pazcendriyatiryaggati kA aura vAnavyantaragati kA sevana karatA hai pramANe kahevuM joIe. ke je pramANe tenA saMbaMdhamAM nAgakumAranA uddezAmAM kahevAmAM AvyuM che. A nAgakumAranA uddezA saMbaMdhI pATha ahiyAM yAvat parimANa dvArathI laIne kAyasaMdhinA bhavAdeza sudhInuM kathana grahaNa karavuM . garnu na bha3-'kAlAdeseNaM jahanneNaM sAtiregA pukkoDI dasahi vAsasahassehiM abbhahiyA' nI apekSAthI banyathA yasava5 124 BAra varSa aghi sAtire meM pU che . bha. 'ukoseNaM cacAri palibhovamAI' 6STathI te thAra 58yA5mana cha. ma 11 patyArabhanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiryaMca jIva palyopamanI AyuSyavALA vyakta ramI utpanna thaI jAya che. A kramathI cAra palyopamane utkRSTakALa kAya saadhn| yo cha, 'evaiyaM jAva karejjA' mArI mAra se sudhIla asaMkhyAtavarSanI AyuvALA saMjJI paMcendriya tiryaMca gatinuM ane vAtavyantara zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 - bhagavatIsUtre 'so ceva jahannakAlaTiiesu uvavanno' sa eva saMjJipaJcendriyatiryagyonikaH jaghanyakAlasthitikavAnavyantareSu utpanno bhavet tadA-'jaheva nAgakumArANAM bitiyagamae vacabbayAra' yathaiva nAgakumArANAM dvitIyagamake vaktavyatA tathaiva niravazeSA atrApi jnyaatvyaa| nAgakumArANAM dvitIyagamavaktavyatA prathamagamasamAnaiva, bhedaH kevaLametAvAneva yat-sthiti:-jaghanyena utkarSeNa ca dazavarSasahasrANi, kAyasaMvedhastu kAlAdezena jaghanyena dazabhirvarSasahasrairabhyadhikA sAtirekA pUrvakoTiH tathA utkRSTato dazamivarSasahasrarabhyadhikAni trINi palyopamAni iti 2 / 'so cetra ukkosakAla Tiiesu upravanno javanneNaM palibhovama aura itane hI kAla taka vaha usa gati meM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha prathama gama hai| ___'so ceva jahannakAlahihaepsu uvavanno' yadi vahI asaMkhyAta varSAyuSka saMjJI paJcendriyatiryagyonika jIva jaghanyakAla kI sthiti vAle vAnavyantaroM meM utpanna hotA hai to vahAM 'jaheva nAgakumA. rANAM vitigamae battavayA 2' nAgakumAroM ke dvitIya gamaka meM jaisI vaktavyatA kahI gaI hai usI prakAra se vaha saba vaktavyatA yahAM para bhI kahanI caahiye| tAtparya yahI hai ki nAgakumAroM ke dvitIyagama kI vaktavyatA prathamagama ke jaisI hI hai| parantu bhed usakI apekSA isa vittIya gama kI vaktavyatA meM kevala itanA sA hI hai ki sthiti jaghanya se evaM utkRSTa se 10 hajAra varSa kI hai| tathA-kAyasaMvedha kAla kI apekSA jaghanya se 10 hajAra varSa adhika sAtireka pUrvakoTi kA hai| tathA utkRSTa se 10 hajAra varSa adhika 3 palyopama kA hai| aisA yaha vittIya gama hai| gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana kare che. e pramANene A pahele gama kahyo che. __ 'so ceva jahannakAladviiesu uvavannona te asa yAtavarSAyu sabhI paayndriyatiyacanivALe jIva jaghanya kALanI sthitivALA vAna vyaktimAM utpanna thAya che, to tyA 'jaDeva nAgakumArANa viviyagamae vattabdhayAra' nAgAbhAnimIta gamamAM je pramANenuM kathana karavAmAM AvyuM che, e ja pramANenuM te saghaLuM kathana ahiyAM paNa kahevuM joIe. tAtparya eja che, ke-nAgakumAranA bIjA gamanuM kathana pahelA gama pramANenuM ja che. paraMtu pahelA gama karatAM A bIja gamanA kathanamAM kevaLa eTale ja pheraphAra che, ke-sthiti jaghanyathI ane utkRSTathI 10 dasa hajAra varSanI che. tathA kAyavedha kALanI apekSAthI jaghanyathI dasa hajAra varSa adhika sAtireka pUrvakeTine che, tathA utkRSTathI dasa hajAra varSa adhika 3 traNa palyopamAne che. e pramANe A bIje gAma che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.22 su01 vAnavyantareSu jIvAnAmutpattiH 421 hizzasu ukkoseNa vi paliovamaTThiesu' sa eva yadi utkRSTakAlasthitikavAnavyantareSatpanno bhavet tadA jaghanyena palyopamasthitikavAnavyantareSu, tathA utkRSTato'pi palyopamasthitikeSu vAnavyantareSu samutpadyate, 'esa ce vattavyayA' eSetra-pUktiva vaktavyatA vaktavyA sarvamapi pUrvokta meM baktavyam 'navaraM ThiI sejahanne paliovama ukkoseNaM tinni paliovamAI' navaram-kevalaM sthitiH tasya jaghanyena palyopamam utkarSeNa trINi palyopamAni / yadyapi jaghanyato'saMkhyAtavarSAyuSkANAM tiryagyonikAnAmAyuH sAtirekA pUrvakoTinirdiSTA, tathApIha jaghanyena pallopamamuktam palpopamAyuSkeSu vyantareSu samutpatsyamAnatvAt samAnAyuSkeSutpaciritinyAyAt asaMkhyAtavarSAyuSkaH saH svAyuSo bRhattarAyukeSu deveSu notsayate so 'ceva ukkosakalaTiiepsu uvatranno jahanneNaM palimovaDiiesu ukkoseNaM vi paliopamaTTiiesu uvavanno' yadi vahI saMjJI pazcendriyatiyagyonika jIva utkRSTa kola kI sthitivAle vAnavyantaroM meM utpanna hotA hai to vaha jaghanya se palyopama kI sthitivAle vAnanyantaroM meM utpanna hotA hai aura utkRSTa se bhI palyopama kI sthitivAle vAnavya. ntaroM meM utpanna hotA hai 'esa ceva vattandhayA' isa prakAra se yahI pUrvokta vaktavyatA kahanI cAhiye parantu 'navaraM ThiI se jahanneNaM palibhIvamaM ukkoseNaM tinni paliobamAI' usakI sthitijaghanya se eka palyopama kI hai aura uskRSTa se tIna palyopama kI hai yadyapi jaghanya se asaMkhyAta varSa kI AyuvAle tiryagyonika jIvoM kI Ayu sAtireka pUrvakoTi kI kahI gaI hai phira bhI yahAM para jaghanya se jo eka palyopama kI Ayu kahI gaI hai vaha palyopama kI Ayu vAle vyantaroM meM unakA Age utpAdana hone ke kAraNa se kahI gaI hai 'samAna Ayu vAlA vaha saMjJI 'so ceva ukosakAlaTTiiesu uvavanno jahanneNaM paliovamadiiesu ukkoseNaM vi paliovamadriiesu uvavanno' ne tazI 'yendriya tiya ya yonimANe 41 utkRSTa kAlanI sthitivALA vAnavyaMtaromAM utpanna thAya che. te te jaghanyathI palyopamanI sthitivALA vAnavyantaromAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI paNa pakSyA5manI sthitivANA vAnavyantamA 5 thAya che. 'esa ceva vattavvayA' mA zata bhArita thana he na . 52' 'navara ThiI se jahanneNaM paliovama ukkoseNaM tinni paliovamAI tanI sthiti dhanyathI se pakSyAcamanI che. ane utkRSTathI traNa palyopamanI che. jo ke jaghanyathI asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA tiryacanivALA jInuM AyuSya sAtireka pUrvakeTinuM kahyuM che. te paNa ahiyAM jaghanyathI je eka popamanuM AyuSya kahyuM che, te pApamanA AyuvyavALA vyaMtaradevemAM temane pahelAM utpAda thavAne kAraNe kahyuM che. sarakhA AyuSya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 magavatIstra iti / 'saMveho jahanneNa do palibhovamAI' kAyasaMvedhaH kAlAdezena jaghanyena dve palpopame 'ukoseNaM cattAripaliovamAI' utkarSeNa catvAri palyopamAni evaiyaM jAva karejnA' etAvantaM kAlaM yAvat kurzana etAvatkAlaparyantaM tiryaggati vAna. vyantaragatica seveta tathA-etAvantameva kAlaM tiryagatau vAnavyantaragatau ca gamanAgamane kuryAditi tRtIyo gamaH, 3 iti / 'majjhimagamagA tinivi jahA nAgakumAre' madhyamA gamakAstrapo'pi yathai nAgakumAreSu tathA jJAtavyAH 'pacchime mutisu gamaesa taM ceva jahA nAgakumArudesara' pazcimA:-antimAH saptamASTamanavamagamakAH teSu nadeva yayA nAgakuma rANAmudde zake nAgAmArapakaraNavadeva madhyamAstrayo gamakAH pazcendriyatiryagyonika jIva apanI Ayu se bRhattara AyuvAle devoM meM utpama nahIM hotA hai| 'saMveho jahanneNaM do paliovamAI' kAyasaMvedha kAla kI apekSA jaghanpa se do palyopama kA hai aura 'ukkoseNaM cattAri paliovamAI' utkRSTa se vaha cAra palyopama kA hai 'evaiyaM jAva kare. jjA' isa prakAra vaha jIva niyaMggati kA aura vAnavyantaragati kA itane kAlataka sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| isa prakAra se yaha tRtIya gama hai| 'majjhimagamagA tinni vi jahA nAgakumArelu' nAgakumAroM meM madhyama tona gama jina prakAra se kahe gaye haiN| usI prakAra se ve madhyama tIna gama yahAM para bhI kaha lenA chithe| 'pacchimesu tissu gamaesu taMceva jahA nAgakumAmahesae' tathA sAtavAM, AThavAM aura nauvAM ye jo anta ke tIna vALAomAM utpanna thAya che. A niyama pramANe asaMkhyAta varSanA AyuSya vALA te saMjJI paMcendriya tiryaMca nivALA ja pitAnA AyuSya karatAM padhAre AyuSyavANA vAmai G4 th|| nathI. 'saMveho jahanneNaM do pali ovnA kAyasaMvedha kALanI apekSAe jaghanyathI be pApamAne che. ane 'chakkoseNaM cavAri pali provamAI" thI yA pakSyA5mana che. 'evaiyaM jAva " A rIte te jIva tiya gatinuM ane vAnavyatara gatinuM ATalA kALa sudhI sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. A rIte A trIjo gama kahRAo che. 3 'manimagamagA tinni vi jahA nAgakumAresu' nAgabhArAbhAM madhyAnA game je rIte kahyA che, eja rIte te madhyanA traNa game ahiyAM paNa 34 me. 'pacchimesu tisu gamapasu taM ceva jahA nAgakumArasae' tathA sAtama AThame ane navame e traNa je chelalA game che. te paNa nAgaku zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2024 u.22 sU01 vAnavyantareSu jIvAnAmutpattiH 523 nathA caramA api trayo gamakA nAgakumAravadeva bhvntiitibhaavH| 'navaraM liI saMdeha ca jANejjA' navaraM-kevalaM sthiti saMveSaM ca bhinnabhinnarUpeNa yathAyogaM jAnIyA. diti / 'saMkhejjavAsAuya0 taheva' saMkhyAtavarSAyuSka saMkSipaJcendriyatiyagyomikAnAM vaktavyatA tathaiva-nAgakumAraprakaraNoditaiva jJeyA iti, 'navaraM ThiI aNubaMdha saMdehaM ca umao ThiIe jANejjA' navaraM sthivimanubandhaM ca pArthakyena svasvasthiti mAzritya jAnIyAt, nathA kApasaMvedham ubhayorvAnavyantara-saMkhyeyavarSAyuSkasaMgi. paJcendriyatiyagyonikayoH sthiti melayitvA jAnIyAt 9 iti| atha manuSyAn vAnavyantareSUtpAdayannAha-'jaha maNusse hito' ityAdi / 'jaha maNussehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi vAnavyantarA manuSyebhya Agatya utpadyante tadA ki saMbimanuSyebhya Agatyotpadyante athavA asaMzimalappebhya gama haiM ve bhI nAgakumAra prakaraNa meM kahe gaye antima tIna gamoM ke jaise kahalenA cAhiye 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' parantu sthiti aura saMvebha meM bhinnatA hai / so use yathAyoga rUpa se jAna lenA caahiye| 'saMkhejjavAsAuya0 taheva' tathA saMkhyAtavarSAyuSkasaMjJIpazcendriyatiryagyo. nikoM kI vaktavyatA nAgakumAra prakaraNa meM pahele jaisI kahI hai vaisI hI jAnanI caahiye| 'navaraM ThiiM aNubaMdhaM saMvehaM ca ubho ThiIe jANejjA 'parantu sthiti evaM anubaMdha apanI 2 sthiti ko Azrita karake pRthaka 2 jAnanA cAhiye / kAyasaMvedha vAnavyantara evaM saMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjIpazcendriya tiryagyonika ina donoM kI sthiti ko milAkara jAnanA caahiye| aba manuSyoM ko vAnavyantaroM meM utpAdita karate hue sUtrakAra kahate haiM-'jai maNusse hito upavati' yadi vAnavyantaradeva manuSyoM bhA2 pra424mA 47 ch| 19 gAnA prathana pramANe 41 naye, 'navara ThiI saMvehaca ANejjA' 52 sthitin| thanamA pazu mAve che. te yathAyogya 35thI sabha mene me. 'saMkhejavAsAuya0 taheva' tathA sIpayandriya tiyaca enikonuM kathana saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiyaca cenikanA prakaraNamAM je pramANe pahelA kahevAmAM AvyuM che, eja pramANana sabhA le . 'navaraM ThiI aNubadha saMveha ca umao ThiIe jANejjA' 52 sthiti mane anumapAta pAtAnI sthitimA Azraya zana jude jude samajavo kAyasaMvedha vAnavyantara ane saMkhyAta varSanI AyuSya vALa saMjJI paMcendriya tirthaM ca nika A beunI sthitine meLavIne samaja. have manuSyonI vAnavyantaramAM utpattinuM kathana karavA sUtrakAra sUtrapATha cha 3-jai maNussehiMto uvavajjati' ne pAna0yantara 1 manuSyAmAMthA bhAvIna zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 bhagavatIsUtre jAgatyotpaMyante he gautama ! saMdhimanuSyebhya Agatyotpadyante no asaMjhimanuSyebhya jAgatyotpapante, he bhadanta ! yadi saMjJimanuSyebhya Agatyotpadyante, nadA ki saMkhyAtavarSAyuStabhyo'saMkhyAtavarSAyu kebhyo vA samutpayante saMkhyAtAsaMkhyAtavarSAzuSkobhayebhyo vA mAgatyotpadhante tatra-'asaMkhegAsAuyANaM jaheba nAgakuMmArANaM uddese taheya battabdhayA' asaMrUpAtavarSAyuSkANAM manuSyANAM yathaiva nAgakumArANAmudezake tathaiva vaktavyatA zeyeti / lakSaNyaM darzayati navara' ityAdi -'navaraM taiyagamae ThiI jahanneNaM palibhovarma' navaram- kevalaM tRtIyagame sthini. se Akarake utpanna hote haiM to kyA ve saMjJI manuSyoM se Akara ke vAna. vyastaroM meM utpanna hote haiM / athavA-asaMhI manuSyoM se Akarake vahAM utpanna hote haiN| isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-ve saMjJI manuSyoM se hI Akarake utpanna hote haiM, asaMjJI manuSyoM se Akarake utpanna nahIM hote hai| aba gautama puna: prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! yadi ve saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM to kyA ve saMkhyAtavarSa kI AyuvAle manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM athavA asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle manuSyoM se Akara ke utpanna hote haiM yA donoM prakAra kI AyuvAlemanuSyoM se Akara ke utpanna hote haiM ? yadi asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle manuSyoM se Akarake ve utpanna hote haiM to isa viSaya meM 'asaMkhejjavAsAuyANa jaheva nAgakumArANaM uddesae taheva vattavyayA' jaisI nAgakumAroddezaka meM asaMkhyAtavarSAyuSka manuSyoM kI vaktasyatA kahIM utpanna thAya che? athavA asaMjJI manuSyamAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke-teo saMsI manubemAMthI ja AvIne utpanna thAya che, asaMjJI manuSyomAMthI AvIne utpanna thatA nathI. have gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke - he bhagavana je teo saMsI manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM teo saMkhyAta varSanI AyuSyavALA manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA asaM khyAta varSanI AyuSyavALA manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che athavA ane prakAranI AyuvALA manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che? je asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA manuSyomAMthI AvIne teo utpanna thAya che atabhA asaMkhejjavAsAuyANaM jaheva nAgakumArANaM uddesae taheva vattavvayA' nAgakumAranA uddezAmAM asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA manuSyanA kathana amApana yana mahiyAM i na se 'navara taiyagamae ThiI jahanne pali. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.22 sU01 vAnavyantareSu jIvAnAmutpattiH 425 jaghanyena palyopamam 'ukkoseNaM tini palibhovabhAi' utkarSeNa trINi palyopamAni 'ogAhaNA jahanneNaM gAuya' zarIrAvagAhanA-javanyena gavyU tapamANam yeSAM jIvAnAM palyopamapramANamAyuH teSAM zarIrAvagAhanA ga-yUtaM bhavati, sA ca suSamaduSSamAkAlamAzritya bhavatIti, 'ukkoseNaM tinni gAuyAI utkarpaNa trINi gavyUtAni zarIrAvagAhanA bhavatIti 'sesaM taheva' zeSam-sthityavagAhanAtiriktaM tathaiva-nAga. kumArapakaraNapaThitameva grAhyam / 'saMveho se jahA ettha ceva uddesara asaMkhenavAsAuyasannipaMcidiyANaM' kAyasaMvedhaH tasya yathA atraiva uddezake asaMkhyeyavarSAyuSkasaMkSipaJcendriyANAM tathA vijnyeyH| tatra bhavAdezena kAyasaMvedho nAgakumAramakaraNavadeva. hai vaisI hI yahAM kahanI caahiye,| 'navaraM tahayagamae ThiI jahanneNaM palibhovama' para vizeSa yaha hai ki tRtIyagama meM sthiti jaghanya se eka palyopama kI hai aura 'ukkoseNaM tini paliocamAI' uskRSTa se tIna palyopama kI hai 'ogAhaNA jahanneNaM gAuyaM' avagAhanA jaghanya se eka gavyUtapramANa aura 'ukkoseNaM tini gAuyAI utkRSTa se tIna gavyUta pramANa hai / jina jIvoM kI avagAhanA eka (koza) gavyUtapramANa hotI hai yaha avagAhanA suSamaduSSamAkAla ko Azrita karake hotI hai 'sesa taheva' sthiti aura avagAhanA se atirikta aura saba dvAroM kA kathana nAgakumAra ke prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai| 'saMveho se jahA ettha ceva uddesae asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyANaM' kAyasaMvedha isakA isI uddeza meM jaisA asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI paJcendriya utpanna thAya che, te zuM? teo saMsI manuSyamAMthI AvIne vAnagaMtamAM ovama' 52'tu vizeSatA cha -trI mamA sthiti dhanyathI ye pakSyA5manA cha, bhane 'ukoseNaM tinni paliovamAi' utkRSTathI 35 pakSyA5manI che. 'ogAhaNA jahaNNeNaM gAuya' apanA dhanyathI ye 0yUta (mAla) bhane 'ukkoseNaM tinni gAuyAI' GSTa thI RNa mayUta ( 18) mAranA che. je jenuM AyuSya papama pramANanuM hoya che, tenA zarIranI avagAhanA eka gabhUta pramANu (be gAu) hoya che. A avagAhanA suSama hupamA janAmAzraya parIne thAya che. 'sesa taheva' sthiti bhane apanAnA kathana karatAM bIjA saghaLA dvAranuM kathana nAgakumAranA prakaraNamAM je pramANe dhu cha, ma pramANe che. 'saMveho se jahA ettha ceva uddesara asakhejjavAsA. uyasannipaMciMdiyANa' bhanI yasa vadha mA dezamA 2rI asabhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiryaMcane kahyo che, eja pramANe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 P ERS bhagavatIsUtre kAlAdezena tu jaghanyena sAtirekA pUrvakoTi dezabhivarSasaharabhyadhikA utkRSTatazca. lAri palpopamAni iti / 'saMkhejjavAsAuyasamnimaNusse jaheva nAgakumAruddesae' saMkhyeyavarSAyuSka saMjJimanuSyo yathaiva nAgakumArapakaraNe varNitaH, tenaiva rUpeNa ihApi nirUpaNIya utpAdaparimANAdidvArairiti / 'navaraM vANamaMtare ThiI saMvehaM ca jANejjA' navaram-kevalam atra vAnanyantarapakaraNe saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanu. jyANAM sthitisaMvedhau vibhinau svasvasthitimamANena jJAtavyAviti bhAvaH 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti tadevaM bhadanta ! tadeva bhadanta ! vAnavyantarANAM tattadgatibhya Agatya samutpathamAnAnAmutpAdaparimANAdi yaddevAnupiyeNa kathitaM tatsarvam evameva tiryaJca kA kahA gayA hai vaisA kahanA caahiye| bhavAdeza se vaha kAyasaMvedha nAgakumAra ke prakaraNa jaisA hI hai kAla kI apekSA vaha jaghanya se daza hajAra varSa adhika sAtireka pUrvakoTi kA hai aura utkRSTa se cAra palyopama kA hai / 'saMkhejavAsAuyasani maNusse jaheva nAgakumAruddesae' jisa prakAra se nAgakumAra ke uddeza meM saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI manuSya kI vaktavyatA kahI gaI hai vaisI hI vaktavyatA usa saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI manuSya kI utpAda parimANa Adi dvAroM dvArA yahAM para bhI kahanI chiye| 'navaraM' para vizeSa aisA hai ki 'vANamaMtare ThiI saMvehaM ca jANejjA' yahAM vAnavyantara prakaraNa meM saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI manuSyoM kI sthiti aura saMvedha apanI sthiti ke pramANa se bhinna 2 jAnanA cAhiye / 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' he bhadanta ! una 2 gatiyoM se Akarake samutpadyamAna vAnavyantaroM ke utpAda parimANa Adi jo Apa kahevuM joIe. bhavAdezathI te kAyasaMdha nAgakumAranA prakaraNa pramANe ja che. kALanI apekSAthI te jaghanyathI dasa hajAra varSa adhika sAtireka pUrva TinA che. sana thA yA pakSyA5mana cha 'saMkhejjavAsAuyamannimaNusse jaheva nAgakumArudesae' naamaa2n| dezamA 2 pramANe sadhyAta varSanI AyuSyavALA saMzI manuSyanA saMbaMdhamAM kathana karavAmAM AvyuM che. eja pramANenuM kathana A saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSyanA BRE, paribhA vigere bAre dvArA maDiyA 5949 . 'navaraM' paraMtu vizeSa pAmecha-'vANamaMtare ThiI saMveha ca jANejjA' mADiyAM paanvyantaranA A prakaraNa saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSyanI sthiti ane kAyasaMvedha pitAnI sthiti karatAM judA judA samajavI joIe. ___'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti'magavan ta ta gatiyAthA bhAvIna 1 thanArA vAnavyaMtaranA utpAda parimANa vigere ApI devAnupriye je zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.22 sU01 vAnavyantareSu jIvAnAmutpattiH 47 -sarvathA satyameva ityuktvA gautamo bhagavanta vanditvA namasyitvA saJjamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti // 501 // iti zrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-pazcadazabhASA: kalitalalitakalApAlApakAvizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka, vAdimAnamardaka-zrIzAhacchatrapati kolhApurarAjamadatta'jainAcArya' padabhUSita - kolhApurarAjagurubAlabrahmacAri-jainAcArya - jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlabativiracitAyAM zrI "bhagavatIpUtrasya" prameyacandrikArakhyAyAM vyAkhyAyAm caturviMzatizatakasya dvAviMzatitamoddezakaH smaaptH||24-22|| devAnupiya ne kahe haiM ve saba sarvathA satya hI haiN| isa prakAra kahakara gautama ne bhagavAn ko vandanA kI aura unheM namaskAra kiyA bandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye // 20 // jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyAke cauvIsaveM zatakakA vAIsa vAM uddeza samApta // 24-22 // pramANe kahyA che, te badhuM sarvathA temaja che, arthAt ApanuM te saMbaMdhanuM kathana yathArtha ja che. A pramANe kahIne gautama svAmIe bhagavAnane vaMdanA karI temane namaskAra karyA vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo saMyama ane tapathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjabhaan yA. ||suu. 1 // jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatIsUtranI prameyacandrikA vyAkhyAnA vIsamA zatakana bAvIsame udeze samApta 24-22 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 bhagavatIsUtre ___ atha caturviMzatitame zatake trayoviMzatitamoddezakaH prArabhyate / dvAviMzatitamodezake vAnavyantareSUtpAdAdikaM nirUpya kramaprAptastrayoviMzatitamodezakA prArampate atra jyotiSke pUtpAdAdikamAha-'joisiyANaM bhaMte' ityaadi| mUlam-joisiyA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjati kiM neraiehito uvavajjati bheo jAva sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti no asannipaMciMdiyatirikkhajogie. hiMto uvvjjti| jai sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM saMkhejjavAsAuya sanni paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati asaMkhenjavAsAuya sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! saMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjaMti / asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito vi uvvjjNti| asaMkhe. ujavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte! je bhavie joisiesu uvavajjittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAlahiiesu uvavajjejjA ? goyamA ! jahanneNaM aTThabhAgapaliovamaTTiiesu, ukkoseMNaM paliovamavAsasayasahassaTiiesu uvavajjai, avasesaM jahA asurkumaarudese| navaraM ThiI jahanneNaM aTThabhAga paliodhamaM0 ukkoseNaM tinni pliovmaaiN| evaM aNubaMdho vi sesaM taheva / navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aTThabhAgapaliovamAiM, ukoseNaM cattAri paliovamAiM vAsasayasahassamabhahiyAiM evaiyaM jAva krejjaa|| so ceva jahannakAladiiesu uvavanno zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.23 sU01 jyoti keSu jIvAnAmutpattiH 429 jahanneNaM aTTabhAgapali ovamaTTiiesa ukkoseNa vi aTTabhAgapaliovamaTTiiesa, esa caiva vattavvayA, navaraM kAlAdesaM jANejjA |2| so ceva ukkosakAlaTiiesa uvavanno esa caiva vattavvayA / navaraM ThiI jahanneNaM paliovamaM vAsasayasa hastamanbhahiyaM, ukkoseNaM tinni palio mAI, evaM aNubaMdho vi / kAlAdeseNaM jahanneNaM do palio mAI dohiM vAsasaya sahasse hiM amahiyAI, ukkoseNaM cattAri paliovamAI vAsasayasa hastamanmahiyAI | 3 | so ceva appaNA jahannakAlaTThiio jAo jahanneNaM aTThabhAga palio mahiiesu uvavajjejjA ukkoseNa vi aTTapaliovamaTTiiesa uvavajjejjA / te NaM bhaMte! jIvA egasamaeNa kevaiyA uvavajjaMti esa caiva vattavvayA / navaraM ogAhaNA jahanneNaM dhaNupuhuttaM, ukkoseNaM sAtiregAIM aTThArasadhaNusAI, ThiI jahanneNaM aTThabhAgapaliovamaM, ukkoseNa vi aTThabhAgapalio maM / evaM aNubaMdho vi sesaM taheva, kAlAdeseNaM jahanneNaM do aTThabhAgapaliovamAI, ukkoseNa vi do aTubhAgapaliomAI, evaiyaM kAlaM jAva karejA, jahanna kAlaTThiiyassa esa ceva ekko gamo 4-5 - 6 / so ceva apaNA ukkosakAlaDio jAo sA ceva ohiyA vaktavvayA / navaraM ThiI jahanneNaM tinni paliovamAI / ukkoseNa vi tinni palio mAI | evaM aNubaMdho vi, sesaM taM caiva / evaM pacchimA tinni gamagA NeyavvA / navaraM ThiI saMvehaM ca jANejA, ee satta gamagA 7 (9) jai saMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre tirikkhajoNiehiMto uvavajjaMti, saMkhejjavAsAuyANaM jaheva asurakumAresu uvavajjamANANaM taheva natra vi gamagA bhANiyavA / navaraM joisiyaThi saMvehaM ca jANejjA, sesaM taheva niravasesaM bhANiyAM 9 / jaha maNussehito uvavajjaMti0 bhedo taheva jAva asaMkhejjavAsAuyasannimaNusse NaM bhaMte! je bhavie joisiesa uvavajjirAe se NaM bhaMte! kevaiyakAlaTiiesa uvavajjejA evaM jahA asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyassa joisiesu ceva uvatrajjamANassa satta gamagA taheva maNussANa vi / navaraM ogAhaNA visesA caramesu tisu gamaesa ogAhaNA jahanneNaM sAtiregAI navaghaNusayAI, ukkoseNa tinni gAuyAI, majjhimagamae jahanneNaM sAtiregAI navadhaNusayAI, ukkoseNa vi sAtiregAI nava dhaNusAI / pacchimesu tisu gamaesu jahannegaM tinni gAuyAI, ukoseNa vi tini gAuyAI / sesaM taheva niravasesaM jAva saMvehotti / jai saMkhejjavAsAuyasannimaNussehito uvavajjaMti saMkhejjavAsAuyANaM jaheba asurakumAresu uvavajjamANANaM taheva navagamagA bhANiyavtrA / navaraM joisiyaThi saMvehaM ca jANejA, sesaM taM caiva niravasesaM / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti // sU01 // cavIsa me sara tevIsamo uddeso samanto // 24- 23 // 430 chAyA - jyotiSkAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante / kiM nairayikebhya utpadyante tiryagyonikebhya utpadyante0 bhedo yAvat saMzipaJcendriya tiryagyonikebhya utpadyante, no asaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante / yadi saMzipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante kiM saMkhye varSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- Prince prameyacandrikA TIkA 2024 u.23 sU01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 431 asaMkhyeyavarSAyukasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante ? gautama ! saMkhyeyavI. yuSkasaMkSipazcendriyatiryagyonikebhyo'pi utpadyante asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriya tiryagyo nikebhyo'pi utsayante / asaMkhyepavarSAyuSkasaM jJepazcendriyatiryagyonikaH khalu bhadanta ! yo bhavyo jyoti kepUtpattum sa khalu bhadanta ! kiyakAlasthiti. ke spadheta ? gautama! jaghanyenA'STabhAgapalyopamasthiti keSu utkarSeNa palyopamaH varSazatasahasrasthiti keyUtpadyeta, avazeSaM yathA asurkumaaroddeshke| navaraM sthitijayanyena aSTabhAgapalyopamam utkarSeNa trINi palyopanAti / evamanubandho'pi, zeSa tathaiva, nAraM kAlAdezena jaghanyena dve aSTabhAgapalpopame utkarSeNa catvAri palyopamAni varSa zatasahasrAbhyadhikAni etAvantaM kAlaM yAvaskuryAt / / sa eva jaghankAla. sthiti keSu utpanno jaghanye nASTa mAgalapopama sthiti keSu utkarSeNA'pi aSTabhAga palyopamasthiti keSu eSaiva vaktavyatA, navaraM kAlAdezena jAnIyAt / 2 / sa evoka. pakAlasthiti ke pUtpannaH eSaiva vktvytaa| navaraM sthitighanyena palyopamaM varSa zatasahasramabhyadhikam , utkarSaNa trINi palyopamAni, evamanubandho'pi / kAlAdezena jaghanyena dve palyopame dvAbhyAM varSazatasahasrAbhyAmabhyadhike, utkarSeNa catvAri palpopamAni varSazatasahastrAbhyadhikAni 3 / sa eva AtmanA jaghanyakAlasthitiko jAto jaghanyena aSTabhAgapalyopamasthitikeSu utpayeta, utkarSeNApi aSTabhAgapalyopamasthitikeSu utpdyet| te khala bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadhante, epaiva bktvytaa| navaramavagAhanA jaghanyena dhanuHpRthaktvam utkarSeNa sAtirekANi aSTAdazadhanu zatAni, sthitijaghanyena aSTabhAgapalyopamam utkarSeNA'pi aSTabhAgapalyo. pamam / evamanubandho'pi, zeSa tathaiva / kAlAdezena jaghanyena dve aSTamAgapalyopame utkarSeNA'pi dve aSTa mAgapalyopame etAvantaM kAlaM yAvat kuryAt / jaghanya. kAlasthitikasya eSa eva eko gamaH 4-5-6 / sa eva AtmanotkRSTakAla. sthitiko jAtaH saiva audhikiivktvytaa| navaraM sthitirjaghanyena trINi palyopa. mAni, utkarSeNA'pi trINi palyopamAni, evamanubandho'pi, zeSa tadeva, evaM pazcimAstrayo gamakAH, netavyAH navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt ete sptgmkaaH7| yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante, saMkhyeyavarSAyuSkANAM yathaivAsurakumAreSu utpadyamAnAnAM tathaiva navApi gamA bhnnitvyaaH| navaraM jyotikasthiti saMvedha ca janIyAt, zeSa tathaiva niravazeSa bhaNitavyam 9 / yadi manuvyebhya utpadyante0 bhedaH tathaiva yAvat asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! yo bhanyo jyotiSkeSUtpattuM sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthiti ke tpadheta evaM yathA asaMkhyeyavarSAyuSkasaMkSipazcendriyasya jyoniSkeSveva utpadyamAnasya sapta gamakAH tathaiva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ --- - - -- - bhagavatIsUtre manuSyANAmapi / navaramavagAhanAvizeSaH prathameSu triSu gamakeSu avagAhanA jaghanyena sAtirekANi navadhanuHzatAni, utkarSeNa trINi gavyUtAni / madhyamagama ke jaghanyena sAtirekANi nava dhanuHzatAni utkarSeNApi sAtirekANi navadhanuHzatAni / pazcimeSu triSu gamakeSu jaghanyena trINi gavyUtAni utkarSeNA'pi trINi gavyUtAni, zeSa tathaiva niravazeSam yAvat saMbaMdha iti / yadi saMkhyeyavarpAyuSkasaMjJimanuSyebhya utpadhante saMkhyeyavarSAyuSkANAM yathaivAsurakumAreSu utpadyamAnAnAM tathaiva navagamakA bhaNitavyAH / navaraM jyoniSkasthiti saMvedhaM ca jAnIyAt, zeSaM tadeva nirakzeSam / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti |mu01|| ||cturvishtitme zatake trayoviMzatitamodezakaH samAptaH // 24-23 / / TIkA- 'joisiyA NaM bhaMte ! kohino uvavati' jyotiSkadevAH candra sUryagraha-nakSatra-tArArUpAH khalu bhadanta ! kutaH kasmAt sthAnavizeSAdAgatyotpa. dyante ityarthaH 'kiM nAiehito uvavajjati' ki narayikebhya Agatyotpabante athavA tevIsameM uddezaka kA prAraMbha bAIsa 22 veM uddeze meM vAmavyantaroM meM utpAda Adi kA nirUpaNa karake aba sUtrakAra kramaprAsa 23 veM uddezaka ko mAraMma karate haiN| isameM ve jyotiSka devoM meM utpAda Adi kA kathana karate ha-'johasiyA NaM bhaMte ! kohiMto ukvajati' ityAdi sUtra 1 / TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! 'joisiyANaM bhaMte ! kohiMto uvavajjati' jyotiSaka deva kahAM se Akarake jyotiSkadeva rUpa se utpanna hote haiM ? arthAt candra, sUrya, graha, nakSatra aura tArA ina rUpa jyotika deva hote haiM / so ye jyotiSka deva kisa sthiAna vizeSa se Akarake utpanna hote haiM ? 'kinerahaehito upavanaMti' kyA ve naira tevIsamA uddeshaan| praarmbAvIsamA uddezAmAM vALavyantaramAM utpAta vigerenuM nirUpaNa karIne have satrakAra kamathI Avela A 23 tevIsamA uddezAne prAraMbha kare che. A tevIsamA udezAmAM teo jatiSka devemAM utpAta vigerenuM kathana kare cha, 'joisiyA NaM bhaMte ! kaohi to! uvavajjati' ityAhi TIkArca-gautamasvAmIe A tiSka denA saMbaMdhamAM prabhune evuM 5cyu- sAvana 'joisiyA NaM bhaMte ! kohiMto uvavajjati' jyotideva kyAMthI AvIne jyAtiSka devapaNAthI utpanna thAya che? arthAt caMdra, sa, graha, nakSatra, ane tArArUpa tiSka hoya che, to A tika deve kayA sthAna vizeSathI arthAt gatimAMthI AvIne temAM utpanna thAya che? zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.23 sU01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 433 'tirikkhajoNiehito uvavati' tiryagponi kebhya Agatya spadyante yadvA 'maNu. ssehito uvavajjati' manuSyebhya Agatyotpadyante iti praznaH / he gautama ! no nairayikebhya Agatyotpadyante, tiryagyonikebhya Agatyotpayante, manuSyebhya Agatyo. padyante no devebhya Agatyotpadyante ityAdikaM sarvaM pUrvaprakaraNAnusAreNaivAvagantavya kiyatparyantaM pUrvapakaraNamanusandheyaM tatrAha-bhedo jAva sannipaMcidiya' ityaadi| 'bhedo jAva sanipaMciMdiyatirikkhanoNiehito ubavajjati' bhedo vizeSo yAvat yadA yikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA-tirikkha joNiehito uvavajjaMti' tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ! athavA 'maNuH ssehito uvavajjati' maNuSyoM se Akarake utpanna hote haiM ! ityAdi isa gautama ke prazna ke uttara meM prabhu unase kahate haiM-he gautama / jyotiSika deva nArakoM se Akarake utpanna hote haiM na devoM se Akarake utpanna hote haiM kintu tiryaJcoM se aura manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM ityAdi saSa kathana pUrvaprakaraNa ke anusAra 'bhedo jAva sannipaMciMdiyatikkhijoNiehiMto uvavajjati' isa kathana taka jAnanA cAhiye / tAtparya isakA aisA hai ki jaba jyotiSka deva tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM aisA kahA jAtA hai to usa kathana meM ekendriya, do indriya, teindriya cauhandriya aura asaMjJI paJcendriya evaM saMjJI paJce ndriya tiryazca ye saba A jAte haiN| anaH ve na ekendriya tiryaJcoM se Akarake utpanna hote haiM, na dvIndriya tiryaJcoM se Akarake utpanna hote haiM. kineraDaehito uvavajjati' zutamA nayimAthI mAvAna apana thAya? athavA 'tirikkha joNiehito uvavajjati' tiya yonimAthI mAvIra panna thAya? ath| 'maNussehi to avajati' bhanuSyAmAthI bhAvAne -1 thAya cha ? gautamasvAmInA A praznanA uttaramAM prabhu teone kahe che ke-he gautama! jAtikadevo nArakomAMthI AvIne utpanna thatA nathI. tathA demAMthI AvIne paNa utpanna thatA nathI. paraMtu tiyAmAMthI ane manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che. vigaire saghaNu 4thana IMG! 54263 pramANe 'bhedoM jAva sannipaci diya tirikkha. joNiehito! uvavajjati' mA thana paryanta sakala yu. 2mA thananu tAtya e che ke-jyAre tiSkadeva tiryaMca nikamAMthI AvIne utpanna thAya che, evuM kahevAmAM Ave che, te e kathanamAM eka iMdriyavALA, be iMdriya. vALA, traNa idriyavALA, ane cAra IdriyavALA ane asaMjJI paMcendriya tathA saMjJI paMcendriya tiryaMca A saghaLA AvI jAya che, tethI teo eka Indri zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImatra niryagyonikenya utpadyante no ekendriya-dvIndriya-trIndriya-caturindriyatiryagyonikenya utpadyante kintu pazcendriyatiyagyonikebhya utpadyante, tatrApi-saMkSipazcendriyaniryagyonikainya utpadyante, 'no asannipaMciMdiyatirikkhanoNirahito uvavajjati' no -na tu asaMkSipaJcendriyatiryagyonikebhya aagtyotpdynte| 'jaha sabhipaMciMdiyatirikkhajoNiehito upavajjati' he madanta ! yadi saMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya Agatya jyotiSkadeveSu utpadhante tadA-'kiM saMkhenavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNipahino uvavajjati' kiM saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipazcandriyatiryagyonikebhya Agatyotpa. na teindriya tiryazcoM se Akarake utpanna hote haiM na cauindriyatiyazcoM se Akarake utpanna haiM aura na asaMjJI pazcendriyatiryaJcoM se Akarake utpanna hote haiN| kintu saMjJIpazcendriya tiryazcoM se Akarake utpanna hote haiN| yahI bAta 'bhemo jAva sanni paMcidiyatirikkha joNiehito uvava. unati, no asanni paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' isa sUtrapATha dvArA samajhAI gaI hai| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jai sannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi jyotiSkadeva saMjhI paJcendriya tiryagyonika jIvoM se Akara ke utpanna hote haiM to 'ki saMkhejjavAsA. uyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti' kyA ve saMkhyAta yavALA tiryamAMthI AvIne utpanna thatA nathI. temaja be iMdriyavALA tiya"comAMthI AvIne paNa utpanna thatA nathI, tathA traNa iMdriyavALA tiyAmAMthI AvIne paNa utpanna thatA nathI. ane cAra iMdriyavALA tiya cemAMthI AvIne paNa utpanna thatA nathI. tathA asaMjJI paMcendriya tiryaMcamAMthI AvIne paNa utpanna thatA nathI, paraMtu saMjJI paMcendriya tiyAmAMthI bhAvAna apana thAya che. me pAta 'bheo jAva sanni paci diya tirikkhajoNiehito uvavajjati no asannipaci diyatirikkhajoNiehito! uvavajAti' A sUtrapATha dvArA samajAvela che. zathI gItamasvAmI prabhune me pUche the -'jai sanni paciMdiyatirikkhajoNiehito ! uvavajjati' bhagavan ko nyoti sajJA paye. ndriya tiryaMca nivALA jIvomAMthI AvIne utpanna thAya che, te 'ki saMkhejjavAsAuyasanipaci diyatirikkhajoNiehito uvavajjati' zu tayA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyarcAndrakA TIkA za024 u.23 sU01 jyoti keSu jIvAnAmutpattiH 535 cante athavA 'asaMkhejnavAsAuyasannipaMciMdiyatirikvajoNiehito uvavajjati' asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJi pazcendriyatiryagyonikebhyo vA Agatyotpadhante iti praznaH / bhagavAnAi-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'saMkhejjavAsAuyasabhipaMcidiyatirikkhanoNiehito vi unavajaMti' saMkhyeyavarSAyuSkasaMkSipaJcandriyatiryagyo. nikebhyo'pi, Agatyotpadyante tathA 'asaMkhejjavAsAuyasanipaMcidiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjati' asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipazcendriyatiryagyonikamyo'pi Agatyotpadyante ityuttaramiti / 'asaMkhejjavAuyasamipaMciMdiyatirikkha joNieNaM maMte ! 'asaMkhyeyavarSAyuSka saMjJipazcendriyatiryagyonikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie joi. varSa kI AyuvAle saMjJI paJcendriyatiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM? athavA 'asaMkhejavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavaujati' asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle saMjJI pazcendriyatiyaJcoM se Akarake ke utpanna hote haiM ! isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'saMkhenjavAsAuyasabhipaMciMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjaMti, asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito vi upavajjati' ve saMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI pazcendriyatiryagyonikoM se bhI Akarake utpanna hote haiM aura asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMhI paJcendriyatiryagyonikoM se bhI Akara ke utpanna hote haiN| __ aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'asaMkhejjayAsAuyasanni paMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie jAisiesu upavajittae' he saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiryaMca yonimAMthI AvIne Gur. thAya cha ? mayA asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNi ehi to uvavajjati' asabhyAta varSanI mAyuSyakA sazI payandriya tiya'. comAM AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne hu cha hai-'goyamA ! gautama ! 'saMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkha. joNiehito vi uvavajjaMti, asaMkhejjavAsAuyasannipaciMdiyatirikkhajoNie. hiMto vi uvabajjati' sanyAta nI mAyuSyavANA sajJI 5yandriya tiya'5 nikamAMthI AvIne paNa utpanna thAya che ane asaMkhyAta varSanI AyuSya vALA saMjJI paMcendriya tiryaMca nikamAMthI paNa AvIne utpanna thAya che. zathI gautamasvAmI prabhune me pUche che -'asaMkhejavAsAuya sanni paMcidiyatirikkhajoNie jaM bhaMte ! je bhavie joisiesu uvavajjittae' mazava zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 bhagavatIsUtre siesu uvavajjittae se NaM bhaMte' yo bhavyo jyotiSkadeveghRtpattum sa khalu bhadanta ! 'kevaiyakAlaTiiesu ubavajjejjA' kiyakAlasthitike tpadyeta? iti praznaH bhagavAnAha'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM aTThabhAgapaliovamaTiiesu' jaghanyena aSTabhAga palyopamasthitikeSu jyotiSkeSUpadyeta palyopamasyASTamabhAgasthitikeSu ityarthaH 'ukoseNaM palizrovanavAsasayasahassaTiiesu uvavajjenjA' utkarSeNa palyopamavarSazatasahasrasthitikeSu varSazatasahasrAdhika (ekalakSavarSAdhika) palyopamasthitikeSu ityarthaH uspadyeta 'abasesaM .jahA asurakumArudesae' avazeSam-utpAdadvArAtiriktaM parimANAdidvArajAtaM yathA'surakumArodeza ke kathitaM tathaiva jyotiSkaprakaraNe'pi bhadanta!jo asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAlA saMjJI paJcendriyatiryazvajyotiSka devoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se gaM bhaMte ! kevaiyakAlaThiiessu uvabajjejjA vaha kitane kAla kI sthitivAle jyotiSka devoM meM utpanna hone ke yogya hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA' he gautama ! vaha 'jahanneNaM aTThabhAgapaliovamahiesu, ukkoseNaM paliovamavAsa. sayasahassaTiiesu uvavajjejjA' jaghanya se palyopama ke AThaveM bhAga pramANa kI sthitivAle jyotiSkadevoM meM utpanna hotA hai aura uskRSTa se ekalAkha varSa adhika eka palpopama kI sthitivAle jyotiSka devoM meM utpanna hotA hai / 'avasesaM jahA asurakumAradesae' avaziSTha kathana -arthAt utpAdadvAra se atirikta bAkI parimANa Adi dvAroM kA kathana jaisA asurakumAroddezaka meM kahA gayA hai| usI prakAra se isa jyo. je asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMsI paMcendriya tiryaMca jatiSkamAM tpanna vAne yogya cha, 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAladviiesu uvavajjejjA' te keTalA kALanI sthitivALA tiSka devemAM utpanna thAya che? ___ yA prazna uttaramA prabhu gautama svAmIne 49 cha ?--'goyamA' 8 gautama ! a 'jahanneNa aTubhAgapaliovamadviiesu ukkoseNaM paliovamavAsasaya. sahassadiiesu uvavajjejjA' dhanyathI pakSyA5manA mAmA mAga pramozanI sthitivALA tiSka devemAM utpanna thAya che. ane utkRSTathI eka lAkhavarSa adhika eka palyopamanI sthitivALA jatiSka devamAM utpanna thAya che. 'avasesaM jahA asurakumAruhesae' mAnu tamAma 4thana arthAt tyA dvAra zivAya parimANu vi. dvAranuM kathana asurakumArenA uddezAmAM je pramANe - zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.23 sU01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 437 boddhavyam asurakumAraprakaraNe pRthivIkAthikoddezakasyAtidezaH kRto'naH pRthivIarrested yathA yathA kathitaM tathA tathaiva ihApi jJAtavyam / kintu yadaMze asurakumArApekSayA vailakSaNyaM vidyate taddarzayati- 'navaraM' ityAdi / 'navaraM ThiI jahanneNaM ahabhAga lio maM' nagaram - kevalaM sthitirjaghanyeta aSTamAgavalyopamas, palyopamasyASTamabhAgapramANA jaghanyasthitirityarthaH 'ukkose' tinni pali omAI' utkarSeNa trINi palyopamAni palyopamatrayapramANotkRSTA sthitirityarthaH / ' evaM aNubaMdho vi' evaM sthitivadeva anubandho'pi jaghanyataH palyopamASTabhAgapramANa utkRSTataH palyopamatrayamamANo jJAtavya iti 'sese taheba' zeSa sarvaM tadeva - asurakumAramakaraNodIritameva avagantavyamiti / kAya tiSka prakaraNa meM bhI vaha jAnanA cAhiye / asurakumAra dezaka meM pRthivI. kAyika uddezaka kA atideza kiyA gayA hai| isaliye pRthivIkAyika prakaraNa meM jaisA jaisA kahA gayA hai / usI prakAra se vaha yahAM para bhI jAnanA cAhiye / kintu isa prakaraNa meM jisa aMza meM asurakumAroM kI apekSA vilakSaNatA hai use sUtrakAra ne 'navaraM ThiI jaha neNaM aTThabhAgapaliovamaM' isa sUtradvArA prakaTa karate hue kahA hai ki yahAM sthiti jaghanya se eka palya ke AThaveM bhAga pramANa hai aura utkRSTa se vaha tIna palyopama kI hai / 'evaM aNubaMdho vi' sthiti ke anusAra anubandha bhI jaghanya se eka palya ke ATha ve bhAgapramANa hai aura utkRSTa se vaha tIna patyopama kI hai| 'sesaM taheva' isa prakAra sthiti kahevAmAM Avyu che, eja pramANenuM kathana A jyAtiSTha devAnA uddezAmAM pazu te samajavuM, asurakumAranA uddezAmAM pRthvikAyika uddezAne atideza (bhalAmaNa) kahyo che. tethI pRthvIkAyikanA prakaraNamAM je je pramANe hyu che eja pramANe te ahiyAM paNa samajyuM paraMtu A prakaraNamAM je azamAM asurakumAranA kathana karatAM vilakSaNapaNuM Ave che. te sUtrakAra 'navara' ThiI jahanne aThThabhAgapaliodama' mA sUtrapATha dvArA pragaTa karyu che, A sUtrapAThathI sUtrakAre e samaLyu che ke-ahiyAM sthiti jaghanyathI eka pacepamanA AThamA bhAga pramANunI che. ane utkRSTathI traNa palyApamanI che. ' evaM aNu vi' sthitinA uthana pramANe anubaMdha yAgu dhanyathI palyanA AThamAM bhAga pramANanA che. ane utkRSTathI te traNa patyeApamanA che. 'sesa taddeva' sthiti bhane anusaMdhanA athana zivAyanuM jI sALu uthana zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 bhagavatIsUtre 1 saMvedhe yadvailakSaNyaM taddarzayati- 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do aTTabhAgapaliomAI' navaraM kAlAdezena jaghanyena dve aSTabhAgapalyopame dvau palyopamASTabhAgAparayopamasya caturthAMza iti bhAvaH tatraiko'saMkhyAtAyuSkasambandhI dvitIyatu nArajyoti saMbandhI evaM krameNa dvau palyopamASTabhAgau bhavata iti / 'ukkoseNaM cattAri palio mAI bAsasaya sadassama mahiyAI' utkarSeNa casvAri parayopamAni varSazatasahasrAbhyadhikAni, tatra zrINi palyopamAni asaMkhyAtAyuSkasambadhIni tathA eka palyopamaM sAtirekaM candravimAnajyotiSkasaMbandhi evaM krameNa aura anubaMdha se atirikta aura saba kathana asurakumAra ke prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai / kAyasaMvedha meM jo bhinnatA hai use prakaTa karane ke abhiprAya se 'navaraM kAlAdeseNe jahanneNaM do aTThabhAgapalio mAI' aisA sUtrakArane kahA hai ki kAla kI apekSA kApasaMvedha jaghanya se palyopama ke do AThaveM bhAga pramANa hai / ye do ATha bhAga palyopama ke caturthAMza rUpa paDate haiM inameM eka bhAga asaMkhpAta AyuSya sambandhI hotA hai aura dvitIya bhAga nAraka jyotiSka sambandhI hotA hai isa krama se do palpopamASTabhAga hote haiN| 'ukkoseNaM sAri paliomAI bAsasaga sahassama mahiyAI' tathA utkRSTa se vaha kAyasaMvedha ekalAkha varSa adhika cAra palyopama kA hai| ye tIna palyopama asaMkhyAta AyuSka sambandhI haiM / aura eka asurakumAranA prakaraNamAM je pramANe kahevAmAM AvyuM che, eja pramANenuM kathana samajavu' kAyasa vedhanA kathanamAM je judApaNuM che, te batAvavAnA hetuthI 'navara kAlAdeseNaM jahanneNaM do aTThabhAgapaliomAi" yA pramANunA sUtrapATha udyo che, A sUtrapAThathI e samajAvyu che ke-kALanI apekSAthI kAyasaMvedha jagha nyathI paceApamanA be AThamA bhAga pramANanA che. A e AThamAM bhAga puNyApamanA caturthAMza rUpa hAya che. temAM eka bhAga asaMkhyAta AyuSya thALAnA DhAya che. ane khIjo bhAga naitikaiAnA hoya che. e kramathI e yobhne| mAubho lAga thAya che. 'ukkoseNa cattAri paliovamAI vAsasa basahassamabbhahiyAI" tathA dRSTathI te ayasa dedha ! sAtha varSa adhi yAra palyApamane che. A traNa patyeApama asaMkhyAta AyuSya samadhI che. ane eka sAtireka kaMIka vadhAre' pApama candra vimAna jgyAtiSTha saMba dhI che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramevarandrikA TIkA za024 u.23 sU01 jyotiSkeSu jIdhAnAmutpattiH 539 varSazatasahasrAdhikAni catvAri palyopamAni bhavanti 'evaiyaM kAlaM jAva karejA' etAvantaM kAlaM yAvatkuryAt etAvatkAlaparyantam asaMkhyAtavarSAyuSkasaMjJipazcadriyatiryaggati jyotiSkagatiM ca seveta tathA etAvantaM kAlaM yAvat asaMkhyAtavarSAyuSkasaMkSipaJcandriyatiryaggatI jyotiSkagatau ca gamanAgamane kuryAditi kAyasaMvedhacaramaH prathamo gama iti 1 / 'so ceva jahamakAlaTiiesu uvavanno' sa eva saMjJipazcendriyatiryagyonika jIva eva jaghanyakAlasthitika jyotiSkadeveSu utpanno bhavet tadA -'jahanneNaM agbhAgapali bhovamaTiiesu' jaghanyena aSTabhAgapalyopamasthitikeSu palyopamasyASTamamAgamamANasthitikeSu jyotiSkeSu ityarthaH 'ukoseNa vi aTTha bhAgapaliovamahiiesu' utkarSe NA'pi aSTabhAgAlyopama sthiti keSu jyotiSke sAtireka palyopama candra vimAna jyotiSka sambandhI hai| isa prakAra se eka lAkhavarSa adhika cAra palyopama kA kAyasaMvedha utkRSTa se siddha ho jAtA hai 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' itane kAla paryanta vaha jIva asaMkhyAtavarSAyuSka saMjJI paJcendriya tiryaggati kA aura jyotiSkagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla paryanta usagati meM gamanAgamana karatA hai, aisA yaha kAyasaMvedha antavAlA 1 prathama gama hai| 'so ceva jahannakAlahiiesu uvavanno' vahI saMjJI paJcendriyatiyaH gyonika jIva jaya jaghanyakAla kI sthiti vAle jyotiSaka devoM meM utpanna hotA hai to vaha 'jahanneNaM aTThabhAgAli bhovamaTihaepsu jaghanya se palyopama ke AThaveM bhAga pramANa kI sthiti vAle jyotiSkadevoM meM utpanna hotA hai aura 'ukkoseNaM vi' utkRSTa se bhI 'aTTha bhAgalimo. dhamaTiiesu palyopama ke AThave bhAga pramANa kI sthitivAle jyoti. A rIte eka lAkha varSa adhika cAra popamane kAyasaMvedha utkRSTathI thaI laya che. 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' mATamA sudhA te 9 masabhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiryaMca catinuM ane jyotiSka gatinuM sevana kare che ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanA gamana kare che. A rIte A kAyasaMvedha sudhIne pahele gama kahyo che. 1 so ceva jahannakAlaDhiiesu uvavanno' me sabhI payandriya tiya"ya nivAbe jIva jyAre jaghanya kALanI sthitivALA tika devamAM utpanna thAya che. to ta 'jahanneNaM adubhAga paliovamadviiesu' dhanyathA 56yopamA AThamA bhAga pramANanI sthitivALA tiSka devAmAM utpanna thAya che. bhane 'ukoseNa vi' utkRSTathI 555 'adubhAga paliovamadiiesu' pakSyApamAna AThamA bhAga pramANanI sthitivALA tiSka devomAM utpanna thAya che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIlA spadyate iti 'esa ceva vattavyayA' eSaiva vaktavyatA yA idAnImeM darzitA seba vaktavyatA bhavAdezaparyantaM dvitIyagame kAvyeti / 'navaraM kAlAde seNaM jANejjA' navaraM kAlAdezena jAnIyAt kAlAdezena kAlApekSayA vibhinna kAyasaMvedhaM yathAyogaM jAnIyAditi dvitIyo gamaH 2 / 'so ceva ukkosakAladviiesu uvavanno' sa eva-asaMkhyAtakarSAyuSkasaMjJipazcendriyatiryagyonikajIva eva utkRSTakAlasthitikajyotiSkadeveSu yadi utpadyate nadA-'esa ceva vattatrayA' eSaivaanantarodIritaiva vaktavyatA bhnnitvyaa| 'navaraM ThiI jahanneNaM palibhovamaM vAsaptaya. sahassamabhahiya' navaraM kevalam asurakumArAyapekSayA sthitirjaghanyena palyopamaM varSazatasahasrAbhyadhikam yadyapi asaMkhyAtavarSAyuSkANAM sthitiH sAtirekA pUrvakoTI jaghanyato bhavati tathApyatra varSalakSAbhyadhika palyopamaM kathitaM tat varSalakSAbhyadhikapalyopamapapANAyuSkeSu jyotiSkadeveSUtpatsyamAnatvAt yato'saMkhyAtavarSAyuSkAH svakIyAyuSkAd bRhattarAyuSkeSu naiva utpadyante jIvAH samAnAyukeSu nyUnAyuSkeSukadevoM meM utpanna hotA hai / 'esaceva vattavyayA' jo vaktavyatA abhI abhI pradarzita kI gaI hai vahI vaktavyatA bhavAdeza taka kI isa ditIyagama meM kahanI cAhiye / 'navaraM kAladeseNaM jANejjA' parantu kAla kI apekSA kAyasaMvedha isa dvitIyagama meM prathamagama kI apekSA bhinna hai| aisA yaha dvitIyagama hai 2 'so ceva ukkolakAlaThiharasu uvacano' jaba vahI asaMkhyAtavarSAyuSka saMjJA pazcendripatiyamghonika jIva utkRSTa kAla kI sthitivAle jyotiSka devoM meM utpanna hotA hai, taba isa sambandha meM bhI 'esa ceva vattavyayA' yahI pUrvokta vaktavyatA kahanI cAhiye / parantu 'navaraM ThiI jahanneNaM pali bhovamaM vAsasayasahastamabhahiyaM' asurakumAraAdi kI apekSA se yahA sthiti jaghanya se ekalAkha varSa adhika 'esa ceva vattavvayA' re 4thana uma! 652 4AmA mAvyu che. te 4thana vAza sudhAtuM bhI AmamAne the 'navaraM kAlAdeseNaM jANejjA' parata kALanI apekSAthI kAyasaMvedhamAM A bIjA gAmamAM pahelA gama karatAM judApaNuM che. e rIte A bIje gAma che. 2 so ceva uskosakAladiiesu uvavanno' asaNyAta panI sAyudhyavAmAnya saMjJI paMcendriyatiryaMca enivaLei te jIva utkRSTa kALanI sthitivALA tiSka ani Gurna yAya che, tyAre ta samayamA 5 'esa ceva vattavdhayA' mA pdde| kA thinana na . 52' 'navara ThiI jahanneNaM paliovamaM vAsasaya sahassamabhaDiya' sasuSumAra virenI mapekSAthI mahiyA sthiti nyathA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA 2024 u.23 sU01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 445 dhotpadyante nAdhikeSu iti pUrva pradarzitameva / 'uko seNaM tini palizrocamAI utkarSaNa zrINi palyopamAni palyopamatrayAmAgA utkRSTataH sthitirbhavatItyarthaH / 'evaM aNupaMdho vi' evaM sthitivadeva jayanyenotkRSTAbhyAmanusandho'pi jJAtavya iti / kAyasaMve. dhastu 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do palizrotramAiM dohiM bAsamayasahassehiM amahiyAI kAlAdezena jaghanyena dve palyopame dvAbhyAM varSazatasahasrAbhyAmabhyadhike layA 'ukoseNa catvAri pali provamAI vAsasayasahassamabhahiyAI utkRSTatazcatvAri palyopamANi varSazatasahasrAbhyadhikAni iti 3 / 1 palyopama kI hai aura 'ukkoseNaM' utkRSTa se 'tinni pali bhovamAI' tIna palyopama kI hai| yadyapi asaMkhyAta varSa kI AyuvAle jIvoM kI sthiti jaghanya se sAtireka pUrvakoTi kI hotI hai| parantu yahAM jo jaghanya sthiti unakI eka lAkha varSa adhika 1 palyApama kI kahI gaI hai vaha varSa lakSa se adhika palpopama kI sthiti vAle jyotiSkadevoM meM utpanna hone kI vajaha se kahI gaI hai| kyoMki asaMkhyAta varSa kI AyuvAle jIva apanI Ayu se bRhattara AyugaloM meM utpanna nahIM hote haiN| vaha to apanI samAna Ayu vAloM meM athavA nyUna AyuvAlo meM hI utpanna hote haiM yaha bAta pahile kaha dI gaI hai| 'evaM aNubaMdho vi' sthiti ke anusAra hI yahAM anubandha bhI jAlanA caahiye| kApasaMveva 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do palibhovamoI dohiM vAmaptaya pahastehiM ama hiyoI' kAla kI apekSA jayanya se do lAkha varSa adhi: do palyopa2 am 1 adhi4 1 4 58yA5mAnI cha. mane 'ukoseNaM' (kRSTa thI 'tinni paliovabhAi' ra 58ye|5mnii cha. ne prasanyAta 11nA mAyuSya vALA jIvonI sthiti jaghanyathI sAtireka-kaMIka vadhAre pUrvakeTinI hoya che. paraMtu ahiyAM temanI jaghanya sthiti eka lAkha varSa adhika 1 eka popamanI kahI che, te eka lAkha varSathI adhika palyopamanI sthitivALA ja netiSka devAmAM utpanna thavAnA kAraNathI kahI che, kemake asaMkhyAta varSanI AyuSyavALo jIva pitAnA AyuSyathI vadhAre AyuSyavALAomAM utpanna thatA nathI te te pitAnA sarakhA AyuSyavALAomAM athavA nyUna AyuSyavALAomAM utpanna thAya che e pAta paDeTA 4DI che. 'evaM aNubaMdho vi' aDiyo sthitinA 4thana pramANe anumadhana 42 555 saman. yasa 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do paliovamAI, dohiM vAsasayasahassehiM abhahiyAI" AganI apekSA nyathA meM sAma 15 madhi meM pakSyA5manA cha bhane 'ukoseNa' yA ta 'cattAri zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 bhagavatIsUtre 'so ceva appaNA jahannakAlahiizro jAo' sa eva-asaMkhyAtavarSAyuSkaH saMjJipazca. ndriyatiryagyonika jIva eva yadi svAtmanA-svayameM va jaghanyakAlasthitikaH san jAnaH samutpabho bhavet tadA-'jahanneNaM aTThabhAgapaliovamaTiiemu uvavanno' jaghanyenASTaH bhAgapalyopamasthiti keSu utpnnH| asmin caturthagame jaghanya kAlasthitiko'saMkhyAtavarSAyurauSikeSu jyotiSkadevedhUtpannaH, tatrAsaMkhyAtAyuSo yadyapi palyopamASTabhAgAta pama kA hai aura 'ukkoseNaM' utkRSTa se vaha 'cattAri pali bhovamAI ghAsasayasahassamabhahiyAI" eka lAkha varSa adhika cAra palyopama kA hai| aisA yaha tRtIya gama hai| ___'so ceva appaNA jahAgakAlaviho jAo' vahI asaMkhyAta varSa kI AyuvAlA saMjJI paJcendriya tiryagyonika jIva jaba svayaM jaghanya kAla kI sthiti ko lekara utpanna hotA hai aura vaha yadi jyotiSkadevoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai to aisI sthiti meM vaha 'jaha nneNaM aTThabhAgapalibhovamaTihaetu uvacano' jaghanya se eka palya ke AThaveM bhAga pramANa sthiti vAle jyotiSkoM meM utpanna hotA hai aura 'ukkoseNa vi aTThabhAgapaliovamaTihaeplu uvavanno' utkRSTa se bhI vaha palyApama ke AThaveM bhAga pramANa sthiti vAle jyotiSakoM meM utpama hotA hai| isa caturtha gama meM jaghanya kAla kI sthiti vAlA asaMkhyAta varSAyuSka jIva audhika jyotiSka devoM meM utpanna humA kahA gayA hai| so vahA~ asaMkhyAtavarSa ko Ayu vAle kI jaghanya Ayu yadyapi palyo. paliovamAi vAsasayasahassamabbhahiyAI' se aur qSa aghi yA2 56yopamAne che. e rIte A trIje gama kahyo che. 3 ___'so ceva appaNA jahaNNakAladviio jAo' asabhyAta varSanI bhAyuSya vALe e saMjJI paMcendriya tiryaMca nivALe jIva jyAre pite jaghanya kALanI sthitithI 5-na yavAna yogya cha, tata sevA sthitimA ta 'jahaNNeNaM adabhAgaH paliovamadviiesu uvavanno' dhanyathA te me patyopamanA mAmA sAsanI sthitimA yati vAma 6.4 thAya che bhane, 'ukkoseNa vi aTubhAgapaliovamadviiesu uvavanno' aSTathI 59 ta pakSyA5manA mAmA lAza pramANanI sthitivALA tiSka devamAM utpanna thAya che. A cethA gAmamAM jaghanya kALanI sthitivALA asaMkhyAta varSanI AyuSyavALo jIva odhika tiSka devomAM utpanana thayAnuM kahyuM che te tyAM asaMkhyAta varSanI AyuSya vALAnuM jaghanya AyuSya je ke popamanA AThamAM bhAgathI paNa hInatara zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.23 sU01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 443 hInataraM jaghanye nAyuSkaM bhavati tathApi jyotiSkadevAnAM tato hInataramAyurna mavati, svAyutulyAyurvandhakAzcotkarSato'saMkhyAtavarSAyumaH, ityatra jaghanyasthitikA ste palyopamASTabhAgAyuSo bhavati te ca vimalavAhanAdi kulakarakAlAta pUrvatarakAlajAtA istyAdayo bhavanti / audhikajyotiSkA apyevaMvidhA eva teSAmutpattisthAnatvena bhavantItyata:-'jahanneNaM aTThabhAgapalibhovamaThiemu uvavanno ityAdi kathitamiti / 'ukkIseNaM vi aTThabhAgapalizrotramaTTiiesu ujavanno utkarSe NApi aSTabhAgapalyopamasthitike pUtpanna iti te Na bhaMte ! jIvA egasamaeNa kevaiyA uvavajjati' te khalu bhadanta ! asaMkhyAtavarSAyuSkasaMjJipazcendriyatiyeMgyonikA pama ke AThaveM bhAga se bhI hInatara hotI hai| parantu phira bhI jyotiSka devoM kI palpopama ke AThaveM bhAga se hInatara Ayu nahIM hotI hai jo asaMkhyAta varSAyuSka jIva utkRSTa kAla kI sthiti vAle hote haiM ve apanI Ayu ke tulya Ayu ke bandhaka hote haiN|' so yahAM jaghanya sthiti vAle asaMkhyAta varSAyuSka haiM ve palyopama ke AThaveM bhAga pramANa Ayu vAle hote haiN| aise ve jIva vimalavAhana Adi kulakara ke kAla se pahile kAla meM utpanna hue hassyAdi rUpa hote haiN| isI prakAra ke audhika jyotiSka hI unakA utpatti sthAna hotA hai, isIliye 'jahaneNaM aTThabhAgapali ovamaTihaesu uvavanno' ityAdi rUpa se kahA gayA hai| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'te NaM bhaMte ! jIvA ega sama. eNaM kevaDyA uvavati' he bhadanta ! ve asaMkhyAta varSAyuSka saMjJI (ochu hoya che. te paNa tiSka devenuM AyuSya popamanA AThamA bhAgathI hInatara (e) hetuM nathI. je asaMkhyAta varSanI AyuSyavALe jIva kALanI sthitivALA hoya che, te pitAnA AyuSyanI barobaranA Ayubane baMdha karanAra hoya che. te ahiyAM je jaghanya sthitivALA asaM. khyAta varSanI AyuSyavALA che. teo pApamanA AThamA bhAga pramANanA AyuSyavALA hoya che. evA te jIve vimalavAhana vigere kulakaranA kALanA pahelAnA kALamAM utpanna thayA vigere vapathI hoya che. e kAraNathI 'go aTThabhAgapaliovamadviirasu uvavanno' tyA prArathI 4vAmA mA0yu cha. ve gautamacAbhI prabhune me pUche che hai-'te NaM bhaMte ! jIvA egasa. maeNe kevaiyA uvavajjati' 3 mApan asaNyAta nI bhAyuyANA mevA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 magavatIstre jIvA ekasamayena-ekasmin samaye ityarthaH kiyatsaMkhyakA umpadyante ? gautama ! jadhanyena eko vA dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyAtA utpadyante ityAdikaM sarva pUrvavadeva jJAtavyam / etadAzayenai gaha-'esa ceva vattavyayA' eva pUrvapadarzitaiva vaktavyatA jJeyeti 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM dhaNupuhutta' navaraM kevalaM pUrvapUrvataraprakaraNApekSayA idameva vailakSaNyaM yat zarIrAvagAhA jaghanyena dhanuHpRthaktvaM dvidhanu. rArabhya navadhanuHparyantaM bhvtiiti| zarIrAvagAhanA jaghanyena dhanuHpRthaktvamiti yat kathitaM tat palyopamASTa mAgapramANAyuSo vimala bAhanAdikulakarakAlAta pUrvatarakAlabhAvino hastyAdivyatiriktakSudakAyacatuSpadAnapekSya agantavyamiti 'uno. seNaM sAtiregAiM aTThArasadhaNupayAI utkarSeNa sAtirekANi aSTAdaza dhanu zatAni / utkRSTA'vagAhanA sAtirekASTAdazadhanuHzanapramANA bhavatIti yat kathitaM tat vimalavAhanakulakarapUrvatarakAlabhAvi hastyAcapekSayA ityavagantavyam yato vimala. paJcendriya tiryagyonika jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! ve eka samaya meM jaghanya se to eka, athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta utpanna hote haiN| ityAdi saba kathana pUrva ke jaisA hI jAnanA caahiye| isI Azaya se 'esa ceva vattavyayA' sUtrakArane aisA sUtrapATha kahA hai| parantu 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM dhaNupuhuttaM' pUrva-pUrvatara prakaraNa kI apekSA yahAM yahI bhinnatA hai ki zarIrAvagAhanA yahAM jaghanya se dhanuSa pRthaktva rUpa hai-do dhanuSa se lekara nau dhanuSa taka kI hai| 'zarIrAvagA. hamA dhanuSa pRthaktva rUpa hai' aisA jo kahA hai vaha palpopama ke AThaveM bhAga pramANa Ayu vAle jo vimalavAhanAdi kulakarake samaya se pUrva te saMjJI paMcendriya tiryaMca nivALA ja eka samayamAM keTalA utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama! teo eka samayamAM jaghanyathI te eka, athavA be athavA traNa utpanna thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta utpanna thAya che. vigere saghaLuM kathana pahelA kahyA pramANe sabhA me mAzayathI 'esa ceva vattavayA' mA pramANunA sUtra54 sUtramAre yo cha. 52'tu nAraM ogAhaNA jahaNNeNaM dhaNupuhata' 5-5 tara prakaraNanI apekSAthI ahiyAM eja judApaNuM che ke-zarIranI avagAhanA ahiM jaghanyathI dhanuSa prathakRtva rUpa che. eTale ke-be dhanuSathI laIne nava dhanuSa sudhInuM che. zarIranI avagAhanA dhanuSa pRthakva rUpa che, e pramANe je kahyuM che, te pApamanA AThamA bhAga pramANunI AyuSyavALA je vimalavAhana vigere kulakaranA samayathI pahelAnA kALamAM thayelA hAthI vigerethI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.23 su01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 445 vAhano navadhanuHzatamamANAvagAhanaH tatkAlInahassyAdayazca tada dviguNazarI rAtra gAhanAH tatpUrvakAla mAvinazva te sAtirekanaramamANA bharantIti / 'ThiI jahanneNaM aTTabhAgapaliyonamaM' sthitirjaghanyenASTabhAgavalyopanam palpopamASTamabhAgamamANA jaghanyA sthitirbhavatIti / 'ukko seNa vi abhAgapalionamaM' utkarSeNA'pi aSTabhAga parayopamam evaM aNubaMdho vi' evaM sthitivadeva jaghanyotkRSTAbhyAM parayopapASTatara kAla bhAvI hastvAdi bhinna kSudrakAya vAle catuSpada haiM unakI apekSA karake kahA gayA hai / tathA 'ukkoseNaM' utkRSTa se inake zarIra kI avagAhanA 'sAtiregAI aThThArasaghaNumayAI' sAtireka 1800 aThAraha sau dhanuSa pramANa hai / utkRSTa avagAhanA jo yahAM aThAraha sau 1800 dhanuSa kI kahI gaI hai vaha vimalavAhana kulakara ke pUrvatara kAla bhAvI hasti Adi kI apekSA se kahI gaI hai| kyoMki vimalavAhana kI aba gAhanA 900 nausau dhanuSa kI thI aura unake kAlake hasti Adi dugunI avagAhanA vAle the| tathA inase bhI pUrvanara kAlavana jo hasti Adi the ve sAtireka dugunI avagAhanA vAle the arthAt 1800 dhanuSa kI avagAhanA se bhI audhika avagAhanA vAle the / 'ThiI jahanneNaM aTTha bhAgapalioma' sthiti yahAM jaghanya se eka palya ke AThaveM bhAga pramANa hai aura 'ukko seNa vi aThThabhogapali bhovamaM' utkRSTa se bhI vaha eka palya ke AThaveM bhAga pramANa hai / ' evaM aNubaMdha vi' sthiti ke jaisa hI anubandha bhI yahA~ jaghanya aura utkRSTa se palpopama ke hA kSudrAbhAya yatuSya kavI che, tebhanI apekSA urIne Desa che tathA 'ukkoseNaM' utsRSTathI tebhanA zarIranI avagAhanA 'sAtiregAi' aTThArasaghaNusayAi" sAtire (kaIka vadhAre) 1800 aDhA sA dhanuSa pramANu che. utkRSTa avagAhanA ahiyAM je 1800 araDase dhanuSanI kahI che, te vimalavAhana kulakaranA pahelAnA kALamAM thanArA hAthI vigerenI apekSAthI kahI che. kemake tramalavAhananI avagAhanA 900 navA dhanuSanI hatI ane temanA kALa samayanA hAthI vigere khamaNI avagAhanA vALA hatA. tathA tenAthI paNa pahelAnA kALanA je hAthI vigere hatA teo sAtireka khamaNI avagAhanAvALA hatA arthAt 1800 aDhArase! dhanuSanI avagAhanAthI paNa vadhAre avagAhanAvALA hatA. 'ThiI jaha-neNaM aTThabhAgapali ovamaM' aDiyAM sthiti dhanyathI ! patyanA AubhA lAga prabhANunI che bhane 'ukoseNaM vi aTThabhAgapali provamaM' utsRSTathI yA te thopanA ahama bhAga prabhANunI che. 'evaM aNubaMdho vi' sthitinA kathana pramANe ja anuSadha paNa ar3iyAM jaghanyathI ane utkRSTathI pacepa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre bhAgapramANo'nubandha iti / 'sesaM taheva' zeSam-avagAhanAsthityanubandhAtirikta parimANAdidvArajAtaM tathaiva-prathamAdigamavadeveti / 'kAlAdeseNaM jahanneNa do aTTha. bhAgapalibhovamAI' kAlAdezena jaghanyena dve aSTabhAgapalyopame palyopamasya caturyoza ityarthaH tathA-'uko seNa vi do aTThabhAgapalibhovamAI' utkarSeNApi dve aSTabhAgapalyopame 'ebaiyaM kAlaM jAva karejA' etAvantaM kAlaM yAvat kuryAt etAvatkAparyantaM asaMkhyAtavarSAyuSkasaMkSipazcendriyatiryaggati jyotiSkagatiM ca seveta tathA etAvantameva kAlaM yAvat asaMkhyAtavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyagatI jyotiSkagatau ca gamanAgamane kAditi 'jahannakAlahiiyassa esa ceva ekako gamo 4-5-6 / jaghanyakAlasthi. nikasya eSa eva eko gamaH yato'traiva caturthagame evaM paJcavaSThagamayorantarbhAvo AThaveM bhAga pramANa hai 'sesaM taheva' isa prakAra avagAhanA, sthiti aura anubaMdha se atirikta bAkI ke parimANa Adi dvAroM kA kathana prathamAdi gama ke jaisA hI hai 'kAlAdeseNa jahanneNaM do aTThabhAgapali oramAI' kAla kI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se palpopama ke do AThaveM bhAga rUpa hai arthAt palyopama ke caturthAMza rUpa hai| tathA 'ukoseNa vi do aTThabhAgapali bhovamAi' tathA utkRSTa se bhI vaha palyoyama ke do AhaveM bhAga rUpa hai 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' isa prakAra vaha jIva itane kAla taka asaMkhyAta varSAyuruka saMjJo paJcendriya tiryaggati kA aura jyotiSka gati kA sevana karatA hai aura itane hI kola taka vaha usameM gamanAgamana karatA hai| 'jahanakAlahiiyasta esa ceva eko gamo 4-5-6' isa jaghanya kAla kI sthiti vAle kA yahI eka gama bhn| mAmA nAma prmaannn| che. 'sesa taheva' mA zata bhADanA, sthiti, ane anubaMdha zivAya bAkInA parimANa, vigere dvAronuM kathana pahelA vigere zamAna thana prabhAeM 4 che. 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do adabhAgapaliovamAI' sanI apekSAthI chAyavedha nyathA 58yA5nAme 5 bha! mA 35 che. arthAt 58ye|5mnaa yaturthA / 35 che. tathA 'ukoseNa vidA aThabhAgapaliovamAI' tathA thI 55 te 58ye5bhanA meM 24 mA bhAga 35. 'eva iyaM kAlaM jAva karejjA' mA zata te 75 tt| Na saMdhI asaMkhyAta varSanI AyuSyavALI saMjJI paMcenidraya tiryaMca gatinuM ane tiSka gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanA. 13 cha. 'jahannakAla dviiyassa esa ceva eko gamoM' ! 45-5 janI sthiti zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HING - prameyacandrikA TIkA za024 u.23 sU01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 447 bhavati palyopamASTabhAgapramANAyuSo yaugalikatirazca pazcAgame SaSThagame ca parayo pamASTabhAgamamANamevAyubhavati na svasmAda bRhattarAyuSke jIvaH samutpadyate, iti pUrva pradarzitameva / 'so ce appaNA ukkosakAlahiio jAo' sa eva-asaMkhyAtavarSA yuSkasaMkSipaJcendriyatiryagyonika jIva eva AtmanA-svayam utkRSTa kAlasthitikA jAto bhavet tadA-'so ceva ohiyA vattabdhayA' saiva audhikI vaktavyatA atrApi bhaNitavyA 'navaraM ThiI jahanneNaM tinni palibhovamAI' navaram-kevalamaudhikagamApekSayA saptamagame sthitau velakSaNyaM yatra sthitighanyena trINi palyopamAni tthaahai| kyoMki yahI para-caturtha gama meM hI-pazcama evaM SaSTha gama kA anta. bhAva ho jAtA hai kyoMki palyopama ke AThaveM bhAga pramANa kI Ayu vAle yugalika tiryazca kI paJcama gama meM aura SaSTha gama meM palyopamake AThaveM bhAga pramANa hI Ayu hotI hai| ataH vaha apane se vRhattara Ayu vAle jyotiSka deva meM utpanna nahIM hotA hai aisA pahile prakaTa kiyA hI jA cukA hai| 'so ceva appaNA ukkosakAlavihao jAmo jaba vaha asaMkhyAta varSAyuSka saMjJIpazcendriya tiryagyonika jIva utkRSTa sthiti ko lekara utpanna hotA hai taba 'so ceva ohiyA vattavyayA' vahI audhikIvaktavyatA yahAM para bhI kahanI caahiye| 'navaraM ThiI jahanneNaM tini pali ovamAI' kevala audhika gama kI apekSA isa saptama gama meM sthiti meM bhinnatA aisI hai ki yahAM sthiti javanya se tIna palpopamatI vALAne A ekaja gAma che. kemake ahiyAM ja-eTale ke cothA gamamAM ja pAMcamA ane chaThThA gamane aMtarbhAva thaI jAya che. kemake pApamanA AThamA bhAga pramANunI AyuSyavALA yugalika tiryaMcanI pAMcamA ane chaThThA gamamAM papamanA AThamA bhAga pramAnuM ja AyuSya hoya che. tethI te pitAnAthI vadhAre AyuSyavALA tiSka devemAM utpanna thatA nathI. e pramANe kahIja dIdhuM che. 'so ceva appaNA ukkosa kAlaTiio jAo' nyAre te abhyAta 15 AyuSyavALe saMkSIpaMcendriya tiryaMca nivAbe jIva utkRSTa sthitithI utpana thAya che. tyAre 'sA ceva ohiyA vattavvayA' 24 mIdhi AvdhA 4thana mAriyAM pa! naye. 'navaraM ThII jahanneNaM tinni paliovamAi' 34 maudhi gamanI apekSAe A sAtamA gamamAM sthitimAM e pramANe judApaNuM che ke -maDiyA sthiti sadhanyathA 15 pakSyA5manI che. tathA 'ukkoseNa vi sinni zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ L bhagavatI sUtre 'ukoseNa tri tini palionAI' 'utkarSeNApi sthititrINi parayopamAni jagha - nyotkRSTAbhyAM parayopamatrayamamANA sthitiH saptamagame ityarthaH / 'evaM aNubaMdho vi' evaM sthititradeva jaghanyotkRSTAbhyAM tripalyopamapramANo'nubandho'pi bhavatIti / 'sesaM taM ceva' zeSaM sthityanubandhAbhyAmatiriktaM sarvamapi tadeva-audhikagamavadeveti / ' evaM pacchimA tinni gamagA yantrA' evaM pUrvapadarzitakramega pazcimA antimA: mAnavamAtraya gamakA netavyAH - jJAtavyAH 'nabaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' navarasa - kevalaM sthiti saMvedhaM ca parasparaM bhinnabhinnaM jAnIyAt tathAhi - saptamAdigameSu yaugalikatiraca ekA utkRSTaiva trisyopamalakSaNA sthitirbhavati, jyotiSkasya tu saptame game dvividhA jaghanyotkRSTA sthitiH pratItaitra / aSTame game palpopamASTabhAgarUpA / hai tathA 'ukkoseNa vi tini paliomAI' utkRSTa se bhI vaha tIna patyopama kI hai| tAtparya yahI hai ki isa saptama gama meM sthiti jaghanya aura utkRSTa se tIna patthopama kI hai aura 'evaM aNubaMdho vi' anu. baMdha bhI sthiti ke jaisA hI javandha aura utkRSTa se tIna palyopamakA hai / 'sesaM taM ceva' sthiti aura anubaMdha se atirikta anya saba dvAroM kA kathana isa saptamagama meM audhika gama ke anurUpa hI hai / 'evaM pacchimA tini gamagA yavtrA' isI pradarzita krama ke anusAra antima jo gama haiM 7 veM 8veM aura 9 veM gama haiM-ve bhI samajha lenA cAhiye / 'navaraM Thi saMveha ca jANejjA' parantu ina gamoM meM sthiti aura kAya saMvedha kA kathana paraspara meM bhinna bhinna rUpa se hai / jaise-saptama Adi gamoM meM yugalika tiryazca kI eka utkRSTa hI tIna patyorama kI sthiti hotI , palio mAi uddhRSTabhI pazu te traSu pasyopamanI che. uDevAnuM tAtparya hai ke-A sAtamA gamamAM sthiti jaghanyathI ane utkRSTathI traNa patyeApamanI ja 4. bhane 'evaM aNutra'dho vi' anubaMdha pazu sthitinA uthana amA 44dhanya bhane utdRSTathI trazu yahayopamA che. 'sesa taM ceva' sthiti bhane anuSadha zivAya khIjA saghaLA dvArAnuM kathana A sAtama! gamamAM audhika gamanA thana abhAe~] 4 4. 'evaM pacchimA tinni gamagA NeyavvA' yA matAvesa ubha pramANe chellA je traNa game che eTale ke .7 sAtamA 8 AThame ane hu navameo gama che. te pazu samaka sevA. 'navaraM Thii saMveha ca jANejjA' paraMtu A gamAmAM sthiti ane kAyasaMvedhanuM kathana eka bIjAthI juduM juduM che. jemake sAtamA vigere gamezvamAM yugalika tiya canI utkRSTathI traNa palyeApamanI sthiti hAya che. paraMtu ceAtiSkAnI sAtamA gamamAM jAnya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.23 sU01 jyotiSakeSu jIvAnAmutpattiH 549 navame sAtirekapalyopamA sthitirbhavati / saMvedhazca sarvatra sva sva bhavApekSayA sthityaH jusAreNaiva bhavadvikayoH kArya iti, zeSaM pUrvavadeveti / 'ee sata gamagA' ete saptagamakAH prathamAtrayo gamakAH3, madhyamagamatrayasthAne ekaH1, caramAstu trayaH 3, evaM krameNa sapvaiva gamakAH bhavanti pazcamaSaSThagamayozcaturthe'ntarbhAvAditi / atha saMkhyAtavarSAyuSkasaMkSipaJcendrizAn jyotiSUrapAdayannAha-'jaha saMkhejjA bAsAuya0' ityaadi| 'jaI saMkhemjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhanoNirahito uvavajjati' he bhadanta ! yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaMzipazcendriyatiryagyonikebhya hai| parantu jyotiSka kI saptama gama meM jaghanya aura utkRSTa donoM prakAra kI sthiti hotI hai| aSTama gama meM palyopama ke AThaveM bhAga rUpa sthiti hotI hai aura nauveM gama meM sAtireka palyopama kI sthiti hotI hai| saMveSa sarvatra apane 2 bhavakI apekSA se sthiti ke anusAra hI donoM bhavoM kI sthiti ko saMmilita karake karanA caahiye| bAkI ko saSa kathana pUrva meM kahe gaye anusAra hI hai| ee satta gamagA' isa prakAra se ye sAta gama haiN| pahile ke tIna gama, madhyama ke tIna gamoM meM se 1 cauthA gama, aura anta ke tIna gama isa krama se sAta hI gama hote haiM kyoMki pAMcaveM gama kA aura chaThe gama kA antarbhAva caturtha gama meM ho jAtA hai| ___ aba saMkhyAta varSa kI AyuvAle saMjJo pazcendriya tiryagyonikoM kA jyotiSka devoM meM utpAda kA kathana sUtrakAra karate haiM-isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'jai sNkhejjvaasaauysnipNciNdiytirikkhane utkRSTa beu prakAranI sthiti hoya che. AThamA gamamAM palyopamanA AThamA bhAga rUpa sthiti hoya che. ane navamA gamamAM sAtireka paLepa. manI sthiti hoya che. savedha badhe pita pitAnA bhavanI apekSAthI sthitinA pramANe ja bane bhavAnI sthiti meLavIne kahevo joIe. bAkInuM bIja saghaNu 4thana paDeTA yA pramANe che. 'ee satta gamagA' mA zata mA sAta game che. pahelAnA 3 traNa gama, madhyanA traNa gAmomAMthI eka cothe gama ane chellA 3 game e kramathI sAta ja gama hoya che. kemake pAMcamA ane chA gamane aMtarbhAva cethA gAmamAM thaI jAya che. have sUtrakAra saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiryonikane jatiSka dezomAM utpAdanuM kapana kare che. emAM gautamasvAmI be zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsare Agatyottacante jyotiSkeSu tadA 'saMkhejjavAsAuyANaM jaheva asurakumAresu uvavajamANANe taheva nava vi gamA bhANiyanyA' saMkhyeyavarSAyuSkANAM yathaivAsurakumAre pratpadhamAnAnAM tathaiva navApi gamA bhaNitavyAH asurakupAramakaraNe yena rUpeNa saMkhyAtavarSAyuSkANAM tiyonikAnAM navagamairutpAdaparimANAdidvArANi nirUpitAni tenaiva rUpeNa saMkhyAtavarSAyuSkasaMjhipazcendriyatiryagyo nikAnAM jyotikadeve. pratpavamAnAnAmapi navamirgamairutpAdaparimANAdidvArANi kartavyAnIti bhaavH| yadyapi anyatsarvamasurakumAramakaraNavadeva, tathApi sthityanubandhI vibhinnAviti tadeva darzayati 'navaraM' ityAdi / 'navaraM joisiyaThiI saMvehaM ca jANejjA' nAram- kevalaM joNiehito upavajjati' he bhadanta ! yadi sarUvAtavarSa kI Ayu vAle saMjJI pavendriya tiryagyonika jIvoM se Akarake jyotiSka deva utpazca hote haiM to isa viSaya meM vaktavyatA kisakI vaktavyatA ke anusAra hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'saMkhejjavAsAuyANaM jaheva asurakumAresu ukja mANANaM taheva nava vi gamA bhANiyavA' he gautama ! asuraku. bhAra prakaraNa meM jisa rUpa se saMkhyAta varSAyuSka tiryagyonikoM ke nau gamoM dvArA utpadAdi dvAroM kI vaktavyatA kahI gaI hai, usI rUpa se jyotiSka devoM meM utpadyamAna ina saMkhyAta varSAyuSka saMjJI pazcandriya tiryagyonika jIvoM ke bhI nau gamoM dvArA utpAda Adi dvAroM kI vaktadhyatA kaha lenI caahiye| yadyapi yahAM para sagha kathana asurakumAra ke prakaraNa ke jaisA hai phira bhI sthiti aura anubaMdha ye yahAM para bhinna prabhuna se pUyu cha hai- 'jai saMkhejjavAsAuyasannipaMcidiyatirikkhajoSipahito uvavajjati' 3 sAvanne sabhyata varSanI sAyuSyavANA sajJI 5ye. ndriya tiryanika jamAMthI AvIne jatiSka devomAM utpanna thAya che. te A saMbaMdhanuM kathana kenA kathana pramANe thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu 4 cha -'sa khejjavAsAuyANaM jaheva asura kumAresu uvavajjamANANaM taheva nava vi gamA bhANiyavvA' hai gautama ! asumAre 542 mA 2 pramA saMkhyAta varSanI AyuSyavALA tiyacanikanA nava gama dvArA utpAda vigere dvAranuM kathana karyuM che, eja pramANe tiSka devemAM utpanna thanArA A saMkhyAta varSanI AyuSyavALI saMjJI paMcendriya tiryanika jIvanA utpanna thavAnA saMbaMdhamAM paNa utpAda vigere nava kAronuM kathana kahI levuM joIe. jo ke ahiyAM tamAma kathana asurakumAra prakaraNanA kathana pramANe che. te paNuM sthiti ane anubaMdha e ahiyAM bhinna che. eja vAta uttara zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za024 3.23 su01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 451 jyotiSkadevasthiti saMvedhaM ca bhinnarUpega jAnIyAditi / 'sesaM taheba nirava sesaM bhANiyavvaM' zeSa-sthitisaMvedhAtiriktaM sarvamutpAdaparimANAdidvArajAtaM tathaiva-asukumAramakaraNavadeva niravazeSa sarva bhaNitavyam iti 9 / / atha manuSyAn jyotiS ke pUtpAdayati-'jai maNusse hito' ityaadi| 'jaha maNu: ssehito uvavajani' yadi manuSyebhya Agatya utsyante tadA ki saMjJimanuSye. bhayo'saMjJimanuSyebhyo vA Agatyotpadyante ityAdikaM sarva praznottarAdikaM saMjJipaJce. ndriyatiryagyonikamAraNavadeva jJAtavyaM tadevAha 'bheho taheva jAva' bhedo vizeSaH haiM yahI bAta 'navaraM joisiyaThiI saMvehaM ca jANejjA' isa sUtrapAThadvArA prakaTa kI gaI hai| jyotiSka devoM kI sthiti aura saMvedha asura kumAroM kI sthiti aura saMvedha se bhinna hai| yahI antara asurakumAra ke prakaraNa se isa prakaraNa meM hai| 'sesaM taheva niravasesaM bhANiyanvaM' bAkI kA sthiti evaM saMvedha se atirikta-utpAda parimANa Adi ko kathana-jaisA asurakumAra ke prakaraNa meM kiyA gayA hai vaisA hI hai| usameM koI antara nahIM hai| ____ aSa sUtrakAra manuSyoM se Akarake jyotiSka devoM meM utpana hote haiM isa kA kathana karate haiM-isameM gautamane prabhu se aisA pUchA hai'jai maNusse hito vavajjati' he bhadanta ! yadi jyotiSka deva manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM, to kyA ve saMjJI manuSyoM se Akarake vahA~ utpanna hote haiM ? athavA asaMjJI manuSyoM se Akara ke utpanna hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-he gautama! isa sambandha joisiyaThiI savehaca jANejjA' mA suutr5|4 622 pragaTa resa che. jyoti devanI sthiti ane saMvedha asurakumAronI sthiti ane saMvedhathI judA che. yezupAra asumArAnA 4261 42ai mA 5424mA che. 'sesa taheva nirava sesa bhANiyavaM' yAzivAya mADInu meTa , sthiti mana sadhazivAyana bIju tamAma utpAda parimANa vigerenuM kathana asurakumAronA prakaraNamAM je rIte karavAmAM AvyuM che, eja pramANenuM che. temAM kaMIja aMtara nathI. have sarakAra manuSyamAMthI AvIne jatiSka dezamAM utpanna thAya che e matAva cha. . samayamA gautamasvAbhIme prabhuna se pUchayu cha -'jai maNusse hito ! uvavajjaMti' ne jyoti va manuSyamAthI mAvIna panna thAya che, te zuM teo saMjJI manuSyamAMthI AvIne tyAM utpanna thAya che, ke asaMjJI manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautama svAmIne kahe che ke-he gautama A saMbaMdhamAM praznottara vigere zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 bhagavatIstre tathaiva-saMjJipazcandriyatiryagyonikamakaraNavadeva jJAtavyaM tatrAha-'jAva' iti, yAvat 'asaMkhejjavAsAuyasanimaNusse NaM bhane' asaMkhyepavarSAyuSkasaMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! 'je bhavie joisiesu uvavajjitae se NaM bhaMte kevaiyakAlaTiiesu uvavajjejjA' yo bhavyo jyotikadeveSutpattum, sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikajyotiSkadeveSUtpadyate iti praznaH / uttaramAha-evaM jahA' ityAdi / 'evaM jahA asaMkhejjavAsAuyasanipaciMdiyassa' evaM yathA asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipazca. ndriyasya 'joisiesa ceva uvavajjamANassa satta gamagA taheva maNussANa vi' jyo. tiSkadeveSveva utpadyamAnasya sapta gamakA adhunaira pradarzitAH, tathaiva manuSyANAmapi sapta gamakA nirUpaNIyAH prathamAtrayo gamakAH madhyamatrayANAmeko gamaH, tathA caramAtrayaH, itthaM saptagamakA ihApi nirUpaNIyA iti 'navaraM ogAhaNA viseso' meM praznottarAdi kA kathana saMjJI paJcendriya tiryagyonika prakaraNa meM kahe gaye anusAra jAnanA cAniye / yahI bAta-'bhedo taheva jova' isa sUtraH pATha dvArA kahI gaI hai| yAvat 'asaMkhejjavAsAuyasannimaNusle gaM bhaMte ! he bhadanta ! asaMkhyAta varSa kI Ayu vAlA saMjJI manuSya 'je bhavie joisiesu uvadhajjittae' seNaM bhaMte ! kevaiyakAlaTTiepsu uvava. jjejjA' jo jyotiSika devoM meM utpanna hone ke yogya hai vaha kitane kAla kI sthiti vAle jyotiSikoM meM utpanna hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'evaM jahA asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyassa joisiesu ceva uvavajjamANasta satta gamagA taheva maNussANa vi' he gautama ! jisa prakAra jyotiSikoM meM utpanna hone vAle asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle saMjJI paJcendriya tiryazca ke sAta gamaka kathana saMjJI paMcendriya tiryaMca yunika prakaraNamAM kahyA pramANe samajavuM naye. me vAta 'bhedeo taheva jAva' mA sUtrA4 / 4 che. yAvat 'asaMkhejjavAsAuyasannimaNusse NaM bhaMte !' bhagavan yasa cyAta SanI mAyudhya pANe sajJI manuSya 'je bhavie joimiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAla. diiesu uvavajjejjA 2 yati hemai G5-na thAne yogya cha, kALanI sthitivALA jIva tiSka devamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramA prabhu gautama svAbhI De cha hai-'evaM jahA asaMkhejjavAsAuvasanni paMciMdiyassa joisiesu ceva uvavajjamANasa satta gamagA taheva maNussANa vi' he gautama ! je pramANe jyotiSka devemAM utpanna thanArA asaMkhyAta varSanI AyuSyavALI saMjJI paMcendriya tiyanA sAta game upara hamaNuM ja kahe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za014 u. 23 01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 453 navaram avagAhanAvizeSaH - avagAhanAbhedaH tathAhi - 'paDha mesu tisu ganarasu' prathameSu agruhg prAthamikamatraye zarIrAvagAhanAyAM vailakSaNyaM vidyate, tadeva darzayati 'ogANA' ityAdi 'ogAhaNA jahaNjeNaM sAviregAI natra dhaNusayAI' avagAhanA prAthamika gamatraye jaghanyataH sAtirekANi navadhatuHzatAni iyamatragAhanA vimalavAhanakula karAt pUrvakAlIna manuSyApekSayA'vase yeti, 'unako seNaM vibhi gAuyAI' utkarSeNa trINi gavyUvAni, etacaikAntasunanAdikAla mAvimanuSyApekSayA abhI kahe gaye haiM usI prakAra se manuSyoM ke bhI sAna gamaka kaha lenA cAhiye / prathama ke 3 gamaka madhyama ke tIna gamakoM meM se cauthA gamaka aura anta ke 3 gamaka ye sAta gamaka yahAM kahe gaye haiM / so pahile jaisA inakA nirUpaNa kiyA gayA hai vaisA hI inakA nirUpaNa yahAM para bhI kara lenA cAhiye / 'navaraM' parantu 'ogAhaNA viseso' avagAhanA kI vizeSatA hai / - ' paDha mesu tisru gamaesu' prathama ke tIna gamakoM meMarthAt prathama ke tIna gamakoM meM zarIrAvagAhanA meM bheda hai - jaise'ogAhanA jahanneNaM sAtiregAI nava dhaNusayAI' prathama ke tIna gama meM zarIrAvagAhanA jaghanya se sAtireka-kucha adhika 900 nausau dhanuSa kI hai / yaha jaghanya avagAhanA vimalavAhana kulakara se pUrva kAlIna manuSyo kI apekSA se kahI jAnanI cAhiye / tathA 'ukkoseNaM tini gAuyAI' utkRSTa tIna koza kI hai| yaha utkRSTa avagAhanA ekAntataH vAmAM AvyA che, eja pramANenA manuSyeAnA paNa sAta game kahevA joie. pahelA traNa game, madhyanA traNa gameAmAMthI cAthe gama ane chellA traNa gameA A sAta game ahiyAM kahyA che, te pahelA je pramANe tenuM nirU paNa karavAmAM AvyuM che, eja pramANe tenuM ahiyAM nirUpaNa karI levuM lehaye. 'navara" paraMtu 'ogAhaNA viseso' avagAhanA saMbaMdhI athanabhAM vizeSapAlu' Ave che, 'paDhamesu tisu gamaesu' paDelA traSu bhobhAM arthAt pahelA traNa gamemAM zarIranI avagAhanAnA saMbaMdhamAM bheda Ave che. jemake 'ogAhaNA jahanneNaM mAtiregAI NavadhaNusayAi' paDelAnA trayugabhomAM zarI 2nI avagAhanA jaghanyathI sAtireka-kaIka vadhAre 900 navase dhanuSanI che. A jaghanya avagAhanA vimala-vAhana kulakarathI pahelanA manuSyeAnI apekssaathii hyAnu samabhavu leoi. tathA 'ukkoseNaM tinni gAuyAI' utsRSTathI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 454 1 vijJeyamiti, anyatvaM pUrvoktameva kintu zarIra vagAhanA jaghanyotkRTAbhyAM mULasUtroktametra avagantavyamiti / 'majjhinagamapa' madhyamagamake, ayamavi pUrNe ka nItimanusRtya tribhireka eva gamaH paJcamaporAntarAt tenAtra madhyamagama ke iti mAdhyamikagamatraye zarIrAvagAhanA 'jahanneNaM sAtiregAI navaghaNupayAI' jadhanyataH sAtirekANi navadhanuHzatAni 'uka sega visAraMga navaghaNuyAI' utka peNApi zarIrAvagAhanA sAtirekANi natra dhanu zatAnyeveti dayA 'pacchinesu visugamapasu jahanneNaM tinni gAuyAI' pazcimeSu carameSu triSu saptapASTamanavamagamakeSu zIrAvagAhanA jaghanyena trINi gavyUtAni tathA-' unakoseNa vi tinni gAuyAI' suSamAdi kAla meM utpanna hue manuSyoM kI apekSA se kahI gaI hai aisA samajhanA caahiye| bAkI kA anya saba kathana pUrvokta jaisA hI hai| tathA 'majjhimae' madhyama ke caturtha gama meM yaha pUrvokta nIti ke anu sAra tIna gamoM kA eka gama huA hai- kyoMki yahA~ pAMcaveM aura chaThe gamakA antarbhAva ho gayA hai / isaliye mAdhyamika tIna gamaka meM zarIrAvagAhanA 'jahaneNaM sAtiregAI nava dhaNusavAha" jayanya se kucha adhika 900 dhanuSa kI hai aura 'ukko seNa vi sAtiregAi nava dhaNusavAI' jasSTa se bhI kucha adhika 900 dhanuSa kI hai| tathA 'pacchime tisu gamaesa jahantreNaM tini gAuyAi" pazcima ke tIna gamakoM meM sAtaveM, AThaveM aura nauveM ina ganakoM meM zarIrAvagAhanA jaghanya se tIna koza kI hai, tathA 'ukko seNa vi tinni gAuyAi" utkRSTa se bhI tIna koza traNa gAunI che. A utkRSTa avagAhanA kevaLa suSama vigere kALamAM utpanna thayelA maturvyAnI apekSAthI kahela che. tema samajavuM. khAkI khIju tamAma uthana paDelA udyA prabhAnu 4 che tathA 'majjhimagamae' madhyanA thothA gamamAM A pahelA kaDela prakArathI traNa gamAnA eka gama thayeA che. kemakeahiM pAMcamA ane chaThThA gamanA aMtarbhAva thaI gayA che. tethI madhyanA trakSu gabheobhAM zarIranI bhavagADanA 'jahanneNaM sAtiregAi Nava dhaNusayAi" 46. nyathI 465 vadhAre 800 navaseo dhanuSanI che bhane 'ukoseNa vi sAtiregAi Nava dhaNuyAi' utsRSTathI pazu 4646 vadhAre 800 navaseo dhanuSanI che. tathA 'pacchimesu tisu gamapasuM jaNeNaM tinni gAuyAi" chesA traSNu bhomAM eTale ke-sAtamA-AThamA ane navamA AgamamAM zarIranI avagAhanA dhanyadhI trayusa - arthAt Rbhu gAtI che tathA 'ukkoseNa vi timni gAu - zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.23 sU01 jyotiSkeSu jIvAnAmutpattiH 455 caramagamatraye zarIrAvagAhanA utkarSeNA'pi trINi gavyUtAni 'sesaM taheva nirava sesa jAca saMveho ci' zeSam-avagAhanAtiriktam usAdaparimANAdikaM tathaiva pUrvamakaraNavadeva niravazeSa sarvamapi jJAtavyaM yAvat saMvedha iti utpAdadvArAdArabhya kAyasaMvedhAntadvArajAtaM sarvamapi pUnaprakaraNavadeveti bhaavH|| ___ atha saMkhyAtavarSAyuSkasaMjJimanuSyAnutpAdayati-'jAi saMkhenja' ityAdi, 'jaha saMkhenavAsAuyasannimaNusse hito uvAjaMti' yadi saMkhyAtavarSAyurukasahi. manuSyebhya Agatya jyotiSkeSu samutpadyante tadA-'saMkhenavAsAuyANaM jaheva apura. apAmu uvavajjamANANaM taheva najagamagA bhANiyacA' saMkhyeyarSAyuSkANAM yathaivAsurakumAretpadyamAnAnAM tathaiva nava gamakA bhaNitavyAH, amurakumAragato kI hai 'sesaM taheva niravasesaM jAva maMveho tti' isa prakAra avagAhanA se atirikta utpAda parimANa Adi kA kathana saya kAyasaMvedha taka pUrva prakaraNa meM kahe gaye anusAra jAnanA caahiye| aba sUtrakAra sakhyAta varSa kI Ayu vAle saMjJI manuSyoM se Akarake jyotiSika devoM meM utpanna hote haiM-isa bAta kA kathana karate haiM-isameM gautamane prabhu se aisA pUchA hai-jai saMkhejjavAsAuyasanimaNussehito uvavajjati' he bhadanta ! yadi saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle saMjJI manuSyoM se Akarake jyotiSika deva meM utpanna hote haiM to isa viSaya meM vaktA vyatA kisake jaisI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'saMkhejjavAsA. uyANaM jaheva asurakumArelu uvavajjamANANaM taheva Nava gamagA bhANiyavyA' he gautama! asurakumAroM meM utpanna hone ke yogya hue saMkhyAta yAi' 04vthI 55 traya pAnI cha. 'sesaM taheva niravasesaM jAva saMvehotti' A rIte avagAhanA zivAya utpAda, parimANa vigere saMbadhI kathana kAyasaM. vedha sudhInuM pahelAnA prakaraNamAM kahyA pramANenuM samajavuM joIe. have sUtrakAra saMkhyAta varSanI AyuSyavALI saMjJI manuSyamAMthI AvIne tiSka devemAM utpanna thAya che te viSayanuM kathana kare che. A saMbaMdhamAM gautama svAmI meM prabhune zavu 57yu cha -'jai saMkhejavAsAuyasannimaNussehiMto ubavajjati' 3 mAvanne saMbhyA1 panI AyuSyavANA sajJI manuSyomAMthI AvIne tiSka deva utpanna thAya che, te te saMbaMdhanuM kathana kenA pramANe che? A praznanA uttaramAM prabhu gautama svAmIne kahe che ke'sNkhejjvaasaauyaannN jaheva asurakumAresu uvavajjamANANaM taheva Nava gamagA bhANiyavvA' gItama! sasurazubhAzamA utpanna yAne yogya manesA sabhyAta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre samutpadyamAnAnAM saMkhyAtavarSAyuSkamanuSyANAM yaza nava gamakAH paThitAH tathaivehApi nava gamakA bhaNitavyAH / 'navaraM joisiyaThiI saMvehaM ca jANejjA' navaram-kevalaM jyotiSkadevasaM indhanosthiti tatsambandhinaM kAyasaMvedhaM ca bhinnarUpeNa svasvasthiti prakrameNa sthiti, manuSyajyotiSkayo sthiti saMmelya kAyasaMvedhaM ca jAnIyAditi / 'sesaM taM ceva niravasesaM' zeSam-sthitisaMvedhAtiriktaM tadeva niravazeSamavagantavya. miti| 'sevaM bhaMte ! seva bhate! ti! tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti hai bhadanta ! jyotiSkeSu paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAM cotpAdAdidvArajAtai nirUpaNa varSa kI AyuvAle saMjJI manuSyoM ke jaise yahAM para bhI nau gamaka kaha lenA cAhiye 'navaraM johasiTiiM saMvehaM ca jANejjA' parantu jyotiSka deva saMbaMdhI sthiti ko aura saMvedha ko bhitra rUpa se jAnanA caahiye| arthAt sthiti apane bhava ke anusAra hai aura kAyasaMvedha manuSya aura jyotiSka kI sthiti ko milA karake hai 'sesaM taMceva niravasesaM isa prakAra sthiti aura saMvedha se atirikta ora saba parimANa Adi dvAroM kA kathana samasta gamoM meM pUrvokta jaisA hI jAnanA caahiye| 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' he bhadanta ! Apa devAnupiya ne jo yaha jyotiSka devoM meM paJcendriya tiryagyonikoM se evaM manuSyoM se Akarake utpanna hone Adi kA nirUpaNa kiyA hai vaha saba sarvathA satya hI hai 2 / isa prakAra kaha kara una gautamane prabhu ko vandanA kI aura namaskAra kiyaa| varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSya saMbaMdhI kathana pramANe ahiyAM paNa nava mA 41 naye. 'navaraM joisiyaThiI saMveha ca jANejjA' 52tu yaatiSka deva saMbaMdhI sthiti ane kAyasaMvedha te kathanathI judA prakAranA che tema samajavuM arthAt sthiti pitAnA bhAva pramANe che. ane kAyasaMvedha manuSya bhane yatinI sthitine bhejavAna 4 cha. 'sesaM taM ceva niravasesa' / rIte sthiti ane kAyasaMvedha zivAya bIjA parimANu vigere saghaLA dvAre saMbaMdhI kathana badhA gamamAM pahelA pramANe ja che. tema samajavuM. 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ci' 3 lan mA5 vAtuM priye mA yati demAM paMcendriyatiryaMca nikamAMthI ane manuSyamAMthI AvIne utpanna thavAnA vigere viSayanuM nirUpaNa karyuM che. che saghaLuM kathana sarvathA satya ja che. Apa devAnuM priyanuM kathana satya ja che. A pramANe kahIne te gautama zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.23 sU01 jyotiSkeSu jovAnAmutpattiH 457 kRtaM tat sarva sarvathA satyameveti kathayitvA gautamo bhagavantaM vandate namasyati panditvA namasthitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAva man viharatIti |mu01|| iti zrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASA kalitalalitakalApAlApApavizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka, bAdimAnamardaka-zrIzAhacchatrapati kolhApurarAjamadatta'jainAcArya' padabhUSita-kolhApurarAjagurubAlabrahmacAri-jainAcArya - jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlacativiracitAyAM zrI "bhagavatIsUtrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAm caturviMzatizatakasya prayoviMzatitamoddezakaH samAptaH // 24-23 // vandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se apanI AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye // 401 // jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyAke cauvIsaveM zatakakA teIsa vAM uddezA samApta // 24-23 // svAmIe prabhune vaMdanA karI teone namaskAra karyA vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo tapa ane saMyamathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA sU. 15 jainAcArya jainadharmadivAkara pUjayazrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta "bhagavatIsUtranI prameyacandrikA vyAkhyAnA tevIsamA zatakane tevIsame uddeza samApta 24-23aaaa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre // atha caturvizatitama dezakaH prArabhyate / / tadevaM gataH jyoniSkaraktavaratAvipa rakastra poviMzatitama uddezakaH, sAmpataM caturviMzatitama uddezakaH pArapate, tatra vaimAnika devavaktavyatA varNayiSyate tasye. damAdimaM sUtram -'sohammadevA NaM' ityAdi / mUlam-sohammadevA NaM bhaMte! kaohiMto uvavajjati kiM megiehito upavati bhedo jahA joisiyudese| asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkha joNie NaM bhaMte! je bhavie sohammadevesu uvavajjittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAladiiesu uvavajejjA, goyamA ! jahanneNaM pali grovamaTiiesu uvava jejA, ukkoseNaM tipaliovamaTTii esu uvvjjejaa| te NaM bhaMte ! jIvA0 avasesaM jahA joisiesu uvavajjamANasta navaraM sammadiTTI vi micchAdiTrI vi no sammamicchAdiTThI 7 / NANI vi annANI vi do NANA do annANA niyamaM 8 / ThiI jahanneNaM paliovamaM, ukkoseNa tinni paliovamAI 17 / evaM aNubaMdho vi19| sesaM taheva / kAlAdeseNaM jahannaNaM do paliovamAiM, ukkoseNaM chappaliovamAiM, evaiyaM jAva krejjaa|1| so ceva jahannakAlaTriiesu uvavanno esa ceva vttvvyaa| navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do paliovamAiM ukkoseNaM cattAri paliovamAiM evaiyaM jAva karejjA / 2 / so ceva ukkosakAlaTiiesu uvavanno jahanneNaM tipaliovamaTriiesu ukkoseNa vi tipaliovamaTTiiesu uvavajejA, esa ceva vttvvyaa| navaraM ThiI jahanneNaM tinni paliovamAI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0214 u.24 01 saudharmadevotpattinirUpaNam ukkoseNa vi tinni paliokmAI, sesaM taheva / kAlAdeseNaM jahanneNaM chappalio mAI ukkoseNa vi chappalio mAI, evaiyaM kAlaM jAva karejA | 3 | so ceva appaNA jahaNNakAla TTiio jAo jahanneNaM paliotramATTaiesu, ukkoleNa vi paliovamaTTiiesa uvavajejjA esa caiva vattavyA / navaraM ogAhaNA jahanneNaM dhaNupuhuttaM, ukkoseNaM do gAuyAI / ThiI jahanneNaM paliovamaM, ukkoseNa palio maM, sesaM taheva / kAlAdeseNaM jahanneNaM do paliomAI, ukkoseNa vi do paliotramAI, evaiyaM jAva karejjA 6 / so ceva apaNA ukkosakAlaTThiio jAo AdillagamasarisA tinni gamagA NaiyavtrA / navaraM ThiIM kAlAdesaM ca jANejjA 9 / jai saMkhejavA sAuyasannipaMciMdiya0 saMkhejjavAsAuyassa jaheva asurakumAresu uvavajamANassa taheva nava vi gamA, navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA / jAhe ya appaNA jahannakAlaiio bhavai / tAhe tisu vi gamapasu sammadiTThI vi micchAdiTTI vino sammamicchAdiTThI, do jAnA do annANA, niyamaM, sesaM taM cetra 9 / jai maNussehiMto uvavajjaMti0 bhedo jaheba joisiesa unavajjamANassa jAva asaMkhejavAsAuyasannimaNusse NaM bhaMte! je bhavie sohamme kappe devatAe uvavajjittae, evaM jaheva asaMkhejjavAsAuyassa sannipaMciMdiya tirikkhajoNiyasta sohamme kappe uvavajjamANassa taheva sattagamagA / navaraM Adillaesu dosu gamaesa ogAhaNA jahanneNaM gAuyaM, ukkoseNaM tinni gAuyAI / taiyagame jahanneNaM tinni zrI bhagavatI sUtra : 15 459 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 bhagavatIsUtre gAuyAiM, ukkoseNa vi tinni gaauyaaii| cautthagamae jahaneNaM gAuyaM, ukkoseNa vi gaauyN| pacchimaesutisu gamaesu jahannaNaM tinni gAuyAI ukkoseNa vi tinni gAuyAiM, sesaM taheva niravasesaM 9 / jai saMkhejjavAsAuyasannimaNussehito0 evaM saMkhe. jjavAsAuyasannimaNussANaM jaheva asurakumAresu uvavajjamANANaM taheva Nava gamagA bhaanniyvvaa| navaraM sohammadevaThiI saMvehaM ca jANejjA sesaM taM ceva 9 / IsANadevA NaM bhaMte ! kao. hiMto uvvjjti| IsANadevA je esa ceva sohammadevasarisA vttvvyaa| navaraM asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiyassa jesu ThANesu sohamme ubavajjamANassa paliovamahii tesu ThANesu iha sAtiregaM paliovamaM kaayvN| cautthagame ogAhaNA jahanneNaM dhaNupuhuttaM, ukkoseNaM sAtiregAiM do gAuyAI, sesaM taheva 9 / asaMkhejjavAptAuyasannimaNusassa vi taheva ThiI jahA paMciMdiyatirikkhajoNiyassa asNkhejjvaasaauyst| ogAhaNA vi jesu ThANesu gAuyaM tesu ThANesu ihaM sAtiregaM gAuyaM, sesaM taheva 9 / saMkhejjavAsAuyANaM tirikkhajoNiyANaM maNussANaya jaheva sohammesu uvavajamANANaM taheva niravasesaM Nava vi gmgaa| navaraM isANa ThiI saMvehaM ca jANejjA 9||suu01|| ___ chAyA-saudharmadevAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante ! ki nAyikebhya utpadyante ! bhedo yathA jyotiSkoddezake / asaMkhyeyavarpAyuSkasaMjJipakendriyatiryagyonika: khalu bhadanta ! yo bhavyaH saudharmadeveSUtpattuM sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikepUtyagheta ! gautama! jaghanyena palyopamasthitikeSu utpadyata, utkarSeNa tripalyopamasthiti. keSUtpadyeta / te khalu bhadanta ! jIvA0 avazeSaM yathA jyotiSkaghRtpadyamAnasya, navaraM sampadRSTirapi mithyAdRSTirapi no samyagmizadRSTiH7 / jJAnI api ajJAnI api zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za024 u.24 su01 saudharmadevotpattinirUpaNam 461 dve jJAne dve ajJAne niyamata:8 / sthitijayanyena palyopamam utkarSeNa trINi plyo| pamAni / 17 / evamanubaMdho'pi 19 / zeSaM tathaiva / kAlAdezena jayanyena dve palyoghame, utkarSeNa SaTpalyopamAni, etAvantaM yAvatkuryAt / 1 / sa eva jaghanyakAlasthitikepatpannaH, eSaiva vaktavyatA, navaraM kAlAdezena jaghanyena dve palpopame, utkarSama catvAri palyopamAni, etAvantaM kAlaM yAvat kuryAt 2 / sa evotkRSTasthitikedhUtpanno jaghanyena tripalyopamasthitikeSu, utkarSagA'pi tripala popamasthiti keSatpadheta, eSaiva vaktavyatA / navaraM sthitirjaghanyena trINi palyopamAni, utkarSe gA'pi trINi palyopamAni, zeSaM tathaiva / kAlAdezena jagha yena SaTpalayopamAni, utkarSagA'pi SaTpalyopamAni, etAvantaM kAlaM yAvat kuryAt 3 / sa evAsmanA jayanyakAla sthitiko jAto jaghanyena palyopamasthirikeSu utkarSeNA'pi palyopamasthitikaputpadyeta, eva vaktavyatA, navaramavagAhanA jaghanyena dhanu-pRthaktvam, utkarSeNa dve gavyUte / sthiti dhanyena palyopamam utkarSeNA'pi palyopamam zevaM tathaiva / kAlAdezena jagha. nyena dve palyopame utkarSeNA' pa dve palyopame, etAvantaM kAlaM yAvat kuryAt 6 / sa evAtmanA utkarSakAlasthitiko jAtaH AdimagamakasadRzAstrayo gamA netavyAH / navaraM sthiti kAlAdezaM ca jAnIyAt 9 / yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriya tiyagyonikemya utpayeta, saMkhyeyavarSAyuSkasya yathaivAsurakumAretpadyamAnasya tathaiva navApi gamAH / navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / yadA cAtmanA jaghanyakAla. sthitiko bhavati tadA trivati gamakeSu samyagdRSTirapi mithyAdRSTirapi no samyag. mithyAdRSTiH / dve jJAne, dve ajJAne niyamana, zeSaM tadeva / yadi manuSyebhya utpa. dyante0 bhedo yathaiva jyoti ke pUtpadyamAnasya yAvat asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH saudharme kalpe devatayA utpattum, evaM yathaiva asaMkhyeya. varSAyuSkasya saMjJipazcandriyatiryagyonikasya saudharme kalo utpadyamAnasya tathaiva sapta gmkaaH| navaramAdimayAdvayorgamayoravagAhanA jaghanyena gavyatam, utkarSaNa trINi gavyUtAni, tRtIyagame jaghanyena trINi gavyUtAni, utkarSeNApi trINi gavyUtAni caturthagamake, jaghanyena gavyUtam utkarSeNA'pi gavyUtam, pazcimeSu triSu gamakeSu jaghanyena trINi gavya'tAni, utkaSeNA'pi trINi gavyUtAni, zeSaM tathaiva niravazeSam 9 / yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaM zimanuSyebhya utpayante evaM saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyANAM yathaiva asurakumAreSutpadyamAnAnAM tathaiva nava gamakA bhnnitvyaaH| navaraM saudharmadevasthiti saMvedhaM ca jAnIyAt zeSaM tadeva 9 / IzAnadevAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante ! IzAnadevAnAme vaiva saudharmadevasadRzI vktvytaa| navaramasaMkhyadarSAyuSakasaMjJipazcendriya tiryagyonikasya yeSu sthAneSu saudhamai utpadhamA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre nasya elyopamasthitiH teSu sthAneSu iha sAtireka palpopamaM kartavyam / catarthagame avagAhanA jaghanyena dhanuHpRthaktvam. utkarSeNa sAtireke dve gavyU ne, zeSa tau39 / asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyasyApi tathaiva sthitiyathA pazcendriyatiryagyonikasyAsaMkhyeyavarSAyuSkasya avagAhanApi yeSu sthAneSu gvyuu| teSu sthAneSu iha sAtireka gavyutam zeSa tathaiva 9 / saMkhyeyavarSAyuSkANAM tiryagyonikAnAM manuSyANAM ca yathaiva saudharme pUtpadyamAnAnAM tathaiva nivarazeSa nava api gamakAH / naramIzAnasthiti saMvedhaM na jAnIyAt / 9 suu01|| TIkA--'sohammadevA NaM bhaMte' saudharma devAH khalu bhadanta ? 'kamohito uva vajjati' kuta utpadyante he bhadanta / ime saudharmadevAH kasmAt sthAnAt Agatya saudharmadeva rUpeNa utpadhante 'kiM neiehito uvavajjaMti kiM nairayikebhya Agatyo. tpadyate, yadvA manuSyagatibhya Agatya utpadyante athavA tiyaMggatibhA Agatyotta dhanne ! devebhyo vA Agatyotpadyante iti praznaH / uttaramAha-'bhedo jahA joisiya uddesae' bhedo yathA jyotiSkodezake, evaM manuSyapaJcendriyatiryagyoni kebhya utpAdaH covIsaveM uddezakakA prAraMbhaisa prakAra se jyotiSka vaktavyatA viSayaka 23 vAM uddeza samApta huaa| aba sUtrakAra krama prApta 24ve uddeze kA prAramma karate haiM isameM ve vaimAnika devoM kI vaktavyatA kA varNana kreNge| 'sohamna devA NaM bhaMte ! kamohito uvavajjati' ityAdi sUtra // 1 // ___TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai- sohammadevANaM bhaMte ko. hiMto uvadhajjati' he bhadanta ! saudharmadeva kisa sthAna se-gati se Akara ke utpanna hote haiM ? 'ki neraiehito uvavati' kyA ve nairayikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA manuSyagati se Akarake utpanna hote haiM, athavA tiyagati se Akara ke athavA devagati se Akara ke covIsamA udezAne prAraMbha - A pramANe tiSka deva saMbaMdhI trevIsamA uddezAnuM kathana samApta karIne have sUtrakAra kramathI Avela A 24 e.vIsamA uddezAnuM kathana kare che. A uddezAmAM teo vaimAnika deva saMbaMdhI varNana karaze. AnuM paheluM sUtra prabhArI che. 'sohammadevA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajati' ele 21.10 - gautama svAmI prabhune pUcha cha-'sohammadevANa bhaMte ! kamohito uvavajjati' 3 mAvan soyama deva yA sthAnamAthI meTase - gatimAthI bhI apa-1 thAya cha ? 'kiM neiehiMto uvavajjati0' zu. teo narayikamAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA manuSyagatimAMthI AvIne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU01 saudharmadevotpattinirUpaNam 463 karaNIyaH tathA ca saudharmadevAH manuSyagatibhyastiyaMgatibhyazcApyAgatyotpadhante nAnye. bhya iti bhaavH| saudharmadevAH yadi tiryagyonikebhya utpadyante tadA ki saMjJipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante athavA asaMjJipazcendriyatiryagyonikebhya utpadyante gautama ! saMkSipaJcendriyatiryagyonikebhya utpadyante na tu asaMjJipazcendriyatiryagyonikebhya utpa dhante, yadi saMjJizca ndriyatiryagyonikebhya Agatya saudharmespadhante tadA-ki saMkhye. yavarpAyuSka saMkSipaJcendriyatiryagyonikebhya Agatyotpadyante athavA-asaMkhyeyavarSAyu. utpanna hote haiM ? arthAt kisa gati se Akarake jIva saudharma svargakA deva hotA hai ? isake uttara meM prabhu unase kahate haiM--'bhedo jahA joDasiya uddesae' he gautama! saudharma svarga ke deva manuSyAti se aura tiryaggati se Akarake utpanna hote haiN| isa prakAra manuSya aura tirya: ggati se unakA utpAda kahanA caahiye| ___aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhavanta ! yadi saudharma svarga ke deva tiryaggati se Akarake utpanna hote haiM, to tiryazca gati ke kauna se tiryazca se Akarake utpanna hote haiM ? kyA saMjJI tiyaMcoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA asaMjJI tirya zcoM se Akarake utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! saMjJI tiryaMcoM se Akarake utpanna hote haiM, asaMjJo tiryaMcoM se nahIM hote haiM, isa para punaH gautamasvAmI prazna karate haiM ki he bhagavan yadi saMjJI tiryaMcoM se saudharma deva utpanna hote haiM to utpanna thAya che? athavA tiryaMca gatimAMthI AvIne ke devagatithI AvIne utpanna thAya che? arthAt kaI gatimAMthI AvIne jIva saudharma nAmanA devasonaa va bhane che 1 mA prazna uttaramA prabhu tegAne 47 cha -'bhedo jahA joisiyauddesae' he gautama ! saudharma nA he manuSya gatimAthI ane tiryaMca gatimAMthI AvIne utpanna thAya che. A rIte manuSya ane tiryaMca gatimAMthI tene utpada kahe joIe. gautamasvAmI prabhune evuM pUche che ke-he bhagavana! je saudharma svarganA deva tiryaMca gatimAMthI AvIne utpanna thAya che. te te kevA prakAranA tiryamAMthI AvIne utpanna thAya che? zuM teo saMjJI tiryamAMthI AvIne utpanna thAya che? ke asaMjJI tiya cemAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gautama! teo saMsI tiyAmAMthI AvIne utpanna thAya che. asaMjJI tiryaMce mAMthI AvIne utpanna thatA nathI. A saMbaMdhamAM pharIthI gautamasvAmI pUche che ke-he bhagavan! je saMjJI tiya". comAMthI AvIne saudharma deve utpanna thAya che, te zuM teo saMkhyAta varSanI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 bhagavatIstre kasaMjJIpazcendriyatiryagyonikebhyo vA Agatyotpadyate iti gautamasya prshnH| bhagavA. nAhagoyamA ityaadi| 'goyamA / ' he gautama ! saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipazcandriyatiryagyo. nikebhyo'pi asahae yavarSAyuSkasaMjJipaJcandriyatiryagyonikebhyo'pi Agatya utpa cante saudharmadeva / saMkhyAtAsaMkhyAtobhayebhyazcApi tiryaggatibhya Agatyotpadhante iti bodhyam / punaHzakane-'asaMkhejjavAsAuyasannividiyatirikkhajogie NaM bhaMte' asaMkhyeyavarSAyu saMzipaJcandriyatiryagyonikaH khala bhadanta ! 'je bhavira sohampradevesu uvajjittara' yo bhavyaH saudharmadeveSUtpattum, 'se NaM bhaMte ! ke saiyakAlaTiiesu unabajjejjA' sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthiti ke saudharmadeveSU padya ne ti praznaH / bhagavAnAi-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM paliovamadira zyA una tiryoM se Akarake utpanna hote haiM jo saMkhyAta varSa kI Ayu cAle saMjJIpaJcendriya tiryazca hai ? athavA una tiryazcoM se Akarake utpanna hote haiM jo asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle saMjJo paJcendriya tiryazca haiM ? isake uttara meM prabhu kA aisA kathana jAnanA cAhiye ki donoM prakAra ke niyaMtroM se Akarake saudharma svarga ke deva utpanna hote haiN| aba isa para punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM 'asaMkhejjavAsA upasaMnipaMciMdiyatirikkha jogie NaM bhaMte ! je bhavie sohammadevesu uvavajitattae' he bhadanta ! jo asaMkhAta varSa kI AyuzAlA saMjJI paJcendriya tiryagyonika jIva saudharma devoM meM utpanna hone ke yogya hai 'se NaM bhaMte ! kevayakAlahiesu uvavajjejjA' vaha kitane kAla kI sthiti vAle saudharma devoM meM utpanna hotA hai ? isake uttara meM prabhu AyuSyavALA saMzI tiyAmAMthI AvIne utpanna thAya che? ke asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI tiya cemAMthI AvIne saudharma svarganA devapaNuthI utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke he gautama! saMkhyAta varSanI AyuSyavALA ane asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA ema banne prakAranA saMjJI tiyAmAMthI AvIne teo saudharma svarganA devarUpe utpanna thAya che. va gautabhAbhI prabhune ye pUche che ?-'asaMkhejjavAsAuyasanni paci diyatirikkha noNie NaM bhaMte ! je bhavie sohammadevesu uvavajjittae' hai mapan jeo asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMzI paMcendriya tiryaMca nivALA 71 saudharma hevAmA pani yavAne yogya cha, 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAladiiesu uvavajjejjA' tt| janI sthitimA saudharma havAmA G4-na thAya cha ? mA prazna uttaramA prabhu 43 cha hai-'goyamA ! hai gautama ! 'jahanneNaM pali zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU01 saudharmadevotpattinirUpaNam 465 esu jaghanyena palyopasthitikeSu saudharmadeveSUtpota saudharmadevaloke jaghandhapAyuH palyopamamAtrameva bhavati, jaghanyataH eka palyopamAtiriktAyuSastatrA'satvAditi 'ukkoseNaM tipaliovamahiesu uvavajjejjA' utkarSeNa tripalyopamasthiti kenpayeta, saudharmadevaloke yadyapi utkRSTamAyuH sAgaropamadvayAtmakaM bhavati, parantu asaMkhyAtavarSAyuSkatiryagyonikA utkRSTataH tripalyopamAyuSkA eva bhavanti nataH svAyuSo bRhattaraM devAyuna badhnanti tiryazcaH, ataH tiryagyaunikA utkRSTataH vipalyopamAyuSkeSu eva saudharmadeveSu samutpacante ityuktamiti / 'te NaM bhaMte ! kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'jahanneNa palibhovamaDiesu' vaha jaghanya se eka palyopama kI sthiti vAle saudharma devoM meM utpanna hotA hai, aura 'ukkoseNaM tipaliovamaTTiAelu uvavajjejjA' utkRSTa se tIna palyopama kI sthiti vAle saudharmadevoM meM utpanna hotA hai / saudharma devaloka meM jaghanya Ayu mAtra eka palyopama kI hai-isase adhika Ayu vahAM mahIM hotI hai isI prakAra saudharmadevaloka meM utkRSTa Ayu do sAgaropama kI hai, parantu jo asaMkhyAtavarSAyuSka tiryagyonika jIva haiM ve vahAM uskRSTa se tIna palyopama kI Ayu ko lekara hI utpanna hote haiM kyoMki apanI Ayu se bRhattara deva Ayu kA ve tiryazca bandha nahIM karate haiN| isaliye utkRSTa se tIna palyopama kI AyuvAle tiryagyonika utkRSTa se tIna palyopama kI Ayu vAle hI saudharma devalokoM meM utpanna hote haiM / aisA kahA hai| ovamaTiiesa' te dhanyathA ye 58ye|5mnii sthitimA saucama kSobha utpanna thAya che. bhane 'ukkoseNaM tipaliAvamadviiesu uvavajjejjA' thA traNa patye pamanI sthitivALA saudharma devalokamAM utpanna thAya che. saudharma devalokamAM jaghanya AyuSya phakta eka popamanuM che. tenAthI vadhAre jaghanya AyuSya tyAM hetuM nathI. eja rIte saudharma devalokamAM utkRSTa AyuSya be sAgaropamanuM che. paraMtu je tiryaMca canivALA jIve che, teo utkRSTathI traNa palyopamanI AyuSyane laIne ja tyAM utpana thAya che. kemake-pitAnA AyuSyathI vadhAre deva AyuSyane te tiryaMce baMdha karatA nathI. tethI utkRSTathI traNa palyopamanI A yuSyavALA tiryaMcAnika utkRSTathI traNa palyopamanI AyuSyavALA ja saudharma devalekamAM utpanna thAya che tema kahevAmAM AvyuM che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 bhagavatIsUtre jIvA' 'te khalu madanta ! jIvA ekasamaye saudharmadevaloke kisa saMkhyA utpa dhante iti praznaH uttaramAha 'jabasesaM jh|' ityAdi / 'atrasesaM jahA joisiesa upavajja mANasa' avazeSam utpAdadvAre yathA jyotiSkadevezpadyamAnasya asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikasya kathitaM tathaiveddApi saudharmadevako ke samutpacamAnAnAmapi vaktavyam jyotiSkamakaraNApekSA yadvailakSaNyam taddarzayati- 'navare' ityAdi / 'nava sammaDI' navara- kevalaM samyagvaro'pi saudharmadevaloke upadhamAnAH paJcendriya tiryagyonikAH samyagyo'pi bhavantItyarthaH / 'micchAdiTThI vi frentegrist 'no samnamicchAdiDI' no samyagamivAyaH mizradRSTimanto aba gautama inakI saMkhyA ko jAnane ke abhiprAya se aisA prabhu se pUchate haiM- 'te NaM bhaMte ! jIvA0 'he madanta / aise ve jIva eka samapa meM vahAM kitane utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'abasesaM jahA joisiesa uvavajjamANastra' he gautama! jaisI vaktavyatA jyotiSika devoM meM utpanna hone vAle asaMkhyAta varSAyuka saMjJI paJce ndriya tiryagyonika jIvoM kI kahI gaI hai vaisI hI vaktavyatA yahAM para bhI kahanI cAhiye - arthAt devaleoka meM samutpadyamAna asaMkhyAta varSAyuSka saMjJI paJcendriyatiryagyonikoM meM bhI kathita karanI caahiye| parantu jyotiSka prakaraNa kI apekSA jo yahAM ke isa prakaraNa meM bhinnatA hai vaha isa prakAra se hai- 'navaraM sammadiTTI vi' saudharma devaloka meM utpa dyamAna paJcendriya tiryagyonika jIva sampadRSTi bhI hote haiM 'micchAdiThThI vi' midhyAdRSTi bhI hote haiM, para 'no sammamicchAdiTThI' ve mizra have gautamasvAmI tee.nI sakhyA jANavAnI IcchAthI prabhune evu pUche che. - 'te NaM bhaMte ! jIvA 0' he bhagavan sevA te vo zo samayamAM tyAM DeMTalA utpanna thAya che ? ' avasesaM jahA joisiesa uvavajja mANasla' he gautama ! khyAtiSTha devAmAM utpanna thavAvALA asakhyAta varSanI AyuSyavALA sa'nI pAMcendriya tiya carcAnika jIvAnA saMbaMdhamAM je pramANenuM kathana karavAmAM Avyu che. eja pramANenuM kathana ahiyAM paNa kahevu joie. arthAt saudhama devalAkamAM utpanna thavAvALA asaMkhyAta varSanI AyudhdhavALA sannI pacendriya tiya ca cInikAnA saMbaMdhamAM paNa kahevu joie. paraMtu jAti kenA prakaraNa karatAM ahiMnA A prakaraNamAM je judApaNuM che, te A prabhASenu' che. 'navara' sammadiTThI' saudharma devasamma utpanna thenArA yathendriya tiryaya yeonitrANA vA samyag dRSTivANa pazu hoya che, 'micchAdiTThI vi' bhithyA dRSTivANA yAzu hoya che. paraMtu 'no sammamicchAdiTThI' tethe mizra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 24 sU01 saudharma devotpattinirUpaNam 467 Spi te jIvA na bhavantIti bhAvaH NANIva annAgI vi' jJAnino'pi bhavanti tathA ajJAnino'pi bhavanti 'do gAgA do annANA niyamaM' dve jJAne dve ajJAne niyamataH teSAM bhavataH 'ThiI jahannegaM palio maM' sthitisteSAM jIvAnAM saudharmadeva loke jaghanyena palyopamam, jaghanyA sthitiH palpopamamamANA bhavatItyartha- tatho - 'ukko - seNa tinni palimAI' utkarSeNa trINi palyopamAni palyopamatrayAtmikA utkR STA sthitiH bhavatItyarthaH / ' evaM aNubaMdho vi' evaM sthititradeva jaghanyotkRSTAbhyAM palyopamAtmakaH tripalyo SamAtmakazca bhavati anubandha iti / 'sesaM tahena' zeSa sarvamapi parimANAdidvArajAtaM tathaiva jyotiSkamakaraNakathitameva grAhyam / 'navara' kAlAdeseNaM jahanneNaM do paliomAI' navaraM kAlA dezena jaghanyena dve palyopame dRSTi nahIM hote haiM / 'NANI vi annANI vi' ve jJAnI bhI hote haiM aura ajJAnI bhI hote haiM 'do nANA do annANA niyama' inake jJAna. dazA meM niyama se do jJAna hote haiM aura ajJAnadazA meM niyama se do ajJAna hote haiM 'ThiI jahanneNaM paliovamaM' sthiti inakI jaghanya se eka patthopama kI hotI hai| tathA 'ukko seNaM tinni palio mAI ' utkRSTa se tIna palyopama kI hotI hai / 'evaM aNubaMdho vi' sthiti ke anusAra yahAM anubaMdha bhI jaghanya aura utkRSTa se eka palyopama kA aura tIna palyopama kA hotA hai 'sesa taheba' bAkI kA ora saba parimANa Adi dvAroM kA kathana jyotiSka prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI kahanA cAhiye 'navaraM kAlAdeseNa jahanneNaM do paliomAI' parantu kAla kI apekSA kAya saMvedha jaghanya se do palpopama kA hai inameM eka dRSTivANA hotA nathI. 'NANI vi' annANI vi' tethe jJAnI pazu hoya che, ramane ajJAnI pAyu hoya che. 'do nANA doM annANA niyamaM temanI jJAna dazAmAM niyamathI e jJAna hAya che, ane ajJAna dazAmAM niyamI e jJAna hoya . 'ThII jahanneNaM paliAvamaM ' temanI sthiti bhaghanyathI khe paDhyopabhanI che. tathA "ukkoseNaM tinni palizromAI' utkRSTathI yasyopamanI che. 'evaM aNubaMdho vi' sthitinA uthana amAle ahiM anuSadha pazu dhanya bhane utsRSTathI ! ptyeobhne| bhane yu yasyopamanA hai, 'sesaM rahela' bAkInu parimANu vigere dvArA saMbaMdhI khIju tamAma kathana yetiSTha aramAM ne prasAdhuM che, te pramANe che. nagara kAlAdeseNaM jahanneNaM do palio mAi " paraMtu ajanI apekSAthI ayasaMvedha dhanyathI me payobhane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 bhagavatI sUtre tatraikaM palyopamaM niryasaMbandhi aparaM ca palpamaM devasaMbandhIti saMkalanayA palyopamadvayaM jaghanyataH kAlAdezena kAyasaMvedho bhavatIti / tathA-' ukkoseNaM chappaliomAI' utkarSeNa SaTpalyopamA ni, tatra trINi palyopamAni tiryagbhavasaMbandhIni tathA zrINyeva palyopamAni devamavasaMbandhIni ityevaM krameNa paTpalapopamAtmaka utkRSTataH kAlApekSA kAya saMbedho bhavatIti / 'evaiyaM jAva karejjA' etAvantaM kAlaM yAvata kuryAt etAvatkAlaparyantaM paJcendriyatiryaggatiM saudharmadevagatiM ca seveta tathA etAvantameva kAlaM paJcendriyatiryaggatau saudharmadevagatau ca gamanAgamane kuryAditi prathamo gamaH 1 | 'so cetra jahannakAla Diiesa ucavanno' sa etra asaMkhyAtavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonika jIva eva jaghanyakAlasthiti kasaudharmadevalokeSu yadi samutpanno bhavet tadA - 'esa caiva vattavyayA' eSaiva prathamagamapratipAditaiva vaktavyatA palyopama tiryagbhava sambandhI hai aura dUsarA palyopama deva bhava sambandhI hai| tathA - 'ukko seNaM chappaliovamAi utkRSTa se vaha kAyasaMvedha 6 chaha palyopama kA hai| inameM tIna palyokma tiryagbhava saMbaMdhI hai aura 3 tIna palpopama devabhava saMbandhI haiM / isa krama se 6 chaha palyopama kAlavAlA utkRSTa se yaha kAyasaMvedha ho jAtA hai 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra vaha jIva itane kAla paryanta paJcendriya tiryaggati kA aura saudharmadeva gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usameM bhramaNa - gamanAgamana karatA hai| aisA prathama gama hai | 'so caiva jahannakAlaTThiesa ubavanno' vahI asaMkhyAtavarSa kI AyuvAlA saMjJI paJcendriya tiryagyonika jIva jaba jaghanya kAla kI sthitivAle saudharma devaloka meM utpanna hone ke yogya hotA hai taba usa sambandha meM bhI 'esa ceva vaktavvayA' yahI prathama gama pratipAdita vktkahyo che. temAM eka patyeApama tiya'cabhava saMbadhI che. ane bIjo palyApama hevalava samAdhI che 'ukkoseNaM chappaliovamAI' utkRSTathI te ayasavedha 6 cha palyApamanA che, temAM traNa pathaiApama devabhava saMba MdhI che, ane traNa palTepama manuSya saMbadhI che. A kramathI 6 cha patyeApamavALA utkRSTathI A krAyasa vedha thA laya che. 'evaiyaM jAva karejjA' mA rIte te lava ATA aNa sudhI pAMcendriya tiya cagatinuM ane saudhama dhruva gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM gamanAgamana kare che. e pramANe A pahelA gama che 'so caiva jahannakAla iesa uvavanto' asaNyAta varSAMnI AyuSyavANI 'nI pa:cendriya tiya ca caiAnika jIva jyAre jAnya kALanI sthitivALA saudhama hevAmAM utpanna thavAne hai yogya hoya che, tyAre te saMbaMdhAM 'esa cetra battavvayA' A pahelA gamamAM kahela kathana pramANenuM kathana ja kahevu. joie. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 su01 saudharmadevotpattinirUpaNam 469 1 bhaNitacyA prathamagamoktameva sarve dvitIyagame'pi vaktavyamityarthaH / 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do palio mAI' navaram - kevalaM kAlAdezena - kALA pekSayA jaghanyena dve palyopame 'ukkoseNaM cattAri paliyomAI' utkarSeNa catvAri lyopamAni 'evaiyaM kAlaM jAva karejjA' 2 etAvantaM kAlaM gatidvayaM seveta tathA etAvantameva kAlaM yAvat ubhaya gatau gamanAgamane ca kuryAditi dvitIyo gamaH 2 / 'so ve ukkosakA laTThiesa upavanno' sa evAsaM khyAta varSAyu kasaM zipaJcendri yatiryagyonika jIva eva utkRSTakAla sthiti keSu saudharma deveSu yadA samutpadyane tadA'jahanne tipalipomaiiesa' jayanyena tripalpopamasthitikadeveSu tathA-'ukko patA kahanI cAhiye / arthAt dvitIya gama meM bhI yahI prathamagamokta vaktavyatA saba kahanI cAhiye 'navaraM kAlAdeseNaM jahanneNaM do paliyo. vamA" parantu kAla kI apekSA kAya saMvedha javanya se do palyopama kA hai aura 'ukhAseNaM cattAri paliomAha" utkRSTa se vaha cAra palyomakA hai evaiyaM kAlaM jAca karejjA' isa prakAra se vaha jIva itane kAla taka donoM gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha una donoM gatiyoM meM gamanAgamana karatA hai| aisA taha dvitIya gama hai 2 / 'so ce ukkosakA laTThiesa ubavanno' vahI asaMkhyAtavarSAyuSka saMjJI paJcendriya tiryagyonika jIva jaba utkRSTa kAla kI sthiti vAle saudharma devaloka meM utpanna hone ke yogya hotA hai taba vaha 'jahanneNaM tipalio maTThiesu' jaghanya se tIna palyopama kI sthiti vAle deva arthAt khIjA gamamAM paNu A pahelA gamamAM kahyA pramANenuM ja yana kahevu . 'navaraM kAla deseNaM jahanneNaM do palio mAI' paraMtu ajanI apekSAthI ayasavedha dhanyathI me pahayeopamo che, bhane "ukkoseNaM cattAri paliovamAI' utsRSTathI te yAra paDhyopabha che, 'evaiyaM jAva karejjA' yA rIte te jIya a TalA kALa sudhI devagatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te temAM eTale ke beu gatimAM gamanAgamana kare che. e pramANenA A trIjo gama kahyo che. 2 'so ceva ukkosakA laTThiiesa vavanno' te asaMkhyAta varSAMnI AyuSya vALA sa'nI pacendriya tiya ca ceAnivALA jIva jyAre utkRSTa zALanI sthitiSANA saudharma devase mAM utpanna thavAne yogya hoya che. tyAre te 'jahanneNa vipalio maTTiiesa' dhanyathI RNu paDhyo yamanI sthitivANA hevasamA utpanna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 bhagavatIsUtre seNa vi tipali bhovamaTTiAemu ujjejjA' utkarSeNA'pi tripalyopasthitikeSu deveSutpadyeta, tatra ca 'esa ceva vattavyayA' epa-uparipradarzitaitra vaktavyatA vktvyaa| kintu sthityAdau vailakSaNya bhavati tadeva darzayati-nAraM' ityAdi / 'navaraM ThiI jahanneNaM tinni paliovamAI' navaram-kevalaM sthitijaghanyena trINi palyopamAni 'ukko se gA vi tinni palionamAI' utkarSeNA'pi trINi palpopamAni, jaghanyotkRSTAbhyAM vipalyopamAtmikA utIyagame sthitibharaNIyarthaH / 'se paM ta heca' zeSa tathaiva 'kalAdeseNaM jahanneNaM chappalivAI kAlAdezena jaghanyena paTapalyopamAni 'ukoseNa vi chappaliovamAiM 'utkarSaNA'pi SaTU palayopamAni, jaghanyo skRSTAbhyAM kAlAdezena kAyasaMvedhaH SaT palyopamAtmako bhavatItyarthaH 'evaiyaM.' loka meM utpanna hotA hai tathA 'ukkoseNa vi tipali bhovamahihaesu uvavajjejjA' utkRSTa se bhI vaha tIna palyopama kI sthiti vAle saudharma: devaloka meM utpanna hotA hai 'esaceva vattavyayA' isa sambandha meM ora avaziSTa dvAroM kI vaktavyatA Upara meM dikhAye gaye prathama gama ko vaktavyatA jaisI hI hai| kintu yahAM sthiti Adi meM jo bhinnatA hai vaha isa prakAra se hai-'navaraM ThiI jahanneNaM tini pali oSamAiM, ukkoseNa vi tinni paliovamAI' yahAM sthiti jaghanya se tIna palyopama kI hai aura utkRSTa se bhI vaha tIna palyopama kI hai / 'sesaM taheva' bAkI kA ora saba kathana pUrvokta prathama gama ke jaisA hI hai| 'kAlAdekhaNaM jahanneNaM chapali. ovamAI' yahAM kAyasaMvedha jaghanya se kAla kI apekSA 6 chaha palyopama kA hai aura utkRSTa se bhI vaha 6 chaha palyoSama kA hai arthAt kAyasaMvedha yahAM jaghanya aura utkRSTa se chaha palpopama kA hotA hai 'evaiyaM0' isa prakAra yAya che. tathA 'ukkoseNa vi tipaliovamaTiirasu uvavajjejjA' STayI 55 tatra pasyopamanI sthitimA saudharma vAma 4-1 thAya che. 'esa cetra vattavvayA' mA samAna dvArA sI 4thana 052 matAvAmA bhAvata pahelA gAmanA kathana pramANe ja che. paraMtu ahiyAM sthiti vigerenA kathanamAM je hA cha ta mArIta cha.-'navaraM ThiI jahanneNaM tinni paliovamAI ukkoseNaM vi tinni paliovamAI' saDiyAM sthiti nyathI 3 pakSyA5manI che, bhane yI 595 te pa 56yo5manI che, 'sesaM taheva' mAnuM bhI tamAma sthAna para samAna phe| Ama pramANe 4 che. 'kAla deseNaM jahanneNaM cha paliovamAI" maDiyAM yasa vadha dhanyathA nI apekSA 6 cha palyopamana che. ane utkRSTathI paNa te 6 cha palyopamane che. arthAta kAyasaMvedha ahiyAM jaghanya ane utkRSTathI cha palyopamane hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 24 sU01 saudharma devotpattinirUpaNam 41 etAvantaM kAlam asaMkhyAtavarSAyuSka paJcendriyatiryaggatiM devagatiM ca seveta tathA etAvantametra kAlaM paJcendriyatiryagatI devagata ca gamanAgamane kuryAditi tRtIyo - gamaH 3 | 'so caitra apaNA jahannakAladviio jAo' sa evAsaMkhyAtavarSAyuSka saMjJipaJcendriyatiryagyonika evaM AtmanA svayaM jaghanyakAlasthitikA samutpanno bhavet yadi tadA 'janeNaM paliona Diiesa' jaghanyena parayopamasthiti kasaudharmadevaring samudyate, tathA 'ukoseNa vi paliomaTTiesa uvajjejjA' utkarSepiparayopasthiti ke utpadyeta 'esa caiva vacantrayA' eSaiva prathamagamapradarzitaiva vaktavyatA bhaNitavyA ihApi sarva prathamagamoktamevetyarthaH / 'navaraM ogAhaNA vaha jIva itane kAlataka asaMkhyAtavarSAyukka paMcendriya tiryaggati kA ora devagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha usa donoM gatiyoM meM gamanAgamana karatA hai / aisA yaha tRtIya gama hai 3| - 'so ceva apaNA jahannakAlaDio jAo' vahI asaMkhyAtavarSAyuvaka saMjJI paJcendriya tiryagyonika jIva jaba jaghanya kAla kI sthitiko lekara utpanna hotA hai aura saudharma devaloka meM utpanna hone ke yogya hotA hai to vaha usa sthiti meM 'jahaneNaM paliovamahiesa uvavajjejjA' jaghanya se vahAM ke una devoM meM utpanna hotA hai ki jinakI sthiti eka popa kI hai aura 'ukkoseNa vi paliomaTThiesu uvavajjejjA' utkRSTa se bhI vaha unhIM devoM meM utpanna hotA hai ki jinakI sthiti eka palyopama kI hai| isa prakAra se Age kI ora saba vaktavyatA 'esa caiva vaktavvayA' isa kathana ke anusAra prathama gama meM jaisI kahI gaI hai vaisI yahAM para kahanI cAhiye 'navaraM ogAhaNA jaha 'evaiyaM 0 ' yA rIte te lava bheTalA ANa sudhI payendriyatiyanya gatinuM mane deva gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e gatimAM gamanAgamana kare che. e rIte A trIjo gama kahyo che. 3 'so ce apaNA jahannakAla io jAo' asaMkhyAta varSAMnI AyuSya vALA sa'nI paoNMcendriya tiya ca ceAnIvALA jIva jyAre jaghanyakALanI sthitine laIne utpanna thAya che. ane saudhama devaleAkamAM utpanna thavAne cAgya hAya che. to tethe sthitimAM 'jahanneNaM pali ovamaTThiiesu uvavajjejjA' dhanyathI tyAMnA te devemAM utpanna thAya che ke jeonI sthiti eka patyeApamanI hoya che, ene 'ukoseNa vipalio maTTiiesa uvavajjejjA" dRSTathI pazu te khena hevAmAM utpanna thAya che, ke-jeenI sthiti eka paceApamanI hAya che. A rIte bhAgajanuM zrILu tabhAbha uthana 'esa caiva vattabvayA' yA sUtrAMzamAM hyA pramANe paDelA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 072 bhagavatIsare braharaneNaM dhaNupuhuttaM navaram-kevalaM zarIrAvagAhanA agha yena dhanuH pRthaka va dvi dhanu rArabhya navadhanuH paryantamityarthaH / eSA cAvagAhanA kSudrakAyacatuSmadApekSayA moneti / 'ukoseNaM do gAuyAI utkarSeNa dve gavyUte, yatra kSetre kAle vA ganyUta. mamANazarIrA manuSyA bhavanti tatsaMbandhi hastAdInapekSA gavyUtadvayamavagAhanA motteti / 'ThiI jahanneNaM paliovarma sthitighAyena palpopamam 'ukkosega vi paliova, utkarSeNA'pi palpopamam jaghanyotkRSTAbhyAM sthiti palyopamapamANA bhavatItyarthaH / 'sesaM taheva' zeSam-zarIrAgAhanAsthityatiriktaM sarvamapi nathaiva makaraNapaThitameveti / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do pali bhovamAI' kAlAdezena jaghanyena dve palyopame 'ukkosega vi do pali bhovamAI' utkarSeNApi dve palyopame neNaM dhaNupuhuttaM' parantu jaghanya se yahAM caturtha gama meM zarIrAvagAhanA do dhanuSa se lekara 9 dhanuSa taka kI hai aisI yaha avagAhanA kSudrakA. pacAle catuSpada kI apekSA se kahI gaI hai aura 'ukoseNaM' utkRSTa se zarIrAvagAhanA 'do gAuyAI' do koza kI hai| jisa kSetra meM athaza jisa kAla meM eka koza kI avagAhanA ke zarIravAle manuSya hote haiM --unakI avagAhanA ke sambandha ko lekara hastyAdikoM kI avagAhanA do koza kI kahI gaI hai 'ThiI jahanneNaM pali bhovamaM sthiti jaghanya se yahAM eka palyopama kI hai aura 'ukAseNa vipalibhovamaM uskRSTa se bhI vaha eka palyopama kI hai 'sesaM taheva' zarIra kI avagAhanA aura sthiti se atirikta ora saba Age ke dvAroM kA kathana pUrva prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do pali bhovamAI' gamamAM je pramANe kahevAmAM AvyuM che. eja rIte ahiyAM paNa kahevuM joIe. 'navaraM ogAhaNa! jahanneNaM dhaNupuhutta' 52tu gaDiyAM yathA gamamA zarIranI avagAhanA jaghanyathI be dhanuSathI laIne 9 nava dhanuSa sudhInI che. e pramANe 24 samAnA kssudraayaa| ye.5|| vAnI apekSAyI 4 cha. 'ukkoseNaM' GTayA zarIranI bhagAnA 'do gAuyAi' meM gAjanI che. re kSetramA athavA je kALamAM eka gAunI avagAhanAnA zarIravALA manuSya hoya che, teonI avagAhanAnA saMbaMdhane laIne hAthI vigerenI avagAhanA be gAunI hI cha. 'ThiI jahanneNaM paliovamaM sthiti nyathA gaDI me 56yopabhanI che. bhane 'ukkoseNa vi paliovama' utkRSTayA 5 te me patyA5manI che. 'sesaM taheva' zarIranI avagAhanA ane sthiti zivAyanA bIjA saghaLA dvAronuM kathana pUrva 5424mAre pramANe dhuM che, mela pramANenu che. 'kAlAdeseNaM jahanneNaM do pali. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU01 saudharmadevotpattinirUpaNam 473 jaghanyotkRSTAbhyAM palyopamadvayAtmakaH kAlApekSayA kAyasaMvedho bhavatItyarthaH / 'evaiyaM0' etAvantaM kAlaM paJca ndrayatiryaggatiM saudharmadevagatiM ca seveta, tathA pazcandriyatiryaggatau saudharmadevaganau gha gamanAgamane kuryAt, iha madhyamagamatrayasthAne eka saMmilito gama iti caturthIdArabhya SaSThAntA gamA bhavantIti 6 / 'so ceva appaNA ukkosakAlaTThiio jAo' sa eva asaMkhyAtavarSAyuSkasaMjJipaJcendriya tiryagyonika eva AtmanA-svasvarUpeNotkRSTakAlasthitiko jAtaH tadA 'Adilla. gamasarisA timi gamagA NeyanyA' AdyagamasadRzAstrayo gamakA netavyAH prathamagamayavat ihApi trayo gamA jJAtavyA iti / 'navaraM ThiI kAlAdesaM ca jANejjA' navaram-kevalaM sthiti kAlAdezaM ca bhinna bhinnarUpeNa svasvabhavamAzritya jAnIyA. detAvAneva vizeSa iti navamAntA gamAH 9 / kAla kI apekSA kAyasaMvedha yahAM jaghanya se do palyopama kA hai aura 'ukkoseNa vi do paliovamAi' utkRSTa se bhI vaha do palpopamakA hai 'evaiyaM0' isa prakAra itane kAla taka vaha jIva paJcendriya tiryaggati kA aura saudharmadevagati kA sevana karatA hai aura itane hI kAlataka vaha usa do gati meM gamanAgamana karatA hai yahAM para madhya ke tIna gama ke sthAna meM kevala eka hI gama saMmilita hotA hai / isa prakAra caturSa gama se lekara chaThe gama taka ke gama hote haiM / 'so ceva appaNA ukkosakAlaTiio jAo' vahI asaMkhyotayA. yuSka saMjJI paJcandriya tiryagyAnika jIva jaba svayaM hI uskRSTa kAla kI sthiti ko lekara utpanna hotA hai aura saudharmadevaloka meM utpanna hone ke yogya hotA hai to usa sthiti meM 'AdillagamasarisA timi gamagA okmAI' ganI apekSAthI yasave5 mA nyathA 2 pakSyobhanA mo che. bhane 'ukAseNa vi do paliovamAI' TathI 55 te me pakSyA5manA che. 'evaiyaM.' sezate the| sudhI te 01 payandriyatiya tirnu bhane saudharmadevagatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e beu gatimAM gamanAgamana kare che. ahiyAM vacalA traNa gamAne sthAne kevaLa eka ja gamasaMmilita thAya che. e rIte A cethA gamathI laIne chaThThA gAma sudhInA game kahRAA che.4-5-6 so ceva appaNA ukkosakAladviio jAo' sayAta nA AyuSyavALo saMjJI paMcendriyatiya ca yonivAbe jIva pote ja utkRSTa kALanI sthitine laIne utpanna thAya che ane saudharma deva lekamAM utpanna thavAne yoya hAya to sthitimA 'AdillagamasarisA tinni gamagA NeyavyA' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre atha saMkhyAtavarSAyuSkasaMjJipazcendriyatiryagyonikamutpAdayannAha-'jai saMkhe. jja0' ityAdi / 'jai saMkhejjavAsAuyasabhipaMciMdiyatirikkhanoNiehito uvavajjaMti' he bhadanta ! te yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJi razcandriyatiryagyonikebhya Agatya saudharmadeveSUtpoyu stadA kiyakAlasthitikadeveSu samutpadyeyuH ? iti prshnH| uttaramAha-asurakumArapakaraNAtidezena 'saMkhejarAsAuyassa' ityaadi| 'saMkhejjavAsAuyassa jaheva amuskumAresu ubavajanamANassa taheba nava vi gamA' saMkhyeyavarSAyuSkapazcendriyatiryagyonikasyAsurakumAreSu samutpadyamAnasya yathaiva nava gamA pradarzitA stathaivAtrApi navApi gamAH varNayitavyAH asurakumAraprakaraNe pRthivIkAyikapakaraNasyAtidezaH kRto'taH pRthivIkAdhikamakaraNavadihApi jJAtavya. NeyavvA' Adi ke tIna gama jaise 3 gapna yahA~ para kaha lene cAhiye 'navaraM ThiI kAlAdesaM ca jANejjA' kintu sthiti aura kAlAdeza apane 2 bhava ko Azrita karake bhinna bhinna rUpa se kahanA cAhiye 9 / ___ aba gautamasvAmI prabhu se aisA pUchate haiM--'saMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiehito upavajjati' he bhadanta ! yadi saMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI pazcendriya tiyazcoM se Akara ke jIva saudharmadevoM meM utpanna hote haiM, to ve kitane kAla kI sthiti vAle saudharma devoM meM utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'saMkhejjavAsAuyasta jaheva asturakumAresu uvavajamANassa taheva nava vi gamA' he gautama ! jisa prakAra se asurakumAroM meM utpadyamAna saMkhyAtavarSAyuruka saMjJApaJcendriyatiryagyonika ke nau gama kahe gaye haiM usI prakAra se yahAM para bhI nau gama kaha lenA caahiye| asurakumAraprakaraNa meM pRthivIkAyika prakaraNa kA mAhinA mI pramANe traya sabhA maDiyAM 4 no 'navara ThiI kAlodesaM ca jANejjA' tathA sthiti mana mAheza pAta cAtAnA sapane Azrita karIne judA judA rUpathI kahevA joIe. lA ve zrI gItabhasvAmI prabhuna se pUche che -'saMkhejjavAsAuyasanni paMciMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti' hai bhagavana te sadhyAta panI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiyAmAMthI AvIne jIva saudharma devalokamAM utpanna thAya che, te teo keTalA kALanI sthitivALA saudharma devAmAM utpanna yAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu 44 cha -sakhejjavAsAuyassa jaheva asurakumAresu uvavajamANassa taheva nava vi gamA' 3 gautama ! 2 pramANe asurakumAramAM utpanna thavAvALA saMkhyAta varSanI AyuSyavALA paMcendriya tiryaMca nikanA nava game kahyA che, e ja pramANenA ahiyAM paNa nava gamo kahevA joIe. asurakumAranA prakaraNamAM pRthvIkAyika prakaraNane Ata zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.25 su01 saudharmadevotpattinirUpaNam 175 miti / 'navara ThiI saMvehaM ca jANe jA' navara-kevalaM sthiti kAyasaMvedhaM ca minaminarUpeNa sa svabhavamAzritya jAnIyAt 'jAhe appnn| jahanna kAlahiio bhavai tAhe tisu vi gamae' yadA AtmanA jaghanyakAlasthitiko bhavati tadA trivapi gamakeSu 'sammadivo vimicchaddiThI vi' samyagdRSTirapi bhavati mithyASTirapi bhavati 'no sammAmicchAdiTThI' no samyagUmiyAdRSTiH, mizranTeriha niSedhaH kriyate jaghanyasthitikasya mizraSTerasaMbhavAt, anaghanyasthitikasya tu dRSTitrayamapi saMbhavatyeveti / 'do gANA do annANA niyama' dve jJAne dve aMjJAne niyamataH, jaghanyasthiteravadhivibhaGga yorabhAvAt 'sesaM taM ce' zeSaM tadeveti 9 / atideza kiyA gayA hai| ataH pRthivIkAyika prakaraNa ke jaisA hI kathana yahAM para jAnanA caahiye| parantu 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' parantu yahAM sthiti aura saMvedha apane 2 bhava ko Azrita karake bhinna 2 rUpa se jAnanA caahiye| 'jAhe appaNA jahaNakAlaTiio bhavaI' parantu jaba vaha saMkhyAtavarSa kI Ayu vAlA saMjJI pazcendriya tiryazca jIva jaghanya sthiti vAlA hotA hai aura saudharmadevoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai taba vahAM 'tisu vi gamaeplu' tInoM gamakoM meM vaha 'sammadiTThI vi micchAdiTTI vi' samyag dRSTi bhI hotA hai aura mithyAdRSTi bhI hotA hai 'no sammAmicchA. dihI' parantu vaha mizraSTi nahIM hotA hai kyoMki jo jaghanya sthiti vAlA hotA hai, usako mizradRSTi kA abhAva hotA hai / ajayanya sthiti vAle meM hI tInoM dRSTiyoM kA sadbhAva hotA hai| 'do gAgA do annANA niyama' niyama se yahAM do jJAna aura do ajJAna hote haiN| deza karela che, jethI pRthvikAyika prakaraNa pramANe ja ahiyAM paNa samajavuM. paraMtu mahiyA sthiti bhane yasava 'navara ThiI saMvehaca jANejjA' mA vacana pramANe pita pitAnA bhavane Azrita karIne judA judA rUpathI jANavA 2 . 'jAhe appaNA jahaNNakAladiio bhavai' paraMtu yAre te sadhyAta varSanI AyuSyavALe saMjJI paMcendriya tirthaM ca jaghanya sthitivALe hoya che, mana saudhama hevAmA 5nna thAne yogya uya che. tyAre tyA 'tisu vi gamaesu' aNe gabhAmA te 'sammadidI vi micchAdidI vi' sabhya dRSTi paDAya cha, bhane mithyA Tapa 54 lAya che, 'no sammAmicchAdiTThI' 5tuta mizra daSTivALA detA nathI. kemake je jaghanya sthitivALA hoya che, temane mizra daSTine abhAva hoya che. ajaghanya sthitivALAomAM ja traNe daSTie samApa uya cha, 'do nANA do annANA niyama' niyamathA maliyA meM zAna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 bhagavatIsUtre atha manuSyAnutpAdayannAha-'jai maNusse hito' ityAdi / 'jai maNussehitI ubavajjati' yadi manuSyebhya Agatya utpadyante tadA-'bhedo jaheva joisiesa uvavajjamANasa' bhedo yathaiva jyotiSkaghUtpadyamAnasya, jyotiSkadeveSUtpadyamAnasya manuSyasya yathA utpAdAdidvAravizeSo nirUpitaH tenaiva rUpeNa manuSyebhya Agatya sauMdha samutpadyamAnasya manuSyasyApi te utpAdAdi bhedA niruupnniiyaaH| kiyassaryantaM jyotiSkamakaraNamiha netavyaM tatrAha-'jAva' iti 'jAva' yAvat asaMkhyAtavarSAyuSkasaMjJimanuSyamUtraparyanta miti / tathAhi-yadi manuSyebhya utpadyante tadA kiM saMjhimanuSyebhyo'saMzimanuSyebhyo vA ? saMjJibhyo no asNjnyibhyH| yadi saMjhimyajaghanyasthitivAle ke avadhi aura vibhaGga kA abhAva rahatA hai| 'sesaM taM ceva' bAkI ke dvAroM kA kathana pUrvokta jaisA hI hai / / aba gautama svAmI prabhu se aisA pUchate haiM-'jai maNusse hiMto uvaya. jjaMti' he bhadanta ! yadi ve saudharmadeva manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM to isa viSaya meM vaktavyatA kisake samAna hotI hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM-'bhedo jaheva johasiesu uvavajjamANasa' isa sambandha jaisI jyotiSkadevoM meM utpadyamAna manuSya kI vaktavyatA kahI gaI hai usI prakAra kI vaktavyatA saudharmasvarga meM utpadyamAna manuSyake sambandha meM bhI kahanI caahiye| yAvat he bhadanta ! yadi saudharmadeva manuSyoM se Akara ke utpanna hote haiM, to kyA ve saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM athavA asaMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote ane be ajJAna hoya che. jaghanya sthitivALAne avadhijJAna ane vibhaMga zAnana mamA 2 cha, 'sesa taM ceva' mA rAnu yana para yA pramANe ja che. 5 ve gautabhAbhI prabhune me pUche che hai-'jai maNussehiMto uvavajati' he bhagavana je manuSyamAMthI AvIne te saudharma deva utpana thAya che, te A saMbaMdhamAM kathana kenA pramANe che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che -'bhedo jaheva joisiesu uvavajjamANassa' mA samadhanu thana 2 pramANe tiSka devamAM utpana thanArA manuSyonA saMbaMdhamAM kahevAmAM Avela che, eja pramANenuM kathana saudharma devalekamAM utpanna thanArA manuSyonA saMbaMdhamAM paNa kahevuM joIe. yAvat he bhagavana je saudharma de manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che, te zuM teo saMsI manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che ke asaMzI manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che? zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU01 saudharmadevotpattinirUpaNam 47 stadA ki saMkhyAtavarSAyuSkebhyo vA asaMkhyAtavarSAyuSkebhyo vA ? umayebhyo'pi, ityuttaram , ityAdikaM sarva yAvat padena saMgrAhyam puna: gautamaH praznayati 'asaMkhejjavAsAuyasannimaNusse gaM bhaMte !" asaMkhyAtavarSAyuSkasaMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! 'je bhavie sohamme kappe devatAe upajjittae' yo bhavyaH saudharma kalpe devatayotpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSu samutpadyate itipraznaH / uttaramAha-evaM jaheba' ityAdi, 'evaM jaheva asaMkhejjahai ? uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! ve saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM, asaMjJo manuSyoM se Akarake utpanna nahIM hote haiN| yadi saMjJI manuSyoM se Akarake ve utpanna hote haiM to kyA saMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA asaMkhyAta. varSa kI AyuvAle saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gatama! ve asaMkhyAtavarSa kI tathA saMkhyAta varSa kI donoM prakAra kI AyuvAle saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM ityAdi prakAra kA saSa kathana yahAM yAvatpada se gRhIta huA hai| ___ aSa punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM--'asaMkhejjavAsAuya. sannimaNusse NaM bhaMte !' he bhadanta ! jo asaMkhyAtavarSa kI AyuvAlA saMjJi manuSya 'je bhavie sohamme kappe devattAe uvavajjittae' jo saudharma kalpa meM devarUpa se utpanna hone ke yogya hai se NaM bhaMte ! kevaDya kAlahihaesu0' vaha kitane kAla kI sthiti vAle saudharmadevoM meM utpanna A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe che ke he gautama! teo saMsI manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che, asaMjJI manamAMthI AvIne utpanna thatA nathI. je saMjJI manuSyomAMthI AvIne teo utpanna thAya che, te zuM teo saMpyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che? ke asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMzI manu vyomAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke he gautama ! teo saMkhyAta varSanI tathA asaMkhyAna varSanI banne prakAranI AsuSyavALA saMzI manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che vigere prakAranA saghaLuM kathana aDiyAM yAvAdathI grahaNa karAyuM che. ve zathI gautabhAbhI prasune ye pUche che -asaMkhejjavAsAuya sanni maNusse NaM bhaMte ! 3 bhagavanna asabhyAta nI sAyujyavANI sazI manuzya 'je bhavie sohamme kappe devattAe uvavajjinae' soyama 65 15. sAthI H yAne yogya cha, 'se gaM bhaMte ! kevaiyakAladiiesa0' ran kALanI sthitivALA saudharma devAmAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 bhagavatIstra vAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNiyassa' evaM yathaivAsaMkhyAtavarSAyuSkasaMkSipazcendriyatiryayonikasya 'sohamme kappe ubajamANassa naheva satta gamagA' saudharma kalpe utpadyamAnasya tathaiva sapta gamakAH prathamAstrayo gamakAH 3, madhyamatrayasya eko gamaH 1, caramasya trayo gamAH 3, ityevaM sapta gamakA unneyAH / 'navaraM Adillaesu domu gamaesa ogAhaNA jahanneNaM gAuyaM' navaram-kevalam Adhayo dvayoH prathamadvitIyayorgamayo jaghanyena gAhanA gavyUtam 'uko seNaM tinni gAuyAI' utkarSeNa trINi gavyUtAni, Adhagamayo hi sarvatra dhanuHpRthaktvaM jaghanyAvagAhanA, utkRSTA tu gavyUtaSaTkamuktA, atra tu jaghanyAvagAhanA gavyUtapamANA utkRSTA tu nigacyUtapramANA kathiteti vailakSaNyamiti / 'taiyagame jahanneNaM tinni gAuyAI' tRtIyagameM jaghanyenAvagAhanA trINi gavyUtAni tathA-'ukoseNa vi tinni gAu. hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM / 'evaM jaheva asaMkhejavAsAuya. ssa sannipaMcidiyatirikkha joNiyassa' he gautama ! saudharmakalpa meM utpadhamAna asaMkhyAtavarSAyuSkasaMjJIpaJcendriyattiryazca ke sambandha meM jisa prakAra se sAta gama kahe gaye haiM, usI prakAra se ve sAta gamaka yahAM para bhI kahanA caahiye| ve sAta gama isa prakAra se hai-prathama ke 3 gama, madhyama tIna gamakoM meM se eka caturtha gama, aura anta ke 3 gm| 'navaraM Adillelu dosu gamaesa ogAhaNA jahanne gAuyaM' parantu prathama ke jo 3 gamaka hai unameM se pahile ke do gamakoM meM zarIra kI avagAhanA kA pramANa jaghanya se eka koza kA hai aura 'ukkoseNaM tinni gAuyAI utkRSTa se 3 koza kA hai| tathA-'takSyagame jahanneNaM tinni gAuyAiM, ukkoseNaM prabhu gautama svAbhAna 4 cha -'evaM jaheva asakhe jayAsAuyasa sanni paMciM. diyatirikkhajoNiyassa' gautama! sauSa 65vi 3-1 thnaa| asabhyAta varSanI AyuSyavALI saMjJI paMcendriya tiryaMcanA saMbaMdhamAM je pramANe sAta gama kahyA che, e ja pramANe te sAta game ahiyAM paNa kahevA joIe. te sAta gAmo A pramANe che.-pahelAnA traNa game, madhyanA traNa game paikI eka cei gama, ane antanA traNa game e rIte sAta gama thAya che. 'nAraM Adillesu dosu gamaesu ogAhaNA jahanneNaM gAuyaM' 52 paDatA re traNa game che, te pikI pahelAnA be gamemAM zarIranI avagAhanAnuM pramANa nanyathA 23 302, bhane 'ukoseNa tinni gAuyAI" thI / gAnI cha. tathA 'taiyagame jahanneNaM tinni gAupAiukosega vi tinni gAu. zA trIjA gamamAM jaghanya ane utkRSTathI 3-3 gAunI zarIranI avagA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyarandrikA TIkA za024 u.24 sU01 saudharmadevotpattinirUpaNam 479 yAi' utkarSeNApi trINi gavyUtAni, natIyagame jaghanyata utkRSTa tazca SaDgavyUtAni kathitAni, atra tu jaghanyotkRSTAbhyAM trINi gavyU nAnIti lakSaNyamiti 'utthagamae jaha-neNaM gAuyaM' caturthagame jaghanyAvagAhanA gavyUtam 'ukosega vi gAdhya' utkarSaNA'pi gavyutapramANaiva caturthagame pUrva jaghanyena dhanuHpRthakUtvamavagAhanA kathitA utkarSeNa tu dve gatyu te kathitA, atra tu jaghanyotkRSTAbhyAM gavyUtamevoktamiti bhavatyeva vailakSaNapamiti / evamanyadapi bhAvanIyam , 'pacchimae sutisu gamaema' pazcimeSu antimeSu saptamASTamana rameSu viSvapi gameSu 'jahanneNaM vini gAumAI' jaghanyena trINi gavyUtAni 'ukoseNa vi tini gAuyAi' utrSeNApi trINi vi tinni gAuyAI' tRtIya gama meM javanya aura utkRSTa se 3-3 koza kI zarIrAvagAhanA ko pramAga hai, vahAM para sarvatra Adi ke do gamakoM meM jaghanya avagAhanA kA pramANa dhanuHpRthaktva kA kahA gayA hai aura utkRSTa se 6 gavyUta kA kahA gayA hai| parantu yahAM jayanya abagAhanA do Adi ke gamakoM meM gavyUta pramANa kahI gaI hai aura utkRSTa avagAhanA tIna gavyUta (tIna koza) pramANa kahI gaI hai tathA tRtIya gama meM vahAM para jaghanya se aura utkRSTa se 6 gavyUta (chakoza) pramANa avagAhanA kahI gaI hai| parantu yahAM para jaghanya se aura utkRSTa se vaha 3-3 koza pramANa kahI gaI hai| 'cautthagamae jahanneNaM gAuya' caturtha gamaka meM jaghanya avagAhanA eka koza pramANa hai aura 'ukkoseNa vi gAuyaM' utkaSTa se bhI eka koza pramANa hai| caturtha gama meM jaghanya avagAhanA pahile dhanuH pRthaktva pramANa kahI gaI hai aura utkRSTa se do kAza pramANa kahI gaI hai| parantu yahAM vaha jaghanya aura utkRSTa se koza pramANa hI kahI gaI hai| isI prakAra se aura bhI kathana bhAvita hanAnuM pramANa che, pahelAnA be gAmamAM jaghanya avagAhanAnuM pramANu badhe dhanuSa pRthakRtvanuM kahevAmAM AvyuM che. ane utkRSTathI 6 cha gAunuM kahela che. paraMtu ahiyAM ja ghanya avagAhanA be vigere gamemAM gabUta pama nI kahI che. ane utkRSTa avagAhanA traNa gAu pramANunI kahI che. tathA trIjA gamamAM jaghanyathI ane utkRSTathI 6 cha gabhUta (cha gAu) pramANanI avagAhanA kahela che. paraMtu ahiyAM jaghanyathI ane utkRSTathI 3-3 traNa traNa gAu pramANanI hI che. 'cautthagamae jahanneNaM gAuya' yAthA gamamA nanya sAhunA se 18 amAnI cha bhane 'ukkoseNa vi gAuyaM' thI 54 me gATha pramANunI che. cethA gAmamAM jaghanya avagAhanA pahelAM dhanuSa pRthakva pramANavALI che, ane utkRSTathI be gAu pramANunI kahI che. e ja rIte bIju paNa zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne gavyUtAni 'sesaM taheva niravasesa' zeSam-avagAhanAtiriktam sarvamapi tathaiva pUrvavadeva avagantavyamiti 9 / 'jai saMkhejavAmAuyasannimaNusse hiMto uvavajjati' he bhadanta ! yadi saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyebhya Agatyotpadhante saudharmadevaloke tadA kiyatkAlasthitikasaudharmadevalo ke utpadyante iti praznaH / uttaramAha-'evaM saMkhejjavAsAuya' ityAdi / 'evaM saMkhejjavAsAuyasannimaNussANaM jaheva asurakumAresu uvacajjamANANaM ta heca NavagamagA bhANiyabA' evaM saMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyANAM karanA caahiye| 'pacchimesu tisu gamaesu jahanneNaM tinni gAuyAI ukkoseNa vi tini gAuyAI antima 7 veM 8veM aura nauveM gamoM meM jaghanya se avagAhanA kA pramANa tIna koza kA aura utkRSTa se bhI avagAhanA kA pramANa tIna koza kA kahA gayA hai 'sesaM taheva niravasesaM' isa prakAra avagAhanA se atirikta ora saba dvAroM kA kathana pahile kahe anusAra hI jAnanA cAhiye / aba gautamasvAmI prabhu se aisA pUchate haiM--'jai saMkhejavAsAjya sanimaNusse hito uvavajaMti' he bhadanta ! yadi ve saudharmadeva saMkhyAtavarSA yuSka saMjJI manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM to ve kitane kAla kI sthiti vAle saudharma devoM meM utpanna hote haiM ? tAtparya yahI hai ki saMkhyAta varSAyuSka saMjJI manuSya yadi saudharma deva lokoM meM utpanna hote haiM to ve kitane kAla kI sthiti vAle saudharma devalokoM meM utpanna hote haiM? to isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM saMkhejjavAsAuya0' he 4yana devu naye. 'pacchimesu tisu gamaesu jahanneNaM tinni gAuyAI, ukoseNa vi tinni gAuyAi ch| 1 mAmA merase , sAtamA, mAmA ane navamA gamanAM jaghanyathI avagAhanAnuM pramANa traNa gAunuM kahela che, 'sesa taheva niravasesa' yA pramANe mAnA ziya mI sAdvAre saMbaMdhI kathana pahelA pramANe ja samajavuM. lo ve gautamasvAmI prabhune me pUche che --'jai saMkhejjavAsAuyamannimaNusse hiMto uvavajaMti' 8 sAvanne ta sodhabhara sadhyAta nI maayuSyavALA saMjJI manuSyomAMthI AvIne utpanna thAya che, te teo keTalAkALanI sthitivALA saudharma devAmAM utpanna thAya che? tAtparya e che ke-saMkhyAtavarSanI AyuSyavALA saMsI manuSya je saudharma devalokamAM utpanna thAya che, te teo keTalA kALanI sthitivALA saudharma devalokamAM utpanna thAya che? AL prazana uttaramA prabhu 4 cha -'evaM saMkhejjavAsAuya.' gItama!2 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU01 saudharmadevotpattinirUpaNam 481 yayaivAsurakumAreputpadyamAnAnAM tathaiva navagamakA bhaNitavyAH 'navaraM sohammadevaTiI saMvehaM ca jANejjA' navaraM saudhadevasthitiM teSAmeva kAyasaMvedhaM ca bhinnabhinnarUpeNa svasvabhavamAzritya jAnIyAt 'sesaMtaM ce|' zevaM tadeveti 9 / 'IsANadevANaM bhaMte ! IzAnadevAH khala bhadanta ! 'kamohito ujjati' kutaH kasmAna sthAna vizeSAdAgatyotpadyante 'IsAgadevANaM esa ceva sohammadevasarisA vattatrayA' IzAnakadevAnAm eSaiva saudharmadevasadRzI vaktavyatA, yathA saudharmadevAnAmutpAdAdikA nirUpitAH tAdRzA eva utpAdAdikAH IzAnakadevapakaraNe'pi vktvyaaH| 'navaraM gautama! jisa prakAra se astura kumAroM meM utpadyamAna saMkhyAtavarSAyukasaMjJI manuSyoM ke nau gamaka kahe gaye haiM usI prakAra se saudharma deva loka meM utpadyamAna ina saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI manuSyoM ke sambandha meM bhI nau gamaka kaha lenA cAhiye / parantu 'navaraM sohambhadevaTTiI saMvehaM ca jANejjA' yahAM saudharmadeva kI sthiti aura kAyasaMvedha bhinna bhinna rUpa se apane apane bhava ko Azrita karake kahanA cAhiye 'sesaM taM ceva' bAkI ke avaziSTa dvAroM ko kathana pahile jaisA hI samajhanA caahiye| ____aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM --IsANadevA NaM bhate ! ko. hiMto uvavajaMti' he bhadanta ! IzAnadeva kahAM se Akarake utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'IsANadevANaM esa ceva sohammadeva sarisA battavyayA' he gautama! IzAnadevoM ke sambandha meM jaisI vakta. vyatA saudharmadevoM kI abhI 2 Upara prakaTa kI gaI hai vaisI hI hai| pramANe asurakumAremAM utpanna thanArA saMkhyAta varSanI AyuSyavALI saMjJI manuSya saMbaMdhI nava game kahyA che, eja rIte saudharma devakamAM utpanna thanArA A saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSyanA saMbaMdhamAM paNa nagamA 41 naye. paraMtu 'navaraM sohammadevadiI saMveha ca jANejjA' ahiyAM saudharma devanI sthiti ane kAyasaMvedha judA judA rUpathI pitA potAnA sapane mAzrita zana va na. 'sesaM taM ceva' mInA mAna dAsa saMbaMdhI kathana pahelA pramANe ja samajavuM joIe ve gautamasvAmI prabhu se pUche che ..-'IsANadevA NaM bhaMte ! ko. hito! uvavajjaMti', san 4Anava yAMcI bhAvI utpanna thAya ? mAprazna uttaramA prabhu ke 8-isANadevANaM esa ceva mohammadevatarisA vattavvayA' gautama ! zAnadevAnA samayamA pramANenuM thana, saudhama devenuM hamaNAM upara pragaTa karyuM che, e ja pramANenuM che. arthAt je pramANe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 bhagavatIsUtre asaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhanoNiyassa' navaram-kevalametAvadvailakSaNyam yan asaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipazcendriyatiryagyonikasya / 'jesu ThANesu sohamme uvavajamANassa paliovamA ThiI' yeSu sthAneSu saudharmakalpe utpadyamAnasya palyopamapamANA sthitiH kathitA 'tesu ThANe iha sAtirega palizrotramaM kAya' teSu sthAneSu iha IzAnakadevAdhikAre sAtireka palyopamaM kartavyam , IzAnakakalpe sAtirekapalyopamasya jaghanyasthitikatvAditi / 'vautthago ogAhaNA jahanneNaM dhaNupuhutta' caturthagame zarIrAvagAhanA jaghanyena dhanuHpRthaktvam, ye khalu sAtirekaarthAt jisa prakAra se saudharmadevoM ke utpAda AdikoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai usI prakAra se isa IzAnadeva prakaraNa meM bhI IzAnadevoM ke utpAda AdikoM kA nirUpaNa karanA cAhiye / 'navaraM asaMkhejjadhAuyasanipaMciMdiyatirikkhajoNiyassa jesu ThANesu sohamme uvava. jjamANassa paliovamA ThiI' parantu jina sthAno meM utpadyamAna asaMkhyAtavarSAyuSka saMjJi pazcendriyatiryagyonika kI sthiti palyopama kI kahI gaI hai 'testu ThANelu iha sAtiregaM paliovamaM kAyavaM' una sthAnoM meM isa IzAnadeva prakaraNa meM kucha adhika palyo pama kI sthiti kahanI caahiye| kyoM ki IzAnakalpa meM sAtireka kucha adhika eka palpopama kI jaghanya sthiti kahI gaI hai| 'cautthaH game ogAhaNA jahanneNaM dhaNupuhuttaM' caturtha gama meM jaghanya ava gAhanA dhanuHpRthaktva kI hai| yaha jaghanya avagAhanA una kSudratarakAya cAle tiryaJcoM kI apekSA se kahI gaI hai-jo sAtireka palyopama saudharma devonA utpAda vigerenuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che, eja pramANe A IzAna devanA prakaraNamAM paNa devonA utpAda vigerenuM nirUpaNa 427 naya. 'navara' asaMkhejjavAsAuyasannipaMciM diyatirikkhajoNiyassa jesu ThANesu mohamme uvavajjamANassa pali ovamA ThiI' 522 sthAnamA utpanna thanArA asaMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI paMcendriya tiryaMca nikanI sthiti 5nyA5manI 4 cha 'vesu ThANesu iha sAtireka paliovama kAyavvaM' e sthAnamAM A IzAnadeva prakaraNamAM kaMIka vadhAre palyopamanI sthiti kahevI joIe kemake IzAna kapamAM sAtireka kaMIka vadhAre eka 15manI nya sthiti 4Ama mAvI che. 'cautthagame ogAhaNA jahanneNaM dhaNupuhuttaM' cothA gamamAM jaghanya avagAhanA jaghanyathI dhanu pRthakatvanI che. A jaghanya avagAhanA te kSudra kAyavALA tiryaMcanI apekSAthI kahI che ke je sAtireka zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 483 9 prameyacandrikA TIkA za024 u. 24 sU01 saudharmadevotpattinirUpaNam palyopamAyukAH tiryagyonikAH suSamAMzodbhavAH kSudratarakAyA stAnapekSayedamuktam / 'ukoseNaM sAtiregA' do gAubAI' utkarSeNa sAtireke dve gavyUte, yatra kAle sAtirekavyUtapANA manuSyA bhavanti tatkAlotpannAn hastyAdInapekSyedamukta - miti / 'sesaM taheya' zeSaM tathaiva pUrvapratipAditameva anyatsarvamavagantavyamiti 9 / 'asaMkhejjavAsA upasannimaNusassa vi tadeva ThiI jahA paMcidiyatirikkhajoNiyassa asaMkhejjavAsAupassa' asaMkhyeya varSAyuSkasaMjJimanuSyasyApi tathaiva sthiti yathA paJcendriyatiryagyonikasya saMkhyAtavarSAyuSkasya asaMkhyAtavarSAyuSkasya paJcendriya niryagyonikasya sthitirdarzitA tathaivAsaMkhyAtavarSAyuSkasya saMjJimanuSyasyApi sthitirnirUpaNIyA iti bhAvaH / 'ogAhagA vi jesu ThANesa gAuyaM, tesu ThANesu ihaM sAtiregaM gAuyaM' zarIrAvagAhanA saudharmadevAdhikAre yeSu sthAneSu asaMkhyAta - kI Ayu vAle haiM aura suvamAMza meM utpanna hue haiN| 'uzkose sAtiregA do gAuyAI' tathA utkRSTa se sAtireka do gabyUna kI hai| jisa kAla meM sAtireka gacyUna pramANa manuSya hote haiM usa kAla meM utpanna hue hastyAdikoM kI apekSA karake yaha avagAhanA kA pramANa kahA gayA hai / 'sesaM taheva' isa kathana ke sivAya ora saba dvAroM kA kathana pUrva meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai | 9| 'asaMkhejjavAsAuya sannimaNusassa vi taheva ThiI jahA paMcidipatiri kkhajoNiyarasa asaMkhejjavAsAupassa' tathA asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle saMjJI manuSya kI sthiti asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle paMcendriyatiryagyonika kI sthiti ke jaisI hai / 'ogAhaNA vi jesu ThANesu gAuyaM te ThANesu ihaM sAtiregaM gAuyaM' saudharmadevAdhikAra meM - yasyopabhanI AyuSyavAjA che, bhane suSamAMzamAM utpanna thAya che. 'ukleseNa sAtiregAi do gAuyAi" tathA utkRSTathI sAtireGa me gavyUta (bhAI)nI che. je kALamAM sAtireka gadyUta pramANu manuSya che, e kALamAM utpanna thayelA hAthI vigerenI apekSA urIne mA agADunAtu pramANu addu che. 'seMsa taheba' A kathana zivAya bIjA tamAma dvArA sa`kha'dhI kathana pahelAM je rIte kahela che, mena pramANe che 'asa' khejjavAsAuyasannimaNusastra vi taheva ThiI jahA paMcidiyatirikkhajoNiyamsa abakhejjavAsAjayahasa' tathA asaMkhyAta varSAMnI AyuSyavAjA saMjJI manuSyanI sthiti asaMkhyAtavarSanI AyuSyavALA pAMcendriyatiya ca yoniGanI sthiti prabhAve che. 'ogAhaNA vi jesu ThANe iha N sAtiregaM gAuyaM' saudharma hevanA adhiAramAM ke sthAnAmA zrI bhagavatI sUtra : 15 gAuyaM tesu ThANesu sAta varSAMnI Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 bhagavatI sUtre varSAyuSkamanuSyANAM gataM pradarzitaM tadiha IzAna devAdhikAreSu sthAneSu sAtirekaM vyUtaM vaktavyam IzAna devasya jaghanyataH sAtirekapalyopamasthitikatvAt, mAsavyadevasthityanusAreNa cAkhyAtavarSAyuSkamanuSyANAM sthitisadbhAvAt tadanusAreNaiva ca teSAmavagAhanA bhAvAditi / 'sesaM tahetra' zeSaM tathaiveti 9 / 'saMkhejjavAsAuyANaM tirikkhajoNiyANa maNussANa ya jaheva sohamme ubavajjAmANANaM tadeva niravasesaM ra vigamagA' saMkhyeyavarSAyukANAM tiryagyonikAnAM manuSyANAM ca yathaiva saudharme utpadyamAnAnAM navagamakAH kathitA stathaiva niravazeSaM navApi gamA bhaNitavyA 'navaraM jina sthAnoM meM asaMkhyAta varSAyuSkasaMjJi manuSyoM kI zarIrAvagAhanA eka gavyUta pramANa kahI gaI hai una sthAnoM meM yahAM IzAna devAdhikAra meM vaha zarIrAvagAhanA kucha adhika eka koza kahanI caahiye| kyoMki IzAnadeva kI jaghanyasthiti sAtireka patthopama kI prakaTa kI gaI hai tathA prAptavya deva kI sthiti ke anusAra hI asaMkhyAtavarSa kI sthitivAle manuSyoM ke sthiti kA sadbhAva hotA hai| ataH isake anurUpa hI unake avagAhanA kA sadbhAva hotA hai / 'sesaM taheva' bAkI kA ora saba dvAroM kA kathana pahile jaisA hI hai // 9 // 'saMkhejjavAsA uyANaM tirikkhajoNiyANa maNussANa ya jaheba sohamme jayavajjamANANaM taheva niravasesaM Nava vigamagA 'saMkhyAtavarSa AyuvAle tiryaJcoM ke aura manuSyoM ke jo ki saudharma svarga meM utpadyamAna haiM nau gama kahe gaye haiM / usIprakAra se IzAnadeva ke sambandha meM bhI nau gama kahanA cAhiye / 'navaraM IsANahidaM saMvehaM ca jANejjA' parantu IzAnadeva AyuSyavALA sa'jJI manuSyeAnA zarIranI avagAhunA eka gadyUta-gAunI kahI che. te sthAnamAM ahiM A IzAna devanA adhikAramAM te zarIranI avagAhunA kaiMka vadhAre eka gAu kahevI joie, kemake-IzAnadevanI jaghanyasthiti sAtireka paLye pamanI kahI che. prApta thanAra devanI sthiti pramANe ja asakhyAta vanI sthitivALA manuSyAne sthitinA sadbhAva hAya che. jethI tenA anuiya 4 tebhane vyAvagAhanAno sahUlAva hoya che. 'sesa' taheva' gADItu khIjA saghaLA dvArAnuM kathana pahelA pramANe ja che. tema samajavuM. zA 'saMkhejjavAsAjyANaM tirikkhajoNiyANa maNuskhANa ya jaheva sohamme uvavajjamANANaM tatra niravasesaM Nava vi gamagA' sabhyAtavarSanI AyuSyavANA tirthcAnA ane manuSyeAnA ke je saudhama svagaRRmAM utpanna thavAvALA che, temanA sabadhamAM nava game kahyA che, teja pramANenA nava game! IzAna devanA sa`kha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 485 IsANaDhiI saMvehaM ca jANejnA 9 / 'navaraM kevalam IzAnadevasthiti kAyasaMvedhaM ca bhinnabhinnarUpeNa sasvabhavamapekSya jAnIyAditi // 501 // sanatkumAradevAdhikAre idamAha-saNaMkumAradevA gaM' ityAdi / mUlam-saNakumAradevANaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti, uva. vAo jahA sakAppabhApuDhavIneraiyANaM jAva-pajattasaMkhejjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! je bhavie saNaMkumAradevesu uvavajittae avasesA parimANAdIyA bhavAdesapajavasANA sacceva vattavayA bhANiyabyA jahA sohamme uzvajamANasta / navaraM saNaMkumAraThiI saMvehaM ca jaannejaa| jAhe ya appaNA jahannakAladiio bhavai tAhe tisu vi gamaesu paMca. lessAo AdillAo kAyayAo, sesaM taM ceva 9 / jai maNussehiMto uvavajjati0 maNussANaM jaheva sakarappabhAe uvavajjamANANaM taheva Navavi gamA bhaanniybvaa| navaraM saNaMkumAraThiI saMvehaM ca jANejjA 9 / mAhiMdagadevA NaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjati jahA saNaMkumAragadevANaM vattavvayA tahA mAhiMdagadevANaM vattavayA bhaanniyaavaa| navaraMmAhiMdagadevANaM ThiI sAtiregA bhANi. yavA saveva / evaM baMbhaloyagadevANaM vi vttvvyaa| navaraM baMbhalogaThiiM saMvehaM ca jaannejjaa| evaM jAva sahassAro | navaraM ThiiM saMvehaM ca jaannejjaa| laMtagAdINaM jahannakAlaviiyasta tirikkhajoNikI sthiti aura usake kAyasaMvedha meM saudhamadeva kI sthiti aura kAyasavedha se bhinnatA jAnanI cAhiye / / suu01|| dhamA 595 4 naye. 'navaraM IsANaThiI saveha ca jANejjA' paraMtu zAna devanI sthiti ane kAyasaMvedhamAM saudharmadevanI sthiti ane kAyasaMvedha karatAM judApaNuM samajavuM joIe. sU0 1 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre yassa tisu vi gamaesu chappi lessAo kAyavAo, saMghayaNAI baMbhalogalaMtaesu paMca aadillgaanni| mahAsukkasahastAresu cattAri tirikkhajoNiyANa vi maNusmANa vi, sesaM taM ceva 9 / ANaya devANaM bhaMte ! kaohito upavajjaMti. uvavAo jahA sahassAradevA nnN| NavaraM tirikkhajoNiyA khoDeyavA jAva pajjattasaMkhe. ujavAsAuyasannimaNusse NaM bhaMte ! je bhavie ANayadevesu upavajjittae. maNuslANa ya vattavayA jaheva sahaslAresu ukvjjmaannaannN| navaraM tinni saMghayaNANi sesaM taheva jAva annubNdho| bhavAdeseNaM jahanneNaM tini bhavaragahaNAI, ukkoseNaM satta bhvgghnnaaii| kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThArasasAgarovamAI dohiM vAsapuhuttehiM abbhahiyAI, ukkoseNaM sattAvannaM sAgarovamAI cauhi puvakoDIhiM amahiyAI, eviyN0| evaM sesA vi aTU gamagA bhaanniyvaa| navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA, sesaM taM ceva 9 / evaM jAva accuyadevA, navaraM ThiI saMvehaM ca jaannejaa9| causu vi saMghayaNA tinni ANayAdIsu / gevejjadevA gaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjati esa ceva vattavvayA navaraM do saMghayaNA, ThiI saMvehaM ca jaannejjaa| vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyadevA gaM bhaMte ! kaohiMto uvavajjaMti ? esa ceva vattavvayA niravasesA jAva aNubaMdho tti| navaraM paDhamaM saMghayaNaM sesaM taheva / bhavA. deseNaM jahanneNaM tinni bhavaggahaNAI ukkoseNaM paMca bhvgghgaaii| kAlAdeseNaM jahanneNaM ekattIsaM sAgarovamAiM dohiM vAsa. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramercandrikA TIkA za024 u. 24 sU02 sanatkumAra devotpattinirUpaNam 487 puhutehiM amahiyAI, ukkoseNaM chAvahiM sAgarovamAI tihiM puvvakoDIhiM amahiyAI, evaiyaM0 9 / evaM sesA vi aTTagamagA bhANiyavvA / navaraM ThiiM saMvehaM ca jANejjA / maNuse laddhI vasu vi gamapasu jahA gevejjesu uvavajjamANassa | navaraM paDhamaM saMghaNaM / savvagasiddhagadevA of bhaMte! kaohiMto uvavajjati uvavAo jaheva vijayAdINaM jAva se NaM bhaMte ! ketraiyakAlAi - pasu uvavajjejjA ? goyamA ! jahanneNaM tetIsaM sAgarovamaTTiiesu ukkoseNa vi tettIsaM sAgarotramahiiesa uvavajjaMti. avasesA jahA vijayAIsu uvavajjamANANaM / navaraM bhavAde seNaM tinni bhavaragahaNAI, kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsa sAgarovamAI dohi vAsapuhuttehiM amahiyAI, ukkoseNa vi tettIsa sAgarovamAI dohi puvvakoDIhiM abbhahiyAI, evaiyaM 0? / so ceva appaNA jahannakAlaTThiio jAo esa caiva vattavvayA / navaraM ogAhaNA Thiio rayaNipuhuttavAsapuhuttANi sesaM taheva, saMvehaM ca jANejAra / so ceva apaNA ukkosakAlaTThiio jAo esa caiva vatavayA / navaraM ogAhaNA jahanneNaM paMcadhaNusayAI ukkoseNa vi paMcadhaNusayAI, ThiI jahanneNaM puvvakoDI, ukkoseNa vi putrakoDI sesaM taheva jAva bhavAdeso ttiM / kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsa sAgarovamAI dohiM puvvakoDIhiM abbhAhiyAI ukkoseNa vi tettIsa sAgarovamAI dohiM vi puvvakoDIhiM abbhahiyAI evaiyaM kAlaM sevejjA evaiyaM kAlaM gairAgaI karejjA 3 / ete tinni zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ magavatIsUtre gamagA savaTThasiddhagadevANaM / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti bhagavaM goyame jAva viharai ||suu02|| ||cuviisime sae cauvIsaimo uddeso smtto||24-2 cauvIsaimaM sayaM samattaM // 24 // chAyA-sanatkumAradegaH khalu bhadanta ! kuta utpadyante / upapAto yathA zakarApabhA pRthivInairayikANAm yAvat paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatirya jyonikaH khalu bhadanta ! yo bhavyaH sanatkumAradevepattum sa khalu bhadanta ! kiyA kAlasthitikeSu utpdhe| zeSA parimANAdikA bhavAdezapayAsAnA, saira vaktavyatA bhaNitavyA yathA saudharme utpadyamAnasya / navaraM sanatkumArasthiti saMvedhaM ca jAnI. yAt yadA cAtmanA javanyakAlasthitiko bhavati tadA vidhyati gamakeSu paJca lezyA AdyAH kArayitavyAH, zeSaM tadeva 9 / yadi manuSyemA utpadhante. manuSyANAM yathaiva zarkarAmamAyAmutpadyamAnAnAM tathaiva navApigamA bhaNitavyAH / navaraM sanatkumArasthiti saMvedhaM ca jAnIyAt 9 / mAhendrakadevAH khalu bhadanta ! kuna utpadyante yathA sanatku. mAradevAnAM vaktavyatA tathA mAhendra kadevAnAM vaktavyatA bhaNitavyA, navaraM mAhendrakadevAnAM sthitiH sAtirekA bhaNitavyA saiva / evaM brahmalokadevAnAmapi vaktavyatA, navaraM brahmalokasthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / evaM yAvat shstraarH| navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / lAntakAdInI jaghanya kAlasthitikasya tiryagyonikasya tridhvapi gama keSu SaDapi lezyAH kartavyAH, saMhananAni brahmalokalAntakeSu paJca AyA. ni, mahAzukrasahasrAreSu catvAri tiryagyonikAnAmapi manuSyANAmapi, zeSaM tdev9| Anata devAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante0 upapAto yathA sahasrAradevAnAm, navaraM tiryagyonikAH pratiSeddhavyAH yAvat paryApta saMkhyAtavarSAyuSkasaMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! yo bhavya AnatadeveSutpattum0 manuSyANAM ca vaktavyatA yathaiva sahasrAreSu upadyamAnAnAm / navaraM trINi saMhananAni zeSaM tathaiva yAvadanubandhaH / 'bhavAdezena jaghanyena trINi bhavagrahaNAni. utkarSeNa sapta bhavagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena aSTAdazasAgaropamANi dvAbhyAM varSapRthaktvAbhyAmabhadhikAni, utkarSeNa saptapazcAzatsAgaropamANi catamabhiH pUrvakoTimirampadhikAni, etAvantaM yAvat kuryAt / evaM zeSA api aSTagamakA bhaNitavyAH / 'navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt, zeSaM tadeva9 / evaM yAvat acyutadevAH, nagara sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt 9 / caturSapi saMhananAni trINi ANatAdiSu / aveyakadevAH khallu bhadanta ! kuta utpadyante ? eSaiva vaktavyatA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 489 navaraM dve saMhanane, sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt / vijaya vaijayantajayantAparAjitadevAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante ? eSava vaktavyatA niravazeSA yAvadanubandha iti / navaraM prathamaM saMhananam zeSaM tadeva / bhavAdezena jaghanyena trINi bhavagrahaNAni utkarSeNa paJcabhavagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena ekatriMzatsAgaropamANi dvAbhyAM varSapRthaktvAbhyAmabhyadhikAni utkarSeNa SaTpaSTiH sAgaropamANi tisRbhiH pUrvakoTi bhirabhyadhikAni, etAvantaM yAvatkuryAt 9 / evaM zeSA api aSTa gamakA bhaNitavyAH / navaraM sthiti saMvedhaM ca jAnIyAt, manuSye ladhinavasvapi gama keSu yathA graiveyake. tpadyamAnasya / navaraM prathamaM saMhananam / sarvArthakasiddhakadevAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante ! upapAto yathaiva vijayAdInAM yAvat sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikeSatAyeta ? gautama ! jaya yena trayastriMzasAgaropamasthiti keSu utkarSegA'pi trayastriMzatsAgaropamasthitikeSu utpadhante, avazeSA yathA vijayAdiSu utpadyamA. nAnAm / navaraM bhavAdezena trINi bharagrahaNAni, kAlAdezena jaghanyena trayastriMzatsA. garopamANi dvAbhyAM varSapRthaktvAbhyAmabhyadhihAni utkarSeNApi trayastriMzatsAgaro. pamANi dvAbhyAM pUrvakoTIbhyAmabhyadhikAni, etAvantaM yAvat kuryAt 1 / sa eya AtmAnA jaghanyakAlasthitiko jAtaH eva vaktavyatA, navaramavagAhanAsthitI ranipRthaktva-varSapRthaktve, zeSaM tadeva / saMvedhaM ca jAnIyAt 2 / sa evAtmanotkRSTa kAlasthitiko jAtaH, eSaiva vktvytaa| navaramavagAhanA jaghanyena paJcadhanuHzatAni utkarSeNA'pi paJca dhanuHzatAni / sthitighanyena pUrvakoTiH utkarSeNA'pi pUrvakoTiH, zeSa tathaiva yAvat bhavAdeza iti / kAlAdezena jaghanyena prayaviMzat sAgaropamANi dvAbhyAM pUrvakoTIbhyAmabhyadhikAni utkarSeNA'pi trayastriMzatsAgaro. pamANi dvAbhyAmapi pUrvakoTibhyAmabhyadhikAni, etAvantaM kAlaM seveta / etAvantaM kAlaM gatimAgatiM ca kuryAt 3 / ete trayo gamakAH sarvArthasiddhakadevAnAm / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta iti bhagavAn gautamo yAvadviharati // 02 // caturviMzatitame zatake caturviMzatitamoddezakaH samAptaH // 24-24 // caturvizatitamaM zatakaM samAptam // 24 // TIkA-'saNaMkumAradevA NaM bhaMte ! kaohito uvavajjati' sanatkumAradevAH khalu bhadanta ! kuta:-kasmAt sthAnavizeSAdAgatya sanatkumAradevagatau samunpadhante sanatkumAradevAdhikAra 'saNaMkumAradevANaM bhaMte ! kamohito uvavajjaMti' ityAdi sUtra 2 / sanakumAra devAdhikAra 'saNaMkumAradevA Na bhaMte ! kaohito uvavajjaMti' tyA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIle 'uvayAmo jahA sakarappabhApuDhavIneraiyANaM' upapAdo yathA zarkarApabhApRthivInairayikANAM yena rUpeNa ratnapamApRthivInArakAtidezena kuna Agatyotpadyante' ityAdirUpa usAdaH kathitaH tenaiva rUpeNa sanakumAreSvapi utsAdo vaktavyA, tathAhi-he bhadanta ! sanatkumArAH kuta Agatyotpadhante, kiM nairapikebhyaH tiryagyonikebhyo'thavA manuSyebhyo devebhyo vA Agatyotpadyante iti praznaH ? gautama ! no nairayikebhyaH, TIkArtha-gautama ne prabhu se esA pUchA he-'saNaMkumAradevA NaM bhaMte ! kamohito uvavajjati' he bhadanta ! sanatkumAradeva kisa sthAna se Akarake utpanna hote haiM ? arthAt kisa gati ke jIva sanatkumAradevoM ke rUpa meM utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'uvavAbho jahA sakarappamApuDhavIneraiyANaM' he gautama! zarkarAprabhA ke nairayikoM ke jaise unakA upapAta kahanA cAhiye / arthAt jisa prakAra se ratnaprabhA pRthivI ke nArakoM ke atideza ko lekara zarkarAprabhA pRthivI ke nairayikoM kA ki ke kahAM se Akarake utpanna hote haiM-ityAdi rUpa se utpAda kA kathana kiyA gayA hai, usI rUpa se zarkarApamA ke atideza ko lekara sanakumAroM meM bhI utpAda kahanA caahiye| jaise he bhadanta ! sanatkumAra deva kahAM se Akarake utpanna hote haiM ? kyA nairayikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA devoM se Apharake utpanna hote haiM ? isa gautama ke prazna ke uttara meM pramu kahate haiM-he gautama! ve nairayikoM se Akarake sanatkumAra TI -gautama svAmI prabhune meyu 57yu cha ?-'saNaMkumAradevA NaM bhaMte ! kaohito uvavajaMti' 8 sagavan sanamA2 heva yA sthAnamAthA AvIne utpanna thAya che? arthAt kaI gatinA jIvo sanaskumAra devapaNAthI 64-1 thAya cha ? 'uvavAo jahA sakarappabhApuDhavIneraiyANaM' gautama ! zarkarA prabhA pRvinA nairayikonA kathana pramANe temane upapAta kahevA joIe. arthAta je rIte ranaprabha pRthvInA nArakanA atideza (bhalAmaNa) thI zarkarA prabhA pRthvInA narayikanA ke teo kyAMthI AvIne utpanna thAya che? vigere rUpathI utpAdanuM kathana karavAmAM AvyuM che, eja rUpathI zarkarA prabhAnA atidezane laIne sanaskumAromAM paNa utpAda kahevuM joIe. jemake he bhagavana sanakumAradeva kayAMthI AvIne utpanna thAya che! zuM teo nairayikamAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA tiryaMca nikamAMthI AvIne utpanna thAya che ? athavA manuSyamAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA devomAMthI AvIne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 191 no devebhya Agatyotpadyante kintu pazcendriyatiryagyo nikebhyo manuSpenyazca Agatyotpadyante ityuttaram / kiyatparyantaM zarkarApamAnArakAtidezaH karanIya etadAzayenAha-'jAva pajjata' ityaadi| 'jAtra pajja tasaMkhejjavAsAupatannipaMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! yAvat paryApta saMkhyeyavarSAyuSkasaMkSipaJcendriyatiryagyonikaH khalu bhadanta ! 'je bhavie sarNakumAradevesu avajjitae' yo bhavyaH sanatkumAradeve yUtpattuM sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikasanatkumAra deveSUtpadyata iti paznaH uttaramAha-'avasesA' ityAdi / 'avasesA parimANAdIyA bhavAdesapajjavasANA sacveva vattAyA bhANiyamA' avazeSAH parimANAdikAH kI paryAya rUpa se utpanna nahIM hote haiM aura na devoM se Akarake sana. skumAra kI paryAyarUpa se utpanna hote haiM kintu pazcendriyatiryagyonikoM se aura manuSyagati se Akarake hI ve sanarakumAra devoM kI poyarUpa se utpanna hote haiM / yahAM zarkarAprabhA ke nArako kA atideza kahAM taka karanA cAhiye so isI Azaya ko lekara sUtrakAra ne 'jAva pajjatta' aisA kahA hai yAvat-'pajjattasaMkhejjavAsAuyasannipaMcidiyatirikkha. joNieNaM bhaMte !' he bhadanta ! jo paryApta saMkhyAtavarSAyuSka saMjJIpazcendriya tiryagyonika jIva 'je bhavie saNaMkumAradevesu' uvavajjittae' jo sanatkumAradevoM meM utpanna hone ke yogya haiM ve kitane kAla kI sthiti vAle sanatkumAra devoM meM utpanna hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'avasesA parimANAdIyA bhavAdesapajjavasANA scce| bttutpanna thAya che? gautamasvAmInA A praznanA uttaramAM prabhu temane kahe che ke-he gautama ! teo narayikamAMthI AvIne sanaskumAranA paryAyapaNAthI utpanna thatA nathI, tathA devAmAMthI AvIne sanakumAranA paryAya rUpathI paNa upara thatA nathI. paraMtu paMcendriya tiryaMca nikamAMthI ane manuSyagatimAMthI AvIne ja teo sanakumAra denA paryAyapaNathI utpanna thAya che. ahiyAM zarkarA prabhA pRthvInA nArakane atideza kyAM sudhI grahaNa karavuM joIe? e bhAzayathA sUtrAre 'jAva pajjata' se pramANe dhuM che. jAva yAvat 'pajjanasaMkhe. jjavAsAuyasannipaMciMdiyatirikkhajoNie Na bhaMte !' 3 mApana paryApta mAta 1panI AyuSyANA 5'yandriyatiya ya yoni 'je bhavie saNakumAradevesa uvavajjittae' 2 / sanamAra hevAmA 5nna yavAna yogya cha. . lAkALanI sthitivALA sanaskumAra devemAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramA prabhu 4 cha -'avasesA parimANAdIyA bhavAdesapajjavasANA sacceSa zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 bhagavatIsUtre bhayAdezaparyavasAnAH parimANadvArAdArabhya bhavAdezadvAraparyantA ityarthaH saiva vaktavyatA bhaNinavyA 'jahA sohamme uvavAjamANassa' yathA saudharmadeve utpadhamAnasya paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJipaJcendriyatiryagyonikasya parimANAdhAH bhavAdezAntAH kathitAH tathA'trApi jJAtavyAH tathAhi-kiyatkAlasthitikeSu utpadyante iti praznasya jaghanyena dvisAgaropamasthitikeSu, utkarSeNa saptasAgaropamasthitikeSu sanaskumAradeveSUtpadyante ityuttaram / te khalu bhadanta ! jIvA ekasamayena kiyanta utpadyamne iti praznasya jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTataH saMkhyAtA asaMkhyAnA vA utpadyante ityAdi sarva saudharmavadeva jJAtavyam 'navara sarNakumAraThiI saMvehaM ca dhvayA bhANiyavvA' he gautama! isa sambandha meM avaziSTa parimANa Adi dAroM kA kathana bhavAdeza taka saudharmasvarga meM utpanna hone vAle paryApta saMkhyAtavarSAyuruka saMjJIpazcendriyatiyazca ke kathana ke jaise jAnanA caahiye| jaise-vaha kitane kAla kI sthitivAloM meM utpanna hotA hai ? to isa prazna kA uttara aisA hai ki vaha jaghanya se do sAgaropama kI sthiti vAle sanatkumAroM meM aura utkRSTa se sAta sAgaropama kI sthitivAle sanatkumAradevoM meM utpanna hotA hai| he bhadanta ! aise ve jIva jo sanatku. mAradevoM meM utpanna hote haiM eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? isa prakAra ke parimANa dvAra sambandhI prazna ke uttara meM prabhu ne kahA ki he gautama ! aise ve jIva jaghanya se eka, athavA do athavA tIna utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM / ityAdi saba kathana saudharma svarga ke jaisA hI jAnanA cAhiye / parantu 'navaraM vattavvayA bhANiyavvA' 3 gautama ! ! samayamA paribhA vigare pADI dvAranuM kathana bhavAdeza sudhI saudharma svargamAM utpanna thanArA paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI tiryaMcanA kathana pramANe jANavuM joIe. jemakete keTalA kALanI sthitivALAomAM utpana thAya che? A praznane uttara e che ke-te jaghanyathI be sAgarepamanI sthitivALA sanaskumAremAM ane utkRSTathI sAta sAgaropamanI sthitivALA sanakumAra devomAM utpanna thAya che. he bhagavana evA te jIve che sanaskumAra devomAM utpanna thAya che, te teo eka samayamAM keTalAM utpanna thAya che? A prakAranA parimANa dvAra saMbaMdhI praznanA uttaramAM prabhue kahyuM ke-he gautama ! evA te ja jaghanyathI eka athavA be athavA traNa utpanna thAya che, ane utkRSTathI saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna thAya che. vigere saghaLuM kathana saudharma svarganA kathana pramANe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 493 jANejjA' aautadeva lakSaNyam yat sanatkumArasthiti saMvedhaM ca bhinnabhinnarUpeNa svastrabhavApekSayA jAnIyAditi / 'jAhe ya appaNA jahannakAlaTiio bhavaI' yadA ca AtmanA-svayaM jaghanyakAlasthitiko bhavati 'tAhe tisu vi gamaesu paMca lessAo AdillA bho kAyanAo' tadA viSvapi gamakeSu AdhAH pazcalezyAH kRSNanIlAdyAH kArayitavyAH triSvapi gama keSu kRSNanIlAyAH pazcalezyA bhavanIti jJAtavyAH, jaghanyasthitikastiryagyonikaH sanatkumAradevagatau samutpitsu jaghanyasthitisAmAn kRSNAdInAM catasRNAM lezyAnAmanyatarasyAM pariNato bhUtvA maraNasamaye padmalezyAmAsAdya mriyate tadanantaraM sanatkumAradevagatau samutpadyate yata saNaMkumAraThiI saMvehaM ca jANejjA' sanatkumArakI sthiti aura sana: skumAra kA saMvedha apane bhavakI apekSA se saudharmasvarga ke deva kI apekSA bhinna hai aisA jAnanA cAhiye / 'jAhe ya appaNA jahannakAla. dvihao bhavaI' jisa samaya vaha paryApta saMkhyAtavarSAyuSka tiryaggatika jIva jayanya kAlasthitivAlA hotA hai aura sanatkumAradevagati meM utpanna hone ke yogya hotA hai 'tAhe tisu vi gamaelu paMca lessAmao Adi. llAo kAyanyAo' usa samaya Adi ke tInoM gamakoM meM kRSNa nIla kApotatejolezyA aura padmalezyA, ye pAMca lezyAeM hotI haiN| tAtparya isa kathana kA aisA hai ki jaghanyasthiti vAlA tiryagyonika jIva jo sanatkumAradevagati meM utpanna hone ke yogya hai jaghanyasthiti ke sAmarthya se kRSNa Adi cAra lezyAoM meM se kisI eka lezyA meM pariNata hokarake maraNasamaya meM padmalezyA ko prApta karake maratA hai| " sabhA. paraMtu 'navaraM saNakumAraThiI saMvehaca jANejjA' sanamAranI sthiti ane sanakumArane kAyasaMvedha pitAnA bhavanI apekSAthI saudharma 21 panI apekSAthI guhA cha. tema sabhA. 'jAhe ya adhpaNA jahanna kAladviio bhavaI' yAre te paryAta sadhyAta nI maayussyvaanne| tiya"ya gati. vALe jIva jaghanya kALanI rithativALe thAya che, ane sanakumAra devagatimAM .5-- yavAna yAya hAya cha, 'tAhe tisu vi gamaesu paMca lessAo Adi. sTA' te samaye AdinA traNe gAmamAM kRSNa, nIla, kApata tejalezyA. ane padmalezyA e pAMca lesthAo hoya che. kahevAnuM tAtparya e che ke-jaghanya sthitivALe tiryaMcanika java ke je sanakumAra deva gatimAM utpana thavAne cagya hoya che, jaghanya sthitinA sAmarthyathI kRSNa vigere cAra lezyAo paikI koI eka vezyomAM pariNata thaIne maraNa samayamAM padmazyAne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre AgAmitanabhavalezyA pariNAme sati jIvaH parabhavaM gacchatIti AgamaH / anenarUpeNAsya jIvasya paJcalelyA AdyA bhavantIti / 'sesaM taM cetra' zeSam - lekhAdvArAtiriktaM sarvaM tadeva saudharmadevakalpa kathitameveti bhAvaH 9 / 494 atha manuSyAn sanatkumAre utpAdayannAha - 'jai maNuhasehito' ityAdi / 'jai maNussehiMto uvavajrjjati' he madanta ! yadi manuSyebhya Agatya sanatkumAramatau utpadyante 'maNussANaM jaheva sakarappabhAe ubavanamANANaM' manuSyANAM yathaiva zarkarAprabhApRthivyAM samutpadyamAnAnAM nava gamAH kathitAH 'taheva Nava vi gamA mANiyantrA' tathaiva navApi gamA maNitavyAH, 'navaraM sarNakumAradvihaM saMvehaM ca jAjjA' usake anantara vaha sanatkumAra devagati meM utpanna hotA hai| kyoMki AgAmI bhava kI leiyA ke pariNAma hone para jIva parabhava meM jAtA hai, aisA Agama kA kathana hai / isa rUpa se isa jIva ke Adi kI pAMca lezyAe~ honI kahI gaI haiM / 'sesaM taM ceva' lezyAdvAra ke atirikta ora saba dvAroM kA kathana saudharmadeva ke prakaraNa meM kahe gaye anusAra hI hai ||9|| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM - 'jai maNusse hito uvavajjaMti' he bhadanta ! yadi jIva manuSyagati se Akarake sanatkumAra gati meM utpanna hote haiM, to isa viSaya meM nau gama kisake anusAra kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'manussANaM jaheva sakkarappabhAe ubavajjamANAnaM 0' he gautama ! isa sambandha meM zarkarAprabhA meM utpadyamAna goat ke nau gamakoM ke jaise nau gamaka yahAM kahane yogya hai / parantu prApta karIne mare che. te pachI te sanakumAra devagatimAM utpanna thAya che. kemake-AgAmI bhavanI lephsAnuM pariNamana thAya tyAre jIva parabhavamAM jAya che. evu AgamanuM kathana che. e rUpathI A jIvane AdinI pAMca lesyA devAnuM hyuM che. 'sesa' taM ceva' bezyA dvAra zivAya jola sANA dvArA samadhI kathana saudharma devanA prakaraNamAM kahyA pramANe ja che. aa have gautamasvAbhI abune yo buM pUche che - 'jai maNussehiMto uvvjagatti" he bhagavan jo jIva manuSya gatimAMthI AvIne sanatkrumAra gatimAM utpanna thAya che, te A viSayamAM nava game kAnA game pramANe kahyA che ? yA praznanA uttarabhAM alu De - 'manusmrANaM jaheva sakkaratpabhAva uvavajjamANAnaM0' he gautama! yA saMbaMdhAMza zabhAmA utpanna thanAza manuSyonA nava gabheo prabhAonA nava go aDiyAM ur3evA leAye. paraMtu 'nagaraM varNaku* zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 102 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 495 anyat sarvaM zarkarAmabhAvadeva kintu prakRte sanatkumArasthiti kAyasaMvedhaM ca bhinna minnarUpeNa jAnIyAditi / 9 / / 'mAhiMdagadevA NaM bhaMte' mAhendradevAH khalu bhadanta ! 'kabhohito uvarajjati kuta:-kasmAta sthAnavizeSAdAgatyotpadyante iti prshnH| uttaramAha-'jahA saNaM. kumAradevANaM' ityaadi| 'jahA saNaMkumAradevANaM vattavayA tahA mAhiMdagadevANaM bhANiyadhvA' yathA sanatkumAradevAnAM vaktavyatA tathA mAhendrakadevAnAM bhaNitavyA yathA sanatkumAravaktavyatA kathiA tathaiva mAhendraka devAnAmapi vaktavyatA bhaNitavyeti saMkSepata uttaram , kevalaM sanatkumArasthAne mAhendrakadevapadaM nivezya prathamAdi navAntA gamA nirUpaNIyAH / 'navaraM mAhidagadevANaM ThiI sAtiregA bhANiyavyA sacceva' navaram-kevalaM sanatkumAradevapakaraNApekSayA idameva vailakSaNyaM yat mAhendra -'navaraM saNaMkumAraTTiI saMvehaM ca jANejjA' yahAM sanatkumAra kI sthiti aura kAyasaMvedha bhinna 2 kahanA cAhiye / 9 / ___aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'mAhiMdagadevA NaM bhaMte ! ko. hiMto uvavajjati' he bhadanta ! mAhendrakadeva kisa sthAna vizeSa se Akarake utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jahA saNaM. kumAradevANaM vattavvayA tahA mAhiMdagadevANaM bhANiyavvA' he gautama! jisa prakAra se sanatkumAra devoM kI vaktavyato kahI gaI hai, usI prakAra se mAhendraka devoM kI bhI vaktavyatA kahanI caahiye| kevala sanatkumAra ke sthAna meM mAhendrakadeva pada rakhakara prathama Adi nau gama banAnA cAhiye / 'navaraM mAhiMdagadevANaM ThiI sAtiregA bhANiyavvA sacceva' parantu sanatkumAra ke prakaraNa meM kahe huve nau gamoM meM jo sanatkumAra mAradiI saveha ca jANejjA' mADiyAM sanamAna sthiti bhane yasa vedha judA judA kahevA joIe. te ve gItabhasvAmI prabhune me pUche che 3--'mAhiMdagadevANa bhaMte ! kaohito uvavajaMti' 7 mApana mAndradeva yA sthAnamAthI bhAvI patra thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhu 4 cha -'jahA saNakumAradevANaM vattabayA tahA mAhidagadevANaM bhoNiyabvA' 8 gautama ! 2 pramANe sanakumAra devonuM kathana karavAmAM AvyuM che, e ja pramANe mahendra devenuM kathana paNa kahevuM joIe. kevaLa sanakumAranA sthAnamAM mAhendradeva pada rAkhIne pahele vimere nave gamI 4 me. 'navara mAhidagadevANaM ThiI sAtiregA bhANiyavA sacceva' 524 sanamAranA 424mA 4 nagamAyA re sana zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIle kadevAnAM sthitiH sAtirekA bhaNitavyA, saiva sanatkumAradevasya yA sthitiH saiva sthitiH sAtirekA sAgaradvayopamA jaghanyA utkRSTA sapta sAgaropamA sAtirekA mAhendrakadevasya bhavatItyetadeva lakSaNyamanyatsavai sanatkumAravadeva jJAtavyamiti bhAvaH / evaM baMmalogadevANaM vi vattavdhayA' evaM mAhendrakadevadeva brahmalokadevAnAmapi vaktavyatA jJAtavyA / 'navaraM baMbhaloga ThiI saMvehaM ca jANejjA' navara' brahmalokasthiti jaghanyataH sapta sAgaropamarUpAm utkRSTato dazasAgaropamarUpAM tathA kAyasaMvedhaM ca sva sva bhavApekSayA sthitidvayaM saMmelya jAnIyAt / anyat sarva mAhendrakavadeva jnyaatvymiti| 'evaM nAva sahassAro' evam-brahmalokavadeva yAvat kI sthiti kahI gaI hai, usakI apekSA isa prakaraNa meM mAhendra. kadevoM kI sthiti kucha adhika do sAgaropama kI jaghanya se aura sAtireka sapta sAgaropana kI utkRSTa se kahanI cAhiye / basa yahI sthiti ko lekara usa prakaraNa se isa prakaraNa meM vizeSatA hai aura koI vizeSatA nahIM hai| 'evaM baMmalogadevANaM vi vattavyayA' mAhendradevaloka kI jaipsI yaha vaktavyatA prakaTa kI gaI hai| aisI hI vaktavyatA, brahmaloka devoM kI bhI hai| 'navaraM vaMbhalogaThiI saMvehaM ca jANejjo' parantu brahmalokadevoM kI sthiti jaghanya se sAMtasAgaropama kI hai aura utkRSTa se10 dasa sAgagepamakI hai| tathA kAyasaMvedha apane 2 bhava kI apekSA do sthiti ko milAkarake hotA hai| isa prakAra se pUrvaprakaraNa kI apekSA isa prakaraNa meM bhinnatA hai-bAkI kA ora saba kathana mAndrakadeva ke hI jaisA hai / 'evaM jAva sahassAro' brahmalokadeva ke jaisI hI yAvat sahasrAra deva paryanta kI kumAranI sthiti kahI che, te karatAM A prakaraNamAM mahendra devanI sthiti kaMika vadhAre che sAgaropamanI jaghanyathI ane sAtireka sAta sAgaropamanI utkRSTathI kahevI joIe. A rIte sthitinA saMbaMdhamAM te prakaraNa karatAM A prakaraNamAM viSapAza cha. ma 4 5] prA2nu vizeSa nathI, 'evaM baMbhalogadevANaM vi vattavayA' mA bhADendra sonu thana 2 pramANe ghucha, me pramANenu 4thana brhm| vonu 54 cha, 'navara baMbhalogaThiI saMvehaca jANejjA' 52 brahaleka devanI sthiti jaghanyathI sAta sAgaropamanI che. ane utkRSTathI dasa sAgaropamanI che. tathA kAyasaMvedha pitA potAnA bhAvanI apekSAthI be sthitine meLavavAthI thAya che. A rIte pahelAnA prakaraNa karatAM A prakaraNanA kathanamAM judA paNuM Ave che, bAkInuM bIjuM saghaLuM kathana mahendra devanA kathana pramANenuM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 497 sahasrAradevasyApi vaktavyatA brahmalokAdArabhya sahasrAradevaparyantaM brahmalokasahazI AgamavibhAgazo jJAtavyeti bhAvaH, yAvatpadena-lAntakamahAzukrayograhaNam / 'navara ThiI saMvehaM ca jANejjA' nAraM kevalaM lAntaka-mahAzukra-sahasrAradevAnAM sthiti saMvedhaM ca bhinna bhinnarUpeNa jAnIyAditi / jaghanyena tatra-lAntake jaghanyena dazasAgaropamA, utkarSeNa caturdazasAgaropamA, mahAzukre caturdazasAgaropamA, utkarSeNa saptadazasAgaropamA, sahasrAre jaghanyena saptadazasAgaropamA, utkarSeNa aSTAdazasAgaropameti bhaavH| 'laMtagAdINaM jahanna kAlaTThiiyassa tirikvajoNiyassa' bhI vaktavyatA hai arthAt brahmaloka se lekara sahasrAra taka ke devalokoM kI vaktavyatA bhI brahmaloka ke gamoM ke vibhAga ke anusAra hai aisA jAnanA caahiye| yahAM yAvatpada se 'lAntaka aura mahAzuka' ina do devoM kA grahaNa huA hai| 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejanA' isa prakAra lAntaka, mahAzukra aura sahasrAra devoM kI vaktavyatA brahmalokadeva kI vaktavyatA ke jaisI hI hai-parantu usa vaktavyatA se isa vaktavyatA meM antara yadi koI hai to vaha sthiti aura saMvedha dvAra ko lekara hai| jaise-lAntaka meM jaghanya sthiti daza sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti 14 sAgaropama kI hai / mahAzukra meM jaghanya sthiti 14 caudaha sAgaropama kI hai aura uskRSTasthiti 17 sAgaropama kI hai| sahasrAra meM jaghanyasthiti 17 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti 18 aThAraha sAgaropama kI hai 'laMtagAdINaM jahannakAla Tiiyassa tirikkhajoNiyassa' lAntaka Adi che. evaM jAva sahassAro' brahma nA thana pramANe yAvat sahAra deva sudhInA devakanuM kathana gamenA vibhAga pramANe che, tema samajavuM. ahiyAM yAvatpadathI lAntaka ane mahAzuka A be devaloke grahaNa karAyA che. 'navara ThiiM savehaca jANejjA' sArI danta, mahAzu bhane saMsAra devenuM kathana brAleka devanA kathana pramANenuM ja che. paraMtu te kathana karatAM A kathanamAM je koI judApaNuM hoya te te sthiti ane kAyasaMvedha dvAranA saMbaMdhamAM ja che, jemake-lAntaka devalekamAM jaghanya sthiti dasa sAgaropamanI che, ane utkRSTa sthiti 14 cauda sAgarepanI che, mahAzukra devalokamAM jaghanya sthiti 14 cauda sAgaropamanI che, ane utkRSTa sthiti 17 sattara sAgaropamanI che. sahastrAra devalokamAM jaghanya sthiti 17 sattara sAgaropamanI che. sana age sthiti 18 aDhA2 sAgarISabhanI cha. 'laMtagAdINaM jahannakAladiiyassa tirikkhajoNiyassa' ta vigaire sabhI utpanna thApA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 bhagavatIsUtre lAnnakAdidevAnAM jaghanyakAlasthitikasya tiryagyonikasya 'tisu vi gamaesu uppi lessAo kAyabAo' triSvapi gamakeSu SaDapi lezyAH kArayitavyAH jaghanya kAlasthitikatiryagyonikasya lAntakadevAdI samutpitsoH jaghanyasthiti sAmaryAda kRSNAdInAM paJcalezyAnAmanyatarasyAM sa jIvaH pariNato bhUtyA zuklalezyAmAsAdya ziyate tataH tatrotpadyate yato'gretanabhavalezyApariNAme sati jIvaH parabhavaM gacchatItyAmamatvAdasya SaDapi lezyA bhavantIti / 'saMghayaNAI baMbhalogalaMtaema paMca AdillagANi' saMhananAni brahmalokalAntakayoH paJca AdyAni, kIlikAparyatAni saMhananAni bhavanti, anayoH AdyapazcasaMhananavanto hi jIvAH samutpadyante devalokoM meM utpanna hone vAle tiryagyonika jIva ke jo ki jaghanyakAla kI sthitivAle haiM 'tisu vi gamaesu chappi lessAo kAyavyAo' tInoM gamoM meM 6 chaha lezyAeM kahanI caahiye| arthAt lAntakadeva Adi meM utpanna hone ke yogya hue jaghanya kAla kI sthiti vAle tiryagyonika jIya kA, jaghanyasthiti ke sAmarthya se kRSNAdi pAMca lezyAoM meM se kisI eka lezyA meM pariNata hokara maraNa samaya meM zukla lezyA ko prApta karake maraNa hotA hai| isaliye vaha vahIM utpanna hotA hai kyoMki agale bhava kI lezyAke pariNAma hone para hI jIva parabhava ko jAtA hai aisA Agama kA kathana hai| isI kAraNa yahAM 6 chahoM lezyAeM hotI hai aisA kahA gayA hai| 'saMghayaNAI baMbhalogalaMtaepsu paMca AdillagANi' brahmaloka aura lAntaka meM Adi ke kIlikA taka ke pAMca saMhanana vAle jIva hI utpanna hote haiN| kyoMki ina donoM devalokoM meM Adi ke pAMca saMhanana vAle jIva hI utpanna hote haiN| chaTThA jo sevArtasaMhanana hai tiya yayAnivAra vA remo dhanya janI sthitimA cha. 'tisu vigamaesa chappi lessAo kAyaThavAo' tanA to sabhAmA 6 cha sazyAmA kahevI joIe, arthAt lAntaka deva vigeremAM utpanna thavAne gya thayelA jaghanya kALanI sthitivALA tiryaMcanika jIvanI jaghanya sthitinA sAma. thI kRSNa vigere pAMca lezyAomAMthI koI eka lephsAmAM pariNata thaIne maraNa samayamAM tejalezyAne prApta karIne maraNa thAya che. tethI te tyAM ja utpana thAya che. kemake-AgalA bhavanI lazyAnuM pariNAma thAya tyAre jIva paralabhA taya cha. ye pramANe bhAzabhanu thana cha. 'sadhayaNAI baMbhalogalaMtaesu paMca AdillagANi' prahalA bhane sAntamA 59 // sudhInA pAMya sahanana hoya che, kemake A beu devalokomAM AdinA pAMca saMhanana hoya che, kemake A beu devalokomAM AdinA pAMca saMhananavALA cha ja utpanna thAya che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 199 SaSThaM sevArtasaMhanaM svAyeSu caturveva devalokeSu gamane nibandhanaM bhavatIti bhAvaH / mahazukrasahasrArayoH AdhAni ardhanArAcaparyantAni catvAri saMhanAni bhavanti, mahA. zukrasahasrArayoH prAthamikacaturgame prAthamikacatuHsaMhanananavanta utpadyante iti kathana tiyaMgyonikAn manuSyAMzvAzritya jJAtavyametadAzayenAha-'tirikkha joNiyANa pi' ityAdi / 'tirika va noNiyANa vi maNussANa vi' tiryagyonikAnAmapi manubhyANAmapi 'sesaM taM ceva' zevam-uktAdanyat tadeva yat pUrva kathitaM tadeva jnyaatvyniti9|| 'ANayadevAvaNaM bhaMte' AnatakSevAH khalu bhadanta ! 'kabhohito uvavajnati kutaH -kasmAt sthAnavizeSAdAgatyotpadyante ki nairayikebhya Agatya athavA tiryavaha Adi ke cAra hI devalokoM meM gamana kA kAraNa hotA hai| mahA. zukra aura sahasrAra ina do meM Adi ke ardhanArAca taka ke cAra saMhanana hote haiN| mahAzuka aura sahasrAra ke pahale ke cAra gamoM meM prAthamika cAra saMhananavAle utpanna hote haiM aisA kathana tiryagyonikoM ko aura manuSyoM ko Azrita karake kahA gayA jAnanA caahiye| isI Azaya se 'tirikkhajoNiyANa vi maNussANa vi' aisA sUtrapADa kahA gayA hai / 'sesaM taMceva' bAkI kA zeSa saba kathana pUrva meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI jAnanA cAhie // 9 // ____ aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'ANayadevA NaM bhaMte ! ko. hito uvavajjati' he bhadanta ! Anatadeva kisa gati se Akarake utpanna hote haiM ? arthAt Anata devarUpa se jo jIva utpanna hote haiM chaThuM je sevA saMhanana che, te pahelAnA cAra ja devakomA gamananuM kAraNa hoya che. mahA zukra ane sahastrAra A be devalekamAM pahelAnA ardhanAsaca sudhInA cAra saMhano hoya che. mahAzuka ane sahastrAranA pahelAnA cAra gamemAM pahelAnA cAra saMhananavALA utpanna thAya che. evuM kathana tiyaca nikone ane manuSyane Azrita karIne kahyuM che tema samajavuM. A hetuthI 'tirikkhajoNiyANa vi maNussANa vi' 2 // prabhAra sUtrayA usa cha. 'sesa' ceca' bAkInuM bIju saghaLuM kathana pahelAM jema kahyuM che, te pramANe samajavuM. la ve gautamasvAmI prabhune ye pUche cha --ANayadevA gaM bhaMte ! katro. hito uvavajjati' 3 lApana maant| 4 gatimAMthA bhAvI utpanna thAya che? arthAt AnadevapaNAthI je jI utpanna thAya che, teo kai gatimAMthI AvelA ja hoya che? zuM teo narayika gatimAMthI AvIne zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 500 bhagavatIstra gyonikebhyaH manuSyebhyo vA devebhyo vA Agatyotpadyante ityAdi praznottarANi sAmyapi sahasrAradevaprakaraNavadeva jJAtavyametadAzayenAha-'uvavAo jahA' ityaadi| 'uvavAo jahA sahassAradevANaM' upapAto yathA sahasrAradevAnAm-yena rUpeNa sahanAradevAnAmanantarapUrvaprakaraNe upapAtAdiH kathitaH tenaiva rUpeNa AnatadevAnAmapi upapAtAdivaktavya iti / 'navaraM tirikkhajogiyA khoDeyavA' navaraM tiryagyonikAH pratiSeddhavyAH, ayamarthaH, atra tiryagyonikebhya Agatya AnatadevA utpadhante' iti na vaktavyam, AnanadevalokAdArabhya agretaneSu devalokeSu tiryagyonikAnAmutpAdA. ve kisa gati se Aye jIva hote haiM? kyA ve nairayikagati se Akarake utpanna hote haiM ? athavA tiryagyonikoM se Akarake utpanna hote haiM ? athavA manuSyagati se Akarake utpanna hote haiM ? athavA devagati se Akarake utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate hai he gautama ! isa sambatra meM samasta prazna aura unake uttara sahasrAra devaprakaraNa meM jisa prakAra se prazna aura unake uttara kahe gaye haiM usI prakAra se jAnanA caahiye| isI Azaya ko lekara 'uvavAo jahA sahassA. radevANaM' sUtrakAra ne yaha sUtra kahA hai| jisa prakAra se he gautama! sahasAra devoM ke anantara prakaraNa meM upapAta Adi dvAra kahe gaye haiM, usI rUpa se AnatadevoM ke bhI utpAta Adi kahanA caahiye| 'navara tirikkha. joNiyA khoDeyavvA' parantu yahAM para niyaMgyonikoM se Akarake Anata. deva utpanna hote haiM 'aisA kathana nahIM karanA caahiye| kyoMki utpanna thAya che? athavA tiryaMca nimAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA manuSya gatimAMthI AvIne utpanna thAya che? athavA devagatimAMthI AvIne utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu gautama svAmIne kahe che ke-he gautama ! A viSayamAM saghaLA prazno ane uttare sahastrAra devanA prakaraNamAM je rIte prazno ane tenA uttara kahevAmAM AvyA che, e ja pramANe sabhA. sApanesana 'uvavAo jahA sahassAradevANaM' sUtrApramANe satra kahyuM che. je A pramANe che. he gautama! sahastrAra denA pachInA prakara mAM upapAta vigere dvArA saMbaMdhI kathana karyuM che, eja pramANe Anata devAnA ta vigere 544aa naye. 'navara tirikkhajoNiyA khoDeyavyA' paraMtu ahiyAM tiryaMca cenikamAMthI AvIne Anata deva utpanna thAya che, evu kathana kahevuM joIe nahIM kemake-Anata devalekathI laIne AgaLanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 501 saMbhavAt / teSu manuSyANAme gotpAdAt iti / 'jAva' yAvat 'pajjatasaMkhejjavAsAupasabhimaNusse NaM bhaMte' paryAptasaMkhyeyavarSAyuSkasaMjJimanuSyaH khalu bhadanta ! 'je bhavie ANayadevesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAladiiemu unavajjejjA' yo bhavya Anata deve vRtpattum sa khalu bhadanta ! kiyatkAlasthitikAnatadevedhUtpadyate iti praznaH / uttaramAha-'maNussANa ya' ityaadi| 'maNussANa ya vattavyayA jaheca sahassAresu upavajjamANANaM' manuSyANAmAnatadeveSu utpadyamAnAnAM ca vaktavyatA yathaiva sahasrAradeveSUtpadyamAnAnAm, sahasrAradeveSu samutpadyamAnAnAM manuSyANAM yA vaktavyatA setra vaktavyatA Anata deveSu samutpadyamAnAnAm manuSyANAmapi vaktavyeti sahasrArakalpe samutpadyamAnamanuSyANAmAdyAni catuH saMhananAni Anatadevaloka se lekara Age ke devalokoM meM tiryagyonika jIvoM kA utpAda nahIM hotA hai| inameM to kevala manuSyoM kA hI utpAda hotA hai| jAba-yAvat 'pajjattasaMkhejjavAsAuyasannimaNusse NaM bhaMte ! je bhavie ANayadevesu uvavajjittae se gaM bhaMte ! kevalyakAlaDiiesu uvavajjejjA' he bhadanta ! jo paryApta saMkhyAta varSAyuSka saMjJimanuSya Anata devaloko meM utpanna hone ke yogya hai, vaha kitane kAla kI sthitivAle AnatadevoM meM utpanna hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'maNussANa ya vattavvayA jaheva sahassAresu uvavajjamANANaM' he gautama ! sahasrAra devoM meM samutpadyamAna manuSyoM ke sambandha meM jo vaktavyatA kahI gaI hai vahI vaktavyatA AnatadevalokoM meM samutpadyamAna manuSyoM ke sambandha meM bhI kahanI cAhiye / sahastrArakalpa meM utpanna hone devalokamAM tiryaMcanikene utpAda thatuM nathI, temAM te kevaLa manuSya nA tyA thAya che. jAva' yAvat 'pajjattasaMkhejjavAsAuyasannimaNusse meM bhaMte ! je bhavie ANayadevesu ubavajjittae se NaM bhaMte ! kevaiyakAladiiesu uvava. jjejjA' 8 gavan 2 paryAta sadhyAta panI AyuSyavANe sajJI manuSya Anata devakamAM utpanna thavAne gya hoya che, te keTalA kALanI sthiti vALA AnatademAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke -'maNussANa ya vattavvayA jaheva sahassAresu ubavajamANANaM' he gautama ! sakhAra demAM utpanna thanArA manuSyanA saMbaMdhamAM je kathana karavAmAM AvyuM che, eja pramANenuM kathana Anata devalemAM utpanna thanArA manuSyonA saMbaMdhamAM paNa kahevuM joIe. sahastrAra kapamAM utpana thavAne yogya jIne-manuSyone zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 bhagavatIsatre kathitAni AnatadeveSutpadyamAnAnAM tu trINyeva saMhananAni bhavanti etadAzayena kathayati-'navaraM' ityAdi / 'navaraM tinni saMghayaNANi' navaram kevalaM sahasrArApekSayA'tra idameva vailakSaNyaM yat trINi nArAcaparyantAni saMhananAni bhavanti 'sesaM taheba jAva aNubaMdhotti' zeSam-saMhananAtiriktaM sarvamapi tathaiva-sahasrArakalpavadeva kiyatparyantaM sahasrAradevakalpavadvagantavyaM tabAha-'jAva aNubaMdhoti' yAvadanubandha iti parimANAdArabhya anubandhaparyantaM sahastrAradevavadeva vaktavya. miti / kAyasaMvedhaM darzayati 'bhavAde seNaM' itpAdi, 'bhavAdeseNaM jahanneNaM timi bhavaggahaNAI' bhavAdezena jaghanyena trINi bhavagrahaNAni AnatAdidevA manuSyebhya evAgatya utpadyante tathA manuSyeSvetra pratyAgacchantIti jaghanyato bhavatrayameva bhavatIti bhAvaH, 'ukoseNaM sattabhavaggahaNAI' utkarSeNa bhavApekSayA saptabhavagrahaNAni Anake yogya jIvoM ke manuSyoM ke-Adi ke cAra saMhanana hote haiM / para jo anatadevoM meM samutpadyamAna manuSya haiM, unake tIna hI saMhanana hote haiM / yahI pAta-'navaraM tini saMkSaNANi' arthAt yahAM Anata devaloka meM samutpadyamAna manuSyoM ke nArAca taka ke tIna hI saMhanana hote haiM / 'sesaM taheva jAva aNubaMdhotti' isa prakAra saMhanana ke atirikta ora saSa kathana sahasrAra kalA ke jaisA hI-'jAva aNubaMdhotti' yAvat anubandha taka kahanA cAhiye / 'bhavAdeseNaM jahanneNaM tini bhavaggahaNAI' bhava kI apekSA kAyasaMvedha jayanya se tIna bhavoM ko grahaNa karane rUpa hai kyoM ki AnatAdika deva manuSyoM se Akarake utpanna hote haiM aura vahAM se cava kara ve punaH manuSyoM meM hI janma dhAraNa karate haiM / ataH jaghanya se tIna bhava hI hote haiN| tathA-'ukkoseNa sattaravagAhaNAI utkRSTa se pahelAnA cAra saMhanana hoya che. paraMtu je AtadevomAM utpanna thanAra bhanuSya cha, tamAna 15 sanana DAya che. sa4 11 'navara tinni saMvayaNANi' arthAt maDiyAM mAnata pakSamA utpanna ynaa| manuSyAne nArAya sudhAnA tra sanana ya che. 'sesaM taheva jAva aNubaMdhotti' mArIta sahanana zivAyarnu mADInuM bhI saghaNu thana sahasA2 485 pramANe 'jAva aNuba dho tti' yAvat manudha sudhI a dhye. 'bhavAdeseNaM jahanneNaM tinni bhavaggahaNAI' savanI apekSA yasa vadha dhanyathA RNa lavAna ahaNa 421 // rUpa che. kemake-Anata vigere devo manamAMthI AvIne utpanna thAya che. ane tyAMthI AvIne teo pAchA manuSyamAM ja utpanna thAya che. arthAt janma se che. tethI nyathI mothAya che. tathA 'ukoseNaM sattabhavaggahaNAI' zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 24 su02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 503 tAdidevA manuSyebhya evotpadyante manuSyeSveva pratyAgacchantIti utkarSato bhavasataka bhavatIti / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThArasasAgarovamAI dohiM vAsapuhuttehiM anmahiyAI' kAlAdezena jaghanyenASTAdaza sAgaropamANi dvAbhyAM varSapRthakatvAbhyAmabhyadhikAni 'ukkoseNa sattAvannaM sAgarotramAI cauhiM putra koDIhi amahiyAI' utkarSeNa saptapaJcAzatsAgaropamANi catasRbhiH pUrvakoTibhi rabhyadhikAni AnanadevAnAmutkarSata ekonaviMzatisAgaropamANi AyuH tasya bhavatrayabhAvena saptazcAzat sAgaropamANi bhavanti, tathA manuSyabharacatuSTaya saMbandhi pUrva koTicatuSkAmyadhikAni bhavantIti / 'evaiyaM jAna karejjA' etAvantaM yAvad manuSyagatimAnatadevakAyasaMvedha bhava kI apekSA sAta bhavoM ko grahaNa karane rUpa hotA hai / ki AnatAdika devoM kA utpAda manuSyoM se hI hotA hai aura punaH yahAM se cakkara devoM kA utpAda manuSyoM meM hI hotA hai / isa prakAra utkRSTa se sAta bhava bana jAte haiM / 'kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThArasa sAgarovamAI dohiM vAsaputehiM amahiyAI' kAla kI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se do varSa pRthaktvoM se adhika 18 aThAraha sAgaropama kA hai aura 'ukko seNaM' utkRSTa se 'sattAvannaM sAgarovamAI cauhi~ pugvako DIhiM amahiyAI' cAra pUrvakoTi adhika sattAvana sAgaropama kA hai| kyoMki AnatadevoM kI utkRSTa sthiti 19 unnIsa sAgaropama kI hai| yahAM tIna bhava ke sadbhAva se 57 sattAvana sAgaropama kA kAyasaMvedha kAla kI apekSA utkRSTa se ho jAtA hai / tathA isameM jo cAra pUrva koTi adhikatA kahI gaI hai vaha cAra manuSya bhavoM kI cAra pUrvakoTi ko lekara kahI gaI hai 'evaiyaM jAca karejjA' isa prakAra se vaha jIva , utkRSTathI krAyasa veSa bhavanI apekSAthI sAta bhavo grahaNu karavA rUpa hoya che. kemake-Anata vigere devAnA utpAda manuSyamAM ja thAya che. A rIte utkRssttthii sAta lavo thardha laya che. 'kAlAdeseNaM jahanneNaM aTThArasasAgarovamAi dohi bAsapuhuttehi anmahiyAI" bhajanI apekSAthI Aayasa vedha dhanyathI me varSa pRthatvathI adhi 18 aThAra sAgaropamA che, bhane 'ukoseNaM' utSTathI 'sattAvannaM sAgarovamAi cauhi puvvakoDIhi amahiyAi" yAra pUrva aTi adhika sattAvana sAgaropamanA che. kemake Anata devonI utkRSTa sthiti 19 ogaNIsa sAgarApamanI che. ahiyAM traNa bhavanA sadbhAvathI sattAvana sAga pamanA kAyasa'vedha kALanI apekSAthI utkRSTathI thaI jAya che. tathA temAM je cAra pUrNAMkoTinuM RSikapaNuM kahyuM che, te cAra manuSya bhavAnI cAra pUkArTane laIne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 ___bhagavatIsUtre gatiM ca seveta tathA etAvantameva kAlaM manuSyagatau Anatadevagatau ca gatyAgatI kuryAditi prathamo gamaH 1 / 'enaM sesA.vi aTTha gamagA bhANiyanA' evaM prathamagamavadeva zeSAH-dvitIyagamAdArabhya navamAntA aSTau gamakA bhagitavyAH tathAhi jaghanyakAlasthitikeSUtpattiyogyaH, atrApi eSaiva vaktavyateti dvitIyo gamaH 2 / utkRSTakAla. sthitikeSutpattiyogyaH, eSaiva vaktavyateti tRtIyo gamaH 3 / sa eva AtmanA jaghanyakAlasthitiko jAtaH eSaiva vaktavyateti caturthoM gamaH 4 / sa eva AtmanA manuSyagati aura Anata devagati kA itane kAlataka sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa do gati meM gamanAgamana karatA hai aisA yaha yahAM prathama gama hai / 1 / evaM sesA vi aDha gamagA bhANiyavyA' isI prakAra se yahAM zeSa dvitIya gama se lekara 9nava veM gama taka ke ATha gama bhI kahanA caahiye| jaise-jo paryApta saMkhyAtavarSAyuSka saMjJi manuSya jaghanyakAla kI sthiti vAle AnatadevoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai vaha kitane kAla kI sthitivAle AnatadevoM meM utpanna hotA hai ? to isake uttara meM bhI yahI pUrvokta vaktavyatA kahanI cAhiye / aisA yaha dvitIya gama hai // 2 // isI prakAra se jo paryApta saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI manuSya utkRSTakAla kI sthitiyAle AnatadevoM meM utpanna hotA haiM, to isake sambandha meM bhI pahI pUrvokta vaktavyatA-prathamagama kI vaktavyatA kahanI cAhiye / / aisA yaha tRtIya gama hai / vahI paryApta saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI pazcendriya jIva manuSya jo jaghanyakAla kI sthiti ko lekara utpanna huA hai| vaha 4 cha 'evaiyaM jAva karejjA' 2 // zata te 71 manuSyAti bhane mAnata gatinuM ATalA kALa sudhI sevana kare che, ane eTalA ja kALa sudhI te e ane gatimAM gamanAgamana kare che. A rIte A pahele gama che. 1 'evaM sesA vi aTTa gamagA bhANiyavvA' se prabhArI mAtInA mIon gamathI AraMbhIne navamA gAma sudhInA ATha gAmo paNa kahevA joIe jemake -je paryApta ane saMkhyAta varSanI AyuSyavALA saMjJI manuSya jaghanya kALanI sthitivALA Anata devAmAM utpanna thavAne hoya che, te keTalA kALanI sthitivALA Anata devomAM utpanna thAya che ? A praznanA uttaramAM A pahelA gamamAM kahyA pramANenuM kathana kahevuM joIe. e rIte A bIjo gama che. rA eja rIte je paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALe saMjJI manuSya utkRSTa kALanI sthitivALA AnatamAM utpanna thAya che, te te saMbaMdhamAM paNa ahiMyA A pahelA kahela pahelA gamanuM kathana kahevuM joIe. e rIte A trIjo gama che. 3 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.23 sa02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 505 jaghanyasthitiko jaghanyakAlasthitikeSu jAtaH eSaiva vaktavyateti paJcamo gamaH5 / sa evAtmanA jaghanyakAlasthitika utkRSTakAlasthinikeMSu jAtaH eSaitra vaktavyateti SaSTho gamaH 6 / sa evAzmanotkRSTakAlasthitiko jAtA, kSetra vaktavyateti saptamo gamaH 7 / sa eva AtmanotkRSTa kAlasthitiko jaghanyakAlasthiti keptpannA, kitane kAla kI sthitivAle AnatadevoM meM utpanna hotA hai ? to isa samba ndha meM bhIyahI pUrvokta vaktavyatAkahane yogya hai 4 / vahI paryApta saMpAta. varSAyuSka saMjJI pavendriya jIva manuSya jo jaghanya kAla kI sthiti ko lekara utpanna huA hai kitane kAla kI jaghanya sthitiyAle mAnata nAma ke devaloka meM deva pane se utpanna hotA hai ? to isakI vaktavyatA meM bhI yahI pUrvokta vaktavyatA kahane yogya hai 5 / vahI paryApta saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI pazcendriya manuSya jo ki jaghanyakAla kI sthiti ko lekara utpanna huA hai aura utkRSTa kAla kI sthitivAle AnatadevoM meM utpanna hone ke yogya hai, to vaha kitane kAla kI sthitivAle AnatadevoM meM utpanna hotA hai ? to isa sambandha meM bhI yahI pUrvokta vaktavyatA kahane yogya hai 6 / vahI paryApta saMkhyAta varSAyuSka saMjJI manuSya jo ki utkRSTa kAla kI sthiti ko lekara utpanna huA hai aura AnatadevoM meM utpanna hone ke yogya hai to vaha kitane kAlakI sthitivAle AnatadevoM meM utpanna e paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALe saMjJI paMcendriya jIva-manuSya je jaghanya kALanI sthitithI utpanna thayo che, te keTalA kALanI sthitivALA Anata devomAM utpanna thAya che? to A saMbaMdhamAM paNa A pUrvokta kathana kahevuM joIe. jo te paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALe saMjJI paMcendriya jIvamanuSya je jaghanya kALanI sthitine laIne utpanna thayo che, te keTalA kALanI jaghanya sthitivALA Anata nAmanA devalekamAM devapaNAthI utpanna thAya che? te A kathanamAM paNa A pUrvokta kathana kahevAne cagya che. piA e paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALo saMjJI paMcendriya manuSya ke je jaghanya kALanI sthitine laIne utpanna thaye che, ane utkRSTa kALanI sthitivALA Anata devomAM utpanna thavAne gya che. te te keTalA kALanI sthitivALA Anata devemAM utpanna thAya che? te A saMbaMdhamAM paNa A pUrvokta kathana ja kahevuM joIe. dA e paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALe saMjJI manuSya ke je utkRSTa kALanI sthitithI utpanna thAya che, ane AnatamAM utpanna thavAne gya che, te A sthitimAM te keTalA kALanI sthitivALA AnadevamAM upanna thAya zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsatre eSaiva vaktagateti aSTapo gamaH 8 / sa eSa Atma notkRSTakAlasthitika utkRSTakAlasthiti ke pU-panna eva vaktapati namo gamaH 9 / ityevaM saMkSepato nava gamA padarzitAH / evaM navApi gamA bhaNitavyA iti / 'navaraM sthiti saMvaidhaM ca jANejjA' mavara sthiti kAyasaMvedhaM ca sarvatra bhinna bhinnarUpeNa svasvabhavamAzritya jAnIyAt 'sesa hotA hai ? isa viSaya meM bhI yahI prathamagamokta vaktavyanA kahane yogya hai 7 / yahI paryApta saMkhyAtavarSAyuSka saMjJI manuSya jo ki utkRSTa kAla kI sthitiko lekara utpanna huA hai aura jaghanya hAla kI sthiti cAle AnatadevoM meM utpanna hotA hai to vaha kitane kAla kI sthitivAle AnatadevoM meM utpanna hotA hai ? isa sambandha meM bhI yahI pUrvokta gama vaktavyatA kahanI cAhiye 8 / tathA-jo paryApta saMkhpAtavarSAyuSka saMjJI manuSya ki jo utkRSTa kAla kI sthiti ko lekara utpanna huA hai aura utkRSTa kAla ko sthitivAle Anata devoM meM utpanna hone yogya hai, to vaha kitane kAla kI sthiti vAle AnatadevoM meM utpanna hotA hai ? to isake pratyuttara meM bhI yahI pUrvokta vaktavyatA kahane yogya hai, isa prakAra se ye 9 gama saMkSepa se prakaTa kiye haiN| ina nau gamoM meM utpAda Adi 20 dvAroM kA kathana karanA cAhiye / parantu 'navaraM sthiti saMvedhaM ca jANejjA' sthiti aura kAyasavedha sarvatragamoM meM bhinna 2 rUpa se apane che? A saMbaMdhamAM paNa A pahelA gamakhAM kahela kathana kahevuM joIe, chA eja paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALe saMsI manuSya ke je utkRSTakALanA sthitine laI utpanna thaye che, ane jaghanya kALanI sthitivALA Anata devAmAM utpanna thAya che, te te keTalA kALanI sthitivALA Anata devAmAM utpanna thAya che? te A viSaya saMbaMdhamAM paNa A pUrvokta gamanuM kathana ja kahevuM joIe. 8 tathA je paryApta saMkhyAta varSanI AyuSyavALo saMjJI manuSya ke je utkRSTa kALanI sthitine laIne utpanna thaye che, ane utkRSTa kALanI sthitivALA AnatadevAmAM utpanna thavAne gya che. te te keTalA kALanI sthitivALA Anata devomAM utpanna thAya che? te A praznanA uttaramAM paNa A pahelA kahela kathana kahevuM joIe ? A rIte A nava gamo saMkSepathI batAvyA che. A nava gamomAM utpAda vigere 20 vIse dvAre saMbadhI kathana kahevuM naye. 52'tu 'navara ThiI saveha ca jANejjA' sthiti bhane savedha sabhA gamemAM judA judA eTale kepita pitAnA bhano Azraya karIne kahevA joIe. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 507 taM ceva' zeSa-sthitikAyasaMvedhAtiriktaM sarvapi sarvatra gamakeSu tadeva jAnIyA. diti 9 / 'evaM jAva accuyadevA' evaM yAvat avyutadevAH evam AnatadevopapA. tAdivadeva mANatAderArabhya acyutaparyantadevAnAmapi upapAtaparimANAditivya iti / kintu sarveSAM prANavAdInAM sthiti kAyasaMvedhaM ca minnabhinnarUpeNaiva jJAtavya mityAbhayenAha-'navara' ityAdi / 'navaraM ThiiM saMvehaM ca jANejjA' navarasthiti saMvedhaM ca bhinnarUpeNa jAnIyAditi9 / 'causu vi saMghayaNA timi bhANa pAdisu' caturvapi saMhananAni trINi AnatAdiSu AnatamANatAraNAcyuteSu caSu api devalokeSu AghatrayavajraRSamanArAca-RSabhanArAca-nArAvasaMhananavanta utpadyante ityarthaH 9 / 'gevejjagadevANa bhate / kohito ujjati' graiveSakadevAH khalu bhadanta ! kuta utpadyante ityAdi praznaH / uttaramAha-'esa ceva' ityaadi| 'esa cetra vattagayA' 2 bhavoM ko Azrita karake kahanA cAhiye / 'sesa taM ceva' isa prakAra sthiti aura kAyasaMvedha ke atirikta ora samasta kathana sarvatra gamakoM meM prathama gama ke kathana jaisA jAnanA cAhiye / 'evaM jAva accuyadevA' monatadevoM meM utpAda Adi ke jaise hI prANata Adi se lekara acyutaparyanta ke devoM meM bhI manuSya ke upapAta parimANa Adi kA kathana jAnanA cAhiye / parantu samasta prANata Adi devoM kI sthiti aura saMvedha bhinna 2 rUpa se jAnanA cAhiye 9 / 'causu vi saMghayaNA tinni ANayAdisu' onata, prANata, AraNa aura acyuta ina cAra devalokoM meM Adi ke tIna saMhananavAle jaise kI vajraRSabhanArAya saMhananavAle manuSya, RSabhanArAca saMhananavAle manuSya aura nArAca saMha. nanavAle manuSya-hI utpanna hote haiN| 'sesa ta ceva' 20 te sthiti bhane yasa vadha zivAyanu bI saghaNu thana mA sabhAmA prathama gabhAnA thana prabhAle che. tema samaj. 'evaM jAva accuyadevA' mAnatomA pA virenA 4thana pramANe prANata viSayA laIne amRta sudhInA devAmAM paNa manuSyanA utpAda parimANa vigere saMbaMdhI kathana samajavuM joIe. paraMtu saghaLA prAkRta vigere devanI sthiti ane ayasava nuhA hA samanapA / 'causu vi saMghayaNA tinni ANayAdisa, Anata, prAkRta, AraNa ane azruta A cAra devakAmAM pahelAnA traNa saMhananavALA manu ja eTale ke vajISabhanArAca sahana navALA manuSya RSabhanArAca sahananavALA manuSya ane nArAca saMhananavALA manuSya ja u5na thAya che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 magavatIstre eSaiva-acyutadevavaktavyatA jnyaatvyeti| acyutadevApekSayA saMhanane vailakSaNyaM tadarzayati-'navaraM ityAdi / 'navaraM do saMghayaNA' navaraM dve saMhanane-vajraRSamanArAca-RSabhanArAcarUpe / acyutadeveSu saMhananatrayavanta utpadyante iha tu prAthamika saMhananadvayavanta eva utpadyante iti-vailakSaNyamiti 'ThiI saMvedaM ca jANenA' greveyakadevAnAM sthiti saMvedhaM ca bhinnarUpega jAnIyAditi 9 / ___aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'gevejjagadevA Na bhaMte ! kohito uvavajjati' he bhadanta ! graiveyaka devoM meM kisa gati se Aye hue jIva utpanna hote haiM ? arthAt kisa gati ke jIva aveyakadevoM ke rUpa meM utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'esaceva vattavvayA' he gautama ! jaisI vaktavyatA acyutadeva prakaraNa meM kahI gaI hai vahI vaktavyatA yahAM para bhI kahanI caahiye| parantu acyunadeva kI apekSA saMhanana meM jo vilakSaNatA hai vaha 'navaraM do saMbayaNA' isa sUtrapATha se prakaTa kI gaI hai| isake dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki yahAM para vajraRSabhanAgaca saMhanana aura RSabhanArAca saMhanana ye do saMhanana hote haiM para acyutadevoM meM tIna saMhananavAle utpanna hote haiM aura yahAM kevala do saMhananavAle hI utpanna hote haiM / isa prakAra se acyutadeva prakaraNa kI apekSA isa prakaraNa meM bhinnatA hai 'ThiI saMvedhaM ca jANejjA' isI prakAra se graiveyakadevoM kI sthiti aura kAyasaMvedha bhI bhinna 2 hai| ne gautamasvAmI prasuna me pUche cha -'gevejjagadevA gaM bhaMte ! kamohito upavajjati' sAvana havAmA gatimAMthI mAvA / utpanna thAya cha 1 mA prazana uttaramA pramuche -'esa ceva vattavyayA' he gautama ! je pramANenuM kathana amruta devanA prakaraNamAM kahevAmAM AvyuM che, eja pramANenuM kathana ahiyAM paNa kahevuM joIe. paraMtu amruta deva sadhI thana 42di sanana dvAramA vilakSaNa pAzu bhA che. te 'navara do saMghayaNA' mA sUtrapAthI pragaTa resa che mA sUtrAthI se samaya cha ke-ahiyAM SamanArAca sahanana ane RSabhanArAca saMhanana e be saMha. na hoya che. paraMtu amruta devomAM traNa saMhananavALI utpanna thAya che. ane ahiyAM kevaLa be saMhananavALA ja utpanna thAya che. A rIte acuta havanA 426nA 4thana 42tAM // 52mA mAve cha. 'ThiI saMveha' ca jANejjA' mA zata vaya vonI sthiti bhane yasa va5 nuhA cha. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 509 'vijaya vejayaM tajayaMtaaparAjiyadevA NaM bhaMte! kaohiMto unavajjaMti' vijaya vaijantajayantAparA / jita devAH khalu bhadanta / kuta utpadyante ityAdi praznaH / uttaramAha - 'esa cetra' ityAdi / 'esa caiva vattanayA niravasesA jAva aNubaMdhotti' eSaiva vedevAnAM yA vaktavyatA saiva niravazeSA bhaNitavyA yAvadanubandha iti upapAtAdArabhyAnubandhAntaH sarvo'pi sandarbhoM niravazeSo'tra jJAtavya iti / 'navara padama saMghayaNaM' navaraM prathamaM saMhananaM vajra RSamanArAcarU prathama saMhananavanta evotpadyante vijayAdivimAneSviti graiveyakApekSayA vailakSaNyamiti / 'sesaM tahe / ' zeSa N saMhananAtiriktaM sarvaM yathaiva-praveyaka deveti / kAyasaMvedhaM darzayati- 'mavAdeseNaM' ityAdi aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM - vijayave jayaMta jayaMta aparAjiyadevA NaM bhaMte! kahiMto uvavajjaMti' he bhadanta ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita ye deva kahA~ se Akarake utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'esa caiva vaktavtrayA niravasesA jAva aNu dhotti' he gautama! graiveyaka devoM kI jo yaha vaktavyatA kahI gaI hai vahI sampUrNa rUpa se yahA~ para bhI yAvat anubandha taka kI kahanI cAhiye / arthAt upapAna se lekara anubandha dvAra taka kA samasna sandarbha yahAM kahane yogya hai aisA jAnanA cAhiye / 'navaraM paDhamaM saMghayaNa' parantu graiveyaka kI vaktavyatAntargata saMhanana kI vaktavyatA se yahAM kI saMhanana kI vaktavyatA meM bhinnatA hai kyoM ki yahAM para kevala eka vajraRSabhanArAca saMhanana hI hotA hai, arthAt vajraRSa manArAca saMhananavAle manuSya hI yahAM para utpanna hote haiM / have gautamasvAbhI pralune khevu pUche che hai -- ' vijaya ve jayaMta jayaMta aparA jiyadevA NaM bhaMte ! kaohiM to unavajjati' se lagavan vizyavaizyanta bhane bhyanta aparAjIta e devo cAMthI AvIne utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu De che ! -De gautama! 'esa caiva vattavvayA niravasesA jAva aNubaMdhotti' hai gautama ! traiveyaka devonA saMbaMdhamAM je A kathana karavAmAM Avyu che, eja kathana saMpUrNa paNAthI ahIMyAM paNa yAvat anubaMdhanA kathana sudhI kahevu joI e arthAt upapAtathI laine anubaMdha dvAra sudhInuM samasta kathana ahIMyAM kahevuM lehAtho tema samanvu 'navaraM paDhamaM saMghayaNaM' paraMtu graiveya saMbaMdhI athanabhAM Avela sahanana saMbaMdhI kathana karatAM ahIMnA sahanana saMbaMdhI kathanamAM judApazu Ave che, kemake-ahIMyAM kevaLa eka vaRSabhanArAca sahanana ja hoya che, arthAt vaRSabhanArAca sahunanavALA manuSya ja ahIMyAM utpanna thAya che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- 510 bhagavatIsUtre 'bhavAdeseNaM jahanneNaM tinni bhAgahagAI' bhAdezena japAyena trINi bharagrahaNAni 'ukoseNaM paMva bhavagahaNAI' utkaNa pazca bhavagrahaNAni 'kAlAdese gaM jahannaNa ekatIsaM sAgarovamAiM dohi vAsa huttehiM amahiyAI' kAlAdezena jaghanyena ekatriMzatsA garopamANi dvAbhyAM varSapRthaktvAbhyAmabhyadhikAni 'ukosegaM chApahi sAgarovamAI tihiM punakoDIhiM apahiyAI utkarSega SASThiH sAgaropamANi tisamiH pUrva koTibhirabhyadhikAni 'evaiyaM nAva karenA' etAvantaM ka laM manuSyagati vima. yAdigatiM ca se veta, tathA etAvantameva kAlaM manuSya gatau vijayAdidevagatau ca gatyAgatI kuryAditi prathamo gamaH 1 / 'evaM sesA vi aha gamagA bhANiyanyA' evaM ___ 'sesaM taheva' saMhanana se atirikta saba kathana graidheyaka deva ke kathana jaisA hI hai / aba kAyasavedhadikhalAte hai-'bhavAde seNaM jahanneNaM tinni bhadhaggahaNAI kAyasaMvedha bhavakI apekSA jaghanya se tIna bhavagrahaNarUpa hai 'ukoseNaM paMcabhavaggahaNAI utkRSTa se pAMca bhavagrahaNarUpa hai| vaha kAyasaMvedha 'kAlAde seNaM jahanneNaM ekasaM sAgarobamAI dohi vAsapuhu ttahiM anbhahiyAI' kAlakI apekSA jaghanya se do varSapRthaktva adhika ikatIsa 31 sAgaropamakA hotA hai| aura 'uko seNaM chAvahi sAgaro. dhamAI tihiM puruSakoDIhiM a0bhahiyAI' utkRSTa se tIna pUrva koTI adhika 66 chAsaTha sAgaropamakA hotA hai / 'evayaM jAva karejA' itanekAlataka manuSyagati kA tathA vijayAdigati kA sevana karatA hai aura itane hI kAlanaka manuSyati tayA vijapAdidevaganimeM gamanAgamana 'sesa taheva' sanananA 4thana zivAyanu samaya 3thana aveya nAthana pramANe ja che. 6 yasa vedhanu 4thana 72i mAye cha. 'bhavAde seNaM jahanneNa tinni bhavaggahaNAI' yasa ve5 lavanI apekSAthI dhanthI 1 sa a 35 cha. tathA 'ukkoseNaM paMcabhavaggahaNAI' 44thI pAMya 11 5795 35 che. me 4ya. savedha 'kAlAde seNa jahanneNaM ekatIsa sAgarovamAI dohiM vAsapuhuttehi amahi. cAhuM kALanI apekSAthI jaghanyathI be varSa pRthaphatva adhika 31 ekatrIsa sAsarA5manA jAya che. bhane 'ukoseNaM chAvaDhei sAgaroSamAi tihi puvakoDIhiM amahiyoI' kRSTathI ra Ti madhi: 66 chA54 sAmanA che. 'evaiyaM jAva karejjA' Atal m sudhI bhanuSya gatirnu ta viyAha gati sevana kare che. ane eTalA ja kALa paryanta manuSya gati tathA vijayAdi devagatimAM gamanAgamana kare che. e pramANene A pahele gama che. 1 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 511 aveyakadevapakaraNavadeva zeSAH prathamAtiriktA dvitIyAdArabhya navamAntA aSTau gamakA api bhaNitamyA vaacyaaH| 'navara ThiI saMvehaM ca jANejjA' navaram-kevalaM sthiti kAyasaMvaidhaM ca bhinnabhinnarUpeNa sva svabhavApekSayA jAnIyAt / 'maNusse laddhI Navamu vi gamaesu jahA gevejjesu uvavajjamANassa' manuSye labdhirnavastrApi gamakeSu yathA aveyakeSu utpadyamAnasya, yathA aveyakadeve samutpayamAnasya manuSyasya yena rUpeNa navasvapi gamakeSu parimANAdi pAptiH kathitA tathaiva vijayavaijayantAdivimAneSu samutpa ghamAnasyApi manuSyasya nApi gamakA niruupgiiyaaH| 'navaraM paDhayaM saMghayaNa' naparam -kevalamatra vijayavaijayantAdau vimAne prathamasaMhananavanta eva utpadhante ityarthaH 9 / 'sanmasiddhagadevANaM bhaMte ! kohino umabajnaMti' sarvArtha siddhakadevAH khalu karatA hai yaha prathamagama hai 1 'evaM semAvi aTTha gamagA bhANiyA jisa prakAra aveyakadevaprakaraNa meM kahA hai usI prakAra zeSa ATha gamaka bhI kahadenA cAhiye' 'navaraM ThiiMsaMvehaM ca jANejjA' kevala sthiti aura kAyasaMvedha apane bhavakI apekSA bhinna bhinna rUpa se samajhalenA caahiye| manuSya meM labdhi-graiveyakoM meM utpanna hone vAle manuSyako jisarUpa se navoM gamakoM meM parimANAdi kI prApti kahI gaI hai usI prakAra vijayavaijayantajayanta aura aparAjita vimAnoM meM utpanna hone vAle manuSya ke navoM gamakoMkA bhI nirUpaNa karalenA cAhiye / 'navaraM paDhama saMghaSaNaM' navagraiveyakoM kI apekSA yahAM kevala antara itanA hI hai ki yahAM vijayavaijayantajayantaaparAjitavimAnoM meM eka prathama vajraRSabhanArAca -saMhananavAle manuSya hI utpanna hote haiN| __ aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'sabaTTasiddhagadevA NaM bhaMte ! ___ 'evaM sesA vi aTTa gamagA bhANiyanvA' 2 pramANe avaya he pra mA kahela che eja pramANenuM bAkInA ATha gAmo saMbaMdhI kathana paNa kahI levuM naye. 'navaraM ThiI saMvehaM ca jANejjA' sthiti bhane ayasavadhayotAnA bhavanI apekSAthI bhinna bhinnapaNathI samajI levA joIe. manuSyamAM labdhi parimANudinI prApti-vaiveyakamAM utpanna thavAvALA manuSyanI labdhi je pramANe nave gamomAM kahela che. e ja pramANe vijaya vaijayanta jayanta ane aparAjIta vimAnomAM utpanna thavAvALA manuSyanA nave gamanuM kathana kahI levuM me. 'navaraM paDhama saMghayaNa' nava aveyanI apekSA bhaDIyo 4 aTa ja aMtara che. ahIMyAM vijaya vaijayanta ane aparAjita vimAnamAM vAsaSabhanArAcasaMhanana vALA manuSya ja utpanna thAya che. ve gautamacAbhI prabhune me pUche che 3-'savadasiddhagadevA je bhaMte / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 - bhagavatIstra bhadanta ! kuta utpadyante ! 'uvavAo jaheva vijayAdINa' upavAto yathA vijayA. dInAM devAnAM kathitastathaiva sarvArthakasiddha devAnAmapi upapAtAdi vaNanIya iti / kiyaraparyantamupapAtAdi vijayAdiprakaraNavad jJAtavyaH ? tabAha-'jAva se NaM bhate' ityAdi / 'jAya se NaM bhaMte ! kevaiyakAladviiesu uvavajjenA' yAvat sa khalu bhadanta ! kiyakAlasthitikeSu sarvArthasiddha keSu utpadyeta pataparyantaM vijayAdideva. pakaraNaM zAnavyam / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM tetIsaMsAgarodhamadviiemu' jaghanyena prayastriMzatsAgaropamasthitikeSu sarvArthasiddha ke tpayate tathA-'ukoseNa vi tettIsaM sAgarovamaSTiiemu uvavajaI' utkarSeNA'pi kaohito uvavajjati' he bhadanta ! sarvArthasiddhakadeva kisa gati se Akara ke utpanna hote haiM ? arthAt sarvArthasiddhakadevoM kI paryAya meM kauna se gati ke Aye hue jIva utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'uvavAo jaheva vijayAdINaM' he gautama! jisa prakAra se vijayAdika devoM kA utpAta Adi kahAgayA hai, usI prakAra se sarvArthasiddhaka devoM kA bhI upapAtAdi kahanA cAhie tathAca kevala manuSyagati se Aye hue jIva sarvArthasiddhaka devoM meM utpanna hote haiM-yAvat 'se NaM bhaMte ! kevaiyakAlaTihaesu uvava jjejjA' he bhadanta ! ve saMjJI manuSya kitane kAla kI sthitivAle sarvArthasiddhaka devoM meM utpanna hote haiM ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! jahanneNaM tettIsa sAgarovamaTTiiesu' ukkoseNa vi tettIsaM sAgarovamahiiessu uvavajjai' he gautama ! ve saMjJI manuSya jaghanya se kaohito ! uvavajjati' 3 mApan sAtha siddha hai gatimAthI bhAvAne utpana thAya che ? arthAt sarvArthasiddhadevanI paryAyamAM kaI gatimAMthI AvelA jIvo utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-aavaao jaheva vijayAdINaM' gautama ! 2 pramANe vinya vigere havAnA paE vigere kahela che, e ja pramANe sarvArthasiddhadenA utpAta vigere paNa kahevA joIe. tathA kevaLa manuSya gatithI AvelA ja che sarvArtha siddha hevobhA 4-1 thAya che, yAvat 'se gaM bhaMte ! kevaiyakAladiiesu ubavajjejjA' 8 bhApa te sabhI manuSyo / janI sthiti sAtha siddha devAmAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke'goymaa ! jahanneNaM tettIsa sAgarovamadviiesu ukkoseNa vi tettIsa sAgarovamadviiemu uvavajjaI' 3 gautama / tesazI manuSya dhanyathA tetrIya saam| zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 513 prayastriMzatsAgaroSamasthiti keSu sarvArthasiddhakadeveSu utpadyate, atra jaghanyotkRSTAbhyAM sthitiH samAmaiva 'ajahannamaNukakosA' iti vacanAt / 'ayasesA jahA vijayAIsu uvavajaMtANe' avazeSA yathA vijayAdiSu utpadyamAnAnAm utpAdAnirikta sarva vijayAdidevaprakaraNavadeva jJAtavyamiti / 'navaraM bhavAdesena titri bhavaggahaNAI' navaram-phevalaM vijayAdidevapakaraNApekSayA idaM vailakSaNyaM yat atra bhayAdezena trINi managrahaNAni 'kAlAdeseNaM jahannerNa tettIsaM sAgarocamAiMdohiM vAsaputtehi amma. hiyAI kAlAdezena jaghanyena prayastriMzatsAgaropamANi dvAbhyAM varSapRthaktvAbhyAmazyadhikAni 'ukkoseNa vi tettIsaM sAgarovamAI dohiM pujyakoDIhiM amahiyAI' tetIsa sAgaropama kI sthitivAle sarvArthasiddhaka devoM meM aura utkRSTa se bhI 33 sAgaropama kI sthitibAle sarvArthasiddhakadeyoM meM utpana hote haiN| kyoMki yahAM para jaghanya aura utkRSTa sthiti unakI samAna hI hai| 'ajahannamaNukkosA' aisA siddhAnta kA kathana hai / 'avasesA jahA vijayAIsu uvavajjaMtANaM' utpAda ke atirikta ora saba dvAroM kA kathana yahAM para vijayAdikoM meM utpadyamAna vijayAdi devoM ke prakaraNa ke samAna hI jAnanA cAhie parantu vijayAdidevoM ke prakaraNa kI apekSA jina dvAroM ko lekara isa prakaraNa meM vizeSatA hai 'vaha isa prakAra se hai-'navaraM bhavAdeseNaM tinni bhavaggahaNAI' yahAM bhava kI apekSA kAyasaMvedha 3 bhayoM ko grahaNa karane rUpa hai| tathA-'kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsaM sAgarovamoiM dohiM vAsapuhuttehiM amahiyAI' kAla kI apekSA vaha jaghanya se do varSa pRthaktva se adhika 33 sAgaropama kA pamanI sthitivALA sarvArthasiddha devomAM ane utkRSTathI paNa 33 tetrIsa sAgaropamanI sthitivALA sarvArthasiddha devomAM utpanna thAya che. kema ke ahIMyAM dhanya bhane 6 sthiti tanI sabhI / che. 'ajahannamaNukkosA' tuM siddhAMtanuM thana cha. 'avasesA jahA vijayAIsu ubavatANaM' yAtanA thana karatAM bIjA saghaLA dvArenuM kathana ahIMyAM vijaya vigere vimAnamAM utpanna thanArA vijaya vigere devonA prakaraNanA kathana pramANe ja samajavuM joIe. paraMtu vijaya vigere devonA prakaraNa karatAM je prakAranA saMbaMdhamAM A prakaraNamAM vizeSayA cha, ta mA pramANe che. 'navara bhavAdeseNaM tinni bhavagahaNAI' ahIMyAM bhavanI apekSAe kAyasaMvedha traNa bhavone grahaNa karavA rUpa che. tathA 'kAlAdeseNaM jahanneNaM tettIsa sAgarovamAI dohi vAmapuhuttehi anbhahiyAI' kALanI apekSAe te jaghanyathI be varSa pRthakvathI adhika 33 tetrIsa sAga bha0 65 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre utkarSeNA'pi trayastriMzatpAgaropamANi dvAbhyAM pUrvakoTIbhyAmabhyadhikAni prathama manuSyabhave jaghanyA sthitivarSapRthaktvapramitA, saH sarvArthasiddha trayastriMzatsAgaropamasthiti bhuktvA punarmanuSya bhave varSa pRthaktvasthitiko jAtaH san mokSaM gacchatIti dvAbhyAM varSa pRthaktvA padhikAnItyuktam evamutkarSatA dvAbhyAM pUrvakoTIbhyAmabhpadhikAnItyuktaM tadapi manuSyabhavaddhayamapekSa moktamityato manuSyabhavadvaya sarvArthasiddhadeva. bhavetibhavatraya sthitimAzritya kAyasaMvedho vijJeya iti / 'ecaiyaM jAva karejA' etAvanna kAlaM manuSyamati sarvArthasiddhakadevagatiM ca seveta tathA etAvadeva kAlaM hai aura 'ukkoseNa vi tettIsaM sAgarovamAI dohiM pubdhakoDIhiM ababhahiyAI utkRSTa se bhI do pUrvakoTi se kucha adhika 33 sAgaropama kA hai / pahile manuSya bhava meM jaghanpasthiti varSapRthaktva kI hai / so aisA vaha manuSya sarvArthasiddha meM 33 sAgaropama kI sthiti ko bhogakara punaH manuSya bhava meM varSayatva kI sthitivAlA hotA hai aura mokSa calA jAtA hai / isaliye jaghanya sthitikAla kI apekSA lekara 33 tetIsa sAgaropama aura do varSa pRthaktya se adhika kahI hai| tathA jo utkRSTa sthiti do pUrvakoTi adhika 33 tetIsa sAgaropama kI kahI gaI hai vaha bhI do pUrvakoTi kI utkRSTa sthitivAle manuSya bhava ko Azrita karake kahI gaI hai| isa prakAra manuSya ke do bhava aura sarvArthasiddhadeva bhava ina tIna bhavoM ko Azrita karake kAyasaMvedha kahA gayA hai| 'evaiyaM jAva karejjA' isa prakAra se vaha jIva itane kAlataka manuSyagati kA aura sarvArthasiddha devagati kA sevana karatA hai aura zepamanA cha, bhane 'unakoseNa vi tettIsa sAgarovamAi dohi punakoDIhiM abha hiyAI thI 561 me. pU rathI 444 api 33 tetrIsa sAgarAmanA che. pahelA manuSya bhavamAM ja ghanya sthiti varSapRthakRtvanI che. te evI te manuSya sarvArtha siddhamAM 33 tetrIsa sAgaropamanI sthitine bhegavIne pharIthI manuSya bhavamAM varSa prathakRtvanI sthitivALo thAya che. ane mokSa gatimAM jAya che. tethI jaghanya kALanI sthitine laIne 33 tetrIsa sAgaropama ane be varSa pRthaphatvathI adhika kahI che. tathA je utkRSTa sthiti be pUrvakeTi adhika 33 tetrIsa sAgaropamanI kahI che. te paNa be pUrva koTinI utkRSTa rithativALA manuSyabhavane Azraya karIne kahela che. A rIte manuSyanA be bhava ane sarvArthasiddha hai5 91 me zatraNa bhavAnI mAzraya 4rIna pAyasavedha che. 'evaiyaM jAva gA' A rIte te jIva ATalA kALa sudhI manuSyagatinuM ane sarvArthasiddha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 515 yAvadamanuSyagatau sarvArthasiddhakadevagatau ca gatyAgatI kuryAditi sarvArthasiddhaka devAdhikAre audhikotkRSTasthityutpattirUpastRtIyo gamaH 3 / 'so cetra appaNA jahannakAlADhiio jAo' sa eva-saMjJimanuSya evaM AtmanA-svasvarUpeNa jaghanyakAlasthitiko jAtaH san sarvArthasiddhakadeveSu samutpadyeta tadA 'esa ceva vattamayA' eva vaktavyatA-eSA-pUrvoktagamapratipAditaiva vyavasthA niravazeSA'vagantavyeti / 'navaraM ogAhaNAThiIzro syaNipuhu tavAsapuhunANi' naparam-ke. valaM prathamagamApekSayA dvitIyagame idameva vailakSaNyaM yat agAinAsthityo:-abagAhanAviSaye sthitiviSaye ca vailakSagyam tathAhi-ranipRthaktvamavagAhanAdvihastAdArabhya navahastapamANA sthitizcAtra navavarSa pramANaiva gRhyate / etannyUna. itane hI kAlataka vaha usa do gati meM gamanAgamana karatA hai| aisA yaha sarvArthasiddhakadevAdhikAra meM audhika utkRSTasthitivAle sarvArtha siddhadevoM meM utpanna hone rUpa tRtIya gama hai 3 / ___ 'so ceva appaNA jahannakAlaTiio jAo' vahI saMjJI manuSya japa jaghanyakAla kI sthitiko lekara utpanna hotA hai aura sarvArthasiddhakadevoM meM utpanna hotA hai taba 'esa ceva vattambayA' vahAM para bhI yahI pUrvodita gama kathita vaktavyatA sampUrNarUpa se kahanI cAhiye / 'navaraM ogAhaNAThihao rayaNipuhuttavAsapuhattANi' parantu pUrvodita prathama gama kI apekSA ritIya gama meM avagAhanA aura sthiti ko lekara isa prakAra se bhinnatA hai ki yahAM avagAhanA ratnipRthaktva kI hai-baddhamuSTi do hAtha se lekara 9 hAtha taka kI aura sthiti nau varSa pramANa kI hai / kyoMki 9 varSa se devagatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te be gatimAM gamanAgamana kare che. e pramANe A sarvArthasiddha devanA adhikAramAM auvika utkRSTa sthitivALA sarvArthasiddha mAM utpanna thavA rU5 trIje gama kahyo che. A 'so ceva appaNA jahannakAladiio jAo' me sabhI manuSya nyAre jaghanya kALanI sthitine laIne utpanna thAya che. ane sarvArtha siddha demAM 64-thAya che. sAre 'esa ceva vattavvayA' te samayamA 55 ra pakSA se gabhAnu thana saya 52 naye 'navaraM ogAhaNATriio rayaNi pahucavAsapuhuttANi' 52tu paDeal Ba patA gama 42i wlon amamA avagAhanA ane sthitinA saMbaMdhamAM A pramANe judApaNuM Ave che ke - ahIMyAM avagAhanA nipRthakRtvanI che. eTale ke be hAthathI laIne nava hAtha sudhInI che. ane sthiti nava varSa pramANunI che. kemake-nava varSathI ochA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre varSadIkSitasya sarvArthasiddhagamanAsaMbhavAt / 'sesaM taheva' zeSam-zarIrAvagAhanA sthitivyatiriktaM manamapi tathaiva-vijayAdidevaprakaraNagataSaSThagamavadeva jJAtavyamiti / 'saMyeha ca jANejjA' kApasaMvedhaM ca svasvabhavApekSayA pArthakyena jAnIyAditi javanya sthitikasyotkRSTasthityutpattirUpaH SaSTho gamaH 6 / 'so ceva appaNA ukkosakAlaTiio jAo' sa eva-saMjJimanuSya ena AtmanA-svasvarUpeNa utkRSTakAla. sthitiko bhavedaya ca samutpadyate sarvArthasiddhakadeve tadA-'esa ceva vattavyayA' eSeka prathama dvitIyagamodIritaira vaktavyatA jJAtavyA / prathamAdigamApekSayA yadvailakSaNyaM tarzayati-'nara' ityAdi / 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM paMvaNumayAI' navaramkevalaM dvitIyagamApekSayA idameva vailakSaNyaM yat zarIrAvagAhanA jaghanyena paJca dhanuH kama varSa ke dIkSita kA sarvArtha siddha meM gamana nahIM hotA hai 'sesaM taheya' isa prakAra zarIrAvagAhanA aura sthiti se atirikta ora saba kathana vijayAdi deva prakaraNa gata chaTTe gama ke hI jaisA hai 'saMveha ca jANejanA' tathA kAyasaMvedha bhI apane 2 bhava kI apekSA se pRthaka hai / isa prakAra se jaghanyasthitivAle manuSya kA utkRSTasthitidhAle sarvArthasiddhaka devoM meM utpanna hone rUpa yaha chtttth| gama hai 6 'so ceva apaNA ekkosakAlaTio' vahI saMjJo manuSya jo ki utkRSTasthiti ko lekara utpanna hubhA hai aura sarvArthasiddhaka deva meM janma dhAraNa kara cukA hai to vahAM para bhI esaceva kttavyayA' yahI prathama aura dvitIya gama kathita vaktavpatA kahanI cAhiye / parantu 'navaraM' ogAhaNA jahanneNaM paMca dhaNuptayAiM0 dvitIyagama kI apekSA se yahAM aisI bhinnatA hai 1panA pakSAvANAnu sarvArtha siddhamA mana yatu nathI. 'sesaM taheva' mA zata zarIranI avagAhanA ane sthiti zivAya bAkInuM bIju saghaLuM kathana vijaya vigere binA 42mA DekhA 6 ch| mama pramANe che. 'saMvehaM ca jANejjA' tathA kAyasaMveya paNa pita pitAnA bhava karatAM judA che. A rIte jaghanya sthitivALA manuSyanA utkRSTa sthitivALA sarvArtha siddha devamAM utpanna thavA 35 / chaTo gama 5o cha / __'so ceSa apaNA unakosakAlaTriio' se sajJI manuSya 2 rithatine laIne utpanna thaye che. ane sarvArthasiddha devamAM janma dhAraNa karI yUiyA che. to ta samayamA 5Y 'esa ceva vattavvayA' mA pasA bhane jIta gamamA aDe 4thana se 52tu 'navaraM ogAhaNA jahanneNaM paMca dhaNasayAI' mI ma 42tAM yA me pAche 3-DIyo zarIranI zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u. 24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 517 zatAni, 'ukko sega vi paMcadhaNusayAI' utkarSeNApi paJcadhanuHzatAni jaghanyo tkRSTAbhyAM paJcadhanuH zatapramANA zarIrAvagAhanA bhavatItyarthaH / ' ThiI jahanmeNa puNvakoDI' sthitirjaghanyena pUrvakoTI 'ukkoseNa tri pugvakoDI' utkarSeNAvi pUrvakoTi, jaghanyotkRSTA pUrvakoTiyamANA sthiti bhavatItyarthaH / 'sesaM taheva jAva bhavAdemoti' zeSam - sthityavagAhanAtiriktaM sarvamapi tathaiva - vijayAdipakaraNavadeva yAvat bhavAdeza iti matrAdezaparyantaM pUrvamakaraNatradeva iti bhAvaH / 'kAlA deseNaM jahanneNaM tettIsa sAgarotramAI dohiM punnakoDIhiM amahiyAI' kAlA dezena jaghanyena patritsAgaropamANi dvAbhyAM pUrvakoTI bhyAmabhyadhikAni / 'uko sevA vi teco sAgarotramAI dohiM vipuJcakoDIhiM amahiyAI' utkarSeNApi trayatritsAgaropamANi dvAbhyAmapi pUrva koTIzvAnabhyadhikAni 'evaiyaM kAlaM sevejjA' etAvantaM kAlaM manuSya sarvArthasiddhagatiM ca seveta ' evaiyaM kAlaM ki yahAM para zarIrAvagAhanA jaghanya se pAMcaso dhanuSa kI hai aura utkRSTa se bhI vahI pAMcasau dhanuSa kI hai| 'ThiI jahanneNaM putrakoDI' sthiti jaghanya se eka pUrva koTi kI hai aura 'ukko seNa vi puNyakoDI' utkRSTa se bhI vaha eka pUrvakoTi kI hai 'sesaM taheba jAva bhAvAde potti' isa prakAra sthiti aura avagAhanA se atirikta ora saba kathana vijayAdi prakaraNa ke jaisA hI bhavAdeza paryanta kA yahAM jAnanA cAhiye / 'kAlA deseNaM jahanneNaM tetIsa sAgarotramA dohiM putra koDIhiM amahiyAI' kAla kI apekSA kAyasaMvedha jaghanya se do pUrva koTi adhika 33 tetIsa sAgaropama kA hai aura 'ukkoseNa vi tettIsa sAgaromAI dohiM puoyakoDIhiM amahiyA' utkRSTa se bhI do pUrvakoTi adhika 33 tetIsa sAgaropama kA hai / 'evaiyaM kAla sevejjA0 ' avagAhanA jaghanyathI pAMcaseA dhanuSanI che. ane utkRSTathI paNa te pAMcasA dhanu banI che. 'ThiI jahanneNaM puvvakoDI sthiti badhanyathI the| pUrva aTinI che. mane 'ukkoseNa vi putrakoDI' utsRSTathI pAsa te 4 pUrva TinI ho, 'sese nava jAva bhavAsotti' mA rIte sthiti bhane bhavagAhanA ziva yanu khADInu khIjuM tamAma kathana vijaya vigerenA prakaraNamAM kahyA pramANe ja bhavadeza sudhInu uthana mahIyAM samaya se 'kAlAdeseNa jahanneNaM tettIsa sAgarovamAI dohiM puvvakoDIhi amahiyAI' ajanI apekSA ayasavedha dhanyathI me pUrva sidhi 33 tetrIsa sAgaropamA che yAne 'ukoseNa vi tettIsa sAgarovamAi dohi puSakoDIhiM amahiyAi" utsRSTathI pAsa meM pUrva haiTi adhika 33 tetrIsa sAgaropamA che, 'evaiyaM kAlaM sevebjA0' mA rIte te pa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre gairAgaI karejjA3' etAvantaM kAlaM manuSyagatau sarvArthasiddhagatau ca gatyAgatI kuryAditi utkRSTasthitikasya utkRSTasthityutpattirUpo navamo gamaH 9 / 'ee tinni gamagA sabaTTasiddhagadevANe' ete tRtIya-SaSTha-nAmarUpA strayo gamakAH sarvArthasiddhakadevAnAM bhavanti, nAnye gamA atra labhyante iti bhAvaH / upasaMhAramAha'sevaM bhaMte !' ityAdi / 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti bhagavaM goyame jAba viharaI' tadevaM bhadanna ! tadevaM bhadanta ! iti bhagavAn gautamo yAvad viharati, he bhadanta ! nArakajIvAdArabhya sarvArthasiddhakAntajIvAnAmutpAdAdi caturvizatidaNDakeSu yan yat patipAditaM devANupriyeNa tatsarvam evameva-sarvathA satyameva iti kathayitvA bhagavAn isa prakAra se vaha jIva itane kAla taka manuSyagati aura sarvArtha si. ddhaka gati kA sevana karatA hai aura itane hI kAla taka vaha usa do gati meM gamanAgamana karatA hai| isa prakAra kA yaha 9 vA gama utkRSTa kAla kI sthiti vAle manuSya kA utkRSTa kAla kI sthitivAle tA. rthasiddhakadeva meM utpanna hone rUpa hai / 'ee tinni gamagA savvaTThasiddhaga devANa' ye tRtIya SaSTha aura navama rUpa tIna gama sarvArthasiddhaka devoM ke hote haiM, dUsare gama yahAM nahIM pAye jAte haiN| 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti bhagavaM goyame jAva viharaI' he bhadanna ! nAraka jIva se lekara sarvArtha siddhakAnta jIvoM ke utpAda Adi jo jo Apa devAnupriyane pratipAdita kiye haiM ve saba satya hI hai 2 / isa prakAra kahakara bhagavAna gautama ne ATalA kALa sudhI manuSagati ane sarvArtha siddha gatinuM sevana kare che. ane eTalA ja kALa sudhI te e beu gatimAM gamanAgamana kare che. A rItane A 9 navame gama utkRSTa kALanI sthitivALA manuSyanA utkRSTakALanI sthitivALA sarvArthasiddha demAM utpanna thavAnA saMbaMdhamAM kahela che. "gg tinni gamagA savvadasiddhagadevANaM' mA trIne, chaTo bhane nabhA 35 tra jamA sarvArthasiddha dene hoya che. te sivAyanA bIjA game ahIMyAM hotA nathI. 'seva bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti bhagavaM goyame jAva viharaI' he bhajana nA24 jIthI laIne sarvAtha siddha sudhInA jIvanA upAda vigerenA saMbaMdhamAM Apa devAnupiye je pratipAdana karyuM che, te saghaLuM kathana satya ja che. arthAt Apa devAnupriyanuM kathana yathArtha ja che. A pramANe kahIne bhagavAn gautama zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za024 u.24 sU02 sanatkumAradevotpattinirUpaNam 519 gaunamo bhagavantaM vandate namasthati bandiramA namasyitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan yathA sukhaM viharatIti |mu0 2 // iti zrI vizvavikhyAta-jagavallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASA kalikhalalitakalApAlApakapavizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka, bAdimAnamardaka-zrIzAhUcchatrapati kolhApurarAnapadatta'jainAcArya' padabhUSita - kolhApurarAjagurubAlabrahmacAri-jainAcArya - jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlabativiracitAyAM zrI "bhagavatImUtrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAm caturviMzatizatakasya cataviMzatitamoddezakaH samAptaH // 24-24 // iti caturviMzatitamaM zatakaM samAptam // 24 // bhagavAn ko vandanA kI aura unheM namaskAra kiyA vandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye ||suu02|| jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla jImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyAke cauvIsaveM zatakakA cauvIsa va uddezA samApta // 24-24 // covIsa vAM zataka samApta // 24 // svAmIe bhagavAnane vaMdanA karI ane teone namaskAra karyA vandanA namaskAra karIne te pachI teo saMyama ane tapathI potAnA AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thaI gayA. sU0 rA jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIla lajI mahArAja kRta "bhagavatIsUtranI prameyacandrikA vyAkhyAnA tevIsamA zatakane vIsame udeze samApta 24-24 covIsamuM zataka samApta rajA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 bhagavatIsUtre // atha paJcaviMzatitamazatakamArabhate // caturvizanitamazatakasya vyAkhyAnaM kRtaM tadanukamapataM paJcaviMzatitamazatakA mArabhate nasya paJcaviMzatitamazatakasya pUrveNa sahAyaM sambandhaH caturvizatiname utpA. parimANAdidvAra jIvAnAM gamA nirUpitAH, iha tu teSAmeva jIvAnAM lezyAdayo bhAvAH pradarzayiSyante ityevaM saMbandhenAyAtasyAsya paJcaviMzatitamaza kasyoddeza. samA hikA gAtheyam mUlam-lessA ya devyasaMThANa jumma pajjaiva niyaMThe samaNA the| ohe bhaviyoM bhavieM sammA miccheya uddesaa|| chAyA--lezyA1 ca dravyara saMsthAnaM yugma paryava5 nigrantha6 zramaNAzca / ogho8 bhavyA9 bhavyaH10 samyagra11 mithyAca uddezAH / / TIkA-lesseti' lezyAH prathamoddeza ke lezyAdayo'rthA vaktavyA iti lezyo. dezakaH prathamaH1 / 'davvetti' dravyamiti dvitIyodezake dravyAdayo'rza vicAritA pacIsaveM zataka kA pahalA uddezaka prAraMbha cauvIsa veM zataka kA vyAkhyAna ho cukaa| aba kramaprApta pacIsa ve zataka ko sUtrakAra prArambha karate haiM, isa pacIsa veM zataka kA pUrvazataka ke sAtha aisA sambandha hai ki cauvIsa veM zataka meM utpAda parimANa Adi dvAroM se jIvoM ke gama nirUpita kiye gaye haiN| para yahAM unhI jIvoM ke lezyAdika bhAva.prakaTa kiye jAne vAle haiN| isI sambandha se Aye huve isa pacIsa veM zataka ke uddezakoM kA saMgraha karane vAlI yaha saMgraha gAthA hai-lessA ya davya' ityAdi / pacIsamA zatakanA pahelA uddezAne prAraMbha- covIsamA zatakanuM vyAkhyAna purU karIne have kamathI Avela A pacIsamA zatakane sUtrakAra prArambha kare che-A pacIsamA zatakane AgalA zatakanI sAthe evo saMbaMdha che ke-vIsamA zatakamAM utpAda, parimANa vigere dvArAthI covIsa daMDakanA jInA gamanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. paraMtu ahIMyAM eja jIvonI lezyA vigere bhAva pragaTa karavAmAM AvavAnA che. A saMbaMdhathI AvelA A 25 pacIsamA zatakanA uddezAone saMgraha zana matavANI bhAsa gAthA cha,-lessA ya davva' tyAha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u01 uddezArthasaMgrahaNam 521 bhaveyuriti dravyaviSayako dravyodezako dvitIyaH 2 | 'saMThANatti' saMsthAnamiti saMsthAnaviSayakaH tRtIyodezakaH 3 / 'jummatti' yugmamiti caturthe uddezake kRtayummAdayo'tha vicAryate ato'yaM yugmanAmakaH caturthIdezakaH 4 / 'pajjavatti' paryava iti paryavAdiviSayakaH paJcamodezaka: 5 / 'niyaMThatti' nirmanya iti SaSThodeza ke pulAkAdikA nirgranthA vicAryate ato'yaM nirgranthaviSayakaH SaSThodezakaH 6 / 'samaNAyatti' zramaNAzca saptamodeza ke sAmAyikasaMyatAdayo'ya nirUpyante'to'yaM zramaprathama leiyA uddeza hai-isameM leiyA vagairaha kA nirUpaNa kiyA gayA hai | 1| dUsarA dravyoddeza hai- isameM dravyAdikoM ke sambandha meM vicAra huA hai |2| tIsarA saMsthAna uddeza hai - isameM saMsthAnaviSayaka vicAra kiyA gayA hai | 3 | cauthA yugmoddeza hai - isameM kRtayugma Adi padArthoM kA vicAra huA hai |4| pAMcavAM paryAyoddeza hai - isameM paryAya Adi ke sambandha kA vicAra kiyA gayA hai |5| chaTThA nirgranthodeza hai - isameM pulAka Adi nirgranthoM kA vicAra kiyA gayA hai |6| sAtavAM zramaNoddeza hai - isameM sAmAyikasaMyata Adi pAMca prakAra ke saMyatoM kA vicAra kiyA gayA hai |7| pahele lesyA uddeza che.--temAM lezyA vigerenuM nirUpaNa karavAmAM mAnche // 1 // bIjo drabyAddeza che. temAM dravya vagerenA sambandhamAM nirUpaNu karavAmAM AvyuM che. ArA trIjo sasthAna uddeza che.--temAM saMsthAna saMdhI vicAra karavAmAM bhAve che. // 3 // ceAthe! yugma uddeza che.--temAM kRtayugma vigere padArthAnA vicAra karavAmAM Avela che pA chaThTho ni tha uddeza che.--temAM pulAka vigere nitthAnA vicAra vAmAM Avyo che. // sAtame zramaNa uddeza che.---temAM sAmAyika arthInA vicAra karavAmAM AgaiA che. rANA bha0 66 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 - -- bhagavatIstre poddezakaH saptamA7 / 'ohe ogha iti sAmAnyam aSTamodezake sAmAnyena nArakA. dayo yathotpayante tathA vaktavyam, oghena sAmAnyena vapAnA bhavyAbhavyAdivizeSaNaravizeSitA cintyante iti-audhikaviSayako'STama uddeshaa8| 'bhaviyAbhavie vi' bhavyAmadhya iti-navamadazamAvudezako tatra navame bhavyavizeSaNA nArakAdayo pathotpadyante tathA vaktavyamiti bhavyaviSayako navama uddezaH 9 dazame abhavyatve vartamAnA abhabyavizeSaNA nArakAdayazcintyante iti abhavyaviSayako dazamodezakaH 10 / 'sammA' samyagiti, ekAdaze samyagdRSTivizeSaNA cintyante iti samyagrASTiviSayaka ekAdazoddezakaH11 / 'micche patti' mithyAceti dvAdazodezake mithyAtve vartamAnA miyAdRSTivizeSaNA ityarthaH te ca vicAryante iti mithyA AThavAM audhikoddeza hai-isameM sAmAnya rUpa se nAraka Adi padArtha jisa rUpa se utpanna hote haiM unakA vicAra kiyA gayA hai| kintu yahA~ inheM bhavya abhavya Adi vizeSaNoM se vizeSita nahIM kiyA hai / / bhavyoddeza aura abhavyoddeza aise ye do uddeza haiN| ye nauvAM aura dasavAM uddeza hai| 9navave uddeze meM bhavya vizeSaNavAle nArakAdikoM kA vicAra kiyA gayA hai| dasa meM uddeze meM abhavyavizeSaNaviziSTa nArakAdikoM kA cintana kiyA gayA hai 10 / ___ gyAraha veM uddeze meM samyagdRSTi vizeSaNa vAle nArakAdi vicArita hue haiM 11 / dhAraha veM uddeze meM mithyAtva meM vartamAna mithyAdRSTi nArakAdikoM ne AThame audhika uddeza che. temAM nAraka vigere padArtha je rUpathI utpanna thAya che, tene vicAra karavAmAM AvyuM che. ahIMyAM tene bhavya abhavya vigere vizeSaNethI vizeSita karela nathI. bhaddeza ane abhaddeza e prakAranA A be uddezAo che. te navame ane dasame e be uddeza che. navamA uddezAmAM bhavya vizeSaNavALA nArakAdikene vicAra karyo che. 9 10 dasamA uddezAmAM abhavya vizeSaNathI viziSTa nAraka vigerenuM ciMtavana karela che agiyAramAM uddezAmAM--samyagU daSTi vizeSaNavALA nArakone vicAra tha che. 11 bAramA udezAmAM mithyAtvamAM rahelA mithyAdaSTi nAraka vigerene vicAra kare che. A rIte A 12 bAra uddezAo A paccIsamA zatakamAM che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU01 lezyAsvarUpanirUpaNam 523 dRSTiviSayako dvAdazoddezakaH12 / 'uddesatti' uddezakA iti nadevamihazatake dvAda. zodezakA bhavantIti gAthArthaH // 1 // tatra dvAdazoddezakeSu madhye lezyAviSayakaH prathamoddezako vyAkhyAyate, tasya cedaM prathamaM sUtram 'teNaM kAleNaM' ityAdi / mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe jAva evaM vayAsI kai NaM bhaMte ! lesptAo pannattAo goyamA! challessAo paNNattAo taM jahA kaNhalessA jahA paDhamasae biie uddesae taheva leslaavibhaago| appAbahugaM ca jAva cauvihANaM devANaM cauvihANaM devINaM mIsagaM appAbahugaM tti ||su01|| chAyA--tasmin kAle tasmin samaye rAjagRhe yAvadevamavAdIt kati khalu bhadanta ! lezyAH prajJaptAH ? gautama ! SaDlezyAH prajJaptAH tadyathA-kRSNalezyA: yathA prathamazatake dvitIyoddezake tathaiva lezyAvibhAgaH, alpabahutvaM ca yAvat catuvidhAnAM devAnAM caturvidhAnAM devInAM mizrakamalpabahutvamiti // 10 // ___TIkA--'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' tasmin kAle tasmin samaye 'rAyagihe jAva evaM vayAsI' rAjagRhe yAvadevamavAdIt atra yAvatpadena bhagavataH samavasaraNamakA vicAra kiyA gayA hai 12 / isa prakAra se ye bAraha uddeza isa paccIsa veM zataka meM haiN| ina bArahoM uddezakoM meM se jo lezyA viSayaka prathama uddeza haiusakA vyAkhyAna aba sUtrakAra karate haiM-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe jAva evaM vayAsI' ityAdi sUtra 1 / TIkArtha-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNa' usa kAla aura usa samaya meM rAjagRha nagara meM bhagavAn gautama ne yAvat isa prakAra se pUchA-yahAM yAvat zabda se 'bhagavAna kA samavasaraNa huA pariSad nagara se nikalI, use A udezAo paikI leNyA saMbaMdhI pahele uddeza che, have sUtrakAra ta thana pareche--'veNaM kAleNaM teNaM samaeNaM rAyagihe jAva evaM vayAsI' yA ____ 4--'teNaM kAleNaM teNaM samaeNa' te je bhane te sabhaye nagaramAM bhagavAna gautama svAmIe yAvat A pramANe pUchayuM-ahiyAM yAvat zabdathI bhagavAnanuM rAjagRha nagaramAM samavasaraNa thayuM, pariSad nagaranI zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre bhUt pariSat nagarAnissRtA dharmopadezo bhagavatA kRtaH, pariSat pratigatA / tadanu trividhayA paryupAsanayA paryupAsInaH pAJjalipuTo gautama ityAdInAM padAnAM grahaNaM bhavati iti| kimavAdI ! tatrAha-'kai ' ityaadi| 'kai gaM bhaMte ! lessAgo paNNatAo' kati khalu bhadanta ! lezyA: prajJA ! bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'challe sAno panattAo' SaDlezyA: majJapta : prakAramedameva darzayati-taMjahA' ityAdi / 'taM jahA' tadyathA-'kaNhalessA jahA paDhamasae bijhyauddesae taheva lessAvibhAgo appAbahuga ca' kRSNalezyA yathA bhagavAn ne dharma kA upadeza diyA, use sunakara pariSad visarjita ho gii| isake bAda trividha paryupAsanA se upAsanA karate hue gautama ne donoM hAtha joDa kara' isa pATha kA saMgraha huA hai| 'gautama ne bhagavAn se kyA pUchA-so ava prakaTa kiyA jAnA hai- 'kaha NaM bhNte| lessAo papaNanAo-he bhadanta ! lezyAe~ kitanI kahI gaI haiM ? isake uttara meM prabhu ne kahA-'goyamA 'challessAmopaNNattAo' he gautama ! lezyAe~ chaha kahI gaI haiN| 'taM jahAM ve isa prakAra se haiM-'kaNhalesA jahA paDhamasae vii. pauddesae taheya leslAvibhAgo appAbahugaM ca' kRSNalezyA ityAdi yahAM prathamazataka ke dvitIya uddeze meM kahe anusAra lezyAoM kA vibhAga aura inakA alpapahutva yAvat 'cauvihANaM devANaM cauvihANaM devINaM mIsagaM appAbahugaM tti' cAra prakAra ke devoM ke aura cAra prakAra kI deviyoM ke mizra alpabahutva taka kahanA cAhiye / prathama zataka kA vaha bahAra nIkaLI, bhagavAne teone dharmadezanA saMbhaLAvI, dharma dezanA sAMbhaLIne pariSad pita pitAnA sthAna para pAchI gaI te pachI kAyika, vAcika, ane mAnasika ema traNe prakAranI paryuM pAsanAthI sevA karatA evA gautamasvAmIe sanna DAyasane bhagavAnana sA pramANe 57yu-'kai NaM maMte ! lessAo pnnnnttAgora he bhagavad vezyAe keTalI kahevAmAM AvI che? A praznanA uttaramAM prabhu 4 che hai-'challessAo paNNacAo' : gautama ! azyA / 742a cha. 'taM jahA' mA pramAle cha 'kaNhalessA jahA paDhamasae viiyAuddesae taheva lessA vibhAgo appAbahugaM ca' gey vazyA, vigaire liyA 5 // zatAnA olon dizAmAM kahyA pramANe lesthAone vibhAga ane tenuM alapa bahuva yAvata 'cajabihANaM devANaM cauvihANaM devINa mIsagaM apAbahugaMtti' yA2 jAnA haivAna ane cAra prakAranI devIonA mizra a95 bahutva sudhI kahevuM joIe. pahelA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za015 u. 1 sU01 lezyA svarUpanirUpaNam prathamazatakIyadvitIyodeza ke tathaiva lezyAvibhAgo'lpabahutvaM ca / tacca prathamazatakIyadvitIyo dezake lezyAvibhAgaH alpabahutvaM ca tathaiva, tathAhi - 'kaha NaM bhaMte! lessAo panattAo' kati khalu bhadanta ! lezyAH prajJaptAH 'goyamA ! challessAo paNNatAo' gautama ! SaDlezyAH prajJaptAH 'taM jahA' tadyathA-kRSNanIlakApotikatejapadmazuklAkhyAH SaDlezyAH prajJaptAH, ityAdi / lezyAnAM vibhAgaH tathA lekhAbatAmalpabahutvaM cApi jJAtavyam / tatra prathamazatakasya dvitIyodeza ke'pi atidezamAha - 'lessANaM biio uddeso bhANiyantra' lezyAnAM dvitIyodezakaH prajJApanA sUtrasya saptadaze lezyApade ye catvAra uddezAsteSu yo dvitIyodezakaH so'tra vAcyaH / atha kiyatparyantaM tatkaraNaM vAcyaM tatrAha - 'jAna cavvihANaM devANaM cautrihANaM devINaM mI appA bahugaM tti' yAvat caturvidhAnAM devAnAM caturvidhAnAM devInAM dvitIyodezakagata lezyAvibhAga aura alpabahutva isa prakAra se hai- 'kaha NaM bhaMte / lessAo paNNattAo ? godhamA ! challessAo paNNattAo0' he bhadanta / iyAe~ kitanI kahI gaI hai ? gautama ! lekhAe~ 6 chaha kahI gaI haiN| jo isa prakAra se haiM kRSNa, nIla, kApotika, teja, padma aura zukla lepA ityAdi rUpa se yaha lezyA vibhAga hai tathA lezyAvAloM kA alpabahutva bhI vahIM se jAnanA cAhiye / prathama zataka ke usa dvitIya uddezaka meM bhI atideza kahA gayA hai so vaha uddezaka yahAM prajJApanA sUtra ke 17 satraha veM lezyApada meM jo cAra uddeze haiM unameM kA hai so vahI dvitIya uddezaka yahAM jAnanA caahiye| yaha kahAM taka kA vahAM kA kathana yahAM gRhIta karanA caahiye| to isake liye 'jAva caubviANaM devANaM cavviANaM 525 zatakanA khIjA uddezAmAM kahela vaizyAvibhAga ane tenu' alpamahutva A abhAye che. - ka i NaM bhaMte ! lessAo paNNattAo ? goyamA ! challessAo paNNattAo' bhagavat lesyAe keTalI kahela che ? he gautama lezyAe cha kahI che. je A pramANe che.-kRSNavezyA 1 nIla lezyA 2, kArpAtika lesyA 3, tenevezyA 4, padmavezyA 5, ane zukalalezyA 6, vigere prakArathI A vaizyA vibhAga kahela che. tathA vaiyAvALAenuM alpa maDuMpaNa tyAMthI jANavu joIe, paDelA zatamnA jIla uddezAbhAM pazu vyatiheza muDesa che. 'lehasANaM bibho uheso bhANiyantro' aDIyAM ne bezyA bhne| mIle uddeza DevAuchu che, to te uddeza ahIMyAM prajJApanA sUtranA 17 sattaramA laizyA padamAM je cAra uddezAo che, temAne che. te eja bIjo uddeza ahiyAM samajavA. tyAM bIjA uddezAnu Y=thana aDIMyAM zraDuthu ho ? to te ATe jAva cauvihANaM devANaM cavhANaM devI mIsagaM adhyAvahugaM tti' yA pATha udyo che ! mahIyAM sudhIneo zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre mizrakamalpabahutvamiti tatmakaraNaM caitram 'eesi NaM bhaMte ? bhavaNavAsINaM vANamaMtarANaM joisiyANaM vemANiyANaM devANa ya devINa ya kaNhalessANaM jAna sukkalessANa ya kayare kayarerhito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vetyAdi / eteSAM khalu bhadanta ! bhavanavAsinAM vAnavyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAM devAnAM ca devInAM ca kRSNalezyAnAM yAvat zuklalezyAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulA vA vizeSAdhikA vA ityAdi - ||suu0 1 || 526 nanu prathamazatake lezyAnAM svarUpaM kathitameveti punaratra tat tAsAM svarUpAdi kathane punaruktirbhavatIti cedatrocyate - prakaraNAntareNA''yAtasvAt punaratra tat svarUpAdikaM kathitam, tathAhi - iha prakaraNe saMsArasamApannajIvAnAM yogAlpadevINaM mIsagaM appA bahugaM tti' yaha pATha kahA gayA hai ki yahAM taka kA vaha pATha grahaNa karanA cAhiye / vahA~ kA vaha prakaraNa. isa prakAra se hai- 'eesi NaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM vANamaMtarANaM joisiyANaM vemANiyA devANa ya devINa ya kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya kayare karehiMto appA vA bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA' ityAdiisa prakaraNa kA bhAva spaSTa hai || sU0 1 // zaMkA- prathama zataka meM jaba lezyAoM kA svarUpa kaha hI diyA hai to phira yahAM unake svarUpa Adi ke kathana kI kyA AvazyakatA thI ? kyoM ki aisA kathana punarukti doSa vAlA ho jAtA hai / uttara - prakArAntara se Ane ke kAraNa punaH yahAM para unake svarUpa Adi kA kathana kiyA gayA hai / tAtparya yaha hai ki isa prakaraNa meM saMsArasamApannaka jIvoM ke arthAt saMsArI jIvoM ke yoga kA alpa te pAThavale. tyAMtuM te pra42 mA prabhA che. 'eesi NaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM vANamaMtarANaM joisiyANaM vemANiyANaM devANa ya devINa ya kaNhalessANaM jAMva sukalessANa ya kathare kayarehiMto appA vA bahugA vA tullA vA visesAhiyA vA ItyAdi A prakaraNanA bhAva spaSTa che. jethI ahI' kahyo nathI. prasU. 15 'kA--pahelA zatakamAM lezyAonu svarUpa samajAvela ja che, teA pachI ahIMyAM temanA svarUpa vigerenA kathananI zI jarUrata che ? kAraNa ke tema kara vAthI tA punarUkti doSa AvI jAya che. prakArAntarathI kathana karavAnI AvazyakatA jaNAyAthI pharIthI ahiyAM lezyA mAnA svarUpa vigerenuM kathana karavAmAM Avyu che. tApaya e che ke-A prakaraNamAM saMsAra samApannaka jIvAnA-arthAt saMsArI jIvAnA cAganuM' alpa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA zaH25 u.1 sU02 saMsArasamApannakajIvanirUpaNam 527 bahutvaM vaktavyamiti tat pastAvAt lezyAlpabahatvaprakaraNama yuktaM tata eva lezyAlpabahutvapakaraNAnantara saMsArasamApannajIvAn tadayogAlpabahutvaM ca prarUpayabhAha-'kaivihA NaM bhaMte ityaadi| mUlam-kaivihANaM bhaMte! saMsArasamAvanagA jIvA pannatA? goyamA! codasavihA saMsArasamAvannagA jIvA pannattA, taM jahAsuhumaapajattagA1, suhamapajattagA2, bAyaraapajjattagA3, bAyarapajattagATa, beIdiyA apajjattagA5, beIdiyA pajattagAda, evaM teiMdiyA8, evaM cauridiyA10, asannipaMciMdiyA apajattagA11, asannipaMciMdiyA pajattagA 12, sannipaMciMdiyA apajattagA 13, sannipaMciMdiyA pajattagA 14||suu02|| chAyA-katividhAH khalu bhadanta ! saMsArasamApannakA jIvAH prajJatA ? gautama ! caturdaza vidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prajJaptAH tathA sUkSmAparyAptakAH 1, sUkSmaparyAptakAH2, bAdarAparyAptakAH3, bAdaraparyAptakAH 4, dvIndriyA aparyAptakAH5, dvIndriyAH paryAptakAH6, evaM trIndriyAH 8, evaM caturindriyAH 10, asaMjJipaJcendriyA aparyAptakAH 11, asaMjJipaJcendriyAH paryAptakAH 12, saMjJipazcendriyA aparyAptakAH 13, saMjJipaJcendriyAH paryAptakAH ||14muu02|| bahutva kahanA hai / isaliye isa yoga ke sambandha ko lekara lezyAoM kA alpabahutva kA jo prakaraNa hai vaha bhI kaha diyA hai| aba sUtrakAra isIse lezyAoM ke alpa bahatva prakaraNa ke kathana karane ke bAda saMsArI jIvoM kI aura unake yogoM ke alpabahutva kI prarUpaNA karate haiM-'kaivihANa bhaMte ! saMsArasamAvanagA jIvA pannattA' 30 bahatapaNu kahevAnuM che, te kAraNathI A cenanA saMbandhane laIne vezyAonA alpabahuvanuM je prakaraNa che, te paNa kahyuM che. have sUtrakAra chae vezyAonA a9pa ane bahu paNa saMbaMdhI prakaraNanA kathana pachI saMsArI jInA ane temanA rogonA alpa bahupaNAnuM nirUpaNuM are cha. 'kaivihA NaM bhaMte ! saMsArasamAvanagA jIvA pannatA' tyAha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 bhagavatIsUtre TIkA--'kahavihA Ne bhaMte ! saMsAramamAvannagA jIyA pannattA' katividhA:katiprakArakAH khalu bhadanta ! saMsArasamApannakA:-saMmAribhAvamAgatAH saMsAriNa iti yAvat jIvAH paNinaH prajJaptA:-kathitA iti ptH| bhagAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'corAsabihA saMsArasamAvanagA jIvA pannattA' catuI zavigAH -caturdazapakArakAH saMsArasamApannakAH jiivaa| pahaptA iti / prakArabhedame ca darzapati-taM jahA ityAdi / 'taM jahA tapathA-'suduma aparajatagA' sUkSmApalikAH sAmanAmakarmodayAt sUkSmA iti kathyante aparyAptakanAmakodayAt aparyA sakAH, samAca te aparyAptakA iti sUkSmAparyAptakAH / 'muhunapajjata gA sakSamaparyAptakAH mUkSmanAmako yAt sUkSmAH paryAptakanAmahodayAt paryAptakAH / 'bAyaraapajjattagA' vAdarAparyAptakAH tAdRzanAmakauMdayAt bAdarAzca te apayo. psakA iti bAdarAparyAptakAH / 'bAyarapajjattagA' bAdaraparyAptakAH paryAptakanAma TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'kai vihA NaM bhaMte ! samAra. samAvannagA jIvA pannattA'he bhadanta! jo jo saMsArabhAva ko prApta haiMsaMsArI haiM-aise ve jIva kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'coddasavihA saMsArasamAvannagA jIyA pannattA' saMsArI jIva caudaha prakAra ke kahe gaye haiN| 'taM jahA' unake ve caudaha prakAra aise haiM-'suhama apajjattagA' 1 sUkSma aparyAptaka sUkSmanAmakarma ke udaya se jo sahita hote haiM, ve sUkSma aura aparyA. sakanAma kA jinako udaya hotA hai ve aparyAptaka 'suhamapajjattagA' 2 sakSama paryAtaka-sakSma nAmakarma ke udaya se sUkSma aura paryAptakanAmakameM ke udaya se paryAptaka 'bAyara apajjattagA. bAdarapajjattagA' 3 bAdara aparyAptaka, 4 bAdara paryApta ka-bAdaranAmakarma ke udaya se bAdara aura ja TIkArya-gautama svAmIe prabhune evuM pUchyuM che ke-he bhagavanuM je saMsAra bhAvane prApta kare che. arthAt saMsArI che, evA te che keTalA prakAranA kahevAmAM AvyA che ? gautama svAmInA A praznanA uttaramAM prabhu 13 cha hai-'goyamA !' hai gautama ! 'codasavihA saMsArasamAvannagA jIvA pannatA' saMsArI ch| yo praa2|| 4 cha, 'taM jahA' tamAnAta yo are // prabhAra cha.-'sahama appajjattagA' sUkSma aparyApta sUkSmanAma karmanA udayathI jeo yukta hoya che, te sUkSama ane aparyAptaka nAmane reyAna ya ya che. te aparyApta cha. 1. 'suhamapajjattagA' sUkSma pryaaptaka nAmakarmanA udayathI sUkSama ane paryAptaka nAmakarmanA udayathI paryAAds 'bAdara apajjattagA, bAdara pajjattagA' mA12 205yAta 3 mAha2 pryaapa-bAdara nAmakarmanA udayathI bAdara ane aparyAptaka nyamakarmanA udayathI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU02 saMsArasamApannakajIvanirUpaNam 529 karmodayAt bAdaraparyAptakAH ete ca catvAro'pi jIvabhedAH prithivyAyekendrayA. NAm 'beiMdiyA apajjattagA' dvIndriyA aparyAptakAH dvIndriyanAmakarmodayAt / 'beiMdiyA pajjattagA' dvIndriyAH paryAptakAH / 'evaM teiMdiyA' evam-dvIndriyavadeva shriindriyaaH| trIndriyA aparyAptakAH, trIndriyAH paryAptakAH / 'evaM curidiyaa|' evaM caturindriyAra, caturindriyA aparyAptakAH, caturindrayAH pryaaptkaaH| 'asabhipaMciMdiyA apajjatagA' asaMkSipazcendriyA aparyAptakAH 'apannipacidiyA pajjattagA' asaMjJipaJcendriyAH paryAptakAH / 'saMnnipaM ciMdiyA apajjattagA' saMji. pazcandriyA aparyAptakAH / 'sannividiyA pajjattagA' saMkSipaJcandriyAH paryAptakAra te ete saMsArasamApannakAH caturdazapakArakAH jIvA bhavantIti bhAvaH ||puu02|| aparyAptaka nAmakarma ke udaya se aparyAptaka tathA bAdara aura paryAptaka nAmakarma ke udaya se paryAptaka 'beiMdiyA AjjattagA, beiMdiyA pana. ttagA' 5 do indriyavAle aparyAptaka, 6 do indriyavAle paryAptaka evaM tei . diyA'7 teindriyavAle aparyAptaka,8 teindriyavAle paryAptaka,9 cauindriya vAle aparyAptaka,10 cauindriyavAle paryAptaka 11 asaMjJipazcendriya aparyAsaka,12 asaMjJIpaJcandriya paryAptaka,13 saMjJI paJcendriya aparyAptaka aura 14 sNjnyiipnycendriypryaaptk| isa prakAra se ye 14 caudaha saMsArI jIvoM ke bheda haiN| saMkSipta meM isakA sAra aisA hai-mUkSma evaM cAdara ke bheda se ekendriya ke do bheda hai aura ye donoM bheda aparyAptaka aura paryAptaka hote haiM isa prakAra ekendriya ke cAra bheda ho jAte haiN| do indriya, teindriya, caui. ndriya, asaMjJI pazcendriya aura saMjJI pazcendriya ye pAMca trasa jIvoM ke aparyApaka ane bAdara ane paryAptaka nAma karmanA udayathI paryAptaka re iMdiyA apajjattagA, beiMdiyA pajjattagA.' meM driyANA a5 5, ye driyANA pAsa 6, 'evaM teiMdiyA' traya driyA maryAta 7 3 idriyavALA paryApaka 8 cAra iMdriyavALA aparyAptaka 9 cAra idriyavALA paryA. taka 10 asaMjJI aparyAptaka 11 asaMjJI paryAptaka 12 saMsI aparyAptaka 13 ane saMjJI paryAptaka 14 A pramANenA A cauda saMsArI jIvanA bheda che. saMkSepathI teno sAra e che ke-sUkSma ane bAdaranA bhedathI eka iMdriya. vALAnA be bhede che. ane te beu bheda aparyAptaka ane paryApaka hoya che. A rIte eka iMdriyavALAonA 4 cAra bheda thaI jAya che. be Idriya, traNa iMdriya, cAra IMdriya, asaMjJI paMcendriya ane saMjJI paMcendriya A pAMca zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre eteSAM caturdazaprakArakajIvAnAM yogAlyabahutvaM darzayannAi-eesi gaM bhaMte ! codasavihANa' ityaadi| mUlam-eesigaM bhaMte ! codasavihANaM saMsArasamAvannagANe jIvANaM jahannukosagasta jogassa kayare kayare jAva visesAhipA vA? goyamA! samvatthove suhumassa apajattagassa jahannae joe1, bAyarassa apajattagassa jahannae joe asaMkhejaguNe 2, beiMdiyassa apajattagassa jahannae joe asaMkhejaguNe3, evaM seiMdiyasta 4 evaM cauridiyassa 5, asannipaMciMdiyassa apajjatagassa jahannae joe asaMkhe jaguNe6, sannista paMcidiyassa apajattagassa jahannae joe asaMkhejaguNe7, suhumassa pajattagassa jahannae joe asaMkhejaguNe8, bAyarassa pajattagassa jahannae joe asNkhejgunne9| suhumassa apajattagassa ukosae joe asaMkhejjamuNe 10, bAyarassa apajjattagasta ukkosae joe asaMkhejjamuNe11, suhamassa pajjattagassa ukosae joe asaMkhejaguNe12, bAyarassa pajjattagasta ukkosae joe asaMkhejjaguNe13, beiMdiyasta pajjattagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe14, evaM teiMdiyassa015, evaM jAva sannipaMciMdiyassa pajjattagasta jahannae joe asaMkhejjaguNe18, beiMdiyassa apajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe19, evaM teiMdiyassa vi 20, evaM cauriparyAptaka aura aparyAptaka ke bheda se daza bheda ho jAte haiM / isa prakAra se ye saMsArI jIvoM ke 14 caudaha bheda kahegaye haiM ||suu02|| trasa jIvenA paryAptaka ane aparyAptakanA bheda thaI jAya che. A rIte A saMsArI jInA coda de kahevAmAM AvyA che. sUra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU03 jIvAnAM yogAlpabahutvam 531 diyassa vi 21, evaM jAva sannipaMciMdiyassa apajjattagassa ukosae joe asaMkhejjaguNe23, evaM beiMdiyasta pajjattagasta ukosae joe asaMkhejjaguNe24, evaM teiMdiyassa vi pajjatta. gassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe25, cauridiyassa pajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe26, asannipaMciMdiyasta pajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe27, evaM sannipaMcidiyassa pajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe28 ||suu03|| chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! caturdazavidhAnAM saMsArasamApanakAnAM jIvAnAM jaghanyotkarSakasya yogasya katare kArebhyo yAvadvizeSAdhikA vA ? gautama ! sarva stokaH sUkSmasyAparyAptakasya jaghanyako yogaH1, bAdarasyAparyAptakasya jaghanyako yogo'saMkhyeyaguNaH2, dvIndriyasyAptikasya jaghanyako yogo'saMkhyeyaguNaH3, evaM trIndriyasya 4, evaM caturindriyasya 5, asaMjJipazcendriyasyAparyAptakasya jaghanya ko yogo'saMkhyeyaguNaH6, saMjJinaH paJcendriyasthAparyAptakasya jaghanyako yogo'saMkhyeyaguNaH7, sUkSmasya paryAptakasya jaghanyako yogo'saMkhyeyagaNa:8, bAdarasya paryApakasya jaghanyako yogo'saMkhyeyaguNaH9, sUkSmasyAparyAptakasyotkarSako yogo'saMkhyeyaguNaH 10, bAdarasyAparyApta kasyotkarSako yogo'saMkhyeyaguNaH11, sUkSmasya paryAptakasyotkarSako yogo'saMkhyeyaguNaH12, bAdarasya paryAptakasyoskarSako yogo'saMkhyeyaguNa:13, dvIndriyasya paryAptakasya jaghanyako yogo'saM. khyeyaguNaH14, evaM trIndriyasya015, evaM yAvat saMkSipaJcendriyasya paryAptakasya jaghanyako yogo'saMkhyeyaguNaH18, dvIndriyasyAparyAptakasyotkarSako yogo'saMkhye. yaguNaH19, evaM trIndriyasyApi20, evaM caturindriyasyApi21, evaM yAvat saMkSipaJcandriyasyAparyAptakasya utkarSako yogo'saMkhyeyagugaH23, evaM dvIndriyasya paryA takasyotkarSako yogo'saMkhyeyaguNaH24, evaM trIndriyasyApi paryAptakasyotkarSako yogo'saMkhyeyaguNaH25, caturindriyasya paryAptakasyotkarSako yogo'saMkhyeyaguNaH26, asaMjJipaJcendriyasya paryAptakasyotkarSako yogo'saMkhyeyaguNaH27, evaM saMkSipazca ndriyasya paryAptakasyorSako yogo'saMkhyeyaguNaH28 // 3 // zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 bhagavatIstre TIkA-'eesiNaM bhaMte' eteSAM khalu bhadanA ! 'coddasavihANaM saMsArasamAbannagANaM jIvANaM' caturdaza vidhAnAM saMsArasamApannakAnAm jIvAnAm 'jahannuko sagassa jogassa kayare kaparehito jAva visesAhiyA vA' jaghanyotkRSTasya yogasya katare katarebhyo yAvat vizeSAdhikA vA jaghanyaH kAmapi vyaktimAzritya, sa eva tu vyaktyantarApekSayA utkarSa iti jaghanyotkarSa stasya yogasya vIryAntarApekSayA upazanAdi janitakAyAdiparissandarUpasya, etasya yogasya caturdazajIvasthAnasaMba aba sUtrakAra ina 14 caudaha prakAra ke jIvo meM yogoM kI alpatA aura bahutA dikhAte haiM-isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'eesiNaM bhaMte ! codasavihANaM saMmArasamAvanagANaM jIvANaM' ityAdi sUtra 3 / TIkArtha-'eesi NaM bhaMte ! coddasa vihANaM saMsArasamAvanagANaM jIvANaM' he bhadanta : ina 14 caudaha prakAra ke saMsArI jIvoM ke 'jahannukkosagassa jogassa kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' jaghanya aura utkRSTa yoga kA Azraya kara ke kauna se jIva kisa yoga vAle jIvoM kI apekSA se yAvat vizeSAdhika haiM ? Atma pradezoM meM jo parispaMdana hotA hai usakA nAma yoga hai| yaha yoga vIryAntarAya karma ke kSayopazama kI vicitratA se aneka prakAra kA hotA hai, kisI jIsa kI apekSA yoga alpa hotA hai aura kisI jIva kI apekSA vahI yoga utkRSTa ho jAtA hai| isa prakAra se pratyeka yoga ke jaghanya aura utkRSTa ke bheda se 14 have sUtrakAra A cauda prakAranA jIvomAM ganuM alpapaNu ane bahu pA matAva cha.-temA mautama svAbhIme prabhune me pUchyu cha -'eesiNaM bhaMte ! codasavihANaM saMsArasamAvannagANaM jIvANa' tyAha ___A --'eesi NaM bhaMte ! codasavihArNa saMsArasamAvannagANaM jIvANa' nApan // 14 yo prAranA saMsArI vaan| 'jahannukosagAsa jogasta kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' dhanya bhane aSTa yeAgane mAzraya zana kayA jI kayA gavALA jIvenI apekSAthI yAvat vizeSAdhika che ? AtmapradezamAM je parispaMdana heya che, tenuM nAma ga che. A yuga vItarAya karmanA kSapazamanI vicitratAthI aneka prakAra hoya che kaI jIvanI apekSAthI eja yoga alpa thaI jAya che. ane keI jIvanI apekSAthI e ga utkRSTa thaI jAya che. A rIte dareka yoganA jaghanya ane utkRSTanA bhedathI 14 jIvasthAne laIne 28 aThyAvIsa bhedo thaI jAya che. arthAta jInA sthAne 14 cauda kahyA che, temAM vega hoya che, ane te yoga jaghanya ane utkRSTanA bhedavALuM hoya che. tethI 14 cauda prakAranA jIvasthA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TIkA za025 u.1 su03 jIvAnAM yogAlyabahutvam 533 ndhAt jaghanyotkarSabhedAcca aSTAviMzatiprakArakasyAlamabahutvAdi jIvasthAnakavizeSAdbhavatIti / tatra katare jIgaH katarebhyo jIvebhyo yAvadvizeSAdhikA vA atra yAvatpadena alpA vA, bahukA bA, tulyA vA, ityeteSAM saMgrahI bhavatIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'sabatyove suhamassa apajjattagasta jahannae joe?' sarvasvokaH-sarvebhyo'lpIyAna samasyAparyApta kasya jaghanyako yogaH mUkSmastha pRthivyAdeH mamatvAt tasya zarIrasthApi aparyAptakatvena asaMpUrNatvAt , tatrA'pi jaghanyasya vivakSitatvAta sarvebhyo vakSyamANebhyo yogebhyaH sakAzAt stokaH sarvastoko bhAti jaghanyo yogaH, sa punarvagrahika caudaha jIvasthAnoM ko lekara 28 aThAisa bheda ho jAte haiM arthAt jIva ke samAna (saMkSepa) se 14 jo bheda kahe gaye haiM unameM yoga hotA hai aura yaha yoga jaghanya aura utkRSTa bheda vAlA hotA hai / isaliye 14 caudaha jIvasthAnoM ke pratyeka sthAna ke 2-2 yoga ke bheda kA sadbhAva se yoga ke 28 aThAIsa bheda ho jAte haiN| yahAM pAvara zAda se alpabahuta aura tulya' ina padoM kA saMgraha huA hai| isIliye gautama ne aisA prazna kiyA hai| gautama ke isa prazna kA uttara dete hue prabhu kahate haiM-'goyamA ! 'savyatyAve suhamassa apajjattagasta jahannae joge' he gautama! sUkSma aparyAptaka ekendriya jIva kA jaghanya yoga saba se alpa hotA hai kyoMki sUkSma nAmakarma ke udaya se pRthivyAdika ekendriya jIva mUkSma hote haiM arthAt inakA zarIra sUkSma hotA hai-aura aparyAptaka hone ke kAraNa vaha inakA zarIra apUrNa rahatA hai| isaliye vaha nenA dareka sthAnanA 2-2 babbe vega bheda thavAthI veganA 28 aThayAvIsa bhede thaI jAya che. ahiyAM yAvat zabdathI a5, baDu ane tulya A padene saMgraha thaye che. tethI ja gautama svAmIe A rItane prazna karyo cha. gautama svaamiin| ma prazana uttaramA prabhu 4 cha -'samvatthove suhumassa apajja tagama jahannara joge' gI14 ! sUkSma 55yA me driya. vALA jIvane jaghanya ega badhAthI alpa hoya che. kemake sUkSma nAmakarmanA udayathI jaghanya pRvi vigere eka indriyavALA ja sUkSama hoya che. arthAt teonuM zarIra sUkSama hoya che, ane aparyApaka hevAnA kAraNe te temanuM zarIra apUrNa hoya che. tethI e cega bIjA yoga karatAM jaghanyanI virakSA hovAnA kAraNe badhAthI kama hoya che. A pega vigrahagati mAM je kAmaNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 bhagavatIstre kAmaNaudArika padgalagrahaNaprathamasamayavartI, tadanantaraM ca samayavRddhayA anaghanyotkRSTo yAvat sarvotkRSTo na bhavatIti 'bAyaraspa apajjanagassa jahannae joe asaMkheja. guNe2' bAdarasya aparyAptakajIvasya jaghanyako yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavati bAdarajIvasya pRthivyAderaparyAptakajIvasya jaghanyo yogaH pUrvoktApekSayA'saMkhyA. taguNaH asaMkhyAtagu gavRdro bAdaratvAdeva bhavatIti, evamagre'pi asaMkhyAtaguNatvaM draSTavyam 2 / 'beIdiyaspa apajjattagassa jahannae joe asaMkhenaguNe', dvIndriyasyA. paryAptakasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavati3 / evaM teidiyassa' evaM trIndriyasyAparyAptakasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavatIti / evaM cauridiyassa' evaM caturindriyasya aparyAptakastha jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNo'. yoga anya yogoM kI apekSA jaghanya kI vivakSA hone ke kAraNa saba se kama hotA hai| yaha yoga vigraha gati meM jo kArmaNa kAya hotA hai usake dvArA audArika pugaloM ko grahaNa karane ke prathama samaya meM hotA haiN| isake bAda samaya samaya meM yoga kI vRddhi hotI hai aura yaha vRddhi sarvotkRSTa yoga taka hotI hai 'vAyarassa apa. jjattagasta jahannae joe' sUkSma aparyAptaka ke jaghanya yoga kI apekSA jo bAdara aparyAptaka kA jaghanya yoga hai vaha 'asaMkhejaguNe' asaMkhyAta guNA adhika hotA hai 2 isI prakAra se Age bhI asaMkhyAta guNatA jAnanI cAhiye / 'beiMdiyassa apajjattagasta jahanae joe asaMkhejja. guNe' isakI apekSA do indriya aparyAptaka kA jaghanya yoga asaMkhyA taguNA adhika hotA hai 3 'evaM teha diyassa' isI prakAra se do indriya jaghanya kALavALA hoya che, tenA dvArA darika pulene grahaNa karavAnA prathama samayamAM hoya che. te pachI dareka samaye ganI vRddhi thAya che. ane // vRddhi sarvotkRSTa yoga sudhI DAya che. 'bAyaramsa apajjattAssa jahannae joe' sUkSama aparyAptaka ga karatAM je bAdara aparyAptakane jaghanya roga che, te 'asaMkhejjaguNe' masabhyAta gye| madhira DAya che. 2 4 zata mA 55 manyAta aY Mej. 'beidiyassa apajjattagassa jahannae joe asaMkhejja che tenA karatAM be IMdriyavALA aparyAptakane jaghanyAga asaMkhyamatagaNe padhAre hAya cha. 3 'evaM tei diyassa' me zate medriya aparyAptatA jaghanya rogathI te indriyane je jaghanya ega che, te asaMkhyAta adhika DAya che. 4, 'evaM caridiyassa' zata 3 dhandriya apaHi5 ruru zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU03 jIvAnAM yogAlpabahutvam 535 dhiko bhavatIti5 / 'asannissa paMciMdiyassa apajjattagassa jahannae joe asaMkhejja. guNe6' asaMjJinaH paJcendriyasyAparyAptakasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavatIti6 / 'sannissa paMcidiyassa apajjatagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe saMjinaH paJcendriyasyAparyAptakasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhvtiiti| 'suhumassa pajjattagassa jahannae joe asaMkhenaguNe sakSamasya jIvasya paryAptakasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavati sUkSmAparyAptakajIvasya jaghanyayogApekSayA sUkSmaparyAptakajIvasya jaghanyo yogo'saMkhyAta guNo'dhiko bhavatItyarthaH / bAdarAparyAptakApekSayA bAdaraparyAptakajIvasya yogo'dhiko bhavatIti tarzayati -'bAyarasya pajjattagasya jahannae joe asaMkhenaguNe9' yAdarasya paryAptakasya paryAsaguNaviziSTasya jIvasya jaghanyo yogo'saMkhyAtaguNo'dhiko bhavatIti 9 / sUkSmAaparyAptaka ke jaghanya yoga se teindriya aparyAptaka kA jo jaghanya yoga hai vaha asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 4 'evaM canaridiyassa' isI prakAra se teindriya aparyAptaka ke jaghanya yoga se jo cauindriya apayotaka kA 'jaghanya yoga hai vaha asaMkhyAta guNA adhika hotA hai / 'asanissa paMcidiyassa apajjattagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe' isI prakAra se jo asaMjJI pazcendriya aparyAptaka haiM unakA jaghanya yoga cauindriya aparyAptaka ke jaghanya yoga se asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 6 / 'sanipaciMdiyassa apajjattagama jahannae joe asaMkhejjaguNe 7 / isI prakAra se saMji pazcendriya aparyAptaka kA jo jaghanya yoga hai vaha asaMjJI paJcendriya aparyAptaka ke jaghanya yoga se asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai / saMjJI paJcendriya aparyAptaka ke jaghanya yoga se asaMkhyAtaguNA adhika sUkSma paryAptaka ekendriya kA jaghanya yoga hotA hai 8 // sUkSma paryAptaka ke jaghanya yoga se asaMkhyAta guNA adhika cAdara paryApta kA gathI cAra iMdriyavALAone je jaghanya roga che, te asaMkhyAta gaNe padhAre che. 5 asannista pacidiyasma appajjattarasa jahannae joe asNkhejjTLe" eja rIte je asaMjJI paMcendriya aparyAptaka che, tene jaghanya yoga cAra idriyavALA aparyAptakanA jaghanya gathI asaMkhyAtagaNe adhika hoya cha. 1, 'sannipaMciMdiyassa apajjattagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe' se rIte saMjJI paMcendriya aparyAptakane je jaghanyAga che, te asaMjJI paMcendriya aparyAptakanA jaghanyAgathI asaMkhyAtagaNe adhika hoya che. 7, saMjJI paMcendriya aparyAptakanA jaghanya ega karatAM asaMkhyAtagaNe vadhAre sUphamaparyAptakanA jaghanya yoga hoya che, 8, sUphama paryAptakanA jaghanya bhegathI asaMkhyAtagaNe vadhAre bAdara paryAptaka ekendriyane jaghanya vega hoya che. huM tenA yoga karatAM asaMkhyAta gaNe vadhAre sUphama aparyAptaka eka iMdriyane utkRSTa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 bhagavatIsUtre dArabhya bAdarAntAparyAptakajIvAnAM jaghanyayogeSu asaMkhyAtaguNatvamAdhikyaM pradarya utkRSTayo geSu AdhikyaM darzayitumAha-'muhumatsa' ityAdi, 'suhamassa Ajjatta. gassa ukosae joe asaMkhenaguNe10' sUkSmasyAparyAptakasyotkRSTo yogaH pUrvA pekSayA'saMkhyAta guNo'dhiko bhavani10 / 'vAyarassa apajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe11' cAdarasyAparyAptakasyotkRSTo yogo'saMkhyAtagugo'dhiko bhavati 11 / 'suhumassa pajjatagassa urakosae joe asaMkhenaguNe sakSamasva paryApta kasyotkRSTo yogo'saMkhyAtaguNo'dhiko bhavati 11 / 'suhumarasa pajjata gasta ukkosae joe asaMkhenaguNe' samasya paryAptakasyotkRSTo yogo'saMkhyAtaguNo. 'dhiko bhavati 12 / 'bAyarassa pajjattagassa unakosae joe asaMkhenaguNe 13' pAdarasya paryAptakasyotkRSTo yogo'saMkhyAtaguNo'dhiko bhavati 13 / atha dvondri yAdInAM paryAptakAnAM jaghanyayogamAha-'beidiyasya pajjattagassa jahannara joe asaMkhenaguNe 14' dvIndriyasya paryAptakasya jaghanyo yogo'saMkhyeyagugo'dhiko bhavatIti 14 / 'evaM teiMdiyassa pajjattagassa jahannae joe asaMkhenaguNe 15' evaM dvIndriyava deva trIndriyasya paryAptakasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko jaghanya yoga hotA hai 9 / isake yoga se asaMkhyAtaguNA adhika sUkSma aparyAptaka kA utkRSTa yoga hotA hai 10 / isake yoga se asaMkhyAtaguNA adhika bAdara aparyAptaka kA utkRSTa yoga hotA hai 11 isake yoga se asaMkhyAtaguNA adhika sUkSmaparyAptaka kA utkRSTa yoga hotA hai 12 / isake yoga se asaMkhyAnaguNA adhika bAdara paryAptaka kA utkRSTa yoga hotA hai 13 / isake yoga se asaMkhyAtaguNA adhika dvIndriya paryAptaka kA jaghanya yoga hotA hai 14 / isI prakAra se tehandriya paryAptaka kA jaghanya yoga aura yAvat saMjJi paJcendriya paryAptaka kA jaghanya yoga asaM khyAtaguNA adhika hotA hai 18 / dvIndriya aparyAptaka kA utkRSTa yoga coga hoya che. 10 tenA yoga karatAM asaMkhyAta gaNe vadhAre bAdara aparyAptakane utkRSTaga hoya che. 11, tenA pega karatAM asaMkhyAta gaNe vadhAre sUma paryAptakane utkRSTa ega hoya che 22, tenA yoga karatAM asaM. khyAta gaNe adhika khAdara paryAptakane utkRSTa yoga hoya che. 13 tenA vega karatAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre be iMdriya paryAptakane jaghanyAga hoya che. 14 eja rIte traNa IdriyavALA paryApta ne jaghanya yoga ane yAvatu saMjJI paMcendriya paryApta ne jaghanyayoga asaMkhyAta gaNe vadhAre hoya che. 18, be iMdriyavALA aparyAptakane utkRSTa ega asaMkhyAta gaNe vadhAre hoya che. 19 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU03 jIvAnAM yogAlpabahutvam 537 bhavati iti 15 / 'evaM jAva sabhipaMciMdiyasta pajjatagassa jahanae joe asaM. khejjaguNe' evaM yAvat saMkSipazcandriyasya paryAptakasya jaghanyo yogo'saMkhyA. taguNo'dhiko bhavati / 18, atra yAvatpadena 'cauridiyarasa pajjattagassa jahae joe asaMkhejjaguNe 16, tathA 'apsanissa paMciMdiyassa pajjattagarasa jahannae joe asaMkhejjaguNe 17 / anayoH prakaraNayoH saMgraho bhavatIti 18 / atha dIndriyAdInAmaparyAptakAnAmutkRSTayogamAha-'beIdiyassa apajjattagarasa ukosae joe asaMkhejjaguNe 19' dvIndriyasyAparyAptakasya utkRSTo yogo'saMkhyeyaguNo' 'dhiko bhavati evaM teI diyassa vi evaM trIndriyasyApi aparyAptakasyotkRSTo yogo. 'sakhyeyaguNo'dhiko bhavati20 / 'evaM cauridiyassa vi' evaM caturindriyasyApi aparyAptakasyotkRSTo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavati 21, "evaM jAva sannipaMciMdiyassa apajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe 23' evaM yAvat saMzipaJcendriyasyAparyAptakasyotkRSTo yogo'sakhyeyaguNo'dhiko bhavati, atra yAvatpa asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 19 / isI prakAra se teindriya aparyA saka kA utkRSTa yoga asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 20 / cauindriya aparyAptaka kA utkRSTa yoga asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 21 // asaMhI paJcandriya aparyAptaka kA utkRSTa yoga asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 22 aura saMjJI paJcendriya aparyAptaka kA uskRSTa yoga asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 23 / bIndriya paryAptaka kA utkRSTa yoga asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 24 / teindriya paryAptaka kA utkRSTa yoga asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 25 / cauhandriya paryAptaka kA utkRSTa yoga asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 26 / asaMjJi pazcandriya paryAptaka kA uskRSTa yoga asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 27 / aura saMjJI paJcendriya paryAptaka kA eja rIte traNa IdriyavALA aparyAptakane utkRSTaga asaMkhyAta gaNe vadhAre hoya che. 20 cAra IdriyavALA aparyAptakane utkRSTaga asaMkhyAta gaNe adhika hoya che. 21 asaMjJI paMcendriya aparyAptakane utkaMga asaMkhyAta gaNe vadhAre hoya che. 22, ane saMjJI paMcendriya aparyAptakane utkRSTa ga asaMkhyAta gaNe adhika hoya che. 23, zrIndriya paryAptakane utkRSTa joga asaMkhyAtagaNe adhika hoya che. 24, teIndriya paryAptakane utkRSTa yoga asaMkhyAtagaNe vadhAre hoya che. 25, cAra IndriyavALA paryAptakane utkRSTa ga asaMkhyAtagaNe vadhAre hoya che. ra6, asaMjJI paMcendriya paryAptakane utkRSTa ga asaMkhyAtagaNe adhika hoya che. 27, ane saMjJI paMcendriya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 bhagavatIsUtre dena 'asanni paMciMdiyarasa apajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe' asaMzipaJcendriyasyAparyAptakasyotkRSTo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavatItyasya grahaNaM bhavatIti 23 / 'beiMdigrasta panjattagasma ukkosae joe asaMkhejjaguNe 24 dIndriyasya paryAptakasyotkRSTo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavati 24 / 'evaM tei diyassa vi pajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe 25, evaM trIndriyasyApi paryAptakasyotkRSTo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavatIti 25 / 'caridiyamsa pajjattagassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe 26 evaM caturindriyasya paryAptakasyo. skRSTo yogo'saMkhyAtaguNo'dhiko bhavati 26 / 'asabhipaMciMdiyassa pajjattagarasa ukosae joe asaMkhejjaguNe 27' asaMjJipazcendriyasya paryAptakasyotkRSTo yogo. 'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavati 27 / 'evaM sannipaMciMdiyassa pajjattagassa ukkosae joe asaMkhejaguNe 28' evaM saMkSipaJcandriyasya paryAptakasyotkRSTo yogo'saM. khyeyaguNo'dhiko bhavatIti 28 / iha yadyapi paryAptakatrIndriyotkRSTazarIrApekSayA paryAptakAnAM dvIndriyANAM saMjJimasaMjJinAM ca pazcendriyANAmutkRSTaH kAya: saMkhyA tamuNo bhavati saMkhyAtayojanapramANatvAttasya, tathApyatra yogasya parispandarUpasya vivakSitatvAta, tasya ca parispandasvarUpayogasya kSayopazamavizeSasAmarthAta yathoktamasaMkhyAtaguNatva na virudvayate, na hyasti niyamo yadalpakAyasyAlpa eva utkRSTa yoga asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 28 / isa prakAra se uttaro. ttara meM yaha asaMkhyAtaguNI adhikatA jAnanI caahiye| yahAM yadyapi paryAptaka teindriya ke utkRSTa zarIra kI apekSA paryAptaka do indriyoM kA aura saMjJI asaMjJI paryAptaka pazcendriya jIvoM kA utkRSTa kAya saMkhyAtaguNA adhika hotA hai| kyoMki yaha unakA saMkhyAta yojana pramANa vAlA hotA hai| parantu phira bhI yahAM parismanda rUpa yoga kI vivakSA hone ke kAraNa usa parispanda rUpa yoga meM kSayopazama vizeSa ke sAmarthya se yathokta asaMkhyAta gugatA viruddha nahIM hotI hai| aisA paryAptakane utkRSTa pega asaMkhyAtagaNuM vadhAre hoya che. 28, A rIte uttarottaramAM A asaMkhyAtagaNuM adhikapaNuM samajavuM joIe. ahIMyAM je ke paryAptaka traNa IndriyavALAonA utkRSTa zarIra karatAM paryAptaka be IndriyavALAenuM ane saMjJI asaMjJI paMcendriya nuM utkRSTa zarIra saMkhyAtagaNuM vadhAre hoya che kemake te tenuM saMkhyAta jana pramANavALuM hoya che. te paNa ahIMyAM parispaMdanarUpa (calAyamAna) ganI vivakSA levAne lIdhe e paripaMdanarUpa gamAM kSapazama vizeSanA sAmarthyathI upara kahyA pramANe asaMkhyAtagaNapaNuM thatuM nathI, arthAta temAM virodha Avato nathI. e te keI niyama zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU03 jIvAnAM yogAlpavahutvam 531 parispando bhAti mahAkAyasya vA mahAne parispandaH pIpilikAharatyAdau tasya vyatyayenApi darzanAditi / ayamAzayaH-Atmapadezasya spandanaM kampanaM vA yogazabdena kathyate, sa ca yogo vIryAntarAyakarmaNaH kSayopazamAdivaicitryAt anekaprakArako bhavati / sa eva yogaH parispandakampanAparaparyAyaH kamapi jIvavizeSamAzrityAlpo bhavati, sa evaM jIvAntarApekSayA utkRSTo bhAti / tasya yogasya caturdazajIvasthAnakAzrayaNena jaghanyotkRSTa bhedenASTAviMzati bhaidA bhvnti| asmin mUtre tasya yogasyAlpabahutva. yoreva pratipAdanaM vidyate, tatra mUkSnAparyApta kendriyajIvAnAM jaghanyo yogaH sarvApekSayA'spIyAneva bhavati, yataH taccharIrasya sUkSmatvAt, tathA'paryAptatvenApUrNa tvAcca sarva yogApekSayA yogaH sarvato'lpIyAn bhavati / tathA-sa yogaH: kArmaNa zarIradvArA audArikapudgalagrahaNAt prathamasamaye eva bhavati tadanantaraM patisamaya yogasya vRddhirbhavati tathA-tathA sa eva yoga utkRSTa yogaparyantaM varddhate iti ||suu03|| to koI niyama hai nahIM ki alpakAya vAle meM alpa parispanda hotA hai aura mahAkAya vAle meM mahAna parispanda hotA hai| kyoki pipIlikA evaM hastI Adi meM yaha bAta ulaTa phera se dekhI jAtI hai arthAt hastI meM jo ki mahAkAya vAlA hai parispanda kama dekhA jAtA hai aura pipI. likA-kIr3I-meM parispanda adhika dekhA jAtA hai| yaha bAta dikhalAI dI gaI hai ki-yoga zanda se AtmapradezoM kA spandana-kampana kahA gayA hai| yaha yoga vIryAntarAya karma ke kSayopazama Adi kI vicitratA se aneka prakAra kA hotA hai| parispanda rUpa vahI yoga kisI jIva vizeSa kI apekSA se alpa hotA hai aura kisI anya jIva kI apekSA se vahI yoga utkRSTa hotA hai / isa yoga ke 14 caudaha jIva sthAnakoM ke AzrayaNa se nathI ke-apakAyavALAomAM alpa parispada hoya che. ane mahAkAyavALAmAM mahAna parispada hoya che. kemake pipIlikA-kIDI ane hAthI vigeremAM A vAta ulTAsuTI dekhAI Ave che. arthAt hAthImAM ke je mahAkAyavALe che, temAM parispada kama dekhAI Ave che. ane pipilIkA-kIDImAM parispada adhika dekhavAmAM Ave che. A vAta banAvavAmAM AvI che -oga zabdathI Atmapradezona spandana-kampana kahyuM che. A yoga vItarAya karmanA kSapazama vigerenI vicitratAthI aneka prakAranuM hoya che. parispada rUpa eja kega keI vizeSa apekSAthI alpa hoya che. ane koI bIjA jIvanI apekSAthI eja vega utkRSTa hoya che. A veganA 14 cauda jasthAnanA AzrayathI jaghanya ane zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 | 13 | 14 bhagavatIsUtre - - - / / jaghanyotkRSTayogayoralpabahutvakoSTakam // sUkSma ekendriya aparyApta sUkSma ekendriya paryApta bAdara ekendriya aparyApta bAdara ekendriya paryApta dIndriya aparyApta dvIndriya paryApta trIndriya aparyApta trIndriya paryApta caturindriya aparyApta caturindriya paryApta asaMjhIpazcendriya aparyApta asaMjJIpaJcandriya paryApta saMjJIpaJcendriya aparyApta saMjhIpazcendriya paryApta jaghanya| jaghanya jaghanya| jaghanya jaghanyA jaghanya jaghanya| jaghanya jaghanya jaghanya jaghanya jaghanya jaghanyA jaghanya 18 zrI bhagavatI sUtra : 15 540 utkRSTa | utkRSTa | utkRSTa utkRSTa utkRSTa utkRSTa utkRSTa | utkRSTa utkRSTa | utkRSTa / utkRSTa | uskRSTa | utkRSTa utkRSTa | 24 / 20 / 25 28 12 13 11 21 / 26 / Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU04 nairayikANAM saviSamayogatvam 541 yogAdhikArAdevedamAha-do bhaMte ! neraiyA' ityAdi / ___ mUlam-do bhaMte! neraiyA paDhamasamayovavannagA kiM samajogI kiM visamajogI? goyamA! siya samajogI liya vismjogii| se keNaTreNaM bhaMte! evaM vucai siya samajogI siya visamajogI? goyamA! AhArayAo vA, se aNAhArae, aNAhArayAo vA, se AhArae siya hINe siya tulle siya abbhhie| jai hINe asaMkhejjaibhAgahINe vA saMkhejjaibhAgahINe vA saMkhejjaguNahINe vA asaMkhejjagugahINe vaa| aha abbhahie asaMkhejjaibhAgamabbhahie vA saMkhejjaibhAgamabhahie vA, saMkhejaghanya aura utkRSTa bhedoM ko lekara 28 aThAIsa bheda ho jAte haiM / isa sUtra meM usa yoga ke alpabahutva kA hI pratipAdana kiyA gayA hai| inameM se jo sUkSma aparyAptaka ekendriya jIva hote haiM unake jo jaghanya yoga hotA hai-vaha saba kI apekSA bilakula kama hI hotA hai| kyoMki usakA zarIra sUkSma hotA hai / tathA aparyAptAvasthApanna hone se vaha pUrNa bhI nahIM hotA hai ! isaliye sarvayogoM kI apekSA usakA yoga sarva se atizaya kama hotA hai| tathA-vaha yoga kArmaNa zarIra dvArA audArika pudgaloM ke grahaNa karane se prathama samaya meM hI hotA hai| isake bAda hara eka samaya meM yoga kI vRddhi hotI hai| isa prakAra vahI yoga utkRSTa yoga paryanta baDhatA hai / // 403 // utkRSTa bhedane laIne 28 aThayAvIsa bhede thaI jAya che. A sUtramAM te a85 bahupaNAnuM ja pratipAdana karavAmAM AvyuM che. temAMthI je sUkama aparyAptaka eka IndriyavALA ja hoya che. teone yoga hoya che. te badhA karatAM bilakula kama hoya che. kemake-temanuM zarIra sUkSama hoya che. tathA aparyApta avasthAvALA hovAthI te pUrNa paNa hetuM nathI. tethI badhA bhege karatAM teno yoga sarvathI atyaMta jaghanya-kama hoya che. tathAte yuga kArmANa zarIra dvArA dArika pudgalenA grahaNa karavAthI pahelA samayamAM ja hoya che. te pachI dareka samayamAM ganI vRddhi thAya che. A rIte eja yoga utkRSTa yoga sudhI vadhato rahe che. sU0 3 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre jaguNamabbhahie vA, asaMkhejjaguNamabbhahie vA se teNa dveNaM jAva siya visamajogI / evaM jAva vemANiyANaM // sU0 4 // 542 chAyA - dvau bhadanta ! nairayikau prathamasamayopapannakau kiM samayoginoM kiM viSamayoginau ? gautama ! syAt samayoginau syAt viSamayoginau / tat kenArthena bhadanta / evamucyate syAt samayoginau syAt viSamayoginI ? gautama ! AhArakAdvA sa anAhArakaH anAhArakAdvA sa AhArakaH syAt hInaH syAt tulyaH syAdabhyadhikaH, yadi hInaH asaMkhyeyabhAgahIno vA saMkhyeyabhAgahIno vA saMkhye yaguNahIno vA asaMkhyeyaguNahIno vA / athAbhyadhikaH asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA saMkhyeyaguNAbhyadhiko vA asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA tattenArthena yAvat syAt viSamayoginau / evaM yAvadvaimAnikAnAm // mra0 4 // TIkA - 'do bhaMte ! nerahayA' dvau bhadanta ! nairayikau 'paDhamasamayotravannagA' prathamasamayopapannako prathamaH samaya upapannayo rthayo stau prathamasamayopapannaka, upapanna upapattimAn, upapattizcAtra narakakSetramAptirUpA, sA ca dvayorapi vigraheNa RjugatyA vA, athavA ekasya vigraheNa anyasya RjugatyeMti etAdRzau nArakau 'kiM samajogI ki visamajogI' kiM samayoginau sama tulyo yogo vidyate yayo yoga ke adhikAra ko lekara sUtrakAra aisA kaha rahe haiM- 'do bhaMte neraiyA paDhamasamayovavannagA' ityAdi sUtra 4 // TIkArtha - isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - do bhaMte ! nerahayA' he bhadanta ! do nairamika jo ki 'paDhamasamayovavannagA' prathama samaya meM utpanna hue haiM- cAhe unameM se ekane usa naraka kSetra kI prApti vigraha se kI ho cAhe Rjugati se kI ho athavA donoMne vigraha se athavA Rjugati se kisI bhI gati se kI ho aise ve do nairadhika'kiM samajogI ki visamajogI' kyA samAna yoga vAle hote haiM ? athavA viSamayoga vAle hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate yojanA adhibharathI have sUtrAra nIce prabhAnuM sUtra uDe che. - 'do bhaMte! neraiyA paDhamasamayovavannagA' ityAhi TIkA--A sUtradvArA gautamasvAmIe prabhune evu... pUchyuM che ke'do bhaMte! neraiyA' he lagavan me nairayi / hai ? 'paDhamakhamayovavannagA' paDelA samayamAM utpanna thayA che-cAhe te temAMthI eke te nArakakSetranI prApti vigrahuthI karI hAya cAhe te RjI gatithI ke koIpaNa gatithI karI hAya mevA te me nairayi / 'kiM samajogI kiM visamajogI' zu samAna yogavAjA hoya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 3.1 sU04 nairathikANAM saviSamayogatvam 543 stau samayoginI kiM vA viSamayoginI-viSamo'tulyo yogo yayo stau viSamayoginau bhavataH ? iti praznA, bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama! 'siya samajogI siya visamajogI' syAt-kadAcit samayoga vantau bhavataH kadAcittau viSamayogavantau tau bhavata ityarthaH / punaH praznayati-'se keNaTeNaM' ityAdi / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai, siya samajogI siya visamajogI' tat kenArthana bhadanta ! evamucyate syAt kadAcit samayoginoM syAt viSamayoginAviti ? bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'AhArayAo vA se aNAhArae' AhArakAdvA so'nAhArakaH 'aNAhArayAo vA se AhArae' anAhArakAdvA sa AhArakaH AhArakAdvA AhArakanArakamAzrisya sa nArako'nAhArakaH, anAhArakAdvA anAhArakanArakamAzritya sa AhArakaH, anena kimityAha-'siya hINe' iti 'siya hINe' syAt hInaH kadAcitsa nArako hIno haiM-'goyamA' he gautama ! 'siya samajogI, siya visamajogI' kadAcit ve donoM samAna yoga vAle hote haiM aura kadAcit ve viSamayogavAle bhI hote haiN| aba isa para puna: gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'se keNakhUNa bhaMte ! evaM buccA siya samajogI siya visamajoMgI' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki ve kadAcita samayoga vAle hote haiM aura kadAcit viSamayogavAle bhI hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-goyamA' he gautama ! 'AhArayAoM vAse aNAhArae, aNAhArayAoM vA se AhArae' AhAraka nAraka se anAhAraka nAraka aura anAhAraka se AhAraka nAraka 'siya hINe, siya tulle, siya abhahie' kadAcit hIna hotA hai / kadAcita tulya hotA hai| kadAcit che? ke viSama gavALA hoya che? A praznanA uttaramAM prabhu gautamasvAmIne kahe -'goyamA ! gautama ! 'siya samajogI siya visamajogI' uhAthita tamanna samAnAgavALA hoya che. ane kadAcita te viSama yogavALA paNa hoya che. have A saMbaMdhamAM gautamasvAmI pharIthI prabhune evuM pUche che ke'se keNaTreNaM bhaMte! evaM vuccai siya samajogI siya visamajogI' he sAvana Apa evuM zA kAraNathI kahe che ke-teo kadAcit samAna gavALA hoya che. ane koI vAra viSama yogavALA hoya che. ? A praznanA uttaramAM prabha hecha-goyamA ! gItama! 'AhArayAo vA se aNAhArae, aNAhArayAo vA se AhArae' mAhA24 nA24thI manAhA24 nA24 2 anAhA24 nA24thI mADA24 nA4 'siya hoNe, siya tulle siya abbhahie' 5 pA2 DIna DAya che, kaI vAra tulya hoya che, ane koI vAra adhika hoya che. kahevAnuM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 magavattIpatre bhavet yo nArako vigrahAbhAve nAgatya AhAraka evolpannaH asau nirantarAhArakasvAdupacita eva, tadapekSayA ca yo vigrahagatyA anAhArako bhUtvA samutpannaH sa hIna:-hInayogaH pUrvamanAhArakatvenAnupacitatvAt hInayogatvena ca viSamayogavAn syAditi bhAvaH 'siya tulle' syAt-kadAcit tulyaH samAnayogavAnityarthaH yo nairayiko samAnasamayayA vigrahagatyA anAhArako bhUtvA samurapanau athavA RjugatyA Agatya samutpannau tayo yomadhye eka itarApekSayA tulyaH samAnayoga dhAn bhavatIti bhAvaH / 'siya amahie' syAt-kadAcidabhyadhiko'dhiko bhavediti adhika hotA hai| tAtparya isakA aisA hai-AhAraka nAraka kI apekSA anAhAraka nAraka hIna yoga vAlA isaliye hotA hai ki jo nAraka vigraha bhAva se Rjugati se-Akara AhAraka rUpa se utpanna hotA hai vaha nirantara AhAraka honeke kAraNa pudgaloM se upacita hotA hai / isa. liye vaha AhAraka nAraka adhika yoga vAlA hotA hai aura jo vigraha gati se anAhAraka hokara ke utpanna huA hai vaha hIna yoga vAlA hotA hai| kyoMki vaha pudgaloM se upacita nahIM hotA hai aura isI se hInayoga vAlA hone se vaha viSamayogavAlA hotA hai 'siya tulle' jo do nAraka samAna samayavAlIvigraha gati se anAhAraka hokarake utpanna hue haiM athavA Rjugati se Akarake utpanna hue haiM una donoM ke bIca meM eka nAraka itara nAraka kI apekSA se tulya hotA hai-samAnayogaH vAlA hotA hai 'siya amahiye' isakA tAtparya aisA hai-jo nAraka tAtparya tenuM evuM che ke AhAraka-AhArakaravAvALA nAraka karatAM anAhArakaAhAra nahIM karavAvALA jaghanya gavALA eTalA mATe hoya che kenAraka vigraha bhAvathI ja gatithI AvIne AhAraka paNathI utpanna thAya che, te niraMtara AhAraka-AhAra karavAvALA hovAnA kAraNathI pudralethI upacita-vadhelA puSTa hoya che, tethI e AhAraka nAraka adhika cagavALA hoya che. ane je vigrahagatithI anAhAraka thaIne utpanna thayA che, te hIna bega vALA hoya che. kemake te pulathI upacita-vadhelA hotA nathI. ane eja rathI DIna yoga17 pAthI te viSama yogA DAya che. 'siya tulle' je be nAraka sarakhA samaya vALI vigraha gatithI anAhAraka thaIne utpanna thayA che athavA jugatithI AvIne utpanna thayA che. e bane paikI eka nA2ka bIjA nAraka karatAM tulya hoya che-arthAta sarakhA gavALA hoya che. 'siya amahie' 14yanu tAtparya cha // 24 vizatinA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU04 nairayikANAM samaviSamayogatvam 545 yo vigrahAbhAvenAhAraka evAgato'sau vigrahagatyA'nAhArakApekSayA upacitataratve. nAmyadhiko viSamayogavAn iti bhAvaH / atra ca 'AhArayAo vA se aNAhArae' itya nena hInanAyAH 'aNAhArayAo vA se AhArae' ityanena adhikatAyA niva. dhanaM kathitam, tulyatA 'nivandhanaM tu samAnadharmavAlakSaNaM prasiddhatvAdeva na kathitamiti / ayamarthaH AhArakanairapikAt anAhArako nArako hInayogavAn bhavati, tathA anAhArakAt nArakAt AhArako nArako'dhikayogavAna bhavani, nayA dvAvapi AhArako athavA dvAvapi anAhArako parasparaM samAnayogavantau bhavana iti / 'jai. hINe asaMkhejjabhAgahINe vA' yadi hInastadA asaMkhyeyamAgahIno vA 'saMkhenAi bhAgahINe vA saMkhyeyabhAgahIno vA 'saMkhejjaguNahINe vA' saMkhyeya guNahIno vA vigrahAbhAva se AhAraka hI AyA hai vaha vigrahagati meM anAhAraka hue nAraka kI apekSA upacitatara hone ke kAraNa viSamayoga vAlA hotA hai| yahAM para 'AhArayAo vA se aNAhAra' isa sUtra se hInatA kA 'aNAhArayAo vA se AhArae' aura isa sUtra se adhikatA kA kAraNa kahA gayA hai| tathA-tulyatA kA kAraNa jo samAna dharmatA lakSaNa hai vaha prasiddha hone se nahIM kahA hai| tAtparya yahI hai ki AhAraka nairayika se anAhAraka nAraka hIna yoga vAlA hotA hai| tathA anAhAraka nAraka se AhAraka nAraka adhika yoga vAle hote haiN| tathA donoM AhAraka nAraka athavA donoM anAhAraka nAraka paraspara meM samAna yoga vAle hote haiN| 'jai hINe asaMkhejjabhAgahINe vA' jisakI apekSA jo nAraka hInayoga bAlA hotA hai vaha usakI apekSA se hInatA meM asaMkhyAtaveM bhAga hIna hotA hai 'saMkhejjahabhAgahINe vA' athavA abhAvathI AhAraka thayA che, te vigraha gatimAM anAhAraka thayelA nAraka karatAM atyaMta upacita-vadhelA hevAnA kAraNathI viSama-viparIta gavALA hAya che. maDiyAM 'AhArayAo vA se aNAhArae' mA sUtrathI hInatAnu bhane 'aNAhArayAo vA se AhArae' mA sUtrathA madhi456nu 41295 cha. A kathananuM tAtparya eja che ke-AhAra karavAvALA narayika karatAM AhAra na karavAvALA nArake hIna gavALA hoya che. tathA AhAra na karavAvALA nArake karatAM AhAra karavAvALA narake vadhAre yogavALA hoya che. tathA ane AhAra karavAvALA nArako athavA bane ana hAraka nArako anya bhanyamA s2|| yogavA DAya che. 'jai hoNe asaMkhejabhAgahINe vA' nA apekSAthI je nArake hIna gavALA hoya che, te tenI apekSAthI hInapaamaa asaNyAtabhA mAhIna DAya che. 'saMkhejjaibhAgahINe vA' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagayatIso 'asaMkhejjaguNahINe vA' asaMkhyeyaguNahIno vA yadapekSayA yo hInayogavAn syAttadA tadapekSayA sa asaMkhyeyabhAgahInaH saMkhayeyabhAgahInaH, saMkhyeyaguNahInA, asaMkhyepaguNahIno vA bhavedityarthaH, 'aha anmahie' athAmyadhikA-adhikayogavAna bhavettadA-'asaMkhejjaimAgamammahie vA' asaMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA 'asaMkhejjA bhAgamAhie vA' saMkhyeyabhAgAbhyadhiko vA 'saMkhejjaguNamabhahie vA' saMkhyeya. guNAbhyadhiko vA 'asaMkhejjaguNamabamahie vA' asaMkhyeyaguNAbhyadhiko vA bhava. tIti / 'se seNTeNaM jAva siya visamajogI' tat tenArthena yAvat syAt viSamayogI atra yAvat padena he gautama ! evamucyate syAt samayogI, ityasya grahaNaM saMkhyAta bhAgahIna hotA hai| athavA 'sakhejjaguNahINe vA' athavA saMkhyAtaguNA hIna hotA hai| adhA 'asaMkhejjaguNahINe vA' asaM. khyAtaguNA hIna hotA hai / tAtparya yahI hai ki jo jisakI apekSA hIna hotA hai vaha usase athavA to asaMkhyAveM bhAga se hIna hotA hai athavA to saMkhyAtaveM bhAga se hIna hotA hai athavA saMkhyAtaguNA hIna hotA hai athavA asaMkhyAtaguNA hIna hotA hai| 'aha amahie' tathA jo adhika yoga vAlA hotA hai| to vaha 'asaMkhejjahabhAgamabhahie vA' usase athavA to usake asaMkhyAta bhAga se adhika hotA hai| athavA 'sakhejjaibhAgamA mahie' usake saMrUpAtaveM bhAga se adhika hotA hai| athavA 'saMkhejjaguNamabhahie' usase saMkhyAtaguNA adhika hotA hai| athavA 'asaMkhejjaguNamA mahie' usase asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai 'se teNaTeNaM jAva siya visamajogI' isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki yAvat ve kadAcit viSaprayoga vAle bhI hote haiN| yahAM athavA sAyAtamA mAga DIna DAya che. athavA 'sakhejjagaNahINe vA' athavA sabhyAta ge| DIna DAya che. athavA 'asaMkhejjaguNahoNe vA' ma khyAtagaNa hIna hoya che. kahevAne bhAva e che ke-je ke jenI apekSAthI hIna hoya che te tenAthI athavA tenA saMkhyAmAM bhAgathI hIna hoya che. athavA tenA saMkhyAmAM bhAgathI hIna hoya che. athavA saMkhyAtagaNI hIna soya che. athavA madhyAta / hIna hoya cha 'aha abbhahie' tathAle padhAre yogAmADoya che. to te 'asaMkhejjahabhAgamabhahie vA' tenAthI athavA tanA asabhyAtamA mAthI bhaghi DAya che. maya! 'saMkhejjaibhAgamabhahie' tanA sadhyAta sAthI aghiya che. mathavA 'saMkhe-jaguNamanbhahie' tenAyI sbhyaatge| adhi: DAya che. 'asaMkhejjaguNamabbhahie' tanAthI masacyAta adhika hoya che. athavA 'se teNahNa jAva siya visamajogI' te 25thI 3 gItama! meM evuM kahyuM che ke-yAvat teo koivAra viSama vALA paNa hoya che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU05 prakArAntareNa yoganirUpaNam 547 bhvtiiti| 'evaM jAva vemANiyANaM' evaM nArakavadeva pAvat vaimAnikaparyantaM samatva viSamatvahInatvAdhikatvAni ekApekSayA itareSu jJAtavyAni // 104 / / yogAdhikArAdevedama paramAha-'kaivihe NaM bhaMte' ityaadi| mUlam-kahavihe gaM bhaMte ! joe pannatte ? goyamA! pannarasavihe joe pannatte, taM jahA-saccamaNajoera, mosamaNajoe2, saJcAmosamaNajoe3, asaccAmosamaNajoe 4, saccavaijoe 5, mosavaijoe 6, saccAmosavaijoe 7, asaJcAmosavaijoe 8, orAliyasarIrakAyajoe 9, orAliyamIsAsarIrakAyajoe 10, veuvviyasarIrakAyajoe 11, veubviyamIsAsarIrakAyajoe12, AhAragasarIrakAyajoe 13, AhAragasarIramIsAsarIrakAyajoe14, kammAsarIrakAyajoe 15 / eyassa NaM bhaMte ! pannarasa. vihassa jahannukosagassa kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthove / kammagasarIrasta jahannae joe1, orAliMyamIsagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe2, veubviyamIsagassa yAvatpada se he gautama! 'evamucyate syAt samayogI' isa pATha kA grahaNa huA hai| 'evaM jAva vemANiyANaM' nAraka ke jaise hI yAvat vaimAnika paryanta ke zeSa 23 daNDakoM meM samatva kI viSamasva kI hInatvakI aura adhikatva kI vyAkhyA karanI caahiye| tAtparya yahI hai ki isa prakAra se vaimAnika devontaka meM eka kI apekSA meM dUsarA sama, viSama hIna aura adhika yogI hone kA kathana jAnanA cAhiye ||suu04|| mAyAM yAvatpathI 3 gautama ! 'evamucyate syAt samayogI' mA 48 Kg rAya che. 'evaM jAva vemANiyANaM' nA24na 4thana 42di yAt vaimAnikI paryantanA bAkInA 23 tevIsa daMDakAmAM samApaNAnI ane viSamapaNAnI ane aSikapaNanI vyAkhyA karavI joIe tAtparya e che ke e ja rIte vaimAnika de sudhImAM ekanI apekSAthI sama, viSama, ane tene tulya vegavALA hovAnuM kathana jANavuM joIe. sU0 kA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 bhagavatIsUtre jahannae joe asaMkhejjaguNe3,orAliyasarIraMgassa jahannae joe asaMkhejjaguNe4, veubviyasarIrassajahannae joe asaMkhejjaguNe5, kammagalarIrasta ukkosae joe asaMkhejjaguNe6, AhAragamIsagasta jahannae joe asaMkhejjaguNe7, tasta ceva ukkosae joe asaMkhejjaguNe8, orAliyamIsagassa veuvviyamIsagassa ya eesiM gaM ukkosae joe doNha vi tulle asaMkhejjaguNe9-10, asaccAmosamaNajogassa jahannae joe asaMkhejjaguNe11, AhAragasarIragasta jahannae joe asaMkhejjaguNe12, tivihassa maNajogasta cauvvihasta vayajogasta, eesiNaM sattaNhaM vi tulle jahannae joe asaMkhejjaguNe 13-19, AhAragasarIrassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe20, orAliyasarIrassa veuvviyasarIrasta caunvihassa ya maNajogassa cautvihassa ya vaijogassa eesiM NaM dasahaM vi tulle ukkosae joe asaMkhejjaguNe 21-30 / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti ||suu0 5 // paNavIsaime sae paDhamo uddeso smtto|| chAyA-katividhaH khalu bhadanta ! yogaH prajJaptaH ? gautama! pazcadazavidho yogaH majJAH, tadyathA-satyamanoyogaH1, mRSAmanoyogaH2, satyamRSAmanoyogaH3, asatyA. mRSA manoyogaH4, satyavacoyogaH5, mRSAvacoyogaH6, satyamRSA vacoyogaH7, asa. syAmRSA vacoyogaH8, audArikazarIrakAyayogaH 9, audArikamizrazarIrakAyayogaH 10, kriyazarIrakAyayogaH11, vaikriyamizrazarIrakAyayogaH12, AhArakazarIrakAyayogaH13, AhArakazarIramizrazarIrakAyayogaH14, kArmaNazarIrakAyayogaH15 / etasya khalu bhadanta ! paJcadazavidhasya jaghanyotkarSakasya katare katarebhyo yAvadavizeSAdhikA vA! gautama! sarvasteokaH kArmaNazarIrasya jaghanyo yogaH1, audArikamizra kasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNaH2, vaikriyamizrakasya jagha yo yogo'saMkhyeyaguNaH3, audArikazarIrakasya jaghanyo yogo'saMkhyeya guNaH4, vaikriyazarIrasya jaghanyo yogo'. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 1 sU05 prakArAntareNa yoganirUpaNam 549 saMkhyeyaguNaH5, kArmaNazarIrasyotkarSo yogo'saMkhyeyaguNaH 6, AhAraka mizrasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNaH 7, tasyaiva utkarSako yogo'saMkhyeyaguNaH 8, audArika mizrakasya vaikriyamizrakasya caitayoH khalu utkarSo yogo dvayorapi tulyossaMkhyeyaguNaH 9 - 10, asatyAmRvAmanoyogasya jayanyako yogo'saMkhyeyaguNaH 11, AhArakazarIrasya jaghanya yogo'saMkhyeyagugaH 12 trividhasya manoyogasya caturvidhasya vaco yogasya, eteSAM khalu saptAnAmapi tulyo jaghanyako yogo'saMkhyeyaguNaH 13-19, AhArakazarIrasyotkarSako yogo'saMkhyeyaguNaH 20, audArikazarIrarUpa vai kriyazarIrasya catu vidhasya ca manoyogasya caturvidhasya ca vacoyogasya, eteSAM khalu dazAnAmapi tulya estantsgaH 21-30 / tadevaM bhadanta ! tadevaM madanta ! iti 05 / // paJcaviMzatime zate prathamodezakaH samAptaH || TIkA - - ' kavi NaM bhaMte ! jo pabhatte' katividhaH khalu bhadanta ! yogaH mataH he madanta ! ayaM yogaH katiprakArako bhavati yogo nAma vyApAra iti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'govamA' he gautama ! 'panarasavihe joe pannatte' paJcadazavidhaH - paJcadazapakArako yogaH prajJaptaH kathita iti / prakArabhedameva darzayati- 'taM jahA ' ityAdi / 'taM jahA ' tadyayA 'sacamaNajora' satyamanoyogaH yoga ke adhikAra ko lekara aba sUtrakAra prakArAntara se yoga kA nirUpaNa karate haiM - 'kahavihe NaM bhaMte! joe paNNatte' ityAdi sUtra 5 TokArtha - isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai- 'kavihe NaM bhaMte! joe paNNatte' he bhadanta ! yoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? yoga nAma vyApAra kA hai| isa prazna ke uttara meM bhagavAn kahate haiM - 'gomA' he gautama ! 'pannarasavihe joe pannatte' yoga 15 pandraha prakAra kA kahA gayA hai| taM jahA' jaise - 'saccamaNajoe' satya manoyoga 1 'mosamaNajoe ' mRSomanoyoga 2 'saccAmosamaNajoe satyAmRSAmanoyoga3 'asccaaceganA adhikArathI have sUtrakAra prakArAntathI ceAganuM nirUpaNa kare che. 'kavihe NaM bhaMte! joe paNNatte' ityAhi TIkA"--A sUtrathI gautama svAmIe prabhune evu' pUchyuM che ke--De bhagavan cega keTalA prakAranA kahevAmAM AvyA che ? cema--e nAma vyApAra pravRtti vyavahAranu che, A praznanA uttaramAM bhagavAna gautama svAmIne kahe - 'goyamA ! he gautama! 'pannarasavihe joe pannatte' yoga 15 pahara a. vAmAM Avyo che. 'taM jahAM' prema hai- 'saccamaNajoe' satya bhanoyoga 1 'mosamaNajoe' bhUSA manoyoga 2, 'saccA mosamaNajoe' satyAbhRSA bhane 2 / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 550 bhagavatIsatre 1 / 'mosamaNajoe' mRbAmanoyogaH 2 / 'saccAmosamaNajoe' satyAmpAmanoyogA3 / asaccAmosamaNajoe' asatyAmupAmano yogaH 4 'saccavaijoe' satyavacoyogaH 5 / 'mosavaijoe' mRSAvacoyogaH 6 / saccAmosavaijoe' satyAmRSAvacoyogaH 7 / 'asaccAmosavaijoe' asatyAmRSA vacoyogaH 8 / 'orAliyasarIrakAya noe' audArikazarIrakAyayoga:9 ! 'orAliyamIsAsarIrakAyajoe' audArikamizrazarIrakAyayoga:10 / 'veubviyasarIrakAyajoe' vaikriyA zarIrakAyayogaH 11 / 'veuniyamIsAsarIrakAyajoe' vaikriyamizrazarIrakAyayogaH12 'AhAragasarIrakAyajoe' aahaarkshriirkaayyogH13| 'AhAragasarIramIsAsarIrakAya noe' AhArakazarIramizrazarIrakAyayogaH14 / 'kammAsarIrakAya. joe' kaarmnnshriirkaayyogH15| tadevaM satyamanoyogAdArabhya kArmaNazarIrakAyayogAntAH paJcadazapakArakAH yogA bhavantIti bhaavH| mosamaNajoe' asatyAmRSAmanoyoga 4 'saccavaijoe' satyavacoyoga 5 'mosavaijoe' mRSAyacoyoga 6 'saccAmosavaijoe' satyAmRSAbacoyoga 7 'asaccAmosavaijoe' asatyAmRSAvanoyoga 8 orAliya. sarIrakAyajoe' audArikazarIrakAyayoga 9 orAliyamIsAsarIrakAyajoe' audArikamizrazarIrakAyayoga 10 'veubviyasarIrakAyajoe' vaiki. yazarIrakApayoga 11 ve ubdhiyamIsAsarIrakAyajoe' vaikriyamizrazarIrakAyayoga 12 'AhAragasarIrakAyajoe' AhAraka zarIra kAyayoga 13 'AhAragasarIramIsAsarIrakAyajoe' AhArakazarIramizrazarIrakAyayoga 14 aura 'kammAsarIrakAyajoe' kArmaNazarIrakAyayoga 15 pandraha isa prakAra se satyamanoyoga se lekara kArmaNazarIrakAyayoga taka 15 pandraha prakAra yoga ke haiN| yosa 3 'asaccAmosamaNajoe' asatyAbhUSA manAyA 4, 'saccavaijoe' satyapayA yoga 5 'mosa vaijAe' bhRSa, kyA yAda 'saccAmosavaijoe' satyA bhUSA kyAyosa 7, 'asaccAmomavai joe' masatyA bhRSA kyAyA8, 'orAliyasarIrakAyajAe' mohArazarI2 yA18, 'orAliyamIsAsarI kAyajoe' mohari mizra zarIra yA 10, 'veubviyasarIrakAyajoe' pahiya zarIra AyA 11, 'veubdhiyamIsAsarIrakAyajAe' yi bhitra zarI2 ayayoga 12, 'AhAragasarIrakAyajoe' mA8124 zarIra Ayaye113, 'AhAragasarIramIsAsarIra. kAyajoe' mAhA24 zarIra mizrazI2 yayA 14 bhane 'kammAsarIrakAyajoe' kAmaNa zarIra kAga 15, A rIte A satyamayogathI laIne kAmaNa zarIra kAyasega sudhI 15 paMdara prakAranA ge kahyA che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1905 prakArAntareNa yoganirUpaNam 551 pUrvoktayogasyaiva alpabahutva prakArAntareNa vakti 'eyassa NaM bhaMte' ityaadi| 'eyarasa NaM bhaMte !' etasya-pUrvapatipAditasya yogasya khalu bhadanna ! 'pannarasavihassa' paJcadazavidhasya paJcadazamakArakasyetyarthaH yogasya 'jahannukosagarasa' jaghanyotkRSTasya 'kayare kayarahito jAva visesAhiyA vA' katare katarebhyo pAvadizepAdhikA vA atra yAvatpadena alpA vA bahukA vA tulyAvetyeteSAM saMgrahaH, tathA ca he bhadanta ! jaghanyasyotkRSTaspa ca yogasya kasyApekSayA kasyAlpatvaM bahutvaM tulya tvaM vizeSAdhikaravaM vA bhavatIti praznaH, bhagavAnAha-goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'samvatyodhe kammagasarIrassa jahannae joe1' sarvastokaH kArmaNa. zarIrasya jaghanyo yogaH kArmaNazarIrasya jaghanyo yogaH sarvApekSayA alpIyAnityarthaH 'orAliyamIsagassa jahannae joe asaMkhejaguNe2' audArikamizrazarIrasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavati kArmaNazarIragatajaghanyayogApekSayA aba gautamasvAmI prabhu se aisA pUchate haiM-'eghassa NaM bhaMte !' he bhadanta ! isa pUrva pratipAdita 15 pandraha prakAra ke yoga meM se jo ki aneka jIvoM ke Azraya se jaghanya aura utkRSTa kahA gayA hai kauna yoga kisa yogakI apekSA se yAvat vizeSAdhika hai ? yahAM yAvatpada se 'alpA vA bahukA vA tulyA vA' ina padoM kA saMgraha huA hai / tathA ca-ina 15 pandraha prakAra ke yogoM meM se kauna yoga kinakI apekSA alpa haiM ? kauna yoga kinase bahuta haiM ? kauna yoga kinake tulya hai ? aura kauna yoga vizeSAdhika hai ? ina praznoM ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'savvatthove kammagasarIrassa jahannae joe' saba se kama kArmaNa zarIra kA jaghanya yoga hai| 'orAliyamIsagassa jahannae joe have gItamasvAmI prabhune me pUche che hai-'eyarasa NaM bhaMte !' 3 mApana A pahelAM kahela 15 paMdara prakAranA cegamAMthI ke je aneka jInA AzrayathI jaghanya ane utkRSTaka hyo che, te te kayo yAga kayA roga karatAM yAvat vizeSAdhika cha. maliyAM yAvara54thI 'alpA vA. bahukA vA, tulyA vA' mA 5hon| shrthye| che. tathA A paMdara prakAranA yego paikI kaye yenakonAthI alpa che? ko ga konAthI adhika che? ka ga konI tulya che ane kayo yoga vizeSAdhika che? A prazranA uttaramA prabhu gautama svAmIna cha-'goyamA ! gautama ! 'savvatthove kammagasarIrassa jahannae joe' sAthI bha. 4Ama shrii2ne| dhanya yo che. 'orAliyamIsagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe' tenA 42tai mohari mizra zarI. 2 / dhanya yoga adhyAta che. 'veubviyamIsagassa jahannae joe asaM. khenjaguNe tenA 42tA vaSTiya bhinAjanya yoga madhyAta go| che. orA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 bhagavatIstre audArikazarIragato jaghanyayogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhvtiityrthH| 'veubdhiya mIsagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe3' vaikiyamizrakazarIrasya jaghanyo yogaH pUrvApekSayA'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavatIti / 'orAliyasarIragassa jahannae joe asaMkhejjaguNe4' audArikazarIrasya jaghanyo yogaH pUrvApekSayA asaMkhyeyaguNo'dhiko bhavatIti / 'veuvijayasarIrasta jahannae joe asaMkhejjaguNe5' vaikriyazarIrasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNaH 5 // kAmagAdizarIragatajaghanyayogasyAlpabahutvaM madarya kArmaNAdizarIragatotkRSyogasyAlpabahutva darzayannAha-'kammagasarIrassa' ityAdi / 'kammagasarIrassa ukosara joe asaMkhejjaguNe6' kArmaNazarIrasyotkRSToyogaH pUrvapradarzitazarIragatajaghanyayogApekSayA kArmaNazarIragata uskRSTo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavati iti / 'AhAragamIsagarasa jahannae joe asaMkhejja guNe' AhArakAmizrasya jaghanyo yogaH pUrvApekSayA asaMkhyeyaguNo'dhiko bhavaasaMkhejjaguNe' isakI apekSA audArikamizra zarIra ko jaghanya yoga asaMkhyAtaguNA hai| 'veubdhiyamIsagasta jahannae joe asaMkhejaguNe 3' isa kI apekSA vaikriya mizra kA jaghanya yoga asaMkhyAtaguNA adhika hai 'orAliyasarIragassa jahannae joe asaMkhejjaguNe' 4 isakI apekSA audArika zarIra kA jaghanya yoga asaMkhyAtaguNA adhika hai 'veubdhiya sarIrassa jaharae joe asaMkhejjaguNe 5' vaikriya zarIra kA jaghanya yoga audArika zarIra ke jaghanya yoga se asaMkhyAtaguNA adhika hai| isa prakAra se kAmaNa zarIra Adi ke jaghanya yoga kI alpa bahutA Adi prakaTa kara aba sUtrakAra kArmaNa zarIra Adi ke utkRSTa yoga kI alpa bahutA pradarzita karate haiM-'kammagasarIrassa ukkosae joe asaMkhejja. guNe' 6 vaikriya zarIra ke jaghanya yoga kI apekSA kArmaNazarIra kA jo utkRSTa yoga hai vaha asaMkhghAtaguNA hai| 'AhAragamIsagassa jahannae liyasarI ragasta jahannae joe asaMkhejja guNe 4, tanA 42di mohA2i4 shriirne| nanyayA asaNyAta gnne| vadhArai che. 'veuvviyasarIragassa jahannae joe asaM khejjaguNe' 5, vaiThiyazarIra sadhanyayoga, mohari zarInA dhanyayoga 42tAM asaMkhyAtagaNe vadhAre che. A rIte kAmaNa zarIra vigerenA jaghanya yoganuM a5, bahupaNuM vigere pragaTa karIne have sUtrakAra kAmaNa zarIra vigerenA utkRSTa yoganu 165, mAzu pramaTa 42 che.-'kammagasarIrasta ukkosae joe asaMkhejjaguNe 6,' vaiThiyazarIranA dhanyayo42tA 4Ama shriidne| 2 SYSTa yoga cha, te msbhyaataa| che. 'AhAragamIsagassa jahannae joe asaMkhejjaguNe' 7, tenA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.1 sU05 prakArAntareNa yoganirUpaNam 553 tIti, 'tassa ceva ukosae joe asaMkhenaguNe8' tasyaiva ca AhArakazarIrasyaiva utkRSTo yoga etasya jaghanyayogApekSayA'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavanIti / 'orAliyamIsagassa veuniyamIsagassa ya' audArikamizrakasya vaikriyamizrakasya ca 'eesi NaM ukosae joe doNha vi tulle asaMkhejjaguNe' etayoH khalu audArikamizrakavaikriyamizrazarIrayoH utkRSTo yogaH dvayorapi tulyo'saMkhyeyaguNo pUrva. yogApekSayA audArikamizrasya vaikriyamizrasya ca dvayorapyutkRSTo yogo'saMkhyAnaguNaravena tulya:9-10 'asaccAmosamaNajogassa jahannae joe asaMkhejjaguNe11' asatyAmRSAmanoyogasya jaghanyo yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavatIti / 'AhAramasarIrassa jahannae joe asaMkhejjaguNe12' AhArakazarIrasya jaghanyo yogo'. saMkhyeyaguNo'dhiko bhavati puurvyogaapekssyaa| 'tivihassa maNojogassa caumvijoe asaMkhejjaguNe 7' isakI apekSA AhAraka mizra kA jaghanya yoga asaMkhyAtaguNA hai| 'tassa ceva ukkosae joe asaMkhejjaguNe 8' isakI apekSA AhAraka zarIra ko utkRSTa yoga asaMkhyAtaguNA hai| 'orAliemIsagassa veubviyamIsagasta ya eesiNaM ukkosae joe doNha vi tulle asaMkhejaguNe' audArika mizra kA aura vaikriya mizra kA arthAt ina donoM zarIroM kA jo utkRSTa yoga hai vaha tulya-samAna hai arthAt pUrva yoga kI apekSA ina donoM kA yoga asaMkhyAtaguNa ko lekara samAna hai / 9-10 / 'asaccAmosamaNajogasta jahannae joe asaMkhejaguNe 11 isako apekSA asatyAmRSA manoyoga ko jaghanya yoga asaMkhyAta guNA hai| 'AhAragasarIrasta jahanmae joe asaMkhejjaguNe' isakI apekSA AhAraka zarIra kA jaghanya yoga asaMkhyAtaguNA adhika hai| 'tivi. Rai mA024 bhizrama dhnyyo| masa-yAtagaNe! che. 'tassa ceva ukkAsae jAe asaMkhena guNe' 8, tenA 42ai bhADA24 zarIramA utkRSTa yoya asabhyAta bhaya che. 'orAliya mIsagarasa veuvviyamIsagassa ya eesi NaM ukkosae joe deNDa vi tulle asaMkhejjaguNe' mohA2i4 mizrano mana Thiya mizrano mathati se ane zarIrane je utkRSTa yaMga che, te pahelAnA yoga karatAM asaMkhyAta cha, arthAta te 52252mAM sara che. 8-10' 'asaccAmosamaNajogassa jahannae joe asaMkhajaguNe' 11' ten| 42di asatyA bhUSA manAyoganA nyayAsa masabhyAta cha, 'AhAragasarIrassa jahannae joe asaMkhe. jjaguNe' tenA 32di bhADA24 zarIramA dhanyayA asabhyAta / adhira cha. 'tivihassa maNojogassa cauvvihassa vaijogassa' traya prazna mnaayaa| mana zrI bhagavatI sUtraH 15 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 bhagavatI sUtre hassa vayajogassa' trividhasya manoyogasya caturvidhasya vacoyogasya' 'eesiM gaM sahaM vi tulle jahannae joe asaMkhejjaguNe' eteSAM saptAnAmapi paraspara tulyo jaghanyo yogo'saMkhyeyagugo'dhiko bhavati / triyakArakamanoyogasya asasyamRSArUpasya vyavahAramanoyogasya pUrvamekAdaze yoge pratipAditasvAt, tathA satyAsatyamizra vyavahArarUpasya catuHpakArakavacoyogasya ca eteSAM saptAnAmapi jaghayo yogaH pUrvayogApekSayA asaMkhyeyagugo'dhiko bhavati tathA parasparaM samAnatha bhavatItyarthaH / ' AhAragasarIrassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe20' AhArakazarIrasyotkRSTa yogo'saMkhyeyaguNo'dhiko bhavani pUrvapUrvayogApekSayeti 20 / 'orAliyasarIrassa veDavjiyasarIrassa caubjihassa ya maNajogassa caubbihassa ya vaijogassa' hassa maNojogassa caDavvihassa vayajogassa' tIna prakAra ke manoyoga aura cAra prakAra ke vacanayoga - 'eesi NaM sattavahaM vi tulle jahaNNaejoe asaMkhejjaguNe' ina sAtoM kA jaghanya yoga paraspara tulya hai aura pUrvApekSA se asaMkhyAta guNA adhika hai / ataH isa apekSA yaha yoga paraspara meM tulya hai / 'yahAM para jo manoyoga ko tIna prakAra kA prakaTa kiyA gayA hai so usako kAraNa yaha hai ki asatyamRSA (vyavahAra) manoyoga pahale gyArahaveM yoga meM batA diyA gayA hai| satyavacana yoga, asatyavacanayoga mizravacanayoga aura vyavahArarUpa vacanayoga ke bheda se vacanayoga cAra prakAra kA kahA gayA hai| ina sAtoMkA jaghanya yoga pUrva yogakI apekSA asaMkhyAtaguNarUpa se parampara tulya kahA gayA hai / 'AhAragasarIrassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe 20' AhAraka zarIra kA utkRSTa yoga pUrvoksa jaghanya yoga kI apekSA asaMkhyAtaguNA hai / 'orAliya sarIrassa veDavviyasarIrassa uccihassaya maNajoyAra prahArano vanyanayoga - 'eesiM NaM sattaNhaM vi tulle jahaNNae joe asaMkhejjaguNe' A sAtenA jaghanya ceAga paraspapara tulya che ane pUrva pUrvanI apekSArthI asakhyAtagaNA adhika che. jethI A apekSAthI yoga parasparamAM tulya-sarakhA che. ahiyAM manecIMgane traNa prakAranA matAnyA che, teA tenuM kAraNa evu che ke AhAraka zarIramAM vyavahAravALA manAyeAganA abhAva rahe che. satya vacanayAga, asatya vacanaceAga, ubhaya vacanayAga, ane vyavahAra rUpa vacanaceAganA bhedathI vacanaceAga cAra prakArane kahyo che. A sAtene jaghanyaye ga asaMkhyAtagaNuA hovAthI tujhya udyo che. 'AhAragasarIrassa ukkosae joe asaMkhejjaguNe' | 201 AhAraka zarIranA utkRSTayAga pahelAM kahelA jaghanyaceAga karatAM asaMkhyAta bhayo che, 'oraliya sarIrassa veDavviyasarIrassa cavvihassa ya maNajogassa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ |cmmm AU prameyacandrikA TIkA za025 u. 105 prakArAntareNa yoganirUpaNam 555 audArikazarIrasya vaikriyazarIrasya caturvidhasya ca manoyogasya caturvidhasya ca bacoyogasya / 'eesi NaM dasaha vi eteSAM khalu dazAnAmapi audArikavaikriyazarIrANAM caturvidhamanoyogacaturvidharacoyogAnAmapi utkRSTo yogo'saMkhyAtaguNo'dhiko mavati parasparaM samAnazcApi bhavatIti bhAvaH ihApi prakaraNe yogaH parispandarUpa eva grAhyaH / catvAro manoyogA:4, catvAro vAgyogAH4, saptakAyayogA:7, iti pazcadazayogA:15 / eteSAM mukhabodhArtha koSThakaM pradaryateyogasaMkhyA yoganAmAni jaghanyatvam utkRSTatvam manoyogAH 4 satyamanoyogaH jaghanyena 12 utkRSTena 14 mRSAmanoyogaH jaghanyena 12 utkRSTena 14 satyamaSA (mizra) manoyogaH jaghanyena 12 utkRSTena 14 asatyAmRSA manoyogaH jaghanyena 10 utkRSTena 14 1 vAgyogaH 4 satyavAgyogaH jaghanyena 12 utkRSTena 14 mRSAvAgyogaH jaghanyena 12 utkRSTana 14 satyamRSA (mizra) vAgyogaH jaghanyena 12 uskRSTena 14 asatyApRSA vAgyogaH jaghanyena 12 utkRSTena 14 1 kAyayogAH7 audArIkazarIrakAyayogaH jaghanyena 4 utkRSTena 14 audArikamizrazarIrakAyayogaH jaghanyena 2 utkRSTena 9 vaikriyazarIrakAyayogaH jaghanyena 5 utkRSTena 14 vaikriyamizrazarIrakAyayogaH jaghanyena 3 utkRSTena 9 AhArakazarIrakAyayogaH jaghanyena 11 utkRSTena 13 AhArakamizrazarIrakAyayogaH jaghanyena 7 utkRSTena 8 kArmaNazarIrakAyayogaH jaghanyena 1 utkRSTena 6 gassa caumvihassa ya vaijogassa 'isakI apekSA audArikazarIra kA vaikriyazarIra kA cAra prakAra ke manoyoga kA aura cAra prakAra ke vaco. yoga kA 'eesi dasaNhaM vi' ina dasoM kA jo utkRSTa yoga hai vaha pUrvayogoM cauvvihassa ya vaijogassa' tenA 42di mohA9i4 shriirne| 43ya zaranA yAra prakAranA mane yogane ane cAra prakAranA vacanayogane je utkRSTa yoga che, te asaMkhyAta hevAthI tulya che. ahiyAM paNa A prakaraNamAM pega parispada w 00 m s h m m h zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 bhagavatI sUtre 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti' tadeva bhadanta ! tadeva bhadanta / iti he madanta ! yogAnAmaviSaye devAnumiyeNa yatmajJApitaM tatsarvam evameva sarvathA satyamaMtra Aptavacanasya tathaiva satyatvAt iti kathayitvA bhagavAn gautamo zramaNaM bhagabantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasthitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharatIti // 05 // iti zrI vizvavikhyAta jagavallabhAdipadabhUSita bAlabrahmacAri 'jainAcArya ' pUjyazrI ghAsIlAla prativiracitAyAM zrI " bhagavatI" sUtrasya prameyacandrikA khyAyAM vyAkhyAyAM paJcaviMzavizatakasya prathamodezakaH samAptaH // 25 - 1 // kI apekSA asaMkhyAtaguNita hone kI apekSA tulya hai| yahAM para bhI prakaraNa meM yoga parispanda rUpa hI gRhIta huA hai| isa prakAra cAra manoyoga, cAra vAgayoga aura sAta kAyayoga milakara 15 yoga hote haiN| inakA sukhapUrvaka bodha karAne ke nimitta saMskRta TIkA meM koSTaka dikhAyA gayA hai to vahAM se vaha saMskRta TIkA meM dekha lenA. 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti' he bhadanta ! yogoM ke alpabahutva ke viSaya meM Apa devAnupriya ne jo prajJApita kiyA hai vaha saba sarvathA satya hI hai| kyoMki Apta kA vacana sarvathA satya hI hotA hai / aisA kahakara bhagavAn gautama ne bhagavAn mahAvIra ko vandanA kI, unheM namaskAra kiyA vandanA namaskAra karake phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para birAjamAna ho gaye / suu05| prathama uddezaka samApta // 25-1 // paNAthI ja grahaNa karAyeA che, A rIte cAra manAyeAga, cAra vacanayAga, ane sAta kAyayeAga maLIne 15 paMdara caiAgeA thAya che. te sukhapUrvaka jANavA mATe TIkAmAM kASTaka batAvavAmA Avyu che, te tyAMthI te samajI levu. 'seva bhaMte ! sevaM bhaMte! tti' De lagavan yogonA madhya mahuyazAnA viSayamAM Apa devAnupriye je varNana karyuM che, te saghaLuM vaNu na sa thA satya che. Apa devAnupriyanuM kathana nirdeSa hovAthI satya ja che. A pramANe kahIne gautamasvAmIe mahAvIra prabhune vaMdyanA karI teone namaskAra karyo vadanA namaskAra karIne te pachI teo tapa ane sayamathI pAta!nA AtmAne bhAvita karatA thakA peAtAnA sthAna para birAjamAna thayA. ||sU. pa pahele uddeza samApta zA5-15 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 2 sU01 dravyaprakArANAM parimANAdikam // atha paJcaviMzatitame zatake dvitIyodezakaH prArabhyate // prathamodeza ke jIvadravyANAM lezyAdInAM parimANaM kathitam, dvitIyodeze tu dravyaprakArANAM parimANAdikaM vicAryate tadanena sambandhenAyAtasya dvitIyodezakasya idamAdimaM sUtram - 'kavihA NaM bhaMte ! davyA pannattA' ityAdi / 557 mUlam - ivihANaM bhaMte! davvA pannattA ? goyamA ! duvihA davvA pannattA taM jahA - jIvadavvA ya ajIvadavvA ya / ajIva davvA NaM bhaMte! kaivihA pannatA ? goyamA ! duvihA pannattA, taM jahA - rUvi ajIvadavvA ya arUvi ajIvadavvA ya / evaM eerNa abhilAveNaM jahA ajIvapajjavA jAva se teNaTTeNaM goyamA ! evaM goat te NaM no saMkhejjA no asaMkhejjA arNatA / jIvadavvANaM bhaMte! kiM saMkhejjA asaMkhejjA anaMtA ? goyamA ! no saMkhejjA no asaMkhejjA anaMtA / se keNaTTeNaM bhaMte! evaM vuccai jIvadavA NaM no saMkhejjA no asaMkhejjA arNatA, goyamA ! asaMkhejjA neraiyA jAva asaMkhejjA vAukkAiyA, anaMtA vaNassaikAiyAM, asaMkhejjA beMdiyA evaM jAva vemANiyA, anaMtA siddhA, se teNaTTeNaM jAva anaMtA ||suu0 19 // chAyA -- katividhAni khalu bhadanta ! dravyANi prataptAni ? gautama ! dvividhAni dravyANi prajJaptAni tadyathA - jIvadravyANi ca ajIvadravyANi ca / ajIvadravyANi khalu bhadanta | katividhAni prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathArUpyajIvadravyANi ca arUdhyajIvadravyANi ca / evametenAbhilApena yathA ajIvaparyavAH yAvat tattenArthena gautama ! evamucyate te khalu no saMkhyeyA no asaMkhyeyA anantAH / jIvadravyANi khalu bhadanta ? kiM saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni ? gautama ! no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni anantAni / tatkenArthana bhadanta / evamucyate jIvadravyANi khalu no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni anantAni ? gautama ! asaMkhyAtA nairavikA - yAvada asaMkhyAtA vAyukAyikAH, anantA vanaspatikAyikAH, asaMkhye yA dvIndriyAH, evaM yAvadvaimAnikAH anantAH siddhAH tattenArthena yAvadanantAH / 01 / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 bhagavatIsUtre TIkA-'kaivihANaM bhaMte ! davA pannattA' katividhAni katiprakArakANi khalu bhadanta ! dravyANi prajJaptAni-kayitAnIti dravyasvarUpasaMkhyAviSayakA praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'duvihA davyA panattA' dvividhAni dravyANi prajJaptAni, dvaividhyameva darzayati-'taM jahA' ityAdi, 'taM jahAM tadyathA-'jIvadayA ya ajIvadayA ya' jIvadravyANi ca anIvadravyANi ca 'ajIva davyA NaM bhaMte ! kAvihA pannattA' ajIvadravyANi khalu bhadanta ! katividhAni prajJAptAnIti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! pacIsaveM zataka kA dUsare uddeze kA prAraMbha prathama uddeze meM jIvadravyoM ke lezyAdika kA parimANa khaa| aba isa dvitIya uddezaka meM dravya prakAroM ke parimANa Adi kA vicAra kiyA jAtA hai| isI sambandha se Aye huve isa dvitIya udezaka kA yaha 'kAvihA NaM bhaMte' ityAdi prathama sUtra hai TIkArtha-isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'kaivihAM NaM bhaMte! dabdhA pattA' he bhadanta ! dravya kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? isa prakAra kA yaha prazna dravya ke svarUpa saMkhyA viSayaka hai| isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA' he gautama ! 'duvihA dayA pannattA' dravya do prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' ve ye haiM-'jIvaghyA ya ajIvadavA ye eka jIva dravya aura dUsarA ajIva dravdha aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'ajIya. dabvANa bhaMte ! kAvihA pannattA' he bhadanta ! ajIvadravya kitane prakArake paccIsamA zatakanA bIjA uddezAne prAraMbha- pahelA udezAmAM jIva dravyonI lezyA vigerenuM parimANa kahevAmAM AvyuM che. have A bIjA uddezAmAM dravya prakAranA parimANa vigerene vicAra karavAmAM Ave che. A saMbaMdhathI AvelA A bIjA udazAnuM ". bihA gaM bhaMte ! tyA 240 pahe sUtra cha. TI -20 sUtrathA gautama bhI prasuna se pUche che 4-'kaivihANa bhaMte ! davvA paNNattA' sagavan dravya DeTA prAranA 4AmA mAyA cha ? A pramANene A prazna svarUpa saMkhyAnA saMbaMdhamAM che. A praznanA uttaramAM prabhu cha -'goyamA' 3 gautama ! 'duvihA davA pannattA' dra0ya me prAra cha. 'taM jahA' te // prabhA che.-'jIvadavA ya ajIvadavvA ya se jIva dravya ane bIju jIva dravya. zathI gautabhAbhI prabhune me pUche che 8-ajIvadavvA NaM bhaMte ! kavitA pannattA' he san 101 05 38prAra4 cha ? mAnA m zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU01 vyaprakArANAM parimANAdikam 559 'duvihA pannatA' dvividhAni ajIvadravyANi mAtAni 'naM jahA' nadyathA 'rUviajIvadabbA ya arUvidhajIvadayA ya' rUpyajIvadravyANi ca arUpyajIvadravyANi ca / 'evaM paraNe abhilAvaNaM jahA ajIvapajjayA' evam anena prakAreNa etena sUtrapAThe netyarthaH yathA ajIvaparyavA-yathA-yena prakAreNa prajJAnAmunasya vizeSAbhidhAne pazcame pade ajIvaparyavAH kathitAstenaiva rUpeNa atrAjIvadravyatrANi api adhyetavyAni, tatkiyatparyantaM prajJApanaprakaraNaM vaktavyaM tatrAha-'jAva' ityAdi, 'jAva' yAvanyAvatpadena 'se teNaTeNaM' iti sUtraparyantam tAnyeva sUtrANyAhakahe gaye haiM-uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'duvihA panattA' ajIva dravya do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'rUvi ajiya. davvA ya arUvi ajIvadavyo ya' rUpI ajIvadravya aura arUpI ajIvadravya 'evaM eeNaM abhilAveNaM jahA ajIvapajjavA' isa prakAra isa sUtrapATha, bArA jaisA prajJApanA sUtra ke vizeSa nAmake pAMcaveM pada meM ajIva paryAyA~ ke sambandha meM kathana kiyA hai usI prakAra se yahAM para bhI ajIvadravya ke sambandha meM yAvat 'he gautama ! isa kAraNa se maiMne aisA kahA hai ki ve ajIvadravya saMkhyAta nahIM haiM asaMkhyAta nahIM hai para ananta haiN| yahAM taka kahanA cAhiye yahI bAta 'jAva se teNaTeNaM goyamA! evaM puccai te zaM no saMkhejjA no asaMkhejjA aNaMtA' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai| ve satra ye haiM 'avi ajIvadavyA NaM bhaMte ! kaivihA paNNattA' he bhadanta ! arUpI ajIvadravya kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? uttara-'goyamA ! dasavihA uttaramA prabhu De cha ?-'goyamA' gautama ! 'duvihA pannattA' dravya nuvAmA mAvyu che. 'taM jahA' rema-rUvi ajIvadavvA ya arUviajIvadavvA ya' 3pI mala dravya mana ma3pI mala dravya 'evaM eeNaM abhilAveNa jahA ajIvapajjavA' mArIta mA sUtrapA4thI prajJApana sUtranA vizeSa nAmanA pAMcamA padamAM ajIva paryAyonA saMbaMdhamAM kahevAmAM AvyuM che, eja pramANe ahiyAM paNa ajIva dravyanA saMbaMdhamAM yAvata he gautama! te kAraNathI meM evuM kahyuM che ke te ajIva dravya saMkhyAta nathI, asaMkhyAta parathI 52 anata cha. mahi sudhI unase megA pAta 'jAva se neNaTreNa goyamA ! evaM vuccai te NaM no saMkhemA no asa khajjA aNaMtA' sAsa pAyI hera che. te sUtra yA pramANe cha-'arUvi ajIvadavANaM bhaMte ! kavihA pannattAzapa bhI madravyamA mahAnubhA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIlA ____ 'arUviajIvadavvANaM bhaMte ! kAvihA panattA ? goyamA ! dasavihA pannatA, te jahA-dhammasthikAe 1, dhammasthikAyassa dese 2, dhammasthikAyassa parasA 3, adhammatyikAe 4, adhammatyikAyassa dese 5, adhammatthikAyassa paesA 6, mAgAsathikAe 7, AgAsasthikAyassa dese 8, AgAsasthikAyassa paesA 9, adAsamae10 / rUviajIvadavyA gaM bhaMte ! kAvihA paNNatA? goyamA! caubihApaSNatA, taM jahA-khaMdhA1, khaMghadesA 2, khaMdhapaesA 3, paramANupoggalA 4, te NaM paNNattA' he gautama! ve arUpI ajIvadravya 10 prakAra ke kahe gaye haiN| jaise-'dhammasthikAe 1, dhammasthikAyasta dese 2, dhammasthikAyassa paesA 3, adhammatyikAe 4, adhammasthikAyassa dese 5, adhammasthikAyassa paesA 6, AgAsasthikAe 7, AgAsasthikAyasla dese 8, AgAsasthikAyassa paesA 9, addhAsamae 10, dharmAstikAya, dharmAstikAya kA deza ghamAstikAya ke pradeza, adharmAstikAya, adharmAstikAya kA deza, adha. mAstikAya ke pradeza, AkAzAstikAya, AkAzAstikAyakA deza, AkAzAstikAya ke pradeza aura addhaasmy| 'havi ajIvadavyA NaM bhaMte ! kaivihA paNNattA' he bhadanta ! rUpI ajIvadravya kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? uttara-'goyamA ! pabihA paNattA' he gautama! rUpI ajIvadravya cAra prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'khaMdhA 1, khaMghadetA 2, khaMdha paeptA 3, paramANupogalA 4' skandha, skandhadeza, skandhapradeza aura paramANupudgala 'te NaM bhaMte ! ki prazana uttaramA prasu cha -'goyamA' dasavihA pannattA' he gautama! te bhI apadravya isa prAranA uvAmAM Ave che. rema-dhammatthikAe 1, dhammasthikAyassa dese 2, dhammasthikAyassa paesA 3, adhammasthikAe 4; adhammasthikAyassa dese 5 adhammatthikAyassa paesA 6, AgAsasthikAe 7 AgAsasthikAyamsa dese 8, AgAsasthikAyassa paemA 9, addhAsamae 10' dhAstAva pArita kAyane deza, dharmAstikAyane pradeza adharmAstikAya, adharmAstikAyane deza, adharmAstikAyane pradeza, AkAzastikAya, AkAzAstikAyane deza AkAzakti. Aya pradeza, mana maddhA samaya, 'rUvi ajIvadavA NaM bhaMte ! kaivihA pannattA' he bhagavana rUpI ajIva dravya keTalA prakAranuM kahela che? A praznanA utta. 2i prabhu 4 cha -'goyamA caubihA pannattA' gautama! 3sI bha94 samaya yA rana 3 cha. 'ta' jahA' bhiDe-'khaMdhA, khadhadesA, khadhapaesA 3, paramANupoggalA 4, 25, 2452 245 pradeza bhane 52mA pudra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU01 dravyaprakArANAM parimANAdikam 561 maMte ! ki saMkhejjA asaMkhejjA aNaMtA ? goyamA! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, agaMtA / se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai no saMkhejjA no asaMkhejnA aNaMtA! goyamA! aNaMtA paramANupoggalA, aNaMtA dupaesiyA khaMdhA jAva aNaMtA dasapaesiyA khaMdhA, aNaMtA saMkhejjapaesiyA khaMdhA, aNaMtA asaMkhejapaesiyA khaMdhA, arNatA aNaMtapaesiyA khNdhaa| chAyA-arUpyajIvadravyANi khala bhadanta ! katividhAni pratAni gautama ! dazavidhAni prAptAni, tadyathA-dharmAstikAyaH 1 dharmAstikAyastha dezaH 2, dharmA. stikAyasya pradezA 3, adharmAstikAya:4, adharmAstikAyasya deza:5, adharmAsti kAyasya pradezAH 6, AkAzAstikAyaH 7, AkAzAstikAyasya dezaH 8, AkA. zAstikAyasya pradezAH 9, addhAsamayaH 10, rUpyajIvadravyANi khalu bhadanta ! katividhAni prajJaptAni ? gautama ! caturvidhAni prAptAni tadyathA-skandhAH 1, skandhadezAH 2, skandhapadezAH 3, paramANupudgalAH 4, tAni khala bhadanta ! ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni ? gautama !no saMkhyeyAni, no asaMkhyeyAni anantAni / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni saMkheujA, asaMkhejjA, aNatA' he bhadanta ! ve rUpI ajIvadravya kyA saMkhyAta hai ? asaMkhyAta haiM ? athavA ananta haiM ? uttara 'goyamA! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNaMtA' he gautama ! ve saMkhyAta nahIM hai, asaMkhyAta nahIM hai, para ananta haiM / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM bucvai no saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNaMtA' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki ve rUpI ajIva dravya saMkhyAta nahIM hai, asaMkhyAta nahIM hai kintu ananta haiM ? uttara-'godhamA ! aNaMtA paramANupoggalA, aNaMtA dupaesiyA khaMbA jAva arNatA dasapaesiyA khaMdhA, aNaMtA saMkhejjapaesiyA khaMdhA, aNaMtA asaMkhejjapaesiyA khaMdhA aNaMtA aNaMtapae. bhaMte ! kiM sakhejjA, asakhejjA, aNaMtA' 3 sApa te 35ii madra05 4. sadhyAta cha 1 sayAta cha ? athavA mana ta cha ? uttara-'goyamA!' no sakhejjA. no asaMkhejjA, aNatA' gautama ! te sadhyAta nathI masabhyAta paya nathI. 52'tu mana ta cha. 'se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai ne saMkhejjA no asaMkhejjA. aNatA' bhagavan mA5 me // 4||29thii 4 ch| -te 3pI dravya sadhyAta nathI, sasacyAta 594 nathI. paraMtu mana ta cha ? uttr-'goymaa| aNaMtA paramANupoggalA, aNaMtA dupaesiyA khaMdhA jAva aNaMtA dasapaesiyA khaMdhA. aNaMtA saMkhejjapaesiyA khaMghA, aNatA asaMkhejjapaesiyA khadhA, arNatA, aNaMta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 bhagavatIsUtre anantAni ? gautama ! anantAH paramANupudgalAH, anantA dvipadezikAH skandhAH, yAvat anantA dazapadezikAH skandhAH anantAH saMkhye madezikAH skandhAH, anantA asaMkhyeyapradezikAH skandhAH, anantA anantapradezikAH skandhAH ? ini / agre sUtrakAra evAha' se teNadveNaM' ityAdi / 'se teNadvegaM goyamA ! evaM vuccA' tenArthenaiva te 'te NaM no saMkhejjA no asaMkhejjA anaMtA' tAni khala no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAni / ajIvadravyANi svarUpasaMkhyAnirUpya jIvadravyaM nirUpayitumAha- 'jIvadayA NaM bhaMte' ityAdi, 'jIvadavA NaM bhaMte / ' jIvadravyANi khalu bhadanta ! 'kiM saMkhejjA asaMkhejjA anaMtA' kiM saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti praznaH, bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'gomA' he gautama! 'no saMkhejjAno asaMkhejjA anaMtA' no jIvadravyANi saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAni santIti / punaH praznayannAha - 'sekeNadveNaM' ityAdi / 'se keNadvegaM bhaMte! evaM buccara jIvadanvA NaM no saMkhejjA siyA khaMvA' he gautama ! paramANu pugdala ananta haiM / dvipradezika skandha ananta haiM / yAvat daza pradezika skandha ananta haiM / saMkhyAta pradezika skandha ananta haiM / asaMkhyAta pradezika skaMdha bhI ananta haiM / 'se teNaNaM goSamA ! evaM buccai' te NaM no saMkhejjA, no asaMkhejjA, anaMtA' isIliye sUtrakArane svayaM aisA pATha kahA hai| isa prakAra ajIva dravyoM kA svarUpa aura saMkhyA ko lekara kathana karake aba ve jIvadravya kI prarUpaNA karane ke liye kahate haiM 'jIvadavvANaM bhaMte kiM saMkhejjA, asaMkhejjA, anaMtA' he bhadanta ! jIva dravya kyA saMkhyAta haiM ? asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? sUtrakAra ne aisI zaMkA gautama ke mukha se upasthita kr| I hai / esiyA khaMdhA' he gautama! paramANu yuddhA anaMta che me pradezavANA 246 anaMta che. yAvat daza pradezavALA skaMdhe ana ta che, sakhyAta pradezavALA skaMdhA anata che. asa'khyAta pradezavALA skaMdhA anata che, ane anaMta pradezavAlA saMdhI pazu anaMta che. 'se teNadveNaM goyamA ! evaM buccai te NaM no sakhejja no abakhejjA, anaMtA' tethI sUtrAre svayaM yA pramAne pADa kahyo che. A rIte ajIva draSyenuM svarUpa ane sakhyAnA viSayamAM kathana urIne have tethe dravya ni3pazu 42vA bhATe uthana ure che. 'jIvadavvA NaM bhaMte! 'kiM saMkhejjA, asaM khejmA, anaMtA' he bhagavan va dravyazu saMkhyAta che ? ke asaMkhyAta che ? athavA anaMta che ? A pramANe sUtrakAre gautama svAmI dvArA zaMkA upasthita karAvI che. AnA uttaramAM prabhu kahe che ke ,, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU01 dravyaprakArANAM parimANAdikam 563 no asaMkhejjA aNatA' tatkegArthena bhadanta ! evamucyate jIvadravpANi no saMkhye. yAni-no asaMkhyeyAni kintu anantAni santIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'apanA neraiyA' asaMkhpAtA nairayikAH, nArakajIvA asaMkhyAtAH santoti bhAvaH 'jAva asaMkhejnA bAukAiyA' yAvana asaMkhyAtA vAyukAdhikAH, atra yAvatpadena pRthivIkAyikA kAyika tejaskAyikAnAM saMgraho bhapatIni 'vaNassaikAiyA agaMtA' vanaspati kAyikA anantAH / 'asaMkhejjA beiMdiyA' asaMkhyAtA dvIndriyAH 'e jAva vemANizA' evaM yAvat asaM khyAtA vaimAnika devAH atra yAvatpadena trIndriyacaturindriyapazcendriyatiryagyonikaisake uttara meM prabhu kahate haiM-'no saMkhenA, no asaMkhejjA, aNaMtA' he gautama ! jIvadravya na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM kintu ve ananta haiN| __ aba gautama punaH isa viSaya meM kAraNa jAnane ke abhiprAya se prabhu se aisA pUchate haiM-'se keNa?NaM bhaMte ! evaM buccA jIvadavyA NaM no saMkhejjA, no asaMkhejA aNaMtA' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki jIva dravya saMkhyAta nahIM haiM asaMkhyAta bhI nahIM haiM para ve ananta haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! asaMkhejjA neraiyA' he gautama ! nAraka jIva asaMkhyAta haiN| 'jAva asaMkhejjA vAukAiyA' yAvat asaMkhyAta vAyukA. yika jIva haiN| yahAM yAvatpada se asurakumArAdi dasa bhavanapati tathA pRthi. vIkAyika, apakAdhika aura tejaskAyika inakA grahaNa hubhA hai| 'vaNassaikAiyo aNaMtA' vanaspatikAyika ananta haiN| 'asaMkhejjA beiMdiyA' asaMkhyAta do indriya jIva haiN| 'evaM jAya vemANiyA' isI prakAra se yAvat -no saMkhejA, nA asaMkhejjA, aNaMtA' gautama ! padra0ya sabhyAta nathI asaMkhyAta paNa nathI paraMtu te anaMta che. - have gautamasvAmI pharIthI A viSayamAM kAraNa jANavAnA abhiprAyathI prabhuna me pUche che -'se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai jIvadavvA zaM no sakhejjA no asaMkhejjA aNaMtA' bhagavan 15 me yA rathI ho ch| 3chavadravya saMkhyAta nathI asaMkhyAta paNa nathI, paraMtu anaMta che. A praznanA uttaramA prabhu cha -'gAyamA! asaMkhejjA neraiyA' he gautama ! nA2471 masa jyAta cha. 'jAva asaMkhenA vAukkAiyA yAvat vAyuyi va sabhyAta che. ahiyAM yAspadathI pRthvIkAyika, apakayika, ane tejaskAyikano saMgraha thye| che. 'vaNassaikAiyA aNaMtA' narapatimAthi 73 mata che. 'asaMkhejjA beiMdiyA' meM driya 7. masAta che. 'evaM jAva vemANiyo' / rIte yAtU zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 bhagavatIsUtre manuSyavAnavyantarajyotiSkaparyantAnAM saMgraho bhavatIti 'aNaMtA siddhA' anantAH siddhAH ye khaju siddhajIste appanannAH santIti bhAvaH 'se teNaDhe jAva aNatA' tan tenArthena yAvadanantAH atra yAvatpadena tattenArthena evamucyate gautama ! jIvadravyANi no saMkhyAtAni no asaMkhyAtAni, eteSAM saMgraho bhavatIti / nairayikAdArabhya vAyukAyikAntA jIvA asaMkhyAtA bhavanti dvIndriyAdArabhya vaimAnikadevapayanta jIvA asaMkhyAtA bhavanti, vanaspatikAyikAH siddhAzcAnantA bhavanti, anena kAraNena kathyate yat sAmAnyato jIvadravyANi no saMkhyAtAni tathA no asaMkhyA. tAni, api tu anantAni bhavantIti' ||muu01|| dravyAdhikArAdeva idamAha-'jI padabA NaM bhaMte' ityaadi| __ mUlam-jIvadavvANaM bhaMte ! ajIvadavvA paribhogattAe havvamAgacchati ? ajIvadavvANaM jIvadavyA paribhogattAe havvamAgacchaMti ? goyamA! jIvadavvANaM ajIvadavvA paribhogattAe vaimAnika deva asaMkhyAta haiN| yahAM yAvatpada se trIndriya cauindriya, pazcendriya tirthagyonika, manuSya, vAnavyantara aura jyotiSka ina saba kA saMgraha huA hai ! aNaMtA siddhA' tathA jo siddha jIva haiM ve bhI ananta hai| 'se teNaTeNaM jAva aNatA' isa kAraNa he gautama! maiMne aisA kahA hai-ki jIva dravya saMkhyAta nahIM haiM, asaMkhyAta nahIM haiM kintu ananta haiN| nairayika se lekara vAyukAyika taka ke jIva asaMkhyAta haiN| dIndriya se lekara vaimAnika taka ke bhI jIva asaMkhyAta haiN| parantu vanaspatikAyika aura siddha jIva ananta haiN| isI kAraNa ko lekara sAmAnya se aisA kahA gayA hai ki jIva dravya saMkhyAta asaMkhyAta nahIM haiM kintu ananta haiM |suu01|| vaimAnika deva asaMkhyAta che. ahiyAM yAMvat padathI trAdriya cauIdriya, paMcendriya, tiryaMcanika, manuSya bhavanapati, vAnavyantara ane tiSka A adhAnA sa thye| cha. 'aNaMtA siddhA' tathA 2 siddha ! cha, tamA 55 anaMta cha. 'se teNadveNaM jAva aNaMtA' te ||24thii 3 gautama ! meM me ghucha 8- dravya sajyAta nathI, asabhyAta nathI, para manAta che. nathi. kathI laIne vAyukAyika sudhInA cha asaMkhyAta che. be IndriyothI laIne pamAnika sudhInA cha paNa asaMkhyAta che. paraMtu vanaspatikAyika ane siddha cha anaMta che. A kAraNathI sAmAnyapaNAthI evuM kahyuM che ke-jIvadravya saMkhyAta ke asaMkhyAta nathI. paraMtu anaMta che. tema samajavuM sUtra 1 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyandrikA TIkA za025 u.2 sU02 jIvAjIvadravyANAM paribhogani0 565 havamAgacchati, no ajIvadavANaM jIvadavyA paribhogattAe havamAgacchati / se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai jAva havamAgacchaMti ? goyamA! jIvadavyA NaM ajIbadabe pariyAiyaMti, ajIvadavve pariyAittA orAliyaM veubviyaM AhAragaM teyagaM kammagaM soiMdiyaM jAva phAsiMdiyaM maNajogaM vaijogaM kAyajogaM ANApANutaM ca nibattayaMti se teNaTeNaM jAva hbmaagcchNti| neraiyANaM bhaMte ! ajIvadavyA paribhogattAe havvamAgacchaMti, ajIvadavANaM neraiyA paribhogattAe havvamAgacchati ? goyamA! neraiyA NaM ajIvadambA jAva havvamAgacchaMti no ajIvadavANaM neraiyA havvamAgacchati ? se keNaTreNaM bhaMte! evaM vuccai jAva no ajIvadavvANaM neraiyA havamAgacchaMti ? goyamA! neraiyA ajIvadave pariyAiyaMti ajIvadavve pariyAittA veuviyateyagakammagaM soiMdiyaM jAva phAsiMdiyaM ANApANutaM ca jAva nivattayaMti se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai evaM jAva vemaanniyaa| navaraM sarIraiMdiyajogA bhANiyavvA jasla je asthi ||suu02|| __chAyA--jIvadravyANAM bhadanta ! ajIvadravyAgi paribhogatayA havyamAgacchanni, ajIvadravyANAM jIvadravyANi paribhogatayA havyamAgacchanti ? gautama! jIvadravyA. NAmanIvadravyANi paribhogatayA havyamAgacchanti, no ajIbadravyANAM jIvadravyANi paribhogatayA havyamAgacchanti / tatkenArthena bhadanta ! evamunyate yAvat havyamAgacchanti ? gautama ! jIvadravyANi khalu ajIvadravyANi paryAdadati, ajIva. dravyAgi paryAdAya audArikaM vaikriyamAhArakaM taijasaM kAmaNaM zrotrendriyaM yAvat sparzanendriyaM manoyogaM vacoyogaM kAyayoga AnamAgatvaM ca nivartayanti tattenArthana yAvat havyamAgacchanti / nairayikANAM bhadanta ! anonadravyANi paribhogatayA inyamAgacchanti 1 ajIvadravyANAM narayikAH paribhogatayA havyamAmacchanti / gautama ! nairayikANAmajIvadravyANi yAvat havyamAgacchanti no ajIbadravyANAM nairapikAH paribhogatayA havyamAgacchanti tatkenArthena gautama ! nairayikAH anIvadravyANi paryAdadani ajIvadravyANi paryAdAya vaikriyataijasakArmaNa zrotrendriyaM yAvat sparza zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre nendriyamAnamANatvaM ca yAvat nivartayanti tattenArthena gautama ! evamucyate evaM yAvadvaimAnikAH, navaraM zarIrendriyayogA bhaNitavyAH yasya ye santi |mu02|| TIkA---'jIvadayANaM bhaMte' jIvadravyANAM bhadanta ! 'ajoradabyA paribhoga tAe hamAgacchaMti' ajIvadravyANi paribhogatayA havyamAgacchanti ? athavA 'anIvadavyANaM jIvadayA paribhogattAe handhamAgacchati' anIvadravyANAM jIvadravyANi paribhogatayA havyamAgacchanti ? he bhadanta ! anIvadravyANi jIvadravyANAM paribho. gAya bhavanti athavA jIvadravyANi ajIvadravyANAM paribhogAya bhavanti kim ? iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jIvadavANaM ajIvadavyA paribhogatAe havyamAgacchaMti 'no anIvadavANaM jIvadayA paribhogattAe haramAgacchaMti' jIvadravyANAm anIvadravyANi paribhogatayA havyamAgacchanti kintu no-na tu anIvadravyANAM jIvadravyANi paribhogatayA havyamAgacchanti, jIvadravyameva bhokta cetananayA grAhakatvAt ajIvadravyaM tu bhogyam acetanatvena 'jIvadavyANaM bhaMte ! ajIvadavyAparibhogattAe havvamAgacchati' ityAdi TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai -'jIvadavyA NaM bhaMte ! ajIva davyA paribhogattAe havyamAgacchaMti' he bhadanta ! jIvadravyoM ke paribhoga meM ajIvadravya Ate haiM ? athavA 'ajIvadaccANaM jIvadavyA paribhogattAe havvamAgacchaMti' ajIvadravyoM ke paribhoga meM jIvadravya Ate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! jIvadavvANaM ajIvavyA paribhogattAe havyamAgacchaMti' he gautama ! ajIvadravya jIvadravyoM ke paribhoga meM Ate haiM para 'no ajIvadavyANa jIvadayA paribhogattAe havamAgacchaMti' ajIvadravyoM ke paribhoga meM jIvadravya nahIM Ate haiN| kyoMki jIvadravya hI bhoktA hai| vaha cetana hone ke kAraNa una ajIva dravya kA grAhaka hai| jIvavvANaM bhaMte ! ajIvadavyA paribhogattAe havvamAgacchaMti' ityAdi TI -gautama svAbhIme prabhune se pUchayu cha hai-'jIvadavvANaM bhaMte ! ajIvadavyA paribhogattAe havvamAgacchati' mApana padravyAnA pazliAmA madravya bhAva cha ? athavA 'ajIvadavANaM jIvavvA paribhogattAe havvamAgacchaMti' drvyon| parilomA padavya bhAva cha? sA prazna uttaramA prabhu gautama svAmIna 4 cha -'goyamA ! jIvadavvANaM ajIvadavvA paribhogattAe havvamAgacchaMti' 3 gItama! madravya dravyonA parisAsamA mAve che. paraMtu 'no ajovadavyANa jIvadavvA paribhogattAe hAmAgacchaMti' ma dravyAnA parisarAmA 71 drvye| mAvata nathI, bh3chavadravya ja bhaktA che. te cetana hovAnA kAraNe te ajIvadravyanA grAhaka che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 102 jIvAjIvadravyANAM paribhogani0 567 grAhyatvAditi / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccA jAva habamAgacchaMti' tatkenAthena bhadanta ! eva mucyate yAvat havyamAgacchanti atra yAvatpadena 'jIvadavvANaM ajIvadadhyA paribhogattAra handhamAgacchaMti ajIvadavANaM jIvadavyA paribhogattAe' eta. dantanakaraNa tya saMgraho bhavatIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jIvadavvANaM ajIvadavve pariyAiyaMti' jIvadravyANi khalu ajIva vyANi paribhogatayA paryAdadate jIvadravyaM hi cetanatvAt ajIvadravyasya grAhaka tyAt 'ajIvadave pariyAittA' anovadravyANi paryAdAya 'orAliyaM' audArikA zarIram 've ubviyaM vaikriyazarIram 'pAhAragaM' AhArakazarIram 'teyarga' taijasazarIm 'kamnaga' kArmaNazarIram tathA 'soiMdiyaM jAva phAtidiyaM' zrotrendriyaM yAvan sparzanendriyamatra yAvatpadena cakSurghAgarasanAnAM grahaNaM bhavati, tathA 'maNajoga' mano'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccA jAva havyamAgacchaMti' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki ajIvadravya jIvadravyoM ke paribhoga meM Ate haiM-jIvadravya ajIva dravyoM ke paribhoga meM nahIM Ate haiN| isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA! jIvavyANaM ajIvadavve pariyAzyaMti' he gautama ! jIvadravya ajIvadravyoM ko apane paribhoga ke liye grahaNa karate haiM kyoMki jIvadravya cetana hone se ajIvadravya kA grAhaka hotA hai| 'ajIvadavve pariyAhattA' ajIvadravyoM ko grahaNa karake phira vaha unheM 'oliyaM ve ubviyaM AhAragaM teyagaM kammagaM' audArika zarIra rUpa se vaikriya zarIrarUpa se, AhAraka zarIra rUpa se, taijasazarIra rUpa se, kArmaNazarIra rUpa se-ina pAMca zarIra rUpa se-'soiMdiyaM jAva phAsidiyaM, maNajoga, bahajogaM, kAyajogaM, ANApANuttaM ca nivvase keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai jAva havvamAgacchati' 8 mApana me 5 zA kAraNathI kaho cho ke-ajIva dravya chavadravyonA paribhegamAM Ave che - paraMtu chavadravya ajIva dravyonA paribhegamAM AvatA nathI? A praznanA uttaramA prabhu 43 cha-'goyamA! jIvadavANaM ajIvadavve pariyAiyaMti' ke gautama! jIvadravya ajIva dravyone pitAnA pariga mATe grahaNa kare che, kema ke-jIvadravya cetana hovAthI ajIva dravyonuM grAhaka-prahaNa karavAvALuM DAya cha, ajIvavve pariyAittA' bha71 dravyAne aDAya 4zana ta pachI te temAna 'orAliyaM veuvviyaM AhAragaM teyaMga kammagaM' mohAra zarI2 35thI, vaikriya zarIra paNAthI, AhAraka zarIra paNAthI, taijasa zarIra paNAthI kAmaNashriir 54AthI ma pAMya 542nA zarI2 pAthI 'soidiyaM jAva phAsiMdiyA, maNajogaM, vaijogaM, kAyajoga, ANApANuttaM ca nivvattayati' zrondriya pAthI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 bhagavatI sUtre yogam ' vaijo' vacoyogam 'kAyajogaM' kAyayogam 'ANApANuttaM ca nivvattayati' AnapANatvaM ca nirvapanti / bhoktA jIvo bhogyaM parigRhItamajIvadravyamaudArikAdizarIrarUpeNa zrotrAdIndriyarUpeNa manoyogAdiyogarUpeNa ca pariNamayatIsvarthaH 'se teNadveNaM jAva hatramAgacchati' nattenArthena yAvat havyamAgacchanti, atra erarea 'goyamA ! jIvadavvANaM ajIvadanyA paribhogatAra havyamAgacchati no ajIvadantrANaM jIvadayA paribhogatAe' etadantapakaraNasya saMgraho bhavatIti / jIvo hi upAdIyamAnAjIvadravyANAM zarIrendriyamANAdirUpeNa pariNamayitA bhavati / na tu ajIvadravyaM jIvadravyasya pariNamayitA, tena kAraNena he gautama! kathayAmi attarai jIvadravyasya paribhogAya bhavati na tu ajIvadravyasya jIvadravyaM paritayaMti' tathA zratrandriya rUpa se yAvat sparzanendriya rUpa se manoyoga rUpa se, baccanayoga rUpa se kAyayoga rUpa se evaM zvAsocchvAsa rUpa se pariNamAtA hai| kyoMki jIva bhoktA hai aura ajIva dravya bhogya hai, ataH vaha use grahaNa karake audArika Adi zarIra rUpa se zrotrendri yAdi rUpa se aura manoyogAdi rUpa se pariNamita karatA hai| 'se teheNaM jAva havyamAgacchati' isaliye he gautama! maiMne pUrvokta rUpa se aisA kahA hai ki ajIva dravya jIva dravyoM ke paribhoga karane meM kAma Ate haiM ajIba dravyoM ke paribhoga karane meM jIvadravya kAma nahIM Ate haiN| yahI pATha yahAM yAvat zabda se gRhIta huA hai| tAtparya isa kathana kA yahI hai ki jIva upAdIyamAna ajIva dravyoM kA zarIra, indriya yoga zvAsocchvAsAdi rUpa se pariNamayitA hotA hai| ajIva dravya jIvadravya kA pariNamayitA nahIM hotA hai / isa kAraNa he gautama! maiM kahatA hUM yAvat sparzInendriya paNAthI manAyoga paNAthI, vacanayeAga paNAthI, kAyayeAga paNAthI ane zvAseAsa paNAthI pariNumAve che, kemake-jIva bhAktAbhAgavavAvALA che, ane ajIva dravya bhAgya-bhAgavatrA cegya che. jethI tene grahaNa karIne audArika vigere zarIrapaNAthI zrotrendriyapaNAthI ane maneyAga vigere pazuAthI paribhAve che. 'se teNaTTeNaM jAva havyamAgacchati' te ra NathI huM gautama ! meM pUrvokta rUpathI evuM kahyuM che ke-ajIvadravya, jIva dvanyAne paribhAga karavAmAM kAma Ave che. ajIva dravyeAne paribheAga karavAmAM jIvadravya kAma AvatA nathI. A pATha ahiyAM yAvat zabdathI grahaNa karyo che, A kathananuM tAtparya e che ketra upAdIyamAna-grahaNa karAtA ajIva dravyeAnA zarIra, indriya, ane prANa vigere rUpe pariNamayitA-pheraphAra karavAvALA hAya che, anuvadravya-lava dravyanuM parizubhayitA- 3yAMtarAne pAtu nathI, te 2 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 102 jIvAjIvadravyANAM paribhogani0 569 bhogAya bhavatItyarthaH, sAmAnyato jIvAjIvayoH bhoktalabhogyatvaM praznottarAmyA nirUpya vizeSato nirUpayituM praznayanAha-'neraiyA Na' ityAdi, 'neraiyANaM bhaMte' baiMrayikANAM bhadanta ! 'anIvadavA paribhogattAe handhamAgacchati' ajIvadravyANi paramANuskandhAdIni parimogatayA parimogAyetyarthaH zIghramAgacchanti paribhogAyopasthitAni bhAnti kimiti akSA 'ajIpadamArga neraiyA parimogatAe halyamAgacchaMti' ajIvadravyANAM nairayikA jIvadravyANi paribhogatayA paribhogAya zIghramAgacchanti kimiti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, he gautama ! 'neraiyA ajIvadavye pariyAiyaMti' nairayikA jInA ajIvadravyANi pudralAdIni paryAdadati-parigaNanti 'ajIvadavve pariyAittA' ajIndravyANi paryAdAya-parigRha ki ajIvadravya jIvadravya ke paribhoga ke liye hotA hai| isa prakAra sAmAnya rUpa se jIva aura ajIva meM bhoktRtva aura bhogyatva kA prazna evaM uttara dvArA nirUpaNa karake aba sUtrakAra vizeSa rUpa se imI pAta kA nirUpaNa karane ke liye prazna karate haiM 'neraiyANaM bhaMte ! ajI. padavyA paribhogattAe havyamAgacchaMti' he bhadanta ! nArakiyoM ke paribhoga meM ajIva dravya Ate haiM ? athavo 'ajIvadavyANa neracyA paribho gattAe havvamAgacchati' ajIva dravyoM dvArA paribhoga meM nAraka jIva Ate haiM ? arthAt paramANu skandha Adi rUpa jo ajIva dravya haiM ve nAraka jIvoM ke paribhoga ke liye zIghra upasthita ho jAte haiM ? athavA ye nAraka jIva ajIva dravyoM ke paribhoga ke liye upasthita ho jAte haiN| uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA! neracyA ajIvadamve pariyAiyaMti' nairayika jIva ajIva dravyoM ke pugdaloM ko-grahaNa karate haiM-'ajIvabve zathI che gautama ! huM evuM kahuM chuM ke-ajIvadravya jIvadravyanA upabhoga mATe hoya che. A rIte sAmAnyapaNAthI jIva ane ajIvamAM bhaktRtva-bhegavanAra ane bhAgyatva-bhegavavA lAyaka nuM prazna ane uttara dvArA pratipAdana karIne have sUtrakAra vizeSapaNAthI Aja vAtanuM nirUpaNa karavA mATe prazna karatAM nIcenA sUtrAnuM 4thana 43 cha-'neraiyaNaM bhaMte ! ajIdavyA parimogattAe havvamAgacchati bhagavan nAyionA parikSAmA mapadra05 mAve cha ? atha 'ajIvadavvANaM neiyA paribhogattAra havvamAgacchati' dravyo dvArA nA24 yAnA upabhega karAya che? arthAt paramANu skaMdha vigere rUpa je ajIvadravya che. te nAraka jIvanA joga upabhoga mATe upasthita thAya che? athavA A nAraka ajIva dravyonA upaga mATe upasthita thAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu cha?-goyamA ! neraiyA ajIvavve pariyAIti' 3 gItama! nai2yi 71 apadravyona-dona hare che. 'ajIvadavve pariyAittA' 9 dravyAne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsatre 'penniyateyam' vaikriyataijasakArmaNaM zarIram 'soIdiyaM jAtra phAsiMdiyaM ANApANutaM ca jAva nivattayaMti' zrotrendriyaM yAvat sparzanendriyamAnapANaM ca yAvat manoyogAdiyogatrikaM ivAsocchrAsaM ca nirvarttayanti AhRtAn ajIvapadArthAn caikriyAdizarIrarUpeNendriyarUpeNa yogarUpeNa jhAsocchavAsAdirUpeNa na saMpAdayantItyarthaH 'se teNaNaM goyamA ! evaM bucca tacenArthena he gautama! evamucyate yan nairayikA ajIvadravyANi paribhogAya gRhNanti na tu ajIvadravyANi nairavikAna paribhogAya gRhNanti, ' evaM jAna bemAniyA' evam - nairayikavadeva yAvadvaimAnikA nairavikrayadeva mavanapatita Arabhya vaimAnikAntadaNDa keSvapi hayameva vyavasthA jJAtavye svarthaH 'navaraM sarIraiMdiyajogA mANiyantrA jasta je asthi' navaraM zarIrendriyayogA pariyAittA' ajIba dravyoM ko grahaNa karake 'veSayateyagakammagaM' unheM vaikriya zarIra rUpa se, tejasa zarIra rUpa se, kArmaNa zarIra rUpa se 'soiMdiyaM jAva phAsiMdiya ANApANuttaM ca jAva nivvatayati' zrotre ndriya rUpa se yAvat sparzanendriya rUpa se aura zvAsocchvAsa Adi rUpa se pariNamAte haiM / 'AhRna (AhAra rUpa meM grahaNa kiye huve ) ajIva padArthoM ko ve vaikriyAdi zarIra rUpa se, indriya rUpa se aura zvAsocchravAsAdirUpa se saMpAdita karate haiM- 'se teNaTTeNaM goyamA ! evaM buccai' isa kAraNa he gautama! maiMne aisA kahA hai ki nairadhika ajIva dravyoM ko paribhoga ke liye grahaNa karate haiM ajIva dravya nairayikoM ko paribhoga ke liye grahaNa nahIM karate haiM / 'evaM jAva vemANiyA' isI prakAra kA kathana yAvat bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke daNDakoM meM bhI jAnanA caahiye| 'navaraM sarIrai diyajogA bhaNiyantrA jassa je asthi' parantu 570 zrayurIne 'bevtriyateyagakammagaM tene vaiDiya pAthI, taiksa zarIra 35thI abhaSu zarIra 35thI 'soidiyaM jAva nivvattayaMti' zrotredriya pazuAthI yAvat sparzanendriya paNAthI ane zvAse zrvAsa vigere rUpathI pariNumAve che. mAtRta AhAra paNAthI grahaNu karelA ajIva padArthone teo vaikriya vigere zarIra paNAthI, indriya pazuAthI, ceAga rUpathI, ane zvAse vAsAdi rUpathI--pariNa bhAve che. sauMpAina 4rai che. 'se teNaTTeNaM goyamA ! eva' vuccai' te 425 thI hai gautama ! meM evuM kahyuM che ke-nAkIya ajIvadravyeAne upabheAga mATe caDaNa kare che. ajIvadravya nayikAne upabhega mATe grahaNa karatAM nathI. jAva bemANiyA' mA prabhASenu athana yAvat lavanayatithI sAdhane vaimAnika sudhInA mAM pazu uhevu' leho 'navara' sarIrai diyajogA bhANiyantrA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 2 sU03 asaMkhyeye loke ananta dravyasaMmA. ni0571 bhaNitavyAH, yasya ye santi-yasya jIvasya yAvanti zarIrendriyANi yogAzva santi tasya jIvasya tAvantyeva zarIrendriyANi vAnva eva ca yogAca vaktavyA iti / 02 / dravyAdhikArAdeva idamapyAha-' se nRNaM bhaMte !' ityAdi / mUlam-se nRNaM bhaMte! asaMkheje loe anaMtAI dabvAI AgAse bhaiyavAI haMtA, goyamA ! asaMkhejje loe jAva bhiyvaaii| logassa NaM bhaMte ! egaMmi AgAsapae se kaidisiM poggalA vijjaMti ? goyamA ! nivvAghAeNaM chaddisiM, vAghAyaM paDucca siya tidisiM siya caudisiM siya paMcadisiM / logassa NaM bhaMte! egaMmi AgAsapae se kaidisiM poggalA chijjaMti evaM caiva evaM uvavajjaMti evaM avacijjati // sU0 3 // --- chAyA - tadannaM bhadanta ! asaMkhyeye loke anantAni dravyANi AkAze bhaktavyAni ! hanta, tana ! asaMkhyeye loke yAvad bhaktavyAni / lokasya khalu bhadanta ! ekasmin AkAzapadeze katidizaM pulAcIyante ? gautama ! nirvyAghAtena padizam vyAghAtaM pratItya syAt tridizam syAt caturdizam, sthAna paJcadizam | lokasya khalu bhadanta ! ekasmin AkAzapradeze katidizaH pudgalAH chidyante evameva evamupacIyante evamapacIyante // sU0 3 // TIkA- ' se nUgaM bhaMte !' tannUnam - nizcayena bhadanta ! 'asaMkhejje loe' asaM - khyAtamadezAtmake loke 'atAI dabAI AgAse maiyabvAI' anannAni dravyANi isa kanatha meM jisake jitane zarIra indriya aura yoga hote haiM utane vahAM kahane caahiye| lU 0 2 // dravya ke adhikAra ko lekara hI punaH sUtrakAra kahate haiM - 'se nUNaM bhaMte ! asaMkhejje loe anaMtAI davvAI' ityAdi sUtra 3 || TIkArtha isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-' se nUnaM bhate ! asaMkheje loe anaMtAI davvA AgAse bhayavvAI' he bhadanta ! kyA asaMkhyAta anna che asthi' paraMtu A kathanamAM jenA jeTalA zarIrA idvicA ane cAgA DAya che, tyAM teTalA kahevA joIe sU. rA dravyanA adhihArathI 4 sUtrAra irIthI De che hai- 'se NUNaM bhave ! asaMkhejje loe anaMtAI dabAI ityAhi TIDArtha - - yA sUtrathI gautamasvAmI anevu asaMkhejje loe anaMtAI duvbAI AgAse bhaiyavvAI' he zrI bhagavatI sUtra : 15 cheDe - 'se NUNa maMte ! bhagavan zu asabhyAta che Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 bhagavatIstre jIvAjovAdIni dravyANi 'AgAse' atra SaSThayarthe saptamI tena AkAzasya 'bhaiyAI' bhaktavyAni, svasva vibhAgamAzritya samAvezanIyAni bhavanti kimityarthaH he bhadanta ! asaMkhyAtapadezAtma ke lokAkAze anantAnAM dravyANAmavasthAnaM bhavati kimiti praznArthaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'haMtA, goyamA' hanta, gautama ! 'asakhejje loe jAva bhaiyabvAI' asaMkhyeye loke yAvat bhaktavyAni atra yAvatyadena 'aNaMtAI dabAI AgAse' ityasya sandarbhasya grahaNaM bhavati he gautama ! asaMkhyeyapadezAtma ke kokAkAze anantAni jovAdidravyANi samAviSTAni bhavantItyarthaH, nanu-asaMkhyAtapadezAtma ke lokAkAze'nantAnAM dravyANAM kathamavasthAnaM bhava. tIti atra dRSTAntaM padayate yathA-patiniyate gRhasyAyavarakakSetrAkAze ekapadIpa. pramApudgalaparipUrNe'pi aparAparapradIpaprabhAsantatipudgalA avatiSThante tathAvidhapudgalapariNAmasAmarthAt evameva asaMkhyAte'pi lokAkAze teSveva teSveva pradezeSu pradezoM vAle loka meM ananta jIvAdika dravyoM kA aksthAna hotA hai ? 'AgAse' yaha saptamIvibhakti hai so yaha SaSThIvibhakti ke artha meM huI hai| isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'haMtA, goSamA! asaMkheje loe jAva bhaiyambAI' hA~ gautama! asaMkhyAta pradezoM vAle loka meM yAvat jIvAdika anantadravyoM kA-avasthAna ho sakatA hai| zaMkA-loka jaba ki asaMkhyAta pradezoM vAlA hai taba usameM anannadravyoM kA avasthAna kaise ho sakatA hai ? uttara-jisa prakAra pratiniyata apavarakakSetrAkAza meM ki jahAM para pahile se hI eka pradIpa kA prabhApudgala vyApta ho rahA hai aise usa kamare meM aura bhI aneka pradIpoM kA prabhApuJja samAjAtA hai kyoMki tathAvidha pudaloM kA pariNAma sAmathrya aisA hI hotA hai| isI prakAra pradezevALA lekamAM anaMta jIva ajIva vigere dravyonuM avasthAna-rahevAnuM thAya cha 1 'AgAse' mA sAtabhI vita cha, tI vimatinA thI yahIyAM uvA che. 20 prshnn| taramA prabhu gautama svAmIna cha -'hatA goyamA ! asaMkhejje loe jAva bhaiyavvAI' gautama manyAta pradezavANA lekamAM yAvat jIva vigere anaMta dravyAnuM avasthAna rahevAnuM thaI zake che. zaMkA-loka jyAre asaMkhyAta pradezavALe che, to temAM anaMta dranuM avasthAna-rahevAnuM kevI rIte thaI zake che? uttara-je rIte pratiniyata apavaraka kSetrAkAzamAM gharanI aMdaranA eka vibhAga rUpa kSetrAkAzamAM) ke jyAM pahelethI ja eka dIvAnA tejasvI pada vyApta thaI rahyA che. temAM bIjA paNa aneka dIvAonA tejavI padranI kAMtI samAI jAya che. kemake-te prakAranA pudgalenuM pariNamavAnuM sAmarthya ja evuM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU03 asaMkhyeye loke ananta dravyasamA ni0573 poori paramANvAdInAM tathAvidhapariNAma sAmarthyenAvasthAnAt anantAnAmapi teSAM jIvaparamANvAdidravyANAmavasthAnaM bhavatIti na kacidvirodhaH / asaMkhyAta loke yad anantadravyANAmavasthAnaM kathitaM tadekaikasmin pradeze teSAM cayApacayAdimavena bhavatItyatazcayApacayAdi pradarzyate- 'logassa NaM' ityAdi, 'logassa NaM bhaMte' lokasya khalu bhadanta ! 'ergami AgAsapae se' ekasmin AkAzapradeze 'kaidisi poggalA vijjaMti' katidizamAzritya katibhyo digbhya Agatya putrakAH paramANvAauratyante lIyante ? he bhadanta ! lokasyaikasmina AkAzapadeze katidigbhya Agasya paramANavaH, lInAH bhavantIti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'gomA' he gautama! 'vyAghAraNaM chaddisi' nirvyAghAtena SaD dizam abhivyAvya, SaD digbhyaH, yadi Agamane kazcit pratibandho na bhavet tadA pampo'pi - se asaMkhyAta pradezoM vAle bhI lokAkAza meM una 2 pradezoM meM paramAvaifee aort kA tathAvidha pariNAma ke sAmarthya se avasthAna hotA hai / isaliye ananta bhI una jIva paramANu AdikoM kA vahA~ avasthAna hone meM koI virodha nahIM hai / asaMkhyAta pradezAtmaka loka meM jo anantadravyoM kA avasthAna kahA gayA hai vaha eka pradeza meM unake caya aura apacayavAle hone ke kAraNa se kahA gayA hai| yahI bAta sUtrakAra pradarzita karate haiM-'logassa NaM bhaMte! egaMmi AgAsapaese kahadisiM poggalA cijjati' gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! loka ke eka AkAza pradeza meM kitanI dizAoM se Akarake paramANu Adi pula ekatrita - ikaTThe hote haiM ? lIna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM goyamA ! nizvAghAeNaM chaddisiM' he gautama! yadi vyAghAta pratibandha -na ho to ve chahoM dizAoM se Akarake vahAM ikaTThe ho jAte haiM hAya che. eja rIte asakhyAta pradezAvALA leAkAkAzamAM paNa te te pradezeAmAM paramANu vigere dravyAnuM ane tevA prakAranA pariNAmanA sAmarthyathI avasthAna --rahevAnuM thAya che. tethI anaMta paNa te jIva, paramANu vagerenu' tyAM avasthAna hovAmAM koI paNa prakAranA virodha AvatA nathI, asakhyAta pradeza vALA leAkamAM je anaMta dravyenu avasthAna kahyu' che, te eka pradezamAM tenA caya ane apacayavALA hAvAnA kAraNathI kahela che. eja vAta sUtrakAra pragaTa 43 che- 'logassa NaM bhaMte ! egaMmi AgAsapae se kaidisi pogalA cijjaMti' gautama svAmIe prabhune evu' pUchyuM che ke he bhagavana leAkanA eka AkAza pradezamAM keTalI dizAethI AvIne anaMta paramANu ekaThA thAya che? TvIna thAya che ? yA praznanA uttaramA pralu - goyamA ! nivvAdhAraNa chaddisi' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 574 magavatIso dimya Agatyaikasmin lokAkAzapradeze anantAH paramANavazcitA bhavantIti vAghAyaM paDuca' vyAghAtaM pratItya 'siya tidisi' syAt tridizam-tridigbhyaH, yadi kazcit prativandho bhavet tadA dika trayebhya evAgatya paramANapazcIyante 'siyacaudisiM' syAt caturdizam-caturdigbhya Agatya cIyante 'sipa paMcadisi' spAna paJcadizam, paJcabhyo digbhya Agatya cIyante / yadi pratibandhako na bhavetadA sarvadigbhaya Agatyaikasmin AkAzamadeze'neke paramANavazcIyante atha yadi prativandhako bhavettadA kadAcit diktrayebhya caturdigbhyaH paJcadigbhyo vA Agasya cIyante-ekatritA bhavanti paramANatra ityarthaH 'logassa NaM bhaMte' lokasya khalu bhadanta ! 'egaMni Agasapaese' ekasmin AkAzamadeze 'kaidisiM poggalA arthAt vahA~ se Ane meM yadi unheM koI rUkAvaTa nahIM haiM to ve loka ke eka AkAza pradeza para chahoM dizAoM se Akarake ananta paramANu rUpa se ikaTThe ho jAte haiN| 'vAghAyaM paDaca siya tidisi siya cauddisi siya paMcadisiM' aura jo pratibandha rukAvaTa ho to kadAcit ve tIna dizAoM se, kadAcit ve cAra dizAoM se aura kadAcit pAMca dizAoM se Akarake vahAM ekaTe ho jAte haiN| tAtparya kahane kA yahI haiM ki yadi pratibandhaka kAraNa nahIM haiM to ve eka AkAza pradeza meM samastadizAoM se Akarake ikaTThe ho sakate haiM aura prativandha Ane meM rUkAvaTa kA kAraNa maujUda hai to ve vahAM para tIna Adi dizAoM se Akarake bhI ikaTThe ho sakate haiN| prazna-'logassa NaM bhate! emi AgAsapaese kahadisi poggalA cijjaMti' he bhadanta ! loka ke eka AkAza pradeza meM se kitanI dizAoM he pautama! je vyAghAta-pratibaMdha na hoya te teo chae dizAethI AvIne tyAM ekaThA thAya che, arthAt tyAMthI AvavAmAM je temane keAI rUkAvaTa hoya te te lekanA eka AkAza pradezamAM anaMta paramANupaNAthI ekaThA 28 jaya che. 'vAghAyaM paDucca siya tidisiM, siya cauddisiM siya paMcadisiM' ane je pratibaMdha-rUkAvaTa hoya to kaI vAra teo traNa dizAethI kaIvAra teo cAra dizAothI ane koIvAra pAMca dizAomAMthI AvIne tyAM ekaThA thAya che kahevAnuM tAtparya e ja che ke-je pratibaMdhanuM kAraNa na hoya te teo eka AkAza pradezamAM saghaLI dizAe mAMthI AvIne ekaThA thaI zake che. ane pratibaMdha AvavAmAM rUkAvaTanuM kAraNa upasthita hoya to teo tyAM traNa vigere dizAothI AvIne paNa ekaThA thaI zake che. zra-'logasta Na bhaMte egami AgAsapaese kaidisiM pompalA cijati' he bhagavana lekanA eka AkAza pradezamAMthI keTalI dizAone Azraya karIne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU03 asaMkhyeye loke ananta dvyasamA.ni0575 cinjaMti' katidiza Azritya pudgalAzciyante katiSu dikSu vyatiriktA bhavantItyarthaH, iti praznaH / uttaramAha-evaM ce' ityAdi, 'evaM ceva evameva cayane yathA pratipAditaM tathaiva atrApi sarva boddhavyam pratiniyatadezasvAt nivyAghAtena SaTsu dikSu, vyApAtamAzrizya tricatuHpaJcadikSu vikIrNA bhavantItyarthaH 'evaM uvacijjati' evaM capanavadeva upacIyante skandhasvarUpAH puGgalAH pugalAntarasambandhAdupacitA bhavantIti evaM acijjati' evam--cayanavadeva apacIyante skandharUpAstaeva pudgalAH pradezavighaTanenApacIyante iti // 03 / / draSyAdhikArAdeva idamadhyAha-'jIve NaM bhaMte ! jAI dabAI ityaadi| mUlam-jIveNaM bhaMte ! jAI davAiM orAliyasarIrattAe geNhA tAI kiM ThiyAI geNhai aThiyAiM geNhai ? goyamA! ThiyAiM pi ko Azrita karake pugala chUTe ho jAte haiM arthAt loka ke eka AkAza pradeza se jo pudgala viyukta hote haiM ve kitanI dizAoM meM jAte haiM ? uttara evaM ceva' he gautama! isa sambandha meM kathana jaisA ekatrita hone meM kiyA gayA hai vaisA hI jAnanA caahiye| arthAt yadi pratibandha kA kAraNa nahIM hai to ve vahAM se chahoM dizAoM meM vikIrNa ho sakate haiM aura yadi pratibandha hai to ve tInadizAoM meM bhI cAra dizAoM meM bhI aura pAMca dizAoM meM bhI vikIrNa ho sakate haiN| 'evaM ucijjati' capana ke jaise hI skandha svarUpa pudgala pudgalAntara ke sambandha se upacita hote haiM aura isI prakAra se ve 'avacijjati' skandha rUpa pudgala pradezoM ke vighaTana hone se apacita hote haiM ||stuu0 3 // pule chUTA thaI jAya che? arthAt lekanA eka AkAza pradezathI je muddala judA thaI jAya che. teo keTalI dizAomAM jAya che? uttara-'evaM ceva' 3 gautama! sAsamA 4thavAnI mAmatabhA je pramANenuM kathana karyuM che, eja pramANenuM kathana A pulanA chUTA thavAnA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM. arthAt je pratibaMdhanuM kAraNa na hoya te teo tyAMthI chae dizAomAM vikIrNa (verAI jAya che) thaI jAya che. ane je pratibaMdha hoya te teo traNe dizAomAM paNa cAre dizAomAM paNa bhane pAya hazamA 55 qisleg 25 A che. 'evaM uvacijati' yayananA pramANe skanya svarUpa pula bIjA putalenA saMbaMdhathI upasthita thaI jAya che. bhane me zata tme| 'avacijjati' 24535 pusa pradeza vighttn-1|| hevAthI apacita thAya che. sU0 3 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 bhagavatIsUtre 1 hoes aThiyAI pi geNhai / tAI bhaMte! kiM davvao geNhai ? khettao gevhaD ? kAlao gevhai ? bhAvao gevhai ? goyamA ! dabvao vi geNhai, khettao vi gepahai, kAlao vi gevhai, bhAvao vi gevahai | sAiM davvao anaMtapaesiyAI davAI, khettao asaMkhejjapae sogADhAI, evaM jahA pannavaNAe paDhame AhArudesa jAva nivvAghANaM chaddisiM, vAghAyaM paDucca siya tidisi siya caudisiM, siya paMcadisiM / jIve NaM bhaMte! jAI davvAI veuThivayasarIranAe geNhai tAiM kiM ThiyAI gevhaha ? aThiyAI geNhai ? evaMcetra navaraM niyamaM chaddisiM / evaM AhAragasarIrattAe vi | jIve NaM bhaMte! jAI davvAiM teyagasarIrattAe geoes ? pucchA, goyamA ! ThiyAI gevhai no aThiyAI geNhai, sesaM jahA orAliyasarIirassa / kammagasarIre vi evaM ceva / evaM jAva bhAvao vi gehai / jAI davvAiM davvao geNhai tAI kiM e gae siyAI gehai ? dupaesiyAI geNhai ? evaM jahA bhAsA - pade jAva ANupuvi geNhai, no aNANuputri gevhai / tAI bhaMte ! kaidisiM geNhai ? goyamA ! nivvAghAeNaM0 jahA orAliyasarIrasta| jIve NaM bhaMte! jAI davvAI soiMdiyattAe gehai0 jahA veDavviyasarIraM, evaM jAva jibhidiyattAe, phAsiMdiyattAe jahA orAligasarIraM, maNajogatAe jahA kammagasarIraM / navaraM niyamaM chaddisiM / evaM var3ajogattAe vi, kAyajogatAe jahA orAliya sarIrassa | jIve NaM bhaMte! jAIM davvAiM ANApANutAe geNhai jaheva orAliyasarIrattAe jAva siya paMcadisiM / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU04 sthitAsthitadravyagrahaNanirUpaNam 577 evaM cauvIsadaMDaeNaM eyANi payANi bhANiyavANi jassa jaM asthi sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti ||suu04|| paNavIsaime sae bIo uddeso samatto // 25-2 // chAyA--jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi audArikazarIratayA gRhNAtinAni kiM sthitAni gRhNAti asthitAni gRhNAti, gautama ! sthitAnyapi elAni asthitAnyapi gRhNAti / tAni bhadanta ! kiM dravyato gRhNAti ? kSetrato gRhNAti ? kAlato gRhAti ? bhAvato gRhNAti ? gautama ! dravyato'pi gRhNAti, kSetrato'pi gRhNAti, kAlato'pi gRhNAti, bhAvato'pi gRhNAti / tAni dravyato'nantamadezi kAni dravyANi, kSetrato'saMkhyeyamadezAvagADhAni, evaM yathA prajJApanAyAH prathame AhAroddezake yAvat niyAghAtena paidizaM vyAghAtaM pratItya syAt tridizam syAt caturdizam, syAt paJcadizam / jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi vaikriyazarIratayA gRhNAti tAni ki sthitAni gRhNAti asthitAni gRhNAti ? evameva, navaraM niyamAta SaDradizam, evamAhArakazarIratayA'pi / jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi taijasazarIratayA gRhNAti ? pRcchA gautama ! sthitAni gRhNAti no asthitAni gRhNAti, zeSa yathaudArikazarIrasya / kArmaNazarIre'pi evameva, evaM yAvat bhAvato'pi gRhNAti / yAni dravyANi dravyato gRhNAti tAni kimekapradezikAni pRhNAti dvipadezikAni gRhNAti, evaM yathA bhASApade yAvat AnupUrtyA gRhNAti no anAnupUA gRhuunnaati| tAni bhadanta ! katidizaM gRhNAti gautama ! niyAghAtena0 yathaudArikazarIrasya ! jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi zrIndriyatayA gRhaNAti0 yathA veniyazarIram, evaM yAvat jihendriyatayA sparzanendriyatayA yathau. dArikazarIram / manoyogatayA yathA kArmaNazarIram / navaraM niyamAt paidizam / evaM vacoyogatayA api kAyayogatayA'pi pathaudArikazarIrasya / jIvaH khalu bhadanta ! yAni dravyANi AnamANatayA gRhNAti yathaivodArika zarIratayA yAvat syAta pazcadizam / evaM caturvizatidaNDake, etAni padAni bhaNitavyAni yasya yadasti tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti ||suu04|| iti paJcaviMzatitame zatake dvitIyoddezakaH samAptaH // 25-2 // TIkA-'jIve NaM bhaMte jIvaH khalu bhadanta ! 'jAI dabAI orAliyasarIratAe gehaI' yAni dravyANi audArikazarIratayA audArikazarIrarUpeNa gRhNAti 'tAI jIve bhaMte !jAiMdavAI orAliyasarIttAe geNhaI' ityAdi TIkArtha-yahAM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'jIve NaM bhaMte . he 'jIveNaM bhaMte ! jAI davAI orAliyasarIrattAe gehai' tyAla sAtha-gautama 21AmI prabhune me 5 yuche 4-jIve NaM bhNte|" zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre kiM ThiyAI gehai aThiyAI gehaI tAni kiM sthitAni gRhaNAti asthitAni vA gRhNAti yAbadAkAzakSetre jIvo vidyate tadabhyantare vidyamAnAni yAni pudgaladravyANi tAni sthinAnIti kathyante, tadabhyantare'vidyamAnAni bahiH sthitAni yAni pudgala. TravyANi tAni asthitAnIti kathayante, vAni dravyANi punaraudArikazarIrapariNAma viSezAdAkRSya gRhNAti / athavA yAni drayANi nainante tAni sthitAni, yAni taspirItAni tAni asthitAnIti kathyante tathA ca he bhadanta ! yo jIvaH, audArikazarIraniSpattaye yAni pugaladravyANi AkRSya gRNAti tAni sthitAni asthitAni veti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'ThiyAbhadanta ! jIva 'jAiM davvAI' jina paudgalika dravyoM ko 'orAliyasarIratAe gehai' audArika zarIra rUpase grahaNa karatA hai 'tAI kiM ThiyAI geNhai aThiyAiM geNhaI' so vaha kyA una sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA asthitadravyoM ko grahaNa karatA hai jitane AkAzarUpa kSetra meM jIva sthita hai-utane hI kSetra ke bhItara vidyamAna jo pudgaladravya haiM ve sthita kahe gaye haiN| tathA usake bAhara ke kSetra meM vidyamAna ko dravya hai ve asthita kahe gaye haiN| ina asthita dravyoM ko jo vaha jIva audArika zarIra ke pariNAma vizeSa se khIMcakara grahaNa karatA hai, athavA jo dravyagati rahita hote haiM ve sthita dravya haiM aura jo dravyagati sahita hote haiM ve asthita dravya haiN| tathA ca-he bhadanta ! jo jIva audArika zarIra kI niSpatti ke liye jina pudgaladravyoM ko khIMcakara grahaNa karatA hai ve sthita hote haiM athavA asthita hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM mAn 71 'jAi davvAI' paurasa dra0yAne 'orAliyasarIrattAe geNhai' mohAra zarI2 pAthI aruNa re che. 'tAI kiM ThiyAI geNhai aThiyAI g' te zuM che e sthita-rahelA dravyone grahaNa kare che? athavA asthita (na rahelA) dravyane grahaNa kare che? AkAza rUpa kSetramAM jeTalA jIva sthita -rahelA che, eTalA ja kSetranI aMdara rahela je pula dravya che. te sthita kahevAya che. tenAthI bahAranA kSetramAM rahela je dravya che, te asthita kahe. vAya che, A athita dravyane te jIva audArika zarIranA pariNAma vize. SathI kheMcIne grahaNa kare che. athavA je dravyagati vagaranA hoya che, te thita dravya che, ane jeo dravya gati sAthe hoya che, teo asthita dravya che. tathA he bhagavana je jIva audArika zarIranI prApti mATe je pudrala dravyane kheMcIne grahaNa kare che. teo sthita hoya che? athavA asthita hoya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU04 sthitAsthitadravyagrahaNanirUpaNam 579 iMpi geNhai aThiyAipi geNhai' sthitAnyapi dravyANi gRhaNAti jIva audArikazarIra niSpattaye, tathA asthitAnyapi dravyANi audArikazarIraniSpAdanAya gRhaNAtIti / 'tAI bhaMte' yAni sthitAsthitadravyANi gRhUgAti tAni bhadanta ! 'kiM dabo. geNhaI' kiM dravyataH pradezarUpadravyamAzritya gRhNAti 'khettamo gehaI kSetrataH prade. zAvagADharUpakSetramAzritya gRNAti, 'kAlao geNhaI' kAlataH sthitirUpakAlamA zritya gRhNAti ? 'bhASao geNhaI' bhAvato varNAdirUpa bhAvamAzritya gRhaNAti iti paznaH / bhagavAnAha-gothamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'davo vi geNhai' dravyano'pi sthinAsthitAni dravyANi gRhNAti jIva audArikazarIraniSpattyartham, 'goyamA! ThiyAI vigeNhaha, aThiyAiM vi geNhaha' he gautama! vaha audA. rika zarIra kI niSpatti ke lie sthita dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai aura asthita dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai| aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'tAI bhaMte ! ki vo geNhaha, khettabhogeNhaha, kAlao geNhada, bhAvao geNhaha' he bhadanta ! jina sthita aura asthita dravyoM ko yaha jIva grahaNa karatA hai una dravyoM ko kyA vaha pradeza rUpa dravya ko Azrita karake grahaNa karatA hai ? athavA pradezAvagaDha rUpa kSetra ko Azrita karake grahaNa karatA hai ? athavA sthitarUpa ko Azrita karake grahaNa karatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! davAo vi gehada khettao vi geNhaha, kAlo vi geNhaha bhAvo vi geNhaI' he gautama ! dravya kI apekSA bhI sthita asthita dravyoM ko vaha jIva 1 prazna uttaramA prabhu cha hai- 'goyamA ! ThiyAI pi geNhai, aThi yAI pi geNhai' he gautama ! te mohAra zarIrI prAti bhATe sthita ne paNa grahaNa kare che, ane asthita dravyone paNa grahaNa kare che. gItamayAmI prabhune zathI pUche che ,-'tAI bhaMte ! kiM davvao gehai, khettao geNii kAlao gevhA bhArao gehai' 8 san 2 sthita ane asthita dravyane A jIva grahaNa kare che, te dravyane zuM te pradezarUpa dravyane Azraya karIne grahaNa kare che? athavA pradezAvagADha rUpa kSetrane Azraya karIne grahaNa kare che? athA pitarUpa kALane Azraya karIne grahaNa kare che? athavA varNa vigere rUpa bhAvane Azraya karIne grahaNa kare che? A praznanA uttaramA prabhu 4 che 4-'goyamA ! davao vi gehada khattao vi gehai kAlo vi geNhai bhAvao vi rohai' gautama ! dra0yanI apekSAthI 5 sithata ane asthita dravyane te jIva audarika zarIranI prApti mATe grahaNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 'khetto vi geNhaI' kSetrato'pi gRhaNAti, kAlo vi geNhai' kAlato'pi gRNAti, 'bhAvao vi gehaI' bhAvato'pi gRhaatiiti| dravyAditaH kiM svarUpANi gRNAti ? ityAha-'tAI dabao' ityAdi / 'tAI darao aNaMtapaesiyAI dabAI tAni dravyato'nantamadezikAni sthitAsthitAni dravyANi gRhNAti, 'kheto asaMkhejnapaesogADhAI kSetrato'saMkhyAtapradezAvagADhAni dravyANi gRhNAti ? 'evaM jahA panaghaNAe paDhame AhArudesae' evaM yathA prajJApanAyAH prathame-aSTAviMzatitame AhArapade prathame AhAroddezake-kathitaM tathaiva sarvamihApi jJAtavyam-tathAhi-'kAlo aNNayaraTriyAI' bhAvao vaNamaMtAI gaMdhamaMtAI rasamaMtAI phAsamaMtAI' ityAdi, kAlataH jaghanya madhyamotkRSTakAlasthiti keSu kAnicidanyatamasthitikAni dravyANi audArika zarIra kI niSpatti ke liye grahaNa karatA hai kSetra kI apekSA bhI vaha jIva sthita asthita dravyoM ko audArika zarIra kI niSpatti ke liye grahaNa karatA hai, kAla kI apekSA vaha sthita asthita dravyoM ko audArika zarIra kI niSpatti ke liye grahaNa karatA hai, tathA bhAva kI apekSA bhI vaha jIva sthita aura asthita dravyoM ko audArika zarIra kI niSpatti ke liye grahaNa karatA haiN| dravya kI apekSA yaha jIva jina sthita asthita dravyoM ko zarIra kI niSpatti ke liye grahaNa karatA hai ve dravya anantapradezoM vAle hote haiM / tathA kSetra kI apekSA ve dravya asaMkhyAta pradezAzrita hote haiM arthAt loka ke asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hote haiN| 'evaM jahA panavaNAe paDhame AhArUddesae' isa prakAra se prajJApanA sUtra ke prathama AhAra uddezaka meM kahe anusAra yAvat 'pratibandha sivAya chahoM dizAoM se, aura pratibandha ke sadabhAva meM kadAcit tIna dizAoM meM se kadAcit cAra dizAoM meM se kare che. kSetranI apekSAthI paNa te jIva sthita asthita dravyone audArika zarIranI prApti mATe grahaNa kare che. kALanI apekSAthI te sthita asthita dravyone dArika zarIranI prApti mATe grahaNa kare che. tathA bhAvanI apekSAthI paNa te jIva sthita asthita dravyone audArika zarIranI prApti mATe grahaNa kare che. dravyanI apekSAthI A jIva je sthita asthita dravyone audArika zarIranI prApti mATe grahaNa kare che, te dravya, dravyanI apekSAthI anaMta pradezavALuM hoya che. tathA kSetranI apekSAthI te dravya asaMkhyAta pradezanA AzrayavALuM hAya che. arthAta asin masa jyAta pradezamA aAya che. 'evaM jahA patravaNAe paDhame AhArudesae' mA zata prajJApana sUtranA paDemA mAhA24 he. zAmAM kahyA pramANe yAvat pratibaMdha zivAya chae dizAomAMthI ane prati baMdha-rUkAvaTanA sadubhAvamAM kaI vAra traNa dizAomAMthI kaI vAra cAra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU04 sthitAsthitadravyagrahaNanirUpaNam 581 gRhNAti, bhAvato varNagandharasasparzayuktAni dravyANi gRhagAti ityAdi sarvamAhArodde zAprakaraNaM vAcyam kiyatparyantaM prajJApanAyA AhAroddezaprakaraNamadhye tavyam tatrAi'jAva' ityAdi, 'jAva nivvAghAeNaM chadami' yAvat niryAghAtena paidinam 'vAghAyaM paDucca siya tidisi siya caudisi siya paMcadisi vyAghAtaM-pratItya syAta -kadAcit tridizam , syAt caturdizam, syAt pazcadizam / yadi ko'pi pratibandho na bhave tadA SaDbhyo'pi digbhya AkRSNa pudgalAn gRGgAti atha kadAcit patibandho bhavettadA diktraye pratibandhe sati timabhyo digbhya AhRtya pudalAn gRhAti, digdvaye pratibandha ke caturdigbhya AhRtya gRhNAti iti, 'jIve NaM bhaMte' jIvaH khalu bhadanta ! 'jAI dabAiM veubviyasarIrattAra geNhaI' yAni dravyANi vaikriyazarIratayA aura kadAcit pAMca dizAoM meM se Aye hue pudgaloM ko grahaNa karatA hai| yahAM taka kA kathana yahAM para kahanA cAhiye yahI bAta 'tAI davyao aNaMtapaesiyAI khettamo asaMkhejjapaesogADhAI evaM jahA panavaNAe paDhame0' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai| tAtparya isa kA yahI hai ki koI prativandha nahIM hai to vaha chahoM dizAoM se khIMca kara pudgaloM ko grahaNa karatA hai aura yadi kadAcit pratibandha hai to vaha yadi tIna dizAoM meM pratibandha hai to tIna dizAoM meM se khIMcakara pudgaloM ko grahaNa karatA hai aura yadi do dizAoM meM pratibandha haiM to vaha cAra dizAoM meM se pudgaloM ko khIMcakara grahaNa karatA hai| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-jIveNaM bhaMte ! jAI davAI veja. viSayasarIrattAe gehada tAI kiM ThiyAI gevhA aThiyAI geNhaI' he dizAomAMthI ane kaI vAra pAMca dizAomAMthI AvelA pulone grahaNa 42 cha. mATA sudhIna 4thana mahIyAM naye / pAta tAI vo aNaMtapaesiyAI khettao asaMkhejjapaesogADhAI evaM jahA pannavaNAe paDhame.' A sUtrapATha dvArA pragaTa karela che. tAtparya A kathananuM e che ke-je koI pratibaMdha-rUkAvaTa na hoya to te chae dizAomAMthI kheMcIne palene grahaNa kare che. ane je kadAca pratibaMdha hoya te te jo traNa dizAomAM pratibaMdha hoya te traNa dizAomAMthI kheMcIne pulane grahaNa kare che, ane je be dizAomAM pratibaMdha hoya te te cAra dizAomAMthI pudgalene kheMcIne grahaNa kare che. va gautamasvAmI prabhuna se pUche che De-'jIve NaM bhaMte ! jAI davAI veubviyasarIrattAe gehai tAI kiM ThiyAI geNhai aThiyAI geNhai' hai san zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 bhagavatI sUtre vaikriyazarIra niSpAdanAyetyarthaH gRhagAti 'tAI ki ThiyAI gevhara aThiyAI gevha' tAni ki sthitAni gRhNAti asthitAni vA gRhNAtIti praznaH / uttaramAha- ' evaM veva' ityAdi, 'evaM cetra' evameva audArikazarIra niSpatyartha yayA yathA gRhagAvi nathaiva vaikriyazarIraniSpatyarthamapi pudgalAn gRhNAtIti bhAvaH / pUrvApekSayA yadvailakSaNyaM taddarzayati- 'navare' ityAdi, 'navaraM niyamaM chaddirsi' navaraM niyamAt SaD dizam etadeva vailakSaNyaM yad vaikriyazarIraniSpAdanAya niyamataH padigbhyaH pudgalAna gRhNAtIti, ayamAzayaH vaikriyazarIravAn prAyazaH paJcendriya eva bhavati, sa ca trasanADyAH madhye eva bhavati, tatra ca vivakSitaloka dezasya SaNNAmapi dizA bhadanta ! jIva jo pudgaladravyoM ko vaikriya zarIra rUpa se grahaNa karatA hai vaha sthita una dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA asthita una una dravyoM ko grahaNa karatA hai ? isake uttara meM prabhu unase kahate haiM- 'evaM ceva' he gautama ! jisa prakAra se audArika zarIra kI niSpatti ke liye jIva puloM ko sthitAsthita pudgaladravyoM ko grahaNa karatA hai usI prakAra se vaha vaikriya zarIra kI niSpatti ke liye bhI sthita asthita pudgaladravyoM ko grahaNa karatA hai, parantu isa kathana meM jo pUrva kathana kI apekSA antara hai vaha isI bAta ko prakaTa karane ke abhiprAya se sUtrakAra sUtra kahate haiM 'navaraM chaddisiM evaM AhAragasarIrasAe vi' jIva vaikiya zarIra kI niSpatti ke liye niyama se chahoM dizAoM meM se pudgaloM ko grahaNa karatA hai / tAtparya isakA aisA hai- vaikriya zarIra vAlA prAyaH paJcendriya jIva hI hotA hai aura vaha trasa nADI ke bIca meM hI hotA hai / isaliye vaha vivakSita jIva je pudgala dravyeAne vaikriya zarIra rUpe grahaNa kare che, te sthita evA te kanyAne grahaNa kare che, athavA asthita evA te dravyAne grahaNa kare che ? yA praznanA uttaramA prabhu gautamasvAmIne De - ' evaM ceva' De gautama ! je pramANe audArika zarIranI prApti mATe jIva pudgalene-sthitaasthita pudgala dravyene grahaNa kare che, eja rIte te vaikriya zarIranI prApti mATe sthita asthita pudgala dravyene grahaNa kare che, paraMtu A kathanamAM pahesaanaa Y=thanaM 42tAM ne guhAyAgu che, te 'nagara' niyamaM chaddisiM evaM AhAragasarIratAvi' me prabhA cheu-lava vaiyi zarIranI prApti bhATe niyamathI cho dizAomAMthI pudgaleAne grahaNa kare che, A kathananu tAtparya e che ke-vaikriya zarIravALA prAyaH pacendriya jIva ja hAya che, ane te trasa nADInA vacamAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU84 sthitAsthitadravyagrahaNanirUpaNam 583 masau kenAvRttatvaM vidyate iyataH ucyate 'niyama chadisi' iti, yadapi vAyukAyika jIvAnAM sanADyA bahirapi vaikriyazarIraM bhavati tadiha na vivkssitmprdhaantvaattsy| tathAvidhalokAntaniSkuTe vA vaikriyazarIravAna vAyuna bhvtiiti| 'evaM AhAragasarIratAe vi' evam-anenaiva prakAreNa AhArakazarIrasaMbandhe'pi sarvamavagantavyamini 'jIve NaM bhaMte' jIvaH khalu bhadanta ! 'jAiM dabvAiM teyagasarIrattAe geNhA pucchA yAni dravyANi taijasazIratayA gRhNAti iti pRcchA prshnH| taijasazarIraniSpatyartha yAni dravyANi gRNAti jIvastAni dravyANi kiM sthitAni asthitAni veti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'ThiyAI geNhai no aThiyAI geNDai' sthitAni dravyANi gRhaNAti no asthitAni gRhaNAti sthitAni gRhNAti, jIvAvagAhakSetrAbhyantarIbhUtAnyeva gRNAtIti no asthitAni na tadanantaravartIni lokadeza kI chahoM dizAoM meM se AhAra grahaNa karatA hai / yadyapi vAyukAyika jIvoM ke prasanADI ke bAhara bhI vaikriyazarIra hotA hai| -parantu apradhAna hone se usakI yahAM vivakSA nahIM hai| athavA-tathAvidha lokAnta niSkuTa meM vaikriya zarIra vAlA nahIM hotA haiN| isI prakAra se AhArakazarIra ke sambandha meM bhI saba kathana jAnanA caahiye| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jIve NaM bhaMte ! jAI davvAI teyagasarIrattAe geNhaI' pucchA he bhadanta ! jIva jo pudgaladravyoM ko tejasazarIrarUpa se grahaNa karate haiM ve pudgaladravya kyA sthita hote haiM athavA asthita hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! ThiyAI giNhaha no aThiyAI' he gautama! ve pudgaladravya sthita hote haiM asthita nahIM hote haiN| hoya che. tethI te vikSita lokadezanI chae dizAomAMthI AhAra grahaNa kare che. jo ke vAyukAyika jInA trasanADInI bahAra paNa vaikriya zarIra hoya che, paraMtu apradhAna hovAthI tenI tyAM vivakSA karI nathI. athavA te prakAranA kAntanA nikuTamAM vaikriya zarIravALA vAyu hotA nathI. A pramANe AhAraka zarIranA saMbaMdhamAM paNa saghaLuM kathana samajavuM joIe. ve gautm2||bhii prabhune me pUche che 4-'jIve Na bhaMte ! jAI davAI teyagasarIttAe geNhai pucchA' 3 mApana 2 / purasa dra0yAna terasa zarIra paNuthI grahaNa kare che, te pudgala dravyo, zuM sthita hoya che? ke asthita DAya cha 1 mA prazna uttarabhAM bhaDAvI2 prabhu cha -'goyamA ! ThiyAI geNhaha no aThiyAI' ke gautama ! te pudda dravya sthita DAya cha masthita zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 bhagavatIne dravyAmi gRhNAti tasyAkarSaNapariNAmAbhAvAt, athavA sthitAni-sthirANi dravyANi gRhNAti no asthitAni-asthirANi tathAvidhasvabhAvatvAdini, 'sesaM. jahA orAliyasarIrassa' zeSam yathaudArikazarIrasya audArikazarIramakaraNe yathA pathA kathitaM tatsarvamihApi anusandheyamiti / 'kammagasarIre vi evaM ceva' kArmaNazarIre'pi evameva-pUrvoktapakAreNaiva kArmaNazarIraniSpAdane'pi pudgalAnAmAharaNAdikamavagantavyamiti bhAvaH / evaM jAva bhAvabho vi evaM ceva evaM yAvat arthAta taijasazarIra kI niSpatti ke liye jina pudgala dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai ve pudgaladravya jIvAvagAha kSetra ke abhyantaravartI hI hote haiM usake bAhara ke kSetravartI nahIM hote haiN| kyoMki unadravyo ko khIMcane meM vaha samartha nahIM hotA hai| athavA vaha sthita dravyoM ko hI grahaNa karatA hai asthita dravyoM ko grahaNa nahIM karatA hai kyoMki usakA aisA hI svabhAva hai| 'zeSaM yathA audArikazarIrasya' isake atirikta aura saba kathana jaisA audArika zarIra ke prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA vaha saba yahAM para jAnanA caahiye| 'kammagasarore vi evaM ceva' pUrvokta prakAra se hI kArmaNa zarIra ke niSpAdana meM bhI mudgaloM ke AharaNa ke sambandha meM kathana jAnanA caahiye| 'evaM jAva bhAvo vigeNhaI' isa prakAra kArmaNa zarIra yAvat bhAva se bhI grahaNa karatA hai yahAM taka kathana karanA caahiye| yahAM yAvatpada se vaha dravya se bhI pudgala dravyoM hotA nathI. arthAta tejasa zarIranI niSpatti-prApti mATe jIva je pudgala dravyone grahaNa kare che, te pudgala dravya jIvanA avagAha kSetranI abhyatara vartI ja hoya che. tenI bahAranA kSetravartI hotA nathI. kAraNa ke tene kheMcavA mATe samartha ja hoya che. athavA te sthita dravyane grahaNa kare che. asthita dravyane grahaNa karatA nathI. kAraNa ke temane e pramANene ja svabhAva che. zeSa yathA audArikazarIrasya' mA 4thana zivAya saghaNu thana mohA4i zarIranA prakaraNamAM je pramANe kahela che. te ja pramANenuM ahiyAM samajavuM joIe. 'kammagasarIre vi evaM ceva' ma zarIphnI prApti samayamA 5 varata 12 purAnA mAnA samayamA sabha7 . 'evaM jAva bhAvao vi. Rog Aja rIte kAmaNa zarIra yAvat bhAvathI paNa grahaNa kare che. ATalA sudhInuM kathana grahaNa karavuM joIe. ahIMyA yAvata padathI te dravyathI paNa te zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 2 sU04 sthitAsthitadravyagrahaNanirUpaNam 585 bhAvato'pi gRhNAti, atra yAvatpadena dravyataH kSetrataH kAlatazca ? grahaNaM bhavati, 'jAI' davAI daaa auDa tAI ki eesiyAI gevha dupae siyAI geNDa' yAni dravyANi kArmaNazarIrI dravyato gRhNAti tAni kim ekamadezikAni gRhNAti, dvipadezikAni vA gRhNAti ? tripadezikAdArabhya kimanantapradezikAni gRhNAti iti praznaH / uttaramAha ' evaM jaha' ityAdi, 'evaM jahA bhAtApade' evaM yAvat bhASApade yathA mApanAsUtrasya ekAdaze bhASApade kathitaM tathaiveApi vaktavyam, tacca 'ti paesiyA' gihaI jAna anaMtaparasiyAI giors' ityAdi tripadezikAni ko grahaNa karatA hai, kSetra se bhI vaha pudgaladravyoM ko grahaNa karatA hai, kAla se bhI vaha pudgaladravyoM ko grahaNa karatA hai' isa kathana kA saMgraha kiyA gayA hai| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'jAi davbAI davbao geha, tAI kiM egapaesiyAI gevhaha, dupaesiyAI gevha3' jina dravyoM ko kArmaNa zarIrI dravya kI apekSA grahaNa karatA hai to kyA vaha eka pradezavAle una dravyoM ko grahaNa karatA hai ? athavA do pradezoM vAle una dravyoM ko vaha grahaNa karatA hai ? athavA tIna pradezoM se lekara ananta pradezovAle una dravyoM ko vaha grahaNa karatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- ' evaM jahA bhAsApade jAva ANupuvi gevhai no aNANupuvi does' he gautama! isa sambandha meM jaisA kathana prajJApanA sUtra ke 11veM bhASApada meM kiyA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI kahanA cAhiye / jo isa prakAra se hai - 'tipaesiyAI girahadda' vaha tIna pradezoM vAle pudgalaskandhoM ko grahaNa karatA hai 'jAva anaMtapaesiyAI givha' yAvat pudgala drabyAne grahaNa kare che, kSetrathI paNa te pudgala dravyone grahaNa kare che, kALathI paNa te pudgala dravyeAne grahaNa kare che. A kathananA sagraha thayela che. have gautamasvAmI prasune me pUche che hai- 'jAI davvAI' davva o gevhai tAI ki egapaesiyAi' geNhai duppaesiyAI geNDa' ne dravyAne arbhazu zarI ravALA dravyanI apekSAthI grahaNa kare che, te zuM te eka pradezavALA te dravyAne grahaNuM kare che? athavA e pradezavALA te dravyAne grahaNa kare che ? athavA traNa pradezathI laIne anaMta pradezavALA te dravyone te grahaNa kare che ? A praznanA uttaramAM pralu he che hai- evaM jahA bhAsApade jAva ANupuvi gevhaD no aApuvi' geors' he gautama! A saMbaMdhamAM ne prathana prajJApanA sUtranA 11 agIyAramAM bhASApadamAM kahela che, eja pramANenu kathana ahiyAM yAzu samanvu leho ? yA pramANe che. - ' tippaesiyAI geNhai' te zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 bhagavatIsUtre gRNAti yAvadanantamadezikAni gRhNAtIti / kiyatparyantaM prajJApanAyA ekAdazapadamihAnukarSaNIyaM tatrAha - 'jAva' ityAdi, 'jAva ANupuvi gevhaha no aNANupuvi geha' yAvadAnupUrvyA gRhNAti no anAnupUrvyA gRhNAti etatparyantaM prajJApanAmakaraNamadhyetavyamiti 'tAI maM ne ? kaidisiM gevha' tAni bhadanta ! katidizaM gRhaNAti ? bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'nivvAghAraNa chaddisiM' nirvyAghAtena SaD dizam, vyAghAtaM pratItya syAt tridizaM syAt caturdizaM syAt paJca dizam, etadAzayenaiva kathitam 'jahA orAlisarIrassa' yathaudArikaananta pradeza vAle pudgala skandhoM ko grahaNa karatA hai / ina pudgalaskandho ko jo vaha grahaNa karatA hai 'jAba ANupuvi gevhaha, no aNANupuvi geoes' yAvat AnupUrvI se vaha grahaNa karatA hai vinA AnupUrvI ke vaha unheM grahaNa nahIM karatA hai / isa prakAra se yahAM taka kA prajJApanA sUtra kA gyArahavAM pada grahaNa karake kahanA caahiye| aba gautama punaH prabhu se isa prakAra se pUchate haiM- 'tAI bhaMte! kaidisiM gehaha' he bhadanta ! vaha kitanI dizAoM meM se Aye hue pudgala skandhoM ko grahaNa karatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! nivyAghAraNaM chahisiM' he gautama! vaha vinA vyAghAta ke to chahoM dizAoM meM se Aye hue pudgalaskandhoM ko grahaNa karatA hai aura vyAghAta ke hone para vaha tIna dizA se, cAra dizA se evaM pAMca dizA se Aye hue pugaloM ko grahaNa karatA hai| isI bAta ko prakaTa karane ke abhiprAya se sUtrakAra ne 'jahA orAliya sarI ahezovANA yuddhasaruGa dhone thaha ure che, 'jAva aNatapaesiyAI givha ' cAvat anaMta pradezavALA pudgala zka'dheAne grahaNa kare che. A pula skaMdhAne tere che, to 'jAva ANupuvvi' gioes no aNANupuvi givhara' yAvat AnupUrvIthI paNa te grahaNa kare che, AnupUrvI vinA te tene grahaNa karatA nathI. A prakAre ahIMyAM sudhInuM prajJApanA sUtranA 11 agIyAramA padanuM kathana grahaNa karavuM joie. Dave gautamasvAmI irIdhI mahAvIra alune khevu pUche che - 'tAI' bhaMte ! kaidisi geNDa' he bhagavan te DeMTalI hizA gothI AvedyA yuddhA dhone are he ? yA praznamA uttaramA prabhu uDe che ! 'goyamA ! nivvAghApaNaM chiia' hai gautama ! te vyAdhAvinA chae dizAomAMthI AvelA pudgala saMdhAne grahaNa kare che. ane vyAghAta thAya tyAre te traNa dizAethI cAra dizAethI ane pAMca dizAethI AvelA pudgalene grahaNa kare che, eja vAta atAvavAnA abhiprAyathI sUtraare 'jahA orAliyasarIrassa' me prabhA sUtra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU04 sthitAsthitadravyagrahaNanirUpaNam 587 zarIrasya audArikazarIraprakaraNe yathA kathitaM tathaiva ihApi jJAtavyamiti bhAvaH / 'jIve NaM bhaMte !' jIvaH khalu bhadanta ! 'jAI dabAI soiMdiyattAe geNhai tAI ki ThiyAI geNhaI' yAni dravyANi zrotrendriyatayA gRhaNAti tAni kiM sthitAni gRhagAti asthitAni vA dravyANi gRhagAtIti praznaH / uttaramAha-'jahA' ityAdi, 'jahA veubiyasarIraM yathA vaikriyazarIram, yathA baiMkriyazarIraniSpatyartha sthitAsthitadravyagrahaNaM niyamAt SadiDipayakaM tathA zrotrendriyadravyagrahaNamapIti, zrotrendriyadravya grahaNaM hi nADImadhye eva bhavati tatra ca 'siya tidisi' ityAdi nAsti vyAghAtA. bhAvAt tatra ca niyamAva padizam ityeva vaktavyam, 'evaM jAva nibhidiyattAe' rassa' aisA sUtrapATha kahA hai arthAt audArika zarIra ke prakaraNa meM jaisA kahA gayA haiM vaisA hI yahAM para jAnanA caahiye| aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'jIve NaM bhaMte ! jAI davAiM soiMdiyattAe gehaha, tAI kiM ThiyAiM geNhaI' he bhadanta ! jIva jinadravyoM ko zrotrendriya rUpa se grahaNa karatA hai so kyA vaha sthita hue unheM grahaNa karatA hai ? athavA asthita hue unheM grahaNa karatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'jahA veubviyasarIraM' he gautama! jisa prakAra vaikiya zarIra kI niSpatti ke liye jIva sthita asthita dravyoM kA grahaNa niyama se chahoM dizAoM meM se karatA hai usI prakAra se vaha zrotrendriya kI niSpattike liye pudgaladravya kA grahaNa chahoM dizAoM meM se karatA hai kyoMki zrotrendriya dravya kA grahaNa sanADI ke madhya meM hI hotA hai vahAM 'siya tidisiM' ityAdi pATha nahIM kahA gayA hai| vyAghAta kA abhAva hone ke kAraNa vaha niyama se chahoM dizAoM se Aye hue pudgaloM kA pATha kahela che. arthAt audArika zarIranA prakaraNamAM je pramANe kahela che. eja pramANenuM kathana ahiyAM paNa samajavuM joIe. zathI gItabhAvAmI prasune ye pUche che -'jIve NaM bhaMte ! jAI davvAi soiMdiyattAe gihA tAI ki ThiyAI' geNhaI' sAvana 12 dravyone zrotra Indriya paNAthI grahaNa kare che, te zuM te sthita rahelA tene grahaNa kare che? ke asthita thayelA tene grahaNa kare che? A praznanA utta mAM prabhu 4 cha -'jahA veubviyasarIra" gautama! 2 zata Thiya zarIranI prApti mATe jIva sthita ane asthita dravyanuM grahaNa niyamathI e dizAethI kare che, e ja pramANe te zrotrendriyanI prApti mATe e dizAo ethI pudgala dravyonuM grahaNa kare che. kemake zrotrendriya dravyanuM grahaNa nADInI madhyamA 1 thAya che. tyA 'siya tidisi' tyAdi 8 apAmA mAnya nayI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ magavatIstre evaM zrotrendriyavadeva yAvat-cakSurindriya-ghrANendriya-jihendriyadravyagrahaNamapi vijJeyamiti / 'phAsidiyattAe jahA orAliyasarIraM' sparzanendriyatayA yathA audArika. zarIraM yayaudArikazarI dravyagrahaNaM sthitAsthitadravyaviSayaka tathA vyAghAtAbhAve SaDdiviSayakaM vyAghAte sati kadAcit tridiza syAt caturdizaM syAt paJcadirza tathedamapi / 'maNajogattAe jahA kammagasarIraM' manoyogatayA yathA kArmaNazarIram prahaNa karatA hai| 'evaM jAva jibhidiyattAe' zrotrendriya ke jaise hI yAvat-cakSu indriya ke ghANendriya ke aura jihA indriya ke dravya. grahaNa ke viSaya meM bhI kathana karanA cAhiye / 'phAsidiyattAe jahA orAliyasarIraM' sparzana indriya ke dravya grahaNa ke sambandha meM audA. rika zarIra ke dravya grahaNa ke jaisI hI vicAradhArA jAnanI cAhiyearthAt audArika zarIrI jisa prakAra se sthitAsthita dravya kA grahaNa audArika zarIra rUpa se pariNamAne ke liye karatA hai-yadi vyAghAta nahIM hai to vaha ise chahoM dizAoM se grahaNa karatA hai aura yadi vyAghAta hai to vaha kadAcit tIna dizAoM se kadAcit cAra dizAoM se aura kadAcit pAMca dizAoM se grahaNa karatA hai isI prakAra se sparzana indriya ghAlA jIva bhI sthitAsthita pudgala dravya ko vyAghAtAbhAva meM chahoM dizAoM se aura vyAghAta ke sadbhAva meM kadAcit tIna dizAoM se kadAcit cAra dizAoM aura kadAcit pAMca dizAoM se grahaNa karatA hai 'maNajogattAe jahA kammagasarIraM' manoyoga ke sambandha meM kArmaNa. vyAghAtano abhAva hevAne kAraNe niyamathI cha e dizAethI AvelA pudrasonu aDae 42 cha. 'evaM jAva jibhidiyattAe' zrotrendriyanA 4thana pramANe yAvat cakSu IndriyanA, ghANa-nAsikA IndriyanA ane jIhvA indriyanA dravya aDAna viSayamA 55] 4thana 4 naye. 'phAsi diyattAe jahA oraaliyrI' sparzana IndriyanA dravya grahaNa karavAnA saMbaMdhamAM audArika zarIranA dravya grahaNa karavAnA kathana pramANenuM ja kathana samajavuM arthAta dArika zarIravALo je pramANe sthita ane asthita dravyanuM grahaNa audArika zarIra paNathI pariNumAvavA kare che,-eTale ke je vyAghAta na hoya te te kaIvAra traNa dizAethI kaIvAra cAra dizAethI ane kaI vAra pAMca dizAethI grahaNa kare che. eja rIte sparzana iMdriyavALo jIva paNa sthita ane asthita pula dravyane vyAghAtanA abhAvamAM chae dizAethI ane vyAghAta hoya tyAre koI vAra traNa dizAethI kaMI vAra cAra dizAoethI ane kaI pAra pAMya dizAmAthI ghaDara 42 cha. 'maNajogattAe jahA kammagasarIraM' manAyA. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU04 sthitAsthitadravyagrahaNanirUpaNam 589 'navaraM niyamaM chaddisi navaraM niyamAt SaDdizam, manoyogatayA tathA dravyANi gRha gAti yathA kArmaNazarIraM sthitAnyeva gRhaNAti na tu asthitAnItyarthaH kevalaM tatra vyAghAtena ityAdhuktam iha tu niyamAt padizamityeva vaktavyam sanADImadhye eva manodravyagrahaNasadbhAvAt sanADIbahirgatAnAM manodravyaM na bhavati tatra sthAvarANAmeva sadbhAvAt manodravyAbhAvAditi / 'evaM vai jogattAevi' evaM vaco. yogatayApi manodravyavad vAgdapANyapi sthitAnyeva gRhgaatiityrthH| 'kAyajoga. zarIra ke jaisA kathana jAnanA cAhiye / arthAt vaha sthitadravyoM ko hI grahaNa karatA hai kintu asthitadravyoM ko nahIM 'navaraM niyama ddisiM' vahAM kArmaNazarIra ke prakaraNa meM vyAghAta se aisA kahA hai parantu yahAM para jo paudgalika dravya kA grahaNa hotA hai vaha niyama se chahoM dizAoM meM se hotA hai kyoMki manodravya kA grahaNa sanADI ke bhItara hI hotA hai| isIliye yahAM vyAghAta kA abhAva kahA gayA hai / sanADI se bAhara manodravya kA abhAva hai| isaliye prasanADI se bahirgata jIvoM ko manodravya nahIM hotA hai / asanADI se bAhara sthAvaroM kA hI sadbhAva rahatA hai| isaliye vahAM para manodravya kA abhAva kahA gayA hai| evaM vAjogattAe vi' isI prakAra se vAgyogI jIva bhI vacanayoga dravyoM kA grahaNa karatA hai| arthAt vaha bhI sanADI ke bhItara hI hotA hai aura sthita vacana yogya dravyoM kA hI grahaNa karatA hai asthita dravyoM kA nhiiN| isa sambandha meM ora saba kathana manodravya ke prakaraNa meM kathita kathana ke jaisA hI jAnanA cAhiye / 'kAyajogattAe jahA oraaganA saMbaMdhamAM kArmaNa zarIra saMbaMdhI kathana pramANenuM kathana samajavuM joIe. 'navaraM niyamaM chahisiM' 52'tu mahIyA re porali dravyAnu a ya cha, te niyamathI cha e dizAomAMthI hoya che. ane sthita dravya ja grahaNa thAya che. atidravya grahaNa karAtuM nathI kemake mane dravyanuM grahaNa trasa nADInI aMdara ja hoya che. e kAraNathI ahiyAM vyAghAtane abhAva kahyo che. traNa nADInI bahAra mane dravyane abhAva che, tathA trasanADInI bahAra rahelA jIvone mane drazya hetuM nathI. trasa nADInI bahAra sthAvarIno ja dUbhAva rahe che. tethI tyAM mnaayn| mamA yo che. 'evaM vaijogattAe vi' se prabhArI vacanayoga vaLe jIva paNa vacanaga dravyone grahaNa kare che. te te paNa trasa nADInI aMdara sthita ja vacanogya dravyAnuM grahaNa kare che. asthita dravyone grahaNa karatA nathI. A saMbaMdhamAM bAkInuM saghaLuM kathana mane dravyanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 bhagavatIsUtre tAe jahA orAliyasarIrassa' kAyayogatayA yathaudArikazarIrasya kAyajoga dravyANi sthitAsthitAni SadigAgatamabhRtIni ca gRhaNAtItyarthaH / 'jIve NaM bhaMte jIvaH khalu bhadanta ! 'jAI dabAI ANApANuttAe geNDaI' yAni dravyANi Ana mANatayA gRNAti tAni ki sthitAni dravyANi asthitAni veti prshnH| uttara. mAha-'jaheva' ityAdi, 'jaheva orAliyasarIrattAe' yathaiva audArikazarIratayA yaudArikazarIradravyagrahaNaM-sthitAsthitadravyagrahaNarUpaM tathA'trApi 'jAva siya paMca. liya sarIrassa' jIva-kAyayogI jIva chahoM dizAoM se Aye huve kAyayoga dravyoM kA cAhe ve sthita ho cAhe asthita ho grahaNa karatA hai aura jaya vyAghAta kA sadbhAva hotA hai-taba vaha kadAcit tIna dizAoM se, kadAcit cAra dizAoM se aura kadAcit pAMca dizAo se Aye huve kAyayoga paudgalika dravyoM kA grahaNa karatA hai| aya gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'jIve NaM bhaMte ! jAI davAI ANApANuttAe geNhaI' he bhadanta ! jIva jina dravyoM ko zvAsocchravAsa ke rUpa meM grahaNa karatA hai ve dravya kyA sthita hote haiM athavA asthita hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'jaheva orAliya sarIrattAe' he gautama ! isa sambandha meM kathana audArikazarIra ke jaise jAnanA caahiye| arthAt jisa prakAra audArika zarorI jIva audArika zarIra kI niSpatti ke liye audArika prAyogya podgalika dravyoM kA cAhe ve sthita ho athavA asthita hoM unakA grahaNa karatA hai aura yaha usa kA grahaNa vyAghAta 24mA ta thana pramANe samA. 'kAyajogattAe jahA orAliyasarIrassa' -yogI 71 chaye hiza mAthI mAsA yayA dravyAnu cAhe te sthita hoya cAhe asthita hoya tenuM grahaNa kare che. ane jyAre vyAghAtane sadUbhAva hoya che, tyAre te kadAcit traNa dizAethI koI vAra cAra dizAe ethI ane keI vAra pAMca dizAethI Avela kAga paulika dravyone grahaNa kare che. have gautabhasvAmI prasune me pUche che hai-'jIve NaM bhaMte ! jAI davAI ANApANuttAe geNhai' bhagavan 12 dravyAne va so27vAsa 35thI ghaDaSya kare che, te dravya zuM sthita hoya che ? athavA asthita hoya che? A praznanA uttaramA prabhu 4 cha -'jaheva orAliyasarIrattAe' gautama ! ma samayamA dArika zarIranA kathana pramANenuM kathana samajavuM. arthAt je pramANe audArika zarIravALe jIva audArika zarIranI prApti mATe audArika prayoga padvalika dvavyanuM cAhe to te sthita hoya athavA asthita hoya tenuM grahaNa kare che. ane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.2 sU04 sthitAsthitadvyagrahaNanirUpaNam 591 disaM' yAvat syAt paJcadizam, vyAghAtAbhAve sati SaDdigbhya AhRtya dravyANAM grahaNam, vyAghAte sati syAt tridizaM syAt caturdizaM syAt paJcadizam iti / evaM' evam-anena prakAreNa 'cauvIsaidaMDaeNaM eyANi payANi bhANiyanvAI' caturviMzati. daNDakena etAni pUrvoktAni padAni bhaNitavyAni, kintu 'jassa jaM atthi' yasyayadasti, yasya jIvasya yat zarIraM yAnIndriyANi ye ca manoyogAdayo yogAH, AnaprANaM ca bhavati tadgrAhyam / atrAyamAzayaH-zarIrANi pazca, indriyANi paJca, manoyogAdaya strayo yogAH AnamANatvaM ceti caturdazapadAni, tatastadAzritA zcatu. dezava daNDakA atra bhavanti ? nAdhikamiti / 'sevaM bhaMte / sevaM bhaMte ! ti tadevaM ke abhAva meM chahoM dizAoM meM se Aye huve pudgaladravyoM kA grahaNa hotA hai aura vyAghAta ke sadbhAva meM kadAcit tIna dizAoM se kadAcit cAra dizAoM se aura kadAcit pAMca dizAoM se Aye huve pudgala dravyoM kA grahaNa hotA hai| usI prakAra se yahAM para bhI kathana jAnanA caahiye| isa prakAra se 'caubIsaidaMDaeNaM eyANi payANi bhANiyabvAI' 24 cauvIsa daNDakoM dvArA ina pUrvokta padoM ko kahanA cAhiye kintu 'jassa jaM asthi jisa jIva ko jo zarIra jo indriyAM aura jo manoyoga Adi yoga aura zvAsocchvAsa hoM, ve yahAM grahaNa karanA cAhiye / isakA tAtparya yaha hai-pAMca zarIra 5, pAMca indriyAM 5, tIna yoga 3, aura AnamANa ye caudaha pada haiN| isaliye inake Azrita caudaha hI daNDaka yahAM hote haiM, adhika nhiiN| 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' he bhadanta ! zarIra A tenuM grahaNa vyAghAtanA abhAvamAM chae dizAeAethI AvelA paDhanuM hoya che. ane vyAghAta thAya tyAre kaI vAra traNa dizAethI kaMI vAra cAra dizAoethI ane koI vAra pAMca dizA khoethI AvelA pudgala dravyonuM grahaNa thAya che. e ja rIte ahIMyAM paNa samajavuM joIe. te A pramANe 'cauvIsaidaMDaeNaM eyANi payANi bhANiyavvAI' yAvIsa 24 4IdvArA apanA Desa pahone a6 42vA nase. paraMtu 'jasma jaM atthi' 2 ne re zarIra je Indriye ane mane lega vigere yoga ane zvAsocchavAsa A cauda pada hoya che, teone ahIMyAM grahaNa karavA joIe. A kathananuM tAtparya e che ke-pAMca zarIra, pAMca Idri traNa cega ane AnaprANa A cauda pada thAya che. tethI tenA AzrayathI ahIMyAM caudaja daMDake thAya che. vadhAre nahIM. 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti' 7 mApana zarI2 driya virenA dravya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti, he bhadanta ! zarIrendriyAdInAM dravyagrahaNaviSaye yadu devAnupiyeNa kathitaM tat evameva-sarvathaiva satyamiti kathayitvA gautamaH zramaNa bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati vanditvA namasyitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAyacayan viharatIti |mu04|| iti zrI vizvavikhyAta-jagavallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApakAvizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka, vAdimAnamardaka-zrIzAhUcchatrapati kolhApurarAnapradatta'jainAcArya' padabhUSita - kolhApurarAjagurubAlabrahmacAri-jainAcArya - jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlabativiracitAyAM zrI "bhagavatImUtrasya" prameyacandrikArakhyAyAM vyAkhyAyAm paJcaviMzatizatakasya dvitIyodezakaH smaaptH||25-2|| indriya AdikoM ke dravyagrahaNa karane ke viSaya meM jo Apa devAnupriya ne yaha pUrvokta rUpa se kahA hai vaha saba aisA hI hai-sarvathA hI satya hai isa prakAra kaha kara gautama ne zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vandanA kI namaskAra kiyA aura phira ve vandanA namaskAra kara saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gye|suu04| jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla jImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyA pacIsaveM zatakakA dvitIya uddeza samApta // 25-2 // grahaNa karavAnA saMbaMdhamAM Apa devAnupriye je A kathana karyuM che, te saghaLuM kathana e ja pramANe che. arthAt Apa devAnupriye pUrvokta prakArathI je kathana karyuM che te sarvathA satya ja che. A pramANe kahIne gautamasvAmIe zramaNa bhagavAna mahAvIra svAmIne vaMdanA karI namaskAra karyA ane te pachI teo vaMdanA namaskAra karIne tapa ane saMyamathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA. mAsUkA jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta "bhagavatIsUtranI prameyacandrikA vyAkhyAnA pacIsamA zatakane bIje uddezaka samApta thArapa-rA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU02 saMsthAnanirUpaNam 593 // atha tRtIyodezakaH prArabhyate / / paJcaviMzatitamazatakIyadvitIyodeza ke dravyANi kathitAni dravyeSu ca pudgalAH kathitAH pudgalAzca prAyaH saMsthAnavanto bhavantItyata stRtIyodezake saMsthAnAni kathayante, ityevaM saMbandhebhAyAtasya tRtIyoddezakasyedamAdimaM sUtram'kai NaM bhaMte ! sNtthaann|' ityaadi| mUlam - kaija bhaMte ! saMThANA pannattA? goyamA! cha saMThANA pannattA, taM jahA-parimaMDale1, v|2, taMse3, cauraMse4, Ayae5, annitthNthe| parimaMDalA gaMbhaMte! saMThANA davaTyAe ki saMkhejA asaMkhejA aNaMtA? goyamA! no saMkhejjA no asaMkhejjA anntaa| vaTA bhaMte ! saMThANA0, evaM cetra evaM jAva aNitthaMthA, evaM paesaTTayAe vi evaM davaThThapaesaTTayAe vi / eesiMNaM bhaMte ! parimaMDalavataMsaghauraMsaAyayaaNitthaMthANaM saMThANANaM davaTyAe paesaTrayAe davvaTupaesaTThayAe kayare kayarehito jAva visesAhiyAvA? goyamA! savvatthovA parimaMDalasaMThANA davaTyAe, vaTTA saMThANA davvayAe saMkhejjaguNA, cauraMsasaMThANA dabaTThayAe saMkhejaguNA, taMsA saMThANA davvaTTayAe saMkhejaguNA, AyayasaMThANA davaTuyAe saMkhejjaguNA aNitthaMthA saMThANA davaTTayAe asaMkhejaguNA paesaTTAe samvatthovA, parimaMDalA saMThANA paesaTTayAe, vaTTA saMThANA paesaTTayAe saMkhejaguNA, jahA davaTTayAe tahA paesaTrayAe vi jAva aNitthaMthA saMThANA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, dabaTupae saTTayAe samvatthovA parimaMDalA saMThANA davvahayAe so ceva gamao bhANiyavo jAva aNitthaMsthA saMThANA dabahapaesaTTayAe asaMkhejjaguNA, aNitthaMthehiMto saMThANehito zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 bhagavatIne dabayAehito parimaMDalA saMThANA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, vaTTA saMThANA paesaTTayAe saMkhejjaguNA, so ceva paesaTayAe gamao bhANiyavo jAva aNitthaMthA saMThANA paesaTrayAe asaMkhejjaguNA ||suu01|| chAyA-kati khalu bhadanta ! saMsthAnAni pramAni ? gautama ! SaTsaMsthAnAni prajJaptAni, tadyayA-parimaNDalam 1, vRttam 2, yasram 3, caturasram 4, Ayatam 5, aNityaMstham 6, parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni dravyArthatayA kiM saMkhyeyAni asaMkhyezAni anantAni ? gautama ! no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni anantAni, vRttAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni0 evameva evaM yAvadanityaMsthAni evaM pradezArthatayA'pi evaM dArthapradezArtha tayA'pi / eteSAM khala bhadanta ! pari. maNDalavRttavyacaturasrAyatA'nityaMsthAnAM saMsthAnAnAM dravyArtha nayA pradezArthatayA dradhyArthapradezArthata yA katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA cA? gautama ! sarvastokAni parimaNDalasaMsthAlAni dravyArtha tayA, vRttAni saMsthAnAni dravyArthatayA saMkhyeyaguNAni, caturasrANi saMsthAnAni dravyArthanayA saMkhyeyaguNAni, yasrANi saMsthAnAni TrampArtha tayA saMkhyeyaguNAni, AyatasaMsthAnAni dravyArthatayA saMkhyeyaguNAni, anityaM sthAni saMsthAnAni dravyAyatayA asaMkhyeyaguNAni, pradezArthatayA saryastokAni parimaNDalAni saMsthAnAni, pradezArthatayA vRttAni saMsthAnAni pradezArthatayA saMkhyeya. guNAni, yathA dravyArthatayA tathA pradezArthatayA api yAvadanitthaMsthAni saMsthAnAni pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAni, dravyArthapradezArthatayA sarvastokAni parimaNDalAni saMsthAnAni, dravyArthatayA sa evaM gamako bhaNitavyaH yAvat anitthaMsthAni saMsthAnAni dravyArthapradezArthatayA asaMkhyeyaguNAni, anityaMsthebhyaH saMsthAnebhyo dravyAyaMtAkebhyaH parimaNDalAni saMsthAnAni pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAni, vRttAni saMsthAnAni pradezArthatayA saMkhyeyaguNAni, sa eva pradezArthatayA gamako bhaNitavyaH pAvadanisthaMsthAni saMsthAnAni pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAni ||suu01|| tIsare uddezaka kA prAraMbha 'paccIsaveM zataka ke dvitIya uddezaka meM dravyoM kA kathana kiyA aura unake kathana meM pugdaloM kA bhI kathana kiyA gayA hai| punala prAyA zrI dezanA praarmpaccIsamA zatakanA bIjA uddezAmAM dravyonuM kathana karavAmAM AvyuM che, ane tenA kathanamAM pudgalenuM paNa kathana karavAmAM AvyuM che, pudgala prAya; zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 3.3 sU01 saMsthAnanirUpaNam TIkA-'kai gaM bhaMte ! saMThANA panattA' kati khalu bhadanta ! saMsthAnAni manasAnIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'cha saMThANA pannacA' SaT saMsthAnAni prajJatAni prakArabhedameva darzayati 'taM jahA' ityAdi, 'taM jahA' tadyathA-'parimaMDale' parimaNDalanAmakaM prathamaM saMsthAnAm 1, 'vaDhe' vRttam-catulaM dvitIyaM saMsthApabh 2, 'taMse' yasaM trikoNanAmakaM tadIyaM saMsthAnam 3, cauraMse' caturasra-caturva saMsthAnam 4, 'Ayate' AyataM paJcamaM saMsthAnam 5, 'aNitthaMthe' anitthaMstham, ittham-anena prakAreNa parimaNDalAdinA tiSThanIti itthasthaM na itthaM sthapiti anitthaMstham parimaNDalAdi saMsthAnapaJca vyatiriktaM SaSThaM. saMsthAnam 6 / tatra parimaNDalam-valayAkAram antaH zuSiram 1, vRttam-golA. karake saMsthAnavAle hote haiM isaliye isa tRtIya uddeze meM saMsthAnoM kA kathana kiyA jAtA hai| isIliye isa uddezaka ko sUtrakAra ne prArambha kiyA hai| 'kAi NaM bhaMte ! saMThANA pannatto' ityAdi TIkArtha-gautama ne kaha NaM bhaMte ! saMThANA pannattA' prabhu se aisA isa sUtradvArA pUchA hai ki he bhadanta ! saMsthAna kitane kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhu ne aisA kahA ki-'goyamA !cha saMThANA pannattA' he gautama ! saMsthAna chaha kahe gaye haiN| 'taM jahA' jo isa prakAra se hai-'parimaMDale' parimaNDala 1 'caTTe' vartula 2 'taMse' vyastra 3 'cauraMse' caturasra 4 'Ayae' Ayata 5 tathA 'aNityatthe' anisrthastha parimaNDala Adi saMsthAnoM se bhinna AkAra vAlA saMsthAna hotA haiN| inameM parimaNDala nAma kA jo prathama saMsthAna hai vaha valayAkAra hotA hai arthAt bhItara meM saMsthAnavALA ja hoya che. tethI A trIjA uddezAmAM saMsthAnonuM kathana karavAnA hetuthI A uddezIne sUtrakAre prAraMbha karyo che.-tenuM prathama sUtra A pramANe che. 'kai NaM bhaMte ! saMThANA pannattA' tyAdi TI---'kai Na bhaMte ! saThANA pannattA' mA sUtrathI gautamasvAmI prabhune evuM pUchayuM che ke - he bhagavana saMsthAna keTalA kahevAmAM AvyA che? yA prazna uttaramA prabhuoM se yuche 3-'goyamA ! cha saMThANA pannattA' gautama saMsthAna cha vAmAM mAyA cha. 'taMjahA' 2 mA pramANe - 'parimaMDale' paribha78 1, 'vaDe' patu 2 'taMse' yatra 3, 'cauraMse' yaturasa 4, 'Ayae' mAyata 5, tathA 'aNitthatthe' manitya 20 1,' paribha vigaire saMsthAnothI judA AkAravALuM saMsthAna. AmAM parimaMDala nAmanuM je pahela saMsthAna che, te valayAkAra (bayAnA AkAra jevuM) arthAt gaLAkAra hoya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 bhagavatI sUtre kArakam antaH zuSirarahitaM jhallarIvat modakadvA 2, vyasraM trikoNaM zRGgATaka phalavat 3, caturastra - samacatuSkoNaM pIThavat 4, Ayatam - dIrgha daNDavat 5, anitthaMstham - pUrvoktA kArAtiriktAkArakam 6, etAni SaTkArakANi saMsthAnAni bhavantIti / 'parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA davvaTTayAe kiM saMkhejjA asaMkhejjA anaMtA' parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni dravyArthatayA kiM saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni vA bhadanta ! parimaNDalasaMsthAnavanti dravyANi dravyarUpamarthamAzritya ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, khAlI (polA) hotA hai vRtta jo saMsthAna hai vaha golAkAra hotA hai arthAt bhItara meM bharA huA (Thosa) hotA hai| yaha saMsthAna jhallarI ke jaisA athavA modaka ke jaisA Thosa hotA hai / zRGgATaka phala-siMghADe ke Akara jaisA jo saMsthAna hotA hai vaha vyastra saMsthAna hai| pITha ke jaisA jo samakoNa cAroM kone jisake barAbara sama hote haiM aisA jo saMsthAna hotA hai vaha caturasra saMsthAna hai daNDa ke jaisA jo saMsthAna lambA hotA hai vaha Ayata saMsthAna hai| pUrvokta AkAroM se atirikta AkAra vAlA jo saMsthAna hotA hai vaha anitthaMstha saMsthAna hai| ye cha prakAra ke saMsthAna haiN| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'parimaMDalA NaM bhaMte! saMThANA davva yAe ki saMkhejjA asaMkhejjA anaMtA' he bhadanta ! parimaMDala saMsthAna dravyArtharUpa se kyA saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? tAtparya prazna kA aisA hai ki parimaMDala saMsthAna vAle dravya, dravya rUpa che. ane a MdarathI chidro vALu hAya che. vRtta nAmanuM je bIju saMsthAna che, te meLa AkAranuM hAya che. ane aMdara chidra vagaranu DAya che. A sasthAna jhAlara pramANe athavA meAdaka-lADunA pramANe hAya che. zagATaka kula-zI gheADAnA AkAra jevuM je saMsthAna heAya che, te vyasra saMsthAna che. pITha-pATanI mAphaka jenA cAre khUNA kharAkhara sarakhA hoya che, evuM je saMsthAna DAya che, te samakANu-samacaturasra saMsthAna che, dauMDanI mAphaka je sasthAna lAMbu DAya te Ayata sasthAna che. A pUrvakti AkAro zivAyanA AkAravALuM je sasthAna DAya che, te anidgha tha saMsthAna che. A rIte A cha prakAranA saMsthAnA kahyA che. have gautamasvAmI prabhune me pUche che - 'parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA davyopa kiM sakhejjA asaMkhejjA anaMtA' he bhagavan paribhausa saMsthAna druThyA rUpathI zu' saMkhyAta che ? athavA asakhyAta che? athavA anata che? A praznanuM tApa evu` che ke-parama'Dala sa`sthAna vALuM dravya dravya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 01 saMsthAnanirUpaNam 597 'goyamA' he gautama! 'no saMkhejjAno asa khejjA anaMtA' no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAni 'vaTTA NaM bhaMte! saMThANA evaM ceva' tathAhi - 'baTTA bhaMte ! saMThANA davvaTTayAe ki saMkhejjA asaMkhejjA anaMtA' vRttAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni dravyArthatayA kiM saMkhyepAni asaMkhyeyAni ananvAni veti - praznaH / uttaramAha - evametra - parimaNDalasaMsthAnavadeva vRttAni saMsthAnAni no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAnI tyarthaH ' evaM jAva aNitthaMthA' evaM yAvada anitthaMsthAni saMsthAnAni no saMkhyepAni na nA asaMkhyeyAni kintu anantAni dravyArtha tayetyabhiprAyaH / atra yAvatpadena vyAcaturasrAyata saMsthAnAnAM grahaNaM bhavati / eteSvapi parimaNDalasaMsthAnavadeva vyavasthA jJeyeti / 'evaM parasadvayAt vi evaM pradezArthatayA'pi artha ko Azrita karake kyA saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'godhamA ! no saMkhejA, no asaMkhejjA anaMtA' he gautama ! ve na saMkhyAta haiM na asaMkhyAta haiM kintu ananta haiM / 'vaDA NaM bhaMte ! saMThANA0' he bhadanta ! vRtta saMsthAna dravyArtha - rUpa se saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta haiM ? isa gautama ke prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM - ' evaM cetra' he gautama! vRtta saMsthAna vAle dravya-na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM kintu ananta haiM / 'evaM jAva aNitthaMthe' isI prakAra se ghAyat anitthaMstha saMsthAna bhI saMkhyAta nahIM hai asaMkhyAna nahIM hai kintu ananta haiN| yahAM yAvatpada se yasra, caturasra aura Ayana ina saMsthAnoM kA grahaNa huA hai / ina saMsthAnoM meM bhI parimaMDala saMsthAna ke jaisI hI vyavasthA jAnanI cAhiye / rUpa ane Azraya karIne zuM sakhyAta che? asakhyAta che? ke anaMta che ? yA praznanA uttaramAM alu che - 'goyamA ! no sakhejjA, no asa khejjA, aNatA, ' ,' he gautama ! tee sakhyAta nathI, tema asakhyAta paNa nathI paraMtu tethe| anaMta che. 'baTTA NaM bhaMte ! sa'ThANA0' he bhagavan vRtta saMsthAna, dravyArtha - rUpathI zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che ? athavA ana ta che? gauta bhasvAbhInA yA praznamA uttaramAM alu - ' evaM ceva' he gautama! vRtta sa'sthAna-vRtta saMsthAnavALuM dravya, sakhyAta nathI tema asakhyAta paNa nathI paraMtu anaMta che. 'evaM jAtra aNitthaMthe' ye rIte yAvat anityastha saMsthAna pazu sakhyAta nathI tema asaMkhyAta paNa nathI paraMtu anaMta che ahiyAM cAvat pathI vyasra, caturasa ane Ayata A saMsthAne grahaNa karAyA che. A sasthAnamAM pazu parima`Dala saMsthAnanI jema vyavasthA samajavI, '' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 bhagavatIsUtre parimaNDalAdi saMsthAnAni pradezArtha tAmAzritya kiM saMkhyeyAni asaMkhyeyAni ananyAni veti manaH, no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAnItyuttaramiti 'evaM davvaparasaTTayAe vi evaM dravyArthama dezArthaM tayA'pi mizratayA'pi parimaNDalAdisaMsthAnavanti dravyANi kiM saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti maznaH, no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAnItyuttaram / 'eesi NaM bhaMte ! parimaMDalavahataM saca uraMsaAya aNitthaMthANaM saMThANANaM eteSAM khalla bhadanta ! parimaNDalavRttayatra caturasrAyatAnityaM sthAnAM saMsthAnAnAm 'da0 TryAe parasahayAe daNDapara saTTayAe kare karehiMso jAva visesAhiyA vA dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArtha - ' evaM esae vi' isI prakAra se pradezArthatA ko Azrita karake bhI aisA hI prazna gautama ne prabhu se kiyA hai ki he bhadanta ! pradezArthatA kI apekSA karake parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta hai? isake uttara meM prabhu kahate haiM ki he gautama ! pradezArthatA kI apekSA se bhI parimaMDala saMsthAna ananta hI haiM ve na saMkhyAta haiM aura na asaMkhyAta haiM / 'evaM davbaTupae saTTayAe vi' isI prakAra se dravyArthatA aura pradezArthatA kI mizratA se bhI parimaNDala Adi saMsthAna vAle dravya ananta haiM - saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM haiM aisA jAnanA caahiye| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'eesi NaM bhaMte! parimaMDala va graMsa Ayaya aNitthaMdhANaM saMThANANaM davbaTTayAe parasAe dabapaesaiyAe kapare kamarehiMto jAva vilAhiyA vA he bhadanta / parimaMDala, vRtta patra, caturasra, Ayata aura anitthaMstha paTTayAe vi' me rIte pradezArthatAnA Azraya urIne yethe prazna gautamasvAmIe prabhune karyo che. ke huM bhagavat pradezA paNAnI apekSAe parima`Dala vigere saMsthAne zu' saMkhyAta che ? ke asaMkhyAta che? ke anaMta che ? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke-he gotama! pradezA paNAnI apekSAe pazu parima'Dala vigere sasthAnA anaMta ja che. tee sakhyAta athavA mayakhyAta nathI. 'evaM' davbaTupaesaTUyAe vi' se prabhA dravyArthA ane pradezA paNAnA mizrapaNAthI paNa parima`Dala vigere sasthAnavALA drabya anata che. sakhyAta athavA asaMkhyAta haiAtA nathI tema samajavuM, have gautamasvAbhI alune me pUche che - 'eesi NaM bhaMte ! parimaMDala - vaTTata' sacaura sa prAyaya aNitthaMthANaM saMThANANaM dugbaTTayAe parasaTTayAe dabaTupaesa. gure kayare kayarerhito ! jAva visesAhiyA vA' De lagavan paribhausa, vRtta, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 sU01 saMsthAnanirUpaNam 599 pradezArthatayA katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA, atra yAvatpadena 'appA vA bahuyA vAtullA vA eteSAM saMgraho bhavati, tathA caiteSu saMsthAneSu madhye kasyApekSayA kasyApatvaM bahutvaM tulyatvaM vizeSAdhikatvaM ca bhavatIti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'gothamA' he gautama! 'satthovA] parimaMDalaThANA davvaTTayAe' sarvatokAni parimaNDalasaMsthAnAni dravyArthatayA atra khalu yAni saMsthAnAni yAdRzasaMsthAnApekSayA bahutarapadezAvagAhIni tAni tadapekSayA svokAni tathAvidhasvabhAvasvAt, tatra ca parimaNDalasaMsthAnaM jaghanyato'pi viMzatipadezAtragAdAt bahutara pradezAvagAhi. vRttacaturasravyasrAyatta saMsthAnAni tu yathAsaMkhyaM jaghanyataH paMzca catusaMsthAnoM ke bIca meM dravyArtharUpa se pradezArtharUpa se aura dravyArtha pradezArtha ubhayarUpa se kauna saMsthAna kisa saMsthAna se yAvat vizeSAdhika hai ? yahAM yAspada se - 'appA vA bahudhA vA tullA vA' isa pATha kA saMgraha huA hai tathA ina saMsthAnoM ke bIca meM kaunasA saMsthAna kaunasA saMsthAna kI apekSA se alpatA vAlA, kauna saMsthAna kI apekSA se bahutAvAlA, kauna saMsthAna kI apekSA se tulyatA vAlA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! savvazthovA parimaMDalamaMThANA davvaduyAe' he gautama! dravdhArtharUpa se parimaMDala saMsthAna saba se alpa haiN| yahAM jitane saMsthAna jisa prakAra ke saMsthAna kI apekSA se bahutara pradezoM meM avagAhanA vAle haiM unakI apekSA se ve saMsthAna tathAviva svabhAvavAle hone se stoka kahe haiN| inameM parimaMDala saMsthAna jaghanya se bhI 20 bIsa pradezoM kA avagAhI hotA hai isaliye bahutara pradezAvagAhI aura vRttasaMsthAna, caturasrasaM bhyastra, vyaturasra, bhAyata, ane manityastha saMsthAnAmAM dravyArtha pathAthI, ahezA paNAthI, ane dravyA, pradezA ubhayapaNAthI kayu saMsthAna kayA saMsthAnathI yAvat vizeSAdhi che ? aDiyAM yAvat pahathI 'appA vA, bahuyA vA tullA vA A pAThanA saMgraha thayA che. tathA A saMsthAnamAM kahyA saMsthAna karatAM kayA saMsthAnamAM alpapaNuM, kayA saMsthAnamAM kayA sa'sthAna karatAM adhikapaNu, ane kayA sasthAnamAM kayA saMsthAna karatAM samAna-sarakhApaNuM che ? A praznanA uttaramAM prabhu 17 che !-'goyamA ! savvatthoMvA parimaMDalasaThANA davvaTTayAe' he gautama! dravyArtha paNAthI parima`Dala saMsthAna sauthI alpa che. ahiyAM jeTalA saMsthAna je prakAranA saMsthAnanI apekSAthI khahutara pradezamAM avagAhanAvALA kahyA che, tenI apekSAthI te sasthAnA te prakAranA svabhAvavALA hAvAthI tAka-alpa kahevAmAM AvyAM che. temAM parima'DaGga sasthAna jaghanyathI paNa 20 vIsa pradezamAM avagAhanA vALA hoya che. tethI mahutara pradezAvagAhI che. ane vRttasa sthAna, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 bhagavatIstre vidvipadezAvagAhitvAdalpapadezAvagAhIni bhavantyataH sarvebhyaH saMsthAnebhyaH parimaNDalasya bahutarapradezAvagAhitvAt parimaNDalasaMsthAnAni sarvebhyaH sakAzAt stokAni, tebhyazca krameNa anyeSAmalpAlatarapradezAvAhitvAt krameNa bahutaratvamiti saMkhyeyaguNAni tAni kathitAnIti 'baTTA saMThANA dagAe saMkhenaguNA' vRttAni saMsthAnAni dravyArthatapA parimaNDalasaMsthAnApekSA saMkhyeyaguNAdhikAni bhavanti / 'cauraMsA saMThANA dabaTTayAe saMkhejaguNA' caturasrANi saMsthAnAni dravyArthanayA dravyamAzritya vRttasaMsthAnApekSayA saMkhpeyagugAni saMkhyAtaguNAdhikAni bhavanti / 'taMsA saMThANA davaTTayAe saMkhejjaguNA' yasrANi saMsthAnAni dravyArthatayA catura saMsthAnApekSayA sakhyeya gumAdhikAni bhavanti 'AyatasaMThAgA davvadvayAe sakhejnaguNA' AyatasaMsthAnAni dravyAthAyA astrasaMsthAnApekSayA saMkhyeyaguNAdhikAni bhavanti / 'amitthaMsthA saMThANA dabaTTayAe apaMkhejjaguNA' anitthaM sthAna, vyasrasaMsthAna aura ApatasaMsthAna kramazaH pAMca, cAra, tIna aura do pradezAvagAhI haiM isaliye ve alpapradezAvagAhI hote haiM / isa. liye samasta saMsthAnoM se parimaMDala saMsthAna bahutara pradezAvagAhI hone se stoka haiN| tathA inakI apekSA se kramazaH alpa alpatara pradezAvagAhI hone se bahatara hai isaliye ve saMkhyAta guNita haiN| 'vahA saMThANA davaTayAe saMkhejjaguNA' yahI bAta isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai ki vRtta saMsthAna dravyArtha rUpa se parimaMDala saMsthAna kI apekSA saMkhyAtaguNita haiM / 'cauraMsA saMThANA dabaTTapAe saMkhejja. guNA' isI prakAra se vRttasaMsthAna kI apekSA caturastra saMsthAna dravyArtharUpa se saMrupAtaguNita haiM / 'tasA saThANA davaTTayAe saMkhejjaguNA' vyastrasaMsthAna caturastrasaMsthAna kI apekSA se dravyArtharUpa se saMkhyAtaguNita haiN| 'AyatasaMThANA daTTayAe saMkhejjagumA' caturastrasaMsthAna kI caturastra saMsthAna, vyastra saMsthAna ane Ayata saMsthAna kramathI pAMca, cAra, traNa. ane be pradezAvagAhI che tethI teo alpa pradezAvAhavALA hoya che. tethI saghaLA saMrathAne karatAM parimaMDaLa saMsthAna bahutara pradezAvagAhanAvALuM hovAthI teka-a 95 che. tathA tenA karatAM kramathI 95, alpatara, pradezAvagA naavaa| vAthI gata2 che. tethI tathA sayAta | cha. 'vadvA saMThANA davaTyAe sakhejjaguNA' 2410 pAta masUtra54thI pragaTa 42 cha. yA sUtrathI e kahyuM che ke-vRttasaMsthAna dravyArthIpaNAthI parimaMDala saMsthAna karatA saMkhyAta gAya che. 'cauraMsA saThANA davvadvayAe sa khejjaguNA' se zata vRttasaMsthAnanI ma. kSA yatu2kha sayAna dra0yA 54AthI saya che. 'taMsA saMThANA davayAe saMkhenja guNA' yasa sthAna yaturakha sathAnanI apekSA dravyA pAyAthI sadhyAtarA cha. 'Ayatasa ThANA davaTTayAe sakhejjaguNA' yatu27 saMsthAna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 101 saMsthAnanirUpaNam 601 sthAni saMsthAnAni dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAdhikAni bhavantIti anitthaMsthasaMsthAnavanti dravyANi parimaNDalAdInAM dvayAdisaMyoganiSpannatvena tebhyo'ti bahUnIti kRtvA pUrvebhyo'saMkhyAtaguNAni adhikAni uktAni / 'paesaTThayAra' pradezA. thatayA pradezarUpamartha mAzritya kathayati-'sambatthovA parimaMDalasaMThANA paesaTTayAe' sarvastrokAni parimaNDalasaMsthAnAni pradezArthatayA--adhikataramadezAragAhitvena sarvApekSayA stokAni madezAnAM dravyAnusAritvAt / 'vaTA saMThANA parasaTTayAe saMkhejjaguNA' vRttAni saMsthAnAni pradezArthatayA parimaNDalasaMsthAnApekSayA saMkhyeyaguNAdhikAni bhavanti padezarUpamarthanAzri yeti 'jahA davaTTayAe tahA paesaTThayAe vi' yathA dravyAta ''lpabahutvaM saMsthAnAnAM kathitaM tathA pradezArtha tayA'pi alA. apekSA Ayata saMsthAna dravyArtharUpa se saMkhyAnaguNita haiM, 'aNisthaMyA saMThANA dakSyAe asaMkhejjaguNA' aura Ayata saMsthAna kI apekSA anisdhastha (aniyatAkAra vAlA) saMsthAna dravyArtharUpa se asaMkhyAlaguNita haiN| kyoMki anitvaMya saMsthAnavAle dravya parimaMDalAdikoM ke do Adi saMyoga se niSpanna hone ke kAraNa unase bahuma adhika hai-isa kAraNa se ve pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNita kahe gaye haiM 'paesaTTayAe' pradezarUpa artha ko Azrita karake 'savvasthovA parimaMDalasaMThANA' saba se kama parimaNDala (cuDI ke AkAra jaisA gola) saMsthAna haiN| kyoMki parimaMDala saMsthAna adhika pradezako avagAhita karane vAlA hotA hai, evaM usa meM pradeza dravyAnurUpa hote haiN| 'vaTTA saMThANA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' vRttasaMsthAna (golAkAra laDraDu ke AkAra jaisA pradezarUpa artha kI apekSA se parimaMDala saMsthAnase saMkhyAtaguNA adhika hai 'jahA dabaTTayAe tahA paesaTTayAe vi' 42tAM yata saMsthAna dravyA pAthI sabhyAtama cha. 'aNitthaMthA saMThANA daravaThyAe asaM khejja guNA' Ayata saMsthAna 42i bhanityaya (maniyatA2) saMsthAna dravyArthapaNAthI asaMkhyAtagaNuM che, kemake anitthastha saMsthAna vALuM dravya, parimaMDala vigerenA be Adi saMcAgathI saMpanna hovAnA kAraNe tenAthI bahu adhika che -te kAraNathI teo pUrvanI apekSAe asaMkhyAta gaNA kahyA cha. 'pae sadayAe' praza35 arthanI mAzraya 4zana 'savvatthovA parimaMDalasaMThANA' sauthI kama parimaMDala (cuDInA AkAra jevuM goLa) saMsthAna che. kemake parimaMDala saMsthAna vadhAre pradezanuM avagAhana karavAvALuM hoya che. tathA temAM pradeza 5 mA hAya che. 'vaTTA saThANA paesaTTayAe sakhejjaguNA' vRtta (lADune AkAra jevuM geLa) saMsthAnA pradezarU5 arthanI apekSAthI pari ma sasthAnathI saataa| padhAre che. 'jahA davvadayAe tahA pae maTyAe vi" je pramANe dravyartha nI apekSAthI saMsthAnA staMka vigere kahyA che, eja zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 bhagavatIsatre bahutvaM saMsthAnAnAM parasparaM jJAtavyam / kiyasparyantaM tadAbahutvaM jJAtavyaM tabAha 'jA' ityAdi, 'jAva aNitthaMthA saMThANA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' yAvat anitthaMsthAni saMsthAnAni pradezArthatayA asaMkhyeraguNAdhikAni bhavanti, atra yAvatpadena caturasravyasAyatasaMsthAnAnAM grahaNaM bhavati, tathA ca teSvapi prade. zArthatayA itthameva stokabahutvAdikaM saMkhyeyaguNAdhikaM jJAtavyamiti baTupaesaTTayAe sabvatthovA parimaMDalA saMThANA' dravyArtha yA pradezArthatathA sarvastokAni parimaNDalAni saMsthAnAni 'dabaTTayAe' drArthatayA yo gamakaH 'so ceva gamao bhANiyo' sa eva gamako'tra bhaNitavyaH yathA dravyAta yA saMsthAnAnAmalpabahutvaM pratipAditaM tathaiva dravvArthamadezArthAmA zrayApi alpavahutvaM pratipAdanIya. jisa prakAra dravyArtha kI apekSA saMsthAnoM ke stokatvAdi kahe haiM usI prakAra pradezArtha kI apekSA se bhI paraspara meM saMsthAnoM ke stokatvAdi samajhane cAhie, evaM yaha stokatva evaM alpamahatvakA kathana bhI 'jAva aNitthaMdhA saMThANA paesa zae asaMkhejaguNA' yAvat 'anitthaMstha saMsthAna asaMkhyAtagunA hai' isa kathana paryanta jAnanA cAhie yahA~ yAvaspadase caturastra, (cAra kone vAlA) vyasra, (tIna kone vAlA) Ayata, (dIrgha) ina tIna saMsthAnoMkA grahaNa huvA hai, ina saMsthAnoM meM bhI pradezoM kI apekSA se isI prakAra stokatva, alpatva adhikatva saMkhyAta guNe haiM aisA jAnalenA cAhie 'dabaTTapaesaTTayAe savvatthovA parimaMDalA saMThANA' dravvArtha evaM pradezArtha kI apekSA se saba se alpa parimaMDala saMsthAna hai, kyoMki davaTTayAe so ceva gama mo bhANiyavyo' dravyArthatA aura pradezArthatA ko azrita karake ina saMsthAnoM meM paraspara alpatva evaM baSTutva kA kathana kiyA hai, vaise yahAM bhI dravyArtha evaM praderthatvakA yugapat Azrayakarake anyonya meM alpatva kA evaM rIte pradezArthanI apekSAthI paNa paraspara saMsthAnuM stokapaNuM vigere samajavuM naye, mana mA st|459 mana-ma65059yAnu thana 'jAva aNitthaMthA saThANo paesaTTayAe asa khejjaguNA' yAvat 'manitya saMsthAna asabhyAtA che, ATalA sudhI samajavuM. ahiyAM yAvatpadathI caturastra, yasa, Ayata, A saMsthAne grahaNa karAyA che. tathA AmAM paNa pradezonI apekSAthI Aja zata stevigere mhut| vigaire sadhyAtamA che. tama sabhA tathA 'davvadupaesaTTayAe savvatthovA parimaMDalA saThANA' dravyA bhane pradezArtha mA 25 apekSAthI-sAthI mAchu paribhasa sasthAna cha. ma 'davvadayAe so ceva gamaoM mANiyavvo' dravyAtha pAthI tathA prazArtha pAna ne sasthAnAmA 52252 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU01 saMsthAnanirUpaNam mityarthaH / kiyatparyantamitthamavagantavyaM tabAha-'jAva' ityAdi, 'jAva aNitthaMyA saMThANA davaTThapaesaTTayAe asaMkhenaguNA' yAvadanitthasthAni saMsthAnAni dravyArtha pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAdhikAni bhavanti pUrvapUrvasaMsthAnApekSayA, atra yAvatpadena caturasravyasAyatAnAM saMsthAnAnAM grahaNaM bhavatIti atha-anitthaMsthasaMsthAnAni Adau kRtvA dravyArthatApradezArtha prAviSaye parimaNDalAdi saMsthAnAnAmalpabahutvamAha'aNityaMthehito ityAdi / aNitthaMthehito saMThANehito damaTa gaehito parimaMDalA saMThANA paesaTTayAe asaMkhejnaguNA' anitthaMsthebhyaH saMsthAnebhyo dravyArthatA. kebhyaH, dravyAAyA yAni anitthaMsthAni saMsthAnAni santi tebhya ityarthaH parimaNDalAni saMsthAnAni pradezArthatayA asaMkhyeyagugAdhikAni bhavantIti / 'vaTA saMThANA pae paTTayAe saMkhajjaguNA' vRttAni saMsthAnAni pradezArthatayA adhikatvakA kathana kara lenA cAhiye / 'jAva aNitthaMthA saMThANA davaTTha. paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' yAvat anitthaMstha saMsthAna dravyArtha evaM prade. zArtha kI apekSAse prathama prathama ke saMsthAnoM se asaMkhyAtaguNe haiN| yahA~ bhI yAvazpada se caturasra, vyasra evaM Ayata ina saMsthAnoM kA grahaNa huA hai 'aNitthaMthehito saMThANehiMtoM davaTThapAehito parimaMDalA saMThANA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' dravyArthatAkI apekSA se jo anitthaMstha saMsthAna hai, vaha anisrthastha saMsthAna se parimaMDala saMsthAna pradezatArtha se asaMkhyAtaguNe adhika hai 'vaTTA saMThANA paesa pAe saMkhejaguNA' vRttasaMsthAnapradezArthatA kI apekSA se pahale ke saMsthAnoM se saMkhyAtaguNe adhika hai a5 ane bahupaNu pragaTa karela che, eja rIte ahIMyAM paNa dravyartha ane pradezArthanuM yuga patyAne laIne temAM parasparamAM ala55NA ane bahupaNAnuM ithana rI se me, 'jAva aNitthaMthA saThANA davvaTupaesaTTayAe asa khejjaguNA' yAvat bhanitya saMsthAna dravyA bhane pradezAya nI apekSAthI pahelA, pahelAnA saMsthAne karatAM asaMkhyAta gaNA che. ahiyAM paNa yathAvata pathI yatu2kha, yatra bhane sAyata Athaan| 45 42 // 4 // che. 'aNi. tthaMtthehito saMThANehito davadayAehito parimaMDalA saMThANA paesaTUyAe asaMkhejjaguNA' dravyArthapaNunI apekSAthI je anitthastha saMsthAna che, te anitthastha saMsthA nethI parimaMDala saMsthAne pradezArtha paNAthI asaMkhyAtagaNa adhika hoya che. 'dhaTTA saMThANA paesadvayAe saMkhejjaguNA' vRttasaMsthAna pradezApAnI apekSAthI 57sAna sNsthaan| 42di sabhyAtagaNa! vadhAra DAya che. 'so ceva paesaTyAe zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre saMkhyeyaguNAdhikAni bhavanti pUrvasaMsthAnApekSayeti / 'so ceva paesaiyAe gamao bhANiyanbo' sa eva dravyArthatAsadRza eva pradezArthatayA gamako bhaNitavyaH 'jAva aNitthaMthA saMThANA parasahapAe asaMkhejjaguNA' yAvat anitthaMsthAni saMsthAnAni pradezArthaM tathA asaMkhyeyaguNAdhikAni bhavanti atra yAvatpadena caturasrapatrAyata saMsthAnAnAM grahaNaM bhavatIti / sU0 1 // 604 parimaNDalAdInAM saMsthAnAnAM sAmAnyato nirUpaNaM kRtam / atha ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saMsthAnAnAM nirUpaNAya punarapi tamevArtha prastAvayannAha - 'kai bhaMte! saMThANA' ityAdi / mUlam - kai NaM bhaMte! saMThANA pannattA ? goyamA ! paMca saMThANApannattA taM jahA - parimaMDale jAva Ayae / parimaMDalA jaM bhaMte! saMThANA kiM saMkhejA asaMkhejA anaMtA ? goyamA ! no saMkhejjA no asaMkhejjA anaMtA / vaTTA NaM bhaMte! saMThANA kiM saMkhejjA0 evaM caiva evaM jAva AyayA / imIse NaM bhaMte! rayaNappabhAe puDhavIe parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA asaMkhejjA anaMtA ? goyamA ! no saMkhejjA no asaMkhejjA anaMtA / vahA NaM bhaMte! saMThANA kiM saMkhejA asaMkhenA anaMtA ? evaM caiva evaM jAva AyayA / sakkarappabhAe NaM bhaMte! puDhavIe parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA0 evaM caiva evaM jAva AyayA / evaM jAva ahe sattamAe / 'so cetra parasaTTayAe gamabho bhANiyanbo' pradezArthatA se dravyArtha ke jaisA hI gamaka kahanA cAhiye / 'jAva aNitthaMthA saMThAnA paesa TThayAe asaMkhejjaguNA' yAvat anitthaMstha saMsthAna pradezArthatA se asaMkhyAtagugeM adhika hote haiN| yahAM yAvatpada se 'caturasra - trayastra aura Ayata' ina saMsthAnoM kA grahaNa huA hai || sU0 1 || gamao bhANiyavvo' adezArtha pAthI dravyArtha va gama uvA leha me. 'jAva. aNitthathA saMThaNA paTTayAe asa khejnaguNA' yAvat anitthaMstha saMsthAna pradezA paNAthI asa`khyAtagaNu adhika hoya che. ahiyAM yAvapadathI caturasa tryasra ane Ayata A sasthAneA grahaNa karAyA che. sU.1|| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU02 ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saM0ni0 605 sohamme NaM bhaMte ! kappe parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA0 evaM ceva evaM jAva accue / gevejjavimANesu NaM bhaMte ! parimaMDalA saMThANA0 evaM ceva / evaM aNuttaravimANesu vi / evaM IsippabhArAe vi| jattha NaM bhaMte ! ege parimaMDale NaM saMThANe javamajjhe tattha parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA asaMkhejA arNatA? goyamA! no saMkhe jAno asaMkhejA annNtaa| vaTTA NaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA asaMkhejjA aNaMtA? evaM cev| evaM jAva aayyaa| jatthaNaM bhaMte!egevaDhe saMThANe javamajhe tattha parimaMDalA saMThANA0? evaM ceva / vaTTA saMThANA evaM cev| evaM jAva AyayA, evaM ekekeNaM saMThANeNaM paMca vicaareynaa| jattha NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe ege parimaMDale saMThANe javamajjhe tattha NaM parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA ? pucchA, goyamA no saMkhejjA no asaMkhejjA anntaa| vahANaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA ? pucchA, goyamA ! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, annNtaa| evaM ceva evaM jAva aayyaa| jattha NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe ege baTTe saMThANe javamajhe tattha NaM parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA0? pucchA, goyamA! no saMkhejjA no asaMkhejA annNtaa| vaTTA saMThANA evaM cev| evaM jAva aayyaa| evaM puNaravi ekekeNaM saMThANeNaM paMca vicAreyavvA jaheva heDillA jAva AyayANaM, evaM jAva ahe sattamAe evaM kappesu vi jAva IsippabhArAe puDhavIe ||suu0 2 // chAyA-kati khalu bhadanta ! saMsthAnAni prajJaptAni ? gautama ? paMca saMsthAnAni prajJaptAni, tadyathA-parimaNDalaM yAvadAyatam / parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthA. nAni ki saMkhyeyAni asaMkhyevAni anantAni ? gautama ! no saMkhyeyAni no asaM. khyeyAni anantAni / vRttAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni ki saMkhyeyAni01 eva. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 bhagavatIsUtra meMva evaM yAvadAyatAni / etasyAM khalu bhadanta ! ratnaprabhAyAM pRthivyAM parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni ? gautama ! no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni anantAni / vRttAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni, evameva evaM yAvadAyatAni / zarkarAmabhAyAM khalu bhadanta ! pRthivyAM parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhye yAni0 ? evameva, evaM yAvadAyatAni / evaM yAvadadhaH saptamyAm / saudharme khalu bhadanta ! kalpe parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni0 evameva, evaM yAvadacyute / greveyakavimAneSu khalu bhadanta ! parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni ? evameva / evamanuttaravimAneSyapi, evamISatprAgbhArAyAmapi / yatra khala bhadanta ! ekaM parimaNDalaM khalu saMsthAna yavamadhyam, tatra parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni ? gautama ! no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni anantAni / vRttAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhSeyAni anantAni, evameva / evaM yAvadAyatAni ! yatra khalu bhadanta ! ekaM vRttaM saMsthAnaM yavamadhyam tatra parimaMDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni0 1 evameva, vRttAni saMsthAnAni evameva / evaM yAvadAyatAni / evamekaikena saMsthAnena pazcApi cArayitavyAni / yatra khalu bhadanta ! enasyAM ratnaprabhAyAM pRthivyAmekaM parimaNDalaM saMsthAnaM yavamadhyam, tatra khalu parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni ? pRcchA, gautama ! no saMkhyeyAni, no asaMkhyeyAni, anantAni / vRttAni khalu bhadanta! saMsthAnAni ki saMkhyayAni, pRcchA, gautama ! no saMkhyeyAni, no asaMkhyeyAni, ananvAni / evameva, evaM yAvadAyatAni / yatra khalu bhadanta ! etasyAM ratnapabhAyAM pRthivyAm ekaM vRttaM saMsthAnaM yavamadhyam tatra khalu bhadanta ! parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAnika pRcchA, gautama ! nau saMkhyeyAni, no asaMkhyeyAni anantAni / vRttAni saMsthAnAni evameva, evaM yAvadAyatAni, evaM punarapi ekaikena saMsthAne na pazcApi cArayitavyAni yathaiva apastanAni yAvadAya tAni, evaM yAvadadhaH saptamyAm / evaM kalpeSvapi yAvadoSat prAgamArAyAM pRthivyAm ||suu02|| TIkA--'kaI NaM bhaMte ! saMThANA pannattA' kati khalu bhadanta ! saMsthAnAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' ityadi, 'goyamA' he gautama ! 'paMca saMThANA parimaMDala Adi saMsthAnoM kA isa prakAra se sAmAnyatayA nirUpaNa karake aba sUtrakAra ratnaprabhA adi pRthivI kI apekSA se saMsthAnoM kA - parimaMDala vigere saMsthAnanuM upara pramANe sAmAnya paNAthI nirUpaNa karIne have sUtrakAra ratnaprabhA vigere pRthvInI apekSAe saMsthAnuM nirUpaNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 202 ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saM0ni0 607 pannatA' paJca saMsthAnAni prajJaptAni, anitthaMsthasaMsthAnasya tadanyasaMyogajanyatvena nasya vivakSA na kRtA ataH pazcaiva saMsthAnAni aba kathitAni / bhedameva darzayati'naM jahA' ityAdi, 'taM jahA' tadyathA-'parimaNDalaM yAvadAyatam, atra yAvatpadena vRttavyasra vaturasrasaMsthAnAnAM grahaNaM bhAti, tathA ca parimaNDalavRttavyatracaturasrAyatabhedAt saMsthAnAni paJca bhavantIti bhAvaH / 'parimaMDalANaM bhaMte ! saMThANA ki saMkhejjA asaMkhejA aNata' parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni kiM nirUpaNa karane ke liye punaH usI artha kI prarUpaNA karate haiM 'kaha NaM bhaMte ! saMThANA panattA' ityAdi sUtra 2 / TIkArtha-gautama ne isa sUtradvArA punaH aisA hI pUchA hai-'kaha NaM bhaMte ! saMThANA pannattA' he bhadanta ! saMsthAna kitane kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! paMca saMThAgA paNa tA' he gotama ! saMsthAna pAMca kahe gaye haiN| yahAM para anitthaMdha saMsthAna kI vivakSA nahIM huI hai| kyoMki vaha saMsthAna anya saMsthAnoM ke saMyoga se utpanna hotA hai| isaliye pAMva saMsthAna sUtrakAra ne kahe haiM / ve pAMca saMsthAna 'taM jahA' isa prakAra se haiM-'parimaMDale jAva Ayae' parimaMDala yAvat Ayata saMsthAna yahAM para yAvatpada se vRtta yasa evaM caturasra ina saMsthAnoM kA grahaNa huA hai| tathA ca-parimaMDala, vRtta, ghasra, caturasra aura Ayata ke bheda se saMsthAna pAMca ho jAte haiM / aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA ki 426 // bhATe 5zathI me anu ni35 42 cha. 'kaivihe NaM bhaMte ! saThANA pannattA' tyAdi TIkAI-gautamasavAmIe A sUtra dvArA mahAvIra prabhune evuM pUchayuM che-kaha NaM bhave ! saThANA pannattA' he sagan sasthAnanA haTavA - 2 // dyA cha 1 mA prazna uttaramA prabhu 47 cha -'goyamA paMca saMThANA pannattA' 3 gautama ssthaan| pAMya hyA che. maDiyA anitya 25 saMsthAnanI vivakSA karI nathI. kemake A saMsthAna bIjA sthAnethI thavAvALuM hoya che, tathA pAMya sathAnI sUtrAre hyA che, 'taM jahA' te pAya sathAnI / pramANe che.-'parimaMDale jAva Ayae' paribha78 yAta mAyata meTa pari. maMDala saMsthAna vRttasaMsthAna, vyasa saMsthAna caturastra saMsthAna ane Ayata saMsthAna A rIte pAMca saMsthAno kahyA che, ahiyAM yAvat zabdathI bAkInA vyastra vigere saMsthAne gaNAvyA che. have gautamasvAmI prabhune me pUche che hai-'parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ magavatIsatre saMkhyeyAni uta asaMkhyeyAni apavA anantAni bhavantIti praznaH / bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyapA' he gautama ! 'no saMkhejjA no asaMkhejjA aNaMtA' no saMkhyeyAni parimaNDalasaMsthAnAni bhavanti na vA asaMkhyeyAni bhavanti pari. maNDalasaMsthAnAni, kintu asantAni bhavantIti / 'vaTA NaM bhate ! saMThANA ki saMkhejjA.' vRttAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni ki saMkhyeyAni uta asaMkhyeyAni athavA anantAni bhavantIti praznaH / uttaramAha-'evaM ceva' evameva yathA parimaNDala saMsthAnAni no saMkhyevAni na vA asaMkhyeyAni kintu anantAni tathaiva vRttAnyapi saMsthAnAni no saMkhyAtAni na vA asaMkhyAtAni kintu asantAnyeva bhavantItyarthaH / 'evaM jAva AyayA' evaM yAvadAyatAni, atra yAvaraSadena patracaturasra grahaNaM bhavati, tathA yasa caturasrAyatasaMsthAnAni no saMkhyAnAni na vA asaMkhyAnAni kintu anantAni bhavantIti bhAvaH / 'imose NaM bhaMte ! rayaNappabhAra puDhavIe' eta. saMkhejjA, akhejara, aNatA' he bhadanta ! parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAna haiM athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'godhamA ! no saMkhejjA, no asaMkhejA aNaMtA' he gautama ! parimaMDala saMsthAna na saMkhyAta hai na asaMkhyAta haiM kintu ananta haiN| aba punaH gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'vaTTA NaM bhaMte ! saMThANA ki saMkhenA.' he bhavanta ! vRtta saMsthAna kyA saMkhyAna hai athavA asaMkhAta haiM athavA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'evaM ceya' he gautama ! vRttasaMsthAna na saMkhyAta haiM na asaMkhyAta haiM kintu ananta haiN| evaM jAva AyayA' isI prakAra se bAbat Ayata saMsthAna bhI hai| yahAM yAvatpada se vyasra aura catusra ina do saMsthAnoM kA grahaNa huA hai / tathA ca yatra, caturastra aura Ayata ye saMsthAna na saMkhyAta haiM, ki sakhejjA, asaMkhejjA aNaMtA' he bhagavan parima' saMsthAna zu sabhyAta che ? athavA asaMkhyAta che ? ke anaMta che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe cha hai. goyamA! no sakhejjA, no asa khejjA, aNatA' gautama paribhasa saMsthAna saMkhyAta nathI tathA asaMkhyAta nathI. paraMtu anaMta che, pharIthI gautamasvAmI prabhune me pUche che hai. vaTTA gaM bhaMte ! saThANA ki sakhejjA.' he bhagavana vRtta saMsthAna zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che ? ke bhanata cha / prazna uttama prabhu 43 cha -'eva ceva' gautama ! vRtta satha na sadhyAta nathI asaNyAta nathI 52 tu mAnata cha. 'evaM jAva AyayA' me zate yAvatU mAyata sathAna sudhaan| 59 sasthAnI sapA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU02 ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saM0ni0 609 syAM khalu bhadanta ratnaprabhAyAM pRthivyAM ratnamamA pRthivIsambandhIni ityarthaH 'parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA asaMkhejjA aNatA' parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti paznA, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'no saMkhejjA no asaMkhejA arNatA' no saMkhyeyAni ratnamamApRthivIsambandhiparimaNDalasaMsthAnAni no asaMkhyeyAni kintu anantAnyeva bhava. tIti bhaavH| 'vaTThANa bhaMte ! saMThANA0 1 etasyAM ratnapabhAyAM pRthivyAM tatsambandhIni uttAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti praznA, bhagavAnAha "evaM ceva' evameva yathA ratnamAthivyAM tatsaMbandhiras-i maNDasaMsthAnAni na saMkhyeyAni na vA asaMkhyeyAni kintu anantAni tathaiva ratnana asaMkhyAta haiM, kintu ananta haiM aisA saMkSiptArtha hotA hai| aba punaH gautama ratnaprabhAdi pRthivI kI apekSA lekara prabhu se aisA pUchate haiM 'imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe0' he bhadanta ! isa ratnaprabhA pRthivI meM-ratnaprabhApRthivI sambandhI sthAnoM meM parimaMDalasaMsthAna kyA saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta hai athavA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! no saMkhejjA no asaMkhejjA aNaMtA' he gautama ! ratnaprabhA pRthivI meM parimaMDala saMsthAna na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta hai kintu ananta haiM / 'vaTA NaM bhaMte ! saMThANA.' he bhadanta ! isa ratnAbhA pRthivI meM vRttasaMsthAna kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta hai ? isa gautama ke prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM ceva' he gautama ! jisa prakAra parimaMDalasaMsthAna ratnaprabhA arthAt stra, caturastra, ane Ayata e saMsthAne saMkhyAta nathI tema asaM. khyAta paNa nathI paraMtu anaMta che. e pramANe spaSTArtha thAya che. pharIthI gautamasvAmI ratnaprabhAnI apekSAthI prabhune evuM pUche che ke - 'imIse NaM bhate ! rayaNappabhAe puDhavIe0' sAvana mA 2tnaprabhA pRthviimaaratnaprabhA pRthvI saMbaMdhI saMsthAna-parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta che ? ke asaMkhyAta che ? athavA anaMta che? A praznanA uttaramAM prabhu gautama svAmIna cha -'goyamA! no saMkhejjA no asakhejjA aNaMtA' ke gautama ! ratnaprabhA pRthvImAM parimaMDala saMsthAna saMkhyA nathI tema asaM. nyAta 55 nathI 52 / sanata cha. 'vaTTA NaM mate ! saThANA0' maga bhA ratnaprabhA pRthvImAM vRttasaMsthAna zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anata 1 'eva ceva gautama! 2 pramANe paribhasa sasthAna, ratnapramA pRthvImA mana cha, meka zata vRttasaMsthAna 5 mana cha. 'evajAva zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre prabhAsambandhivRttasaMsthAnAni api na saMkhyeyAni na vA asaMkhyeyAni kintu ana tAnyeva bhavantIti bhAvaH / ' evaM jAba AyayA' evaM yAvat AyatAni yAvatpadena yatra caturastra saMsthAnayorgrahaNam tathA ca ratnaprabhAsambandhinyakha caturasrAyatasaMsthAnAni na saMkhyeyAni na vA asaMkhyeyAni kintu anantAnyeva bhavantIti 'sakarappabhAe NaM bhaMte! puDhavIe' zarkarAmabhAyAM khalu bhadanta / pRthivyAm, 'parimaMDalA saMThANA 0 ' parimaNDalAni saMsthAnAni kiM saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti manaH, uttarayati - ' evaM cetra' yathA ratnaprabhA pRthvIsambandhiparimaNDalasaMsthAnAni ananvAni tathaiva zarkarAmamAdvatIyanAraka pRthivIsaMvandhiparimaNDalasaMsthAnAni api no saMkhyeyAni na vA asaMkhyeyAni kintu anantAnyeva bhavantIti / ' evaM jAva AyayA' evaM yAvadAyatAni atra yAvatpadena vRttavyatracaturasrasaMsthAnAnAM saMgrahaNaM bhavati tathA ca khalla zarkarAmabhApRthivyAM parimaNDalasaMsthAnavadeva etadAzritavRtta trayastravaturasrAyata saMsthAnAni no saMkhyAtAni na vA asaMkhyAtAni kintu anantApRthivI meM ananta kahe gaye haiM usI prakAra se vahAM vRttasaMsthAna bhI ananta kahe gaye haiM / 'evaM jAva aayy|' isI prakAra se yAvat Ayata saMsthAna bhI - caturasra aura Ayata ye saMsthAna bhI vahA~ ananta hI kahe gaye haiM / saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM kahe gaye haiN| 'sakkarappabhAe NaM bhaMte! puDhavIe' he bhadanta ! zarkarAbhA pRthivI meM 'parimaMDalA saMThANA' parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - ' evaM cetra' he gautama! ratnaprabhA sambandhI parimaMDala saMsthAna jaise ananta kahe gaye haiM usI prakAra se dvitIyanAraka pRthivI sambandhI parimaMDala saMsthAna bhI ananta hI kahe gaye haiM / ' evaM jAba AyA' isI prakAra zarkarAprabhA sambandhI vRtta saMsthAna, jyasrasaMsthAna, caturasra saMsthAna aura Apata saMsthAna bhI ananta hI haiM / ve vahAM 610 AyayA' eja rIte yAvat Ayata sasthAna paNa vyasracaturasa ane Ayata e sasthAne paNa tyAM anaMta ja kahela che. sakhyAta athavA asaMkhyAta kahela nathI. 'sakkaranabhAe NaM bha'te ! puDhavIra' he bhagavan zazalA pRthvIbhAM 'parimaMDalA saThANA0' hai parimaMDala sa MsthAna zu' sakhyAta che? athavA asakhyAta che ? ke anaMta che ? zyA praznanA uttarabhAM prabhu he che ! - 'eva' cetra' he gautama ! ratnapralApRthvI samadhI parima'Dala saMsthAna jema anata kahela che. eja pramANe khIjI nAraka pRthvI saMdhI parimaMDala saMsthAna pazu anaMta 44 che. 'eva' jAva AyayA ' eja rIte yAvat zarkarA prabhA saMbaMdhI vRttasasthAna, vyasa saMsthAna, caturasa saMsthAna, ane Ayata sasthAna paNa anata ja che. tee tyAM sakhyAta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 su02 ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saM0ni0 611 nyeva bhavantIti bhAvaH / 'evaM jAva ahesattamAe evaM yAvadadhaH saptamyAm, tamasta. mAyAM yathA ratnaprabhAzarkarAmamApRthivyAzritaparimaNDalAdisaMsthAnAni anantAni tathaiva vAlukA prabhAta Arabhya adhaHsaptamI nArakapRthiIsambandhi parimaNDalAdhAyatAntasaMsthAnAni no saMkhyeyAni na vA asaMkhyeyAni kintu anantAnyeva bhavantIti bhAvaH / 'sohamme NaM bhaMte ! kappe' saudharme khalu bhadanta ! kalpe 'parimaMDalA saMThANA0' parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti praznaH, uttaramAha-'evaM ce' evame / yathA ratnapabhAdi pRthivyAzritaparimaNDalAdi saMsthAna. viSaye kayitaM tathaiva saudharmakalpasambandhiparimaNDalAyAyatAntasaMsthAnaviSaye para na saMkhyAta haiM aura na asaMkhyAta haiM / 'evaM jAva ahe sattamAe' ratnaprabhA aura zarkarAprabhA pRthvI meM parimaMDala Adi saMsthAna jisa prakAra se ananta kahe gaye haiM-usI prakAra se bAlukAprabhA se lekara adhaH saptamI nAraka pRthivI sambandhI parimaMDala Adi saMsthAna-AyatasaMsthAna paryanta ananta hI haiM / ve vahAM na saMkhyAta hai aura na asaMkhyAta haiN| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'sohamme gaM bhaMte ! kappe parimaMDalA saMThANA0' he bhadanta ! saudharma kalpa meM parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? isake uttara meM sUtrakAra kahate haiM-'evaM ceva' jaisA kathana ratnaprabhAdi sambandhI parimaMDala Adi saMsthAnoM ke viSaya meM kahA gayA hai usI prakAra kA kathana saudharma sambandhI parimaMDala se lekara Ayata saMsthAna paryanta ke viSaya meM thI tabha AAVyAta nathI. 'eva jAva ahe sattamAe' 2namA pRthvImA tathA zarkarAmabhA pRtrImAM parimaMDala vigere saMsthAne je rIte anaMta kahyA che. eja rIte vAlukA prabhA pRthvIthI laIne adhaH saptamI-tamatamAM prabhA pravInA nAraka saMbaMdhI parimaMDala vigere Ayata saMsthAna sudhInA saMsthAne anaMta ja kahela che. teo tyAM saMkhyAta ke asaMkhyAta kahela nathI. va gItamAbhI prabhuzrI ne pUche che -'sohamme NaM bhate ! kappe parimaMDalA saMThANA0' 3 sapana saudharma 465mA paribhasa saMsthAna zuM sadhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe cha -'evaM ceva' gautama ! 2(nA pRthvInA thanamA paribhava vire saMsthAnA saMbaMdhamAM je pramANenuM kathana karavAmAM AvyuM che, eja pramA. bena kathana saudharma kalA saMbaMdhI parimaMDala saMsthAnathI laIne Ayata saMsthAna sudhInA saMsthAnenA saMbaMdhamAM paNa samajavuM joIe. arthAta ahIMyAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 bhagavatIstre 'pi saMkhyeyatvAsaMkhyeyatvayo nirAkaraNapUrvakamanantatvameva jJAtavyamiti / kiyatpa. yantamityAha-'evaM jAva accura' evaM yAvadacyutakalpe saudharmAzritaparimaNDalAdi saMsthAnavicAravat acyutAntakalpe parimaNDalAdisaMsthAnaviSaye'pi sarva jJAtavyamiti 'gevejjavimANesu NaM bhaMte !' graiveyakavimAneSu khalu madanta ? 'parimaMDala. saMThANA0' parimaNDalasaMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti praznaH, uttaramAha -'evaM ceva' evameva yathA saudharmakalpAdisambandhiparimaNDalAdi saMsthAnaviSaye kathitaM tathA graiveyakavimAneSvapi parimaNDalAdhAyatAntasaMsthAneSvapi anantatvameva jJAtavyamiti / 'evaM aNuttaravimANesu vi' evamanuttaravimAneSvapi. bhI jAnanA cAhiye / arthAt yahA~ ye saba 5 pAMcoM hI saMsthAna ananta hI haiM saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM haiN| 'evaM jAva accue' saudharmA. zrita parimaMDala Adi saMsthAnoM ke vicAra ke jaise hI yAvat acyuta kalpa meM parimaMDala Adi pAMcoM hI saMsthAna ananta hI haiN| saMkhyAta asaMkhyAta nahIM haiN| aisA jAnanA caahiye| 'gevejjavimANesu NaM bhaMte ! parimaMDalasaMThANA' aba gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! graiveyaka vimAnoM meM parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- evaM ceva' he gautama! jaisA saudharmakalpAdi sambandhI parimaMDala Adi saMsthAnoM ke viSaya meM kahA jA cukA hai usI prakAra kA kathana aveyakavimAnoM meM bhI parimaMDala saMsthAna se lekara Ayata saMsthAna paryanta kahanA cAhiye arthAta una kI anantatA jAnanI cAhiye / arthAt praiveyaka vimAnoM meM ye saba saMsthAna te 5 pAye saMsthAno mana che. yAta abhyAta nathI. eva jAva accue' sIdhabha65na samayamA ta paribha vi3 ssthaanaan| vicAra pramANe ja yAvat ayutaka9pamAM parimaMDala vigere pAMce saMsthAno 59 sanata 4 cha. sadhyAta asaNyAta nathI. 'gevejavimANesu NaM bhate / parimaDalasa'ThANA' have gautamasvAmI zathA prasune pUche che 3-3 lan raiveyaka vimAnamAM parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta che? ke asaMkhyAta che? athavA manAta che 1 mA prazna uttaramA prabhu 4 cha |-'evN ceva gautama / saudharmaka5 vigerenA kathananA prasaMge parimaMDala vigere saMsthAnanA viSayamAM je pramANenuM kathana karyuM che, e ja pramANenuM kathana zaiveyaka vimAnonA saMbaMdhamAM paNa parimaMDala saMsthAnathI laIne Ayata saMsthAna sudhInA saghaLA saMsthAnonuM samajavuM arthAt te saMsthAnuM anaMtapaNuM ja samajavuM. arthAt traiveyakavimA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU02 ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saM0ni0 613 graiveyakavimAnavadeva anuttaravimAnAzritaparimaNDalAdisaMsthAnaviSaye'pi jJAtavya. miti evaM IsIpabmArAe vi' evamIpat prArabhArAyAmapi ISatmAgmArAyAM siddha. zilAyAm parimaNDalAdisaMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti praznaH he gautama ! ISatmAgmArAyAM pRthivyAM parimaNDalasaMsthAnAdArabhya AyanAntasaMsthAnAni no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAnyeva bhavantIti tAtyayamiti / atha prakArAntareNa parimaNDalAdIni saMsthAnAnyeva kathayati-'jattha NaM bhaMte' ityAdinA, 'jattha NaM bhaMte' yatra khalu bhadanta ! 'ege parimaMDale saMThANe' eka parimaNDalaM saMsthAnam 'javamajhaM / yavamadhyam-yavamadhyasvarUpam, sarvo'pyakhilalokaH parimaNDala saMsthAnadravyairnirantaraM vyApto bhavati, tatra parimaNDala saMsthAnanasaMkhyAta haiM na asaMkhyAta haiM kintu ananta haiM / 'evaM aNuttaravimANesu vi' jisa prakAra kA kathana ina saMsthAnoM ke sambandha meM kahA hai vaisAhI kathana anuttaravimAnoM meM bhI jAnanA cAhiye 'evaM IsIpabhArAe vi' tathA aisA hI inake anantatva hone kA kathana ISatprArabhArA pRthivI meM bhI jAnanA caahiye| sirbhAzalA kA nAma hI ISatprArabhArA pRthivI hai / aba prakArAntara se inakA kathana sUtrakAra karate haiM-'jattha NaM bhaMte ! ege pariparimaMDale saMThANe javamajhe' he bhadanta ! jahAM para eka yavamadhya ke jaise svarUpa vAlA parimaMDala saMsthAna hai-parimaMDala saMsthAna samudAya hai'tastha parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA asaMkhejjA aNaMtA' vahAM para yavAkAranirvartaka parimaMDala saMsthAna se dUsare parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta hai ? tAtparya isakA nemAM A saghaLA saMsthAne saMkhyAta ke asaMkhyAta nathI. paraMtu anaMta ja che. evaM aNuttaravimANesu vi' me pramANenu 4thana mA saMsthAnAnA samayamA anuttavibhAnamA para samA. 'evaM IsIpabbhArAe vi' tathA merA pramANe teonA anaMtapaNAnuM kathana ISaprAgU bhArApRthvInA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM. siddha zilA pRthvInuM nAma ja ISat prAgubhArA pRthvI che. ve sUtrA2 42-tarathI yA viSaya thana 42 cha.-'jattha gaMmate ! 'ege parimaMDale saMThaNe javamajhe' san yo sayamadhyanA111135 pANu paribhasa saMsthAna cha,-paribhara samudAya cha, 'tattha parimaMDalA saThANA kiM sakhejjA asaMkhejjA aNatA' 5i yavanA 12 21 // nita parimaMDala saMsthAnathI bIjA parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A kathananuM tAtparya e che ke-saghaLA loke zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 bhagavatI sUtre dravyANAM madhye yAni yAni dravyANi tulyamadezAni - tulyamadezAvagAhIni tathA tulyavarNAdiparyavavanti ca bhavanti tAni tAni sarvANi dravyANi kalpanayA eka paGktau sthApanIyAni, ekamekaikapaGktau ekaikajAtIyeSu dravyeSu UrdhvAdharUpeNa nikSi yamANeSu krameNa alpabahutvabhAvAt parimaNDaLa saMsthAnasamudAyo yavAkAro jAyate, tatra jaghanyamA dezikadravyANAM vastusvabhAvato'lpatvAt prathamA paktirhasvA bhavati, tataH paraM zeSANAM dravyANAM bahubahutastvAt kramazo dIrghadIrghatarA paGktirmadhyabhAge jAyate, tataH paraM pareSAM kramazo'tyalpataratvAt svahrasvatarA paGktirjAyate, evaM hasvatvena jAyamAnA yAvadutkRSTapradezAnAmalpamatvena ante hastratamA paGakti aisA hai ki yaha samasta loka parimaMDala saMsthAnAkAravAle dravyoM se pudgalaskandhoM se nirantara vyApta ho rahA hai ina parimaMDala saMsthAnavAle dravyoM meM jo jo dravya tulyapradezavAle, tulyapradezAvagAhanA vAle aura tulyavarNAdiparyAyavAle hote haiM, ve ve saba dravya kalpanA se eka paGkti meM sthApita karanA cAhiye aura unake Upara evaM nIce eka eka jAti vAle parimaMDala / kAra vAle dravya eka pakti meM sthApita karanA cAhiye / isa krama se sthApita karane para unameM alpabahutva ho jAtA hai isase parimaMDala saMsthAna kA samUha yaba ke AkAra jaisA ho jAtA hai| isameM jaghanya pradezavAle dravyoM kI prathama pakti svabhAvataH alpa hone ke kAraNa choTI hotI hai aura bAkI kI paGkti adhika adhikatara pradeza vAle dravyoM kI hone ke kAraNa bIca meM madhyabhAga meM dIrghanara hotI hai isake bAda kI paGkti arthAt antima paMkti utkRSTa pradezoM vAle dravyoM parima Dala saMsthAnanA AkAravALA dravye yukta pudgalaska dheAthI nira'tara vyApta thaI rahyA che. A parima la saMsthAna vALA dravyeAmAM je je dravya, tulya pradezavALA, tulya pradezAvagAhanA vALA ane tulya vadhu vigere paryAyavALA hAya che, te te saghaLA dravyA kalpanAthI eka paktimAM sthApavA joie. ane tenI upara ane nIce eka eka jAtivALA parima'DalanA AkAravALA dravya, eka eka pa`ktimAM sthApavA joie. A kramathI sthApavAthI teomAM alpa bahutva thai jAya che. tethI miDala sathAnanA samUha yavanA AkAra jeve thaI jAya che. temAM jadhanya pradezavALA dravyeAnI pahelI pakti tee nA svabhA vathI alpa hovAne kAraNe nAnI hoya che. ane bAkInI pa kti adhika, adhiktara pradezavALA dravyAnI hAvAthI vacamAM eTale madhyabhAgamAM dIrgha ane rItara hAya che. te pachInI paMkti arthAt chellI pakti utkRSTa prade zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU02 ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saM0ni0 615 bhavati / ityevaM tulyaistadanyaizca parimaNDaladravye ryavAkAraM kSetraM niSpAditaM bhavati idamevAzritya kathyate-'jastha gaM' ityAdi, yatra deze eka parimaNDalaM saMsthAna vidyate yavamadhyaM yavasyeva madhyaM-madhyabhAgo vidyate yasya vipulatvasAdhAt tad yavamadhyaM yAkAramityarthaH 'tatya' tatra-yavamadhye 'parimaMDalasaMThANA' parimaNDalAni saMsthAnAni yavAkAranirvatakaparimaNDalasaMsthAnavyatiriktAni-tAni ki saMkhejjA asaM khejjA aNatA ?' kiM saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni iti praznaH, bhagavAnAha'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no saMkhejjA no asaMkhejjA aNatA' no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAni, yatraikayavAkAraniSpAdakaH parimaNDalasaMsthAnasamudAyo bhavati tasmin kSetre yatrAkAraniSpAdakaparimaNDalasaMsthAnAtirike atyalpa hone ke kAraNa choTI hotI hai| isa prakAra sthApita karane se tulyapradezavAle bhinna parimaMDaladravyoM dvArA kSetra yavAkAra rUpa meM niSpAdita ho jAtA hai / so isI ko Azrita karake aisA kahA gayA hai ki jisadeza meM eka yava ke madhya ke jaise svarUpavAlA parimaMDala saMsthAna haiM-arthAt yatra ke AkAra jaisA parimaMDalasaMsthAna haiM-so usa yavamadhya meM yathAkAra nirvataka parimaMDalasaMsthAna se vyatirikta aura parimaMDalasaMsthAna kyA saMkhyota haiM ? athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? aisA yaha prazna hai-isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'no saMkhenA, no asaMkhajjA, aNaMnA' vahAM ve saMkhyAta nahIM hai, asaMkhyAta nahIM haiM kintu ananta hai tAtparya isakA aisA hai ki jahAM eka yavAkAra niSpAdaka parimaMDalasaMsthAnasamudAya hotA hai usa kSetra meM utta yavAkAra niSpAdaka parimaMDala saMsthAna se bhinna aura bhI zevALA dravyonuM atyaMta alpapaNa hevAthI nAnI thAya che. A pramANene AkAra thavAthI tulya pradezavALA judA parimaMDala dravya dvArA kSetra vAkAra paNathI yukta thaI jAya che. to teja viSayane Azraya karIne evuM kahyuM che ke-je dezamAM eka yavanI madhyanA jevA svarUpavALuM parimaMDala saMsthAna che, arthAt yavanA AkAra jevuM parimaMDala saMsthAna che, te te yava madhyamAM yavanA AkAra jevuM nirvaka parimaMDala saMsthAnathI judu bIju parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta che ? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A praznanA utta 2mA prabhu cha -'goyamA ! 8 gautama ! 'no saMkhejjA, no asaMkhejjA aNatA' tyo ta sa yAta nathI. majyAta 5 nathI paraMtu mana ta che. mA kathananuM tAtparya e che ke-jayAM eka yavana AkAravALuM nipAdaka parimaMDala saMsthAna samudAya hoya che, te kSetramAM te yavAkAra nipAdaka parimaMDala saMsthAna nathI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre - - tAni kiyanti parimaNDalasaMsthAnAni bhavantIti praznasya yavAkAraniSpAdakaparimapaDalasaMsthAnavyatiriktAni anantAni parimaNDalasaMsthAnAni bhavanti ? yAkAranirva nakaparimaNDalasaMsthAnadravyebhyastadatiriktAnAM teSAmanantaguNAdhikasyAt, tadapekSayA na yathAkAranirvasa kadravyANAmanantamuNahInatvAdityuttaram / 'kaTTA NaM bhaMte ! saMThANA kiM sakhejjA asaMkhejjA aNaMtA' vRttAni khala bhadanta ! saMsthAnAni ki saMkhye. yAni asaMkhyeyAni anannAni veti praznaH, uttarayani-evaM ceva' evameva-pari. maNDalasaMsthAnavadeva vRttasaMsthAnAnyapi na saMkhyAtAni na vA-asaMkhyAtAni kintu anantAnIti bhaavH| evaM jAva AyayA' evaM yAvadAyatAni, evam-vRttasaMsthAnavadeva yAvadAyatasaMsthAnAni atra yAvatpadena yatracatutrasaMsthAnayorgrahaNam, sara. caturastrAyatAni saMsthAnAnyapi no saMkhyeyAni na vA asaMkhyeyAni kintu anantAnyeva bhavantIti bhaavH| ananta parimaMDala saMsthAna hai| yavAkAra nirvartaka parimaMDala saMsthAna vAle dravyoM se bhinna jo aura parimaMDala saMsthAna hai ve anantaguNita haiM, aura inakI apekSA yavAkAranirvatakadravya hai ve anantaguNa hIna haiN| 'vaTTA gaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhajjA, asaMkhajjA, aNaMtA' aba gautama prabhu se aisA kahate haiM-he bhadanta vahAM vRttasaMsthAna kyA saMkhyAta haiM athavA asaM. khyAta haiM athavA ananta hai ? uttara meM prabhu kahate haiM evaM ceva' vahAM para parimaM la saMsthAnoM ke jaise vRttasaMsthAna bhI ananta hI haiN| ve vahAM na saMkhyAta haiM aura na asaMkhyAta haiN| 'evaM jAva AyavA' isI prakAra se vahAM vyasrasaMsthAna catusra saMsthAna aura AyatasaMsthAna bhI ananta hI haiN| saMkhyAta asaMkhyAta nahIM haiM / tAtparya isa kathana kA yahI hai ki yavAkAra. vAle parimaMDala saMsthAna meM aura bhI anya cAra saMsthAna ananta haiN| ja bIju paNa anaMta parimaMDala saM sthAna che. ane tenA karatAM yuvAkAra nirvaka parimaMDalavALA dravyathI juduM parimaMDala saMsthAna che, te anaMtagaNuM che. ane tenA karatAM yuvAkAra nirvaka dravya che, te anaMtaguNa hIna che, 'vaDA bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA, asa khejjA, aNaMtA' lagavan tyo vRtta saMsthAna saMkhyAta che asaMkhyAta che? anaMta che? A praznanA uttara prabhu ke 3-'evaM cetra' tyAM paribhasa saMsthAna prabhArI vRtta saMsthAna paNa anaMta ja che, te tyAM saMkhyAta nathI. tema asaMkhyAta paNa nathI. 'evaM jAva AyayA' me4 pramANe tyA yasa saMsthAna, yasa saMsthAna ane Ayata saMsthAna paNa anaMta ja che. saMkhyAta ke asaMkhyAta nathI. kahevAne bhAva e che ke-cavAkAravALA parimaMDala saMsthAnamAM bIjA paNa anya 4 cAra saMsthAne anaMta che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU02 ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saM0ni0 617 'jastha NaM bhaMte' yatra pradezavizeSe khalu bhadanta ! 'ege baDhe saMThANe javamajhe' ekaM vRttaM saMsthAnaM yavamadhyaM yavAkAramityarthaH 'tattha parimaMDalA saMThANA kiM saMkhejjA asaMkhejjA arNatA' tatra-yavAkAraniSpAdakavRttasaMsthAnapradeze parimaNDalasaMsthAnAni kiM saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anannAni veti praznaH, uttaramAha-evaM ceva' evameva yathA yavAkAraniSpAdakaparimaNDalasaMsthAnapradeze tadanyAni parimaNDalasaMsthAnAni anantAni vidyante tathaiva yavAkAraniSpAdakavRttasaMsthAnapadeze'pi parimaNDala. saMsthAnAni anantAnyeva bhavantIti / 'vaTA saMThANA evaM ceva' vRttAni saMsthAnAni evameva yavAkAraniSpAdakavRttasaMsthAnapadeze tadanyAni vRttAni saMsthAnAni no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAnyeva bhavanti iti bhAvaH / evaM jAva AyayA' evaM yAvat AyatAni yAvatpadena vyakhacaturasrayohaNaM bhavati tathA -'jastha NaM bhaMte ! ege baDhe saMThANe javamajjhe' isa sUtradvArA gautama ne prabhu zrI mahAvIrasvAmI se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! jahAM para eka yavAkAra vRttasaMsthAna hai vahAM para parimaMDala saMsthAna kitane haiM ? kyA ve vahAM saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? isake uttara meM kahate haiM-'evaM ceva' he gautama ! jisa prakAra yavAkAra niSpAdaka parimaMDala saMsthAna ke pradeza meM isase anya aura parimaMDala saMsthAna ananta kahe gaye haiM isI prakAra yavAkAraniSpAdaka vRttasaMsthAna ke pradeza meM isase anya aura bhI vRttasaMsthAna ananta hote haiM / isaliye 'vaTA saMThANA evaM ceva' vahAM para vRttasaMsthAna ananta jAnanA cAhiye, ataH ve vahAM para na saMkhyAta hote haiM aura na asaMkhyAta hote haiN| 'evaM jAva AyayA isI prakAra se yaha bhI samajhanA cAhiye ki jisa pradeza meM eka yavA 'jattha NaM bhaMte ! ege vaDhe saThANe jabamajjhe' 0 sUtradvArA gautama svAbhIye prabhu zrI mahAvIra svAmIne evuM pUchayuM che ke he bhagavana jyAM eka yuvAkAra vRttasaMsthAna che, tyAM paNa parimaMDala saMsthAna keTalA che? zuM teo saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe cha 'eva ceva' gItama! 2 pramANe yaa4|2 ni0565 paribhasa sasthAna pradeza paNumAM tenAthI bIjA anya parimaMDala saMsthAna karatAM anaMta kahyA che, e ja pramANe yavAkAra niSpAdaka vRtta saMsthAnanA pradezamAM tenAthI bIjA anya vRtta sathAna 544 mana ta ya che. tathI 'vaTTA saThANA eva ceva' tyAM vRttasaMsthAna sanata sabhA'. te sadhyAta, asabhyAta tu nayA. evaM jAva AyayA' the zate the 55 sabhA 2 pradezamA se yAra zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIlA ca yatra pradeze ekaM yAkAraniSpAdakaM vRttasaMsthAnadravyaM tatra yatracaturasrAyatAni saMsthAnAni anantAni bhvntiiti| 'evaM ekkekeNaM saMThANeNaM paMva vicAreyavA' eSam-ekaikena saMsthAnena saha pazcApi saMsthAnAni cArayitavyAni yathA yavAkAraniSpAdakaparimaNDala saMsthAnapadeze sadanyaparimaNDalasaMsthAnAni anantAnyeva vidyante iti cAritaM tathaiva vRttAdi pratyekasaMsthAnena saha svAtiriktadravyamuktasya svasaMsthAnasya nadatiriktasaMsthAnacatuSTayasya ca cAraNaM kartavyam / nathA ca parimaNDalasaMsthAnapadeze parimaNDavRttavyastracaturastrAyatasaMsthAnAni anantAnyeva vartante evameva vRttAdhA. yatAntasaMsthAnenu cAraNA kartavyeti bhaavH| pUrvoktAva saMsthAnamarUpaNAM ratnapabhAdibhedenAi-'jastha NaM ityAdi 'jattha NaM bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe' yatra khalu kAra niSpAdaka vRttasaMsthAna dravya haiM yahAM para vyasra, caturasra aura Ayata saMsthAna ananta hote haiM / 'evaM ekkekeNaM saMThANeNaM paMca vicAreyamyA' isa prakAra eka eka saMsthAna ke sAtha pAMcoM hI saMsthAnoM kA sambandha hai aisA jAnanA caahiye| jaise-yavAkAraniSpAdaka parimaMDala saMsthAna pradeza meM isase anya parimaMDalasaMsthAna ananta hI maujUda rahate haiM aisAvicArita kiyA gayA hai usI prakAra vRttAdi saMsthAna ke sAtha apane 2 se bhinna dravyayukta apane saMsthAna kA tathA isase bhI bhinna anya cAra saMsthAnoM kA sadbhAva rahatA hai aisA vicArita karanA caahiye| tathA ca parimaMDala saMsthAna ke pradeza meM parimaNDa - saMsthAna, vRttasaMsthAna, yasasaMsthAna, caturasrasaMsthAna aura Ayata saMsthAna ye saba saMsthAnaananta hI hote haiN| isI prakAra se vRttasaMsthAna Adi AyatAnta saMsthAnoM meM bhI cAraNA karanI cAhiye / 'aba sUtrakAra pUrvokta saMsthAna niSAdaka vRtta saMsthAna drAvyuM che, tyAM astra, caturasa, ane Ayata saMsthAna mAnata 31ya che. 'evaM eka kekeNaM sa ThANeNa paMca vicAreyavA' mA rIte / eka saMsthAnanI sAthe pAMce saMsthAnone sambadha che. tema samajavuM joIe. jemake-cavAkAra niSpAdaka parimaMDala saMrathAna pradezamAM tenAthI bIjA parimaM. Dala saMsthAna anaMta ja vartamAna rahe che. e pramANene vicAda nirNita karyo che. e ja pramANe vRttAdi saMsthAnanI sAthe potapotAnAthI judA dravyavALA pitAnA saMsthAnanuM tathA tenAthI paNa judA bIjA cAre saMsthAnano sadubhAva rahe che. tema samajavuM joIe. tathA parimaMDala sa sthAnanA pradezamAM parima. Dala saMsthAna, vRtta saMsthAna vyastra saMsthAna, caturasa saMsthAna, ane Ayata saMsthAna e badhA saMsthAne anaMta ja hoya che, eja rIte vRtta saMsthAne vigere Ayata sudhInA saMsthAnanA saMbaMdhamAM paNa cAraNa karavI joIe. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU02 ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saM0ni0 619 bhadanta ! etasyAM ratnapabhAyAM pRthivyAm, 'ege parimaMDale saMThANe javamajhe eka pari. maNDalaM saMsthAnaM yavamadhyam 'tastha NaM parimaMDalA saMThANA kiM saMkhajjA pucchA' tatra khalu tadanyAni parimaNDalAni saMsthanAni ki saMkhyeyAni iti pRcchA he bhadanta ! yatra ratnaprabhA pRthivI sambandhi yavAkAramekaM parimaNDala saMsthAnaM vartate tatra tadatiriktAni parimaNDalAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti praznaH, uttarayati-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no saMkhejjA no asaMkhejnA aNaMtA' no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni kintu anantAni etAni tatra bhavantIti / 'ghaTTA gaM bhaMte ! saMThAgA kiM saMkhejjA.' etasyAM, ratnaprabhAyAM pRthivyAmekasmin parimaNDale saMsthAne yavamadhye vRttAni saMsthAnAni ki saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti praznaH, uttarayati-'evaM ceva' evameva yathA ratnaprabhAzritamekasmin yavamadhye parimaNDalasaMsthAnapradeze vartate tadanyAni parimaNDalAni saMsthAnAni na saMkhyeyAni na vA asaMkhyeyAni kintu anantAni, tathaiva tatra vartamAnAni vRttAni kI prarUpaNA kA kathana ratnaprabhA Adi ke bheda se karate haiM-'jattha NaM' ityAdi, 'jasthaNa bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavI ege parimaMDale saMThANe javamajjhe' isa sUtrapATha dvArA prabhu se gautama ne aisA pUchA haiM ki he bhadanta ! jahAM isa ratnaprabhA pRthivI meM yavAkAra niSpAdaka parimaMDala saMsthAna hai| 'tattha NaM parimaMDalA saMThANA ki saMkhenjA pucch|' vahAM dUsare parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta hai athavA ananta hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-goyamA no saMkhajjA no asaMkhajjA, aNaMtA' he gautama! parimaMDala saMsthAna saMkhpAta nahIM hote haiM athavA asaMkhyAta nahIM hote haiM kintu ananta hI hote haiN| aba vRttasaMsthAna ko atideza se batAte haiM 'evaM ceva' isI prakAra have sUtrakAra pahelA kahela saMsthAnonI prarUpaNA ratnaprabhA AdinA bhedathI cha. jattha NaM bhaMte ! imose rayaNappabhAe puDhavIe ege parimaMDale saMThANe javamajhe' mA suutr5|4|2|| prabhune gautabhAbhI sayu 57yu cha hai-3 sAvana jyAM A ratnaprabhA pRtrImAM yavAkAra nipAdaka parimaMDala saMsthAna samUha che, tyAM bIja parimaMDala saMsthAna zuM saMkhyAta che ? athavA asaMkhyAta che ? ke manata cha 1 mA prazna uttaramA prabhu 49 cha -'eva ceva' 3 gautama! 2 pramANe ratnaprabhA pRthvI saMbaMdhI eka yavamadhya parimaMDala saMsthAnanA pradezamAM anya parimaMDala saMsthAna saMkhyAta athavA asaMkhyAta letA nathI. paraMtu anaMta ja hoya che. have sUtrakAra vRttasaMsthAnanuM kathana karatAM thakA atidezathI (Mawe sAtha) che. 'evaM ceva' me prabhArI tyAM vRttasaMsthAna para sabhyAta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 - bhagavatIstre saMsthAnAnyapi no saMkhyeyAni na vA asaMkhyeyAni kintu anantAnyeveti bhAvaH / 'evaM jAva AyayA' evaM yAvadAyatAni saMsthAnAni yAvatpadena vyasracaturasrasaMsthAna. yograhaNam, tathA ca ekasmin parimaNDalasaMsthAnapradeze vyatra caturasrAyatAni saMsthAnAni na saMkhyAtAni na vA asaMkhyAtAni kintu anantAnyeveti 'jastha NaM bhaMte !' yatra khalu bhadanta ! 'imIse rayaNappamAe puDhavIe' etasyAM ranamAyAM pRthivyAm 'ege baTTe saMThANe javabhajjhe ekaM vRttaM saMsthAnaM yavamadhyama yavAkArasaMpAdakavRttasaMsthAnasamudAyo bhavedityarthaH 'tatya gaM parimaMDalA saMThANA' tatra khalu parimaNDalAni saMsthAnAni 'kiM saMkhajnA0 pucchA' kiM saMkhyeyAni asaMkhyeyAni anantAni veti prazna:, bhagAnAha-goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no saMkhejjA no asaMkhejjA aNaMtA' no saMkhyeyAni no asaMkhyeyAni anantAni ratnaprabhApRthivyAM vRttasaMsthAna bhI saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM hote haiM kintu ananta hI hote haiM evaM jAva AyayA' isI prakAra se vahAM yatra saMsthAna caturasrasaMsthAna aura AyatasaMsthAna bhI saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM hote haiM kintu ananta hI hote haiM 'jastha NaM bhaMte ! imIse rayaNaH ppabhAe puDhavIe ege baTTe saMThANe javamajjhe he bhadanta ! isa ratnaprabhA pRthivI meM jahAM eka yavAkRti niSpAdaka vRttasaMsthAna samUha hotA hai 'tastha Na parimaMDalA saMThANA ki saMkhejjA pucchA' vahAM para parimaMDala saMsthAna kyA saMkhyAta hote haiM athavA asaMkhyAta hote haiM athavA ananta hote haiM? isa gautama ke prazna ke utsara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! no saMkhejjA, no asaMkhenA aNaMtA he gautama ! vahAM ve saMkhyAta, athavA asaMkhyAta nahIM haiM kintu ananta hI haiN| arthAt ratnapramA pRthivI meM jahAM para eka athavA masaNyAta tA nI. paraMtu manata ya che. 'evaM jAva AyayA' eja pramANe tyAM vyastra saMsthAna, caturastra saMsthAna ane Ayata saMsthAna paNa saMkhyAta athavA asaMkhyAta hotA nathI. paraMtu anaMta ja hoya che. 'jattha Na bhaMte ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe ege vaTTe saMThANe javamajjhe' 3 sa. vana A ratnaprabhA pRthvImAM jyAM eka vAkRti nipAdaka vRttasaMsthAna samUha DAya cha, 'tatya NaM parimaMDalA saMThANA ki saMkhejjA pucchA' tyo paribha saMsthAna zuM saMkhyAta hoya che? athavA asaMkhyAta hoya che? ke anaMta rAya che ? gautamasvAbhAnA mA prazna uttaramA prabhu 4 cha -'goyamA ! no saMkhejjo, no asaM khejjA, aNaMtA' 3 gautama! tyAM te sadhyAta athavA asaMkhyAta hotA nathI paraMtu anaMta ja che. arthAt ratnaprabhA pRthvImAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 202 ratnaprabhAdipRthivyapekSayA saM0ni0 621 yatra vRttamekaM saMsthAnaM yavAkAraniSpAdaka tatra yAni parimaNDalasaMsthAnAni tAni na saMkhyeyAni na vA asaMkhyeyAni kintu anantAnyeva bhAntItyarthaH, 'vaTA saMThANA evaM cetra' vRtAni saMsthAnAni evameva yayA yavAkRtiniSpAdakata saMsthAnasamudAye vidyamAnAni parimaNDala saMsthAnAni anantAni tathaiva yAtiniSpAdakavRttasaMsthA nasamudAye tadanyAni vRtasaMsthAnAni yAni tAnyapi annAnyeva na tu saMkhyAtAnina tu asaMkhyAtAni veti| evaM jAva AyayA' evaM yAvadAyavAni A yAvatpadena ekasmin vRnasaMsthAnapadeze vyasrava rasAyatasaMsthAnAni, pratyeka na saMkhyAtAni nAsaMkhyAtAni apitu anantAnyeveti bhAvaH 'evaM puNaravi ekkekeNaM saMThANeNaM paMca vi cAreyamA jaheba heThillA jAva AyaeNaM' evaM punarapi ekaikena saMsthAnena saha yAkAra niSpAdaka vRttasaMsthAna hai vahAM jitane parimaMDala saMsthAna haiM ve saMkhyAta athavA asaMkhyAta na hokara ananta hI hote haiN| 'vahA saMThANA evaM ceva' vRtta saMsthAnoM ke sambandha meM bhI aisA hI kathana jAnanA cAhiye arthAt yavAkRtiniSpAdaka vRttasaMsthAna samudAya meM vidyamAna parimaMDala saMsthAna jipta prakAra se ananta prakaTa kiye gaye haiM usI prakAra se yavAkRtiniSpAdaka vRttasaMsthAna samudAya meM isase anya aura bhI jo vRttasaMsthAna hai ve ananta kahe gaye haiM, saMkhyAta asaMkhyAta nhiiN| 'evaM jAva AyayA' isI prakAra kA kathana yAvat prAyanasaMsthAnataka karanA cAhiye-arthAt-eka vRta saMsthAna pradeza meM vyasrasaMsthAna, caturasra saMsthAna aura AyatasaMsthAna ye pratyeka hI ananta haiM saMkhyAta athavA asaMkhghAta nahIM haiN| 'evaM puNaravi ekkekeNaM saMThANe] paMcavicAreyanyA jaheva heThillA jAva Ayaega' isa prakAra se punaH eka eka jyAM yavAkAra nipAdaka vRta saMsthAna che, tyAM jeTalA parimaMDala che, te nayA saMyAta, asayAta nathI paraMtu anaMta cha. vaTTA saThANA evaM ceva' vRtta saMsthAnAnA sabhA 55 ko pramANunu 4yana sabhA arthAt yavAkRti nipAdaka vRtta saMsthAna samudAyamAM rahela parimaDala saMsthAna je pramANe ananta hovAnuM kahyuM che. e ja pramANe yavakRti niSpAdaka vRtta saMsthAna samudAyamAM AnAthI judA bIjA je vRtta saMsthAne che, te anaMta kahyAM che. sacyAta athavA masabhyAta 4 nathI. "evaM jAva AyayA' mA prabhAtuM kathana yAvat Ayata saMsthAna sudhI karavuM joIe arthAt eka vRtta saMsthAna pradezamAM vyasta saMsthAna, caturastra saMsthAna, ane Ayata saMrathAna e dareka mana cha. yAta mayA asabhyAta nathI. 'evaM puNaravi ekkekeNaM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImatra pazcApi saMsthAnAni cArayitavyAni yathaiva adhastanAni pUrvasUtrANi yAvadAyatena ekaikasaMsthAnena cAritAni, tathaiva pazcAnAmapi saMsthAnAnAM pUrvoktarItyaiva cAraNA vyavasthA karaNIyA parimaNDalasaMsthAnAdArabhya AyatasaMsthAnaparyanteneti 'evaM jAva. ahe sattamAe' evaM yAvadadhaH saptamyAm yathA ratnaprabhApRthivyAzritaparimaNDalAdyAyaH nAntasaMsthAnAnAmanantatvaM kathitaM tathaiva zarkarApamApRthivIta ArabhyAdhAsaptamI pRthivI. sambandhiparimaNDalAdArabhya AyatasaMsthAnAnAmapi saMkhyeyatvAsaMkhyeyatvayo nirA. karaNapUrvakayanantasvameva pratipAdanI miti bhAvaH 'evaM kappesu vi evaM saudharmAdikarapeyapi yena prakAreNa ratnapabhAditamastamAntapRthivIsambandhiparimaNDalAdi. saMsthAneSu anantasya vicAraH kRtastenaiva rUpeNa saudharmAdi kalpeSvapi parimaNDalA. dyAyatAntasaMsthAnAnAmanantatvaM pratipAdanIyamiti bhaavH| 'jAva IsIpabhArAe saMsthAna ke sAtha pAMca saMsthAnoM kA Ayata saMsthAna taka vicAra karanA cAhiye 'evaM jAva ahesattamAe, evaM kappesu vi jAva IsIphamArAe puDhapIe' jisa prakAra se ratnaprabhA pRthivI kA Azraya karake parimaMDala Adi AyatAnta saMsthAnoM meM anantatA kahI gaI hai usI prakAra zarkarAMprabhA pRthivI se lekara adhaH saptamI tamastamA pRthivI sambandhI parimaMDala saMsthAna se lekara Ayata saMsthAnoM taka meM bhI anantatAhI kahI gaI hai-saMkhyAtatA aura asaMkhyAtatA nhiiN| isI prakAra kA kathana saudharmAdikalpoM meM bhI ina saMsthAnoM ke sambandha meM karanA cAhiye / japtA kathana ratnaprabhA se lekara tamastamAnta pRthivI sambandhI parimaMDalAdi saMsthAnoM meM anatatA kA huA hai saMkhyAtatA aura asaMkhyAtatA kA vahAM nirAkaraNa saThANeNaM paMva vi cAreyavvA jaheva hechillA jAva AyaeNaM' mA zata 3NthA eka eka saMsthAnanI sAthe pAMca saMrathAneno Ayata saMsthAna sudhI vicAra 32 . 'evaM jAva ahesattamAe evaM' kappesu vi jAva IsIpabbhArAe puDhavIe' re pramANe 25na5mA pRthvInA mAzraya 4rIna paribha vigere bhAyata sudhInA saMsthAnomAM anantapaNu kahela che, e ja pramANe zarAmabhA pRthvIthI laIne adhaH samItamastamA pRthvI saMbaMdhI parimaMDala saMsthAnathI ArabhIne Ayata saMsthAna sudhInA saMsthAmAM paNa anaMtapaNuM ja kahyuM che. saMkhyAta paNuM ke asaMkhyAta pANuM kahyuM nathI. Aja pramANenuM kathana saudharma vigere kapamAM paNa A saMsthAnA saMbaMdhamAM kahevuM joIe, ratnaprabhA pRthvIthI laIne tamaratamA sudhInI pRthvInA parimaMDala saMsthAnamAM je pramANe anaMtapaNu hovAnuM kahela che. ane saMkhyAta athavA asaMkhyAtapaNuM hovAne niSedha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 03 pradezato'vagAhatazca saMsthAna ni0 623 puDhavI' yAvad ISatprAgbhArayA~ pRthivyAm yAvadoSavatprAg mArApRthivyAzrinapari maNDalAdisaMsthAnaviSaye'pi pUrvavadeva vicAraH karaNIya iti ||02|| atha saMsthAnAnyeva pradezato'vagAhatazca marupayannAha - 'parimaMDale NaM bhaMte' ityAdi / mUlam - parimaMDale NaM bhaMte! saMThANe kai paesie pucchA, goyamA ! parimaMDale NaM saMThANe duvihe pannatte taM jahA - ghaNaparimaMDale ya payaraparimaMDale ya / tattha NaM je se payaraparimaMDale se jahanneNaM bIsaipaesie vIsaipaesogADe, ukkoseNaM anaMtaesie taheva / tattha NaM je se ghaNaparimaMDale se jahanneNaM cattAlIsapaesie cattAlIsapaesogADhe pannatte ukkoseNaM anaMtapaesie asaMkhejjapae so gADhe pannatte / vahe NaM bhaMte! ThANe kaiesie kapaesogADhe pannatte ? goyamA ! vaTTe saMThANe duvihe pannatte, taM jahA - ghaNavaTTe ya payazvaTTe ya / tattha NaM je se payaravaTTe se duvihe pannatte taM jahA - oyapapasie ya jummapapasie ya / tattha NaM je se oyapaesie se jahanneNaM paMcapaesie, paMcapaesoNADhe, ukkoseNaM anaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe, tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM bArasaesie bArasaparasogADhe ukkoseNaM anaMtapaesie asaMkhejapasogADhe / tattha NaM je se ghaNavaTTe se dubihe pannate taM jahA - oyapa esie ya jummapaesie ya / tattha NaM je se kiyA gayA hai vaisA hI ina saMsthAnoM kA kathana saudharmAdika kalpoM meM bhI karanA caahiye| aisA yaha kathana yAvat ISatprAgbhArAzrita parimaMDala Adi saMsthAna kA ISatprAgbhArApRthivI taka siddhazilA karanA cAhiye || sU02 // taka karela che, eja pramANe te saMsthAnAnuM kathana saudhama vigere pAmAM paNa samajavuM. evuM A kathana yAvat iSaprAgmArA saMbadhI parimaMDala vigere sa'sthAnAnuM ISaprAglRbhArA pRthvI sudhI-arthAt siddha zilA sudhI kahevuM joIe. AsU025 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - dara bhagavatIstre oyapaesie se jahanneNaM sattapaesie sattapaesogADhe pannatte, ukkoseNaM aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe pannate, tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM battIsapaesie battIsapaesogADhe pannatte, ukkoseNaM aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe pnntte| saMse gaM bhaMte! saMThANe kai paesie kaipaesogADhe pannatte? goyamA ! taMse NaM saMThANe duvihe pannatte, taM jahA-ghaNataMse ya payarataMse y| tattha NaM je se payarataMse se duvihe pannatte taM jahA oyapaesie ya jummapaesie y| tatthaNaM je se oyapaesie se jahaNNeNaM tipaesie tipaesogADhe pannatte, ukkoseNaM aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe pannatte / tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM chappaesie chappaesogADhe pannatte, ukkoseNaM aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe pnntte| tattha gaMje se ghaNataMse se duvihe pannatte taM jahA-oyapaesie jummapaesie ya / tatthaNaje seoyapaesie se jahanneNaM paNatIsapaesie paNatIsapaesogADhe ukoseNaM aNaMtapaesie taM ceva / tattha gaMje se jummapaesie se jahanneNaM cauppaesie cauppaesogADhe pannatte, ukkoseNaM aNaMtapaesie taM ceva / cauraMseNaM bhaMte ! saMThANe kaipaesie pucchA, goyamA ! cauraMse saMThANe duvihe pannatte, bheo jaheva vassa jAva tattha NaM je se oyapaesie se jahanneNaM navapaesie navapaesogADhe pannatte, ukkoseNaM aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe pnnte| tattha NaM je se jummapaesie, se jahanneNaM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 sU03 pradezato'vagAhatazca saMsthAnani0 625 cauppaesie caupparasogADhe pannatte, ukkoseNaM anaMtapaesie taM caiva / tattha of je se ghaNacauraMse se duvihe pannase taM jahAoya esie ya jummapae lie ya / tattha NaM je se oyapapasie se jahaneNaM sattAvIsaiesie sattAvIsaipaeso gADhe, ukkoseNaM anaMtapaesie taheva / tattha NaM je se jummapaesie se jaha neNaM aTupae sie aTThapae sogADhe pannatte, ukkoseNaM anaMtapaesie saheva / Ayae NaM bhaMte! saMThANe kaipae lie kaipae sogADhe pannase, goyamA ! AyapaNaM saMThANe tivihe pannatte taM jahA - seDhi Ayae payarAyae ghaNAyae / tattha NaM je se seDhi Ayae se duvihe pannate taM jahA - oyapaesie ya jummapae sie ya / tattha NaM je se oesie se jahantreNaM tipaesie tipaesogADhe, ukkoseNaM aNatapaesie taM vetra / tattha NaM je se jummapaesie se jahaneNaM dupae lie dupae sogADhe, ukkoseNaM anaMtapaesie taheva / tattha NaM je se payarAyae se duvihe pannatte, taM jahA - oyapapasie ya jummapaesie ya / tattha NaM je se oyapaesie se jahanneNaM pannarasapaesie pannarasaparasogADhe, ukkoseNaM anaMtapaesie aNatapaesogADhe taheva / tattha NaM je se jummapaesie se jahaneNaM chappaesie chappaesogADhe, ukkoseNaM anaMtapaesie taheva / tattha NaM je se ghaNAyae se duvihe pannatte taM jahA - oyapaesie ya jummapae sie ya, tattha NaM je se oyapae sie se jahaneNaM paNayAlIsapa esie paNayAlIsapaesogADhe, ukkoseNaM anaMtapaesie tava / tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM bArasapaesie bArasaparasogADhe ukkoseNaM anaMtapaesie taheva // sU0 3 // zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsarva yA-parimaNDalaM khalu bhavanta ! saMsthAnaM katipradezikamiti pRcchaa| gaunA ? parimaNDalaM saMsthAnaM dvividhaM prakSaptam, tadyathA-dhanaparimaNDalaM ca prataraparimaNDalaM ca / tatra khalu yat nat mataraparimaNDalaM tad jaghanyena vizatipadezikaM vizanipradezAvagAdaM ca, utkarSaNa anantamadezika tathaiva / tatra khalu yat tat ghanaparimaNDalaM tan jaghanyena catvAriMzatyadezika catvAriMzatmadezAvagAdaM prajJaptama, utkaNAnantapradezikamasaMkhyAnamadezAvagAI majJaptam / vRtaM khalu bhadanta ! saMsthAna kaniSadezikaM katipradezAvagADhaM prajJaptam ? gautama ! vRtta saMsthAna vividha prAptam, tadyathA ghanavRttaM ca prataravRtta ca / tatra khalu yattat prataravRttaM tat dvividha prApta napayA bhojapradezikaM ca pugmapradezikaM ca / tatra khalu yat tat ojamadezikaM tat jaghanyena paJcamadezikaM paJcapadezAvagAdam, utkarSeNa anannAdezikamasaMkhyeyapradezA. vAham / tatra khalu yat tan yugmamadezikaM tat jaghanyena dvAdaza pradezikaM dvAdazapradezAvagADham, utkarSeNA'nantapradezikapasaMkhyeyapradezAvagADham / tatra khalu yattat dhanavRtaM tat dvividhaM prAptam-tadyathA-bhojabhadezikaM ca yugma padezikaM ca / tatra sAla yattada ojadhadezikaM nat jaghanyena saptapradezika saptapadezAvagADhaM prajJaptam, utkarSeNa anantamadezikamasaMkhyAtamadezAvagADhaM bhajJaptam, tatra khalu yat tat yugmapradezikaM tat jaghanyena dvAtrimadezikaM dvAtriMzatpadezAvagADha prajJaptam, utkarSeNa anantapradezikamasaMkhyAcapadezAvagADhaM prajJAm / yatraM khalu madanta ! saMsthAna katimadezika kanipradezAvagADhaM prajaptam ? gautama ! vyayaM khalu saMsthAna dvividhaM prAptam, nayathA ghanazyakaM ca pratarapatraM ca, tatra khalu yattat manarapadaM tat dvividha pajaptam, tadyathA ojapa dezikaM ca yugnapradezikaM c| tatra khalu yat tat ojapade zikaM bana jaghanyena tripadezikaM trima dezAvagA prazastam, utkarSeNa anantapadezikam, asaMkhyeyapadezA. dhagA prAptam / tatra khalu yat tat pugmaradezika tat jaghanyena SaT pradezikaM SaTpradezAcagAI prAptam , utkarSe gA'nantapradezikam asaMgatapadezAvagADha prAptam / natra khalu yat tana ghanatyatraM tat dvividhaM prajJaptam, laghathA--ojapadezikaM ca yugmapadezikaM ca / tatra khalu yatat ojapradezikaM tat jaghanyena paJcatriMzatpradezikaM pazcatriMzat pradezAvagADham, utkarSeNa anantapadezikaM tadeva / tatra khalu yat tat yugmapradezika tat jaghanyena catuHmadezikaM catu:--pradezAvagADhaM prAptam , utkarSeNA'nantapadezikaM tadeva / caturasraM khalu bhadanta ! saMsthAna katipradezikaM pRcchA ? gautama ! catu. rasaM saMsthAna dvividhaM prajJaptam bhedo yathaipa vRttasya yAvat tatra khalu yata tat ojapradezikaM tat jaghanyena navapradezikaM navapadezAragADhaM prajJaptam utkarSeNA'nantapadezika zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2025 u.3 sU03 pradezato'dhagAhatazca saMsthAnani0 627 C masaMkhyAtamadezAvagA prajJaptam , hutra khalu yat tat yugmapadezika tat jaghanyena catuHSadezikaM catuHpradezAvAgADha prajJaptam, utkarSeNA'nantapadezikaM ca tathaiva ! tatra khalu yat tat ghana caturastram tat dvividhaM prajJaptam tazrathA-ojapradezikaM yugmapradezikaM c| tatra khalu yat tat ojamadezikaM tat jaghanyena saptaviMzatiyadezikam saptaviMza nipradezAvagADham utkarSeNA'nantamadezikaM tathaiva / natra khalu yat tat yugmapradezika tat jaghanyenASTamadezikamaSTapradezAvagADha prajJaptam , utkarSeNA'nantapadezikaM tathaiva / AyataM khalu bhadanta ! saMsthAnaM katipadezikaM katipadezAvagArDa prAptam, gautama ! AyataM khalu saMsthAna trividhaM prajJaptam, tadyathA-zreNyAyataM pratarAyataM ghanAya tam / tatra khalu yat tat zreNyAyatam tadvividha prajJaptam tadyathA-ojapradezikaM ca yugmaghadezikaM ca / tatra khallu yat ojapradezikaM tat jaghanyena tripadezika tripadezAvagADham, utkarSeNA'nantapradezikaM tadeva / tatra khallu yat nat yugmapadezikaM tad jaghanyena dvipadezikaM dvipradezAvagAham, utkarSeNA'nantAdezika tathaiva / tatra khalu yat tan pratarAyanam tat dvividha prAptam tadyathA-mojAdezikaM ca yugmapradezikaM ca / natra khalu yat tat ojapadezikam tat jaghanyena paJcadazapadezika pazcadazapradezAvagADham , utkarSaNa anantapadezikam anantamadezAvagADaM tathaiva / natra khalu yat yugmapradezikaM tad jaghanyeja SaTpadezikaM SaTpadezAvagADham utkarSeNA'nantapradezika tthaiv| tatra khalu yat tat ghanAyataM tadvividha prAptam tadyathA-ojapadezika yugmamadezika c| tatra khalu yat tat ojamadezika tajadhanyena paJcacatvAriMzatmadezikaM paJcacatvAriMzatpradezAvagADham, utkarSeNA'nantapradezikaM tathaiva / tatra khallu yat tat yugmapradezikaM tad jaghanyena dvAdazapradezikaM dvAdazamadezAvagADhaM ca, utkarSeNA'nantapadezikaM tathaita ||mu03|| TokA-'parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe kaiparasie pucchA' parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAna katipradezikamiti pRcchA katipadepadezAvagADha ceni pRcchayA aba sUtrakAra inhIM saMsthAnoM kA pradeza aura avagAhanA kI apekSAse prarUpaNA karate haiM-'parimaMDale NaM bhaMte! saMThANe kaha paesie pucchA' ityAdi TIkArtha-isa satradvArA gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! parimaMDala saMsthAna kitane AkAzapradezoM meM acagADha hai ? aisA yaha have sUtrakAra A saMsthAnonA pradeza ane avagAhanAnI apekSAthI 535 / cha. 'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe kahapasie pucchA' tyAle TIkAtha-A sUtrathI gautamasvAmIe prabhune evuM pUchayuM che ke-he bhagavana parisaMDala saMsthAna keTalA AkAza pradezamAM avagADha kare che? A zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 628 bhagavatIsUtre prANamiti bhagavantaM zrI mahAvIrasvAminaM prati gautamasya praznaH, bhagavAnAha 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! parimaMDale NaM saMThANe duvihe pannatte' parimaMDalaM khalu saMsthAnaM dvividhaM prajJaptam, dvaividhyameva darzayati-taM jahA' ityAdinA / 'taM jahA ghaNaparimaMDale ya payaraparimaMDale ya tadyathA-dhanaparimaNDalaM ca prataraparimaMDalaM ca 'tatya gaMje se payaraparimaMDale' tatra khalu yat tat mAraparimaNDalaM saMsthAnam 'se jahanne bIsaipaesie vIsaipaesogADhe' tad jaghanyato viMzatipadezikaM viMzatipadezAvagAda veti / tatra prataraparimaNDalaM jaghanyato viMzatipradezikaM bhavati, tadevamasya sthApanA .0 0 0 0 0 0 0. 'ukoseNaM aNaMtapaesie taheva' utkarSeNA'nantamadezikaM tathaiva asaMkhyA00000000 tprdeshaavgaaddhmityrthH| 'tatya NaM je se ghaNaparimaMDale' tatra khalu yat tat A0 1 ghanaparimaNDalam 'se jahanneNaM cacAlIsapaesie cattAlIsapaesogADhe pannatte' prazna hai| isake uttarameM prabhu kahate haiM-'goyamA! parimaMDaleNaM saMThANe duvihe pannatte' he gautama! parimaMDala saMsthAna do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' -jaise-'ghaNaparimaMDale ya payaraparimaMDale ya' ghanaparimaMDalasaMsthAna aura prataraparimaMDalasaMsthAna 'tastha NaM je se payaraparimaMDale se jahanneNaM vIsa paesie vIsahapaesogADhe' inameM jo pratara parimaMDala saMsthAna hai vaha bIsa pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke bIsa pradezo meM-isakA avagAha (rahanA) hotA hai| yaha kathana jaghanya kI apekSA se hai| isakA AkAra-saM. TIkAmeM A01 se diyA hai 'ukkoseNaM aNaMtapaesie taheva' tathA utkRSTa se yaha prataraparimaMDala saMsthAna ananta pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM isakA avagAha hotA hai prazna uttaramA prabhu zrI cha-'goyamA ! parimaMDale NaM saMThANe davihe pannatte' OM gautama! parima saMsthAna me 243a che. 'taM jahA' ta mA prabhA che. 'ghaNaparimaMDale ya payaraparimaMDale ya' dhana paribha saMsthAna bhane prata2 paribha3 .sasthAna 'tattha NaM je se payaraparimaMDale se jahanneNaM vIsaipaesie vIsaipaesogAThe' tamA 2 pratara paribha saMsthAna cha, tIsa prazA. vALuM hoya che. ane 20 vIsa pradezamAM eTale ke AkAzanA vIsa pradezamAM tene avagAha (rahevAnuM) thAya che. A kathana jaghanyanI apekSAthI karela che. to ma2 sa.TImA mA0 na. 1 mAM satAvata cha.-'ukkoseNaM aNatapaesie taheva' tathA jathAbhA prata2 paribhasa sthAna sanata prazANu DAya che. 2 mAzana sabhyAtamA prazAma tana mA DAya che. 'vattha gaM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 sU03 pradezato'vagAhatazca saMsthAnani0 629 tad jaghanyataJcatvAriMzatvadezikaM catvAriMzatya dezAvagADhaM ca prajJaptam, etasya sthApanettham A. naM. 2 viMzatipradezikasya mataraparimaNDalasyaivopari viMzatipadezi ke nyasmin pare datte ca catvAriMzatpradezikaM ghanaparimaNDalaM bhavatIti / 'ukoseNaM anaMtaparasipa asaMkhejjaparasogADhe patte' utka A. naM. 2 rSeNa anantamadezikama saMkhyAta va dezAvagADhaM ca ghanaparimaMDalaM bhavatIti / 'vaTTe maMte / saMThaNe' vRttaM khalu bhadanta saMsthAnam 'kahapaesie kapa sogADhe pannate' katipadezikaM tathA katipadezAvagADham kavi kiyantaH kiyatsaMkhyakAH pradezA vidyante yasmin tat katipadezikam tathA katipradezAvagADham ? iti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'baTTe saMThANe duvihe pannatte' vRtaM saMsthAnaM dvividhaM majJaptam / makArabhedameva darzayati- 'taM jahA' ityAdinA, 'taM 'tastha NaM je se ghaNaparimaMDale' jo ghanaparimaMDala saMsthAna hai 'se jahanneNaM cattAlIsapaesie cattAlIsapaesogoDhe pannatte' vaha jaghanya se 40 pradezoM vAlA hotA hai aura cAlIsa pradezoM meM isakA avagAha hotA hai / isakA AkAra saM. TIkAmeM A0 2 do se diyA hai 20 pradezoM vAle pratara parimaMDala ke hI Upara dUsare 20 vIsa pradeza vAle pratara ke dene para cAlIsa pradezoM kA yaha ghanaparimaMDala hotA hai / yaha 'ukko seNaM aNaMtapasie' utkRSTa se ananta pradezoM vAlA hotA hai aura 'asaMkhejja parasogAdeM' asaMkhyAta pradezoM meM isakI avagAhanA hotI hai| 'baTTe NaM bhaMte / saMThANe kaipaesie kaipaesogAr3he panate' he bhadanta ! vRttasaMsthAna kitane pradezoM vAlA hai aura kitane pradezoM meM usakA avagADha hotA hai| isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA vaTTe ThANe dubihe je se ghaNaparimaMDale' temAM ne dhanaparimaMDala saMsthAna the, 'se jahanneNaM cattAlIsa parasie cattAlIsapaesogADhe pannatte' te dhanyathI 40 yAjIsa advezIvANu hoya che. ane cALIsa pradezAmAM tenA avagAha thAya che. tene AkAra sa'. TIkAmAM Ana' 2 mAM khatAvela che.-20 vIsa pradezeAvALA pratara parimaMDalanI upara bIjA 20 pradezAvALA pratA ApavAthI 40 cALIsa pradezanuM A ghanarimaDala DAya che. tathA 'ukoseNaM aNatapapasie' utkRSTathI te anaMta pradezovANu thAya che bhane 'asaMkhejja esogAve' asabhyAta azobhAM tenI avagAhanA thAya che. 'baTTe NaM bhaMte! saThANe kaiesie kaipaesogAr3he pannatte' he bhagavan vRtta saMsthAna uTasA pradezeA vALu' hAya che? ane keTalA pradezamAM tenA avagADha thAya che ? A praznanA uttaramAM pralu teyAne che - 'goyamA ! vaTTe saThANe dubihe patte' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre 630 jahA' tadyathA 'ghaNavaTTe ya payaravaTTe ya' ghanavRttaM ca prataravRttaM ca, tathA ca ghanapatarabhedAt saMsthAnaM dvividhamityarthaH / tatra dhanavRttaM saMsthAnaM sarvataH samaM vRttaM modakavat, vAilyamAzritya matalaM tadeva prataravRttaM zaSkulIditi (roTI) ti lokaprasiddhAtadvat 'tattha NaM je se patharacaTTe se dubihe patte' tatra dvayovRtayormadhye khalu yat tat mataravRttanAmakaM saMsthAnaM tat dvividham-dvimakArakaM prajJaptam, 'naM jahA ' tadyathA 'oesie ya jummapasie ya' viSamasaMkhyAvAcI 'oja' zabdo'dagno'pi, 'ojo nojaH samaH pAdo' iti svAmi- mukuTapIyUSeSu vyaktam / amaranAnArthavoM TIkAyAm' omapradezikaM ca yugmapradezikaM ca tatra viSamasaMkhyaka pradeza niSyannamojamadezikamiti kathyate tathA samasaMkhyaka pradeza niSpannaM yugmamadezikaM vRttaM saMsthAnamiti ca kathyate iti / ' tattha NaM je se oyaparasie' tatra khallu yat tat ojapadezikaM prataravRttam ' se jahannerNa paMcapae sie paMcaparasogAThe' tat ojapradezikaM panante' he gautama! vRtta saMsthAna do prakAra kA kahA gayA hai- 'taM jahA - jaise 'ghaNavaDe ya, paparabaTTe ya' ghanavRtta aura prataravRtta' jo saMsthAna modaka ke jaisA saba tarapha se sama pramANavAlA hotA hai vaha ghanavRtta saMsthAna hai / tathA jo saMsthAna bAhulya moTAI ko lekara roTI ke jaisA atyanta patalA hotA hai vaha pranaravRtta saMsthAna hai| 'tattha NaM je se patharavaTTe se dubihe panate' unameM jo prataravRtta saMsthAna hai vaha do prakAra kA hai-'ta jahA ' jaise- 'opayaesie ya jummapaesie ya' ojapradezika aura yugmapradezika, yahAM bhoja zabda viSama saMkhyAvAcI hai| inameM jo viSama saMkhpaka pradezoM se niSpana hotA hai vaha oja pradezika vRtta saMsthAna hai aura jo samasaMkhyaka pradezoM se niSpanna hotA hai vaha yugmApradezika vRtta he gautama ! vRtta saMsthAna me prAranuM huM che. 'taM jahA' te yA prabhA che'ghaNavaTTe ya payasvaTTe ya' dhanavRtta rakhane aMtaravRtta ke saMsthAna moham (sADu) nI mAphaka adhI taraphathI sarakhA pramANu vALuM hoya che. te ghanavRtta sasthAna che, tathA je saMsthAna mAhulya-meTAIthI roTalI jevuM atyaMta pAtaLu hAya che, te pataravRtta saMsthAna che. 'tattha NaM je se payarakhaTTe se duvihe pannatte' temAM ne pratara vRttasaMsthAna che te me pragaratuM che, 'taM jahA' te bhA prabhAche che. 'oyapae sie ya jummapapalie ya' ahezika bhane yugmapradezi yAM yoga zaha viSaya sakhyA batAvanArI che. AmAM je viSama saMkhyAvALA pradezeAmAMthI utpanna thAya che, te Aja pradezika vRtta saMsthAna che. ane je sama sakhyAvALA ahetheothI utpanna thAya che. te yugma ahezavRtta saMsthAna he. 'tattha NaM je se zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 103 pradezato'vagAhataca saMsthAnani0 635 mataravRttaM jaghanyena paJcapadezikaM' paJcapadezAvagADham A. naM.3 'ukkoseNaM / / arNatapaesie asaMkhejapaesogAde' tat prataravRttamutkarSe gA'nantamade. ." zikam, tathA asaMkhyAtapadezAvaNAdam asaMkhyAte AkAzapadeze tasyA. 0 0 ragAhanA bhavatItyarthaH / 'nastha gaMje se jummapaesie se jahannaNa bArasa. A. na. 3 paesipa' tatra khalu yat tat yugmadezika manaravRttaM tat dvAdazapadezikam 00 'yArasapaesogADhe" dvAdasamadezAvagADham etasya sthApanAcettham A.naM. 4 0 0 00 'ukoseNaM aNaMtapaesie asaMkhejapaesogA' utkarSegA'nantamadezikam 400 0000 asaMkhyeyamadezAvagADham / 'natya NaM je se ghaNavaTTe se duvihe patte' tatra A.naM. 4 saMsthAna hai / 'tatya Na je se Apapaesie se jahanne paMca paesiepaMca parasogADhe' 'ojapradezika vRttasaMsthAna jaghanya se pAMca pradezoM vAlA hAtA hai aura unameM jo pAMca pradezoM meM usakA avagAha hotA hai isakA AkAra saM. TIkAmeM A0 3 meM dekha leve 'ukoseNa aNata paesie asaMkhejjapaesogADhe' tathA utkRSTa se ojapadezikavRtta saMsthAna ananta pradezoM vAlA hotA hai aura asaMkhyAta pradezoM meM isakI avagAhanA hotI hai| arthAt asaMkhyota AkAza pradeza meM isakI avagAinA hotI hai| 'tatthaNa je se jummapaesie se jahanneNa dhArasapaesie' tathA jo yugmapradezika prataravRtta hai vaha jaghanya se bAraha 12 pradezoM vAlA hotA hai aura bAraha 12 pradezoM meM usakI avagAhanA hotI hai| isakA AkAra saM. TIkAmeM A04 cAra se diyA hai| __'ukoseNa aNatapasie asaMkhejapae logADhe' tathA yugmapradezika jo prataravRtta hai vaha utkRSTa se anala pradezoM vAlA hotA hai aura oyapaesie se jahanneNaM paMcapaesie paMcapaesogADhe' mA 4 prazANu vRtta saMsthAna jaghanyathI pAMca pradezevALuM hoya che ane pAMca pradezomAM tene ava. gAha thAya. tenI 2 sa. TImamA0 na. 3thI satAve che. 'ukkoseNaM aNaMta paesiMe asaMkhejja paesogADhe' tathA TathI zivANu vRttasaMsthAna anaMta pradeza vALuM hoya che ane asaMkhyAta pradezamAM tenI avagAhanA thAya che. arthAt asaMkhyAta AkAza pradezamAM tenI avagaNanA thAya che. 'tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM bArasapaesie' tathA tamA yumaheza vALuM prataravRttasaMsthAna che, te ja ghanyathI bAra pradezavALuM hoya che. ane bAra pradezamAM teonI avagAhanA thAya che. tene AkAra saM. TIkAmAM A0 naM. 4 mAM satAve che. 'ukkoseNaM aNaMtapaesie asa khejapaesogADhe tathA re yuma pradeza vALuM pratara vRtta saMsthAna che te utkRSTathI anaMta pradezovALuM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIle khala yat tava ghanavRttam tat dvividha prajJaptam 'taM jahA' nadyathA 'oyapaesie ya jummapaesie ye ojapradezikaM ca yugmapadezikaM ca 'tastha NaM je se oyaparasie ghaNavahe natra khalu yat tad ojapadezikaM ghanavRttam 'se jahanneNa sattapaesie sasapaesogAde pannate' tat ojanadezikaM ghanavRttam, jaghanyena saptamadezikam saptapradezAvagAdaM majaptam 'ukkoseNaM aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe pannate' utkarSeNA'nanta. padezikamasaMkhyeyAdezAvagADhaM prajJaptam etasya sthApanA A. naM.5 ekasya .. madhya bhAgasthitasya paramANo nIcairekA paramANuH sthApanIyastathopari eka .:. paramANuH sthApanISaH nathA tasya caturdikSu catvAraH paramANava sthApanIyA, A. naM.5 asaMkhyAta pradezoM meM isakI avagAhanA hotI hai| 'tatya je se ghaNa. va se duvihe pannatte' inameM jo ghanavRtta hotA hai yaha do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise-'oyapaesieya, jummapaesie ya' ojapradezika aura yugmapradezika 'tasthaNaje se oyapaesie ghaNavaDhe' inameM jo oja pradezika ghanavRtta hai 'se jahanneNa sattapaesie satsapaesogADhe panatte' yaha jaghanya se sAta pradezoM vAlA hotA hai aura sAta pradezo meM usakI adhagAhanA hotI hai| 'ukkoseNa aNatapaesie asaMkhejjapaesogADhe' tathA uskRSTa se vaha anata pradezoM vAlA hotA hai, aura asaMkhyAtapradezoM meM isakI avagAhanA hotI hai| isakA AkAra saMskRta TIkA meM Akati naM. 5 se diyA hai-yahAM madhya bhAga meM eka paramANu kI sthA panA aura karanI cAhiye tathA usake nIce aura UMce eka eka paramANu kI sthApanA karanI cAhiye evaM usakI cAroM dizAo meM sarAyake mana masabhyAta prazAma tanI samAnA thAya che. 'tattha gaMje se ghaNavaTe se duvihe pannatte' mA 2 dhanavRtta saMsthAna cha ta meM prasAra ta 2. 'taM jahA' ta sA pramANe che-'oyapaesie ya jummapaesie yo praza. pAna yugma pradezavANu 2 'tattha NaM je se oyapaesie ghaNavaTre' tamore yo pradezavANu dhanavRtta saMsthAna the, te se jahanneNaM sattapaesie sattapaesogADhe pannatteta nyathA sAta pradezapAya che. mane sAta prazAmA tebhanI ranA thAya che. 'ukkoseNaM arNatapaenie asa khejjapaesogADhe' tayA ukaSTathI te anaMta pradezevALuM hoya che ane asaMkhyAta pradezomAM tenI avagAhanA thAya che, tene AkAra saM. TIkAmAM A0 naM. 5 mAM batAvela che. ahIMyAM vacalA bhAgamAM eka paramANunI sthApanA karavI joIe. tathA tenI nIce ane upara eka eka bIjA paramANu sthApavA joIe. ane tenI cAre dizAe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 03 pradezato'vagAhatazca saMsthAnani0 633 evamidaM ghanavRttaM jaghanyataH saptapadezikaM bhavatIti / 'tastha NaM je se jummapaesie' tatra khalu yat tat yugmapadezikam 'se jahanneNaM battIsapaesie battIsapae sogADhe pannatte' tat yugmapradezikaM jaghanyena dvAtriMzatmadezikaM tathA dvAtriMzatpradezAvagAda dvAtrizadAkAzapradezAvagADham etasyaivaM sthApanA - A. naM. 6 asya copari Iza patra pataraH sthApyaH, tataH sarve caturviMzatistataH prataradvapasya madhye paramANUnAM caturNAmupari anye catvAro'dha vetyevaM dvAtriMzadini, 'uko seNaM ataparasie asaM khejjapa eso gADha" utkRSTato'nantapradezikaM tathA A. naM. 6 asaMkhyeyapradezAvagADham | vRttasaMsthAnaM pada yasa saMsthAnaM pradarzayitumupakramate cAra paramANu sthApita karanA caahiye| isa prakAra yaha jaghanyavRtta sAta pradezoM vAlA hotA hai / 'tattha NaM' je se jummapaesie' tathA jo yugmsa pradezika ghanavRtta hotA hai vaha 'jahanne' battIsapaesie battIsapaesogADhe patte' jaghanya se battIsa 32 pradezoM vAlA hotA hai aura battIsa pradezo meM hI usakI avagAhanA hotI hai| isakA AkAra A0 6 meM diyA hai| isake Upara isI prakAra kA dUsarA aura bAraha pradezoM kA pratara sthApita karanA cAhiye / isa taraha se yaha 24 pradeza ho jAte haiM / ina donoM prataroM ke madhya bhAga ke cAra aNuoM ke Upara nIce dUsare aura cAra 2 paramANuoM kI sthApanA karanA / isa prakAra se battIsa pradezoM kA yugmapradezika ghanavRtta hotA hai| 'ukkoseNaM anaMtaparasie asaMkhejjaparasogADhe' evaM yaha yugmapradezika ghanavRtta utkRSTa se anaMta pradezoM vAlA hotA hai aura asaMkhyAta AkAza pradezoM meM yaha avagADha 0 0 0 zrI bhagavatI sUtra : 15 0 cAra paramANuo sthApavA joIe. A rIte A jaghanyavRtta saMsthAna sAta ahezIvANu hoya che. 'tattha NaM je se jummanaesie' tathA temAM ne yugbha pradeza vANu dhanavRtta saMsthAna hoya che, te 'jahamneNaM battIsapaesie battIsapaesogADhe putttatte' jaghanyathI 32 batrIsa pradezAvALu' hAya che ane batrIsa pradezeAmAM ja tenI avagAhanA thAya che. tenA AkAra A naM. 6 mAM matAvela che. upara Aja rItanA bIjA 12 mAra pradezAnA pratara sthApavA joIe. A rIte A cAvIka pradezeA thaI jAya che. A banne prakAranA pratAnA vacalA bhAganA cAra aNuenI upara nIce bIjA cAra paramANuonI sthApanA karavI. A pramANe 32 batrIsa pradezanuM yugma pradezavALuM dhanavRtta thAya che. 'ukkoseNaM anaMta esie asa khejaparakhogADhe' mA yugbha pradezavANu dhana. vrutta utkRSTathI anaMta pradezAvALu hAya che, ane asaMkhyAta AkAza prade. zomAM avagADha thAya che, A rIte vRtta saMsthAnanuM kathana karIne have Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 bhagavatIsutre - 'taMse NaM bhaMte! saMThANe kaiparasie kaha parasogADhe patte' jya bhadanta ! saMsthAnaM katipradezikaM kati pradezAvagADhaM prajJaptam iti praznaH, bhagavAnAha - 'gomA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! taMse NaM saMThANe duvihe padmate' zya khalu saMsthAna' dvividhaM prajJatam 'taM jahA' tadyathA 'ghaNataM se ya payarataMse ya' ghanatrayastraM ca pratarabhyastraM ca / 'tattha NaM je se payarataMse se duvihe padmate' tatra khala yas tat pratarajyatraM tat dvividhaM prajJaptam 'taM jahA' tadyathA - 'oyaparasie ya jumma parasie ya' ojapradezikaM ca yugmapadezikaM ca 'tattha me je se oyaparisie se jahaneNa vipaesie piesogADhe pannate' satra khalu yat tat ojapadezikaM pratarajyatra tat jaghanyena tridezika tripradezAvagADhaM ca asya ca sthApanA hotA hai / isa taraha se vRttasaMsthAna kA kathana kara aba sUtrakAra jyasra saMsthAna kA kathana karate haiM- isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-taMse NaM bhaMte! saMThANe kahapaesie kapa mogADhe' he bhadanta ! tryatra saMsthAna kitane pradezoM vAlA hotA hai aura kitane pradezoM meM usakA avagADha hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA !' he gautama! 'tase' saMThANe dubihe patte' yasa saMsthAna do prakAra kA kahA gayA hai / 'taM jahA' jaise - 'ghaNataM se ya payarataM se ya' ghanapatra aura prataratryatra 'tasthaNaM' je se patharataMse se dubihe paznatte' inameM jo pratarajyatra hai vaha bhI do prakAra kA kahA gayA hai- 'taM jahA' jaise- 'oyapa esie ya jumma esie ya' ojapradezika aura yugmapradezika 'tattha NaM' je se oyaesie se jahanne tiparasie tipaesogADhe patte inameM jo ojsUtrakAra tryasra saMsthAna saMbaMdhI kathananA prAraMbha kare che, AmAM gautamasvaabhiime mahAvIra prabhune me pUchayu che - tase NaM bhave ! ThANe kaipae sie kaipaesogAde' he bhagavan yasa sasthAna DeTA pradezIvANu hoya che, ane keTalA pradezamAM tenA avagADha thAya che ? A praznanA uttaramAM mahAvIra svAmI uDe che De- 'goyamA !' he gautama! 'taMse NaM saMThANe dubihe pannatte' yasa saMsthAna meM prabhAra mahesa he taM jahA' te yA prabhAve che'ghaNataM se ya payarataM se ya' dhanampasa bhane atara yasa ' tattha NaM je se payarataMse se duvi prannatte' temAM ne atara yasa saMsthAna che, te me aAranaM sa che. 'taM jahA' te yA pramANe che. 'opaesie ya jummapae lie ya' mana ahezika thAne yugma pradezavA 2 ' tattha NaM je se oyapaekhie se jahanneNaM tipaesie tipaesogADhe pannatte' temAM ne mona pradezavANu pratarabhyasa saMsthAna che, te zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU03 pradezato'vagAhatazca saMsthAnani0 635 va evam A. naM. 7 'ukoseNaM agaMtapaesie asaMkhenapaesogADhe pannatte' utkarSeNA'nantapradezikam tathA asaMkhyeyAkAzapadezAvagADha ceti / 0 0 'tastha NaM je se jummapaesie' tatra khalu yat tat yugmapradezika A.na.7 prataratryastra saMsthAnam 'se jahanne chapparasie chappaesogADhe pannatte' tada jaghanyena SaTpadezikaM SaTpadezAvagADhaca asya ca sthApanA evam A. naM. 8 'ukoseNaM azaMtapaesie asaMkhejnapaesogADhe 00 pannatte' utkarSeNA'nantapadezikam asaMkhyeyapadezAvAgAda ceti / 'tatya 0.0 gaMje se ghaNataMse se davihe panatte' tatra khalu yata tata 0 ghanayatraM tad dvividha prajJaptam 'taM jahA' tathA 'oyapae- A.naM.8 pradezika prataratryastra hai vaha jaghanya se tIna pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke tIna pradezoM meM avagADha hotA hai| isakA AkAra saM. TIkA meM A07 se diyA hai so dekhaleve 'ukkoseNaM aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe pannatte' tathA yaha utkRSTa se anantapradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai / 'tattha Naje se jummapaesie' tathA unameM yugma pradezika jo prataratyakSa hai-'se jahanneNaM chapaesie chappae logADhe' vaha jayanya se 6 pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke 6 chaha pradezoM meM avagADha hotA hai| isakA AkAra saM. TIkA meM A08 se diyA hai| 'ukkoseNaM aNaMtapaesie asaMkhena parasogADhe' tathA utkRSTa se yaha ananta pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai| 'tattha gaMje se ghaNataM se se duvihe pannatte' unameM jo ghanazyatra hai vaha bhI do prakAra kA hotA hai-'taM jahA' jaise-'oyapaesie ya jummapae. jaghanyathI traNa pradezavALuM hoya che. ane AkAzanA traNa pradezamAM tene avagADha thAya che.tanA mAra saratamA ma.na. 7 sAta maindia cha. 'uskoseNaM aNaMtapaesie asaMkhejjapaesogADhe pannatte' tathA mA saMsthAna yA manata pradezavALuM hoya che. ane AkAzanA asaMkhyAta pradezamAM tene avagADha thAya che. 'tattha NaM je se jummapaesie' mA 2 yugama prazavANu prata2052 saMsthAna cha, jahanneNaM chappaesie chappaesogADhe' dhanyathA cha prAya cha, ane AkAzanA cha pradezamAM avagADha thAya che. tene AkAra saMskRta TIkAmAM mA0 na.8 mA matAva cha. 'ukkoseNaM aNaMtaparasie asaMkhejja paesogADhe' tathA utkRSTathI A anaMta pradezevALuM hoya che. ane AkAzanA asaMkhyAta pradezamA ma thAya che. tattha NaM je se ghaNataMse se duvihe pannate' tamA 2 ghanazyasa sasthAna che. te 5 me prA2nu DAya che. 'taM jahA' ta mA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0000 0000 bhagavatIsatre sie ya jummapaesie ya' ojamadezikaM ca yugmapradezikaM c| 'tattha NaM je se oyapaesie' tatra khalu yat tad ojapadezikaM ghanatryasaM saMsthAnam 'se jahanneNaM paNatIsapaesie paNatIsapaesogADhe' tad jaghanyena paJcatriMzatmadezikaM paJcatriMzadAkAzapadezAvagADhaM ceti. asya / 0 0 0 0 0 sthApanAasya A. na. 9 00 00 0 0 0 00 0 0 paJcadazapradezikasya pratara. 000 000 0 syopari dazapadezikaH, eta. 0 0 0 0 0 A.naM. 9 syApi upari SaTpradezikA, etasyApyupari tripradezikaH prataraH, etasyApyupari ekaH pradezo dIyate, ityevaM krameNa paJcatriMzat pradezA bhavantIti / 'ukoseNaM aNaMtapaesie taM cetra' utkarSaNAnantapradezikam asaMkhyAtapradezAvagADhaM cetyarthaH / 'tattha Na je se jummapaesie' tatra khalu yat tat yugmamadezika ghanavRttam 'se jahanneNaM sie ya' oja pradezika aura yugmapradezika tattha Na jese oyapaesie' inameM jo oja pradezika ghanazyatra hai 'se jahanneNaM paNatIsapaesie, paNatIsapaesogADhe' vaha jaghanya se 35 paiMtIsa pradezoM vAlA hotA hai aura 35 paiMtIsa pradezoM meM avagADha hotA hai| isakA AkAra saM. TIkAmeM AkRti 9 meM diyA hai| isa paMdraha pradezoM vAle pratara ke Upara 10 pradezika pratara isake bhI Upara 6 pradezika pratara isake bhI Upara tripradezika pratara aura isake bhI Upara eka pradeza sthApita karanA cAhiye / isa krama se 32 paitIsa pradeza hote haiN| 'ukkoseNaM aNaMtapaesie taM ceva' aura utkRSTa se vaha ananta pradezoM vAlA hotA hai| pramANe cha. ma 'oyapaesie ya jummapaesie ya' yA prazi4 bhane yuma prazi: 'tatya NaM je se oyapaesie' tabhA 2 mA pradezavANu dhanayantra saMsthAna cha. 'se jahanneNaM paNatIsapaesie paNatIsapaesogADhe' ta dhanyathA 35 "pAMtrIsa" pradezevALuM hoya che. AkAzanA 35 "pAMtrIsa" pradezamAM teno avagADha thAya che. tene AkAra saMskRta TIkAmAM A naM. 9 mAM batAvela che. A paMdara pradeza vALA prataranI upara 10 pradezavALuM pratara, ane tenA upara 6 pradeza vALuM pratara, ane tenI paNa upara 3 pradezavALuM pratara ane tenAthI paNa upara eka pradezavALA prataranI sthApanA karavI joIe. A sAthI 5 patriIsa' prhe| jaya che. 'ukkoseNaM aNaMtapaesie taM ceva' ane ukaSTathI te anaMta pradezavALuM hoya che. ane asaMkhyAta pradezomAM tene 416 DAya che. 'tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM caupaesie cauppaeso zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 103 pradezato'vagAhatazca saMsthAnani0 637 cauppaesie caupaesogADhe pannatte' tat jaghanyena catuHSadezika catuHpradezAvagADha 0 ceti asya sthApanA A.naM. 10 akasyopari ekapradezo dIyate, ityevaM 0 catvAraH pradezA bhavantIti / 'ukoseNaM agaMtapaesie taM ceva' uka. 0 0 peMNA'nantamadezikaM tathA tadeva asaMkhyAtamadezAvagADhaM cetyrthH| cauraMse A. naM. 10 NaM bhaMte ! saMThANe kara paesie pucchA' caturakhaM khalu bhadanta ! saMsthAnaM kati pradezikamiti pRcchA kati pradezAvagADhaM ceti pRcchayA gRhyate iti praznA, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'cauraMse saMThANe se duvihe pannatte' 'caturasraM saMsthAnaM tad dvividhaM prajJaptam 'bhedo jaheca vaTTassa' bhedo-vizeSo yathaiva vRttasya, evaM asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hotA hai / 'tatya NaM je se jummAe. sie se jahanne NaM ca upaesie ca upaesogADhe' tathA jo yuma pradezika ghanavRtta hai vaha jaghanya se cAra pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke cAra pradezoM meM avagADha hotA hai| isakA AkAra saM. TIkAmeM A0 naM. 10 meM diyA hai| yahAM eka ke Upara eka pradeza diyA jAtA hai| isa prakAra se cAra pradeza hote haiN| 'ukoseNaM agaMta. paesie taM ce' tathA utkRSTa se vaha ananta pradezoM vAlA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM usakA avagADha hai| 'cauraMse NaM bhaMte ! saMThANe kaha paesie pucch|' isa sUtradvArA zrIgautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! caturastrasaMsthAna kitane pradezoM vAlA hai ? aura kitane pradezoM meM usakA avagADha hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! cauraMse saMThANe duvihe pannatta' he gautama! caturasrasaMsthAna do prakAra kA kahA gayA hai| 'bhedo jaheva vassa' isake bheda vRttasaMsthAna ke jaise gADhe' tathA 2 yubha praza vANu panavRtta saMsthAna chete 45-5thI yA2 pradeza vALuM hoya che. ane AkAzanA cAra pradezomAM tene avagADha hoya che. tene AkAra saM. TIkAmAM A naM. 10 thI batAvavAmAM Avela che. AmAM eka upara eka pradeza mA che. mAzate yAra pradeza jaya che. 'ukoseNaM aNaMtapaesie taM ceva' tathA TayA te manAta prazANu DAya che. sane bhAzanA asaNyAta pradezamA tana masA DAya che. 'cauraMse Na ! bhaMte ! saMThANe kaipaesie pucchA' / sUtra dvArA gautama svAmIe prabhune evuM pUchayuM che ke-he bhagavan! caturasa saMsthAnA keTalA pradeza vALuM che? ane keTalA pradezamAM tene avagADha thAya che? mA prazna uttaramA prabhu zrI 43 cha / 'goyamA ! ca urase saThANe duvihe pannatte' gautama yaturakha sthAna meM prA2rnu ta cha. 'bhedo jaheva vadRssa' tanA bheda vRtta saMsthAnamAM kahyA pramANe ghana caturastra ane prataracaturastra e zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 bhagavatI sUtre o 0 kiyatparyantaM vRttasaMsthAnaprakaraNaM grahItavyaM tatrAha - ' jAva' ityAdi, atra yAvatpadena 'taM jahA ghaNacauraMse ya payaracauraMse ya tattha NaM je se payaracauraMse se duvihe panate vaM jahA oesie ya jummapaesie ya' itthaM tasya vRttasaMsthAnaprakaraNasya saMgrahaH / 'tattha NaM je se opaesie' tatra khalu yat tat ojama dezikaM caturasra saMsthAnam 'se neNaM navaparasie nava parasogADhe pannatte' tad jaghanyena navamadezika navapradezAvagADhaM prajJaptam arupa sthApanetyam A. naM. 11 'ukko seNaM anaMta esie asaM khejjapaeso gAThe pannatte' utkarSeNA'nantamadezikama saMkhyeyamadezAvagADhaM ca prajJaptam iti / 'tattha NaM je se jummaparasie' tatra khalu yat tat yugmamadezikam ' se jahan neNaM caupaesie cauparasogADhe patte' tat jaghanyena catuHpradezika catuHpadezAvagADhaM ca bhavati asya ca sthApanA A.naM. 11 ghanacaturasra aura pratara caturasra aise do bheda haiN| 'jAva' ityAdi yahAM yAvat zabda se 'taM jahA ghaNacaura se ya payaracauraMse ya' yahI pATha gRhIta huA hai| 'tastha NaM je se patharacauraMse se duvihe panate' inameM jo pratara caturastra saMsthAna hai vaha do prakAra kA hai| jaise- 'oyapaesie ya jummaesie ya' ojapradezika aura yugmapradezika 'tastha NaM je se oyaparasie' inameM jo ojapradezika - caturasra catuSkoNa - saMsthAna hai 'se jahanneNaM nava paesie nava parasogADhe' vaha jaghanya se nau pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke nau pradezoM meM usakA avagAha hotA hai| isakA AkAra saM. TIkAmeM A0 naM. 11 se diyA hai 'ukkoseNaM anaMtapaesie asaMkhejjapaeso gADhe' aura utkRSTa se vaha ananta pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM isakA avagAha hotA hai 'tastha pAM 0 amANunA me leha he. 'jAna' ityAdi' - aDIMyAM yAvat zabdathI 'ta' jahA' ghaNaghara se payaracaura se ya' mA pAThe zraNu urAyo che. 'tattha NaM je se payaracarase se duvihe pannatte' temAM ne pratasyaturasa saMsthAna che. te pra 2nuM che ma 'oyapaesie ya jummapaesie ya' sona ahezavANu mane yugbhapradezavANu' 'tattha NaM je se oyapaesie' temAM ne sona pradezavANu yaturasra bheTate hai yAra bhUSAvANu' saMsthAna che. 'se jahanneNaM nava parasie nava parasogADhe' te jadhanyathI nava pradezAvALuM hAya che, ane AkAzanA nava pradezamAM tenA ava bhAI (raDevAnu) thAya che tena Ara sI TIma yA. naM. 11 thI matAvesa che. 'ukkoseNaM anaM tapaesie asa khejjapaesogADhe' bhane utsRSTathI te anaMta pradezeAvALuM hAya che. ane AkAzanA asakhyAta pradezeAmAM tenA avagADha hAya che. 'tattha NaM je se jummaparasie' tathA temAM ne yugma pradezavANu yaturasa saMsthAna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 103 pradezato'vagAhatazca saMsthAnani0 639 A. naM.12 tovaseyA 'uko seNaM aNaMtapaesie taM ceva' utkarSeNA'nantapadezika tadeva .. asaMkhyAtapadezAvagA cetyrthH| 'tattha gaMje se ghaNacauraMse' tatra khalu yat tat ghanacaturastraM saMsthAnam 'se duvihe patte' tat ghanacaturakhaM dvividha 0 0 prajJaptam 'taM jahA oyapaesie ya jummapaesie ya' taghathA ojapadezika A.naM.12 ca yugmapradezikaM ca / 'tattha Na je se oyapaesie' tatra khalu yat tada oja. pradezikam 'se jahanneNaM sattAvIsahapaesie sattAvIsaha paesogADhe' tat jaghanyena saptaviMzatipradezikaM saptaviMzatipradezAvagADhana evametasya navamadezikamatarasyopari je se jummapaesie' tathA inameM jo yugmapadezika caturastra saMsthAna hai 'se jahanneNaM ca upaesie caupaesogADhe panatte' vaha jaghanya se cAra pradezoM cAlA hotA hai aura AkAza ke cAra pradezoM meM isakA avagAha hotA hai| isakA AkAra saM. TokAmeM A0 naM. 12 se diyA hai 'uko. seNaM aNaMtapaesie taM ceva' tathA utkRSTa se yaha ananta pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM isakA avagAha rahatA hai| 'tastha NaM je se ghaNacaurase' tathA unameM jo ghanacaturasra saMsthAna hotA hai-se duvihe pabatte' vaha do prakAra kA kahA gayA hai| 'oyapaesie jummapaesie ya' jai le-oja pradezika aura yugma pradezika 'tastha NaM je se oyapaesie' inameM jo oja pradezika caturasra saMsthAna hai vaha se jahanneNaM sattAvIsaipaesie' jaghanya se sattAIsa pradezoM vAlA hotA hai aura 'sattAvIsaha paesogADhe' sattAIsa AkAza pradezoM meM usakA avagAhana hotA hai| isa nava pradezika pratara ke Upara anya do dUsare navapradezika cha. 'se jahanneNaM caupaesie caupaesogADhe pannatte' te dhanyathA yA2 prazo. vALuM hoya che. ane cAra pradezamAM tene avagADha hoya che. tene AkAra sa. ma. mA. na. 12 thI matA cha. 'ukkoseNaM aNaMtapaesie ta ceva' tathA utkRSTathI te anaMta pradezovALuM hoya che. ane AkAzanA asakhyAta prade. zamana asADha 29 che. 'tattha NaM je se ghaNacaurase' tathA tamA 2 dhana yaturasathAna DAya che. 'se duvihe pannatte' me prA2nuM che. 'oyapaesie jammapaesie ya' yA prazis maneyubha prazi, 'tattha gaMje se oyapaesie' tabhA pradezavAyarasa sasthAna cha, 'se jahaNNeNaM sattAvIsaha paesie' dhanyathIte 27 pradezavANu hAya che. are 'sattAvIsapaesogADhe' 27 satyAvIsa AkAza pradezomAM tene avagAha hoya che tenA nava pradezavALA prataranI upara zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * bhagavatIsatre anyadapi navapradezikamataradvayaM sthApyate ityevaM krameNa saptatriMzaniprAdezika caturasraM saMsthAnaM bhavatIti / 'ukoseNaM anaMtapadasie taheba' utkarSeNAnatapradezikaM tathaiva asaMkhyAta dezAvagADhaM cetyarthaH / 'tastha NaM je se jummaparasie' tatra khalu yat tat yugmapradezika' ' se jahaSNeNaM aTThapaesie aTThapaesogAde paNNatte' tat yugmapradezikam jaghanyenApadezika tathA aSTapradezAvagADhaM ca prajJatam A. naM. 13 O asyopari anyazcatuHpradezikaH prataro dIyate, ityevaM prakAreNApradeziko bhavatIti / 'ukose anaMtaparasie taheva' utkarSeNA'nantapradezika nathaiva asaMkhyAta pradezAvagADhaM cetyarthaH, iti caturasra sUtram / 0 A.naM. 13 pratara sthApita karanA caahiye| isa krama se 27 sattAIsa pradezoM vAlA caturasrasaMsthAna hotA hai / 'ukkoseNaM aNanapasie taheba' tathA utkRSTa se yaha ananta pradezoM vAlA hai aura asaMkhyAta AkAzapradezoM meM isakA avagAha hai| 'tattha NaM je se jummana sie' tathA unameM jo yugmapradezika caturasrasaMsthAna hai 'se jahanneNaM aTThapaesie aTThapaesogADhe' vaha jaghanya se ATha pradezoM vAlA hai aura 8 ATha AkAza pradeza meM usakA avagAh hotA hai| isakA AkAra saM. TIkA meM A0 naM. 13 se diyA hai, / isa catuSpadezika pratara ke Upara anya cAra pradezoM vAlA dUsarA pratara sthApita karanA cAhiye / isa prakAra se ATha pradeza kA yugmapradezika ghanacaturasra bana jAtA hai| 'ukkoseNaM anaMtapaesie taheva' utkRSTa se yaha ananta pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM isakI avagAhanA hotI hai| bIjA be anya nava pradezavALA pratA sthApavA joIe. A krama pramANe 27 satyAvIsa pradezIvANuM yaturasa saMsthAna thAya che. 'ukkoseNaM anaMtapada sie taddeva' tathA utSTathI te anaMta pradezovANu che bhane asaNyAta bhAmAza aheza mAM teneo bhavagaDa hoya che. 'tattha NaM je se jummapaesie' tathA temAM ne yugbha pradezavANu yaturastra saMsthAna che, 'se jahanneNaM te jaghanyathI ATha pradezeAvALu' ane ATha AkAza hoya che, teneo bhArasa TIDAmA thA. naM. 13 mAM matAvesa che. yA yAra pradezavALA prataranI upara aa cAra pradezeAvALuM khIju pratara sthApavuM joie. yA prArathI Ahe pradeza yugbha pradezavANu dhana yaturasra janI laya che. 'ukkosaiMNa aNatapakhie taheva' utsRSTathI te anaMta pradezovANu hoya che. mane AkAzanA asaMkhyAta pradezAmAM tenI avagAhanA dvAya che. aTUparasie aTUpaesogADhe' pradezomAM tene avagAha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TIkA 2025 u.3 103 pradezato'vagAhatazca saMsthAnani0 641 'Ayae NaM bhaMte ! saMThANe kaipaesie kahapaesogADhe pannatte' AyataM khalu bhadanta ! saMsthAnam katipradezika katipradezAvagADhaMca prajJaptam iti-praznaH / bhagavAnAha'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama! 'AyaeNaM saMThANe tivihe panatte' AyataM khalu saMsthAna trividhaM triprakArakaM prAptam 'taM jahA tadyathA-'seDhiAyae payarAyae ghagAyae' zreNyAyataM pratarAyataM ghanAyatam, tatra zreNyAya-pradezazreNIrUpam, manarAyataM-kRtakikambhazreNIdvayAdirUpam ghanAyataM bAhalyaviSkambhopetamane zreNIrUpamiti tatra viki cAyatamadhye prathamamAyataM vibhAgadvAreNa darzayati-tastha ' ityAdi / 'tattha NaM je se seDhiAyate se duvihe panase' tatra khallu yat tat zreNyAyataM tad dvividhaM dvipakAram : prajAtam 'taM jahA oyapaesie ya jumpaparasie ya tadyathA ojapadezikaM ca yummapade. zikaM c| 'tastha NaM je se oyapaesie' tatra khalu yat tat ojapadezika zreNyAyatam 'Ayae NaM bhaMte ! saMThANe kaipaesie kaha paesogADhe pannase' he bhadanta ! Ayata saMsthAna kitane pradezoM vAlA kahA gayA hai aura AkAza ke kitane pradezoM meM usakI avagAhanA kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM -goyamA! AyaeNaM saMThANe tivihe pannatte' he gautama! Ayata saMsthAna tIna prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA, jaise-'seDhi Ayae, payarAyae ghaNAyae' zreNyAyata, pratarAyata aura ghanAyata inameM pradezoM kI zreNirUpa jo hotA hai vaha zreNyoyata hai / viSkambhazreNirUpa jo Ayata hotA hai vaha pratarAyata hai| moTAI aura viSkama sahita aneka zreNirUpa jo Ayata hotA hai vaha ghanAyata hai / inameM jo zreNyAyata hotA hai vaha 'duvihe pannatte' do prakAra kA hotA hai| taM jahA' jaise-'oyapaesie ya jummapaesie ya' eka oja pradezika aura dUsarA yugmapradezika 'tattha NaM je se oyapae 'Ayae NaM bhaMte ! saMThANe kaipaesie kaha paesogADhe pannatte / san Ayata saMsthAnA keTalA pradezovALuM kahe che? ane AkAzanA keTalA pradezomAM tenI mAnADI cha / praznanA uttaramA prabhu zrI 4 cha-'goyamA ! Ayae NaM saMThANe tivihe pannatte' gautama! bhAyata sayAna traya prajAtuM dhu 2. 'taM jahA' mA pramANe che. 'seDhi Ayae, payarAyae, ghaNAyae' zreSa! mAyata, pratarAyata, ane ghanAyata, temAM pradezonI zreNI rUpa je hoya che, te zreyAyata kahevAya che. viSkansa zreNIrUpa je Ayata-lAMbu hoya che, te pratarAyata kahe vAya che. moTAI ane viSkarbhA sahita aneka zreNIrUpa je Ayata hoya che. te banAyata cha. tamA ne zreyAyata hAya che, te 'duvihe ennatte' ye 42 DAya che. 'taM jahA' mA prabhArI che. 'oyapaesie ya jummapaesie ya' se 210 praza. vAyusane bhI yubha prazavANu 'tattha NaM je se oyapaesie' tamAma zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 bhagavatImatre 'se jahanneNaM tipaesie tipaesogADhe' tat ojapadezika zreNyAyataM 0 0 0 jaghanyena tripradezika tripradezAvagADhaM ca, asya ca sthApanaivam A.naM. 14 'ukoseNaM aNatapaesie taM cetra' utkarSeNA'nantapadezikaM tathA tadeva asaMkhyAta. pradezAvagAr3ha cetyrthH| 'tastha NaM je se jumbhaparasie se jahanneNaM dupaesie dupae. sogADhe pamatte' tatra khalu yat tat yugmapadezikaM zreNyAyatam tat jaghanyena dvimadezikaM dvimadezAdagADha ca, taccaivaM yugmamadezika-dvipradezikam 0 0 'ukoseNaM agaMtapaesie taheva' utkarSeNA'nantamadezika tathaiva asaM A.naM. 15 khyAta pradezAvagADhaM cetyarthaH, 'tastha NaM je se payarAyae se duvihe pannatta' taba sie' inameM jo ojapradezika Ayata hai vaha 'jahanneNaM tipaesie tipaH esogADhe' jaghanya se tIna pradezoM vAlA hotA hai aura tIna AkAza pradezoM meM usakA avagADha hotA hai| isakA AkAra saM. TokAmeM A. naM.14se diyA hai| 'ukoseNaM aNaMtapaesie taM ceva' yaha ojapradezika zreNyAyata utkRSTa se ananta pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM usakA avagADha hotA hai| 'tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM dupaesie dupaesogADhe' unameM jo yugmapradezika zreNyAyata hotA hai vaha jaghanya se do pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke do pradezoM meM avagADha hotA hai| isakA AkAra saM. TIkAmeM A0 naM. 15 se diyA hai| tathA yaha 'ukosegaM agaMtapaesie taheva' utkRSTa se vaha ananta pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaM. khyAta pradezoM meM avagADha hotA hai| 'tatya NaM je se payarAyae se duvihe pradezavANu aAyata saMsthAna cha te 'jahanneNa tipaesie tipaesogADhe' nyathA traNa pradezevALuM hoya che. ane traNa AkAza pradezomAM tene avagADha hoya che. tana mA2 sa.TImA mA. na. 14 thI matAvesa cha. 'ukko neNaM aNaMtapaesie taMceva' mA so pradezavANu zreSyAta saMsthAna thI sana pradeza pAya che. mana mAnA asabhyAta pradezamA tenI mAdAya che. 'tattha gaMje se jummapaesie se jahanneNaM dupaesie dupaesogAde' mane tamA 2 yuma prshvALuM Ayata saMsthAna hoya che, te jaghanyathI be AkAza pradezavALuM hoya che. ane AkAzanA be pradezamAM tene avagADha hoya che tene AkAra sa bhA mA. na. 15thI matAvasa cha. tathA mA 'ukoseNaM aNaMtapaesie taheva' geeii te mana ta prazoiyAya che. ane mAnA asaNyAta pradezamA ta sapATa hAya che. 'tattha NaM je se payarAyae se duvihe pannatte' zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 sU03 pradezato'vagAhatazca saMsthAnani0 643 khalla yat tat pratarAyatam tat dvividhaM prajJaptam 'taM jahA oyapae sie ya jumma parasie ya' tadyathA - ojapradezika yugmapradezika' ca / 'tattha NaM je se oyapaesie' tatra khalu yat tat ojapadezikam ' se jahanneNaM pannarasapae sie pannarasapaesogADhe' tad jaghanyena paJcadazapadezika paJcapadezAvagADham asya sthApanA caitram 'ukko seNaM atarasie taheva' utkarSeNA'nantapradezika tathaiva asaMkhyAta pradezAvagADhamityarthaH / 'tattha NaM je se jummaparasie se jahane upasie chapparasogADhe' tatra khalu yat tat yugmamadezika A. naM. 16 ghanAyatam tat jaghanyena SaTpradezika SaTpradezAvagADhaM ca bhavatIti 0 o 0 0 0 0 0 o 0 0 0 0 00 0 pannatte' unameM jo prataroyata hai vaha do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA ' jaise- 'opaesie ya jummapaesie ya' ojapradezika aura yugmapradezika 'tattha NaM je se oyavaesie' inameM jo ojapradezika pratara Ayata hai vaha 'jahaneNaM pannara sapaelie pannara sapaeso gADhe' jaghanya se 15 paMdraha pradezovAlA hotA hai aura AkAza ke 15 paMdraha pradezoM meM usakA avagADha hotA hai| isakA AkAra saM. TIkA meM A0 naM. 16 se diyA hai| 'ukko se anaMta esie taheva' tathA utkRSTa se yaha ananta pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM yaha avagADha hotA hai| 'taraNa' je se jummapaesie se jahanneNaM chappaesie chapparasogADhe' tathA jo unameM yugmapradezika ghanAyata hai vaha jaghanya se cha pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke 6 chaha pradezoM meM usakA avagAha rahatA hai yaha cha pradezI pratara ke Upara dUsarA cha pradezI pratara kI sthApanA karane se dvAdaza temAM ne atarAyata saMsthAna che, te me prakAra hyuM che. 'taM jahA' te bhA prabhAche che. - 'oyapaesie ya jummapaesie ya' mora pradezavANu bhane yugbha pra. zavANu pratara saMsthAna ' tattha NaM je se oyapaesie' temAM ne the! pradezavANu pratara AAyata saMsthAna che, te 'jahaNaNeNaM pannarasapaesie pannarasapaesogADhe' jaghanyathI 15 5dara pradezAvALu hAya che, ane AkAzanA paMdara pradezamAM tenA avagADha hAya che, AjapradezavALA vratara AyatasasthAnanA AkAra sa. TIabhAM bhA. na. 16 thI matAvesa che. 'ukkoseNaM aNatapapasie taddeva' tathA utkRSTathI te anaMta pradezeAvALu hAya che, ane AkAzanA asaMkhyAta advezobhAM te avagADhavANu hoya che. 'tattha NaM je se jummapa esie se jahanneNaM chapparasie chapparasogADhe' tathA temAM ne yugmapradvezIvANu ghanAyata sasthAna che, te jaghanyathI cha pradezovALu hAya che, ane AkAzanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 bhagavatIsUtre tadeva ca yugmapradezika dvAdazapradezikam taccaivam etasya SaTbhadezikasyopari 0 0 0 SaTpadezika evAnyaH prataraH sthApyate tato dvAdazabhadezika bhavatIti / 0 0 0 'ukkoseNaM aNaMtapaesie taheva' utkarSeNA'nantamadezikaM tathaiva asaMkhyA- A.naM. 17 tprdeshaavgaaddhmityrthH| 'tattha NaM je se ghagAyae se duvihe pannatte' tatra khalu yat tat ghanAyataM tat dvividhaM prajJaptam 'taM jahA' tadyathA 'oyapaesieya' oja. pradezikaM ca 'jummapaesie ya' yugmapadezikaca 'tatya NaM je se oyapae se jahanneNaM paNayAlIsapaesie paNayAlIsapaesogADhe' tatra khalu yat tat ojapadezika tat pazcacatvAriMzatmadezikam paJcacatvAriMzatpadezAvagADham A. naM. 18 asyopari- 00000 anyatmataradvayaM sthApyate ityevaM krameNa paJca catvAriMzatpradezika jaghanyamo.00000 japradezika ghanAyataM bhavatIti 'ukkoseNaM aNatapaesie taheva' utka- 00000 rSeNA'nantamadezikam tathaiva asaMkhyAtapadezAvagADhaM ca 'tattha NaM je se- A. naM. 18 pradezI hotA hai isakA AkAra saM. TIkA meM A. naM. 17 se diyA hai| 'ukkoseNaM ataeesie taheva' tathA yaha utkRSTa se vaha anantapradezoM ghAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM avagAhanA vAlA hotA hai| tattha NaM je se ghaNAyate' unameM jo ghanAyata hotA hai vaha 'se vihe panatte' yaha do prakAra kA kahA gayA hai / 'taM jahA' jaise-'oyapaesie ya' jumprapaesie ya' ojapradezika ghanAyata aura yugmapradezika ghanAyata 'tattha NaM je se oyapaesie se jahanneNaM paNayAlIsapaesie paNayAsI. paesogADhe' inameM jo ojapradezika ghanAyata hai vaha jaghanya se 45 paiMtAlIsa pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke 45 paiMtAlIsa pradezoM meM unakA avagADha hotA isakA AkAra saM. TokAmeM A. naM. 18 se diyA cha pradezomAM tene avagADha rahe che. A cha pradeza prataranI upara bIjA cha pradeza prataranI sthApanA karavAthI bAra pradezI thAya che. teno AkAra sa. TImai mA. na. 17 thI mApaa 'ukoseNaM aNaMtapaesie taheva' tathA A utkRSTathI anaMta pradezavALuM hoya che, ane AkAzanA asaMkhyAta pradezamA mADanAvANu ya cha, 'tattha Na je se ghaNAyave' tamA 2 dhanAyata sasthAna rAya che. 'se duvihe pannatte'ta me prA2nu 4 cha, 'taM jahA' mA pramANe cha.-'oyapaesie ya jummapaesie ya' mA pradezavANu ghanAyata ane yubha pradezavAjadhanAyata, 'tattha je je se oyapaesie se jahanneNaM paNayAlIsapaesie paNayAlIsapaesogADhe' tebhA 2 mA pradezavANu ghanAyata saMsthAna hai, dhanyathA 45 pitALIsa pradezavALuM thAya che. ane AkAzanA 45 pistALIsa pradezamAM teno avagADha hoya che. teno AkAra saM. TIkAmAM A. naM. 18 thI batAvela che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU03 pradezato'vagAhatazca saMsthAnani0 645 jummapaesie se jahanneNaM bArasaparasie bArasapaesogADhe' tatra khalu yat tat yugmapradezikaM tat jaghanyena dvAdazapadezikam dvAdazamadezAvagADha prajJaptam 'ukoseNaM aNaMtapaesie taheva' utkarSeNA'nantapradezika tathaiva asaMkhyAtapradezAvagADhaM ceti |mu03|| ___ anantarapUrva saMsthAnAni nirUpitAni atha saMsthAnAnyeva prakArAntareNa nirUpayitumAha-'parimaMDale NaM bhaMte' ityAdi / __ mUlam-parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe davaTyAe kiM kaDajumme teoe dAvarajumme kalioe ? goyamA! no kaDajumme No teoe No dAvarajumme kalioe / vaTTe NaM bhaMte ! saMThANe davaTrayAe0 evaM ceva evaM jAva aaye| parimaMDalANaM bhaMte ! saMThANA davaTTayAe kiM kaDajummA teoyA ? pucchA goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummA siya teogA siya dAvarajummA siya kliogaa| hai| isake Upara anya aura do pratara sthApita kiye jAte haiN| isa krama se vaha 45 paiMtAlIsa pradezoM vAlA hotA hai / 'ukkoseNaM aNaMta paesie taheva' tathA utkRSTa se yaha ananta pradezovAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAtapradezoM meM avagAhanAvAlA hotA hai| tasya NaM je se jummapaesie se jahanneNaM bArasapaesie bArasapaesogoDhe' tathA jo yugmapradezika ghanA yata hai vaha jaghanya se 12 bAraha pradezoMvAlA hotA hai aura AkAza ke 12 bAraha pradezoM meM usakA avagADha hotA hai| 'ukkoseNaM aNaMta. paesie taheva' tathA utkRSTa se yaha ananta pradezoM vAlA hotA hai aura AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM yaha avagADha hotA hai |suu0 3 // AnI upara bIjA be pratare sthApavAmAM Ave che, A kramathI te pistALIza pradezIpANa 54 laya che. 'ukkoseNaM aNaMtapaesie taheva' tathA thI te anaMtapradezavALuM hoya che. ane AkAzanA asaMkhyAta pradezomAM te avagAhanApaaddaay che. 'tattha NaM je se jummapaesie se jahanneNaM bArasapaenie bArasapaeso gADhe' tathA tamore yubha pradezavANudhanAyata che. te dhanyathA 12 mA2 prdeshiivALuM hoya che. ane AkAzanA 12 bAra pradezamAM tene avagADha hoya che. 'ukoseNa aNaMtapaesie taheva' tathA kRSTayA te manAta pradezAcA hAya che. ane AkAzanA asakhyAta pradezamAM tene avagADha hoya che. sU03 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre vihANAdase NaM no kaDajummA no teoyA no dAvarajummA kaliogA evaM jAva aayyaa| parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe paesaTTayAe ki kaDajumme pucchA goyamA! siya kaDajumme siya teoge siya dAvarajumme siya kalioge evaM jAva aaye|| parimaMDalANaM bhaMte! saMThANA paesaTTayAe kiM kaDajummA pucchA goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliogA vihANAdeseNaM kaDajummA vi teogA vi dAvarajummA vi kaliogA vi 4 evaM jAva aayyaa| parimaMDale gaM bhaMte ! saMThANe kiM kaDajummapaesogADhe jAva kiM kaliogapaesogADhe goyamA ! kaDajummapaesogADhe no teogapaesogADhe no dAvarajummapaesogADhe no kaliogapaesogADhe 4 vaTTe NaM bhaMte ! saMThANe kiM kaDajumme pucchA goyamA ! siya kaDajummapaesogADhe siya teogapaesogADhe no dAvarajummapaesogADhe siya kliogpesogaaddhe| taMse bhaMte! saMThANe pucchA goyamA! siya kaDajummapaesogADhe siya teogapaesogADhe siya dAvarajummapaesogADhe no kliogpesogaaddhe| cauraMse NaM bhaMte ! saMThANe0 pucchA jahA vaTTe tahA cauraMse vi| Ayae NaM bhaMte! saMThANe? pucchA goyamA! siya kaDajummapaesogADhe jAva siya kliogpesogaaddhe| parimaMDalA NaM bhaMte! saMThANA kiM kaDa jummapaesogADhAteogapaesogADhA pucchA goyamA! oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi kaDajummapaesogADhA no teogapaesogADhA no dAvarajummapaesogADhA no kaliogapaesogADhA / vahA NaM bhaMte ! saMThANA kiM kaDajummapaesogADhA pucchA goyamA ! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA no teogapaeso zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 647 gAhA no dAvarajummapaesogADhA no kaliogapaesogADhA, vihANAdeseNaM kaDajummapaesogAdA vi teogapaesogADhA vi no dAvarajummapaesogADhA kaliogapaesogADhA vi| taMsANaM bhaMte ! saMThANA kiM kaDajummapaesogADhA pucchA go. yamA! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA, no teogapaesogADhA, no dAvadajummapaesogADhA, no kliogpesogaaddhaa| vihA. gAdeseNaM kaDajummapaesogADhA vi teogapaesogADhAvi daavrjummpesogaaddhaavinokliogpesogaaddhaa| cursaajhaavtttthaa| AyayA NaM bhaMte ! saMThANA0 pucchA goyamA! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA no teogapaesogADhA no dAvarajummapaesogADhA no kaliogapaesogADhA / vihANAdeseNaM kaDa. jummapaesogADhA vi jAva kaliogapaesogADhA vi| parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe kiM kaDajummasamayaTTiie / teogsmyttriie| dAvarajummasamayaTriie kaliogasamayaTriie ? goyamA! siya kaDajummasamayahiie jAva siya kliogsmyttiie| evaM jAva Ayae / parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA kiM kaDajummasamayaTTiiyA pucchA goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummasamayaTriiyA jAva siya kliogsmyhiiyaa| vihANAdeseNaM kaDajummasamayaTriiyA vi| jAva kaliogasamayahiiyA vi evaM jAva aayyaa| parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe kAlavannapajjavehi kiM kaDajumme jAva kalioge goyamA ! siya kddjumme| evaM eeNaM abhilAveNaM jahetra Thiie / evaM nIlavannapajjavahiM evaM paMcahiM vannahiM dohiM gaMdhehiM paMcahiM rasehiM ahahiM phAsehiM jAva lukkhaphAsapajjavahiM ||suu0 // zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D magavatIsatra chAyA-parimaNDalaM khalu bhadanta ? saMsthAna dravyArthatayA kiM kRtayugmaM yoja dvAparayugmaM kalyojam, gautama! no kRtayugmam-no yojam-no-dvAparayugmaM kalyojam / vRttaM khalu bhadanta ! saMsthAnam dravyArthatayA0 evameva, evaM yAvadAyatam / parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni dravyArthatayA ki kRtayugmAni yojAni pRcchA, gautama! oghAdezena syAt kRtayugmAni syAt nyojAni, syAt dvApara. yugmAni, syAt kalyojAni / vidhAnAdezena no kRtayugmAni, no yojAni, no dvAparayugmAni kalyojAni, evaM yAvadAyatAni / parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnaM pradezArthatayA ki kRtayugmamiti pRcchA ? gautama ! syAt kRtayugmam syAt bhojam, syAt-dvAparayugmam syAt kalyojama, evam yAvadAyatam / parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni pradezArthatayA ki kRtayugmAni-pRcchA-1 gautama ! oghAdezena syAt kRtayugmAni yAvat syAtkalyo. jAni / vidhAnAdezena kRtayugmAnyapi, jyojAnyapi, dvAparayugmAnyapi, kalyo. jAnyapi 4 / evaM yAvadAyatAni / parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam kiM kRtayugmapradezAvagADham yAvat kiM kalyojaya dezAvagADham ? gautama ! kRtayugmapadezAvagADham no vyojapadezAvagADham no-dvAparayugmapadezAvagADham no kalyojapadezAvagADham 4 / vRttaM khalu bhadanta ! saMsthAnam-kiM kRtayugma0 pRcchA ? gautama ! syAt kRtayugmapradezAvagADham syAt yojapadezAvagADham no dvAparayugmamadezAvagADham syAt kalyojapradezAvagADham / vyasaM khalu bhadanta ! saMsthAnam0 pRcchA ? gautama ! syAt kRtayugmapradezAvagADham syAt yojanadezAvagAham syAdvAparayugmapradezAvAgADham - no kalyojapradezAvagADham / caturasra khalu bhadanta ! saMsthAnam0, pRcchA yathAvRttaM tathA catusramapi / AyataM khalu bhadanta ! saMsthAnam0 pRcchA ? gautama ! syAt kRtayugma pradezAvagADham yAvat syAt kalyojapadezAvagADham / parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni, kiM kR yugmapradezAvagADhAni gojapradezAvagADhAni-pRcchA ? gautama ! oghAdezenApi-vidhAnAdezenApi kRtayugmapradezAvagADhAni no yojapradezAvagADhAni no dvAparayugmapradezAvamADhAni no klyojpdeshaavgaaddhaani| vRttAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni ki kRtayugmapradezAvagADhAni pRcchA ? gautama ! oghAdezena kRtayugmapradezAvagADhAni no yojanadezAvagAhAni no dvAparayugmapadezAvagAdAni, no kalyo. jprdeshaavgaaddhaani| vidhAnAdezena kR yugmamadezAvagADhAnyapi yojapradezAvagADhAnyapi no dvAparayugmapradezAvagADhAni, kalyojapradezAvagADhAnyapi vyasrANi khalu bhadanta ! saMsthAnAni kiM kRtayugmapradezAvagADhAni pRcchA ? gautama ! oghAdezena kRtayugmana dezAvagAhAni no yojapradezAcagADhAni no dvApara zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 649 yugmapadezAvagADhAni no kalyojapradezAvagADhAni / vidhAnAdezena kRtayugmapradezAvagADhAnyapi yojanadezAvagADhAnyapi, dvAparayugmapadezAvagAdAnyapi no kalpoja pradezAvagAhAni / caturasrANi yathA vRttAni, AyatAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni pRcchA ? gautama ! oghAdezena kRtayugmapradezAvagADhAni no yojapadezAvagAdAni no dvAparayugmapradezAvagADhAni no kasyojapadezAvagADhAni / vidhAnAdezena kRtayugmapradezAvagAdAnyapi yAvat-kalyojapradezAvagAdAnyapi / parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam kiM kRtayugmasamayasthitikam vyojasamayasthi. tikam dvAparayugmasAtyasthitikam phalyojasamayasthitikam ? gautama! syAt kRtayugma samayasthitikam yAvat-syAt kalyojasamayasthitikam / evaM yAvadAyatam / parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni ki kRtayugmasamayasthitikAni pRcchA ? gautama ! oghAdezena syAt kRtayugmasamayasthitikAni yAvat syAt kalyojasamayasthitikAni / vidhAnAdezena kRtayugmasamayasthitikAnyapi yAvata kalyojasamaya sthitikAnyapi / evaM yAvadAyatAni / parimaNDalaM khala bhadanta ! saMsthAnam kAlavarNaparyavaiH kiM kRtayugmam yAvatkalyojam / gautama ! syAt kRtayugmam / evametenA'bhilApena ythaivsthitau| evaM nIlavarNaparyavaiH, evaM paJcabhirvarNaiH, dvAbhyAM gandhAbhyAm, paJcabhiH rasaiH, aSTAbhiH sparzaH, yAvadrUkSa-sparzaparyavaiH ||muu04|| TIkA-'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe dabaTTayAe ki kaDajumme parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnaM kiM dravyArthatayA-dravyarUpeNetyarthaH / kiM kRtayugmam 'teoe' yaunam, athavA- 'dAvarajumme dvAparayugmam uta 'kalioe' kalyojam parimaNDalaM khalu saMsthAnaM dravyArthatayA-ekameva dravyam / isa prakAra se saMsthAnoM kA nirUpaNa karake aba sUtrakAra prakArAntara se unhoM kI prarUpaNA karate haiM-'parimaMDaleNa bhaMte ! saMThANe davyaTThayAe ki kaDajumme ityAdi suutr04|| TIkArtha-zrI gautama svAmI ne isa sUtra dvArA prabhu zrI se aisA pUchA hai-'parimaMDale Na bhaMte! saMThANe davvaTThayAe kiM kaDajumme he bhadanta ! parimaMDala saMsthAna kyA dravyArtha rUpa se kRtayugmarUpa hai ? athavA 'teoe' A pramANe saMsthAnuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra prakArAntarathI tenI 1 pr359|| 42 che. 'parimaMDale gaM bhaMte ! saMThANe davaTTayAe kiM kaDajumme' tyAdi TIkArtha- zrI gautamasvAmIe A sUtra dvArA prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke'primNddle NaM bhate ! saThANe davaTTayAe kiM kaDajumme' 7439|siNdh| magana paribha3 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 bhagavatIsUtre na hi parimaNDalasyaikasya catuSkApahAro'sti ityekatvacintAyAM na kuna. yugmAdivyapadezo bhavati kintu-kalyojavyapadeza eva bhavati / yadi pRthaktva cintA, tadA kadAcit etAvanti tAni parimaNDalAni bhavanti yAvatAM catuSkApahAreNa nicchedatA bhavati kadAcita punastrINi adhikAni bhavanti kadAcid dve kadAcidekamadhikamiti / parimaNDalaM kiM kRtayugmAdirUpamiti praznaH / bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama / 'no kaujumme no teoe no dAvarajumme' parimaNDalaM saMsthAna dravyarUpeNa na kRtayugmarUpam na vA yojam na kA dvAparayugmam / kintu-'kalioe' kalyojarUpameva dravyarUpeNa parimaNDalasaMsthAnasyaikarUpatvAta, yojarUpa hai athavA 'dAvarajumme dvApara yugmarUpa hai ? athavA 'kalioe' kalpoja rUpa hai ? parimaMDala saMsthAna dravya rUpa se eka hI hai kyoMki eka parimaMDala kA cAra cAra se apahAra nahIM hotA hai isaliye ekatva Adi kI vicA. raNA meM kRtayugmAdi rUpatA kA vyapadeza nahIM hotA hai| kintu kalyoja. rUpatA kA hI vyapadeza hotA hai| isaliye vaha phalyoja rUpa hI hai| parantu jaba pRthaktva rUpa se parimaMDala kA vicAra kiyA jAtA hai to usako cAra cAra se apahAra karane para kadAcit usameM se kucha bhI bAkI nahIM rahatA hai, kadAcit usameM se tIna, kadAcit usameM se do aura kadAcit usameM se eka bAkI rahatA hai| isa kAraNa vaha kadAcit kRtayugma rUpa hotA hai aura kadAcit vaha yAvat kalyoja rUpa bhI hotA isIliye isake viSaya meM gautama svAmIne aisA prazna kiyA hai| isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM--'goyamA' he gautama ! 'no kaDajumme, no teoe no dAvarajumme' parimaMDala saMsthAna dravyarUpa se na sasthAna zu dravyApAthI dra0ya 35thI-bhRtayubha 35 cha ? athavA 'teoe' >yo35 cha ? 52 / 'dAvarajumme' vAyuma 35 cha 1 521 / 'kalioe' kajarUpa che? parimaMDala saMsthAna dravya paNAthI eka ja che. kemake eka parimaMDalane cAra cArathI apahAra (bahAra kahADavuM te) thatuM nathI, tethI eka paNa vigerenI vicAraNAmAM kRtayugma vigerene vyapadeza thatuM nathI. paraMta kAja paNane ja vyapadeza thAya che. tethI te kalyAja rUpa ja che. paraMtu jyAre pRthaphatva paNAthI parimaDala saMsthAnane vicAra karavAmAM Ave che, tyAre tene cAra-cArathI apahAra (bahAra kahADavA te karavAthI koIvAra temAMthI kaMI paNa bAkI rahetuM nathI. keI vAra temAMthI traNa, kaI vAra be, ra ne kaI vAra temAMthI eka bAkI rahe che. te kAraNathI te kadAcita kRtayugma rUpa hoya che. ane kadAcit te kalyAja rUpa paNa hoya tethI ja tenA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 51 ekasya vastuna catubhirapahAro na bhavati-ato na kRtayugmAdiH- upamA, apitu kalyojarUpameva bhavatIti / punaH gautamasvAmI bhagavantaM papraccha 'baTTe NaM bhaMte ! saMThANe dabaTThayAe.' vRttaM khalu bhadanta ! saMsthAna dravyArthatayA ki kRtayugma yojaM dvAparayugma kalyojamiti vA iti praznaH / bhagavAn zrI mahAvIraH uttaramAha-'evaM cetra' ekameka, vRttaM saMsthAna dravyArthatayA na kRtayugmarUpam na vA yojarUpam na vA-dvApara. yugmam / kintu-kalyojarUpamiti parimaNDalasaMsthAnavadeva sarvamihApi jJAtakRtayugmarUpa hai na yojarUpa hai, na dvAparayugmarUpa hai kintu kalyojarUpa hI hai| kyoMki parimaMDalasaMsthAna meM dravyarUpa se eka hI rUpatA AtI hai| eka rUpa vastu ko cAra se apahAra hotA nahIM hai| isaliye kRtayugmAdi rUpatA nahIM AtI hai| kintu vaha kalyoja rUpa hI rahatA hai| phira se zrI gautama svAmI prabhu zrI se pUchate haiM-baTTe // bhaMte! saMThANe davyapAe0' he bhadanta ! vRttasaMsthAna dravyArtharUpa se kyA kRtayugma rUpa hai ? yojarUpa hai ? dvAparayugma rUpa hai ? athavA kalpoja rUpa hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'evaM ceva' he gautama! vRttasaMsthAna dravyarUpa se kRtayugmAdi rUpa nahIM hai-arthAt vaha na kRtayugmarUpa hai, na jyo jarUpa hai aura na dvAparayugmarUpa hai| kintu vaha kalyoja rUpa hI hai| tAtparya kahane kA yahI hai ki parimaNDala saMsthAna ke jaisA hI samasta kathana yahAM para bhI samajha lenA / 'evaM jAva Ayae' isI saMbaMdhamAM gautama svAmIe A pramANene prazna karyo che. A praznane uttara bhA555 bhATa prabhu zrI gautama 21AmAna 4 cha -'goyamA' 3 gautama ! 'no kahajumme, no teoe no dAvarajumme' paribha3 sathAna dravyapAthI kRtayugma rUpa nathI tema ja rUpa nathI tathA dvApara yugmarUpa paNa nathI. paraMtu kalyo ja rUpa ja che. kemake parimaMDala saMsthAnamAM dravyapaNAthI eka rUpapaNuM ja Ave che. eka paNavALI vastuno cArathI apahAra thatuM nathI. tethI temAM kRtayugma paNuM AvatuM nathI. paraMtu te kAja rUpa ja rahe che. zathI zrI gautama svAmI prabhu zrIna pUche che ,-'vaTTe NaM mate ! saMThANe duvvaTrayAe' 8 sAvan vRtta saMsthAna dra0yA 54thI zukRtayugamA rUpa che? ja rUpa che? dvApara yugmarUpa che? athavA kAja rUpa cha L prazna uttaramA prabhu zrI 43 che hai-'evaM ceva' 3 gautama vRtta saMsthAna dravyapaNathI kRta yugmAdirUpa nathI. arthAta-te kRtayugma rUpa nathI. jarUpa nathI. tema dvApara yugma rUpa paNa nathI. paraMtu te kAja 35 ja che. kahevAnuM tAtparya e che ke-parimaMDala saMsthAnA pramANe ja saghaLuM ghana mADiyAM 55 sabha7 'evaM jAva Ayae' mA prabhAnu thana zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne vyamiti / 'evaM jAva Ayae' evam-yAvadAyatasaMsthAnamapi jJAtavyam / atrayAvatpadena vyatracaturastrasaMsthAnayograhaNaM bhavati / tathA ca vRttasaMsthAnAdArabhya AyatasaMsthAnaparyantasaMsthAnAnidravyArthatayA na kRtayugmAdirUpANi / kintu-kalyojarUpANyeva bhavanti / dravyarUpeNa vRttAdInAmekarUpatayA catuHsaMkhyayA'pahArA'bhAvAditi parimaNDalAdIni ekavacanena nirUpya-bahuvacanenAha-'parimaMDalA gaM maMte ! saMThANA dabaTTayAe ki kaDajummA te oyA pucchA' parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni dravyArthatayA ki kRtayugmAni vyojAni dvAparayugmAni kalyojAni ? iti pRcchApadasaMgrAhayaH prshnH| uttaramAha bhagavAna-goyamA' ityAdi / 'goyamA he gautama! 'oghAdeseNaM' oghAdezena sAmAnyarUpeNa sarvasamuditarUpeNa sarvaparimaNDalasaMsthAnApekSayetyarthaH / 'siya kaDa jummA' syAt-kadAcit kRtyugmaani| 'siya teogA' syAt-kadAcit tryojasvarUpANi, 'siya dAvarajummA' syAt kadAcit dvAparayu. prakAra kA yAvat Ayata saMsthAna taka jAnanA caahiye| yahAM yAvatpada se upatra, caturastra saMsthAna kA grahaNa huA hai| tathAca vRttasaMsthAna se lekara Ayata saMsthAna taka saba saMsthAna dravyarUpa se kRtayugmAdirUpa nahIM hai kintu kalyoja rUpa hI hai| dravyarUpa se vRttAdi saMsthAnoM meM jo ekarU. patA kA kathana kiyA gayA hai vaha cAra saMkhyA se unakA apahAra nahIM ho sakane se kiyA gayA hai| isa prakAra se yahAM taka parimaMDala Adi saMsthAna kA nirUpaNa unakI ekavacanatA ko lekara kiyA gayA hai aba bahuvacana ko lekara inakA nirUpaNa sUtrakAra karate haiM-'parimaMDalANaM bhaMte ! saMThANA dabaTTayAe kiM kaDajummA te oyA pucchA' he bhadanta ! aneka parimaMDala saMsthAna dravyArtha rUpa se kyA kRtayugmarUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayugma rUpa haiM ? athavA kalpojarUpa hai ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'goyamA! oghAdeseNa siya kaDajummA, siya teogA, yAvatu Ayata saMsthAna sudhImAM samajavuM ahIMyAM yAvata padathI vyastra, ane catarastra saMsthAna grahaNa karAyA che. tathA vRttasaMsthAnathI laIne Ayata saMsthAna sudhI badhA ja saMsthAne dravyapaNAthI kRtayugmAdirUpa nathI. paraMtu kAja rUpa ja che. dravya rUpathI vRtta vigere saMsthAnomAM eka rUpa paNAnuM je kathana karavAmAM AvyuM che, te cAranI saMkhyAthI tene apahAra na thavAthI karela che. A rIte ahi sudhI parimaMDala vigere saMsthAnuM nirUpaNa tenA eka vacana paNAthI karela che. have bahuvacanane Azraya laIne sUtrakAra tenuM nirUpaNa recha-'parimaMDalA gaM bhate ! saMThANA davvaTThayAe kiM kaDajummA teoyA pucchA' . bhagavana aneka parimaMDala saMsthAne dravyArthapaNuthI zuM kRtayumarUpa che? athavA jarU5 che? athavA dvApara yugmarUpa che? athavA kalyAja rUpa che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 653 mAni 'siya kaliogA' syAt-kadAcit kalyojasvarUpANi / 'vihANAdeseNaM' vidhAnAdezena-pratyekApekSayA tattadrUpeNa 'no kaDa jummA' no kRtayugmAni 'no tezrogA no vyojasvarUpANi, 'no dAvara jummA' no dvAparayugmAni parimaNDalAdIni saMsthAnAni bhavanti / kintu-pratyekApekSayA-'kalibhogA' kalyojasvarUpANi bhavantIti / 'evaM jAva AyayA' evaM yAvadAyatasaMsthAnAni atra yAvat padena vRtta. dhyatracaturasrasaMsthAnAnAM grahaNaM bhavati / tathA ca-vRttAdArabhya-AyatAntasaMsthAnAni oghAdezena syAt kRtayugmAni syAt-yojasvarUpANi, syAt-dvAparayugmAni syAt siya dAvarajummA, siya kalibhogA' he gautama! sAmAnya rUpa se arthAt sapa parimaMDala saMsthAnoM kI apekSA se kadAcit kRtayummarUpa hai, kadAcit yojarUpa haiM, kadAcit dvAparayugma rUpa hai kadAcit kalyojarUpa haiN| 'vihANAdeseNa no kaDajummA no te bhogA, no dAvarajummA kaliogA evaM jAva AyayA' tathA-vidhAnAdeza-pratyeka kI apekSA se ve parimaMDala saMsthAna na kRtayugmarUpa hai, na yojarUpa haiM, na dvAparayugma rUpa haiM kintu kalyoja rUpa haiN| isI prakAra kA kathana yAvat Ayata saMsthAna taka jAnanA caahiye| yahAM yAvat pada se vRtta patra caturasra ina saMsthAnoM kA grahaNa huA hai| tathA ca-vRtta se lekara AyatAnta saMsthAna oghAdeza se kadAcit kRtayugma rUpa hote haiM, kadAcit vyojarUpa hote haiM, kadAcit dvAparayugma rUpa hote haiN| aura kadAcit kalyoja svarUpa hote haiN| tathA pratyeka kI mA prazna uttaramA prabhu cha -'goyamA ! obAdeseNaM siya kaDajummA siya te ogA siya dAvarajummA siya kaliogA' hai gautama! sAmAnya pAthA vRtta vigere saghaLA saMsthAne koI vAra kRtayugma rUpa che, koI vAra ja rUpa cha, 15 pAra 652 yubha 35 che. ane para dhyAna 35 che. 'vihANA. deseNaM no kaDajummA no teogA no dAvarajummA kali ogA evaM jAva AyayA' tathA vidhAnAdezanI apekSAthI te parimaMDala vigere saMsthAne kRtayugma rUpa nathI, jarUpa paNa nathI, tema dvApara yugma paNa nathI. paraMtu kAja rUpa che Aja pramANenuM kathana yAvat Ayata saMsthAna sudhImAM samajI levuM eTale ke vRtta saMsthAna vyasRsaMsthAna caturastra saMsthAna A badhA saMsthAnanA viSa yamAM upara pramANenuM saghaLuM kathana samajavuM. tathA vRtta saMsthAnathI laIne Ayata saMsthAna sudhInA badhA saMsthAne eghAdezathI koI vAra kRtayuma 3pa hoya che, koI vAra ja rUpa hoya che, koI vAra dvApara yugmarUpa hoya che. ane kaI vAra kaja rUpa hoya che. tathA darekanI apekSAthI-eka-ekane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 bhagavatIsUtre kalyojasvarUpANi / pratyekApekSayA ekaikamAzritya tu no kRtayugmAni no vyojasvarUpANi na vA dvAparayugmAni kintu-kalyojasvarUpANyeva bhavantIti bhAvaH / ___ arthateSAmeva pradezArthacintAM kurvanAha-'parimaMDale NaM bhaMte' ityaadi| 'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe' parimaNDalaM khalu bhadanta / saMsthAnam 'paesaTTayAe ki kaDajumme pucchA' pradezArthatayA parimaNDalasaMsthAnam pradezArthavicAreNa viMzatyAdiSu kSetrapradezeSu ye pradezAH parimaNDalasaMsthAnaniSpAdakAH santi tadapekSayA ityarthaH, kiM kRtayugmamiti pRcchA ? kiM vA yojam, athavA-dvAparayugmam, kalyojaM vAiti pRcchA-praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'siya kaDajumme' syAt kRtayugmam pradezArthatayA parimaNDalasaMsthAna kadAcit kRta. yugmarUpaM syaaditi| 'siya teoge' syAva-kadAcit yojam-yojarUpaM syaaditi| apekSA se-eka eka ko Azrita karake ve na kRtayugmarUpa hote haiM, na yo jarUpa hote haiM, na dvAparayugmarUpa hote haiM kintu kalpojarUpa hI hote haiN| ___ aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'parimaMDale gabhaMte ! saMThANe paesa. yAe ki kaDajumme pucch|' he bhadanta ! parimaMDala saMsthAna pradezoM kI apekSA se viMzati Adi kSetra pradezoM meM jo parimaMDala saMsthAna ke niSpAdaka pradeza haiM unakI apekSA se-kyA kRtayugmarUpa haiM ? athavA vyojarUpa haiM ? athavA dvApara yugmarUpa haiM ? athavA kalyoja rUpa haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! siya kaDajumme, siya tebhoge, siya dAvarajumme, siya kali bhoe evaM jAva Ayae' he gautama ! pradezoM kI apekSA se parimaMDala saMsthAna kadAcit kRtayugmarUpa hai, kadAcit yojarUpa hai, kadAcit dvApa. rayugma rUpa hai kadAcit kalyojarUpa hai| isI prakAra se yAvat Ayata Azraya karIne teo kRta yugmarUpa letA nathI. jarUpa hetA nathI. dvAparayugma rUpa paNa letA nathI, paraMtu kalyAja rUpa ja hoya che. ve gItamasvAmI prabhuzrI ne me pUche che ,-'parimaMDale NaM bhaMte! saMThANe paesaTuyAe ki kaDajumme pucchA' 3 mAvan paribha73 sayAna mahezAnI apekSAthI viMzati vigere kSetra pradezamAM je parimaMDala saMsthAnane niSpAdaka pradeza che, tenI apekSAthI zuM kRtayugma rUpa che? athavA jarUpa che? athavA dvAparayugma rU5 che? athavA kAja rUpa che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke'goymaa! siya kaDajumme, siya, teoge, siya dAvarajumme, siya kalioe evaM jAva Ayae' 3 gautama ! prazAnI apekSAthI paribhasa saMsthAna para kRtayugma rUpa hoya che, keIvAra ja rUpa hoya che, keI vAra dvApara yugma zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 155 'siya dAvarajummeM' syAd dvAparayugmam / 'siya kalioge' syAt-kalyojam 'evaMjAva Ayae' evaM yAvadAyatam-aba-yAvatpadena vRtavyatra caturasra saMsthAnAnAM grahaNaM bhavati / tathA-ca vRttAdArabhya AyatAntasaMsthAnAni pradezArthatayA syAtkRta. yugmAdirUpANItyarthaH / 'parimaMDalA gaM bhaMte ! saMThANA parasaTThayAe ki kaDajummA pucchA' parimaNDalAni khala bhadanta ! saMsthAnAni ki pradezArthatayA kRtayugmAni pRcchA ? zyojAni dvAparayugmAni kalyojAni vA-iti pRcchA ? bhagavAnAi'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM' oghAdezena-sAmAnyataH, ityarthaH, 'siya kaDajumbA jAva siya kaliogA' syAt-kRtayugmAni yAvat syAt kalyojAni, atra yAvatpadena syAt-yojAni syAd dvAparayugmAni ityanayoH saMgrahaH / tat pradezAnAM catuSkA'pahAreNa apahiyamANAnAM catuH paryavasitatve kRtasaMsthAna ke viSaya meM bhI kathana jAnanA caahiye| yahAM yAvatpada se vRtta, dhyasra, caturasra ina saMsthAnoM kA grahaNa huA hai| tathA ca-vRttasaMsthAna se lekara AyatasaMsthAna taka ke samasta saMsthAna pradezoM kI apekSA se kRta. yugmAdirUpa haiN| 'parimaMDalANaM bhaMte ! saMThANo paesaTTayAe ki kaDajummA pucch|' aba gautama svAmI ne prabhu se yahAM aneka parimaMDala saMsthAnoM ke viSaya meM pradezoM kI apekSA lekara aisA prazna kiyA hai ki he bhadanta ! aneka parimaMDalasaMsthAna pradezoMkI apekSA se kyA kRtayugma rUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'oghAdeseNaM siya kaDajummA, jAva siya kaliogA' he gautama! jaya pradezoM kI apekSA lekara sAmAnya rUpa se parimaMDaloM kA vicAra kiyA jAtA hai taba cAra ke apahAra se apahRta hae rUpa hoya che, ane koI vAra kayeja rUpa hoya che. Aja rIte yAvat vRtta saMsthAna vyastra saMsthAna, caturastra saMsthAna ane Ayata saMsthAnA saMbaM. dhamAM paNa saghaLuM kathana samajI levuM. tathA vRtta saMsthAnathI laIne Ayata saMsthAna sudhInA saghaLA saMsthAno pradezanI apekSAthI kRtayugmAdi rUpa che. 'parimaDalA NaM bhate ! saMThapaNA paesaTrayAe kiM kaDajummA pucchA' ba gautama svAmI prabhune aneka saMsthAnA viSayamAM pradezonI apekSAthI evuM pUche che ke-he bhagavana aneka parimaMDala saMsthAne pradezonI apekSAthI zuM kRtayuma 35 che? athavA jarU5 che? athavA dvApara yugma rUpa che? athavA tyA 35 cha / mA prazna uttaramA prabhu zrI 3 che 3-'oghAdeseNaM siya kaDajammA jAva siya kaliogA' gautama ! prazAnI apekSA sAmAnya. paNathI parimaMDalene vicAra karavAmAM Ave che, tyAre cAranA apahArathI zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre pugmaM tat syAt yadA-triparyavasAnaM tattadA-yojam evaM dviparyavasAnaM dvAparam eka paryavasAnaM kalyoja ceti yasmAdekatrApi pradeze bahavaH paramANavo'vagAhante iti / 'vihANAdeseNaM' vidhAnAdezena vidhAnAdezo yat samuditAnAmapi ekaikasyA''dezanaM tanahapeNetyarthaH / 'kaDa jummAvi' kRtayugmAnyapi, 'teogAvi'jyojAnyapi, 'dAvara jummA pi' dvAparayugmAnyapi, 'kalibhogA vi' kalyojAnyapi, tattadpeNa kRtayugmatvasthApi saMbhavAditi / evaM jAva AyayA' evaM yAvadAyamAni evam-anena prakAreNa vRttasaMsthAnAdArabhya AyatasaMsthAnaparyannAni vAcyAni, athAvagAhapadezanirUpapaNAyAha-'parimaMDale gaMbhaMte ! ityAdi 'parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe ki kaDajumma. parasogADhe' parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnaM kiM kRtayugmapradezAvagADham / 'jAva una pradezoM meM se cAra bacane para ve kRtayugmarUpa hote haiM aura tIna bacate haiM taba vyoja rUpa hote haiM aura jaba anta meM do bacate haiM to ve dvAparayugma rUpa hote haiM aura jaba eka bacatA hai to ve kalyojarUpa hote haiN| kyoMki eka bhI pradeza meM aneka paramANuoM kI avagAhanA hotI hai| __ 'vihANAdeseNaM' vidhAnAdeza se-eka eka kI apekSA se ve 'kaDa. jummA vi, teogAvi, dAvara jumtA vi, kalibhogA vi evaM jAva AyayA' kRtayugmarUpa bhI haiM, vyojarUpa bhI haiM, dvAparayugmarUpa bhI haiM aura kalyoja rUpa bhI haiN| isI prakAra kA kathana yAvat AyatasaMsthAnoM taka jAnanA caahiye| aba avagAha pradezoM kA nirUpaNa karane ke liye sUtrakAra kahate hai-'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe kiM kaDajummapaesogADhe' isameM zrI gautama svAmIne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! parimaMDalasaMsthAna kRtayugma prdebahAra kahADela te pradezamAMthI cAra bace tyAre kRtayugma rUpa hoya che, ane traNa bace tyAre ja thAya che, ane jyAre aMtamAM be bace tyAre dvApararAma thAya che. ane jyAre eka bace tyAre te kAja rUpa hoya che. kemake eka paNa pradezamAM aneka paramANuonI avagAhanA thAya che. vihANAdeseNa' vidhAnAzayI se menI apekSAthI tasA 'kaDajummA vi, teogA vi, dAvarajummA vi, kaliogA vi evaM jAva AyayA' kRtayubha 35 paNa che. jarUpa paNa che, dvAparayugma rUpa paNa che, ane kalyAja rUpa paNa che. A pramANenuM kathana yAvat Ayata saMsthAne sudhI samajavuM. 6 A4 pradezAnuM ni35 421 / bhATe sUtra 2 4 cha - 'pari maDale Na bhaMte ! saMThANe kiM kaDajummapaesogADhe' mAM gautamasvAmI prasuna evuM pUche che ke-he bhagavan parimaMDala saMsthAna kRtayugma pradezAvagADha che ? yA 'jAva kaliogapaesogADhe' yAvat yo pradeza cha ? yA prazna uttaramA prabhu gautama svAmIna De ke 3-goyamA! zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 657 prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 sU04 dravyArthaM tvena pradezanirUpaNam kaliyogaparasogAde' yAvat kalpojapadezAvagADham iti praznaH / bhagavAnAha - 'gomA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'kaDajummapaeso gADhe' kRtayugmapadezAvagADham yasmAt parimaNDalaM saMsthAnaM jaghanyato viMzatipradezAvagADhaM kathitam viMzatisaMkhyAyAzcatuSkApahAre catuH paryavasitasvaM bhavati, ataH kRtayugmapradezAva gADhatvaM parimaNDalasaMsthAnasyeti / 'no te ogapapsogADhe' no yojamadezAvagADham parimaNDala saMsthAnaM viMzatipadezAtragAdasya parimaNDalasya catuSkasaMkhya yAspahAre jyAdInAM paryavasAnA'saMbhavAt / 'no dAvarajummaparasogADhe' no dvAparayugmapadezAvagADham 'no kalioga parasogADhe' no kalpojapradezAvagADhamiti / 'vaDDe NaM bhaMte ! saMThANe kiM kaDajumme pucchA' vRttaM khalu bhadanta ! saMsthAnam kiM kRtayugmapadezAvagADhamiti pRcchA - kiM jyojam kiM vA - dvAparayugmam athavA - kiM kalyojamiti pRcchA ? bhagavAnAha - zAvagADha hai ? athavA - 'jAva kali ogapae so gADhe' yAvat kalpoja pradezAbagAva hai ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM-goyamA' he gautama! 'kaDajumma parasogADhe' parimaMDalasaMsthAna kRtayugmapradezAvagADha hai| kyoMki parimaDala saMsthAna jaghanya se bIsa pradezAvagADha kahA gayA hai| bIsa ko cAra se apahRta karane para bIsa meM se cAra bAra ghaTAne para anta meM cAra bacate haiM, isaliye parimaMDala saMsthAna meM kRtayugmapradezAvagADhatA hai| 'no teoga parasogADhe' 20 pradezAvagADha parimaMDala saMsthAna-catuSkasaMkhyA se apahRta hone para 3 pradezoM kA anta meM AnA hotA nahIM hai isaliye jyojarUpa nahIM hai| isI prakAra se vaha 'no dAvara jummapaesogADhe' dvAparayugma prade zAvagADha bhI nahIM haiM / aura 'no kaliogapaesogADhe' na kalpoja rUpa hI hai| 'baTTe NaM bhaMte / saMThANe kiM kaDajumme pucchA' hai bhadanta / vRttasaM gautama ! 'kaDajummapaesogADhe' paribhausa saMsthAna drutayugma pradezAvagADha bAju che. kemake-parimaDala sasthAna jaghanyathI 20 vIsa pradezeAnA avagADhavALu kahyuM che. 20 vIsane cArathI apahRta-bahAra kaDhADavAthI eTale ke-vIsamAMthI cArane cAravAra ghaTADavAthI chevaTe cAra mace che. tethI pazmi'Dala sa`sthAnamAM kRtayugma pradezAvagaDha pAlu N che. 'no teogapae khogADhe' vIsa pradezamA avagADha 42vAvANu parimaMDala sa`sthAna cAranI saMkhyAthI apahRta-mahAra kahADe tyAre aMtamAM 3 traNa pradezanuM khAkI rahevAnuM thatuM nathI tethI te vyeAja nathI. eja pramANe te 'no dAvarajummaparakhogADhe' dvApara yugbha pradezAvagADha hotu nathI. tathA 'no kaliogapaeso gADhe 435 pazu nathI. 'vaTTe Na' bhaMte ! saMThANe kiM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtra 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'siya kaDa jummapaesogAde' syAtkadAcit kRtayugmapadezAvagADham yat-prataravRttaM dvAdazapradezika kathitam ghanavRttaM dvAtriMzat pradezikaM ca kathitam tat-catuSkApahAre sati caturagratvAt kRtayugmamade. zAvagADhaM bhavatIti bhAvaH / 'siya tezrogapaesogADhe' syAt-kadAcit vyojapade zAvagADham yad-ghanavRttaM samadezikaM kathitam tatra-catuSkA'pahAre triparyavasitasyAt jyojadezAvagADhaM vRttasaMsthAnaM bhAtIti / 'no dAvarajummapaesogAde' no dvApara. yugmapradezAvagADhaM vRttaM saMsthAnamiti / 'siya klibhogpesogaa|' syAt kalyoja pradezAvagADham yat-prataravRtta paJcamadezikaM kathitam tat-catuSkApahAre ekAgratvAt sthAna kyA kRtayugmapradezAvagADha hai ? athavA yAvat kalpojapradezAvagADha hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! siya kaDajumma paesogADhe, siya teogapaesogADhe, no dAvarajumnapaesogADhe, siya kalioga paesogADhe' he gautama ! vRttasaMsthAna kadAcit kRtayugmapradezAvagADha hai kadAcit yojanadezAvagADha hai para vaha dvAparayugmapradezAvagADha nahIM hai| kadAcit kalyojapradezAvagADha bhI hai / kRtayugmapradezAvagADha ise yoM kahA gayA hai ki isakA bheda jo prataravRtta hai vaha dvAdaza pradezoM vAlA kahA gayA hai aura ghanavRtta jo hai vaha 32 battIsa pradezoM vAlA kahA gayA hai| inameM se cAra kA apahAra karane para cAra AjAte haiN| isa liye vaha kRtayugmapradezAvagADha hotA hai / tathA ise jo yojapradezAva. gADha kahA gayA hai so ghanavRtta ojapradezika kI apekSAse kahA gayA hai| kaDajumme pucchA' 3 sAvana vRtta sasthAna zu yubha pradezamA aDha 42. vAvALuM che? athavA yAvat kalyAja pradezamAM avagADha karavA vALuM che? A prazna uttaramA prabhu 43 cha -'goyamA! siya kar3ajummapaesogADhe siya te ogAemogADhe no dAvarajummapaesogADhe siya kali bhogapaesogADhe' 3 gautama vRtta saMsthAna keI vAra kRtayugma pradezamAM avagADha karavA vALuM che, keI vAra ja pradezamAM avagADha karavA vALuM che. paraMtu te dvApara yugma pradezAvagADha hetuM nathI. keI vAra karyoja pradezamAM avagADha karavA vALuM paNa che, tene kAyama pradezamAM avagADha karavA vALuM eTalA mATe kahevAmAM AvyuM che ke-tene prataravRtta rUpa je bheda che, te bAra pradezevALo kahyo che, ane je ghanavRtta che; te 32 batrIsa pradezevALuM kahela che, temAMthI cArano apahArabahAra kahADavAthI cAra AvI jAya che, tethI te kRtayugma pradezAvagADha hoya che tathA tene je ja pradezAvagADha kahela che te ghanavRtta saMsthAna eja pradezavALuM kahela che. e apekSAthI kahela che. temAM je eja pradezavALuM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 659 kalyojamadezAvagADhaM bhavatIti / 'tase paM bhaMte ! saMThANe0 pucch|' upasaM khalu bhadanta ! saMsthAnamiti pRcchA he bhadanna ! vyasraM saMsthAnaM kiM kRtayugmapradezAvagADham ? kiM vA-yojamadezAvagADham ? iti paznaH bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama !, 'siya kaDajummapaesogADhe' syAt-kRtayugmapradezAvagADham yad-dhanatryasaM saMsthAnaM catuSpadezikam-tat kRtayugmapadezAvagADha bhavatIti / isameM jo ojapradezika ghanavRtta hai vaha jaghanya se sAta pradezoMvAlA kahA gayA hai| so inameM se 4 kA apahAra karane para tIna bacate haiN| isaliye vRttasaMsthAna yojapradezAvagADha hotA hai| vRttasaMsthAna dvApara yugmapradezAvagADha nahIM hotA hai| kyoMki cAra ke ghaTAne para pradezoM meM se do nahIM bacate haiM / tathA ise jo kalyoja pradezAvagADha kahA gayA hai so prataravRtta pAMca pradezoM kA hotA hai so inameM se cAra ko apahana karane para 1 bacatA hai isaliye ise kalyoja rUpa kahA gayA hai| 'taMse NaM bhaMte / saMThANe0 pucchA' he bhadanta ! yatrasaMsthAna kyA kRtayu: gma pradezAvagADha hai ? athavA yojapradezAvagADha hai ? athavA dvAparayugmaprade. zAcagADha hai ? athavA kalyojapradezAvagADha hai ? isake uttara meM zrI gautama svAmI se prabhu zrI kahate haiM 'goyamA' he gautama 'siya kaDajummapaeso. gADhe' vyasra saMsthAna kadAcit kRtayugmapradezAvagADha haiM, kyoMki ghanazyatra. saMsthAna cAra pradezoM vAlA kahA gayA hai isaliye vaha kRtayugma pradezAvagADha hotA hai| 'siya teogapaesogADhe' kadAcit vaha yojapradezAvagADha hotA hai kyoMki vyasrasaMsthAna tripradezAvagADha hai| ojapradezI ghanatryatra ghanavRtta saMsthAna che, te jaghanyathI sAta pradeza vALuM kahela che, temAMthI cArane apahAra karavAthI traNa bace che, tethI vRtta saMsthAna eja pradezAva. gADha hoya che. tathA vRtta saMsthAna dvApara yugma pradezAvagADha hotuM nathI. kemake -cArane ghaTADavAthI pradezamAMthI be bacatA nathI. tathA tene kaja pradezAvagADha kahyuM che, te pratara vRtta pAMca pradezonuM heya che, temAMthI cArane apahAra karavAthI 1 bhayecha, tathI te 48yA 35 47 cha, 'taMseNa bhaMte ! saMThANe pugchA' he bhagavana vyastra saMsthAna zuM kRtayuma pradezAvagADha che? athavA dvApara yugama pradezAvagADha che? ke kalyAja pradezAvagADha che? A praznanA uttaramAM prabhu zrI gItabha svAmIna cha -'goyamA ! 8 gItama ! 'siya kaDajummapaesogADhe' vyastra saMsthAna koI vAra kRtayugma pradezAvagADha che, kemake-ghanazyasa saMsthAna cAra pradezovALuM kahela che. tethI te kRtayugma pradezAvagADha vALuM hoya che. 'miya neogapaesogADhe' vA2 yA prazAmAdAya cha, : zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre 'siya teogapaesogADhe' syAt-yojapradezAvagADham yat-prataratryasaM saMsthAna tribha. dezAvagADham ghanatyatraM ca saMsthAnaM paJcatriMzatmadezikaM kathitam tat yojatvAt tryo. apradezAvagADhaM bhavatIti / 'siya dAvarajummapaesogADhe' syAd-dvAparayugmapradezAva gADham yat-prataratryatraM saMsthAnaM SaTpadezikaM kathitam tatra- vatuSkasaMkhyayA'pahAre dvayAtyAd dvAparayugmapadezAvagADhaM bhavatIti bhAvaH / 'no kali yogapaesogADhe' no kalponapradezAvagADham vyatraM saMsthAnaM bhavatIti / ayaM bhAvaH vyasrasaMsthAnasya sabheda kasya dvi-tri-catuH saMkhyAyA eva catuSkApahArakRte sati ziSTatyA saMkhyAyAH kutrApi na ziSyamANatvam ato na kalyojapradezAvagADhatA bhvtiiti| 'cauraMse NaM saMsthAna paiMtIsa pradezoM vAlA kahA gayA hai / inameM se cAra ko ghaTAne para anta meM 3 tIna pradeza bacate haiM isaliye vaha yojapradezAvagADha hotA hai| 'siya dAvarajummapaesogADhe' kadAcit yaha dvAparayugmapradezA. gADha hai, / kyoM ki prataratryasrasaMsthAna chahapradezoM vAlA kahA gayA hai| inameM se cAra ko ghaTAne para 2 do pradeza pacate haiM / isaliye use vApara. yugmapradezAvagADha kahA hai| 'no kaliogapaesogADhe' vyasrasaMsthAna ko no kalyojapradezAvagAha kahA gayA hai so usakA tAtparya aisA hai ki sabheda jyasrasaMsthAna kI saMkhyA meM se cAra ke ghaTAne para do tIna aura cAra hI pacate haiM eka saMkhyA kahIM para bhI nahIM bacatI hai / isaliye yasa saMsthAna meM kalyoja pradezAvagADhatA nahIM hai| 'cauraMse Na bhaMte!saMThANe' he bhadanta ! caturasrasaMsthAna kathA kRtayugmapradezAvagADha hai ? vyojapradezAvagADha hai ? dvAparayugma pradezAvagADha hai| athavA stra saMsthAna traNa pradezamAM avagAha karavAvALuM che. ghanazvastra saMsthAna 45 pistALIza pradezevALuM kahela che, temAM cAra-cAra ghaTADavAthI ane 3 traNa pradeza paye cha, tathI te 20 prazAda thAya che. 'siya dAvarajummapae. sogADhe 2 52 yugama prazAda che. bha. prata2 yasa saMsthAna cha pradeze vALuM kahela che, temAMthI cArane ghaTADavAthI 2 be pradeza bace che. tathI tane dvApara yubha pradezamA 43a cha. 'no kaliogapaesogADhe' vyasa saMsthAnane ne kAja pradezAvagADha e pramANe je kahevAmAM Avela che, tenuM tAtparya evuM che ke-sabheda vyastra saMsthAnanI saMkhyAmAMthI cAra ghaTADavAthI be, traNa, ane cAra ja bace che, tethI ekanI saMkhyA keI paNa sthaLe bacatI nathI. tethI cyAja saMsthAnamAM kalyAja pradezAvagADha paNuM nathI. 'cauraMseja bhate! saMThANe' asagan yaturakha sasthAna zukRta yugma pradezAvagADha che ? ke vyAja pradezAvagADha che ? athavA dvApara yugma pradezAva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameSayandikA TIkA za025 u. 3 su04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 661 bhaMte! saMThANe0 ' caturastraM khalu bhadanta | saMsthAna - kiM kRtayugmapradezAvagADham ? yoja pradezAvagADham ? dvAparayugmana dezAvagADham ? kalyo pradezAvagADhaM veti praznaH / uttaramAha - 'jahA vaTTe tahA cauraMse vi' yathA vRtta saMsthAnaM kathitaM tathA caturasra saMsthAnamapi syAt kRtayugma dezAvagADhaM caturasrasaMsthAnam syAt yojama dezAva gADham no dvAparayugmapradezAvagADham syAt kalpojapadezAvagADham iti / evaM vRttasaMsthAnAtidezena caturakha saMsthAne vyavasthA'vagantavyeti bhAvaH / 'jahA vaha tti' tatra yat - pravaravara saMsthAnaM catuSpadezikam, ghanavaturasraM ca saMsthAnam - aSTapadezikaM kathitam tat catuH zeyatvAt kRtayugmamadezAva gADham / tathA yad ghanacaturasraM saMsthAnaM saptaviMzatipadezikaM kavitam tantrazeSakhAt jyomadezAvagADham / tathAkalpoja pradezAvagADha hai ? isa prakAra gautama svAmI ke prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM - 'jahA vaTTe tahA cauraMse vi' he gautama! jaisA kathana vRttasaMsthAna meM kiyA gayA hai vaisA hI kathana caturasra saMsthAna meM bhI jAnanA cAhiye / isa prakAra caturastra saMsthAna kadAcit kRtayugmapradeza vagADha hai kadAcit trayojamadezAvagADha hai, kadAcit kalyojapradezAvagADha hai vaha dvAparayugmapradezAvagADha nahIM hai / isa prakAra vRttasaMsthAna ke atideza se caturasra saMsthAna meM vyavasthA jAnanI cAhiye / prataracaturasrasaMsthAna cAra pradezoM vAlA kahA gayA hai aura ghanacaturasra saMsthAna ATha pradezoM vAlA kahAgayA hai / ina donoM meM cAra kI zeSanA se kRnayugmapradezAvagADhatA hai tathA jo ghanacaturasrasaMsthAna hai vaha 27 satAIsa pradezoM vAlA kahA gayA hai| cAra ke ghaTAte 2 anta meM yahA~ 3 bacate haiM isaliye yaha yojapradezAvagAha hai| gADha che ? ke kalpeja pradezAvagaDha che ? zrI gautama svAmInA A praznanA uttaramAM prabhu zrI che ! - 'jahA vaTTe tahA cauraMse tri' he gautama! vRtta saMsthAnanA sabadhamAM je pramANenuM kathana karavAmAM Avyu che, eja pramANenu kathana caturasa saMsthAnanA saMbaMdhamAM paNa jANavu joie. A rIte caturasa saMsthAna koi vAra kRtayugma pradezAvagADha che, keAI vAra yeAja pradezAvADha che kAi vAra kalcAja pradezAvagADha che. te dvApara yugma pradezAvagADha nathI. A rIte vRtta sasthAnanA atideza-bhalAmaNuthI catuHsra saMsthAnanA sabaMdhamAM kathana samajavuM. pratara caturasra saMsthAna cAra pradezeAvALu` kahela che. ane ghana caturasa sathAna AThe pradezeAvALu kahela che, A khannemAM cAra zeSa rahe-macavAthI kRtayugma pradezAvagADha paNa' thAya che. tathA je ghanacatusra saMsthAna che, te 27 satyAvIza pradezeAvALu kahela che. cArane ghaTADatAM ghaTADatAM AmAM chevaTe 3 traNu khace che, tethI AAja pradezAvagADha che tathA je pratara catusra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 bhagavatIstre pataracaturasraM saMsthAnaM natra pradezikaM kathitam tadekazepAt kalyojana dezAvagADhaM bhavatIti atra vizeSA'bhAvAt na dvAparayugmatA bhavatIti / 'Ayae NaM bhaMte ! saMThANe0 pucchA' AyataM khalu madanta ! saMsthAnamiti pRcchA ? he madanta ! AyataM khalu saMsthAnaM kiM kRtayugmamadezAvagADham ? jyopadezAvagADham ? dvAparayugmapradezAvagADham ? kalyojapadezAvagADhaM veti paznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / goyamA' he gautama! 'siya kaDajummaparasogADhe' syAt - kRtayugmapradezAvagADham yad- ghanAyataM saMsthAnaM dvAdazapradezikaM kathitam-tat- catuHzeSatvAt kRta yugmama dezAvagADham / 'jAba siya kaliogapaeso gADhe' yAvat syAtkalyo japadezAvagADham atra yAvatpadena - 'siya teogapaesogADhe siya dAvarajummaparasogADhe' tathA jo prataracaturastrasaMsthAna nau pradezoM vAlA kahA gayA hai vaha eka zeSavAlA hone se kalgojapradezAvagADha hai| yahAM para vizeSa kA abhAva hone se dvAparayugmatA nahIM hai / 'Ayae NaM bhaMte ! saMThANe0 pucchA' he bhadanta ! AyatasaMsthAna kyA kRtayugma pradezAvagADha hai ? athavA yojapradezAvagADha hai ? athavA dvAparayugmapradezAvagADha hai ? athavA kalyo jamadezAvagADha hai ? isa prakAra gautama svAmI ke prazna ke uttara meM prabhu zrI kahate haiM 'siya kaDajummapaesogADhe' he gautama! Ayata saMsthAna kadAcit kRtayugmapradezAvagADha hai kyoMki ghanA patasaMsthAna bArahapradezoM vAlA kahA gayA hai| inameM se cAra kA apahAra karane para anta meM zeSa cAra hI rahate haiM isaliye isameM kRnayugmatA arthAt catuH pradezAvagADhatA kahI gaI hai| 'jAva siya kali ogapaeso gADhe' tathA yaha saMsthAna yAvat kadAcit kalyo japradezAvagADha bhI hai yahAM yAvat zabda se 'siya teogapaesogADhe siya dAbarajummapaesogADhe' ina saMsthAna nava pradezevALu kahela che. te eka zeSavALu' hAvAthI kalyAja pradezAvagADha che. ahIMyAM vizeSanA abhAva hAvAthI dvApara yugmapaNu kahyuM nathI. 'Ayae NaM bhaMte ! saThANe0 pucchA' he lagavan bhAyata saMsthAna shudduutyugma pradezAvagADha che ? athavA caiAja pradezAvagaDha che ? athavA dvApara yugma pradezAvagADha che ? athavA kalyAja pradezAvagADha che? gautamasvAmInA A praznanA uttaramAM anu kuDe che }- 'siya kaDajummaparakhogADhe' he gautama! AAyata saMsthAna koI vAra kRtayugma pradezAvagADha che. kemake-dhanAyata saMsthAna mAra pradezeAvALu kahela che. temAMthI cAranA apahAra karavAthI antamAM zeSa cAra ja rahe che. tethI temAM drutayugmapAzu arthAt yatuHpradezAvagADhapazu adhuM che. 'jAva siya kaliogapaesogADhe' tathA yA saMsthAna yAvat ardha vAra mulya pradezAvagADha pazu che, ahiM yAvat zabdathI 'siya teogapaesogADhe khiya dAvarajummapaeso gADhe' mA me saMsthAnA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 sU04 dravyArthatvena pradeza nirUpaNam 663. iti grAhyam / tatra yat ojazreNyAyataM saMsthAnaM tripadezAvagADhaM kathitam yacaojapatarAyataM saMsthAnaM paJcadazapadezikaM kathitam tat - trizeSatvAt tryojama dezAvagADhaM bhavati / yat khalu ojazreNyAyataM saMsthAnaM tripadezAvagADhaM kathitam yacca - pratarAyataM paJcadaza pradezikaM kathitam tat tryagratvAt yojamadezAvagADhaM bhavati / yat punaH zreNyAyataM dvidezikam yazca pratarAyataM SaTpadezikaM kathitam tad dvizeSasvAda dvAparayugmapradezAvagADhaM bhavati / yat khalu ghanAyataM saMsthAnaM paJcacatvAriMzat pradezika kathitam tadekazeSasvAt kalyo japradezAvagADhaM bhavatIti / etAvatA prakAreNa ekatvena pradezAvagADhamAzritya saMsthAnAni vicAritAni / ataH paraM pRthaktvena tAnyeva saMsthAnAni vicArayitumAha- 'parimaMDalA NaM bhaMte ityAdi / do kA grahaNa huA hai / jo ojazreNyAgata saMsthAna tripradezAvagADha kahA gayA hai tathA - ojapratarAyata saMsthAna pandraha pradezoM vAlA kahA gayA hai so tIna zeSavAlA hone se isa apekSA yaha AyatasaMsthAna yo pradezAvagADha kahA gayA hai| tathA jo oja zreNyAta saMsthAna tripradezAvagADha kahA gayA hai aura jo pratarAyata saMsthAna pandrahapradezoM vAlA kahA gayA hai vaha vyagra hone se jyojapradezAvagADha hotA hai| tathA jo yugma zreNyAta do pradezavAlA kahA gayA hai aura jo pratarAyata 6 chaha pradezoMvAlA kahA gayA hai vaha dvipradezazeSavAlA hone se dvAparayugma pradezAvagADha hotA hai| jo ghanAyata saMsthAna 45 paiMtAlIsa pradezoM vAlA kahA gayA hai vaha ekazeSa hone se kalyojapradezAvagADha hotA hai / isa prakAra ekatva se pradezAvagADhatA ko lekara saMsthAnoM kA vicAra kiyA / aba pRthaktva (bahutva) rUpa se unhIM saMsthAnoM kA vicAra kiyA grahaNa karAyela che. je eja zreNyAyata sa MsthAna traNa pradezAvagADha vALu kahyu che, tathA eja pratarAyata saMsthAna pAMca pradezeAvALuM kahela che, te traNa zeSavALu hAvAnI apekSAthI A Ayata saMsthAna yeAja pradezAvagADha kahela che, tathA je zreNyAyata saMsthAna traNa pradezAvaLADha vALu kahyuM che, ane pratarAyata saMsthAna 15 542 pradezIvANu uchu che, te tryaMtha-tra athavANu hovAthI yo prdeshaavagADha thAya che. tathA je zreNyAyata be pradezeAvALu kahyu che, ane je pratarAyata sthAna 6 cha pradezevALu kahyu che, te be pradezavALu hAvAthI dvAparayugma pradezAvagADha DAya che. je ghanAyata sa`sthAna 45 pistAlIza pradeze. vALu kahela che. te eka zeSa hAvAthI kalyeAja pradezAvagADha hoya che. A rIte eka paNAthI pradezAvagADha paNAne laIne saMsthAnA saMbaMdhI vicAr zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 'parimaMDalA NaM bhaMte ! saMThANA' parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni 'kiDajummapaesogAde' kiM kRtayugmapradezAvagAdAni, / ' te ogapaeso gADhA - pucchA' prapojapadezAvagADhAni iti pRcchA ? he bhadanta vyastAnImAni parimaNDalasaMsthAnAni kiM kRtayugmapradezAvagADhAni zyopadezAvagADhAni ? kiM vA dvAparayugmapradezAvagAdAni bhavanti ki 1 yadvA - kalyo pradezAvagADhAni 1 iti praznaH / bhaga cAnAha - 'gomA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! oghAdeseNa vi' oghAde zenA'pi sAmAnyataH samastAnyapi parimaNDaLAdisaMsthAnAnItyarthaH / 'vihANAdeseNa vi' vidhAnAdezenA'pi bhedata ekaikaM parimaNDalasaMsthAnamadhikRtya 'kaDajummaparasogADhA' kRtayugmapadezAvagADhAni viMzaticatvAriMzat prabhRtipadezAvagAhitvena kathanAt kRtayugmapadezAthagAdAnyeva parimaNDalasaMsthAnAnIti / 'no te bhogapae sogAdA' no jyojapradezAvagADhAni catuSkApahAre vizeSAbhAvAt / 'no dAvarajummapaeso. gADhA' no dvAparayugmapadezAvagADhAni dvizeSAbhAvAt / no kalibhogapaesomAdA' no-na vA kalpojapradezAvagADhAni parimaNDaLa saMsthAnAni - iti / ekazeSAbhAvAt / jAnA hai - 'parimaMDalA NaM bhaMte! saMThANA0' he bhadanta ! aneka parimaMDalasaMsthAna kyA kRtayugmapradezAvagADha hai ? athavA jyoja pradezAvagADha hai ? athavA dvAparayugmapradezAvagADha hai ? athavA kalyo japradezAvagADha hai ? isa prakAra gautama svAmI ke prazna ke uttara meM prabhu zrI kahate haiM- 'goyamA' he gautama !' oghAde seNa vi vihANAde seNa vi kaDajumma eso gADhA, no tezro gapaeso gADha / ' sAmAnya rUpa se ve samasta parimaMDala saMsthAna, tathA vidhAnAdeza - eka eka parimaMDalasaMsthAna kI apekSA se ve parimaMDala saMsthAna kRtayugma pradezAvATa hai, jyojapradezAvagADha nahIM hai 'no dAvarajumnaparasogADhA' dvAparayugmapradezAvagADha nahIM hai / 'no kali ogaparasogADhA' tathA kalpoja pradezAvagADha bhI nahIM hai / tAtparya isa kathana kA yahI hai ki kahela che. have judApaNAthI eja sa'sthAneAnA vicAra karavAmAM Ave che, 'parimaMDalA Na N bhave ! saThANA' he bhagavan bhane paribhausa saMsthAnA zu yugma pradezAvagADha che? athavA dhyeAja pradezAvagaDha che? athavA dvApara yugma pradezAvADha che ? ke kalpeAja pradezAvagA che ? zrI gautamasvAmInA A praznanA uttarabhAM anuzrI - 'goyamA ! De gautama ! 'oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vikar3ajumma parasogADhA, no te ogapaesogADhA' sAmAnya 35thI te sadhaNA paribhaDasa saMsthAnA tathA vidhAnAdeza-eka eka parima`Dala sa'sthAnanI apekSAthI te parimahaMsa saMsthAno mRtayugbha pradezAvagADha che, pradezAvagADha nathI. 'no dAvarajummaparasogADhA' dvAparayugma pradezAvagADha nathI 'no kaliogapaesogADhA' tathA 6pa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyAyetvena pradezanirUpaNam 665 _ 'baTTA NaM bhaMte ! saMThANA kiM kaDajummapaesogAdA pucchA' kiM kRtayugmapradezAvagADhAnIti pRcchA ? he bhadanta ! vRttAni khalu saMsthAnAni kiM kRtayugma pradezAvagADhAni vyojadezAvagADhAni? dvAparayugmapradezAvagADhAni kiM vA-kalyoja pradezAvagADhAnIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA oghAdezena-sAmAnyata ityarthaH kRtayugmapradezAvagADhAni / 'no teogapaesogADhA' no yojanadezAvagAhAni vRttasaMsthAnAni / 'no dAvarajummapaesogADhA' no-na vA dvAparayugmapadezAvagADhAni, 'no kaliogapaye saMsthAna 20-40 Adi pradezoM meM avagAhI kahe gaye haiN| isaliye inheM kRtayugmapradezAvagAhI hI kahA gayA hai| catuSka se apahAra karane para vizeSa ke abhAva se inheM yojanadezAvagADha nahIM kahA gayA hai| dvizeSa ke abhAva se dvAparayugmapradezAvagADha bhI inheM nahIM kahA hai| tathA ekazeSa ke abhAva se inheM kalyojapradezAvagADha bhI nahIM kahA hai| 'vaTANaM bhaMte ! saMThAgA kiM kaDajummapaesogADhA pucchA' isa sUtra dvArA gautama svAmI ne prabhu zrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! aneka vRtta. saMsthAna kyA kRtayugmapradezAvagADha hai ? athavA yojapradezAvagADha hai ? athavA dvAparayugmapradezAvagADha hai ? athavA kalyojapradezAvagADha hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM kaDa. jummapaemogADhA' vRttasaMsthAna sAmAnya kI apekSA kRtayugma pradezAvagADha hai 'no teogapaesogADhA' yojapradezAvagADha nahIM haiN| 'no dAvarajumma kaja pradezAvagADha paNa nathI. kahevAnuM tAtparya evuM che ke-A saMsthAne 2040 vigere pradezamAM avagAhavALA kahyA che. tethI tene kRtayugma pradezAvagAhI ja kahela che. cArathI a5hAra karavAthI vizeSanA abhAvathI tene coja pradezAvagADha vALA kahyA nathI. be zeSanA abhAvathI dvApara yugmapradezAvagADha paNa tene kahelA nathI. tathA eka zeSanA abhAvathI tene kAja pradeza vagADha paNa kahyA nathI. 'vANaM bhaMte ! saThANA kiM kaDajummapaesogADhA pucchA' mA sUtra dvArA gautama svAmIe prabhune evuM pUchayuM che ke-he bhagavana vRttasaMsthAne zuM kRta pradezAvagADha vALA che? athavA eja pradezAvagADhavALA che? athavA dvApara yugama pradezAvagaDhavALA che? athavA kAja pradezAvagADhavALA che? zrI gautamasvAmInA mA prazna uttaramA prabhu zrI 41 cha -'goyamA ! gautama ! 'oghAdeseNa kaDajummapaesogADhA' vRtta saMsthAna sAmAnya pAthI kRtayugma pradezamA vA che. 'no teogaraesogADhA' yo pradezApAdanathI. 'no zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra bhagavatI sUtre esogAdA' no kalyojapradezAvagAdAni vRttasaMsthAnavantaH skandhAH oghAdezena - sAmAnyarUpeNa vicAryamANAH kRtayugmapadezAvagADhA eva sarveSAM tatpradezAnAM mIlane catuSkApahAre tatsvabhAvatayA catuparyavasitasvAda, vidhAnAdezena tu punardvAparamadezavagaDavarjitAH zeSAvagADhA bhavanti / yathA pUrvapratipAditapaJcasaptAdiSu jaghanyavRttasaMsthAnabhedeSu catuSkApahAre idyAvaziSTatA nAsti evaM sarveSvapi teSu vastusvabhAvasvAdityAzayenAha - 'vijJANA deseNaM' ityAdi / 'vihANAde seNaM' vidhAnAdezena 'kaDajumma parasogADhA ci' kRtayugmamadezAvagAdAnyapi bhavanti vRttAni saMsthAnAni / 'teogapaesogADhA vi' jyojamadezAtragAdAnyapi bhavanti / 'no dAvarajummaparasogADhA' no dvAparayugmapradezAvagAdAni ' catuSkApahAre dviparyavasitatvAbhAvAt parasogADhA' dvApara yugmapradezA gADha bhI nahIM haiM 'no kali ogapaesogAdA' aura na kalpojapradezAvagADha bhI haiN| kyoM ki vRttasaMsthAnavAle skandha sAmAnya rUpa se vicArita hone para kRtayugmapradezAvagADha hI haiN| kyoMki samasta pradezoM ko milAne para aura unameM se cAra kA apahAra karane para cAra baca jAte hai tathA vidhAnAdeza se ve dvAparayugma pradezAvagADha ko chor3akara zeSa saba pradezoM se avagADha hai arthAt ve kRtayugmapradezAvagADha bhI haiM, yojapradeza (vagADha bhI haiM aura kalpojapradezAvagADha bhI haiM / yahI bAta sUtrakAra ne 'vihANAdeseNaM kaGajumprapaesogADhA vi, tegapaesogADhA vi, no dAvarajummapaesogADhA, kaliogapaeso gADhA bi' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI hai| yahAM para jo dvAparayugmapradezAva gADhatA ko varjita kiyA gayA hai usakA kAraNa aisA hai ki pUrva meM dovara jummapaesogADhA' dvApara yugma pradezAvagADha pAyu nathI. 'no kaliogapaesogADhA' tathA udyoga pradezAvagADha pazu nathI. bha vRtta saMsthAnavANe skaMdha sAmAnyapaNAthI vicAratAM kRtayugma pradezAvagaDha ja che. kemake saghaLA 20 vIsa vigere pradezAne meLavavAthI ane temAMthI cAranA apahAra karavAthI 4 cAra khace che. tathA vidhAna dezathI tee dvApara yugmapradezAvagADhane cheDIne AkInA badhAja pradezeAthI avagADha che. arthAt teo mRtayugma pradezAvagADha paNa che. caiAja pradezAvagADha paNa che. ane kalyAja pradezAvagADha paNa che. eja vAta sUtrakAre 'vihANAdeseNa' kaDajummapaesrogADhA vi' teogapaesogADhA vi, no dAvarajummapaesogADhA, kaliogapaesogADhA vi' mA sUtraya dvArA auTa resa che. ahIMyAM dvApara yugma pradezAvagADha paNAne je tyAga karela che, tenuM kAraNa e zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 667 'kaliyogapaesogADhA vi' kalpojapadezAvagADhAnyapi bhavantIti / 'taMsANaM bhaMte ! saMThANA kiM kaDajumma esogADhA pucch|' he bhadanta ! asrANi khallu saMsthAnAni kiM kRtayugmapradezAvagADhAni 4 ityAdi / praznaH / bhagavAnAha -'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNa kaDajummapaesogADhA' oghAdezena-sAmAnyataH kRtayugmapadezAvagADhAni yasrANi saMsthAnAni bhavanti / 'no tezrogapaesogADhA' no yojadezAvagADhAni / 'no dArajummapaesogADhA' no dvAparayugmapradezAvagADhAni 'no kaliyogapaesogADhA vi' no kalyojapradezAvagADhAnyapi, he gautama ! sAmAnyavivakSayA vyasrANi saMsthAnAni kevalaM kRtayugmapradezAvagADhAnyeva bhavanti na tu-tryojadvAparayugmakalpojamadezAvagADhAni bhvntiityrthH| 'vihANAde seNaM' vidhApratipAdita jo pAMca sAta Adi jaghanya vRttasaMsthAna ke bheda haiM unameM se 4 kA apahAra karane para do kI avaziSTatA nahIM hai| aba gautamasvAmI prabhu zrI se aisA pUchate haiM-'taMsA NaM bhaMte ! saMThANA kiM kaDajumma0 pucchA0' he bhadanta ! yasa saMsthAna kyA kRtayugmapradezAvagADha haiM ? athavA yojapradezAvagADha haiM ? athavA dvAparayugmapradezAvagADha haiM ? athavA kalyojapradezAvagADha haiM ? isake uttara meM prabhu zrI kahate hai'goyamA ! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA' he gautama ! yasnasaMsthAna sAmAnya se kRtayugmapradezAvagADha haiM 'no teogapaesogADhA' yojana dezAvagADha nahIM hai 'no dAvarajummapaesogADhA' dvAparayugmapradezAvagADha bhI nahIM haiM / 'no kaliogapaesogADhA vi' aura na kalyoja pradezAva. gADha hI haiM / isa prakAra yasa saMsthAna kevala kRtayugma pradezAvagADha hI hai| vyoja dvAparayugma aura kalpojapradezAvagADha nahIM hai 'vihANAdeseNaM' che ke-pahelA pratipAdana karela pAMca, sAta vigere jaghanya vRtta saMsthAnanA bhedo che. temAMthI 4 cArane apahAra karavAthI be zeSa rahetA nathI. ve zrIgItamasvAmI prabhuzrIna ye pUche che -'taMsA Na bhaMte ! saMThANA ki kaDajumma0 pucchA0' san yasa sasthAnI zukRtayubha prazAzavANA che? athavA dvApara yugma pradezavALA che ? ke kalyAja pradezAvagADhavALA che ? mA prazana uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA! oghAdeseNa kaDajummapaeso. jA" he gautama ! vyastra saMsthAne sAmAnyapaNAthI kRtayugma pradezAvagADhavALA cha. 'no teogapaesogADhA' yA prazAnathI. 'no dAvarajummapaeso. gADhA' dvA52 yubha prazAAmA nathI. 'no kaliogapaesogADhA' ana tyA pradezAvagADha paNa nathI. A rIte vyasa saMsthAne kevaLa katayugma pradezAvagADha vALA ja che. vyAja dvApara yugma ane kAja pradezAvagADhavALA nathI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ magavatIsUtra nAdezena-tattavyaktirUpeNa vizeSarUpeNa ityarthaH 'kaDa jummapaesogADhA vi' kRtayugmapradezAvagADhAnyapi 'teogapaesogADhA vi' yojanadezAvagAhAnyapi kintu no dAvarajummapaesogADhA no kalibhogapaesogADhA' no dvAparayugmapradezAvagADhAni, nApi kalyojapadezAvagADhAni vyasrANi saMsthAnAnIti / 'cauraMsA jahA vaTTA' catu. rasrANi saMsthAnAni yathA vRttAni-vRttasaMsthAnAni nathaiva jJAtavyAni, tathAhi-caturasrANi saMsthAnAni oghAdezena kevalaM kRtayugmamadezAvagADhAnyeva nAnyayojAdi. pradezAvagADhAni / vidhAnAdezena tu kevalaM dvAparayugmapadezAvagADhAni na bhavanti, zeSa-sarva kRtayugmayoja-kalyojamadezAvagADhAni bhavantyeveti / tathA vyasaMsthAna vidhAna-bhedakI apekSA se eka eka kI apekSA se 'kaDajummapaesogADhA vi' kRtayugma pradezAvagAda bhI haiM 'tebhogapaeso. gADhA vi' yojapradezAvagADha bhI haiN| kintu 'no dAvarajummapae. sogADhA' dvAparayugmapradezAvagADha nahIM haiN| 'no kali bhogapaesogADhA' kalyoja pradezAvagAda bhI nahIM haiN| 'cauraMsA jahA vaTTA' vRttasaMsthAnoM kA jaisA varNana kiyA gayA hai vaisA hI varNana caturasra saMsthAnoM kA jAnanA cAhiye / arthAt caturasrasaMsthAna sAmAnya rUpa se kevala kRtayugma pradezAvagADha hI haiM, yojapradezAvagADha nahIM haiM, dvAparayugma pradezAvagADha bhI nahIM haiM aura na kalpoja pradezAvagADha hI haiN| tathA vidhAna kI apekSA se ve kevala dvAparayugma pradezAvagADha nahIM hai, kintu kRtayugma pradezAvagADha hai, yojanadezAvagADha haiM aura kalyojapradezAvagADha haiN| 'vihANAdeseNa' tathA yasa saMsthAna vidhAnAA-lenI apekSAthI-meTa? me sadhyAnI apekSAyI 'kaDajummapaesogADhA vi' kRtayu prazAvAda qaa 5 cha. 'teogapaesogADhA vi' 4 prdeshaa||1|| 5 che. 52'tu 'no dAvarajummapaesogADhA' 52 yubha pradeza nathI. tathA 'no kaliogapaesogADhA' ya.4 pradeza 5 nathI. 'cauraMsA jahA vaTTA' vRtta saMsthAnAnA samayamA pramANenu parthana 42vAmA mAvyu che, eja pramANenuM varNana caturastra saMsthAnanA saMbaMdhamAM paNa samajavuM. arthAta caturastra saMsthAna sAmAnya paNuthI kevaLa kRtayugma pradezAvagADhavALA ja che. te ja pradezAvagADhavALA nathI, dvApara yugma pradezAvagADhavALA nathI. ane koja pradezAvagADhavALA paNa nathI. tathA vidhAnAdezanI apekSAe te kevaLa dvApara yugma pradezAvagADhavALA nathI paraMtu kRtayugma pradezAvagaDhavALA che. eja pradezAvagADhavALA paNa che. ane koja pradezAvagaDhavALA paNa che, 'AyayA Na bhaMte ! saMThANA pucchA' 3 sagan mAyata sasthAnazukRtayumbha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 669 'AyayA NaM bhaMte ! saMThANA pucchA ?' AyatAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni iti pRcchA ? he bhadanta ! AyatAni saMsthAnAni kiM kRtayugmamadezAvagADhAni yadvA yojapradezAvagAhAni kiM ? dvAparayugmapadezAvagADhAni vA yadvA-kalyojapadezAvagADhAni bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA' oghAdezena sAmAnyavivakSAyAm kRtayugma padezAvagADhAni AyatAni saMsthAnAni bhavanti / 'no teogapaesogADhA' no yojpdeshaavgaaddhaani| 'no dAvarajummapaesogADhA' no dvaapryugmpdeshaavgaaddhaani| 'no kali bhogapaesogADhA' no kalyojapadezAvagADhAni AyatAni saMsthAnAnIti / 'vihANAdeseNaM kaDajumma. paesogADhA vi jAva kaliyogapaesogADhA vi' vidhAnAdezena tattavyaktyapekSayA tukumayugmamadezAvagADhAnyapi yAvat kalyojapadezAvagADhAnyapi yAvatpadena yojanadezAvagADhAnyapi dvAparayugmapadezAvagADhAnyapi ityanayoH saGgraho bhavati / iti / 'AyayA NaM bhaMte ! saMThANA pucchA' he bhadanta ! Ayata saMsthAna kyA kRtayugmapradezAvagADha haiM ? vyojapradezAvagADha haiM ? athavA dvAparayugmapradezAvagADha haiM ? athavA kalyojapradezAvagADha haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA' sAmAnya rUpa se AyatasaMsthAna kRtayugmapradezAvagADha haiN| para ve 'no teogapaeso. gADhA' yojapradezAvagADha nahIM haiM 'no dAvara jummapaesogADhA dvAparayumma pradezAvagADha nahIM haiM 'no kalibhogapaesogADhA' kalyojapadezAvagADha nahIM haiN| 'vihANAdeseja kaDajummapaesogADhA vi jAva kaliogapaeso. gADhA vi' bheda kI apekSA se ve kRtayugma pradezAvagaDha bhI haiM yAvat kalyojapradezAvagADha bhI haiN| yahAM yAvat padase 've yojapradezAvagADha bhI haiN| aura dvAparayugma pradezAvagADha bhI haiM' aisA pATha gRhIta huA hai| pradezAvagADhavALA che? ja pradezAvagADhavALA che? athavA dvApara yugma prade. zAvagaDhavALA che ke kaliyeja pradezAvagaDhavALa che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! gautama ! 'oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA' sAmAnya. pathAthI mAyata saMsthAna kRtayu pradezamADhA cha. 52'tuta 'no teogapae. sogADhA' yA prazANA nathI, 'no dAvarajummaraesogADhA' 52 amma prazANA 5 nathI. 'no kali bhogapaesogADhA' 46yA prA61 5 nathI 'vihANAdeseNa kaDajummapaesogADhA vi jAva kaliogapaesogADhA vi' bhedanI apekSAthI te kRtayugma pradezAvagADhavALa paNa che, je pradezAvagADhavALA paNa che, dvAparayugmapradezAvagADhavALA paNa che. ane kalyAja pradezAvagADhavALA paNa che. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 bhagavatIsUtre evaM tAvat kSetrataH ekasvAnekatvAbhyAM saMsthAnAni vidhAritAni, atha- punarekatvAnekatvAbhyAmeva kAlataH saMsthAnAni vicArayitumAha 'parimaMDale NaM bhaMte' ityAdi 'parimaMDale NaM bhaMte! saMThANe kiM kaDajummasamapaTTie' parimaNDalaM khalu madanta ! saMsthAna fish kRtayugmasamayasthitikam / 'teoga samaya hiie' pojasamayasthitikam / 'dAvarajummasamaya dviie' dvAparayugmasamayasthitikam / 'kaliogasamayaDiie' kalyojasamayasthitikaM vA / ayamAzayaH - parimaNDalena saMsthAnena pariNatAH skandhAH kiyantaM kAlaM tiSThanti ? kiM catuSkApahAre tatkAlasya samayA caturagrA bhavanti vyagrAH - dvayamA:ekAgrA vA bhavantIti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! isa prakAra se kSetra kI apekSA lekara ekavacana aura bahuvacana se saMsthAnoM kA vicAra kiyA / aba punaH ekasva aura anekatva se hI kAlakI apekSA lekara saMsthAnoM kA vicAra karane ke liye 'parimaMDale NaM bhaMte!' ityAdi sUtra sUtrakAra kahate haiM- 'parimaMDalepaNa' bhaMte! saMThANe kiM kaDajummasamaya. hie' isameM gautama svAmIne prabhu zrI se aisA pUchA hai- he bhadanta ! parimaMDala saMsthAna kyA kRtayugma samaya kI sthiti vAlA hai ? athavA 'teogasamapaTTie' yoja samaya kI sthitivAlA hai? athavA 'dAvarajummasamapaTThie' dvApara yugmarUpa samaya kI sthitivAlA hai? athavA 'kaliogasamayahie' kalyoja samaya kI sthiti vAlA hai ? tAtparya isakA yaha hai ki parimaMDala saMsthAna ke rUpa meM pariNata hue skandha kitane kAla taka rahate haiM ? kyA catuSka ke apahAra se usake kAla ke samaya caturagra hote haiM ? athavA vyagra hote haiM ? athavA dvayagra hote haiM ? athavA ekAgra upara pramANe kSetranI apekSAthI eka vacana ane bahuvacanathI saMsthA nenA sa'baMdhamAM vicAra karavAmAM Avela che. have pharIthI eka paNA ane aneka paNAthI ja kALanI apekSA laIne saMsthAnAnA saMbaMdhamAM vicAra karavA ATe sUtrakAra nIye prabhASenuM sUtra uDe che. 'parimaMDale NaM bhaMte !' ityAhi 'parimaMDaLe NaM bhaMte! kiM kaDajummasamayaTThiie' mA sUtrathI zrI gautamasvAbhIme prabhune evuM pUche che ke-he bhagavan parimaDala saMsthAna zukRtayugma samayanI sthItivALuM che ? athavA 'teoga samayahie' yo sabhayanI sthiti vANu che ? athavA 'dAvarajummasamayaTThiie' dvApara yugma samayanI sthiti vAju che ? athavA 'kali oga samaya TTiie' athavA udaya samayanI sthiti vALuM che ? kahevAnuM tAtparya e che ke parimaMDalasa`sthAna paNAthI pariNata thayela skaMdha keTalA kALa sudhI rahe che? cAranA-apahArathI tenA kALanA samaya caturasahAya che. athavA vyagra hAya che. yagra hAya che. athavA ekAgra hAya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - - -- - - - --- prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 61 'siya kaDajumpasamayaTiie jAva kalibhogasamayadiie' syAt-kRtayugmasamayasthitikam yAvat-kalyojasamayasthitikam / atra yAvatpadena syAtvyojasamayasthitika syAt dvApamayugmasamayasthitika mityanayoH sNgrhH| "evaM jAva Ayae' evamparimaNDalasaMsthAnava deva vRttasaMsthAnAdArabhyA''yatAntasaMsthAnaparyantaM syAt-kRtayugma samaya sthitikaM yAvat syAt kalpojasamayasthitikamiti / ayaM bhAvaH-parimaNDalAdi saMsthAnena pariNataskandhAnAM kRtayugmAdi sarvasamayasthitikatvaM bhavatIti / 'parimaMDalA gaM bhaMte ! saMThANA' parimaNDalAni khalu bhadanta ! saMsthAnAni ki kaDajummasamaSTriiyA pucchA' kiM kRtayugmasamayasthitikAni iti pRcchaa| he hote haiM ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM 'goyamA siya kaDajumma samayaTiie jAva kaliogasamayaSThihae' he gautama ! parimaMDala saMsthAna kadAcit kRtayugma samaya kI sthitivAlA hai aura yAvat vaha kadAcit kalpoja samaya kI sthiti vAlA bhI hai| yahAM yAvatpada se 'syAt vyoja samayasthitikaM sthAt dvAparayugma samayasthitikam' isa pATha kA saMgraha huA hai / 'evaM jAva Ayae' parimaMDala saMsthAna ke jaise hI vRttasaMsthAna se lekara Ayata saMsthAna taka saba saMsthAna kRtayugma samaya kI sthiti vAle bhI haiM / yAvat kalyoja samaya kI sthitivAle bhI haiN| tAtparya yahI hai ki parimaMDala Adi saMsthAna se pariNata skandhoM meM kRtayugma Adi sarva samaya kI sthiti rUpatA hai| 'parimaMDalA Na bhaMte ! saMThANA' he bhadanta ! samasta parimaMDalasaMsthAna 'kiM kaDajummasamayaTThiyA pucchA' kyA kRtayugma samaya kI sthiti vAle cha ? mA praznanA uttaramA prabhuzrI che 3-'goyamA' siya kaDajumbhasamayadiie jAva kaliogasamayaTiie' 3 gautama parima sathAna A pA2 ta yubha samayanI sthiti vANu DAya che. mIyAM yAvata pahathI 'syAt yojasamaya sthitikaM syAt dvAparayugmasamayasthitikam' te pA2 vya. samayanI sthitivALuM hoya che ane kaI vAra dvAparayugma samayanI sthitivALuM hoya che mA paaine| sa yaha thA che. 'evaM jAva Ayae' paribha sathAnanA 4thana pramANe vRtta saMsthAnathI laIne Ayata saMsthAna sudhInA saghaLA saMsthAne kRta yugma samayanI sthiti vALA che. yAvat kAja samayanI sthitivALA paNa che. kahevAnuM tAtparya e che ke parimaMDala vigere saMsthAnothI pariNata thayelA sakamAM kRtayugma vigere tamAma samayanI sthiti rUpatA che. 'parimaMDalA Na bhaMte ! saMThANA' hai sapana sA paribhasa sasthAnA kiM kaDajumbhasamayadviiyA pucchA' zu tayubha samayanI sthiti cha ? athavA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne bhadanta / parimaNDalasaMsthAnAni kiM kRtayugmasamayasthitikAni ? athavA-yoja samayasthitikAni ? yadvA-dvAparayugmasamayasthitikAni ? kiM vA-kalyojasamaya. sthitikAni iti prazna: ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNa siya kaDajummasamayahiiyA oghAdezena sAmAnyataH syAt-kadAcita kRtayugmasamayasthitikAni / 'jAba siya kalibhogasamayahiiyA' yAvat syAtkadAcit kalyojasamayasthitikAni yAvat padena yojasamayasthitikAni dvApara yugmasamayasthitikAnItyanayoH saGgrahaH / 'vihANAdeseNaM kaDajummasamayahiiyA vi' vidhAnAdezena tattad vyaktyapekSayetyarthaH kRtayugmasamayasthitikAnyapi, 'jAva. kalibhogasamayaTiyA vi' yAvat kalpojapsamayasthitikAnyapi yAvatpadena yoja. dvAparayugmasamayasthitikAnItyanayoH saMgraho bhavatIti / haiM ? athavA yoja samaya kI sthiti vAle haiM ? athavA dvApara samaya kI sthiti vAle haiM ? athavA kalyoja samaya kI sthiti vAle haiM ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'goyamA! oghAdeseNa siya kaDajumma samayahihayA' sAmAnya rUpa se ve kadAcit kRtayugma samaya kI sthiti vAle bhI haiM 'jAva siya kaliogasamayaDhisyA' yAvat kadAcit ve kalyoja samaya kI sthiti vAle bhI haiN| yahAM yAvatpada se 'yojasamayasthitikAni dvAparayugmasamayasthitikAni' isa pATha kA saMgraha huA hai| 'vihANA. deseNaM kaDajummasamayahiyA vi' tathA vidhAna kI apekSA se ve kRta yugma samaya kI sthitivAle bhI haiM yAvat kalyoja samaya kI sthitiyAle bhI haiN| yahAM para bhI yAvatpada se 'yojadvAparayugmasamayasthitikAni' ina padoM kA grahaNa huA hai| 'evaM jAya AyayA' parimaMDala saMsthAna ke dvAparayugma samayanI sthitivALA che? athavA kaleja samayanI sthitivALA che ? sA prazna uttaramA prabhu zrI 4 cha -'goyamA ! 3 gautama ! 'oghAdeseNa kaDajummasamayadiiyA' sAmAnyapAthI 6 vA2 tayubha samayanI sthitivANA 55 che. 'jAva siya kaliogasamayaDhiiyA' yAvat hAthit t| yo sama yana sthiti paya che. mAyAM yAvat54thI yojasamayasthitikAni dvAparayugma samayasthitikAni' mA 54 aDa 42saya che. 'vihANAdeseNa kaDa jummasamayaTriiyA vi' tathA vidhAnanI apekSAthI teo kRtayugma samayanI sthitivALA paNa che. yAvata kAja samayanI sthitivALA paNa che ahIMyAM paNa yAvatu padathI 'iyojadvAparasamayasthitikAni' mA 54 / haY 42||yaaN che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 673 'evaM jAva AyayA' evam parimaNDalasaMsthAnavadeva yAvadAyatAni saMsthAnAnyapi vodhyAni / atra yAvatpadena vRtta-vyasa-caturasrasaMsthAnAnAM grahaNaM bhavatIti / atha ekaravAnekatvAbhyAmeva bhAvataH saMsthAnAni prAha-'parimaMDale NaM' ityAdi / 'parimaMDaleNaM bhaMte ! saMThANe' parimaNDalaM khalu bhadanta ! saMsthAnam / 'kAlabannapajjavehi kiM kaDajumme jAva kalibhoge' kAlavarNaparyavaiH kiM kRtayugmam yAvat kalyojam ? he bhadanta ! parimaNDalasaMsthAnaM kAlavarNaparyavAn adhikRtya kiM kRtayugma yAvat kalyojarUpam atra-yAvatpadena kiM yojarUpam-dvAparayugmarUpaM vA ? itya nayoH saMgraha iti praznA, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / goyamA ! he gautama ! 'siya kaDajumme' syAva-kadAcit kRtayugmam / evaM eeNaM abhikAveNaM jaheva ThiIe' jaise hI yAvat Ayata saMsthAna taka kathana jAnanA caahiye| yahAM yAvaspada se, vyasra aura caturasra saMsthAnoM kA grahaNa huA hai| aba ekatva aura anekatva se saMsthAnoM kA kathana bhAva kI apekSA lekara sUtrakAra karate haiM-isameM gautama ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-'parimaMDaleNa bhaMte ! saMThANe kAlavannapajjavehi kiM kaDajumme jAva kalioge' he bhadanta ! parimaMDala saMsthAna kAle varNa kI paryAyoM kI apekSA se kyA kRtayugma rUpa hai ? athavA yAvat kalyoja rUpa hai ? yahAM yAvatpada se 'ki yojarUpam dvAparayugmarUpaM vA ina padoM kA grahaNa huvA hai| isa prazna ke uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'goyamA !' siya kaDajumme' vaha kadAcit kRtayugma rUpa hai 'evaM eeNa abhilAveNa jaheva ThiIe' isa prakAra ke 'evaM jAva AyayA' paribhasa saMsthAnanA thana prabhAra yAta bhAyata saMsthAna sudhInuM kathana samajavuM joIe. ahIMyAM yAvatpadathI vRtta, vyastra ane caturabhra A saMsthAne grahaNa karAyAM che. have bhAvanI apekSAthI eka paNa ane anekapaNAthI saMsthAnuM thana sUtrA2 42 che. tebhA gautamayAmI prabhune me pUche che hai-'parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe kAlabannapajjavehiM ki kaDajumme jAva kalioge' : bhagavan pari. maMDala saMsthAna kALAvaNunI paryAnI apekSAthI zuM kRta yugma rUpa che? athavA yAvata tyA04 35 cha ? ahIMyAM yAvata 54thI 'ki yojarUpam dvApara yugmarUpam vA' mA5: aDa 42|y|| che. yA praznAnA uttaramA prabhu gautama svAmIna 4 cha hai-'goyamA ! siya kaDajumme' te 7 vAra tayuma 35 che. 'evaM eeNaM abhilAveNa jaheva diIe' mA prbhaaen| manisAthI samaya bhane zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 675 bhagavatIsUtre evam-etena abhilApena yathaiva sthitau-yathAsamayasthitiviSaye kathitam tathaivatenaivAmilApena vRttAdisaMsthAneSvapi vaktavyamiti / tathAhi-'parimaMDaleNaM saMThANe kAlabannapajjavehi siya kaDajumme jAva siya kalibhoge' ityAdhAlApakAH sarvatra kaayaaH| evaM nIlavanapajjavehi' evaM nIlavarNaparyavaiH yathA kAlavarNaparyaveH kRtapugmAdirUpaM parimaMDalaM saMsthAnaM kathitaM tathaiva nIlavarNaparyavairapi kRtayugmarUpANi yAvat-kalyojarUpANi jJAtavyAnIti / evaM paMcahi vaNNehi evaM kAlanoletivarNadvayaM sammelya paJcabhirvaNaH parimaNDalAdIni saMsthAnAni jnyaatvyaani| yathA kAlanIlavarNaparyavaiH parimaNDalAdisaMsthAnAni kathitAni tathaiva zeSa-lohita-hAridra -zuklarUpavarNatrayaparyavairapi kRtayugmAdirUpANi vAcyAnIti / evameva parimaNDa hAdi abhilApa se jaisA kathana samaya evaM sthiti ke viSaya meM kiyA gayA hai usI prakAra kA kathana yahAM para bhI karanA cAhiye / arthAt-'parimaMDaleNaM saMThANe koladhannapaja vehi siya kaDajumme, jAva siya kalibhoge isa prakAra ke olApaka yahAM sarvatra kahanA caahiye| 'evaM nIlabannapaujavehi jisa prakAra kRSNavarNa kI paryAyoM kI apekSA se parimaMDala saMsthAna kRtayugma rUpa yAvat kalyojarUpa kahA gayA hai usI prakAra se vaha nIlavarNa kI paryAyoM kI apekSA se bhI kRtayugma rUpa yAvat kalyoja rUpa kahA gayA hai| 'evaM paMcahi vaNNehi jisa prakAra se kRSNavarNa kI paryAyoM kI aura nIlavarNa kI paryAyoM kI apekSA se parimaMDalAdi saMsthAna kRtayugma rUpa yAvat kalyojarUpa kahe gaye haiM usI prakAra se ve zeSa lohita, hAridra aura zuklavarNa kI paryAyoM kI apekSA se bhI ve kRtayugmAdi rUpa kahe haiM aisA jAnanA caahiye| isI prakAra se parimaMDala Adi saMsthAna 'dohiM sthitinA saMbaMdhamAM je pramANenuM kathana karavAmAM AvyuM che. e ja rItanuM 4thana mayAM 55 42 naye. arthAt 'parimaMDale Na saMThANe kAlavannapajjavehi siya kaDajumme jAva siya kalioge' 41 prmaannene| mAlA54 mahIyAM adhe 4 vA . 'evaM nIlavannapajjavehi' nI paryAyAnI mathe. kSAthI je pramANe parimaMDala saMsthAna kRtayugma rUpa yAvat kAja rUpa kahyuM che. eja rIte te nIlavarganA paryAnI apekSAthI paNa kRta yugmarUpa yAvatu tyA 35thI yu che. 'evaM paMcahi vaNNehi 2 pramANe nA paryAnI ane nIlavarNanA paryAnI apekSAthI parimaMDala vyAja dvApara vigere saMsthAne kRtayugma rUpa yAvata kalyAja rUpa kahyA che. e ja rIte teo bAkInA lehita-lAla hAridra-pILA ane zukala-dhoLA varNanA paryAnI apekSAthI paNa kRtayugmAdirUpa kahRAA che. tema samajavuM. eja rIte parimaMDala zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU04 dravyArthatvena pradezanirUpaNam 675 saMsthAnAni 'dohiM gaMdhehi dvAbhyAM gandhAbhyAM surabhidurabhirUpAbhyAM, surabhidurabhigandha paryavairityarthaH / tathA-paMcahi rasehi' iti paJcabhiH-tikta-kaTu-kaSAyA-'mlamadhurarUpaiH rasaiH-rasaparyavaiH, tathA 'aTTahiM phAsehiM jAva lukkhaphAsapajjavehi' aSTAmiH -sparzaH yAvadrUkSa-sparzaparyavaiH karkaza-mRdu-guru -laghu-zIto-SNa-snigdharUkSarUpai. raSTAbhiH paryavairityarthaH kRtayugmAdi vicAraNIyam iti / pUrvavarNitasaMsthAnAnAM madhye ekai kazaHkRtya kasmin kiyatI saMkhyA vidyate ? iti padarzikA vRddhasampradAyoktAH paJcasaMgrahaNyo gAthA atra pocyante 'parimaMDale ya baDhe, taMse cauraMsa Ayae ceva / ghaNapayarapaDhamavajja, oyapae se ya jumme ya // 1 // paMca ya bArasayaM khalu, satta ya vattIsa paMca vahami / niyachakkAyapaNatIsA, cauro ya havaMti taMsaMmi // 2 // nava ceva tahA cauro, sattAvIsA ya aTThacauraMse / tigadugapannarase ceva chacceva ya Ayae honi // 1 // paNayAlIsA bArasa, chanbheyA AyayaMmi saMThANe / parimaMDalaMmi vIsA, cattAyabhave paesaggaM // 4 // samve vi AyayaMmi geNhasu parimaMDalaMmi kaDajumma / vajjejja kaliM taMse dAvarajummaM ca sesemu' // 5 // chAyA-parimaNDalaM ca vRttaM vyasraM caturasamAyataM caiva / prathamavAni dhanapratarabhedAni ojapadezAni yugmAni ca // 1 // paJca ca dvAdaza khalu sapta ca dvAtriMzacca pnycvRtte| trayaH SaT paJcatriMzat catvArazca bhavanti vyasra // 2 // gaMdhehiM paMcahi rasehiM, ahahiM phAse hiM jAva lukkhAphAsapajjavehi do gaMdha surabhi durabhi gaMdha kI paryAyoM se pA~ca rasoM-tikta, kaTu, kaSAya, Amla aura madhura ina rasoM kI paryAyoM se tathA ATha spazoM kI-karkaza mRdu, guru, laghu, zIta, uSNa, snigdha evaM rUkSa kI paryAyoM se kRtayugmAdirUpa haiN| aisA vicAra karanA caahiye| ina eka 2 karake pUrva varNita vigaire sNsthaan| dohiM gaMvehi, paMcahi rasehi, ahi phAsehi jAva luksa. phAsapajjavehi" surbhii||-sudhmne bhI dudha se 2 dhanI pryaathiI, tikta, kaTu, kaSAya, asla ane madhura A rasanI paryAyathI tathA ATha sparzIthI eTale ke karkaza, mRdu, guru, laghu, zIta, uSNa, sinagdha, ane rUkSa e ATha sparzInI paryAyathI kRtayugmAdi rUpa che. e pramANe samajavuM joIe. A zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre nava caiva tathA catvAraH saptaviMzatizcASTau caturasra / trayo dvau paJcadazacaiva SaDeva cAyate bhavanti // 3 // pazca catvAriMzadvAdazaSaibhedAH Ayate saMsthAne / parimaNDale vizatizcatvArazca bhavet pradezAgram // 4 // sarve'pi Ayate (sarverAzaya iti) gRhANa parimaMDale kRtayugmaM varjayet kaliM vyasra dvAparayugmaM ca zeSeSu // 5 // muu04|| 'dravyAyapekSayA saMsthAnaparimANAdhikArAt saMsthAnavizeSitasya lokasyApi pUrvoktarUpeNaiva parimANanirUpaNAyAha-'seDhIo NaM maMte' ityAdi / mUlam-seDhIo NaM bhaMte ! davaTyAe kiM saMkhejAo asaMkhejAo aNaMtAo? goyamA! no saMkhejjAo no asaMkhe. jjAo annetaao| pAINapaDINAyayAo NaM bhaMte ! seDhIo davaTTayAe kiM saMkhejjAo asaMkhejAo aNaMtAo evaM cev| ___evaM dAhiNuttarAyayAo vi evaM uDDamahAyatAo vi| logAgAsaseDhIo NaM bhaMte ! davaTThayAe kiM saMkhejjAo asaMkhejAo aNaMtAo? goyamA! no saMkhejjAo asaMkhejjAo no annNtaao| pAINapaDINAyatAoNaM bhaMte! logAgAsaseDhIo dabaTayAe ki saMkhejjAo3 evaM cev| evaM dAhiNuttarAyayAo vi evaM uDamahAyayAo vi aloyAgAsa seDhIoNaMbhaMte! davaTrayAe ki saMkhejAo asaMkhejAo aNetAo? goyamA! no saMkhejjAo no asaMkhejjAo annNtaao| evaM pAINapaDINAyayAo vi, evaM dAhiNuttarAyayAo vi evaM uDamahAyatAo vi| seDhIoNaM bhaMte ! paesaTTayAe kiM saMkhejAo03 jahA davaTyAe tahAsaMsthAnoM ke bIca meM kisa saMsthAna meM pradezoM kI kitanI saMkhyA hai isa bAta ko saMgraha karake dikhAne vAlI vRddha saMpradAyokta ye pAMca saMgrAhaka gAthAeM haiM-'parimaMDale ya vaTTe' ityAdi |suutr 4 // pahelA varNavelA eka eka saMsthAmAM kayA saMsthAnamAM pradezanI keTalI saMkhyA che ? A vAta saMgraha karIne batAvavALI vRddha saMpradAya praNAli pramANe yA pAya ghaDa thaa| usa . 'parimaMDaleya vaTTe' tyAhi ||suu0 4 // zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za025 u.3 sU05 lokasya parimANanirUpaNam 677 paesaTrayAe vi jAva uDDamahAyayAo vi, savvAo annNtaao| logAgAsaseDhIo NaM bhaMte! paesaTrayAe kiM saMkhejjAo? pucchA goyamA! siya saMkhejAo siya asaMkhejjAo no argtaao| evaM pAINapaDINAyayAo vi dAhiNuttarAyayAo vi evaM ceva, uDDamahAyatAo no saMkhejAo asaMkhejjAo no aNaMtA o| alogAgAsaseDhIoNaM bhaMte! paesaTTayAe pucchA, goyamA! siya saMkhejjAo, siya asaMkhejjAo siya aNaMtAo pAINapaDINAyayAo NaM bhaMte! aloyA0 pucchA goyamA! no saMkhe. jjAo no asaMkhejjAo annNtaao| evaM dAhiNuttarAyayAo vi uDDamahAyayAo pucchA ? goyamA ! siya saMkhejjAo siya asaMkhejjAo siya aNaMtAo ||suu05|| ___ chAyA-zreNayaH khalu bhadanta ! dravyArthatayA ki saMkhyeyAH ? asaMkhyeyAH ? anantAH gautama ! no saMkhyeyAH, no asaMkhyeyAH, anantAH / prAcIpratIcyAyatAH khalu bhadanta ! zreNayaH dravyArthatayA ki saMkhyeyAH,03 evameva / evaM dakSiNo. ttarAyatA api-evamUrcAdha AyatA api| lokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! dravyArthatayA ki saMkhyeyA asaMkhyeyA anantAH ? gautama ! no saMkhyeyAH, asaMkhyeyAH, no anntaaH| prAcI pratIcyAyatAH khala bhadanta ! lokAkAzazreNayaH dravyArthatayA ki saMkhyeyA03 evameva / evaM dakSiNottarAyatA api evamUrdhA'dha AyatA api / alokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! dravyAtayA ki saMkhyeyAH asaMkhyeyAH, anantAH ?, gautama ! no saMkhyeyAH, no asaMkhyeyAH anntaaH| evaM prAcIpatIcyAyatA api, evam dakSiNottarAyatA api, evam udhi AyatA api / zreNayaH khalu bhadanta ! pradezArthatayA kiM saMkhyeyAH 3 yathA-dravyArthatayA tathA pradezArthatayA api yAvadUrvAdha AyatA api sarvA anntaaH| lokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! pradezArthatayA kiM saMkhyeyAH 3 pRcchA, gautama ! syAta-saMkhyeyAH syAd-asaMkhyethAH no anantAH / evam-prAcImatIcyA. yatA api, dakSiNottarAyatA api evameva, UrdhA'dha AyatA no saMkhyeyAH, asaMkhyeyAH, no anntaaH| alokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! pradezArthatayA pRcch| ? gautama ! syAt-saMkhyayA syAd asaMkhyeyAH syAd anntaaH| prAcI. patIcyAyatAH khalu bhadanta ! alokAkAzasya0 pRcchA ? gautama ! no saMkhyeyAH no asaMkhyeyAH anantAH, evaM dakSiNottarAyatA api / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsatra UrdhvAdha AyatAH pRcchA ? gautama ! syAt saMkhyeyAH syAd asaMkhyeyAH syAt anantAH ||muu05|| TIkA-'seDhIoNaM bhaMte !' zreNayaH khalu bhadanta ! yadyapi-zreNIzabdena paGktiH mAtraM kathyate tathApi-atra prakaraNabalAt AkAzapadezazreNaya-eva gRhItavyAH, AkAzapradeza zregInAmeva pakrAntatvAt tatra zreNayaH avivakSitalokAlokabhedatvena sAmAnyAH 1, tathA-tA eva zreNayaH pUrvAparAyatAH2 dakSiNottarAyatAH3, urdhA'dha AyatAH 4 / evaM lokasambandhinyo'lokasambandhinyazca tAH zregayo bhavanti / tA: dravyAdika kI apekSA se saMsthAna parimANa ke adhikAra ko lekara aba sUtrakAra saMsthAna vizeSita loka kA bhI pUrvokta rUpa se hI parimANa nirUpaNa karane ke liye sUtra kA kathana karate haiM-'seDhIo NaM bhaMte ! baTTayAe kiM saMkhejjAo' ityAdi sUtra // 5 // TIkArtha-yahAM gautama svAmIne prabhu se aisA pUchA hai-'seDhIo NaM bhaMte ! davaTTayAe ki saMkhejjAo, asaMkhejjAo, aNatAo' he bhadanta ! dravya kI apekSA se zreNiyAM kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta haiM ? yadyapi zreNI zabda se paGktimAtra kA kathana hotA hai arthAt zreNI zabda kA artha paGktimAtra hai phira bhI yahAM para prakaraNa ke vaza se AkAza pradeza paGktiyAM zreNI zabda se gRhIta huI haiN| isa prakAra loka aura aloka ke bheda kI vivakSA kiye binA hI ve yahAM sAmAnya rUpa grahIta hotI haiN| ye zreNiyAMpUrva se pazcima taka lambI haiM, dakSiga se uttara taka lambI haiM aura urva se adhobhAga taka lambI haiN| isa prakAra kI ye zreNiyAM loka meM bhI haiM aura aloka meM bhI haiN| isa saba abhiprAyako dravya vigerenI apekSAthI saMsthAna parimANanA adhikArathI have sUtra kAra saMsthAna vizeSa lekanuM pUrvokta prakArathI ja parimANa nirUpaNa karavA mATe sUtratuM pratha- 3re che 'seDhIo NaM bhaMte ! vvayAe ki saMkhejjAo' tyA. 21 - ve gautamasvAmI prabhuzrIna meM pUche che ?-'seDhIo Na bhaMte ! davaTyAe ki saMkhejAo asaMkhejjAo' 8 sapanadravyanI apekSAthI zreNIyo saMkhyAta che? ke asaMkhyAta che ? athavA anaMta che? joke zreNI zabdathI paMktinuM grahaNa-kathana thAya che, arthAt zrejI zabdano artha paMkti mAtra che, te paNa ahIMyAM prakaraNa vazAta AkAza pradeza paMktio zreNI zabdathI grahaNa thaI che. A rIte leka ane alakanA bhedanI vivakSA karyA vagara ja teo ahIMyAM sAmAnya paNuthI grahaNa thAya che, A zreNI pUrvathI pazcima sudhI lAMbI hoya che. dakSiNathI uttara sudhI lAMbI che. ane uparathI nIce zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 105 lokasya parimANanirUpaNam 679 zreNayaH 'dabaTTayAe' dravyArthatayA-dravyArtharUpeNa 'ki saMkhejjAo ki saMkhyAtAH, 'asaMkhejjAo' kimasaMkhyeyAH 'aNaMtAo' anantA vA tAH zregayaH ? iti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'no saMkhejjAo-no asaM. khejjAo' no saMkhyeyA AkAzapradezazreNayo na vA-asaMkhyeyAH kintu-'arNatAo' anantA evA''kAzapradezazreNayo bhavantIti / sAmAnyAkAzA'stikAyasya zreNInAM viSakSitasvAdanantAH sAmAnyataH zreNaya iti / 'pAINa paDINAyayAo NaM bhaMte ! seTIo' mAcIpatIcyAyatAH pUrvAparAkAzapadezamAge lambAyamAnAH zreNayaH / 'danna, TayAe ki saMkhejjAo0' dravyArthatayA dravyarUpeNetyarthaH kiM saMkhyAtA:-asaM. khyAnAH, anantA vA ? iti praznaH ?, bhagavAnAha-'evaM ce| evameva pUrvAparAkAzalekara hI gautama svAmIne prabhuzrI se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! AkAza pradezoM kI ye zreNiyAM dravyarUpa se kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'goyamA ! no saMkhejAo, no asaMkhejjAo' ye AkAza pradezoM kI zreNiyAM na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiN| kintu 'aNatAo' ananta haiM / sAmAnya rUpa se AkAzAstikAya kI hI zreNIyAM vivakSita huI haiM ataH ve zreNiyAM sAmAnyatayA ananta hI kahI gaI haiN| _ 'pAINa pADINAyayAoNabhaMte ! seDhI modavaDhapAe ki saMkhejjAo' isa sUtra dvArA prabhu zrI se gautama svAmIne aisA pUchA hai ki he bhadanta! pUrva se pazcima taka lambI jo zreNiyAM haiM-pUrva se pazcima taka ke AkAza sudhI lAMbI che. A rItanI A zreNiye lekamAM paNa che, ane alekamAM paNa che. A tamAma abhiprAyane laIne ja gautama svAmIe prabhuzrIne e pramANe pUchayuM che ke he bhagavan AkAza pradezomAM rahelI A zreNI dravya paNAthI zuM saMkhyAta che? ke asaMkhyAta che? athavA anaMta che? A prazna uttaramA prabhule 'goyamA ! no sakhejjAo no asaMkhejjAo' he gautama! A AkAza pradezonI zreNI saMkhyAta nathI asaMkhyAta paNa nayI 52 tu 'aNaMtAo' te manAta che. sAmAnya sAthI mAzAstiyanI zreNInI ja ahiyAM vivakSA karI che, jethI te zreNI sAmAnyapaNAthI anaMta ja kahevAmAM AvI che. pADINapaDINAyayAo Na bhaMte ! seDhIo davaTyAe ki saMkhejjAo.' A sUtra dvArA zrI gautama svAmIe prabhu zrIne evuM pUchayuM che ke he bhagavad je zreNI pUrvathI pazcima sudhI lAMbI che. arthAt pUrvathI pazcima sudhInA AkAza pradeza bhAgamAM lAMbI je zreNI che, te dravya paNAthI zuM saMkhyAta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 bhagavatI sUtre pradeze lambAyamAnA stAH zreNayo na saMkhyAtAH na vA - asaMkhyAtAH, api tu ana tA eva bhavantIti bhAvaH / evaM- dahiNuttarAyatAo vi' evaM pUrvavadeva dakSiNottarA. yatA api dakSiNottarAkAzapradeza mAge lambAyamAnAstAH zreNayo na saMkhyAtAH, na cA asaMkhyAtAH kintu anantA eveti bhAvaH / ' evaM uDUmahAyayAo vi' eva AyatA api, evameva - pUrvavadeva UrdhvAdha AkAzapradeze lambA yamAnAstAH zreNayo na saMkhyAtA na vA - asaMkhyAtAH kintu - anantA eva bhavantIti bhAvaH / idaM ca sAmAnyasvena lokAloketidvayamAzritya jJAtavyamiti / atha vizeSa mAzritya pradeza bhAga meM lambI jo zreNiyAM haiM ve kyA dravyarUpa se saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta hai ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM- 'evaM ceva' he gautama! pUrva se pazcima taka ke AkAza pradeza bhAga meM jo zreNiyAM hai ve na saMkhyAta haiM ? na asaMkhyAta hai kintu ananta haiM / 'evaM dAhiNutarAyatAo vi' isI prakAra se dakSiNa aura uttara ke AkAza pradeza bhAga meM lambAyamAna jo zreNiyAM haiM ve bhI na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM kintu ananta hI haiM aisA jAnanA caahiye| 'evaM uDUmahAyayAo vi' isI prakAra se Upara se nIce taka ke AkAza pradeza bhAga meM jo lambI zreNiyAM haiM ve bhI na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM kintu ananta hI haiN| yaha jo kathana kiyA gayA hai vaha sAmAnya rUpa se loka aura aloka ko Azrita karake kiyA gayA hai| aba vizeSa ko Azrita karake sUtrakAra ina zreNiyoM kA kathana karate haiM- isameM gautama svAmIne che ? athavA zuM asa`khyAta che? athavA anaMta che? A praznanA uttaramAM prabhu De - 'eva' ceva' he gautama pUrvathI pazcima sudhInA Aaza pradeza bhAgamAM je zreNIyA che, te saMkhyAta nathI asaMkhyAta paNa nathI, paraMtu anaMta che. ' evaM dAhiNuttarAyatAo vi' na rIte dRkSiNa bhane uttaranA AmAza pradeza bhAgamAM lAMbI je zreNIce che. te paNa sAta nathI tema asadhyaay pazu nathI. paraMtu anaMta che; tema samabhavu' lekhe 'evaM daahinnuttraaysAtho vi" eja pramANe dakSiNa ane uttaranA AkAza pradeza bhAgamAM je zreNiyA lAMtrI thayela che. te khazrI paNa sakhyAta athavA asakhyAta nathI. paraMtu yAnaMta 4 che, tema samabhavu 'evaM uDDhamahAyayAo vi' se prabhA uparathI nIce sudhInA AkAza pradeza bhAgamAM je lAMkhI zreNiyA che, te paNa sakhyAta nathI tema asakhyAta paNa nathI. paraMtu anata che. A kathana je karavAmAM AvyuM che, te sAmAnya paNAthI leAka ane leAkane Azraya karIne karavAmAM Avela che. have vizeSane Azraya karIne sUtrakAra A zreNIcAnuM kathana kare che, temAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU05 lokasya parimANanirUpaNam 681 mAha-'logAgAsaseDhIo NaM bhaMte' lokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! 'dabATTayAe ki saMkhejjAo, asaMkhejjAo, arNatAo, dravyArthatayA-dravyarUpeNa kiM saMkhyAtAH asaMkhyAtAH anantAvA lokAkAzasambandhinyaH zreNayo bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'no saMkhejAo, asaMkhejjAbho no aNaMtAo' no saMkhyAtAH kintu asaMkhyAtAH lokAkAzazreNayaH, na vA-anantAH, ihA'saMkhyAtA eva zreNayaH asaMkhyAtamadezAtmakatvAllokAkAzasyeti / 'pAIga. paDINAyayAo NaM bhaMte !" prAcImatIcyAyatAH khalu bhadanta ! 'logAgAsasedIo' lokaakaashshrennyH| 'dabaTThayAe' dravyArthatayA-dravyarUpeNa / 'kiM saMkhejjAo asaMkhejjAyo arNatAo' kiM saMkhyAtA:-asaMkhyAnA:- anntaaH| he bhadanta / prabhu zrI se aisA pUchA hai-'logAgAsaseDhIo Na bhaMte ! vvaTTayAe ki saMkhejjAo asaMkhejjAo aNatAoM he bhadanta ! lokAkAza kI jo pradeza paGktiyAM hai ve dravya kI apekSA se kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaM. khyAta haiM ? athavA ananta hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM 'goyamA! no saMkhejjAo asaMkhejjAo, no aNatAo' he gautama! lokAkAza ke pradezoM kI jo paGktiyAM hai ve saMkhyAta nahIM haiM ananta nahIM haiM kintu asaMkhyAta hI haiN| tAtparya isa kathana kA yahI hai ki lokAkAza ke pradeza asaMkhyAta kahe gaye haiM isaliye unakI zreNiyAM bhI asaMkhyAta hI ho sakatI haiM ananta athavA saMkhyAta nhiiN| ananta zreNiyAM jo kahI gaI hai ve sAmAnya rUpa se alokAkAza ko lakSya karake kahI gaI haiM kyoMki alokAkAza ke pradeza siddhAntakAroM ne ananta kahe haiN| 'pAINa paDIgAyayAo Na bhaMte ! logAgAsaseDhIo davvaTTayAe ki saMkhejjAo.' he bhadanta ! pUrva se pazcima taka lambI jo vinaya zrI gItabhAbhI prabhuzrIne meM pUche che 4-'logAgAsaseDhIo Na bhaMte ! davvadayAe ki saMkhejjAo asakhejoo aNatAo' sAvana mozanI je pradeza paMkti che, te dravyanI apekSAthI zuM saMkhyAta che ? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIne cha -'goyamA ! no saMkhejjAo asaMkhejjAo no agatAo' gautama! lekAkAzanA pradezanI je paMkti che, te saMkhyAta nathI. tema anaMta paNa nathI paraMtu asaMkhyAta ja che. kahevAnuM tAtparya e che ke kAkAzanA pradeza asaM. khyAta kahyA che. tethI tenI zreNI paNa asaMkhyAta ja hoya che. anaMta athavA saMkhyAta nathI. anaMta zreNiye je kahI che te alakAkAzane lakSya karIne kahela cha.bha-masAzanA pradezI siddhAMta manata hA cha. 'pAINa. paDINAyayAo Na bhaMte ! logAgAsaseDhIo davvadayAe ki saMkhejjAo0' he ma. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre pUrvapazmiyolambAyamAnA lokAkAzazreNayaH dravyArthatayA ki saMkhyAtA:-asaM. khyAtA:-anantA vA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-evaM ceva evameva, yathA lokAzazreNayo na saMkhyAtAH kintu asaMkhyAtAH nApyanantAH tathaiva-pUrvapazcimayolagyAyamAnA lokAkAzazreNayo'pi na saMkhyAtAH kintu-asaMkhyAtAH asaMkhyAta. pradezakatvAllokAkAzasya nApyanantA iti bhaavH| ___evaM dAhiNottarAyayAno vi' evaM dakSiNottarAyatA api pUrvapazcimalambAyamAnalokAkAzazreNIvat-dakSiNottarayolambAyamAnAH lokaprakAzazreyona saMkhyAtAH na vA-anantAH kintu asaMkhyAtA eva bhavantIti bhAvaH, 'evaM uDamahAyatAko vi' evamarvAdha AyatA api evameva pUrva pazcimayolambAyamAnalokAkAzazreNIyadeva UrdhAdhaH pradezeSu lambAyamAnA lokAkAzazreNayo'pi na saMkhyAtAH na vA-anantAH kintu asaMkhyAtA eva mAnti asaMkhyAtatvAt-lokAkAzasyeti / lokAkAza ke pradezoM kI zreNiyAM haiM ve dravyarUpa se kyA saMkhyAta hai ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu zrI gautamasvAmI se kahate haiM-'evaM ceva' he gautama ! pUrva se pazcima taka jo lokAkAza ke pradezoM kI zreNiyAM haiM ve dravyarUpa se asaMkhyAta hI haiM saMkhyAta athavA ananta nahIM haiN| 'evaM dAhiNottarAyayAo vi' isI prakAra se dakSiNa se uttara taka jo lokAkAza ke pradezoM kI zreNiyAM haiM ve bhI haiM-arthAt ve dravyArtharUpa se asaMkhyAta hI haiN| saMkhyAta athavA ananta nahIM hai| 'evaM uDamahAyatAo vi' isI prakAra se Urdhva se lekara nIce jo lokAkAza ke pradezoM kI lambI zreNiyAM haiM ve bhI asaMkhyAta hI haiM saMkhyAta athavA ananta nahIM haiN| vana pUrvathI pazcima sudhInI lAMbI je lekAkAzanA pradezanI zreNI che, te dravya paNuthI zuM saMkhyAta che ? athavA asaMkhyAta che ? ke anaMta che ? // prazna uttaramA pramuzrI gautama svAmIna cha -'evaM ceva' gItama! pUrvathI pazcima sudhI je lokAkAzanA pradezonI zreNiye che, te dravya paNAthI asaMkhyAta ja che, saMkhyAta athavA anaMta hotI nathI. ___ evaM dAhiNottarAyayAo vi' me zate dRkSithI uttara sudhI . zanA pradezonI je zreNiye che, te paNa samajI levI. arthAt te dravyapaNAthI asanyAta 1 cha. sadhyAta athavA anaMta nathI. 'evaM uDUDhamahAyatAo vi eja pramANe urdhva uparathI laIne nIcenA pradezonI lAMbI zreNiye che, te paNa asaMkhyAta ja che, saMthAta ke anaMta nathI, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU05 lokasya parimANanirUpaNam 683 athA'lokAkAzazreNiviSaye mAha-'alogAgAsasehI o' ityAdi0 'alo. gAgAsaseDhIo NaM bhaMte' akokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! 'davaTTayAe ki saMkhe. jjAo asaMkhejjAo aNatAmo' dravyArthatayA-dravyarUpeNa kiM saMkhyAtAH, asaM. khyAtAH, anantAveti praznaH ? bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'no saMkhejjAo no asaMkhejjAo arNavAo' no saMkhyAtAH alokA. kAzazreNayo na vA asaMkhyAtAH kintu-anantA eva bhavanti / anantamadezAtmakavAdalokAkAzasyeti / 'evaM pAIgapaDINAyayo vi' evaM prAcI pratIcyAyatA api alokAkAza zreNayaH pUrvapazcimadizi lambAyamAnAH zreNayo'pi na saMkhyAtA nAsaMkhyAtAH kintu-anantA eva bhavanti anantapadezAtmakatvAdalokAkAzasyeti / 'evaM dAhiNottarAyayAovi' evaM dakSiNottarAyatA api dakSiNonarasyAM lambAyamAnA api zreNayo na saMkhyAtAH na vA-asaMkhyAtAH kintu anantA bhavantIti / __ aba zrI gautamasvAmI alokAkAza kI pradeza paGktiyoM ko Azrita karake prabhu zrI se pUchate haiM-'alogAgAsaseDhIoNaM bhaMte ! dabaTTayAe ki saMkhejjAmo, asaMkhejjAo aNaMtAo' he bhadanta ! alokAkAza kI zreNiyAM dravyarUpa se saMkhyAta haiM athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA! no saMkhejjAo no asaMkhejjAo aNaMtAo' he gautama! alokAkAza kI zreNiyAM dravya rUpa se na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM kintu ananta haiN| kyoMki alo. kAkAza ananta pradezAtmaka kahA gayA hai| 'evaM pAINa paDINAyyAo vi' isI taraha se pUrva se pazcima taka lambI alokAkAza kI zreNiyAM bhI na saMkhyAta haiM na asaMkhyAta haiM kintu ananta hai| 'evaM dAhiNotta. rAyayAo vi' isI prakAra se dakSiNa dizA se uttara dizA meM lambAya. mAna zreNiyA~ bhI ananta hI haiN| ve na saMkhyAta hai aura na asaMkhyAta have zrI gautamasvAmI akAkAzanI pradeza paMktione Azraya karIne prabhuzrIna sapUche cha -'alogAmAsaseDhIo Na bhaMte ! dabayAe ki sakhe. jjAo asaMkhejjAo aNaMtAo' alAvan mazinI azIyA dravya. paNAthI zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A prazna uttaramA prabhu zrI gautama svAmIna cha -'goyamA! no saMkhejjAo no asa khejjAo aNatAo' 3 gItama! watnI zreya dravyapAthI saMkhyAta nathI. asaMkhyAta paNa nathI paraMtu anaMta che. kemake-alakAkAza anaMta pradezAguDI cha. 'eva dAhiNottarAyayAo vi' me zatakSiNa dizAthI uttara dizA sudhI lAMbI zreNI paNa anaMta ja che. te saMkhyAta ke asaMkhyAta nathI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 bhagavatIsUtre 'evaM uDamahAyatAovi' evamUvo'dha AyAtAH-Urdhvamadhazca lambAyamAnA api zreNayo na saMkhyAtAH na vA-asaMkhyAtAH kintu anantA eva bhavantIti bhaavH| atha pradezAditayA zreNimUtramAha-'seDhIyo NaM bhaMte ! paesaTTayAe ki saMkhejjAo0' zreNayaH khalu bhadanta ! pradezArthatayA-pradezarUpeNa kiM saMkhyAtA bhavanti asaMkhyAtA vA bhavanti anantA vA bhavanti-iti praznaH ? bhagAnAha-'jahA' ityAdi, 'jahAdabaTTayAe tahA para sahazAe vi' yathA-dravyAryatayA tathA pradezArthatayA api / yathA -dravyArthatayA sAmAnyataH zregayo na saMrUpAMtAH, na vA-asaMkhyAtAH kintu-anantA bhavanti / tathaiva-sAmAnyarUpeNa zreNayaH pradezArthatayA api na saMkhyAtAH, na vAasaMkhyAtAH kintu-anantA bhAnti / iti / 'jAva uDamahAyayAo vi' yaavdhaiN| 'evaM umahAyatAmo vi' isI taraha se urdhva se lekara nIce taka alo. kAkAza zreNiyAM bhI ananta hI haiM / saMkhyAta athavA asaMkhghAta nahIM haiN| aba pradezoM kI apekSA se zreNi sUtra kA pratipAdana sUtrakAra karate hai| 'seDhIbhoNaM bhaMte ! paesaTTayAe ki saMkhejjAo.' he bhadanta ! pradeza kI apekSA se pradeza rUpa se zreNiyAM kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM? athavA ananta hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-jahA davvaTThayAe tahA paesaTTayAe vi' he gautama ! jisa prakAra pUrva meM dravya kI apekSAse zreNiyAM sAmAnyatayA ananta hI varNita huI haiM saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM, isI taraha ve sAmAnya rUpa se pradezoM kI apekSA lekara ananta hI varNita huI haiM saMkhyAta asaMkhyAta nahIM aura ye zreNiyAM pradezoM kI 'evaM uDUDhamahAyatAo vi' mepramANe -52thI 14nanIya sudhInI maai. kAkAzanI zreNI paNa anaMta ja che. temAM saMkhyAta agara asaMkhyAtapaNuM nathI. ve sUtra 2 prazAnI apekSAthI zreNI sUtranu pratipAna 42 cha. 'seDhIo Na bhaMte ! paesayAe ki sakhejjAo' 3 sagavan prazanI apekSAthI-arthAta pradeza paNAthI zreNI zuM saMkhyAta che ? athavA asaMkhyAta che ? ke anaMta cha 1 mA prazana uttaramA prabhu zrI che -'jahA davvayAe tahA paesayAe vi' hai gautama ! 2 prabhArI paDeTA dravyanI apekSAthI sAmAnya zata zreNI anaMta ja hovAnuM kahela che. saMkhyAta ke asaMkhyAta kahI nathI. eja rIte sAmAnyapaNAthI pradezonI apekSAthI anaMta ja varNavela che. saMkhyAta athavA asaMkhyAta varNavela nathI, ane A zreNI pradezanI apekSAthI yAvat zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU05 lokasya parimANanirUpaNa ra 685 dhi AyatA api zreNayaH, yAvatpadena pUrvapazcimAyatA api zreNayaH, dakSiNo tarAyatA api ityanayoH saMgrahaH tathA ca-pUrvapazcimAyatAH zreyaH dakSiNottarA. yatAH zreNayaH, UrdhApa AyatA api zreNayaH no saMkhyAtAH no asaMkhyAtA: kintu-anantA eva bhavanti, upasaMhAramAha-savvAo-aNatAo' sarvAzca-pUrvA. para-dakSiNottarordhA'dha AyatAca lokAkAzazregayo'nantA eva bhAntIti / ____ atha-lokAkAzamadhikRtya pradezArthatayA-pradezaprakAreNa zreNisvarUpanAha'logAgAsaseDhoo' ityaadi| 'logAgAsaseDhIo NaM bhaMte / paesahayAe ki saMkhejjA pucchA?' lokAkAzazreNayaH khala bhadanta ! pradezArthatayA ki saMkhyAtA:-asaMkhyAtA:- anantAveti paznaH ? magaganAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'siya saMkhejAo' apekSA se yAvat Upara se nIce taka bhI AkAzapradezabhAga meM ananta hI hai-saMkhyAta asaMkhyAta nahIM haiM aisA jAnanA caahiye| yahAM yAvatpadase 'pUrvapazcimAyatAH zreNayA dakSiNottarA AyatAH zreNayaH no saMkhyotAH no asaMkhyAtAH api tu anantA eva' isa pATha kA saMgraha huA hai| 'savvAo aNaMtAo' isa prakAra ye saba lokAkAza alokAkAza rUpa sAmAnya AkAza kI zreNiyAM pradezoM kI apekSA se pUrva pazcima uttara dakSiNa Upara nIce sarvatra ananta hI haiN| aba gautamasthAmI lokAkAza ko lekara pradezoM kI apekSA se zreNike svarUpa ko pUchate haiM 'logAgAsaseDhIo gaMbhaMte ! paesaTTayAe ki saMkhejjA pucchA' he bhadanta ! pradezoM kI apekSA lekara lo kAkAza kI zreNiyAM kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu unase kahate hai-'goyamA! siya uparathI nIce sudhInA AkAza pradeza bhAgamAM anaMta ja kahela che.-saMkhyAta hai asabhyAta hI nathI. temasabhA. bhaDIyo yAt54thI 'pUrva pazcimAyatAH zreNayaH dakSiNottarA aAyatA zreNayaH no saMkhyAtAH no asakhyAtAH, apitu anantA eva' mA pani saghaDa thye| cha. 'savAo aNaMtAo' mArIta mA saghA lakAkAze alakAkAza rUpa sAmAnya AkAzanI zrI pradezanI apekSAthI pUrva pazcima uttara dakSiNa upara nIce badhe ja anaMta ja che. have zrI gautamasvAmI le kAkAzane laIne pradezanI apekSAthI zreNInA 2135 viza pUche che haiM-'logAgAsaseDhIo NaM bhaMte ! paesaTuyAe ki saMkhejA judA" he bhagavana pradezanI apekSAthI kAkAzanI zreNI zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A praznanA uttaramAM zrI bhagavatI sUtraH 15 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 bhagavatIstre syAt kadAcit saMkhyAtAstAH-zreNayaH, yato lokAkAzasya vRttAkAratvena paryanta vartizreNayaH saMkhyAtapradezikA bhavantIti / 'siya asaMkhejjAbho' syAt-asaMkhyAtA stAH zreNayaH / 'no arNatAo' no anantA stAH zreNayaH, lokamadezAnAmanantasvAbhAvAditi / 'evaM pAIgapaDINAyayAo vi, dAhiNuttarAyayAo vi evaM ceva' evam anenaiva prakAreNa sAmAnyato lokAkAzazreNi moktapakAreNaiva prAcIpratIcyA yatA api, dakSiNottarAyatA api zreNayaH syAt saMkhyAtAH syAt asaMkhyAtA saMkhejjAo, siya asaMkhejAo no aNaMtAo' he gautama ! pradezarUpa se lokAkAza kI zreNiyAM kadAcit saMkhyAta bhI haiM kadAcit asaMkhyAta bhI haiN| parantu ve ananta nahIM haiM / lokAkAza kI zreNiyAM pradezoM kI apekSA se jo saMkhpAta kahI gaI haiM so isakA tAtparya aisA hai ki vRttAkAra loka ke dantaka jo alokAkAza meM gae hue haiM so inakI zreNiyAM saMkhyAtapradezAtmaka hotI hai, athavA-lokAkAza vRttAkAra hai isaliye isake paryanta meM rahI huI jo pradeza zreNiyAM haiM ve saMkhyAtapradezoM vAlI haiN| isI prakAra lokAkAza kI jo zreNiyoM pradezoM kI apekSA se asaMkhyAta kahI gaI haiM so lokAkAza svayaM asaMkhyAta pradezoM vAlA haiM isaliye ve usakI zreNiyAM bhI asaMkhyAta pradezoMvAlI haiN| isI prakAra pUrva pazcima aura dakSiNa uttara AyatazreNiyoM ke saMbaMdha meM bhI jAnanA cAhiye / isIvAta ko sUtrakAra evaM pAINapaDINAyayAmo vi, dAhiNuttarAyayAo vi evaM ceva' isa sUtradvAro prakaTa karate haiM arthAtprabhuzrI tamane se -'goyamA ! siya sakhe jAo, siya, asaM khejjAo no aNaMtAo' . gautama! praza56thI zanI zrekSIya vAra saMkhyA paNa hoya che, keIvAra asaMkhyAta paNa hoya che. paraMtu te anaMta hotI nathI. kAkAzanI zreNIyo pradezapaNAthI je saMkhyAta kahI che, tenuM tAtparya evuM che ke-vRttAkAra lekanA daMtake je alakAkAzamAM gayelA che, tenI zreNI saMkhyAta pradezavALI hoya che. athavA kAkAza vRttAkAra che, tethI tenI parya wi-sabhApamA 27sI 2 pradeza zreNIyo che. yAta prazAvANI che, aura rIte lokAkAzanI je zreNI pradezanI apekSAthI asaMkhyAta kahI che. te kAkAza svayaM asaMkhyAta pradezovALuM che tethI te tenI zreNI paNa asaMkhyAta pradezevALI che, eja rIte pUrva ane pazcima ane dakSiNa ane uttaramAM Ayata (lAMbI) zreliyAnA samayamA 56 sabha7 . me pAtane sUtra42 'evaM pAINapaDi. NAyayAo vi dAhiNutarAyayAo evaM ceva' mA sUtradvArA pragaTa 430, arthAta pUrva pazcima Ayata-lAMbI ane dakSiNa uttara Ayata zreNiye paNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 sU05 lokasya parimANanirUpaNam 680 no anantA kadAcit saMkhyAtAH kadAcid asaMkhyAtAH bhavanti kintu anantA namanantIti / 'uDUmahAyayAo no saMkhejjAo asaMkhejjAo no anaMtayo' UrdhyAdhi AyatA aSi zreNayo no saMkhyeyAH kintu asaMkhyAtAH, tathA no anantAH / yata svAsAM zreNInAmUrdhvalokAntAdadholokAnte, adholokAntAdUrdhvalokAnte pratidhAtaH avastAH zreNayo'saMkhyAtamadezA eveti / C yA api adholokakoNato brahmalokatiryagRmadhyamAntAdvA uciSThante tA api -na saMkhyAtapradezA labhyante / asmAdeva sUcanAditi / athAlokAkAzazreNiviSaye prAha- 'alomAgAsa sedIo NaM bhaMte' alokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! 'parasaTTayAe pucchA' ? pradezArthatayA pRcchA : he bhadanta ! alokAkAzazreNayaH kiM pUrva pazcima Ayata aura dakSiNa uttara AyatazreNiyAM bhI lokAkAza zreNiyoM kI taraha kadAcit saMkhyAta kadAcit asaMkhyAta hotI hai parantu ananta nahIM hotI hai| tathA Urdhva adhaH Ayata zreNiyAM na saMkhyAta hotI haiM aura na ananta hotI haiM kintu asaMkhyAta hI hotI haiN| isI bAtako sUtrakAra 'uDDUmahAyayAo no saMkhejjAo, asaMkhejjAo, no anaMtAo' isa sUtradvArA spaSTa kara rahe haiM UrdhvalokAnta se lekara adholokAnta taka aura adholokAnta se UrdhvalokAnta taka meM una zreNiyoM kA pratighAta nahIM hai| isaliye ye zreNiyAM asaMkhyAta pradezoM vAlI hI haiN| tathA jo zreNiyAM adholoka ke kone se athavA brahmaloka ke tiryagmadhyaprAnta se nikalI haiM ve bhI isI sUtra ke kathanAnusAra saMkhyAtapradezoM vAlI nahIM haiN| aba zrI gautamasvAmI prabhu zrI se aisA pUchate haiM- 'alogAgAsaseDhIo NaM bhaMte ! paesaTTayAe pucchA' he bhadanta ! alokAkAza kI leAkAkAza zreNiyAnI jema keAIvAra sa MkhyAta ane kAivAra asaMkhyAta hAya che paNu anaMta hotI nathI, tathA upara nIce Ayata-lAMkhI zregrIya saMkhyAta hai|tI nathI tema ananta paNa hotI nathI paraMtu asaMkhyAta ja hoya che. yena vAtane sUtrAre 'uDDhamahAyayAo no sauMkhejjAo asa khejjAo nA aNatAo' mA sUtra dvArA spaSTa purela che uparanA boantathI bane nIyenA lekAnta sudhI ane nIcenA leAkAntathI uparanA leAkAta sudhImAM zreIyAnA pratighAta thAya che. tethI threDDIe asaMkhyAta pradezovALI ja che. tathA je zreNIcA nIcenA leAkanA khUNuAmAMthI athavA brahmaleAkanA tiryaMca madhya prAMtathI nIkaLela che te paNa Aja sUtranA kathana pramANe sa khyAta pradezovALI nathI, have gautamasvAbhI anune vu che che - 'alogAgAsa se DhIo NaM bhaMte! paTTayAe pucchA' he bhagavan bhayo azanI zreNIyA ahezAnI apekSAthI zu zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstra saMkhyAtA:-asaMkhyAtA:-anantAveti prazna: ? bhagAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goramA' he gautama ! 'siya saMkhejjAmo-siya asaMkhejAo siya aNaMtAno' syAt kadAcit saMkhyAtAH, syAd asaMkhyAtAH syaadnntaaH| 'siya saMkhenjAo siya asaMkhejjAo' iti yat-kathitaM tatsarve kSullaka-pratara-pratyAsannAH ao'dha AyatA: AdholokazreNIrAzritya jJAtavyam / tAhi-AdimAH saMkhyAtapadezAH nanousaMkhyAtamadezAH tataH paramanantapradezA iti| tiryagAyatAstu alokazreNayaH pradezano'nantA eveti tadeva pradarzayati-pAINa' ityaadi| 'pAINapaDINAyayAoNe bhaMte ! zreNiyAM pradezo kI apekSA se kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA! siya saMkhejjAo siya asaMkhejjAo, siya aNaMtAo' he gautama ! ve alo. kokAza kI zreNiyAM pradezoM kI apekSA se kadAcit saMkhyAta bhI hai kadAcit asaMkhyAta bhI hai kadAcit ananta bhI haiN| yahAM jo 'siya saMkhe jAo siya asaMkhejjAo' aisA sUtrapATha kahA gayA hai so usakA tAtparya aisA hai ki lokAkAza ke madhyavartI jo kSullaka pratara haiM aura inake pAsa meM jo Urdhvaadho lambI adholoka zreNiyAM haiM ina zreNiyoM meM jo prAraMbha kI zreNiyAM haiM ve saMkhyAtapradezoMvAlI haiN| tathA inake boda kI jo zreNiyAM haiM ve asaMkhghAtapradezoMvAlI haiM aura inake bAda kI jo zreNiyAM haiM ve anantapradezoMvAlI zreNiyAM haiM / tirachI lambI alokAkAza zreNiyAM to pradezoM kI apekSA se ananta hI hotI hai| yahI thAta sUtrakAra ne isa sUtra se pradarzita kI hai-'pAIgapaDINAyayAo saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A praznanA uttaramAM pralazrI gautamasvAmIna cha -'goyamA' siya sakhejjAo siya asaMkhejjAo siya aNaMtAo' gItama! te mozanI zreNIyA prazAnI apekSAthI koI vAra saMkhyA paNa hoya che, kaI vAra asaMkhyAta paNa hoya che, ane 2 sanata 5 hAya che. maDIyA 2 'siya sakhejjAo siya asaMkhejjAo' mA pramANena sUtrA: 47sa cha. tanu paya yevu cha hai kAkAzanI madhyamAM je sukalaka pratiro che, ane tenI pAse je upara ane nIce lAMbI nIcenA lekanI zreNI che, A zreNimAM prAraMbhanI je je zrezi che, te saMkhyAta pradezAvALI che. ane te pachInI zreNI che, te asaMkhyAta pradezavALI che, ane te pachInI jezreNI hoya che, te anaMta pradezovALI zreNI che. tirachI lAMbI alakAkAzanI zreNI te pradezonI apekSAthI anaMta ja hoya che. eja vAta sUtrakAre A sUtrathI kahela che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2025 u.3 sU05 lokasya parimANanirUpaNam 689 alogAgAsaseDhIo0 pucchA ? prAcImatIcyAyatAH khalu bhadanta ! alokAkAza. zreNayaH pradezarUpeNa kiM saMkhyAtA:-asaMkhyAtA:-anantAveni praznaH ? bhagavAnAi-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! no saMkhejjAo-no asaMkhejjAo -aNaMtAo' no saMkhyAtAH, no asaMkhyAtAH, anantA eva tAH zregayo bhavantIti / 'evaM dAhiNuttarAyayAo vi' evaM dakSiNottarAyatA api dakSiNadizi-uttarasyAcA''yatA:-lambAyamAnA api-alokAkAzazregayo no saMkhyAtA:-no asaM. khyAtAH kintu anantA eva bhavanti iti / 'uDumahAyatAo pucchA ? UrdhA'dha AyatAH pRcchA ? he bhavanta ! Uo'dha AyatA alokAkAzazreNayaH kiM saMkhyAtA:-asaMkhyAtAH-anantAveti / praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama! 'siya saMkhejjAo-siya asaMkhejjAmo-siya aNaMtAo' syAt-saMkhyAtAstA UrdhvA'dha AyatA:-alokAkAzreNayaH syAd-saMkhyAtAH syAd -asaMkhyAtA:-spAdanantAzca tA UrdhAdha AyatAH alokAkAzazreNaya iti |mu05|| NaM bhaMte !' isameM gautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! pUrva se pazcima taka lambI alokAkAza zreNIyAM pradezarUpa se kyA saMkhyAta hai| athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta hai ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'goyamA ! no saMkhejjAo no asaMkhejjAo' he gautama ! ve saMkhyAta nahIM haiM asaMkhyAta nahIM haiM / kintu 'aNaMtAo' ananta hI haiM / evaM dAhiguttarAyayAo vi' isI prakAra se ve dakSiNadizA meM aura uttaradizA meM lambI zreNiyAM ananta haiM saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM haiM 'ur3a. mahAyatAo pucchA' he bhadanta ! urdhva aura adhodizA meM jo alokAkAza kI zreNiyAM haiM ve pradeza rUpa se saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA!' he gautama / 'pAINapaDINAyayAoNa bhaMte ! mAsUtrathI zrI gautamasvAmI prabhuzrIna se 57 che ke-he bhagavana pUrvathI pazcima sudhI lAMbI alakAkAzanI zreNI pradezapazAthI zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A praznanA uttaramA pramuzrI 47 cha -'gAyamA ! no sakhejjAo, no asaMkhejAo' te sabhyAta nathI tabha asabhyAta 56 nathI. paratu 'aNaMtAo' manata . 'eva dAhiNuttarAyayAo vi' merA zata ikSiNa dizAmA bhane uttara dizAmA mAvalI ainii zrelIyA sanata cha. saMdhyAta mayAta nathI. 'uDDhamahA. yatAo pucchA' umApana ' bhane sA hizAma masAzanI 2 zreNiye che. te pradezapaNAthI saMkhyAta che ? athavA asaMkhyAta che ? ke anaMta cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI -'goyamA! gautama ! 'siya saMkhe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre mUlam-seDhIo NaM bhaMte ! ki sAiyAo sapajjavasiyAo1, sAiyAo apajjavasiyAo 2 agAiyAo sapajjavasiyAo3 aNAiyAo apajjavasiyAo4 goyamA ! no sAiyAo sapajjavasiyAo no sAiyAo apajjavasiyAo no aNAiyAo sapajjavasiyAo aNAiyAo apajjavasiyAo evaM jAva uddmhaaytaao| logAgAsaseDhIo NaM bhaMte! kiM sAiyAo0 pucchA ? goyamA ! sAiyAo sapajjavasiyAo no sAiyAo apajjavasiyAo no aNAiyAo sapajjavasiyAo no aNAiyAo apjjvsiyaao| evaM jAva uddumhaayyaao| alo. gAgAsaseDhIo NaM bhaMte! kiM sAiyAo0 pucchA? goyamA ! siya sAiyAo sapajjavasiyAo 1 siya sAiyAo apajjavasiyAo2 siya aNAiyAo sapajjavasiyAo 3 siya aNAiyAo apajjavasiyAo 4, pAINapaDINAyayAo, dAhiNuttarAyayAo ya evaM cev| navaraM no sAiyAo sapajjavasiyAo siya sAiyAo apajjavasiyAo sesaM taM ceva / uDvamahAyayAo jahA ohiyAo taheva ca ubhNgo| seDhIoNaM bhaMte ! davvaTyAe kiM kaDajummAo teoyAo pucch| ? goyamA! kaDajummAo no teoyAo no dAvarajummAo no kliyogaao| evaM jAva uddddmhaaytaao| logAgAsaseDhIo evaM cev| evaM alo. gAgAsaseDhIo vi| seDhIo NaM bhaMte ! paelaTTayAe kiM kaDa'siya saMkhejjAo, siya asaMkhejjAo, siya aNaMtAo' kadAcit ve saMkhyAta bhI haiM, kadAcit asaMkhyAta bhI haiM aura kadAcit ananta bhI haiM // suu05|| jjAo siya asaM khejjAo sibha aNaMtAo' / 12 te sadhyAta 55 DAya che. koI vAra asaMkhyAta paNa hoya che. ane kaI vAra anaMta paNa hoya che pA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ = prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU06 zreNyAH sAditvAdinirUpaNam 691 jummAo0 pucchA? evaM cev| evaM jAva uddddmhaayyaao| logAgAsaseDhIo NaM bhaMte! paesaTTayAe pucchA ? goyamA! siya kaDajummAo no teoyAo siya dAvarajummAo no klioyaao| evaM pAINapaDINAyayAo vi dAhiNuttarAyayAo vi| uDDamahAyayAo NaM bhaMte ! pucchA ? goyamA ! kaDajummAo no teoyAo no dAvarajummAo no kliogaao| alogAgAsaseDhIo bhaMte! paesaTTayAe pucchA ? goyamA! siya kaDajummAo jAva siya kliogaao| evaM pAINapaDINAyayAo vi| evaM dAhiNuttarAyayAo vi uDDamahAyayAo vi evaM ceva / navaraM no kaliyogAo sesaM taM ceva ||suu06|| __chAyA--zreNayaH khalu bhadanta ! kiM sAdikA saparyavasitAH-1, sAdikA:aparyavasitAH 2, anAdikA saparyavasitAH 3, anAdikA:-aparyavasitAH 4, gautama ! no sAdikAH saparyavasitAH, no sAdikAH-aparyavasitAH / no anAdikAH-saparyavasitAH, anAdikA:-aparyavasitAH / evam yAvadUrvAdha aaytaaH| lokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! kiM sAdikAH-saparyavasitAH iti pRcchA ? gautama ! sAdikAH-saparyavasitAH 1, no sAdikA:-aparyavasitAH 2, no anA. dikAH saparyavasitAH 3, no anAdikA aparyavasitAH 4, evam-yAvardhAdha aaytaaH| alokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! kiM sAdikA:-pRcchA ? gautama ! syAt-sAdikAH saparyavasitAH 1, syAt-sAdikA:-aparyavasitAH 2, sthAvaanAdikAH saparyavasitAH 3, syAdanAdikAH aparyavasitAH 4 / prAcI-pratIcyA yatAH dakSiNottarAyatAca-evameva / navaraM no sAdikAH saparyavasitAH 1, syAtasAdikAH- apryvsitaaH| zeSaM tadeva UrdhA'dha AyatAH yathA-audhikA stathaiva caturbhaGgI / zreNayaH khalu bhadanta / dravyArthatayA kiM kRtayugmAH yojAH pRcchA ? gautama ! kRtayugmAH no yojA no dvAparayugmA no kalyojAH evaM yAvat-UrvAdha AyatAH / lokAkAzazreNagha evameva / evamakokAkAzazreNayo'pi / zregayaH khalu bhadanta ! pradezArthatayA kiM kRtayugmAH pRcchA ? ebameva / evaM yAvardhA'dha AyatAH / lokAkAzazregayaH khalu bhadanta ! pradezArthatayA0 pRcchA ? gautama ! syAt -kRtayugmAH- no yojAH syAd-dvAparayugmAH no kalyojAH / evaM-prAcImatI. cyAyatA api dakSiNottarAyatA api / UrdhA'dha AyatAH khalu bhadanta ! pUcchA ? zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 bhagavatIsUtre gautama ! kRtayugmAH no gojAH no dvAparayugmAH no kalyojAH ! alokAkAza. zreNayaH khalu bhadanta ! pradezArthatayA pRcchA ? gautama ! syAt-kRtayugmAH yAvat-syAta klyojaaH| evaM prAcItapatIcyAyatA api / evaM dakSiNottarAyatA api -UrvA'dha AyatA api evameva / navaram-no kalyojAH zeSaM tadeva ||suu06|| TIkA-- 'seDhI bho NaM bhaMte' zreNayaH khalu bhadanta ! 'ki sAiyAbho-sapajjavasiyAo' kiM sAdikA:-saparyavasitAH Adipidyate yAsAM tAH sAdikAH, paryavasAna-samAptistena sahitA iti saparyavasitAH sAntA ityarthaH / __ 'sAiyAo-jjAsiyAno' sAdikAH-aparyavasitAH paryavasAnarahitA ityarthaH / 'aNAjhyAo-sapajjavasiyAo' aNAdikAH saparyavasitAH na Adi vidyate yAsa tA anaadikaaH| maparyavasitAH, sAntA ityarthaH / 'aNAiyAo apajjavasiyAo' anAdikA:-aparyavasitAH, AdyantarahitA ityarthaH / he bhadanta ! yA imAH zreNayastAH sAdikAH sA'ntAH 1, sAdikA anantAH 2, anAdikAH sAntAH 3, anAdikA anantA vA ? 1, iti prazna: bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'no sAiyAo-sa pajjavasiyAo' no sAdikAH-saparyavasitAH imAH zreNa yaH AdhantasahitA na / 'no sAiyAo apajjavasiyAo' no saadikaaH-apryvsitaaH| Adi sahitA 'seDhIoNaM bhaMte ! ki sAiyAo sapajjavAsiyAo' ityAdi // 6 // TIkArtha-isa sUtradvArA zrI gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUcha rahe haiM ki 'seDhIoNaM bhaMte !' he bhadanta ! ye zreNiyAM kyA sAdi sAnta haiM ? athavA sAdi ananta haiM ? athavA anAdi sAnta haiM ? athavA anAdi ananta haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'godhamA! no sAiyAbho sapajavAsiyAo' he gautama ! ye zreNiyAM Adi anta sahita nahIM haiN| 'sAiyAo apajjavasiyAo' Adi sahita aura anta rahita bhI nahIM haiM 'no 'seDhIo NaM bhaMte ! kiM sAiyAo sapajjavasiyAo' tyAta TIkAtha-A sUtrathI zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke'seddhiio NaM bhaMte ! lApana mA zreNiyo zu. sAhi sAnta cha ? athavA sAdi anaMta che ? athavA anAdisAta che? athavA anAdi ane bhananta cha 1. prazana uttaramA prabhuzrI gautama svAbhAna cha hai-'goyamA ! no sAiyAo saejjavasiyAo' gautama ! ma zreliyA mA male manta. pANI nathI. 'no sAiyAo apajjavasiyAo' ARE ADita bhane anta pAnI 5 na. 'no aNAiyAo sapajjavasiyAo' mA 2Dita ane antasahita 55 nathI. paraMtu 'aNAiyAo apanavasiyAo' mAhi bhane santa karanA che. arthAta zreNiye anAdi ane anaMta che. ahIMyAM sAmAnyathI zreNiyenI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA rIkA za025 u.3 sU06 zreNyAH sAditvAdinirUpaNam 693 antarahitA api na / 'no agAiyAo-sapajjavasiyAmo' no anAdikA:-saparyavasitA, AdirahitA antasahinA api na kintu-'agAiyAo-apajjavasiyAo' anAdikA:-aparyavasitAH AdhantarahitA imAH zregayaH santIti / atra ca-sAmAnyataH zregayo vivakSitAH ato yAH loke'loke ca zreNayaH nAsAM sarvAsAM grahaNaM sarva grahaNAcca tAH zreNayo'nAdikAH aparyavasitAH AdhantarahitAH / atra eka eva bhaGgako'numanyate zeSa bhaGgakatrayasya tu pratiSedha eveti / 'evaM jAva uDamahAyayAo' evaM yAvat-urca 4 AyatA api zreNayaH anAdayo'nantAH / yAvat-padena pAcI. pAtIcyAyatAH dakSiNottarAyatAH iti dvayoH saMgrahaH / etAH sarvA api-anAdikA anantA ityrthH| 'logAgAsaseDhIo NaM bhaMte' lokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! ki aNAiyAo sapajjavasipAo' Adi rahita aura anta sahita bhI nahIM haiN| kintu-'aNAyAbho apajjavasiyAo' ye Adi aura anta rahita haiM-anAdi ananta haiN| yahAM para sAmAnya se zreNiyAM vivakSita huI haiN| isaliye loka meM aura aloka meM jo zreNiyAM haiM, una saba kA grahaNa ho jAtA hai aura una saba ke grahaNa se ye zreNiyAM anAdi ananta haiM aisA jJAna hotA hai| yahAM cAra bhaGgoM meM se yaha eka hI bhaGga mAnya huA hai| bAkI ke tIna bhaGga nahIM / 'evaM jAva uDamahA. yayAo' isI prakAra se Urdhva aura adhaH jo lambI zreNiyAM haiM ve bhI anAdi ananta haiM / yahA~ yAvatpada se 'prAcIpratIcyAyatAH, dakSiNottarAyatAH' isa pATha kA saMgraha huA hai| isa prakAra pUrva se pazcima taka jo lambI zreNiyAM haiM ve tathA dakSiNa se uttara taka kI jo lambI zreNiyAM haiM ve anAdi ananta hai aisA jAnanA cAhiye / vivakSA karela che. tethI lekamAM ane alakamAM je zreNiye che, te badhInuM grahaNa thaI jAya che. ane te badhInA grahaNathI A zreNiye anAdi ane anaMta che. evuM jJAna thaI jAya che. ahIMyAM cAra bhaMgo paikI A eka ja To svI412 thye| cha. ult 1 so svii||2||yaa nathI. 'eva jAva uDDhamahAyayAoM' pramANe 52 ane nAya 2 zreNiyo cha, te 54 mana bhane mana cha, Asli yA154thI 'prAcIpatI cyAyatAH, dakSiNottarAyatAH' mA pAThane saMgraha thayo che. A rIte pUrvathI pazcima sudhInI je lAMbI zreNiyo che, te tathA dakSiNa dizAthI uttara dizA sudhInI je lAMbI zreNiye che, te badhI anAdi ane anaMta che tema samajavuM. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 bhagavatIsUtre sAiyAo - sapajjana siyAo pRcchA ? sAdikAH - saparyavasitA iti pRcchA ? he madanta ! yA imAH lIkAkAza gayastAH kiM sAdikAH saparyavasitAH 1, sAdhA: - sAntA ityarthaH 1, athavA sAdikA anantAH 2, athavA - anAdikAH sAntAH 3 athavA anAdikA:- anantAH 4, iti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'sAiyAo - sapajjavasiyAo' sAdikAH saparyavasitAH, sAdyAH sAntA imAH zreNa bhavantItyarthaH / 'no sAhayAo-avajjavasiyAo' no sAdikA aparyavasitAH, sAdikA anantA na bhavanti / 'no agAiyAo - sapajjavasiyAo' no anAdikAH saparyavasitAH - anAdi sAntA na bhavantItyarthaH / ' no aNAiyAo-apajjavasiyAo' no anAdikAH aparyavasitAH anAdyAH - anantAzcApi na bhavanti / atra - sAdhA: - sAntA ityeka evaM bhaGgaH sarvazreNIbhedenumanyate zeSANAM caramabhedAnAM niSedha evaM lokAkAzasya parimitatvA aba zrI gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM 'logAgAsaseDhIo Na bhaMte! kiM sAiyAo sapajjavasiyAo pucchA' he bhadanta ! lokAkAza kI zreNiyAM kyA sAdi sAnta haiM ityAdi prazna arthAt hai bhadanta ! jo ye lokAkAza kI zreNiyAM haiM ve kyA sAdi saparyavasita haiM - sAdi sAnta haiM 1, athavA anAdi ananta haiM 2, athavA - anAdi sAnta haiM 3, athavA anAdi ananta haiM 4 ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI gautamasvAmI se kahate hai - 'gomA' he gautama! 'sAiyAo sapajjabasiyAoM' lokAkAza kI zreNiyAM sAdi sAnta haiM 'no sAiyAo apajjabasiyAo' sAdi ananta nahIM haiM 'no aNAiyAo sapajjabasiyAo' anAdi sAnta nahIM haiM' 'no aNAiyAo apajjavasiyAoM' aura anAdi ananta bhI nahIM haiN| yahAM para samasta zreNiyoM ke bhedoM meM sAdi sAnta yaha eka hI bhaMga mAnya huA have zrI gautamasvAmI anuzrIne yevu pUche che ! - 'logAgAsa seDhIo NaM bhaMte ! kiM sAiyAo pajjavasiyAo pucchA' he bhagavan boaazanI zreNiyo zu sAdi ane sAnta che arthAt he bhagavan je A leAkAkAzanI zreNiyeA che, te zuM sAdi samayavasita che ?-sAdi sAnta che ? 1 athavA sAdi ananta che ? che? 4 A 2 athavA anAdi sAnta che? 3 athavA anAddhi ananta aznamA uttaramA praluzrI zrI gautamasvAbhIne he che hai- 'goyamA !' he gautama! 'sAiyAo sapajjabasiyAo' azanI zreNiyo sAhi sAnta che, 'no sAiyAo apajjatra siyAo' sAhi anaMta nathI. 'no aNAiyAo sapajjavasiyAo' manAhi sAnta patha nathI 'no aNAiyAo apajjavasiyAoM' bhane anAdi anaMta yA nathI. ahiyAM saghaLI zreNiyAnA bhedomAM sAdi sAnta A eka ja bhruganA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 sU06 zreNyAH sAdityAdi nirUpaNam 695 diti / evaM jAva uDumahAyayAo' evaM yAvadUpaca AyatAH yAvatpadena prAcIpratIcyAyata- dakSiNottarAyatazreNyoH saMgrahaH / tathA ca - imAH sarvA api sAdikAH saparyavasitAH, na tu - tritayapakSavatya ityarthaH / 'alogA nAsaseDhI mo NaM bhaMte' aho. kAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! 'kiM sAiyAo pucchA ?' kiM sAdikA:- saparyava sitAH pRcchA ? he bhadanta ! alokAkAzazregayaH sAdikAH sAntAH / athavA sAdikA:- anantAH / athavA anAdikAH- sAntAH / athavA anAdikA:- anantA iti praznaH bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'siya sAiyAo sapajjavasiyAo' syAt - sAdikAH saparyavasitAH, sAyAH - sAntAya kadAci - dbhavantItyarthaH / ayaM prathamo bhaGgakaH kSullakamataratvAttau UrdhyAyitazreNI / razritya jJAtavya iti / hai| bAkI ke bhaMga nahIM kyoMki lokAkAzaparimita hai| 'evaM jAya uDU mahAgayAo' isI prakAra se yAvat Urdhva se atraH taka kI lambI jo zreNiyAM haiM ve bhI sAdi sAnta haiN| yahAM yAtrazzada se pUrvapazcima taka jo lambI zreNiyAM haiM ve evaM dakSiNa se uttara taka jo lambI zreNiyAM haiM ve sAdi sAnta haiN| zeSa bhaMga yahAM nahIM kahA haiM aba gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM - 'alogAgAsa se DhIo NaM bhaMte! kiM sAiyAo pucchA' he bhadanta ! alokAkAza kI jo zreNiyAM haiM ve kyA sAdi sAnta haiM ? athavA sAdi ananta haiM ? athavA anAdi sAnta haiM ? athavA anAdi ananta haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM - 'goyamA ! siya sAhayAo sapajjabasiyAo' kaMI eka zreNiyAM sAdi sAnta haiM / yaha kathana kSullaka pratara ke pAsa meM jo UrdhvAyata zreNiyAM haiM unako Azrita karake kiyA svIkAra thayA che. bAkInA bhAMge! svIkArAyA nathI. kemake leAkAkAza parimita che. ' evaM jAva uDhamahAyayAo' bheTa zete yAvat uparathI nIce sudhInI sAMjI je zreNiyeA che, te paNa sAdisAnta che. ahiyAM-yAvapadathI pUrvathI pazcima sudhInI je lAMbI zreNiyeA che tathA dakSiNathI uttara sudhInI je lAMkhI zreNicA che, te kadhI sAhi sAnta he mADInA lago yahIM uhyA nathI. have zrI gautamasvAbhI anuzrIne govu che ! -- 'alogAgAsaseDhIo NaM bhaMte! kiM sAiyAo pucchA' he bhagavan so aazanI meM zreziyo che, te zuM? sAdi sAnta che ? athavA sAdi anaMta che ? athavA anAdi sAnta che ? athavA anAdi anaMta che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIne ache ! - 'goyamA ! siya sAiyAo sapajjatra siyAo' Teli zreNiyo sAhi sAnta che. A kathana kSullaka prataranI pAMse je urjAyata zreNiyA che, tenA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ magapatIsUtre 'siya sAiyAo-ajjavasiyAo' syAt-kadAcit sAdikA:-Aryava. sitAH sAdhanantA ityarthaH, ayaM dvitIyo bhaGgakaH / sa ca lokAntA'vadherArabhya sarvato jnyaatvyH| 'siya agAiyAo-sapajjavasiyAo' syAt-kadAcit anAdikAH -saparyavasitAH anAdisAntA ityarthaH ayaM tRtIyo bhAkaH / ayaM ca lokAntasannidhau |gInAmantasya vivakSaNAditi / 'siya agAiyAo-AjabasiyAo' sthAdanAdikA aparyavasitAH anAghanantA ityarthaH / ayaM caturthoM bhaGgakA saca lokaM parihatya yAH zreNayaH tadapekSayA kathita iti / 'pAIgapaDINAyayAbho dAhiNutarAyayAyo ya evaM ceva prAcInAvinAyatAH dakSiNottarAyatAzca zreNa yaH, evagayA hai| arthAta-madhyalokavartI kSullaka pratara ke pAsa AI huI Urdhva aura adhaH lambI zreNiyoM kI apekSA se yahAM yaha prathama bhaMga kahA gayA hai| 'siya sAiyAo apajjavasiyAo' kaMI eka zreNiyAM sAdi ananta hai-aisA yaha jo dvitIya bhaMga yahAM kahA gayA hai vaha lokAnta se Arambha kara cAroM tarapha gaI huI zreNiyoM ko Azrita karake kahA gayA hai| 'siya agAiyAo sapajjavasiyAo' kaI eka zreNiyAM anAdi mAnta haiM-aisA jo yaha tRtIya bhaMga yahAM kahA gayA hai so lokAnta ke pAsa samasta zreNiyoM kA anta hotA hai isa abhiprAya ko lekara kahA gayA hai / 'siya aNAiyAo apajjavasiyAo' kaMha eka zreNiyAM anAdi ananta haiM aisA jo yaha caturtha bhaMga yahA~ kahA gayA hai vaha loka ko choDakara jo zreNiyAM AI huI haiM unhe azrita karake kahA gayA hai| 'pAINa paDINAyayAbho dAhiNusarAyayAo ya evaM ceva' Azraya karIne kahela che, arthAt madhyaleTamAM rahela kSullaka prataranI pAse AvelI upara ane tenI nIcenI lAMbI zreNiyenI apekSAthI A pahele bhaMga ahiyAM kahyo che. 1 'siya sAiyAo apajjavasiyAo' ali zreliye sA mana ta che. e je bIjo bhaMga ahiyAM kahyo che, te lokAtathI AraMbha karIne cAre ta26 gayekI shrenniyaan| mAzraya parIne 43a che. tebha samA. 'siya aNAiyAo sapajjavasiyAo' ali zreliyo anAha santa cha, yA prmaannen| je A trIjo bhaMga ahIMyAM kahyuM che, te kAntanI pAse saghaLI zreNino ta yAyacha ta bhani prAyathA 47sa che. 'siya aNAiyAo apajjavasiyAo' keTalIka zreNiye anAdi ane anaMta che, e pramANene je ce bhaMga kahyo che, te lekane choDIne je zreNI AvI che, tene Azraya karIne kahela che. 'pAINa paDINAyayAo dAhiNuttarAyayAo ya evaM ceva' mA zata pUrvI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 206 zreNyAH sAditvAdinirUpaNam 697 meva pUrvapazcimabhAge lambAyamAnAH-dakSiNottAsyAM ca lambAyamAnAH zreNayo'pi evameva-pUrvavadeva jJAtavyAH / tat kiM sarvathaiva pUrvapakaraNasAdRzyam tatrAha-'navaraM' ityAdi / 'navaraM no sAiyAo sAjjavasiyAo' navaraM no sAdikAH saparyara sitAH aloke tiryakreNInAM sAditve'pi saparyavasitatvasya sAntatvasya abhAvAna prathamo bhaGgaH sambhavati, zeSAstu-trayo bhaGgakAH sambhavantyeva ityAzayenAi-'siyA sAiyAo-apajjavasiyAo' syAt-sAdikAH-aparyavasitAH sAdhanantA bhavantyeva tiryakzreNaya ityAdi, 'sesaM taM ce' zeSaM tadeva anAdi sAmAH, anAdyanantAH kadAcidbhavantyeveti pakSau pUrvavadeva bodhyau iti / 'uDramahAyatAbho jahA-ohiyAo taheva ca ubhaMgo'-Udhi AyanAH, yathA-audhikA tathaiva-caturbhaGgI, alo, kAkAzasya audhikabhanava devA'trApi pavAro bhaGgakA jJAtavyAH / tathAhi -'sAdiisI prakAra kA kathana pUrva pazcima taka lambI jo zreNiyAM haiM aura dakSiNa uttara meM jo lambo zreNiyAM haiM usake saMbaMdha meM bhI samajha lenA arthAt ve bhI isI prakAra ke bhaMgoMvAlI haiN| 'navaraM no sAiyAo sapajjavasiyAo' parantu yahAM para sAdisAnta yaha bhaMga nahIM haiN| zeSa tIna bhaMga haiN| kyoMki aloka meM pUrvapazcima aura uttara dakSiNa taka lambI jo zreNiyAM haiM unameM sAditA to hai para unameM sontatA nahIM hai / isaliye yahA~ prathama bhaMga ke sadbhAvakA niSedha kiyA gayA hai| yahI bAta 'siya sAIyAo apajja. pasiyAo sesaM taM ceva' isa sUtrapATha dvArA puSTa kI gaI hai| 'uDamahAya. tAo jahA ohiyAo taheva ca ubhaMgo' tathA alokokAzakI audhika sAmAnya zreNiyoM kI taraha Urdhva adhaH lambI jo zreNiyAM haiM unake sambandha meM bhI cAra bhaMga yahAM kahanA cAhiye / isa prakAra Urva adhaH pazcima sudhInI lAMbI je zreNiye che, ane dakSiNathI uttara sudhImAM je lAMbI zreNiyo che, tenA saMbaMdhamAM paNa A upara kahyA pramANenA bhaMge samajavA. 'navara no sAiyAo sapajjavasiyAo' 52tu sAhisAnta mAthatI nathI. bAkInA traNe bhAge thAya che. kemake-alakamAM pUrva pazcima ane uttara dakSiNa sudhI lAMbI je zreNiye che, temAM sAdipaNuM te che, paraMtu temAM sAntapaNuM nathI. ma! 12thI yi 57! bhaganA niSedha yA cha. me pAta siya sAIyA o apajjavasiyAo sesaM ta ceva' mA sUtrA dvArA prATa 4za che. 'uDDha mahAyayA zrI jahA ohiyAo taheva ca ubhaMgo' tathA mozanI modhita sAmAnya zreNiye pramANe urdhva adhaH-upara nIce lAMbI je zreNiye che, tenA saMbaMdhamAM paNa ahIMyAM cAra bhaMge kahevA joIe. A rIte upara nIce zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre sAntAH, sAdhanantAH, anAdi sAntAH, tathA-anAdhanantA api alokAkAzasya Udhi AyatAH zreNayo bhavantIti / 'seDhIo NaM bhaMte ! davaTTayAe ki kaDa jummAbho teoyA yo pucchA ? zreNayaH khalu bhadanta ! dravyAtayA kiM kRtayugmarUpAH DojarUpAH, iti pRcchA ? kRta. yugmarUpAH zreNayo bhavanti yojarUpA vA dvAparayugmarUpAH kalyojarUpA vA bhava ntIti praznaH ? bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / 'go yathA' he gautama ! 'kaDajummAo' kRtayugmarUpAH zreNayo bhavanti vastusabhAvAt evam-'no tezroyAoM' no yojarUpAH zreNayo bhavanti / 'no dAvarajummA' no dvAparayugmarUpA bhavanti / 'no kaliyogAo' no kalpojarUpAH zreNayo bhavanti, sarvatra vidhau-niSedhe ca vastu svabhAvatvameva kAraNamiti / 'evaM jAva uDamahApayAo' evaM yAvat UrdhvAdha AyatA lambI jo zreNiyAM haiM ve sAdi sAnta bhI haiM, sAdi ananta bhI haiM, anAdi sAnta bhI haiN| aura anAdi ananta bhI haiN| ____'seDhIo NaM bhaMte ! dabaTTayAe ki kaDajummAo tebhoyAo pugch|' 'aba zrI gautamasvAmI isa sUtrapATha dvArA prabhuzrI se aisA pUchate haiMhe karuNAnidhe bhadanta ! AkAza kI zreNiyAM kyA dravyarUpa se kRtayugma rUpa haiM ? athavA vyoja rUpa haiM ? athavA dvAparayugmarUpa haiM ? athavA kalyojarUpa haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'kaDajummAoM' ye zreNiyAM vastusvabhAva se kRtayugmarUpa hotI haiN| 'no teoyAo' yojarUpa nahIM hotI haiN| 'no dAvarajummAo' dAparayugma rUpa bhI nahIM hotI haiM / 'no kali bhogAo' aura na kalpoja rUpa hI hotI haiM / isa prakAra sarvatra vidhi aura niSedha meM vstusvbhaalAMbI je zreNiyo che, te sAdiyAnta paNa che. sAdi anaMta paNa che. anAdi sAMta paNa che ane anAdi anaMta paNa che. ___ 'seDhI oNaM bhave ! davvaTThayAe kaDajummAoM teoyAko pucchA' ve zrI gautamasvAmI A sUtrapATha dvArA prabhuzrIne evuM pUche che ke- he karUNAsAgarabhagavad AkAzanI zreNiye dravyapaNAthI zuM kRtayugma rUpa che? athavA ja rUpa che? athavA dvApara yugma rUpa che ? athavA kAja rUpa che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamatvAmIna 4 cha -'goyamA !' gautama ! 'kar3ajummAo' mA zreNiyo 12tu svamAyA tayuma 35 uya che. 'no teoyAo' bhyAna 35 hAtI nayA 'no dAvarajummAo' dvA52yuma 35 55 nathI. 'no kaliogAo' ane kalyAja rUpa paNa nathI ja A pramANe vidhi ane niSedhamAM badhe ja parata pApA 25 cha. 'evaM jAva uDDhamahAyayAo' me zata 952 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU06 zreNyAH sAditvAdinirUpaNam 699 api zreNayaH kRtayugmarUpA jnyaatvyaaH| na tu-tryojAdirUpAH atra yAvatpadena pAcImatIcyAyatAnAM dakSiNottarAyatAnAM ca zreNInAM grahaNaM bhavati / tA api kRta. yugma rUpA bhavanti na tu-jyojaadiruupaaH| vastusvabhAvAdeveti / 'logAmAsaseDhIbho evaM ceva' lokaakaashshrennyo'pi-evmeN|, lokAkAzazregayo'pi dravyArthatayA kRta. yugmarUpA eva bhavanti na tu yojAdirUpA vstusvbhaavtvaaditi| 'evaM alopAgAsaseDhIo vi' evam-lokAkAzazreNIvadeva-alokAkAzazregayo'pi dravyArthanayA kRtayugmarUpA eva na tu-yojAdirUpA bhavantIti / atha pradezArthatayA kRtayugmarUpA batA hI kAraNa hai / 'evaM jAva umahAyayAo' isI prakAra se Urdhva adhaH Ayata jo zreNiyAM haiM ve bhI kRtayugma rUpa haiM aisA jAnanA cAhiye / vyojAdi rUpa nahIM haiM yahA~ yAvatpada se pUrva se pazcima taka lambI zreNiyoM kA aura dakSiNa se uttara taka lambI zreNiyoM kA grahaNa huA hai / ataH ye zregiyAM bhI kRtayugmarUpa hI haiN| jyojAdirUpa nahIM haiN| kyoM ki vastu kA svabhAva hI aisA hai| - aba zrI gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'logAgAsaseDhIo evaM ceva' he bhadanta ! kyA lokAkAza kI zreNiyAM kRtayugmarUpa haiM ? athavA yojarUpa haiM ? athavA dvAparayugmarUpa haiM ? athavA kalyo jarUpa haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrIne aisA kahA ki he gautama! lokAkAza kI jo zreNiyA~ haiM ve bhI dravyArthatA se kRtayugmarUpa hI haiM yojAdirUpa nahIM haiM / evaM alogAgAsaseDhIovi' isI prakAra se alokAkAza kI zreNi ke saMbaMdha meM bhI kahanA cAhiye / arthAt alokAkAza kI zreNiyAM bhI dravyArthatAse kRtayugmarUpa hI hotI haiM kintu yojAdirUpa nahIM hotI hai| nIce lAMbI je zreNiye che, te paNa kRtayugma rUpa che tema samajavuM joIe eja vigere rUpa nathI. ahIMyAM yAvatpadathI pUrvathI pazcima sudhInI lAbI zreNiye grahaNa karAI che. tethI A zreNiye paNa kRtayuma rUpa ja che. vyAja rUpa nathI kemake vastune svabhAva ja eve che. va zrI. gautama svAmI prabhuzrIna se pUche che ,-'logAgAsaseDhIo evaM ceva' he bhagavana zanI shreliy| zukRtayuma 35 cha ? athavA vyAsa rUpa che? athavA dvApara yugama rUpa che? athavA kalyoja rUpa che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM ke-he gautama! kAkAzanI je zreNiye che, te pA dravyapaNAthI itayuma 354 che. vyA vize2 35 nathI. 'eSa' ahogA. gAsaseDhIo vi' merA pramANe mozanI zreNiyAnA viSayamA 55 va joIe. arthAt alekakAzanI zreNiye paNa vyArthapaNathI kRtayumarUpa ja che. jAdi rUpa hetI nathI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre eva na tu jyojAdirUpA bhavantIti / atha pradezArthatAmAzrityAha- 'seDhIo NaM bhaMte! paTTayAe ki kaDajummAo pucchA ?' zreNayaH khalu bhadanta | pradezArthatayA kiM kRtayugmarUpAH, iti pRcchA ?, kRtayugmarUpAH jyojarUpAH - dvAparayugmarUpAH - kalyoja - rUpA vA zreNaya iti praznaH ? uttaramAha - ' evaM ceva' evameva evam - yathA dravyArthatayA zreNI kRtayugmasvarUpatvamAtraM kathitaM na tu gajAdisvarUpatvaM kathitaM tathaiva- prade zArthanyA'pi zreNISu kRtayugmasvarUpatvamAtrameva natu jyojAdisvarUpatvamiti / evaM jAva uDumahAyayAo' evaM yAvadUrdhvAdha AyatA api zreNayaH kevalaM kRtayugmasvarUpA eva / na tu yojAdiravarUpAH atra yAvatpadena prAcImatIcyAyatAnAM zreNInAmtathA dakSiNottarAyatAnAM ca zreNInAM grahaNaM bhavatIti / sarvA api zreNayaH kevalaM kRtayugmasvarUpA eva bhavanti, na tu jyoja- dvApara yugma - kalyojasvarUpA bhavanti, vastu svabhAvasyAnatikramatvAditi / 700 aba pradezArthatAko lekara kahate hai - 'seDhIo NaM bhaMte ! parasaTTayAe kiM kaDajummAo pucchA' isa pATha dvArA zrI gautamasvAmIne prabhuzrI se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! pradezarUpa se zreNiyA~ kyA kRtayugmarUpa haiM ? athavA tryojarUpa haiM ? athavA dvAparayugmarUpa haiM ? athavA kalyo jarUpa haiM ? isa prazna kA uttara dete hue prabhuzrI ne aisA kahA hai ki 'evaM ceva' he gautama ! pradezarUpa se bhI zreNiyAM kRtayugmarUpa hI haiM gojAdisvarUpa nahIM haiN| jaise ki ve dravyarUpa se kRtayugmarUpa hI hai vyajAdirUpa nahIM haiM isI prakAra yahAM para bhI samajhanA / ' evaM jAva uDumahAyAo' isI prakAra se Urdhva adhaH Ayata zreNiyAM bhI pradezArtha se kRtayugmarUpa hI haiM jyojAdirUpa nahIM haiN| yahAM yAvat zabda se 'pUrva pazcima tathA uttara dakSiNa Ayata zreNiyoM kA grahaNa hotA / isa prakAra pradezarUpa se bhI samasta zreNiyAM kRtayugmarUpa hI hotI have pradezamAthI zrI gautamasvAbhI anuzrIne pUche che !-'seDhIo NaM bhaMte ! parasaTTayAe ki kar3ajummAo pucchA' yA sUtradvArA gautama svAbhIme prabhuzrIne evu pUchyuM che ke-he bhagavan pradezapaNAthI zreNiyA zu' kRtayugma rUpa che! athavA caiAja rUpa che ? athavA dvApara yugma rUpa che ? athavA kalleAja 35 che ? yA prazna uttara AyatAM prabhuzrI mevu che - 'eva' ceva' 3 gautama ! pradezapaNAthI paNa zreNiye kUtayugma rUpa ja che. caiAja vigere rUpa nathI. jema te dravyapAthI mRtayugma rUpa ja che, caiAdi rUpa nathI. te pramANe ahIMyAM paNu samajavu... ahIyAM yAvapadathI pUrva pazcima lAMbI zreNiyA maheNu karAI che. A rIte pradezapAthI paNa sadhaLI zreNiyA kRtayugma rUpa ja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU06 zreNyAH sAditvAdinirUpaNam 701 ___ atha gautamasvAmI punarlo kAkAzazreNISu pradezArthatayA yaH vizeSaH sa kathyate 'logAgAsaseDhIo NaM bhate' ityAdi / 'logAgAsaseDhIo NaM bhaMte ! pae saTTayAe pucchA?' lokAkAzazregayaH khalu bhadanta! pradezArthatayA pRccha!? he bhadanta ! lokAkAza. zreNayaH pradezArthatayA kiM kRtayugmasvarUpAH vyojasvarUpAH dvAparayugmarUpAH kalyoja rUpAveti prazna: ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goSamA' he gautama ! 'siya kaDajummAo' syAt-kRtayugmAH lokaakaashshrennyH| 'no teoyAo' no yojAH 'siya dAvarajummAo' syaad-dvaapryugmaaH| 'no kali bhogA' no kala yojAH tA lokAkAzazreNaya iti / syAt-kRtayugmAH, syAd-dvAparayugmAH, ityetadevaM vicAraNIyam-rucakArkIdArabhya yatpUrva-dakSiNaM vA lokAI taditareNa tulyaM vidyate, haiM yojarUpa athavA dvAparayugmarUpa athavA kalyoja svarUpa ve nahIM hotI haiM kyoM ki vastu kA jo svabhAva hai vaha anatikramaNIya hotA hai| aba zrI gautamasvAmI lokAkAza kI zreNiyoM meM jo pradeza rUpa se vizeSatA hai vaha prakaTa karate haiM -'logAgAsaseDhIbhoNaM bhaMte! paesaTTayAra pucchA' isameM gautamasvAmIne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! lokAkAza kI zreNiyAM pradezarUpa se kyA kRtayugmarUpa haiM ? athavA yojarUpa haiM ? athavA dvAparayugmarUpa hai athavA kalyojarUpa haiM ? isake uttara meM pramuzrI gautamasvAmI se kahate haiM-'goyamA! siya kaDajummAo, no tebhoyAoM, siya dAvarajummAmao, no kaliogAo' he gautama ! lokAkAza kI zreNiyAM pradezarUpa se kadAcit kRtayugmarUpa haiM yojarUpa nahIM haiM kadA. cit dvAparayugmarUpa haiM kalpojarUpa nahIM haiM / isa kathana kA bhAva isa prakAra se hai-rucakAdha se lekara jo pUrva athavA dakSiNa kA lokAdha hai hoya che, e ja rU5 athavA dvApara yugma rUpa athavA kAja rUpa te hetI nathI. kemake vastune je svabhAva che, te anatikamaNuMya hoya che. have zrI gautamasvAmI lekAkAzanI zreNimAM pradezapaNAthI je vizeSapaNuM cha, te pragaTa re che. 'logAgAsaseDhIo Na bhaMte ! paesaTTayAe pucchA' mA sUtrayA zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke he bhagavad kAkAzanI zreNiye pradeza paNAthI zuM kRtayuma rUpa che? athavA ja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kaLeja rUpa che? A praznanA uttaramAM zrI gautamasvAmIne prabhuzrI 4 cha-'goyamA! siya kaDajummAo, no teoyA o, siya dAvaraja mmAo, no kaliogAoM' 3 gautama ! zanI zreNiyo pradeza pAthI kaI vAra kRtayugma rUpa che, vyAja rUpa nathI. koI vAra dvAparayugma rUpa che, kaja rUpa nathI A kathanane bhAva e che ke-cakAdhathI laIne pUrva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 bhagavatI sUtre tasmAt - pUrvAparazreNayo dakSiNottara zreNayazca samasaMkhyapadezavatyaH / tAca zreNayaH kAzcit - kRtayugmarUpAH kAzcana - dvAparayugmAzca bhavanti / kintu jyojapradezAH, kalyopadezA vA na bhavanti / tathAhi asadbhAvasthApanayA dakSiNapUrvAt - rucakamadezAt pUrvato yalloka zreNyarddha tasmadezazatamAnaM bhavati / yaccA'paradakSiNAd rucakamadezAda aparato lokazregyarddha-tadapi pradezazatamAnam bhavati tatazca zatadvayasya catuSkApahAre pUrvApayatalokazreyAH kRtayugmatA bhavati / tathA dakSiNavaha itara se arthAt pazcima athavA uttara se tulpa hai isaliye pUrva pazcima zreNiyAM aura dakSiNa uttara zreNiyAM samAna saMkhyAvAle pradezoMvAlI haiM / inameM kinanika zreNiyAM kRtayugmarUpa haiM aura kitanika zreNiyAM dvAparayugmarUpa haiM / kintu ve jyojapradezavAlI aura kalyoja pradezoMvAlI nahIM hotI haiM / kalpanA karo- dakSiNa pUrva se lekara jo rucaka pradeza haiM ve pUrva zreNike ardha bhAgarUpa haiM inakA AkAra 100 hai tathA jo pazcima dakSiNa se lekara rucaka pradeza haiM ve pazcima zreNike ardhabhAgarUpa haiM inakA bhI AkAra 100 hai inameM se donoM 100 pradezoM meM se cAra 2 kA apahAra karame para anta meM cAra hI pradeza bacate haiM ataH pUrva se pazcima taka Ayata zreNiyoM meM evaM uttara se dakSiNa taka Ayata zreNiyoM meM kRtayugmatA AjAtI hai / yaha pahile hI prakaTa kara diyA gayA hai ki jisa rAzi meM se 4-4 ghaTAne para anta meM 4 babate haiM aisI vaha rAzi meM kRtayugmarUpatA bAlI kahI gaI hai| tathA jisa rAzi meM 4-4 kA apahAra karane para anta athavA dakSiNanuM je leAkA che, te pazcima athavA uttarathI sarakhuM che. tethI pUrva pazcimanI zreNayA ane dakSiNanI zreNiyA sarakhI sakhyAvALA pradezovALI kahI che. temAM keTalIka zreNiyA kRtayugma rUpa che, ane keTalIka zreNiyA dvApara yugma rUpa che, paraMtu teo yeAja pradezavALI ane kayeAja pradezavALI hAtI nathI, kalpanA karA ke-dakSiNa pUrvathI laIne je rUcaka pradeza che, te pUrva zreNinA ardhA bhAga rUpa che, tenA AkAra 100 che. tathA je pazcima ane dakSiNathI laine rUcaka pradeza che, te pazcima zreNinA ardhA bhAga rUpa che, tene AkAra paNa 100 che, temAMthI khanne se 100 pradezamAMthI cAra-cArane apahAra karavAthI (bahAra kaheADavAthI) chevaTe cAra ja pradeza mace che, jethI pUrvathI pazcima sudhInI lAMbI zreNiyAmAM kRtayugma paNu AvI jAya che, A satra pahelAM ja pragaTa karI dIdhu che, ke je pradezarAzImAMthI 4-4 ghaTADavAthI cheTe 4 cAra khace avI te pradezarAzi mRtayugma rUpa kahela che. tathA je rAzImAM 44nA apahAra karatAM chevaTe 3 traNu kheMce te zazI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU06 zreNyAH sAditvAdinirUpaNam 703 pUrvAdrucakapradezAd dakSiNo yo'ntyaH pradezaH tasmAdArabhya pUrvato yalloka zreNyadvai tat navanavatipadezamAnam / yaccAparadakSi gAyatAdrucakamadezAd dakSigo yo'ntyaH pradezaH tasmAdArabhyA'paratoyallokazreNyaI tadapi ca navanavatipradezamAnam / tatazva-dvayonavanavatyormIlane catuSkA'pahAreca pUrvAparAyatale.kazreNyA dvAparayugmatA bhavatIti / tadevAha-'evaM pAINapaDINAyayAovi' evaM prAcIpratIczayatA api zreNayo jJAtavyAH syAtkRtayugmA no yojAH syAd dvAparayugmAH no 3lyojAH meM 3 bacate haiM vaha rAzi yojarUpa kahI gaI hai| 4-4 kA apahAra karane para anta meM jisa rAzi meM se 2 bacate haiM vaha rAzi dvApara yugma rUpa kahI gaI hai aura 4-4 kA apahAra karane para jisa gazi meM se 1 bacanA hai aimI vaha rAzi kalyojarUpa kahIM gaI hai / tathA dakSiNa pUrva ruvaka pradeza se dakSiNa jo anya pradeza hai usase prAraMbha kA pUrva kI tarapha jo loka zreNI kA arddha hai vaha 99 pradezoM ke pramANa rUpa haiM tathA jo apara dakSiNa taka laMbe rucaka pradeza se dakSiNa anta pradeza hai usase prAramna kara jo apara kI ora zreNI kA arddhabhAga hai vaha bhI 99 pradezoM ke pramANa rUpa hai| ina donoM 99 kI saMkhyA ke jor3a meM se 4-4 kA apahAra karane para pUrvAparAyata loka zreNI meM chAparayugmarUpatA hotI hai| yahI bAta sUtrakAra ne 'evaM pAINapaDINAyayAvi ' isa maMtra gATha dvArA prakaTa kI hai / arthAt- pUrva se pazcima taka laMbI jo lokAkAza pradezarUpa zreNiyAM haiM ve kadAcit kRtayugmarUpa hai rojarUpa nahIM haiM, ja rUpa kahI che, 444 ne apahAra karatAM chevaTe je pradeza rAzImAM 2 be bace te pradeza rAzI dvAparayugma rUpa kahI che. ane 4+4 ne apahAra karatAM je pradeza rAzImAMthI 1 eka bace che, evI te pradezarAzI kAja rUpa kahela che tathA dakSiNa pUrva sUcaka "pradezathI je anya pradeza che, tenAthI prAraMbha karIne pUrvanI taraphane leka zreNine ardhabhAga che, te 19 ogaNIsa pradezonA pramANa rUpa che. tathA je uttara dakSiNa sudhI lAMbA rUcaka pradezathI dakSiNane aMta pradeza che, tenAthI prAraMbha karIne uparanI tarapha zreNine ardha bhAga che, te paNa 19 ogaNIsa pradezanA pramANuM rUpa che. A bane 19 ogaNIsanI saMkhyAmAM joDAmAMthI 4+4 ne apahAra karavAthI pUrva pazcima lAMbI leka zreNimAM dvAparayugmapaNuM hoya che. Aja vAta sUtrakAre evaM pAINa paDINAyayoo vi' yA sUtrA4 6121 pragaTa 42 che. arthAt pUrvathI pazcima sudhInI lAMbI je lekAkAzanA pradeza rUpa zreNiye che, te badhI ke I vAra kRtayugma rUpa hoya che. tyAja rUpa hotI nathI keI vAra te dvAparayugma rUpa zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ev bhagavatIsutre prAcI pratIcyAyatAH zreya iti / 'dAhiNuttarAyayAovi' dakSiNottarAyatA api zreNayaH syAt kRtayugmAH no vyojAH syAdU-dvAparayugmA : no kalyojA iti / 'uDUmahAyayAo NaM bhaMte ! pucchA ? Udha AyatAH khalu pRcchA ? he madanta ! AtA lokAkAzazreNayaH pradezArthatayA kRtayugnAH jyojAH dvAparayugmAH kalyojA veti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'kaDaju mAo' kRtayugmAH AyatAH zreNayaH / 'no teoyAo' no vyojAH, 'no dAvarajummAo no kalioogAo' no dvAparayugmAH no kalyojAH - tAH zreNayo bhavanti iti / UrdhvAdha AyatAH zreNayaH pradezArthatayA kevalaM kRtayugmAH natu yojAdipradezarUpA bhavantIti / atreyaM saMgrahagAthA - kadAcit ve dvAparayugmarUpa haiM, para kalpojarUpa nahIM haiM / 'dAhiNusarAyayAo vi' isI prakAra se dakSiNa se uttara taka jo lambI lokAkAza pradeza paktirUpa zreNiyAM haiM ve bhI kadAcit kRtayugmarUpa haiM para jyoja rUpa nahIM hai, kadAcit ve dvApayugmarUpa haiM para kalpojarUra nahIM haiN| 'uDDU' mahAbhaNaM pucchA' he bhadanta ! Urdhva adhaH Ayata jo lokAkAza zreNiyAM haiM ve pradezarUpa se kyA kRtayugmarUpa haiM ? athavA jyotarUpa haiM ? athavA dvAparayugmarUpa haiM ? athavA kalyo jarUpa haiM ? isa gautama ke prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA' kaDajummAo, no te bhoSAo no dAvarajummAo, no kaliogAo' he gautama / U avaH Ayata jo lokAkAza zreNiyAM haiM ve pradezarUpa se sirpha kRtayugmarUpa haiM yojarUpa nahIM haiM dvAparayugmarUpa nahIM haiM aura na kalyo jarUSa hI haiN| yahAM yaha hoya, paraMtu una 35 hotI nathI, 'dAhiNuttarAyayAo vi' rIte dakSiNathI uttara sudhInI lAMkhI leAkAkAza pradezanI 5kti rUpa je zreNiyA che, te pazu kAI vAra kRtayugma rUpa hoya che, paraMtu dheAjarUpa hotI nathI. te haiN|iivaar dvAparayugma 35 hAya che. paraMtu yo 35 hotI nathI. 'ur3aDha mahAyayAo NaM pucchA' he bhagavan (52 nIce sAMgI boaAza pradezanI zreNicA che, te pradezapaNAthI zu' kRtayugma rUpa che ? athavA yaija rUpa che ? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kalcAja rUpa che ? gautama svAmInA A praznamA uttaramA prabhuzrI uDe che ! - 'goyamA ! kaDajummAo, no teoyAo no dAvarajummAo to kali ogAo' he gautama! upara nIce sAMgI beaAza pradezanI je zreNiyA che, te pradezapaNAthI kevaLa kRtayugma rUpa che. AAjarUpa nathI. dvAparayugma rUpa nathI tema kalyAja rUpa paNa nathI. A khaMdhamAM A pramANenI saMgraha gAthA che.. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % D prameyacandrikA TIkA za025 u.3 206 zreNyAH sAditvAdinirUpaNam 705 tiriyAyayA u kaDabAvarAo logassa saMkha'saMkhA vA' seDhIo kaDajummA, uDamahe AyayamasaMkhA' // 1 // chAyA-tiryagAyatAH kRtadvAparA: lokasya saMkhyAtA asaMkhyAtA vA zreNayaH kRtayugmA udhi AyatA asaMkhyAtAH // 1 // iti / 'alogAgAsaseDhIo NaM bhaMte ! paesaTTayAe pucchA ?' alokAkAzazreNayaH khalu bhadanta ! padezArthatayA kRtayugmAH yojAH dvAparayugmAH kalyojAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'siya kaDajummAmo jAva siya kalibhogAI' syAt-kRtayugmA yAvan syAt kalyo jAH yAH zreyaH kSullakasaMgraha gAthA hai-'tiriyAyayA u kaDayAvarAo' ityAdi / tAtparya kahane kA yahI hai ki loka ko tiryagAyata zreNi jo ki saMkhyAta pradezoMvAlI athavA asaMkhyAta pradezoM vAlI haiM ve kRtayugma athavara dvApara yugmarUpa haiM aura jo Udhi Ayata hai ve asaMkhyAtapradezI hI hotI hai aura mAtra kRtayugmarUpa hI haiN| __ aba zrIgaulasvAmIprabhuzrI se aisA pUchate haiM-'alogAgAsaseDhIo NaM bhaMte! paesadvayAe pucchA' he bhadanta ! alokAkAza kI jo zreNiyAM haiM ve pradezarUpa se kRtayugmarUpa hai ? athaSA yojarUpa hai athavA dvAparayugmarUpa haiM ? athavA kalpojarUpa hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM'goyamA ! siya kaDajummAo, jAva siya kali bhogAo' he gautama ! alokAkAza kI jo zreNiyAM haiM-ve pradeza rUpa se kitanIka to kRtayugmarUpa hai kitanIka yojarUpa haiM kitanIka dvAparayugmarUpa haiM aura kitanIka kalpojarUpa haiN| inameM jo zreNiyAM kSullaka 'tiriyAyayA u kaDabAvarAo' tyAhi 4DapArnu tApaya meche hai-banI. tiryagAyatazreNI ke je saMkhyAta pradezavALI athavA asaMkhyAtapradezavALI che te badhI kRtayu athavA dvAparayugmarUpa che ane udava ane adha bhAganI je Ayata zreNi che te badhI asaMkhyAta pradezavALI ja hoya che. ane kevaLa kRtayugmarUpa ja che. ve zrIgItama2vAmI anuzrIna se pUche che 3-'alogAgAsaseDhIo NaM bhaMte ! paesaTyAe pucchA' 3 mApana ma zanI 2 shrenniy| cha, te prazAthI zuM kahayuma rU5 che ? athavA rAja rUpa che ? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA koja rU5 che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIne kahe che goyalA ! siva kaDa jammAo jAva siya kali ogAo' gautama ! masti kAzanI je zreNiye che, te pradezapaNAthI keTalIka kRtayugma rUpa che, keTalIka vyAja bha0 89 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre prataradvayasAmIpyAta tirazcInanayA utthitAyAzca lokamaspRzantyaH sthitAstA vastu. svabhAvAt kRtayugmA bhavantIti / atra yAtAdena siya teoyAo siya dAvarajummAoM' ityanayoH saMgraho bharatIti tatra-yAH zreNayaH kSullaka-prataradvayasyAdhasta. nA duparitanAdvA patarAt samutthitA stAH zreNaya syojAH / yasmAt-kSullakamataradvayasyAdha uparica pradezato lokasya vRddhibhAvenA'lokasya pradezata eva hAnibhAvAt ekaikasya pradezasthA'lokazraNIbhyo'pagamo-dUrIbhavatIyoM bhavati / evaM tdnntraabhyaamutthitaadvaapryugmaaH| 'siya kali bhogAo' iti-tadanantarAbhyAmevotthitAH kalyojAH, evaM punastA eva yatha saMbhatraM vAcyA iti / 'evaM-pAINa. pratara baya ke pAsa se tirachI nikalI haiM aura jo loka kA sparza nahIM karake sthita haiM ve vastusvabhAva ko lekara kRtayugmarUpa hotI hai| yahAM yAvatpada se 'siya teoyAo siya dAvA jummAo' ina donoM kA grahaNa huA haiM / inameM jo zreNiyAM prataradvaya ke nIce se athavA Upara ke pratara se uThI huI haiM ve zreNiyAM yojarUpa hotI haiM kyoM ki pratara dvaya ke nIce evaM kAra ke pradeza se loka kI vRddhi hotI hai isase aloka kI pradeza kI hI apekSA se hAni hotI hai, ataH eka eka pradeza kA aloka kI zreNiyoM se apagama hotA hai| ina donoM pradezoM ke anantara hI usthita alokAkAza kI zreNiyAM haiM ve chAparayugmarUpa hotI hai| siya kaliyogAo' ina dvAparayugmarUpa zreNiyoM ke bAda utthita jo zreNiyAM haiM ve kalpojarUpa haiN| 'evaM pAINapaDINAyayAo vi' isI prakAra se pUrva se pazcima taka lambI jo alokAkAza kI zreNiyA~ haiM -ve bhI pradezarUpa se kadAcit yojarUpa hotI haiM kadAcit chAparayugmarUpa hotI haiM evaM kadAcit kalpojarUrI hotI hai-'evaM dAhiNuttarAyayAo vi' isI prakAra se dakSiNa uttara Ayana zreNiyAM bhI kadAcit rUpa che. keTalIka dvAparayugma rUpa che. ane keTalIka kalyAja rUpa che, temAM je zreNiye sukalaka be pratanI pAsethI tirachI nIkaLelI che, ane lekane sparza karyA vinA ja rahI che, te vastu svabhAvathI kRtayugma rUpa hoya che. ahIMyAM yAvaphthii 'siya teoyAo, siya dAvarajummAo' mA bhanne yumA ara raay| che, AmAM je zreNiye be prataranI nIcethI athavA uparanA pratarathI uThelI che, te zreNiye jarUpa hoya che kemake be pratarAnI nIce uparanA pradezomAMthI lekanI vRddhi thAya che. tethI alakanI pradezanI apekSAe hAnI thAya che. jethI eka eka pradezanuM alekanI zreNiyathI apagama thAya che. arthAt ghaTe che. A baMne pradezonI pAse ma zanI zreziyo che. te52yuma 35 DAya che. 'siya kaliyo zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pramaiyacandrikA TIkA za025 u.3 sU06 zreNyAH sAditvAdinirUpaNam 707 paDiNAyatAo vi' evam-akokAkAzazreNIvadeva, pradezArthatayA mAcIpatIcyAyatA apizreNayaH syAt-kRtayugmAH syAt-dvAparayugmAH syAt kalyojA iti / evaMdAhiNuttarAyayAovi evaM dakSiNottarAyatA api zregayo dravyArthatayA syAt-kRtayugmA: syAt-yojAH syAd-dvAparayugmA:-syAt-kalyojA iti-'ur3a mahAyayAo vi, evaM ceva' UrdhA'dha AyatA api zreNayaH, evameva syAt-kRtayugmAH syAtyojAH, syAd-dvAparayugmA iti, yadatra vailakSaNyaM tat kathayati-'navaraM' ityaadi| 'navaraM no kali bhogAo' navaram-kevalaM bheda etAvAnena yat-no kalyojAHarvA'dhAyatAH zreNayaH kalyojA na bhavanti / 'sesaM taM ceva' zeSam-etavyatiriktaM sarvaM tadeveti // mU06 // atha prakaraNAntareNa zreNInirUpaNArthamAha-'kai NaM bhaMte' ityAdi / mUlam-kai NaM bhaMte ! seDhIo pannattAo ? goyamA! sattaseDIo pannattAo taM jahA-ujjuAyayA1 egao vaMkA 2 duhao vaMkA 3 egao khahA 4 duhao khahA 5 cakkavAlA 6 addhacakka kRtayugmarUpa, kadAcit yojarUpa kadAcit dvAparayugmarUpa aura kadAcit kalyojarUpa hotI hai / 'umahAyayAmo vi' isI prakAra se urdhva adhaH Ayata jA alokAkAza kI zreNiyAM hai ve bhI kadAcit kRtayugmarUpa, kadAcit yojarUpa, kadAcit dvAparayugmarUpa hotI haiN| para ve kalyojarUpa nahIM hotI haiN| yahI bAta 'navara no kali bhogAo' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai / 'sesaM taM ceva' bAkI aura saba kathana pUrvokta jaisA hI hai // 506 // no' A dvAparayugma zreNiye pachInI je zreNiye che, te ja rUpa che. 'evaM pAINa paDINAyayAo vi' se zata pUrvathA pazcima sudhA aisii 2 alokAkAzanI zreNiyo che, te paNa pradezapaNAthI kaI vAra kRtayugma rUpa hoya che, ane koI vAra jarUpa hoya che, kaI vAra dvAparayugma rUpa hoya che. bhane 17 vA2 48ya1 35 DAya che. 'evaM dA hiNuttarAyayAo vi' merA prabhArI dakSiNa ane uttara sudhInI lAMbI je zreNiye che te koI vAra kRtayugma rUpa kaI vAra ja rUpa ke I vAra dvAparayugma rUpa ane kaI vAra kalyAja rUpa DAya che. 'uDDhamahAyayAo vi' me rIte 752 naye ainii ma nI je zreNiye che, te paNa kaI vAra kayugma rUpa, koI vAra jarUpa ke vAra dvAparayugma rUpa hoya che, paraMtu te kalyAja rUpa hotI nathI. eja vAta'no kaliogAo' mA sUtra54 62 pragaTa 42vAmA bhAvI che. 'sesa taM ceva' bAkInu bIju saghaLuM kathana pahelA kahyA pramANe ja che. sUdA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ voc bhagavatIsUtre vaalaa7| paramANupoggalANaM bhaMte ! kiM aNuseTiM gaI pavattai ? viseDhiM gaI pattai ? goyamA ! aNuseDhiM gaI pavattai, no viseTiMgaI pvtti| duppaesiyANaM bhaMte! khaMdhANaM aNusadi gaI pattA visadi gaI pavattai ? evaM ceva evaM jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM neraiyANaM bhaMte ! kiM aNuseTiM gaI pavattai viseDhiM gaI pavattai ? evaM cev| evaM jAva vemANiyANaM / imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe kevaiyA nirayAvAsasayasahassA pannattA? goyamA ! tIsaM nirayAvAsasayasahassA pannattA, evaM jahA paDhamasae paMcamuddesae jAva annuttrvimaanntti| kavihe gaM bhaMte ! gaNipiDae pannatte? goyamA ! duvAlasaMge gaNipiDae pannatte taM jahA-AyAre jAva dittreivaae| se kiM taM AyAre? AyAreNaM samaNANaM NiggaMthANaM aayaargoyre| evaM aMgaparUvaNA bhANiyavvA / jahA-naMdIe-jAva-suttattho khalu paDhamo, bIo nijjuttimilio bhaNio! taio ya niravaseso, esavihI hoi aNujoge ||1||suu07|| chAyA-kati khalu bhadanta zreNayaH prAptAH ? gautama ! sapta zreNayaH prajJaptAH taghathA-RjvAyatA, 1, ekato vakrA, 2, dvidhAto vakrA, 3, ekataH khA, 4, dvidhAtaH khA 5, cakavAlA 6, arddhacakrAlA 7 / paramANupudgalAnAM bhadanta ! kim-anuzreNi gatiH pravartate, vizreNi gatiH pravartate ? gautama ! anuzreNi gatiH pravartate no-vizreNi gatiH pravartate / dvimadezikAnAM bhadanta ! skandhAnAmanuzreNigatiH pravartate-vizreNi gatiH pravartate / evameva / evaM yAvat-anantamadezikAnAM skandhAnAm / nairayikANAM bhadanta ! kimanuzregiM gatiH partate zreiNi gatiH pravatate evameva, evaM yAvadvaimAnikAnAm / etasyAM khalu bhadanta ! ratnaprabhAyAM pRthivyAM kiyanti nirayAvAmazatasahasrANi prajJatAni ? gautama / triMzat-nirayAvAsazatasahasrANi prajJaptAni evaM yathA pathamazatake paJcamoddezake yAvadanutaravimAnAni iti| katividhaM khalu bhadanna ! gaNipiTakaM prajJaptam ? gautama ! dvAdazAGgaM gaNipiTakaM majatam / tadyathA-AcAro yAvad dRSTivAdaH atha kaH sa AcAraH ? AcAraH khalu zramaNAnAM nigrenthaanaamaacaargocrH| evam-aGgamarUpaNA bhaNitavyA, yathA-nandha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za025 u.3 sU07 prakArAntareNa zreNosvarUpanirUpaNam 709 yAvat 'strArthaH khalu prathamaH dvitIyo niyukti mizrito magitaH / tRtIyazca niravazeSaH, eSa vidhirbhavati anuyoge // 1-7 // TIkA-'kai NaM bhaMte ! seDhIo panattAo' kati khalu bhadanta ! zreNa yaH ? AkAzapradezasya patayaH prajJaptAH, iti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'satta seDhIo pannattAo' sapta zreNayaH prajJaptA 'taM jahA -tadyathA yatra khalu jIvA pudgalAzca sazcaranti tAdRzI AkAzapradezAnAM patiH zreNiH sAsaptadhA bhiyate / tatra-prathamA-'ujjuAyayA' RjvAyatA, Rjuzca-saralA AyatA -dIrghati RjvAyatA, yayA jIvapudgalA UlokAderadholokAdau sAralyena gacchantIti 1 / dvitIyA -'egao vaMkA' ekato vakrA, ekata:-ekasyAM dizi cakrA, aba sUtrakAra prakArAntara se zreNiyoM kA nirUpaNa karate haiM-kaha gaM bhaMte ! se DhIo paNNattAo' ityAdi sUtra 7 / TIkArtha-zrIgautamasvAmIne prabhuzrI se aisA pUchA hai-'kai NaM bhaMte ! seDhIo paNNatAo' he bhadanta ! zreNiyAM kitane prakAra kI kahI gaI hai? AkAzapradeza kI paGkti kA nAma zreNI hai yaha pIche prakaTa kiyA jA cukA hai| isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-goyamA ! satta seDhIo paNNattAo' he gautama ! zreNiyA~ sAta kahI gaI hai-'taM jahA' jaise jahAM para jIva aura pudgala saMvAra karate haiM aisI jo AkAza pradezoM kI paGkti hai yaha zreNi hai / vaha sAta prakAra kI hai-ina meM prathamA-'ujju AyayA' ghaha aNi hai ki jisake dvArA jIva aura pudgala UrdhvalokAdi se adho lokAdi meM saralatA se jAte haiM / isa zreNi kA nAma RjvAyatA zreNi hai / dvitIyA zreNi 'ego vaMkA' ekato vakA hai isa zreNi dvArA ve sUtra42 [2-2thI zreliyonu ni3594 4re che. 'kai NaM bhaMte ! seDhIo pannattAo' tyAdi Ast- zrI gautm|bhii prabhuzrIna se pUche che hai-'kai Na bhaMte! seDhIo guumttA he bhagavana zreNiye keTalA prakAranI kahI che? AkAza pradezanI paMktinuM nAma zreNI che. te pahelA batAvela che. A praznanA uttaramAM prabhu kahe che ke'goymaa ! satta seDhIo paNNatAo' gautama ! shreliye| sAta che. 'saMjahA' te 24 pramANe che. yA 71 bhane pugata saMyA2 re-cha, savI AkAza pradezanI je pati che, te zreNI sAta prakAranI che. temAM pahelI 'sunna AcA' e zreNI che ke-jenAthI jIva ane pula udaleka vigeremAMthI ardhaleka vigeremAM sarapaNAthI jAya che, te zreNinuM nAma gAvAyata zreNI che. pIla zreyI egao vaMkA' yeta: -isii cha. mA zreNImA bhane para zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 bhagavatIsUne yayA-jIvapudgalAH RjugatyA vakraM kurvanti-zregyAreNa gacchantIti / sthApanA yathA- vRtIyA-'duhao kA dvidhAto vakrA, vAradvayaM yasyAM vakraM kurvanti sA-dvidhAto vakrA, seyam -UryakSetrAd-Agneyadizo'dhaH kSetre vAyavyadizi gatvA ya utsyate tasya bhavati / tathAhi-prathamasamaye-AgneyayA stiyag nai tyAM gacchati, ttstiyge| vAyavyAM vidizi gacchati, tato'yo vAyavyAmeveti trisa mayAiyaM dvidhAto vakrA-trapanADayA madhye bahiyA bhavatIti 3 / caturthI-'ego khaDA' ekataH khA, yayA jovaH pudgalo vA nADyA vAmadestAM zreNi paviSTaH, jIva aura pudgala Rjugati se-saralagati se jAkara phira vakragati karate haiM-dvitIya zreNi meM praveza karate haiN| isakA AkAra - isa prakAra se hai| tRtIyAzreNi-'duhaovaMkA' dvidhAto vakrA hai / isa zregi dvArA gamana karane vAlA jIva aura pudgala do bAra vakragati karatA hai-arthAt do bAra dUsarI zreNI meM praveza karatA hai| yaha agi UryakSetra kI dUsarI zreNi meM praveza karatA hai / yaha zreNi UrdhvakSetra kI Agneya dizA seadhaH kSetra kI vAyavya dizA meM jAkara ke jo jIva utpana hotA hai usako hotI hai| prathama samaya meM yaha jIva AgneyI dizAmeM se tirachA naiRtya dizA meM jAtA haiN| phira vahAM se dvitIya samaya meM tirachA hI vAyavya vidizA meM jAtA hai phira yahAM se tRtIya samaya meM adho nIce pAyavyadizA meM hI jAtA hai| isa prakAra tIna samaya vAlI yaha dvidhAto bakA zreNi sanAr3I kI bIca meM athavA usake bAhara meM honI hai 3 / caturthI zreNi 'ego khahA' ekatA khA hai| isa zreNi ke dvArA jIva aura RjugatithI-eTale ke sarala gatithI jaIne pachI vakragati kare che eTale ke mI zrejImA praveza 3 che. tena mA2 - 2mArIta cha trI zreNI-duhavo hiM dvidhAte vakra che. A zreNI dvArA gamana karavAvALA jIva ane pula bevAra vakragati kare che. arthAt bevAra bIjI zreNImAM praveza kare che. A zreNI uSya kSetranA agni khUNAmAMthI nIcenA kSetranI vAyavya dizAmAM jaIne je jIva utpanna thAya che, tene hoya che. pahelA samayamAM A jIva agni dizAmAMthI tira nirUtya dizAmAM jAya che. te pachI tyAMthI bIjA samayamAM tiracho ja vAyagya dizAmAM jAya che. te pachI trIjA samayamAM tyAMthI nIce vAyavya dizAmAM ja jAya che. A rIte traNa sAyavALI A dvidhA vako nI trasanADInI kyA athavA tanI mahAramA laya che. 3 yothI zreNI 'egao khahA' meta: khA che, A zreNI dvArA jIva ane pudgala trasanAne vAmapa % vigere bhAgathI trasanADImAM praveza kare che, ane pachI e trasanADI dvArA jaIne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TokA za025 u.3 sU07 prakArAntareNa zreNIsvarUpanirUpaNam 711 RECEED tathaiva-trasanADyA-gatvA punastadvAmapAdau utsayate-sA ekA khA, ekasyAM. dizi vAmAdi pArzvalakSaNAyAM khasyA''kAzasya lokanADIvyatiriktalakSaNasya sadbhAvAditi / iyaM ca-dvi-tri-caturvakropetA'pi kSetravizeSAzritA-iti bhedena kathitA iti / sthaapnaa| 8-4 / pazcamI-' duo khahA' dvidhAtaH khA, sanADyA ghAmapAdei vasanADI pavizya tayA nADayaiva gatvA asyA svapanADyA eva dakSiNapArzadau yayA utpadyate sA dvidhAtaH khA ityucyate / nADIbahirbhUtayorvA madakSiNa pAvalakSaNayoddhayorAkAzapadezayo stayA spRssttvaadi| sthApanA ceyam-- 5 / SaSThI-'cakka galA, cakragalam-maNDalam yayA zreNyA paramAvAdinaNDalena paribhramya samutpadyate sA cakrapAlA, sthApanA caivm-06| 'adaraka vAlA' ardha vakAlA pudgala prasanADI ke vAmapArthAdi bhAga se trasa nADI meM praveza karatA hai aura punaH usa sanADI dvArA jAkara usake vAmapArthAdi bhAga meM utpanna hotA hai| ghAmapAcAdirUpa eka dizA meM loka nADI vyatirikta AjhAza ke sadbhAva se isa aMgI ko 'e mataH khA' kahA gayA hai| yaha zreNi do tIna cAra samaya kI vakragati sahita hotI hai| phira bhI kSetra kI vizeSatA se ise judA kahA gayA hai| isakA AkAra 8 isa prakAra se hai / paMcamI zreNI 'duhI khahA' vidhAtaH khA' hai jIca jisa zreNi se prasanADI ke vAmapArzva Adi se sanADI meM praveza karake evaM ummI prasanADI se jAkara usake hI dakSiNapAca Adi meM utpanna hotA hai, vaha vidhAtaH khA hai| kyoM ki nADI ke pahibhUta vAmadakSiNapArzvarUpa AkAzapradezoM kA isa zreNi ke dvArA sparza hotA hai / jisa zreNi dvArA paramANu Adi gola bhramaNa karake utpanna hote haiM vaha cakravAla zreNi hai| isakA AkAra 0 isa prakAra se hai / (6) jina zreNi dvArA paramANu Adi ardha tenA vAmapAzva vigere bhAgamAM utpanna thAya che. vAmapArdhAdira eka dizAmAM sonA vyatirita mAzana samAthI mA zreyIna 'ekataH khA' usale. A zreNI be traNa ane cAra samayanI vakra gativALI hoya che te paNa kSetranA vizeSa paNAthI judI kahela che. tene AkAra -8 A rIte che. pAMcamI zreSI 'dahao khahA' dvidhAta: // cha.22 zreyAthI sanADI pAbhapAzva' AdithI trasanADImAM praveza karIne ane eja sanADIthI jaIne tenAja dakSiNapArtha vigeremAM utpanna thAya che, te dvidhAtaH khA che. kemake nADInI bahAranA vAmadakSiNa pArzva25-DAbA jamaNA bhAga rUpe AkAza pradezane A zreNI dvArA sparza thAya che. je zreNI dvArA paramANu vigere geLa bhramaNa karIne utpanna thAya che, te cakravAla zreNI kahevAya che. tene AkAra 0 A zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 bhagavatIsare -adhamaNDalAkArA, yayA zreNyA ardhamaNDalAkAraM paribhrampa paramAvAdirutpadyate sA arddhacakravAlA / sthApanA caitram- C7 // ___anantaraM zreNayaH kathitAH atha tA evA'dhikRtya paramAyAdigatiH kathyate'paramANupoggalANaM' ityAdi / 'paramANupoggalANaM bhaMte' paramANupudgalAnAM bhadanta ! 'ki aNuse DhiM gaI pattai' kimanuzreNi gatiH pravartate-anukUlA pUrvAdidigabhimukhA AkAzapradezazreNI yatra bhavati sA-anuzreNiH tAM zreNim anusRtya gatiH pava. tate ? 'visedi gaI pAttaI vizremi gatiH pravartate, viruddhA-cidigAdigatA zreNI yA sA vizreNiH tAmanusRtya gatiH pravartage ? iti praznaH ! bhagavAnAha-'goyamA' gola bhramaNa kara ke utpanna hotA hai vaha ardhacakravAla zrego hai / (7) isakA AkAra C isa prakAra se hai| isa prakAra se zreNiyoM kA kathana karake aba sUtrakAra paramANu Adi kI gati kA nirUpaNa karate haiM-ima gautama svAmIne prasuzrI se ailA pUchA hai-'paramANupoggalA NaM bhaMte ! ki aNu seDhoM gai ravatta' he bhadanta paramANu pudgaloM kI jo gati hotI hai vaha kyA zreNI ke anusAra hotI hai athavA vizreNI se hotI hai ? jisa gati meM AkAza pradezoM kI zreNi pUrvAdi dizA ke abhimukha hotI hai| aisI vaha gati anuzreNI hai arthAt AkAzapadezoM kI jo pUrvAdi dizAoM kI ora paGkti hai vaha zreNi hai isa zreNi ke anurUpa jo gati hotI hai vahI anuNiti hai| isa zreNi se vihIta jo gati hai vaha vizreNi hai| arthAt vidizAmoM meM jo zreNi hai vaha vizreNi hai| isa vizreNi ke anusAra jo gati hai vaha vizreNi gati hai| rIte che. 6 je zreNI dvArA paramANu vigere ardhagoLa bhamIne utpanna thAya cha, te madeg44a gii cha (7) te 2 (c) pramANe che. // rIte zreNiyAnuM kathana karIne have sUtrakAra paramANu vigerenI gatinuM nirUpaNa reche. temA zrIgItamAbhI prabhuzrIna pUche - poggalANaM bhaMte ! kiM aNuseDhiM gai pavattai' 8 bhavana 52mA padasAnI 2 gati soya che. te zu zreNI anusAra hoya che ? athavA vizreNI paNAthI hoya che? je gatimAM AkAza pradezonI zreNI pUrva vigere dizAnI sAme hoya che evI te gati anuzreNI kahevAya che. arthAt AkAza pradezonI je pUrva vigere dizAonI bAjue paMkti che, te zreNI che. A zreNInI anurUpa je gati hoya che, te ja anu zreNI gati che. A ethI viparIta je gati che, te vizreNI kahevAya che. arthAtu vidizAomA je zreNI che, te vizreNI kahevAya che. A vizreNI pramANe je gati heAya che. tene vize gati kahe che. A praznanA uttaramAM prabhu zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maicandrikA TIkAza025 u. 3 07 prakArAntareNa zreNIsvarUpanirUpaNam 713 he gautama ! 'aNu seDhi gaI patra - no visedi gaI pavattaI' anuzreNi zreNimanu sRtya gatiH pravartate - paramANvAdInAm no vizreNi gatiH pravarttate zreNimanusRtyaiva paramANupudgalAnAmityarthaH / 'duSparasiyANaM bhaMte! gANaM' dvipadezikAnAM bhadanta ! skandhAnAm dvau pradezau bhavatayA vidyete yeSAM te dvipadezikAH, dvima dezikA te skandhA avayavina iti dvipadezikAH skandhA steSAM dvipadezikaskandhAnAM kim 'aguseTiM gaI patraca - viseDhi gaI pavaca - vigatA seDhi iti ' anuzreNi gatiH pravarttate vizreNiM gatiH pravarttate iti praznaH ? uttara pAha - ' evaM caiva' ityAdi, 'evaM cetra' evameva - yathA - paramANupudgalAnAm tathaiva- dvipadezika skandhAnAmapi anuzreNi zreNimanusRtya yathA bhavet tathaiva-gatiH patrartate, na tu vizreNi zreNI V isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'gomA ! aNusediM gaI pathatara, no biseDhi gaI pavattaha' he gautama ! paramANu AdikoM kI jo gati hotI hai vaha Na ke anusAra hI hotI hai| zreNi ke binA nahIM hotI hai| aba punaH zrI gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM- 'duSpaesiyA NaM bhaMte! khaMdhANaM aNuseTiM gaI pavantai, visediM gaI pavasta' he bhadanta ! jo Dipradezika skandha haiM unakI gati zreNi ke anusAra hotI hai athavA Ni ke anusAra nahIM hotI hai-vizreNi se hotI hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-' evaM ceva' he gautama! jaisA paramANupudgaloM kI gati ke sambandha meM kahA gayA hai vaisA hI kathana dvipradezika skandhoM kI gati ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye / arthAt dvipradezika skandhoM kI jo lokAnta prApiNI gati hotI hai vaha zreNi ke anusAra hI hotI hai / 1he che !-'goyamA ! aNuseDhi gaI pavattai, no viseTiM gaI patratta' gautama ! paramANu vigerenI je gati haiAya che, te zreNI anusAra ja hoya che. zreNI vinA haiAtI nathI. have zrIgautamasvAmI prabhuzrIne me pUche che hai- 'dupparasiyA NaM bhaMte ! khaMdhANaM aNuseDhi gaI pavattai, viseDhi gaI pavattai' he bhagavan me pradezavAnA bhe dhA che, tenI gati zreNI pramANe ja hAya che ? athavA zreNI anusAra nathI hAtI ? eTale ke vizraNI thI hAya che ? A praznanA uttaramAM prabhu zrI gautama svAmIne TuDe che hai-' evaM ceva' he gautama paramANu yuddhasonI gatinA sabaMdhamAM je pramANe kahyuM che. eja pramANenuM kathana e pradezavALA dhAnI gatinA sabaMdhamAM pazu samajavuM. arthAt e pradezavALA skaMdhAnI vaikAntane prApta karavAnI je gatI haiAya che. te zreNI pramANe ja bha0 90 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 bhagavatIsUtre virodhena gatirbhavatIti / 'evaM jAva aNaM tapaesiyANaM khaMdhANaM' evaM yAvadananta. pradezikAnAM skandhAnAm / yAvatpadena trimadezikAdArabhya dazamadezikAnAM saMkhyAtA'saMkhyAtapradezikaskandhAnAM grahaNaM bhavati / yA ca-trimadezikamArabhya yAvada. nantamadezikaskandhAnAmapi zreNImanusRtyaitra gatirbhavati-na tu-zreNImAtikUlyena gatirbhavatIti bhAvaH / 'nerahayA NaM bhaMte ! ki aNuse di gaI pavattai- viDhi gaI pavacai 1' nairayikANA manuzreNi gatiH pravartate-vizreNi gatiH pravartate ? he bhadanta ! nArakajInAM gamanAdikaM zreNImanusRtya bhati ? zreSyatikrameNa vA gamanAdikaM bhavatIti praznaH ? utaramAha-evaM ce' evameva-yathaiva paramANupudgalAdArabhya zreNi ke vinA nahIM hotI hai| 'evaM jAva aNaMtapaesiyA NaM' isI prakAra se yAvat ananta pradezoM vAle pudgalaskandhoM kI gati hotI hai| yahAM yAvatpada se tIna pradezoM vAle skandhoM se lekara 10 pradezoM vAle skandhoM kA saMkhyAtapradezoM vAle skandhoM kA aura asaMkhyAta pradezoM vAle skandhoM kA grahaNa huA hai| ___aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'neraiyA NaM bhaMte ! ki aNuseTiM gaI pavatta vise di gaI pavattA' he bhadanta ! narayika jIvoM kI jo gati hotI hai vaha kyA zreNi ke anusAra hotI hai| athavA aNi ke vinA hotI hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'evaM ceva' he gautama! paramANu pudgala se lekara ananta pradezoM vAle skandhoM kI jaisI gati hotI hai-vaisI hI gati parabhava ko jAte samaya nairayika jIvoM kI hotI hai arthAt jaba nairayika jIva narakAvAsa meM utpanna hotA hai taba vaha vahAM AkAza ke pradezoM DAya cha. zreNI binA DaratI nathI. 'evaM jAva aNatapaesiyANaM' me prabhArI yAvatu anaMta pradezovALA pudgala skaMdhenI gatI hoya che. ahIMyAM yAvat padathI traNa pradezavALA ske dhothI laIne 10 pradezovALA skaMdhe, saMkhyAta pradezo vALA che, ane asaMkhyAta pradezavALA audho grahaNa thayA che. ve zrIgautamasvAmI prabhuzrIna se pUche che -'neraiyANa bhaMte ! ki aNusedi gaI pavattai, vise DhiM gaI pavattaI' he bhagavan ! 3244 vAnI 2 gatI hoya che. te zuM zreNInI anusAra hoya che. athavA zreNI vagara hoya 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI gItamasvAbhAna 8 evaM ceva' ke gautama paramANuM puSkulothI laIne anaMta pradezavALA skaMdhenI jevI gatI hoya che. tevI ja gatI parabhavamAM jatI vakhate naraka jInI hoya che. arthAta jyAre naraka jIva narakAvAsamAM utpanna thAya che, tyAre tyAM AkA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 07 prakArAntareNa zreNIsvarUpanirUpaNam 715 anantapradezikAnAM gatiH kathitA tathaiva nArakajIvAnAmapi gamanaM zreNImanusRtyaiva bhavati na tu - zreNIprAtikUlyena bhavatIti / ' evaM jAva vaimANiyANa' evaM yAvad vaimAnikAnAm / evameva anurakumArAdArabhya vaimAnikAntajIvAnAmapi zreNyatusAreNa gatirbhavati na tu vigamanaM kathamapi bhavatIti bhAvaH anantaram - pratuzreNi-vizreNigamanaM nArakAdijIvAnAM pUrva kathitam-tatha gamanaM narakAvAsAdisyAneSu bhavatIti saMbandhAt pUrvaM saMkSepeNa punaH parUpayAha'imI seNaM' ityAdi / 'imI se gaM bhaMte' etasyAM khalu bhadanta ! 'rayaNappabhAe puDhacIe kevaiyA nirayAvAsa saya sahassA padmattA' ratnaprabhAyAM pRthivyAM kriyanti narakAvAsazatasahasrANi prajJaptAni ? kiyanto narakAvAsA etasyA santi - iti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goSamA' he gautama! 'tIsaM nirayAvAsasayasahassA padmattA' triMzat - nirayAvAsa zatasahasrANi prajJaptAni - triMzallakSaparimitA narakAvAsAH ratnakI paGkti ke anusAra hI Akarake utpanna hotA hai zreNi ke binA nahIM / 'evaM jAva vaimANiyANaM' isI prakAra se asurakumAroM se lekara yAvat vaimAnikAnta jIvoM kI bhI paralokaprApiNI jo gati hotI hai' vaha bhI zreNi ke anusAra hI hotI hai-zreNi ke binA nahIM hotI hai / nAraka jIvoM kA gamana narakAvAsa meM hotA hai| isI sambandha se pUrva meM kathita bhI narakAvAsoM kA kathana punaH saMkSepa se sUtrakAra karate haiM - isameM gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUcha rahe haiM ki-'imIse NaM bhaMte / rayaNapa bhAe puDhavIe kevaiyA nirayAvAsasayasahassA pattA' he bhadanta ! isa ratnaprabhA pRthivI meM kitane lAkha narakAvAsa kahe haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM - 'goyamA ! tIsaM nirayAvAsa saya sahassA paNNattA' he gautama! ratnaprabhApRthivI meM 30 lAkha narakAvAsa kahe gaye haiN| 'evaM jahA paDhamasae zanA pradezeAnI pa kti pramANenA ja AkAravALA utpanna thAya che. zreNI vinA utpanna thatA nathI, ' evaM jAva vemANiyANa' pramANe asurasubhArothI laIne vaimAnika sudhInA jIvAnI paNa paraleAka prApta karAvanArI je gatI hoya che. te paNa zreNI anusAra ja hAya che. zreNI vinA hAtI nathI. nAraka jIvAnuM gamana narakAvAsamAM thAya che. jethI te sa'mAMdhathI pahelA kahelA narakA vAsetu" kathana sUtrakAra sakSepathI pharIthI kare che-AmAM gautamasvAmI prabhuzrIne vu che hai- 'imIse NaM bhave ! rayaNappabhAe puDhavIe kevaiyA nirayAvAsa sa sahasvA pannattA' he bhagavan mA ratnaprabhA pRthvImAM narasAvAsoTA bAja uDayA che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI gautamasvAmIne he - 'goyamA ! tIsaM nirayAvAsa sayasa issrA pannattA' ratnaprabhA pRthvImA 30 zrIsa sAma naraDAvAso zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIpatre prabhAyAM vidyante ityarthaH / 'evaM jahA-paDhamasae paMcamuddesage' evaM yathA-prathamazata ke paJcamodezake, prathamazatakIyapaJcamoddezake yathA kathitam tathaiva sarvamihA'nusandheyam / kiyasparyantaH paJcamoddezaka ihA'numandheya statrAha-jAva aNuttaravimANati' yAvadanuttaravimAnAni, iti anuttaravimAnaparyantasya paJcamodezakasyA'trA'nukarSaNaM kartavyamiti / idaM narakAvAsAdikaM chadmasthapuruSairapi dvAdazAGgazAstrabalena jJAtuM zakyate iti dvAdazAGgaparUpaNAyA''ha-kAvihe NaM bhaM' ityaadi| 'kaiviheNaM bhaMte ! gaNipiDae panatte' he bhadanta ! katividhaM-kati prakArakaM gaNipiTakaM-gaNinAM sAdhUnAM piTakaM-majUSA, tadvadyat taddvAdazAGga zAstraM prajJaptamiti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'duvAlasaMge gaNipiDae pannatte' dvAdazAGgaM gaNipiTakaM prajJaptam / 'taM jahA'-tadyathA-'AyAro jAva dihivAo' paMcamuddesage jAva aNuttaravimANatti" isa prakAra prathama zataka ke paMcama uddezaka meM jaisA kathana kiyA jA cukA hai vaisA hI vaha saba kathana anu. sara vimAna taka kA yahAM para bhI jAnanA cAhiye / yaha saba narakAvAsa Adi kA jJAna chamastha puruSoM ko dvAdazAGgazAstra ke jJAna ghala se ho sakatA hai, ataH aba sUtrakAra usa bAdazAGga kI prarUpaNA karate haiM-isameM zrIgautama svAmIne prabhuzrI se aisA pUchA hai-'kAvihe gaM bhaMte ! gaNipiDae pannatta' he bhadanta ! gaNipiTaka kitane prakAra kA kahA gayA hai ? gaNipiTaka zabda se yahAM dvAdazAGgazAstra gRhIta huA hai kyoM ki yaha gaNiyoM kA AcAryoM kA piTaka-maMjUSA ke jaisA hai| isake uttara meM prabhuzrI kahate hai-'goyamA! duvAlasaMge gaNipiDae pannatte' he gautama! gaNipiTaka Agama 12 aMgavAlA kahA gayA hai| 'taM jahA' jaise-'AyAro jAva dihiBA che. 'evaM jahA paDhamasae paMcamuddesage jAva aNuttara vimANatti' mArIta pahelA zatakane pAMcamA uddezAmAM je pramANenuM kathana karavAmAM AvyuM che, eja pramANenuM saghaLuM kathana anuttara vimAna sudhInuM ahIMyAM paNa samajavuM. A saghaLA narakAvAse vigerenuM jJAna chadmastha purUSone dvAdazAMga zAstranA jJAnanA baLathI thaI zake che. jethI have sUtrakAra te dvAdazAMganI prarUpaNa kare che. A viSayamA zrI gautamasvAmI prasuzrI 57yu cha-'kaivihe gaM bhaMte ! gaNipiDae pannatte' 3 mApana garipiTa ! 42rnu 43 cha ? gnnuipiTaka zabdathI ahIMyAM dvAdazAMga zAstro grahaNa karAyA che. kemake A gaNi nA-AcAryonA piTaka-peTi-maMjUSA jevA che. zrI gautamasvAmInA praznanA Gttama prabhuzrI che 4-'goyamA ! duvAlasaMge gaNipir3ae pannatte gautama / garipiTa mAgama 12 mAra gAvANu ra che. 'tauM jahA' te mA prabhArI che. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU07 prakArAntareNa zreNIsvarUpanirUpaNam 717 AcAro yAvad dRSTivAdaH, AcArAGgasUtrAdArabhya dRSTivAdaparyantaM dvAdazamakArakapaGga zAstramiti / 'se kiM taM AyAro' atha ko'yamAcAraH ? yadvA-kiM tadvastu yadAcArazabdena vyAkhyAtaM bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha-'AyAreNaM' ityAdi / 'AyA reNaM samaNANaM NiggaMthANaM' AcAre khalu zramaNAnAM nigranthAnAm, AcAra-adhikaraNabhUte AcAre-AcArAGgamUtre khalu zabdo vaakyaalngkaare| 'AyAragoyaraparUvaNA bhANiyavyA' AcAragocara0 AcAragocaretyAdinA-daM jJApitaM bhavati / 'AyAra. goyaraviNayaveNaiyasikkhAbhAsA abhAsA caraNakaragajAyAmAyA vittIbho Aghave jjati 3 / AcAragocaravinaya-nayika-zikSA-bhASA-bhASA-caraNa-karaNa yAtrA mAtrA vRttaya AkhyAyante prajJA pyante-parUpyante iti / tatrAcAro jJAnAdi pazcavidhaH / gocaromikSAgrahaNa vidhilakSaNaH, vinayo jJAnAdivinayaH vainayikaM vinayasya phalam pAyo' AcArAGga yAvat dRSTivAda arthAt AcArAGga se lekara dRSTivAda taka kA samasta Agama gaNipiTaka kahA gayA hai| 'se kiM taM AyAro' he bhadanta ! AcArAGga kyA hai ? arthAt aisI vaha kaunasI vastu hai jo AcArA zabda se vyAkhyAta hotI hai ? isa prakAra gautamasvAmI ke prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'AyAreNaM sama. jANaM NiggaMzaNaM AyAragoyaraparUvaNA bhANiyamvA' he gautama !AcArAMga sUtra meM zramaNa nirgranthoM ke AcAra evaM gocara bhikSAvidhi AdirUpa cAritra dharma kA prarUpaNa kiyA hai 'AyAragoyara' ityAdi zabda se yaha jJApita hai-'AyAragoyara viNayaveNaiya sikkhAbhAsA abhAsA caraNa karaNa jAyAmAyAvittImA Aghabejjati' yahAM jJAnAdi ke bheda se AcAra pAMca prakAra kA kahA gayA hai bhikSAgrahaNavidhi gocara zabda se kahI 'AyAro jAva diTTivAyo' mAyArA yAvat dRSTayA arthAt mAyA gayA laIne daSTivAda sudhInA saghaLA Agame gaNipiTaka kahyA che. se ki ta AyAro' sApa mAyArAma se zucha 1 mathAt sevI te kaI vastu che? ke je AcArAMga zabdathI kahevAya che? zrI gautamasvAmInA sA praznanA uttaramA prabhu zrI gautama svAmIna ache hai-'AyAreNaM samaNANe NiggaMthANaM AyAragoyaraparUvaNA bhANiyavA' bhItama mAyArAgasUtramA abhaya nigranthanA AcAra ane gocara-bhikSAvidhi vigere rUpa cAritradharmanI prarU. 5 / 32vAmAM mAvI cha. 'bAyAragoyara' chatyAdi zapathI / samaya che. 'AyAragoyaraviNayaveNaya sikkhA bhAsA abhAsAcaraNakaraNajAyAmAyAbittIo Aghavejjati' mahIyAM jJAnAlina mahathI mAyA2 pAMya mArane ra cha. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 bhagavatIstre karmakSayAdikam zikSAgrahaNAsevanArUpA / yadvA-vainayiko vinayo vA-ziSyaH tasya. zikSA vainayikazikSA vinaya zikSA vA-bhASA-satyA, asatyA mRSA ca, abhASAmRSA, satyamRSAca (mizrA) ca / caraNaM-vratAdikaraNaM piNDa vizuddhayAdi / yAtrAsaMyamayAtrA, mAtrA tadarthamAhAramAtrA / vRttiH-anekapakArairabhigrahavizeSevartanam, etAH sarvA AkhyAyante- abhidhIyante iti / 'evaM aMgaparUvaNA mANira vyA jahAnadIe' emaGgamarUNA maNitavyA-evaM pUrvapradarzitaprakAravatA mRgAhAnA prarU. paNA maNitavyA / yathA nandyAm-nandImUtre yena prakAreNAGgAnAM nirUpaNaM kRtam tene prakAreNa ihA'pi prarUpaNaM karttavyam / etatparUpaNaM nandIsUtrAdeva jJAtavyam / atha kiyatparyantaM nandImUtroktAGgamarUNA kartavyA tatrAha-'jAva' ityAdi / 'jAva' yAvat 'suttattho khalu paDhamo bIyo nijjutti mIsao bhnniyo| taiyo ya nirava se so epavihI hoi aNunoge' // 1 // gaI hai| jJAnAdi vinaya vinaya zabda se, vinaya kA phala karmakSayAdi vainayika zabda se, bhASA se satya aura, asatyAmRSA (vyavahAra) abhASA se mRSA aura satyAmRSA, (mizra) caraNa se pratAdi kA karanA athavA piNDa vizuddhi Adi, yAtrA zabda se saMpamayAtrA aura saMyama ke nirvAha nimitta mAtrA-AhAra mAtrA, vRtti zabda se aneka prakAra ke abhiprahoM kA dhAraNa karanA ye saba gRhIta hue haiN| ina saba kA kathana muni ke cAritra se sambandhita hone ke kAraNa ocArA meM kiyA gayA hai| 'evaM aMgaparUvaNA bhANiyavyA jahA naMdIe' isa prakAra naMdI sUtra meM kahe anusAra samasta aMgoM kA prarUpaNa karanA cAhiye aura nandI sUtra gata yaha aGgaprarUpagA 'jAva-suttattho khalu paDhano boo nijjuttimIsao bhikSA graDaNa vidhi gocara zabdathI kahI che. jJAnAdi vinaya zabdathI, vinayanuM phaLa karmakSaya vigere vaiyika zabdathI, bhASAthI satya satya ane mRSA, abhApAthI mRSA ane satyamRSA, caraNathI vRtta vigerenuM karavuM athavA piMDa vizuddhi vigere, yAtrA zabdathI saMyamayAtrA. ane saMyamana nirvAha mATe mAtrA-AhAramAtrA, vRtti zabdathI aneka prakAranA abhigrahane dhAraNa karavA e badhA grahaNa thayA che. A saghaLAnuM kathana muninA cAtrinA saMbaMdha vALA hevAthI AcArAMgamAM kahela che. 'eva aMgarUvaNA bhANiyavA jahA naMdIe' mA prabhA nadIsUtramA kahyA pramANe saghaLA aMgonI prarUpaNa karavI joIe. ane naMdIsUtramAM kahela mA A1 5359 / yAvat 'suttattho khalu paDhamo bI bho nijjutti mIsao bhaNi o, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 3 sU07 prakArAntareNa zreNIsvarUpanirUpaNam 719 chAyA - sUtrArthaH khalu prathama, dvitIyo niryuktimizrito maNitaH / tRtIyazca niravazeSa eSavidhirbhavatyanuyoge // 1 // sUtrArthamAtra pratipAdanaparakaH sUtrArtho'nuyogaH / ayamAzayaH- gurubhiH sUtrANAmarthamAtra kathanAtmaka eva prathamo'nuyogaH karttavyaH yAvatA prAthamikavineyAnAM mativyAmoho na bhavet sUtrArthAdadhikakathane kadAcit tatsambhavAditi |1| dvitIyo'nuyogaH sUtrasyArvAkaniryuktimizraH karttavyaH ityevaM bhUto jinAdibhirbhaNitaH | 2| tRtIyazcA'nuyogo niravazeSaH - niravazeSasya-prasa ktA'nuprasaktasya sarvasyApyarthasya kathanAt- karttavyaH, eSaH - anantara ktaH prakAratrayabhaNio 'taibha ya niravaseso esavihI hoi aNujoge' yahA~ taka kI grahaNa karanI cAhiye / isa gAthA dvArA anuyoga ke sambandha meM vidhi prakaTa kI gaI hai - isameM sarva prathama sUtrArtha kA kathana bAda meM niyukti mizra artha aura bAda meM sarva artha kA kathana karane kI bAta kahI gaI hai / yahI anuyoga ke sambandha meM vidhi hai kevala sUtrArtha kA pratipAdana karanA isakA nAma anuyoga hai / tAtparya yaha hai ki gurujanoM ko sarvaprathama sUtroM kA arthamAtra kathana rUpa hI anuyoga karanA cAhiye / yaha pahilA anuyoga hai / kyoM ki jo pahile hI pahile ziSya hue haiM yadi unake prati sUtrArtha adhikarUpa meM kahA jAyagA to ho sakatA hai ki unakI mati meM vyAmoha (bhrama) ho jAve ataH aisA na ho isake liye aisA kahA gayA hai ki guru ko saba se pahile apane ziSyoM ke prati kevala sUtra kA artha hI kahanA caahiye| bAda meM usa artha ko niyukti se mizrita toya niravaseseA esa vihI he |I aNujeoge' A uthana sudhInuM sthana aza karavu joI e A gAthAdvArA anuyAga sabadhI vidhi matAvela che. temAM sauthI pahelAM sUtrAnuM kathana karyuM che, te pachI niyukti mizra artha ane pachI badhA arthAnuM kathana karavAnI vAta kahI che Aja anuyAga saMbaMdhI vidhi kahI che, kevaLa sUtrArthanuM paThana karavu. tenuM nAma anucega che. kahevAnuM tApaya e che ke-gurUjanAe sauthI pahelAM sutronA artha mAtranA kathana rUpa ja anuyAga karavA joIe, A pahelA anuyAga che, kemake-je taratamAM ja ziSya thayA che, teone sUtrA vizeSa rUpathI kahevAmAM Ave te kadAca teonI buddhimAM byAmAha-bhrama thavAnA saMbhava che, jethI evu' na thAya te mATe evuM kahyu che ke-gurUe sauthI pahelAM peAtAnA ziSyA pratye kaeNvaLa sUtreAnA atha ja kahevA joIe. te pachI te ane niyuktithI mizrita karIne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 bhagavatIsUtre lakSaNo vidhi vidhAnaM bhavati syAta-anuyoge mUtrasyArthena sahA'nurUpatayA yojanA lakSaNe viSayabhUte iti gAthArthaH ||muu07|| anantaramaGgAnAM prarUpaNaM kRtam aGgeSu ca narakAdayaH prarUpyante iti narakAdInAmevA'lpa-bahutvapratipAdanAyA''ha-'eesiNaM bhaMte' ityAdi, mlam-eesi gaM bhaMte ! neraiyAgaM jAva devANaM siddhANa ya paMcagaisamAseNaM kayare kayare0 pucchA? goyamA ! appAbahue jahA bahuvattavvayAe aTugai samAsa appAbahugaM c| eesiM NaM bhaMte! saiMdiyANaM egidiyANaM jAva-aNidiyANaM ya kayare kayare0 eyaMpi jahA vahuvattavayAe taheva-ohiyaM payaM bhANiya-sakAiya apAbahugaM taheva ohiyaM bhANiyavvaM / _____epasi NaM bhaMte ! jIvANaM poggalANaM jAva sapajjavANa ya kayare kayare0 jAva bahuvattavvayAe / eesi NaM bhaMte ! jIvANaM Auyassa kammarasa baMdhagANaM abaMdhagANaM jahA bahubattavvayAe jAva Auyasta kammassa abaMdhagA vissaahiyaa| sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti ||suu0 8 // ||pnnviisime sae taio uddeso samatto // 25-3 // chAyA--eteSAM khala nairayikANAM yAvadevAnAM siddhAnAM ca pazca gatisamAsena katare katarebhyaH pRcchA ? gautama ! alpabahutvaM yathA bahuvaktavyatAyAm aSTagati samA. sAlpabahuttvaJca / eteSAM khalu bhadanta ! sendriyANAme kendriyANAM yAvadanindriyANAM kara samajhAnA caahiye| isake bAda usa sUtra se jo artha spaSTa pratIta hotA hai vaha aura jo artha usase dhvanita hotA hai-jhalakanA hai-vaha saba pUrNarUpa se prakaTa karanA cAhiye / yahI anuyoga meM sUtra ke artha ke sAtha anukUla rUpa se use yojita karane kI vidhi hai // 07 // samajAvavA joIe te pachI te sUtrathI je artha spaSTa rIte jaNAya te artha tathA bIjo artha ke je temAMthI vinita thAya che,-jhaLake che. te pUrNa rUpathI pragaTa karavA joIe. Aja anugamAM stranA arthanI sAthe anukULa rUpathI tene jIta karavAnI vidhi che. sUtra chA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU08 nairayikAdInAmampabahutvanirUpaNam 721 ca katare katare0, etadapi yathA-bahuvaktavyatAyAm tathaiva-audhikapadaM bhaNitaghyam sakAyikAlpabahutyam tathaiva-audhikaM bhaNitavyam / eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM pudgalAnAM yAvat sarvaparyANAM ca katare katarebhyo yAvad bahuvaktavyatAyAm / eSAM khalu madanta ! jIvAnAm AyuSkasya karmaNo bandhakAnAmabandhakAnAm yathA bahuvaktavyatAyAM yAvadAyuSkasya karmaNo'vandhakA vizeSAdhikAH / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti // 08 // paJcaviMzatitamasya zatakasya tRtIyodezakaH smaasH||25-3|| TIkA-'eesi NaM bhaMte' eteSAM khalu bhadanta ! 'neraiyANaM jAva devANaM siddhANa ya paMcagaisamAseNaM kayare kayare0 pucchA' nairayikANAM yAvad devAnAM siddhAnAca paJcagatisamAsena-pazcagatyantarbhAvena katare katarebhyaH pRcchA ? atra yAvatpadena manuSyatirazvAM saMgraho bhavati / tathA ca-nairayikAdArabhya siddhaparyantAnAM paJcagatyantarbhAvena katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA __ abhI 2 aGgoM kI prarUpaNA kI gaI hai| so una aGgoM meM narakAdikoM kI prarUpaNA kI gaI hai| ataH sUtrakAra aba unhIM narakAdi ke alpa. bahutva kA pratipAdana karane ke nimitta sUtra kA kathana karate haiM-'eesi NaM bhaMte ! neraiyA NaM jAva devANaM' ityAdi sUtra 8 / TIkArtha-zrI gautamasvAmI ne sarva prathama prabhuzrI se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! caturgati ke jIva nairayikoM se yAvat deyoM taka meM tathA siddhoM meM isa prakAra se ina pAMca gatiyoM ke jIvoM meM kauna jIva kisa jIva se alpa bahuta tulya athavA vizeSAdhika haiM? yahAM yAvatpada se manuSya aura tiyazcoM kA saMgraha huA hai| isa prakAra nairayika se lekara siddhoM taka meM kauna jIva kisa jIva kI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kisa jIva kI apekSA bahuta haiM ? kauna jIva - AnI pahelAM aMgenI prarUpaNa karavAmAM AvI che. ane te aMge mAM naraka vigerenI prarUpaNa karavAmAM AvI che. jethI sUtrakAra A narakAdinA alpa ane bahapaNAnuM pratipAdana karavA mATe nIcenA sUtranuM kathana kare che. 'eesi gaM bhaMte ! neraiyANaM jAva devANaM' tyahi TIkArtha-zrIgautama svAmIe sauthI pahelAM prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke he bhagavana caturgatinA janarayikothI laIne yAvata deva sudhImAM tathA siddhomAM A pramANe A pAMca gativALA jIvamAM eTale ke-narayikothI laIne siddha gati sudhInA jIvamAM kayA jI kayA jIvanI apekSAthI alpa che ? kayA jI kayA jI karatAM vadhAre che ? ane kayA jI kayA jInI bha0 91 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 bhagavatIsUtre vizeSAdhakA vA iti prazna ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'apAbahuyaM jahA-bahuvatavvayAe' alpabahutvaM yathA-bahuvaktavyatAyAm eteSAM nairayikAdisiddhAntAnAm alpa-bahutvaM tathA vaktavyam-yathA-bahuvaktavyatAyAm majJApanAyA stRtIye'lpabahuttvapade kathitam / pajJApanApakaraNaM cetyamarthata: 'nara 1 neraDyA 2 devA 3 siddhA 4 viriyA 5 kameNa iha hoti / thoSa 1 masaMkha 2 asaMkhA 3 arNataguNiyA 4 argataguNA 5 // 1 // chAyA-narA 1 nairapikA 2 devAH 3 siddhA4 stiyazca: 5 krameNeha bhavanti / stokA? asaMkhyA 2 asaMkhyA 3 anantaguNitA 4 anantaguNAH // 5-1 // sarvastokA:-narA, tato'saMkhyeyaguNAH-nArakAH, tato'saMkhyeyaguNA:-devAH, tato'nantaguNA:-siddhAH, tato'nantaguNA:-tiryaJcaH iti / 'aDagaisamAsa appAbahugaM ca' aSTagati samAsenA'bahutvaM ca / aSTagati. samAsena yadalpabahutvam, tadapi yathA-bahuvaktavyatAyAM-prajJApanAyA stRtIyapade, tathaiva-vaktavyam / aSTagatayazcettham narakagatiH, tathA tiryag narA'maragatayazca strI. kisake samAna haiM ? aura kauna jIva kisakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! appAbahugaM jahA bahuvattavyaH yAe' prajJApanA ke bahuvaktavyatA nAma ke tRtIya pada meM kahe gaye anusAra nAraka se lekara siddha taka ke jIvoM ke alpa bahutva ke sambandha meM jAnanA cAhiye / vaha prajJAznA prakaraNa isa prakAra se hai-'nara neraDyA devA' ityAdi saba se kama manuSya haiM / inase asaMkhyAtaguNita nAraka haiN| inase asaMkhyAtaguNeM deva haiM / devoM se anantaguNe siddha haiM aura siddhoM se bhI anantaguNe tiryazca haiN| 'aggaisamAsa appAbahugaM ca' ATha gati ke samudAya kA bhI alpabahutva prajJApanA mUtra ke tRtIya alpabahutva samAna che? ane kayA cho kyA jIvo karatAM vizeSAdhika che? ahIMyAM thAvat zabdathI manuSya ane tirya grahaNa karAyA che mA prazna uttaramA prasuzrI 4 cha hai-'goyamA ! appAbahugaM jahA bahu. vattavvayAe' prajJApana sUtranA matavyatA nAmanA kI pahamA pramANe nArakethI laIne siddha sudhInA jIvana ala5 bahupaNAnA saMbaMdhamAM sama bu naye. te prajJApana sUtranu 54261 mA prabhAra che. 'naraneraiyA devA' ItyAdi sauthI ochA manuSyo che. tenAthI asaMkhyAtagaNa nAraka ja che. tenAthI asaMkhyAtagaNa de che. dethI anaMtagaNa jiddho che. ane siddhothI 59 sanata tiya yA che. 'agaisamAsa appAbahugaM ca' mA tinA samudAyanuM alpa bahuvapaNuM prajJApanA sUtranA trIjA padamAM kahyA pramANe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU08 nairayikAdInAmalpabahutvanirUpaNam 723 puruSa bhedAt dveSA, siddhirgatizcetyaSTau / eteSAmalpabahutvaJcaivamarthato bhavati'nArI 1 nara 2 neraiyA tiritthi 4 sura 5 devI 6 siddha 7 tiriyA ya 8 / yovaasaMkhaguNA cau, saMkhaguNA paMtaguNA donni-||1|| nAryo 1 narAra nairayikA stiya striyaH4 surA5 devya 6 siddhAH7 stiyazcazvaH / stokA asaMkhyaguNAzcatvAraH, saMkhyaguNA anantaguNau dvau // 1 // sarvastokA nAryaH, 1 'asaMkhaguNA cau' iti, nArIzabdAdanantaraM ye catvAraHnara-nairayikatiryak strIyaH sura-rUpAzcatvAraste uttarottaramasaMkhyAtaguNA vijJeyAstathAhi tAbhyo nArIbhyo narA asaMkhyAtaguNAH,2 tebhyo nairayikA asaMkhyAta. pada meM kahe anusAra jAnanA cAhiye / ATha gatiyAM isa prakAra se hai-1 narakagati tathA tiryazcagati, manuSyagati, amaragati, narAmara tiryoM meM strI puruSa ke bheda se do do prakAra kI aura siddhagatiisa prakAra ye ATha gatiyAM haiN| narakagati meM kevala eka napuMsaka veda hI hotA hai isaliye isakA viziSTa bheda nahIM kiyA gayA hai| tiyazcagati meM, naragati meM aura deva gati meM strIveda aura puruSaveda donoM hote haiM-isaliye inheM strI puruSa ke bheda se viziSTa kiyA gayA hai siddhoM meM koI veda nahIM haiM, isaliye use bhI bheda viziSTa nahIM kiyA gayA hai| yahI bAta-nArI, nara, neraiyA' ityaadi| isa gAthA dvArA prakaTa kI gaI hai| isake dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki manuSya striyAM saba se kama haiN| 'asaMkhejjaguNA ca'nArI ke Age ke cArapada nara nairayika tiryak strI aura deva ye cAra eka eka se asaM. rupAtaguNe kahegaye haiM jaise-nArI-manuSya strI kI apekSA manuSya asaMsamAna. mA jatiyo mA prabhAye cha. 1 124||ti, 2 tiya yati. 3 naragati-manuSyagati 4 amaragati, 5-6-7, narAmara tiryaMcamAM strIpuruSanA bhedathI banne prakAranI gati, ane siddhonI gati A pramANe ATha gati che. narakagatimAM kevaLa eka napuMsaka veda ja thAya che. tethI tenA viroSa bheda kahela nathI tiryaMca gatimAM, naragatimAM, ane devagatimAM strI veda ane purUSa veda hoya che. tethI teone strI purUSanA bhejavALA kahyA che. siddhomAM kaI veda hote nathI. tathA te 5 vAghA nathI. me pAta 'nArI, nara neraiyA' yAta gAthAdvArA pragaTa karela che. A gAthAthI e samajhAvyuM che ke-manuSya aiyo sauthI mAchI DAya che. 'asaMkhejjaguNA cara' nArI zanI pAna yAra seTa-nara narayika tiryaMca strI ane deva A cAre eka ekathI asaMkhyAtagaNu kahyA che. jemake-nArI-manuSya strI karatAM manuSya asaMkhyAtagaNu che. tenAthI saMkhyAta zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre guNAH,3 tebhya stiyastriyo'saMkhyAtaguNAH,4 tAbhyo devA asaMkhyAtaguNAH,5 tebhyo devyaH saMkhyAtaguNAH,6 siddhAH 7 tiryazcazva8 pratyekamanantaguNAH, itiaSTa gavisamAsena alpa bahutvamiti / ___'eesi gaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM jAva aNidiyANa ya kayare kapare0' eteSAM khalu bhadanta ! sendriyANAme kendriyANAM yAvat anindriyANAM ca katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? atra yAvat-padena dvIndriya-trIndriya-caturindriya-paJcendriyANAM ca grahaNaM bhavati iti, tathA ca-eteSAM parasparamalpabahutvaviSayaka praznaH ? uttaramAha-'eyaMpi' ityAdi / 'eyaM pi jahA rUpAta guNeM haiN| inase nairapika asaMkhyAtaguNeM haiN| inase tiryazcastriyAM asaMkhyAtaguNI haiN| deva inase bhI asaMkhyAtaguNeM haiN| inase bhI saMkhyAtaguNI deviyAM haiN| tathA siddha aura tiryazca ye pratyeka anantaguNe 2 haiN| isa prakAra se yaha saMkSepataH artha kI apekSA aSTagati viSayaka alpa bahutva kahA hai| __ aba zrI gautamasvAmI prabhuzrI se isa prakAra pUchate haiM-'eesiNaM bhaMte! khaiMdiyANaM egidiyANaM jAva aNidiyANa ya kayare kayare0' he bhadanta / sendriya, ekendriya yAvat anindriya jIvoM meM-indriya upayoga rahita jIvoM meM-kauna jIva kinakI apekSA yAvat vizeSAdhika haiM ?-yahAM prathama yAvatpada se indriya, tehandriya, cauhandriya aura pazcendriya' ina jIvoM kA grahaNa huA hai| tathA-dvitIya yAvatpada se 'alpAvA, baTukA vA, tulyA vA ina padoM kA grahaNa huA hai| isake uttara meM prabhuzrI gaNa narayike che. tiryaMca Dhiye tenA karatAM paNa saMkhyAta gaNi che. de tenAthI paNa saMkhyAtagaNu che, tenAthI saMkhyAtagaNuM devi che. tathA siddho ane tiryaMco e badhA anaMtagaNuM che. A rIte saMkSepathI arthanI apekSAe aSTagati saMbaMdhI alpa bahupaNuM kahela che, tema samajavuM. A zrI gItamasvAmI prabhu zrIna se pUche che ,-'eesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM jAva aNidiyANa ya kayare kayare' 3 sAla sedriya indriovALA, ekendriya, eka indriyavALA yAvat anidriya-idriya vinAnA jImAM kayA jI kayA jI karatAM alpa che? kayA jI kayA jI karatAM baha che? kayA jI kayA jIvonI tulya che? ane kayA cho kayA karatAM vizeSAdhika che? ahIMyAM prathama yAvat padathI hIndriya, teIndriya, cauIndriya, ane paMcendriya A cha grahaNa karAyA che. ane bIjA yAvatpadathI 'alpA vA, bahukA vA, tulyA vA' mA 5 / a 42rAyA cha. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU0: nairayi kAdInAmapabahutvanirUpaNam 725 bahuvattavcayAe taheva ohiyaM payaM bhANiyavvaM' etadapi alpabahutvaM yathA bahuvaktanyatAyAM prajJApanAsUtre tRtIyapade tathaiva audhikaM padaM bhaNitavyam / etadapi yathA bahuvaktavyatAyAM kathitam tathaivA'trApi audhikaM sAmAnyaM padaM vaktavyam / tathA ca-tatra yadyapi-paryAptAparyAptakAdi bhedenA'pi kathitam atra tu-yat sAmAnyataH tadeva vaktavyam -ata evAtroktam 'bhohiyaM payaM mANiyavvaM' iti / adhikaM sAmAnyameva padaM paThanIyannati tacca-audhikaM padamartha tazcavam 'paNa1 cau ra ti3 duya4 aNidiya5 enidi6 saiMdiyA7 kamAhuti / yovAra tibhiya ahiyA (2-3-4) doNaMtagugA 6 visesAhiyA' // pazca1 catu2 khi3 dvIndriyA4 anindriyA5 ekendriyAH6 sendriyA:7 kramAdbhavanti stokAra svago'dhikA 2-3-4 dvau-56-manantaguNo vizeSAdhikAzceti / sarvebhyo'lpIyAMsaH paJcendriyajIvA bhavanti / tadapekSayA caturindriyA vishessaadhikaaH| tadapekSayA trIndriyA vizeSAdhikAH / trIndriyApekSayA dvIndriyAH vizeSAkahate haiM-'evaM pi jahA bahuvattavayAe taheva' he gautama ! isa sambandha meM bhI prajJApanA ke bahuvaktavyatA pada meM kahA gayA sAmAnyapada kahanA cAhiye / yadyapi prajJApanA ke bahuvaktavyatApada rUpa tRtIya pada meM-paryApta aparyAptaka Adi ke bheda se bhI kathana kiyA gayA hai / parantu yahAM jo vahAM sAmAnya rUpa se kahA gayA hai vaha kahanA caahiye| isI kAraNa yahAM 'ohiyaM payaM bhANiyavaM' aisA kahA gayA hai / vaha auSikapadasAmAnyapada artha kI apekSA isa prakAra se hai-'paNa ca ra ti duya' ityAdi / saba se kama pazcendriya jIva haiN| inakI apekSA cauindriya jIva vizeSAdhika haiM cauindriya jIvoM kI apekSA vizeSAdhika teindriya jIva hai| teindriya jIvoM kI apekSA vizeSAdhika dvindriya sA prazna uttaramA prabhu zrI 3 cha -'evaM pi jahA bahuvattavvayAe taheva' gItama! mA sabhA 55 prajJApana sUcanA sAtavyatA padamAM kahela sAmAnya padanuM kathana karavuM joIe. jo ke prajJApanA sUtranA bahuvaktavyatApadamAM-trIjA padamAM-paryAptaka ane aparyAptaka, vigerenA bhedathI kahevAmAM Avela che. paraMtu ahIMyAM che tyAM sAmAnyapaNuthI kahela che, te pramANa 4 naye. me 24thI mahIne 'ohiya payaM bhANiyavvaM' / pramANe kahyuM che. te odhikAda-sAmAnyapada arthanI apekSAthI A pramANe che. 'paNa cautiduya' chatyAdi mAthI mAchA payandriya vA che. tanA 42di cAra iMdriyavALA jI vizeSAdhika che. cAra iMdriyavALA jIvo karatAM traNa iMdriyavALA jI vizeSAdhika che. traNa iMdriyavALA jIva karatAM vizeSAdhika zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre dhikAH, dvIndriyApekSayA-anindriyAH, anantaguNAH, anindriyApekSayA api-eke. ndriyA anantaguNAH, ekendriyApekSayA sendriyA vizeSAdhikA bhavantIti gAthArthaH / 'sakAiya appAbahugaM taheva-bhohiyaM bhANiya sakAyikAlAbahutvaM-tathaivI. pikaM bhaNitavyam sakAyika-pRthivyaptejovAyuvanaspatitrasakAyikAnAM yathAlpabahutvaM samAnyataH prajJApanAyA stRtIyapade uktam tathaiva ihApi bhaNitavyam ityarthaH / ___prajJApanAyAmevamadhItam 'tasa1 teu2 puDhavi3 jala4 vAukAya5 akAya6 vaNassai7 sakAyA8 / thova1 asaMkhaguNA2 hiyatithi u 3-4-5 do gaMtaguNa 6-7 ahiyA8 // 1 // sA staijasAH pRthvI-jalaM-vAyukAyA-akAyA: vanaspatayaH skaayaaH| jIva haiN| dvIndriya jIvoM kI apekSA anindriya jIva anantaguNeM haiN| anindriyoM kI apekSA bhI ekendriya jIva anantaguNe haiN| ekendriya jIvoM kI apekSA sendriya jIva vizeSAdhika haiM / isa prakAra se yaha gAthA kA artha hai| ___'sakAiya appAbahugaM taheva ohiyaM bhANiyanvaM' sakAyikoM kA bhI alpa bahutva audhika yahAM kahanA cAhiye / sakAyikapada se pRthivIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika aura trasakAyika inakA grahaNa huA hai| prajJApanA ke tRtIyapada meM isakA alpabahutva jaisA kahA gayA hai-vaha vaisA yahAM para bhI kahanA caahiye| vaha vahAM isa prakAra se kahA gayA hai-'tasa teu puMDhavi' ityAdi / isa gAdhA kA artha isa prakAra se hai-saba se kama asa kAyika jIva haiN| be IdriyavALA jIve che. be iMdriyavALA jIvo karatAM Indriya vinAnA siddha jI anaMtagaNuM che, anIndriya-iMdriyavinAnA jIve karatAM eka iMdriyavALA che anaMtagaNa che. eka IndriyavALA cha karatAM traNa idriyavALA ja vizeSAdhika che. A pramANe A gAthAne artha che. _ 'sakAiya appAbahugaM taheva ohiya bhANiyavvaM' sayinu bha05 bahupaNuM odhika-sAmAnyathI ahIMyAM kahevuM joIe. sakAyikapadathI pRthvIkAyika, aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, ane trasakAyike grahaNa karAyA che. prajJApanA sUtranA trIjA padamAM teonuM a5 bahapaNuM je rIte kahela che. te rIte ahIMyAM paNa kahevuM joIe, te tyAM A prabhAra yuM che. 'tasa teu puDhavI' tyAhA thAnA ayApramANe chsauthI ochA trasakAyika jIve che. teo karatAM tejarakAyika jIva asaMkhyAta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU08 nairayikAdInAmalpabahutvanirUpaNam 727 stokA-asaMkhyAtaguNA strayo'dhikA dvAvanantaguNAvA'dhikAzca // 1 // iticchAyA sarvA'pekSayA-trasakAyikAH stokAH, tadapekSayA-taijasA:-tejaskAyikA jIvA asaMkhyAtaguNA, tadapekSayA-pRthivIkAyikA'kAyikavAyukAyikAH uttarottaraM vize. pAdhikAH, tadapekSayA-akAyikA:-anantaguNAH, tadapekSayA vanaspatikAyikA ana. saguNA, vanaspatikAyikApekSayA'pi sakAyikA vizeSAdhikA bhavantIti gAthArthaH / ___ alpa-bahutvAdhikArAdeva idamacyAha-'eesiNaM ityAdi / 'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM poggalANaM jAva sapajjavANaya' eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM pudgalAnAM yAvat-saparyAyANAM ca / atra-yAvatpadena-'samayANaM davANaM paesANaM' ityeSAM grahaNam / 'kayare kayare' katare katarebhyaH stokA vA bahukA vA tulyA vA inakI apekSA taijaskAyika jIva asaMkhyAtaguNeM haiN| inakI apekSA pRthivIkAyika, akAyika aura vAyukAyika ye uttarottara vizeSAdhika haiN| inakI apekSA akAyika jIva anantaguNeM haiM / inakI bhI apekSA vanaspatikAyika jIva anantaguNa haiM / tathA-vanaspatikAyikoM kI bhI apekSA sakAyika vizeSAdhika hai| __ alpa bahutva ke adhikAra se hI sUtrakAra ne yaha bhI kahA hai'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM poggalANaM jAva savvapajjavANa ya kayare kayarehito. jAva' he bhadanta ! jIva pudgala yAvat samasta paryAya inameM se kona kinakI apekSA stoka-alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiN| yahA~ para yAvat zabda se 'samayANaM, davANaM, parasANaM' ina padoM kA grahaNa huA hai| isa prakAra jIva, pudgala, paryAya, samaya, dravya evaM pradezoM gaNuM vadhAre che. teo karatAM pRvikAyika, aSkAyika, ane vAyukAyika jIve uttarottara vizeSAdhika che. tenA karatAM akAyika jIve anaMtagaNa che. tenA karatAM vanaspatikAya jIva anaMtagaNa che. tathA vanaspatikAyiko karatAM sAyika jIvo vizeSAdhika che. alpa bahupaNAnA adhikArathI sUtrakAre A pramANe paNa kahyuM che'eemi NaM bhaMte ! jIvANaM puggalANaM jAva savvapajjavANa ya kayare kayarehito jAva' hai sAvan 71 pusa yAvat sA paryAyAmAthI cha chInA ratai alpa che? ke konA karatAM vadhAre che? koNa kenI samAna che ? ane ke honA 42di vizeSAdhi cha 1 aDiyo yAt54thI 'samayANaM, davANaM paesANa' A pada grahaNa karAyAM che. A rIte jIva, pudgala, paryAya, samaya dravya ane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 bhagavatIsUtre vizeSAdhikA vA / tathA ca-he bhdnt| jIvapudgalaparyAyasamayadravyamadezAnAM madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? iti mshnH| bhagavAnAha-'jahA-bahukttavyayAe' yathA-bahu vaktavyatAyAm majJApanAyA stRtIyapade, eteSAmalpabahuta kathitam tathaivAtrApi jJAtavyamiti / tathAhi 'jIvAra poggala2 samayA3 dama4 paesA ya 5 pajjavA6 ceva / thovA gaMtAra NatA3 visesAhiyA4 duve5 aNaMtA // 1 // jIvAH1 pudgalAH2 samayA3 dravyANi4 pradezA5 paryAyAzcaiva / stokA anantA:2 anantAH3 vizeSAdhikA-4 dvAvanantau 6 / 1 / iticchAyA, jIva1-pudgala2 samaya 3 dravya4 pradeza 5paryAyAH6, ityatra sarvastokA jIvAH 1 / tadapekSayA-anantaguNAdhikAH pudgalAH 2, tato'nantaguNAH samayA:3, vize. pAdhikAni dravyANi 4, tato'nantaguNAH pradezAH 5, tato'nantaguNAdhikAH pryaayaaH| tadayamarthaH-yato jIvAH pratyekamanantAnantaiH pudgalaibaddhAH prAyo bhavanti / ke madhya meM kauna kinale kama hai, kauna kinase bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSa rUpa se adhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI gautamasvAmI se kahate haiM-'jahA bahuvattavyayAe' he gautama ? jaisA kathana prajJApanA sUtra ke bahuvaktavyatA nAma ke tRtIya pada meM inake sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI kathana inake sambandha meM yahAM para bhI kahanA cAhiye / vahAM kA vaha kathana isa prakAra se hai-'jIvA poggala samayA' ityAdi / saba se kama jIva anantaguNe haiN| inakI apekSA adhika pudgala haiN| inase bhI anantaguNeM adhika samaya haiN| dravya inase vizeSAdhika haiM / pradeza ina se bhI adhika anantaguNe hai aura inase bhI adhika anantaguNe paryAyeM haiN| kyoM ki pratyeka pradezamAM koNa konAthI alapa che? koNa kenAthI vadhAre che? koNa konI talya che ane keNa konAthI vizeSarUpe adhika che? A praznanA uttaramAM prabhu zrI gautabhasvAmI 3 cha :-'jahA bahuvattavvayAe' gautama ! 2 4thana prajJApanA sUtranA bahuvaktavyatA nAmanA trIjA padamAM teo saMbaMdhI A viSa yamAM kahela che, te ja pramANenuM kathana A viSayamAM paNa samajI levuM tyAMnuM tayana mA prabhArI cha-'jIvA poggalasamayA' tyA mAthI mAchA ! che. tenA karatAM anaMtagaNuM vadhAre khule che. tenAthI paNa anaMtagaNuM vadhAre samaya che. tenA karatAM vizeSAdhika dravya che. tenAthI paNa adhika anaMtagaNuM pradeza che. ane enAthI paNa vadhAre anaMtagaNuM paryA che. kAraNa ke dareka zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramedrikA TIkA za025 u. 3 khU08 nairayikAdInAmahapabahutva nirUpaNam 729 pudralAstu- jIvaiH baddhA asaMbaddhAzvApi bhavanti / ataH pudgalebhyo jIvAH svokA bhavanti / yathoktam 'jaM pogalAvabaddhA jIvA pAraNa hoMti to thobA. jIvehiM virahiyA avirahiyA ya puNa poggalA saMti' // 1 // yatpudgalAvabaddhA prAyeNa jIvA stataH stokA bhavanti, jIvavirahitA avirahitAca punaH pulAH santi // iticchAyA / jIvebhyo'nabhyaguNA putalA, kathamanantaguNatvam ? yat taijasAdizarIram yena jIvena parigRhItaM bhavati tat, tato jIvAt pulaparimANamAzrityA'nantaguNaM bhavati / tathA taijasazarIrAt pradezato'nantaguNaM kArmaNaM zarIraM bhavati / evaM ca ete tejasakArmaNazarIre jIvapratibaddhe anantaguNe bhavataH / jIvavimukte ca te vAsyAmanantaguNe bhavataH / zeSazarIrANAM carcA'tra na kRtA yatastAni muktAnyapi sva svajIva prAyaH anantAnantapugaloM se baddha haiN| parantu jo pudgala haiM ve jIvoM ke sAtha saMbaddha bhI haiM aura asaMbaddha bhI haiM / isI kAraNa yahA~ pugaloM kI apekSA jIvoM meM stokatA kahI gaI hai| so hI kahA hai-'jaM yoggalAvabaddhA jIvA' ityAdi / jIvoM se anantaguNita adhika pudgala isaliye kahe gaye haiM ki jo taijasa Adi zarIra jIva se parigRhIta ho rahe haiM ve pudgala pariNAma ko lekara jIva se anantaguNe haiM aura taijasazarIra se anantaguNA kArmaNazarIra hai / isa prakAra jIva pratibaddha ye tejasa aura kArmaNazarIra anantaguNeM jIva kI apekSA se kahe gaye haiN| parantu jo tejasakArmaNazarIra jIva se vipramukta haiM ve bhI jIva pratibaddha taijasakArmaNa zarIra se anantaguNe haiN| zeSa zarIroM kI yahAM carcA nahIM kI jIvA prAya: anaMtAna ta pudgaleAthI badhAyelA che. paraMtu je pule che, te jIvAnI sAthe saMbaddha-adhAyelA paNa che. ane kha'dhAyA vinAnA paNa che. A kAraNathI ahIyAM pudgalA karatAM jIvAmAM apapaNu kaheluM che. eja kahyu che poggalA va baddhA jIvA' ityAdi kA ratAM yuddhaso anaMtA vadhAre bheTalA bhATe kahyA che ke je taijasa vigere zarIrA jIveAthI grahaNa karAyA che. e puddhalAnA pariNAmathI jIvA karatAM anatagaNA che ane taijasa zarIrA karatAM ananta gaNA kAmaNu zarIre che. A rIte jIvathI pratibaddha A taijasa ane kAmaNu zarIro anantagaNA jIvanI apekSAthI kahyA che. parantu je tejasa ane kANa zarIra| jIvathI chUTI gayA che. te paNa jIvathI pratibaddha tejasa ane kAmaNu zarIra karatAM anantagaNuA che. bAkInA zarIrAnI vicAraNA ahIM karavAmAM bha0 92 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 73. bhagavatIsUtre sthAne tayoranantabhAge vartate tadevamiha taijasazarIrapudgalA apijIvebhyo'nantaguNAH kiM punaH kArmaNAdi pudgalarAzi sahitAH ?, te tu anantaguNA bhavansyeveti bhaavH| tathA-paJcadazavidhaprayogapariNatA pudgalAH stokAratebhyo mizrapariNatA anantaguNAH / tebhyo'pi vilasApariNatAH anantaguNAH, vividhA evaM ca pudgalAH sarva eva bhavanti / jIvAzca sarve'pi prayogapariNatapuralAnAM pratanuke'nantamAge vartante / yasmAdevaM-tasmAd jIvebhyaH sakAzAt pudgalA bahubhiranantA'nantakairguNitAH siddhA iti / 'eesi gaM bhaMte' eteSAM khalu madanta ! 'jIvANaM Auyassa kammassa baMdhagANaM gaI hai| kyoM ki jIva se viSamukta bhI ve apane apane sthAna meM una donoM kI apekSA se una donoM ke anantaveM bhAga pramANa haiN| isa prakAra taijasa zarIrapudgala bhI jIvoM kI apekSA anantaguNeM haiN| aura jaba ye kArmaNa Adi pudgala rAzi hoM to phira kahanA hI kyA hai ? isa avasthA meM to ye anantaguNa hote hI haiM / tathA pandraha prakAra ke prayogoM se pariNata hue jo pudgala haiM ve stoka haiM / isase anantaguNe adhika mizrapariNata pudgala haiM aura inase bhI anantaguNeM adhika jo visrasA pariNata pudgala haiM ve haiM / jitane bhI pudgala haiM ve saba tIna prakAra ke hI hote haiM / aura jitane bhI jIva haiM ve saba bhI prayogapariNata pugaloM ke pratanuka anantaveM bhAga pramANa meM haiM / ataH jaba aisI bAta hai to yaha apane Apa hI siddha ho jAtA hai ki jIvoM se aneka anantAnantaguNita pudgala haiN| 'eesi NaM bhaMte ! jIvANaM Auyassa kammassa baMdhagANaM AvI nathI, kAraNa ke jIvathI chUTelA te zarIre pitA potAnA sthAnamAM te bane karatAM te bannenA anantamAM bhAga pramANa che. A rIte tijasa zarIra pula paNa jInI apekSAe anantagaNA che. ane jyAre A kAmaNa vagere muddala samUha hoya te pachI kahevAnuM zuM che, A avasthAmAM te A anantagaNuM ja hoya che. tathA paMdara prakAranA pragothI pari. zuta thayelA je muddale che, te snekaalpa che tenA karatAM anantagaNuM adhika-vadhAre mizrapariNata pudrale che. ane tenA karatAM paNa anantagaNuM vadhAre vizvasArita putale che. jeTalA pule che te badhA traNa prakAranA hoya che. ane jeTalA jIve che te badhA paNa prayAga pariNata pudgalenA sUma anantamAM bhAga pramANavALA che tethI jyAre A pramANe che te e vAta pitAnI meLe ja siddha thaI jAya che ke jIve karatAM aneka anantAnaMtagaNu yuddha che. 'eesigaM bhaMte ! jIvANaM Auyassa kammarasa baMdhagANaM abaMdhagANaM 7 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.3 sU08 nairayikAdInAmalpabahutvanirUpaNam 731 abaMdhagANaM' jIvAnAmAyuSkasya karmaNo bandhakAnAmabandhakAnAM ca katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA iti-prazna: ? bhagavAnAha-'jahA' ityAdi / 'jahA-bahuvatta mayAe jAva auyassa kammassa abaMdhagA visesAhiyA' yathA bahuktavyatAyAM prajJapanAyAstRtIye'lpabahutvapade yAvad AyuSkasya karmaNo'bandhakA vizeSAdhikAH, atra yAvatpadena paryAptA'paryAptamuptanAgrat samudghAtapAptA'samudghAtapApta sAtA. sAtavedakendriyopayogA'nupayogasAkAropayogA'nAkAropayogavatAM grahaNaM bhavati / tatazva-he gautama ! karmabandhakajIvA'pekSayA AyuSkasya karmaNaH abandhakA jIvA vizeSAdhikA bhavanti iti / abaMdhagANaM' he bhadanta ! Ayukarma ke bandhaka aura abandhaka ina jIvoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM se kama haiM ? kona kinase bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM isa prakArake zrIgautamasvAmI ke prazna kA uttara dete hue prabhuzrI unase kahate haiM-'jahA bahuvattavyayAe jAva Auyasma kammarasa abaMdhagA visesAhiyA' he gotama! isa sambandha meM saba kathana bahu vaktavyatA meM kahegaye kathana ke anusAra jananA cAhiye ! yAvat AyuSa karma ke abandhaka jIva vize. SAdhika haiM / yahAM yAvatpada se paryApta aparyApta, susa, jAgrata, sumudghAtaprApta, asamudghAtaprApta sAtA, vedaka, asAtAvedaka indriya upayogavAle, anupayogavAle, sAkAraupayogavAle aura anAkAra upayogavAle jIvoM kA grahaNa humA hai| isa prakAra he gautama! paryAtaka jIvoM kI apekSA AyuSkarma ke abandhaka jIva vizeSAdhika haiN| bhagavan! Ayu karmanA baMdhavALA ane baMdha vinAnA A jamAM kayA ja kayA ja karatAM ochA che? ane kyA jI kayA jI karatA adhika che? ane kayA jI kayA jInI barobara che? ane kyA jI kayA jIve karatAM vizeSAdhika che? zrI gautamasvAmInA A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe cha ?-jahA bahuvattavyayAe jAva Aupassa kammarasa aMbaMdhagA visesAhiyA' 3 gautama ! A saMbaMdhanuM kathana bahu vaktavyatA nAmanA trIjA padamAM kahyA pramANe samajavuM. yAvata AyuSyakarmanA cha vizeSAdhika che. tyAM sudhInuM kathana grahaNa karavuM joIe. ahIMyAM yAvat padathI paryApta aparyApta, supta; jAgRta, samudghAtaprApta, asamudraghAta prApta sAtA vedavALA asAtA vedhavALA upayogavALA indriyaupagavALA, indriya upayoga vinAnA sAkAra upagavALA ane anAkAra upagavALA grahaNa karAyAM che. A rIte he gautama karmabaMdhaka ja karatAM AyuSyakarmanA abaMdhaka cho vizeSAdhika che. tema samajavuM. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIvo _ 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti he madanta ! zreNyAdi viSaye yad devAnupiyeNa kathitam-tat-sarvamevameva-sarvathA satyameveti kathayitvA gautamo bhagavantaM vandate-namasyati vanditvA-jamasyitvA saMyamena tapasA''tmAnaM bhAvayan viharatIti // 908 // iti zrI vizvavikhyAta-jagavallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASA kalitalalitakalApAlApakamavizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka, vAdimAnamardaka-zrIzAhUcchatrapati kolhApurarAjamadatta'jainAcArya' padabhUSita - kolhApurarAjagurubAlabrahmacAri-jainAcArya - jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlabativiracitAyAM zrI "bhagavatImUtrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAm paJcaviMzatizatakasya tRtIyoddezakaH samAptaH // 25-3 // 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' he bhadanta ! zreNI Adi ke viSaya meM Apa devAnupriya ne jo kahA hai vaha saba sarvathA satya hI hai isa prakAra kahakara zrI gautamasvAmI ne prabhuzrI ko vandanA kI unheM namaskAra kiyaa| vandanA namaskAra kara phira ve saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye ||suu08|| jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajImahArAjakRta __"bhagavatIsUtra" ko prameyacandrikA vyAkhyA pacIsaveM zatakakA tRtIya uddezakasamApta // 25-3 // ____ 'seva bhaMte ! seva bhaMte tti' he nAva- zreNI vizeSatA bhai bhA5 devAnupriye je pramANe kahyuM che te saghaLuM kathana sarvathA satya che. Apa devAnupriyanuM kathana satya ja che. A pramANe kahIne zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne vedanA karI namaskAra karyA vaMdanA namaskAra karIne te pachI teo saMdhama ane tapathI potAnA AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAjamAna thayA. sU0 8 jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja kRta "bhagavatIsUtranI prameyacandrikA vyAkhyAnA pacIsamA zatakane trIjo uddezaka samApta 25-3 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2029 u.4 sU01 parimANamedanirUpaNam 733 // atha caturthoddezakaH prArabhyate // tRtIyodeza ke saMsthAnAdInAM parimANaM kathitam caturthoddezake tu-parimANasyaiva bhedAH kathyante, ityevaM sambandhenA''yAtasyAsya caturthoM dezakasya idamAdimaM sUtram -kai NaM bhaMte' ityaadi| mUlam-kaha NaM bhaMte ! jummA pannattA goyamA! cattAri jummA pannatA taM jahA-kaDajumme jAva kalioge se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai cattAri jummA pannattA kaDa jumme jAva klioge| evaM jahA-aTArasasae cautthe uddesae taheva jAva se teNaDheNaM goyamA! evaM vuccai0 / neraiyANaM bhaMte ! kaijummA pannattA goyamA ! cattAri jummA pannattAtaM jahA-kaDajumme jAva klioge| se kegaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai neraiyANaM cattAri jummA pannattA taM jahA-kaDajumme aTo taheva evaM jAva vaaukaaiyaannN| vaNassaikAiyANaM bhaMte ! pucchA ? goyamA! vaNassai. kAiyA siya kaDajummA siya teogA siya dAvarajummA siya kliogaa| se keNaTreNaM bhaMte! evaM vuccai vaNastaikAiyA jAva kaliogA? goyamA! uvavAiyaM pdducc| se teNaTreNaM taM caiva / beMdiyANa jahA neraiyANaM / evaM jAva vemANiyANaM / siddhANaM jahA vaNassaikAiyANaM / kaivihANaM bhaMte! savvadavA pannattA goyamA! chavihA sambadavvA pannattA taM jahA-dhammatthikAe ahammathikAe jAva addhaasme| dhammasthikAe NaM bhaMte ! davvaTUyAe kiM kaDajumme jAya kalioge goyamA! no kaDajumme no teoge mo dAvarajumme klioge| evaM ahamasthikAe vi| evaM AgAsasthikAe vi / jIvatthikAe NaM bhaMte ! pucchA? goyamA! kaDajumme no teoge no dAvarajumme no klioge| poggala. sthikAe NaM bhaMte ! pucchA goyamA ! siya kaDajumme jAva siya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 bhagavatIsUtre kaliyoge addhAsamae jahA jiivtthikaae| dhamathikAe NaM bhaMte ! paesaTTayAe kiM kaDajumme pucchA? goyamA! kaDajumme no teoge no dAvarajumme no klioge| evaM jAva addhaasme| eesi NaM bhaMte ! dhammatthikAya adhammasthikAya jAva addhAsamayANaM davvayAe0 eesi NaM appAbahugaM jahA bahuvattavyayAe taheva nirvsesN| dhammasthikAe NaM bhaMte ! kiM ogADhe aNogADhe goyamA! ogADhe no annogaaddhe| jai ogADhe ki saMkhejjapaesogADhe asaMkhejjapaesogADhe aNaMtapaesogADhe ? goyamA! no saMkhejjapaesogADhe asaMkhejjapaesogADhe no annNtpesogaaddhe| jai asaMkhejjapaesogADhe kiM kaDajummapaesogADhe pucchA? goyamA! kaDajummapaesogADhe no teogapaesogaDhe no dAvara. jummapaesogADhe no kliogpesogaaddhe| evaM adhammatthikAe vi evaM AgAsasthikAe vi jIvasthikAe puggalathikAe addhAsamae evaM ceva / imANaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhavI kiM ogADhA aNogADhA jaheva dhammasthikAe evaM jAva ahe sttmaa| sohamme evaM ceva evaM jAva IsippanbhArA puDhavI ||suu0 1 // __ chAyA-kati khalu bhadanta ! yugmA: prajJaptAH ? gautama ! catvAro yugmAH prApta tadyathA-kRtayugmAH yAvat-kalyojAH / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate-catvAro yugmAH prajJaptA, kRtayugmAH yAvat-kalyojAH / evaM yathA-aSTAdazazate caturthoMdezake-tathaiva yAvat tattenArthena gautama ! evamucyate / nairayikANAM bhadanta ! kati yugmAH prajJaptAH ? gautama ! catvAro yugmAH prajJaptAH / tadyathA-kRtayugmA: yaavtkaalyojaaH| tatkenArthena bhadanta ! evamucyate-nairayikANAM catvAro yugmAH prazatAH, tadyathA-kRtayugmAH, arthastathaiva / evaM yAvad-vAyukAyikAnAm / vana. spatikAyikAnAM bhadanta ! pRcchA-1 gautama ! vanaspatikAyikAH syAt-kRta yugmA:-syAt-tryojAH, syAd-dvAparayugmAH, syAt kalyojAH / tat-kenArthana bhadanta ! eva mucyate-vanaspatikAyikAH yAvat-kalyojAH ? gautama ! upapAtaM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 4 sU01 parimANabheda nirUpaNam pratItya- tattenArthena - tadeva / dvIndriyANAM yathA-nairayikANAm evaM yAvad-vaimAni kAnAm siddhAnAM yathA vanaspatikAyikAnAm / 735 / katividhAni khalu bhadanta ! sarvadravyANi majJaptAni ? gautama ! SaDavidhAni sarvadravyANi prajJaptAni / tadyathA-dharmAstikAyaH adharmAstikAyo yAvat - addhA. samayaH / dharmAstikAyaH khalu bhadanta ! dravyArthatayA kiM kRtayugmo yAvat- kalyojaH ? gautama ! no kRtayugmo-no bhojano dvAparayugmaH kalyojaH / evamadharmAstikA atsu - evamAkAzAstikAyo'pi / jIvAstikAyaH khalu bhadanta ! pRcchA ? gautama ! kRtayugmaH, no vyojaH no dvAparayugmaH no kalyojaH / pudgalAstikAyaH khalu madanta ! pRcchA ? gautama ! syAt - kRtayugmaH yAvat syAt - kalyojaH / addhAsamayo yathA jIvAstikAyaH / dharmAstikAyaH khalu bhadanta / pradezArthatayA kiM kRtayugmaH pRcchA ? gautama ! kRtayugmaH no tryojaH no dvAparayugmaH kalyojaH, evaM yAvat-addhAsamayaH eteSAM khalu bhadanta ! dharmAstikAyA'dharmAstikAya yAvadadvAsamayAnAM dravyAtayA eteSAM khalu - alpabahutvaM yathA bahuvaktavyatAyAm tathaiva - niravazeSam / dharmAstikAyaH khalu bhadanta ! kimavagADhaH - anavagADhaH ? gautama ! avagADho no anabagAr3ha: / yadi - avagADhaH - kiM saMkhyeyapradezAvagADhaH - asaMkhyeyama dezAvagADhaH -anantapradezAvagADhaH ? gautama ! no saMkhyeyapradezAvagADhaH - asaMkhyeyapradezAvagADhaH / ananta dezAvagADhaH, yadi asaMkhyeyama dezAvagADhaH, kiM kRtayugmamadezAvagADhaH pRcchA ? gautama ! kRtayugmapadezAvagADhaH no yojamadezAvagADhaH, no dvAparayugmapradezAvagADhaH no kalyojapradezAvagADha : / evamadharmAstikAyo'pi evamAkAzAsti kAyospi / jIvAstikAyaH - pudgalAstikAyaH addhAsamayaH evameva / iyaM khalu bhadanta ! ratnaprabhA pRthivI kimavagADhA - anavagADhA - ? yathaivadharmAstikAyaH evam - yAvadadhaH saptamI / saudharma evametra, evaM yAvat-IpatmAgbhArA pRthivI // 01 // , caturtha uddeze kA prAraMbha tRtIya uddeze meM saMsthAna AdikoM kA parimANa kahA gayA hai aba isa caturtha uddeze meM usa parimANa ke bheda kahe jAne vAle haiM so isI sambandha ko lekara isakA prArambha ho rahA hai-'kai NaM bhaMte ! jummA pannatA' ityAdi sUtra 1 / ceAthA uddezAnA prAraMbha trIjA uddezAmAM saMsthAna vagerenuM parimANu kahela che, have A ceAthA uddezAmAM te paramANunA bhedya kahevAmAM Avaze. A saMbaMdhathI A ceAthA uddezAna! Arala thAya che, 'kai NaM bhaMte! jummA pattA ' tyAhi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre TIkA- 'kai NaM bhaMte ! jumbhA pannattA' kati khalu bhadanta / yugmAH prajJaptAH / 'jummati' saMjJAzabdo'yaM rAzibodhakaH, tataztha - he bhadanta ! katirAzayaH prajJaptA iti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'joyamA' he gautama ! ' cattAri jummA pannatA' catvAro yugmAH ( rAzayaH) prajJaptAH / ' taM jahA ' tadyathA- 'kaDajumme jAva kalioge' kRtayugpo yAvat kalyojaH kRtayugma jyoja- dvAparayugmaka yojanAmakA zratvAro rAzayo bhavantIti / atra yAvatpadena prayoja dvAparayugmayorgrahaNam / punaH praznayati - 'sekeNaDe NaM bhaMte ! evaM bumbai cattAri jummA pannattA kaDajumme jAva kalioge' tatkenArthena bhadanta / evamucyate catvAro yugmAH, prajJaptAH kRtayugmo yAvat kalyojaH ? jyojadvAparayugmayo yavitpadena saMgraha iti praznaH bhagavAnAha - ' evaM jahA' ityAdi / ' evaM jahA - aTThArasamasae cautthe uddesae taheva' evaM yathA - aSTA 06 TIkArtha- he dInabandhu bhadanta ! yugma kitane prakAra ke kahe gaye haiM? 'jumma' yugma yaha saMjJAvAcaka zabda hai aura 'rAzi' artha kA bodhaka hai / isa prakAra 'raziyAM' kitanI kahI gaI haiM aisA yaha prazna gautamasvAmI ne prabhuzrI se pUchA hai| isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'yattAri jummA paznattA' rAziyAM cAra prakAra kI kahI gaI haiM / 'taM jahA~ ' jaise- 'kaDajumme jAva kalioge' kRtayugma yAvat kalyoja yahA~ yAvat zabda se yoja aura dvAparayugma ina do rAziyoM kA grahaNa huA hai| isa prakAra kRnayugma, jyoja dvAparayugma aura kalyoja ye cAra rAziyAM haiM / aba zrI gautamasvAmI punaH prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'se keNa NaM bhaMte ! evaM buccai cattAri jummA paNNattA' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki kRtayugma Adi cAri rAziyAM kahI gaI haiN| isake uttara meM TIDArtha - De hInamadhU lagavan yugbha DeMTalA prAranA udyA cha ? 'jumma' - yugma A sa'jJAvAcaka zabda che. ane rAzI ane medha karAve che. A rIte rAziyA keTalI che ? e rItanA A prazna zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne pUchyA che. yA praznanA uttaramA prabhu zrI gautamastrAbhIne he che - 'goyamA !' he gautama ! 'casAri jummA padmattA' rAziyo yAra prahAranI uDI the. 'ta' jahA' te yA pramANe che. 'kaDajumme jAva kalioge' drutayugbha yAvat yo aDIMyAM yAvat zabdathI caiAja ane dvApara yugma A be rAziye grahaNa karAI che. A rIte kRtayugma, caiAja dvAparayugma ane kalcAja A cAra rAziyA kahI che. or have zrI gautamasvAmI irIthI aluzrIne bhevu' pUche che !- se keNaTuNaM bhaMte ! evaM vuccas cattAri jummA pannattA' De lagavan Apa menuM zA arAzuthI uDa che ? ke mRtayugma vigere cAra rAziyA kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - - - prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU01 parimANabhedanirUpaNam 737 dazazate caturthe uddezake tathaiva-yasmAt-rAzivizeSAt caturNAM caturNAmapahAre kRte sati catvAra evA'vaziSTA bhveyuH| tasya rAzivizeSasya kRtayugma iti nAma bhavati / tathA-caturbhiraparahAre vizeSe jyoja iti nAma bhavati / dvizeSe dvAparayugma iti nAma bhavati / ekAvazeSe kalyoja iti nAma bhvti| yathA-poDazasaMkhyAyAM caturmirapahAre catvAraH ziSyante atastatra kRtyugmtaa| yathA-paJcadazasaMkhyAyAM catubhirapahAre traya eva ziSyante-iti tasya nAma vyojo bhavati / yathaiva caturdaza. prabhuzrI kahate haiM-evaM jahA aTThArasamasae cautthe uddesae taheva jAva se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccaI' he gautama ! aThArahaveM zataka ke caturtha uddezaka meM kahe anusAra maiMne aisA kahA hai ki rAziyAM kRtayugma se lekara kalyojataka cAra prakAra kI hotI hai| jisa rAzivizeSa meM se cAra cAra kA apahAra karane para anta meM cAra bace rahate haiM aisI vaha rAzi kRtayugma kahalAtI hai| jisa rAzivizeSa meM se cAra 2 kA apahAra karane para anta meM tIna baca jAte haiM aisI vaha rAzivizeSa yoja kahalAtI hai| jisa rAzivizeSa meM se cAra 2 kA apahAra karane para anta meM do baca jAte haiM aisI vaha rAzivizeSa dvAparayugma kahalAtI hai aura jisa rAzivizeSa meM se cAra kA apahAra karane para anta meM eka baca jAtA hai aisI vaha rAzivizeSa kalyoja kahalAtI hai| jaise-16 kI saMkhyA meM se jaba cAra 2 kA apahAra kiyA jAtA hai to anta meM 4 bace rahate haiM isaliye yaha rAzi kRtayugma kahalAtI hai| 15 kI saMkhyA meM se jaba 4-4 kA apahAra kiyA jAtA hai taba zrI gautama svAmIna 49 che 3-'eva jahA advArasamasae cautthe uddesae taheva jAva se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai' gautama ! aDhA2mA shtn| yothA udezAmAM kahyA pramANe meM evuM kahyuM che ke-kRtayugmathI laIne kAja sudhInI rAziye cAra prakAranI hoya che. je rAzi vizeSamAMthI cAra cArane apahAra karavAthI chevaTa cAra bace che, evI te rAzi kRtayugma kahevAya che. je rAzi vizeSamAMthI cArane apahAra karatAM ane traNa bace che, evI te rAzi ja kahevAya che. je rAzi vizeSamAMthI cAra cArane apahAra karatAM chevaTe be bace che. evI te rAzi dvAparayugma kahevAya che. ane je rAzi vizeSamAMthI cAra cArane apahAra karatAM anDamAM eka bace che, evI te razivizeSa kAja kahevAya che. jema ke-16 seLanI saMkhyAmAMthI jyAre cAra cArane apahAra karavAmAM Ave che, te chevaTe cAra bace che, tethI te kRtayuma rAzi kahevAya che. 15 542nI sadhyAmAMthI nyAre 4-4 nA ma5.2 12vAmA bhAva tyAre bha0 93 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ < bhagavatIsatre saMkhyAyAM caturbhiravahAre dvau ziSye te atastasya dvAparayugma iti nAma, trayodazasaMkhyAyAM caturbhirapahAre eka eva ziSyate atastasya kalyoja iti nAma bhavati / ayamevASTAdazazatakIya caturthodezakasyA''zayaH / kiyatparyantamaSTAdazazatakIya caturthIdezakaprakaraNaM jJAtavyaM tatrAha - 'jAva' ityAdi / 'jAva se teNadvegaM goyamA ! evaM buka' bAbata tada - tenA'rthena gautama / evamucyate etatparyantameva vaktavyam / 'neraiyANaM bhaMte! kai jummA pannatA' nairayikANAM bhadanta / katiyugmAH prajJatAH ? iti praznaH ? bhagavAnAha - ' goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'cattAri jummA isameM se antameM 3 bacate haiM ataH isa rAzi meM jyoja rUpatA kahI gaI / tathA 14 kI saMkhyA meM se 4-4 kA apahAra karane para anta meM isameM se do bacate haiM isaliye isa rAzi ko dvAparayugma kahA jAtA hai aura 13 kI saMkhyA meM se jaba 4-4 kA apahAra kiyA jAtA hai taba usameM se anta meM eka bacatA hai isaliye isa saMkhyA ko kalyoja kahA jAtA hai / yahI 18 ve zataka ke caturtha uddezaka kA abhiprAya hai / 18 ve zataka ke caturtha uddezaka kA prakaraNa yahAM 'jAva se teNadveNaM goyamA ! evaM bucca' vahA~ ke isa sUtra pATha taka kA grahaNa kiyA gayA hai / isake Age kA nahIM / aba gautamasvAmI prabhuzrI se iyANaM bhaMte ! kai jummA pannatA' he yugma kahe gaye haiM- arthAt ye jo kRtayugma prakaTa kiye gaye haiM so nairayiko meM kitane punaH aisA pUchate haiM- 'nerabhadanta ! nairayikoM meM kitane Adi ke bheda se cAra yugma yugma hote haiM ? isake uttara antamAM temAMthI 3 traNa khace che. tethI te rAzimAM ye.japaNuM kahyu che. 14 caudanI sakhyAmAMthI 4-4 nA apahara karatAM chevaTe temAMthI e ace che, tethI e rAzine dvAparayugma kahela che, ane 13 teranI sakhyAmAMthI jayAre 4-4 ne apahAra karavAmAM Ave che, tyAre temAMthI chevaTe eka vadhe tethI A saMkhyAne kalcAja kahela che. aDhAramAM zatakanA ceAthA uddezAnA mAna abhiprAya che. maTArabhAM zatAnA thothA uddezAnuM prabhu mahIMyAM 'jAva se teNacNaM goyamA ! evaM vuccaI' tyAMnA yA sUtrapATha sudhIne yA thaDa karela che. tenA pachIne pADe grahaNa karela nathI. have zrI gautamasvAbhI anuzrIne jevu che che - 'neraiyANaM bhaMte ! kai jummA paNNattA' he bhagavan nairayi amAM DeMTalA yugmI udyA he ? arthAt mA kRtayugma vigerenA bhedathI cAra yugmA pragaTa karyAM che, te nairayikAmAM keTalA yugmA hAya che? A praznanA uttaramAM prabhu zrI gautamasvAmIne kahe che ke'gomaa ! cattAri jummA pannatA' he gautama! nairthi|maaN yAra yugbho Dela zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU01 parimANabhedanirUpaNam 739 panattA taM jahA-kaDajumme jAva-kalioge' catvAro yugmAH nAyikANAM prajJaptAH, tadyathA-kRtayugma:-yoja:-dvAparayugma:-kalyoja iti| ___'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai neraiyANaM cattAri jummA pannattA taM jahA kaDajumme jAva-kalioge' tat kenArthena-bhadanta ! evamucyate-nairayikANAM catvAro yugmAH prajJaptAH, tadyathA-kRtayugmo yAvat kalyoja iti / bhagavAnAha'aTTho taheva' arthastathaiva sa cA'rtha ittham-'je NaM neraiyA caukkaeNaM avahAreNaMavahIramANA-2 caupajavasiyA te NaM neraiyA kaDajummA' ityaadi| yena kAraNena nairayikAzcatuSkeNA'pahAreNa apahriyamANA'pahiyamANA catuSparyavasitA eva bhavanti tena kAraNena khalu nairayikAH kRtayugmA iti kathyante / evaM catuSkApahAre trizeSA bhavanti-tena yojAH kthynte| catuSkApahAre dvizeSe dvAparayugmA nArakAH meM prabhuzrI kahate haiM-'godhamA ! cattAri jummA pannattA' he gautama ! nairayikoM meM cAra yugma kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'kaDajumme jAva kali oge' kRtayugma yAvat kalyoja 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai neraiyANa cattAri jummA panattA' he bhadanta ! narayikoM meM ye cAra yugma kahane kA kyA kAraNa hai ? to isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'aTThotaheva' he gautama ! inameM kRtayugma Adi kA artha ghaTita hotA hai isaliye inameM kRtayugma Adi cAra yugma kahe gaye haiM / tAtparya kahane kA yaha hai ki-'je NaM neraDyA caukkaeNaM avahAreNaM avahIramANA 2 ca upajja. basiyA te NaM neraiyA kaDajummA' jo nairapika rAzi se cAra cAra se apahRta hone para anta meM cAra ke rUpa meM bhI baca sakate haiM isa kAraNa se ve kRtayugmarUpa hote haiM / cAra cAra ke apahAra karate 2 ve tIna kI saMkhyA meM bhI baca sakate haiM isaliye ve vyoja rUpa bhI hote haiM cAra 2 cha. 'ta' jahA' te l pramANe che. 'kaDajumme jAva kalioge' kRtayuma, vyA4, vAparayugma bhane dhyAna se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai neraiyANaM cacAri jummA pannattA' mAvan nairayimA mA yAra yu vAnu zu. 4 / 25 cha ? zrIgautama svaamiin| ma prazna uttaramA prabhu zrI 4 cha hai-'aho taheva' he gautama! teomAM katayugma vigerene artha ghaTita thAya che, tethI teomAM katayugma vigere yAre yubhI Fan cha, uvAtuM tA5ya ye cha -'je NaM neraiyA caukaeNaM avahAreNaM avahIramANA 2 caupajjavasiyA te NaM neraiyA kaDajummA 2 nAyi: rAzimAMthI cAra cArane apahAra karatAM chevaTe cArapaNAthI bace che, A kAraNathI te rAzi kRtayugma rUpa hoya che. cAra cArane a5hAra karatAM karatAM traNanI saMkhyAmAM paNa bace che, tethI teo ja rUpa paNa hoya che. cAra cAranI saMkhyAthI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 - bhagavatIstre kathyante / catuSkApahAre sati-ekAvazeSe kalyojA nArakAH kathyante / tasmAdevakAraNAt kRtayugmAdirUpA nArakAH kathayante iti / 'evaM jAva vAukAiyANaM' evaM yAvad vAyukAyikAnAm evaM nairayikavadevapRthivIkAyikAdArabhya vAyukAyikaikendriyajIvAnAmapi kRtayugmAdirUpatva mavagantavyamiti bhAvaH / 'vaNassaikAiyANaM bhaMte ! pucchA-' vanaspatikAyikAnAM bhadanta ! pRcchA, he bhadanta ! vanaspatikAyikAnAM kaliyugmAH prajJaptAH ? iti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'vaNNassaikAiyA. siya kaDajummA'-vanaspatikAyikAH syAt kRtyugmaaH| 'siya teogA' syAtkadAcit-jyojAH 'siya dAvarajummA' syAt-kadAcit dvAparayugmAH 'siya kI saMkhyA se apahRta hone para ve anta meM do ke rUpa meM bhI baca sakate haiM isaliye ve dvApara yugmarUpa bhI ho sakate haiM aura anta meM cAra 2 kI saMkhyA se apahRta hone para 1 saMkhyA rUpa meM bhI baca sakate haiM ataH ve kalyojarUpa bhI ho sakate haiN| 'evaM jAva vAukkAiyANaM' nairayika ke jaise hI pRthivIkAyika se lekara vAyukAyika ekendriya jIvoM meM bhI kRtayugmatA Adi cAroM yugmarUpatA jAnanI caahiye| ___'vaNassaha kAiyANaM bhaMte ! pucchA' isa sUtra dvArA zrI gautamasvAmI! ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! vanaspatikAyika jIvoM meM kitane yugma kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! vaNassa. kAiyA siya kaDajummA' vanaspatikAyika jIva kadAcit kRtayugmarUpa bhI hote haiM / 'siya teogA' kadAcitU ve yojarUpa bhI ho sakate haiN| 'siya dAvarajummA' kadAcit ve dvAparayugmarUpa bhI ho sakate haiM / 'siya kaliogA' aura kadAcit ve kalyoja rUpa bhI ho sakate haiN| apahAra karatAM chevaTe teo be paNa thI paNa bace che, tethI teo dvAparayugma rUpa paNa hoI zake che. ane chevaTe cAranI saMkhyAthI apahAra karatAM ekanI sadhyAthI 56 bhaye che. tethI tame 48yA 35 55 cha. 'eva jAva vAu. kAiyANa' nayinI bha. pRthvIpithI mA mIna vAyuyi sudhAnA eka iMdriyavALA jIvomAM paNa kRtayugmapaNa rUpa cAre yugmapaNuM samajavuM. 'vaNasnaikAiyANaM bhaMte ! pucchA' mA suutraa| zrI gautabhasvAmI prabhuzrIna evuM pUche che ke-he bhagavana vanaspatikAyavALA jemAM keTalA yuma kahA che? mA prazna uttaramA prabhuzrI che -'goyamA! vaNassaikAiyA siya kaDajummA' vanaspatithi 04 pAra kRtayu 135 55 DAya che. 'siya teAgA' 5. vA tayAra 35 55 DAya che. 'niya dAvarajummA' I vAra tme| dvA52 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 01 parimAName danirUpaNam Gk kaliogA' syAt - kalyojAH / ' se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vuJcai vaNassaikAiyA jAva kaLiyogA' tatkenArthena madanta ! evamucyate-vanaspatikAyikAH yAvat kalyojA iti / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'uvavAyeMpahuca se teNa NaM taM cetra' upapAtaM pratItya-tattenArthena tadeva / yadyapi vanaspatikAyikAnAmanantazvena svabhAvAdeva te kRtayugmAdirUpAH saMbhavanti tathApi gatyasvarebhya Agatya eka-dvi-jyAdInAmupapAta saMbhavena te jIvAzvatUrA zirUpA bhavanti / yathA-upapAtaM pratItya caturUpatvaM kathitam tathA udvarttanAmapyAzritya vanaspati jIvA catUrUpAH saMveyuH parasvatra- udvartanAyA vivakSA na kRtA- iti / 'veMdiyANaM jahA neraiyANaM' dvIndriyANAM yathA-nairayikANAm - yathA - nArakANAM kRtayugnAdirUpatvaM - 'sekeNaNaM bhaMte ! evaM buccai vaNassaikAiyA jAva kaliogA' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate ki vanaspatikAyika jIva yAvat kalpojarUpa hote haiM ? isa gautamasvAmI ke prazna ke uttara meM prabhuzrI gautamasvAmI se kahate haiM-'goSamA !' he gautama! 'ubavAyaM paDucca se teNa NaM taM ceva' isa prakAra ke kathana kA kAraNa upapAta hai / yadyapi vanaspatikAyika jIva ananta haiM ataH svabhAvataH ve kRtayugmarUpa hI hote haiM parantu phira bhI unameM gatyantara se Akarake eka do tIna Adi jIva utpanna ho sakate haiM ataH inheM cAra rAzi rUpa kahA gayA hai| jisa prakAra inameM upapAta ko lekara caturUpatA kahI gaI hai / usI prakAra inameM maraNa ko lekara catUrUpatA saMbhavita hotI hai / parantu yahAM urtanA - bAharanikAlanA, ki vivakSA nahIM kI gaI hai| 'beiMdiyANaM jahA yugbha pazu hoya che. 'striya kaliogA' bhane ardhavAra tethe uyo 35 hoya . ' se NaTuNaM bhaMte ! evaM vuccai vaNarasaikAiyA jAva kaliogA' De bhagavat Apa evuM zA kAraNathI kaheA che ? ke vanaspatikAyika chavA yAvat lyeAja rUpa hAya che ? gautamasvAmInA A praznanA uttaramAM prabhuzrI temane kahe che hai - 'goyamA !' he gautama! 'uvavAyaM pahucca se teNaTTeNaM ta N ceva' mA prabhA kahevAnu kAraNa upapAta che, jethI svabhAvataH te kRtayugma rUpaja hAya che, paraMtu teomAM gatyantarathI AvIne eka, be traNa vigere jIvA utpanna thaI zake che. tethI tene cAre rAzi rUpa kahela che. je rIte temAM upapAtane laIne cAra rUpa pazu kahyu che, eja pramANe teemAM maraNane laine paNa cAra prakArapaNuM sa'bhave che. paraMtu ahIyAM uddatanA (narakathI bahAra nIkaLavuM te)nI vivakSA 4resa nathI, 'beiMdiyANaM jahA neraiyANaM' he pramANe nAra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 bhagavatIsare samarthitam tenaiva rUpeNa dvIndriyajIvAnAmapi kRtayugmAdi catUrUpatvamavagantavyamiti / 'evaM jAva vemANiyANaM' evaM yAvad vaimAnikAnAm trIndriyAdArabhya vaimAnikaparyantajIvAnAM nArakavadeva kRtayugmAdirUpatvamavagantavyamiti / 'siddhA. NaM jahA vaNassaikAiyANaM' siddhAnAM yathA-vanaspatikAyikAnAm-sthAt-siddhAH kRtayugmAH, syAt-tryojAH, syAt-dvAparayugmA, syAt-kalyojA iti / ____ atha kRtayugmAdirAzibhireva dravyANAM nirUpaNAya idamAha -'kAvihANaM bhaMte' ityAdi / 'kaivihANaM bhaMte ! sambadavyA pannattA' katividhAni khalla bhadanta ! sarvadravyANi prajJaptAnIti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'chabihA sambadabA pannattA'-paividhAni-SaTpakArakANi sarvadravyANi prajJaptAni / neraiyA NaM' jisa prakAra se nAraka jIvoM ke kRtayugmAdirUpacAra rAziyoM kA samarthana kiyA gayA hai usI prakAra se dvIndriyAdika jIvoM meM bhI kRta. yugmAdirUpatA kA samarthana karanA cAhiye 'evaM jAva vemANiyANaM' isI prakAra se teindriya se lekara vaimAnika taka ke jIvoM meM bhI kRtayugmAdirUpatA kA kathana jAnanA cAhiye / 'siddhANaM jahA vaNassaikAiyANaM' siddhoM meM kRtayugmAdi rUpatA kA kathana vanaspatikAyika jIvoM ke jaisA karanA caahiye| siddha jIva kadAcit kRtayugmarUpa hote haiM kadAcit ve yojarUpa hote haiM, kadAcit ve dvAparayugmarUpa hote haiM aura kadAcit ve kalyojarUpa hote haiN| ____aba zrIgautamasvAmI sarva dravyake viSaya meM prabhuzrI ko prazna karate haiM 'kAvihA NaM bhaMte ! savvavvA paNNattA' he bhagavan samasta dravya kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? zrIgautamasvAmI ke isa prazna kA samAdhAna karate hue prabhuzrI unase kahate haiM-'chabdhihA savvadavyA chamAM kRtayugma vigere rUpa cAra rAzinuM maMDana karyuM che, eja pramANe be Indriya vigere mAM paNa kRtayugma vigere paNAnuM samarthana karavuM naye. 'evaM jAva vemANiyANaM' me04 zata ra chandrayothI vana vaimAni sudhInA jIvamAM paNa kRtayugma vigere prakAranuM kathana samajavuM joIe. 'siddhANaM jahA vaNassaikAiyANaM' siddhImata tayuma vize25yAnu jayana vanaspatikAyika jIvanA kathana pramANe karavuM joIe. siddha jIve kaI vAra kRtayugma rUpa hoya che. keI vAra teo ja rUpa hoya che, kaI vAra teo dvAparayugma rUpa hoya che. ane kadAcit teo kalyAja rUpa paNa hoya che. va zrI gautamasvAmI prabhu zrIna pUche che 4-'kaivihA NaM bhaMte ! savva. davyA paNNattA' san sa dravyo 48 // 12nA yA cha ? zrI gautama zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyandrikA TIkA za025 u.4 sU01 parimANamedanirUpaNam 743 'taM jahA' tadyathA-'dhammatyikAe adhammasthikAe jAva adAsamae' dharmAstikAyo. 'dharmAstikAyo yAvat-adAsamayaH / atra yAvatpadena AkAzastikAya-jIyAstikAya-pudgalAstikAyAnAM saMgraho bhavati / tathA ca-dharmAstikAyA'dharmAstikA. yA''kAzAstikAya-jIvAstikAya-pudgalAstikAyA'ddhAsamayabhedAt dravyANi padaprakArakANi bhvntiityrthH|| 'dhammasthikAraNaM bhaMte ! damaTTayAe ki kaDajumme jApa kalioge dharmAsti. kAyaH khalu bhadanta ! dravyArthatayA-dravyarUpeNa kiM kRtayugmo yAvat-kalyojA, yAvatpadena kiM jyojaH dvAparayugmo vetyanayoH saMgrahaH / tathA ca-he bhadanta ! dharmAstikAya: dravyarUpeNa kiM kRtayugmaH yojaH-dvAparayugmaH-kalyojo veti pazna: ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi 'goyamA' he gautama ! 'no kaDajumme noteora no pannattA' he gautama! samasta dravya 6 prakAra ke kahe gaye haiM taM jahA' jaise-'dhammatyikAe, adhammatyikAe jAva addhAsamae' dharmAsti kAya, adharmAstikAya yAvat addhA samaya yahAM yAvatpada se 'AkAzAstikAya, jIvAstikAya aura pudgalAstikAya' isa tIna dravyoM kA grahaNa huA hai| isa prakAra dharmAstikAya,adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya, aura addhAsamaya ke bheda se dravya 6 prakAra ke ho jAte haiN| ___'dhammasthikAe NaM bhaMte ! davvaTTayAe ki kaDajumme jAva kalioge' he bhadanta ! dharmAstikAya kyA dravyarUpa se kRtayugma se lekara kalyojarUpa hai ? yahAM yAvatpada se vyoja aura dvAparayugma ina donoM kA grahaNa huA hai| isa prakAra zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai ki kyA dharmAstikAya dravyarUpa se kRtayugma rUpa hai ? yojarUpa hai, dvAparayugmarUpa svAmInA mA praznanu samAdhAna 42tai prabhu zrI 3 cha -'chavvihA savvadavvA paNNattA' he gautama! saghaNA drvy| cha ghAnA 4aa che. 'ta jahA' te mA prabhArI cha-'dhammatthikAe, adhammatthikAe jAva addhAsamae' ghastikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya patalAstikAya ane addhAsamaya, A rIte dharmAstikAya vigerenA bhedathI dravya 6 cha prakAranA thaI jAya che. 'dhammatthikAraNaM bhaMte ! duvayAe kiM kaDajumme jAva kalioge' 3 sAvana dharmAstikAya dravyapaNAthI kRtayugmathI laIne zuM kAja rUpa che? ahIM yAvatu padathI Ooja yugma ane dvAparayugma e beu grahaNa thayA che. A rIte zrI gautama svAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM che ke-zuM dhamastikAya dravyapaNathI kRtayumarUpa che? ke ceMja rUpa che ? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kalyAja rUpa che? gautama zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 744 bhagavatIsUtre dAyarajumme' no kRtayugmo no gojA no dvaapryugmH| kintu-'kalioge' kalpojaH, dharmAstikAyasyaikatvAt-catuSkApahArA'bhAve naikasyaivAvasthAnAt kalpoja rUpa evA'sau dharmAstikAyo bhavati / na tu-kRtayugmAdirUpa iti / evaM adhammatthikAe vi' evam-dharmAstikAyavadeva adharmAstikAyo'pi kalyoja eca bhavati / etasyA'pi ekatvena catuSkApahArA'bhAvAna kRtayugmAdirUpateti / _evaM AgAsasthikAra vi' evamAkAzAstikAyo'pi etasyApi-ekatvena catuH kApahArA'bhAvAt na kRtayugmAdirUpatA, apitu kalyojarUpaveti bhAvaH, hai athavA kalyojarUpa hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA no kAjumme, no te moe, no dAvarajumme' he gautama! dravyarUpa se dharmAstikAya na kRtayugmarUpa hai, na yojarUpa hai na dvAparayugmarUpa hai parantu vaha kalyojarUpa hai, kyoMki dharmAstikAya ko dravyarUpa se eka hI kahA gayA hai / isaliye isameM se cAra kA apahAra honA asaMbhava hai / ataH usake apahAra kI asaMbhavatA se yaha eka saMkhyArUpa se sthita rahane ke kAraNa kalyoja rUpa hI hai| kRtayugmAdirUpa nahIM hai / 'evaM adhamprasthikAe vi' dharmAstikAya ke jaisA hI adharmAstikAya bhI dravya kI apekSA se eka dravyarUpa hone se kalyoja rUpa hI hai| catuSka ke apahAra ke asaMbhava se yaha kRtayugmAdi rUpa nahIM hai| 'evaM AgAsasthikAe vi' isI prakAra se AkAzAstikAya bhI catuSka ke apahAra kI asaMbhavatA ko lekara dravya kI apekSA se kRta. yugmAdirUpa nahIM hai kintu vaha kalyojarUpa hI hai| svAbhInA yA prshnn| uttaramA prabhuzrI 8 cha -'goyamA ! nA kaDajumme no teoe, no dAvarajumme' ke gautama dravyapakSI stiya kRtayubha 35 nathI. ja rUpa nathI. dvAparayugma rUpa paNa nathI, paraMtu te kalyAja rUpa che. kemake dharmAstikAyane dravyapaNAthI ekaja kahela che. tethI temAMthI cAra cArane apahAra thavAnuM asaMbhavita che tethI tene apahAranA asaMbhavapaNathI e eka saMkhyA 35thI 27vAna 42 yA 35 / che, kRtayubha vigere 35 nathI. 'eva' adhammatthikAe vi' yAstiya pramANe mastiya 55 dravyapAthI me dravya rUpa hovAthI kalyAja rUpaja che. cAranA apahAranA asaMbhavapaNuthI A kRtayugmAdi rUpa nathI. 'evaM AgAsatthikAe vi' mA pramANe taya 56 yA2 yAranA apahAranA asaMbhavapaNAthI dravyanI apekSAe kRtayugmAdi rUpa nathI, paraMtu kAja rUpa ja che. tema samajavuM. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za065 u.4101 parimANabhedanirUpaNam 'jIvatthikAe Ne maMte ! pucchA' jIvAstikAyaH khalu bhadanta ! pRcchA ? he madanta ! jIvAstikAyo dravyArthatayA kiM kRtayugmaH yojo dvAparayugma:-kalyojo veti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / goyapA' he gautama ! 'kaDajumme' kRtayugmaH jIvAstikAyo'nantasvAt kRtayugma eva bhavati / 'no tebhoge-no dAvarajumme-no kalioge' no yojarUpo-na vA-dvAparayugmo-na cA-kalyojarUpa iti / 'poggalasthikAe NaM pucchA ? pudgalAstikAyaH khalu bhadanta ! pRcchA ? he bhadanta ! pudgalAstikAyA ki dravyArthatayA kRtayugmarUpaH, kiMvA vyojarUpaH kiM vA-dvApara. yugmarUpaH ? athavA-kalyojarUpa iti prazna: ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! siya kaDajummeM jAba siya kali bhoge' sthAt-kadAcit___'jIvasthikAe NaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! jIvAstikAya dravyarUpa se kyA kRtayugmarUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? isake uttara rUpa meM prabhuzrI zrIgautamasvAmI se kahate haiM-'goyamA' he gautama ! jIvAstikAya ananta hone se kRtayugmarUpa hI hai 'no teoge, no dAvarajumme, no kalioge' vaha na vyoja rUpa hai, na dvAparayugmarUpa hai aura na kalyojarUpa hai| _ 'poggalasthikAraNaM pucchA' isa sUtra dvArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! pudgalAstikAya kyA dravyarUpa se kRtayugmarUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayugmarUpa hai, athavA kalyojarUpa hai ? isake uttara meM prabhuzrI zrIgautamasvAmI se kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'siya kaDajumme jAva siya kalibhoge' pudgalAstikAya 'jIvasthikAe NaM bhaMte ! pucchA' he bhavan tiya dravyapAthI zu. kRtayugma rUpa che? athavA vyAja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kAja rUpa che? // prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna De cha hai-'goyA!' gautama ! vAstAya sanAta pAthI kRtayuma 35 che. 'no teoge, no dhAvarajamme. no kalioge' te vyA 35 nathI, tathA dvAparayuma 35 55 nathI. tema kAja rUpa paNa nathI. 'poggalatthikAe NaM pucchA' yA sUtrAthI zrI gautamasvAmI prabhuzrIna setu pUchayuM che ke-he kRpAsiMdhu bhagavad pulAstikAya dravyapaNAthI zuM kRtayugma rUpa che? athavA vyAja rUpa che ? ke dvAparayugma che ? athavA kAja rUpa che ? mA prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmI 4 cha -'goyamA ! gautama! 'siya kar3ajumme jAva siya kalioge' purAstiya dra0yAthI tayugma para bha0 94 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 bhagavatIsare kRtayugmarUpo yAvad-syAtkadAcit phalyojarUpaH, punalAstikAyasyA'nanta. sve'pi saMghAtabhedAbhyAM tadanantatvasyA'navasthAnAt pudgalAstikAyasya cAturvidhya bhvtiiti| 'zraddhAsamae-jahA-jIvasthikAe' addhAsamayo yathA-jIvAstikAyA yathA-jIvAstikAyo'nantatvAt kRtayugmaeva tathA addhAsamayo'pi anantavAtkRtayugmarUpa eva bhavati, na tu-jyojarUpo, na vA-dvAparayugmarUpo, na vA-phalyojarUpa iti bhAvaH / 'dhamasthikAe NaM bhaMte ! paesaTTayAe ki kaDajumme pucchA ? dharmA. stikAyaH khalu bhadanta ! pradezArthatayA-pradezarUpeNa kiM kRtayugmA-kiMvA-yojaH, kiM vA dvApara yugmaH, kiMvA kalyojarUpo bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha-'gopamA' dravyarUpa se kRtayugmarUpa bhI hai yAvat kalyojarUpa bhI hai|ydypi pudgalA. stikAya ananta hai / ataH usameM kevala kRtayugmarUpatA hI AtI hai| parantu yahAM para jo usameM catUrUpatA kahI gaI hai usakA kAraNa aisA hai ki saMghAta aura bheda ina donoM ke kAraNa usameM nizcita anantatA kA avasthAna banatA nahIM hai isa kAraNa usameM caturvidhatA AtI hai / 'addhA. samae jahA jIvasthikAe' jisa prakAra jIvAstikAya ananta hone se kRtayugmarUpa hai usI prakAra addhA samaya bhI ananta hone se kRtayugmarUpa hI hai| vaha jyoja rUpa athavA dvAparayugmarUpa nahIM hai aura na kalyojarUpahI hai| aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'dhammatthikAe NaM bhaMte ! paesaTTayAe kiM kaDajumme pucchA' he dayA ke sAgara bhadanta !kyA dharmAstikAya pradezarUpa se kRtayugmarUpa hai ? athavA jyojarUpa hai ? athavA dvApara yugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiNche, eja rUpa paNa che. dvAparayugma rUpa paNa che, ane kAja rUpa paNa che. jo ke, padlAstikAya anaMta che, jethI temAM kevaLa kRtayugmapaNuM ja Ave che, paraMtu ahIMyAM che temAM cAre rUpapaNuM kahyuM che, tenuM kAraNa evuM che ke-saMghAta ane bheda e bannenA kAraNe temAM anaMtapaNuM banatuM nathI. te kAraNathI temAM cAre / mAve che. 'addhAsamae jahA jIvatthikAe' pramANe stimAya mAnata hovAthI kRtayugma rUpa hoya che. e ja pramANe addhAsamaya paNa anaMta hovAthI kRtayugma rUpa ja che. te ja rUpa athavA dvAparayugma rUpa ke kAja rUpa nathI. 6 zrI gItamasvAmI prasuzrIna se pUche che -'dhammatthikAe NaM bhaMte ! paesaThyAe kiM kar3ajumme pucchA' yAnA sAgara bhagavan yastAya prdeshpaNathI kRtayugma rUpa che? athavA vyAja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kAja rUpa che? zrI gautamasvAmInA A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 4 sU0 1 parimANabheda nirUpaNam ityAdi ! goyamA' he gautama ! 'kaDajumme' kRtayugmaH / 'no teoe-no dAvarajumme -no kalibhoge' no tryojarUpo-no dvAparayugmo-no kalyojaH / - ' evaM jAva addhAsamara' evaM yAvat - addhAsamayaH atra yAvatpadenA'dharmAstikAyAkAzAstikAya jIvAstikAya pudgalAstikAyAnAM saMgraho bhavatIti / tathA caadharmAstikAyAdArabhya addhAsamayAntAni sarvANyapi dravyANi pradezArthatayA kRtayugmanyeva bhavanti na tu yoja- dvAparayugma - kalpojarUpANIti bhAvaH / atha prakrAntadravyANAmevADAbahutvamucyate - 'eesi NaM - ityAdi / 'eesi NaM bhaMte ! dhammatthikAya - adhammatthikAya0 jAva addhAsamayANaM davbaTTayAe0 ' eteSAM khalu bhadanta ? dharmAstikAyA'varmAstikAyayAvadaddhAsamayAnAM dravyArthatayA 'godhamA ! kaDajumme' he gautama! dharmAstikAya pradezarUpa se kRnayugmarUpa hai 'no teoe, no dAvarajumme, no kali bhoge' jyojarUpa nahIM hai, dvAparayugmarUpa nahIM hai aura na vaha kalpojarUpa hai / ' evaM jAva addha/samae' isI prakAra se adharmAstikAya AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pulastikA aura kAla ye saba dravya bhI pradezarUpa se kRtayugmarUpa hI haiM pojarUpa athavA dvAparayugmarUna athavA kalyo jarUpa nahIM hai / , aba zrIgautamasvAmI inhIM dravyoM ke alA bahutva ke svarUpa ko jAnane ke liye prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'esi NaM bhaMte ! dhammatthikAya adhammatthikAya0 jAtra addha/samayANaM 090' he bhadanta / dharmAstikAya, adharmAstikAya yAvat addhAsamaya inameM se kauna dravya kisa dravya kI apekSA dravyarUpa se yAvat vizebAdhika haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate 'goyamA ! kar3ajumme' he gautama! dharmAstiAya aheza pAthI drutayugbha 35 che. 'no oe, no dAvarajumme noM kaliAge' yo 35 nathI, dvAparayugma 35 nayI gAne te 35 pazu nathI. 'eva' jAva addhAsamae' yona prabhAga adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, ane pudgalAstikAya e badhA dravyapaNAthI ane pradezapaNAthI kRtayugma rUpa ja che. te caiAjarUpa athavA dvAparayugma rUpa athavA lyeAja rUpa nathI. have zrI gautama svAmI A dravyenuM alpamaDuMpaNuM jANavAnI atya'ta harachAthI prabhuzrIne yevu che che hai- 'eesi NaM bhaMte ! dhammatthikAya adhammatthikAya0 jAva addhAsamayANaM davvaTTayAe0 ' he bhagavan dharmAstibhaya, adharmAstiAya, yAvat addhAsamaya, A badhAmAMthI kayu dravya kayA dravya karatAM dravyapaNAthI alpa che kaTu dravya kayA dravya karatAM vadhAre che? kayu' dravya kayA dravyanI barAbara che ? ane kayuM dravya kayA dravyathI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM anaMtajJAnI zrI bhagavatI sUtra : 15 757 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 bhagavatIstra katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAha-'eesi gaM' ityAdi / 'eesi NaM appA bahugaM jahA-bahuvattavyayAe taheva niravasesaM' eteSAM dharmAsti. kAyAdi SadravyANAM parasparamalpabahutvam yathA-bahuvaktavyatAyAM kathitam / tathaiva niravazeSamihApi vaktavyam prajJApanAyAM tRtIyapade-eteSAmalpa-bahutvamevamarthataH pratipAditam dharmAstikAyA-'dharmAstikAyA''kAzAstikAyAstrayo'pi dravyarUpeNa samAnA bhavantopi dravyApekSayA stokAH / jIvAstikAyo dharmAstikAyA dibhyo'nantaguNA'dhiko bhavatIti jIvadravyANAmanantatvAt jIvApekSayA-pudgalA. stikAyaH addhAsamayazcottarottaramanantaguNAdhiko bhavati jinavacanAt / pradezArtha cintAyAm-dharmAstikAyA'dharmAstikAyau pratyekamasaMkhyeyapradezatvena tulyau / haiM-'eesi NaM appAbahugaM jahA bahuvattavvayAe taheva niravasesaM' he gautama ! ina dharmAdika SaTU dravyoM kA paraspara meM jaisA alpabahutva bahuvaktavyatA meM-prajJApanA ke tRtIyapada meM arthataH kahA gayA hai usI prakAra se vaha saba pUrNarUpa se yahAM para bhI kahanA cAhiye / arthAt dharmAstikAya adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ye tInoM dravyarUpa se samAna hone para bhI jIva dravya kI apekSA se stoka haiM kyoM ki jIvAstikAya dharmAdika dravyoM se anantaguNa adhika hotA hai kAraNa ki jIva dravya ananta haiM / jIva kI apekSA pudgalAstikAya aura addhAsamaya ye uttarottara anantaguNa adhika hai aisA zrIjinendra bhagavAna kA kathana hai| pradeza kI apekSA dharmAstikAya aura adharmAstikAya ye pratyeka asaMkhyAta pradezoM vAle hone se paraspara meM tulya hai / tathA inase bhima zrI zItabhasvAmIna 4 cha hai-'eesi gaM appAbahugaM jahA bahuvattavyayAe taheva niravasesa' gItama! ma ghastiya vigaire cha dravyonu 52252mAM aha5 bahupaNuM je pramANe bahuvaktavyatAmAM-prajJApanA sUtranA trIjA padamAM arthataH kahela che. e ja pramANe te tamAma kathana pUrNarU pathI ahIMyAM paNa kahevuM joIe. arthAta dhamastikAya adharmAstikAya ane AkAzAstikAya A traNe dravyapaNAthI sarakhA hovA chatAM paNa chavadravyanI apekSAthI staka-alpa che. kemake jIvAstikAya dharmAstikAya vigere dravyathI anaMtagaNuM vadhAre hoya che. kAraNa ke jIvadravya anaMta che. ane jIva karatAM pudgalAstikAya ane addhAsamaya e uttarottara anaMtagaNuM adhika che, e pramANe jInendra bhagavAne kahela che. pradezapaNuthI dharmAstikAya ane adharmAstikAya e dareka asaMkhyAta pradezevALA hevAthI parasparamAM tulya-sarakhA che. tathA tenA sivAya bIjA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU01 parimANabhedanirUpaNam 759 tathA-tadanya dravyA'pekSayA stoko c| jIvA pudgalA'ddhAsamayA''kAzAstikAyA. stu-krameNA'nantaguNA ityaadi| dharmAstikAyAdidravyANyeva kSetrApekSayA kRtayugmAdibhiH prarUpayannAha -'dhammatthikAe NaM' ityAdi / 'dhammatthikAe NaM bhaMte ! kiM ogADhe aNogADhe' dharmAstikAyaH khala bhadanta ! kim-avagADha AzritaH anavagADho'nAzritaH / he bhadanta ! yo'yaM dharmAstikAyaH sa khalu kim Azrito'nAzrito vA-iti praznaH ? bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! ogADhe-no aNogADhe' avagADhaHAzritaH, no anavagADho'nAzritaH / 'jai ogADhe kiM saMkhejjapaesomADhe-asaMkhe. japaesogADhe -aNaMtapaesogADhe' yadi-apragADho dharmAstikAyastadA-kiM saMkhyAtapradezAvagADho'paMkhyAtapradezAvagADhaH, anantapradezAvagADhaH 1 iti praznA bhagavAnAha'goyamA' he gautama ! 'no saMkhejjapaesogADhe' no saMkhyAtapradezAvagADhaH, kintu ora jo dravya haiM unakI apekSA se ye donoM stoka saba se alpa haiN| jIva, pudgala, addhAsamaya aura AkAzAstikAya ye kama se ananta guNita haiM / ityaadi| ___ aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'dhammasthikAe NaM bhaMte ! ki ogADhe' aNogADhe' he bhadanta ? dharmAstikAya jo hai vaha kyA avagADha-Azrita hai ? athavA anavagADha anAzrita-Azrita nahIM haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-goyamA ! ogADhe, no aNogADhe' he gautama ! dharmAstikAya avagADha haiM anavagoDha nahIM hai / yadi yaha ogADha -Azrita hai-'ki saMkhejjapaesogADhe asaMkhejjapaesogADhe aNaMta. paesogADhe to kyA yaha saMkhyAtapradezoM meM abagADha hai ? athavA asaM. khyAtapradezoM meM avagADha haiM ? athavA ananta pradezoM meM avagADha hai ? je dravya che, tenA karatAM A bane staka-sauthI ochA che. java pula, addhAsamaya ane AkAzAstikAya A badhA kamathI anaMtagaNu che. ItyAdi. ve zrI gautamasvAmI prasuzrIna se pUche che ?-'dhammatthikAe NaM bhaMte ! ogADhe aNogADhezavana 2 dhAstAya che, te 6 sthaNe mddhAzrayavALuM che? athavA anavagADha-kayAMya paNa Azraya vinAnuM che? A praznanA uttaramA prabhu zrI gautamasvAmIna cha hai- goyamA! ogADhe noM aNogADhe' gautama ! patiya samAda che. mAnavADha nathI. nete Aqua che-mAzrayavANucha, a 'ki saMkhejjapaesogADhe asaMkhejjapaesogADhe, aNaMtapaesogADhe to zuta sajyAta prazAmA agADha cha ? athavA masaNyAta :zemAM avagADha che? athavA anaMta pradezamAM avagADha che? A praznanA utta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 bhagavatIsUtre 'asaMkhejjapaesogADhe' asaMkhyAtapadezAvagADhaH-asaMkhyAteSu, lokAkAzapradezeSuavagADho'sau lokAkAzapramANatvAt-dharmAstikAyasyeti / 'go aNaMtapaesogADhe' no anntpdeshaavgaaddhH| 'jai asaMkhejja paesogADhe kiM kaDajummapaesogADhe' yadi dharmAstikAyo'. saMkhyeyapadezAvagADhastadA-kiM kRtayugmAdipadezAvagADhaH ? iti pRcchA ? bhagaisake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! no saMkhejjapaesogADhe' dharmA. stikAya saMkhyAta pradezoM meM avagADha nahIM hai 'asaMkhejjapaesogADhe' kintu vaha asaMkhyAtapradezoM meM hI avagADha hai kyoM ki yaha astikAya lokAkAza ke barAbara hai isaliye lAkAkAza jaba asaMkhyAtapradezI kahA gayA hai| to yaha dravya bhI asaMkhyAtapradezoM vAlA hai isaliye yaha lokAkAza ke asaMkhyAtapradezoM meM hI avagADha hai| 'No agaMtapaeso. gADhe' yaha anaMtapradezoM meM avagADha nahIM hai-kyoM ki lokAkAza ananta pradezoMvAlA nahIM haiN| yadyapi AkAza ke ananta pradeza kahe gaye haiM-so yaha kathana 'alokAkAza kI apekSA se ho anantapradeza haiM, aisA jAnanA cAhiye / alokAkAza meM dharmAstikAya hai nhiiN| isaliye java vaha lokAkAza meM hI hai to usameM vyApakarUpa se vartamAna hone ke kAraNa yaha asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hai yaha yAta siddha ho jAtI hai| ___ aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'jaha asaMkhejja paesogADhe kiM kaDajummapaesogADhe' he bhadanta ! yadi yaha dharmAstikAya 2i prabhu zrI gautamayAmIna cha hai-'goyamA ! no saMkhejjapaemogADhe - stiya sadhyAta pradezamA ma nathI. 'asaMkhejjapaesogADhe 520 te asaMkhyAta pradezamAM ja avagADha che. kemake-A astikAya kAkAzanI barobara che. tethI jayAre lekAkAza asaMkhyAta pradezavALuM kahyuM che, te A dravya paNa asaMkhyAta pradezevALuM che. tethI A kAkAzanA asaMkhyAta prazAwit A16 che. 'NA aNaMtapaesogADhe' te matapradezamA sADha. vALuM nathI. kemake kAkAza anaMta pradezevALuM nathI. jo ke AkAzanA anaMta pradeza kahyAM che. A kathanathI alakAkAzanAja anaMta pradeza che tema samajavuM. alakAkAzamAM dharmAstikAya dravya nathI, tethI jyAre te leAkAkAzamAM ja che, te temAM vyApakapaNAthI rahevAnA kAraNe A asaMkhyAta pradezamAM avagADhapaannuche tama siddha thAya che. ve zrI gautamasvAmI prabhuzrIna se pUche che hai-'jai asaMkhejjapaesogAde ki kamajupaesogADhe 7 san 2a stiya sasa-yAta. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za025 u,4101 parimANamedanirUpaNam 751 vAnAha-goyamA' he gautama ! 'kaDa julmapaesogADhe' kRtayugmapadezAvagAdA, lokasyA'vasthitA'saMkhpeyapradezasvena kRtayugmatA, lokapamANatvena ca dharmAstikA. yasyApi kRtayugmatA eva / 'no teogapaesogADhe, no dAvarajummapaesogAde no kaliogapaesogADhe' no yojapradezAvagADho-no dvAparayugmapadezAvagAdaH no kalyojanadezAvagADhaH / evaM adhammasthikAe vi' evamadharmAstikAyo'pi kRtayugmapadezAvagADha eva na tu-yojAdipradezAvagADhA, jinavacanAt / 'evaM AgA. satyikAe vi jIvasthikAe-puggalasthikAe-addhAsamae evaM cetra' evam-dhIstikAyavata-AkAzAstikAyo'pi kRtayugmapadezAvagADha eva bhavati / jAvAsti. asaMkhyAtapradezAvagADha hai to kyA vaha kRtayugmapradezAvagADha hai ? athavA yojapradezAvagADha hai ? athavA dvAparayugma pradezAvagADha hai ? athavA kalyojapradezAvagADha hai ? isake uttara meM anantajJAnadvArA prabhu zrIgautama svamI se kahate haiM-'goyamA ! kaDajummapaesAgADhe' he gautama ! loka meM avasthita AkAza kI asaMkhyAta pradezavattA hone se jaise kRtayugmatA hai, usI prakAra se loka pramANa hone ke kAraNa dharmAstikAya meM bhI kRtayugmatA hai 'no teogapaesogADhe, no dAvarajummapaesogADhe, no kaliogapaesogADhe' yojapradezAvagADhatA nahIM hai dvApara pradezAvagADhatA nahIM hai / aura na kalyojapradezAvagADhatA hai| ___evaM adhammasthikAe vi' isI prakAra se adharmAstikAya bhI kRta. yugmapradezAvagADha hI hai| jyojAdi pradezAvagADha nahIM hai| aisA jinendra bhagavAna kA kathana hai| 'evaM AgAsasthikAe vi' isI prakAra se AkAzAstikAya bhI kRtayugmapradezAvagADha hI hai| 'jIvasthikAe zemAM avagADhavALuM che. te zuM te kRtayugma pradeza vagADha che? athavA ja pradezAvagADha che? athavA dvAparayugma pradezAvagADha che? athavA koja prade. zAvagADha che? A praznanA uttaramAM anaMtajJAna dvArA prabhuzrI gautamasvAmIne che-'goyamA ! kaDajummapaesogADhe, gautama ! sobhA 27sa asabhyAta pradezapaNuM hovAthI kRtayugmapaNuM je rIte che, eja rIte lekapramANu hovAnA kAraNe dharmAstiyamA 55 kRtayumapA che. 'no teogapaesogADhe, no dAvarajummapae . sogADhe, no kali yogapaesogADhe' yA pradezAvApAnathI tama vAparayumbhapradezamADhA nathI bhane yo pradezApA 5 nathI. 'evaM adhaH mmatthikAe vi' merI pramANe amAstiya 55 kRtayuma prANavANu che. vyAja vigere pradezamAM avagADhavALuM nathI. e pramANe jInendra bhagavAnnu thana che. 'evaM AgAsasthikAe vi' mA pramANa mAzAstisaya 55 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - bhagavatImatra kAyA pudgalA'stikAyo'ddhAsamaya evameva-dharmAstikAyavadeva kRtayugmapradezA'va. gAda eva bhavati / na tu-yojAdinadezAvagAdo bhavatIti / atha-avagAhapastAvAdeva idamAha-'imA NaM' ityAdi / 'imANe bhaMte !' iyaM khalu bhadanta ! 'rayagappamA pudI ki ogAdA-aNogADhA' ratnapamA pRthivI-prava. gAdA kvacidAzritA anavagADhA anAzritA veti praznaH / bhagavAmAha-'jaheva-dhammasthikAe' yathaiva dharmAsikAyo'saMkhyAtapradezAvagAdaH tathA-ratnapabhApRthivyapi asNkhyaatpdeshaavgaaddhaa| 'evaM jAva-ahe sattamA' evam-yAvat ashaasptmii| yAvatsadena zarkarAma vAdinArakapRthivInAM saMgrahA, zarkarApabhAta Aramya saptamI pRthivI paryantA sarvA'pi-asaMrUpAta padezAvagADaiveti / puggalasthikAya addhAsamaya evaMce' jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura addhAsamaya ye saba bhI dharmAstikAya ke jaise hI kRtayugmapradezAvagADha hI haiM yojaprade zAvagADha dvAparayugmapadezAvagAha athavA kalyoja. pradezAvagADha nahIM haiN| ___aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'imA NaM bhaMte ! rayaH jappabhA puDhavI kiM ogADhA ? aNogADhA' he bhadanta ! yaha jo ratnaprabhA nAmakI pRthivI hai vaha kyA avagADha-kahIM para Azrita hai? athavA kahIM para Azrita nahIM haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'jaheva dhammasthikAe' he gautama ! dharmAstikAya ke jaisA ratnaprabhA nAmakI pRthivI bhI asaMkhyAtapradezAvagADha hai yahAM yAvat zabda se zarkarAprabhA vAlukAprabhA paGkaprabhA aura dhUma prabhA tamaH prabhA ina bAkI kI pRthiviyoM kA grahaNa kRtyubhprdeshaa||paannu / che. 'jIvatthikAe puggalatthikAe zraddhAsamae eva ceva' patiya, puddAritAya mane maddhAsamaya mA sayAstiyanA kathana pramANe kRtayugyapradezAvagADha ja che. eja pradezAvagADha, dvAparayugma prade zAvagADha athavA kAja pradezAvagADha nathI, ve zrI gItamasvAmI prabhuzrIna se pUche che -'imA NaM bhaMte ! rayaNappabhA puDhayo ki ogADhA, aNogADhA' magana re ! 2namA nAmanI pRthvI cha, te zuM avagADha kayAMI AzrayavALI che? athavA kayAMya paNa Azraya vinAnI cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha - jaheva dhammatthikAe' 3 gautama! dharmAstikAya pramANe ratnaprabhA nAmanI pRthvI paNa asaMkhyAta pradezAvagADha che, 'evaM jAva ahe sattamA' se zata yAvata madhaHsaptamI pRthvI 5 asaNyAta pradezAvagADha che. ahIMyAM yAvat zabdathI zarAmabhA, vAlukAprabhA, paMkaprabhA ane dhUmaprabhA, A bAkInI pRthvI grahaNa thaI che. jethI zarkarAmabhA pRthvIthI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %E prameyacandrikA TIkA za065 u.4 sU02 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 753 'sohamme evaM cetra' saudharme-evameva / 'evaM jAva isiSabhArA puDhavI' evamyAvat ISatmAgbhArA pRthivI-api asaMkhyAtapradezAvagAdatvena kRtayugmapradezAvagADhA, na tu-yojAdipradezAvagADA iti ||muu01|| atha kRtayugmAdibhireva dharmajIvAdIni SaDviMzatiH padAni-ekatvapRthaktvA. bhyAM nirUpayannAha-'jIve NaM bhaMte !' ityAdi / mUlam-jIve NaM bhaMte ! dabaTrayAe kiM kaDajumme pucchA ? goyamA ! no kaDajumme-no teoge-no dAvarajumme kalioge / evaM neraie vi evaM jAva siddhe| jIvA NaM bhaMte ! davaTyAe ki kaDajummA pucchA ? goyamA! oghAdeseNaM kaDajummA no teogA no dAvarajummA-no kliogaa| vihANAdeseNaM no kaDajummA no teogA no dAvara jummA kliogaa| neraiyA NaM bhaMte ! davaTTayAe pucchA ? goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliogA vihANAdeseNaM no kaDajummA no teogA no dAvarajummA kliogaa| evaM jAva siddhaa| jIve NaM bhaMte ! paesaTrayAe kiM kaDajumme pucchA ? goyamA! jIvapaese paDucca kaDajumme no teoge no dAvadajumme no klioge| sarIrapaese paDucca siya kaDajumme jAva siya klioge| evaM jAva vemA. nnie| siddhe NaM bhaMte ! paesaTTayAe kiM kaDajumme pucchA ? huA hai / ataH zarkarAprabhA se lekara saptamI pRthivI taka kI samasta pRthiviyAM bhI asaMkhyAtapradezAvagADha hI haiM / 'sohamme evaMceva' sau. dharmasvarga bhI isI prakAra se asaMkhyAtapradezAvagADha haiM / 'evaM jAva isi. ppabhArA puDhavI' isI prakAra yAvat ISatmArabhArA pRthivI bhI asaMkhyAta pradezAvagADha hai yoja Adi pradezAvagADha nahIM hai ||muu01|| laIne sAtamI pRthvI sudhInI saghaLI pRthvI paNa asaMkhyAta pradezAvagADha ja cha. 'sohamme evaM ceva' soyama 25 // 55 // 4thana pramANe manyAta prdeshaa1|| che. 'evaM jAva isippanbhArA puDhavI' se pramANe yAvat ssaamaa2|| pRthvI paNa asaMkhyAta pradezAvagADha che. je pradezAvagADha nathI. sU0 15 bha0 95 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 bhagavatIsave goyamA ! kaDajumme no tebhoge no dAvarajumme no kalioge / jIvANaM bhaMte! paesaTuyAe ki kaDajummA pucchA ? goyamA ! jIpa se pahucca oghAdeseNa vi, vihANAdeseNa vi kaDajummA no teogA no dAvarajummA no kliogaa| sarIrapae se paDuca oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliogA / vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kaliogA vi evaM neraiyA vi evaM jAva vemANiyA | siddhA NaM bhaMte! pucchA ? goyamA ! oghAdeseNa vivihANAdeseNa vi kaDajummA no teogA no dAvarajummA no kaliogA || sU0 2 // 1 chAyA - jIvaH khalu bhadanta ! dravyArthatayA kiM kRtayugmaH pRcchA ? gautama no kRtayugmaH no yojaH no dvAparayugmaH kalyojaH / evaM nairayiko'pi evaM yAtrat - siddhaH / jIvAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA kiM kRtayugmAH pRcchA ? gautama ! oghAdezena kRtayugmAH, no vyojAH no dvAparayugyAH no kalyojAH / vidhAnAdezena no kRyugmA no bhojano dvAparayugnAH kalpojAH / nairayikAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA pRcchA ? gautama ! ovadezena syAt kRtayugmAH yAvat - syAt kalyojAH / vidhAnAdezena no kRtayugyAH no vyojAH no dvAparayugmAH kalbojAH / evaM yAvada - siddhAH, jIvaH khalu bhadanta ! pradezAtayA ki kRtayugmaH pRcchA ? gautama ! jIva dezAna pratItya kRtayugmaH no vyojaH, no dvAparayugnaH, no kalyajaH / zarIrapradezAn pratI syAt - kRtayugmaH yAvat syAt kalyojaH / evaM yAvad vaidhAnikaH siddhaH khalu bhadanta ! pradezArthanA hi kRtayugmaH pRcchA ? gautama ! kRtayugmaH, nau yojaH- no dvAparayugmaH, no kalpojaH / jIvAH khalu bhadanta ! pradezAtayA ki kRtayugnAH pRcchA ? gautana ! jIvapradezAna matItya oghA dezenA'pi - vidhAnAdezenApi kRtayugnAH, no vyojAH no dvAparayugmaH no kalyojAH / zarIramadezAn pratItya-oghAdezena syAt kRtayugmAH yAvat syAt - kalyojAH / vidhAnAdezena kRtayugmA api yAvat kalajA api / evaM nairadhikA api evaM yAvad vaimAnikAH / siddhAH khalu bhadanta / pRcchA ? gautama ! oghAdezenA'pi vidhAnAdezenA'pi kRtayugmA, nau jyojAH no dvAparayugmAH, no kalyojAH ||02|| 3 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU02 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 755 TIkA- 'jIve NaM bhaMte ! dabayAe ki kaDajumme pucchA ? jIvaH khalu bhadanta ! dravyArtha tayA-drayarUpeNa jIvaH kiM kRtayugmarUpa yojo-dvAparayugmarUpa: kalyojo veti praznaH ? bhagavAnAha --'gothamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no kaDajumme na kRtyugmruupH| 'no te bhogeno dAvarajummeM no yojarUpono dvAparayugmarUpaH kintu -'kalioe' kalyojaH drArthatA rUpeNa eko jIva ekameva dravyam-tasmAt kalyona eva bhavati, na tu-zeSAH pkssaa| saMbhavanti / 'evaM neraie vi' evaM sAmAnyato jovana-naiyiko'pi dravyArthatayA kalyoja aba sUtrakAra kRtayugmAdirUpa dhanoM se hI jIvAdika caubIsadaNDaka ke Upara 26 chAIsa dvAroM kA ekatva aura pRthaktva kI apekSA lekara nirUpaNa karate haiM-'jIve NaM bhaMte dabaTTayAe kiMkaDajumme pucchA!' ityAdi TIkArtha-isa sUtra dvArA zrI gautamasvAmI prabhu zrI se aisA pUchate haiM-'jIve NaM bhaMte ! davaTThayAe ki kaDajumme pucchA' he bhadanta ! eka jIva kyA dravyArthatA se kRtayugmarUpa hai ? athavA gojarUpa hai ? athavA dvAparayugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'no kaDajumme' eka jIva dravyAdhatA kI apekSA se kRlayugmarUpa nahIM hai 'no teoge' yojarUpa nahIM hai 'no dAbarajumme dvAparayugmarUpa nahIM hai kintu 'kalioge' vaha kalyojarUpa hai kyoM ki dradhyArthatA se eka jIva eka hI dravyarUpa hai / 'evaM nerahae vi' isI prakAra se sAmAnyataH eka jIva ke jaisA eka nairayika bhI dravyarUpa se kalpojarUpa hI hotA hai| zeSapakSa - have sUtrakAra kRtayugma vigere mAMthI ja jIva vigere grevIsa daMDaka upara 26 chavvIsa dvAronuM eka paNAthI ane pRthapaNAthI nIrUpaNa kare che. 'jIve NaM bhaMte ! dabaTTayAe ki kaDajumme pucch|' tyahi ____ ----mA sUtradvArA zrI gautamasvAmI prasuzrIna se pUche che ?-'jIve gaM bhaMte ! vvadayAe kiM kaDajumme pucch|' sazI bhagavan me 71 zudra0ya. paNathIkRtayugma rUpa che? athavA cce ja rUpa che ? athavA dvAparayugma rUpa che? bhayA dhyAsa 35 cha ? mA praznamA uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'goyamA 8 gautama! 'no kaDajumme' se 71 dra0yanI apekSAthI kRtayumbha 35 nayI 'no teoge' tryo| 35 nathI. 'no dAvarajumme' dvAparayuma 35 nathI. 52' 'kali. oge' tyA 35 cha. bhiDe-dra0yA pAthI 4 4 4 0335 cha. 'evaM neraie vi' yA pramANe sAmAnyapAthI me nA 4thana prabhArI narayika paNa dravyapaNAthI kalyAja rUpa ja hoya che. bAkInA traNane teomAM zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 bhagavatI sUtre 9 ----- eva bhavati / na zeSAH pakSA bhavantIti / ' evaM jAva siddhe' evaM yAvat - siddhAH yAvatpadena - bhavanapatita Aramya vaimAnikaparyantAnAM saMgraho bhavati / tathA ca-nairathikAdArabhya siddhaparyanto jIvo dravyArthatayA na kRtayugmAdirUpo'pitu kalyoja eva bhavatIti / 'jIvA NaM bhaMte / davvaTTayAe ki kaDajummA pucchA ! jIvAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA kiM kRtayugmAH pRcchA ? he bhadanta ! jIvA pArthatayA ki kRtayugmAH tryojAH dvAparayugmAH kalpojA bhavantIti praznaH 9 bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ? 'oghAdeseNaM kaDajummA' 'oghAdezena sAmAnyata ityarthaH kRtayugmarUpAH, jIvAH dravyarUpeNAnantatvenA'vasthitatvAt sAmAnyataH kRtayugmarUpA eva - 'no tezrogA' no tryonAH 'no dAvara usameM saMbhavita nahIM hote haiM / 'evaM jAva siddhe' isI prakAra se dhAvat eka siddha jIva bhI kalyoja rUpa hI hotA hai| yahAM yAvatpada se eka bhavanapati jIva se lekarake vaimAnika taka kA eka eka jIva saMgrahIta huA hai| isa prakAra nairayika se lekara siddha taka kA eka eka jIva vranyarUpa se kRtayugmAdi rUpa nahIM hai / api tu vaha kalyojarUpa hI hai / aba zrIgautamasvAmI aneka jIvoM kI apekSA lekara prabhuzrI se aisA pUchate haiM- 'jIvA NaM bhaMte ! davbaTTayAe kiM kaDajummA pucchA' he bhadanta ! aneka jIva kyA dravyarUpa se kRtayugmarUpa hai ? athavA tryojarUpa hai ? athavA dvAparayugmarUpa hai / athavA kalpojarUpa hai ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI gautamasvAmI se kahate haiM- 'godhamA ! oghAdeseNaM kaDajummA' he gautama ! jIva dravyarUpa se anantarUpa meM avasthita hone ke kAraNa sAmAsaMbhava hotA nathI. 'eva' jAva siddhe' 4 prabhAo yAvat meDa siddha va pazu kalcAja rUpa ja hAya che. ahIMyAM yAtrapa4thI eka bhavanapatithI laIne vaimAnika sudhInA eka eka jIveAne saMgrahu thayA che. A rIte eka indriyavALA jIveAthI laine siddha sudhInA eka eka jIve dravyapaNAthI kRtayugmAdri rUpa nathI paraMtu te kalyeAja rUpa ja che. tema samajavuM. have zrI gautamasvAmI aneka jIveAnA Azraya laIne prabhuzrIne evu pUche cheDe - 'jIvA NaM bhaMte ! davvaTTayAe kiM kar3ajummA pucchA' he dInamaMdhU bhagavan bhane jIvA dravyapaNAthI zu' kRtayugma rUpa che ? athavA caiAja rUpa che ? athavA dvAparayugma rUpa che ? athavA kalleAja rUpa che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne che ! - 'goyamA ! oghAdeseNaM kaGajummA' he gautama! dravyapaNAthI anaMta rUpamAM vartImAna hAvAthI sAmAnyapaNAthI kRtayugma rUpa ja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyadrikA TIkA za025 u.4 02 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 757 jummA' no dvAparayugmAH 'no kaliogA' no kalyojAH / 'vihANAdeseNa' vidhAnAdezena bhedapakAreNa ekaikavivakSayeH 'no kaDajummA' no kRyugmarUpAH 'no teogA' no vyojAH 'kalioogA' kalyojA eva bhavanti ekarUpatvAt tatsvarUpasyeti / 'neraiyANaM bhaMte! dATThapAe pucchA ? nairayikAH khaju mahanta / dravyArthatayA pRcchA ? he bhain | nairathikA dravyarthitayA kiM kRtayugmAH jyojAH dvAparayugmAH kalbojA veti praznaH 1 bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'oghA deseNa sipa kaDajummA' oghAdezena sarve eva gaNyamAnAH syAt kadAcit kRta nyataH kRtayugmarUpa hI haiN| ve 'no teogA' yojarUpa nahIM haiM 'no dAvarajummA' dvAparayugmarUpa nahIM hai aura 'no kalioge' kalyo jarUpa bhI nahIM haiN| 'vihANAde se NaM' tathA eka eka jIva kI vivakSA se aneka jIva 'no kaDajummA' kRtayugmarUpa nahIM hote haiM kyoMki cAra se apahAra karane para zeSa cAra nahIM rahate haiN| 'no teogA' jyojarUpa nahIM hote haiM kyoM ki cArake apahAra se zeSa tIna nahIM rahate haiM / 'no dAvarajummA' dvApara yugmarUpa nahIM hote haiM kyoM ki cAra se apahAra karanepara do zeSa nahI rahate haiM / kintu 'kaliogA' ve kalpojarUpa hI hote haiN| kyoMki kalyoja kA svarUpa cAra se apahAra karane para zeSa eka rahane se eka rUpa mAnA gayA hai / 'neraiyANaM bhaMte / davbaTTayAe pucchA / he bhadanta ! nairayika jIva kyA dravyArtha se dravyarUpa se kRtayugmarUpa hote haiM ? athavA yojarUpa hote haiM ? athavA dvAparayugmarUpa hote haiM ? athavA kalyojarUpa hote haiM ? isake uttara meM prabhu zrI unase kahate haiM'goyamA ! oghAdeseNa siya kaDajummA' he gautama! sAmAnya se saba 35 nathI 'no dAvarajummA' dvAparayugbha 35 nathI. 35 pazu nathI. 'vihANAdeseNaM' tathA bhe! bhuvanI ve| 'no kaDa- jummA' dhRtayugma 35 nathI. Ara ke yArathI thAra 42vAmAM Ave to yAra zeSa rahetA nathI. 'no te ogA'35 nathI. ubhe-yArathI apahAra uratAM tra zeSa rahetA nathI. 'no dAvarajummA' dvA52yugbha 35 nathI, DebhaDe yAnI apahAra karatAM me zeSa rahetA nathI. paraMtu 'kaliogA' udhyoga 35 4 hoya che bhayo 2135 435 bhAne che. 'neraiyANaM bhaMte! davtraTTayAe pucchA' ke lagavana nairayi ko zuddha ? dravyArtha pAthI kRtayugma rUpa hAya che ? athavA yaiAja rUpa DeAya che ? athavA dvAparayugma rUpa hAya che? athavA kalpeAja rUpa hAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAbhIne 1De che - 'goyamA ! oghAdeseNa siya kaDajummA' he gautama! sAmA 4. 'no ogA' mane 'no kali ogA' vivakSAthI bhane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 bhagavatIsUtre yugmA kadAcit-catuSkApahAreNa catvAra evA'vaziSTA bhavantIti / 'jAva siya kali ogA' yAvatsyAtkalyaujAH atra yAvatpadena syAt-yonAH syAd dvaapryugmaaH| kadAcit-catuSkApahAre dvizeSatvena dvAparayugmA,, kadAcita-catuSkA'mahAreNekazeSatvAva-kalpojA iti / 'vihANAdeseNaM' vidhAnAdezena-bhedarakAreNa-rakai kaviva kSayA-ityarthaH 'no kaDajummA' no kRtayugmAH catuSkApahAre catuHzeSA'bhAvAt / 'no teogA-no tryojAH trizeSAbhAvAt, 'no dAvAjummA' no dvAparayugmAH ko milA karake nAraka jIva kadAcit kRtayugmarUpa bhI hote haiM 'jAva siya kalibhogA' yAvat kadAcit ve kalpojarUpa bhI hote haiM / jaba sAmAnya rUpa se saba gine jAte haiM-taba ve kRtayugmarUpa bhI ho sakate haiM kyoM ki jaba nArakarAzi meM se cAra cAra kA apahAra kiyA jAtA hai to anta meM cAra ke avazeSa rahane se ve kRtayugmarUpa bhI ho sakate haiM aisA kahA jAtA hai| tathA jaba cAra cAra se apahAra karane para tIna kI avazeSatA rahatI hai to ve yojarUpa bhI ho sakate haiM, tathA jaba cAra 2 ke apahAra se ve do kI saMkhyA meM bacate haiM to vahAM dvApara. yugmatA AtI hai aura jaba eka hI saMkhyA avaziSTa rahatI hai taba unameM kalyojarUpatA bhI AtI hai| 'vihANAdeseNaM' aura jaba eka eka kI vahAM vivakSA kI jAtI hai to usa vivakSA se ve 'no kaDajummA' kRta. yugmarUpa nahIM hote haiM-kNaki cAra se apahRta karane para eka hI thAkI rahatA hai cAra zeSa nahIM rahate haiM isaliye vahAM kRtayugmarUpatA nahIM AtI hai| tIna zeSa ke abhAva se vahAM yojarUpatA, tathA vizeSa nyathA madhAne bhanIne nA24 0 1.2 ta 57 hAya che. 'jAva siya kali ogA' yAvat yat te 4ye 35 55 saya che. nyAre sAmAnyapaNAthI badhAne gaNavAmAM Ave che, tyAre teo kRtayuma rUpa hoya che, kemake-jyAre nArakarAzimAM cAra cArane apahAra karavAmAM Ave che, te cheTe cAra bAkI rahevAthI teo kRtayugma rUpa hoya che. tema kahevAmAM Ave che. tathA jyAre cAra cArane apahAra karavAthI traNa bAkI rahe che, te teo ja rUpa paNa hoya che. tathA jyAre cArane apahAra karatAM be saMkhyA vadhe che. to dvAparayugmapaNa Ave che. ane jyAre eka saMkhyA vadhe che, tyAre kaleja555 mA che. 'vihANAdeseNaM' ane se sanI tyA viSakSA 42pAmA vicha, ta pAnI vivakSAthI te 'no kaDajummA' tayubha 35 DAtA nathI. kemake-cArathI bahAra kahADatAM eka ja bAkI bace che, cAra zeSa raDatA nathI, tethI tyAM kRtayugma rUpapaNuM AvatuM nathI. traNa zeSanA abhAvathI tyA 'no teoge' yo 3555 mAvatu nathI bho yArane 1572 42tA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA kA za025 u.4 sU02 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 759 dvizeSA'bhAvAt 'kaliogA' kalyojAH, catuSkApahAre-ekazeSasaMbhavAditi / 'evaM jAba siddhA' evam-nairayikavadeva bhavanapatita Arabhya siddhaparyantajIvAH dvanyArthatayA-zrodhAdezena syaat-kRtyugmaadiruupaaH| vidhAnAdezena tu-kevalaM kalyojA eveti bhAvaH / 'dravyArthatayA jIvAdayaH kathitAH, atha pradezArthatayA kathyante 'jIve bhaMte! ityAdi / 'jIve NaM bhaMte ! paesaTTayAe kiM kaDajumme ? pucchA?' jokaH khalu bhadanta ! pradezArthatayA ki kRtayugma iti pRcchA he bhadanta ! pradezArthatayA jIvaH kiM kRta. yugma iti pRcchA ? he bhadanta ! pradezArthatayA jIvaH kiM kRtayugmaH yonaH dvAparayugmaH kalyojo veti praznaH ? bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jIvapaese paDucca kaDajumme' jIvapadezAn pratItya kRtayugmo jIvaH jIvapade. ke abhAva se dvAparayugmarUpatA nahIM AtI hai ataH 'kalibhogA' ve kalpojarUpa hI hote haiN| 'evaM jAva middhA' naiyika ke kathana jaise asurakumAra devoM se lekara siddhaparyanta jIya dravyarUpa se sAmAnyataH kadAcit kRtayugma bhI hote haiM, kadAcit yojarUma bhI hote haiM, kadAcit dvAparayugma rUpa bhI hote haiM aura kadAcit kalyo jarUpa bhI hote haiN| tathA eka eka kI apekSA se ve kalpojarUpa hI hote haiN| isa prakAra dravyarUpa se jIvAdikoM kA kathana karake aba sUtrakAra pradeza rUpa se unakA kathana karate haiM-'jIve gaMbhaMte ! parasaTTayAe ki kaDajumme pucchA' he parama dayAlu bhadanta ! pradezarUpa se eka jIva kyA kRtayugmarUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? zrI gautamasvAmI ke isa prazna kA uttara dete hue prabhu zrI unase karate haiM-'goyamA ! jIvapaese paDucca kaDajumme' he gautama jIva pradezoM traNa zeSa rahetA nathI. ane be zeSanA abhAvathI dvAparayugmapaNuM AvatuM nathI. 'evaM jAva siddhA' naiyiAnA 4thana pramANe asumAra vAthI sana siddha sudhInA jIva dravyapaNathI sAmAnyataH koIvAra kRtayugma paNa hoya che, kaI vAra vyAja rUpa paNa hoya che, kaIvAra dvAparayugma rUpa paNa hoya che. ane koI vAra kalyAja rUpa paNa hoya che. tathA eka ekanI apekSAthI teo kalyAja rUpa ja hoya che. A rIte dravya rUpathI jIvAdike nuM kathana karIne have sUtrakAra pravezapathI tenu 4thana 42 che. 'jIve NaM bhaMte ! paesaTTayAe ki kaDajumme pucchA' 7 52mayAsu bhagavan praza54AthI se 1 zukRtayuma 35 ch| ja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che ? athavA kAja rUpa che? zrI gautamasvAmInA // prazana uttara bhArata prasuzrI che 'goyamA! jIvapaese paDucca karajumme' he gautama ! prazAnI apekSAthI me 1 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre zAnAmasaMkhyAtatvAt - avasthitatyAca pradezato jIvazcaturasra eva bhavatIti / 'no teoge' no vyojaH, 'no dAda jumme' no dvAparayugmaH 'no kalioge' no kalpojaH / 'sarIrapara se pahucca siya kaDajumme' zarIrama dezAn pratItya syArakRtayugmaH kadA rikAdizarIrama dezAnAmanantarakhe'pi saMyogaviyogasambhavAt ayugapat catuSprakAratA svAda - iti / 'jAba siya kalioge' yA syAtkalyojaH yAvatpadena syAt vyomaH syAt - dvAparayugma etayorgrahaNaM bhavatIti / ' evaM jAva vaimANie' evaM yAvad vaimAnikaH, atra yAvatpadena nairayikAdArabhya jyotiSka paryantajIvAnAM saMgraho bhavati / tathA ca - nairayikAdArabhya vaimAnikAnto jIvaH samuccayajIvanadeva kI apekSA karake eka jIva kRtayu narUpa hI hai| kyoM ki jIva ke pradeza avasthita asaMkhyAta haiM isaliye cAra cAra ke apahAra se anta meM cAra bAkI rahate haiM / 'no teoge' isaliye vaha jyoja nahIM hai 'no dAvarajumme' dvApara yugmarUpa nahIM hai, aura 'no kalioge' na vaha kalyo jarUpa hI hai | 'sarIrapae se paTucca siya kaDajumme' zarIra ke pradezoM kI apekSA se vaha kadAcit kRtayugmarUpa bhI hai / kyoM ki audArikAdi zarIra pradezoM meM anantatA hone para bhI saMyoga aura viyoga se anavasthita anantatA hone ke kAraNa bhinna bhinna samaya meM unameM catuSprakAratA ho sakatI hai / kadAcit vaha yojarUpa bhI hai kadAcit vaha dvAparayugmarUpa bhI hai aura kadAcit vaha kalyo jarUpa bhI hai / 'evaM jAva vaimANie' isI prakAra kA kathana yAvat vaimAnika taka jAnanA caahiye| yahAM yAvaspada se nairayika se lekara jyotiSka taka ke jIva kA grahaNa huA hai / kRtagyugma rUpa ja che. kemake-jIvanA pradezA asaMkhyAta ane avasthita hoya che. tethI yAranA apaDArathI antamAM yAra maye che. 'no teoge' tethI te 760 35 nathI. athavA 'no dAvarajumme' dvAparayugbha 35 nathI. tathA 'no kalioge' te udayoga 35 pazu nathI ' mrarIraparase paDucca siya kaDajumme' zarIranA pradezonI apekSAthI te keAIvAra kRtayugma rUpa paNa che, kemake audArika vigere zarIra pradezeAmAM anta pazuM hAvA chatAM paNa saMcega ane viyeAgathI anavasthita anaMtapaNu' hAvAne kAraNe judA judA samayamAM teeAmAM cAra prakAra. paNa hAI zake che. kAivAra te caiAja rUpa paNa che, koIvAra te dvAparayugma 35 pazu che. sane artha vAra te yo 35 che. 'eva' jAva vaimANie ' A pramANenuM kathana cAvatu vaimAnikA sudhImAM samajavu'. ahIMyAM yAvapadathI nairayikathI laine jyAtiSka sudhInA jIveA grahaNa karAyA che. teMthI naiyikathI laIne vaimAnika sudhInA jIvA samuccaya jIvAnA kathana pramANe pradeza zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4102 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 761 pradezArthatayA jIvamadezAzrayaNena kRta pugmo bhavati, syAt-kalyoja iti bhAvaH / 'siddhe NaM bhaMte ! paesaTTayAe ki kaDajumme pRcchA ? siddhaH khalu bhadanta ! prade. zArthatayA kiM kRtayugmA pRcchA ? he bhadanta ! pradezArthatayA siddhAH kiM kRtayugmarUpa scyojo dvAparayugmaH kalyojo veti prazna: ? bhagavAn Aha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'kaDajumme' kRtayugmaH siddhapadezAnAmasaMkhyAtatvAt / 'no 'tezroe' no yojaH / 'no dAvarajumme' 'no dvAparayugmaH 'no kalioge' no kalyojarUpI bhavatIti / 'jIvA NaM maMte ! paesaTTayAe ki kaDajummA pucchA ?' tathA ca nairayika se lekara vaimAnika taka kA jIva samuccaya jIva ke jaisA pradezarUpa se kRtayugma hI hotA hai| vyojAdirUpa nahIM hotA hai| tathA-zarIrapradeza kI apekSA se vaha kadAcit kRtayugmarUpa bhI hotA hai kadAcit vyojarUpa bhI hotA hai kadAcit chAparayugmarUpa bhI hotA hai aura kadAcit kalyojarUpa bhI hotA hai| _ 'siddhe NaM bhaMte paesaTTayAe ki kaDajumme pucchA' isa sUtrapATha dvArA zrI gautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he jagaduddhAraka bhadanta ! pradezarUpa se kyA eka siddha jIva kRtayugmarUpa hotA hai ? athavA yojarUpa hotA hai ? athavA dvAparayugmarUpa hotA hai ? athavA kalyojarUpa hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI unase kahate haiM 'goyamA' he gautama ! eka siddha jIvapradeza rUpa se 'kaDajumme' asaMkhyAtapradezoM vAlA hone ke kAraNa kRta. yugmarUpa hotA hai / 'no teoe' vaha yojarUpa nahIM hotA 'no dAvarajumme' dvAparayugmarUpa nahIM hotA 'no kalioge' aura na kalyojarUpa hotA hai| 'jIvA NaM bhaMte ! paesaTTayAe ki kaDajummA pucchA' isa sUtrapATha dvArA paNathI kRtayugma rUpa ja hoya che. jAdi rUpa letA nathI. tathA zarIra pradezanI apekSAthI te koIvAra kRtayugma rUpa paNa hoya che, ane kaI vAra kalyAja rUpa paNa hoya che. 'siddhe NaM bhaMte ! paesaTTayAe ki kar3ajumme pucchA' mA sUtrA4thI zrIgautama svAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke-he jagadaddhAraka bhagavana pradezapaNAthI eka siddha jIva zuM ? kRtayugma rUpa hoya che athavA ja rUpa hoya che ? athavA dvAparayugma rUpa hoya che? athavA kalyAja rUpa hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha hai-'goyamA !' 3 gautama ! 4 siddha 1 pradezapAthI 'kaDajumme' asaNyAta pradezakA upAthI kRtayugma 35 ya cha, 'no veoe' te vyA 35 nathI. 'no dAvarajumme' te 652yuma 35 55 DAta nayI 'no kalioge' mane te yo 35 55 hAta nathI. 'jIvA gaM bhate ! paesaTUyAe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 bhagavatIso jIvAH khalu bhadanta ! pradezArthatayA kiM kRtayugmAH pRcchA ? he bhadanta ! pradezArthatayA sAmAnyato jIvA ki kRtayugmAH yojAH dvAparayugmAH kalyojAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jIvapaese paDucca oghA. deseNa vi vihANAdeseNa vi kaDajummA' jIvapadezAn pratItya oghAdezena sAmAnyato'pi vidhAnAdezena-bhedaprakAreNA'pi kRtayugmAH, samastajIvAnAM pradezA anantasvAdavasthitatvAca caturayA eva bhavanti / tathA pratyekasya jIvasyApi pade. zAnAm asaMkhyAtatvA davasthitatvAcca caturamA eva bhavanti / tasmAt-sAmA. nyato'pi vizeSato'pi pradezArthatayA jIvAH kRtayugmA eva bhavantIti / 'no teogA-no dAvarajummA no kaliogA' no yojAH no dvAparayugmA:-no vAzrI gautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! samasta jIva kyA pradezarUpa se kRtayugmarUpa hote haiM ? athavA yojarUpa hote haiM? athavA dvApara yugmarUpa hote haiM ? athavA kalyojarUpa hote haiM-'goyamA! jIvapaese paDucca oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi kaDajummA' he gautama ! sAmAnya se bhI aura bhinna bhinna rUpa se bhI jIva pradezoM kI apekSA se kRtayugmarUpa hI hote haiN| tAtparya yahI hai ki samasta jIvoM ke pradeza avasthita ananta hote haiM, isaliye ve kRta. yugmarUpa hI hote haiM aura vizeSa rUpa se bhI-eka eka jIva kI apekSA se bhI eka eka jIva ke pradeza avasthita asaMkhyAta 2 hote haiM isa liye bhI ve kRtayugmarUpa hote haiM / isaliye pradezarUpa se jIva sAmAnya aura vizeSa sthiti meM kRtayugma rAzivAle hI hote haiN| 'no te bhogA, no dAvarajummA, no kaliogA' ve na yojarUpa hote haiM, na dvAparayugmaki kaDa jummA punchA' 24 // suutr||4 12 // zrI gautamasvAmI prabhuzrIna me pUche che ke he bhagagana saghaLA ja pradezapaNathI zuM kRtayugmarUpa hoya che? athavA dvAparayugma rUpa hoya che? athavA kalyAja rUpa hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha hai-'goyamA ! jIvapaese paDucca oghAde seNaM vi vihANAdeseNa vi kar3ajummA' gautama ! sAmAnyathA 54 mana nuhA 35thA 51 prazAnI apekSAthI kRtayugma rUpa ja hoya che, kahevAnuM tAtparya e che ke saghaLA nA pradeze avasthita anaMta hoya che. eTalA mATe te kRtayuma rUpa ja hoya che, ane vizeSapaNAthI paNa eka eka jIvanI apekSAe paNa eka eka jIvanA pradeze avasthita asaMkhyAta hoya che. ethI paNa teo kRtayugma rUpa hoya che. jethI pradezapaNAthI jIva sAmAnya sthitimAM kRtayugma rAzIvALA ja DAya che, 'no teogA no dAvarajummA no kaliogA' tammA yo 35hotA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sa02 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 763 kalyojA iti 'sarIrapaese paDucca oghAdeseNaM siya kaDajummA, jAva siya kali. ogA' zarIramadezAn pratItya oghodezena syAt-kRtayugmAH syAta-yojAH, syAd -dvAparayugmAH syAt-kalyojAH zarIrapradezApekSayA tu oghAdezena sarva nIvapadezAnA mayugapaccAdhyam anantatve'pi saMghAtabhedabhAvenA'navasthitatvAditi / ___vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kali yogA vi' vidhAnAdezena-bhedaprakAreNa kRtayugmA api yAvatkalyonA api / 'evaM neraiyAvi' evaM nairathikA api evaM sAmAnyajIdeva nairayikA api jIvapadezAzrayaNena-oghAdezena vidhAnArUpa hote haiM aura na kalyojarUpa hI hote haiN| 'sarIrapaese paDucca oghA. dese NaM siya kaDajummA jAva miya kaliogA' tathA audArikAdi zarIra pradezoM ko lekara sAmAnyarUpa se samasta jIva kadAcit kRtayugmarUpa bhI hote haiM, kadAcit yojarUpa bhI hote haiM, kadAcit dvAparayugmarUpa bhI hote haiM aura kadAcita kalpojarUpa bhI hote haiM / isa prakAra bhinna 2 kAla meM unameM catarAzirUpatA AtI hai| kyoMki isa vivakSA meM yahAM anavasthita anantatA bheda aura saMghAta ko lekara hotI hai| ___'vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kali mogA vi' bheda prakAra se vizeSarUpa se jIva zarIra pradezoM kI apekSA se kadAcit kRtayugma bhI hote haiM kadAcit yojarUpa bhI hote haiM, kadAcit dvAparayugmarUpa bhI hote haiM aura kadAcit kalyojarUpa bhI hote haiM / 'evaM neracyA vi sAmAnya jIva ke jaise nairayika bhI jIvapradezoM kI apekSA se sAmA. nathI. 52yuma 35 hAtA nathI bhane tyo 35 55 DAtA nathI. 'sarIrapaese paDucca oghAdeseNe siya kaDajummA jAva siya kali oMgA' tayA mohoziza vigere zarIra pradezane laIne sAmAnyapaNAthI saghaLA che keIvAra kRtayugma rUpa paNa hoya che. ane koIvAra ja rUpa paNa hoya che, ane kaIvAra dvAparayugma rUpa paNa hoya che. ane keIvAra kalyAja rUpa paNa hoya che. A rIte judA judA kALamAM teomAM cAre rAzipaNuM Ave che. kAraNa ke A vivakSAmAM ahIMyAM anavasthita anaMtatA bheda ane saMghAtathI thAya che. 'vihANAdeseNaM kar3ajummA vi jAva kaliogA vi' le 2 vizeSa paNathI jIva zarIra pradezanI apekSAthI kaIvAra kRtayugma rUpa paNa hoya che. kaI vAra ja rUpa paNa hoya che. koIvAra dvAparayugma rUpa paNa hoya che. ane vA2 4kssyo| 35 555 DAya che. 'eva neraiyA vi' sAmAnya nA 4thana zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 bhagavatIsatre 1 dezenA'pi kRtayugmAH no yojAdirUpAH / tathA zarIrapradezAzrayaNena - zroghAdezena syAtkRtayugmAH, yAvat - syAtkalyojAH / vidhAnAdezena tu kRtayugmA api yAvat kalyojA apIti bhAvaH ' evaM jAtra vemANiyA evaM yAvadvaimAnikAH, bhavanapatitaArabhya vaimAnikAntajIvAnAmapi nArakavadeva sarva bodhyamiti / 'siddhA NaM bhaMte / pucchA ? siddhAH khalu bhadanta / pRcchA ? he bhadanta / siddhA jIvAH pradezArthatayA kRtayugmAH tryojAH dvAparayugmAH kalyojAveti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ' ityAdi / goyamA' he gautama! 'oghAdeseNa vi, vihANAdeseNa vi kaDajummA' oghAdezena - sAmAnyato'pi vidhAnAdezena bhedaprakAreNA'pi kRtayugmA eva / siddhAH 'no te ogA-no dAvarajummA-no kaliogA' no yojAH no dvApayugmAH no vA kalyarUpAH siddhA bhavantIti bhAvaH // 02 // nyarUpa meM bhI aura vizeSarUpa meM bhI kRtayugmarUpa hI hote haiM jyojAdirUpa nahIM hote haiM tathA zarIrapradezoM kI apekSA se sAmAnyarUpa meM to ve catUrAzI rUpa hote haiM / 'evaM jAva vaimANiyA' isI prakAra asurakumAra se lekara vaimAnika taka ke jIvoM meM bhIM catUrA zorUpatA nArakoM kI vaktavyatAnusAra jAnanI cAhiye / 'siddhA NaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! pradezoM kI apekSA siddha jIva sAmAnyarUpa se samasta siddhajIva kyA kRtayugmarUpa hote haiM ? athavA dvAparayugmarUpa hote haiM ? athavA kalyo jarUpa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM - 'goyamA ! oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi kaDajummA' he gautama! sAmAnyarUpa se bhI aura vizeSarUpa se bhI siddhajIva kRnayugmarUpa hI hote haiN| ve 'no teogA, no dAvarajummA, no pramANe nairayikA paNa jIva pradezeAnI apekSAthI sAmAnyapaNAthI ane vizeSapaNAthI paNa kRtathugma rUpa ja hoya che, yeAja vigere rUpa hAtA nathI. tathA zarIra pradezeAnI apekSAthI sAmAnyapaNAthI te teo cAre rAzIrUpa hAya che, ane vizeSanI apekSAthI yAzu tethe| yAre rAzI 35 hAya che. 'eva' jAva vaimANiyA ' eja pramANe eka indriyavALA jIvAthI laIne vaimAnika sudhInA jIveAmAM paNa nArakAnA kathana pramANe cAre rAzIpaNuM' samajavuM. 'siddhA NaM bhaMte ! pucchA' he bhagavan ! pradezAMnI apekSAthI siddha vA sAmAnyapaNAthI zuM kRtayugma rUpa che ? athavA caiAja rUpa che? athavA dvApara yugma rUpa che ? athavA kaceAja rUpa heAya che? A praznanA uttaramAM mahAvIra ache - 'goyamA ! oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi kaDajummA' he gautama! sAmAnyapaNAthI ane vizeSapaNAthI paNa siddha jIva kRtayugma rUpa ja hAya che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 4 sU03 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 765 atha kSetrato jIvAdi tathaivAha - 'jIve NaM bhaMte' ityAdi / mUlam - jIve NaM bhaMte! kaDajummapaesogADhe pucchA ! goyamA ! siya kaDajumma eso gADhe jAva siya kaliogapaesogADhe / evaM jAva siddhe / jIvA NaM bhaMte! kiM kaDa jummapaesogADhA pucchA ? goyamA ! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA no teoga0 no dAaro no kaliogapaesogADhA vihANAdeseNaM kaDajummapaeso gADhA va jAva kaliogapaesogADhA vi / neraiyANaM pucchA ? goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummapaesogADhA jAva siya kaliogapae sogADhA / vihANAdeseNaM kaDajummaparasogADhA vi jAva kaliogapaeso gADhA vi / evaM egiMdiyasiddhavajjA sa vi / siddhA egiMdiyA ya jahA jIvA / jIve NaM bhaMte! kiM kaDajummasamayahie pucchA ? goyamA ! kaDajummasamapaTTiie no te oga0 no dAvara0 no kaliogasamaya TTiie / neraipUrNa pucchA ? goyamA ! siya kaDajummasamayaTTiie jAva siya kaliogasamayaTiie | evaM jAva vemANie / siddhe jahA jIve / jIvA NaM bhaMte! pucchA ? goyamA ! oghAdeseNa vi, vihANAdeseNa vi kaDajummasamayaDiyA, no teoga0 no dAvara0 no kaliogasamapaTTiyA / neraiyANaM pucchA ? goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummasamayaDiyA jAva siya kaliogasamayaDiyA vi / vihANAdeseNaM kaDajummasamayahiyA vi jAva kaliogasamayahijhyA vi evaM jAva vemANiyA / siddhA jahA jIvA ||suu0 3 // kalibhogA' na yojarUpa hote haiM, na dvAparayugmarUpa hote haiM aura na kalyo jarUpa hote haiM || sU02 // I tethe 'no te bhogA, no dAvarajummA no kaliogA' yo 35 hotA nathI. dvAparayugma rUpa hAtA nathI, ane kalyAja rUpa paNa hAtA nathI. prasU. rA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre ___ chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! kiM kRtayugmapradezAvagADhaH pRcchA ? gautama ! syAt-kRtayugmapradezAvagADhaH yAvat syaat-klyojprdeshaavgaaddhH| evaM yaavtsiddhH| jIvAH khalu bhadanta ! kiM kRtayugmamadezAvagAr3hA:pRcchA : gautama ! oghAdezena kRtayugmapradezAvagADhAH no yoja0 no dvAparayugma no kalyojapradezAvagADhAH / vidhAnAdezena kRtayugmapradezAvagADhA api yAvatkalyojapadezAvagADhA api nairayikAH khalu pRcchA ? gautama ! oghAdezena-syAt kRtayugmapradezAvagADhAH yaavtsyaatklyojprdeshaavgaahaa| vidhAnAdezena kRtayugmapradezAvagADhA api, yAvatkalyojapadezAvagADhA api| evamekendriyasiddhavarjAH sarve'pi / siddhA ekendriyAzca yathA jIvAH / jIvaH khalu bhadanta ! kiM kRtayugmasamayasthitikaH pRcchA ? gautama ! kRtayugmasamayasthitikaH no yoja0 no dvApara0 no kalyojasamayasthitikA / nairayikaH khalu bhadanta ! pRcchA ? gautama ! syAtkRtayugmasamayasthitikaH yAvatsyAt kalyojasamayasthitikaH / evaM yAvad vaimAnikaH / siddho yathA jIvaH / jIvAH khalu bhadanta / pRcchA ? gautama ! oghAdezenA'pi-vidhAnAdezenA'pi kRtayugmasamayasthitikAH no yoja0 no dvApara0 no klyoj| nAyikAH khalu pRcchA ? gautama ! oghAdezena syAt-kRtayugmasamayasthi. tikAH yAvat-syAtkalyojasamayasthitikA api vidhAnAdezena kRtayugmasamayasthi. tikA api / yAvat-syAkalyojasamayasthitikA api / evaM yAvad vaimAnikAH / siddhA yathA jIvAH // 103 // TIkA-'jIve NaM bhaMte ! kiM kaDajummapaesogADhe pucchA ?' jIvaH khalu bhadanta ! kiM kRtayugmapadezAvagADhaH pRcchA ? he bhadanta ! jIvaH kiM kRtayugmamade. zAvagADhaH, athavA-yojapradezAvagADha dvAparayugmapade0 kalpoja pradezAvagADho veti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA!' he gautama! 'siya kaDajumma aba sUtrakAra kSetra ko apekSA lekara jIvAdi koM meM kRtayugmAdi kA vicAra karate haiM-'jIveNaM bhaMte !kiM kaDajummapaesogADhe' ityAdi sUtra 3 / TIkArtha-he karuNAsiMdhu bhadanta ! eka jIva kyA kRtayugmapradezAvagADha hai ? athavA yojapradezAvagADha hai ? athavA dvAparayugmapradezAvagADha hai ? athavA kalyojapradezAvagADha hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he - have sUtrakAra kSetranI apekSAthI jIvAdikamAM kRtayuma vigereno vicAra 12.-'jIve NaM bhaMte ! kar3ajummapaemogADhe' tyA TIkAtha-he karUNAsAgara bhagavat eka jIva kRtayugma pradezAvagADha athavA ja pradezAvagADha hoya che ? athavA dvAparayugma pradezAva mADha hoya che? athavA kAja pradezamA saya cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 44 cha -'goyamA !' . gautama! siya kaDajummapaesogADhe jAva siya kaliogapaesogADhe' me 71 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pracandrakA TIkA za025 u.4 su03 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 767 parasogADhe' syAtkadAcit kRtayugmadezAvagADho jIvaH, audArikAdizarIrANAM vicitrA'vagAhanatvAt caturagrAditvasaMbhavAt / 'jAba - siya kaliogapaesIgADhe' yAvat syAtkalyo japadezAvagADhaH yAvatpadena syAt yojadezAvagADhaH syAt - dvAparayugmamadezAvagADhaH ityanayoH saMgrahaH, iti / 'evaM jAva siddhe' evam - adhikajIvavadeva nairayikAdArabhya siddhaparyantaH sarvo'pi jIvaH syAt - kRta yugmamadezAvagADho yAvat syAtkala yojaghadezAva gAdazceti bhAtraH / ' jIvA NaM bhaMte ! ki kaDajummaparasogADhA pucchA ?' jIvAH sAmAnyataH khalu madanta ! kRtayugmapadezAvagADhAH pRcchA ? he bhadanta ! jIvAH kiM kRtayugnapadezAtra gATha - japadezAtragADhA :- dvAparayugmamadezAvagADhAH yadvA- phalyopadezAvagADhA bhavantIti praznaH 1 bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA he gautama! 'ogha / deseNaM kaDajummaparasogautama ! 'siya kaDajummapa esogADhe' jAva siya kaliogapaesogADhe' eka jIva kadAcit kRtayugmapradezAvagADha bhI hotA hai yAvat kadAcit kalyojapradezAvagADha bhI honA hai| yahAM yAvat pada se 'yojapradezAvagADha bhI hotA hai aura kadAcit dvAparayugmapradezAvagADha bhI hotA hai' isa pATha kA grahaNa huA hai / isa prakAra ke kathana kA kAraNa audArika Adi zarIroM kI vicitra avagAhanA hai / 'evaM jAva siddhe' isa sAmAnya jIva ke kathana ke jaisA hI nairadhika se lekara siddha paryanta samasta jIva kRtayugmapradezAvAda bhI haiM yAvat kalyoja pradezAvagADha bhI hai aisA jAnanA cAhiye / - 'jIvANaM bhate! ki kaDajummapaesogADhA pucchA' he bhadanta ! jIva kyA kRtayugmapradezAvagADha] haiM ? athavA tryojapradezAvagATha hai ? athavA dvApara yugmapradezAvagADha] haiM ? athavA kalyojapradezAvagADha haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM - 'goyamA ! oghAdeseNaM kaDajumma eso gADhA' he gautama ! jIva vAra kRtayugma pradezAvagADha paNa hoya che, yAvat yaiAja pradezAvagADha paNa hAya che, ane koIvAra dvAparayugma pradezAvagADha paNa hAya che. ane keIvAra mulyeAja pradezAvagADha paNa hoya che. A pramANe kahevAnu kAraNa audArika vigere zarIrAnI vicitra avagAhanA che. 'eva' jAna siddhe' mA sAmAnya bhuvanA uthana abhASe 4 nairayi hai|thii laIne siddho sudhInA saghaLA jIve kRtayugma pradezAvagADha paDyu hAya che. yAvatuM kalyeAja pradezAvagADha paNa che tema samajavu. 'jIvA NaM bhaMte! kiM kaGajumma parasogADhA pucchA' he bhagavan bhane lave kRtayuMSma pradezAvagADha che zu? athavA caiAja pradezAvagADha che ? athavA dvAparacugma pradezAvagaDha che? athavA kalpeja pradezAvagADha che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI ! che - 'goyamA ! 'ogha deseNa' kaDajummaparasogADhA' he gautama! va sAmA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsne gADhA odhAdezena-sAmAnyataH kRtayugmapradezAvagADhA jIvA bhavanti, samasta jIvai. khagADAnA lokapamANAvasthitamadezAnAmasaMkhyAtatvAccaturanatA egheti, 'oghAdezena kRtayugmapradezAvagADhA bhavanti / 'no teyoga. no dAvara0 no kali. yoga' no yojamadezAvagADhAH no dvAparayugrapradezAvagADhAH no kalyojapade zAvagADhA bhavantIti / 'vihANAde seNaM kaDajummapaemogADhA vi jAva-kalibhogapaesogAdAvi vidhAnAdezena-medabhakAreNa pakaikaza ityarthaH kRtayugmapradezAvagAdA api yAvat-kalyojapadezAvagADhA api / yAvat padena yojamadezAvagADhA api dvAparayugmapradezAvagADhA api ityanayoH saMgraho bhavati / vidhAnAdezatastu vicitratvAt avagAhanAyAH yugaet-caturvidhAste jIvA bhavantIti bhAvaH / 'nera. oghAdeza se arthAt sAmAnyataH kRtayugmapradezAvagADha hai, kyoMki samasta jIyoM dvArA avagAda pradezoM ke loka pramANa avasthita asaMkhyAta hone se unameM caturagratA-kRtayugmatA hotI hai, isaliye jIva sAmAnyataH kRta. yugmapradezAvagADha kahe gaye haiN| 'no teoga0 no dAvara0 no kalio' jyojapradezAvagADha athavA dvAparayugmapradezAvagADha athavA kalyojapradezA. vagADa nahIM kahe gaye haiM / 'vihANAdeseNaM kaDajummapaesogADhA vi jAva kaliogapaesogADhA vi' vidhAna kI apekSA se arthAt ekaeka kI apekSA se ve jIva kRtayugmapradezAvagoDha bhI hote haiM yAvat kalyojapradezAvagADha bhI hote haiN| yahAM yAvatpada se 'yojapradezAvagADha bhI hote haiM, aura dvAparayugmapradezAvagADha bhI hote haiM aisA pATha gRhIta huA hai| vidhAna kI apekSA se jo eka kAlameM cAroM prakArake hone kA kathana kiyA gayA hai usakA kAraNa avagAhanA kI vicitratA hai| ataH ve yugapat-eka sAtha nyapaNAthI kRtayuma pradezAvagADha che. kemake saghaLA jIvo dvArA avagADha pradeza asaMkhyAta hovAthI temAM cAre rAzipaNAthI kRtayugmapaNuM hoya che. tethI jIva sAmAnyapaNAthI kRtayugama prazAsAda che. 'no teoga0 no dAyara0 no kalio' yo pradezamA athavA dvAparayubha prAyada ayA pratyAra prasAda dyA nathI. 'vihANAdeseNa kaDajummapaekhogADhA vi jAva kalioga. paesogADhA vi' vidhAnAzanI apekSAthI arthAt me me panI apekSAthI te ja kUtayugma pradezAvagADha paNa hoya che, yAvat kalyAja pradezAvagADha paNa hoya che. yAvat zabdathI ja pradezAvagADha paNa hoya che. ane dvApara yugma pradezAvagADha paNa hoya che. A pATha grahaNa karAya che, vidhAnA dezanI apekSAthI je A kathana karyuM che, tenuM kAraNa avagAhanAnuM vicitrapaNuM che tathA tasA yAre 5412 ya . 'neraiyA gaM pucch|' magavan naiyi| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU03 jAvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 769 iyA NaM pucchA ?' nairayikA khala pRcchA ? he bhadanta ! nairayikAH kiM kRta. yugmapradezAvagAdA: kalyojapradezAvagADhA vA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'oghAdeseNaM siya kaDajummapaesogADhA jAva-siya kaliogapaesogADhA' oghAdezena-sAmAnyataH syAtkadAcitkRtayugmapradezAvagADhAH yaavt-syaaklyojmdeshaargaaddhaaH| atra yAvatpadena jyojadvAparayugmayograhaNam atra oghato nArakAH vicitrapariNAmatvenavicitravIrapariNAmatvena vicitrAcagAhapradezapramANatvAd yogapapena catuSpA kArakA api bhavanti / atra yAvatpadena syAt-gojamadezAvagADhA:, syAdadvAparayugmapradezAvagADhA ityanayoH saMgraho bhavatIti / 'vihANAdeseNa kaDajummapae. sogADhA vi-jAva-kaliogapaesogADhA vi' vidhAnAdezena-bhedaprakAreNa ekaikazaityarthaH kRtayugmapradezAvagADhA api bhavanti, tathA-yAvat-kalyojamadezAvagADhA cAroM prakAra ke hote haiN| 'nerajhyA NaM pucchA' he bhadanta ! nairayika kyA kRtayugmapradezAvagADha hote haiM ? athavA yojapradezAvagADha hote haiM ? athavA dvAparayugmapradezAvagADha hote haiM ? athavA kalyojapradezAvagADha hote haiM? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' oghAdese NaM siya kaDajumma paesogADhA jAva siya kaliogapaesogADhA' he gautama ! sAmAnyarUpa se nArakavicitrapariNAmazAlI hone ke kAraNa evaM vicitrazArIrikapariNAmavAle hone ke kAraNa vicitra avagAhita pradezapramANa hone se yugapat nahIM alaga alaga kAla meM catuSprakAraka bhI hote haiM / yahAM yAvat zabda se 'syAt yojapradezAvagADhAH, syAt dvAparayugmapradezA. vagADhAH' ina padoM kA saMgraha huA hai| 'vihANAdeseNa kaDajummapaesogADhA vi' jAva kaliogapaesogADhA vi' vidhAna bheda kI apekSA se-vizeSa kI apekSA se- eka eka kI zuM katayugma pradezAvagaDhavALA hoya che? athavA eja pradezAvagADha hoya che? athavA dvAparayugma pradezAvagADha hoya che? athavA kalyAja pradezAvagADha DAya cha 1 mA praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha-'goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummapaesogADhA jAva siya kali ogapaesogADhA' gotama! sAmAnyapaNAthI nArako vicitra pariNamazALI hovAthI ane vicitra zArIrika pariNAmavALA hovAthI, vicitra avagAhanAvALA pradeza pramANa hovAthI eka ja kALamAM cAre pravANA 565 DAya che. mahIyAM yApata 54thI 'syAt yojapradezAvagADhAH syAta dvAparayugmapradezAvagADhAH' mA pahone se thayeche. 'vihANAdeseNa kaDajummapaesogADhA vi jAva kaliogapaesogADhA vi' vidhAna bhedathI arthAt vizeSapaNuthI eka ekanI apekSAthI te nArako kRtayugma prade. bha0 97 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 bhagavatIstra api bhavanti / yAvarapadena yojapadezAvagADhA bhavanti dvAparayugmapradezAvagADA api bhAnnItyanayoH sNgrhH| vidhAnatastu-vicitrAvagAhanatvAdekadA'pi te mArakAcatuSprakArakA bhavantIti bhAvaH / 'evaM egidiyasidavajjA savve vi evamnArakavadeva ekendriyasiddhavarjitAH sarve'pi dvIndriyAdayo vaimAnikaparyantA jiivaa| evameva bhavanti / oghAdezena-syAtkRtayugmapadezAvagAdAH yAvat-syAtkalyojapradezAvagADhA vidhAnAdezatastu-kRtayugmapradezAvagADhA api pAvat-kalyojamadezA. gADhA apIti / 'siddhA egidiyA ya jahA jIvA' siddhA ekendriyAzca yathA jiivaaH| oghAdezena kRtayugmapradezAvagADhAH no yojAdipadezAvagADhAH / vidhAnAdeza. tastu-kRtayugmapradezAva gADhA api yAvat-kalyojapradezAvagADhA apIti bhAvaH / apekSA se-ve nAraka kRtayugmapradezAvagADha bhI hote haiM, yAvat kalyojapradezAvagADha bhI hote haiN| yahAM para yAvat pada se 'yojapradezAvagADhA bhavanti, dvAparayugmapradezAvagADhA api bhavanti' isa pATha kA saMgraha huA hai / tAtparya isa kathana kA yahI hai ki nAraka jIva vicitra avagAhanAvAle hone se eka kAla meM bhI catuSprakAraka hote haiM / 'evaM egi. diyasiddhavajjA samve vi' isI prakAra se-nAraka ke jaise hI ekendriya aura siddhoM ko choDa kara sAmAnyataH samasta asurakumAra se lekara vaimAnika taka ke jIva kadAcit kRtayugmapradezAvagADha bhI hote haiM, kadAcit yojapradezAvagAADha bhI hote haiM, kadAcit dvApara yugmapradezAvagAha bhI hote haiM aura kadAcit kalyo japradezAvagADha bhI hote haiM / 'siddhA egidiyA ya jahA jIvA' siddha aura ekendriya jIva sAmAnyataH jIva ke jaise kRtayugmapradezAvagADha hI hote haiM / vyojAdi pradezAvagADha nahIM zAvagADha paNa hoya che. roja pradezAvagADha paNa hoya che, dvAparayugma pradezAvagADhavALA paNa hoya che, ane kalyAja pradeza vagADhavALA paNa hoya che. maDI yAM yAvat 54thI 'yojapradezAvagADhA bhavanti, dvApara yugmapradezAvagADhA api bhavanti' mA paaune| saha thayo che. 4Anu tA5ya se che 4-nA24 vo vicitra avagAhanAvALA hovAthI eka kALamAM paNa cAra prakAravALA hoya che. 'eva egidiyasiddhavajjA savve vi' me zata-nA24 vAnI sabhA meM IndriyavALA ane siddhone choDIne sAmAnyapaNAthI saghaLA be iMdriyavALA jIvothI laIne vaimAnika sudhInA jI ke ivAra kRtayugma pradezAvagADha paNa hoya che. keIvAra ja pradezAvagADha paNa hoya che, koIvAra kalyAja pradezA mA prahAya hai. 'siddhA egidiyA ya jahA jIvA' siddhI bhane sadi yavALA je sAmAnyapaNathI jIvanA kathana pramANe kRtayugma pradezAvagADha ja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU03 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 771 ____ atha-sthitimAzritya jIvAdi tathaiva nirUpyate-'jIve NaM' ityAdi / 'jIve NaM bhaMte ! kiM kaDa jummasamayahiie pucchA ? jIvaH khalu bhadanta ! ki kRtayugmasamaya sthitikaH pRcchA ? he bhadanta ! jIvaH kiM kRtayugmasamayasthitika yojasamayasthitikaH dvAparayugmasamayasthitika:-kalyojasamayasthitiko veti gautamasvAminaH praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA ! kaDajummasamayaTiie' kRtayugmasa. mayasthitikA, sAmAnyato jIvasya sthitiratItA'nAgatavartamAnAtmakaH sarvasminneva kAle bhavati ata: kAlatrayavivakSayA'nantasamayAtmakatvAt jIvaH kRtayugmasamayasthitika iti kathyate / 'no teoga0 no dAvara0 no kaliogasamayaTiie' no hote haiM / tathA-vidhAna kI apekSA se ve kRtayugmapradezAvagADha bhI hote haiM yAvat kalyojapradezAvagADha bhI hote haiN| ___apa zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'jIve NaM bhaMte ! ki kaDajumma samayaTTiAe pucchA' he bhadanta ! eka jIva kyA kRtayugma samaya kI sthitivAlA hai ? athavA vyAja samaya kI sthitivAlA hai ? athavA dvAparayugmasamaya kI sthitivAlA hai ? athavA kalyoja samaya kI sthitivAlA haiM ? isa gautamasvAmI ke prazna kA samAdhAna karate hue prabhuzrI gautama svAmI se kahate haiM-'goyamA! kaDajummasamayahie' he gautama! sAmAnya. rUpa se jIva kI sthiti atIta anAgata evaM vartamAnarUpa samastakAla meM hotI hai| ataH kAlatraya kI vivakSA se anantasamayAtmaka hone se jIva kRtayugmasamaya kI sthitivAlA kahA gayA hai 'no teoga. no dAvara, no kali oga samayaTihae' kintu vyojasamaya kI sthitivAlA hoya che. eja vigere pradezAvagADha hetA nathI. tathA vidhAnanI apekSAthI kRtayugma pradezAvagADha paNa hoya che, yAvat ja pradezAvagADha paNa hoya che. jaya zrIgautamasvAmI prabhuzrIna se pUche che De-'jIve NaM bhaMte ! ki kaDajummasamayadiie pucchA' 8 sAvana me 71 zu bha samayanI sthiti vALo che? athavA ja samayanI sthitivALe che? athavA dvAparayugma samayanI sthitivALe che? athavA kaja samayanI sthitivALo che ? zrI gautamasvAmInA A praznanuM samAdhAna karavA zrI mahAvIra prabhu zrI gautamasvAmIne kahe che ke'goymaa ! kaDajummasamayadviie' 3 gautama! sAmAnyapaNAthI panI sthiti, bhUtakALa, bhaviSyakALa ane vartamAnakALa rUpa dareka kALamAM hoya che. jethI traNe kALanI vivakSAthI, anaMta samaya rUpa hovAthI jIva kRtayugma samayanI sthi. tivANe 40 cha, 'no teoge0 no dAvara0 no kaliogasamayadiie' yo| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 bhagavatIne yojasamayasthitiko bhavati jIvaH no dvAparayugmasamayasthitiko no vAkalyojasamayasthitiko bhavati jIva iti / 'neraie NaM bhaMte ! pucchA ?' nairayikaH khalu bhadanta ! pRcchA ? he bhadanta ! narayikaH kiM kRtayugmasamayasthitikaH yojasamayasthitiko dvAparayugmasamayasthitikaH kalyojasamayasthitiko vA bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'siya kaDajummasamayahiie-jAva siya kalibhogasamayaTiie' syAtkadAcit kRtayugmasamayasthitiko yAvatkalyojasamayasthitikaH / nArakajIvAnAM bhinna bhinasthitikatvAt kadAcit -kRtayugmasamayasthitiko bhavati, kadAcit yojAdikalyojAntasamayasthitiko bhavatIti / evaM jAva vemANie' evaM nArakavadeva vaimAnikaparyanto jIvaH kadAcit nahIM kahA gayA hai, na dvAparayugmasamaya kI sthitivAlA kahA gayA hai aura na kalyoja samaya kI sthitivAlA kahA gayA hai| aba zrI gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM 'neraie NaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! nairayika jIva kyA kRtayugmasamaya kI sthitivAlA hai ? athavA yojasamaya kI sthitivAlA hai ? athavA dvAparayugmasamaya kI sthitivAlA hai ? athavA kalyojasamaya kI sthitivAlA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM'goyamA!siya kaDajummAsamayaTihae jIva siya kalibhogasamayaSTiie' he gautama ! nAraka jIva bhinna 2 sthitivAlA hone se kadAcit kRtayugma samaya kI sthitivAlA hotA hai kadAcit yojasamaya kI sthitivAlA hotA hai kadAcit dvAparayugma samaya kI sthitivAlA hotA hai kadAcit kalyoja samaya kI sthitivAlA hotA hai| 'evaM jAva vemANie' isI prakAra se nAraka ke jaise hI vaimAnikaparyanta ke jIva samayanI sthitivALo kahyo nathI. tema dvAparayugma samayanI sthitivALe, athavA kAja samayanI sthitivALo kahyo nathI. ve zrI gautamasvAmI prabhuzrIna se pUche cha hai-'neraie NaM bhaMte ! pucchA' he bhagavana nirayika zuM kRtayugma samayanI sthitivALo che? ja samayanI sthitivALe che? athavA dvAparayugma samayanI sthitivALo che? athavA kAja samayanI sthitivANe cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI che-'goyamA ! siya kaliogamamayadiie jAva siya dAvarajummasamayadiie' gautama ! nA24 jIva judI judI sthitivALe hovAthI keIvAra kRtayugma samayanI sthitivALe hoya che. keIvAra ja samayanI sthitivALo hoya che. keI vAra dvAparayugma samayanI sthitivALe hoya che. koIvAra kalyAja samayanI sthitivALo hoya che. 'eva jAva vemANie' se rIta nAranI bharA vaimAni: sudhIna ch| zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavandrikA kA za025 u.4 203 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAditvam 773 -kRtayugmasamayasthitikaH yAvat-kadAcit kalyojasamayasthitiko bhavati nAra. kAdi vaimAnikAntajIvasya vicitrasamayasthitikatvAditi / 'siddhe jahA jIve' siddho yathA jIva:-yathA jo kRtayugmasamayasthitika eva bhavati, na yojAdi. samayasthitikaH tathaiva-siddho'pi kRtayugmasamayasthitika eva bhavati na tu-kadAcidapi yojAdi samayasthitika iti bhAvaH / 'jIvA gaM bhaMte ! pucchA ? jIvAH khalu bhadanta ! pRcchA ? he bhadanta ! jIvAH kiM kRtayugmasamayasthitikAH yojasamayasthitikAH dvAparayugmasamayasthitikA:-kalyojasamayasthitikA:-veti prazna: bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseja vi vihANA. deseNa vi kaDajummasamayaTThiyA' oghAdezenA'pi-vidhAnAdezenA'pi kRtayugmakadAcit kRtayugmasamaya kI sthitivAlA hotA hai yAvat kadAcit kalyojasamaya kI sthitivAlA hotA hai / kyoM ki nAraka se lekara vaimAnikAnta jIva vicitrasthitivAlA hotA hai| 'siddhe jahA jIve' jIva jisa prakAra kRtayugmasamaya kI sthitivAlA hI hotA hai, vyojAdi samaya kI sthitivAlA nahIM hotA hai usI prakAra se siddha bhI kRtayugma samaya kI sthitivAlA hI hotA hai / jyojAdi samaya kI sthitivAlA kabhI bhI nahIM hotA hai / 'jIvA NaM bhaMte ! pucch|' isa sUtra dvArA gautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! mamasta jIva kyA kRtayugmasamaya kI sthitivAle hote haiM ? athavA yojasamaya kI sthiti vAle hote haiM ? athavA dvAparayugma samaya kI sthitivAle hote haiM ? athavA kalyojasamaya kI sthitivAle hote haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi kaDa jummasamaya. kaivAra kRtayugma samayanI sthitivALA hoya che, yAvat kaIvAra kalyAja samayanI sthitivALA hoya che, kemake nArakathI laIne vimAnika sudhIno che viyitra sthitivANA hoya che 'siddha jahA jii|' 71 pramANe kRtayugma samayanI sthitivALA ja hoya che, ja vigere samayanI sthitivALe te nathI, eja pramANe siddha paNa kRtayugma samayanI sthitivALA ja hoya che. yo vigere samayanI sthiti 75 samaye khAtA nathI, 'jIvANa bhaMte ! pucchA' mA suutr54|2shrii gautamasAmIya prabhuzrIna pUchayu cha haihe bhagavana saghaLA ja zuM kRtayuma samayanI sthitivALA hoya che? athavA ja samayanI sthitivALA hoya che ? athavA dvAparayugma samayanI sthitivALA hoya che? athavA kaja samayanI sthitivALA heya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI zItabhAbhIne cha -"goyamA ! oghAdeseNa vi vihANAdeseNavi kaDa. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre samayasthitikA eva bahutvavivakSAyAm - oghato-vidhAnatazca caturagrasamayasthitikA eva bhavanti / anAdyanantatvenA'nanta samayasthitikatvAt - jIvAnAmiti / 'no te oga0 no dAvara0 no kalioga0' no vyojasamayasthitikAH no dvAparayugmasamayasthitikAH na vA kalyojasamayasthitikA bhavanti bahutvavivakSAyAM jIvA iti / 'neraiyANaM pucchA ? nairavikAH khala pRcchA ? he bhadanta ! nairayikAH kRtayugmasamayasthitikAH jyojasamayasthitikAH kalyojasamayasthitikA veti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA ! ' he gautama ! ' oghAdeseNaM siyakaDajummasamayadviiyA' oghAdezena sAmAnyataH kRtayugmasamayasthitikAH / 'jAvasiya kalio samayaDiyA vi' yAvat syAt kadAcit kalyojasamayasthitikA hiyA' he gautama! oghAdeza se bhI aura vidhAnAdeza se bhI samasta jIva kRtayugma samaya kI sthitivAle hI hote haiM / kyoM ki bahutva kI vivakSA meM anAdi ananta hone ke kAraNa jIvoM meM ananta samaya kI sthitikatA AtI hai / isaliye ve 'no teoga0 no dAvara0 no kalioga0' na jyojasamayasthitika hote haiM, na dvAparayugmasamayasthitika hote haiM aura na kalyojasamayasthitika hote haiN| 'neraiyA NaM pucchA' aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM - he bhadanta ! samasta nAraka jIva kyA kRtayugmasamayasthitika hote haiM ? athavA jyoja samayasthitika hote haiM ? athavA dvAparayugmasamayasthitika hote haiM ? athavA kalyo jasamayasthitika hote haiM? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM - 'goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummasamapahiyA, jAba siya kaliogasamayaDiyA vi' he gautama ! samasta nAraka jummasamayaiyA' he gautama! AzI mane vidhAnAdvezadhI pazu saghaNA bhava kRtayugma samayanI sthitivALA ja hoya che, kemake bahupaNuM'nI vivakSAmAM anAdi anaMta hAvAnA kAraNe jIveAmAM anaMta samayanuM sthitipaNuM Ave che. tethI te "no teoga0 no dAvara0 no kalioga0' yoga samayanI sthitivAjA nathI. dvAparayugma samayanI sthitivALA ane katyeAja samayanI sthitivALA paNa nathI. 'neraiyA NaM pucchA' ve zrI gautamasvAmI anuzrIne va pUche che - bhagavan saghaLA nAraka jIvA zuM kRtayugma samayanI sthitivALA hAya che ? athavA dheAja samayanI sthitivALA hAya che ? athavA dvAparayugma samayanI sthitivALA hAya che ? athavA lyeAja samayanI sthitivALA hAya che? A praznanA uttaramAM aluzrI gautamasvAmIne he che ! - 'goyamA ! 'obAdeseNaM siya kaDajummasamayadviiyA jAva siya kaliogasamayahiyA vi' De gautama! saghaNA 774 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u04 sU03 jIvAdi 26 dvArANAM kRtayugmAdisyam 775 api nArakANAM vicitrasamayasthitikatvAt-teSAM sarveSAM samayamIlane catuSkApahAre sati oghAdezena syAt-kRtayugmAdisamayasthitikA iti / 'vihANAdeseNaM kaDajummasamayaTriiyA vijAva kali yogasamayaTiiyA vi' vidhAnAdezena-kRtayugmasamaya sthitikA api, yAvat-kalyojasamayasthitikA apIti / 'evaM jAva vemANiyA' evaM-nArakavadeva yAvad vaimAnikAH oghAdezena syAt-kRtayugmasamayasthitikAH yAvat-syAt klyojsmysthitikaaH| vidhAnAdezena-kutayugmasamayasthitikA api yAvat-kalyojasamayasthitikA apI ti bhAvaH / 'siddhA jahA jIvA' siddhA jIva bahuvacana kI vivakSA meM sAmAnyata kadAcit kRtayugmasamaya kI sthitiyAle bhI hote haiM yAvat kalyojasamaya kI sthitivAle bhI hote haiM haiM / kyoM ki samasta nAraka jIva vicitrasamaya kI sthitivAle hote haiM ataH una saba kI samayasthiti ke milAne para aura use cAra cAra se apahRta karane para oghAdeza se ve kRtayugma Adi samaya kI sthitivAle hote haiM / 'vihANAdese Na kaDajummasamayahihayA vi jAva kalioga. samayaDhiyA vi' tathA bhinna 2 rUpa meM ve kRtayugmasamaya kI sthitivAle bhI hote haiM, yAvat kalyojasamaya kI sthitivAle bhI hote haiN| 'evaM jAva vemANiyA' nArakoM ke jaise hI yAvat vaimAnika taka ke bhI samasta jIva hote haiN| oghAdeza se ve kadAcit-kRtayugmasamaya kI sthiti. vAle bhI hote haiM yAvat kadAcit kalyojasamaya kI sthitivAle bhI hote haiM / tathA vidhAnAdeza-bhinna 2 rUpa meM ve kRtayugmasamaya kI sthiti vAle bhI hote haiM aura yAvat ve kalyojasamaya kI sthitivAle bhI hote nAraka che bahubacananI vivakSAmAM sAmAnyataH koIvAra kRtayugma samayanI sthitivALA paNa hoya che. yAvatu kalyAja samayanI sthitivALA hoya che. kemake saghaLA nAraka jI vicitra samayanI sthitivALA hoya che. jethI te badhAnI samaya sthiti meLavavAthI ane temAMthI cAra cArane apahAra karatAM e ghA zithI to tayubha vigaire samayanI sthitimA hAya che. 'vihANAdese gaM kaDajummasamayadviiyA vi jAva kaliogasamayadviiyA vi' tathA guhA hA 35thI teo kRtayugma samayanI sthitivALA paNa hoya che. yAvatu kaja samayanI sthitivANA pahAya che. 'evaM jAva vemANiyA' nAnI bhara vaimAnika sudhInA saghaLA jI paNa hoya che. evAdezathI teo kRtayugma samayanI sthitivALA paNa hoya che. yavat kalyAja samayanI sthitivALA paNa hoya che. tathA vidhAnAdezathI judA judA rUpathI paNa A rItanA hoya che. koIvAra kRtayugma samayanI sthitivALA hoya che. ane keIvAra yAvat kAja sama zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 bhagavatIsatre yathA jIvAH yathA-jIvAH oghAdezena vidhAnAdezena ca kRtayugmasamayasthitikAH, na tu-vyojasamayasthitikAH / tathA-siddhA api-oghAdeza-vidhAnAdezAbhyAM kRtayugmasamayasthitikA eva na tu-yojasamayasthitikA iti bhAvaH 03 / atha bhAvato jIvAdiH pUrvarUpeNaiva nirUpyante-'jIve Na bhaMta' ityAdi, malam-jIve NaM bhaMte ! kAlavannapajjavehiM ki kaDajumme pucchA ? goyamA! jIvapaese paDucca No kaDajumme jAva No klioge| sarIrapaese paDucca siya kaDajumme jAva siya klioge| evaM jAva vemaannie| siddho naM ceva pucchijjai / jIvA Ne bhaMte! kAlavannapajjavehi pucchA? goyamA! jIvapaese paDucca oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi No kaDajummA jAva No kliogaa| sarIrapaese paDucca oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kliogaa| vihANAdaseNaM kaDajummA vi jAva kaliogA vi / evaM jAva vemaanniyaa| evaM nIlavannapajavehi daMDao bhANiyano egattapuhutteNaM, evaM jAva lukkha phAsapajavehiM / jIve gaM bhaMte ! AbhiNibohiyaNANapajjavehiM kiM kaDajumme pucchA? goyamA! siya kaDajumme jAva siya klioge| evaM egidiyavajjaM jAva vemaannie| jIvA NaM AbhiNibohiya pajjavahiM pucchA ? goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva hai / 'siddhA jahA jIvA' samasta jIva jisa prakAra sAmAnya aura vizeSa kI apekSA se kRtayugmasamaya kI sthitivAle hI hote haiM usI prakAra se siddha bhI sAmAnya aura vizeSa kI apekSA se kRtayugmasamaya kI sthitivAle hI hote haiM jyojAdi samaya kI sthitibAle nahIM hote haiN|suu03| yanI sthitipAya che. 'siddhA jahA jIvA' s|| // 2 pramANe sAmAnya ane vizeSapaNAthI kRtayugma samayanI sthitivALA ja hoya che. eja rIte siddho paNa sAmAnya ane vizeSapaNAthI kRtayumanI sthitivALA ja hoya che. eja vigere samayanI sthitivALA detA nathI. mAsU0 3 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU04 bhAvato jodhAnAM kRtayugmAditvani0 777 siya kliogaa| vihANAdeseNaM kaDajummAvi jAva kaliogA vi| evaM egidiyavajjA jAva vemaanniyaa|evN suyaNANapajavehi vi ohiNANapajavehi evaM ceva, navaraM vigaliMdiyANaM nasthi ohinaannN| maNapajjavanANaMpi evaM ceva, navaraM jIvA NaM maNustANa y| sesA NaM nasthi / jIve gaM bhaMte! kevalaNANapajjavehi kiM kaDajumme pucchA ? goyamA ! kaDajumme no teoge no dAvarajumme no kalioge / evaM maNusse vi| evaM siddhe vi| jIvA NaM bhaMte ! kevalanANa pucchA ? goyamA ! oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi kaDajummA no teogA no dAvarajummA no kliogaa| evaM maNussA vi / evaM siddhA vi| jIve gaM bhaMte ! mai annANapajavehi kiM kaDajumme0 jahA AbhiNibohiyaNANapaja. vehiM taheva do dNddgaa| evaM suyaannANapajavehiM vi evaM vibhaMganANapajavehiM vi| cakkhudaMsaNa acakkhudaMsaNa ohidaMsaNapajavehiM vi evaM ceva / navaraM jassa jaM asthi taM bhANiyatvaM, kevaladasaNapajjavehiM jahA kevalanANapajavahiM ||suu04|| ___ chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! kAla-varNa-paryAyaiH kiM kRtayugmaH pRcchA ? gautama ! jIvapadezAn pratItya na kRtayugmo yAvat-no klyojH| zarIrapradezAn pratItya syAt-kRtayugmaH yAvat syAtkalyojaH / evaM yaavd-vaimaanikH| siddho naiva pRcchyte| jIvAH khalu bhadanta ! kAlavarNaparyAyaiH kiM kRtayugmAH pRcchA? gautama ! jIvapadezAn pratItya oghAdezenA'pi-vidhAnAdezenA'pi no kRta. yugmAH yAvat-no klyojaaH| zarIrapadezAn pratItya-oghAdezena syAt kRtayugmAH yAvat-syAkalyojAH / vidhAnAdezena kRtayugmA api, yAvat kalyojA api / evaM yAvad-vaimAnikAH, evaM nIlavarNaparyAyerdaNDako bhaNitavyaH, ekatvapRthaktvena, evaM yaavt-ruukss-sprsh-pryaayaiH| jIvaH khalu bhadanta ! Abhinibodhika jJAnaparyAyaH kiM kRtayugmaH pRcchA ? gautama ! syAt-kRtayugmo yAvat-kalyojaH / ekamekendriyavoM yAvadvaimAnikaH / jIvAH khalu bhadanta ! AminibodhikajJAnaparyAyaiH pRcchA ? gautapa ! oghAdezena syAt-kRtayugmAH yAvat sthaaklyojaaH| bha0 98 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsne vidhAnAdezena kRtayugmA api, yAvada - karayojA api / evam - ekendriyavarjitAH yAvad - vaimAnikAH / evam zrutajJAnaparyAyairapi / avadhijJAnaparyAvairapi - evameva / navaraM vikalendriyANAM nAsti avadhijJAnam / mana:paryayajJAnamapi evameva / navaraM jIvAnI- manuSyANAJca zeSANAM nAsti / jIvaH khalu bhadanta ! kevalajJAnaparyAyaiH kiM kRtayugmaH pRcchA ? gautama ! kRtayugmaH no yojaH- no dvAparayugmaH no karayojaH / evaM - manuSyo'pi / evaM siddho'pi / jIvAH khalu bhadanta / kevalajJAnaparyAyaiH pRcchA ? gautama ! oghAdezenA'pi - vidhAnAdezenA'pi kRtayugmAH no kapojAH- no dvAparayugmAH -no karayojAH evaM manuSyA api evaM siddhA api / jIvaH khala bhadanta / masyajJAnaparyAyaiH kiM kRtayugmaH ? yathA - AbhinivodhikajJAnaparyAyaiH sthaitra dvau daNDakau / evaM zrutAjJAnaparyAyairavi evaM vibhaGgajJAnaparyAyairapi / cakSurdarzanA'cakSurdarzanA'vadhidarzanaparyAyairapi evameva navaraM yasya yadasti tadbhaNitavyam / kevaladarzanaparyAyaiH yathA kevalajJAnaparyAyaiH // 04 // 200 TokA - 'jIve NaM bhaMte / ' jIvaH khalu bhadanta ! 'kAlavannapajjavehiM ki kaDajumme puccha / ' ? kAlavarNaparyAyaiH kiM kRtayugmaH pRcchA ? he madanva ! jIvasya kRSNavarNaparyAyaH kiM kRtayugmarUpaH yojarUpo dvAparayugmarUpaH kalyojarUpo veti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyagA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'jIvapae se paDucca aba sUtrakAra bhAva kI apekSA lekara pUrvarUpa se hI jIvAdikoM kA nirUpaNa karate haiM- 'jIve NaM bhaMte ! kAlavannapajjave hiM' ityAdi sUtra 4 / TIkArtha - isa sUtra dvArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai'jIve NaM bhaMte! kAlavanapajnavehiM kiM kaDajumme puccha / ' he bhadanta ! zarIrasahita jIva kI jo ye kRSNavarNa paryAyeM haiM ve kyA kRtayugmarUpa haiM ? athavA yojarUpa haiM ? athavA dvAparayugmarUpa haiM ! athavA kalyo jarUpa haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM- 'goyamA ! jIvapara se pahucca no kaDajumme 3 huve sUtrakAra lAvanI apekSAthI lavAhianu ni3pAya re che. 'jIve NaM bhaMte ! kAlavannapajjavehiM ityAdi C TIkA A sUtradvArA zrIgautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM che ke'jiive NaM bhaMte ! kAlavannapajjavehiM kiM kaDajumme pucchA' he bhagavan zarIra sahita jIvanA je A kRSNavaNuM paryAya che, te zu kRtayugma rUpa che? athavA caiAja rUpa che ? dvAparayugma rUpa che? athavA kalcAja rUpa che? A praznanA uttarabhAM anuzrI che - 'goyamA ! jItrapae se paDucca no kaDajumme jAva - zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2035 u.4 sU04 bhAvato jIvAnAM kRtayugmAditvani0 779 no kaDajumme jAva no kalibhoge' jIvapadezAn patItya na kRtayugmo yAvanno kalyojaH 'sarIrapaese paDunca siya kaDajumme jAva-siya kali bhoge' zarIrapradezAn pratItya sthAt kadAcit kRtayugmarUpaH kAlavarNasya paryAyo yAvat-syAt kadAcit kalyojarUpa iti| ayamAzayaH-jIvapradezAnAmamUrtatvena tadAzrayaNAt kAlAdivarNasya paryAya evaM na bhavati yadi tadA-kRtayugmAdirUpatvaM kathaM syAt ? kintu-zarIrasya mUrtatvena zarIraviziSTasyaiva jIAsya grahagAt zarIrAzrayaNena-zarIravarNApekSayA kramazazcaturNAmapi rAzInAM saMbhAvanA bhAti-iti / 'evaM jAva vemANie' evaM yAvat jAva no kalioge' he gautama ! jIvapradezoM kI apekSA lekara zarIra sahita jIva kI kRSNavarNaparyAye na kRtayugmarUpa haiM aura yAvat na kalpojarUpa haiM / kintu-'sarIrappaese paDucca siya kaDajumme jAva siya kalioge' zarIrapradezoM kI apekSA se ve kadAcit kRtayugmarUpa bhI haiM yAvat kadAcit kalyojarUpa bhI hai| tAtparya isa kathana kA aisA hai ki jIva ke pradeza amRtaM hote haiM ata: amUtatva kI apekSA se kAlAdi varNa kI vahA~ paryAya hI nahIM hotI haiM ataH usameM kRtayugmAdi. rUpatA hI nahIM AtI hai| kRtayugmAdirUpatA to zarIraviziSTa jIva ko hI AtI hai| ataH zarIrake AzrayaNa se-zarIravarNa kI apekSA lekara kramazaH vahAM cAroM rAziyoM kI saMbhAvanA hotI hai| 'evaM jAva vemA. Nie jisa prakAra se jIvoM kA svabhAvataH amRta hone ke kAraNa usake Azraya se kAlAdi varNa vahAM nahIM hote haiM aura isI se unameM kRta. yugmAdirUpatA bhI nahIM hotI hai-isI prakAra se ekendriya se lekara no kalioge' 3 gItama! 75 prazAnI apekSAthI zarIra sahita sapanA kRSNavarNa paryAye kRtayugma rUpa nathI ane yAvat kalyAja rUpa paNa nathI, paraMtu 'sarIrapaese paDacca siya kaDajumme jAva kalioge' zarIra prazAnI apekSAthI teo kadAcit kRtayuma paNa hoya che. yAvat kadAcita kalyAja rUpa paNa hoya che. kahevAnuM tAtparya e che ke-jIvanA pradeza amUrta hoya che. jethI amUrtapaNAnI apekSAthI kALavaNuM vigerenA tyAM paryAye ja hotA nathI. tethI temAM kRtayugmAdipaNuM ja AvatuM nathI. kRtayuggAdipaNuM te zarIravALA jIvane ja Ave che. jethI zarIranA AzrayaNathI-zarIravarNanI apekSAthI kamathI tyAM yAre zayAnA sa DAya che. 'evaM jAva vemANie' 2 pramANe ve svAbhAvika rIte amUrta hovAthI tenA AzrayathI kALAdivarNa letA nathI. ane tethI teomAM kRtayugmapaNuM vigere paNa hotA nathI. e ja pramANe eka zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 bhagavatIsutre vaimAnikaH, yathA jIvAnAM svabhAvato'pUrtatayA tadAzrayaNena kAlAdivarNaparyAyAnAzritya na kRtayugmAdivyapadezaH zarIrApekSA krameNa kRtayugmAdi vyavahAro bhavati / tathaiva ekendriyAdArabhya vaimAnikAntajIvasyA'mUrtatvena tadAzrayaNena kAlAdivarNaparyAyasya na kRtayugmAdivyavahAraH api tu-zarIramadezAzrayaNena kramazaH kRtaH yugmAdivyapadezo bhavatyeveti bhAvaH, ___ 'siddho Na ceva pucchijjai' siddho naiva pRcchyte| ayamAzayaH-siddhajIvAnAM sarvaprakArakakarmaNAM kSayega svabhAvata evA'mUrtatvAt-zarIrAdInAcA'bhAvena varNA'bhAvAt jIvapadezA'pekSayA kAlAdivargoM na bhavati na vA-zarIramadezApekSayA kAlAdivarNoM bhavati-ityataH kAlAdivarNaparyAyasya kRtayugmAdi kathanasamaye siddha sya cacaiva na kartavyeti na caiva pRcchayate ityAdinA'bhivyaJjitaM bhavatIti bhAvaH / vaimAnikAnta jIva bhI amUrta hote haiM-ataH isa amUrtatva kI apekSA se vahAM para bhI kAlAdivarNarUpa paryAyeM nahIM hotI hai-isI se usameM kRtayugmAdirUpa kI vivakSA nahIM kI gaI hai / hAM, pUrvokta kathana ke anu sAra zArIrikapradezoM ko lekara kAlAdi varNaparyAyoM meM kramazaH vahAM kRtayugmAdi kA vyapadeza hotA hai / 'siddho gaM ceva pucchijjaI' siddhoM ke viSaya meM kRtayugmAdirUpa hone kA prazna hI nahIM puuch| jA sakatA hai| kyoM ki jIva siddhAvasthApanna tabhI banatA hai ki jaba vaha samasta karmoM kA sarvathA kSaya kara detA hai| samasta karmoM ke kSaya ho jAne se AtmA meM svabhAvataH amUrtatA hone se aura zarIrAdikoM kA abhAva hone se jIvapradezoM kI apekSA lekara vahAM kAlAdivarNa rUpa paryAya nahIM hotI hai aura na zarIra kI apekSA se bhI vahAM kAlAdivarNa paryAyeM hote haiN| isaliye inake abhAva meM vahAM kRtayugmAdi hone kA prazna hI nahIM uThatA hai| aba bahuvacana ko Azrita karake zrI gautamasvAmI prabhuzrI IndriyavALAthI laIne vaimAnika sudhInA che paNa amUrta hoya che. jethI amUrtanI apekSAthI tyAM paNa kALAdivarNa rUpa paryAya kahela nathI. kevaLapUrvokta kathana pramANe zArIrika pradezane laIne kRSNAdivaNuM paryAyamAM kramathI tyo tayugma viren| 055heza DAyana che. 'siddhANaM cetra pucchinnaI' siddhAnA saMbaMdhamAM kRtayumAdi rUpa hevAnA saMbaMdhamAM prazna ja upasthita thatuM nathI kemake jIva siddhAvasthAvALo tyAre ja thAya che ke jyAre te saghaLA karmone sarvathA kSaya karI de che. saghaLA karmono kSaya thaI javAthI AtmAmAM svabhAvathI ja amUrta paNa hovAthI ane zarIra vigerene abhAva hovAthI jIva pradezanI apekSAthI tyAM kRSNAdivaNuM rUpa paryAvALA hotA nathI. tethI tenA abhAvamAM tyAM kRtayugmAdi rUpa hovAnA saMbaMdhamAM prazna ja upasthita thatA nathI. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU04 bhAvato jIvAnAM kRtayugmAditvani0 781 bahuvacanamAzrityAha-jIvA NaM bhaMte ! 'kAlavanapajjavehi pucchA ?' jIvAH khalu bhadanta ! kAla pUrNaparyAyaH pRcchA ? he bhadanta ! kAlAdivarNAnAM paryAyAH kiM kRta. yugmarUpAH yojarUpA dvAparayugmarUpAH kalyonarUpA vA bhavantIti prazna: ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jIvAese paDucca oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi no kaDajummA jAva no kaliogA' jIvapadezAn pratItya-jIva. pradezAzrayaNenetyarthaH, oghAdezena sAmAnyata, ityarthaH, vidhAnAdezena-bhinna-bhinnaprakAreNa ekaikaza ityarthaH / kAlAdivarNaparyAyAH no kRtayugmarUpAH na vA-yojAdita Arabhya kalyojAntarUpA vA bhavanti, jIvapradezAnAM svabhAvato'mUrta:vena tadA. zrayaNena varNaparyAyANAmevA'bhAvAditi / 'sarIrapaese paDucca-oghAdeseNa siya. kaDajummA jAva-siya kaliogA' zarIramadezAn pratItya-zarIramadezAzrayaNenetyarthaH se aisA pUchate haiM 'jIvA NaM bhaMte ! kAla pannapajavehi pucchA' he bhadanta ! samasta jIvoM kI kAlavarNa paryAya kyA kRtayugmarUpa haiM ? athavA yoja. rUpa hai ? athavA dvApara yugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! he gautama ! 'jIvapaese paDucca oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi no kaDajummA jAva no kaliogA' jIvapradezoM ko Azrita karake sAmAnya se bhI aura vizeSa se bhI kRtayugmarUpa yAvat kalpojarUpa nahIM hai| tAtparya yahI hai ki jIva pradezoM meM kAlAdivarNa paryAyoM kA abhAva hai-kyoMki jIvoM ke pradeza amUrta hai / ataHve na kRtaH yugmarUpa hai, na yojarUpa hai, na dvAparayugmarUpa haiM aura na kalyojarUpa haiN| 'sarIrapaese paDucca oghAdeseNa siya kaDajummA jAva siya kaliogA' have bahuvacanane Azraya karIne zrIgautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che hai-'jiiv| NaM bhaMte ! kolavannapajjavehi pucchA' 3 sagavan saghA vAnA kALA vigere varNanA paryAye zuM kRtayugma rUpa che? athavA ja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kAja rUpa che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA 'gautama ! 'jIvapaese paDucca oghAdeseNa vi vihA. NAdeseNa vi no kaDajummA jAva no kali ogA' prazAnI mAzraya zana sAmAnyathI ane vizeSapaNuthI paNa kRtayugma rUpa yAvatuM ja rUpa nathI. kahevAnuM tAtparya e che ke-jIva pradezamAM kRSNa vigere varNane abhAva che, kemake jenA pradeza amUrta che. tethI te kRtayugma rUpa nathI. eja rUpa 59 nathI. 652yuma 35 594 nathI. ane tyA04 35 55 nathI. 'sarIra. paese paDucca oghAdeseNa siya kaDajummA jAva siya kalibhogA' zarI2 prazAnI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre G oghAdezena syAt kadAcit kRtayugmarUpAH yAvat syAt kadAcit kalyojarUpAH zarIraviziSTasyaivA''tmano grahaNaM bhavatIti / zarIravarNApekSayA paryAyANAM kadAcitacatUrUpatvaM bhavatIti / 'vihANAde se gaM kaDajummA bi, jAva-kaliogA vi' vidhAnAdezena zarIrama dezApekSayA varNaparyAyAH kRtayugmarUpA api bhavanti yAvat- kalyojarUpA api bhavantIti bhAvaH / evaM jAva- vemANiyA evaM yAvad - i-vaimAnikAH, evam - jIvasAmAnyavadeva nArakAdArabhya vaimAnikAntajIva sambandhikAlavarNaparyAya :- amUrta jIvama dezApekSayA oghAdeza - vidhAnAdezApekSAbhyAM na kRtayugmAH yAvat-no kalyo jarUpA bhavanti / kintu zarIraviziSTasyaiva saMgrahAt-zarIramadezApekSayA - oghAdezena kadAcit - kRtayugmA api bhavanti yAtrat kalyojarUpA api bhavanti / vidhAnAdezena tu - kRtayugmA api yAvat- kalyojarUpA api bhavantIti zarIrapradezoM kI apekSA se ve sAmAnyarUpa se kadAcit kRtayugmarUpa bhI haiM yAvat kadAcit kalyojarUpa bhI haiN| isa prakAra ke vicAra meM zarIraviziSTa hI AtmA kA grahaNa hotA hai / ataH zarIra varNa kI apekSA se paryAyoM meM kadAcit catUrUpatA hotI hai / 'vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kaliogA vi' vidhAnAdeza se bhinnarUpa se zarIrapradezoM kI apekSA lekara varNaparyAyoM meM kRtayugmarUpatA bhI hotI hai yAvat karapoja rUpatA bhI hotI hai 'evaM jAva vemANiyA' jIva sAmAnya ke jaisA hI nAraka se lekara vaimAnikAnta jIva sambandhI kAlavarNaparyAya amUrta jIvapradezoM kI apekSA se sAmAnya vizeSa ko lekara bhI na kRtayugmarUpa haiM aura yAvat na kalyarUpa hI haiM / kintu zarIrapradezoM kI apekSA se jaba zarIraviziSTa jIva kA grahaNa hotA hai taba usa vicAra se sAmAnya 782 apekSAthI te sAmAnyapaNAthI koIvAra kRtayugma rUpa paNa che, yAvata keAIvAra kanyeAja rUpa paNa che, A pramANenA vicAramAM zarIra vizeSa AtmAnu ja grahaNa thAya che. tethI zarIra, varNanI apekSAthI paryAyAmAM koivAra cAre prakAra yA hoya che, 'vihANAdekheNaM kaDajummA vi jAva kaliogA vi' vidhAnAddezathI bhinnapaNAthI zarIra pradezeAnI apekSAthI vaNu paryAyeAthI mRtayugmapaNuM hoya che. thAvat mubyo 35 yAgu hoya che. 'evaM jAva vemANiyA ' sAmAnya kathana pramANe nArakAthI AraMbhIne vaimAnika sudhInA jIveA sabaMdhI kRSNavarNa paryAya amUrta jIvapradezAnI apekSAthI sAmAnya vizeSane laine paNa kRtayugma rUpa nathI. ane yAtratU lyeAja rUpa paNa nathI. paraMtu zarIra pradezeAnI ape sAthI jyAre zarIravALA jIvanuM grahuNa thAya che. tyAre te vicArathI sAmAnya ane vizeSa jIvanI apekSAthI teo kRtayugmarUpa paNa hoya che. ane yAvat jIvanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakA TIkA za025 u. 4 sU04 bhAvato jIvAnAM kRtayugmAditvani0 783 bhAvaH / ' evaM nIlavanapajjavehiM daMDao bhANiyacyo egattapuhatteNaM' evaM nIlavarNaparyAyaiH daNDako bhaNitavyaH / ekasvapRthaktvAbhyAm / yathA kAlavarNaparyAyairdaNDako bhaNita: tathaiva - he bhadanta ! jIvasambandhi nIlavarNaparyAyAH kiM kRtayugmAdirUpAH ? he gautama ! jIvapradezAzrayaNena ogha deza-vidhAnAdezAbhyAM nIlavarNaparyAyAH na kRta yugmAdirUpAH jIvamadezAnAmamUrttatvena nIlAdirarNaparyAyasyaivAbhAvAt zarIraviziSTajIvasyaiva grahaNena zarIrApekSayA oghAdezena syAt kramayugmAH yAvat syA kalyojAH / vidhAnAdezena tu zarIrApekSayA - kRtayugmA api nIlavarNaparyAyAH aura vizeSarUpa jIva kI apekSA lekara ve kRtayugmarUpa bhI hote haiM aura yAvat kalpojarUpa bhI hote haiN| 'evaM nIlavanapajjavehiM daMDabho bhANi yo egantapuhuseNaM' isI prakAra se jIva ke ekavacana aura bahuvacana ko lekara nIlavarNaparyAyoM kA bhI daNDaka kahanA cAhiye / jaisA ki pUrvokta rUpa se kAlavarNaparyAyoM kA daNDaka kahA gayA hai| arthAt gautamasvAmI ne jaba prabhuzrI se aisA pUchA- he bhadanta ! samasta yA eka jIva sambandhI nIlavarNaparyAya kyA kRtayugmarUpa haiM ? athavA yojarUpa haiM ? athavA dvAparayugmarUpa haiM ? athavA kalpojarUpa haiM ? taba isa prazna kA uttara dete hue prabhuzrI ne aisA kahA ki he gautama! jIvapradezoM ke Azraya se oghAdeza aura vidhAnAdeza kI apekSA lekara nIlavarNaparyAya na kRtayugmarUpa hai, yAvat na kalpojarUpa haiN| kyoMki jIvapradeza meM amUrtatA hone se nIkAdivarNaparyAyoM kA hI abhAva hai aura jaba zarIraviziSTa jIva kA grahaNa kiyA jAtA hai taba zarIra kI apekSA yo 35 yazu hoya che. 'e' nIlavannapajjavehi daMDao bhANiyavvo egatta puhutte me prabhA bhavanA yo'vayana bhane bahuvayanano Azraya sAne nIlavarNa paryAcAnA daMDaka paNu samajI leve. je pramANe pahelAM nIlava paryAyAnA daDaka kahyo che. arthAt zrI gautamasvAmIe jyAre prabhuzrIne evuM pUchyuM' ke-he bhagavan saghaLA agara eka jIva saMbaMdhI nIlavarNa paryAya zu' kRtayugma rUpa che? athavA vyAja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che ? athavA kalyAja rUpa che? tyAre A praznanA uttara ApatAM prabhuzrI kahe che ke-hai gautama ! jIva pradezeAnA AzrayI eghAdeza ane vidhAnAdezanI apekSAe nIlavargu paryAya kRtayugma rUpa nathI. yAvat lyeAja rUpa paNa nathI. kemake jIva pradezeAnu' amUta`paNuM hAvAthI nIla vigere vacnA paryAyAnA ja abhAva che. ane jyAre zarIravALA chatranuM grahaNa thAya che. tyAre zarIranI apekSAthI AdhAdezathI kekavAra teo kRtayugma rUpa paNa hAya che, ane koIvAra teo zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImutre yAvat-kalpojA api bhavantIti-uttararUpeNa ekasvapRthaktvAbhyAm ekavacana bahuvacanAbhyAM daNDakA kartavya iti bhAvaH / 'evaM jAva lakkhaphAsa pajjavehi' evam -nIlavarNaparyAyavadeva pIta-raktazvetavarNAdArabhya surabhi-durabhigandha-pazcarasatikta-kaTukaSAyAmla-madhurASTasparza-karkaza-mRdu, guru-ghu, zItoSNa, snigdharukSasaMbandhi paryAyaviSaye'pi daNDakAH kartavyA iti|| 'jIve gaM bhaMte ! AbhiNiyohiyaNANapajjavehi ki kaDajumme pucchA ? jIvaH khalu bhadanta ! AbhiniyodhikajJAnaparyAyaiH kiM kRtayugmaH pRcchA ? he oghAdeza se kadAcit ve kRtayugmarUpa bhI hote haiM aura kadAcit ve yAvat kalyojarUpa bhI hote haiM / isI prakAra ve vizeSa kI apekSA se zarIraviziSTa jIva ke grahaNa hone ke kAraNa kRtayugmarUpa bhI hote haiM aura yAvat kalpojarUpa bhI hote haiM / isa prakAra jIva ke ekatva ko aura bahuvacana ko lekara daNDaka nIlavarNaparyAyoM meM kRtayugmatA Adi hone ke sambandha meM kahanA cAhiye / 'evaM jAva lukkhaphAsajjavehi' nIlavarNaparyAya ke jaisA hI pIta, rakta, zvetavarNa se lekara surabhi, durabhi. gandha kI paryAyoM meM kRtayugmatA Adi hone ke sambandha meM pazcarasoM tikta, kaTu, kaSAya, amla, madhura ina pAMca rasoM kI paryAyAM meM kRtayugmatA Adi hone ke sambandha meM tathA ATha sparzoM-karkaza, mRdu, guru, laghu, zItoSNa, snigdha, aura rUkSa ina sparzoM kI paryAyoM meM kRtayugmatA Adi hone ke sambandha meM bhI daNDaka kahanA cAhiye / 'jIveNaM bhaMte ! AbhiNiyohiyanANapaja vehi kiM kaDajumme pucchA' isa sUtra dvArA zrI gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! jIva yAvata kalyAja rUpa paNa hoya che. e ja pramANe teo vizeSanI apekSAthI zarIravALA jIvanuM grahaNa thavAthI kRtayugmarUpa paNa hoya che. ane yAvat kAja rUpa paNa hoya che. A pramANe jIva saMbaMdhI ekavacana ane bahuvacananA AzrayavALe daMDaka nIlavaNuM paryAyamAM kRtayugmapaNuM vigere hovAnA saMbaMdhamAM kahe naye. 'eva jAva lukkhaphAsapajjavehi na paryAya samadhI 4thana pramANe pILA, rAtA, ane ta-dhoLA varNathI laIne sugaMdha ane durgandhanA paryAyomaa ityubhavigere pAnA samAM , tI, uvA, turA, mATA, ane mIThA A pAMca rasanA paryAyamAM kRtayugmapaNuM vigere hovAnA saMbaMdhamAM tathA karkaza, mRdu, gurU, laghu, zIta, uSNa, cinagdha ane rUkSa A sparzavALA paryAyamAM kRtayugmapaNuM vigere hovAnA saMbaMdhamAM paNa daMDako samajavA. 'jIve gaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANapajja vehi ki' kaDajumme pucchA' mA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - -- - prameyacandrikA TokA za025 u.6 sU04 bhAvato jovAnAM kRtayugmAditvani0 785 bhadanta ! jIvasyA''miniyodhikajJAnaparyAyAH kiM kRtayugmaH yonaH-dvAparayugma:kalyojo veti paznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'siya kaDajumme jAva-siya kalioge' syAt-kAdAcit kRtayugmaH, yAvatsyAt klyojH| AvaraNAnAM kSayopazamasya vicitratvAt AbhiniyodhikajJAnasya vizeSAH, tathA-tasyaiva ye makSma-nirvibhAjyA aMzAH, taevA''bhinibodhikajJAnasya paryAyAH kathayante / te ca paryAyA anantA bhavanti, parantu-teSAM paryAyANAmanantatve'pi kSayopazamasya vicitratvena teSAmanantasvamanavasthitam ato bhinna-bhinna samayAzrayaNena catUrAzirUpA bhavantIti / 'evaM egidiyavajje jAva vemANie' eva kA AbhiniyodhikajJAna paryApa kyA kRtayugmarAzirUpa haiM ? athavA yoja. rUpa haiM ? athavA dvAparayugmarUpa haiM ? athavA kalpojarUpa haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! siya kaDajumme jAva siya kali bhoge' he gautama! jIva kI Abhinibodhika jJAnaparyAya kadAcit kRtayugma rAzirUpa bhI hotA haiM aura kadAcit yAvat kalyojarUpa bhI hotA haiN| AvaraNa ke kSayopazama kI vicitratA se Abhiniyodhika jJAna kI vizeSatAe~ tathA-Abhiniyodhika jJAna ke hI jo sUkSma nirvibhAjya aMza hai ve hI Abhiniyodhika jJAna kI paryAyeM kahe gae haiN| ye paryAyeM ananta hote haiM, parantu ina paryAyoM meM anantatA hone para bhI inameM kSayopazama kI vicitratA se anantatA anavasthita haiM, isaliye bhinna 2 samaya ke AzrayaNa se inameM catarAzirUpatA hotI hai / 'evaM egidiyaH vajje jAva vemANie' isI prakAra se ekendriya jIva ko chor3akara yAvat sUtrapAThathI zrIgautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana jIvanA Abhi nibaMdhika jJAnaparyAya zuM kRtayugma rAzirUpa che? athavA jarAzi rUpa che? athavA dvAparayugmarAzi rUpa che? athavA ka jarAzi rUpa che? A praznanA uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna 3 cha -'goyamA! siya kaDajumme jAva siya jinone' he gautama! jIvanA Abhinidhika jJAna paryAya koIvAra kRtayugma rAzi rUpa paNa hoya che, ane koIvAra yAvat kajarAzi rUpa paNa hoya che. AvaraNanA pazamanI vicitratAthI Abhinibedhika jJAnanI vizeSatAo ane abhinibedhika jJAnanA ja je sUkSama nivibhAjya aMze che, teja AbhinibaMdhika jJAnanI paryAye kahela che. A paryAye anaMta hoya che, paraMtu A paryAmAM anaMtapaNuM hovA chatAM paNa AmAM kSapazamanI vicitratAthI anaMtapaNe rahela che. tethI judA judA samayanA AzrayathI temAM cAre rAzI pA rahe cha, 'eva egidiyavajje jAva vemANie' mA pramANe me chandriya a0 99 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 bhagavatIsUtre - mekendriyavarjito yAvad vaimAnikaH / yathA-jIvaikasambandhyAminivodhikajJAnaparyAyaH kadAcitkRtayugmAdirUpo bhavati / tathaiva ekendriyajIvaM vihAya vaimAni - kAmjIva sandhyAbhinibodhikajJAnaparyAyaH kadAcida - kRtayugmAdirUpo bhavati / ekendriyajIvAnAM samyaktvasyAbhAvena matijJAnA'mAce tadapekSayA na kRtayugmatvAdirUpatyamiti, ataeva ekendriyavarjamiti kathitam / 'jIvA gaM maMte ! AbhiniyohiyaNANapajjaverhi pucchA ?' jIvAH khalu bhadanta AminibodhikajJAna! paryAyaiH kiM kRtayugmAH jyojAH dvAparayugmAH kalyojAveti praznaH 1 bhagavAnAha - 'gomA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeserNa siya kaDajummA-jAva far foogA' oghAdezena sAmAnyataH syAt - kadAcit kRtayugmAH yAvatvaimAnika jIva taka kI Abhiniyodhika jJAna paryAya meM caturAzirUpatA jAnanI cAhiye / yahAM jo ekendriya jIva ko choDane kI bAta kahI hai so usakA kAraNa yaha hai ki ekendriya jIva se samyaktva nahIM hone se Abhiniyodhika jJAna hotA nahIM hai| 'jIvA NaM bhaMte! AbhiNiyohiyaNANapajjavehiM pucchA' isa sUtra dvArA zrI gautamasvAmI ne aneka jIvoM ke samasta jIvoM ke-AbhiniyodhikajJAna kI paryAyoM meM catUrAzirUpa hone ke viSaya meM pUchA hai-arthAt he bhadanta ! samasta jIva AbhiniyodhikajJAna kI paryAyoM dvArA kyA kRtayugmarAzirUpa hote haiM? athavA jyojarAzirUpa hote haiM ? athavA dvAparayugmarAzirUpa hote haiM ? athavA kalpojarAzirUpa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-gopamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM' oghAdeza se - sAmAnyarUpa se ve AbhinibodhikajJAna kI paryAyoM dvArA vALA jIvane choDIne yAvatu vaimAnika jIva sudhInA AbhiniAdhika jJAnanA paryAyAmAM cAre rAzipaNuM samajavuM, ahIMyAM eka IndriyavALA jIJane ThoDavA saMbadhI je kathana che, tenu kAraNa e che ke eka indriyavALA jIvane samyakR na heAvAthI teene Abhiniaidhika jJAna thatuM nathI. 'jIvANaM bhaMte ! AbhiNibohiyanaHNapajjavehi' pucchA' yA sUtrapAThathI zrIgItama svAmIe aneka jIvAne-AbhiniSe dhika jJAnanA paryAyAmAM cAre rAzIpaNuM hAvAnA saMbaMdhamAM prazna karyAM che. arthAt he bhagavan saghaLA jIve Abhini edhika jJAnanA paryAya dvArA zu' kRtayugma rAzirUpa che ? athavA caiAja rAzi rUpa che? athavA dvAparayugma rAzi rUpa che? athavA lyeAja rAzi rUpa che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI De che - 'goyamA !' he gautama! 'ovAdeseNaM' AdhAdezathI-sAmAnyapaNAthI te AbhiniaiAdhika jJAnanI paryAya dvArA kAI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 104 bhAvato jIvAnAM kRtayugmAditvani0 787 syAt-kadAcitkalyonAH / anekatve-sarveSAmAminiyodhikajJAnaparyAyANAM saGkalane (milane) catuSkApahAre sati vA yugapaccatUragrAditvamoghataH syAt kSayopazamasya vicitratvena tatparyAyANAmanavasthitatvAditi / 'vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kaliogA vi vidhAnAdezena kRtayugmA api yAvatkalyojA api, vidhAnAdezata ekadaiva catvAro'pi tabhedAH saMbhavantIti / 'evaM egidiyavajjA jAvavemANiyA' evam-ekendriyavarjitAH yAvad vaimaanikaaH| evaM sAmAnyajIvatradeva ekendriyavarjitAH vaimAnikAntAH sarve'pi jIvAH AminibodhikajJAnaparyAyaiH oSA: dezena-syAskRtayugmAH yaavtsyaatklyojaaH| vidhAnAdezena tu kRtayugmA api yAvat kadAcit 'kaDajummA' kRtayugmarAzirUpa bhI hote haiM, 'jAva siya kali. ogA' aura kadAcit ve yAvat kalyojarAzirUpa bhI hote haiM / anekatA meM samasta jIvoM kI samasta Abhiniyodhika jJAna kI paryAyoM ko milAne para ve paryAyeM sAmAnya se bhinna 2 kAla kI apekSA cAroM rAzirUpa hote haiN| kyoM ki kSayopazama kI vicitratA se ve paryAyeM ananta hote haiM para yaha anantatA unameM avasthita nahIM hai kyoM ki yaha AvaraNa ke kSayopazama kI vicitratAvAle hai / isaliye anavasthita hai| 'vihANAdese vaM' vizeSa jJAnakI apekSA se-'kaDajummA vi jAva kaliogA vi' jIva kI jJAna paryAyeM eka kAla meM kRtayugmarUpa bhI hote haiM yAvat kalyojarUpa bhI hote haiN| 'evaM egidiyavajA jAva vemANiyA' sAmAnyajIva ke jaise hI ekendriyavarjina yAvat vaimAnika taka ke samasta jIva Aminibodhika jJAna kI paryAyoM dvArA sAmAnya se kadAcit kRta. pA2 'kaDajummA' kRtayumbha rAzi 35 55 uya cha, 'jAva siya kaliogA' ane keIvAra teo yAvat kalyoja rAzi rUpa paNa hoya che, anekANAmAM saghaLA jInA saghaLA Abhinidhika jJAnanA paryAyene meLavavAthI te paryA sAmAnyapaNathI judA judA kALanI apekSAthI cAre rAzI rUpa hoya che, kemake kSapazamanA vicitrapaNAthI te paryAye anaMta hoya che. paNa A anaMtapaNuM teomAM rahetuM nathI kemake-te AvaraNanA kSayapazamanI vicitratAvALA hoya cha. tathA anavasthita che. 'vihANAdeseNaM' vizeSa jJAnanI apekSAthI 'kaDajummA vi jAva kaliogA vi' banA jJAnapayAyaH 4 mA kRtayuma 35 59 DAya che. yApata 4kssye|| 35 5 DAya che. 'evaM egidiyavajjA jAva vemANiyA' sAmAnya jIvanA kathana pramANe ja eka IndriyavALAne cheDIne yAvat mA. nika sudhInA saghaLA che AminibAdhika jJAnanA paryAya dvArA sAmAnyapaNuthI kaIvAra kRtayugma rAzi rUpa paNa hoya che. koIvAra ja rAzi 35 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 bhagavatIsUtre kalyojA apavIti bhAvaH / ekendriyajIvAnAM samyaktvA'bhAvena Aminibodhika jJAnaparyAyaiH kRtayugmAdirUpatvaM na bhavatyataH ekendriyavarjitA iti kathitam iti. 'evaM suyaNANapajjave hi vi' evaM zrutajJAnaparyAyairapi jIvAnAmoghAdezena kadAcit - kRtayugmAdirUpatvam yAvatkalyojarUpatvam, vidhAnAdezena tu kRtayugmAdirUpatvamapi, yaavt-klyojruuptvmpiiti| 'ohiNANapajjavehi vi-evaM ceva' avadhijJAnaparyAyairapi evameva, jIvA avadhijJAnaparyAyaiH kiM kRtayugmAdirUpA bhavanti-iti praznaH ? he gautama ! oghAdezena syAta-kRtayugmAH yaavt-syaatklyojaaH| vidhAnAyugmarAzirUpa bhI hote haiM kadAcit yojarAzirUpa bhI hote haiM kadAcit dvAparayugmarAzirUpa bhI hote haiM aura kadAcit kalyojarAzirUpa bhI hote haiM / tathA-vidhAnAdeza se bhI ve AbhiniyodhikajJAna kI paryAyoM dvArA kRtayugmarUpa bhI hote haiM aura yAvat kalyojarAzirUpa bhI hote haiN| yahAM jo 'ekendriyajIvoM ko choDakara' aisA kahAgayA hai so usakA kAraNa aisA hai ki unako samyaktva nahIM hotA hai| ataH samyaktvake abhAva meM unakA jJAna AbhiniyodhikajJAnarUpa nahIM honA hai, aura isake abhAva meM usakI paryAyoM ko lekara unameM kRtayugmAdirUpatA nahIM hotI hai / 'evaM suyanANapajjavehiM vi' isI prakAra se zrutajJAna paryAyoM dvArA bhI jIvoM ke sAmAnyarUpa se kadAcit kRtayugmAdirUpatA hotI hai aura kadAcit yAvat kalyojarUpatA bhI hotI hai| tathA vidhAnAdeza se bhI unameM aisA hI hotA hai / 'ohinANapajjavehiM vi evaM ceva' avadhijJAna kI jo paryAyeM haiM so unake dvArA bhI samasta jIva sAmAnya se kadA. paNa hoya che. keIvAra dvAparayugma rAzi rUpa paNa hoya che, ane kaIvAra koja rAzi rUpa paNa hoya che. tathA vidhAnadezathI paNa Abhinibedhika jJAnanA paryAya dvArA kRtayugma rUpa paNa hoya che, ane yAvat kaye ja rAzi rUpa paNa hoya che. ahIMyAM je "eka iMdriyavALA jIvone cheDIne e pramANe kahela che, tenuM kAraNa evuM che ke-teone samyakRtva hetuM nathI, tethI samya. kuvanA abhAvamAM temanuM jJAna AbhinibaMdhita jJAna rUpa hetuM nathI, ane tenAM abhAvamA tanI paryAyAne dAna tamAmA tayuma vigereDAtA nathI. 'evaM suyanANapajjavehi vi' mA pramANe zrutazAnanA paryAya dvArA 55 vAna sAmAnyapaNAthI kaIvAra kRtayugma vigerepaNuM hoya che. ane keIvAra yAvata kaja rUpa paNuM paNa hoya che. tathA vidhAnAdezathI paNa temAM e pramANe 4 DAya che. 'ohinANapanavehi vi evaM ceva' mapavijJAnanI 2 paryAya che. tenA dvArA paNa saghaLA sAmAnyapaNAthI kaIvAra kRtayugma rUpa hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU04 bhAvato jIvAnAM kRtayugmAditvani0 789 dezenA'vadhijJAnaparyAyaiH kRtayugmA api, yAvat-kalyojA apItyuttaram-AminivodhikajJAnaparyAyavadeva jJAtavyamiti / 'navaraM vigaliMdiyANaM natyi ohinANaM' navaram- kevalaM vikalendriyANAM naasti-avdhijnyaanm| 'maNapajjavanANaM pi-evameva' manAparyavajJAnamapi evameva / evam-yathA avadhijJAnIivAH kRtayugmAdirUpAH tathaiva-manaHparyavajJAnaparyAyairapi-oghAdezena syAskRtayugmAH yAvat-syAt kalyojAH / vidhAnAdezena tu-kRtayugmA api yAvat-kalpojA apIti ! 'nvrN| jIvANaM maNussA Na ya' navaram-vailakSaNyam etadeva yat-manaHparyavajJAnam jIvAnAM manuSyANAmeva ca bhavati 'semANaM natthi' zeSANAM manaHparyavajJAnaM na bhavatIti / 'jIve NaM bhaMte ! kevalanANapajjavehi kiM kaDajumme pucchA ?' jIvaH khalu bhadanta ! cit kRtayugmarUpa hote haiM aura kadAcit kalyojarUpa hote haiN| tathA vidhAnAdeza se vizeSa ko apekSA se ve avadhijJAna kI paryAyoM dvArA kRtayugmarAzirUpa bhI hote haiM yAvat kalyojarAzirUpa bhI hote haiN| 'navaraM vigaliMdiyANaM natthi ohinANaM' vizeSa yaha hai ki vikachendriyoM ke avadhijJAna nahIM hotA hai / 'maNapajjavanANaM vi evameva jisa prakAra avadhijJAna kI paryAyoM dvArA jIva kRtayugmAdirUpa hote haiM usI prakAra se ve manaH paryavajJAna kI paryAyoM dvArA bhI sAmAnyarUpa se kadAcit kRtayugmarUpa hote haiM yAvat kadAcit phalyojarUpa hote haiM / tathA-vidhAnAdeza se to ve kRtayugmarUpa bhI hote haiM yAvat kalyojarUpa bhI hote haiN| 'navaraM jIvA NaM maNussANa ya' vizeSatA kevala yahI hai ki samu. cayajIvo meM aura manuSya jIvoM meM hI manaH paryavajJAna nahIM hotA hai| 'jIve gaM bhaMte ! kevalanANapajjavehi kiM kaDajumme pucchA' he bhadanta ! ane koIvAra kalyAja rUpa hoya che. tathA vidhAnAdezathI vizeSanI apekSAthI teo avadhijJAnanI paryAye dvArA kRtayugma rAzi rUpa paNa hoya che. yAvat yo rAzi 35 51 DAya che. 'navara vigaliMdiyANaM natthi ohinANaM' 17 arandriyAne bhavadhijJAna tu nathI. 'maNapajjavanANaM vi evameva 2 pramANe avadhijJAnanA paryAya dvArA jIva kRtayu mAdi rUpa hoya che, eja pramANe te mana:paryavajJAnanI paryAya dvArA paNa sAmAnyapaNAthI koIvAra kRtayugma rUpa DAya che, yAvat pAra 4634 35 DAya che. 'navara jIvANaM maNusvANa ya' vizeSA5 me che -manuSya yona4 mana:5ya jJAna 1ya che. 'senANaM natthi' mAhIna vane bhanaH5 jJAna hetu nathI. 'jIve NaM bhaMte ! kevalanANapajjavehi ki kaDa jumme pucchA' 8 san 71 zu jJAnanA paryAya dvArA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre kevalajJAnaparyAyaiH kiM kRtayugmarUpaH jyojaH dvAparayugmaH kalpojo veti praznaH 1 bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'kaDajumme-no teogeno dAvarajumme no kaLibhoge' kRtayugmo no vyojaH, no dvAparayugmo no kalyojaH / kevalajJAna paryAyANAM sarvatra caturagratvameva bhavati, kevalajJAnasyA'nantaparyAyatvAt - avasthitatvAcca kevalajJAnasya paryAyAH - avibhAgapalicchedarUpA eva jJAtavyAH, na tu tadvizeSarUpA ekaprakArakatvAt kevalajJAnasyeti / ' evaM maNussevi, evaM siddhe vi' evam - jIvavat manuSyo'pi siddho'pi manuSya - siddhau ubhAvapi kevalajJAnaparyAyaiH kRtayugmarUpAveva natu - tryojAdirUpau bhavata iti / 'jIvANaM bhaMte ! - 790 jIva kyA kevalajJAna kI paryAyoM dvArA kRtayugmarUpa hotA hai ? athavA yojarUpa hotA hai ? athavA dvAparayugmarUpa hotA hai ? athavA kalpojarUpa hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM- 'goyamA ! kaDajumme, no teoge, no dAvarajumme, no kalioge' he gautama! kevalajJAna kI paryAyoM dvArA jIva kRtayugmarAzirUpa hotA hai / para vaha jyojarUpa nahIM hotA haiM, dvAparayugmarUpa nahIM hotA hai aura na kalpojarUpa hotA hai| kyoM ki kevalajJAna kI paryAyoM kI anantatA avasthita hotI hai ataH UsakI paryAyoM dvArA jIva kRtayugmarAzirUpa hI hotA hai| yahAM jo kevalajJAna kI paryAyeM kahI gaI haiM ve avibhAga praticchedarUpa hI hotI hai| usake vizeSarUpa nahIM hotI haiM kyoM ki kevalajJAna ekarUpa hI hotA hai / 'evaM maNusse vi evaM siddhe vi' isI prakAra se manuSya aura siddha ye donoM bhI kevalajJAna kI paryAyoM dvArA kRtryugmarUpa hI hote haiM kRtayugma rUpa hoya che ? athavA yeAja rUpa hoya che ? athavA dvAparayugma rUpa DAya che? athavA kalyAja rUpa hAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gotama svAbhIne he che !-' goyamA ! kar3ajumme, no teoge, no dAvarajumme no klione'he gautama! kevaLajJAnanA paryAyAdvArA jItra kRtayugma rAzi rUpa hoya che. paraMtu te yeAja rUpa hetA nathI. dvAparayugma rUpa paNa hAtA nathI tathA kalyAja rUpa paNa hAtA nathI. kemake-kevaLajJAnanA paryAyAnuM ana'tapaNuM hAya che, jethI tenA paryAyA dvArA jIva kRtayugmarAzi rUpa ja hAya che, ahIyAM je kevaLa jJAnanA paryAye kahyA che, te vibhAga vinAnA praticcheda rUpa ja hoya che. tenA vizeSa 35 hotA nathI, umaDe ThevaNajJAna the! 4 35 hoya che, 'evaM maNusse vi evaM siddhe vi' na pramANe manuSyo bhane siddho me bhanne pazu tthevnnjJAnanA paryAya dvArA kRtayugma rUpa ja hoya che. caiAja vigere rUpa heAtA nathI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za0257.4 sa04 bhAvato jIvAnAM kRtayummAdivani0 791 keralanANa0 pucchA ? jIvAH khalu bhadanta ! kevala jJAna pRcchA ? he bhadanta ! jIvAH kevalajJAnapayAyaiH kiM kRtyugmAH yojAH dvAparayugmA: kalyojarUpA yA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! oghA. deseNa vi-vihANAdeseNa vi kaDa jummA, no teogA no dAvarajummA no kaliogA' oSAdezenA'pi kRta yugmAH, kevalajJAnaparyAyANAmanantatvAdanavasthitatvAcceti na tu-yojarUpAH no dvApara yugmAH no kalyojarUpAveti / 'evaM maNussAvi-evaM siddhAvi' evaM manuSyA api siddhA api kevalajJAnaparyAyaH kRtayugmA eka, na tu. jyojAdirUpA iti / 'jIve NaM bhaMte ! maiamANapajjavehi kiM kaDa jumme0' jIvaH yojAdirUpa nahIM hote haiN| aba gautamasvAmI aneka samasta jIvoM ko Azrita karake prabhuzrI se aisA pRchate haiM-'jIvA gaM bhaMte ! kevalanANa. pajja vehiM0 pucch|' he bhadanta ! samasta jIva ke dalajJAna kI paryAyoM dvArA kyA kRtayugmarUpa hote haiM ? athavA jyoj rUpa hote haiM ? athavA dvAparayugma. rUpa hote haiM ? athavA kalyojarUpa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM'goyamA! oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vikaDa jummA, no teogA, no dAvara jummA, no kaliogA' sAmAnyarUpa se bhI aura vizeSarUpa se bhI kevalajJAna kI paryAyoM dvArAsamastajIva kRtayugmarUpa haiM, kyoMki kevalajJAna kI paryA ya sadA anaMta aura anavasthita hotI hai| ataH ve yojarUpa athavA dvAparayugmarUpa athavA kalpojarUpa nahIM hote haiM / 'evaM maNussA vi evaM siddhA vi' isI prakAra se manuSya bhI aura siddha bhI kevalajJAna kI paryAyoM se kRtayugmarUpa hI hote haiM kyojAdirUpa nahIM hote haiN| 'jIveNaM have gautamasvAmI aneka jIvane Azraya karIne prabhuzrIne evuM pUche cha -jIvA NaM bhaMte ! kevalanANapajjavehi pucchA' sAvana saghA vA kevaLajJAnanA paryAya dvArA zuM kRtayugma rUpa hoya che? athavA ja rUpa hoya che? athavA dvAparayugma rUpa hoya che? athavA kAja rUpa hoya che? A praznanA uttaramA prabhuzrI se che -'gocamA ! oghAdeseNaM vi vihANAdeseNa vi kaDajummA no te bhogA, no dAvara jummA no kaliogA' sAmAnya55AthI 5e bhane vizeSayAthI paNa kevaLajJAnanA paryAye dvArA saghaLA jI kRtayugma rUpa hoya che. kemake kevaLa jJAnanA paryAye sadA anaMta ane anavasthita hoya che. tethI teo eja rUpa athavA dvAparayugma athavA dhyAsa 35 DAtA nathI. 'evaM maNussA vi siddhA vi' merI pramANe manuSya ane siddho paNa kevaLajJAnanA paryAyethI kRtayugma rUpaja hoya cha. yo vigere Dota nathI. 'jIve NaM bhave ! mai annANapajjavehi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIsUtra khalu bhadanta ! matyajJAnaparyAyaiH kiM kRtayugmaH vyojAdirUpo veti praznaH ? uttaramAha 'jahA' ityaadi| 'jahA-AbhiNibohiyaNANapajjavehiM taheva do daMDagA' yathA-AminibodhijJAnaparyAyaH tathaiva-dvau daNDako ekatvapRthaktvAbhyAM vaktavyo mtyjnyaanpryaayairpi| 'evaM suyaannANapajjavehi vi' evaM bhutAjJAnaparyAyairapi dvau daNDako ekatvaprathaktvAbhyAm-ekavacana-bahuvacanAbhyAM vaktavyAviti / evaM vibhaMganANapajjavehi vi-evaM vibhaGgajJAnaparyAyarapi dvau daNDako ekatvapRthaktvAbhyAM bhaMte ! maha annANapajjavehi kiM kaDajumme0' isa sUtradvArA zrIgautama svAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai, ki he bhadanta ! eka jIva mati ajJAna kI paryAyoM dvArA kyA kRtayugmarUpa hotA hai ? athavA yojarUpa hotA hai ? athavA dvAparayugmarUpa hotA hai ? athavA kalyojarUpa hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'jahA AbhiNiyohiyaNANapajjavehiM taheva do daMDagA' he gautama! jisa prakAra se AbhiniyodhikajJAna paryAyoM dvArA eka jIva ke viSaya meM aura aneka jIvoM ke viSaya meM kRtayugmAdirUpa hone ke do daNDaka ekavacana aura bahuvacana ko lekara kahe gaye haiM-usI prakAra se mati ajJAnaparyAyoM dvArA eka jIva ke viSaya meM aura aneka jIvoM ke viSaya meM kRtayugmAdi rUpa hone ke do daNDaka kahanA cAhiye / evaM suya annAgapajjavehiM vi' isI prakAra se zruta ajJAna kI paryAyoM dvArA bhI do daNDaka jIva ke ekavacana evaM bahuvacanako lekara kahanA caahiye| 'evaM vibhaMganANapajjavehi vi' isI prakAra se vibhaMgajJAna kI ki kaDajumme0' mA sUtradvArA zrIgautabhAbhI se prabhuzrIna me pUchyuM che haihe bhagavana eka jIva matiajJAnanA paryAye dvArA zuM kRtayuma rUpa hoya che? athavA ja rUpa hoya che? athavA dvAparayugma rUpa hoya che? athavA kAja 35 uya cha 1 mA 5nA uttama prabhuzrI 5 cha -'jahA AbhiNibohiya. NANapajjavehi taheva do daMDagA' gautama ! 2 pramANe mAninimAvijJAna paryA dvArA eka jIvane saMbaMdhamAM ane aneka nA viSayamAM kRyu... vigere rUpa heva nA saMbaMdhamAM be TaMke eka vacana ane bahuvacanane Azraya laIne kahela che, e ja pramANe mati ajJAna paryAya dvArA eka jIvanA viSayamAM ane aneka jInA viSayamAM kRtayugmAdi rUpa hovAnA saMbaMdhamAM se uvA . 'eva suya annANapajjavehi vi' meM pramANe zruta. ajJAnanA paryAya dvArA paNa jIvanA eka vacana ane bahuvacanano Azraya sAdhane meM hI DA . 'eva vibhaMganANapajjavehi vi' se pramANe virbhAgajJAnanA paryAya dvArA paNa ekavacana ane bahuvacanane Azraya laIne zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU04 bhAvato jIvAnAM kRtayugmAditvani0 793 vaktavyAviti / 'cakkhudaMsaNa-acakkhudaMsaNa-bhohidasaNapajjavehi vi-evameva' cakSurdazanA'cakSurdarzanA'vadhijJAnaparyAyairapi-evameva-ekatva-pRthaktvAbhyAM dvau daNDako vaktavyAviti / 'navaraM jassa jaM asthi taM bhANiyanvaM' navaram-kevalaM yasya jovarAze. paidasti taM pratyeva tadbhaNitavyam / yasya vimaGgajJAnaM vartate taM pratyeva vibhaGgajJAnaparyAyairdaNDako ekatva-pRthaktvAbhyAM vaktanyau nA'nyaM pratIti bhAvaH / 'kevaladasaNapajjehiM jahA-kevalanANapajjavehi' kevaladarzanaparyAyaiH yathA-kevalajJAnaparyAyaiH / yathA-kevalajJAnaparyAyai jIvAnAM kRtayugmatvaM kathitam na tu-jyaujAdirUpatvaM kevljnyaansy-annttvaadvsthittvaac| tathA-kevaladarzanaparyAyairapi jIvAnAM kRtayugmarUpatvameva natu-jyojAdirUpatvam-kevaladarzanasyApi-anantatvAdavasthitatyAca caturanatyameveti bhAvaH / / 04 // paryAyoM dvArA bhI jIva ke ekavacana aura bahuvacana ko lekara do daNDaka kahanA cAhiye-'cakkhudaMsaNabhacakkhudaMsaNa ohidaMsaNapajjavehiM vi' isI prakAra se cakSudarzana acakSudarzana sambandhI paryAyoM dvArA bhI jIva ke ekavacana aura bahuvacana ko lekara do daNDaka kahanA cAhiye / 'navaraM jassa jaM atthi taM bhANiyavaM' vizeSa yahI hai ki jisa jIvarAzi ke jo ho vahI usako kahanA caahiye| arthAt jaise-jisa jIva ko vibhaGgajJAna hai, usake prati usa vibhaGgajJAna kI paryAyoM dvArA hI usa jIva ke ekatva aura bahutva ko lekara do daNDaka kahanA cAhiye / usase anya daNDaka ke prati nhiiN| 'kevaladasaNapajjavehiM jahA kevalaNANapaja. vehi jisa prakAra kevalajJAna kI paryAyoM dvArA jIvoM meM kRtayugmatA kahI gaI hai yojAdirUpatA nahIM kahI gaI hai kyoki kevalajJAna ananta aura avasthita hotA hai usI prakAra kevaladarzana kI paryAyoM dvArA bhI jIvoM 1 samadhI meM haiN| unase. 'eva cakkhudasaNa acakkhudasaNa ohidasaNapajjavehi vi' kA pramANe yakSuzana bhane anyakSuzana samadhI pryaay| dvArA paNa ekavacana ane bahuvacanathI jIva saMbaMdhI be daMDaka kahevA joIe. 'navara jassa jaM asthi taM bhANiyavvaM' vizeSAme che -2 712.zine je jJAna hoya te ja tene kahevuM joIe. arthAt je jIvane virbhAgajJAna hoya tenA prati te vibhaMgajJAnanA paryAye dvArA ja te jIvane ekapaNuM ane anepaNathI be daMDako kahevA joIe. tenAthI bhinna daMDa kahevA nahIM. 'kevaladasaNapajjavehiM jahA kevalaNANapajja vehiM' pramANe vaNajJAnanA paryAya dvArA jemAM kRtayugmapaNuM kahyuM che, jAdipaNuM kahyuM nathI. kemake kevaLajJAna anaMta che. ane avasthita hoya che. e ja pramANe kevaLadarzananA paryAye bha0 100 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIsatre caturthasUtre sarIrapaese paDucca' ityuktamiti zarIraprastAvAt zarIrANi nirU. payannAha-'kai NaM bhaMte ! sarIragA' ityAdi / mUlam-kaiNaM bhaMte! sarIragA pannattA goyamA! paMca sarIragA pannattA taM jahA-orAlie jAva kammae, estha sarIragapadaM niravasesaM bhANiyavvaM jahA pnnvnnaae| jIvA NaM bhaMte! ki seyA NirayA goyamA! jIvA seyA vi nirayA vi|se keNaDheNaM bhaMte ! evaM buccai jIvA seyA vi nireyA vi, goyamA! jIvA duvihA pannattA taM jahA-saMsArasamAvannagA ya asaMsArasamAvannagA ya tattha je te asaMsArasamAvannagA teNaM siddhA siddhANaM duvihA pannattA taM jahA-aNaMtarasiddhAya, paraMparasiddhA ya tattha NaM je se paraMparasiddhA te NaM nireyaa| tattha NaM je te aNaMtarasiddhA teNaM seyaa| te NaM bhaMte ! kiM deseyA savveyA? goyamA! No deseyA svveyaa| tattha NaM je te saMsArasamAvannagA te duvihA pannattA taM jahA selesipaDivannagA ya aselesipaDivannagA ya tattha NaM je te selesipaDivannagA te NaM nirayA tattha NaM je te aselesi paDi. vannagA te Na seyaa| teNaM bhaMte ! kiM desayA savveyA ? goyamA! deseyA vi samveyA vi se teNaTreNaM jAva nireyA vi / neraiyANaM bhaMte! ki deseyA savveyA ? goyamA! deseyA vi samveyA vi| se keNaTeNaM jAva savveyA vi, goyamA! neraiyA duvihA pannattA taM jahA-viggahagaisamAvannagA ya aviggahagaisamAvannagA ya tattha NaM je te viggahagai samAvannagA te NaM savveyA tattha NaM ko kRtayugmarUpatA hI hotI hai yojAdirUpatA nahIM hotI aisA kahanA cAhiye / kyoMki kevaladarzana bhI ananta aura avasthita hotA hai|suu.4| dvArA paNa jIvone kRtayugmapaNuM ja hoya che. jAdipaNuM hotuM nathI. tema samajavuM joIe kemake kevaLadarzana paNa anaMta ane avasthita hoya che. zAsU04 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 795 prameyacandrikA TIkA za025 u. 4 su05 zarIraprakAranirUpaNam avigga gai samAvannagA te NaM desevA se teNaTTeNaM jAva sayA vi / evaM jAva vemANiyA // sU0 5 // chAyA - Rti khalu bhadanva ! zarIrANi prajJaptAni ? gautama ! paJca zarIrANi prajJaptAni tadyathA - audArikaM yAvatkArmaNam / atra zarIrapadaM niravazeSaM bhaNitavyam yathA- pajJApanAyAm / jIvAH khalu madanta / kiM saijAH nirejAH ? gautama ! jIvAH sajA api - nijAmapi / tatkenArthena madanta ! evamucyate-jIvAH saijA api - nirejA api / gautama ! jIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA - saMsArasamApannakAzca - asaMsArasamApannakAzca / tatra khalu ye asaMsArasamApanakAste khalu siddhAH / siddhAH khalu dvividhAH prajJaptAH tadyathA - anantara siddhAzra paramparasiddhAzva / tatra khalu ye te paramparasiddhAste nirejAH, tatra khalu ye te anantara siddhAste saijAH / te khalu bhadanta ! kiM dezaijAH sarvaijAH ? gautama ! no dezaijAH sarvejAH / tatra khalu ye te saMsArasamApannakAH te dvividhAH prajJaptAH zailezI pratipannakAca azailezI pratipannakAzca / tatra khalu ye te zailezI pratipannAste khalu nirenAH / tatra khacaye te azailezI pratipannakAH te khalu saijAH te khalu bhadanta ! kiM dezaijA sarvejAH gautama ! dezaijA api, sarve api / tattenArthena yAvat nirejA api / naiyikAH khalu bhadanta kiM dezaijAH sajA: ? gautama ! dezaijA api sarvejA api tatkenArthena yAvat sarvejA api / gautama ! nairayikA dvividhAH prajJaptAH / tadyathA - vigrahagatisamApannakAzca avigrahagatisamApanakAzca / tatra khalu ye te vigrahagatisamApannakAH te khalu sarvejAH / tatra khalu ye te avigrahagatisamApannakA ste khalu dezaijAH tattenArthena yAvadasarve api / evaM yAvada - vaimAnikAH // 05 // TIkA- 'kai NaM bhaMte! sarIragA pannattA' kati khalu bhadanta ! zarIrANi prajJaptAni zarIrANAM kiyanto bhedA iti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / cauthe sUtra meM 'sarIraparase paDucca' aisA kahA gayA hai so zarIra ke prastAva se sUtrakAra zarIroM kA nirUpaNa karate haiM- 'kaha NaM bhaMte ! sarIragA pannattA' ityAdi sUtra 5 / TIkArtha - zrI gautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchatA hai- 'kai NaM bhaMte ! sarIragA patA' he bhadanta ! zarIra kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? isake yA thothA sUtrabhAM 'sarIrapapase paDucca' me prabhA ranA prastAvathI have sUtrabhara zarIrAnuM niiya 12 che. raMgA pannattA' tyAhi TIDArtha - zrIgautamastrAbhI anuzrIne me pUch sarIragA pannatA' he bhagavan zarIro DeTA prahAranA udyA he ? mA zrI bhagavatI sUtra : 15 uchu che se zarI'kai NaM bhaMte! kharI che !-' kai NaM bhaMte ! praznanA Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 bhagavatIsUtre 'goyamA' he gautama ! 'paMca sarIraMgA pannattA' pazca prakArakANi zarIrANi prajJaptAni 'taM jahA' tadyathA-'orAlie jAva kammae' audArikaM yAvat-kArmaNam / atra yAvapadena vaikriyAhAraka-taijasazarIrANAM grahaNaM bhavati / tathA ca-audArika-kriyataijasA-''hArakArmaNabhedAt-zarIraM paJcapakArakaM bhavatIti / 'entha sarIrapadaM niravasesaM bhANiyavvaM jahA pannavaNAe' atra zarIrapadaM niravazeSa bhaNitavyam-yathA prajJApanAgam-zarIrapadaM ca prajJApanAsUtre dvAdazapadam taccaivam / 'neraiyA NaM bhaMte ! kai sarIrA pannatA ? goyamA ! to sarIrA pannattA taM jahA veundhie teyae kammae. ya' ityAdi / nairayikANAM khalu bhadanta ! kati zarIrANi prajJAni? gautama ! trINi uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! paMca sarIragA paNNattA' he gautama! zarIra pAMca kahe gaye haiN| 'taM jahA' jo isa prakAra se haiM-'orAlie jAva kammae' audArika yAvat kArmaNa yahAM yAvatpada se 'vaikriya, AhAraka, tejasa' ina tIna zarIroM kA grahaNa huA hai / 'ettha sarIrapadaM niravasesaM bhANiyavvaM jahA pannavaNAe' yahAM prajJApanA sUtra meM kahe anusAra zarIra pada pUrA kA pUrA kahanA caahiye| prajJApanA sUtra meM zarIra pada 12 vAM pada hai aura vaha isa prakAra se hai-'nerajhyA NaM bhaMte ! kai sarIrA pannattA! goyamAtaosarIrA pannattA'taM jahAveundhie, teyae, kammae ya' ityAdi-zrI gautamasvAmIne prabhuzrI se isa prakAra jaba pUchA ki he bhadanta ! nairathikoM ke zarIra kitane prakArake kahe gaye haiM ? taSa prabhuzrI ne zrI gautama svAmI ko sambodhita karate hue-aisA kahA ki he gautama ! nairayikoM ke 3 zarIra kahe gaye haiN| jaise-vaikriyazarIra taijasazarIra aura kArmaNazarIra uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! paMca sarIragA pannattA' gautama ! shrii| pAya prA2nA 4aa che. 'ta' jahA' ta ma prabhArI che. 'orAlie jAva kammae' dArika yAvat kAmaNa ahIMyAM yAvata padathI vaikiya AhAraka, tejasa e Ro shrii| akSaya 42|y| che. 'ettha sarIrapadaM niravasesaM bhANiyadhvaM jahA pannavaNAe' mahIyAM prajJApana sUtrana zarI254mA 4aa pramANe ta saghaNu kathana kahevuM joIe. prajJApanA sUtranuM zarIrapada 12 bAramuM pada che. te A pramANe cha -'neraiyANaM bhaMte ! kai sarIrA pannattA ? ' goyamA! tao sarIrA pannatA ta jahA veumbie, teyae, kammae ya' yA gautabhasvAmI prabhuzrIna se pUchayuM ke-he bhagavana narayikanA keTalA zarIre kahyA che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe zrI gautamasvAmIne saMbaMdhita karIne evuM kahyuM ke he gautama! saMrayikene traNa zarIra hoya che. te A pramANe che. vaikriya, taijasa, ane kAmaNa ahIMyAM A kathana saMkSepathI kahela che. vizeSa jIjJAsuoe prajJApanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU05 zarIraprakAranirUpaNam zarIrANi prajJaptAni tadyathA-kriyaM-taijasaM-kAmaNaM cetyAdi / saMkSepataH-iha prada. zitaM vizeSajighRkSubhiH prajJApanAsUtrameva draSTavyam / zarIravantazca jIvAzcalanasvamAtrA bhavantIti sAmAnyato jIvAnAM calanavAdipraznayannAha-'jIvA NaM bhaMte' ityAdi / 'jIvA NaM bhaMte ! kiseyA-nireyA' jIvAH khalu bhadanta ! ki sainA nirejAH, ejanena-kampanena saha vartante iti sainAH kampana vantaH / ejanarahitAH nirejA:-nizcalanA ityarthaH / bhagazanAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'jIvA se pAvi-nireyAvi' jIvAH sajAH-calanasvabhAvava. nto'pi bhavanti nirejA:-calanasvabhAvarahitA, api bhavantIti / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jIvA se yA vi, nireyAvi' tatkenArthena bhadanta ! evamucyate jIvAH hamane yahAM yaha kathana saMkSepa se pradarzita kara diyA hai vizeSa jijJAsuoM ko prajJApanA sUtrakA 12 pada dekhanA cAhiye / zarIravAle jIva calana. svabhAvavAle hote haiM ataH zrIgautamasvAmI sAmAnya se jIvoM ke calana Adi svabhAva ko lekara aisA prazna karate haiM-'jIvA NaM bhaMte ! ki seyA nireyA' he bhadanta / jIva kyA sakaMpa hote haiM ? athavA niSkaMpa hote haiM ? seja zabda kA artha sakaMpa hai aura nireja zabda kA artha niSkaMpa hai| isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'jIvA seyA vi nireyA vi' jIva sakaMga bhI hote haiM aura niSkaMpa bhI hote haiN| arthAt jIva calanasvabhAvavAle bhI hote haiM aura calanasvabhAva se rahita bhI hote haiN| aba punaH zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccA jIvA seyA vi nireyA vi' he karugA ke sAgara bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki jIva sakaMpa-calana svabhAvavAle sUtranuM bAramuM pada jevuM joIe, zarIravALA jIvo calana svabhAvavALA hoya che. jethI zrI gautamasvAmI sAmAnyapaNAthI chanA calana vigere svabhAvane sadhana sA pramANe prazna 42 che. 'jIvANaM bhaMte ! ki seyA nireyA' hai apana jIva sapa-kaMpavALA hoya che? ke kaMpa vinAnA hoya che? seja rAbdano artha sakaMpa e pramANe che. ane niraja zabdano artha niSkapa che. A praznanA uttaramA prabhuzrI -'goyamA ! gautama ! 'jIvA seyA vi nireyA vi' jIva sakapa paNa hoya che. ane niSkapa paNa hoya che. arthAt jIva calana vibhAvavALa paNa hoya che ane calana svabhAva vinAne paNa hoya che. NthA zrI gautamasvAmI prabhuzrIna se pUche che 3-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jIvA seyA vi nireyA vi' hai 37 nidhe bhagavan me mA5 / / kAraNathI kahe che ke-jIva sakaMpa-calana svabhAvavALe paNa hoya che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 798 saijA api nirejA api iti / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama | 'jIvA duvihA pannatA' jIvA dvividhAH - dvi prakArakAH prajJaptAH / taM jahA ' tadyathA - 'saMsArasamAnnagA ya asaMsArasamAvannagA ' saMsArasamApannakAzca saMsAriNa ityarthaH / asaMsArasamApannakAzca saMsArAtItA ityarthaH / ' tattha NaM je te asaMsArasamAvannagA te NaM siddhA' tatra tayordvayoH saMsArasamApannA'saMsAramApannayormadhye ye te asaMsArasamApannAH te khalu siddhAH / 'siddhA NaM dubihA pannatA' - siddhAH khalu dvividhAH prazaptAH 'taM jahA ' tadyathA- 'anaMtarasiddhA ya-paraMparasiddhA ya' anantarasiddhAva paramparasiddhAzca na vidyate antaraM vyavadhAnaM siddhatvasya yeSAM te anantarAH, anantarAya te siddhAzceti - anantarasiddhAH / ye siddhatvasya prathamasamaye varttante te ca saijAH siddhigamanasamayasya siddhalamAptisamayasya caikasvAt / paramparasiddhAstubhI hote haiM aura niSkaMpa-calanasvabhAva se rahita bhI hote haiM ? uttara meM paramakRpAlu prabhuzrI kahate haiM- 'goyamA / jIvA dubihA pannattA' he gautama! jIva do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahAM' jaise - 'saMsArasamA vanagA ya, asaMsArasamAvannagA ya' eka saMsArasamApannaka- saMsArI aura dUsarA asaMsAramamApannaka- saMsArAtIta mukta 'tattha NaM je te asaMsArasamAvanagA te NaM siddhA' inameM jo asaMsArasamApanaka haiM ve siddha haiM / 'siddhANaM duvihA pannattA' ye siddha bhI do prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' jaise- 'aNaMtarasiddhA ya paraMparasiddhA ya' eka anantarasiddha aura dusarA paramparasiddha jo jIva siddhasva ke prathama samaya meM rahate haiM ve anantara siddha haiN| ye anantarasiddha sakaMra-seja hote haiN| isakA kAraNa yaha hai ki siddhi meM gamana karane kA samaya aura siddhatva prApti kA samaya eka hI hai / ataH siddhi meM gamana karane ke ane niSkapa calanasvabhAva vinAnA pazu hAya che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI che - 'goyamA ! jIvA duvihA pannattA' he gautama! ve me aAranA udyA che. 'ta' jahA' te yA pramAye the. 'saMsArasamAvannagA ya asaMsArasamAvannagA ya' saMsArasabhApanna saMsArI bhane asaM sArasabhApannAsaMsArathI chUTela-bhuta 'tattha NaM je ve asaMsArasamAvannagA yeNaM siddhA' mAmAM ne asauMsAra samAyanna che te siddha che 'siddhANaM dubihA pannattA' mA siddha paae| ye ahAranA hyA che. 'ta' jahA' te 'anaMtara siddhAya paraMparasiddhA ya' eka ana"tara siddha ane khIjA parapara siddha, je jIva siddha paNAnA prathama samayamAM rahe che, te ana Mtara siddha che. A anaMtara siddha sakaMpa-seja hAya che. tenu' kAraNa evuM che ke-siddhimAM gamana karavAnA samaya ane siddhapaNuM prApta karavAnA samaya eka ja che. jethI siddhimAM gamana karavAnA samayamAM gatikriyA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sa05 zarIraprakAranirUpaNam _ 79 siddhatvasya dvayAdisamayavRttayaH / tattha NaM je te paraMparasiddhA te NaM nireyA' tatra khalu ye te paramparasiddhAH te khalu nirejAH / 'tastha NaM je te aNaMtarasiddhA-te the seyA' tatra khalu ye te anantarasiddhAste khalu saijA ejanena-calanena sahitAH sakiyA ityrthH| siddhigamanasamayasya-siddhatvamAptisamayasya caikatvAditi / 'te NaM bhaMte ! kiM deseyA savveyA' te'nantarasiddhAH khalu bhadanta ! ki dezaijA:dezatazcalAH, sabai jA:-sarvatazcalAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA ! he gautama ! 'No deseyA-savveyA' anantarasiddhA no dezaijA:-dezatazcalA na bhavanti kintu-savaijA-sarvatabalAH, siddhAnAM sarvAtmanA siddhau gamanAt sarvaijatvameva bhavati na tu-dezejatvamiti / 'tatya Ne je te saMsArasamAvannagA te samaya meM gati kriyA hone se ve sakaMpa kahe gaye haiN| tathA jo parampara middha haiM ve niSkaMpa hai| ye paramparasiddha siddhiprApti ke dvayAdisamavartI hote haiN| yahI bAta sUtrakAra Age ke sUtrapATha se puSTa karate haiM-'tastha NaM je te paraMparasiddhA te NaM nireyA tattha NaM je te aNaMtaramidvA te NaM seyA' aba zrIgautamasvAmI punaH prabhuzrI se aisA pUchate hai-'te NaM bhaMte ! ki deseyA savveyA' he bhadanta ! jo anantarasiddha sakaMpa kahe gaye haiM so kyA ve ekadeza se sakaMpa hote haiM athavA sarvadeza se sakaMpa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI karate haiM --'goyanA ! No desegA samyA ' he gautama ! ve anantarasiddha ekadeza se sakaMga nahIM hote haiM kintu sarva deza se sakaMpa hote haiM / kyoM ki siddha sarvAtmanA siddhi meM gamana karate hai aMzata: nhiiN| 'tattha NaM je te maMsArasamAvanagA te vihA paNNattA' unameM jo saMsAra samApannaka jIva haiM ve do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-eka hovAthI tene sakaMpa kahela che. tathA je paraMpara siddha che. teo niSkapa che. A paraMpara siddha siddhi prAptinA be vigere samayavatI hoya che. eja vAta sUtrakAra mAgaNanA sUtrA4thI yuTa 42 che. 'tattha Na je te paraMparasiddhA te NaM nireyA tattha je te aNaMtarasiddhA te NaM seyA' ve zrI gautamasvAbhI rIthI pramuzrIna se chache-teNaM bhaMte! ki deseyA savveyA' sapane mana tara siddha 5 kahyA che, te zuM? eka dezathI sakaMpa hoya che? athavA sarvadezathI sakaMpa hoya che? mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA! No deseyA savveyA' 3 gautama ! te anaMtara siddha ekadezathI sakaMpa hotA nathI paraMtu sarvadezathI sakaMpa hoya che. kemake siddha sarvaprakAre siddhi gatimAM gamana kare che. aMzataH karatA nathI. ___ 'tattha NaM je te saMsArasamAvannagA te duvihA paNNattA' ne sasAra sabhA. panna DAya che, tase mAranA 4aa che. 'tajahA' te mA pramANe che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 bhagavatIstre davihA pannattA' tatra khalu ye te saMsArasamApannakAH te dvividhAH prajJatAH / 'taM yahA' tayathA-selesipaDivanagA ya-aselesipaDivannagA ya' zailezI pratipannakAprA'zailezIpratipannakAca / 'tastha NaM je te selesipaDivannagA-te NaM nireyA' tatra khalu ye te zailezIpatipannakA ste khalu nirejAH, niruddhayogatvena sabhAvatazca. lana rahitatvAtteSAmiti / 'tattha NaM je te aselesi paDivanagA te NaM seyA' tatra khalu ye te azailezIpatipannakA ste khalu sainAH sAmpA ityarthaH / teNaM bhaMte ! ki deseyA-savveyA' te azailezI mAtAH khalu bhadanta ! ki dezejAH aMzataH kampanasahitAH, sarvanA:-sarvAzena calanasvabhAvayantaH kimiti prazna: ? bhagavA. nAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'deseyA vi-samveyA vi' dezainA api aMzataH sakampA apItyarthaH sarvajA api-sarvataH kampanavanto'pi IlikA. zailezI prApta saMsArasamApanaka aura dUsare zailezI aprApta saMsAra samA. patraka 'tasya NaM je te selesipaDivannagA te NaM NireyA' jo zailezIpratipannaka haiM ve niSkaMpa hote haiM kyoMki jo mokSagamana samaya ke pahile zailezI ko prApta ho jAte haiM unake saba prakAra se yogakA nirodha ho jAtA hai| ataH svabhAvataH ve calana rahita ho jAte haiM / 'tastha Na je te aselesi paDivanagA te NaM seyA' aura jo zalezI ko prApta nahIM hue hote, haiM ve sakaMpa hote haiN| aba zrI gautamasvAmI punaH prabhuzrI se aisA pachate haiM-'te NaM bhaMte ! kiM deseyA savveyA' he bhadanta ! jo azailezI ko prApta jIva haiM ve kyA ekadeza se sakaMpa-calanavAle hote haiM ? athavA marvadeza se sakaMpa hote hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! deseyA vi sanyA vi' he gautama ! azailezI prApta jIva ekadeza se bhI sakaMpa hote haiM aura sarvadeza se bhI sakaMpa hote haiM / isakA kAraNa aisA hai ki jo zelezI avasthA prApta saMsAra samApanaka ane bIjA zelezI avasthA prApta saMsAra samApanna 'tattha NaM je te selesi paDivannagA teNa nireyA' rezamezA pratipannaka che, te niSkapa hoya che, kemake-mokSagamananA samaya pahelAM zalezIne prApta thaI jAya che. teone badhA prakArathI yogane nirodha thaI jAya . rathI svamAthI terA yakSana vinAnA tha ya cha, 'tattha Na je te aselesi paDivannagA te NaM seyA' bhane zazIne prApta thayA nathI hotA tasA sakaMpa hoya che. have pharIthI zrI gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke - 'te NaM bhaMte ! ki deseyA samveyA' 3 bhagavan mazailezI prApta 1 zithI sakaMpa heya che? athavA sarvadezathI sakaMpa hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - prameyacandrikA TIkA za015 3.4 205 zarIraprakAranirUpaNam 801 gatyA-utpattisthAnaM gacchanto dezaijAH prAktana zarIrasthasya vivakSayA nizcalatvAta, kandukagatyA gacchantaH sarvaijAH sarvAtmanA teSAM gamanamavRttatvAditi / 'se teNaDhe gaM jAva nireyAvi' tattenArthena yAvava-nirejA api atra yAvat-padena-bhaMte / evaM buccai jIvA seyA vi' ityasya padasandarbhasya grahaNaM bhvtiiti| 'neraiyA NaM bhaMte ! ki deseyA-samveyA' nairayikAH khallu bhadanta ! ki dezaijA:-sajAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! dezainA api nairayikA bhavanti tathA-sarvenA api bhvnti| 'se keNaTeNaM jAva-savveyAvi' tatkenArthana jIva ilikA (kIravizeSa) gati se utpattisthAna meM jAte haiM ve dezataH sakaMpa hote haiN| kyoMki pUrva zarIrastha aMza unakA gati kriyA rahita hotA hai aura jo kanduka kI gati se utpatti sthAna meM jAte haiM ve sarvadeza se sakaMpa hote haiM, kyoMki unakI gati kriyA sarvAtmanA hotI hai| 'se teNaTeNaM jAva nireyA vi' isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki jIva sakaMpa bhI hote haiM aura niSkaMpa bhI hote haiN| aba zrI gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'neraiyA NaM bhaMte ! ki deseyA savveyA' he bhadanta ! nairayika kyA ekadeza se sakaMpa calane. vAlA hote haiM athavA sarvadeza se sakaMpa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-goyamA' he gautama ! narayika ekadeza se bhI sakaMpa hote haiM aura sarvadeza se bhI sakaMpa hote haiN| aba punaH zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'se keNaDhe NaM jAva savveyA vi' he bhadanta ! aisA Apa gautamasvAmIna / che -"goyamA ! deseyA vi sabveyA vi' he gautama ! to| edezathI paNa sakaMpa hoya che, ane sarvadezathI paNa sakapa hoya che. tenuM kAraNa evuM che ke-je jIva IlikA gatithI utpatti sthAnamAM jAya che, teo dezataH sakaMpa hoya che kemake-pUrva zarIramAM rahela aMza gatikiyA vagarane hoya che. ane je kaMdukanI gatithI utpattisthAnamAM jAya che, teo sarvadezathI sakaMpa hoya cha. bha3-manI gatiThiyA sarva prANI hAya che. 'se teNaTeNaM jAva nireyA vi' mA 21yI 3 gautama ! meM me ghucha 3-01 sa45 54 DAya che, ma ni 5 5 DAya che. zrI gautamasvAmI prabhuzrIna me pUche che hai-'neraiyANaM bhaMte ! ki deseyA samveyA sAvan nayikA amezithI sa45 hAya cha sazathI sa45 DAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI che -'goyamA !' he gautama! riyika ekadezathI paNa sakaMpa hoya che. ane sarvadezathI paNa sapa DAya. zathI zrI gautamasvAmI prabhuzrIna se pUche che 3-'sekeNa bha0101 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 - - - bhagavatIsare bhadanta ! yAvat-sarve jAH, atra yAvat-padena- evamucyate nairayikA dezaimA api, iti sandarbhasya grahaNaM bhavatIti prazna: ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' hai gautama ! 'neraiyA duvihA pannattA' narayikAH dvividhAH prAptAH / 'taM jahA' tadyathA -'viggahagaisamAvannagA ya-aviggahagaisamAvannagA ya' vigrahagatisamApannakAtha, te-vigrahagatisamApannakA kathyante ye mRtvA vigrahagasyotpattisthAnaM gcchntiiti| avigrahagatisamApannakAzca vigrahagatiniSedhAt-RjugatikA avasthitAzca yete avigrahagatisamApannakAH / 'tastha Ne je te viggahagaisamAnnagA-te NaM samveyA' kisa kAraNa se kahate haiM ki nairayika ekadeza se bhI sakaMpa hote hai aura sarvadeza se bhI sakaMpa hote haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! neraiyA duvihA panattA' he gautama! nerayika do prakAra ke kahe gaye haiM-taM jahAM' jaise-'viggahagaisamAvannagA ya avi. ggahagaisamAvannagA ya' vigrahagati samApannaka aura avigraha gati samApannaka jo marakara vigrahagati se utpatti sthAna meM jAte haiM, ye vigrahagati samApannaka nAraka kandukagati se utpattisthAna meM jaba jAte haiM taba ve sarvAtmanA vahAM utpanna hote haiM, ataH ve sarvadeza se sakaMpa hote haiM aura jo avigrahagati samApanaka nAraka haiM ve jo vigrahagativAle nahIM haiM / avigrahagati samApannaka nAraka Rjugatika aura avasthita aise do prakAra ke hote haiM, 'tastha NaM je te viggahagaisamA. vannagA te NaM sabveyA' inameM jo vigrahagati samApannaka nAraka hote haiN| TreNaM jAva savveyA vi' bhagavan mA5 yu // 4||274thii / cha - narayike ekadezathI paNa sakaMpa hoya che ? ane sarvadezathI paNa sakaMpa hoya cha 1 mA praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA! neraiyA duvihA pannattA' gautama! narathi meM na DAya che 'ta jahA' te 4 mA prabhArI che. 'vigahagaisamAvannagA ya aviggahagaisamAvannagA ya' vigraha gati samApana ane avigraha gati samApanaka marIne je vigraha gatithI utpattisthAnamAM jAya che, te vigraha gati samApanaka kahevAya che. A vigraha gati samApanaka nAraka kahuka gatithI utpattisthAnamAM jyAre jAya che, tyAre teo savAlmathI tyAM utpanna thAya che. tethI teo sarvadezathI sakaMpa hoya che. ane avigraha gati samApannaka nAraka che, te vigrahagati vinAnA hoya che. avigraha gati samApanaka nAraka trAjumativALA ane avathita ema be prakAranA hoya che. 'tattha NaM je te viggahagaisamAvannagA te NaM savveyA' mA vimati sabhA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyarcAndrakA TIkA za025 u.4 sU05 zarIraprakAranirUpaNam tatra khalu ye te vigrahagatisamApannakA ste khalu sarve jAH, vigrahagatisamApannakAnArakA kandukagatyA gacchantIti kRtvA sarvejA iti kathyante / 'tattha NaM je te aviggahagaisamAvannagA te NaM deseyA' tatra khalu ye te avigrahagatisamApannakA ste khalu deshaijaaH| avigrahagatisamApannakAstu-narakAvasthitA evA'tra viva. sivA iti sambhAvyate dehe vidyamAnA eva mAraNAntikasamudghAtAt-dezena IlikAgatyotpattikSetra spRzantIti dezaijAH svakSetrasthitA vA hastAdi dezA. nAmejanAditi / 'se teNaDhaNaM jAva samveyAvi' tattenArthena gautama ! evamucyate nairayikAH dezaijA api, sajA apIti / 'evaM jAva-vemANiyA' evam-nAraka. ve sarvAza se sakaMpa hote haiM / kyoMki vigraha gati samApannaka nAraka kanduka kI gati se utpasisthAna meM jAte haiM / 'tattha NaM je te aviggahagai samAvannagA te NaM deseyA' unameM jo avigrahagati samApannaka nAraka haiM ve hI yahAM vivakSita hue jJAta hote haiM, jo nAraka meM hI avasthita haiM kyoM ki ve nArakadeha meM vidyamAna hote hue hI mAraNA. ntika samudghAta dvArA IlikAgati se utpatti sthAna kA aMzataH sparza karate haiN| isaliye ye deza se sakaMpa hote haiN| athavA-svakSetra meM rahe hue jIva jo apane hAtha pAMva Adi avayavoM ko calAne rUpa kriyA bArA sakaMpa hote haiM ve gRhIta hue haiN| kyoMki isa prakAra se inameM deza se sakaMpa hotA hai-sarvAza se nhiiN| 'se teNadveNaM jAva samveyA vi' isa kAraNa he gautama! maiMne aisA kahA hai ki nairayika deza se bhI sakaMpa hote haiM aura sarvAza se bhI sakaMpa hote haiN| 'evaM jAva vemANiyA' nAraka ke jaise hI yAvat vaimAnika bhI deza se bhI sakaMpa panaka nAraka hoya che, teo sarvozathI sakaMpa hoya che. kemake vigrahagati samApanna nA24 64nI gatithI apatti sthAnamA naya che. 'tattha NaM je te aviggahagaisamAvannagA te NaM deseyA' bhaviDa gati samApana me naa2|| ahIMyAM vivakSita thayA che ke je nArakamAM ja avasthita hoya che. kemake-te nArakenA zarIramAM vidyamAna hovA chatAM paNa mAraNAnika samudraghAta dvArA IlikAgatithI utpattisthAnane aMzata: sparza kare che, tethI te dezathI sapa hoya che. athavA pitAnA kSetramAM rahelA jIvo potAnA hAthapaga vigere avayavane calAvavA rUpa kriyA dvArA sakaMpa hoya che. kemake A rIte teomAM dezathI sa455 DAya che. sazithI naDI 'se teNaTeNaM jAva savveyA vi' kAraNathI he gautama! meM evuM kahyuM che ke-narayike dezathI paNa sakaMpa hoya cha, bhane sazithI 565 sa45 DAya che. 'eva jAva vemANiyA' nAnI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 bhagavatIne vadeva yAvad vaimAnikAH dezaijAH api sarvaijA api yuktayAdikantu-nArakavadeva sarvatra vicicya jJAtavyamiti bhAvaH ||muu05|| ___ 'anantarapUrvamakaraNe jIvavaktavyatA kathitA, atha-ajIvavaktavyatAmAha'paramANupoggalA NaM bhaMte !' ityAdi / mUlam-paramANupoggalANaM bhaMte! kiM saMkhejjA asaMkhejjA aNatA? goyamA! no saMkhejjA no asaMkhejjA ataa| evaM jAva aNaMtapaesiyA khNdhaa| egapaesogADhA gaM bhaMte ! poggalA kiM saMkhejjA asaMkhejjA arnntaa| evaM ceva evaM jAva asaMkhe. jjpesogaaddhaa| egasamayahiiyANaM bhaMte! poggalA ki saMkhejA. evaM ceva evaM jAva asNkhejjsmyttiiyaa| egaguNakAlagANaM bhaMte ! poggalA kiM saMkhejjA evaM ceva evaM jAva arNataguNakAlagA evaM avasesA vi vaNNa-gaMdha-rasa-phAsA NeyavvA jAva aNaMtaguNalukkha ti| eesi NaM bhaMte! paramANupoggalANaM duppaesiyANa ya khaMdhANaM davaTyAe kayare kayarohito appA vA bahayA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! duppaesiehito khaMhito paramANupoggalA davaTTayAe bhugaa| eesi NaM bhaMte! duppaesiyANaM tippaesiyANa ya khaMdhANaM davvaTrayAe kayare kayarehiMto bhuyaa0| goyamA! tippaesiehiMtokhaMdhehito duppaesiyA khaMdhA davaTTayAe bahuyA evaM eeNaM gamaeNaM jAva dasapaesiehiMto khaMdhehito navapaesiyA khaMdhA dakTrayAe bhuyaa| eesi NaM bhaMte! dasapaesiyANaM pucchA ? goymaa| dasapaesiehito hote haiM aura sarvAza se bhI sakaMpa hote haiN| isa viSaya meM yukti Adi kA kathana nAraka ke prakaraNa meM jaise kahA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI vaha kahanA cAhiye ||suu05|| jemaja yAvata vaimAnike paNa dezathI paNa sakaMpa hoya che. ane sarvAzathI paNa sakaMpa hoya che. A viSayamAM yuktipUrvakanuM kathana nArakAnA prakaraNamAM je pramANe kahela che. e ja pramANe ahIMyAM paNa samajavuM joIe. sUpA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za025 u.4 206 paramANupudgalAnAM saMkhyeyatvAdikam 805 khaMdhehito saMkhejjapaesiyA khaMdhA davvaTThayAe bhuyaa| eesiNaM bhaMte ! saMkhejja0 pucchA? goyamA? saMkhejjapaesiehito khaMdhehito asaMkhejjapaesiyA khaMdhA dabayAe byaa| eesiNaM bhaMte ! asaMkhejja0 pucchA ? goyamA! asaMkhejjapaesiehito khaMdhehiMto aNaMtapaesiyA khaMdhA davaTrayAe bahuyA ||su06|| chAyA-paramANupudgalAH khalu bhadanta ! kiM saMkhyeyA:-asaMkhyeyA:-anantA ? gautama ! no saMkhyeyA-no asaMkhyeyA:-anantAH, evaM yAvadanantapradezikAra skndhaaH| ekapradezAvagADhAH khalu bhadanta ! pudralAH kiM saMkhyeyA:-asaMkhyeyA: -anantAH / evameva evaM yAvadasaMkhyeyapadezAvagADhAH / ekasamayasthitikAH khalu bharanta ! pudgalAH kiM saMkhyeyA:-prasaMkhyeyAH-anantAH / evameva-evaM yAvat-asaM. khyeyasamasthitikAH / ekaguNakAlakAH khalu bhadanta ! pudgalAH ki saMkhyeyAHasaMkhyeyA:-anantA: ? evmeNv| evaM yAvadanantaguNakAlakAH / evama-avazeSA api varNa-gandha-rasa-spI netavyAH / yAvadanangugarUkSA iti-eteSAM khalu bhadanta ! paramANupudgalAnAM dvipadezikAnAM ca skandhAnAM dravyArthatayA katare katarebhyo'lyA vA-bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! dvipadezikebhyaH skandhebhyaH paramANupudgalA dravyArthatayA bhukaaH| eteSAM khalu bhadanta / dvipradezikAnAM tripradezikAnAM ca skandhAnAM dravyArthatayA katare katarebhyo bahukA? gautama ! trimadezikebhyaH skandhebhyaH dvipadezikAH skandhAH dravyArthatayA bhukaaH| evam-etena gamakena yAvad dazapadezikebhyaH skandhebhyo navapradezikAH skandhAH drampArthatayA bahukAH / eteSAM khalu bhadanta ! dazapradezikAnAM pRcchA ? gautama ! dazamadezikebhyaH skandhezyaH saMkhyeyapadezikAH skandhAH dravyArthatayA bhukaaH| eteSAM khalu bhadanta ! saMkhyeya0 pRcchA ? gautama ! saMkhpeyamadezikebhyaH skandhebhyaH asaMkhyeyapadezikAH skandhAH dravyArthatayA bahukAH eteSAM khalu bhadanta ! asaMkhyeya0 pRcchA ? gautama ! asaMkhyAtamadezikebhyaH skandhebhyo'naMtapradezikAH skandhAH dravyArthatayA bahukAH ||suu06|| TIkA-'paramANupoggalA NaM bhaMte !' paramANupudgalAH khalu bhadanta ! ki saMkhejjA-asaMkhejjA-aNaMtA' ki saMkhyAtA:-asaMkhyAtA:-anantAH vA bhavantIti ____ anantara pUrva prakaraNa meM jIva ke viSaya meM vaktavyatA kahI gaI hai| aba sUtrakAra ajIva ke viSaya meM baktavyatA kahate haiM-'paramANu A pahelAnA prakaraNamAM jIvanA saMbaMdhamAM kathana karela che. have sUtrakAra 941 thana 42 cha-'paramANupoggalANaM bhaMte ! ki saMkhejA' ityAdi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - bhagavatIsUtre prazna: ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'no saMkhejjAno asaMkhejjA-aNaMtA' no saMkhyAtAH paramANupudgalAH-na vA-asaMkhyAtAH kintuanantA eva paramANavo bhavantIti 'evaM jAva-agaMtapaesiyA khaMdhA' evam-paramANupudgalavadeva yAvat anantapradezikAH skandhAH, anantAH pradezAvayavatayA vidyante veSAM te anantapadezikAH skandhA avayavinaH / tathA ca-dvipadezikaskandhAdArabhyA'nantamadezikAH skandhA no saMkhyAtAH-no asaMkhyAtAH kintu-anantA bhavantIti bhaavH| 'egapaesogADhA NaM bhaMte !' ekapradezAvagADhAH khalu bhadanta ! pudgalAH 'kiM saMkhejjA-asaMkhejjA-aNaMtA' kiM saMkhyAtA:-asaMkhyAtA:-anantA he bhadanta ! poggalA Na bhaMte ki saMkhejjA' ityAdi sUtra 6 / TIkArtha-isa sUtradvArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-- paramANupoggalA NaM bhaMte !' he bhadanta ! paramANu pudgala 'kiM saMkhejjA, asaMkhejjA, aNaMtA' kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta hai| isake uttara meM prabhuzrI gautamasvAmI se kahate haiM-'goyamA! no saMkhejjA, no asaMkhejjA aNaMtA' he gautama ! paramANu pudgala na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta hai kintu ananta hI haiM / 'evaM jAva aNaM sapaesiyA khaMdhA' isI prakAra se yAvat anantapradezoM vAle jo skandha haiM ve bhI ananta hI haiM / isa prakAra vipradezika skandha se lekara ananta pradezika skandha na saMkhyAta haiM na asaMkhyAta haiM kintu ananta haiN| aba gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'egapaesogADhA NaM bhaMte !' he bhadanta ! eka AkAzapradeza meM avagADha avasthita-pudgala kyA saMkhyAta hai ? athavA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? isake uttara meM TIkArya-A sUtrapATha dvArA zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM cha-'paramANupoggalANaM bhaMte !' 3 bhagavan 52mA pugata 'ki saMkhejA, asaMkhejjA, aNaMtA' sabhyAta cha ? manyAta cha 1 sayamana ta cha 1 // nA uttaramA prabhuzrI gItabharapAmIra 4 cha ?-'goyamA! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNaMtA' gItama! 52mA daza jyAta nayI asajyAta 55 nathI. paratu mAnata cha. 'evaM jAva aNaMtapaesiyA khaMdhA' mekara pramANe yAvat anaMta pradezevALA je kahe che, te paNa anaMta ja che. A pramANe be pradezavALA dhAthI laIne anaMta pradezavALa skaMdhe saMkhyAta nathI. tema asaMkhyAta paNa nathI. paraMtu anaMta ja che. zrI gautabhasvAmI prasuzrIna me pUche che hai-'egapaesogADhA NaM bhaMte sAvana me mA pradezamA mAda-pasthita-2sA pugatA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU06 paramANupudgalAnAM saMkhyeyatvAdikam 807 ekasminnAkAzapradeze vidyamAnAH pudgalAH kiM saMkhyAtA:-asaMkhyAtAH-anantA vA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-evaM ceva' evameva-paramANupudgalavadeva ekaprade. zAvagADhAH pudgalA mo saMkhyAtA na vA asaMkhyAtAH kintu anantA eva bhvntiiti| 'evaM jAva asaMkhejjapaesogADhA' evam-yAvad-asaMkhyeyapadezAvagAdAH / evam -ekamadezAvagADhapudgalavadeva dvipadezikAdArabhya-asaMkhyAtAkAzapadeze vartamAnA! pudgalA api no saMkhzatA:-na vA-asaMkhyAtAH kintu-anantA bhavanti / yAvatpadena dvipadezikAdArabhya saMkhyAtapadezAvagADhAnAM pudgalAnAM grahaNaM bhavatIti / 'egasamaya: hiiyA NaM bhaMte! ekasamayasthitikAH khalu bhadanta ! ekasmin samaya eka sthitiyeSAM vidyate te-ekasamayasthitikAH, 'poggalA ki saMkhejjA' pudgalAH ki saMkhyAtA:-asaMkhyAtA:-anantA veti prazna: ? uttaramAha-evaM ce' evam-eka prabhuzrI kahate haiM-'evaM ceva' he gautama ! eka AkAzapradeza meM avasthita pudgala paramANupudgala ke jaise na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM kintu ananta hI haiN| 'evaM jAva asaMkhejjapaesogADhA' isI prakAra se yAvat vipradezAvagADhaskaMdha se lekara AkAza ke asaMkhyAta pradezoM meM avagADha jo pudgala haiM ve bhI ananta haiM saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM haiN| yahAM yAvatpada se dvipradezAvagADha skandha se lekara saMkhyAta pradezAvagADha pudgaloM kA grahaNa huA hai| aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'egasamayaTTiyA NaM bhaMte ! poggalA ki saMkhejjA.' 'he bhadanta ! eka samaya kI sthitivAle pudgala kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'evaM ceva' eka zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? athavA anaMta che? A praznanA uttaramA prabhuzrI gautabhasvAbhAna cha -'eva ceva' he gautama! se AkAza pradezamAM rahelA pudgale paramANu pudgalanI jema saMkhyAta nathI asabhyAta paNa nathI 52'tumanata cha. 'eva jAva asaMkhejapaesogADhA' se prabhArI thAvat be pradezavALA skaMdhathI laIne AkAzanA asaMkhyAta pradezamAM rahelA je yugale che, teo paNa anaMta che. saMkhyAta athavA asaMkhyAta nathI. ahIMyA yAtpadathI be pradezavALA skaMdhathI laIne saMkhyAta pradezomAM avagADha thayelA pudgale grahaNa karAyA che. 6 zrI gautamatvAmI prabhuzrIna se pUche che 4-'egasamayaTriiyANaM bhaMte ! poggalA ki saMkhejjA' bhagavan me samayanI sthitivANA pugiso . saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? athavA anaMta che? A praznanA utta 2bha prabhuzrI cha -'eva' ceva' meM pradezamA mA pugata pramANa zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre pradezAvagADhapudgalavadeva ekasamayasthitikAH pudgalAH na saMkhyAtAH, na vA - asaMkhyAtAH kintu - anantA eveti bhAvaH / ' evaM jAva - asaMkhejjasamaya dvihayA' evaM yAvad asaMkhyeya samayasthitikAH / evaM yathA - ekasamayasthitikAH puhulAH tathA - dvisamayasthitikAdArabhyA saMkhyAta samayasthitikAH pudgalAH na saMkhyAtA:ma bA - asaMkhyAtAH / kintu anantA eva / yAvatpadena dvisamayasthitikA dArabhya saMkhyeya samayasthitikapudgalAnAM grahaNaM bhavatIti / 'egaguNakAlagANaM bhaMte ! poggalA ki saMkhejjA0' ekaguNakAlakAH khalu bhadanta ! pudgalAH kiM saMkhyeyAasaMkhyeyA anantAveti praznaH ? bhagavAnAha - ' evameva ' evameva - ekasamayasthitikapuGgalavadeva ekaguNakAlakAH pudgalA api na saMkhyAtA nA'saMkhyAtAH kintu - ana pradezAvagADha pudgala ke jaise hI ekasamaya kI sthitivAle jo pudgala haiM, ve bhI ananta hai, saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM haiM / ' evaM jAva asaMkhejjasamayaDiyA' isI prakAra se eka samayasthitika pudgaloM ke jaise- dvisamayasthitika pudgala se lekara asaMkhyAtasamaya kI sthitivAle jo pudgala haiM ve ananta haiM, saMkhyAta athavA asaMkhyAta nahIM haiN| yahAM yAspada se dvisamaya kI sthitivAle pudgaloM se lekara saMkhyAta samaya kI sthitivAle pudgaloM kA grahaNa huA hai| aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM- 'egaguNakAlagANaM bhaMte! poggalA kiM saMkhejjA0' he bhadanta ! jo pudgala eka guNa kAle varNa haiM ve kyA saMkhyAta haiM ? athavA asaMkhyAta haiM ? athavA ananta haiM ? isake uttara meM prabhuzrI gautamasvAmI se kahate haiM- 'evameva ' he gautama! eka samayasthitika pudgala ke jaise hI eka guNa kRSNavarNavAle jo pudgala haiM ve ananta haiM, saMkhyAta athavA eka samayanI sthitivALA je pudgalA che, tee paNa ana'ta che. sa MkhyAta athavA asaMkhyAta nathI. 'eva' jAva asaMkhejjasamaya TThaiyA' me prabhA khe samayanI sthitivALA pudgalA pramANe-be samayanI sthitivALA pudgalAthI laIne asakhyAta samayanI sthitivALA je pugale che, tee paNa anata che, sakhyAta athavA asaMkhyAta nathI. ahIyAM yAvapadathI e samayanI sthitivALA pudgaleAthI laIne sakhyAta samayanI sthitivALA puddagale grahaNa murAyA che. irIdhI zrI gautamasvAmI prabhuzrIne se pUche che !- 'ega guNakAlagANaM bhaMte! poggalA kiM saMkhejjA0' he bhagavan ne yudgalo bheguNu ajA vaNu vALA che, tee zuM sakhyAta che ? athavA asaMkhyAta che ? athavA anaMta che? A praznanA uttarabhAM prabhuzrI gautamasvAmIne he che - 'evameva ' De gautama ! eka samayanI sthitivALA pudgalanA kathana pramANe ja eka guNu 808 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU06 paramANupudgalAnAM saMkhyeyavAdikam 809 tA eveti / 'evaM jAva-aNaMtAguNakAlagA' evam-yAvat-anantaguNakAlakAH pudglaaH| ekaguNakAlakapuralavadeva dviguNakAlakapudgalAdArabhyA'nantamuNakAlakA: pudgalAH no saMkhyAtAH no asaMkhyAtAH anantA eveti / yAvatpadena dviguNakAlaka pudgalAdArabhya asaMkhyAtaguNakAlakapudgalAnAM grahaNaM bhavatIti evaM basesAvi vanagaMdha-rasa-phAsA NeyanA jAva-aNaMtaguNalukkhatti' evam-ekzeSA api varNagandharasa-sparza netavyAH yAvat anantaguNarUkSA iti / evaM kAlavarNavadeva avaziSTA caturvarNAH dvigandha-pazcarasA'STasparzA jnyaatvyaaH| kiyatparyantaM netavyAstatrAha'jAva' ityAdi / yAvat anantaguNa rUkSA iti, 'eesi NaM bhaMte !' eteSAM khalu bhadanta ! 'paramANupoggalANa duppaesiyANa ya khaMdhA NaM' paramANupudgalAnAM dvipade. zikAnAM ca skndhaanaam-avyvinaamityrthH| 'davaTThayAe' dravyArthatayA-dravya. rUpeNetyarthaH 'kayare kayarehito appA vA-bahuyA vA-tullA vA-visesAhiyA vA' asaMkhyAta nahIM haiM / 'evaM jAva aNaMtaguNakAlagA' ekaguNa kRSNavarNa: vAle pudgala kI prakAra dviguNakRSNavarNavAle pudgala se lekara anaMtaguNa kRSNavarNavAle pudgala bhI saMkhyAta nahIM haiM aura na asaMkhyAta hI haiM kintu ananta haiM / yahAM yAvatpada se dviguNakAlaka pudgala se lekara asaMkhyAtaguNakAle pudgaloM kA grahaNa huA hai| 'evaM avasesA vi dhana, gaMdha, rasa phAsA NeyavvA jAva aNaMtaguNalukkhatti' isI prakAra se avaziSTa varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke sambandha meM yAvat anantaguNa rUkSa sparza taka jAnanA caahiye| ___ aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'eesiNaM bhaMte ! paramANupuggalANaM duppaesiyANa ya khaMdhA' he bhadanta ! paramANu pudgaloM kALA varNavALA je pudgale che, teo anaMta che, saMkhyAta athavA asaMkhyAta nathI. 'evaM jAva aNaMtaguNA kAlagA' me guthu 4 pa vA pugatanA kathana pramANe be guNa kALA varNavALA pudgalathI laIne anaMta guNa kALA varNavALA pudgale paNa saMkhyAta nathI, ane asaMkhyAta paNa nathI. paraMtu anaMta che. ahIMyAM yAtpadathI be guNa kALA vaNavALA pudgalathI laIne asabhyAta! // pugatAna ahae 42pAmA bhAva cha. 'eva avasesA vi banna, gaMdha, rasa, phAsA NeyavyA, jAva aNaMtaguNalukkhatti' se prabhAga bAkInA varNa, gaMdha, rasa ane sparzanA saMbaMdhamAM yAvat anaMta guNa rUkSa 5 sudhI samajavuM. have zrI gItabhasvAmI prabhuzrIna se pUche che -'eesi NaM bhaMte ! para. mANu pugAlANa duppaesiyANa ya khaMdhANaM' 3 saya 52mA pugata manase bha0 102 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre katare katarebhyo'lpA yA-bahukA vA tulyA vA-vizeSAdhikAveti prazno'lpabahutyAdi viSayakaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'dupaesiehito khaMdhehito paramANupoggalA-davvaTTayAe bahugA' dvipadezikebhyaH skandhezyA paramANupudgalAH dravyAryatayA-dravyasvarUpeNa bahukA bhavanti / dvayaNu. kA'dhavayavizyA svandhezyaH paramANavoayayA bahakA sUkSmatvAd-ekatyAca / aba yayI vyApyo bhavati, avayavA-vyApakAH bhavanti, iti vyApyApekSayA vyApakAnAmadhikaravaM svAbhAvAditi / ataH paramANavo'dhikAH dvayaNukA avayavinazatadapekSayA-alpA bhavantIti bhAvaH / anye tu-sthUlatvAdavayavinaH stokAH vastu aura vipradezika skandhoM meM 'davvaTThayAe' dravyarUpa se 'kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA' kauna pudgala kina pudagaloM se alpa haiM ? kauna kina se bahuta haiM ? kauna kina ke barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhikahaiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM -'goyamA ! duppaesistio khaMdhehiMto paramANu poggalA dabaTTayAe bahugA' hai gautama ! dvipradezika skandhoM se paramANu pudgala parUpase bahuta haiN| kyoMki paramANu pudgalarUpa avayava sUkSma hote haiM aura eka hote haiN| tathA dvipadezika Adi skandha paramANupudgaloM kI apekSA sthUla hote haiM isa kAraNa ve thoDe haiM / tathA avayavI byAppa hotA hai aura avayava vyA. paka hote haiM / isaliye bhI vyApya kI apekSA vyApakoM kI svabhAvataH adhikatA hotI hai / ataH yaha mAnanA par3atA hai ki do paramANu Adi avayaviyoM kI apekSA paramANu avayava adhika haiM aura unakI apekSA prdeshvaaj| 24 ghAmA 'davvaTThayAe' dravyapAthI kayare kayarehito appA vA, bahuyA vA, tullA vA, bisesAhiyA vA' yA pudagala yA pdaas| 42di mada5 che? kyA pudgale kayA pudgalonI barobara che? ane kayA pagale kayA pagalethI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa! duppaesie hito khaMdhehito paramANupoggalA davvadayAe bahugA' hai gautama! be pradezavALA skaMdhothI paramANu pudagala dravyapaNAthI vadhAre che. kemake paramANu pudgala rUpa avayava sUkSma hoya che. ane eka hoya che. tathA be pradeza vigere kaMi paramANu pudgalenI apekSAthI sthUla hoya che. te kAraNathI teo a9pa che. tathA avayavI vyApya hoya che, ane avayavavyApaka hoya che, ethI paNa vyApya karatAM vyApakonuM adhikapaNuM svAbhAvika hoya che. jethI e mAnavuM paDe che ke-be paramANuM vigere avayaviyonI apekSAthI para. mANu avayava vadhAre che. ane tenA karatAM be paramANuM vigere avayavI a65 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - -- prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU06 paramANupudgalAnAM saMkhyeyatvAdikam 811 svabhAvAdvA avayavinaH stokAH / 'pae si gaM bhaMte !' eteSAM bhadanta ! 'duppaesiyA NaM tippaesiyANa ya khaMdhANe dabaTThayAe kayare kayarehito bahuyA'-dviprade. zikAnAM-tripradezikAnAM ca skandhAnAmavayavinAM dravyArthatayA-dravyasvarUpeNa katare katarezyo bahukA:-bahutvasaMkhyAvanto bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'tippaesiehiMto khaMdhehito duppaesiyA khaMdhA davaTThayAe bahuyA' trimadezi kebhyaH skandhebhyo dvipadezikAH skandhAH dravyArthatayA bahukAH pUrvapUrvaskandhApekSayA-uttarottare stokAH, pUrvapUrve ca bahukA bhavantIti / 'evaM eeNaM gamaeNaM jAva-dasapaesiehito khaMdhehito navapaesiyA khaMdhA bahuyA' evamupayuktakrameNa etena gamakena pAThakrameNa yAvad-dazapradezikaskandhebhyo do paramANu Adi avayavI stoka (thoDe) haiN| tathA-aura jo avayavI haiM ve sthUla hone se athavA vastusvabhAva se stoka haiM / atha gautama. svAmI ! prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'eesi NaM bhaMte ! duppaesiyA Na tippaesiyANa ya khaMdhA NaM davaTThayAe kayare kayarerito pahuyA' he paramadayAlu bhadanta ! ina dvipradezI skaMdhoM aura tripradezI skaMdhoM meM dravyarUpa se kauna skandha kisa skandha kI apekSA se bahuta saMkhyAvAle haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'tippaesiehito khaMdhehito duppaesiyA khaMdhA davaTTayAe bahuyA' tripradezika skandhoM kI apekSA vipradezika skandha dravyarUpa se bahuna saMkhyAvAle haiN| isa prakAra pUrva pUrva skandhoM kI apekSA se uttarottara skandha stoka (thoDe) hai aura pUrva pUrva ke skandha bahuta haiM evaM eeNaM gamaeNaM jAdha dasapaesiehito khaMdhehito navapaesiyA khaMdhA bahuyA' isa prakAra pATha krama dvArA daza thoDA che. tathA bIjA je avayavI che, teo dhUla hovAthI athavA vadhu svabhAvathI staka-apa che. have zrI gautamasvAmI prasuzrIna se pUche che -'eemi gaM bhaMte ! duppae. siyANaM tippaesiyANa ya khaMdhANaM davvayAe kayare kayarehi to bahuyA' 3 52madhyAgu bhagavad A be pradezavALA skaMdha ane traNa pradezavALA skadhAmAM dravyapaNAthI kayA skaMdha kayA skaMdhanI apekSAthI bahusaMkhyAta che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha -'goyamA!' gautama ! 'tippaesiehi to khaMdhehi to duppaesiyA khaMdhA davvayAe bahuyA' traya prazavAya 24 / 42di me prazANA ska dravyapaNuthI vadhAre saMkhyAvALA che, A rIte pahelA pahelAnA sko karatAM pachI pachInA kaMdhe alpa-DA che. ane pUrva pUrvanA kaMdhe vadhAre cha. 'evaM eeNaM gamaeNaM jAva dasapaesiehito khaMdhehito navapaesiyA khaMdhA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 bhagavatIsUtre navapadezikAH skandhA bhukaaH| atra yAvat-padena catuHpradezikarakandhApekSayA tripradezikAH skandhA bahukA ityAramya nava pradezikaskandhApekSayA-aSTa. pradezikA: skandhA bahukAH' eteSAM grahaNaM bhavati / pUrvapUrve'lpapradezikA uttarottarebhyo'dhikapadezavadayo bahukA bhavantIti bhaavH| 'eesigaM bhaMte ! dasapaesiya0 pucchA ?' eteSAM khalu bhadanta ! dazapadezikaskandhAnAM saMkhyAta. pradezika skandhoM kI apekSA nau pradezoM vAle skandha dravyarUpa se adhika haiM aisA jJAta ho jAtA hai / yahAM yAvat zabda se isa pATha kA saMgraha huA hai ki 'catuH pradezika skandhoM kI apekSA tripradezika skandha dravyArtharUpa se bahuka-bahuta saMkhyAvAle haiN| pAMca pradezikaskandhoM kI apekSA cAra pradezoM vAle skandha dravyarUpa se bahuta haiN| chaha pradezoM vAle skandhoM kI apekSA pAMca pradezoM vAle skandha bahuta haiN| sAtapradezoM vAle skandhoM kI apekSA chaha pradezoM vAle skandha dravyarUpa se bahuta haiN| ATha pradezoM vAle skandhoM kI apekSA sAtapradezoM vAle skandha dravyarUpa se bahuta haiM aura nau pradezoM vAle skaMdhoM kI apekSA ATha pradezoM vAle skaMdha dravyarUpa se adhika hai / tathA dazapradezoM vAle skandhoM kI apekSA nau pradezoM vAle skandha dravyarUpa se adhika hai| isa prakAra pUrva pUrva ke alpa pradezoM vAle skandha uttarottara ke adhika pradezoM vAle skandhoM se bahutva saMkhyAvAle hote haiN| 'eesi gaMbhaMte ! dasapaesiya0 pucchA' isa sUtra pATha dvArA zrIgautama bahuyA' mA zata 4 sUtrAnA bha pramANe 42 prazA // 24 // 42tai nava pradezavALA skardha dravyapaNuthI vadhAre che, tema jANavAmAM Ave che. ahIMyAM yAspadathI A pAThane saMgraha thaye che ke-"cAra pradezavALA ska karatAM traNa pradezavALA kaMdhe dravyapaNAthI vadhAre adhika saMkhyAvALA che. pAMca pradezavALA skaMdhA karatAM cAra pradezavALA sakaM dravyapaNAthI vadhAre che. cha pradezavALA AMdha karatAM pAMca pradezavALA skardha dravya5NAthI vadhAre che. sAta pradezavALA audha karatAM cha pradezavALA skaMdha dravyapaNAthI vadhAre che, ATha pradezavALA dho karatAM sAta pradezavALA skaMdhe dravyapaNAthI vadhAre che. ane nava pradezavALA karatAM ATha pradezavALA skaMdha dravyapaNAthI vadhAre che. tathA daza pradezavALA skaMdha karatAM nava pradezavALA skardha dravyapaNAthI vadhAre che. A rIte pahelA pahelAnA alpa pradezevALA skaMdho pachI pachInA vadhAre pradezovALA audho karatAM vadhAre vadhAre saMkhyAvALA hoya che. 'eesi gaM bhaMte ! dasapaesie pucchA' mA suutr546||2|| zrI gautabharapAbhI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 206 paramANupudgalAnAM saMkhyeyatvAdikam 813 pradezikaskandhAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA-iti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he-gautama ! 'dasapaesiehito khaMdhehito saMkhejjapaesiyA khaMdhA dabaTThayAe bahuyA' dazapadezikaskandhebhyaH saMkhyAtapradezikA: skandhAH dravyArthatayA-adhikAH, dazapadezikApekSayA punaH saMkhyAtAdezikA bahavo bhavanti, saMkhyAtasthAnAnAM bahutvAditi / 'eesiNaM bhaMte ! saMkhejja0 pucchA ? eteSAM khalu bhadanta ! saMkhyAtapradezikAnAmasaMkhyAtapradezikAnAM ca katare katarebhyo dravyArthatayA'dhikA vA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'saMkhejjapaemiehito khaMdhe hiMto asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davaTTayAe bahuyA' saMkhyAtapradezikebhyaH skandhe. svAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! daza pradezoM bAle skandhoM aura saMkhyAtapradezika skaMdhoM ke bIca meM kauna skandha kina skandhoM se alpa haiM ? kauna kina se bahuta haiM ? kauna kina ke barAbara haiM ? aura kauna kina se vizeSAdhika hai ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! dasapaesiehito khaMdhehito saMkhejjapae. siyA khaMdhA davaTTayAe bahuyA' he gautama ! dazapradezika skandhoM se saMkhyAta pradezika skandha dravyarUpa se adhika hai / kyoM ki saMkhyAtake sthAna bahuta hote haiM / 'eesi NaM bhaMte ! saMkhejja pucchA' isa sUtra pATha bArA zrogautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai ki saMkhyAtapradezoM vAle skandhoM meM aura asaMkhyAta pradezoM vAle skandhoM meM kauna kina se dravyarUpa se adhika hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiN-'goymaa| saMkhejjapaesihiMtokhaMdhehito asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davaTTayAe bahuyA' prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavan dasa pradezevALA skache ane saMkhyAta pradezavALA skaMdhamAM kayA skadha kayA skardhA karatAM alapa che? kayA kayA skaMdhathI vadhAre che? kayA audhe kayA skaMdhanI barAbara che? kayA skaMdha jonAthI vizeSAdhi cha 1 mA praznAnA uttaramA prabhuzrI che 3-'goyamA ! dasa. paesiehi to khaMdhehito saMkhejjapaesiyA khaMdhA davvadvayAe bahuyA' gItama!za pradezAvALA skaMdhe karatAM saMkhyAta pradezavALA skardha dravyapaNAthI adhika che. kemake saMkhyAtanA sthAna vadhAre che. 'eesi gaMbhaMte ! saMkhejja pucchA' mA sUtrapAI dvArA zrI gautamayAmI prabhuzrIne evuM pUchyuM che ke-saMkhyAta pradezevALA sakadhamAM ane asaMkhyAta pradezAvALA sakaMdhamAM dravyapaNAthI keNa kenAthI adhika hoya che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI 3 cha -'goyamA! saMkhejjapaesehito khaMdhehito asaMkhejja. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 bhagavatIsUtre bhyo'saMkhyAtapradezikAH skandhA dravyArthatayA bahukAH / saMkhyAtAdezikApekSayA asaMkhyAtApadezikAnAM bahutvAt sthAnabahutvAdeva saMkhyAtApekSayA-asaMkhyAtA bahukA bhavantIti bhaavH| ___ 'eesiNaM bhaMte ! asaMkhejja0 pucchA ?' eteSAM khalu bhadanta ! asaMkhyAta. pradezikAnAmanantapradezikAnAM ca skandhAnAM katare katarebhyo'dhikA bhavantIti prazna: : bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'asaMkhejjapaesie hito aNaMtapaesiyA khaMdhA dabaTTayAe bahuyA' asaMkhyApadezikebhyaH skandhebhyo'anaMtapradezikAH skandhA dravyArthatayA bahu kAH / saMrupAtamadezikaskandhA'pekSayA asaMkhyAtapradezikAH skandhA vahukA bhavanti sthAnabahutvAt-atra tu-anantapade. he gautama! saMkhyAta pradezoM vAle skandhoM se asaMkhyAta pradezoMvAle skandha dravyarUpa se bahuta haiM / kyoMki asaMkhyAta ke bhI sthAna bahuta hote haiM / isaliye saMkhyAta kI apekSA asaMkhyAta adhika kahe gaye haiN| _ 'eesiNaM bhaMte ! asaMkhejja pucch|' isa sUtrapAThavArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! jo pudgala skandha asaMkhyAta pradezoM vAle haiM unase jo pudgala skaMdha ananta pradezoM vAle haiM ye kyA adhika hai| isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'he gautama jo asaM. khyAta pradezikaskaMdha haiM, vaha anantapradezika skaMdhoM se dravya kI apekSA bahata haiN| aura anantapradezika skandha alpa haiN| kyoM ki inakA tathA. vidha sUkSma pariNAma hotA hai| saMkhyAta pradezoM kI apekSA jo asaM rUpAta pradezika skandhoM meM adhikatA kahI gaI hai usakA kAraNa sthAna paesiyA khaMdhA davvaTTayAe bahuyA' 3 gItama! sacyAta prazANA 24 dhAthI asaMkhyAta pradezevALA audha dravyapaNAthI vadhAre che. kemake-asaMkhyAtanA sthAno paNa adhika hoya che, tethI saMkhyAta karatAM asaMkhyAta adhika kahela che. 'eesiNaM asaMkhejja0 pucch|' mA sUtrA dvArA zrI gautamasvAmI bhazrIne evuM pUchayuM che ke he bhagavad je pudgala skaMdhe asaMkhyAta pradezavALA che tenAthI anaMta pradezavALA je pudgala skaMdhe che, te zuM adhika che A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! asaMkhyAta pradezavALA je ska dhe che, te anaMta pradezavALA skapethI dravyanI apekSAe adhika che. ane anaMta pradezavALA skaMdho alpa che, kemake teonuM te prakAranuM sakSama pariNAma hoya che. saMkhyAta pradezanI apekSAthI je asaMkhyAta pradezavALA mAM adhikapaNuM kahyuM che, tenuM kAraNa sthAnanuM adhikapaNuM che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU07 paramANupudgalAnAM alpabahutvam 815 zikAH skandhApekSayA asaMkhyAtamadezikAH skandhA eva bahavo bhavanti sathAvidhasUkSmapariNAmAditi bhAvaH // 06 // mUlam-eesiNaM bhaMte ! paramANupoggalANaM duppaesiyANa ya khaMdhANaM paesaTTayAe kayare kayarehito bahuyA ? goyamA! paramANu poggalehiMto duppaesiyA khaMdhA paesaTTayAe bhuyaa| evaM eeNaM gamaevaM jAva navapaesiehito khaMdhehiMto dasapaesiyA khaMdhA paesaTrayAe bahayA evaM samvattha pucchiyavaM / dasapaesiehito khaMdhehito asaMkhejapaesiyA khaMdhA paesaTUyAe bhuyaa|sNkhejpe. siehiMto khaMdhehito asaMkhejjapaesiyA khaMdhA paesaTrayAe byaa| eesiNaMbhaMte ! asaMkhejapaesiyANaM pucchA? goyamA! aNaMtapaesiehito khaMdhehito asaMkhejapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe bhuyaa| eesiNaM bhaMte! egapaesogADhANaM duppaesogADhANa ya poggalANaM davaTyAe kayare kayarehiMto jAva visesAhiyA vA ? goyamA! duppaesogADhehito poggalahito egapaesogADhA poggalA davaTTayAe visesaahiyaa| evaM eeNaM gamaeNaM tippaesogADhehito poggalehiMto duppaesogADhA poggalA davaTTayAe visesAhiyA jAva dasapaesogADhehiMto poggalahito navapaesogADhA poggalA dvttttyaaevisesaahiyaa| dasapaesogADhehiMto poggalehito saMkhejapaesogADhA poggalA davaTTayAe bhuyaa| saMkhejjapaesogADhehito kI adhikatA hai| parantu yahAM yaha bAta nahIM hai / kyoM ki ananta zika skandhoM kA pariNAma sUkSma hotA hai / isIliye inameM alpatA kahI gaI hai |suu06|| paraMtu ahIMyAM te vAta nathI kemake anaMta pradezavALA skaMdhanuM pariNAma sUkSama hoya che tethI temAM alpapaNuM kahyuM che. sUtra 6 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - bhagavatIstre poggalahito asaMkhejjapaesogADhA poggalA dabaTTayAe bahuyA pucchA savattha bhANiyatvA / 'eesi NaM bhaMte !' egapaesogADhANaM duppaesogAdANa ya poggalANaM paesaTTayAe kayare kayarahito jAva visesAhiyA vA ? goyamA! egapaesogAdehito poggalehito duppaesogADhA poggalA paesaTTayAe visesaahiyaa| evaM jAva navapaesogADhahito poggalehito dasapaesogADhA poggalA pae. saTTayAe vise saahiyaa| dasapaesogAdehitopoggalahito saMkhejapaesogADhA poggalA paesaTTayAe bhuyaa| saMkhejapaesogADhehito poggalahito asaMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTrayAe bhuyaa| eesiNaM bhaMte ! egasamayaTTiiyANaM dusamayaTTiiyANaya poggalANaM davaTThayAe0 jahA ogAhaNAe vattavayA evaM Thiie vi| eesiNaM bhaMte ! egaguNakAlagANaM duguNakAlagANa ya poggalANaM davayAe eesiNaM jahA paramANu poggalAIgaM taheva / vattavvayA niravasesA evaM savasi vanna-gaMdha-rasANaM / eesiNaM bhaMte ! egaguNa kakkhaDANaM duguNakakkhaDANa ya poggalANaM davayAe kayare kayarohito jAva visesAhiyA vaa|goymaa! egaguNakakkhaDehitopoggalehito duguNakakkhaDA poggalA dabayAe visesAhiyA / evaM jAva navaguNakakkhaDehiMto poggalehiMto dasaguNakakkhaDA poggalA dabaTayAe visesaahiyaa| dasaguNakakkhaDehiMto poggalehito saMkhejaguNA kakkhaDA poggalA dabaTTayAe bahuyA / saMkhejjaguNakakkhaDe. hito poggalehito asaMkhejjaguNakakkhaDA poggalA davaTyAe bhuyaa| asaMkhejjaguNakakkhaDehito poggalehito aNataguNakakkhaDA poggalA davaTTayAe bhuyaa| evaM paesaTTayAe savva zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 817 prameyacandrikA TIkA za025 u. 1 sU07 paramANupudgalAnAM alpabahutvam stha pucchA bhANi / / jahA kakkhaDA evaM mauyagaruyala huyA vi / siya usiNaniddhalakkhA jahA vannA // sU0 7 // chAyA - eteSAM khalu bhadanta ! paramANupuGgalAnAM dvipradezikAnAM ca skandhAnI pradezArthatayA katare katarebhyo bahukAH ? gautama ! paramANupudgalebhyo dvimadezikAH skandhAH pradezArthatayA bahukAH / evametena gamakena yAvat-navamadezikebhyaH ekanvebhyo dazamadezikAH skandhAH pradezArthatayA bahukAH / evaM sarvatra pRSTavyam / dazapradezikebhyaH skandhebhyaH saMkhyeyapadezikAH skandhAH pradezArthatayA bahukAH / saMkhye yapravezikebhyaH skandhebhyo'saMkhyeyamadezikAH skandhAH pradezArthatayA bahukAH / eteSAM khalu bhadanta ! asaMkhyeyamadezikAnAM pRcchA ? gautama anantapradezikebhyaH skandhebhyo'saMkhyeyamadezikAH skandhAH pradezArthatayA bahukAH / pudgalAnAm eteSAM khalu bhadanta / ekapradezAvagADhAnAM dvipadezAvagADhAnAM ca dravyArtha tayA katare katarebhyo yAvad - vizeSAdhikA vA ? gautama ! dvipadezAvagADhebhyaH pudgalebhyaH ekapradezAvagADhAH pudgalA dravyArthatathA vizeSAdhikAH / evametena gamakena tripadezAvagADhebhyaH pudgalebhyo dvipradezAvagADhAH pudgalAH dravyArthatayA vizeSAdhikAH yAvaddazapradezAvaga debhyaH pudgalebhyo navamadezAvagADhA : pudgalAH dravyArtha - tayA vizeSAdhikAH, dazapradezAvagADhebhyaH pudgalebhyaH saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalA dravyArthatayA bahukAH / saMkhyeyamapradezAvagADhebhyaH pudgalebhyo'saMkhyeyapradezAvagADhA : pudgalA dravyArthatayA bahukAH pRcchA sarvatra bhaNitavyA / eteSAM khalu bhadanta ! ekapadezAvagADhAnAM dvipadezAvagADhAnAM ca pudgalAnAM pradezArthatayA katare katarabhyo yAvada - vizeSAdhikA vA ? gautama / ekapradezAvagADhebhyaH pudgalebhyo dvipadezAgADhA: pudgalAH pradezArthatayA vizeSAdhikAH / evam - yAvat - navapadezAvagADhebhyaH pudgalebhyo dazapradezAvagADhA : pudgalAH pradezA rthatayA vizeSAdhikAH / dazapradezAvagA debhyaH pudgalebhyaH saMkhye yapradezAnagADhA pudgalAH pradezArthatayA bahukAH / saMkhyeyapradezAgADhebhyaH pudgalebhyo'saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalAH pradezArthatayA bahukAH / eteSAM khalu bhadanta ! eka samayasthitikAnAM dvisamayasthitikAnAM ca pudgalAnAM dravyArthatayA yathA avagAhanAyAM vaktavyatA evaM sthitAvapi / eteSAM khalu bhadanta ! ekaguNakAlakAnAM-dvaguNa. kAlakAnAM ca pudgalAnAM dravyArthatayA eteSAM khalu yathA- paramANupudgalAdInAM tathaiva vaktavyatA niravazeSA / evaM sarveSAM varNa - gandha - rasAnAm / eteSAM khalu madanta ! ekaguNakarkazAnAM dviguNakarkazAnAM ca pudgalAnAM dravyArthatayA katare katarebhyo yAvad - vizeSAdhikA vA ? gautama / ekaguNakarkazeSaH punalebhyo dviguNakarkazAH pudgalA dravyArthatayA vizeSAdhikAH / evaM nava guNakarkazebhyaH pudgalebhyo dazaguNakarkazA bha0 103 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre pudagalA dravyArthatayA vizeSAdhikAH / dazaguNakarkomA pudgalebhyaH saMkhyeyaguNa karkazApudgalA dravyArthatayA bhukaa| saMkhyeyaguNakarkazebhyaH pudgale yo'saMkhyetaguNa IzA puragalA dravyArthatayA bahukAH / asaMkhyeyaguNakarkazebhyaH pudgalebhyo'nanta. guNakarkazAH pudgalA dravyAtayA bahukAra evaM pradezArthatayA sarvatra pRcchA maNitabyA yathA karkazAH, evaM mRduka-guruka-laghukA api| zItoSNa snigdha rakSA yathA-varNAH // 907 // TIkA-'eesi gaM bhaMte ! paramANupoggalANa duppaesiyANa ya khaMdhANe pae. sahayAe kayare kaparehito bahuyA' eteSAM khalu bhadanta ! paramANupudgalAnAM dvipradezikAnAM ca skandhAnAM icaNukAdirUpAvayavinAM madhye pradezArthatayA katare katarebhyo bahukA adhikAra pradezArthatayA-padezarUpeNa bhavantIti praznaH 1 bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA!' he gautama ! 'paramANupaggachehito duppaesiyA khaMdhA paesaTTayAe bahuga' paramANupudgalebhyo'vayavebhyo dvipadezikAH skandhA dvayaNukAtmakAvayavinaH pradezArthatayA-svarUpeNetyarthaH bahukA adhikA bhavanti / dravyArthatAyAmavayavavyapekSayA paramANurUpA avayavA adhikatayA kathitAH / pradezArthacintAyAM tu paramANubhyo dvipadezikA eva bahavo bhavanti / yathA kila dravyatvena pariNAmataH zataM TIkArtha-eesiNaM bhaMte ! paraNANupoggalANaM dupaesiyANa ya khaMdhANe paesaTTayAe kayare kayarehito bahuyA' isa sUtra pATha dvArA aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM ki-he bhadanta ! paramANupudgaloM aura vipradezika skandhoM meM pradezarUpa se kauna kisase bahuta haiM ? isake uttara meM prabhuzrI gautamasvAmI se kahate haiM 'goyamA! paramANupoggale hito duppaesiyA khaMdhA paesaTTayAe bahuyA' he gautama ! paramANupudagaloM se dipradezika skandha pradezarUpa se bahuta haiM / dravyarUpa se jaba yaha vicAra kiyA gayA hai ki paramANu pudgaloM meM aura do paramANu Adiavaviyo meM kauna adhika haiM ? taba vahAM para paramANu pudgala hI dravyarUpa se 11- 'eesiNaM bhaMte ! paramANupoggalANa duppaesiyANa ya khaMdhANaM parasadu yAe kayare kayarehiM to bahuyA' mA sUtra54thI zrI gautamasvAmI prabhuzrI sava' pUche che ke-he bhagavana paramANu pudgala ane be pradezavALA skomAM pradezapaNathI koNa konAthI vadhAre che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne cha -'goyamA! paramANupoggale hito duppaesiyA khaMdhA paesaTTayAe bahuyA' he gautama! paramANu yudUgale karatAM be pradezavALA skaMdhe pradezapaNAthI vadhAre che. jyAre dravyapaNAthI vicAravAmAM Ave te paramANuM pudgalemAM ane be paramANuM vigere avayavImAM keNuM vadhAre che ? te tyAM dravyapaNAthI paramANuM pudgala ja adhika kahyA che, paraMtu ahiyAM pradezapaNAthI adhika zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2035 u.1 sU.7 paramANupudgalAnAM alpabahutvam 819 paramANavaH, dvipadezAstu-paSTiH, pradezArthatAyAM paramANavaH zatamAtrAH, dvayaNukAstuviMzatyuttarazatamityevaM te ghaNukAdirUpAH skandhA bahavo bhavantIti / 'evaM eeNaM gamaeNaM jAva nava paesiehito khaMdhehito dasapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe bahuyA' evametena gamakena pUrvoktapakAreNetyarthaH yAvat-nava pradezikebhyaH skandhebhyo daza. pradezikAH skandhAH pradezArthatayA bhukaaH| atra yAvatpadena dvipradezikAdArabhya aSTa pradezikaskandhAnAM grahaNaM bhavati tripradezikaskandhApekSayA catuSpadezikA adhika kahe gaye haiM parantu yahAM pradezarUpa se adhikatva ke vicAra meM paramANupudgaloM se do paramANu Adi avayavI hI bahuta kahe gaye haiN| so usakA tAtparya aisA hai ki mAnalo dravyarUA se paramANu 100 haiM aura dvipradezika skaMdha 60 haiM, to jaba pradezarUpa se inakA vicAra kiyA jAtA hai taba paramANu to 100 sau ke yahAM para eka 100 sau hI raheMge para 120 ekasau bIsa pradeza iyaNuka skandha ke ho jAyeMge / isIliye pradezArtha ke vicAra meM dvathaNukAdirUpa skandhoM ko paramANu pudgaloM kI apekSA adhika kahA gayA hai / 'evaM eeNaM gameNaM jAva nava paesiehito khadhehito dasapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe bahuyA' ataH isIpATha krama ke anusAra yAvat nava pradezika skandhoM kI apekSA dazapradezika skandha pradezarUpa se bahuta kahe gaye haiM / yahAM yAvat zabda se vipradezika skandha se lekara ATha pradezika skandhoM kA grahaNa huA hai| isa prakAra tripradezika skandha kI apekSA cAra prozAvAle skandha pradezarUpa se bahuta haiM / cAra pradezoM vAle skandhoM kI apekSA pAMca pradezoM vAle paNAnA vicAramAM paramANuM pudu malethI be paramANu vigere avayavI ja vadhAre kahyA che. tenuM tAtparya evuM che ke-mAne ke dravyapaNAthI paramANu 100 se che, ane be pradezavALA skaMdha 60 sAITha che. te jayAre pradezapaNAthI tene vicAra karavAmAM Ave te paramANuM te ahiM ekase 100 nAeka 100 so ja raheze paraMta 120 ekasovIsa be aNuvALA skaMdha thaI jaze. tethI pradezapaNAnA vicAramAM be aNu vigere skaMdhane paramANu yudgalenI apekSAthI vadhAre hAM che, 'evaM eeNaM gameNaM jAva nava paesiehito! khaMdhehiM to dasapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe' rIta mA paain| ma pramANe yAvat na prazANA 24 pAnI apekSAthI daza pradezavALe skaMdha pradezapaNAthI vadhAre kahela che. ahIMyAM yAvata zabadathI be pradezavALA rakadhathI laI ne ATha pradezavALA kadho grahaNa karAyA che. e rIte tripradezavALA sakaMdha karatAM cAra pradezavALA skaMdha pradeza. paNAthI vadhAre che. cAra pradezavALA audho karatAM pAMca pradezavALA skaMdha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre pradezArthatayA bahukAH evaM saptamadezikaskandhApekSayA aSTapradezikaskandhAH pradezArtha' - tathA bahukA iti bhAvaH evam - aSTapadezikA'pekSayA navapradezikA adhikAH itisaMgrAhyam | 'evaM santrattha pucchiyannaM' evam anayA rItyA sarvatra praSTavyam / 'dasapaesihiMto khaMdherdito saMkhejjaparasiyA khaMdhA paemaTTayAe bahuyA' dazapradezi kebhyaH skandhebhyaH saMkhye yama dezikAH skandhAH pradezArthatayA bahukA bhavantIti / 'saMkhejjapae siehiMto khaMdhehiMto asaMkhejjapaesiyA khaMdhA bahuyA saMkhyeyapradezikebhyaH skandhebhyo'saMkhyeyamadezikAH skandhA bahukA bhavanti / uttarottaraskadhAnAM pUrva pUrva skandhA'pekSayA'dhikadezavRttitvena bahukatvAditi / 'eesa skandha pradezarUpa se adhika haiN| pA~ca pradezoM vAle skandhoM kI apekSA 6 pradezoM vAle skandha pradezarUpa se adhika haiM / 6 pradezoM vAle Fear kI apekSA 7 pradezoM vAle skandha pradezarUpa se adhika haiN| sAta pradezoM vAle skaMdhoM kI apekSA 8 pradezoM vAle skandhapradezarUpa se adhika haiN| aura ATha pradezoM vAle skandhoM se 9 pradezoM vAle skandha pradezarUpa se adhika haiM / ' 'evaM savvattha pucchiyavvaM' isI prakAra se sarvatra prazna karake samajha lenA cAhiye-jaise ki - 'dasa paesiehiMto khaMdhe hiMto saMkhejjapaesiyA khaMdhA parasaTTayAe bahuyA' deza pradezoM vAle skandhoM se saMkhyAta pradezoM vAle jo skandha haiM-ve pradezarUpa se adhika haiN'| isI prakAra - 'saMkhejjaparasiehiMto khaMdhehiMto asaMkhejjapaesiyA khaMdhA bahuyA' saMkhyAtapradezoM vAle skaMdha se asaMkhyAta pradezoM vAle skandha pradezarUpa se bahuta haiM / tAtparya kahane kA yahI hai ki uttarottara 820 pradezapaNAthI vadhAre che, pAMca pradezeAvALA skaMdhA karatAM cha pradezavALA dha pradezapaNAthI vadhAre che. cha pradezAvALA skaMdha karatAM sAta cha pradezeAvALA skaMdha pradezapaNAthI adhika che. sAta pradezavALA skaMdhA karatAM ATha pradezavALA dhA pradezapaNAthI adhika che. ane ATha pradezavALA ska MdhA karatAM nava pradezavALA 24dhe| pradezapazuAthI vadhAre che. 'evaM savvattha pucchiyanaM' 4 prabhAva ThekANe prazna karIne bhavya ane mumukSu AtmAe samajI levuM joIe. jemakedspptiehi to khaMdhehiM to ! saMkhejjapaesiyA khaMdhA paesaTuyAe bahuyA 'haza adveshiivALA skaMdhA karatAM sakhyAta pradezAvALA je skA che. te pradezapaNAthI padhAre the. ye rIte 'saMkhejjapa esiehi to ! khaMdhehi to ! asaMkhejjapaesiyA khaMdhA bahuyA' saMkhyAta ahezovAnA 2442tAM asaNyAta advezIvAjA 24 gha pradezapaNAthI vadhAre che. kahevAnuM tAtpaya e che ke-uttarottara zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pramaiyacandrikA TIkA za025 u.1 sU07 paramANupudgalAnAM alpabahutvam 821 bhaMte ! asaMkhejjapaesiyA NaM pucchA ? eteSAM khalu bhadanta ! asaMkhyeyapradezikAnAM pRcchA ? he bhadanta ! asaMkhyeyapadezikAnAm-anantamadezikAnAM ca skandhAnAM madhye katare katarebhyo bahu kAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA!" he gautama ! 'aNaMta esiehito khaMdhehito asaMkhejjapaesiyA khaMdhA parasahayAe bahuyA' anantamadezikebhyaH skandhebhyo'saMkhyAtamadezikAH skandhAH pradezArthatayA bhukaaH| anantapadezikaskandhA'pekSayA'saMkhyAtapradezikaskandhAnAM pradezArthatayA bahukatve tathAvidhavastu svabhAvatvAta mUkSmapariNAmatvameva heturiti / / skandhoM meM pUrva pUrva skandhoM kI apekSA pradezarUpa se adhikadeza meM vRtti hone ke kAraNa adhikatA AtI hai / aisA jAnanA caahiye| 'eesiM gaM bhaMte ! asaMkhejjapaesiyANaM pucch|' aba zrIgautamasvAmI isa sUtra pATha dvArA prabhuzrI se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! jo asaMkhyAta pradezo vAle skandha haiM tathA jo ananta pradezoMvAle skandha haiM, ina donoM meM kauna skandha kina skandhoM se bahuta hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM 'goyamA ! aNaMtapaesiehiMto khaMdhehito asaMkhejjapaemiyA khaMdhA paesaTTayAe bahuyA' he gautama ! ananta pradezoMvAle skandhoM se asaMkhyAta pradezoMvAle jo skandha haiM ve pradezarUpa se bahuta hai yadyapi dekhA jAya to pUrvokta kathana ke anusAra anantapradezoM vAle skandha hI bahuta honA cAhiye pradezarUpa se parantu aisA yahA~ jo kahA gayA hai usakA kAraNa tathAvidha vastu kA svabhAva aura isa svabhAva se unakA sUkSma pariNamana hotA hI haiN| -pachI pachInA kaMdhomAM pahelA pahelAnA skaMdhe karatAM pradezapaNAthI vadhAre pradezamA pravRtti thAne 42 mathi: 5 mAve che. tema saman. 'eesi NaM bhaMte ! asaMkhejapaesiyANaM pucchA' ve zrI gautamasvAmI mA sUtrapAthI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavanuM asaMkhyAta pradezAvALA je kaMdhe che. tathA je anaMta pradezavALA kaMdhe che, A bannemAM ka khaMdha kyA kaMdhathI padhAre cha 1 mA prazna uttaramA prasuzrI gautamasvAmIna 4 cha -'goyamA! aNaMtapaesiehiMto! khavehito! asaMkhejjayaesiyA khaMdhA paesayAe bayA' hai gautama! anaMta pradezavALA kaMthI asaMkhyAta pradezavALA je che che, te pradezapaNuthI vadhAre che. jo ke vicAra karavAmAM Ave te pUrvokta kathana pramANe anaMta pradezavALA sthaLe ja pradezapaNuthI adhika hevA joIe. paraMtu ahIMyAM che evuM kahela che, tenuM kAraNa tathAvidha varatune svabhAva ane A savabhAvathI tenuM sUkSama pariNamana ja hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 bhagavatIsUtre atha kSetrApekSayA pudgalAnAmalpatyAdi praha-'eesi NaM bhaMte' ityAdi / 'eesiNaM bhaMte !' eteSAM khalu bhadanta ! 'egapaesogAhANaM duppaesogADhANa ya poggalANaM dabaTTayAe kayare kayarehito jAva-visesAhiyA vA-ekAdezAva. gADhAnA-dvipadezAvagADhAnAM ca pudgalAnAM dravyArthatayA katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA !' he gautama ! 'duppaesogADhehito poggale hito egapaesogADhA poggAlA dabaTTayAe visesAhiyA' dvipadezAvagADhebhyaH pudgalebhya ekapradezAvagADhAH pudgalAH dravyArtha. tayA vizeSAdhikAH paramANuta Arabhya anantapadezikaskandhAntAH sarve'pi ekapradezAvagADhA bhavanti / tathA-dvayaNukAdArabhya anantANukaparyantA dvipradezAvagADhA ____ 'eesi NaM bhaMte ! egapaesogADhANaM duppaeso gADhANa ya poggalANaM davaTThayAe kayare kayarahito jAva bisesAhiyA vA' agha kSetra kI apekSA lekara prabhuzrI se gautamasvAmI isa prakAra se pUchate haiM-he bhadanta ! jo pudala AkAza ke eka pradeza meM rahA huA haiM usakI apekSA AkAza ke do pradezoM meM rahe hue pudgaloM meM kauna pudgala dravyArtha rUpa se kina pudgaloM se yAvat vizeSAdhika hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA duppaesogADhehito poggalehiMto egapaesogADhA poggalAdavvadhAe visesAhiyA' he gautama ! AkAza ke do pradeza meM avagADha hae pugaloM se eka pradezAdhagADha pudagala dravyarUpa se vizeSAdhika haiN| paramANu se lekara anantapradezika skandha taka saba bhI pudala eka pradeza meM avagADha hote haiN| tathA dvayaNuka se lekara anantANuru taka ke pudagala AkAza ke do pradezoM meM avagADha hote haiM / 'evaM eeNaM gameNa 'esi NaM bhaMte ! egapaesogADhANaM duppaesogADhaNa ya pogalANaM davaDhayAe kayare kayarehito! jAva visesAhiyA vA' va kSetranI apekSAdhI zrI gautama vAmI prabhuzrIne vinayapUrvaka A pramANe pUche che ke-he paramakRpALu bhagavAna je pule AkAzanA eka pradezamAM rahelA che, tenA karatAM AkAzanA e pradezomAM rahelA adramAM kyA pudgala dravyArthapaNAthI kyA pale karatAM ochA che? kayA pudgala kayA pudgalA karatAM vadhAre che? kayA pudgala kyA pagale karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe 8-goyamA! duppaesogADhehiMto! poggalehito! egapaesogADhA poggalA baTayAe visesAhiyA' gautama ! mazinA meM pradezamA a yye| pagale karatAM eka pradezamAM avagADha thayelA pudgale dravyapaNuthI vizeSAdhika che. paramANuthI laIne anaMta aNu sudhInA pule AkAzanA be pradezamAM bhAdavA thAya che. 'evaM eeNaM gameNaM tippaesogADhehito! duppaesrogADhA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayandrikA tarIkA za025 u.1907 paramANupuGgalAnAM alpabahutvam 823 bhavanti / 'evaM eeNaM gameNaM tippaepogAdehito poggalehito duppaesogAdA poggalA davATTayAe vise sAhiyA' evametena gamakena tripradezAvagAdebhyaH pudgale. bhyo dvipradezAvagAdAH pudgalAH dravyArthatayA-dravyasvarUpeNa vizeSAdhikA bhavantIti / vizeSAdhikA iti samadhikAH, na tu dviguNAdaya iti / 'jAva dasapaesogADhehito poggale hito' navapaesogADhA poggalA dabaTTayAe visesAhiga yAvadazapradezAvAgaDhebhyaH pudgalebhyo nava pradezAvagADhAH pudgalA dravyAtayA vizeSAdhikA bhavantIti / 'dasapaesogADhehito poggalehito saMkhejja. paesogADhA poggalA dabaTTayAe bahuyA' dazapadezAvagADhebhyaH pudgalebhyaH saMkhyAtapradezAvagADhAH pudgalAH dravyArthatayA bahukAH 'saMkhejnapaesogADhehiMto poggale. hito asaMkhejjapaesogADhA poggalA dabaTTayAe bahuyA' saMkhyeyapradezAvagADhebhyaH tippaesogastio poggalehito duppaesogADhA poggalA dabaTTayAe visesAhiyA' isa prakAra isa pATha dvArA yaha samajhanA cAhiye ki jo pudgala AkAza ke tIna pradezoM meM avagADha Azrita haiM una pudagaloM se AkAza ke do pradezoM meM avagADha hue pudgala dravyarUpa se vizeSAdhika haiM vizeSAdhikapada se 'samadhika haiM' aisA artha lenA 'dUne haiN| aisA artha nahI lenaa| 'jAva dasapaesogADhehito poggalehito nava paesogADhA poggalA dabaTTayAe visesAhiyA' yAvat daza pradezoM meM avagADha hue pudgaloM se nau pradezoM meM avagADha pudgala dravyarUpa se vizeSAdhika haiN| dasa paesogAdehito poggalehito saMkhejjapaesogADhA poggalA dabaTTayAe pahuyA' dazapradezoM meM avagADha hue pudgaloM se saMkhyAta pradezoM meM ava. avagADha pudgala dravyarUpa se bahuta haiN| saMkhejjapaesogADhehiMto poggale. hiMto asaMkhejnapaesogADhA poggalA dabaTTayAe bahuyA' isI prakAra pogalA davaTyAe visesAhiyA' mA 5:4thI meM samAna pada AkAzanA traNa pradezamAM avagADha thayelA che te pulethI AkAzanA be pradezemAM avagADha thayelA pudgala dravyapaNAthI vizeSAdhika che vizeSAdhika padathI "samadhika che tevo artha le "bamaNuM che te artha le nahIM. 'jAva dasapaesogAdehi'to! pogAlehito navapaesogADhA poggalA pada. yAe visemAhiyA' yAvata isa prazAmA 18 thA purs| tai sapyAta. pradezobhA thye| pusa dravya 35thI padhAre che. 'dasapaesogAdehito poggale hito saMkhejjaparasogADhA poggalA dabaTTayAe bahuyA' isa pradezamA apa gADha thayelA palethI saMkhyAta pradezamAM avagADha thayelA pudgala dravyapANAthI padhAre che. 'saMkhejjapaesogADhehito poggale hito asaMkhejjapaesogADhA poggalA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 824 bhagavatIsane pudagalebhyo'saMkhyeyapadezAvagADhAH pudgalA dravyArthatayA bahukA tathA svabhAvatvena sakSmapariNAmAt iti / 'pucchA savastha bhANiyabA' pRcchA sarvatra maNitavyAevaM sarva trApi praznaH karaNIyaH-tatastasyottaraM vaktavyam / tathAhi-'tippaesogADhA ca3. paesogAdANa ya poggalANaM daTTayAe kayare kayarehito-jAva-visesAhiyA' iti prazna: ? 'goyamA' ! cauppaesogAdehito poggale hito tippaesogADhA poggalA dayAe vise sAhiyA' ityuttaram evaM sarvatra praznottare vaktavye iti bhAvaH / 'eesi AkAza ke saMkhyAta pradezoM meM avagADha hue pudgaloM se asaMkhyAta pradezAbagAhI pudgala dravyarUpa se bahuta haiN| yahAM jo asaMkhyAtapradezoM meM rahe hue pudgaloM meM bahutA kahI gaI haiM vaha unake tathAvidha svabhAva se sUkSma pariNamana hone ke kAraNa se kahI gaI hai| 'pucchA savvastha bhANiyavyA' isI prakAra se sarvatra prazna karake usakA uttara samajhanA cAhiye / jaise-'tippaesogADhANaM ca uppaesogADhANa ya poggalANaM dama TThayAe kayare kayarehito jAva visesAhiyA' gautamasvAmI ne aisA yaha prazna kiyA hai ki AkAza ke tIna pradezoM meM avagADha hue pudgaloM meM aura AkAza ke cAramadezoM meM avagADha hue pudgaloM meM kauna pudgala kinase yAvat vizeSAdhika hai ? to isake uttara meM prabhuzrI ne kahA hai'goyamA ! ca uppaesogADhehiMto poggalehito tippaesogADhA poggalA dabaTTayAe visesAhiyA' he gautama! cArapradezAvagAhI pudgalo kI apekSA tripradezAvagAhI pudgala dravyarUpa se vizeSAdhika haiM / isa prakAra se sarvatra prazna aura usakA uttara samajhanA caahiye| davaTyAe bahuyA' se zata mAnA jyAta mahezamA mazAda yesA pudra karatAM asaMkhyAta pradezavALA pudgale ja dravyapaNuthI adhika che, ahIMyAM asaMkhyAta pradezamAM rahelA pulemAM je bahupaNuM kahyuM che, te tn| tathAvidha smAthI sUkSma parizumana bAnA 42 se che. 'pucchA savattha bhANiyaThavA' mA pramANe madhe / prnottre| sama sev| 2ma:'tippaesogADhaNaM ca uppaesrogADhANa ya poggalANa davvayAe kayare kayarehito! jAva visesAhiyA' zrI gautabhasvAmI prasuzrIna yevu 57yu cha haizanA traNa pradezamAM avagADha thayelA pudramAM ane AkAzanA cAra pradezamAM avagADha thayelA pulamAM kayA pudgale kenAthI yAvat vizeSAdhika che ? A / prazana uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! ca uppaesogADhehiM to poggale hito tippaesogADhA poggalA visesAhiyA' hai gautama yA2 pradezamA apgADhavALA pudgale karatAM traNa pradezamAM avagADhavALA pudgale dravyapaNAthI vize. vAdhika che. A pramANe badhe ja praznottara samajavA. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4907 paramANupudgalAnAM alpabahutvam 825 gaM bhaMte !' eteSAM khalu bhadanta ! 'egapaesogADhANaM duSpaesogAdANa ya poggalANaM paesaTTayAe kayare kayarehito jAba visesAhiyA vA' ekapradezAvagAdAnAM-dvipadezAvagAdAnAM ca pudgalAnAM pradezArthatayA katare katarebhyo yAvad-vizeSAdhikA vA atra yAvatpadena-'alpA vA bahukA vA tulyA vA' eteSAM grahaNaM bhavati / he bhadanta / ekapradezika-dvipradezika pudgalayormadhye kasyA'pekSayA kasyA'lpatvaM-bahutvatulyatvaM vizeSAdhikaravaM bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'egapaesogAdehito poggale hito duppaesogADhA poggalA parasahayAe visesAhiyA' ekapadezAvagADhebhyaH pudgalebhyo dvipadezAvagADhAH pudgalAH pade. zArthatayA vishessaadhikaaH| dvisadezikAnAM sthAnabahutvena vizeSAdhikatvasambhavAtiti / 'evaM jAva navapaesogADhehito poggachehito! dasapaesogADhA poggalA ___'eesiNaM bhaMte ! egapaesogADhANaM duppaesogADhANa ya poggalANaM paesaTTayAe kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' aba gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM ki he bhadanta ! eka pradezAvagAhI pudgaloM meM aura dvipradezAvagAhI pudgaloM meM se kauna pudgala pradezarUpa se kina pudgaloM kI apekSA yAvat vizeSAdhika haiM ? yahAM yAvatpada se 'alpA vA bahukA vA tulyA vA' ina padoM kA saMgraha huA hai| isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! egapaesogADhehito poggalehito duppaeso. gADhA poggalA paesaTTayAe vise sAhiyA' he gautama ! ekapradezAvagAhI pudgalA se dvipradezAvagAhI pudgala pradezarUpa se vizeSAdhika haiN| kyoM ki dvipradezAvagAhI pudgaloM ke pradeza eka pradezAvagAhI pudgaloM ke pradezoM se bahuta hote haiM / 'evaM jAva nava paesogADhehiMto poggale 'eesi Na bhaMte ! egapaesrogADhA Na duppaesogADhANa ya poggalANa pae. saTyAe kayare kayarehi to jAva visesAhiyA vA' have zrI gautamakA bhI prasuzrIna evuM pUche che ke-he bhagavana eka pradezamAM avagAhanAvALA pulomAM ane be pradezamAM avagAhanAvALA pulamAMthI kayA pule pradezapaNAthI kyA padra 42di yAta vizeSAdhi4 cha 1 mahIyAM yAvara54thI 'alpA vA bahukA vA taravA ' A padano saMgraha thayela che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAbhAna 4 cha -'goyamA! egapaesogADhehito poggalehito duppaesogADhA pogalA paemaTyAe visesAhiyA' he gautama! : pradezamA sAInA. vALA padrale karatAM be pradezamAM avagAhanAvALA pudgale pradezapaNathI vizeSAdhika che. kemake-be pradezavALA pudgalenuM sthAna vadhAre hoya che. 'evaM jAva navapaesogADhehiMto poggalehito dasapaesrogADhA pogagalA pae. bha0 104 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 826 bhagavatIstre paesaTTayAe visesAhiyA' evaM-pAvat-navapadezikebhyaH pudgalebhyo dazapadezAvagAdAH pudgalAH pradezArthatayA vizeSAdhikAH / atra yAvatpadena tripradezikAdArabhya aSTa pradezikapudgalAnAM grahaNaM bhavatIti / 'dasapaesogAdehito poggalehito saMkhejjapaesogAdA poggalA paesaTTayAe bahuyA' dazapadezAvagADhebhyaH puralebhyaH saMkhyAtapradezAvagAdAH pudgalAH pradezArthatayA bahukA bhavantIti / 'saMkhejapaesogAve. hito poggale hito asaMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe bahuyA' saMkhyeyamave. zAvagADhebhyaH pudgalebhyo'saMkhyeyapradezAvagADhA pudgalAH pradezArthatayA bahukA bhara tIti / 'eesi NaM bhaMte ! eteSAM khalu bhadanta ! 'egasamayahiiyA NaM' ekasamayasthitikAnAm 'dusamayahiiyANa ya poggalANaM' dvisamayasthitikAnAM ca pudgalAnAm 'dabaTTayAe0' dravyAtayA-dravyarUpega katare katarebhyo yAvad-vizeSAdhikAra hiMto dasapaesogADhA poggalA paesamAe visesAhiyA' isI prakAra se yAvat jo nau pradezAvagAhI pudgala haiM unakI apekSA jo dazapradezAvagAhI pudgala haiM ve pradezarUpa se vizeSAdhika haiM / yahAM para yAvaspada se tripradezAvagAhI pudgaloM se lekara aSTa pradezAvagAhI pudgaloM kA grahaNa huA hai 'dasapaesogADhehito poggalehito saMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe bahuyA' dazapradezAvagAhI pudgaloM se saMkhyAta. pradezAvagAhI pudgala pradeza kI apekSA bahuta haiM 'khejjapaesogADhehiMto poggalehito asaMkhejapaesogADhA poggalA paesaTTayAe bahuyA' saMkhyAtapradezAvagAhI pudgaloM se asaMkhyAta pradezAvagAhI pudgala pradeza kI apekSA bahuta haiN| 'eesiNaM bhaMte ! egasamayaTTiyANaM dusamayahiiyANa ya poggalANaM dacaTTayAe.' aba gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiMhe bhadanta ! eka samaya kI sthitivAle pudgaloM aura do samaya kI saThyAe visenAhiyA' se pramANe yAvatre na pradezamA mAlanA. vALA pule che, tenA karatAM je dasa pradezamAM avagAhanAvALA pudrale che te pradezapaNuthI vizeSAdhika che. ahIMyAM yAvat padathI traNa pradezavALA pudrathI 12 mA pradezApArI aDAya thayA cha, 'dasa paesogADhehiM to poggale. hito saMkhejjapaesogADhA poggalA paesayAe visesrAhiyA' 42 pradezamA svgAhanAvALA pule karatAM saMkhyAta pradezomAM avagAhanAvALA pudgale pradezanI apekSAthI vadhAre che. 'saMkhejjapaesogADhehito poggalehito! asaMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe bahuyA' yAta pradezamA mADanAvApuratothI asa. jyAta pradezamA sAhunApAkA dasa prazanI apekSAthI padhAre cha. 'eesi gaM bhaMte ! egasamayaTriiyANaM dusamayaDhiiyANa ya poggalANa vvayAe0' have zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU07 paramANupudgalAnAM alpabahutvam 827 bhavantIti pUrvapakSaH ? bhagavAnAha-'jahA' ityAdi / 'jahA ogAhaNAra vattavbayA evaM ThiIe vi' yathA-avagAhanAyAM vaktavyatA evaM sthitAvapi dvisamapasthitikapudgalApekSayA-ekasamayasthitikAH pudgalAH vizeSAdhikA bhavantItityevaM krame NA'vagAhanAmakaraNavadeva-ihA'pi sau vaktavyamiti / varNAdibhAvavizeSita puda galAn cintitumAha-eesi NaM bhaMte ! ityAdi / 'eesi NaM bhaMte ! egaguNa. kALayANaM duguNakAlayANa ya poggalANaM davaTTayAe' ekaguNakAlakAnA-dviguNakAlakAnAM ca pudga chAnAM dravyArthatayA katare katarebhyo yAvad-vizeSAdhikAH iti praznaH ? bhagavAnAha-eesi gaM' ityAdi / 'eesi NaM jahA paramANupoggalAI NaM sthitivAle pudgaloM meM dravyArtharUpa se-dravarUpa se kauna pudgala kina pudgaloM se yAvat vizeSAdhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI gautamasvAmI se kahate haiM-'jahA ogAhaNAe vattavayA evaM ThiIe vi' he gautama ! jisa prakAra avagAhanA kI vaktavyatA kahI gaI hai usI prakAra se sthiti kI vaktavyatA bhI kahanI caahiye| arthAt dvisamaya sthitika pudgaloM se eka samayasthitika pudgala vizeSAdhika haiM isI prakAra ke krama se avagAhanA prakaraNa ke jaisA hI yahAM para bhI saba makaraNa kahanA cAhiye / 'eesi gaM bhaMte ! egaguNakAlayANaM duguNakAlayANa ya poggalANa davayAra' aba gautamasvAmI prabhuzrI se varNAdibhAva vizeSita pudgaloM ke sambandha meM pUchane kI icchA se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! ekaguNakAle aura doguNakAle pudgaloM meM kauna pudagala kina pudgaloM kI apekSA dravyarUpa se yAvat vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM zrI gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana eka samayanI sthiti vALA pule ane e samayanI sthitivALA yuddhamAM dravyapaNathI kayA pudgala kayA. pudrathI yAvata vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne cha hai-'jahA ogAhaNAe vattabayA evaM ThiIe vi' gItama! 2 pramANe avagAhanAnA saMbaMdhamAM kathana karyuM che, e ja pramANe sthitinA saMbaMdhamAM paNa kahevuM joIe. arthAt be samayanI sthitivALA pule karatAM eka samayanI sthitivALA pudgale vizeSAdhika che. A pramANenA kamathI avagAhanA prakaraNamAM kahyA pramANe ja ahIMyAM paNa saghaLuM kathana kahevuM joIe. ___'eesiNaM bhaMte ! egaguNakAlayANaM duguNakAlayANa ya poggalANaM davaTyAe' have zrI gautamasvAmI varNAdi bhAva vizeSavALA pulanA saMbaMdhamAM prabhuzrIne pUche che ke- bhagavat eka guNa kALA ane be guNa kALA pudgalomAM kayA padugale karatAM kayA pula dravyapaNAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 bhagavatIsUtre taheva vattavyamA niravasesA' eteSAM khalu yathA paramANu zudgalAdInAm tathaiva-vakta. vyatA nirvshessaa| yathA-paramANupudgalo dvipadezikaskandhA'pekSayA'dhiko bhavati, tathA-ekaguNakAlakaH skandho dviguNakAlaskandhA'pekSayA'dhiko bhavatItyAdikaM paramANupudgalAdiprakaraNavadeva bodhyam / 'evaM savvesi vana-gaMdha-rasANe' evaM-sarveSA varNa-gandha-rasAnAM paramANupudgalAdiprakaraNavadeva alpabahusvaM vaktavyamiti / 'eesiNaM bhaMte !' eteSAM khalu bhadanta ! 'egagugakakkhaDANaM duguNakakkhaDANa ya poglANaM kayare kayarehito davaTThayAe jAva visesAhiyA vA' ekaguNakarkazAnoM dviguNakarkazAnAM ca pudgalAnAM dravyArthatayA katare katarebhyo yAvad-vizeSAdhikA vA prabhuzrI unase kahate haiM-'eesi NaM jahA paramANu poggalAINaM taheva vatta. bdhayA niravasesA' he gautama ! jisa prakAra se eka paramANu pudgala dvipradezika skandha kI apekSA adhika kahA gayA hai usI prakAra se ekaguNakAlaka skandha dviguNakAlaka skandha kI apekSA se adhika haiN| ityAdi sarva kathana paramANupudgala Adi ke prakaraNa ke jaisA yahAM jAnanA caahiye| 'evaM savvesi vanna, gaMdha, rasANaM' isI prakAra se samasta vargoM kA samasta gaMdhoM kA aura samasta rasoM kA alpabahutva paramANupudgala Adi ke prakaraNa ke jaisA hI jAnanA cAhiye / aba gautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'eesiNaM bhaMte ! egaguNakakkhaDA NaM duguNakakkhaDANa ya poggalANaM kayare kayarehiMto davaTTayAe jAva visesAhiyA vA' ekaguNakarkaza aura dviguNakarkaza yukta pudgaloM meM dravyarUpa se kauna pudgala kina pudgaloM se alpa haiM ? kauna kina se bahuta haiM ? kauna kinake parA. prabhuzrI tabhane 49 che hai-'eesi NaM jahA paramANupoggalAINaM taheva vattavvayA niravasesA' gautama re prabhAe / 52ma pugata meM prazavAya 245 karatAM vadhAre kahela che, e ja pramANe ekaguNa kALA varNavALA skaMdha be guNa kALA varNavALA kaMdha karatAM adhika che, vigere prakAranuM sarva kathana paramANu pudgalanA prakaraNa pramANe ahIMyAM yAvat asaMkhyAta guNa kALA varNavALA 245 sudhAtuM saghaNu 4thana samA. 'evaM savvesi vanna, gaMdha, rasANa megA pramANe saghaLA vargonuM, saghaLA gadhenuM ane saghaLA rasanuM a85 bahupaNuM paramANu pudgalanA prakaraNa pramANe samajavuM joIe. ve zrI gautamasvAmI prabhuzrIna me pUche cha }-'eesiNaM bhaMte ! egaguNakakkhaDANaM duguNakakkhar3ANa ya poggalANaM kayare kayarehito davvayAe jAva visemAhiyA vA' se zuSNu 44 ane meM zuSya 4 zAA pugatAmA dravyapAthI kayA pudgale kayA pudagale karatAM alpa-cheDA che? kyA pudgale kayA pulo karatAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.. sU07 paramANupudgalAnAM alpabahutvam 829 ekaguNakarkazAdviguNakarkazapudgalayormadhye dravyarUpeNa kasyA'pekSayA kasyAlpatvaM bahutvaM ca kasyeti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! pharkazAdisparzacatuSTayaviviSTapudgaleSu pUrvapUrvebhya uttarottarA stathAvidha svabhAvatvAt-dravyArthatayA bahavo vaktavyAH zItoSNa snigdharUkSalakSaNasparzavizepiteSu punaH kAlAdivarNavizeSitA iva-uttarottarebhyaH pUrva pUrva dazaguNAn yAvad-vahayo vaktavyAH tato dazaguNebhyaH saMkhyeyaguNA tebhyo'nantaguNAH, anantaguNebhyazcAs. saMkhyeyaguNA bahavo bhavanti etadAzayenAha-'egaguNakakkhaDehito' ityAdi / 'egaguNakakkhaDehito poggalerito duguNakakkhaDA poggalA dabaTTayAe visesAhiyA' ekaguNakarkazebhyaH pudgalebhyo dviguNakarkazA pudgalA dravyAtayA vizeSAdhikA bhaya. ntIti / 'evaM jAva navaguNakakkhaDehiMto dasaguNakakkhaDA poggalA dabaTTayAe vise sAhiyA evaM yAvad naraguNakarkazebhyaH pudgalebhyo dazaguNakarkazAH pudgalA dravyArthatayA dravarUpeNa vizeSAdhikA bhavanti / 'dasaguDakakhaDehito poggapara haiM ? aura kauna kina se vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! egaguNakakkhaDehito poggale hito duguNakakkhaDA poggalA davvaTTayAe visesAhiyA' he gautama! ekaguNakarkaza sparzavAle pudgaloM se dvigugakarkazasparzavAle pudgala dravyarUpa se vizeSAdhika hai| 'evaM jAva navaguNakakhaDehito poggalehito dasaguNakakkhaDA poggalA dabaTTayAe visesAhiyA' isI prakAra se yAvat nau guNakarkazasparzavAle pudgaloM se dazaguNakarkazasparzavAle pudgala dvyarUpa se vizeSAdhika haiN| 'dasaguNakakkhaDehito poggalehito saMkhejjaguNakakkhaDA poggalA vya. TThayAe bahuyA' dazaguNakarkaza sparzavAle pudgaloM se saMkhyAtaguNakarkaza. adhika che ? kayA pudgale kayA pudgalenI barAbara che? ane kayA pudgale kayA pudagale.thI vizeSAdhi cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI che hai-'goyamA! egaguNakakkhaDehito poggalehito duguNakakkhar3A poggalA dabaTTayAe visesAhiyA' he gautama ! eka guNa karkaza sparzavALA pudgale karatAM be guNa sparzavALA pugo dravyapathI vizeSAdhi cha. 'eva jAva navaguNakakkhaDehito poggale. hito! dasaguNakakkhar3A poggalA davvaTuyAe visesAhiyA' me prabhArI yAta navaguNa karkaza samarza vALA pudgalathI dasagaNuM karkaza sparzavALA pudgala dravya 35thA vipeSAdhi che. 'dasaguNa kabaDehito! poggalehito saMkhejjaguNakakkhaDA poggalA dabaTTayAe bahuyA' 45 saya 44025 pusa 32tA sabhyAta. g||4225 56gatA dravyapAthI padhAre che. 'saMkhejjaguNakAkhaDehito poggalehito! asaMkhejaguNakakkhaDA pogAlA davaTyAe bahuyA' yaataa|| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 830 bhagavatIsUtre lehito saMkhejjaguNa hakkhaDA pogalA dabaTTayAe bahuyA' dazaguNakarkazebhyaH pudgachebhyaH saMkhyeyagugakarka zAH pudgalA dravyArthatA bahukA bhavanti / 'saMkhenaguNakakkhaDe hito poggalehito asaMkhejjaguNa kakkhaDA poggalA dabaTTayAe bahuyA' saMkhyeSaguNakarkazebhyaH pudgalebhyo'saMkhyeyANakarkazAH pudalA dravyArthatayA bahukA bhavantIti 'asaMkhejjaguNakakkhaDehito poggale hito aNaMtagugakakavaDA poggalA dama. hayAe bahuyA' asaMkhyeyaguNakarkazebhyaH pudgalebhyo'nantaguNakarkazAH pudgalA dravyArthatayA bahukA bhavanti / 'evaM parasaTTayAe vi evaM pradezArthatayA api| yathAdravyAryatayA dviguNakarkazAdi pulAnAmalpabahutvaM kathitam tathaiva-pradezArthatayA'pialpavahutvaM vaktavyaM-jJAtavyaMceti bhAvaH / anenaiva prakAreNa 'samattha pucchA bhANi yanA' sarvatra pRcchA bhaNitavyA, prathamataH sarvatra praznavAkyaM viracaraya sadanantara. mutaravAkyaM racanIyamityarthaH / 'jahA kakkhaDA-evaM mauya-garuya-lahuyAvi' yathA sparzavAle pudgala dravyarUpa se bahuta haiN| 'saMkhejjaguNakakkhaDehito poggalehito asaMkheAjagugakakkhaDA poggalA dabaTTayAe bahuyA' saMkhyAtaguNakarkazasparzavAle pudgaloM se asaMkhyAtaguNitakarphaza pavAle pudgala dravyarUpa se bahuta haiM / 'asaMkhejjaguNakakkhaDehiMto poggalehito agaMta. guNakakkhaDA poggalA dabaTTayAe bahuyA' asaMkhghAtaguNa karka zasparzavAle pudgaloM se anantaguNakarkazavAle pudgala dravyarUpa se bahuta haiN| 'evaM paesaTTayAe vi' jisa prakAra dravyarUpa se dviguNakarkaza Adi pudgaloM meM alpa bahutva kahA hai usI prakAra pradezarUpa se bhI unameM alpa bahusva kahanA cAhiye / isI prakAra se sarvatra prazna vAkya kI racanA karake phira usake bAda uttara vAkya kI racanA karanI cahiye / 'jahA kakkhaDA, evaM maUya-garuya lahuyA vi' ataH jisa prakAra ke karkaza karkaza sparzavALA pudgala karatAM asaMkhyAtagaNuM karkaza sparzavALA pagale 205:thI vadhAre che. 'asaMkhejjaguNakakkhaDehi to pAgalehito aNaMtaguNakakkhaDA pogAlA dabaTTayAe bahuyA' yAta 44025 pusa 42di manata gayA 40 254aa pugo dra0ya 35thI vadhAre che. 'eva paesaTyAe vi' je pramANe dravyarUpathI ddhipradeza vigere pudgalomAM alpabahupaNuM kahyuM che, eja pramANe pradezarUpathI paNa teomAM alabahupaNuM kahevuM joIe eja pramANe badheja prazna vAkaya banAvIne te pachI uttaravAkaya kahevA jaI e. "nA" kakkhar3A evaM maUya-garuya-lahuyA vi' pramANe 44 25degna samayamA A pahelAM kahyA pramANenuM kathana karavAmAM AvyuM che, e ja pramANe mRdu, gurU, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU08 pra. paramANupudgalAnAmalpabahutvam 831 -karkazAH, evaM-tathA mRduka-guruka-laghukA-api jJAtavyAH / 'siya-usiNa-niddha-lukkhA jahA vannA' zItoSNa-snigdha- rUkSAH sparzAH yathA-varNAH, yathA kAlakAdivarNAntarbhAvenA''lApakAH kathitAH tenaiva-prakAreNa zItoSNAdika mantarbhAvyApi-AlApakAH kartavyA iti // 17 // atha prakArAntareNa pudgalAneva varNayannAha-'eesi NaM bhaMte' ityAdi, mUlam-eesiNaM bhaMte! paramANupoggalANaM saMkhejjapae. siyANaM asaMkhejjapaesiyANaM aNaMtapaesiyANa ya khaMdhANaM dava. yAe paesaTTayAe dabaTupaesaTTayAe kayare kayarehiMto jAva visesAhiyA vaa| goyamA! samvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA davaTrayAe, paramANupoggalA davaTTayAe aNaMtaguNA, saMkhejjapaesiyA khaMdhA dabaTTayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davaTayAe asaMkhejjaguNA, paesaTTayAe savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe paramANupoggalA apasahayAe aNaM. taguNA saMkhejjapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe saMkhejjaguNA asaM. khejjapaesiyA khaMdhA paesaTuyAe asaMkhejjaguNA dabaTupaesaTTayAe savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA dabaTTayAe te cava paesaTayAe aNaMtaguNA paramANupoggalA, davvaTupaesahayAe aNaMtaguNA saMkhejjapaesiyA khaMdhA davaTTayAe saMkhejjaguNA, te ceva pae sparza ke sambandha meM yaha pUrvokta rUpa se kathana kiyA gayA hai, usI prakAra se mRdu, guru aura laghu sparza ke sambandha meM bhI kathana karanA cAhiye / 'siya-usiNa-niddha lukkhA jahA vanA' tathA jisa prakAra se varNa ke sambandha meM AlApaka kahA gayA hai usI prakAra se zIta uSNa aura rUna sparza ke sambandha meM AlApaka kahanA cAhiye ||suu07|| bhane sadhu 25shn| sabhA 595 *thana samo , 'siya usiNa niddhalukkhA jahA vanA' 2 pramANe va nA samAM mAtA 33 cha, me pramANa zIta uNu ane rUkSa sparzanA saMbaMdhamAM paNa AlApake kahevA joIe. sU0 za zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre saTTayAe asaMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davaTTayAe asaMkhejjaguNA, te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA / eesiNe bhaMte ! egapaesogADhANaM saMkhejjapaesogAdANaM asaMkhejjapaeso. gADhANa ya poggalANaM davaTayAe paesaTUyAe davvaTThapaesaTrayAe kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA goyamA ! sambatthovA egapaesogADhA poggalA davvayAe, saMkhejapaesaugADhA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesogADhA poggalA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA, paesaTrayAe savvatthovA egapaesogADhA poggalA, apaesaTUyAe saMkhejjapaesogADhA poggalA, paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA dabaTTapaesaTrayAe savvatthovA egapaesogADhA poggalA, davvaTU apaesaTTayAe saMkhejajjapaesogADhA poggalA davaTTayAe saMkhejjaguNA taM cetra paesaTTayAe saMkhejjaguNA asaMkhejjapaesogADhA poggalA davaTTayAe asaMkhejaguNA te ceva paesaTTayAe asNkhejjgunnaa| eesiNaM bhaMte ! egasamayaTTiiyANaM saMkhejjasamayahiiyANaM asaMkhejjasamayahiiyANa ya poggalANaM. jahA ogAhaNAe tahA ThiIe vi bhANiyadhvaM appAbahugaM / eesi bhaMte! egaguNakAlagANaM saMkhejjaguNakAlagANaM asaMkhejjaguNakAlagANaM aNaMtaguNakAlagANaM ya poggalANaM davaTyAe paesaTTayAe davaTa. paesaTTayAe0 eesiM jahA paramANupoggalANaM appAbahugaM evaM sesANa vi vannagaMdharasANaM / eesiM NaM bhaMte ! egaguNakakkhaDANaM saMkhejjaguNakakkhaDANaM asaMkhejjaguNakakkhaDANaM aNaMtaguNakakkhaDANaya poggalANaMdavaTTayAe paesaTThayAe davaTupaesaTrayAe kayare kayarahito jAva visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. sU08 pra. paramANupudgalAnAmalpabahutvam 833 egaguNakakkhaDA poggalA vaTTayAe, saMkhejjaguNakakkhaDA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjaguNakakkhaDA poggalA davaTayAe asaMkhejaguNA, aNaMtaguNakakkhaDA poggalA davaTrayAe arNataguNA, paesaTrayAe evaM ceva / navaraM saMkhejja. guNakakkhaDA poggalA paesaTrayAe asaMkhejaguNA setaM taM ceva / davaTapaesaTrayAe samvatthovA egaguNakakkhaDA poggalA dabaTTapae. saTTayAe saMkhejjaguNakakkhaDA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA asaMkhejjaguNakakkhaDA davyaThyAe asaMkhejjaguNA te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA aNaMtaguNakavakhaDA dabaTTayAe aNaMtaguNA te ceva paesaTuyAe aNaMtaguNA evaM mauyagaruyala huyA vi appAbahuyaM / siya usiganiddhalukkhANaM jahA vannANaM taheva ||suu0 8 // ___ chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! paramANupudgalAnAM saMkhyeyapradezikAnAmasaMkhyeyapadezikAnAmanantapadezikAnAM ca skandhAnAM dravmArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA katare katare0 yaavdvishessaadhikaayaa| gautama ! sarvastokA anantapradezikAH skandhA dravyArthatayA paramANu pudgalA dravyArthatayA-anantaguNAH / saMkhyeyapradezikAH skandhAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH / asaMkhyeyapradezikAH skandhA dravyArthatayA-asaMkhyeyaguNAH, pradezArthatayA sarvastokA anantapradezikAH skandhAH pradezArthatayA paramANupudgalA apradezArthatayA-anantaguNAH / saMkhyeyapradezikAH skandhAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH asaMkhyeyapradezikAH skandhAH prdeshaarthtyaa-asNkhyeygunnaaH| dravyArthapradezArthatayA sarvastokA anantapadezikAH skandhA dravyAyatayA teeva prdeshaarthtyaa-anntgunnaaH| paramANupudgalA drvyaarthprdeshaarthtyaa-anntgunnaaH| saMkhyeyapradezikAH skandhA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, te-eva pradezArthatayA-saMkhyeyaguNAH / asaMkhyeyapradezikAH skandhA dravyArthatayA-asaMkhyeyaguNAH / ta eva prade. zArthatayA asaMkhyeyaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! ekamadezAvagADhAnAM saMkhyeya. pradezAvagADhAnAmasaMkhyeyapradezAvagADhAnAM ca pudgalAnAM dravyAtayA-pradezArthatyAdravyArthapadezArthatayA katare katarebhyo yAvad vizeSAdhikA vA / gautama! sarvastokA ekapradezAgADhAH pudgalA dravyArthatayA, saMkhyeyapradezAvAgADhAH pudgalAH dravyAryatayA bha0 105 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre saMkhyeyaguNAH / asaMkhyeyapradezAvagADhA pglaa:-drvyaarthtyaa-asNkhyeygunnaaH| pradezAryatayA-sarvastokA eka pradezAvagADhAH pudgalA apadezArthatayA, saMkhyeyapradezAvagADhA pugalAH pradezArthatayA, saMkhyeyaguNAH / asaMkhyeyapradezAyagAdA pudalAI pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH / dranyArthapradezArthatayA sarvastokA ekapradezAvagAhAH pudgalAH dravyArthA'padezArthatayA / saMkhyeyapadezAvagADhAH pudralA: -dravyArthatayA sNkhyeygunnaaH| te eva pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH, asaMkhyeyapradezAvagAhAH pudgalAH-dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH / ta evaM pradezArthatayA asNkhyeygunnaaH| eteSAM khalu bhadanta ! ekasamayasthitikAnAM saMkhyeyasamaya sthitikAnAm asaMkhyeyasamayasthitikAnAM ca pudgAnAm yathA-avagAhanAyAm tathA -sthitAvapi bhaNitavyam-alpabahutvam / eteSAM khalu bhadanta ! ekaguNakAlakAnAM saMkhyaguNakAlakAnAm-asaMkhyeyaguNakAlakAnAm anantaguNakAlakAnAM pudgalAnAM dravyArthatayA dezArthatayA dravyArtha-pradezArthatayA0 eteSAM yathA-paramANupudgalAnAma: spabahutvam tathA-eteSAmapi-alpabahutvam evaM zeSANAmapi varNa-gandha-rasAnAm / eteSAM khalu bhadanta ! ekaguNakarkazAnAM saMkhyeyaguNakarkazAnAm asaMkhyeyaguNakarkazAnAm anantaguNakarkazAnAM pudgalAnAM dravyAyatayA pradezArthatayA-dravyArthapradezA. yatayA katare katarebhyo yAvad-vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH ekaguNakarkazAH pudgalA dravyArthatayA saMkhyeyaguNakarkazAH pudgalA dravyArtha yA sNkhyeygunnaaH| asaMkhyeyaguNakarkazA pudgalA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, anantaguNakarkazAH pudgalA:dravyAtayA anantagugAH / pradezAdha tayA-evameva. navaraM saMkhyeyaguNakarkazAH pudgalAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH zeSaM tadeva / dravyArthapadezArthatayA sarvaratokA ekaguNakarkazAH pudgalA drvyaarthprdeshaarthtyaa| saMkhyevaguNa karkazAH pudgalA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH / ta evaM pradezArthanayA saMkhyeyaguNAH / asaMkhyaguNakarkazA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, te eva pradezArthatayA asaMkhyeSaguNAH, anantaguNakarkazAH dravyArthatayA'nantaguNAH / ta eka pradezArthatayA anantaguNAH / evam-mRduka:-guruka-laghu. kAnAmapi-alpa bahutvam / zItoSNasnigdharUkSANAM yathA-varNAnAM tathaiva // muu08|| TIkA-'eesiNaM bhaMte !' eteSAM khalu bhadanta ! 'paramANugoggalANaM saMkhejjapaesiyANaM asaMkhejjapaesiyANaM arNatapaesiyA Na ya khaMdhA' paramANupudgalAnAm prakArAntara se pudaloM kA varNana karate haiM 'eesigaM bhaMte ! paramANupoggalANaM saMkhejjapaesiyA gaM' ityAdi ||suutr 8 // have prakArAtarathI palenuM varNana karavAmAM Ave che. 'eesiNaM bhaMte ! paramANupoggalANaM saMkhejjapaesogADhANaM' ityAdi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU08 pra0 paramANuyudgalAnAmalpabahutvam 835 saMkhyeyapadezikAnAm -asaMkhyeyapradezikAnAm antamadezikAnAM ca skandhAnAm / 'dabaTTayAe paesaTTayAe dabaTaparasaTThayAe kayare kayarehito jAba visesAhiyA vA' dravyArthatayA dravyarUpeNa - pradezArthatayA-pradezarUpeNa-dravyArthapradezArthatayA-eta dubhayarUpeNa katare katarebhyo yAbada-vizeSAdhikA vA / atra yAvat padena alpA vA bahukA vA-tulyA vA-eteSAM grahaNaM bhavati / paramANupudgaleNu saMkhyAtapadezikAdiskandheSu ca madhye kutra dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA ca keSAmapekSayA ke alyA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikAveti prazna: ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthoga' aNaMtapaesiyA. khaMdhA damaTTayAe' sastokA:-anantapradezikA:-skandhA dravyAtayA, dravyarUpe. NA'nantamadezikA avayavinaH sarvebhyo'lpIyAMsomavantIti bhAvaH, tebhyaH 'paramANu poggalA dabaTTayAe arNataguNA' paramANupudgalA dravyArthatayA'nantaguNAH, 'saMkhejja. ___TIkArtha-aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! ina paramANu pudgaloM saMkhyAtapradezika skandhoM, asaMkhyAtamadezika skandhoM aura anantapradezika skandhoM ke bIca meM 'davaTThayAe, paesaTTayAe, davya. kRpaesaTTayAe' dravyarUpa se, pradezarUpa se aura dravyapradeza donoM rUpa se 'kayare kayarehito jAva visesAhiyo' kauna pudgalaskandha kina pudgalaskandhoM se yAvat vizeSAdhika haiM ? yahAM yAvat pada se 'alpA vA, bahukA vA tulyA vA' ina padoM kA saMgrahaNa huA hai| isake uttara meM prabhuzrI kahate hai-'goyamA ! samvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA vvaTThayAe' he gautama! dravyarUpa se anantapradezika skandha saSa se kama haiM / 'paramANugoggalA davdhaTTayAe aNaMtaguNA' tathA-paramANu pudgala dravyarUpa se ananta. TIkAtha-have zrIgautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he karUNAnidhAna bhagavad A paramANu yudgale saMkhyAta pradezavALA skaMdha, asaMkhyAta pradezapaapaa 24. sana sanata prazANA 24 dhaumA 'dabaTTayAe, paesaTTayAe, davvadrapaemaTTayAe' dravyAthI prazAthI are dravya pradeza manne prayAyI yA pusa 24 / 'kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' yA pugata pAthI yAvat 'appA vA, bahukA vA, tullA vA' 55 che, yA pusa 24 / dhyA pudagala dhAthI vadhAre che, kayA pudgala kahe kayA pudgala skadhAnI tulya che? kayA pudgala kayA pudgala kaMdhathI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIna 4 cha -'goyamA ! savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA davvaTrayAe' sAyujyamAna mAtama ! dra0554AthI manAta prazANA 24 dhe| sothI mech| che. 'paramANupoggalA davaTThayAe aNaMtaguNA' 52mAra puzala dravyapAthI anata pradezAdhe 2i sanata cha. saMkhejjapaesiyA khaMdhI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre paesiyA khaMdhA davaTThayAe saMkhejjaguNA'-saMkhyAtapadezikAH skandhA dravyArthatayAdravyarUpeNa ityarthaH, saMkhyeyaguNAH paramANupudgalApekSayA saMkhyAtapadezikA aba yavino dravyarUpeNa saMkhyAta guNAH adhikA bhavantIti bhAvaH / saMkhyAtapradezikA. vayarapekSayA-'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA damaTTayAe asaMkhejjaguNA'-asaMkhyAta. pradezikAH skandhA dravyArthatayA asaMkhyAtagugA adhikA bhAntIti / 'paepaThThayAra' padezArthatayA-pradezarUpeNa pocyate-'savvatthovA apaMtapaesiyA khaMdhA paesaha yAe' sarvastokAH-sarvebhyo'lpIyAMsAH anantapradezikAH skandhA avayavina:pradezArthatayA-pradezarUpeNa bhavantIti / 'paramANupoggalA apaesadvayAe aNaMtaguNA' paraNupudgalA apradezArthatayA anantaguNAH, anantamadezikaskandhApekSayA-apade. zAryatArUpeNa paramANo'nantaguNA adhikA bhavanti / yadyapi-pradezArthatA prastAve apradezArthatayA' ityuktaM tat paramANUnAzritya moktam teSAM pradezAbhAvAt / 'saMkhe. pradezika skandhoM se anantaguNita hai 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA dabaTThayAe saMkhejjagugA' tathA paramANu pudgaloM kI apekSA saMkhyAta pradezika skandha dravyarUpa se saMkhyAtaguNita haiM / 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davva hRyAe asaMkhejaguNA' saMkhyAtapradezika skandhoM kI apekSA asaMkhyAtaprade. zika skandha dravyarUpa se asaMkhyAtaguNita haiN| 'paesaTTayAe savvasthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe' pradezarUpa se saba se kama anantapradezika skandha haiM / 'paramANu poggalA apaesaghAe aNaMtaguNA' paramANu pudgala anantapradezika skandha kI apekSA apradeza rUpa se ananta. guNeM adhika haiM / yadyapi yahAM pradezarUpatA ko lekara vicAra calarahA hai parantu phira bhI jo yahAM apradezAtA ko liyA gayA hai vaha paramANu pudgala meM do Adi pradeza nahIM hote haiM isaliye aisA kahA gayA davaTyAe saMkhejjaguNA' tathA 52mA pusa 42di sajyAta pradeza 24o dravyapAthI sabhyAtAya che. 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA' sadhyAta prazANA 24 the| 42ta asabhyAta pradezavANA 24 / dravyapAthI masabhyAta che.. 'paemaTTayAe savvatthotrA aNaMtapaesiyA khaMdhA paesaTrayAe' pradezapAthI sIthA mech| mana ta prazANA 24 po che. 'paramANu poggalA apaemadvayAe aNaMtaguNA' 52mA pugata manata pradezAdhodhI apradezapaNAthI anaMtagaNA vadhAre che. jo ke ahIMyAM pradezapaNAthI vicAra cAlI rahyo che. te paNa ahIMyAM je apradezapaNane grahaNa karela che, te paramANu yudle mAM be vigere pradeza hotA nathI. tethI e pramANe kahela che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za025 u.4 sU08 pra0 paramANuyudgalAnAmalpabahutvam 837 japarasiyA khaMdhA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyeyazdezikAH skandhAH pradezArthatayA-pradezArUpeNa pUrvApekSayA saMkhyAtaguNAH adhikA bhavantIti / 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe asaMkhejjagugA' asaMkhyAtanadezikAH skandhAH pradezArthatayA. pradezarUpeNa pUrvApekSayA asaMkhyeyagugAH-adhikA bhavantIti / 'dabaTupaemaTThayAra' dravyArthapradezArthatayA-dravya-pradezobhayAbhyA mityarthaH 'savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA daTTayAe' sAstokA:-sarvebhyo'lpIyAMsAH anantapradezikA skandhA dravyArtha. tayA bhavantIti / 'taM cetra paesaTTayAe aNaMtagugA' ta eka-anantapadezikA eva skandhAH padezArthatayA pUrzapekSayA'nanta guNA adhikAH bhavantIti / 'paramANu. poggalA davvadvaparasaTTayAe aNataguNA' paramANupudgalA dravyArthapradezArthatayA dravyapadezobhayarUpeNa anantaguNA adhikA bhavanti / 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA daTTayAe hai| 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyAtapradezika jo skandha haiM ve pradezarUpa se paramANu pudgala kI apekSA saMkhyAtaguNe adhika hai| 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA paesaTTayAe asaMkhejjagugA' asaMkhyAtapradezoM vAle jo skandha haiM ve saMkhyAtapradezakoM kI apekSA pradezarUpa se asaMkhyAtaguNe adhika haiM / aba sUtrakAra-'dabaTupaesahayAe' dravyarUpa se aura pradezarUpa se donoM rUpa se vicAra karate haiM saba tthovA aNaM tapaesiyA khaMdhA davaTTayAe' dravyarUpa se to anantapradezika skandha saba se thoDe aura vehI anantapradezika skandha pUrva kI apekSA pradezarUpa se anaMtaguNe adhika hai| 'paramANupoggalA ghaTTapaesaTTayAe aNaMtaguNA' tathA-paramANu pudgala dravyarUpa se evaM pradezarUpa se-donoM rUpa se anantaguNe adhika hai| 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA vaTTayAe saMkhejja. 'saMkhejjapaesiyA khadhA paesaTTayAe saMkhejja guNA' sAta pradeza 2 / che, te praza54AthI 52mA 568 42di sAtazaya padhAre cha. 'asaM khejjaesiyA khadhA paesaTTayAe asaMkhenja guNA' asaNyAta prshaa27| che, teo sakhyAta pradeze karatAM pradezapaNAthI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. ve sUtra42 'dabaTupaesaTTayAe' dra0yAthI bhane praza5yAthI theTale * bhanne prArathI viyA2 42 che. 'savvatthovA aNaMtaparasiyA khaMdhA davaTyAe' dravyapaNuthI anaMta pradezaLe sakaMdha badhAthI kama che. ane eja anaMtapradezavALA skaMdhe pahelAnA dho karatAM pradeza paNAthI anaMtagaNa adhika che. "gharamaannugoglaa dabadupaesaTTayAe aNaMtaguNA' tathA 52mA ghusA dra055thA bhane pradezapAthI bhanna prArathI mana tazA padhAre che. 'saMkhejjAesiyA khaMdhA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ VED bhagavatIsUtre saMkhejaguNA'-saMkhyeyapradezikAH skandhA dramArthatayA pUrvApekSayA saMkhyeyagu gAHadhikA bhavanti / 'te ceva paemaTTayAe saMkhejjaguNA'-ta eva saMkhyeyamadezikAH skandhAH pradezAtArUpeNa pUrvApekSayA saMkhyeyaguNA adhikA bhavanti / 'asaMkheja. paesiyA khaMyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyapradezikAH skandhA dravyArthatayA pUrvA'pekSayA-prasaMkhyeyaguNaH-adhikA bhavantIti / 'te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' ta eva asaMkhyeyapradezikAH skandhA eva pradezArthatayA pUrvApekSayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavantItibhAvaH 'eesi gaM bhaMte / eteSAM khalu bhadanta ! 'egapaesogADhANaM saMkhejapaeso. gADhANaM asaMkhenjapaesogADhANa ya poggalANaM'-ekapradezAvagADhAnAm ekasminAkAzamadeze avagAhanaM saMbhavatIti yeSAM-te-ekamadezAvagADhAH tathAvidhAnAm -tathA saMkhyAtapadezAvagAr3hAnAm evam-asaMkhmAte AkAzapadeze'vagADho'vagAhanaM yeSAM pudgalAnAM te-asaMkhyeyapradezAvagADhAH, teSAM pudgalAnAm-'davvaSThayAe' guNA' saMkhyAta pradezika skandha pUrva kI apekSA dravyarUpa se saMkhyAtaguNe adhika haiM-'taM ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA' aura ve hI saMkhyAtapradezika skandha pUrva kI apekSA pradezarUpa se bhI saMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA davayAe asaMkhejjaguNA taM ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtapradezika skandha dravyarUpa se pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM aura ve hI pradezarUpa se bhI pUrva kI apekSA asaMkhyAta guNeM adhika haiN| 'eesi NaM bhaMte egapaesogADhANaM, saMkhejjapaesogADhA NaM, asaMkhe. jjapaesogADhANa ya poggalANaM vvaTTayAe paesaTTayAe vvaTThapaesaTTayAe kayare kayare jAva visesAhiyA vA' isa sUtrapATha dvArA gautamasvAmI ne davaTyAe saMkhejjaguNA' yAta prazANA 24the| 57i Rai dra0yapAthI yAta vadhAre che. 'ta ceva paemaTTayAe saMkhejjaguNA' ana se sabhyAta pradezavALA skaMdha pahelAnI apekSAthI pradezarUpathI paNa saMkhyAta gaNA vadhAre 7. 'asaMkhejjapaesiyA khaMghA davvadvayAe asaMkhejja guNA' abhyAta pradezamA dha dravyapaNathI pahelAM karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. ane eja pradeza paNAthI paNa pahelAM karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. 'eesi NaM bhaMte ! egapaesrogADhANaM, saMkhejjapaesogADhANa, saMkhejjapaesogADhANaM ya poggalANaM davvadvayAe paesaTTayAe davvaTupaesaTTayAe kayare kayare0 jAva bisemAhiyA' / suutr5|4|2| zrI gItamasvAmI prabhune me 57yuche hai zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 78 pra0 paramANupuralAnAmalpabahutvam 839 dravyAtayA-dravyarUpapeNetyarthaH 'paesaTTayAe' pradezArthatayA 'kayare kayarahito jAba visesAhiyA-katare katarebhyo yAvat-vizeSAdhikA vA / atra gavatpadena alpA vA bahukA vA tulyA vA-eteSAM grahaNaM bhavati / tathA ca-eka pradezAvagADhasaMkhyeyapadezAvagADhA'saMkhyeyapradezAvagADhAnAM pudgalAnAM madhye katare pudglaa| katarebhyaH pudgalebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA-vizeSAdhikA vA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-gogamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'sadhvayovA egapaesogADhA poggalA dabaTThayAe' sarvastoka:-sarvebhyo'lyAH ekapradezAyagADhAH pudgalA dravyArthatayA-dravyarUpeNa bhavanti / atra 'sambatyovA egapaesogADhA poggalA. prabhuzrA se aisA pUchA hai-he bhadanta ! eka pradeza meM avagADha jo pula hai unameM, saMkhyAtapradezoM meM avagADha jo pudgala haiM unameM aura asaM khyAta pradezoM meM avagADha jo pudgala haiM unameM-ina tInoM ke bIca meM dravyarUpa se pradezarUpa se aura dravyapradeza donoM rUpa se kauna pudgala kina pudgaloM se yAvat vizeSAdhika haiM ? yahAM yAvat pada se 'alpA bA, bahukA vA, tulyo vA' ina padoM kA grahaNa huAhai / hai / AkAza ke eka pradeza meM jinakA avagAha hai ve pudgala ekapadezAvagADha haiN| jinakA avagAha AkAza ke saMkhyAtapradezoM meM hai ve saMkhyAtapradezA. vagADha pudgala hai aura jinakA avagAha AkAza ke asaMkhgata pradezoM meM hotA hai-ve asaMkhyAtapradezAvagADha pudgala hai| isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! savvasthovo egapaesogADhA poggalA dabaTayAe' he gautama ! dravyarUpa se ekapradezAvagAhI pudgala saba se kama haiN| he bhagavana eka pradezamAM avagADhavALA je pudgale che, temAM ane sAta pradezomAM avagADha je pugalo che, temAM ane asaMkhyAta pradezomAM avagADha je pudgale che, temAM A traNemAM dravyapaNAthI, pradezapaNAthI ane dravyapradeza, pAthI 45 pugato yA pugata 42i 'alyA vA, bahukA vA tulyA vA' alpa che? kayA pagale kayA pudgale karatAM vadhAre che? kayA pagale kayA pudgalanI barobara che? ane kayA pudgale kayA pudgalathI vizeSAdhika che ? AkAzanA eka pradezamAM jenuM avagAhana che, te pudagale eka pradeza vagADha kahevAya che. jenuM avagAhana AkAzanA saMkhyAta pradezamAM che, teo saMkhyAta pradezAvagADha pudgala che ane jeonuM avagAhana AkAzanA asaMkhyAta pradezamAM hoya che, teo asaMkhyAta pradezAvagADha pudgale che? zrI gaNanAyaka gautamasvAmInaprazna uttaramA prasuzrI 4 cha -'goyamA ! savvatthovA egapaesogADhA pogalA duvvadvayAe' 3 gautama ! dravyapAthI se pradezamA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 bhagavatIsUtre davAe' iti proktaM tadihakSetrAdhikArAt-kSetrasyaiva prAdhAnyAt paramANu iyaNukA jJanantANukaskandhA api viziSTapariNAmena-ekakSetramadezAvagADhAH AdhArAdheyayo. rabhedopacArAdekatvena vyapadiSTA bhavanti tatazca sarvastokA ekamadezAvagADA: punalA drAtayeti lokAkAzamadezaparimANA evetyarthaH / tathAhi-nAsti-etA. dazaH kazcanA'pi akAzamadezaH ya ekapradezAvagAhaparimANapariNatAnAM paramAvAdInAmayakAzadAnapariNAmena na pariNata iti / 'saMkhejjapaesogAdA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalA dracyAryatayA saMkhyeyaguNA bhavanti / atrApi kSetrasyaiva prAdhAnyAt yahAM para 'savyathovA egapaesogADhA poggalA dabaTTayAe' jo aisA kahA gayA hai vaha kSetra ke adhikAra ko lekara kahA gayA hai / kyoM ki yahA~ kSetra kI hI pradhAnatA hai| paramANu dvathaNuka Adi anantANuka skandha bhI viziSTa pariNAmase eka kSetra pradeza meM avagADha hote haiN| kyoM ki AdhAra Adheza meM abheda ke upacAra se ve eka rUpa se kahe jAte haiN| ataH dravyarUpa se eka pradezAvagADha pudgala sarvastoka haiM isakA tAtparya yaha hai ki ve lokAkAza ke pradezoM ke barAbara hI haiN| kyoMki aisA koI bhI AkAza kA pradeza nahIM hai jo pradezAvagAha rUpa pariNAma se pariNata hue paramANu AdikoM ko sthAnadAnarUpa pariNAma se pariNata na huA ho| 'saMkhejjapaesogADhA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyAtapradezoM meM avagAhI jo pudgala haiM ve dravyarUpa se saMkhyAtaguNeM adhika haiM yahAM para bhI kSetra kI hI pradhAnatA hai| ima se aise skandha mAna 42 // 1 // pugata soyI 5-mech| che, mahIya re 'savva tthovA egapaesogADhA poggalA davvayAe' mA pramANe vAmA mA0yu che, te kSetranA adhikArathI kahela che. kemake ahIMyAM kSetranuM ja mukhyapaNuM che. paramANu, dvayaka, vigere anaMta guNavALA skaMdha paNa vizeSa prakAranA eka kSetra pradezamAM avagADhavALA hoya che. kemake AdhAra ane AdheyamAM abhedanA upacArathI teo eka rUpathI kahevAya che. jethI dravyapaNuthI eka pradezamAM avagADha thayela pudgala sauthI thoDA che. kahevAnuM tAtparya e che ke-teo lekAkAzanA pradezanI barobara ja che. kemake e kaMIpaNa AkAzane pradeza nathI ke je eka pradezamAM avagAha rUpa pariNAmathI pariNata thayelA paramANu Adikane sthAna aa5| 35 pariNAmathI parizta na yA DAya 'saMkhejjapaesogADhA poggalA dabadayAe saMkhejjaguNA' sa cyAta pradezamA ma nApANAre purakho batAvyA che, te dravyapaNathI saMkhyAtagaNu vadhAre che. ahIMyAM paNa kSetranuM ja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU08 pra0 paramANupulavAmAmalpabahutvam ra tAdRzaskandhAdhArakSetrapadezApekSayaiva bhAvanA karttavyeti / kevalaM sukhamatipatyarthamidamudAharaNaM pradazyate-yathA kila paJca te sarvalokapadezAH, ete ca pratyekacintAyAM paJcaiva saMyogataH punareteSveva anekAH saMyogA labhyante / iyamevaiteSAM sthApanA* eteSAM sampUrNA'sampUrNA nyagrahaNAnyamokSaNadvAreNa-AdheyavazAdaneke saMyona bhedA bhAvanIyA-iti / 'asaMkhejjapaesogADhA poggalA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalA dravyArthatayA-dravyarUpeNa pUrvA'pekSayA asaMkhyayaguNAH adhikA bhavantIti, atrApi bhAvanA pUrvava deva, tathAhi-avagAhanAkSetrasya asaMkhye. yapradezAtmakatvAd asaMkhyeyaguNA iti / 'paesaTTayAe' pradezArthatayA 'samvandhoyA egapaesogADhA poggalA apaesaTTayAe' sarvastokAH ekapradezAvagADhA pudgalA ke AdhAra bhUta kSetra ke pradezoM kI apekSA se hI bhAvanA kartavya hai| ise isa prakAra ke udAharaNa dvArA samajhA jA sakatA hai-jaise mAna liyA jAya ki pAMca pradeza hI sarva lokapradeza haiM aura saMyoga se jaya inakA vicAra kiyA jAtA hai to inhI meM aneka saMyoga pAe jAte haiN| aisA yaha inakA AkAra hai .. inake sampUrNa asaMpUrNa anya grahaNa mokSaNa dvArA Adheya ke vaza se aneka saMyoga bheda ho jAte haiM / 'asaM. asaMkhejjapaesogADhA poggalA vaThThayAe0' asaMkhyAtapradezoM meM avagADha jo pudgala haiM ve dravyarUpa se pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiN| kyoM ki unake dvArA avagAhita ho rahA jo kSetra hai vaha asaMkhyAtapradezAtmaka hai / 'paesaTTayAe savvasthovA egapaesogADhA poggalA apaesaTTayAe' pradeza kI vivakSA se apradezarUpa se yukta jo pudgala prmukhyapaNuM che. tethI evA skaMdhanA AdhArabhUta kSetranA pradezonI apekSAthIja bhAvanA karavI joIe. A viSayane udAharaNa dvArA A pramANe samajAvI zakAya che.-jemake mAnI levAmAM Ave ke pAMca pradeza ja sarvaleka pradeza che. ane saMgathI jyAre temane vicAra karavAmAM Ave to temAM aneka saMgo maLI Ave che, e rIte tene AkAra * A pramANe che. AnA saMpUrNa athavA asaMpUrNa anya grahaNa ane mokSaNa dvArA AdheyanA vazapaNAthI aneka saMga bheda tha taya che. 'asaMkhejjapaesogADhA pogalA davvadvayAe0' asaNyAta prazAmA avagADha je pudrale che, te dravyapaNAthI pahelA karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake tenA dvArA avagAhanAvALuM thayela je kSetra che, te asaMkhyAta pradeshaam cha. 'paesa TrayAe savvatthovA egapaesogADhA poggalA apaesaTTayAe' pra. zanI vivakSAthI apradezapaNathI yukta je pudgala paramANuM che, ke je AkAzanA bha0 106 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIsUtre apadezArthatayA-apradezarUpeNetyarthaH pradezArthatApakSe-apradezArthatayetyuktaM tat para. mAnAzritya proktaM paramANUnA pradezA'bhAvAt / tadapekSayA 'saMkhejjapaesogADhA poggasA parasaTThayAe saMkhejjaguNA' saMkhyeyamadezAvagADhA pudgalA pradezArthatayA saMkhyeyaguNA adhikA bhavanti / 'asaMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe asaM. khenaguNA' asaMkhyeyapadezAvagADhA pudgalAH pradezArthatayA pradezarUpeNa pUrvADapekSayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavantIti / 'dabaTupaesaTTayAe sambatyovA egapaesogAdA poggalA dabadamapaesadvayAe' dravyArtha-pradezArthatayA-dhyArthapradezArthapakSe sarvastokA:-sarvebhyo'lpAH ekamadezAvagAdA:-ekasmina-AkAzapadeze'vagAhanazIlAH pudgalAH dravyArthA'padezArtharUpeNa bhavanti / paramANavohi-dravyavivakSAyAM mANu hai, jo ki AkAza ke eka pradeza meM avagAhI hai ve saba se kama hai| paramANu apradezI kahA gayA hai| isIliye yahAM unheM Azrita karake apradezarUpa se kahA gayA hai / 'saMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe saMkhejjaguNA, inakI apekSA jo AkAza ke saMkhyAta pradezoM meM avagADha hue pudgala haiM ve dravyarUpa se saMkhyAtaguNe adhika kahe gaye haiM 'asaMkhejjapaesogADhA poggalA paepsaTTayAe asaMkhejjaguNA' tathA asaM. khyAta pradezoM meM avagAha vAle rahe hue jo pudgala skandha haiM ve pUrva kI apekSA pradeza rUpa se asaMkhyAtaguNe adhika kahe gaye haiN| 'davyaTapaesaTTayAe samvatthovA egapaesogADhA poggalA dacaTTha apasaTTayAe' tathA inakI apekSA jo ekapradezAvagADha pudgala hai ye dravyarUpa se evaM apradezarUpa se ubhayarUpa se saba se kama (thoDe) kahe gaye haiM / dravya kI eka pradezamAM avagAhanAvALA che. te sauthI ochA che. paramANu apradezI kahela che. tethI ahIMyAM tene Azrita karIne apradezapaNAthI kahela che. 'saMkhejjAesogADhA poggalA davvaTTayAe saMkhejjaguNA' tenI apekSAthI mAnA saMkhyAta pradezamAM avagADha thayelA je pule che te dravyapaNAthI saMkhyAta // dhAre che 'asaMkhejjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' tathA asaMkhyAta pradezamAM avagAhanAvALA-rahelA je pudgala skaMdha che, te pahe. mAnA 42di prazAthI asaNyAta! padhAre 4aa che. 'dabaTupaemaTTayAe savvatthovA egapaesogADhA poggalA dabvaTThaapaesaTTayAe' tathA tanA 420i Te. zamAM avagADha thayela je muddale che, te dravyapaNAthI ane apradezapaNAthI bane prakArathI sauthI alpa (veDA) kahyA che. dravyanI vivakSAthI paramANu dravyartha kahyA che. ane pradezanI vivakSAthI apradezavALA je pudrale che, ke je AkAzanA eka zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 2.4 sU08 pra0 paramANupudgalAnAmalpabahutvam 843 dravyarUpA arthAH, pradezavivakSAyAzcA'pradezArthA iti-kRtvA dravyArthA-pradezArthI ste paramANavaH kathyante iti / 'saMkhejjapaesogADhA poggalA davvayAe saMkheja guNA' saMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalA drArthatayA-saMkhyeyaguNA adhikA bhavanti -pUrvapekSayA-iti / 'te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA' te-pUrvoktA eva pudgalAH pradezArthatayA-pradezarUpArthavivakSayA pUrvApekSayA saMkhyeyagugA adhikA bhavantIti / 'asaMkhejjapaesogADhA poggalA davaTTayAe asaMkhejjagugA' asaMkhyeyapradezAvagADhAH pudgalA dravyArthatayA dravyarUpavivakSAyAM pUrvApekSayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavantIti 'te cetra-paesaTTayAe saMkhejjaguNA' ta eva-pUrvoktA eva pudgalAH pradezA dhatayA pUrvApekSayA asaMkhyeyaguNA:-adhikA bhavantIti bhAvaH, 'eesiNaM bhaMte' eteSAM khalu bhadanta ! 'egapamayaTiiyANaM saMkhejmasamayahiiyANaM-asaMkhejjasamaya. vivikSAvaza paramANu dramArtha kahe gaye hote haiM aura pradezoM kI viva. kSAvaza ve apradezArtha kahe gaye hote haiN| AkAza ke eka pradeza meM adha. gAhanAzIla (rahe hue) aise pudgala paramANu sabase kama (thoDe) hote haiN| 'saMkhejjapaesogADhA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA' inakI apekSA jo AkAza ke saMkhyAta pradezoM meM avagADha ho sakate haiM aise pudgala dravyarUpa se saMkhyAtaguNe adhika kahe gaye haiM / 'te ceva paesaTTayAe saMkhe. jaguNe parantu ye hI pudgala pradezarUpa se pUrva kI apekSA saMkhyAtaguNeM adhika hote haiN| 'asaMkhejjapaesogADhA poggalA davaTTayAe asaMkhejja. guNA' inakI apekSA jo pudgala asaMkhyAtapradezAvagAhI haiM ve dravyadRSTi se asaMkhyAtaguNe adhika kahe gaye haiN| 'taM ceva paesaTTayAe asaMkhe. jjaguNA' parantu ye hI pudgala skandha pradezarUpa se bhI pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika kahe gaye haiN| ___'eesiNaM bhaMte ! egasamayadviiyA NaM saMkhejjasamayahiiyANaM asaM. khejjasamayahihayANaM' poggalANaM' he bhadanta ! eka samaya kI sthiti pradezamAM avagAhanAvALA che. te sauthI thoDA che. paramANu apradezI kahela che. 'saMkhejjapaesogADhA poggalA dabayAe saMkhejjaguNA' tenA 42di mazana sadhyAta pradezamAM je avagADha hoI zake che, evA pudgala dravyapaNuthI saMkhyAtagaNa ma4i-padhAre cha, 'ta' ceva paesaTUyAe saMkhejjaguNA' 52 mA do| prsh5||thii pAnA 42di jyAta pAre DAya che. 'asaMkhejjapaeso. gADhA poggalA davaTyAe asaMkhejjaguNA' tanA 42di sadhyAta azAhI purasa cha ta 055thI masayAtAya! madhi: 4aa cha, 'taM ceva paesadayAe asaMkhenja guNA' 52 pusa 24 / pradezapAthI para paDai Rai vdhyAta pAre / . 'eesi NaM bhaMte ! egasamayadviiyANaM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre hiiyA Na ya poggalANaM ?' ekasamayasthitikAnAM-saMkhyeyasamayasthitikAnAm-asaMkhyeyasamayasthitikAnAM pudgalAnAM katare katarebhyo vA yaavd-vishessaadhikaaH| ekasamayasthitikapudgalAdArabhyA'sakhye gasamayasthitikapudgaleSu madhye kasyA'pekSayA kasyA'lpatvaM tulyatvaM vizeSAdhikatvaM vA bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha-'jahA' ityAdi / 'jahA-avagAhaNAe-tahA ThiIe vi bhANiyavvaM apAbahuge' yathA-agAhanAyAmalpabahutvaM kathitam-tathaiva-sthitAvapi alpabahutvaM bhaNitavyam / ekasamayasthitikAH pudgalA dravyArthatayA sarvebhyo'lyAH, tadapekSayA-saMkhyAtasamayasthitikAH pudgalA dravyArthatayA-ekasamayasthitika pudgalApekSayA-saMkhyAtaguNA adhikA bhavanti / tadapekSayA-asaMkhyAtasamayasthitikAH pudgalA dravyArthatayA-asaMkhyAtaguNA vAle, saMkhyAtasamaya kI sthitavAle aura asaMkhyAtasamaya kI sthiti vAle pudgaloM meM kauna pudgala kina pudgaloM se yAvat vizeSAdhika haiM ? tAtparya isaprazna kA yahI hai ki-eka samaya kI sthitivAle pudgaloM se lekara asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgaloM ke bIca meM kisakI apekSA kisa meM alpatA hai ? kisa kI apekSA kisa meM tulyatA hai ? aura kisakI apekSA kisa meM vizeSAdhikatA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'jahA avagAhaNAe tahA ThiIe vi bhANiyavaM appA bahugaM' he gautama ! jisa prakAra se avagAhanA ke sambandha meM alpabahutva kahA gayA hai, usI prakAra se sthiti ke sambandha meM bhI alpabahutva kahanA caahiye| isa prakara eka samaya kI sthitivAle jo pudgala haiM ve dravyarUpa se satha se kama haiN| inakI apekSA jo saMkhyAta samaya kI sthitivAle pudgala haiM ve dravyarUpa se saMkhyAtaguNe adhika haiN| saMkhyAtasamaya kI saMkhejasamadviiyANaM poggalANa' asAvana samayanI sthitivANA, jyAta samayanI sthitivALA ane asaMkhyAta samayanI sthitivALA pulemAM kyA padralo kayA pulethI yAvat vizeSAdhika che ? A kathananuM tAtparya e che ke-eka samayanI sthitivALA pudgale ane asaMkhyAta samayanI sthitivALA pudramAM kayA padralethI kayA pada cheDA che? kayA pudgale karatAM kayA pagale vadhAre che? kayA pudgala kayA pudgalenI barAbara che? kayA pudgale yA pothI vizeSAdhi cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI cha hai-'jahA avagAhaNAe tahA ThiIe vi bhANiyavvaM appAbahugaM' gautama! 2 pramANa avagAhanAnA saMbaMdhamAM apabahu paNa kahyuM che, eja pramANe sthitinA saMbaMdhamAM paNa a5bahupaNuM kahevuM joIe. A rIte eka samayanI sthiti vALA je pagale che, te dravyarUpathI sauthI ochA che, tenA karatAM saMkhyAta samayanI sthitivALA je pudgale che, teo dravyapaNathI saMkhyAtagaNuM vadhAre zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyamandrikA TIkA za025 u.4 108 pra paramANupudgalAnAmala bahutvam 845 adhikA bhavantIti / evaM pradezArthatayA sastokA ekasamayasthitikAH pudgalA apradezArthatayA, tadapekSayA saMkhyAtasamayasthitakAH pudgalA pradezArthatayA saMkhyAta. gugA adhikA bhavanti / evaM krameNa yathaivAvagAhanAprakaraNe pudgalAnAmalpabahutvaM pradarzitam tathaiva-sthitiviSaye'pi-alpabahumvaM svayamhanIyam diGmAtraMtu - sUtra kAreNa pradarzitamiti bhAvaH / / __ 'eesi NaM bhaMte !' eteSAM khalu bhadanta ! egaguNakAlagANaM-saMkhejjaguNa kAlagANaM-asaMkhejaguNakAlagANaM-aNataguNakAlagAga ya poggalANa'-e ruguNakAlakAnAM-saMkhyeyagukAlakAnA-masaMkhyeyaguNakAlakAnA-manantaguNakAlakAnAM ca pudgalAnAm 'dana pAe-paesahagae-dabaTaraesa gae dravyArtha tayA, pradezAryatayA, sthitivAle pudgaloM kI apekSA jo asaMkhyAta samaya kI sthitiyAle pudgala haiM ve dravyarUpa se asaMkhyAtaguNe adhika hai / isI prakAra pradeza kI apekSA apradezarUpa se eka samaya kI sthitivAle pudgala saba se kama haiM / inako apekSA saMkhyAtasamayakI sthitivAle pudgala pradezarUpa se saMkhyAtaguNe adhika haiM isa krama se jaisA avagAhanA ke prakaraNa meM pugaloM kA alsabahutva pradarzika kiyA gayA hai usI prakAra se sthiti ke viSaya meM bhI alpa bahuzva svayaM samajhalenA cAhiye / yahAM to sUcanA rUpa se hI sUtrakAra ne prakaTa kiyA hai| ___'eesiNaM bhaMte ! egagugakAlagANaM saMkhejjaguNakAlagANaM asaM. khejjaguNakAla gANaM aNaMtaguNakAlagANa ya poggalANa davaTThayAe paesaTTayAe dabaTupaesaTTayAe.' isa mUtra dvArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! eka guNakAlevarNa vAle pudgaloM meM che. saMkhyAta samayanI sthitivALA pudgalenI apekSA asaMkhyAta samayanI sthitivALA je pudgale che teo dravyapaNAthI asaMkhyAtagaNa adhika che. eja rIte pradezanI apekSAthI apradezapazuthI eka samayanI sthitivALA pugale sauthI ochA che. tenA karatAM saMkhyAta pradezavALA pudgale pradezapaNathI saMkhyAtagaNuM vadhAre che, A kramathI avagAhanAnA prakaraNamAM pudgalenuM alpa bahupaNuM pragaTa karyuM che, eja rIte sthitinA saMbaMdhamAM paNa apamahayaNuM svayaM samajI levuM. ahiyAM te sUcanArUpe ja sUtrakAre pragaTa karela che. 'eesi NaM bhaMte ! eguNakAlagANaM saMkhejjaguNakAlagANaM, asaMkhejjaguNakAlagANaM, aNaMtaguNakAlagaHNa ya pAgalANaM TvaTuyAe paesaTuyAe davvaTupaesaTTayAe0' mA sUtrapATha dvArA zrI gautama svAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM che ke-eka guNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstra dravyArthapadezArthatayA ca katare katarebhyo yAvad-alpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-'eermi jahA' ityAdi / 'esi jahA paramANupoggalANaM appA bahugaM tahA-eesi vi appA bahugaM'-eteSAM yathA paramANupudgalAnAmalapabahutvaM pradarzitam-anantara-pUrvaprakaraNe-tathaiva-eteSAm ekasamayasthitikAnAM - saMkhyeyasamayasthitikAnAm - asaMkhyeyasamayasthitikAnAM pudgalAnAmapi-alpa-bahutvaM jnyaatvymiti| "evaM sesANa vi vanna-gaMdha-rasANaM' evameva zeSANAmapi varNAnAM nIla-rakta. hAridrazuklAnAM, gandhayoH-surabhidurabhirUpayoH, rasAnAM pazcAnAmapi tiktakaTu. kaSAyAmlamadhurAgAmalpabahutvaM jJAtavyamiti, 'eesiNaM bhaMte eteSAM khalu bhadanta! saMkhyAtaguga kAlevarNavAle pudgaloM meM asaMkhyAtaguga kAlevarNavAle puda. galoM meM aura anantaguNakAlevarNavAle pudgaloM meM dravyArtharUpa se, pradezA. tharUpa se aura dravyArthapradezArtha donoM rUpa se kauna pudgala kisa pudgala se yAvat vizeSAdhika haiN| yahAM yAvat zabda se 'alpA vA bahukA vA, tulyA vA ina padoM kA saMgraha huA hai| isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'eesiM jahA paramANugoggalANaM appAbahugaM tahA eesi vi appAbahugaM' he gautama ! jisa prakAra se alpa bahutva paramANu pudgaloM kA kahA gayA hai, usI prakAra se ina eka guNa kAle varNa vAle puhUgalAdikoM kA bhA alpa bahutva kahanA cAhiye / 'evaM sesANavi vaNNa-gaMdha-rasANaM' isI prakAra se zeSa nIla rakta hAridra zuklavarNoM kA, surabhi durabhigandhoM kA, tikta, kaTu, kaSAya, madhura, rasoM kA alpa bahutva jAnanA caahiye| kALA varNavALA pudgalemAM saMkhyAtagaNu kALa varNavALA padamalemAM, asaM. khyAtagaNu kALA varNavALA pudgalamAM ane anaMtagaNu kALa varNavALA padUgalamAM dravyArthIpaNAthI pradezArthapaNuthI ane dravyA pradezArtha bane pAthI cyA pugata 4yA pugata 42 yAvat 'appA vA bahukA vA tullA jA" a5 che? kyA pudgale kayA pudgale karatAM vadhAre che? kayA pudgale kayA pudagalanI barAbara che? ane kayA pagale kayA pudgale karatAM vize pAdhi / prazana uttaramA prabhuzrI gItamAbhAga 49 cha hai-'eesiM jahA paramANupoggalANaM appAbahugaM tahA eesiM vi appAbahugaM' 8 gItamA je pramANe paramANu pudgalanuM alapa bahupaNuM kahyuM che, e ja pramANe A yA va pugatAnu 85hupA paNa hI se. 'evaM sesANa vi vaNNa, gaMdha, rasANaM' yA pramANe mADInA nIma, zatAvarga, pILAva tathA veta vargonuM tathA sugaMdha, ane durgadhanuM tIkhA, kaDavA, kaSAya-turA, khATA, ane mIThA rasonuM a9pa ane bahupaNuM samajI levuM. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2025 u, sU08 pra. paramANupudgalAnAmarUpabahutyam 7 'egaguNasakkhaDANaM saMkhagjaguNakakkhaDANaM asaMkhejjaguNakakkhaDANaM-aNaMtaguNakakkhagaNa ya poggalANaM'-ekaguNakarkazAnAM saMkhyeyaguNakarkazAnAm-asaMkhyeyaguNakarkazA. nAm-anantaguNakarkazAnAm ca pudgalAnAm 0 'damaTTayAe paesaTTayAe davaTThapae. saTTayAe kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' drakSyArthatayA-pradezArthatayAdravyAtayA draSayArthapadezArthatayA katare katarebhyo yAvad-vizeSAdhikA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'sadhvayovA ega. guNakakkhaDA poggalA dabaTThayAe' sarvastokA ekaguNakarkazAHpudalA dravyArthatayA 'saMkhejjaguNakakkhaDA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyeyaguNakarkazAH pudralA ___'eesiNaM bhaMte ! egaguNakakkhaDANaM, saMkhenaguNakakkhaDANaM, asaM. khejja guNakakkhaDANa, aNaMtaguNakakkhaDANa ya poggalANa davaDhayAe, paesaTTayAe davaTThapaesaTTayAe kayare kayare0 jAya visesAhiyAvA' isa mantra dvArA gautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! ekaguNa karkaza sparzavAle pudgalo meM saMkhyataguNakarka zasparzavAle pudgaloM meM asaM. khyAtaguNa karkaza sparzavAle pudgaloM meM aura anantaguNa karka zasparzavAle pudgaloM meM dravyArtharUpa se, pradezArtharUpa se dravyArtha pradezArtha donoM rUpa se kauna pudgala kisa pudgala se yAvat vizeSAdhika haiM ? yahAM para yAvat zabda se 'alpA vA, bahukA vA tulyAvA' isa pATha kA saMgraha hubhA hai| isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! he gautama ! samvatthovA egaguNakakkhaDA poggalA davaTThayAe' ekaguNakarkazasparza vAle pudgala dravyarUpa se saba se kama haiM / 'saMkhejjaguNakakkhaDA poggalA 'eesi gaM bhaMte ! egaguNakakhar3ANaM, saMkhejjaguNakAkhaDANaM, asaMkhejjaguNa kakkhaDANaM aNaMtaguNakakkhaDANa ya poggalANaM davvaTThayAe paesaTyAe, davvadrapaesaTayAe kayare kayare0 jAva visesAhiyA vA' mA sUtrapAdvA21 zrI gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke-he bhagavana ekazu karkaza sparzavALA pudgamAM, saMkhyAtaguNa karkaza yugamAM, asaMkhyAtaguNa karkaza yugamAM ane anaMtaguNa karkaza sparzavALA pudgalamAM dravyArtha paNAthI, pradezArthapaNuthI ane dravyArtha tathA prazAsanale 54.2thI. yA yugAta yA pugaso 42i 'alpA vA bahukA vA tulyA vA' 2065-thA cha ? yA pagalA yA puzalA 42tAM padhAre che? kayA pagale kayA pagalAnI sarakhA che? ane kayA pule kyA pudagalothI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke'goymaa !' gautama! 'savvatthovA egaguNakakkhaDA poggalA dabaTTayAe' me guNa 60 2541 pugaso dravyapAthI sauthI mAchAM che. 'saMkhejjaguNa kakkhaDA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 bhagavatIstre dravyArthatayA pUrvApekSayA-saMkhye yaguNA adhikA bhAnti / tathA-'asaMkhejjaguNa kakkhaDA poggalA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtaguNakarkazAH pudgalAH dravyAyatayA pUrvIpekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti / 'aNaMtaguNakakkhaDA poggalA damaTTayAe aNaMtagugA' AntagugarkazAH pudgalA dravyArthatayA pUrvApekSayA anantaguNA adhikA bhAnti / 'paesaTThayAe evaM ceva' pradezArthatayA-pradezarUpeNA'pi-evameva-yayA-dravyArtha tayA'lpabahutvaM, pradezArthatayA'pi tathaivAvagantamam 'navaraM saMkhenjaguNA'-natraram-kevalametadeva vailakSaNyaM yat-saMkhyeyaguNAH pUrvApekSayA-adhikA bhavantIti / 'sesaM taM ce' zeSaM tadeva yadeva-dravyArthatAyI kathitam damaTTara esaTTayAe' dravyArthapradezArthatayA-ubhayarUpapakSe ityarthaH / 'sA davaTThayAe saMkhejjaguNA' inase saMkhyAtaguNe adhika dravyarUpa se saMkhyAta. guNakarkazasparzavAle pudgala haiN| 'asaMkhejjaguNakakkhaDA poggalA dabya. dRyAe asaMkhejjaguNA' inase asaMkhyAtaguNe adhika dravyarUpa se asaM. khyAtaguNe karkaza sparzavAle pudgala hai| 'aNaMtaguNakakkhaDA pogAlA davaTTayAe aNaMtagugA' tathA anantaguNakarka zasparzale pudgala asaMkhyAtaguNe karka zasparzavAle pudgaloM kI apekSA dravyarUpa se anantaguNe haiN| 'paesaTTayAe evaM ceva' jisa prakAra se inakA alpapahutva yahAM dravyarUpa se kahA gayA hai, pradezarUpa se bhI isI prakAra se inakA alpayatva jAnanA cAhiye / 'navaraM saMkhajjagugakakkhaDA poggalA paesa gae saMkhejaguNA' parantu vizeSatA aisI hai ki-saMvyAtaguNa karkazasparzavAle pudgala pUrva kI apekSA pradezArtharUpa se saMkhyAtaguNita haiN| 'setaM taM cetra' isake atirikta ora saba kathana pUrvokta dravyarUpa se kahegaye jaisA poggalA davvaTThayAe saMkhejjaguNA' tanAthI yAtAya! padhAre dra055NAthI sadhyAtazuNa 4 25 vA che. 'asaMkhejjaguNakA baDA poggalA dabbayAe asaM khejjaguNA' tenAdhA madhyAta padhAre dravyapAthI asa. jyAta 44 25 pugaha che. 'aNaMtaguNakakkhar3A pogagalA dabayAe aNaMtaguNA' tathA sanata guNa 444 25zA pug| asa yAta // 425 // pugI 42di dravya54thI mana ta che. 'pae. saTTayAe evaM ceva' ra pramANa tabhanu ma mahupA dravyapAthI yuM che, se prabhArI pradezapathI 5 tamanu bha65 mA sabhA 'navara saMkhejjaguNakakkhar3A poggalA paesahayAe saMkhejjaguNA' paraMtu bhAthanamA vizeSa55 e che ke-saMkhyAta guNavALA pudgale pahelAnI apekSAe pradezapaNathI saM. yAtama che. 'sesa ta cetra' mA thana sivAya mADInu tamAma prathana par3atA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za065 u.4 sU08 pra0 paramANupudgalAnAmarUpabahutvam 82 tyovA egaguNakakkhaDA poggalA davaTThapaesaTTayAe' sarvastokA ekaguNakarkazAH pudgalA vyArthapradezArthatayA-tadapekSayA 'saMkhejjaguNakakkhaDA poggalA davvaTThayAe saMkhe. jjaguNA'-saMkhyeyaguNakarkazAH pudgalA dravyArtha tayA saMkhyeyaguNA adhikA bhavanti / 'te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA' ta evaM pradezArthatayA pUrvApekSayA saMkhyeyaguNA adhikA bhavanti / 'asaMkhejjaguNakakkhaDA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA'-asaMkhyeya guNakarkazAH pudgalA dravyArtha tayA pUrvApekSayA-asaMkhyAtaguNA adhikA bhavanti / 'te ceva parasaTThayAe asaMkhejjaguNA' taeva pradezArtha tayA pUrvApekSayA asaM. khyeyaguNA adhikA bhvnti| 'aNataguNakakkhaDA dabaTTayAe arNataguNA' anantaguNakarkazAH pudgalA dravyArthatayA pUrvebhyo'nantaguNA adhikA bhavantIti / 'te ceva paesaTUThayAe aNaMtaguNA' ta evaM pradezArtha tayA pUrvebhyo'nantaguNA adhikA bhavanti / 'evaM mauya-garuya-lahuyANa vi appA bahuyaM' evamhI hai| 'dadhvaTThapaesaTTayAe savvatthovA egaguNakakkhaDA poggalA dadhvaTa. paesaTTayAe' dravyArtha pradezArtha donoM prakAra se saSa se kama eka guNakarkaza sparzavAle pudgala haiN| 'saMkhejjagugakakkhaDA poggalA dabaTTayAe saMkhejjaguNA' saMkhyAtaguNa karkazasparzavAle pudgala dravyarUpa se pUrva kI apekSA saMkhyAtaguNe adhika haiM / 'te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA' aura ye hI pudgala pradezarUpa se pUrva kI apekSA saMkhyAta guNeM haiN| 'asaMkhejjaguNakakkhaDA vvayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtaguNa karka zasparzavAle pudgala dravyarUpa se pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiN| te ceva pae. saTTayAe asaMkhajjaguNA' aura ye hI pudgala pradeza rUpa se pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 'aNaMtaguNakakkhaDA dabaTTayAe aNaMtaguNA' anantaguNakarka zasparza vAle pudgala dravyarUpa se pUrva kI apekSA ananta Desa drvy5| pramANa / che. 'dabaTupaesaTTayAe savvatthovA egaguNakakkhaDA pogAlA vvaTupaesadvayAe' dravyA bhane pradezArtha sema bhanne prArathI mAgatamA meza za pugata sIthI maach| che. 'saMkhejjaguNakakkhaDA poggalA davvadayAe saMkhejjaguNA' sadhyAtamA 4425vANA purAvA dra0554AthI paDesA 42di sayAtavadhAre matApAmA mAvesa cha. 'te ceva paesayAe saMkhejja. Tit" ane A pukale ja pradezapaNAthI pahelA karatAM saMkhyAtagaNA vadhAre cha. 'asaMkhejjaguNakAkhA vvadayAe asaMkhejjaguNA' asa yAtazusa 2529. vANA purAvA dra0yapAthI 5 / 42di masabhyAtA padhAre che. 'te caiva paesaTyAe asaMkhejja guNA' bhane / purA prazathI pAnI bhayekSAthI asa yaataay| vadhAre che. 'aNaMtaguNakakkhaDA dabaTTayAe aNaMtaguNA' mAnata. gaNA karkaza sparzavALA pudgala dravyapaNAthI pahelA karatAM anaMtagaNa vadhAre cha. ana te ceva paesaTTayAe aNaMtguNA' mA 54 prazAthI paDalA bha0 107 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 850 bhagavatIsUtre karkazavadeva pRduka-guruka-laghukAnAmapi-alpabahutvaM jJAtavyamiti / 'sIyausiNa-nida-lukkhANaM jahA bannANaM taheva' zItoSNasnigdharUkSANAM spAnAM-pathA -varNAnAM kAlAdInAmalpabahutvam tathaiva-alpabahutvamavagantavyamiti ||muu08|| pudgalAneva kRtayugmAdi dharma nirUpayannAha -paramANupoggale gaM' ityaadi| mUlam-paramANupoggale NaM bhaMte ! davbaTrayAe kiM kaDajumme teoe dAvarajumme kalioge? goyamA! nokaDajumme no teoge. no dAvarajumme kalioge / evaM jAva agaMtapaesie khNdhe| paramANupoggalA NaM bhaMte ! davaTyAe kiMkaDajummA pucchA? goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAvaM siya kaliogA vihANAdeseNaM no kaDajummA no teogA no dAvarajummA kliogaa| evaM jAva aNaMtapaeptiyA khNdhaa| paramANupoggale NaM bhaMte ! paesaTrayAe ki kaDajumme pucchA ? goyamA! no kaDajumme no teoge no dAvarajumme klioge| duppaesie pucchA ? goyamA! no kaDajumme no teoe dAvara jumme no klioge| tippaesie pucchA goyamA! no kaDajumme teoe nodAvarajumme no kalioe cauppaesie pucchA goyamA! kaDajumme no teoe nodAvarajumme no klioge| paMcapaesie jahA prmaannupoggle| chappaesie guNa adhika haiM aura 'te ceva paesaTTayAe aNaMtagu gA' ye hI pudgala pradezarUpa se pUrva kI apekSA anantaguNe adhika haiN| 'pavaM mau garuSa laiyANavi appA bahuyaM' isI prakAra se mRdu guru evaM laghu sarzavAle pudgaloM ke alpa bahutva ke sambandha meM bhI kadhana karanA caahiye| siya umiNa niddha lukkhANaM jahA bannANaM taheva' tathA zIta ugasnigdha aura rUkSa sparzavAle pudgaloM kA alpabahutva kAlAdika varNoM ke alpabahutva jaisA jAnanA cAhiye |suu08|| 2ai mana taga! vadhAre che. 'evaM mauya, garupa lahuyANa vi appAbahuyaM' Aja pramANe mRdu-maLa gurU ane laghu, sparzIvALA pudgalenA alapa m| samayamA 55 uthana he sa. 'siya usiNa niddha lukkhANaM jahA vannANa taheba' tathA zata-81, G0-2ma, En-yAsa ane rUkSa-kharabacaDA sparzavALA puganuM a5 bahapaNu kALA vigere vaNenA alpabahupaNunA kathana pramANe samajI levuMsU0 8 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU09 pudgalAnAM kRtayugmAditvam 851 jahA duppaesie sattapaesie jahA tippaesie aTrapaesie jahA cauppaesie, navapaesie jahA paramANupoggale dasapaesie jahA duppesie| saMkhejjapaesie NaM bhaMte ! poggale pucchA goyamA! siya kaDa jumme jAva siya klioge| evaM asaMkhejjapaesie vi aNaMtapaesie vi paramANupoggalA NaM bhaMte ! paesaTTayAe kiM kaDajummA pucchA goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliogA vihANAdeseNaM no kaDajummA no teogA no dAvarajummA kliogaa| duppaesiyANaM pucchA goyamA! odhAdeseNaM siya kaDajummA no teogA siya dAvarajummA no kliogaa| vihANAdeseNaM no kaDajummA no teoyA dAvara jummA no kliogaa| tippaesiyANaM pucchA goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAba siya kaliogA vihANAdeseNaM no kaDajummA teogA no dAvarajummA no kali ogaa| ca uppaesiyANaM pucchA ? goyamA ! oghAdeseNa vi vihANAdesega vi kaDa jummA no teogA no dAvarajummA no kliogaa| paMcapaeliyA jahA paramANupoggalA chappaesiyA jahA duppaeptiyA sattapaesiyA jahA tippaesiyA ahapaeliyA jahA ca uppaesiyA, navapaesiyA jahA paramANupoggalA dasapaeptiyA jahA dppesiyaa| saMkhejjapaesiyANaM pucchA ? goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliogA, vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kaliogA vi evaM asaM. khejjapaesiyA vi aNaMtapaesiyA vi ||suu09|| chAyA--paramANupudgalaH khalu bhadanta ! dravyArthatayA ki kRtayugmaH vyojA, dvAparayugmaH kalyojaH ? gautama ! no kRtayugmaH, no yojaH no dvAparayugmaH kalyojaH, / evaM yAvadanantapadezikaH skndhH| paramANupudgalAH khalu bhadanta ! dravyArtha tayA kiM kRtayugmAH pRcchA-gautama ! oghAdezena syAt kRtayugmA: yAvata zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 bhagavatIstre syAt kalyojAH, vidhAnAdezena no kRtayugmAH no yojAH, no dvAparayugmA: kalyojAH / evaM yAvadanantapradezikAH skndhaaH| paramANupudgalaH khalu bhadanta ! pradezArtha tayA ki kRtayugmaH pRcchA-gautama ! no kRtayugnaH no yojaH no dvApara. pugmaH kalponaH / dvipadezikaH pRcchA, gautama ! no kRtayugmaH no yojaH dvAparayugmaH no klyojH| tripradezikaH pRcchA, no kRtayugmaH jyojaH no dvAparayugmo no kalyojaH / catuHpradezikaH pRcchA gautama ! kRtayugmaH no yoja: no dvAparayugmo no kalyonaH, paJcamadeziko yathA-paramANupudgalaH, SaTrapradeziko yathA dvipradezikA, saptamadeziko yathA tripadezikA, aSTapradeziko yathA catuH pradezikA nava pradeziko yathA paramANupudgalaH, dazapadeziko yathA dvipadezikaH / saMkhyeyapradezikaH khalu bhadanta ! pudgalaH pRcchA-gautama ! syAt kRtayugmo yAvat syAt kalyojA, evamasaMkhyeyapradeziko'pi, anantapradeziko'pi / paramANupudgalAH khalu bhadanta ! prade. zArthatayA kiM kRtayugmAH pRcchA-gautama ! oghAdezena syAt kRtayugmAH yAvat syAt kalyojAH, vidhAnAdezena no kRAyugmAH no yojAH no dvAparayugmAH kalyojAH / dvipadezikAH khalu pRcchA gautama ! oghAdezena syAt kRtayugmAH no yojAH syAt dvAparayugmAH no kalyojAH vidhAnAdezena no kRtayugmA:no yojAH no dvAparayugmAH ksyojaaH| tripadezikaH khalu bhadanta ! pRcchA-gautama ! oghAdezena syAt kRtyugmAH yAvat syAt karayojaH, vidhAnAdezena no kRtayugmAH yojAH no dvApara. yugmAH no kapojAH / catuHpadezikAH khalu pRcchA-gautama ! oghAdezenApi vidhAnAdezenApi kRtayugmAH no yojAH no dvAparayugmA: no kalyojAH pazcapadezikA yathA paramANupudgalAH, SaTpadezikAH yathA dvipadezikAH, saptapradezikA yathA tripade. zikAH aSTapradezikA yathA catuHpadezikAH, nava pradezikA yathA paramANupudgalAH, dazapradezikA yayA dvipdeshikaaH| saMkhyeyamadezikAH khalu bhadanta ! pRcchA ! gautama ! oghAdezena syAt kRtayugmAH yAvat syAt kalyojAH, vidhAnAdezenasyAt kRtayugmA apa yAvat kalyonA api evamasaMkhyAtamadezikA apianantamadezikA api ||muu09|| TIkA-'paramANugoggale Na bhaMte ! paramANupudgalaH khalu bhadanta ! dravyArthatayA dravyarUpeNa kiM kaDajumme tezroe dAvarajumme kalioge' kiM kRtayugmarUpaH 'paramANu poggaleNaM bhaMte ! vvayAe ki kaDajumme' ityAdi / sU9 / TIkArtha-'paramANu poggaleNaM bhaMte !' he bhadanta ! eka paramANu 'paramANugoggaleNaM bhaMte ! davaTThayAe kar3ajumme' tyA TI -'paramANupoggale gaM bhate ! lagavan me 52mA pugara zu. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyandrikA TIkA za025 u.4 sU09 pudgalAnAM kRtayugmAditvam 853 dvAparayugmaH kalyojo vA bhavatIti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'No kaDajumme' no kRtayugmarUpa ekaH paramANuH 'No teoe' no yojaH 'no dAvarajumme' no dvAparayugmaH kintu 'kalioge' kalyoja ekatvAditi / 'evaM jAva aNaMtapae sie khaMdhe' evaM paramANupudgala deva yAvat ana ntapadezikaskandho'pi kalyojarUpa eva jJAtavyo na tu kRtayugmAdirUpa iti / aya bahutvamAzritya pRcchati-'paramANupoggalANaM bhaMte !' paramANupudgalAH khalu bhadanta ! 'dabaTThayAe ki kaDajummA punchA' dravyArthatayA kiM kRtayugmAH pRcchA he bhadanta ? paramANavaH kiM kRtayugmAH jyojAH dvAparayugmAH kalyonA veti praznaH / bhagavApudgala kyA 'davvaTThayAe ki kaDajumme teoe dAvarajumme kali bhoge' dravyarUpa se kRtayugmarUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayugma. rUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM'goyamA ! No kaDajumme No teoe, no dAvarajumme, kalioge' he gautama ! eka pudagala paramANu kRtayugmarUpa nahIM hai, yojarUpa nahIM haiM, dvAparayugmarUpa nahIM hai| kintu kalyojarUpa hai / kyoM ki vaha eka hai isaliye / 'evaM jAva atipasie khaMdhe' isI prakAra se yAvat anaMta pradezika skandha bhI kalyojarUpa hI hai|| ____ 'paramANupoggalANaM bhaMte dabaTTayAe ki kaDajummA pucchA' aSa zrIgautamasvAmI bahutva ko Azrita karake prabhuzrI se aisA pUchate haiM'paramANugoggalANaM bhaMte ! davaTTayAe kiM kaDajummA pucchA' he bhadanta ! samasta paramaNu pudgala kyA dravyarUpa se kRtayugmarUpa haiM ? athavA yojarUpa haiM ? athavA dvAparayugmarUpa haiM ? athavA kalyo jarUpa haiM ? isake uttara 'davvaTTayAe kaDajumme teoe dAvarajumme kalioge' dravyapAthIkRtayumbha 35 cha ? athavA ja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kAja rUpa che? sA prazna uttaramA prabhuzrI gautamayAbhAra 4 cha -'goyamA! No kaDajamme No teoe No dAvarajumme kalioge' gautama ! 5 52mA ta. yugma rUpa nathI. vyAja rUpa nathI. dvAparayugma rUpa nathI. paraMtu kAja rUpa .bha-te the che. eva' jAva aNaMtapaesie khaMdhe' se prabhAre yAta anaMta pradezavALe aMdha paNa kalyAja rUpa ja che. 'paramANapoggalA NaM bhaMte ! dabaTrayAe kar3ajummA pucchA' huve zrIgItabhasvAmI bahu paNane Azraya karIne vinayapUrvaka prabhuzrIne evuM pUche che ke-he kRpALu bhagavad saghaLA paramANu pudgala dravyapaNAthI zuM kRtayugma rUpa che ? athavA eja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kAja rUpa che? A praznanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre nAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM siya kaDa jummA jAva siya kaliogA' oghAdezena-sAmAnyAtidezena syAt kRtayugmAH paramANa vaH yAvat syAt kalyojAH, yAvatpadena syAt jyojAH, syAd dvApara yugmaaH| paramANupudgalAH khalu oghAdezataH kRtayugmAdayo bhajanayA bhavanti paramANUnA mana tatve'pi saMghAtabhedenAnAsthitarUpatvAditi / 'vihANAdese NaM no kaDajummA no teogA no dAvarajummA kaliogA' vidhAnAdezena-vizeSAdezena, no kRtayugmAH no vyojAno dvAparayugmAH kintu kalyojamAtrA eva bhavantIti / evaM jAva aNaMtapaesiyA khaMdhA' evaM yAgdanantamadezikAH skandhAH oghAdezena anantapradezikAH skandhAH syAt kRtayugmA: yAvat kalyojAH vidhAnAdezavastu ekaikazaH kalyojA eva na tu kRtayugmAdirUpA iti / meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliogA' he gautama ! sAmAnya ke Adeza se samasta paramANu pudgala kadAcit kRtayugmarUpa hote haiM ! kadAcit yojarUpa hote haiM, kadAcit dvAparayugmarUpa hote hai aura kadAcit kalyojarUpa hote haiN| paramANu yadyapi ananta haiM ataH inameM sirpha kRtayugmatArUpa hI honI cAhiye, parantu phira bhI inameM jo anantatA hai, vaha bheda saMghAta dvArA anavasthita hai| isa kAraNa inameM catUrUpatA prakaTa kI gaI hai / 'vihANAdeseNaM no kaDajummA, no te mogA, no dAvarajummA, kali bhogA' parantu vidhAnAdeza se-vizeSa kI apekSA se-ve na kRtayugmarUpa haiM, na yojarUpa haiM, na dvAparayugmarUpa haiM kintu kalyo jarUpa haiM 'evaM jAva aNaMtapasiyA khaMdhA' isI prakAra se jo yAvat anantapradezika skandha haiM ve sAmAnya kI apekSA se catarA zirUpa haiM aura vizeSa kI apekSA se kevala kalyojarUpa hI hai-kRtayugmarUpa, vyojarUpa aura dvAparayugmarUpa nahIM haiN| tamA prabhu zrI cha hai-'goyamA! oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliogA' 3 gautama ! sAmAnyapAthI saMghamA 52mAra pugiso pAra tayama rUpa hoya che, keivAra kAja rUpa hoya che, koIvAra dvAparayugma rUpa hoya che. ane koIvAra kalyAja rUpa hoya che. jo ke paramANu anata che. jethI teomAM kevaLa kRtayugmapaNuM ja hovuM joIe. paraMtu temAM je anaMtapaNuM che, te bheda saMghAta dvArA Avela che. te kAraNe cAre prakArapaNuM prazTa 42 cha. 'vihANAdeseNaM no kaDajummA no teogA no dAvarajummA kali. mr paraMtu vidhAnAdezathI-vizeSapaNAthI teo kRtayugma rUpa nathI ja 35 nathI. dvAparayuma 35 555 nathI. paraMtu 4kSyA4 35 che. 'eva jAva agaMtapaesiyA khaMdhA' me pramANe yAvat sanataprazANA 24 / cha, ta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u, su09 pugalAnAM kRtayugmAditvam 855 ___ atha pradezArthatayA pRcchati-paramANupoggale NaM bhaMte ! paramANupudgalaH khalu bhadanta ! 'paesadhyAe ki kaDajumme pucchA' pradezArthatayA kiM kRtayugmaH jyojaH dvAparayugmaH kalyojo veti pRcchA prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no kaDajumme' no kRtayugmaH, 'no teoge no yojA, 'no dAvarajumme no dvAparayugma , 'kalibhoge' kintu kalyojaH-kalyojarUpa eva eka pradezamA vartamAnatvAditi / 'duSpaesie pucchA' dvipadezikaH pRcchA-he bhadanta ! dvipradezikA skandhaH kiM kRtayugmarUpaH mojA dvAparayugmaH kalpojo vA bhavatIti praznaH / bhagavAnAha-'goyapA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no kaDa___'paramANugoggale NaM bhaMte ! parasahapAe kiMkaDajumme pucchA hai bhadanta ! eka paramANu pudgala kyA pradezarUpa se kRtayugmarUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! no kaDajumme, no teoge, no dAvarajumme, kalioge' he gautama / eka pudgalaparamANu pradezarUpa se kRtayugmarUpa nahIM hai, yojarUpa nahIM hai, dvAparayugmarUpa nahIM hai| kintu kalyojarUpa hI hai / kyoM ki vaha eka pradezamAtra meM vartamAna hotA hai 'dupaesie pucchA' isa sUtrapATha chArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! jo dvipradezikaskaMdha haiM, vaha kyA kRtayugmarUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayurUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI gautamasvAmI se kahate haiM-'goyamA! badhA sAmAnyapaNAthI cAre prakAravALA che, ane vizeSanI apekSAthI kevaLa kalyAja rUpa ja che. kRtayugma rUpa, eja rUpa ane dvAparayugma rUpa nathI. _ 'paramANugogAle NaM bhaMte ! paesaTTayAe ki kar3ajumme pucchA' hai 35vidhAna bhagavAna eka paramANu pudgala pradezapaNathI kRtayugma rUpa che? athavA ja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kAja rUpa che? A praznanA uttaramAM pramazrI gItabhasvAbhAna hai che 3-'goyamA ! no kaDajumme no veoge, no dAvara jumme, kalioge' 3 gItama! 4 pusa 52mA praha zapaNAthI kRtayugma rUpa nathI. eja rUpa nathI dvAparayugma rUpa nathI. paraMtu kalyAja rUpa che. kemake te eka pradezamAtramAM vartamAna-rahela hoya cha. 'duppaesiyA pucchA' / sUtra54 dvArA zrIgautamasvAmI zrIna sevA pUchayuM che ke-he tAraka bhagavad je be pradezavALA skaMdha che, te zuM kRtayugma rUpa che? athavA vyAja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che ? athavA kAja 35 ch| mA prazna uttaramA prabhuzrI jotabhasvAmIna 41 cha -'goyamA! zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre jumme no teoe' no kRtayugmo dvipradezikaH skandho no vA yojaH, kintu 'dAvarajumme dvAparayugmaH, 'no kali yoge' no kalyoja iti / 'tippaesie pucchA' tripadezikaH pRcchA, he bhadanta ! tripadezikA skandha kiM kRtayugma yojo dvAparayugmaH kalyojo ceti praznaH / bhagavAnAha-goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no kaDajumme teoe no dAvarajumme no kalibhoge' no kRtayugmaH tripadezikA skandhaH kintu yojaH no dvAparayugmaH no kalyojarUpo vA bhavatIti / 'cauppae sie pucchA' catuHmadezikA pRcchA he bhadanta ! catuHmadezikaH skandha kiM kRtayugmaH yojo dvAparayugmaH kalyojo veti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'kaDajumme no teoge no dAvajumme no kali. no kaDajumme no tebhoe, dAvajumme, no kalioge' he gautama ! dviprade. zika skandha pradezArtha meM na kRtayugmarUpa hai na kalyojarUpa hai na vaha vyoja. rUpa hai kintu dvAparayugmarUpa hai 'tippaesie pucch|' isa sUtra dvArA gautama svAmI ne prabhuzrI se pUchA-he bhadanta ! tripradezika skandha kyA kRtayugma rUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! no kaDajumme, teoe, no dAvarajumme, no kali bhoge' he gautama ! triprade zika skandha na kRtayugmarUpa hai, na dvAparayugmarUpa hai, na kalyojarUpa hai kintu yojarUpa hai| 'cauppaesie pucch|' he bhadanta ! catuSpadezika skandha kyA kRtayugmarUpa hai ? athavA upojarUpa hai ? athavA chAparayugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! kaDajumme, no tezroe, no dAvarajumme, no kalioge' he gautama ! 'no kaDajumme no te bhoge dAvarajumme no kalioge' gItama! meM pradezavANI skaMdha kRtayugma rUpa nathI, kaja rUpa nathI, vyAja rUpa paNa nathI paraMtu dvAparayuma 35 che. 'tippaesie pucchA' mA sUtra dvArA zrIgItabhasvAbhIme prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke-he bhagavana traNa pradezavALo skaMdha zuM kRtayuma rUpa che? athavA vyAja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che ? athavA kalyAja 35 cha1 / prazna uttaramA prasuzrI gautamasvAbhAna 4 cha hai-goyamA ! no ka'jumme teoe no dAvarajumme no kali bhoge' gautama! 4 prdeshvaanne| kaMdha kRtayugma rUpa nathI. dvAparayugma rUpa nathI. tema kAja rUpa paNa nathI 52'tu vyA4 35 che. 'ca uppae sie pucchA' 3 sAvan yA2 prdeshvaa| skaMdha zuM kRtayugma rUpa che? athavA ja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kalyAja rUpa che? A praznanA uttaramAM paramadayAlu prabhuzrI kahe che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU09 pugalAnAM kRtayugmAditvam 857 oge' kRtayugmaH catu:madezikaH skandho bhavati no yojo no vA dvAparayugmo 'navA kalyojarUpa iti / 'paMcapaesie jahA paramANupoggale' paJcamadezikaH skandho yathA paramANupudgalaH, paJcapadezikaH skandhaH paramANupudgalavadeva-tathAhi-na kRtayu. gmo na vA zyojo na vA dvAparayugmaH kintu kalyojarUpa eva bhavatIti bhAvaH, catu:saMkhyayA'pahAre ekamAtrasyaiva zeSAt / 'chappaesie jahA duppaesie' SaTpadeziko yathA dvimadezikA, paTamadezika: skandho na kRtayugmo na vA vyono na karayojo'. pitu dvAparayugma eva bhavatItyarthaH catuH saMkhyayA'pahAre dvizeSAt / 'sattapaesie jahA tippaesie' saptapradeziko yathA tripradezikA, saptapradezikaH skandho na kRta. catuSpadezika skandha kRtayugmarUpa hai yojarUpa nahIM hai dvAparayugmarUpa nahIM hai aura na vaha kalyojarUpa hai| 'paMcapaesie jahA paramANupoggale pAMca pradezoMvAlA skandha paramANu pudgala ke jaise kevala kalpojarUpa hI hotA hai, kRtayugmarUpa yojarUpa athavA dvAparayugmarUpa nahIM hotA hai| kyoM ki cAra kI saMkhyA se apahAra karane para eka avaziSTa rahatA hai / 'chappaesie jahA duppaesie' jisa prakAra dviprade zika skandha dvAparayugmarUpa kahA gayA haiM usI prakAra se chaha pradezI skandha bhI dvAparayugmarAzirUpa hI kahAgayA hai| jyojarUpa athavA kRtayugmarUpa athavA kalyojarUpa nahIM kahA gayA hai| chaha 6 saMkhyA ko cAra se apahRta karane para na tIna avaziSTa rahate haiM, na cAra avaziSTa rahate haiM aura na eka avaziSTa rahatA hai / do hI avaziSTa rahate haiN| 3- goyamA ! kaDajumme no teoe no dAvarajumme no kalioge' he gIta ! cAra pradezavALe skaMdha kRtayugma rUpa che. vyAja rUpa nathI. te dvAparayugma paNa nathI. tabhata udyaa| 35 55 nathI. 'paMcapaesie jahA paramANupoggale' pAMca pradezavALe skaMdha paramANu yugala pramANe kevaLa kalyAja rUpa ja hoya che. kRtayugma rUpa ja rUpa athavA dvAparayugma rUpa hoto nathI. kemake 4 cArane apahAra karatAM temAM eka ja bAkI rahe che. 'chappaesie jahA duppaesie' 2 prabhAra meM pradezavANa4 52. yugma rUpa kahela che, e ja pramANe cha pradezavALe skaMdha paNa dvAparayugma rAzi rUpa ja kahevAmAM Avela che. vyAja rUpa athavA kRtayugmarAzi rUpa athavA kaja rUpa kahela nathI. cha nI saMkhyAne cArathI apahAra karavAthI beja zeSa rahe che. cAra bAkI rahetA nathI tema eka paNa bAkI raheto nathI. beja aye che. tethI tene vApayubharAzI 35 bhAnAmA mAve che. 'sattapaesie jahA tippaesie' sAta pradezavANe 245 ra pradezamA 24 dhanI bhyo| bha0 108 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsatre yugmo na yA dvAparayugmo na kalyojaH kintu yojarUpa eva bhavatIti vizeSAta 'anupaesie jahA cauppaesie' aSTapadeziko yathA catuHpadezikA, aSTapradezikA skandho no yojo na dvAparayugmo na kalyojo'pitu kRtayugmamAtra eva bhavatIti catuH zeSAt / 'Navapasie jahA paramANupoggale' navapadezikaH skandhaH paramANuvata kalpoja eka na tu kRtayugmAdirUpa iti dasapaesie jahA duppaesie' dazapadezikA skandho dvipadezikarakandhavat dvAparayugma eva bhavati na tu kRtayugmAdirUpa iti catu: ata: use dvAparayugmarAzirUpa mAnA gayA hai| 'sattapaesie jahA tippaesie' saptapradezI skandha tripradezI skandha ke jaisA vyojarAzirUpa hI hotA hai na vaha kRtayugmarUpa hotA hai aura na vaha dvAparayugmarAzi rUpa hotA hai aura na vaha kalyojarAzirUpa hotA hai / kyoM ki sAta saMkhyA meM se cAra kA apahAra karane para na cAra bacate haiM na do bacate haiM aura na eka bacatA hai kintu tIna hI bacate haiN| isaliye vaha jyojarUpa kahAgayA hai| _ 'aTThapaesie jahA caupaesie' aSTa pradezI skandha catuH pradezI skandha ke jaisA kRtayugmarUpa hI hotA hai| kyoMki cAra kI saMkhyA se apahRta hone para usameM se kevala 4 hI bAkI rahate haiM 'Navapaesie jahA paramANupoggale' nau pradezoM vAlA jo skandha hai vaha paramANupudgala ke jaisA kalyojarAzirUpa hI honA hai / kRtayugmarUpa athavA yojarUpa athavA dvApara yugmarUpa nahIM hotA hai / 'dasAsira khaMdhe jahA duppaesie' dazapradezoMvAlA skandha vipradezI skandha ke jaisA kevala dvApara. rAzI rUpa ja hoya che. te kRtayugma rUpa letA nathI tema te dvAparayugmarAzi rUpa hotA nathI tathA te kajarAzi rUpa paNa letA nathI. kemake 7 nI saMkhyAmAMthI 4 cArane apahAra karavAthI 4 cAra bacatA nathI. tema che ke eka paNa bacatA nathI. paraMtu 3 traNa ja bace che. tethI tene ja rU5ja kahela che. _ 'aTrapaesie jahA cauppaesie' 8 pravANe 245 yAra mahezavANA skaMdhanI jema kRtayugma rUpa ja hoya che. kemake cAranI saMkhyAthI apahAra 42sAthI mAthI 15 yAra 04 mADI 29 che. 'Navapaelie paramANupoggale' nava pradezavALa je skaMdha che. te paramANu pudgalanA kathana pramANe kAja rAzi rUpa ja hoya che. kRtayugma rUpa athavA ja rUpa athavA dvAparayugma 35 nathI. 'dasapaesie khaMdhe jahA duppaemie' isa prazANA 245 me. praza. vALA skaMdhanA kathana pramANe kevaLa dvAparayugma rAzi rUpa ja hoya che. kRta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 4 sU09 pudgalAnAM kRtayugmAditvam 859 saMkhyAspahAre dvizeSAt / 'saMkhejjaparasie NaM bhaMte ! poggale pucchA ? saMkhyeya pradezikaH khalu madanta / pRcchA he bhadanta ! saMkhyeyapradezikaH skandhaH kiM kRtayugmaH jyojo dvApayugmaH kalpojo veti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama ! 'siya kaDajumme jAsiya kalioge' syAt kRtayugmo yAvat syAt karayojaH, saMkhyAtapadezikaskandhasya vicitra saMkhyAtvAd bhajanayA cAturvidhyaM bhavatIti / 'evaM asaM khejnapaesie vi' evaM saMkhyeyamadezika skandhavat asaMkhyeyapradezika skandho'pi bhajanayA kRtayugnAdirUpo bhavatIti / 'evaM anaMtapaesie vi' anantapradeyugmarAzirUpa hI hotA hai| kRtayugmAdirUpa nahIM hotA hai| kyoMki cAra kI saMkhyA se apahRta karane para anta meM 2 zeSa rahate haiM / 'saMkhejjapa esie NaM bhaMte ! poggale pucchA' aba zrIgautamasvAmI ne prabhu se isa sUtradvArA aisA pUchA hai ki he bhadanta ! jo pudgala skandha saMkhyAta pradezoM vAlA hotA hai, vaha kyA kRtayugmarUpa hI haiM ? athavA yojarUpa athavA dvAparayugmarUpa hotA hai ? athavA kalyo jarUpa hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM - he gautama! 'siya kaDajumme jAva siya kalibhoge' saMkhyAtapradezI skandha vicitra saMkhyAvAlA hone se cAroM rAzirUpa hotA hai| kadAcit vaha kRtayugmarAzirUpa bhI hotA hai / kadAcit vaha jyojarAzirUpa bhI hotA hai| kadAcit vaha dvAparayugmarUpa bhI hotA hai aura kadAcit vaha kalpojarAzirUra bhI hotA hai| 'evaM asaMkhejjapaesie vi' isI prakAra se saMkhyAtapradezI skandha ke jaisA asaMkhyAtapradezI skandha bhI bhajanA se kRtayugmAdi rUpa hotA hai / 'evaM aNatapae lie vi' tathA isI prakAra yugma vigere rUpa hAtA nathI. kemake cAranI sakhyAthI apahAra karavAthI chevaTe 2 me zeSa rahe the. 'saMkhejjaparasie NaM bhaMte! pAggale pucchA' have zrIgautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavan je pudgala skaMdha sakhyAta pradezAvALA hAya che, te zuM kRtayugma rUpa hAya che? athavA myAja rUpa hAya che? athavA dvAparayugma rUpa hoya che? athavA katyeAja rUpa hAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama ! 'khiya kaDajumme jAva sviya kalioge' sabhyAta pradezavANI 244 vicitra sakhyAvALA hAvAthI cAre rAzi rUpa hAya che. kAivAra te kRtayugmarAzi rUpa hoya che koI vAra te caiAja rAzi rUpa pazu hoya che, koivAra te dvAparayugma rAzi rUpa paNa hAya che ane kAivAra te kalyAja rAzi rUpa paNa DAya che. 'evaM asaMkhejjapaesie vi' se04 pramANe arthAt saMkhyAtapradezavAjI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 bhagavatIsUtre zikospi skandhaH bhananayA caturvidho bhavatIti bhAvaH / atha bahutvamAzritya pRcchati - 'paramANu poggalANaM bhaMte ! parasaTTayAe ki kaDajummA puccha / ' paramANu pudgalAH khalu bhadanta ! pradezArthatayA ki kRtayugmA pRcchA, he bhadanta ! paramANavaH pradezarUpeNa kiM kRtayugmAH jyojAH dvAparayugmAH kalyojAveti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama ! 'oghodeseNa siya kaDajummA jAtra siya kaliyogA' oghAdezena - sAmAnyarUpeNa pradezArthatayA paramANupudgalAH syAt kRtayugmAH, syAt kadAcit yojAH syAt dvAparayugmAH syAt kalyojAH 'vihANAdeseNaM no kaDajummA nau teyA no dAvarajummA kliog|' vidhAnAdezena - vizeSarUpeNa ekaikazaityarthaH no kRtayugmAH no yojAH no dvAparayugmAH kintu kalyojA eveti / 'dupaesiyA NaM pucchA' dvipradezikAH khalu pRcchA he bhadanta ! dvipadezikA skanyAH pradezArthatayA ki kRtayugmAH bhojA dvAparayugmAH kalyojAve ti praznaH, bhagavAnAha - 'gomA' he gautama! 'oghAde seNaM siya kaDajummA' oghAdezena se jo ananta pradezI pudgala skandha hai vaha bhI cArarAzirUpa hotA hai / kadAcit vaha kRtayugmarAzirUpa honA hai, kadAcit vaha jyojarAzirUpa hotA hai, kadAcit vaha dvAparayugnarAzi rUpa hotA hai aura kadAcit vaha kalyo jarAzirUpa hotA hai / isa prakAra se cAroM prakAra kI rAzivAlA hotA hai / 'paramANu voggalANaM bhaMte ! paesaiyAe ki kaDajummA pucchA' isa sUtra dvArA gautamasvAmI ne bahuvacana ko Azrita karake prabhuzrI se aisA pUchA hai - hai bhadanta ! jo paramANupudgala haiM ve kyA pradezarUpa se kRtayugmarUpa haiM ? athavA tryojarUra haiM ? athavA dvAparayugmarUpa haiM ? athavA kalpojarUpa haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM- 'gopamA ! oghAdeseNa siya kaDajummA, jAva siya kalibhogA' he gautama ! skaMdhanA kathana pramANe asakhyAta pradezavALA skaMdha paNa bhajanAthI kRtayugma vigere 35 hoya che. 'evaM anaMtapaecie vi' tathA 4 pramANe ne anaMta pradezavALA pudgala kadha che, te paNa cAre rAzi rUpa hAya che. koIvAra te kRtayugmarAzI rUpa hAya che, kAivAra aiAjarAthI rUpa hAya che, keAIvAra te dvAparayugma rAzi rUpa hAya che, ane koIvAra te kalyeAja rAzi rUpa paNa hoya che. A rIte te cAre prakAranI rAzivALA hAya che. 'paramANu poggalA NaM bhaMte ! parasaTTayAe ki kaDajummA pucchA' yA sUtradvArA zrI gautamasvAmI mahuvacananA Azraya karIne prabhuzrIne evuM pUche che kehuM bhagavat je paramANu pudgaleA che, tee zu' pradezapaNAthI kRtayugma rUpa che? athavA yaiAja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kalcAja 35 che ? yA praznamA uttarabhAM praluzrI uDe che - 'goyamA ! ogha deseNa siya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za025 u.4101 pudralAnAM kRtayugmAditvam 861 dvipadezikAH syAt kRtayugmAH, 'no teogA' no yojAH, 'siya dAvarajummA' syAd dvAparayugmAH, 'no kaliogA' no kalyojAH, 'vihANAdeseNaM no kaDajummA no teogA dAvarajummA no kali bhogA' vidhAnAdezena-tattapega no kRtayugmmAH no yonAH dvAparayugmAH no kalyojA bhavantIti, dvipadezikAH skandhAH yadAsAmAnyarUpa se pudgala paramANupradeza kI apekSA karake bhajanA se cAroM rAzirUpa hote haiM-kadAcit ve kRtayugmarUpa bhI hote haiM, kadAcit yojarUpa bhI hote haiM kadAcit dvAparayugmarUpa bhI hote haiM aura kadAcit kalyojarUpa bhI hote haiN| ___'vihANAdeseNaM' parantu vidhAna kI apekSA se eka 2 paramANu kI apekSA se ve na kRtayugnarUpa hote haiM, na yojarUpa hote haiM, na chAparayugmarUpa hote haiM kintu kalyojarUpa hI hote haiM / 'duppaesiyANaM pucch|' he bhadanta ! jo vipradezI skandha haiM ve kyA pradezoM kI apekSA lekara kRtayugma rUpa hote hai ? athavA yojarUpa hote haiM ? athavA dvAparayugmarUpa hote haiM ? athavA kalyojarUpa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! he gautama ! 'oghA. deseNaM sipa kaDajummA' sAmAnya rUpa se dvipradezI skandha pradezoM kI apekSA cAroM rUpa nahIM hote haiM-kintu kadAcit ve kRtayugmarUpa hote haiM aura kadAcit ve dvAparayugmarUpa hote haiM / 'no teogA no kali. kAjummA jAva miya kali bhogA' he gautama ! sAmAnya35thI pugata paramAra pradezanI apekSA karIne bhajanAthI cAre rAzi rUpa hoya che. keIvAra teo kRtayugma rUpa paNa hoya che. ke ivAra co ja rUpa paNa hoya che, koIvAra dvAparayugma 35 55 DAya che. sana .4 // 2 48yaa| 3. DAya che. 'vihANAdeseNaM' 52'tu vidhA. nanI apekSAthI eTale ke eka eka paramANunI apekSAthI teo kRtayuma rUpa hatA nathI. jarUra paNa hotA nathI. ane dvAparayugma rUpa paNa letA nathI, paraMtu pratye:04 35 4 DAya che. 'duppa rasiyANaM pucchA' manye pradezavAra skaMdha che; teo zuM pradezanI apekSAthI kRtayuma rUpa hoya che? athavA ja rUpa hoya che? athavA dvAparayugma rUpa hoya che? athavA kAja rUpa ya cha 1 mA prazna uttaramA prasuzrI 4 cha -'goyamA !' 3 gItamA 'oSAdeseNaM siya kaDajummA' sAmAn55thI meM prazANA 24the| prazAnA apekSAe cAre rAzivALA letA nathI. paraMtu koIvAra teo kRtayumarAzi 35 saya cha, mana vAra tes| 52yubharAzi 35 DAya cha, 'no teogA no kaliogA' ts| yAzi 35 athv| 48y1042|shi 35 tA nathI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % 3 amrore 862 bhagavatIstre samasaMha kA bhavanti tadA pradezataH kRtayugmAH yadA tu viSamasaMkhyakA stadA dvAparayugmA bhAnti-vidhAna,dezena tu ye dvipradezikAH skandhA ste pradezArthatayA ekaikazazcityamAnAH dvipadezatvAdeva dvAparayugmA bhavantIti bhAvaH / 'tippaesiyANa pucchA' tripradezikAH khalu pRcchA he bhadanta ! tripradezikAH skandhAH pradezArthatayA ki kRtayugmA syojAH dvAparayugmAH kalyojAveti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNa siya kaDajummA jAba siya kali bhogA' oghAdezena syAt kRtayugmAH yAvat syAt kalyojAH, 'vihANAdeseNaM no kaDajummA teogA no ogA' vyoja aura kalyoja rUpa nahIM hote haiM / 'vihANAdeseNaM' parantu -eka eka hipradezI skandha pradezarUpa se dvAparayugmarUpa hI hotA hai zeSa 3 rAzirUpa nahIM hotA hai| dvipradezI skandha jaba mamasaMkhyAvAle hote haiM taba pradezoM kI apekSA ve kRtayugmarAzirUpa hote haiM aura japa ve viSama saMkhyA vAle hote haiM taba ve dvAparayugmarUpa hote haiN| jaba ye eka eka karake dvidezI skandha pradezarUpa se vicArita hote haiM to do pradezoM vAle hone se ye svatantra rUpa se dvAparayugmarUpa hI hote haiN| ____tippaesiyANaM pucchA' isa sUtra pATha dvArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisApUchA hai-he bhadanta ! tripradezika skandha pradezarUpa se kyA kRtayugmarUpa hote haiM ? athavA yojarUpa hote haiM ? athavA dvApara. yugmarUpa hote haiM ? athavA kalyojarUpa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! oghAde seNaM siya kaDajummA jAba siya kaliogA' he gautama ! sAmAnyarUpa se samasta tripadezika skandha pradezoM kI vihANAdeseNaM' 52 tume unI apekSAthI meM prazavANe 245 praza5mAthI dvAparayugma rUpa ja hoya che. bAkInI traNe rAzi rUpa hatA nathI be pradezavALA che jyAre samAna saMkhyAvALe hoya che. tyAre pradezonI apekSAthI teo katayumarAzi rUpa hoya che. ane jyAre teo viSama saMkhyAvALA hoya che. tyAre teo dvAparayugma rUpa hoya che. jyAre teo eka eka karIne e dezavALe skaMdha pradezapaNAthI vicAravAmAM Ave che, te be pradezevALA pAthI mA svataMtrapaNAthI dApayuma 354 DAya che. tippaesiyANe pucchA' A satrapAThadvArA zrIgautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke-he bhagavAna traNa pradezavALA kaMdhe pradezapaNathI zuM kRtayu rUpa hoya che? athavA ja 35 hoya che? athavA dvAparayugma rUpa hoya che? athavA kalyAja rUpa hoya che? A pAnAta zrI -'goyamA ! 'oghAdeseNa siya kaDajammA jAba siya kaliogA' gItama! sAmAnyapAthI saghaNA ra pradezamA 24 / prahe. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ---- - prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sa09 pudgalAnAM kRtayuramAditvam 863 dAvarajummA no kaliogA' vidhAnAdezena no kRtayugmAH kintu yojAH no dvAparayugmA, no kalyojA, samastatripradezikamIlane tatpradezAnAM ca catuSkA pahAre caturagrAditvaM bhajanayA syAt tripradezikAnAmanasthitasaMkhyAtvAt yathA caturNA tripadezikAnAM mIlane dvAdazapadezAH te ca caturamA bhavanti paJcAnA apekSA lekara bhajanA se catUrAzirUpa hote haiM-kadAcit ve kRtayugma rUpa bhI hote haiM, kadAcit vyojarUpa bhI hote haiM, kadAcit vAparayugma. rUpa bhI hote haiM aura kadAcit kalpojarUpa bhI hote haiN| para 'vihANA. deseNaM' svatantra rUpa se eka 2 tripradezI skandha yojarAzirUpa hI hotA hai| kRtayugmarAzirUpa athavA dvAparayugmarAzirUpa athavA kalyojarAzirUpa nahIM hotA hai / tAtparya isa kathana kA aisA hai ki jaba pradezoM kI apekSA lekara samasta tripradezika skandhoM kA vicAra sAmAnyarUpa se kiyA jAtA hai-taSa usa avasthA meM samasta tripradezika skandha grahIta ho jAte haiM aura unake mela meM samasta unake pradeza aneka ho jAte haiM -usa samaya pradezoM kI saMkhyA anavasthita rahatI hai| ataH bhajanA se usa hAlata meM inameM cArarAzirUpatA A jAtI hai| jaise mAnalo jaba cAra tripradezika skandhoM ko milAyA jAtA hai to 4 tridezika skandhoM ke 12 pradeza ho jAte haiM aura inheM jaba cAra se apahRta kiyA jAtA hai to anta meM cAra bacate haiM isaliye inameM kRtayugmarAzirUpatA zonI apekSAthI bhajanAthI cAre rAzi rUpa hoya che. eTale ke kaIvAra teo kRtayugma paNa hoya che. keIvAra teo vyAja rUpa paNa hoya che. koIvAra dvAparayugma rUpa paNa hoya che. ane koIvAra kalyAja rUpa paNa hoya che. paraMta 'vihANAdeseNa' 21tatra meM ye 15 prazANA 24 the| ye|04 rAzi 35 / hoya che. kRtayugmarAzi rU5 athavA dvAparayugma rAzi rUpa athavA kAja rAzi rUpa hotA nathI. A kathananuM tAtparya e che ke-jayAre pradezonI ape. kSAthI saghaLA traNa pradezavALA AMdhane vicAra sAmAnyapaNathI karavAmAM Ave che, tyAre te avasthAmAM saghaLA traNa pradezevALA audhono samAveza thaI jAya che. ane teonA meLavavAmAM AvatAM saghaLA teonA pradeza aneka thaI jAya che. te vakhate pradezanI saMkhyA anavasthita-anizcita rahe che. tethI e sthitimAM bhajanAthI temAM cAre razipaNuM AvI jAya che jemake-jayAre cAra traNa pradezevALA skandha meLavavAmAM Ave te 4 cAra traNa pradezavALA dhonA 12 bAra pradezo thaI jAya che. ane temAMthI cAranI saMkhyAthI apahAra karavAmAM Ave che, te chevaTe cAra bace che, tethI teomAM kAyama zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 bhagavatIsUtre trimadezikAnAM mIlane tryonAH, SaNNAM tripradezikAnAM mIlane dvAparayugmAH, saptAnAM tripadezikAnAM mIlane kalyojarUpA bhavanti vidhAnAdezena tu tryojA eva skandhAnAM jyaNukatvAditi / 'cauppaesiyANaM pucchA' catuHpradezikAH pRcchA, he madanta ! catuHmadezikAH skandhAH pradezArthatayA kiM kRtayugmAH jyojAH AjAtI hai aura jaba pAMca tripradezika skandhoM ko milAyA jAtA hai taba 15 pradeza ho jAte haiM inheM 4 cAra se apahRta karane para anta meM 3 bacate haiM- isaliye ye yojarUpa ho jAte haiM / 6 tripradezika skandhoM ko japa milAyA jAtA hai to pradezoM kI saMkhyA 18 ho jAtI hai inheM cAra se apahRta karane para anta meM do bacate haiM, taba ye chAparayugmarUpa ho jAte haiN| sAta tripradezika skandhoM ko jaba milAte haiM to vahAM pradezoM kI saMkhyA 21 ho jAtI hai inheM cAra 2 se apahRta karane para anta meM eka bacatA hai taba ye kalyojarUpa ho jAte haiM aura jaba sva. tantrarUpa se eka eka tripradezika skandha ke pradezoM kA vicAra kiyA jAtA hai taba ye tIna hI pradeza hone se vyoja rUpa hI hote haiM anya rAzirUpa nahIM hote haiN| ___ 'caupaesiyANaM pucchA' isa sUtra dvArA gautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! cAra pradezoM vAle samasta skandha kyA kRtayugmarUpa haiM ? athavA yojarUpa haiM athavA dvAparayugma rUpa haiM ? athavA razipaNuM Ave che. ane jayAre pAMca traNa pradezavALa dhone meLavavAmAM Ave tyAre 15 paMdara pradezo thaI jAya che, tene cArathI apahAra karavAthI chevaTe traNa bace che. tethI teo ja rUpa thaI jAya che. jyAre cha traNa pradezovALA skandha meLavavAmAM Ave tyAre pradezonI saMkhyA 18 aDhAra thaI jAya che, tene cArathI avahAra karavAthI chevaTe be zeSa rahe che. tethI te dvAparayugma rAzi rUpa thaI jAya che jyAre traNa pradezavALA cha sAta kane meLavavAmAM Ave te te vakhate pradezonI saMkhyA 21 ekavIsanI thaI jAya che. temAMthI cAra cArane apahAra karavAthI chevaTe eka bace che. tyAre teo ka ja rU5 thaI jAya che, ane jyAre svataMtrapaNAthI eka eka traNa pradeza vALA skaMdhanA pradezane vicAra karavAmAM Ave che, tyAre tenA traNaja pradeza hovAthI te ja rUpa ja hoya che. anya rAzi rUpa hotA nathI. ___ 'cappaesiyANa pucchA' mA sUtrapA dvArA zrI gautamayAmI prabhuzrIne evuM pUchavuM che ke he bhagavad cAra pradezevALA saghaLA skardha zuM kRtayugma rUpa che? athavA ja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che? athavA kAja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.409 pudgalAnAM kRtayugmAditvam 865 dvaparayugmA kalyojA veti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi kaDajummA no teogA no dAvarajummA no kaliogA' oghAdezenApi vidhAnAdezenApi catuHpradezikAH kRtayugmA eva bhavanti no yojA no dvAparayugmA no kalyojA' | 'paMcapaesiyA jahA paramANupoggalA' paJcamadezikAH pudgalAH yathA paramANupudgalAH paramANupudgalavat - phalyojA eva bhavanti na tu kRtayugmAH, na jyojAH, na dvAparayugmA vA bhavantIti / 'chappaesiyA jahA dupparasiyA' SaTpadezikAH skandhA yathA dvipadezikAH SaT kalpojarUpa haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-goyamA ! oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi kaDajummA no tebhogA no dAvarajummA, no kaliogA' he gautama! cAra pradezoM vAle samasta skandha pradezoM kI apekSA se kRtayugmarUpa hI hote haiM yojAdi rAzirUpa nahIM hote haiM, isI prakAra se ve bhinna 2 rUpa se bhI svatantra rUpa se bhI eka eka hokara kRtayugmarAzirUpa hI hote haiM, anya poja dvAparayugma aura kalyojarAzirUpa nahIM hote haiN| 'paMca parasiyA jahA paramANuvoggalA' pAMca pradezoM vAle jo pugala haiM ve samasta paramANu pugaloM kI samAnatA hone se sAmAnya rUpa se cArarAzirUpa hote haiM aura vizeSarUpa se kevala kalyo jarUpa hI hote haiM, kRtayugma, jyoja, aura dvAparayugmarUpa nahIM hote haiM / 'chappaesiyA jahA duppaesiyA' SaTpradezika skandha vipradezika skandha ke jaise sAmA 35 che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI gautamasvAmIne he ! - 'goyamA ! oghAdeseNa vi vihANAdeseNa vi kaDajummA no teogA no dAvarajummA, no kali oLA' ke gautama! cAra pradezeAvALA saghaLA dhA pradezAnI apekSAthI kRta. yugma rUpa ja hAya che. caiAja vigere rAzi rUpa hAtA nathI. eja rIte teo judA judA prakArathI paNa eTale ke svataMtra rUpathI paNa eka ekapaNAthI kRtayugma rAzi rUpa ja hAya che. yeAja zazi rUpa ke dvAparayugma rAzi rUpa athavA kalyAja rAzi rUpa hAtA nathI. te 'paMca paesiyA jahA paramANupoggalA' yAMtha pradezavAjA ne yugaseo che, saghaLA paramANu pudgalene samAnapaNAthI sAmAnyapaNAthI cAre rAzi rUpa hoya che. ane vizeSapaNAthI kevaLa kalyeAja rAzi rUpa ja hAya che. mRtayugbha, tryo, bhane dvAparayugbha rAzi 35 hotA nathI. 'chappaesiyA jahA dupa esiyA' cha pradezavANI 26 me ahezavAjA udhanA uthana pramANe sAmAbha0 109 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImatra pradezikA pudgalA oghAdezena syAt kRtayugmAH no jyojAH syAt dvaparayugmAH, no kalyojA ityarthaH vidhAnAdezena no kRtayugmA no yojAH kintu dvAparayugmAbha tu kalyojA iti / 'sattapaesiyA jahA tippaesiyA' saptapadezikA yathA tripadezikAH saptapradezikA: skandhA oghAdezena syAt kRtayugmAH yAvat syAt kalyojAH vidhAnAdezena no kRtayugmA kintu yojA no dUparayugmA na vA kalyojA iti 'aTTa paesiyA jahA-cauppaesiyA' aSTapradezikAH skandhA yathA catuHmadezikAH catuHmadezikavat-aSTapradezikA oghAdezena vidhAnAdezenApi kRtayugmarUpAH na tu nya kI apekSA kadAcit kRtayugmarUpa hote haiM aura kadAcit dvApara. yugmarUpa hote haiM para ve moja aura kalpojarUpa nahIM hote haiM vidhAnA. deza se ve na kRtayugmarUpa hote haiM aura na vyojarUpa hote haiN| kintu dvAparayugmarUpa hI hote haiM, kalyojarUpa bhI ve nahIM hote haiN| 'sattapae siyA jahA tippaesiyA' saptadezika skandha tripradezika skandha ke jaisA mAmAnyadeza se kadAcit kRtayugmarUpa bhI hote hai, kadAcit yojarUpa bhI hote haiM, kadAcit dvAparayugmarUpa bhI hote haiM aura kadAcit kalpojarUpa bhI hote haiM / tathA-vidhAnAdeza me ve na kRtayugmarUpa hote haiM, na dvAparayugmarUpa hote haiM aura na kalyojarUpa hote haiM kintu yojarUpahI hote haiN| 'aTThapaesiyA jahA ca upaesiyA' ATha pradezoMvAle jo skandha hai ve catuSpradezika skandha ke jaisA oghAdeza se aura vidhA. nAdezase donoM apekSA se bhI kRtayugmarUpa hI hote haiM jyoja athavA nyapaNAthI koivAra kRtayuma rAzi rUpa hoya che. ane koIvara dvAparayugma rAzi rUpa hoya che, paraMtu teo geja rAzi rUpa athavA kAja rAzi rUpa hetA nathI vidhAnAdezathI teo kRtayugma rAzi rUpa detA nathI tathA vyAja rAzi 35 5 tA nathI 52tu dvAparayumbha rAzi 35 4 hAya che. 'sasa paesiyA jahA tipaesiyA' sAta pradezApANe 245 1 pradezavAjA 24 ghanA kathana pramANe sAmAnyapaNAthI ke IvAra kRtayugma rAzi rUpa paNa hoya che, koIvAra ja rAzi rUpa paNa hoya che keIvAra dvAparayugma rAzi rUpa paNa hoya che, ane keIvAra kalyAja rezi rUpa paNa hoya che. vidhAnAdezathI-vizeSapaNAthI te kRtayugma rUpa nathI tema dvAparayugma rUpa paNa nathI tathA kaleja rUpa paNa nathI. paraMtu vyAja rUpa ja hAya che. 'aTThapaesiyA jahA cauppaesiyA' mA pradezApAmA 24o cha te cAra pradezavALA dhanA kathana pramANe ghAdezathI ane vidhAnAdezathI ema banane prakArathI kRtayugma rAzi rUpa ja hoya che. geja athavA dvApara zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. sU09 pudgalAnAM kRtayugmAditvam 867 jyojAH na vA dvAparayugmAH na vA kalyojA iti / 'NavapaesiyA jahA paramANu poggalA' navapradezikAH skandhA yathA paramANupudgalAH, paramANupudgalavat oghA. dezena syAt kRtayugmA yAvat syAt kalyojAH vidhAnAdezena no kRtayugmA no yojA no dvAparayugmAH kalyojA iti / 'dasapaesiyA jahA duppaesiyA' dazapradezikA yathA dvipadezikAH dvipadezikavat dazapadezikapudgalA api oghAdezena syAt kRtayugmAH no yonAH syAt dvAparayugmAH no kalpojAH, vidhAnAdezena tu no kRtayugmAH no yojAH kintu dvAparayugmAH na vA kalpojA iti / 'saMkhenaparasiyA NaM pucch|' saMkhyeyapadezikAH pRcchA, he bhadanta ! saMkhyeyapadezikA: dvAparayugma athavA kalpoja rUpa nahIM hote haiM / 'NavapaesiyA jahA para. mANupoggalA' nau pradezovAle samasta skandha sAmAnya se paramANu pudgaloM ke jaise kadAcit kRtayugmarUpa bhI hote haiM yAvat kadAcit kalyoja. rUpa bhI hote haiM / tathA vidhAna se-eka ekarUpa se ve kevala kalyojarUpa hI hote haiM, kRtayugmarUpa athavA yojarUpa athavA dvAparayugmarUpa nahIM hote haiM / 'dasa paesiyA jahA duppaesiyA' dazapradezika jo skandha haiM ve sAmAnya se dvipradezika skandhoM ke jaise kadAcit kRtayugmarUpa bhI hote haiM aura kadAcit chAparayugmarUpa bhI hote haiM, yojarUpa athavA kalpojarUpa nahIM hote haiM tathA-vidhAna se-eka eka dazapradezika skandha svatantra rUpa se dvAparayugmarUpa hote haiM, kRtayugmarUpa nahIM hote haiM, yojarUpa nahIM hote haiM aura na kalpojarUpa hI hote haiN| 'saMkhejjapaesiyA NaM pucchA' isa sUtra dvArA zrIgautamasvAmI ne yuma saya 5804 35 DetA nathI. 'NavapaesiyA jahA paramANupomAlA' nava pradezevALa savaLa kaMdhe sAmAnyapaNuthI paramANu yugalanA kathana pramANe kaivAra kRtayugma rUpa paNa hoya che. yAvat kadAcita kalyoja rUpa paNa hoya che. tathA vidhAnAdezathI eTale ke eka ekapaNAthI teo kevaLa kaja rUpa ja hoya che. kRtayugma rUpa athavA ja rUpa athavA dvApara yubha35 DAta nathI. 'dasapaesiyA jahA duppaesiyA' 6 prazANA 2 dhe che, te sAmAnyapaNathI be pradezavALA sarkanA kathana pramANe kaIvAra kRtayuma rUpa paNa hoya che. ane keIvAra dvAparayugma rUpa paNa hoya che. ja rUpa athavA kAja rUpa hotA nathI. tathA vidhAnAdezathI eka-eka rUpathI dazapradezavALo skaMdha svataMtra rIte dvAparayugma rUpa hoya che. te kRtayugma rUpa hotA nathI tathA vyAja rUpa paNa hotA nathI ane kAja rUpa paNa hotA nathI 'saMkhejjapaesiyANaM pucchA' mA sUtradhArA zrIgItamayAmI prabhuzrI me zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 868 bhagavatIstra skandhAH pradezArthatayA kiM kRtayugpAH kiM-yaujA dvAparayugmAH kalyojAveti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM siya kaDa jummA jAva siya kaliogA' oghAdezena syAt kRtayugmAH yAvat syAt kalyojAH, 'vihANAde seNa kaDajummA vi jAva kaliogAvi' vidhAnAdezena kRtayugmA api yojAH dvAparayugmAH karayojA apIti bhAvaH / 'evaM asaMkhajja. paesiyA vi' evam-saMkhyeyapradezikaskandhavadeva asaMkhpeyapradezikaskandhA api oghAdezena syAt kRtayugmAH syAt yojAH syAt dvAparayugmAH syAt kalyojA: prabhuzrI se aisA pUchA hai he bhadanta ! saMkhyAtapadezika skandha pradezarUpa se kyA kRtayugmarUpa haiM ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayagmarUpa haiM? athavA kalpojarUpa haiM ? imake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM siya kaDajummA jAya siya kalibhogA' sAmAnya se saMkhyAtapradezika skandha bhajanA se cAroM rAzirUpa hote haiMkadAcit ve kRtayugmarUpa bhI hote haiM, kadAcit yojarUpa bhI hote haiM, kadAcit ve dvAparayugmarUpa bhI hote haiM aura kadAcit kalpojarUpa bhI hote haiN| tathA-'vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kalibhogA vi' vidhAnAdeza se ve cAroM rAzirUpa hote haiM kRtayugmarUpa bhI hote haiM yojarUpa bhI hote haiM, dvAparayugmarUpa bhI hote haiM aura kalyojarUpa bhI hote / 'evaM asaMkhejjapaesiyA vi' saMkhyAtapadezika skandha ke jaise asaMkhyAtapradezika skandha bhI oghAdeza-sAmAnya kI apekSA se cAroM pUchyuM che ke-he kRpAsAgara bhagavana saMkhyAta pradezavALe je skaMdha che, te pradezapaNAthI zuM kRtayugma rAzi rUpa che? athavA ja rAzi rUpa che? athavA dvAparayugma rAzi rUpa che? athavA kalyAja rAzi rUpa che? A praznanA utta. 2mA prabhuzrI gautabhAbhIne 4 cha -'goyamA !' 3 gIta! 'oghAdeseNaM siya kaDajummA jAva siya kaliogA' saamaany59||dhii sabhyAta zivANe skaMdha bhajanAthI cAre rAzi rUpa hoya che. keIvAra te kRtayugma rUpa paNa hoya che, kaIvAra te ja rUpa paNa hoya che. koIvAra te dvAparayugma rUpa 53 DAya . mane vA2 49ye|| 35 55 bAya che. tathA 'vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kaliogA vi' vidhAnAzathI to sanAthI yAre rAzi rUpa hoya che. koIvAra kRtayugma rUpa hoya che. keIvAra ja rUpa hoya che, keI vAra dvAparayugma rUpa hoya che. ane kadAcit kalyAja rUpa hAya cha. 'eca' asaMkhejjapaesiyA vi' sadhyAta prazANA 24 dhanI thana pramANe asaMkhyAta pradezavALe aMdha paNa sAmAnyapaNuthI bhajanAthI cAre rAzi zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.41010 kSetratvena pudgalanirUpaNam 869 vidhAnAdezena tu kRtayugmA api yojA api dvAparayugmApi, kalyojA api bhavantoti / 'aNaMtapaesiyA vi' anantamadezikA api skandhA oghAdezena syAta kRtayugmAH yAvat syAt kalyojAH, vidhAnAdezena kRtayugmA api jyojA api dvAparayugmAapi kalyojA api bhanantIti bhAvaH // 10 9 / / atha kSetrarUpega pudgalAn vicArayitumAha-'paramANupoggaleNe' ityAdi / mUlam-paramANupoggale gaM bhaMte! kiM kaDajummapaesogADhe pucchA goyamA! no kaDajummapaesogADhe teoga0 no dAvarajumma0 kliogpesogaaddhe| duppaesiNaM pucchA goyamA! no kaDajummapaesogADhe no teog0| siya dAvarajummapaesogADhe siya kali ogapaesogADhe / tippaesieNaM pucchA goyamA! no kaDa jummapaesogADhe siya teogapaesogADhe siya dAvarajummapaesogADhe rAzirUpa hote haiM-kadAcit ve kRtayugmarUpa hote haiM, kadAcit vyojarUpa hote haiM, kadAcit dvAparayugmarUpa hote haiM aura kadAcit kalpojarUpa hote haiM / tathA vidhAnAdeza arthAt svatantra rUpa se ve eka eka kI apekSA meM vyaktirUpa meM cAroM rAzirUpa hote haiM kRtayugmarUpa bhI hote haiM vyojarUpa bhI hote haiM, dvAparayugmarUpa bhI hote haiM aura kalyojarUpa bhI hote haiM 'aNaMtapaesiyA vi' anantapradezika skandha bhI sAmAnyatA ko lekara bhajanA se cAroM rAzirUpa hote haiM kadAcit ve kRtayugmarUpa hote haiM aura kadAcit ve yAvat kalpojarUpa hote haiM / aura vidhAnAdeza se kRtayugmabhI, yoja bhI dvAparayugma bhI kalyoja bhI hote haiM ||suu09|| rUpa hoya che. eTale ke kaIvAra teo kRtayugma rAzi rUpa hoya che, koI vAra ja rAzi rUpa hoya che. koIvAra dvAparayugma rAzi rUpa hoya che, ane kaIvAra koja rAzi rUpa hoya che. tathA svataMtra rUpathI teo eka ekapaNAmAM-arthAta vyaktirUpamAM bhajanAthI cAre rAzi rUpa hoya che. koI vAra kRtayugma rAzi rUpa hoya che. koIvAra ja rAzi rUpa paNa hoya che. kaIvAra dvAparayugma rAzi rUpa hoya che. ane keIvAra kalyoja rAzi rUpa hAya che. agaMtapaesiyA vi' manata prazAvANe 245 5 sAmAnya bhane vizeSapaNathI cAre rAzi rUpa hoya che. keIvAra teo kRtayugma rAzi rUpe hoya che. ane koIvAra teo yAvat eNja rAzi rUpa hoya che tatha dvAparayujha rAzi rUpa ane kalyAja rUpa paNa hoya che. sU0 hA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 870 bhagavatIsUtre siya kliogpesogaaddhe| ca uppaesieNaM pucchA goyamA! siya kaDajummapaesogADhe jAva siya kaliogapaesogADhe, evaM jAva aNaMtapaesie / paramANupoggalA NaM bhaMte ! kaDajumma0 pucchA goyamA ! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA, no teoga0 no dAvara0 no kliog0| vihANAdeseNaM no kaDajummapaesogADhA, no teoga0 no dAvarajumma0 kliogpesogaaddhaa| duppaesiyANa pucchA goyamA! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA no teoga0 nodAvara0 no kliog0| vihANAdeseNaM no kaDajumma paesogADhAno teogapaesogADhAdAvarajummapaesogADhAvi kali ogapaesogADhA vi| tippaesiyANaM pucchA goyamA oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA no teoga0 no dAvara0 no kliog0| vihANAdeseNaM no kaDajummapaesogADhA teogapaesogADhA vi dAvarajummapaesogADhA vi kaliogapaesogADhA vi| ca uppae. siyANaM pucchA, goyamA! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA, no teoga0 no dAvarajumma0 no kliog0| vihANAdeseNaM kaDajummapaesogADhA vi jAva kaliogapaesogADhA vi evaM jAva aNaMtapaesiyA ||suu010|| chAyA--paramANupudgalaH khalu bhadanta ! kiM kRtayugmamadezAvagADhaH pRcchA ? gautama ! no kRtayugmapadezAvagADhaH no yoja0 no dvAparayugma0 klyojprdeshaavgaaddhH| dvipadezikaH khalu pRcch|' gautama ! no kRtayugmapadezAvagADhaH no yoja0 syAt dvAparayugmapradezAvagAdaH syAt kalyojanadezAvagADhaH / tripradezikaH khalu pRcchA-gautama ! no kRuyugmapadezAvagADhaH syAt yojapradezAvagADhaH / syAt dvaapryugmprdeshaavgaaddhH| syAt kalyojapradezAvagADhaH / catuHpradezikaH khalu pRcchA- gautama! syAt kRtayugmapradezAvagADhaH, yAvat syAt kalyojapradezAvagADhaH, evaM yAvadanantapradezikaH / paramANupudgalAH khalu bhadanta ! kiM kRtayugma0 pRcchA, gautama ! oghAdezena kRtayugmapadezAvagADhA no zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU010 kSetratvena pugalanirUpaNam 871 jyona no dvAparayugma0 no kalyoja / vidhAnAdezena no kRtayugmapradezAvagAdAH mo yojapradezAvagADhAH, no dvAparayugmapradezAvagADhAH, kalyojamadezAvagAdAH / dvibhadezikA: khalu pRcchA gautama ! oghAdezena kRtayugmapradezAvagADhAH, no yoja. no dvApara0 no kalyoja0 vidhAnAdezena no kRtayugmapradezAvagADhA no yojamadezAvagADhA dvAparayugmapradezAvagADhA api kalyojapadezAvagADhA api| tripadezikA: khalu pRcchA-gautama ! zrodhAdezena kRtayugmanadezAvagADhA no yojano kalyoja. vidhAnAdezena no kRtayugmamadezAvagADhAH vyoja pradezAvagADhA api dvAparayugmaH pradezAvagADhA api kalpojamadezAvagADhA api| catummadezikA khalu pRcchA gautama ! oghAdezena kRtayugmapradezAvagAdAH no yoja0 no dvApara0 no kalyojaka, vidhAnAdezena kRtayugmapradezAvagADhA api yAvat kalyojapadezAvagADhA api, evaM yAvadanantapradezikAH // 010 // TokA--'paramANupoggale NaM bhaMte !' paramANupudgalaH khalu bhadanta ! 'ki kaDajummapaesogADhe pucch|' kiM kRtayugmapadezAvagADhaH pRcchA-he bhadanta ! paramANu pudgalaH kiM kRtayugmapradezAvagADhaH yonapadezAvagADhaH, dvAparayugmapradezAvagADhaH kalyojapradezAvagADho veti praznaH / bhagavAnAi-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no kaDa jummapapasogADhe-no teoga0 no dAvara0 kali yogapaeso. aba kSetrarUpa se sUtrakAra puladgoM ko vicAra karate hai-'paramANu. poggale NaM bhaMte ! kiM kaDajummapaesogADhe pucchA' ityAdi / TIkArtha-gautamasvAmIne prabhuzrI se aba aisA pUchA hai-'paramANupogga leNaM bhaMte ! he bhadanta ! paramANupudgala 'kiM kaDajummapaesogADhe pucchA' kyA kRtayugmapradezAvagADha haiM ? athavA yojapradezAvagADha haiM ? athavA dvApara yugma pradezAvagADha haiM ? athavA kalyoja pradezAvagADha hai ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! no kaDajummapaesogADhe, no te moga0 no dAvara0 kali bhoga' pudgala kA eka paramANu na kRtayugma. ve kSetra35thI suutr||2 purAnI viyA2 re cha. 'paramANupoggale vaM bhaMte ! kiM kaDajummapaesogADhe pucchA' tyahi TI - zrIjItabhAbhIye prabhuzrIna avu 57yuche hai- 'paramANu poggale gaMbhaMte ! // 26 mApana 52mA purasa ki kaDajummapaesogADhe pucchA' zuM kRtayugma pradezAvagADhavALuM che? athavA eja pradezAvagADhavALuM che? athavA dvAparayugma pradezAvagaDhavALuM che ? athavA kalyAja pradezAvagADhavALuM cha 1 mA prazna uttaramA suzrI gautabhasvAmIna De cha -"goyamA! no kajummapaesogADhe no teoga0 no dAvara0 kalioga0' puzasAnu me 52mAra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIstre gADe' no kRtayugmapradezAvagADhaH paramANupudgala: no yojapradezAvagADhaH no dvAparayugmapradezAvagADhaH kintu kevalaM kalyojapradezAvagADha, eva bhavati ekatvAditi / 'duppaesieNaM pucchA' dvipadezikaH khalu pRcchA-he bhadanta ! dvipradezikaH skandhA kiM kRtayugmapradezAvagAdaH kiM vA yojapradezAvagAdaH yadvA dvAparayugmapradezAva gAdaH kalyojapradezAvagADho vA bhavatIti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no kaDajummaparasogADhe no teoga0 siya dAvarajumma. parasogADhe siya kaliogapaesoDhe no kRtayugmapradezAvagADho dvipradezikA skandho na vA yojapadezAvagADhaH kintu syAt-kadAcit dvAparayugmapadezAvagADhaH syAt pradezAvagADha hotA hai, na yojapradezAvagADha hotA hai, na dvApara yugmapradezAvagADha hotA hai kintu vaha kalyojapradezAvagADha hotA hai| kyoMki vaha eka hotA hai| 'duppaesieNaM pucchA' isa sUtra dvArA gautamasvAmIne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! jo pudgala vipradezI skandharUpa hotA hai vaha kyA kRtayugmapradezAvagADha hotA hai ? athavA yojapradezAvagADha hotA hai ? athavA dvAparayugmapradezavagADha hotA hai ? athavA kalyojapradezAvagADha hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI gautama se kahate haiM-'goyamA! no kaDajummapaesogADhe no teoga0 siya dAvarajummapaesogADhe, siya kAlabhogapaesogADhe' he gautama! jo pudgala dvipadezI skandharUpa hotA hai vaha kRtayugmapradezAvagADha nahIM hotA hai, vyojapradezAvagADha nahIM hotA hai kintu kadAcit vaha dvAparayugmapradezAvagADha hotA hai aura kadAcit vaha kalyojapradezAvagADha hotA hai| kyoMki usakA aisA hI pariNAma kRtayuma pradezAvagADhavALuM hotuM nathI, eja pradezAvagADhavALuM paNa hatuM nathI, dvAparayugma pradezAvagADhavALuM paNa hetuM nathI. paraMtu te kaleja pradezA1|| 24 hAya che. te me DAya cha, 'duppaesie NaM pucchA' mA suutraa| zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke-he bhagavana A saMsAramAM je padugala be pradezavALA dha rUpa hoya che, te zuM kRtayuma pradezAvagADha rUpa hoya che? athavA eja pradezAvagADha rUpa hoya che? athavA dvAparayugma prade. zAvagaDha rUpa hoya che? athavA kalyAja pradezAvagADha rUpa hoya che? A prazranA uttaramA paramANu prasuzrI che hai-'goyamA ! no kaDajummapaesogADhe no teoga0 siya dAvarajummapaesogADhe siya kaliogapaesogADhe' gItama! re pudgala be pradezI skadha rUpa hoya che. te kRtayugma pradezAvagADha hotA nathI. ja pradezAvagADha paNa letA nathI paraMtu koIvAra dvAparayugma pradezAvagADha hoya che, ane keAIvAra te kalyAja pradezAvagADha hoya che, kemake tenuM pari. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 2010 kSetratvena pudgalanirUpaNam 873 kadAcit kalyojapradezAzAvagAdaH, pariNAmavizeSAditi / 'tippaesie the pucchA? tripadezikaH khalu pRcchA he bhadanta ! tripadezikaH skandhaH kiM kRta. yugmapadezAvaNAdaH kiM vA yojapradezAvagADhA, dvAparayugmapadezAvagADhA, kalyojapradezAyagAdo veti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'no kaDajummapaesogADhe siya teogapaesogADhe siya dAvarajummapaesogADhe sikha kaliogapaesogADhe' no kRtayugmamadezAvagADhaH tripadezikasyAt syAt-kadAcit yojamadezAvagADA, syAt-kadAcit dvAparayugmapradezAvagADhA, syA-kadAcit kalyomapadezAvagADhaH tripadezikaskandhasya kSetrApekSayA vilakSaNapariNAmavizeSAditi / 'caupparasie gaM pucchA' catuHmadezikaH khalu pRcchA, he bhadanta ! catuH pradezikaH skandhaH kiM kRtyugmapadezAvagAdaH vizeSa hotA hai| 'tippaesie NaM pucchA' zrIgautamasvAmIne prabhuzrI se isa sUtradhArA aisA pUchA hai-he bhadanta ! tripradezika skandha kyA kRtayugmapradezAvagAda hotA hai ? athavA jyojapradezAvagADha hotA hai? athavA dvAparayugmapradezAvagADha hotA hai ? athavA kalyojapradezAvagAda hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! no kaDajumma siya teoga siya dAvara jumma0 siya kalibhogapaesogADhe' he gautama ! tripradezika skandha kRtayugmapradezAvagADha nahIM hotA hai kintu kSetra kI apekSA se vaha apane vilakSaNa pariNamana vizeSa ke anusAra kadAcita yojapradezAvagADha hotA hai, kadAcit chAparayugmapradezAvagADha hotA hai aura kadAcit vaha kalyoja pradezAvagADha hotA hai| 'cauppaesie NaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! jo pudgala catuSpradezI skandha rUpa hotA hai vaha kyA kRtayugmapradezAvagADha hotA hai ? athavA ma vizeSa me 4 hAya che. 'tippaesie NaM pucchA' mA sUtrA: / zrIgautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM che ke-he bhagavad traNa pradezevALe aMdha zuM kRtayuma pradezAvagADha hoya che? athavA eja pradezAvagADha hoya che? atha dvAparayugma pradezAvagADha hoya che? athavA kalyAja pradezAvagADha DAya cha 1 mA praznamA uttaramA prabhuzrI gautabhAvAmIna 49 cha hai 'goyamA ! no kaDajummA siya teoga0 siya dAvarajumma0 siya kaliogapaesogADhe' hai gautama! traNa pradezavALo skaMdha kRtayugma pradezAvagADha hotuM nathI. paraMtu kSetranI apekSAthI te pitAnA vilakSaNa pariNamana vizeSa pramANe kaIvAra eja prade zAvagADha hoya che, ane keIvAra dvAparayugma pradezAvagADha hoya che tathA ke Ipaar yo prdeshaa|| kAya cha, 'caupaesie NaM bhaMte! pucchA' lagapan bha0 110 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 // bhagavatIstre yojanadezAvagADhaH dvAparayugmapadezAvagAhaH kalyojapadezAcagAdo veti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / goyamA' he gautama ! 'siya kaDajummapaesogADhe jAya sipa kali bhogapaesogADhe' syAt kRtayugmapadezAvagADho yAvat syAtrUdAcit kalyojapadezAvagADhaH, atra yAvat padena syAt yojapradezAvagAdA sthAna dvAparayugmapradezAvagADhaH, ityanayoH saMgraho bhavatIti / 'evaM jAba aNaMtapae sie' evaM catuHpadezikaskandhavat yAvadanantapadezikA, paJcapadezikaskandhA. dArabhya dazamadezikaskandhaH, saMkhyAtapadezikaskandhA, asaMkhyAtamadezikaskandhA. nantapadezikaskandhaH syAt kRtayugmadezAvagADhaH syAt vyomapradezAvagAdaH syAt dvAparayugmapradezAvagAhaH syAt kalyojapadezAvagADhaH, 'paramANuyoggalANaM bhaMte ! yojapradezAvagADha hotA hai ? athavA dvAparayugmapradezAyagADha hotA hai ! athavA kalyojapradezAvagADha hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM'goyamA' he gautama ! jo pudgala catuSpradezI skandha rUpa hotA hai vaha 'siya kaDajummapaesogADhe, jAva siya kaliogapaesogADhe' kadAcit kRtayugmapradezAvagADha hotA hai, kadAcit jyojapradezAvagADha hotA hai, kadAcit dvAparayugmapradezAvagADha hotA hai, kadAcit kalyojapradezAvagADha hotA hai| 'evaM jAva aNaMtapaemie' isI prakAra paJcadezika skandha se lekara dazapradezika skandha, saMkhyAtAdezika skandha, asaMkhyAtapradezika skandha aura anantapradezika skandha kadAcit kRtayugmapradezAvagADha hotA hai, kadAcit yojapradezAvagADha hotA hai, kadAcit dvApara yugmapradezAca. gADha hotA hai evaM kadAcit kalpojapradezAvagADha hotA hai / je pudgala cAra pradezI kaMdha rUpa hoya che. te zuM kRtayugma pradezAvagADha hoya che? athavA ja pradezAvagADha hoya che? athavA dvAparayugma pradezAvagADha hoya che ke kayeja pradezAvagADha hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! gautama ne purAne yAra pradeza // 245 35 DAya cha, 'siya kaDajammapaesogADhe jAva kaliogapaesogADhe' / / 2 kRtayumbhaprazAvAdaDAya che. koIvAra ja pradezAvagADha hoya che keAIvAra dvAparayugyapradezAvagADha hoya che. ana 12 dhyAna prazAdAya cha, 'eva jAva aNaMtapaesie' se prabhArI pAMca pradezavALA skaMdhathI laIne daza pradezavALo skaMdha saMkhyAta pradezavALo kaMdha asaMkhyAta pradezavALe aMdha ane anaMta pradezavALo dha koIvAra katayuma pradezAvagADha hoya che. koIvAra ja pradezAvagaDha hoya che. keIvAra dvAparayugma pradezAvagADha hoya che, ane keIvAra kAja pradezAvagADha hoya che, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za025 u.4 sU010 kSetratvena pudgalanirUpaNam 875 kiM kaDajumma0 pucchA' paramANupudgalAH khalu madana / kiM kRtayugma0 pRcchA-he bhadanta ! paramANupudgalAH kiM kRtayugnapadezAvagADhAH yoja0 dvAparayugma0 kalyoja pradezAvagADhA vA bhavantIti prshnH| bhagAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ? 'oghAdeseNaM kaDajummaparasogADhA 'no teoga. no dAvara0 no kaliyoga.' 'oghAdezena kRtayugma padezAvagADhAH paramANupudgalA no yojapradezAva gADhAH no dvAparayugmapadezAvagADhA na vA kalyojapadezAvagADhA bhavantIti / 'vihA. jAdeseNaM no kaDajummapaesogADhA no teoga0 no dAvara0 kaliyogapaesogADhA' vidhAnAdezena ekai kazaHno kRtayugmana dezAvagADhAH no yojanadezAvagADhAH no dvApara. yugmapadezAvagADhA kintu kalyonapadezAvagADhA bhAnti oghataH paramANavastu kRta 'paramANupoggalA NaM bhaMte ! kiM kaDajumma pucchA' aba gautamasvAmI samasta pudgala paramANuoM ko lekara prabhuzrI se aisA pUchate haiM-he bhadanta! jitane bhI pudgalaparamANu haiM ve kyA kRtayugmapradezAvagADha hai ? athavA yojapradezAvagADha haiM ? athavA dvAparayugmapradezAvagADha hai ? athavA kalyo. japradezAvagADha hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! oghA. deseNaM kaDajummapaesogADhA, no te bhoga0, no dAvara0, no kalioga' he gautama ! sAmAnya se samasta pudgala paramANu kRtayugmapradezAvagADha haiN| yojapradezAvagADha nahIM haiM dvAparayugmapradezAvagADha nahIM hai aura na kalyo. japradezAvagADha hai| 'vihANAde seNaM nokaDajummapaesogADhA, no teoga0 no dAvara, kali progapae togADhA' tathA vizeSa se samasta pudagala paramANu na kRtayugmapradezAvagADha haiM, na yojapradezAvagADha haiM, na dvApara- have zrI gautamasvAmI saghaLA pudgala paramANuone laIne prabhuzrIne se pUche che ,-'paramANupogAlA NaM bhaMte ! kiM kaDajummA pucchA' mApana jeTalA pudgala paramANuo che, te zuM kRtayuma pradezAvagADha che? athavA ja pradezAvagADha che? athavA dvAparayugma pradezAvagADha che? athavA kAja pradeza 1 mA prazna uttaramA prabhu zrI gItamAbhI cha4-'goyamA! oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA, 'no teoga0 no dAvara0 no kalioga0' gautama! sAmAnyapaNAthI saghaLA pudgala paramANu kRtayugmapradezAvagADha che, jaudezAvagADha nathI, dvAparayugma pradezAvagaDha paNa nathI. tathA kAjapradezAvagADha hotA nathI. 'vihANAdeseNaM no kaDajummapaesrogADhA, no teoga0 no dAvara0 kaliogapaeso. jADhA" tathA vizeSapaNAthI saghaLA pudgala paramANu kRtayugma pradezAvagADha nathI. tema ja pradezAvagADha paNa nathI tathA dvAparayugama pradezAvagADha paNa nathI. paraMta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsatre yugmapradezAvagADhA eva bhavanti sakalalokavyApitvAt paramANUnAm sakalalokaprade zAnAM cAsaMkhyAtatvAdavasthitatvAcca caturagratA bhavati vidhAnAdezena tu AkAzasyaikapradezApekSayA paramANUnAM kalyojamadezAvagADhataiva-sarveSAM paramANUnAmekadezAvAgADha. tvAditi bhAvaH / 'duppaesiyA Na pucchA' dvipadezikAH khalu pRcchA' he bhadanta ! dvimadezikAH skandhAH kiM kRtayugmapadezAvagADhA yojamadezAvagADhAH, dvAparayugma pradezAvagADhAH kalyojapadezAvagADhA vA bhavantIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNa kaDajummapaesogADhA' oghAdezena kRtayugmapadezAvagADhA dvipadezikA: skandhAH 'no teoga0 no dAvarajumma0 no yugmapradezAvagADha haiM, kintu kalyojapradezAvagADha haiN| sAmAnya rUpa se samasta paramANuoM meM kRtayugmatA hI kahI gaI hai usakA kAraNa samasta loka meM unakA vyApta hokara rahanA hai| loka ke jo pradeza haiM ve abasthita asaMkhyAta haiN| tathA eka eka paramANu eka eka pradezAvagADha haiM isa apekSA ve kalyojarUpa hI kahe gaye haiM / 'duppaesiyANaM pucchA' gautama svAmIne isa sUtradvArA aisA pUchA hai ki he bhadanta ! jitane bhI vipradezI skandha haiM ve sAmAnyarUpa se kyA kRtayugmapradezAvagADha haiM ? athavA yojamadezAvagADha haiM ? athavA chAparayugmapradezAvagADha haiM ? athavA kalyo japradezAvagADha haiM isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! oghA. deseNaM kaDajummapaesogADhA' he gautama! jitane bhI dvipradezika skandha hai| ve saba sAmAnyarUpa se kRtayugmapradezAvagADhahI haiM / 'no teoga no dAvarajummA0, no kalimo0' yojapradezAvagADha nahIM hai, dvAparayugma kaja pradezAvagADha che. sAmAnyapaNAthI saghaLA paramANuomAM kRtayumapaNuM ja kahyuM che, tenuM kAraNa saghaLA lekamAM vyApta thaIne teonuM rahevuM te che. lekanA je pradeza che, te asaMkhyAta che, tathA ekaeka paramANu eka eka pradezAva 8 cha. yA apekSAthI tene tya:04 35 4 4 cha. 'duppaesiyA NaM pucchA' zrI gautamasvAmIe A sUtradvArA prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke-he bhagavAna jeTalA be pradezavALA skaMdhe che, te badhA sAmAnyapaNuthI zuM kRtayugma prade. bhAvagADha che? athavA ja pradezAvagADha che? athavA dvAparayugma pradezAva. gADha che? athavA kalyAja pradezAvagADha che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe cha 8-goyamA! ovAdeseNaM kAjummapaesogADhA' gItama! 2sA se praha zavALa skadhe che, te badhA sAmAnyapaNAthI kRtayuma pradezAvagADha ja che. 'no oga0 no dAvarajummA no kalilogo' yA prazA116 nathI tama dvAparayugma pradezAvagADha paNuM nathI. ane kalyAja pradezAvagADha paNa nathI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU010 kSetratvena pudgalanirUpaNam 877 kalioga0' no yojanadezAvagADhA bhavanti ! no dvAparayugmamadezAvagADhA bhavanti, na vA kalyojapadezAvagADhA bhavantIti / 'vihANAdeseNaM no kaDajummapaesogADhA no tezrogaparasogADhA' vidhAnAdezena no kRtayugmapradezAvagADhAH, no yojapadezAvagADhAH, 'dAvarajummapaesogADhA vi kaliogapaesogADhA vi' dvAparayugmapadezAvagADhA api kalyojapadezAvagADhA api dvipadezikAH skandhA vidhAnato bhavantIti / dvipadezikAH skandhA sAmAnyatazcaturagrA eva vidhA. natastu dvipadezikA ye dvipadezAvagADhA ste dvAparayugmAH ye tu ekapradezAvagADhAste kalpojA eva bhavantIti bhaavH| 'tipparasiyANaM pucchA' tripradezikAH khalu bhadanta ! kiM kRtayugma0 yoja0 dvAparayugma0 kalyoja0 veti praznaH bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM kaDajummaparasogADhA oghAdezena sAmAnyatastripadezikAH pradezAvagADha nahIM haiM aura kalyojapradezAvagADha nahIM haiM / 'vihANAdeseNaM no kaDajummapaesoMgADhA no teogapaesogADhA' tathA vizeSa se ve samasta dvipradezI skandha na kRtayugmapradezAvagADha haiM, na yojapradezA pagADha hai, kintu 'dAvarajummapaesogADhA vi, kalibhogapaesogADhA vi' chAparayugmapradezAvagADha bhI haiM aura kalpojapradezAvagADha bhI haiM ? tAtparya isakA aisA hai ki jo lokAkAza ke do pradezoM meM vipradezI skandha Azrita haiM ve chAparayugmapradezAvagADha hai aura jo lokAkAza ke eka pradeza meM Azrita haiM ve kalyojapradezAvagADha hai| 'tippaesiyANaM pucchA' he bhadanta ! jo tripradezika skandha haiM ve kyA kRtayugmapradezAvagADha hai ? athavA yojapradezAvagADha hai ? athavA dvAparayugmapadezAvagADha hai ? athavA kalyojapradezAvagADha hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! he gautama ! 'oghAdeseNaM kaDajumma'vihANAdeseNaM kar3ajummapaesogADhA no teogapaezogADhA' tathA vipanAyI saghaLA be pradezavALA kaMdhe kRtayuma pradezAvagADha nathI. tema ja prade. zAmA 59 nathI. paraMtu 'dAvarajummapaesogADhA vi, kaliogapaesogADhA vi' te dvAparayugmapradezAvagADha paNa che. ane kAja pradezAvagADha paNa che. AnuM tAtparya e che ke-je kAkAzanA be pradezamAM be pradezavALo aMdha Azraya karIne rahela che. te dvAparayuba pradezAvagADha che. ane kAkAzanA eka pradezamAM Azraya karIne rahela che, te kalyAja pradeza vagADha che. ___'tipaesiyA NaM pucchA' 3 bhagavan prazAre 24 / cha, a zuM kRtayugma pradezAvagADha che? athavA ja pradezAvagADha che? athavA vAparayugma pradezAvagADha che? ke kAja pradezAvamADha che? A praznanA uttaramAM zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wh bhagavatIstre kRtayugmapradezAvagADhA bhAnti 'no teoga0 no dAvara0 no kalibhoga0' no yoja pradezAvagADhA no dvAparayugmapradezAvagADhA no kalyojapadezAvagADhA iti / "vihA. NAdeseNaM no kaDajummapaesogADhA te ogapaesogADhA vi dAvajummaparasogADhA vi kali yogapaesogADhA vi' vidhAnAdezena na kRtayugmapradezAvagADhAH tripradezikA skandhAH kintu yonapadezAvagADhA api dvAparayugmapradezAvagADhA api kalyojapradezAvagADhA apIti / 'cauppaesiyANaM pucchA' catuHpadezikAH khalu bhadanta ! skandhAH kiM kRtayugmapadezAvagADhAH, yonapadezAvagADhAH, dvAparayugmamadezAvagADhA paesogADhA, no te bhoga0, no dAvara no kalio.' sAmAnya se sama sta tripradezika skandha kRtayugmapradezAvagADha hote haiM, yojapradezAvagADha, athavA dvAparayugmapradezAvagADha, athavA kalyojapradezAvagADha nahIM hote haiN| vihANAdeseNaM no kar3ajummapaesogADhA, tebhogapaesogADhA vi, dAvarajummapaesogADhA vi, kalibhogapaesogADhA vi' tathA eka eka ve tripradezika skandha kRtayugmapradezAvagADha nahIM hote haiN| kintu yoja pradezAvagADha bhI hote haiM, dvAparayugmapradezAvagADha bhI hote haiM aura kalyojapradezAvagADha bhI hote haiN| 'cauppaesiyANaM pucchA' isa sUtradvArA catuSpradezika skandhoM ke viSaya meM zrIgautamasvAmIne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta jo pudgala catuSpadezo skandha rUpa hote haiM ve kyA kRtayugmapradezAvagAda hote haiM ? athavA yojapradezAvagADha hote haiM? athavA dvAparayugmamadezAvagADha hote haiM ? athavA kalyojapradezAvagADha pramazrI cha -'goyamA!' 3 gautama ! 'ovAdaseNaM kaDajummapaesoMgADhA no oga0 no dAvara no kali o0' sAmAnya5thI sagha 5 prazANA che kRtagya pradezAvagADha hoya che. teo eja pradezAvagADha athavA dvAparayuma prA6 athavA 4kSye! pradezAvAda hotA nathI. 'vihANA. deseNaM no kaDajummaparasogADhA, teogapaesogADhA vi, dAvarajummapaesogADhA vi, kaliogapaekhogADhA vi' tathA me me te pradezAdhe kRtayugma pradezAvagADha hotA nathI. paraMtu caeNja pradezAvagADha paNa hoya che. dvAparayugma pradezAvagADha paNa hoya che, ane kalyAja pradezAvagADha paNa hoya che. 'caupaesiyANaM pucchA' m| suutrH| zrI gautamasvAmI yAra pradeza vALA sarkanA saMbaMdhamAM prabhuzrIne pUche che ke-he bhagavana je pudagale cAra pradezI kaMdha rUpa hoya che, teo zuM kRtayugma pradezAvagADha heya che? athavA japradezAvagADha hoya che? athavA dvAparayugma pradezAvagADha hoya che? athavA kAja pradezAvagADha hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU010 kSetratvena punalanirUpaNam 879 kalyojamadezAyagADhAH, bhavantIti praznaH / bhagavAnAi-'goyamA' ityAdi / 'goyamA he gautama ! 'oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA' oghAdezena sAmAnyataH kRtayugmapradezAvagAdA catuHpadezikAH skandhA bhavanti 'no teoga0 no dAvara no kalizroga0' no yojapadezAvagADhA no dvAparayugmapadezAvagADhAH no kalyojamade. zAvagaDhA bhavantIti / 'vihANAdeseNaM kaDajummapaesogADhA vijAva kaliyogapae. sogAdA vi' vidhAnAdezena kRtayugmapadezAvagADhA api yAvat kalyojapadezAvagAnA api catuH pradezikaH skandhA, bhavanti / tathA yojanadezAvagADhA api vAparayugmapadezAvagAhA api kalyojAdezAgadA api bhavatInti / 'evaM jAva aNaMta. parasiyA' evaM yAvadanantapadezikA', paJcapadezikAdArabhya dazapadezikAH, saMkhyAta. pradezikAH, asaMkhpAtapadezikAH, anantapadezikAH skandhAH sAmAnyataH kRtayugma pradezAvagADhA na dvAparayugmapadezAvagADhA na vA kara gojapadezavagADhA bhavanti, hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA, no teoga0, no dAvara0, no kali. oga0' sAmAnya se catuSpradezika skandha kRtayugmapradezAvagADha hote haiM, yojapradezAvagADha, athavA dvAparayugmapradezAvagADha athavA kalyojade zAvagADha nahIM hote haiM / tathA ve eka eka catuSpadezika 'kaDajummapaesogADhA vi jAva kali ogapaesogADhA vi' kRtayugmapradezAvagAda bhI hote haiM yAvat kalyojapradezAvagADha bhI hote haiM / 'evaM jAva aNaMtapae. siyA' isI prakAra paMcapradezika skandha se lekara dazapradezika skandha, saMkhyAtapradezika skandha asaMkhyAtapradezika skandha aura anantapradezika skandha bhI sAmAnya se kRtayugmapradezAvagADha hote haiM yoja, dvApara. 'goyamA!' 3 gautama! 'oghAdeseNaM kaDajummapaesogADhA, no teoga0 no dAvara no kalioga' sAmAnyapAthI yA2 prdeshvaanne| 245 kRtayuma prazAvAda hoya che. te ja pradezAvagADha, athavA dvAparayugma pradezAvagADha athavA kAja pradezavAhAtA nathI. tathA to me-4 2.2 prdeshvaaj| 24 the| 'vaDa. jummaesogADhA vi jAva kaliogapaesogADhA vi' tayu. prazAmAda para hoya che, eja pradezAvagADha paNa hoya che. dvAparayugma pradezAvagADha paNa DAya che. tathA yo pradezamA 59 DAya che. 'evaM jAva aNaMtapaesie' eja pramANe pAMca pradeze.vALA kaMdhathI laIne dazapradezavALA aMdhe, saMkhyAta pradezAvALA skaMdha, asaMkhyAta pradezavALA audho ane anaMtapradezeva LA ska paNa sAmAnyapaNathI kRtayugma pradezAvagADha hoya che. teo japrade. zAvagADha, athavA dvAparayugma pradezAvagADha ane kalyAja pradezAvagADha hotA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIso vidhAnatastu kRtayugmapradezAvagADhA api yojapradezAvagADhA api dvAparayugmapade. zAyagAdA api, kalyoga pradezAvagADhAzcApi bhavantIti bhAvaH // 10 // mUlam-paramANupoggale NaM bhaMte ! kiM kaDajummasamayahiIe pucchAgoyamA! siya kaDajummasamayaTriie jAva siya kalioga. samayahiie, evaM jAva annNtpesie| paramANupoggalA gaMbhaMte! kiM kaDajumma0 pucchA, goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummasamayaTriiyA jAva siya kliogsmyttriiyaa| vihANAdeseNe kaDajummasamayadviiyA vi jAva kaliogasamayahiiyA vi evaM jAva arnntpesiyaa| paramANupoggaleNaM bhaMte ! kAlavannapajavehi kiM kaDajumma teoge0 jahA ThiIe vattavvayA evaM vannesu vi samvesu gaMdhesu vi evaM ceva evaM rasesu jAva mahuro rasoti / aNaMtapaesieNaM bhaMte ! khaMdhe kakkhaDaphAsapajavehi kiM kaDajumme pucchA goyamA! siya kaDajumme jAva siya klioge| aNatapaesiyA NaM bhaMte ! khaMdhA kakkhaDaphAsapajjavehi kiM kaDajummA pucchA ? goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDa jummA jAva siya kliogaa| vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kaliogA vi| evaM mauya garuya lahuyA vi bhANiyavvA, siya usiNa niddha lukkhA jahA vannA / paramANupoggale NaM bhaMte! kiM sar3e aNar3e ? goyamA! No saDDhe agaDDe / duppaesi NaM pucchA goyamA! yugma aura kalyojapradezAvagADha nahIM hote haiN| tathA vidhAna se-vizeSa rUpa se vyaktigatarUpa se ve kRtayugmapradezAvagADha bhI hote haiM yoja. pradezAvagADha bhI hote haiM, dvAparayugmapradezAvagADha bhI hote haiM aura kalyojadezAvagADha bhI hote haiM |muu0 10 // nathI. tathA vidhAnAdezathI-vizeSapaNathI eTale ke vyakti paNAthI teo kRtasumapradezAvagADha paNa hoya che, poja pradezAvagADha paNa hoya che. dvAparayugma pradezAvagADha paNa hoya che ane kalyAja pradezAvamADha paNa hoya che. sU0 105 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU011 pudgalAnAM kRtayugmAditvam 41 sar3e no anndddde| tippaesie jahA paramANupoggale, cauppaesie jahA duppaesie paMcapaesie jahA tippaesie chappaesie jahA duppaesie sattapaesie jahA tippaesie apaesie jahA duppaesie, Navapaesie jahA tippaesie dasapaesie jahA duppaesie / saMkhejjapaesie NaM bhaMte! khaMdhe pucchA goyamA! siya saGge siya aNar3e evaM asaMkhejjapaesie vi evaM aNaMtapaesie vi| paramANupoggalANaM bhaMte ! kiM saTTA aNaDDA goyamA! saDDA vA aNaDA vA evaM jAva annNtpesiyaa|11|| chAyA-paramANupudgalaH khalu bhadanta ! kiM kRtayugmasamayasthitikaH pRcchA, gautama ! syAt kRtayugmasamayasthitikaH yAvat syAt kalyojasamayasthitikA, evaM yAvadanantapadezikaH paramANupudgalAH khalu bhadanta ! kiM kRtayugma0 pRcchAgautama ! oghAdezena syAt kRtayugmasamayasthitikA yAvat syAt kalyojasamayasthitikAH / vidhAnAdezena kRtayugmasamayasthitikA api-yAvat kalyojasamayasthitikA api, evaM yAvadanantamadezikAH / paramANupudgalaH khalu bhadanta ! kAlavarNaparyaveH kiM kRtayugma yoja0, yathA sthitau vaktavyatA, evaM varNeSvapi sarveSu gandheSvapi evameva evaM raseSvapi yAvanmadhuro rasa iti / anantamadezikaH khalubhadanta ! skandhaH karkazasparzaparyAyaiH kiM kRtayugmaH pRcchA, gautama ! syAt kRtayugmaH yAvat syAt klyojH| anantamadezikAH khalu bhadanta ! skandhAH karkazasparzaparyAyaiH kiM kRtayugmAH pRcchA, gautama ! oghAdezena syAt kRtayugmAH yAvat syAt kalyojAH / vidhAnAdezena kRtayugmA api yAvat kalyojA api, evaM mRdukagurukalaghukA api bhaNitavyAH, zItoSNasnigdharUkSA yathA varNAH / paramA. NupudgalaH khalu bhadanta ! kiM sAddhaH anarddhaH, gautama ! no sAddhaH anH| dvipadezikaH pRcchA ? gautama ! sArddhaH anaddhaH, tripradeziko yathA paramANupudgalaH, catuH pradeziko yathA dvipadezikA, paJcapadeziko yathA tripadezikaH, SaTpadeziko yathA dvipradezikA, saptapradeziko yathA tripradezikA, aSTapradeziko yathA dvipadezikA, navapradeziko yathA tripradezikA, dazamadeziko yathA dvipadezikaH / saMkhyeyapadezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, gautama ! syAt sAddhaH syAt anarddhaH, evamasaMkhyeyapradeziko'pi evamanantamadeziko'pi / paramANupudgalAH khalu bhadanta ! ki sArdAH anIH , gautama ! sAdI vA anardA vaa| evaM yAvadanantapradezikAH / / 0 11 / / bha0 111 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre TIkA- ' paramANupogale NaM bhaMte! kiM kaDajummasamayahie pucchA' paraNupudgalaH khalu bhadanta ! kiM kRtayugmasamayasthitika stryojasamayasthitiko dvAparayugmasamayasthitikaH kalyo jasamayasthitiko veti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'siya kaDajummasamayaDiie jAva siya kaliogasamaya' syAt kadAcit kRtayugmasamayasthitikaH syAt jyojasamaya sthitikaH syAda dvAparayugmasamayasthitikaH syAt kalyojasamayasthitiveti / 'evaM jAva aNaMtapasie' evam - paramANupudgalavadeva dvipradezika skandhAdArabhyAnantapradezikaparya ntaH skandhaH syAt kRtayugmasamayasthitiko yAvat kalyojasamayasthitikazceti bhAvaH / 'paramANu poggale NaM bhaMte!' ityAdi / , TIkArtha- 'paramANupoggale NaM bhaMte / kiM kaDajummasamapahie pucchA' he bhadanta ! paramANu pudgala kyA kRtayugmasamaya kI sthitivAlA hotA hai ? athavA jyojasamaya kI sthitivAlA hotA hai ? athavA dvApara yugmasamaya kI sthitivAlA hotA hai ? athavA kalyo jasamaya kI sthitivAlA hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'siya kaDajummasamayahie jAva siya kaliogasamayahie' he gautama! paramANupudgala kadAcit kRtayugmasamaya kI sthitivAlA hotA hai| yAvat kadAcita kalyojasamaya kI sthitivAlA hotA hai| 'evaM jAva anaMtapaesie' isI prakAra se dvipradezika skandha se lekara anantapradezika taka kA skandha kRtayugmasamaya kI sthitivAlA hotA hai yAvat kalpoja samaya kI sthitivAlA ' paramANupoggale NaM bhaMte !' tyAhi TIDArtha - 'paramANu poggale NaM bhaMte! kiM kaDajummasa prayaTThiie pucchA' De laga vana paramANupudgaleA zuM kRtayugma samayanI sthitivALA hAya che ? athavA caiAja samayanI sthitivALA hAya che? athavA dvAparayugma samayanI sthitivALA hAya che? ke katyeAja samayanI sthitivALA hoya che? A praznanA uttaramAM prabhu zrIgautamasvAbhIne he che hai - 'goyamA !' he gautama! 'siya kar3ajummasamayaTThaie jAva siya kaliogasamayaTTiie' he gautama! paramANu yuddhaso adhavAra drutayugbha samayanI sthitivALA hoya che. koIvAra caiAja samayanI sthitivALA DhAya che. phAIvAra dvAparayugma samayanI sthitivALA DAya che. ane kAivAra kalyAja sabhayanI sthitivANA hoya che. 'evaM jAva anaMtapae sie' se prabhA me prdeshvALA skaMdhathI laIne anaMta pradezavALA skaMdhA sudhInA saghaLA skaMdhA kRtayugma samayanI sthitivALA hAya che. jyeAja samayanI sthitivALA hoya che, dvAparayugma samayanI sthitivALA hAya che, ane kalyAja samayanI sthitivALA 882 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4011 pudralAnAM kRtayugmAditvam atha saMprati bahuvacanamAzritya paramANupudgalAnAM samayasthitimAha'paramANuoggalA NaM bhaMte' ityAdi, 'paramANuSoggalA gaM bhaMte' he bhadanta ! paramANupudgalAH 'kiM kaDajummasamayadviyA pucchA' ki kRtayugmasamayasthitikAH bhavanti ? kiM yosamayasthitikAH kiM dvAparayugmasamapasthitikAH bhavanti ? kiM kalyojasamayasthitikA bhavanti ? iti pRcchayA gamyate / bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama! 'oghAdeseNaM siya kaDajummasamayahiyA jAva siya kalibhogasamayaDiyA' sAmAnyato bhajanayA kadAcit kRtayugmasamayasthitikAH, yAvatpadena kadAcit jyojasamayasthitikAH, kadAcid dvAparayugmasamaya sthitikAH, kadAcit karayoja samayasthitikAH bhavantIti / 'vihANAde seNaM' 'vidhAnAdezena kaDajummasamayahotA hai / aba bahuvacana ko lekara paramANu pugaloM kI samayasthiti ko kahate haiM - isa meM gautamane bhagavAn se aisA pUchA hai - 'paramANuvoggalA NaM 'te' he bhadanta ! aneka paramANupudgala 'kiM kaDajummasamayahiyA pucchA' kyA kRtayugmasamaya kI sthitivAle hote haiM ? athavA kyA yoja samaya kI sthitivAle hote haiM ? kyA dvAparayugmasamaya kI sthitivAle hote haiM ? athavA kalyojasamaya kI sthitivAle hote haiM ? ye saba prazna pRcchA zabda se grahaNa kiye gaye haiN| isake uttara meM bhagavAn pharamAte haiM ki he gautama! 'oghAdeseNaM siya kaDajummasamayahiyA jAva siya kaliogasamauster' ye aneka paramANu pudgala oghAdeza- sAmAnya-se bhajanA ko lekara kadAcit kRtayugmasamaya kI sthitivAle hote haiN| yAvatpadase kadAcit yoja samaya kI sthitivAle, kadAcit dvAparayugmasamaya kI sthitivAle, kadAcit kalyoja samaya kI sthitivAle hote 883 hAya che. have zrI gautamasvAmI mahuvacanane Azraya karIne paramANu pueAnI samaya sthiti batAve che. AmAM zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne evu' pUchyu - ' paramANupoggalA NaM bhaMte !' De lagavan bhane paramANu yugale 'ki kaDajummasamayadviiyA pucchA' zu kRtayugbha sabhayanI sthitivAjA hAtha hai ? athavA caiAja samayanI sthitivALA hAya che? athavA dvAparayugma samayanI sthitivALA hAya che ? athavA kalyAja samayanI sthitivALA hoya che? A praznanA uttaramAM anuzrI De - he gautama! 'oghAdeseNaM siya kaDajummasamayaiyA jAva siya kalio samaya diiyA' mA bhane paramANu yuddago meghAdeza-sAmAnyapaNAthI bhajanAne lIdhe koIvAra kRtayugmasamayanI sthitivALA hAya che. ahiyAM yAvapadathI kAivAra caiAja samayanI sthitivALA DAya che. koIvAra dvAparayugma samayanI sthitivALA hoya che. ane kAivAra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 bhagavatIsUtre hiiyA vi jAva kaliogasamayahiiyA vi' kRtayugmasamayasthitikA api bhavanti yAvat-yAvatpadena vyojasamayasthitikA api dvAparayugmasamayasthitikA api evaM kalyojasamayasthitikA api bhavantIti / 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' evam-anenaiva prakAreNa dvipadezikebhya Aramya tri-catuH-paJca-paTa-saptA'STanavadazasaMkhyAtA'saMkhyAtAnantapradezikAH pudgalA api oghAdezena bhajanayA-kadAcit pratyeka catUrAzisamayasthitikA bhavanti / vidhAnAdezena vizeSamAzritya pratyekaM catUrAzisamayasthitikA api bhavantIti vijJeyam / 'paramANupoggale NaM bhaMte !' paramANu. pudgalaH khalu bhadanta ! 'kAlabannapajjavehi' kAlavarNaparyAyaiH, 'kiM kaDajumme haiN| 'vihANAdeseNaM' vidhAnAdeza arthAt vizeSa kI apekSA se ye para. mANu pudgala 'kaDajummasamayaSTizyA vi jAva kaliogasamayahiiyA vi' kRtayugmasamaya kI sthitiyAle bhI hote haiM, dvAparayugmasamaya kI sthiti vAle bhI hote haiM, yojasamaya kI sthitivAle bhI hote haiM aura kalyoMja samaya kI sthitivAle bhI hote haiM / 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' isI kathana anusAra dvipradezikoM se lekara tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha, nava, evaM dazapradezika, saMkhyAta pradezika asaMkhyAta pradezika aura ananta pradezika pudgala oghAdeza kI apekSA bhajanAse pratyeka kadAcit pada ko lekara cAroM rAzI kI samayasthitivAle hote haiN| aura vidhAnAdeza se arthAt vizeSa kI apekSA pratyeka cAroM rAzi kI samaya sthitivAle bhI hote haiM aisA samajhanA caahiye| 'paramANupoggale NaM bhaMte !' isa sUtradvArA aSa zrIgautamasvAmI yA abhayanI sthitimA rAya che. 'vihANAdeseNaM' vinAza aryA vizeSanI apekSAthI mA 52bhA purato 'kaDajummasamayadviiyA vi jAva kaliogasamayaTriiyA vi' kRtayubha samayanI sthitiyANA 5 DAya cha, dvAparayugabha. samayanI sthitivALA paNa hoya che. e ja samayanI sthitivALA paNa hoya che. ana tyo samayanI sthitimA para DAya che. 'eva jAva aNaMtapae. siyA' ko pramANe vipradezIya bane , yA2, pAya, cha, sAta, mATha, nava ane dazapradezika rakaMdha saMkhyAtapradezI asaMkhyAtapradezI DhaMdha ane anaMta pradezI pudgala kaMdha e ghAdezanI apekSAthI bhajanAthI dareka keIvAra-e padane laIne cAre rAzI rU5 samayanI sthitivALA hoya che, ane vidhAnAdezathI arthAta vizeSanI apekSAthI paNa dareka cAre rAzInI samayasthitivALA hoya che tema sabhA. 'paramANupoggale NaM bhaMte !' mA suutraa| ve zrI gautamasvAmI zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA ThIkA za025 u.4 sU011 pudgalAnAM kRtayugmAditvam 885 teoge' kiM kRtayugmaH yojaH dvAparayugmaH kalyono vA / he bhadanta ! paramANusambandhi kAlavarNasya paryAyaH kiM kRtayugmAdirUpa iti praznaH / bhagavAnAha'jahA' ityAdi / 'jahA ThiIe vattavyayA evaM vannesu vi savvesu' yathA sthitIsthitiviSaye kRtayugmAdInAM vaktavyatA kathitA evaM sarvatraNeSvapi vaktavyatA tAdRzo evaM vaktavyA tathAhi-kAlAdi varNa paryAyA syAt kRtayugmarUpAH yAvat syAt kalyojarUpA iti / 'gaMdhesu vi evaM ceva' gandhayorapi evameva gandhau syAt kRtayugmarUpau yAvat syAta kalyojarUpau iti / 'evaM rasesu vi jAva mahuroraso tti' prabhuzrI se aisA pUchate haiM-'he bhadanta ! jo pudgala paramANu 'kAlavannapaja. vehiM' kAlavarNa kI paryAyoM dvArA ki kaDajumme te bhoge' kyA kRtayu. gmarUpa hotA hai ? athavA yojarUpa hotA hai ? athavA dvAparayugmarUpa hotA hai ? athavA kalyojarUpa hotA hai ? tAtparya isakA yahI hai ki paramANu sambandhI kAlavarNa kI paryAya kyA kRtayugmAdirUpa hotI hai ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'jahA ThiIe vattavyayA evaM bannesu vi samvesu' he gautama ! jaisI sthiti ke viSaya meM kRtayugmAdikoM kI vaktavyatA kahI gaI hai usI prakAra kI vaktavyatA samasta vargoM ke viSaya meM bhI kahanI cAhiye arthAt paramANu sambandhI kAla varNa kI samasta paryAya kadAcit kRtayugmarUpa hotI hai yAvat kadAcit kalyoja rUpa hotI haiM / 'gaMdhesu vi evaM ceva' isI prakAra se donoM gaMdha surabhidurabhigaMdha kI apekSA se kadAcit kRtayugma hote haiM yAvat kadAcit prabhuzrIne me pUche che 4-De sAvan pugata 52mA 'kAlavanapajjavehi' aAvanA paryAya dvaa2| 'kiM kaDajumme teoge' zukRtayuma 35 DAya cha? athavA ja rUpa hoya che? athavA dvAparayugma rUpa hoya che? athavA koja rUpa hoya che? kahevAnuM tAtparya e che ke-paramANu saMbaMdhI kALAvarNanA paryAye zuM kRtayugma vigere rUpa hoya che? A praznanA uttaramAM prabhu zrI 4 -'jahA ThiIe vattajayA evaM vannesu vi samvesu' he gautama ! sthitinA saMbaMdhamAM je pramANe kRtayugmAdinuM kathana karyuM che, eja pramANenuM kathana saghaLA vargonA saMbaMdhamAM paNa kahevuM joIe. arthAt paramANu saMbaMdhI kALA varNanA saghaLA paryAye keIvara kRtayugma rUpa hoya che. koIvAra ja rUpa hoya che, keIvAra dvAparayugma rUpa hoya che. ane koIvAra kAja rUpa DAya che. 'gaMdhesu vi evaM ce' se prabhArI suza bhane the me vAra kRtayugma 35 DAya cha, yAvat 4kSyA 35 uya che. 'evaM zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 bhagavatIsUtre evaM raseSvapi kRtayugmAdirUpatvamavagantavyam-kiyatparyantamevaM jJAtavyaM tatrAha-'jAva' ityAdi 'jAva mahuro raso tti' yAvad madhuro rasa iti tiktakaTukakaSAyA'mlamadhuraraseSvapi pUrvavadeva kRtayugmAdirUpatvaM jJAtavyamiti / 'aNaMtapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe anantapadezikaH khalu bhadanta ! skandhaH-avayavI 'kakkhaDaphAsapajjavehi kiM kaDajumme pucch|' karkazasparzaparyAyaiH kiM kRtayugmaH pRcchA, he bhadanta ! anantabhadezika skandhasya karkazAtmasparzaparyAyaH kiM kRtayugmarUpaH yonaH dvAparayugmaH kalyojarUpoveti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'siya kaDajumme jAva siya kalioge' syAt kRtayugmaH yAvat syAt kalyojaH, anantapradezikaH skandhaH karkazasparzaparyAyaiH syAt kRtayugmo yAvat syAt kalyoja iti bhAvaH / karkazasparzAdhikAre paramANvAdInAM vicAramakRtvA yadanantamadezikasya kalyojarUpa hote haiM / 'evaM rasesu vi jAva mahuro rasotti' isI prakAra tikta, kaTuka, kaSAya, amla aura madhura ina pAMca rasoM meM bhI pUrva ke jaisI kRtayugmAdirUpatA jAnanI cAhiye / 'aNaMtapaesieNaM bhaMte ! khaMdhe' aba zrIgautamasvAmI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! anantaprade. zika skandha kI karkaza sparzarUpa jo paryAya hai vaha kyA kRtayugmarUpa hai ? athavA yojarUpa hai ? athavA dvAparayugmarUpa hai ? athavA kalyojarUpa hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'siya kaDajumme, jAva siya kalioge' ananta pradezika skandha kI jo karkaza sparzarUpa paryAya hai vaha kadAcit kRtayugmarUpa hai yAvat kadAcit kalpojarUpa haiN| karkaza sparza ke adhikAra meM paramANu AdikoM kA vicAra kiye vinA jo anantapradezika skandha kA hI grahaNa kiyA gayA hai vaha anantamade. rasesu vi jAva mahuro rasotti' me pramANe tImA, 47vI, pAya-ture, mATI, ane mIThe A pAMca rasomAM paNa pahelA pramANe kRtayugma vigere rUpapaNuM M . 'aNaMtapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe' ive zrIgautamasvAmI prasuzrIna evuM pUche che ke-he bhagavad anaMtapradezI kaMdhanA karkaza sparzavALA je paryA che, te zuM kRtayugma rUpa che? athavA vyAja rUpa che? athavA dvAparayugma rUpa che ? athavA kAja rUpa che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa !' 3 gautama ! 'siya kakhajumme jAva siya kalioge' manataprazikSaNa ra4panA karkaza sparza rUpa je paryA che, te kaIvAra kRtayugma rUpa heya che. thAvat koIvAra kalyAja rUpa hoya che, karkaza sparzana adhikAramAM paramANu vigerene vicAra karyA vinA anaMtapradezavALA rakaMdhane ja je grahaNa karela che, te zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU011 pulAdganAM kRtayugmAditvam 887 skandhasyaiva grahaNaM kRtaM tat anantapradezikabAdarasyaiva karkazAdisparza catuSTayaM bhavati na tu paramANvAdi sUkSmANAm ityabhimAyeNa tathopAdAnAditi / 'aNaMtapaesiyA NaM bhaMte ! khaMdhA' anantapradezikAH khalu bhadanta ! skandhAHsthUlAvayavina:, 'kakkhaDaphAsapajjavehi kiM kaDajummA pucchA' karkazasparzaparyAyaH kiM kRtayugmA scyojAH dvAparayugmAH kalyojAveti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'oghAde seNaM siya kaDajummA jAva siya kali. zrogA' oghAdezena sAmAnyataH syAt kRtayugmA anantamadezikaskandhAH karkazaparyAyaiH yAvat syAt kalyojA api / yAvatpadena syAt jyojAH sthAna dvAparayugmAH ityanayoH saMgrahaH / 'vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kaliogA vi' vidhAnAdezena tattad vyaktirUpeNa kRtayugmA api bhavanti yAvat kalyojA api zika bAdara skandha ke hI karkazAdi cAra sparza hote hai paramANu Adi sUkSmoM ke nahIM hote haiN| isI abhiprAya ko lekara aisA vicAra kiyA hai| ___'aNaMtapaesiyANaM khaMdhA' aba zrI gautamasvAmI prabhuzrI se isa sUtradvArA aisA pUchate haiM-he bhadanta ! jo skandha ananta pradezoMvAle hote haiM aura unakI jo karkaza sparzarUpa paryAyeM hotI haiM ve kyA kRtayugma rUpa hotI haiM ? athavA yojarUpa hotI haiM ? athavA dvAparayugmarUpa hotI hai ? athavA kalyojarUpa hotI haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM'goyamA ! oghAdeseNaM siya kaDajummA, jAva siya kaliogA' he gautama ! sAmAnya se ve kadAcit kRtayugmarUpa hotI haiM yAvat kadA. cit kalyojarUpa hotI hai| yahAM yAvatpada se 'yoja aura dvAparayugma' ina do kA grahaNa huA hai| tathA 'vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva anaMta pradezavALA bAdara sakaMdhanA ja karkaza vigere cAra sparza hoya che. paramANu vigere sUmonA hotA nathI. eja abhiprAyathI e pramANeno vicAra kahela che. 'aNaMtapaesiyANaM khaMdhA' zathI zrIgotamAmI yA suutraa|| prabhuzrIna evuM pUche che ke he bhagavana anaMtapradezavALA je AMdha hoya che ane karkaza sparza rUpa tenA je paryAye hoya che, te zuM kRtayugma rUpa hoya che? athavA ja rUpa hoya che? athavA dvAparayugma rUpa hoya che? athavA kAja rUpa hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne che -'goyamA ! oghAdaseNa siya kaDajummA, jAva siya kaliogA' 3 gautama ! sAmAnyapaNuthI teo keIvAra kRtayugma rUpa hoya che. yAvat koI vAra ja rUpa hoya che. ane keIvAra dvAparayugma rUpa heAya che. tathA kaI pA2 4kSyA 35 DAya che. tathA 'vihANAdeseNaM kaDajummA vi jAva kaliogA zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre bhavanti iti / evaM 'mauyagaruyalahuyA vi bhANiyavvA' evaM karkazaparyAyavadeva mRdukagurukalaghukA api sparzAH paryAyaiH sAmAnyato bhajanayA kadAcita kRta yugmAH yAvat kadAcit kalyojAH / vidhAnatastu kRtayugmA api yAvat kalyojA api bhavantIti bhAvaH / 'siya usiNa middha lukkhA jahA vanmA' zItoSNa snigdha eneral : yathA varNA vicintitAH sathaiva zItoSNasnigdharUkSasparzaparyAyaiH paramANupudgalAdArabhya anantamadezikaH paryantAH skandhAH syAt kRtayugmarUpAH, yAvat syAt kalyoSArUpA iti / pudgalAdhikArAdeva idamapyAha- 'paramANuSo gale NaM' ityAdi / 'paramANuvoggale NaM bhaMte! kiM saDe aDDe' paramANupudgalaH khalu bhadanta / kiM sArddha: anardo vA arddhana sahitaH sArddha yasyArddhabhAgaH saMbhavatItyarthaH, kalibhogA vi' vidhAna kI apekSA se ve kRtayugmarUpa bhI hotI hai yAvat kalpojarUpa bhI hotI hai| 'evaM mauya, garupa, lahuyA vi bhANiroat' isI prakAra se mRdu, guru aura laghu sparza paryAya bhI sAmAnya se kadAcit kRtayugmarUpa hotI hai aura yAvat kadAcita kalpojarUpa bhI hotI hai aura vidhAna se bhI ve saba isI prakAra se kRtayugmarUpa bhI hotI haiM yAvat kalpojarUpa bhI hotI hai| 'siya usiNa niddha lakkhA jahA vanA' jisa prakAra se varNa vicArita hue haiM, usI prakAra se zIta, uSNa, snigdha, rUkSa sparza paryAyoM dvArA paramANu pugala se lekara ananta pradezika skandha taka kadAcit kRtayugmarUpa hote haiM, yAvat kadAcit kalpojarUpa hote haiN| aba zrIgautamasvAmI pudgala ke adhikAra ko lekara hI prabhuzrI se aisA pUchate haiM-' paramANuyogale NaM bhaMte! kiM saDre aNaDe' hai bhadanta ! pula kA eka paramANu kyA jisa kA AdhA bhAga ho sake vi' vidhAnAdezanI apekSAthI tee kRtayugma rUpa paNa hAya che, yAvat kalyAja 35 pazu hoya che. 'e' mauya, garuya, lahuyA vi bhANiyavvA' mena amA mRdu, gurU, ane laghu spa` saMbaMdhI paryAya paNa sAmAnyapaNAthI kRtayugma rUpa DhAya che. ane yAvat kaLyAja rUpa paNa hoya che. ane vidhAnAdezathI paNa te khadhA eja pramANe kRtayugma rUpa paNa hoya che. yAvatu kalyAja rUpa paNa hAya che. arthAt yAre rAzI3ya hoya che. 'mriya umriNa niddha lukkhA jahA vannA' ke prabhA varSA saMbaMdhI uthana resa che, na pramANe zIta, uSNu, snigdha, rUkSa spaza saMbaMdhI paryAya dvArA anaMtapradeze vALA skaMdha kAivAra kRtayugma rUpa hoya che, yAvat kAivAra kalcAja rUpa hoya che. tema samajavu, have zrIgautamasvAmI pueAnA adhikArathI ja prabhune evuM pUche che ke'prmaannupobhaale NaM bhaMte / kiM saDDhe aNa DaDhe' se lagavan yuddhasanu me 52 TA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - - prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU011 pudgalAnAM kRtayugmAditvam 889 na arddhana yukta ityanarddhaH yasyA bhAgo na saMbhavati sa ityartha iti praznaH / bhaga vAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'no sar3e aNaDe' no sAdaH paramANuH kintu anaddhaH paramANupudgalAnAmacchedyA'bheSAMzasyAt 'duSpaesieNaM pucch|' dvipadezikaH khalu pRcchA he bhadanta ! dvipadezikaskandhaH kiM sAjhe'nadovevi praznaH / bhagavAnAi-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'sar3e no aNaDre' sAddha no anaH dvipadezikaH skandha iti / 'tippaesie jahA paramANu. poggale' tripradezikaH skandho yathA paramANupudgalA, vipadezikaH pudgalo no sArddha kintu anaI ityarthaH / 'caupaesie jahA duppaesie' catuHpradezikaskandho yathA dvipradezikaH sAdoM bhavati na tu anauM bhvtiiti| 'paMcapaesie jahA aisA hotA hai athavA aisA nahIM hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! No saDDhe aNaDDe pudgala kA eka paramANu sArdha jisakA bhAga ho sake aisA nahIM hotA hai kintu anarddha hotA hai| kyoMki paramANupudgala acchedya aura abhedya aMzavAle hote haiN| 'duppaesieNaM pucchA' he bhadanta ! vipradezika skandha kyA sArdha hotA hai athavA anarddha hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'saDDhe no aNaDDe' he gautama! vipradezika skandha sArddha hotA hai anaI nahIM hotA hai| tippaesie jahA paramANupoggale' tripradezika skandha paramANu pudgala ke jaisA anarda hotA hai sArddha nahIM hotA hai| 'cauppaesie jahA duppaesie' catuSpradezI skandha vipradezika skandha ke jaisA sArddha hotA hai anaI nahIM mANu jene adha bhAga thaI zake tevuM hoya che? athavA AvuM nathI hotu ? mA prazna uttaramA suzrI 43 cha -'goyamA! No saDDhe No aNaDaDhe' padralanuM eka paramANu ardho bhAga jene thaI zake tevuM hatuM nathI, paraMtu anardhA-ardho bhAga na thaI zake tevuM hoya che. kemake paramANu pudgala acchedya bhane madha azavANu DAya che. 'duppaesie NaM pucchA' 3 lApana meM pra. zovALe skaMdha zuM sAdha-ardhA bhAgavALa hoya che? athavA anaI-arthe bhAga na thaI zake te hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'mudd no aNaDDhe' 3 gautama ! me pradezApAko 75 sA-madhe sAtha zake te heAya che. anardha arthAt adhe bhAga na thaI zake te hete nayA. 'tippaesie jahA paramANupogale' traya prazAvANe 245 52maapurlanA kathana pramANe anardha-ardho bhAga na thaI zake te hoya che. sA-- asAtha tavA hAta nathI. 'caupaesie jahA duppaesie' yAra pradezavALa skaMdha be pradezavALA skaMdhanA kathana pramANe sArdha-adha bhAga bha0 112 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre tippaesie' paJcapadeziko yathA tripadezikaH tripadezikavat no sArddhakintu anaI eva bhavatIti / 'chappaesie jahA duppaesie' padAdezikaH dvipadezikacata sArho na tu anarddha SaTpadezika iti / 'sattapaesie jahA tippaesie' saptapadeziko yathA tripradezika no sArddha kintu anaI iti / 'aTupaesie jahA duSpa. esie' aSTapradeziko yathA dvipadezikaH / 'Navapaesie jahA tippaesie' navapradeziko yathA tripradezikaH / 'dasapaesie jahA duppaesipa' dazapadeziko yathA dvimadezikaH / 'saMkhejjapaesieka bhaMte ! pucch|' saMkhyeyapradezikA khalu bhadanta ! hotA hai / 'paMcapaesie jahA tippaesie' tripradezI skandha ke jaisA paJca pradezI skandha sArddha nahIM hotA hai kintu anarddha hotA hai| 'chapaesie jahA duppaesie' SaTUpradezika skandha dvipradezI skandha ke jaisA sAI hotA hai anarddha nahIM hotA hai / 'sattapaesie jahA tippaesie' sapta pradezI sva.ndha tripradezika sva.ndha ke jaisA hotA hai-arthAt anaI hotA hai sArddha nahIM hotA hai| 'aTThapaesie jahA duppaesie' ATha pradezoM vAlA skandha vipradezI skandha ke jaisA sArddha hotA hai anarddha nahIM hotA hai 'Navapaesie jahA tippaesie' nau pradezoM vAlA skandha vipradezika stra.ndha ke jaisA anaddha hotA hai sArddha nahIM hotaa| 'dasapaesie jahA duppaesie' daza pradezoMvAlA skandha dvipradezI skandha ke jaisA sArddha hotA hai anarddha nahIM hotA hai| sahita ya che. mana-AE mA dinAnA to nathI. 'paMcapaesie jahA tippaesie' tra pr1.|| 24dhanA 4thana pramANe pAMya pradezApANe 24 sA-ardhA bhAga sahita hoto nathI. paraMtu anardhaardhA bhAga vinAne DAya che. 'chappaesie jahA duppaesie' 7 pradezakA meM pradezamA skaMdhanA kathana pramANe sArdha-ardhA bhAgavALo hoya che. ana-ardhA bhAgavinaanii DAta nathI, 'sattapaesie jahA tippaesie' sAta pradezApANe 245 traNa pradezavALA kaMdhanA kathana pramANe anartha hoya che. sArdha ardhamAgavALo DAta nakSI, 'aTupaesie jahA duppaesie' mA pradezApANI 24 me pradeza vALA rakaMdhanA kathana pramANe sArdha-ardhA bhAgavALe hoya che. anaI-ardhA. mAsa vinAnI DAta nathI. 'Navapaesie jahA dupaesie' nava prazavANI skaMdha traNa pradezevALA skaMdhanA kathana pramANe anardha-adhabhAga vinAne hoya cha. sA- mAgavA DaratA nathI. 'dasapaesie jahA duppaesie' isa pradezavALa skaMdha be pradezevALA skaMdhanA kathana pramANe sArdha-ardhAbhAga sahita hoya che, ana-ardhAbhAga vinAne letA nathI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU011 pudgalAnAM kRtayugmAditvam 891 skandhaH kiM sAjhe'pardo veti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'siya sar3e siya aNaDDe syAt sArddha: syAt-kadAcit anarddhaH, tatra yaH samasaMkhyapradezAtmakaH skandhaH sa tu sAI: yastu viSamasaMkhyapradezAtmaka sa skandho'narddha iti / 'evaM asaMkhejjapaesie vi' evam-saMkhyeyapadezAtmakaskandha iya asaMkhyeyapradezAtmakaskandho'pi syAt-kadAcit sArddha kadAcidanarddha ceti / 'evaM anaMtapaesie vi' evam-asaMkhyeyapradezAtmakaskandhavadeva anantapadezika skandho'pi syAt sArddha: syAdanaI iti / 'paramANupoggalA gaM bhaMte ! kiM sar3A anaDrA' paramANupudgalAH khalu bhadanta ! ki sArkI ana veti paznaH / bhagavA 'saMkhejjapaesie NaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! saMkhyAtapradezika skandha kyA sArddha hotA hai athavA anarddha hotA hai ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'siya saDDe siya aNaDDe saMkhyAta pradezI skandha kadAcit sArddha hotA hai aura kadAcit anarddha hotA hai| isameM jo saMkhyAta pradezI skandha samAna saMkhyAvAle pradezoMvAlA hotA hai vaha sArddha hotA hai aura jo viSama saMkhyAvAle pradezovAlA hotA hai vaha anarddha hotA hai / 'evaM asaMkhejjapaesie vi' saMkhyAta pradezAtmaka skandha ke jaisA asaMkhyAta pradezAtmaka skandha bhI kadAcit sArddha hotA hai aura kadAcit anarddha hotA hai| 'evaM aNaMtapaesie vi' isI prakAra se anantapradezika skandha bhI hotA hai| arthAt anantapradezika skandha kadAcit sArddha hotA hai aura kadAcit anarddha hotA hai| _ 'saMkhejjapaesie NaM bhaMte pucchA' 3 lApana sabhyAta pradezApAko 24 sAI-ardhabhAga sahita che? athavA ana-ardhAbhAga vinAne che? A prazna uttaramA prabhu zrI gautamatvAmIna 4 cha -'goyamA!' hai gautama ! 'siya saDaDhe siya aNaDDhe' sajyAta pravANI 23 vAra sAya hAya che, ane koIvAra anardhA-ardhA bhAga vinAne hoya che. AmAM je saMkhyAta pradezI dha sarakhI saMkhyAvALA pradezevALo hoya che, te sAthe hoya che. ane je viSama saMkhyAvALA pradezevALo hoya che, te ardhabhAga vinAne Doya. 'eva asaMkhejjapaesie vi' saMnyAta prazAdhanA uthana prabhAle asaMkhyAta pradezevALe dha paNa kaIvAra arthe bhAgavALo hoya che ane vAra sana-ardhAbhAsa vinAnI DAya che. 'evaM aNaMtapaesie vi' mera pramANe ananta pradezavALo skaMdha paNa asaMkhyAta pradezevALA kaMdhanA kathana pramANe kaIvAra sAI heya che ane koIvAra adhabhAga vinAne hoya che. zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 892 bhagavatIstre nAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'saTTA vA aNaDDA vA' sArdA vA paramANupudgalA anardhI vA paramANupudgalAH, yadA tu bahavaH paramANavaH samasaMkhyA mAnti tadA te sArdAH kathayante yadA tu viSamasaMkhyakA agavastadA te anaH kathyante / 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' evam paramANupudgalavadeva dvipadezikaskandhAdArabhya anantamadezikAntAH skandhAH sArdA vA anardA vA bhavantIti // 011 // pudgalAdhikArAdeva idamapyAha-'paramANupoggale Na bhaMte' ityAdi / mUlam-paramANupoggale NaM bhaMte! kiM see niree goyamA! siya see siya niree, evaM jAva annNtpesie| paramANu poggalA gaM bhaMte! ki seyA nireyA, goyamA! seyA vi nireyA ___ 'paramANupoggalA NaM bhaMte ! ki saTTA aNaGkA' he bhadanta ! samasta pudgala paramANu kyA sArddha hote haiM athavA ana hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'saDDA vA aNaDDA vA paramA. Nupudgala sAI bhI hote haiM aura anarddha bhI hote haiN| jaba bahuta se paramANu pudgala samAna saMkhyAvAle hote haiM' taba ve sAI kahe jAte haiM aura jaba ve viSama saMkhyAvAle hote haiM taba ve anarddha kahe jAte haiN| 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' paramANupudgaloM ke jaisA vipradezika skandha se lekara anantamadezika skandha taka ke skandha sArddha aura anarddha donoM prakAra ke hote haiN| jinake samAna Adhe bhAga ho sake ve sArddha aura jinake aise bhAga nahIM ho sake ve anarddha haiM // 10 11 // 'paramANupogalA bhate ! ki saDDhA aNaDDhA' 3 sAn mayA // pudgala paramANu zuM ardhA bhAgavALA hoya che? athavA ardhA bhAga vinAnA DAya cha 1 . prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA' 3 gIta ! 'saDDhA vA aNaDDhA vA' 52mA purata mA nAsA 55 uya cha, mana ana-ardhA bhAga vinAnA paNa hoya che. jyAre ghaNuM paramANupadralo sarakhI saMkhyAvALA hoya che, tyAre teo sAdhu-ardhA bhAga sahitanA kahevAya che, ane jyAre teo viSama saMkhyAvALA hoya che, tyAre teo anardhaardhA sAsa vinAnA upAya che. 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' 52mA purAnA thana pramANe be pradezavALA skaMdhathI laIne anaMta pradezavALA skaMdha ardhA bhAga vALA ane ardhA bhAga vinAnA ema banne prakAranA hoya che. jeone sarakho ardho bhAga thaI zake te sArdha kahevAya che, ane jene e pramANe bhAga na thaI zake te ana-ardhA bhAga vinAne kahevAya che. sU0 115 zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 4 sU012 pudgalAnAM sakampa - niSkaM patvani0 893 vi / evaM jAva anaMtapaesiyA ! paramANupoggale NaM bhaMte! see kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjai bhAgaM / paramANu roggale NaM bhaMte! niree kAlao kevaciraM hoI, 'goyamA ! jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM evaM jAva aNatapaesie / paramANu roggalA NaM bhaMte! seyA kAlao kevacciraM hoMti, goyamA ! savvaddhaM paramANupoggalA NaM bhaMte! nireyA kAlao kevacciraM hoMti, goyamA ! savvaddhaM, evaM jAva anaMta esiyA / paramANupoggalassa NaM bhaMte ! seyasta kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA ! saTRANaMtaraM paDucca jahaneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM, paraTrANaMtaraM paDucca jahaneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM / nireyassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi goyamA ! sahANaMtaraM paDucca jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM paraTTAnaMtaraM paDucca jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM / duppaesiyassa NaM bhaMte! khaMdhassa seyassa pucchA goyamA ! saTThANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekaM samayaM, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM, paradvANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM nireyasta kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi goyamA ! saTTANaMtaraM paDucca jahaneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM, paradvANaMtaraM paDucca jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM, evaM jAva anaMtaesissa | paramANupoggalA NaM bhaMte! seyANaM kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi goyamA ! natthi aMtaraM nireyANaM kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI, goyamA ! nasthi aMtaraM evaM jAva anaMtapaesiyANaM khaMdhANaM / sU0 12 // zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre chAyA-paramANupudgalaH khalu bhadanta ! ki sejo nirejA, gautama ! syAt sainaH syAt nirejA, evaM yAvat anntmdeshikH| paramANupuralAH khalu bhadanta ! ki saijA nirejAH gautama ! saijA api nirejA api evaM yAvadanantamadezikAH / paramANupudgalaH khalu bhadanta ! saijaH kAlataH kiyacciraM bhavati? gautama ! jaghanyena eka samayam utkarSeNa AvalikAyA asaMkhyeyabhAgam / paramANupudgalaH khalu bhadanta ! nirejaH kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena ekaM samayam utkarSaNa saMkhyeyam kAlam , evaM yAvadanantamadezikaH / paramANupudgalAH khalu bhadanta ! senAH kAlataH kiyaciraM bhavanti ? gautama! sarvAddhAm / paramANupudgalAH khalu bhadanta ! nirenAH kAlaH kiyacciraM bhavanti gautama ! sarvAddhAm evaM yaavdnntprdeshikaaH| paramANupudgalasya khalu bhadanta ! sainasya kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! svasthAnAntaraM pratItya jaghanyenaikaM samayam utkarSeNa asaMkhyeyaM kAlam parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayamutkRSTataH asaMkhyeyaM kAlam / nirenasya kiyakAlamantaraM bhavati ? gautama ! svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena eka samayam utkarSaNa AvalikAyA asaMkhyeyamAgam parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkarSaNa asaMkhyeyaM kAlam / dvipadezikasya khalu bhadanta ! skandhasya saiMjasya pRcchA gautama ! svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena eka samayamutkarSeNA'saMkhyeyaM kAlam parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena eka samayam utkarSeNa anantaM kAlam / nirejasya kiyantaM kALamantaraM bhavati ? gautama ! svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkarSeNa AvalikAyA asaMkhyeyabhAgam parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkarSeNA'nantaM kAlam , evaM yAvadanantapadezikasya / paramANupudgalAnAM bhadanta ! saijAnAM kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! nAsti antaram nirejAnAM kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! nAsti antaram evaM yAvadanantamadezikAnAM skandhAnAm ||muu0 12 // TIkA-'paramANugAle NaM bhaMte ! ki see niree' paramANupudgalaH khalu bhadanta ! ki saijo nirejo vA saha ejanena-calanena bhavatIti sainaH-sakampA, 'paramANupoggale f bhaMte ! ki see niree' ityAdi / TIkArtha-isa sUtradvArA zrIgautamasvAmIne prabhuzrI se aisA pUchA haihe bhadanta ! paramANu pudgala kyA saja-sakampa hotA hai ? athavA nireja 'paramANugogale NaM bhaMte! kiM sae nirae' tyAdi TIkArya-A sUtrapATha dvArA zrIgautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke-he bhagavad paramApula zuM seja-kapa hoya che? athavA nireja zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.13012 pudgalAnAM sakampa-niSkapatvani0 895 tathA ca he bhadanta ! paramANuH sakampo'kampo veti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'siya see siya niree' syAt kadAcit para. mANuH sainaH-calanAdikriyAvAn syAt kadAcit nirej:-clnaadikriyaarhitH| 'evaM jAva aNaMtapaesie' evaM yAvadanantamadezikaH paramANupudgalavadeva dvipadezika. skandhAdArabhya anantapadezikaH skandhaH syAt saija:-calanatvadharmavAn syAt nirena:-calanavadharmarahita iti / 'paramANugoggalA Na maMte ! ki sevA nireyA' paramANupudgalAH khalu bhadanta ! ki saijAH nirejA veti praznaH / bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'seyA vi nireyA vi' saijA:-caLanA. dimanto'pi bhavanti paramANupudgalAH, nirejAzcalanAdi dharmarahitA api bhvntiiti| 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' evaM yAvat anantapadezikAH skandhA api saijA api akampa-calana kriyA se rahita hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-goyamA' he gautama! 'siya see siya niree' paramANu pudgala kadA. cit sakampa hotA hai, kadAcit akampa hotA hai| 'evaM jAva aNaMta. paesie' paramANu pudgala ke jaisA vipradezika skandha se lekara anantapradezika skandha kadAcit sakampa hotA hai aura kadAcit akampa hotA hai| ___'paramANupoggalANaM bhaMte ! ki seyA nireyA' he bhadanta ! samasta paramANupudgala kyA sakaMpa hote haiM athavA akampa hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'seyA vi nireyA vi' paramANu pudgala saija-calanAdi dharma sahita bhI hote haiM, aura nireja calanAdi dharmarahita bhI hote haiN| 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' isI prakAra se yAvat anantapradezika sahandha bhI saija hote haiM aura nireja bhI hote haiN| 'para. akA calana kriyA vinAnuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIna 4 cha hai-'goyamA !' 3 gautama 'biya sae mriya niree' 52mA pudgala koIvAra sakampa hoya che ane koIvAra kampa vinAnuM eTale ke akampa DAya che. 'eva jAva aNaMtapaesie' 52bhAra purasanA 4thana pramANe ye praza vALA skaMdhathI laIne anaMtapradezavALA skaMdha sudhInA skardhA kaIvAra sakampa hoya che. ane kaIvAra akampa-kampa vinAnA paNa hoya che. 'paramANugoggalA NaM bhaMte ! ki seyA nireyA' sagavan sapA paramANu pagale zuM sarja5 hAya che ? athavA akalpa hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha-'goyamA ! 3 gautama ! 'seyA vi nireyA vi' 52mApuratA ja-calana vigere dharmasahita paNa hoya che. ane niraja-calana vigere dharma vinAnA DAya che. 'eva jAva aNaMtapaesiyA' mA pramANe yAvata manata. pradezevALA kaMdhe pazu seja-calanakriyA vigere dharmavALA hoya che, ane niza-yasana vigaire ghama vinAnA paNa DAya che. 'paramANupoggale gaM bhaMte / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 896 bhagavatI sUtre bhavanti, nirejA api bhavantIti, 'paramANuvoggale NaM bhaMte! see kAlao kevacciraM hoI' paramANupudgalaH khalu bhadanta ! saijaH kAlataH kriyacciraM bhavati he madanta ! kiyatkAlaparyantaM paramANuH sakampo bhavatItyarthaH / bhagavAnAha - 'goyamA ' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhArga' jaghanyena ekaM samayam utkarSeNa AvalikAyA asaMkhyeyabhAgam jaghanyataH samayaikamAtram utkRSTata AvalikAyA asaMkhyeyabhAgaM yAvat paramANuH anant bhavatItyarthaH ' paramANuyoggaLe NaM bhaMte! nire kAlabho kevaccaraM hoI' paramANupudgalaH khalu bhadanta ! nirejaH kAlataH kiyacciraM bhavati ? kiyatkAlaparyantaM paramANurnirejo bhavatIti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'jahaNaM ekaM samayaM ukko seNaM asaMkhejjaM kAlaM' jaghanyena ekaM samayam utkRSTato'saMkhyeyaM kAlaM yAvat paramANurnirejo bhavatIti / evaM jAva anaMtapae mANuSoggale NaM bhaMte ! see kAlao kevaciraM hoI' he bhadanta ! paramANu pula kitane kAla taka sakampa hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM- 'goyamA' he gautama! 'jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM' paramANupudgala jaghanya se eka samaya taka aura utkRSTa se eka AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga taka sakampa hotA hai| 'paramANuvoggale NaM bhaMte! niree kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! paramANupudgala kAla kI apekSA kitane kAla taka akampa rahatA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM paramANupudgala jaghanya se eka samaya taka aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla taka nireja akampa rahatA hai / see kAlao kevari hoi' he bhagavan paramANu yugo DeMTalA Aja sudhI sakampa hAya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke'goymaa !' he gautama! 'jahanneNaM pakkaM samayaM, ukkoseNaM AvaliyAe asNkhejjimArga' paramANu pudgaleA jaghanyathI eka samaya sudhI ane utkRSTathI eka vyAvasiAnA asaMkhyAtamAM lAga sudhI sabhya hoya che. 'paramANupoggaleNaM bhaMte! nire kAlao kevacira' hoi' he bhagavan paramANu yuddajasa ajanI aye. kSAthI keTalA kALa sudhI akampa hAya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne he che !-' goyamA !' he gautama! 'jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkheja' kAlaM' paramANuyudgateo dhanyathI ! samaya sudhI bhane utkRSTathI asaMkhyAta kSaNa sudhI nirebhya-yasanAhi dharma vinAnA hoya che. 'e' jAva aNatapaesie' bhAna prabhA yAvat me pradezavAlA sudhI ne anaMta pradezeAvALA sudhInA dheA jaghanyathI eka samaya sudhI ane utkRSTathI Ava zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DDREAL prameyacandrikA TIkA 2035 u.4 sU012 pudgalAnAM sakampa-niSkaMpatvani0 897 sie' evaM yAvadanantapradezikA paramANupudgalavadeva jaghanyataH samayaikamAtram utkR. Tata AvalikAyA asaMkhyeyabhAgaM yAvada dvipradezikAdArabhya anantamadezikaparyantA skandhaH sakampo bhavatIti bhAvaH / 'paramANupoggalA gaM bhaMte ! seyA kAlao keva. ciraM hoti' paramANupudgalAH khalu bhadanta ! saijAH kAlata: kiyaciraM bhavantIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'sambaddhaM' sarvAdAm sarvakAlaM yAvat paramANavaH sakampAH bhavanti nAsti tAdRzaH kazcidapi kAlo yatra kAlatraye'pi sarve eva paramANavaH na calantItyarthaH / 'paramANupoggalA gaM bhaMte ! nireyA kAlao kevacciraM hoti' paramANupudralAH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM kiyatkAlaparyantaM nirejA:-niSkampA bhavantIti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'sambaddha' sarvAm sarvakAlameva paramANavo nirejA bhavanti, 'evaM jAva aNaMtapaesie' isI prakAra yAvat dvipradezika skandha se lekara anantapradezika takake skandha jaghanya se eka samaya taka aura utkRSTa se AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga taka sakampa hotA hai| 'paramANupoggalANaM bhaMte ! seyA kAlao kevacciraM hoti' he bhada nta ! samasta paramANupudgala kI pRcchA meM kAlakI apekSA kitane kAla taka sakampa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrIne kahA hai-'goyamA' he gautama ! 'savvaddhaM' sarva kAla taka sakampa rahate haiM / aisA kAI bhI kAla nahIM hai ki jisa kAlatraya meM bhI samasta hI paramANu na calAyamAna rahate hoM / 'paramANupoggalANa bhaMte ! nireyA kAlao kevaccira hoti' he bhadanta ! samasta paramANupudgala kI pRcchA meM kAla kI apekSA kitane kAla taka akampa rahate haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'savvaddhaM samasta kAla meM hI paramANupudgala akampa rahate haiN| likAnA asaMkhyAtamA bhAga sudhI sakarmI hoya che. 'paramANupoggalA gaM bhaMte ! seyA kAlao kevaccira hoti' ke sAvana saghaLA paramANu yudgale kALanI apekSAthI keTalA kALa sudhI sakampa hoya cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI yuche -'goyamA gautama! 'savvaddhaM' sarvakALa sudhI sakarmI rahe che, e keIpaNa kALa nathI ke je kALavrayamAM paNa saghaLA paramANu calAyamAna na rahetA hoya pharIthI gautamasvAmI prabhuzrIne cha cha hai-'paramANupoggale gaM bhaMte ! nireyA kAlao kevaccira' hoti' sA. van saghaLA pudgala paramANu kALanI apekSAthI keTalA kALa sudhI aka5 rahe cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna 38 cha -'goyamA!' hai gautama ! 'savvaddhaM' saghAmA 52mA pugata 255 27 che. 'eva' bha0 113 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsare 'evaM jAya arNatapaesiyA' evaM yAvadanantamadezikAH, paramANupudgalavadeva sarvakAla zAvat dvipadezikata Arabhya anantapradezikaskandhAH sarvakAlaM nirejA bhavantItyarthaH / 'paramANupoggalassa gaM bhaMte ! seyassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' paramANupudgalasya khala bhadanta ! saMjasya-calanadharmavata:, kiyantai kAlamantara' bhavati pUrNa kampA. vasthA parityajya punaH kiyatA kAlena kampanavAn bhavatIti praznaH / bhagaganAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'sahANataraM paDucca jahanneNaM eka samaya ukoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena eka samayamantaraM bhavati utkRSTatastu asaMkhyeyaM kAlamantaraM bhavati svasthAnaM paramANoH paramANubhAve evAvasthAnam tatra paramANubhAve vartamAnasya yadantaraM calanasya vyavadhAna 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' isI prakAra se vipradezika skandha se lekara anantapradezika skandha bhI samasta kAla taka akampa rahate haiN| ___'paramANupoggalassa NaM bhaMte ! seyassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' calana dharmayukta paramANupudgala kA kitane kAla taka antara hotA hai ? arthAt pUrva kampAvasthA kA parityAga kara punaH vaha kitane kAla ke bAda usa apanI sakampa avasthA yukta ho jAtA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'saTThANaMtaraM paDucaca jahanneNaM eka samayaM ukoseNaM asaMkhejja kAlaM' svasthAna ke antara kI apekSA karake jaghanya se eka samaya kA antara hotA hai aura uskRSTa se asaMkhyAta samayakA antara hotA hai| paramANu kA paramANu bhAva meM hI jo avasthAna hai vaha svasthAna hai isa svasthAna kI apekSA antara-viraha kAla aisA hotA hai jAva aNaMtapaesiyA' se pramANe pradezAdhayA sadhana anntpshvALA sudhInA saghaLA audho paNa badhA ja kALamAM akampa rahe che. 'paramANupoggalasma NaM bhaMte ! seyarasa kevaiyaM kAlaM aMtara hoi' yasa dhama vALA paramANu pudgalenuM keTalA kALa sudhI aMtara hoya che ? arthAta pahelAnI kampAvasthAne tyAga karIne pharIthI te keTalA kALa pachI pitAnI te sakampa avasthAvALo thaI jAya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvaamii 4cha -'goyamA! gautama! 'saTANaMtara paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM' svasthAnanI apekSAthI dhanyathA me samayanu aMtara hoya che, ane utkRSTathI asaMkhyAta samayanuM aMtara hoya che. para. mANuonuM paramANu bhAvamAM ja je avasthAna- rahevAnuM che te svasthAna che. te svasthAnanI apekSAthI aMtara virahakALa e hoya che ke-eka paramANu eka zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU012 pudgalAnAM sakampa-niSkapatvani0 899 niSkampabhavanalakSaNaM tatsvasthAnAntaraM, tatpratItya jaghanyenai samayaM nizcala tAyA jaghanyakAlalakSaNam utkRSTa to'saMkhyeyaM kAlaM niSkampanasyaiva utkRSTa kAlakSaNam tatra jaghanyato'ntaraM paramANurekaM samayaM calanAduparamya punazcalatItyevaM rUpam utkRSTatazca sa eva paramANurasaMkhyeyaM kAlaM kacit sthiro bhUtvA punazcalatIti / 'parahANaM saraM paDucca jahanneNaM eka samayaM ukoseNaM asaMkhegnaM kAlaM' parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena eka samayam utkRSTato'saMkhyeyaM kAlam paramANo yat parasthAne dvaSaNukAdau antarbhUtasya anantaraM calanavyavadhAnaM tat parasthAnAntaram , tatpatItya, yadA dvayaH NukAvasthAyAM pariNato bhavati paramANu stadA tasya tatparasthAnamiti kathyate ityarthaH tadA jaghanyenaikaM samayaM bhavati antaram utkRSTato'saMkhyeyaM kAlaM bhavati ki eka paramANu eka samaya taka calana kriyA se rahita ho jAya aura phira calana kriyA vAlA bana jAya to yaha antara jaghanya se eka samaya kA svasthAna kI apekSA karake hotA hai aura kisI sthAna meM paramANu kA asaM. khyAta kAla taka niSkampa avasthA meM rahakara punaH calanakriyA vAlA honA yaha svasthAna kI apekSA utkRSTa se asaMkhyAta samaya kA antara hotA hai| 'parahANaMtaraM paDucca jahanneNaM evaM samaya, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' paramANu kA skandhAvasthA meM honA yaha parasthAna kahA gayA hai| jaba paramANu vipradezika skandha ke antargata hotA hai aura usakA calana kriyA se vyavadhAna ho jAtA hai arthAt usakI calana kriyA banda ho jAtI hai vaha sthAnAntara hai isa parasthAna ke antara ko lekara jaghanya se eka samaya kA antara hotA hai| aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla kA samaya sudhI calana kriyA vinAne thaI jAya ane te pachI calana kriyAvALo banI jAya te A aMtara jaghanyathI eka samayanuM svAsthAnanI apekSAthI hoya che. ane koI sthAnamAM paramANuonuM asaMkhyAta kALa sudhI nikaMpa avasthAmAM rahIne pharIthI pAchuM calanakriyA vALuM thavuM te svara thAnanI apekSAthI utkRSTa asaMkhyAta samayanuM aMtara kahevAya che. 'paradvANaMtara paDucca jahanneNaM ekkaM samaya, ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM' 52. mANuonuM skaMdhAvasthAmAM hovuM e parasthAna kahela che. jyAre paramANa, be pradezavALA skaMdhanI aMtargata thAya che, ane tenuM calana kiyAthI vyavadhAna thaI jAya che, arthAt tenI calana kriyA baMdha thaI jAya che, te parasthAnAntara che. A parasthAnanA aMtarane laIne jaghanyathI eka samayanuM aMtara hoya che. ane utkRSTathI asaMkhyAta samayanuM aMtara hoya che. be aNu vigeremAM eka zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900 bhagavatIsUtre antaram , dvayaNukAdau ekaH paramANurekasamayaparyantam calanakriyAto nivRttobhUtvA punazcalati tadA svasthAnamAzritya jaghanyataH ekasamayasyAntaraM bhavati tatho. skRSTataH sa eva paramANuH asaMkhyAtakAlaparyantaM kvacit sthale (dvipadezAdikatathA) sthiro bhUtvA punazcalati tadA asaMkhyAtakAlasyAntaraM bhavati, yadA khalu paramANu bhraMman dvipradezAdikaM skandhamanupravizya jaghanyata ekaM samayaM calanakriyAto nivRto bhUtvA punazcalati tadA parasthAnamAzritya ekasamayasyAntaraM bhavati yadA punaH sa paramANurasaMkhyAtakAlaparyantaM dvipadezAdikaskandharUpeNa sthitvA nizcalo bhavati / atha ca punaH skandharUpAd viyujya paribhraman tiSThati tadA parasthAnamAzritya utkRSTato'saMkhyAtakAlasya antaraM bhavatIti bhAvaH / 'nireyassa kevaiyaM kAlaM antara hotA hai / ghaNuka Adi meM eka paramANu eka samaya paryanta calanakriyA se nivRtta hokara punaH calana kriyA vAlA hotA hai to svasthAna ko lekara jaghanya se eka samaya kA antara hotA hai, tathA utkRSTa se vahI paramANu asaMkhyAta kAla paryanta kisI sthala meM viprade. zAdika rUpa se sthira hokara punaH calana kriyA vAlA hotA hai taba asaMkhyAta kAla kA antara hotA hai jaba paramANu bhramaNa karatA huA dvipradezika Adi skandha meM praviSTa hokara jaghanya se eka samaya taka calanakriyA se nivRtta hokara ke puna: jo calane lagatA hai vaha parasthAna ko Azrita karake eka samaya kA antara hotA hai| tathA jaba vaha paramANu asaMkhyAta kAla taka hipradezika skandha rUpa se hokara ke nizcala ho jAtA hai aura phira skandha rUpa se viyukta hokara svataMtra rUpa meM ghUmatA rahatA hai taba parasthAna kI apekSA yaha asaMkhyAta kAla kA antara hotA hai| paramANu eka samaya sudhI calana kriyAthI nivRtta thaIne pharIthI calana kriyAvALe banI jAya che, te savA2thAnane laIne jaghanyathI eka samayanuM aMtara hoya che, tathA utkRSTathI eja paramANu asaMkhyAta kALa paryanta ke sthaLamAM DhipradezikapaNAthI sthira thaIne pharIthI calana kiyAvALa banI jAya che, tyAre asaMkhyAta kALanuM aMtara hoya che. ane jyAre paramANu bhramaNa karatAM karatAM be dezI vigere skaMdhamAM pravezIne jaghanyathI eka samaya sudhI calana kriyAthI nivRtta thaIne pharIthI je cAlavA mAMDe che, te parasthAnane Azraya karIne eka samayanuM aMtara kahevAya che. tathA jyAre te paramANu asaMkhyAta kALa sudhI DhipradezavALA skaMdhapaNuthI nizcala thaI jAya che, ane pachI skaMdhapaNAthI chuTe thaIne svataMtrapaNathI pharate rahe che, tyAre parasthAnanI apekSAthI tenuM asaM. khyAta kALanuM aMtara hoya che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pracandrikA TIkA za025 u.4 sU012 pudgalAnAM sakampa - niSpatvani0 901 aMtaraM hoI' nirejasya-calanakriyArahitasya paramANoH kiyatkAlamantaraM bhavatIti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama! 'sahANaMtaraM paDacca jahanne eka samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaimAgaM' svasthAnaM pratItya jaghanyena ekaM samayaM yAvat utkarSeNa AvalikAyA asaMkhyeyaM bhAgam asaMkhyeyabhAgaparyantamantaraM bhavati, 'paradvAntaraM paDucca jahanneNaM eka samayaM ukkose asaMkhejjaM kAlaM parasthAnaM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkRSTatastu asaMkhyeyaM kAlam yadA khalu paramANuH nizcala: (sthiraH) bhUtvA jaghanyataH ekasamayaM yAvat paribhramya punaH 'nirevarasa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' zrIgautamasvAmIne isa sUtradvArA prabhuzrI se aisA pUchA hai - he bhadanta ! jo pudgala paramANu niSkaMpa hotA hai usakA antara kitane kAla kA hotA hai ? arthAt jo paramANu pahile fasia hokara sakampa bana jAtA hai phira vaha apanI niSkrampa avasthA meM Ane meM kitanA samaya letA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM'godhamA ! sahANaMtaraM paDucca jahannerNa ekkaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM' he gautama! svasthAna ke antara kI apekSA lekara jaghanya se eka samaya kA antara hotA hai aura utkRSTa se AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga paryanta antara hotA hai| tathA - ' paradvANaMtaraM paDucca jahaneNaM evaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' parasthAna ko lekara jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla kA antara hotA hai / jaba paramANu sthira nizcala hokara ke jaghanya se eka samaya taka 'nireyastra kevaiya' kAlaM aMtara hoI' have zrIgautamasvAmI yA sUtrapATha dvArA prabhuzrIne evu' pUche che ke-he bhagavan je pudgala paramANu niSkapa he:ya che, tenu aMtara keTalA kALa sudhItu... hAya che? arthAt je paramANu pahelAM niSkapa thaIne sa Mpa banI jAya che, te pachI pAcho peAtAnI niSkapa avasthAmAM AvavAmAM keTalA samaya le che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne uDeche - 'goyamA ! saTTAnaMtara paDucca jahanneNa ekkaM samaya, ukoseNa, AvaliyAe asaM bejjaibhAgaM' he gautama! svasthAnanI apekSAthI jAnyathI eka samayanu aMtara hAya che, ane utkRSTathI AvalikAnA asa khyAtamA lAga paryantanuM a Mtara hoya che, tathA 'paraTThANa'tara' pahucca jahanneNa ekaM samayaM ukkose asaMkhejjaM kAlaM' 52sthAnanI apekSAthI 4dhanyathI bheTa samayanuM ane utkRSTathI asakhyAta kALanuM' aMtara heAya che. jyAre pama chu sthira nizcala thaIMte jaghanyathI eka samaya sudhI bhramaNa karIne sthira thaI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 902 bhagavatIsUtre sthiro bhavati tathotkRSTata AvalikAyA asaMkhyAtamAgarUpAsaMkhyeyasamayaparyantaM paribhramaNaM kRtvA punaH sthiro bhavati tadA svasthAnamAzritya jaghanyata ekaM samayam utkRSTata AvalikAyA asaMkhyAtabhAgamantaraM bhavatIti kthyte| yadA khalu paramANu nizcalo bhUtvA svasthAnAt calati tathA jaghanyata ekasamayaparyantaM dvimade. zAdikaskandharUpeNa sthitvA punanizcalo bhavati tathA utkRSTato'saMkhyAtakAlaparyantaM dvipadezAdikaskandharUpeNa sthitvA skandhAd viyujya sthiro bhavati tadA parasthAnamAzritya jaghanyotkRSTamantaraM bhavatIti bhAvaH / 'duppaesiyassa seyassa pucchA' dvipadezikasya khalu bhadanta ! skandhasya saijasya pRcchA he bhadanta ! dvipadezikaskandhasya saMjasya kiyacciramantaraM bhavatIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'saTTANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekke samayaM ukkobhramaNa karake punaH sthira ho jAtA hai tathA utkRSTa se AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa asaMkhyasamaya paryanta paribhramaNa karake punaH sthira ho jAtA hai taSa svasthAna ko Azrita karake jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga kA antara hotA hai aisA kahA jAtA hai / jaba paramANu nizcala hokara ke svasthAna se calAyamAna hotA hai aura jaghanya se eka samaya paryanta dvipradezAdi skandha rUpa se rahakara punaH nizcala ho jAtA hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla taka bipradezAdi skandha rUpa se rahakara usase viyukta ho sthira hotA hai taba parasthAna ko Azrita karake jaghanya aura utkRSTa se antara hotA hai| "duppaesiyassa seyassa pucch|' he bhadanta ! jo dvipradezI skandha sakampa hotA hai usakA kitane kAla kA antara hotA hai ? isake uttara jAya che, tathA utkRSTathI AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAga rUpa asaMkhyAta samaya paryanta bhramaNa karIne pAcho sthira thaI jAya che, tyAre svAsthAnane Azraya karIne jaghanyathI eka samayanuM ane utkRSTathI AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAganuM aMtara hoya che. tema kahevAmAM Ave che. jyAre paramANu nizcala thaIne vasthAnathI calAyamAna thAya che, ane jaghanyathI eka samaya sudhI hipradeza skaMdhapaNAmAM rahIne pharI pAcho nizcala thaI jAya che, ane utkRSTathI asaMkhyAtakALa sudhI dvipradezI kaMdhapaNAmAM rahIne tenAthI chuTA thaIne sthira thaI jAya che. tyAre parasthAnane Azraya karIne jaghanya ane utkRSTathI aMtara thAya che. 'duppaesiyasa seyasma pucchA' mApana 2 me pradezavANe 145 sakapa hoya che, tenuM keTalA kALanuM aMtara hoya che? A praznanA uttaramAM prasazrI gautabhapAmIna 4 cha -'goyamA! sadANamaMtara paDucca jahanneNaM eka zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU012 pudgalAnAM sakampa-niSkaMpatvani0 103 seNaM asaMkhenaM kAlaM' svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena eka samayam utkRSTato'. saMkhyeyaM kAlam svasthAnApekSayA jaghanyena ekasamayasya antaraM bhavati utkRSTato. saMkhyAtakAlasyAntara bhavatItyarthaH 'paradvANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekkaM samarya ukoseNaM ataM kAlaM' parasthAnaM pratItya jaghanyena eka samayam utkRSTato'nantaM kAlamantara' bhavati, dvipadezikA skandhacalito bhUtvA tadanantaramanantaiH skandhaH saha kAlabhedena saMbandhaM kurvan anantena kAlena punastenaiva paramANunA saha sambandha mApya punazcalati yadA, tadA parasthAnamAzritya utkRSTato'nantakAlamantaraM bhavatI. tyarthaH / 'nireyassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' nirejasya-calanakriyArahitasya dvipadezikaskandhasya kiyakAlamantaraM bhavati iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'sahANataraM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukoseNaM meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! saTThANamaMtaraM paDucca jahanneNaM eka samaya ukoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' he gautama! svasthAna kI apekSA se jaghanya ekasamaya kA aura utkRSTa se ananta kAla kA antara hotA hai| tathA parahAgaMtaraM paDucca jahaNaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aNaMta kAlaM' parasthAna kI apekSA jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se ananta kAlakA antara hotA hai isakA tAtparya aisA hai-koI vipradezika skandha calita hokara ananta skandhoM ke sAtha kAla bheda se sambandha karatA huA ananta kAla ke bAda punaH usI paramANu ke sAtha sambandha ko pAkara jaba calita hotA hai taba parasthAna kI apekSA utkRSTa se ananta kAla kA antara hotA hai| ____ nirepassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! jo bipradezika skandha calana kriyA se rahita hai usakA antara kitane kAla kA hotA hai ? samaya ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM' he gautama ! 21sthAnanI asAthI nyathA se samayanu bhane utkRSTayA sasa yAtanu mata2 DAya che. tathA 'paradvANaMtara paDucca jahanneNaM eka samaya ukkoseNaM agaMtaM kAlaM' 52sthAnanI apekSAthI jaghanyathI eka samayanuM ane utkRSTathI anaMtakALanuM aMtara hoya che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-kaI be pradezevALo skaMdha calita thaIne anaMta skaMdhonI sAthe kALa bhedathI saMbaMdha karIne anaMtakALa pachI pharIthI paramANuonI sAthe saMbaMdha pAmIne jyAre calita thAya che, tyAre parasthAnanI apekSAthI thI manatarnu bhatara DAya che. 'nireyassa kevaiyaMkAla aMtara' ho he bhagavana je be pradezovALe skaMdha calanakriyA vinAne hoya che, tevA e be pradezavALA skaMdhanuM keTalA kALanuM aMtara hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 3 -'goyamA ! sadANaMtara paDucca jahaNNeNaM eka samaya ukkoseNaM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 bhagavatIstre , AvaliyAe asaMkhejjaM bhAgaM' svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkRSTata AbalikAyA asaMkhyeyaM bhAgam svasthAnamAzritya jaghanyata ekasamayaparyantamutkRSTata AvalikAyA asaMkhyeyabhAgamantaraM bhavatItyarthaH / 'parahANaMtaraM pahucca jahaneNa ekkaM samayaM uko seNaM anaMta kAlaM' parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkRSTato'nantaM kAlam jaghanyotkRSTAbhyAM samayaikamanantakAlaM yAvat parasthAnApekSamantaraM bhavatItyarthaH / ' evaM jAva arNavaparasiyarasa' evaM yAvadanantamadezikasya, anantamadezika skandhasya saijasya svasthAnAzrayaNena jaghanyata ekaM samayamutkRSTato'saMkhyeyaM kAlaM yAvadantaraM bhavati parasthAnAzrayaNena tu jaghanyenaikaM samayam utkarSato SnantaM kAlaM yAvadantaraM bhavati, nirejasya anantamadezikaskandhasya jaghanyena ekaM samayamantaraM bhavati utkRSTata AvalikAyA asaMkhyeyabhAgam svasthAnAzrayaNena uttara meM prabhuzrI kahate haiM- 'goyamA sahANaMtaraM paDucca jahannerNa ekkaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaM bhArga' he gautama! svasthAna kI apekSA jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga kA antara hotA hai / tathA-' paradvANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM' parasthAna kI apekSA se jaghanya eka samaya kA aura utkRSTa se anantakAla kA antara hotA hai / 'evaM jAba anaMta esiyarasa' isI prakAra se antara kA kathana yAvat ananta pradezika skandha taka jAnanA cAhiye / arthAt jo anantapradezika skandha saija - sakampa hai usameM antara apane sthAna kI apekSA se jaghanya eka samaya kA hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla kA hai parasthAna kI apekSA se aghanya antara eka samaya kA aura utkRSTa se antara ananta kAla taka kA hotA hai / tathA jo anantapradezika skandha niSkrampa hai usameM antara AvaliyAe asaMkhejja' bhAgaM' he gautama! svasthAnanI apekSAthI bhadhanyathI thoDa samayanu ane utkRSTathI AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAganuM aMtara heAya che. tathA 'parAnaMtara' pahunca jahanneNaM eka samaya ukkoseNaM anaMta kAlaM' parasthAnanI apekSAthI jaghanyathI eka samayanu ane utkRSTathI anaMtakALanuM aMtara hAya the. ' evaM ' jAva anaMtapaesiyarasa' yena pramANe yAvat anantapradezeovANA 24 dhInA saMbadhamAM a MtaranuM kathana samajI levu' arthAt je anatapradezeAvALo seja-kampa DAya che, ane temAM petAnA sthAnanI apekSAthI eka samaya jaghanyathI aMtara che. ane utkRSTathI AvalikAnA asa MkhyAtamA bhAga sudhInA kALanuM che, ane parasthAnanI apekSAthI jaghanya aMtara ekasamayanu che. ane utkRSTa aMtara ana ta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyAmdrakA TIkA za025 u.4 sU012 pudgalAnAM sakampa-niSkapatvani0 905 parasthAnApekSayA nirejasya tasya jaghanyena eka samayamantaraM bhavati utkRSTato'. mantaM kALamantaraM bhavatItibhAvaH / 'paramANupoggalA gaM bhaMte / seyANaM kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' paramANupudgalAnAM khalu bhadanta ! saijAnAM calanakriyayA vizinTAnAM kiyakAlamantaraM bhavatIti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| 'goyamA' he gautama ! 'natyi aMtaraM' mArita antaram vyvdhaanm| sakambAnAM para mANUnAM loke sarpadaiva vidyamAnatvAt tadviSaye antaraM na bhavatIti bhAvaH / "nire. thANaM kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' nirejAnAm-kampanarahitAnAM paramANUnAM kiyatkAla. mantaram-vyavadhAna bhavatIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa kAla kA hai| yaha antara svasthAna kI apekSA se hai| parasthAna kI apekSA se nireja usa ananta pradezika skandha kA antara jaghanya se eka samaya kA aura uskRSTa se anantakAla kA hai| __'paramANupoggalA NaM bhaMte ! seyANaM kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! sakampa paramANu pudgaloM kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA' he gautama! 'nathi aMtaraM' sakampa paramANu pudgaloM meM antara hotA nahIM hai, kyoMki loka meM sakampa paramANu pudgaloM kA sarvadA avasthAna rahatA hai, isaliye inameM antara nahIM kahA gayA hai / 'nireyANaM kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! jo pudgala paramANu kampana rahita hai unakA kitane kAla kA antara hotA haiM ? kALa sudhInuM che. tathA je anaMtapradezevALe sakaMdha niSkapa hoya che, tenuM aMtara jaghanyathI eka samayanuM ane utkRSTathI AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAga rUpa kALanuM che. A aMtara svasthAnanI apekSAthI thAya che. parasthAnanI apekSAthI niraMja-niSkapa te anaMtapradezavALA skaMdhanuM aMtara jaghanyathI eka samayanuM ane utkRSTathI anaMta kALanuM che. 'paramANupoggalA NaM bhaMte ! seyANaM kevaiya kAla aMtara hoI' 8 mApana sakampa paramANupudgalenuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI jItabhasvAmIna cha hai-"goyamA!' 8 gautama 'nathi aMtaraM' sa45 paramANupudgalemAM aMtara hotuM nathI. kemake lekamAM sakampa paramANapalenuM sahA marathAna-22vAnu DAya che. tethI tamAmA mata24 nathI. 'nireyAgaM kevaiya kAla' aMtara hoi' mAvan re 52mApusa 5 vimaan| DAya che, tenuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe bha0 114 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 906 bhagavatI sUtre gautama ! 'natthi aMtaraM' nAsti antaram - vyavadhAnan niSkampAnAM naivAntaraM bhavatIti / 'evaM jAva anaMta parasiyANa khaMtrANaM' evaM yAvat anantamadezikAnAM skandhAnAM saijAnAM nirejAnAM ca vyavadhAnAbhAvo jJAtavyaH, bahutvAditi // 12 // seja nirojAnA malpabahutvaM kathayitumAha- 'esi gaM' ityAdi / - eeliM NaM bhaMte! paramANupoggalANaM seyANaM nireyANa ya kayare kayarehiMto jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvasthovA paramANupoggalA seyA, nireyA asaMkhejjaguNA evaM jAva asaMkhijjapae siyANaM khaMdhANaM / eesi NaM bhaMte! anaMtaparasiyANaM khaMdhANaM seyANaM nireyANa ya kayare kayarehiMto jAva visesAhiyAvA ? goyamA ! savatthovA anaMtapaesiyA khaMdhA nireyA, seyA anaMtaguNA / eesi NaM bhaMte! paramANuroggalANaM saMkhejapaesiyANaM, asaMkhejjapaesiyANaM anaMtapaesiyANa ya khaMdhANaM seyANaM nireyANa ya davvaTTayAe paesaTuyAe davvaTupae yAe kayare kayarerhito jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA aNaMtaparasiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe, aNatapaesiyA khaMdhA seyA davvaTTayAe anaMtaguNAra paramANupoggalA seyA davvaTTayAe aNaMtaguNA3, saMkhejjapaesiyA khaMdhA seyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA4, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA seyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA5, paramANupoggalA nireyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA 6, isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM- 'goyamA ! natthi aMtaraM' he gautama ! inakA antara nahIM hotA hai / 'evaM jAva anaMta esiyANaM khaMtrANaM' saija evaM nireja yAvat anantapradezika skandhoM taka kA isI prakAra se antara nahIM hotA hai kyoMki ye saba bahuta hote haiM || sU0 12 // cha - 'goyamA ! natthi aMtara' he gautama! tenu' aMtara hetu' nathI. 'eva' jAna anaMta para siyANa khaMdhANa' sena bhane nirena yAvat yAnaMta pradezAvAlA skaMdhA sudhInA skaMdhAnuM aMtara A kathana pramANe hAtuM nathI kemake e badhA mahu hoya che. ||suu0 12 // zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % - - %AC E prameyacandrikA TIkA za025 u. sU.13 saijanirejapudgalAnAmalpabahutvam 907 saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTrayAe saMkhejjaguNA7, asaM. khejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTTayAe asaMkhejjaguNATA pae saTTayAe evaM cev| NavaraM paramANupoggalA apaesaTTayAe bhaanniyvaa| saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA paesaTrayAe asaMkhejaguNA sesaM taM cev| davvapaesTrayAe samvatthAvA aNaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davaTTayAe 1, taM ceva, paesahayAe aNaMtaguNAra, aNaMtapaesiyA khaMdhA seyA dabaTTayAe aNaMtaguNA3, te ceva paesaTrayAe aNaMtaguNA4, paramANupoggalA seyA davaTTa apaesaTTayAe aNaMtaguNA5, saMkhejjapaesiyA khaMdhA seyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA6, te cetra paesaTTayAe asaMkhejjaguNA7, asaMkhejapaesiyA khaMdhA seyA davaTTayAe asaMkhejaguNA8, te caiva paesTrayAe asaMkhejaguNA9 paramANupoggalA nireyA dabaTaapaesaTTayAe asaMkhenaguNA10, saMkhejapaesiyA khaMdhA nireyA davaTThayAe asaMkhenaguNA11, te ceva paesaTTayAe asaMkhijja. guNA12, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA dabaTTayAe asaMkhejaguNA13, te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA14 ||suu0 13 // chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! paramANupudgalAnAM saijAnAM nirejAnAM ca katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH paramANupudgalAH saijAH, nirejA asaMkhyeyaguNAH, evaM yAvadasaMkhyeyapradezikAnAM skandhAnAm / eteSAM khala bhadanta ! anantapradezikAnAM skandhAnAM saijAnAM nirejAnAM ca katare katarebhyo yAvada vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA anantapadezikA: skandhA nirejAH, sainA anntgunnaaH| eteSAM khalu bhadanta ! paramANupudgalAnAM saMkhyeyapradezikAnAm asaM. khyeyapadezikAnAmantapradezikAnAM ca skandhAnAM saijAnAM nirejAnAM ca dravyArthatayA pradezArthatayA-dravyArthapadezArthatayA katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA ? gautama! sarvastokA anantamadezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA1, anantamadezikA: skandhAH sainA dravyArthatayA anantaguNAH2, paramANupudgalAH saijAH dravyArthatayA anantagaNAH3, saMkhyeyapradezikAH skandhAH saijAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH4, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 bhagavatIstra asaMkhyeyapradezikAH skandhAH saijAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH5, paramANupudgalA nirejA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNA:6, saMkhyeyapadezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH7, asaMkhyeyapradezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA asaMkhyeya. guNAH8 / pradezArthatayA evameva, navaraM paramANupudgalA apadezArthatayA bhaNitavyAH / saMkhyeyapradezikAH skandhA nirejAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH, zeSaM tadeva / dravyArthapadezArthatayA sarvastokA anantamadezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA1, tadeva pradezArthatayA anantaguNAra, anantamadezikAH skandhAH sajA dravyArthatayA anantaguNAH3, te eva pradezArthatayA anantaguNA:4, paramANupudgalAH senA dravyArthApradezArthatayA anantaguNAH5, saMkhyeyamadezikAH skandhAH saijA dravyArthatayA asaMdhyeyaguNAH6, te eva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH7, asaMkhyeyapradezikA: skandhAH saijA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNA:8, te eva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNA:9, paramANupudgalA nirejA dravyArthApradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH10. saMkhyeyapradezikA skandhA nirejA dravyAryatayA asaMkhyeyaguNA:11, te eva pradezArthatayA asaMkhyeya. guNA:12, asaMkhyeyapadezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNA:13, te eva pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH 14 ||suu0 13 // ___TIkA-'eesi NaM bhaMte ! paramANupoggalANaM seyANaM nireyANa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' eteSAM khalu bhadanta ! paramANupudgalAnAM saijAnAM nirejAnAM ca katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA eteSu saijanirejaparamANuSu kasyApekSayA kasyAlpatvaM bahutvaM tulyatvaM vizeSAdhikatvaM veti praznaH / bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'samvatthovA paramANupoggalA seyA' ____ "eesiNaM bhaMte / paramANupoggalANaM seyANaM nireyANa ya kayare kayarehito // ityAdi / ___TIkArtha-isa sUtra dvArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! ina sakampa aura akampa paramANu pudgaloM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna bahuta haiM ? kauna barAbara haiM ? aura kauna vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA 'eesi NaM bhaMte ! paramANupoggalA seyANaM nireyANa ya kayare kayarehito'. TIkAthuM--A sUtrapATha dvArA zrIgautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM che kehe bhagavana A sakaMpa ane akaMpa paramANu pudagalamAM kayA pudgale kayA puddha karatAM alpa che ? kayA pule kayA putale karatAM vadhAre che ? kyA pale kayA pagalAnI barAbara che? ane kyA pudgale kayA pudgalathI vizeSAdhika cha 1 mA prazna uttaramA prabhu zrI gautamasvAmI ne che -"goyamA / zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sa013 saiMjanirejapudgalAnAmalpabahutvam 901 sarvastokAH paramANupudgalAH sainAH-kampanakriyAvantaH paramANavaH sarvApekSayA stokA eva bhavantItyarthaH / 'nireyA asaMkhejjaguNA' nirejA:-kampanarahitAH paramANaka: sainaparamAprapekSayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavanti / sthitikriyAyA autsagi. katvAd bhuvmiti| "evaM jAva asaMkhejjapaesiyANe khaMdhANaM' evaM yAvat asaMkhyeyapradezikAnAM skandhAnAM saijasvanirejatyaviSaye'lpabahusvamavagantavyamiti / 'eesiNaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM seyANaM nireyANa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' eteSAM khalu bhadanta ! anantapradezikAnAM saijAnAM nirejAnAM ca katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA bhavantIti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' samvatthovA paramANupoggalA seyA' he gautama ! kampana kriyA se yukta jo pudgala paramANu hai ve sabakI apekSA stoka haiN| 'nireyA asaMkhejja. guNA' inakI apekSA kampana rahita jo paramANu haiM, ve asaMkhyAtaguNita adhika haiN| kyoMki inakI sthiti kriyA svAbhAvika hai| isalie inheM asaMkhthAtaguNeM adhika kahA gayA hai| "evaM jAva asaMkhejja paesiyANaM khaMdhANaM" isI prakAra yaha alpa bahutva kA kathana yAvat asaMkhyAta pradezI sakampa skandhoM aura akampa skandhoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhie 'eesiNaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM seyANaM nireyANa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA' isa sUtra dvArA gautama svAmI ne prabhu zrI se aisA pUchA hai--he bhadanta ! jo anantapradezika skandha saMkampa aura akampa haiM so ina donoM meM kauna skandha kinase kama haiM ? kauna kinase bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiN| savvatthovA paramANupoggalA seyA" 8 gautama! panaliyANA 2 52mArAmA cha. tapAthI al: 65 che. "nireyA asaMkhejjaguNA" tenA 42di pana vinAnA je paramANuo che. te asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake-teonI sthiti hiyA smAqi che. tethI tana masabhyAtA madhita khyA cha "evaM Ava asaMkhejjapaesiyANaM khaMdhANe" meza prabhArI mA 5 59 // samAdhI kathana yAvat asaMkhyAta pradezavALA sarkaparka ane akaMpa skaMdhanA samayamA 5 samana "eesi NaM bhate! aNaMtapaesiyANaM khaMdhANe seyANa nire. yANa ya kayare kayarehito ! jAva visesAhiyA" mA sUtrA dvArA gautamasvAmI e prabhu zrI ne evuM pUchyuM che ke-he bhagavana je anaMtapradezAvALA sTa sakaMpa ane akaMpa hoya che, te banne prakAranA skadhamAM kayA sakaMdha kathA kadha karatA alpa che ? kayA kaMdha kayA sakaMdha karatAM vadhAre che ? kayA kaMdha kayAskaMdhanI barobara che ane kayA skaMdha kayA skaMdhathI vizeSAdhika che ? zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 910 bhagavatI sUtre ityAdi / 'goyanA' he gautama! 'savvatthovA aNatapaliyA khadhA nireyA' sarvastokA anantapradezikAH skandhA nirejAH - kampanAdirahitAH anantamadezika skandhA sarvebhyo'lpA eva bhavantItyarthaH, etadapekSayA 'sevA anaMtaguNA' senA anantaguNAH nirejAnantapradezika skandhApekSayA saiMjA anantamadezika skandhAH anantaguNA adhikA bhavanti vastusvabhAvatvAditi / etadeva dravyArthatadubhayArthe nirUpayannAha 'esi NaM' ityAdi, taMtra dravyArthatAyAm aSTau padAni evaM pradezArthatAyAmapi aSTau aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ! isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM" goyamA ! savvatthovA aNatapaesiyA khaMdhA nireyA" he gautama ! saba se kama ve anantapradezika skandha haiM jo niSkrampa haiM / 'sevA aNaMtaguNA" inakI apekSA jo sakampa anantapradezika skandha haiM ve ananta guNeM adhika haiM kyoMki aisA hI inakA svabhAva hai| "eesi NaM bhaMte ! paramANu poggalANaM saMkhejjapaesiyANaM asaMkhejjapaesiyANaM anaMtaparasiyANaM khaMdhANa seyANaM nireyANa ya davvaTTayAe paesaTTayAe dabaTTaesaiyAe kare karehiMto jAva bisesAhiyA vA" yahAM paramANu pudgaloM ke saMkhyAtapradezika skandhoM ke asaMkhyAta pradezika skandhoM ke aura anantapradezika skandhoM ke sakampa akampa pakSa ke dravyarUpatA meM ATha vikalpa, pradezarUpatA meM ATha vikalpa aura ubhayarUpatA meM jo 14 vikalpa hote haiM ve hI prakaTa kiye jA rahe haiM-inameM gautamasvAmI ne prabhu zrI se aisA pUchA hai -- he bhadanta / sakamma aura akampa paramANu puloM meM saMkhyAtapradezI skandhoM meM, asaMkhyAtapradezI skandhoM meM aura yA praznamA uttaramA prabhuzrI gautamastrAbhI ne De - goyamA savvatthovA aNataparNasiyA khaMdhA nireyA " he gautama! sauthI mAchA anaMta ahezovANA 246 che "seyA anaMta guNaH " tenA puratA ne sanatapradezeovANA 246 he, te anaMtagayA adhika che umaDe temano svabhAva 4 meve he "esi gaM bhate ! paramANupoggalANa saMkhejjapaesiyANa khaMvANa' seyANaM nireyANaya davtrayAe parasaTTayAe davvaTupae saTTyAe kayare kayarehito jAva visevAhiyA vA' maDiyAM paramANu pudgalAnA sakhyAta pradezAvALA skaMdhAnA, asakhyAtapradezAvALA skaMdhAnA, ane anaMtapradezeAvALA dheAnA sapa ane akapa panA dravyapaNAmAM ATha vikalpA pradezaNAmAM ATha viThalpa, ane banne prakAra paNAmAM je 14 cauda vikalpA thAya che. e ja batAvavAmAM Ave che. A viSayamAM gautamasvAmIe prabhu zrI ne evu' pUchyuM che ke-he bhagavana sampa ane akapa 52mANu pudUgalAmAM, sakhyAta pradezavALA dhAmAM, asakhyAta pradezeAvALA skadhAmAM ane zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 013 saiMjani reMja pugalAnA malpabahutvam 911 eva padAni ubhayArthatAyAH pakSe tu caturddazapadAni tatra saijanirejapakSe paramANunu dravyArtha pradezArthapadayordravyArthatA pradezArthatA ityevamekIkaraNena vyavahArAditi / ayAkSaraM vivRNoti 'eesi NaM paramANuSoggalANaM saMkhejjapae siyANaM' eteSAM khalu paramANupudgalAnAM saMkhyeyapradezikAnAm 'asaMkhejjapaesiyANaM anaMta para siyANa ya svANaM seyANaM nireyANa ya' asaMkhyeyamadezikAnAmanantamadezikAnAM ca skandhAnAM saijAnAM nirejAnAM ca 'dajaTTayAe parasahayAe davvadupae saDayAe' dravpArthatayApradezArthatayA - dravyArtha pradezArthatayA 'kayare kayarehiMto jAya visesAhiyA vA' katareM katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA eteSu madhye kasyApekSayA kasyA lpabahutvAdika bhavatItimanaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'sabatyobA aNataparasiyA khaMdhA nireyA davvahavAra ?' sarbasvokA anantamadezikAH skandhA nirejA dravyArthasyA, paramANupudgalasaMkhyAtamadezikAsaM khyAtapradezikAnantaanantapradezI skaMdhoM meM dravyarUpa se pradezarUpa se aura dravya aura pradeza donoM rUpa se kauna kina se yAvat vizeSAdhika haiM ? yahAM yAvatpada se 'alpabahutya aura tulya" ina padoM kA grahaNa huA hai / yahAM ubharUpatA meM 16 vikalpa na kahakara jo 14 vikalpa kahe gaye haiM so usakA kAraNa aisA hai ki sakampa aura akampa paramANuoM meM dravyArthatA aura pradezArthanA pada ke badale dravyArthatA pradezArthatA aisA eka hI pada kahA gayA hai| isa prazna ke uttara meM 8 vikalpoM kA spaSTIkaraNa karate hue prabhu zrI kahate hai--"goyamA" he gautama ! " samvatthovA anaMtaparasiyA khaMdhA, nireyA kaTTayAe ? "saba se kama dravyarUpa se ve ana 66 pradezika skandha haiM jo niSkampa haiM / arthAt paramANu pugaloM evaM saMkhyAta pradezika asaMkhyAtapradezika aura anantapradezika skandhoM ana'ta pradezevALA kadhAmAM dravyapaNAthI, pradezapaNAthI, ane ubhaya-dravyapaNAthI ane pradezapaNAthI kANu kAnAthI alpa che? keNu konA karatAM vadhAre che, kANu kAnI kharAkhara che ? ane keNu kenAthI vizeSAdhika che ? ahiyAM je ubhaya paNAmAM 16 seLa vikalpA na kahetAM 14 cauda vikalpA kahayA che, tenuM kAraNa evuM che ke--sakapa ane akapa paramANu emAM dravyAtA ane pradezA tA padane badale dravyAtA pradezAthatA evuM ekaja padma kahyuM che, A praznanA uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIne ATha vikalpe ne spaSTa karatAM kahe che ke"goymaa" 3 gautama ! "savvatthovA aNataparasiyA khaMdhA, nireyA davbaTTayAe" sauthI echA dravyapaNAthI anaMta pradezAvALA 'hyA che ke je niSkapa che. arthAt paramANu pudgalA ane sakhyAta pradezavALA asa MkhyAtapradezavALA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 912 bhagavatIso pradezikeSu madhye niSkammA anantapadezikAH skandhA cyAryatArUpeNa sarvebhyaH stokA bhavantItyarthaH1 / 'aNasapaesiyA khaMdhA seyA davaTThayAe aNaMtaguNAra' anantapadezikAH skandhAH saijA dravyArthatayA anantaguNAH, nirejAnantamadezikaskandhApekSayA sainAnantamadezikAra skandhA dravyArthatArUpeNAnantaguNA adhikA bhavastItyarthaH2 / 'paramANugoggalA seyA damaTTayAe aNaMtaguNA' paramANupuralAH saijA dravyAryatayA anantaguNAH, nirejAnantapradezikaskandhApekSayA dravyArthatArUpeNa saijAH paramANupudgalA anantaguNA adhikA bhvntiityrthH3| 'saMkhejapaesiyA khaMdhA seyA daTTayAe asaMkhejjaguNA' saMkhyeyapadezikAH skandhAH sajA dravyA. thatArUpeNa saijaparamANupudgalApekSA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavantItyarthaH / 'asaMkhenjapaesiyA khaMdhA seyA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtapadezikA: skandhAH saijA dravyAryatayA saijasaMkhyAtAdezikaskandhApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti5 / 'paramANupoggalA nireyA davayAe asaMkhejjaguNA6' parake bIca meM niSkampa anantapradezika skandha dravyArthatArUpa se saboM se kama haiM 1 // "aNaMtapaesiyA khaMdhA seyA davaTTayAe aNaMtaguNA" inakI apekSA jo sakampa anantapradezika skandha haiM ve dravyArthatArUpa se ananta guNe adhika hai / 'paramANu poggalA seyA davvaTThayAe aNataguNA' inase dravyarUpa se anantaguNeM ve paramANu pudgala haiM jo sakampa haiM 3 / 'saMkhejjapae. siyA khaMdhA seyA dabaTTayAe asaMkhejaguNA' ina se asaMkhyAtaguNe dravya rUpase ve skandha haiM jo sakampa haiM aura saMkhyAtapradezoM vAle haiM 4 / 'asaMkhejajapaesiyA khaMdhA seyA dabvaTThayAe asNkhejjgunnaa'5| inase asaMkhyAtaguNe dravyarUpase ve skaMdha haiM jo asaMkhyAtapradezoMvAle haiM evaM sakampa haiN| 'paramANupoggalA nireyA davvaTTayAe asNkhejjgunnaa'6| inase asaMkhyAta. ane anaMtapradazavALA dhAmAM niSkapa anaMtapradezovALA che dravyapaNAthI sIthI bhache 1 "aNa tapaesiyA khaMdhA seyA duvvayAe aNataguNA" tenA 42tAM 2 5 anataprazANA 24 / che. ana tanal qdhAre che 2 "paramANu poggalA seyA davvayAe aNataguNA" tanAthI dravyapathI mana ta 52. bhAra paddhatA cha, 2 sa45 cha. 3 'saMkhejapaesiyA khaMdhA seyA davvadrayAe asaMkhejjaguNA' tanAthI masabhyAta dra0555thI te 24 the| che 2 sa45 cha bhane sadhyAtazAmA cha, 4 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA seyA davvaTrayAe saMkhejjaguNA5' tanAthI masabhyAtA dravyamAthI te 245 che, re manyAta pradezAvAjA cha, bhane sa45 cha. 5 'paramANupoggalA nireyA davaDhayAe asaMkhejjaguNA 6' tenA 2tAM dra0yAthI sbhyaataae| zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU013 saijanirejapugalAnAmalpabahutvam 913 mANupudgalA nirejAH skandhA dravyArthatayA saijA saMkhyAtamadezikaskandhApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti6 / 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTThayAe saMkhejjaguNA7 saMkhyAtapadezikA: skandhA nirejA dravyArthatayA nirejaparamANupudalApekSayA saMkhyAtaguNA adhikA bhavanti dravyArthatayeti / 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA dadhvaTThayAe asaMkhejjaguNA8' asaMkhyAtapadezikA: skandhA nirejA dravyArthatayA nirejasaMkhyAtamadezikaskandhApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhava. ntIti / tadevaM dravyArthatA pakSe'lpabahutvaM bhavatIti8 / 'paesaTTayAe evaM ceva' pradezArthatAyAm evameva yathaiva dravyArthatApakSe paramANupuralasaMkhyAtapradezikAsaMkhyAta. pradezikAnantamadezikaskandhAnAmalpabahutvaM patipAditaM tathaiva pradezArthatApakSepi eteSAmalpabahutvamavagantavyamiti / atha 'paesaTTayAe evaM ceva' ityatrAtideze yo vizeSaH sa kathyate-'NavaraM' ityAdi / paramANupadezArthatAyAH sthAne'padezArthatayA guNe dravyarUpa se ve paramANu pudgala haiM jo niSkampa haiM 6 / 'saMkhejjapayesiyA khaMdhA nireyA davaTTayAe saMkhejjaguNA' 7 inakI apekSA saMkhyAtapradezoM vAle niSkampa skandha dravyarUpa se saMkhyAtaguNeM haiM 7'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA' 8 / inakI apekSA asaMkhyAtapradezoM vAle niSkampa skandha dravyArtharUpa se asaMkhyAtaguNeM haiM 8 // "paesaTTayAe evaM ceva' pradezarUpa se bhI ye hI ATha vikalpa yahAM saMkampa akampa paramANu pudgaloM meM evaM saMkhyAta pradezika asaMkhyAta pradezika aura anantapradezika skandhoM ke bIca meM alpa bahutva ke sambandha meM samajhanA caahie| "navaraM paramANupoggalA apaesahayAe bhANiyabdhA" parantu paramANu pudgaloM ke sambandha meM pradezarUpa se vicAra nahIM karanA caahiye| kintu vahAM usake badale apradezarUpa se unakA padhAre 52mA purasa che, 2 na04 5 cha, 6 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA, nireyA dabbayAe, saMkhejjaguNA' tena 42tA sabhyAta pradeza na05 24gha dravyapAthI cyAtamA cha. 7 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA tanA 42di adhyAtapradeza ni524dha dravyA pAthI adhyAtA thAyare "paemaTTayAe evaM ceva" pradezapAthI 5 mA mA3 vika ahiyAM sakaMpa-apa paramANu yuddhamAM tathA saMkhyAta pradezavALA asaMkhyAta pradezavALA ane anaMta pradezavALA kadhamAM alapa bahupaNAnA samayamA samA . 'navaraM paramANupogAlA apaesaTTayAe bhANiyavvA' paraMtu paramAra padagalanA saMbaMdhamAM pradezapaNuthI vicAra karavo na joIe. paraMtu tene badale zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre ityevaM vaktavyam paramANUnAmamadezArthatvAt / evaM ca dravyArthatAsUtre saMkhyAtamadezikAH nirejAH skandhAH paramANubhyaH saMkhyAtaguNA adhikAH kathitAH, pradezArthatA sUtretu te saMkhyAtamadezikAH tebhyaH paramANubhyo'saMkhyAtaguNA adhikA vaktanyA / yato nirejaparamANubhyo dravyArthatayA nirejasaMkhyAtamadezikAH saMkhyAtaguNA adhikA bhavanti, saMkhyAsama dezikeSu madhye bahUnAmuzkRSTa saMkhyAtamamANakama dezatvAt nirejaparamANubhya ste pradezato'saMkhyAtagugAdhikA bhavantIti / 'NavaraM paramANupolA apasaTTayAe mANiyadhyA' navaram - kevalaM dravyArthatA sUtrApekSayA bailakSaNyaM yat paramANupalA apradezArthatayA bhaNitavyAH apadezArthatvAt paramANUnAmiti / 'saMkhejjaparasiyA khaMdhA nireyA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' saMkhyAtamadezikAH skandhA nirejAH pradezArthatayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti / 'sesaM taM caiva' vicAra karanA cAhiye | kyoMki paramANuoM meM pradezoM kA sadbhAva nahIM hotA hai / isI prakAra dravyArthatA sUtra meM saMkhyAtapradezika akampa skandha, paramANuoM se saMkhyAtagurNe adhika kahe gaye haiM para pradezArthatA sUtra meM to ve saMkhyAta pradezika skandha una paramANuoM se asaMkhyAta gurNe adhika kahanA caahiye| kyoMki nireja akampa paramANuoM se dravya kI apekSA nireja saMkhyAta pradezika skandha saMkhyAtaguNeM adhika hote haiM / tathA unhIM saMkhyAta pradezika skandhoM meM bahuta se saMkhyAta pradezika skandha aise bhI hote haiM jo utkRSTa saMkhyAta pradezoM vAle hone ke kAraNa pradezarUpa se nirejaparamANuoM se pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika hote haiM / yahI bAta - 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA parasAe asaMkhejjaguNA sesaM taM ceva' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI tyAM apradezapazuAthI vicAra karavA joie. kemake-paramANuomAM pradezeAnA sadbhAva hotA nathI. ArIte dravyA tA. sUtramAM saMkhyAta pradezeAvALA akampa skaMdha paramANuo karatA sakhyAtagaNA vadhAre kahayA che. paraMtu pradezA tA sUtramA te te sakhyAta pradezAvALA skA te paramANue karatA asaMkhyAta gaNA vadhAre kahevA joie. kemake-tiraMja-akaMpa paramANue karatAM dravyanI apekSAthI nireja sa MkhyAtapradeziska Mdha sakhyAtagaNA vadhAre hoya che. tathA eja saMkhyAtapradezeAvALA dhAmA ghaNA saMkhyAtapradeziskadhA evA paNa hAya che ke-jee utkRSTathI sakhyAta pradezeAvALA hovA ne kAraNe pradezapA thI niraMja paramANuothI pradezeAnI apekSAe asaMkhyAtagaNA vadhAre hAya che, 4 pAta "saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA sesaM taM caiva" mA sUtrapATha dvArA pragaTa hare che, mADI jI sagha uthana dravyA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ drikA TIkA za025 u. 4 013 senire jagalAnAmadhyabahuvam zevam uktAdanyat sarvaM tadeva - dravyArthatA rakSoktameva jJAtavyamiti / 'davbapaesa yA dravyArthapadezArthatayA upayArthatApakSe ityarthaH, 'savvatthovA anaMtaparasiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe' sarvasvokAH sarvApekSayA alvAH anantapradezikAH skandhA dravyArthatayA nirejA bhavantIti 1 / 'te caiva parasaTTayAe anaMtaguNA' anantapradezikAH skandhA nirenA pradezArthatayA svathaiva anantaguNA adhikA bhavantIti jJAtavyA 2, 'anaMta parasiyA khaMdhA seyA davbaTTayAe anaMtaguNA3' ananupadezikAH skandhAH saijA dravyArthatayA anantaguNA adhikA bhavantIti / 'te caiva parasahayAe anaMtaguNA4' te eva pradezArthatayA anantaguNAH kathitAste eva pradezArthatayA tatoSpi anantaguNA adhikA bhavantIti4 / 'paramANupoggaLA seyA davbaTTaapa saTTayAe anaMtaguNA5' paramANu galAH saijAH dravyArthA'madezArthatayA anantaguNA adhikA bhavanti 5 | 'saMkhejjapa esiyA khaMdhA seyA davaDayAe asaMkhejJjaguNA6' saMkhyeya 915 hai| bAkI kA aura saba kathana dravyAryapakSa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI yahAM haiM / "paesa pAe savvatthovA anaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davyAe1 te ceva parasaTTayAe anaMtaguNA 2" ubhayArthatA pakSa meM dravyarUpa se saba se alpa anantapradezoM vAle niSkampa skandha haiM 1 aura pradezarUpa se ve hI skantra anantagurNe adhika haiM 2 / "aNatapasiyA khaMdhA sevA daTTyAe anaMtaguNA3" anantapradezoM vAle sakaMpa skandha dravyarUpa se anantagurNe adhika haiM 3 'te caiva paesaiyAe' aura pradezarUpa se ye hI skandha 'anaMtaguNA4' anantagurNe adhika haiM 4 | 'paramANupoggalA seyA og apanAe anaMtaguNA' 5 sakaMpa paramANupula dravyarUpa se evaM apradezarUpa se annagurNe adhika haiM 5 | "saMkhejjapaesiyA khaMdhA catA pakSamAM je pramANe kahevAmAM Avyu che. eja pramANe ahiyAM paNa samannarbu "du0baTupaesaTuyAe sambatthovA aNataparakhiyA khaMdha nireyA davbaTTayAe taM caitra paTTayAe anaMtaguNA" uyArtha pazuAnA pakSamAM dravyapAzAthI sauthI mahatha anaMta pradezAvALA niSkapa skaMdha che 1 ane pradezAtha paNAthI eja skaMdha anaMta adhiche 2 'aNatapaesiyA khaMdhA seyA davvaTTayAe anaMtaguNA' anaMta ahe. zovANA saGghIya 24ghA dravyapAzAthI manaMgalA vadhAre che, u mane 'te caiva papasaTTayAe' pradezapazuAthI mena 24 'agaM' taguNA' mana tathA badhAre che. 4 'paramANupogAlA sevA dabaTTa apaesaTTayAe anaMtaguNA 5' sa45 paramANu yuddaJasadravyapazuAthI mane mahezayathAthI anaMtagAthA padhAre the. 5 " saMkhejjapaesiyA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 916 bhagavatIsUtre pradezikAH skandhAH saijA dravyAryatayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavantIti6 / 'te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA 7' te eva-saina saMkhyeyapadezikaskandhA eva pradezArthatayA asaMkhyaguNA adhikA bhvntiiti| 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA seyA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA8' asaMkhyAtamadezikAH skandhAH saijA dravyArtha tayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavanti8 / 'te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNAra' te eva pradezArthatayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti9 / 'paramANupoggalA nireyA dabaTThabhapaesaTTayAe asaMkhenaguNA10' paramANupudgalAH nirejA dravyArthI'pradezArthatayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavanti 10 / 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTThayAe asaMkhejjaguNA11' saMkhyeyapadezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA pUrvApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavanti11 / 'te cetra parasaTTayAe asaMkhenjaseyA vayAe asaMkhejjaguNA 6" saMkhyAta pradezoM vAle sakampa skandha dravyarUpa se asaMkhyAtaguNa adhika haiM 6 / 'te ceva paesaTTayAe asaMkhejja. guNA 7 // aura ve hI pradezarUpa se asaMkhyAtaguNe adhika haiM / "asaM. jjapaesiyA khadhA seyA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA / asaMkhyAta pradezoM vAle sakampa skandha dravyarUpa se asaMkhyAtaguNe adhika haiM 8' "te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA" aura ye hI asaMkhyAta pradezoM vAle sakampa skandha pradezarUpa se asaMkhyAtaguNe adhika haiM 9 / 'paramANupoggalA nireyA dabaTTaapaesaTTayAe asaMkhejjaguNA' 10 // niSkampa paramANu pudgala dravyArtha apradezArtha ubhayarUpa se asaMkhyAtaguNe adhika haiM 10 'saMkhejja. paesiyA khadhA nireyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA' 11 // niSkampa jo saMkhyAta pradezika skandha haiM ve dravyarUpa se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM11 / khaMdhA seyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA 6' sadhyAtaprazANA sa45 24 ghA dravya pAthI adhyAta pAre 6 taM ceva pasaeTThayAe asNkhejjgunnaa7|| bhane prazAthI manyAta mAthi che. 7 "asaMkhejjaparasiyA khaMdhA seyA davvayAe asaMkhejjaguNA 8. / madhyAtapravANA s524dhe| dra0yapAthI asabhyAta pAre che. "te va paesaTTayAe asaMkhejjaguNA" mana // asaMkhyAtapradezevALA sakaM5 skAja pradezapathI asaMkhyAtagaNu vadhAre cha. "paramANupogAlA nireyA daTvaTUapaesaTTayAe asaMkhejjaguNA 10 ni45 paramANu pudgala dravyothe apradezArtha e banane prakArathI asaMkhyAtagaNuM dhAra che. 10 "saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA 11 // niSkapa je saMkhyAtapradezavALA skaMdha che. teo dravyapaNuthI asaMkhyAtagaNu zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za025 u.4 sa014 paramANvAdInAM sajatvAdikam 917 guNA12 te epa dravyArthatayA-dravyArtharUpeNa nirejasaMkhyAtapadezikaskandhA eva pradezAtayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhvntiiti12| 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davvayAe asaMkhenaguNA13' asaMkhyeyapadezikAH skandhA nirejA dravyAyatayA pUrvApekSayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavantIti 13 / 'te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA14' te eva nirejA saMkhyeyapadezikaskandhA eva pradezArthatayA saMkhye. yaguNA adhikA bhavantIti 14||suu013|| atha paramANvAdIneva sainatyAdinA nirUpayannAha-'paramANupoggale the' ityaadi| __ mUlam-paramANupoggale NaM bhaMte! kiM desee savvee niree ? goyamA ! no desee siya satvee siya niree| duppaesie NaM bhaMte ! khaMdhe0 pucchA goyamA! siya desee sie savvee siya niree / evaM jAva annNtpesie| paramANupoggalA NaM bhaMte ! kiM deseyA savveyA nireyA ? goyamA! no deseyA savveyA vi nireyA vi| duppaesiyANaM bhaMte ! khaMdhA0 pucchA goyamA! deseyA vi samveyA vi nireyA vi / evaM jAva annNtpesiyaa| paramANupoggale NaM bhaMte ! savvee kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM / niree kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM eka samayaM 'te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' 12 / / aura ve hI niSkampa saMkhyAta pradezika skandha pradezarUpa se asaMkhyAtaguNe adhika haiM 12 / 'asaMkhejjapaesiyA khadhA gireyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA' akaMpa jo asaMkhyAta pradezika skandha haiM ve dravyarUpa se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM 13 / 'te ceya paesaTTayAe saMkhejjaguNA 14 / aura ve hI akampa asaMkhyAta pradezika skandha pradezarUpa se saMkhyAtaguNe adhika hai 14 / sU0 13 // padhAre che 11 "te ceSa paesaTTayAe asaMkhejjaguNA 12 // mane ni05 sadhyAta pradezamA 244 praza5gtthI asabhyAtA dhAre che. 12 "asaMkhejapaesiyA khaMdhI nireyA, davaDhayAe asaMkhejjaguNA 13 // 2 asa yAtahI . vALA sakaMpa skaMdhe che teo dravyapaNAthI asaMkhyAta gaNA vadhAre che. 13 "te cetra paesaTUyAe sakhejjaguNA 14 // bhane se masabhyAtapradezavANA akaMpa ka ja pradezApaNAthI saMkhyAtagaNuM vadhAre che 14 sU0 13 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 918 bhagavatI sUtre ukko seNaM asaMkhejjaM kAlaM / duppaesie NaM bhaMte ! khaMdhe detee kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM / savvae kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM / niree kAlaM kevacciraM hoi ? goyamA ! jahaneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM / evaM jAva anaMtaesie / paramANupoggalA NaM bhaMte ! savveyA kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! savaddhaM / nireyA kAlao kevacciraM hoMti ? savaddhaM / duppaesiyA NaM bhaMte! khaMdhA dekheyA kAlao kevacciraM hoMti savvaddhaM / savvaiyA kAlao kevacciraM hoMti savvaddhaM / nireyA kAlao kevacciraM0 savvaddhaM / evaM jAva anaMtapaesiyA / paramANupoggalassa NaM bhaMte ! savveyassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA ! sadvANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM / paradvANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM evaM veva, nireyassa kevaiyaM aMtaraM hoi ? saTTaNaMtaraM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM, paradvANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM / duppaesiyassa NaM bhaMte! khaMdhassa deseyassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? saTTANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekaM samayaM, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM / paradvANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM / savveyassa kevaiyaM kAlaM ? eva caiva jahA desessa / nireyassa kevaiyaM 0 ? saTTANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM / paraTThANaMtaraM paDu zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramANvAdInAM saijatvAdikam 919 uca jahannaNaM eka samayaM ukkoseNaM arNataM kAla / evaM jAva aNetapaesiyasta / paramANupoggalA NaM bhaMte! saTaveyANaM kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? nasthi aNtrN| nireyANaM kevaiyaM0? nasthi aNtrN| duppaesiyANaM bhaMte ! khaMdhANaM deseyANaM kevaiyaM kAlaM ? nasthi aNtrN| savveyANaM kevaiyaM kAlaM.? natthi aMtaraM / nireyANa kevaiyaM kAlaM? natthi aNtrN| evaM jAva aNaMtapaesiyANaM eesiNaMbhaMte! paramANupoggalANaM savveyANaM nireyANa ya kayare kayarehito jAya visesAhiyA vA ? goyamA! samvatthovA paramANupoggalA savveyA, nireyA asNkhejjgunnaa| eesi NaM bhaMte ! duppaesiyANaM khaMdhANaM deseyANaM savveyANaM nireyANa ya kayare kayarahito jAva visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA duppaesiyA khaMdhA savveyA, deseyA asaMkhejjaguNA, nireyA asNkhejjgunnaa| evaM jAva asaMkhejjapaesiyANaM khNdhaannN| eesi gaM bhaMte! aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM deseyANaM samveyANaM nireyANaM ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA samveyA, nireyA aNaMtaguNA, deseyA annNtgunnaa| eesiNaM bhaMte ! paramANupoggalANaM saMkhejjapaesiyANaM asaMkhejjapaesiyANaM, aNaMtapaesiyANa ya khaMdhANaM deseyANaM savveyANaM nireyANaM davaTTayAe paesaTTayAe davaTThapaesaTTayAe kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA savveyA dabaTrayAe 1, aNaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davaTrayAe aNaMtaguNAra, aNaMtapaesiyA khaMdhA deseyA davaTrayAe aNaMtaguNA3, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA savveyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA4, saMkhejjapaesiyA khaMdhA savveyA davvaTrayAe asaMkhejjaguNA5, paramANupoggalA savveyA davaTTayAe asaMkheja zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 bhagavatIstre guNA6, saMkhejjapaesiyA khaMdhA deseyA davaTyAe asaMkhejja. guNA7, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA deseyA dabbayAe asaMkhejaguNAH, paramANupoggalA nireyA davaTyAe asaMkhejjaguNA9, saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTTayAe saMkhejjaguNA10, asaM. khejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA11 / paesaTThayAe savvasthovA annNtpesiyaa0| evaM paesaTTayAe vi| NavaraM paramANupoggalA apaesaTTayAe bhaanniyvaa| saMkhejapaesiyA khaMdhA nireyA paesaTTayAe asaMkhejaguNA sesaM taM ceva / davvaTThapaesaTUyAe samvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA savveyA, davaTThayAe1, te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNAra, aNaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davaTyAe aNaMtaguNA3, te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNA4, aNaMtapaesiyA khaMdhA deseyA davvaTTayAe aNaMtaguNA6, te ceva paesacyAe aNaMtaguNA5, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA savveyA davaTTayAe aNaMtaguNA7, te ceva paesaTrayAe asaMkhejjaguNAda, saMkhejjapaesiyA khaMdhA savveyA dakTrayAe asaMkhejjaguNA9, te ceva paesaTTayAe asaMkhejaguNA10, paramANupoggalA savveyA davvaTaapaesaTTayAe asaMkhejaguNA11, saMkhejapaesiyA khaMdhA deseyA davvaTayAe asaMkhejaguNA12, te ceva paesayAe saMkhejaguNA13, asaMkhejapaesiyA khaMghA deseyA davvaTrayAe asaMkhejaguNA14, te ceva paesaTrayAe asaMkhejjaguNA15, paramANupoggalA nireyA davaTThaapaesaTTayAe asaMkhejaguNA16, saMkhejapaesiyA khaMdhA nireyA davaTyAe saMkhejaguNA17, te ceva paesaTTayAe saMkhejaguNA18, asaMkhejapaesiyA nireyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA19, te ceva paesaiyAe asaMkhejaguNA20 ||suu014|| zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramAvAdInAM saijatvAdikam 921 chAyA-paramANupudgalaH khalu bhadanta ! ki dezaijaH sarvaijo nirejaH? gautama ! no dezaijaH, syAt sarvaijaH, syAt nirejH| dvipadezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA gautama ! syAt dezaijaH syAt sadhaiM jA, syAt nirejaH / evaM yaavdnntmdeshikH| paramANupudgalAH khalu bhadanta ! ki dezaijAH sarvaijA nirejAH gautama ! no deshaijaa| sarvajA api nirejA api / dvipadezikAra khalu bhadanta ! skandhAH pRcchA gautama! dezaimA api sabaijA api nirejA api evaM yaavdnntpdeshikaaH| paramANupudgalaH khalu bhadanta ! sarvaijaH kAlataH kiyaccira bhavati ? gautama ! jaghanyena eka samayam utkarSeNa valikAyAH asaMkhyeyabhAgam / nirejA kAlataH kiyancira bhavati ? gautama ! jaghanyena eka samayam utkarSeNa asaMkhyeyaM kAlam , dvipadezikA khalu bhadanta ! skandho dezainaH kAlata kiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena eka samayam utkarSeNa AvalikAyA asaMkhyeyabhAgam / sarvajaH kAlataH kiyaccira bhavati ? gautama ! jaghanyena eka samayam utkarSeNa AvalikAyA asaMkhyeyabhAgam , nirejaH kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena ekaM samayam utkarSaNa asaMkhyeyaM kAlam / evaM yAvadanantamadezikaH / paramANupudgalAH khalu bhadanta ! sajAH kAlataH kiyaciraM bhavanti ? gautama ! sarvAddhAm / nirejAH kAlataH kiyacciraM bhavanti ? sarvAddhAm / dvipadezikAH khalu bhadanta ! skandhAH dezaijAH kAlataH kiyacciraM bhavanti ? sarvAddhAm / sajAH kAlatA kiyaciraM bhavanti ? sarvAddhAm / nirejAH kAlataH kiyaciraM bhavanti ? sarvAddhAm / evaM yAvadanantapradezikAH / paramANupudgalasya khalu bhadanta ! sabaijasya kiyakAlamantaraM bhavati ? gautama ! svasthAnAntaraM pratItya jaghanyenaikaM samayam utkarSeNa asaMkhyeyaM kAlam / parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkarSeNa evameva nirejasya kiyadantaraM bhavati ? svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkarSaNa AvalikAyA asaMkhyeyabhAgam / parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM sama. yam utkarSeNa asaMkhyeyaM kAlam / dvipradezikasya khalu bhadanta ! skandhasya dezaijasya kiyakAlamantaraM bhavati ? svasthAnAntaraM pratItya jaghanyenakaM samyama utkarSeNa asaMkhyeyaM kAlam / parasthAnAntaraM pratItya jaghanyenaikaM samayam utkarSe. NAnantaM kAlam / sarvajasya kiyantaM kAlam ? evameva yathA dezainasya / nirejasya kiyantaM kAlam ? svasthAnAntaraM pratItya jaghanye naikaM samayam , utkarSeNa Avali. kAyA asaMkhyeyabhAgam / parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkarSeNa anantaM kAlam, evaM yAvadanantamadezikasya / paramANupudgalAnAM khalu bhadanta ! sarvaijAnAm kiyanta kAlamantaraM bhavati ? nAsti anantaram / nirejAnAM kiyantaM kAlam ? nAsti antaram / dvipadezikAnAM khalu bhadanta ? skandhAnAm dezaijAnAM bha0 116 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 922 bhagavatI sUtre kiyantaM kAlam ? nAsti antaram / sarvai jAnAM kiyantaM kAlam 0 1 nAsti antaram / nirejAnAM kiyata kAlam ? nArita antaram / evaM yAvadanantapradezikAmAm / eteSAM khalu madanta ! paramANupudgalAnAM sarve jAnAM nirejAnAM ca katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvasvokAH paramANuputralAH sarvejAH nirejA asaMkhyeyaguNAH / eteSAM khalu bhadanta / dvipadezikAnAM skandhAnAM dezaijAna sarvajAnAM nirejAnAM ca katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA dvipadezikAH skandhAH sarve jA, dezejA asaMkhyeyaguNAH, nirejA asaMkhyeyaguNAH / evaM yAvadasaMkhyeyamadezikAnAM skandhAnAm / eteSAM khalu madanta 'anantamadezikAnAM skandhAnAM dezaijAna sabaijAnAM nirejAnAM ca katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikAH ? gautama ! sarvastokAH anantamadezikAH skandhAH sarvejA, nirejA anantaguNAH, dezaijA anantaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! paramANupuGgalAnAM saMkhyeyapradezikAnAm asaMkhyeyamadezikAnAm anantapradezikAnAM ca skandhAnAM dezaijAnAM sabai jAnAM nirejAnAM dravyArthatA pradezArthatayA dravyArthama dezArthatayA katare katarebhyo yAvadvizeSAghikA vA, gautama ! sarvagtokA anantamadezikAH skandhAH sarvejA dravyArthatayA 1, anantapradezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA anantaguNAH 2 / anantapradezikAH, skandhA dezajA dravyArthatayA anantaguNAH 3 / asaMkhyeyamadezikAH skandhAH sarve jA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH 4 | saMkhyeyapradezikAH skandhAH sarvejA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH5 / paramANupudgalAH sarve jA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH 6 / saMkhyeyapradezikAH skandhA dezaijA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH 7 / asaMkhyeyapradezikA: skandhA dezaijA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH 8 / paramANupudgalA nirejA dravyArthatayA asNkhyeygunnaaH9| saMkhyeyapradezikAH skandhA nirenA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH 10 // asaMkhyeyapradezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH 11 / pradezArthatayA sarvasvokA anantamadezikAH, evaM pradezArdhatayA api / navaraM paramANupudgalA apradezArthatayA bhaNitavyAH, saMkhyeyapadezikAH skandhA nirejAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH, zeSaM tadeva / dravyArtha pradezArthatayA sarvastokA anantapradezikAH skandhAH sarve jAH dravyArthatayA 1, tadeva pradezArthatayA anantaguNAH 2, anantapradezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA anantaguNAH 3, te eva pradezArthatayA anantaguNAH4, anantamadezikAH skandhA dezaijA dravyArthatayA anantaguNAH5, te eva pradezArthatayA anantaguNAH 6, asaMkhyeyapradezikAH skandhAH sarvejA dravyArthatayA anantaguNAH 7 / te eva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH8, saMkhyeyamadezikAH skandhAH sarva jA dravyAyatayA asaMkhyeyaguNAH 9, te eva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNA 10, zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.41014 paramANvAdInAM saijatvAdikam 923 paramANupudgalAH sarve jA pArthApradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH11, saMkhyeyapradezikAH skandhA dezainAH dravyArthatayA asaMkhyeyaguNA:12, te eva pradezArthatayA saMkhyeyaguNA:13, asaMkhyeyapradezikAH skandhA dezainA dravyArthatayA asaMkhyeSaguNAH14 / te eva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH15, paramANupudgalA nirejA dravyApadezArthatayA asNkhyeygunnaa:16| saMkhyeyapradezikA skandhA nirejA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH17, te eva pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH18, asaMkhyeyapadezikA nirejA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH19, te eva pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH20 // 10 14 // TIkA-'paramANupoggale gaM bhaMte ! ki desee savvee niree' paramANupudgalaH khalu bhadanta ! ki dezaijaH dezena-ekAvayavena ejate-kampate iti dezaijA, aMzataH kampanavAn ityarthaH, athavA sarvaija:-sarvAtmanA calanazIlaH, athavA nirejaH-sarvathA. 'pi kampanarahitaH paramANupudgalaH ? itipraznaH / bhagavAnAha-goyamA' he gautama ! 'No desee' no dezejaH paramANuH paramANorayathAbhAvena dezatazcalanasyAsaMbhavAditi, "siya savvee siya niree' syAt-kadAcita sarvainaH sarvAtmanA kadAcit calana "paramANupoggale NaM bhaMte ! kiM desee savvee niree ?" ityAdi TIkArtha-isa sUtra dvArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-"paramANu poggaleNaM bhate ! ki desee savvee niree" he bhadanta / paramANu pudgala kyA ekadeza se kampana vAlA hotA hai ? athavA sarvadeza se kampana vAlA hotA hai ? athavA kampana vAlA nahIM hotA hai-akampa hotA hai ? tAtparya isa zaMkA kA aisA hai ki paramANu kyA aMzataH sakampa hotA hai, athavA sarvAza se sakampa hotA hai ? athavA bilakula sakampa nahIM hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! No desee siya savvee, siya niree' he gautama ! paramANu pudgala eka aMza se sakampa "paramANupoggale Na bhNte| kiM desee savvee niree' tyAta TIkArya-A sUtrapATha dvArA zrIgautama svAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM che hai-'paramANapoggale Na bhave! kiM desee savvee niree' sAvana paramArA padabA ekadezathI kaMpanavALA hoya che? athavA sarvadezathI kaMpanavALA hoya che? athavA kaMpanavALA hotA nathI arthAt akaMpa hoya che? AzaMkAnu tAtparya e che ke-paramANae aMzataH sakaMpa hoya che? athavA sarvAzathI sakaMpa hoya che? athavA bilakula sakaMpa nathI hotA? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa! No desee, siya savvee, siya niree' gautama! 52mA pugatAme aMzathI sakapa letA nathI te kaIvAra sarvAzathI sakaMpa hoya che ane kaI zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre 924 svabhAvaH syAt kadAcit nijaH sarvathA'pi kampanarahita ityarthaH / ' duppaesie NaM bhaMte! khaMdhe pucchA' dvipradezikaH khalu bhadanta ! skandhaH pRcchA, he bhadanta ! dvipadezikaH skandhaH kiM dezaijaH sarvaijo nirejoveti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA ' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'siya desee siya sanvee siya niree' syAtkadAcit dezaijaH - ekAvayavatazcalanavAn syAt kadAcit sarveja:--savayavena calanavAn syAt - kadAcit nireja:- sarvathA'pi calanarahito dvipadezikaskandhaH, sAvayavatayA dezaijatvasya sakriyatayA sarvejatvasvabhAvato nirejatvasya ca kAlabhedena dvipadezikeSu saMbhava iti bhAvaH / ' evaM jAva anaMtapae sie' evaM dvima dezikava deva tripadezikAdArabhya anantapradezika skandhaH syAt dezaijaH syAt sarvaijaH syAt nireja iti bhAvaH nahIM hotA hai / vaha kadAcit sarvAMza se sakampa hotA hai aura kadAcit sakampa nahIM hotA hai| "dupaesie NaM bhaMte / khaMdhe pucchA" he bhadanta viprAdezika skandha kyA eka aMza se sakampa hotA hai ? athavA sarva aMza se sakampa hotA hai ? athavA kisI bhI aMza se sakaMpa nahIM hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'godhamA ! siya desee, siya savvee sipa nire e' he gautama dvipradezika skandha kadAcit ekadeza se sakaMpa hotA hai kadAcit sarva deza se sakaMpa hotA hai aura kadAcit vaha sakaMpa nahIM hotA hai tAtparya yahI hai ki dvipradezika skandha sAvayava hotA hai / isalie usameM kAla bheda se dezataH bhI aura sarvataH bhI calana kriyA ho sakatI hai aura yaha nahIM bhI ho sakatI hai| "evaM jAva anaMtapaesie" isI prakAra se tripadezika skandha se lekara ananta pradezika skandha taka kA skandha bhI kAla bheda se kadAcit ekadeza se kadAcit sarvadeza se sakaMpa vAra saca hotA nathI. 'duppaekhiyA NaM bhaMte ! khadhe pucchA' he bhagavan me pradeza vALA skaMdha zu' eka aMzathI sarkapa hAya che! athavA sarva aMgrethI sakapa hAya che? athavA kAi paNa aMzathI sapanathI hAtA ? A praznanA uttaramAM aluzrI che - 'goyamA ! khiya desee siya savvee siya niree' he gautama! e pradezeAvALA skaMdha keAIvAra eka dezathI sakapa hAya che, keivAra sadezathI sakapa hAya che. ane kAivAra saMpa nathI paNa hAte. A kathananuM tApa e che ke-e pradezeAvALA dha avayavA vALA hAya che. tethI temAM kALabhedathI dezataH ane sataH pazu calana kriyA thaI zake che, ane nathI pazu thardha zatI ' evaM ' jAva aNatapaesie' A4 pramANe trayu ahezovAjA sudhathI laIne anaMta pradezeAvALA skaMdha sudhInA skaMdhe paNa kALabhedathI koIvAra zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramANvAdInAM saijatvAdikam 925 'paramANupoggalA NaM bhaMte ! ki deseyA savveyA nireyA' paramANupudgalAH khalu bhadanta ! ki dezaijAH sarvaijA nirejAH aMzataH kampanazIlAH sarvAvayavatayA vA kampanavantaH sarvathA vA kampanarahitAH paramANavo bhavantIti praznaH / bhagavAnAha'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'no deseyA savveyA vi nireyA vi' no dezejAH-dezataH kampanazIlA paramANavo na bhavanti niravayavatvena paramANanA dezAbhAvena dezataH kampanasyAsamavAt , kintu sarvejA api nirejA api-kAlabhedena sarve javanirejatvayoH saMbhavo bhavatIti / 'duppaesiyA NaM bhaMte ! khaMdhA pucchA' dvipadezikAH khalu bhadanta ! skandhAH pRcchA he bhadanta ! dvipadezikAH skandhAH kiM dezaijAH sarvaijA nirejAveti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityaadi| hotA hai aura kadAcit baha sakaMpa nahIM bhI hotA hai / "paramANupoggaH lANaM bhaMte ! ki deseyA savveyA nireyA" isa sUtradvArA gautamasvAmI ne jitane bhI pudgalaparamANu haiM unake sambandha meM aisA puuch| hai-he bhadanta ! samasta pudgala paramANu kyA ekadeza se sakampa hote haiM ? athavA sarva deza se sakampa hote haiM ? athavA sakampa nahIM hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-"goyamA" he gautama ! ve 'no dese yA ekadeza se sakampa nahIM hote haiM, kintu "samveyA vi nireyA vi" sarva deza se bhI sakamma hote haiM aura sakampa nahI bhI hote haiM / paramANuoM meM jo dezataH sakampatva kA niSedha kiyA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki unake niravayavatA ke kAraNa dezatva kA abhAva hotA hai / "duppaesiyA NaM bhaMte / khaMdhA pucchA" isa sUtra dvArA zrIgautamasvAmIne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! jo dvipradezika skandha haiM, ve kyA eka deza se sakampa ekadezathI ane keIvAra sarvadezathI sakapa hAya che. ane keIvAra teo sa45 nathI 54 tA. 'paramANupoggalANa bhaMte ! ki deseyA savveyA nireyA' A sUtrapAThadvArA zrIgautamasvAmIe jeTalA paNa pudgala paramANuo che, teo nA saMbaMdhamAM prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke he paramakRpALu bhagavad saghaLA paddala paramANuo zuM ekadezathI sakaMpa hoya che? athavA sarvadezathI sakaMpa hoya che? athavA sakaMpa nathI hotA ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe cha -'goyamA' 3 gautama! tayA 'no deseyA' zathI sa45 khAtA nathI. para savveyA vi nireyA vi' mahathI to sazathI 5 saya hAya che. ane sakaMpa nathI paNa hatA. paramANu emAM dezataH sakaMpa paNane je niSedha ya . tenu // 2 tamanu nizcaya pA che, 'duppaesiyA NaM bhNte| khaMdhA pucchA' m| sUtra54 vA zrIgautamasvAmI prasuzrI se pUcharcha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - bhagavatIstre 'goyamA' he gautama ! 'deseyA vi samveyA vi nireyA vi' dezaimA api dvipadezikAH skandhAH sabaijA api-nirejA api bhavantIti / 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' evaM yAvadanantamadezikAH-anantamadezikaparyantAH skandhA dvipadezikavadeva dezaijA api sarve jA api nirejA api bhavantIti bhAvaH / 'paramANupoggale NaM bhaMte ! samvee kAlo kevacciraM hoI paramANupudgalaH khalu bhadanta ! sarvajaH kAlataH kiyaciraM bhavati ? he bhadanta ! kiyatkAlaparyantaM paramANuH sarvAtmanA kampanazIlo bhavatIti praznaH, bhagavAnAha-goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jaha-neNaM eka samayaM' jaghanyata ekaM samayaM yAvat paramANuH sarvAtmanA kampanavAn bhavatIti / 'ukoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaimAgaM' utkarSeNa AvalikAyA asaMkhyeyabhAgaparyantaM parahote haiM ? athavA sarvadeza se sakampa hote haiM athavA kisI bhI deza se athavA sarvadeza se sakampa nahIM hote haiM ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM-"goyamA ! deseyA vi samveyA vi nireyA vi" he gautama ! samasta dvipradezika skandha ekadeza se bhI sakampa hote haiM sarvadeza se bhI sakampa hote haiM aura sakampa nahIM bhI hote haiM / "evaM jAva aNaMta. paesiyA' isI taraha se yAvat anantapradezika skandha bhI bahuvacana kI vivakSA meM ekadeza se bhI sakampa hote haiM sarvadeza se bhI sakampa hote haiM aura sakampa nahIM bhI hote haiN| "paramANupoggale NaM bhaMte! samvee kAla bho kevacciraM ho" he bhadanta ! paramANu pudgala kAla kI apekSA sarvAza se kitane kAla taka sakampa hotA hai ? "goyamA ! jahanneNa ekkaM samayaM ukkoseNaM Ava. ke he bhagavana je be pradezevALA kaMdhe che, te zuM ekadezathI sakapa hoya che? athavA sarvadezathI sakaMpa hoya che ? athavA koIpaNa dezathI athavA sarva dezathI sakaMpa nathI hatA? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe -'goyamA ! deseyA vi savveyA vi nireyA vi' 3 gautama ! saghaNA me pAvALA skaMdha ekadezathI paNuM sakaMpa hoya che sarvadezathI paNa sakapa hoya bhane sa45 nathI pAtA evaM jAva aNaM tapaesiyA' se pramANe yAta anaMta pradezavALA kaMdhe paNa bahuvacananI vivakSAmA ekadezathI paNa sakaMpa hoya che, sarvadezathI paNa sakaMpa hoya che, ane sakaMpa nathI paNa DAtA "paramANupoggale Na bhaMte ! savvee kAlao kevaccira hoi' sAvana paramANu pudgala kALanI apekSAthI keTalA kALa sudhI sarvAzathI sakaMpa heya goyamA! jahanneNaM eka samaya ukkoseNa AvaliyAe asaMkhejjai. bhAga, gautama ! te 43nyathI ke samaya sudhI bhane SBthI mAsiDAnA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u. 4 sU014 paramANvAdInAM saijatvAdikam 927 mANuH sarve jo bhavatIti / 'niree kAlamo ke ciraM hoI' paramANupudgalaH kAlataHkiyaciraM nirejo bhavatIti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! ' jahanneNaM evaM samayaM ukko seNaM asaMkhejjaM kAlaM' jaghanyata ekasamayaparyantam utkarSeNa asaMkhyeyaM kAlaM paramANu nirejo bhavatIti / 'duppaesie gaM maMte ! khaMdhe dete kAla ke cciraM hoI' dvipadezikaH khalu madanna ! skandhaH kAlataH kiyacciraM bhavati ? he bhadanta / dvimadezikaH skandhaH kiyatkAlaparyantaM dezataH kampanavAn bhavatIti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jahanne ekaM samayaM ukoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAgaM' jaghanyena ekaM samayam utkarSeNa AvalikAyA asaMkhyeyabhAgam / 'sabvee kAlao kenacciraM hoI' sarve ja liyAe asaMkhejjaibhAgaM' he gautama ! vaha jaghanya se eka samaya taka aura utkRSTase AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla taka sarvAramanA sakampa hotA hai / 'niree kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! vaha pula paramANu kitane samaya taka niSkampa rahatA hai ? 'goyamA jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' he gautama! vaha jaghanya se eka samaya taka aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla taka niSkampa rahatA hai / "duppaesie NaM bhaMte! khaMdhe desee kAlao kevacciraM hoI' zrIgautamasvAmI isa sUtradvArA prabhuzrI se aisA aba pUchate haiM-he bhadanta / dvipradezika skandha kAla kI apekSA kitane samaya taka deza se sakampa rahatA hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM- "goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukko seNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAga' he gautama ! dvidezika skandha kAla kI apekSA jaghanya se eka samaya taka aura utkRSTa se AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla taka ekadeza se sakampa rahatA hai| asaNyAtamA lAga pramANu sudhI sarvaprahAra saya hoya che, 'nirepa kAlao bafccira hoi' De lagavan te yugala paramANu DeMTalA samaya suSI niSThaca 2he the ? 'goyamA ! jahanneNaM ekka samayaM ukkoseNa asaMkhejja' kAla" 3 gautama ! te jaghanyathI eka samaya sudhI ane utkRSTathI asakhyAta kALasudhI niSThapa rahe the "dutparasieNa bhaMte ! khaMdhe desee kAlao kevaccira hoi zrI gautamaravAmI A sUtrapATha dvArA prabhuzrIne evu' pUche che ke-he bhagavan e pradezeAvALA dha kALanI apekSAthI keTalA samaya sudhI sakapa rahe che ? yA praznanA uttaramA anuzrI De che ! - " goyamA ! jahanneNaM ekka' samaya ko seNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAga" he gautama! me pradezovANI saMgha ajanI apekSAthI jaghanyathI eka samaya sudhI ane utkRSTathI AlikAnA asakhyAtamAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsatra kAlata: kiyacciraM bhAti, bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM ekaM samaya ukoseNaM AvaliyAe asaMkhejaibhArga' jaghanyena eka samayam , utkarSeNa AvalikAyA asaMkhyeyabhAgaM yAvat sarve jo bhavati dvipradezikaH skandha iti / 'niree kAlo kevaciraM hoI' nirejaH kAlataH kiyaviraM bhavati, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM eka samayaM ukoseNaM asaMkheja kAlaM' jaghanyena eka samayaM nirejo bhAti dvimadezikA, utkRSTatastu asaMkhyAtakAlaparyantaM nirejI. 'vatiSThate iti / evaM jAva aNaMtapaesie' evam-dvipadezikavadeva yAvadanantamadezikaH skandhaH jaghanyena eka samayam utkarSeNAsaMkhyAtakAlaM nirejo bhavatIti 'samvee kAlo keciraM hoI' he bhadanta ! vaha sarvAtmanA kitane kAla taka sakampa rahatA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate hai "goSamA! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjai bhAgaM' he gautama ! vaha jaghanya se eka samaya taka aura utkRSTa se AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla taka sakampa sarvAtmanA rahatA hai| 'niree kAlabho kevacciraM hoI" he bhadanta ! vaha akampa-kampana kriyA se rahita kitane samaya taka rahatA hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM"goyamA! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM' he gautama vaha kampana kriyA se rahita kama se kama eka samaya taka rahatA hai aura adhika se adhika asaMkhyAta kAla taka rahatA hai| "evaM jAva aNaMta paesie" isI prakAra yAvat ananta pradezA vAlA skandha jaghanya se eka samaya taka aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla taka kampana kriyA se rahita banA rahatA hai| mAsa pramANa sudhI me zithI sa45 29 che. "savvee kAlao kevacira hoi' hai maga te sarvAtmanAmA sudhI sa45 27 cha 1 // prazrana attaramA prabhuzrI 47 cha hai-goyamA ! jahanneNa ekkaM samaya ukkoseNa zrAvaliyAe asaMkhejjaibhAga' gautama ! te dhanyathI me samaya saMdhI bhane utkRSTathI AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa kALa sudhI sarvAtmanA sakaMpa DAya che. 'niree kAlao kevaccira' hoi' mazana -4pana liyA vinAsA sudhI 27 cha ? yA prazna uttaramA prasuzrI cha hai-'goyamA jahanneNa ekaka samaya ukkoseNaM sakheja kAlaM' gautama ! te dhanyathI eka samaya sudhI kaMpana kiyA vinAnA rahe che ane ane utkRSTathI-vadhAremAM 1dhAre asabhyAta 4 sudhI pana yA vinA 29 cha 'evaM jAva aNata paesie' se pramANe yAvat manAta prazAvANI nyathI se samaya sudhI utkRSTathI asaMkhyAta kALa sudhI kaMpana kriyA vinA rahe che ? zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramANvAdInAM saijasvAdikam 929 'paramANupoggalANaM bhaMte ! samveyA kAlao kevacciraM hoti' paramANupudgalAH khalu bhadanta ! sarvajA:-sarvAtmanA calanavantaH kiyaskAlaparyantaM bhavantIti praznaH / bhagaH ghAnAha-'goyamA' ityAdi 'goyamA' he gautama ! 'sambaddhaM sarvAddhAm sarvadeva sakampA bhavanti paramANupudgalAH / 'nireyA kAlo kevacciraM hoti' nirejA:-kampanarahitAH paramANavaH kiyatkAlaparyantaM bhavantIti prshnH| bhagavAnAha goyamA' ityAdi 'goyamA / ' he gautama ! 'savvaddha' sarvAdAm-sarvakAlaM nirejA bhavanti paramANava iti| 'duppaesiyA NaM bhaMte ! khaMdhA deseyA kAlao kepacciraM0 dvipadezikAH khallu bhadanta ! skandhA dezaijAH kAlataH kiyacciraM bhavanti, kiyatkAlaparyantaM dezataH kampanavatvaM dvimadezikAnAM bhavatIti praznaH, 'savvaddhaM' sarvAddhAm-sarvakAlaM dezataH kampana mityu. "paramANupe galA NaM bhaMte ! samveyA kAlao kevaccira hoti hai bhadanta ? samasta paramANu pudgala kitane kAlataka sakaMpa bane rahate haiM ? isa gautamasvAmIke prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-"goyamA' he gautama "samvaddhave sarvadA hI sakaMpa bane rahate haiN| "nireyA kAlao keva. ciraM hoti" he bhadanta ! paramANu pudgala kaMpana rahita avasthA meM kitane kAla taka rahate haiM ? gautamasvAmIke isa prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate hai-"goyamA' he gautama ! "savvaddha" paramANu pudgala sarvakAla kaMpana rahita avasthA meM rahate haiM / 'duppaesiyANaM bhaMte ! khaMdhA deseyA kAlao keciraM' he bhadanta ! vipradezika skandhoM meM kAla kI apekSA kitane kAla taka ekadeza se kaMpana banA rahatA hai ? arthAt dvipadezika skandhoM ke ekadeza meM kitane samaya taka kaMpana hotA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'savvaddha' he gautama ! vipradezika skandhoM ke ekadeza "paramaNapoggalA bhaMte ! savveyA kAlao kevaccira' hoti' mApana saghaLA paramANu yudgala keTalA kALa sudhI sakaMpa banI rahe che? zrIgautama svAbhAnA sA prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAbhAna che-goyamA gautama 'sambaddha" tamAma samanI 22 cha. 'nireyA kAlao kevaJcira hoti' he dayAsiMdhU bhagavad paramANu yugale kaMpana vinAnI avasthAmAM keTalA kALa sudhI rahI zake che ? zrIgautamasvAmInA A praznanA uttaramAM prabhuzrI teone kahe che -goyamA gautama ! 'savvaddha' 52mA sarvapana vinAnI avasthAmA hecha "duppaesiyA NaM bhaMte ! khaMdhA deseyA kAlao kevaccira' bhagavAna be pradezovALA audho kALanI apekSAthI keTalA kALa sudhI ekadezathI kaMpe rahe che ? athata be pradezavALA skaMdhanA eka dezamAM keTalA samaya sudhI kaMpana DAya 1 mA malanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'savvaddha' gautama / bha0 117 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre taram / 'sadhdheyA kAlao keyazciraM sarvajAH kAlatA kiyacciraM bhavanti 'sambaI' sarvAddhAm sarvakAlamityarthaH / 'nireyA kAlao kevaJciraM0' nirejAra-kampanarahitAH dvipadezikA kAlataH kiyacciraM bhavatIti prshnH| 'sambaddhaM' sarvAdAm-sarvakAlaM thAdityuttaram / 'evaM jAva aNaMtapaesiyA' evaM dvipadezikavadeva kALata: sarvakAlam amantamadezikA api nirejAH sarvakAlaM bhavantIti bhAvaH / 'paramANupoggalassaNe bhaMte ! samyeyassa kevaiyakAlaM aMtaraM hoI paramANupudgalasya khalu bhadanta ! sarve jasya kiyantaM kAlam antaraM vyavadhAna bhavatIti praznaH / bhagavAnAi-'goyamA' he gautama ! meM kaMpana sarvakAla taka banA rahatA hai 'samaveyA kAlao keciraM0' he bhadanta / dvipadezika skaMdha kAlase kitane samaya taka savaija rahate haiM ? 'goyamA' he gautama 'savvaddhaM' sadA kAla taka sarvataH sakapa banA rahatA hai 'nireyA kAlao kecciraM0' he bhadanta ! dvipradezika skaMdhoM meM kitane samaya taka kaMpana rahita avasthA rahatI hai ? isa gautama ke prazna ke uttara meM prabhuzrI kahate haiM-"saMvaddha" he gautama ! dvipradezika skandhoM meM kaMpana rahita avasthA sadA kAla rahatI hai ! "evaM jAva aNaMtapaesiyA' isI prakAra kAlakI apekSA yAvat ananta pradezika skandha bhI kaMpana rahita avasthA meM sadA kAla bane rahate haiN| 'paramANupoggalasta NaM bhaMte ! savveSasta kevaiyakAlaM aMtara hoi' gautama svAmI ne isa sUtra dvArA prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! sarvAtmanA sakaMpa paramANu pudgala kA kitane kAla kA antara hotA meM prazopA 24 ghanA mehezamA saNa sudhI pana 2 che. 'samveyA kAlao kevaccira' 8 sAvana meM pradezavANA 24 the| janI apekSAthI mANa sudhI sana 23 ? uttaramA suzrI 4 cha-'goyamA' gItama! 'savvaddha' sahA sata: sa45 manyA 29 che. 'nireyA kalao kevacicara hoi' . bhagavana be pradezavALA dhamAM keTalA samaya sudhI kaMpana vinAnI avasthA 2 cha ? sA prazna uttaramA prabhuzrI gautabhasvAmI ne cha hai.-'savvaddha' he gautama be pradezavALA mAM sadAkALa kaMpana vinAnI avarathA rahe che. 'evauM jAva aNatapaesiyA' me pramANe panI apekSAthI yAvat anaMta pradezovALA skaMdha paNa sadAkALa kaMpana vinAnI avasthAmAM rahe che. "paramANupoggalassa Na bhaMte ! savveyasma kevaiyakAla' aMtara hoi' gautamapAbhIye A sUtrapAThadvArA prabhuzrI ne evuM pUchyuM che ke-he bhagavana sarvAtmanA sakaMpa pagalonuM aMtara keTalA kALa sudhInuM hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhu zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramANbAdInAM saijatvAdikam 931 'sahANaMtaraM paDucca jahanneNaM eka samayaM uko segaM asaMkheja kAlaM' svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena eka samayam utkarSeNa asaMkhyeyaM kAlam svasthAnAzrayaNena svarUpeNetyarthaH jaghanyata ekasamayasya vyavadhAnaM bhavati tathA utkRSTato'saMkhyeya. kAlasya vyavadhAnaM bhAtIti bhAvaH / 'parahANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekkaM samaya ukoseNaM evaM ceva' parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkRSTato'pi evameva-pUrvavadeva asaMkhyeyakAlamityarthaH, parasthAnAzrayaNena-skandhAkAreNa jagha. nyena ekasamayasya utkarSeNa asaMkhyeyakAlasya vyavadhAnaM bhavatItyarthaH / 'nireyassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' nirejasya-kampanarahitasya paramANoH kiyantaM kAlam antaraM-vyavadhAnaM bhavatIti paznaH / uttaramAha-'sahANataraM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukoseNaM AliyAe asaMkhejjaimArga' svasthAnAntaraM svasthAnApekSayA vyavadhAna jaghanyena ekasamayam utkRSTata AvalikAyA asaMkhyeyabhAgamantaraM vyavahai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'saTThANamaMtaraM paDucca jahanneNaM eka samaya ukkoseNaM asaMkhejna kAlaM' he gautama ! svasthAna ke AzrayaNa se jaghanya eka samaya kA aura utkRSTa se asaMkhyAta samaya kAla kA antara hotA hai / svasthAna zabda kA artha svarUpa hai| 'parahAgaMtaraM paDucca jahannegaM ekkaM samaya ukkoseNa evaM'ce tathA-parasthAna kI apekSA jaghanya eka samaya kA aura utkRSTa asaMkhyAta kAla kA antara hotA hai| 'nireyassa kevaiyaM kAla aMsara hoI' he bhadanta kaMpana rahita paramANu kA kitanA antara hotA hai ? antara zabda kA artha vyavadhAna hotA hai| uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'sahANamaMtara paDucca jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjA bhAgaM' he gautama! svasthAna ke Azraya se jaghanya vyavadhAna-antarazrI cha -"saTTANama'tara paDucca jahanneNaM eka samaya ukkoseNa' asaM kheja kAla' gautama! svasthAnanA mAzrayathI dhanyathI samayanu bhane ukawthI asaMkhyAta samaya sudhInA kALanuM aMtara hoya che. svasthAna zabdane matha 1135 cha "paradvANa tara paDucca jahanneNa ekkasamaya ukkoseNa eva ceva' parasthAnanI apekSAthI jaghanya eka samayanuM ane utkRSTathI asaMkhyAta samayana tara DAyacha 'nireyassa kevaiyaM kAlaM aMtara hoi' 3 sAvanna vinAnA paramANuonuM keTaluM aMtara hoya che? aMtara zabdane artha vyavadhAna e prabhArI che. yA praznanA uttaramA prabhuzrI gautabhAbhIna 4 cha hai-'sadANa maMtara paDucca jahanneNa ekkaM samaya uk koseNa AvaliyAe asakhejjahabhAga' gautama! vasthAnanA AzrayathI jaghanyathI vyavadhAna-aMtara eka samayanuM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 932 bhagavatI dhAnaM bhavatIti / 'paradvANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM asaMkheja kAlaM' parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkRSTato'saMkhyeyaM kAlam parasthAnApekSayA jaghanyata ekasamayasya utkRSTato'saMkhyeyakAlasya upavadhAna bhavatIti bhAvaH / 'duppaesiyassa NaM bhaMte ! khaMghassa deseyassa kevayaM kAlaM aMtaraM hoI' dvipadezikasya khalu bhadanta ! skandhasya dezajasya kiyantaM kAlamantara vyavadhAnaM bhavatIti praznaH, uttaramAha-'sahANaMtara paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukoseNaM asaMkhejnaM kAlaM' svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena eka samayam utkRSTato. 'saMkhyeyaM kAlaM pavadhAnaM bhavati dezaijalasyeti / 'parahANataraM paDucca jahanne] ekkaM samayaM ukoseNaM arNataM kAlaM' parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkRSTato'nantaM kAlaM yAvat parasthAnApekSaM vyavadhAnaM bhavatIti / 'savveyassa kevala eka samaya kA hotA hai aura utkRSTa antara AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga kA hotA hai / 'paraTThANaMtara paDucca jahanneNa ekkaM samaya ukkoseNaM asaMkheja kAlaM' parasthAna ke Azraya se jaghanya antara eka samaya kA aura utkRSTa antara asaMkhyAta kAla kA hotA hai| 'duppae. siyasa Na bhaMte ! khaMdhassa deseyassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! aMzataH sakaMpa dvipradezika skaMdha kA kitane kAla kA antara hotA hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'sahANaMtara paDucca jahanne] eka samaya ukkoseNa asaMkhejja kAla' he gautama ! svasthAna kI apekSA jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla kA antara hotA hai / 'paraTTANaMtaraM paDubca jahanneNa ekkaM samayaM ukko seNaM aNaMta kAlaM' parasthAna kI apekSA jaghanya antara eka samaya kA aura utkRSTa antara ananta kAla kA hotA hai 'samveyassa kevayaM kAla' hoya che ane ukRSTa aMtara AvalikAnA asaMkhyAta bhAganuM hoya che "gdvANataraM paDucca jahanneNa' ekka samaya ukkoseNa asaMkhejja kAla" 52thAnanA AzrayathI jaghanya aMtara eka samayanu ane utkRSTa aMtara asaMkhyAta manu DAya che, 'duppaesiyassa gaM bhaMte ! khaMdhassa deseyassa kevaiya kA aMtara jo he bhagavana aMzataH sakapa be pradezAvALA skaMdhanu aMtara keTalA kALanuM hAya cha 1 mA prazna uttaramA pramuzrI 49 che hai-'saTANatara paDucca jahaNNeNaM eka samaya unakoseNa asaMkhejja kAla' he gItama! svasthAnanI apekSA jaghanyathI ekasamayanuM ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanuM aMtara hoya che 'paradrANa tara par3acca jahanneNa ekkasamaya ukkoseNa aNata kAla" 52sthAnanI apekSAthI jaghanya aMtara eka samayanuM ane utkRSTa aMtara anaMta kALanuM hoya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramANvAdInAM saijatvAdikam 933 iyaM kAlaM.' sarvejasya dvipadezikaskandhasya kiyantaM kAlamantaraM vyavadhAna bhavatIti praznaH, uttaramAha-evaM ce' ityAdi / 'evaM ceva jahA dese yassa' evameva yathA dezaijasya yathA svasthAnaparasthAnApekSaM jaghanyotkRSTAbhyAM vyavadhAnaM kathitaM tathaiva sabaijasyApi svasthAnApekSa vyavadhAnaM jaghanyena samayaikamAtram utkRSTato'saMkhyeyaM kAlam parasthAnApekSaM tu jaghanyena ekaM samayamuskRSTato'nantaM kAlamiti / 'nireya. ssa kevaiyaM kAlaM' nirejasya kiyantaM kAlaM vyavadhAnaM bhavatIti praznaH / uttaramAha'sahANaM' ityAdi / 'saTTANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaimArga' svasthAnAntaraM pratItya jaghanyena ekaM samayam utkRSTata Avalihe bhadanta ! sarvA zataH sakaMpa videzika skaMdha kA kitane kAla kA antara hotA hai ? 'evNce|0' he gautama ! deza se sakaMpa vipradezika skaMdha kA antara jaisA svasthAna aura parasthAna ko lekara jaghanya aura utkRSTa se kahA gayA hai vaisA hI antara sarvAM zataH sakaMpabimadezika skaMdha kA bhI svasthAna parasthAna kI apekSA lekara jaghanya aura utkRSTa se kahanA cAhiye / tathA ca-svasthAna kI apekSA se jaghanya antara sarvAMzataH sakaMpa dvipradezika skaMdha kA eka samaya kA aura utkRSTa antara asaMkhyAta kAla kA hotA hai / parasthAna kI apekSA lekara jaghanya antara isakA eka samaya kA aura utkRSTa antara ananta kAla kA hotA hai| 'nireyasma kevaiyaM kAlaM' he bhadanta ! jo dvipradezika skaMdha akaMpa hai usakA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'sahANaMtaraM paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM Ava che, 'savveyassa kevaiya' kALa' hai 34AnidhAna bhavana sAthI sapane prazANA 24dhanu mata2 48 gatuMDAya cha ? 'evaM ceva.' gautama! dezathI sakaMpa be pradezavALA skaMdhanu aMtara asthAna ane parasthAnane Azraya karIne jaghanya ane utkRSTathI kahayuM che, eja pramANenuM aMtara sarvAzathI sakaMpa be pravezavALA dhanu paNa svasthAna ane parasthAnanI apekSAthI jaghanya ane utkRSTathI kahevuM joIe. tathA svathAnanI apekSAthI jaghanya aMtara sarvAzataH sakaMpa be pradezavALA skaMdhanu eka samayanu ane utkRSTa aMtara asaMkhyAta kALanuM hoya che. parasthAnanI apekSAthI jaghanya aMtara tenuM eka samaya bhane aSTa mata2 anatAnu DAya che 'nireyassa kevaiya kAla" he bhagavana je be pradezevALo skaMdha akaMpa che. tenuM keTalA kALanuM aMtara hoya cha 1 / prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'sadvANa tara paDucca jahanneNa eka samaya ukkoseNaM AvaliyAe asaMkhejjaibhAga' gItama ! svasthAna zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre kAyA asaMkhyeyaM bhAgaM svasthAnApekSaM vyavadhAnaM bhavatIti / 'paradvANaMtaraM paDucca jahanneNaM eka samayaM ukoseNaM aNataM kAlaM' parasthAnAntaraM pratItya jaghanyena eka samayamutkRSTato'nantaM kAlam iti / evaM jAva aNaMtapaesiyassa' evaM yAvadanantaprade. zikasya, tripradezikAdArabhya anantamadezikaskandhasya nirejasya svasthAnaparasthAnasApekSam jaghanyotkRSTAbhyAM vyvdhaanmvgntvymiti| 'paramANugoggalA NaM bhaMte ! samveyANaM kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' paramANupudgalAnAM khalu bhadanta / sarvajAnAM kiyantaM kAlam antara vyavadhAnaM bhavati calanakriyAyA iti praznaH, bhagavAnAha'nasthi aMtaraM' nAstiantaram-vyavadhAnam sarvA ze sakampAnAM paramANUnAM kAlatazcalana vyavadhAnaM na bhavatItyuttaram / 'nireyANaM kevayaM0' nirejAnAm-niSkampaparamANu. liyAe asaMkhejjaibhAgaM' he gautama! svasthAna ko Azraya karake jaghanya se antara eka samaya kA aura uskRSTa se antara AvalikA ke asaM. khyAtaveM bhAga pramANa kAla kA hotA hai| 'parahANataraM paDucca jahanneNa ekkaM samayaM ukkoseNa aNataM kAla' tathA-parasthAna kI apekSA lekara jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se ananta kAla kA antara hotA hai / 'evaM jAva aNaMtapaesiyassa' isI prakAra se svasthAna parasthAna kI apekSA lekara yAvat nireja anantapradezika skandha kA jaghanya aura utkRSTa antara jAnanA cAhiye / 'paramANu poggalANa bhaMte ! savveyANaM kevaiyaM kAla aMtara hoI' he bhadanta sakaMpa paramANu pudgaloM kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate hai-'nasthi aMtara' he gautama ! sakaMpa paramANu pudagaloM kA antara nahIM hotA hai| ne Azraya karIne jaghanyathI eka samayanuM aMtara hoya che. ane utkRSTathI mAlizAna asabhyAtamai mA pramANa nu tara DAya che. 'paradvANaMtara paDucca jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aNaMta kAlaM' tathA 52sthAnanI apekSAthI dhanyathA samayatuM bhane utkRSTathI manAta anumata2 DAya cha 'eva jAva aNaMtapaesiyasa' me pramANe bheTa svasthAna 522thAnanI apekSAthI yAvata niraja anaMta pradezavALA skaMdhanuM jaghanya ane utkRSTa aMtara samajavuM joIe "paramANupoggalA NaM bhaMte ! savveyANaM kevaiya kAlaM aMtara hoi' 3 sApa 45 paramANu pulonuM aMtara keTalA kALanuM hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhu zrI gItamasvAbhAna 4 -nathi aMtaraM' he gItama! sa45 52mANa pudgalenu aMtara hetuM nathI. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramApabAdInAM saijatvAdikam 935 pudalAnAM kiyantaM kAlamantaraM vyavadhAnaM bhavatoti praznaH / uttaramAha-'natyi aMtaraM' nAsti antaram / 'duppaesiyANaM bhaMte ! khaMdhANe deseyANaM kevaiyaM0 dvipadezi. kAnAM bhadanta ! skandhAnAM dezaijAnAm-dezataH kampanavatAM kiyantaM kAlamantara' vyavadhAnaM bhavati kampanakriyAyA iti praznA, uttaramAha-'nathi aMtaraM' nAsti antaram / 'samveyANaM kevaiyaM kAlaM.' sabaijAnAM dvipadezikAnAM kiyantaM kAla. mantaraM bhavatIti praznA, uttaramAha-'nathi aMtaraM nAsti antaram-vyavadhAnamiti / 'nireyANaM kevaiyaM kAlaM.' nire nAnAM dvipadezikaskandhAnAM kiyanta kAlamantara "nirayANa kevaiya kAla' he bhadanta ! niSkampa paramANu pudgaloM kA kitane kAla kA antara hotA hai ? utsara meM prabhuzrI kahate haiM-"natyi aMtaraM' he gautama ! niSkampa paramANu pudgaloM kA antara nahIM hotA hai| "duppaesiyANaM bhaMte ! khaMdhANaM deseyANa kevaiya he bhadanta ! vipradezika skandhoM kA jo ekadeza se sakaMpa hote haiM kitanA antara hotA hai ? arthAt dezataH sakampa vipradezika skandhoM kI kaMpana kriyA kA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM'nasthi aMtara' he gautama ! inakI kampana kriyA kA antara nahIM hotA hai| "savveyANa kevaiyaM kAla he bhadanta ! sarvAzataH sakaMpa vipade. zika skandhoM kI kaMpana kriyA kA antara kitane kAla kA hotA hai? "nasthi aMtara" he gautama ! sarvAzitaH sakaMpa vipradezika skandhoM kI kampana kriyA kA aMtara nahIM hotA hai / 'nireyANaM kevaiyaM kAla hai bhadanta ! niSkampa dvipradezika skandhoM kI niSkapana kriyA kA antara "nireyANaM kevaiya kAlaM.' magan na045 52mA pugAnu atara 8 nuhAya che 1 prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -nathi aMtara' he gautama! niSkapa paramANu pudgalonuM aMtara hotu nathI. "duppaesiyANaM bhaMte khaMdhaHNa deseyANaM kevaiya' he mAnya prshaavALA dhana je ekadezathI sakapa hoya che. tenuM aMtara keTalA kALanA hoya che? arthAta dezataH sakaMpa be pradezevALA dhanI kaMpana kriyAnuM aMtara keTalA kALanuM hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'ntthi aMtara' gautama! tenI pana hiyAnu bhatara DAtunathI. 'savveyANaM kevaDaya' kAla'' umApana sazata: 45 me prazAvAta 24 ghAnI apana kriyAnuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke "nathi aMtara' hai gautama ! sarvA zata: sa45 me prazA. 24 pAnI pana (yAna mata2 tu nathI. 'nireyANa kevaiya kAla' 3 mA niH5 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre bhavatIti praznaH / uttaramAha-'natthi aMtara' nAsti antaramiti / evaM jAva aNaMtapaesiyANa evaM nipradezikAdArabhya anantapradezikaparyantaM boddhavyam , 'eesi gaM bhaMte! paramANupoggalANaM samveyANaM nireyANa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA cA' eteSAM khalu bhadanta ! paramANupudgalAnAM sarvajAnAM nirejAnAM ca katare kattarebhyo pAvadvizeSAdhikA vA yAvatpadena aspA vA adhikA vA halyA vA eteSAM saMgraho bhavati tathA ca he bhadanta ! paramANanAM sakampAnAM kampanarahitAnAM ca madhye kebhyaH keSAM bahutvamalpatvaM tulyatvam adhikatvaM veti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi 'goyamA!' he gautama ! 'sambatyobA paramANupoggalA savveyA' sarvastokAH sarvAkitane kAla kA hotA hai ? uttara meM pramuzrI kahate haiM-"nasthi aMtara" he gautama ! inakI niSkaMpana kriyA meM antara nahIM hotA hai / 'evaM jAva aNaMtapaesiyANaM' isI prakAra kA kathana niSkapa tripradezika skandha se lekara niSkapa anantapradezika skandhoM kI dezakapana sarva kaMpana aura niSkapana kriyA ke antara ke saMbandha meM bhI jAnanA caahiye| arthAt ina skandhoM kI dezakaMpana sarva kaMpana aura niSkapana kriyAkA antara nahIM hotA hai| ___'eesi Na bhaMte! paramANupoggalANa savveyANa nireyANa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' zrIgautamasvAmI ne isa sUtra dvArA prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! sakaMpa aura niSkapa paramANupudgaloM meM kauna paramANu pudgala kina paramANu pudgaloM se yAvat-alpa haiM ? kauna kina se bahuta haiM ? kauna kina ke tulya haiM ? kauna kinase vizeSa adhika haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-"goyamA ! savvasthovA be pradezevALA aMdhenI niSkapana kriyAnuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? A prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha'nathi atara' gItama! mIniyana kriyAmAM aMtara hetuM nathI. 'evaM jAva aNatapaesiyANa' me08 pramANenuM 4thana Ag5 155deshvALA kampathI laIne niSkapa anaMta pradezevALA skaMdhenI niSkapanakriyAnA aMtaranA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM arthAt A skaMdhanI niSkapana kriyAnuM tara khAtunathI. 'eesi Na bhaMte ! paramANupoggalANa savveyANa nireyANa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' zrIgautamazvAbhAye yA suutraa| prabhune pUchayuM che ke-he bhagavat sapa ane niSkapa paramANu pudugamAM kayA paramANu pagale kyA paramANu pudgalathI yAvat alpa che ? koNa kenAthI vadhAre che? koNa kenI barobara che? ane ke kenAthI vizeSAdhika che? A praznanA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TIkA za025 u.42014 paramANavAdInAM saijaravAdikam 937 pekSayA asyAH paramANupudgalAH sabai jA.-sarvatazcalanadharmANo bhavantIti tadapekSayA 'nireyA asaMkhejjaguNA' nirejA:-kampanarahitAH paramANavaH sarvaijaparamANyapekSayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhvntiiti| 'eesi bhaMte ! duppaesiyANaM khaMdhANe deseyANa samveyANaM nireyANa ya kayare kayarehito jAba visesAhiyA vA eteSAM khalu bhadanta ! dvimadezikAnAM skandhAnoM dezaijAnA sabaijAnAM nirejAnAM ca katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA eteSu madhye kebhyaH keSAmatpatvaM bahutvaM tulyatvamadhikataraveti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'savasthovA dupparasiyA khaMdhA samveyA' sarvastokAH dvipadezikAH skandhAH sajA bhavanti 'deseyA asaMkhejjaguNA' sarve jadvipadezikaskandhApekSayA dezainA asaMkhyAtaguNA paramANupoggalA savveyA' he gautama ! saba kI apekSA kama ve pudgala paramANu haiM jo sarvA zata: sakaMpa haiM / inakI apekSA "nireyA asaMkhe. jjaguNA" nirejaparamANu asaMkhyAtaguNe adhika haiN| "eesi NaM bhaMte ! duppaesiyANaM khaMdhANaM deseyANaM sabeyANa nireyANa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' isa sUtra dvArA zrIgautamasvAmIne prabhuzrI se aisA pUchA hai-he bhadanta ! aMzataH sakaMpa, sarvA zataH sakaMpa aura niSkapa dvipradezika skandho meM kauna kina se alpa haiM ? kauna kina se bahuta haiM ? kauna kinake tulya haiM ? evaM kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA duppaesiyA khaMdhA samveyA" he gautama ! sarvA zataH sakaMpa dvipradezika skandha sabase kama haiN| inase 'deseyA asaMkhejaguNA' asaMkhyAtaguNe adhika dezataH sakaMpa uttaramA prabhuzrI gautamalAmI 27 cha , - goyamA ! savvatthovA paramANa pAgalA samveyA' sonA 42ai re saziyA 45 pur| che. ts| saach| cha. tana2ai 'nireyA asaMkhejjaguNA' ni24 52bhA asaNyAta dhAre che. 'eesi Na bhaMte ! duppaesiyANaM khaMdhANa deseyANaM savveyANa nireyANa ya kayare kayarehito! jAva visesAhiyA vA' mA sUtrAdvArA gautabhAbhIya prabhuzrIna evuM pUchayu che ke-he bhagavana aMzataH sakaMpa ane niSkapa be pradezavALA mAM koNa konAthI alpa che? keNu tenAthI vadhAre che? koNa konI barAbara che? ane koNa kenAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 47 cha -"goyamA ! savvatthovA duppaesiyA khadhA savveyA gautama ! sarvAzathI sakaMpa be pradezavALA skaMdha sauthI apa che, tenA karatAM 'deseyA asaMkhejjaguNA' ma jhyaatgaa| dhAre dezata: sa5 me prdeshaa|| bha0 118 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne adhikA bhavanti, 'nireyA asaMkhejjaguNA' dezaja dvipadezika skandhA pekSayA nirejA dvimadezikAH skandhA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti / 'evaM jAva asaMkhejmapaesiyANaM baMdhANaM' evaM yAvat asaMkhyeyapradezikAnAM skandhAnAm yathA dezaijasavai janirejamabhedabhinneSu dvipradezikaskandheSu alpabahutvaM kathitam sathaiva trimadezikAdArabhya asaMkhyAtapradezikAntaskandheSu dezaijasarve janirejabhedabhinneSu sarvastokAH sarvaijAH skandhAH tadapekSayA dezaijA asaMkhyAtaguNA adhikAH, tadapekSayA'pi asaMkhyAtaguNA adhikA nirejA asaMkhyAtAdezikAntA: skandhA jJAtavyA iti bhAvaH / 'eesiNaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM khaMdhA deseyANaM samveyANaM nireyANa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' eteSAM khalu bipradezika skandha haiN| 'nireyA asaMkhejjaguNA' tathA inakI apekSA bhI asaMkhyAtaguNeM adhika ve vipradezika skandha haiM, jo akaMpa haiM / "evaM jAva asaMkhejjapaemiyANaM khadhANa" jisa prakAra se dezataH sakaMpa sarvA zataH sakaMpa evaM niSkampa dvipradezika skandhoM meM yaha alpa bahutva kahA gayA hai, isI prakAra se tripradezazika skandhoM se lekara asaM. khyAta pradezika skandhoM taka kA bhI inakI dezataH sakaMpa aura niSkaMpa avasthAoM ko lekara alpa bahutva kahanA cAhiye / isa prakAra saba se kama tripradezika skandha se lekara asaMkhpAta pradezika ve skandha haiM, jo sarvAza se sakaMpa hote haiN| inakI apekSA asaMkhyAtaguNita ve tripadezika se lekara asaMkhyAta pradezika skandha haiM jo dezataH sakaMpa hote haiM aura inakI apekSA bhI asaMkhyAtaguNita adhika ve triprade. zika skandha se lekara asaMkhyAta pradezika skandha haiM jo nireja haiN| 24aa cha. 'nireyA asaMkhejjaguNA' tathA tenA 3ratA masacyAta pArera 545 me pradezAvara 24 / che. te cha. 'evaM jAva asa khejjapaesiyANa khaMdhANa" je pramANe dezataH sakaMpa sarvAzataH sakaMpa ane niSkapa be pradezAvALA kaMdhomAM A a5bahapaNa kahyuM che. e ja pramANe tripradezika thI laIne asaM. khyAta pradezavALA skaMdha sudhInA skaMdhonuM paNa tenA dezataH sakaMpa ane niSkapa avasthAone laIne a5bahupaNuM kahevuM joIe A rIte sauthI ochA traNa parezAvALA thI laIne asaMkhyAta pradezevALa te kahe che ke je skaMdha savAzathI sakapa hoya che tenA karatAM asaMkhyAtagaNuM te tripradezika rkathI laIne asaMkhyAta pradezavALA kahe che. ke je dezataH sakaMpa hoya che. ane tenA karatAM paNa asaMkhyAtagaNuM vadhAre te tripradezevALA skothI laIne asaMkhyAta pradezAvALA sakaMdhe che, ke je niraja che. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.. sU014 paramANbAdInAM saijatvAdikam 939 bhadanta ! anantamadezikAnAM skandhAnAM dezai jAnAM sabai jAnAM nirejAnAM ca katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA vA eteSu madhye kebhyaH keSAmalpatvabahutvAdikaM bhavatIti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'savva. tthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA savveyA' sarvastokA anantapradezikAH skandhAH sajA sarvApekSayA eteSAmeva alpatvamityarthaH / 'nireyA aNaMtaguNA' nirejA anantaguNAH, sarvajA'nantapadezikaskandhApekSayA nirejA anantamadezikaskandhA anantaguNA adhikA bhvntiityrthH| 'deseyA aNaMtaguNA' dezainA anantaguNAH, nirejA. 'nantapadezikaskandhApekSA dezainA anantamadezikAH skandhA anantaguNA adhikA bhavantIti bhAvaH / 'eesi gaM bhaMte !' eteSAM khalu bhadanta ! 'paramANupoggalANaM saMkhejapaesiyANaM asaMkhejjapaesiyANaM aNaMtapaesiyANa ya khaMdhANaM deseyANaM ___ 'eesi Na bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM khaMdhANa deseyANa savveyANa nirayANaya kayare kayarehiMto jAva visesAhiyA" he bhadanta ! jo dazataH sakaMpa sarvA zataH sakaMga aura akaMpa anantapadezika skaMdha haiM unameM kauna kinakI apekSA alpa haiM, kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinakI apekSA tulya haiM aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA samvatthovA aNatapaesiyA khaMdhA samveyA' he gautama ! sabase kama ve anantamadezika skandha haiM jo sarvAMzataH sakaMpa hote haiM / inakI apekSA "niregA aNaMtaguNA" niSkapa jo ananta pradezika skaMdha haiM ve anantaguNeM adhika haiM / 'deseyA aNaMtaguNA' tathA inakI bhI apekSA anantaguNe adhika ve anantamadezika skandha haiM jo dezataH sakaMpa hote haiM / 'eesi NaM bhaMte! paramANupoggalANa saMkhejjapae. siyANaM asaMkhejjapaesiyANaM agaMtapaesiyANa ya khadhANaM deseyANaM samve. 'eesiNa mate ! aNatapaesiyANa khadhANa deseyANa savveyANaM nireyANa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA' 3 mApana 2 zata: 45 sazita: 50 ane akaMpa anaMta pradezika skaMdha che temAM koNa konA karatAM alpa che ? koNa tenAthI vadhAre che ? keNu kenI khabara che ? ane keNa kenAthI viro pAdhi 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmI cha -'savvatthovA aNa'tapaesiyA khadhA savveyA' gautama ! sothI mech| te manAta prazAvANA pI. sazita: sa45 DAya cha, tanA 42ai 'nireyA aNaMtagaNA' A52 mata prAvaNa 24aa che. te manAta padhAre che. "deseyA aNataguNA' tathA tanA 42di 564 manatazaya padhAre te manAta prshikssdhe| sAhazata: sAya che "eesi Na bhate paramANugoggalANa saMkhe zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 940 bhagavatI sUtre savveyANaM nireyANaM davbaTTayAe parasaTTayAe dabbaparasahayAe kayare kayarehito jAtra visesAhiyA vA' paramANupudgalAnAM saMkhyAtamadezikAnAm asaMkhyAtapradezizikAnAm anantamadezikAnAM ca skandhAnAM dezejAnAM sabaijAnAM nirejAnAM dravyAader pradezArthatayA dravyArthama dezArthatayA katare katarebhyo yAvadvizeSAdhikA bhava ntIti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi / 'gomA' he gautama! 'savvatthovA esiyA khaMdhAveyA davbaTTayAe' sarvastokAH sarvebhyo'lpIyAMsaH anantapradezikAH skandhAH sarvejA dravyArthatayA bhavanti dravyArtharUpeNa sarvAMpekSA sarvejAnantamadezika skandhAnAmalpatvaM bhavatItyarthaH 1 / 'aNatapaesiyA khaMdhA nireyA dAe anaMtaguNA' anantamadezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA anantaguNAH, ghANaM nireyANaM davbaTTayAe paesaTTayAe dabbaTTapaTyAe kamare kayarehiMto jAva visesAhiyA vA' isa sUtradvArA zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai - he bhadanta ! aMzataH sakaMpa sarvAMzataH sakaMpa aura akaMpa paramANu pudgaloM meM saMkhyAta pradezika skandhoM meM asaMkhyAtapradezika skandhoM meM aura anantapradezika skandhoM meM dravyarUpa se pradezarUpa se evaM dravyarUpa pradezarUpa donoM rUpa se kauna skandha kina skandhoM se alpa hai ? kauna kina se bahuta hai ? kauna kina ke tulya hai ? aura kauna kina se vizevAdhika hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM- 'gopamA ! savtratthovA anaMta esiyA khaMdhA savvaiyA davbaTTayAe' he gautama ! dravyarUpa se saba se kama ve anantapradezika skandha haiM jo sarvAMzataH sakaMpa hote haiM / emriyANaM asaMkhejapaesiyANa aNatapaesiyANa ya khadhANa' deteyANaM savveyANa nireyANaM dantraTTayAe paesaTTayAe davvaTTaraesaThuyAe kayare kayarehiMto ! jAva visesAhiyA vA' yA sUtrapAThe dvArA gautamasvamIyo anuzrI ne me pUchayu che - bhagavad aMzataH saka'5 sarvAM'zataH saka pa ane akapa paramANu pudgalemA saMkhyAta pradezavALA kadhAmAM asakhyAta pradezAvALa skaMdhAmAM ane anaMta pradezeAvALA kadhAmAM dravyapaNAthI pradezapaNAthI ane dravya pradeza ema ubhayapaNAthI kayA skA kayA skadhA karatAM alpa che ? kayA kayaiA kayA skadhA karatA vadhAre che ? kayAM kayA kayA kadhAnI kharAbara che? ane kayA kayeA kayA kayeAthI vizeSAdhiu che ? yA praznanA uttaramA anuzrI - goyamA ! savvatthovA aNatapaesiyA khadhA svavveyA dubbaTTayAe' 3 gautama dravyayathAthI sauthI gochA te ana ta pradezAvAjA 4 che / sarvAzataH sabhya hoya che. 'anaMta esiyA khaMdhA nireyA davvaTTayAe anaMtaguNA' tenA ratAM dravyayAzAthI te ananta pradeziTha zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramANvAdInAM saijatvAdikam 941 sabaijAnantapradezikaskandhApekSayA dravyArtharUpeNa nirejAnantapradezikaskandhA anantaguNA adhikA bhavantIti bhAvaH2 / 'aNaMtapaesiyA khaMdhA dese yA davaTThayAe aNaMtaguNA' anantamadezikAH skandhAH dezaijA dravyAtayA anantaguNAH, nirejAnantapradezikaskandhApekSayA dezaijAnantamadezikaskandhA anantaguNAH adhikA bhavantItyarthaH3 / 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA samveyA daTTayAe asaMkhenaguNA' asaMkhyeyamadezikAH skandhAH sarvaijA dravyArthatayA anantamadezikaskandhApekSayA asaMkhyeyagugA adhikA bhavantIti4 / 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA samveyA dabaTTayAe asaMkhejjaguNA' saMkhyeyapradezikAH skandhAH sarvejA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, sarve jA'saMkhyeyapradezikaskandhApekSayA sarve jasaMkhyAtapadezikaskandhA dravyApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhvntiiti5| 'paramANupoggalA savveyA dabaTTayAe asaMkhejaguNA' paramANupudgalAH sarvaijA dravyArthatayA-dravyArtharUpeNa, sabaijasaMkhyAta'aNaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davyapAe aNaMtaguNA' aura inakI apekSA dravyarUpa se ve ananta pradezika skandha anantaguNe adhika haiM jo niSkaMpa hote haiM / 'aNaMtapaesiyA khaMdhA deseyA davaTThayAe aNaMtaguNA' inakI apekSA dravyarUpa se ve ananta pradezika skandha anantaguNe adhika hai jo dezataH sakaMpa hote haiN| 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA savveyA davvayAe asaMkhejjaguNA' anantapradezika skandha kI apekSA dravyarUpa se sarva dezataH sakaMpa asaMkhyAtapradezika skandha asaMkhyAtaguNe adhika haiN| 'saMkhejjapapasiyA khaMdhA savveyA vaTTayAe asaMkhejjaguNA' sarvadezataH sakaMpa asaMkhyAta pradezika skandhoM kI apekSA sarva. dezataH sakaMpa saMkhyAtAdezika skandha dravyarUpa se asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'paramANugoggalA savveyA dabaTTayAe asaMkhejaguNA' sarva dezataH 275 mata padhAre cha re ni: 5 saya che. 'aNatapaesiyA saMdhA deseyA davvadayAe aNataguNA' nA 42tA dra0554AthI ta mana tahazi 245 mana ta padhAre che. 42 zata: sa 5 DAya che. 'asaMkhejjapaesiyA khadhA samveyA duvvadayAe asaMkhejjaguNA'manAta prazA 275 42tA dravyAthI sarva dezataH sakaMpa asaMkhyAta pradezevALA skadha asaMkhyAtagaNuM vadhAre che "sakhejjapaesiyA khadhA samveyA davvadayAe asakhejjaguNA' saba zata: 25 asaMkhyAta pradezovALA karatAM sarvadezataH sakaMpa saMkhyAtapradezovALA 24 / dra0554AthI sasa yAtANa padhAre che 'paramANu poggalA samveyA davva. dvayAe asaMkhejjaguNA' sahazata: sa 5 52mA pugata dravyapAthI savazita 5 sadhyAzI 24 / 42ta asaNyAta vadhAre che, "saMkhejjapae sayA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre pradezikaskandhApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti6 / 'saM khejjapaesiyA khaMdhA deseyA dayAe asaMkhejjaguNA' saMkhyeyapradezikAH skandhAH dezaijA dravyArthatayA sabaijaparamANyapekSayA asaMkhyeya guNA adhikA bhavantIti / 'asaM. khejjapaesiyA khaMdhA deseyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtapradezikAH skandhA dezainA dravyArthatayA dezaijasaMkhyAtamadezikaskandhApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti8 / 'paramANupoggaLA nirevA davaTTayAe asaMkhejaguNA' paramANupudgalA nirejA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, nirejAH paramANavo dravyArthatA. rUpeNa dezaijA saMkhyAtapadezikaskandhApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhvntiiti9| 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA daba gae saMkhenaguNA' saMkhyAtapadezikA skandhA nirejA dravyArthatayA nirejaparamANvapekSayA saMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti10 / 'asaMkhejjapaesiyA khadhA nireyA davayAe asaMkhenaguNA' asaM. sakaMpa paramANu pudgala dravyarUpa se sarva dezataH sakaMpa saMkhyAtapradezika skandhoM kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA deseyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA' saMkhyAtapradezika skandha jo ekAMzataH sakaMpa hote haiM dravyarUpa se sarveja paramANu bhoM kI apekSA asaMkhyAta guNe adhika haiM / 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA deseyA dabaTTayAe asaMkhe. jjaguNA' dezaja asaMkhyAta pradezika skandha dravyarUpa se dezaja saMkhyAta pradezika skandhoM kI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'paramANu pogga lA nireyA davaTTayAe asaMkhejjaguNA' nireja niSkampa paramANu pudgala dravyarUpa se dezaija saMkhyAta pradezika skandhoM kI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'sakhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTTayAe saMkhejjaguNA' nireja saMkhyAta pradezika skandha dravyarUpa se nireja paramANuoM kI apekSA khadhA deseyA davvadayAe asaM khejjaguNA sabhyAta pradezavANA 24 / / / azathI sakaMpa hoya che. dravya paNAthI seja-sakaMpa paramANuo karatAM asaMjyaat padhAre cha. 'asa khejjapaesiyA khaMdhA deseyA davvaTThayAe asaMkhenja gaNA, zata: madhyAta prAvaNa 24 the| dravyapAthI dezata: -yAta. prdeshvaannaadhe| 42i masayAtagaNa padhAre che. 'paramANu poggalA nireyA ivvaTyAe asaMkhejjaguNA' nireza-ni045 52 pugata dravyathA deshdezataka saMkhyAta pradezavALA kaMdhe karatAM asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. 'saMkhejjapaesiyA khadhA nireyA dabaTTayAe saMkhejjaguNA' ni ni 5 saMkhyAta pradezevALA saka dravyapaNAthI nireja paramANuo karatAM zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA ThIkA za025 u.4 sU014 paramANvAdInAM saijatvAdikam 943 khyAtapradezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA nireja saMkhyAtamadezika skandhApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti 11 / 'paesaTTayAe' pradezArthatayA - pradezArtharUpeNa, 'samvatyovA aNatapaesiyA' sarvastokA anantapradezikAH, skandhAH sarve jAH pradezArthatayA - pradezArthatArUpeNa sarvAMze sakampA anantamadezikAH skandhAH sarvataH stokA bhavantIti / ' evaM parasaTTayAe vi evam dravyArthatayeva pradezArthatayA api alpabahutvamavagantavyamiti / 'NavaraM paramANupoggalA apae saTTayAe bhANivvA' navaram - kevalaM dravyArtha pakSAt pradezArthatApakSe etAvadvailakSaNyaM yat atra pradezArthatA pakSe paramANupudgalA apadezArthatayA maNitavyAH, paramANUnAM niSpadezatvAt 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA paTTayAe asaMkhejjaguNA' saMkhyAta pradesaMkhyAtaguNe adhika haiN| 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davbaTTayAe asaMkhejjaguNA' niSkrampa asaMkhyAtapradezika skandha dravyarUpa se nireja saMkhyAta pradezika skandhoM kI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'paesa yAe sambatthovA anaMta esiyA0, pradezArthatA kI apekSA se sarvAMzoM meM sakampa ananta pradezika skandha saba se kama hai / 'evaM paesayAe vi' isa prakAra dravprArthatA kI taraha pradezArthatA se bhI alpa bahutva jAnanA cAhiye / 'navara' paramANuvoggalA apaesaTTayAe bhANiyavvA' kevala dravyArthatA pakSa se pradezArthatA pakSa meM itanI hI bhinnatA hai ki yahAM pradezArthatA pakSa meM paramANupudgala apradezArtharUpa se kahanA cAhiye / kyoMki paramANuoM ko eka pradeza se atirikta adhika pradeza nahIM hote haiM / isIliye unheM niSpradezI kahA gayA hai / 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA paTTayAe asaMkhejjaguNA' akampa jo saMkhyAtapradezika sabhyAtA vadhAre che. 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davvaTuyAe asaMkhejjaguNA' niSNuMya asaMkhyAta ahezovANA 26 dravyayasAthI nirebha sakhyAtapradezeAvANA ramghA astAM asabhyAtA vadhAre che. 'parasaTTayAe GortthovA anaMta esiyA' sarvAzathI samya anaMta pradezovANA udho sauthI chAche. 'evaM paTTayAe vi' 4 pramANe dravyArtha pazu pramANe ahezArtha yAsAthI yazu yadapa mahupAzu samabhavaM 'Nava' paramANupoggalA apaesaTryAe mANi cannA' kevaLa dravyapaNA nApakSa karatAM pradezA paNAnA pakSamAM eTaluja bhinna pazu che ke ahIMyAM pradezA paNAnA pakSamAM paramANu pudgala apradezA rUpathI kahevA joIe. kemake--paramANuonuM ekapradeza zivAya vadhAre pradezapaNuM hotu nathI tethI teyAne niSpra dezI - pradeza vinAnA hyA che. 'saMkhejjapaesiyA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre zikAH skandhA nirejAH pradezArthatayA itarebhyo'saMkhyAtaguNA adhikA bhavanti / TravyArthatApakSe dazama bhaGge saMkhayAtaguNA adhikAH kathitAH, iha tu asaM gAtaguNA iyAneva bheda ubhayatra / 'se saMtaM ce' zeSam-kathitAtiriktaM sarvam tadeva-dravyArthatA pakSoktameva jJAtavyamiti / 'davaTThapaesaTTayAe' dravyArthapradezArthatayA 'samasyovA aNaMtapaesiyA khaMdhA samveyA dabaTTayAe' sarvastokAH-sarvebhyo nyUnA mataprade zikAH skandhAH sajA dravyArthatayA bhavantIti 1 / 'te cetra paesaTTayAe anaMta. guNA' ye eva sarva jAnantamadezikaskandhA dravyArthatayA sarvastokAH te eka prade. zArthatayA anantaguNA adhikA bhavantIti / 'agaMtapaesiyA khaMdhA nireyA davyayAe aNaMnagugA' ananta padezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA pUrvApekSayA anaskandha haiM ve pradezarUpa se dUsaroM kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika hai| yadyapi ye 10 ve bhaMga meM dravyarUpa pakSa meM saMkhyAtaguNeM adhika kahe gaye haiM parantu yahA~ ve asaMkhyAtaguNeM adhika kahe gaye haiM itanA hI bheda yahAM donoM sthAnoM meM haiN| 'sesaM taM ceva' vAkI kA ora saba kathana dravyArthatA pakSa meM kahe gaye jaisA hI hai / 'davyadRpaesaTTayAe' dravyArtha aura pradezArtha kI apekSA-donoM kI apekSA 'savvatthovA aNaMtapaesiyA khaMdhA samveyA davaTTayAe' dravyArthatApakSa meM dravyarUpa se saba se kama sarvA zata: sakA jo anantapradezika skandha haiM ve haiM // 1 / 'taMceva paesaTTayAe aNaMtaguNA' paraMtu ye hI savaija anantapradezika skandha pradezarUpa se anantaguNe adhika haiN|2| 'aNaMtaparasiyA khaMdhA nireyA davaTTayAe aNataguNA' akampa anantapradezika skandha pUrva kI apekSA dravyarUpa se anantaguNeM adhika haiM 3 // 'taM ceva pae. khadhA nireyA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' 55 re sabhyAta prazIpaNA 24the| che. teo pradezapaNAthI bIjA karatA asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. joke A 10 dazamAM bhAMgAmAM dravyapaNAnA pakSamAM saMkhyAtagaNuM vadhAre kahayA che. paraMtu ahiyAM te asaMkhyAtagaNuM vadhAre kahyA che. A baMne sthAnamAM ahiyAM n: cha. 'sesaM taM ceva' mADInu bhI saghaNu 4thana dravyA pAnA 5kSamA 4aa pramANe cha. davaTupaesaTTayoe' dravyA bhane prazAnI apekSAthIannanA apekSAye 'savvatthovA aNaMtapaesiyA khadhA savveyA davvayAe' dravyAtha' paNAnA pakSamAM dravyapaNAthI sauthI ochA sazataH sakaMpa je anaMta pradezavALA 24. chete cha / 1 // 'te ceva parasaTTayAe aNaMtaguNA' paraMtu 24 se-sa45 mana ta prazavANA 24 chorA pradezapAthI sanatama padhAre che / 2 / 'aNaMta zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramANvAdonoM saijasvAdikam 945 ntaguNA adhikA bhavantIti3 / 'te ceva paesadvayAe aNaMtaguNA' te evaM uktA evaM anantapradezikA nirejAH skandhAH pradezArthatayA anantaguNA adhikA bhavantIti / 'aNaMtapaesiyA khaMdhA deseyA dabaTTayAe arNataguNA' anantamadezikAH skandhA dezaijAH pUrvApekSayA dravyArthatArUpeNa anantaguNA adhikA bhavanti5 / 'te ceva pae. saTTayAe aNaMtaguNA' te eva pradezArthatayA pUrvApekSayA anantaguNA adhikA bhava. ntIti6 / 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA samveyA dabaTTayAe aNaMtaguNA' asaMkhyAtamade. zikAH skandhAHsarvejA dravyArthatayA anantamadezikadravyApekSayA anantaguNA adhikA bhvntiiti| te ceva parasaTTayAe asaMkhenaguNA' te eva sarvai jA sakhyAtAdezikA eva skandhAH pradezArthatayA pUrvApekSayA asaMkhyAtaguNAH adhikA bhavantIti / saTTayAe aNataguNA' aura ve hI akampa ananta pradezika skandha prade. zarUpa se anantaguNe adhika haiM / 4 // 'aNatapaesiyA khadhA deseyA davaTThayAe aNataguNA' dezataH sakamma jo anantapradezika skandha haiM ve dravyarUpa se pUrva kI apekSA anantaguNeM adhika haiM / 5 // 'te ceva paesaTTayAe aNaMtaguNA' aura ve hI dezataH sakampa anantapradezika skaMdha pradezarUpa se pUrva kI apekSA anantaguNe adhika haiM / 6 / 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhI savveyA davaTTayAe aNaMtaguNA' jo sarveja asaMkhyAtapradezika skaMdha haiM ve anantapradezika skaMdhoM kI apekSA dravyarUpa se anantaguNeM adhika haiN|7| 'te ceva paesaTTayAe asaMkhejaguNA' aura ve hI savaija asaMkhyAta pradezika skaMdha pradezarUpa se pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiN| 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA samveyA dabbayAe asaMkhejja. paesiyA khadhA nireyA davaTyAe arNataguNA' 55 manAta prazAsaghA paDaai Rai dra0yapAthI antraa| padhAre che / / 311 'te ceva paeNyAe aNaMtaguNA' mana me4 2545 mata pradezamA 24 / 2 pradezapAthI mana tazA padhAre cha // 4 // 'aNaMtapaesiyA khadhA deseyA daTTayAe aNaMtaguNA dezataH sakaMpa je anaMta pradezevALA skaMdha che teo dravya paNAthI pahelAM 42di manatama padhAre che. // 5 // ve ceva paesaTTayAe aNataguNA' mana me dezataH sakaMpa anaMta pradezAvALA skaMdha pradeza paNAthI pahelAM karatAM anaMta gayA dhAre cha. 161 'asaMkhejjapaesiyA khadhA savveyA dabaTTayAe aNaMtaguNA' je seja-sakaMpa asaMkhyAta pradezovALA skaMdhe che. te anaMta pradezavALA / 42tAM dravyAthI managaepadhAre cha, // 7 // te ceva paesaTTayAe asaMkhejjagaNA' bhane se-5 madhyAta pradeza 4 the| pradezamAthI 5i Rai masabhyAta padhAre cha. 11811 saMkhejjapaesiyA khadhA samveyA bha0 119 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstre 'saMkhejjapaesiyA khaMdhA samveyA dadhvaTTayAe asaMkhejjaguNA' saMkhyAtapadezikAra skandhAH sarvejA dravyArthatayA pUrvApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhvntiiti| 'te ceva paesaSTyAe saMkhejjaguNA' te eva-sabaijasaMkhyAtapadezikA eva pUrvA pekSayA-pradezArthatArUpeNa saMkhyAtaguNA adhikA bhavanti10 / 'paramANupoggalA samveyA dacaTTha apaesaTTayAe asaMkhejjaguNA' paramANupadalAH sajA dradhyArthAmadezArthatayA pradezArthapakSaka savai jasaMkhyAtamadezikaskandhApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhvntiiti11| 'saMkhejjapaesiyA deseyA khaMdhA davaTThayAe asaMkhejjaguNA' saMkhyAta. pradezikA: skandhA dezaijA dravyArthatayA pUrvApekSayA asaMkhyeyaguNA adhikA bhava. ntIti12 / 'te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA' te eva-dezainasaMkhyAtapradezikA eva pradezArthatArUpeNa pUrvApekSayA saMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti13 / 'asaMkhejjapaeguNA' sarvaija jo saMkhyAta pradezika skandha haiM ve pUrva kI apekSA dravya rUpa se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 9 / 'te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA' ve hI sarvaija saMkhyAtapradezika skandha pUrva kI apekSA pradezarUpa se saMkhyAtaguNeM adhika haiM // 10 // 'paramANupoggalA savveyA davya? apaesaTTayAe asaMkhejjaguNA' sarvA zataH saphampa jo paramANu pudgala haiM ve dravyArtharUpa se pradezArthapakSa kI apekSA saMkhyAtaguNita kathita sarveja saMkhyAtaprade. zika skandhoM se asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 11 // 'saMkhejjapaesiyA deseyA khaMdhA davaTTayAe asaMkhejjaguNA' dezaija jo saMkhyAta pradezika skandha haiM ve pUrva kI apekSA dravyarUpa se asaMkhyAtaguNe haiN|12|| 'te ceva paesTTayAe saMkhejjaguNA' ve hI dezaija saMkhyAtapradezika skandha davvadayAe asaMkhejjaguNA' seza-sa452 cyAzivAya 24 dhau che.paDasA 42ta dr055|thii manyAta! padhAre cha. 11 te cetra paesaTrayAe sakhe. guNA' me-se-sa45 sayAta pradeza vANA 24 the| 59i 42i praza5. sAthI sbhyaataa| padhAre che. // 10 // "paramANupoggalA savveyA dabaTraapae saTyAe asaMkhejjaguNA' sazithI sa452 52mA pugata cha, tara yA paNathI pradezArthapaNuM karatAM saMkhyAlagaNa kahela saja-sakaMpa saMkhyAta prazAvAmA 24 the| 42di masabhyAtazaya padhAre che. 11 // 'saMkhejjapaesiyA deseyA khaMdhA davvaTyAe asaMkhejjaguNA' dezataH 2 sayAtaprazANA 24aa cha ta pasai sadi dravya56uthI asaNyAta garI 15 re che. 121 te ceva paesadayAe sakhejjaguNA' me zata: nyaatprshaavaa|| 24 prazAyI paDeai 12tA sadhyAtA padhAre cha, / 13 / 'asa khejjapaesiyA saMdhA deseyA duvbadra zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU014 paramANvAdInAM saijatvAdikam 947 siyA khaMdhA deseyA davaTTayAe asaMkhenaguNA' asaMkhyAtamadezikAH skandhA dezaijA dravyArthatayA pUrvApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti14 / 'te cetra paesaTa. yAe asaMkhenaguNA' te eva-dezejA saMkhyAtapradezikA evaM pradezArthatArUpeNa pUrvApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti15 / 'paramANupoggalA nireyA dabaTaapaesaTTayAe asaMkhejja guNA' paramANu pudgalA nirejA dravyArthA pradezArthatayA pUrvApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavanti16 / 'saMkhejjAesiyA khaMdhA nireyA dabaTTayAe saMkhenaguNA' saMkhpAtapadezikAH skandhA nirejA:-kampanarahitAH dravyArthatArUpeNa pUrvApekSayA saMkhyAtaguNA adhikA bhavantIti17 / 'te ceva pae saTTayAe saMkhenaguNA' te eva nirejasaMkhyAtapradezikaskandhA evaM pradezArthatayA pUrvApekSayA saMkhyAtaguNA pradezarUpa se pUrvakI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 13 // 'asaM. khejjapaesiyA khadhA deseyA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyAta pradezika skandha jo dezaja haiM dravyarUpa se pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 14 // te ceva paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' aura ye hI dezaja asaMkhyAta pradezika skandha pradezarUpa se pUrva ko apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 15 // 'paramANugeggalA nireyA dabaTTa apaesaTTayAe aMsakhejjaguNA' nireja paramANu pudgala haiM ve dravyArtha apradezArtharUpa se pUrva kI apekSA asaMkhzAtaguNe adhika haiM / 16 // 'saMkhejjapaesiyA khadhA nireyA baTTayAe saMkhejjaguNA" nireja akampa saMkhyAta pradezika skaMdha dravyarUpa se pUrva kI apekSA saMkhyAtaguNe adhika haiN|17 te ceva paesaTTayAe saMkhejjaguNA' aura ve hI nireja saMkhyAta pradezika skandha pradezoM ke rUpa se pahile kI apekSA saMkhyAtaguNeM yAe asaMkhejjaguNA' asabhyAta prazAvAmA 24 / 2 deza che. ta dravyapAthI 53ai 42tA asa yAtanA vadhAre che. 114. 'te ceva eesaTTayAe asaMkhejjaguNA' bhane mAheza asaNyAta zApAmA pravezapayAthI pasai 42di sasacyAta vadhAre che. 15. 'paramANupoggalA nireyA davvadaapaesa. TrayAe asaMkhejjaguNA' nire 2 52bhAzu se che tethe| dravyAya ahe. sAtha pAthI pahesa 42ai madhyAta! padhAre che. 116'sakhejjapapasiyA khadhA nireyA danadayAe sakhejja guNA' nire-ni045 syaatshaavaamdhe| dravyapAthI 5i 42di sacyAta baMdhAre cha / 17 / 'te ceva paesadayAe saMkhejjaguNA' bhana ni0-1deg5 syaatprdeshaa|| 24 / pradezapayAthI zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 948 bhagavatIsatra adhikA bhavantIti18 / 'asaMkhejjapaesiyA khaMdhA nireyA davaTThayAe asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtAdezikAH skandhA nirejA dravyArthatayA pUrvApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhavanti 19 / 'te cetra paesaTTAe asaMkhejagugA' te eva-nirejA saMkhyAta. pradezikarakandhA eva pradezArthatArUpeNa pUrvApekSayA asaMkhyAtaguNA adhikA bhava. ntIti20 / atra sarveSAmalpabahutvAdhikAre dravyArthacintAyAM paramANupadasya sarve: jatvanirejasva vizeSaNAt saMkhyAtAsaMkhyAtanantApadezikAnAM tu trayANAm pratyeka dezainasa janirejatvAtmakavizeSaNAt ekAdazapadAni jAtAni evaM pradezArthatAyA. mapi ekAdazaiva padAni, ubhayArthatApakSe tu etAnyeva-viMzatireva abhUvan sabaija adhika haiM / 18 // 'asaMkhejjapaesiyA khadhA nireyA davaTTayAe asaM, khejjaguNA' nireja akamma jo asaMkhyAta pradezika skandha haiM ve pUrvakI apekSA dravyarUpa se asaMkhyAtaguNe adhika hai / 19 // 'te ceva paesaTTayAe asaMkhejaguNA' aura ve hI nireja asaMkhyAta pradezika skandha pradezoM ke rUpa se pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika hai / 20 / yahAM ina sabake alpa bahutva ke adhikAra meM paramANu pudgala ke dravyarUpa se vicAra karane meM sarvaijatva aura nirejasva vizeSaNa se do pada aura saMkhyAta asaMkhyAta evaM anantapradezika skandhoM ke pratyeka ke dezejasva saH jatvarUpa evaM nirejatvarUpa vizeSaNa se 3-3 pada hone se 9 pada hue haiM isa prakAra kula milAkara 11 pada hue haiN| isI prakAra se pradeza rUpa se vicAra karane para 11 pada hote haiN| tathA dravyarUpa evaM pradezarUpa donoM ke 5i sadi yaataa| dhAre che. 1185 asaMkhejapaesiyA khadhA nireyA davaTyAe asaMkhejjaguNA' nireza-552 asa yAta pravezApAmA dhe| cha tasA paDeai 42ta dravyapAthI asaNyAta! padhAre cha. 16 te ceva paesaTrayAe asaMkhejjaguNA' are seza nireza asabhyAta prdeshaavaa|| 24 ghA ja pradezapaNuthI pahelAM karatAM asaMkhyAta gaNA vadhAre che. ahiyAM A badhAnA alpa-bahupaNAnA adhikAramAM paramANu yudgala padane dravyapaNAthI vicAra karatAM sarvajava-sakaMpa paNa ane nirajava-niSkapaNAnA vizeSaNathI be pade ane saMkhyAta asaMkhyAta ane anaMta pradezevALa skardhAnA darekanA dezaujatva dezamaNAthI ane sarve java-sazapaNAthI ane nijatva nijapanA vize SaNathI 3-3 traNa traNa pade thavAthI 9 navapado banyA che-ArIte kula maLIne 11 agiyAra pade thayA che, e ja pramANe pradezapaNAthI vicAra karatAM tenA paNa 12 agiyAra pade thAya che. tathA dravya ane pradezapaNuthI ubhaya zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU015 pradezata asthikAyanirUpaNam 949 nirejapakSe paramANuSu dravyArtha pradezArthapadayo dravyArthApradezArthatA ityeva rUpeNa ekIkaraNAditi // 0 14 // athAnanyAnapi astikAyAn pradezata eva vicArayannAha - 'kai NaM bhaMte!' ityAdi, mUlam - ka NaM bhaMte! dhammatthikAyasta majjhapaelA pannattA goyamA ! aTTha dhammatthikAyassa majjhapaesA pannattA / kai NaM bhaMte! adhammatthikAyasta majjhapaesA pannattA evaM caiva / kai NaM bhaMte ! AgAsatthikAyarasa majjhapaesA pannattA evaM ceva / kaiNaM bhaMte ! jIvatthikAyasta majjhapaesA pannattA, goyamA ! aTU jIvasthikAya isa majjhapaesA pannatA / ee NaM bhaMte! aTTha jIvItthakAyamajjhaparasA kaisu AgAsapaesesu ogAhaMti goyamA ! jahantreNaM ekkasi vA dohiM vA tIhiM vA cauhiM vA paMcahiM vA chahiM vA ukkoseNaM aTUsu no cevaNaM sattasu / sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! ti ||suu015|| // paNavIsaime sae cauttho udaso samatto // chAyA -- kati khalu bhadanta / dharmAstikAyasya madhyapradezAH prajJaptAH 1 gautama ! aSTa dharmAstikAyasya madhyapradezAH prajJaptAH / kati khalu bhadanta ! adharmAstikAsya madhyapradezAH prajJatAH ? evameva / kati khalu bhadanta ! AkAzAstikAyasya madhyapradezAH prajJaptAH, evameva / kati khalu bhadanta ! jIvAstikAyasya madhyapradezAH prajJaptAH ? gautama ! aSTau jIvAstikAyasya madhyapradezAH prajJatAH / ete khalu bhadanta ! aSTau jIvAstikAyasya madhyapradezAH katiSu AkAzapradezeSu avagAhante ? gautama ! jaghanyena ekasmin vA dvayorvA, triSu vA, caturSu vA, paJcasu vA SaTsu vA utkRSTena aSTasu naiva khalu saptasu / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti // sU0 15|| // paJcaviMzatitame zata ke caturthodezakaH samAptaH // sammilita rUpa se vicAra karane para 20 pada hote haiN| kyoMki yahAM para sarveja aura nire pakSa meM paramANuoM meM dravyArtha pradezArtha ko dravyArtha apradezArtha isarUpa se eka kara diyA gayA hai | 0 14 // paNAthI vicAra karatAM 20 pado thAya che. kemake A pakSamAM save ja-saka pa ane niraMja-niSkapa pakSamAM paramANuomAM dravyApradezAne dravyA a pradezA A rIte eka pada karavAmAM Avela che. prasU0 145 zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre TIkA-'kai NaM bhaMte' kati khalu bhadanta ! 'dhammasthikAyassa majjhapaesA pannattA' dharmAstikAyadravyasya madhyapradezA madhyA avayavAH prajJatAH kathitA iti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'aTTha dhammasthikAyassa majjhAesA pannattA' aSTau dharmAstikAyasya madhyapadezAH prjnytaa| 'kaha NaM maMte ! adhammasthikAyassa majjhapaemA pannattA' kati khalu bhadanta ! adharmAstikAyasya madhyapradezAH prajJaptA iti praznaH / uttaramAha-'evaM ceva' evameva aSTAveva yayA dharmAstikAyasya aSTau madhyapradezA stathaiva adharmAstikAyasyApi aSTAveva madhyapradezA jJAtavyA iti / 'kai NaM bhaMte ! AgAsasthikAyassa majjhapaesA panattA' kati ____atha sUtrakAra anya astikAyoM kA bhI pradezoM kI apekSA vicAra karate hai-'kaha gaM bhaMte ! dhammasthikAyassa majjhapaesA pannattA' ityaadi| TIkArtha-isa sUtradvArA gautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai-'kara NaM bhaMte ! dhammasthikAyasta majjhapaesA pannattA' he bhadanta ! dharmAstikAya ke madhyapradeza kitane kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM'goyamA ! aTTha dhammasthikAyassa majjhapaesA pannattA' he gautama ! dharmA stikAya ke madhyapradeza-madhya avayava ATha kahe gaye haiN| ___'kaha NaM bhaMte ! adhammasthikAyassa majjhAemA pannattA' he bhadanta ! adharmAstikAya ke madhyapradeza kitane kahe gaye haiM ! uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'evaM ceva' he gautama! dharmAstikAya ke jaise adharmAstikAya ke bhI madhyapradeza ATha hI kahe gaye haiN|| ____ 'kai NaM bhaMte ! AgAsasthikAyassa majjhapaesA pannattA' he bhadanta ! have sUtrakAra bIjA atikAnuM paNa pradezonI apekSAthI thana kare cha.-"kaNa bhaMte ! dhammasthikAyassa majjhapaesA pannattA' tyAha TIkAW--A sUvadvArA zrIgautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke'kinnN bhaMte ! dhammatthikAyassa majjhapaesA pannattA' samapanyAstiyana madhyapradeze keTalA kahayA che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa aDha dhammatthikAyassa majjhapaesA pannattA' 3 gautama ! mAstiyana madhyapradeza mA 4DayA che. 'kai NaM bhaMte ! adhammasthikAyastha majjhapaesA pannattA' he bhagavana adhamastikAyanA madhyapradeze keTalA kayA che? A praznanA uttaramAM zrI gautabhasvAmIna 4 chete-evaM ceva' gItama! yastAyanajayana pramANe mAstiyanA madhyapraai 54] 20801 49yA che. 'kai NaM bhaMte ! AgAsasthikAyassa majjhapaesA pannattA' agavan mastiyana madhyapra. zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TIkA za025 u.. sU015 pradezata asthikAyanirUpaNam 951 khalu bhadanta ! AkAzAstikAyasya madhyapradezAH prajJaptA, uttaramAha-evaM ceva' evameva yathA'dharmAstikAyasyASTau madhyapradezAH kathitA stathaiva AkAzAstikAya. syApi aSTAveva madhyapradezA jJAtavyA iti / ete ca dharmAdharmAkAzAstikAya svaka pradezASTakAvagAhino jnyaatvyaaH| iha ca yadyapi dharmAstikAyAde lokamamANatvena teSAM madhya rasnamabhAvakAzAntara eva bhavati, na tu rucake, tathApi dizAmanudizAMca tadudbhavatvA dharmAstikAyAdInAM madhyaM rucake vivakSitamiti pratIyate / 'kai bhaMte ! jIvasthikAyassa majjhapaesA panattA' kati khalu bhadanta ! jIvAstikAyasya madhyapradezAH prajJAtA iti prshnH| bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'a jIyathikAyassa majjJapaesA pannattA' aSTau jIvAstikAyasya madhya. pradezAH prAptAH / jIvAstikAyasyeti pratyekaM jIvAnAmityarthaH, te ca sarvasyAAkAzAstikAya ke madhyapradeza kitane kahe gaye haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM- 'evaM ceva' he gautama ! dharmAstikAya ke jaise AkAzAstikAya ke bhI madhyapradeza ATha hI kahe gaye haiM / ye dharmAstikAya adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ATha rucaka pradezoM para avagAhI hote haiM, aisA jAnanA caahiye| yahAM yadyapi dharmAstikAyAdika loka pramANa hone se inakA madhyama bhAga rucaka se asaMkhya yojana dUra ratnaprabhA ke AkAzAntara-avakAzAntara-meM AyA hai rucaka meM nahIM AyA hai / taba bhI dizA aura vidizA kI utpatti kA sthAna rucaka hai isakA kAraNa dharmAstikAyAdikoM ke madhyabhAgoM kI bhI rucaka meM viSakSA kI gaI hai aisA mAluma paDatA haiN| 'kaha NaM bhaMte ! jIvasthikAyassa majjhapaesA pannattA' he bhadanta ! jIvAstikAya ke madhyapradeza kitane kahe gaye haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! ag jIvasthikAyassa majjhapaesA pannattA' he gautama ! dezI mAyA cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI cha,-'eva'cevA he gautama adharmAstikAyanA kathana pramANe AkAzAritakAyanA madhyapradeza paNa AThaja kahayA che. A ATha rUcaka pradeza para avagAhanA vALA hoya che. tema samajavu. ahiyAM je ke-dharmAstikAya vigere loka pramANu hovAthI temanA madhyabhAge rUcaka pradezathI asaMkhyAta jana dUra ratnaprabhAnA AkAza-ava kAzamAM AvelAM che. rUcakamAM Avela nathI. te paNa dizA ane vidizAnI utpattinuM sthAna rUcaka che. te kAraNathI dharmAstikAya vigeranA madhya bhAganI cakamAM vivakSA karela che. tema samajAya che. 'kaiNaM bhaMte ! jIvasthikAyasma majjhapaesA pannattA' 3 mAvAstiyanA madhyapradeza 48kSA yA cha -'goyamA ! adu jIvasthikAyassa majjhapaesA zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIstra mavagAhanAyAM madhya bhAga eva bhavantIti madhyapradezA ucyante / 'ee NaM bhaMte aha jIvasthikAyassa majjhapaesA kaisu AgAsapaesesu ogAhaMti' ete khalu bhadanta ! aSTau jIvAstikAyasya madhyapradezAH katiSu AkAzamadezeSu avagAhante iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'jahanneNaM ekkaMsiyA' jaghanyena ekasmin AkAzapadeze avagAhante, 'dohiM vA' dvayorvA AkAzapradezayo svAgAhante, 'tIhiM vA' triSuvA AkAzama dezeSu avagAhante 'cauhi vA' catuSu vA AkAzapradezeSu avagAhante 'paMcahi vA chahiM vA' paMcasu vA SaTsu vA AkAzapadezesu avagAhante, atra saptamyarthe tRtIyA prAkRtatvAda, jIvAnAM saMkocavikAzadharmasvAt / 'ukkoseNaM ahasu' utkRSTa to'STasu AkAzama dezeSu avagAhante ekaikasmin jIvAstikAya ke ATha madhyapradeza kahe gaye haiN| yahAM jIvAstikAya se pratyeka jIvAstikAya gRhIta huA hai, isaliye pratyeka jIvAstikAya ke ATha 2 madhyapradeza kahe gaye haiM aisA isa kathana kA tAtparya jAnanA caahiye| ye ATha madhyapradeza samasta avagAhanA ke madhya bhAga meM hI hote haiM isaliye ye madhyapradeza kahe jAte haiN| 'ee NaM bhaMte ! aTTha jIvasthikAyassa majjhapaesA kahasuAgAsapae sesu ogAhaMti' he bhadanta ! jIvAstikAya ke ye ATha madhyapradeza kitane AkAza pradezoM meM samAte haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM'goyamA ! jahanneNaM ekkAsi vA dohiM vA, tIhi vA cAhiM vA paMcahi cA chahiM vA ukkoseNaM asu no ceva NaM sattAsu' he gautama ! jIvAstikAya ke ATha madhyapradeza jaghanya se eka AkAzapradeza pannattA' he gautama ! stiyana mA madhyapradeza 4aa . mahIyAM jIvAstikAyathI pratyeka jIvAstikA grahaNa karAyA che. tethI pratyeka jIvAstikAyanA ATha ATha madhyapradeze kahayA che evuM A kathananu tAtparya sama javuM joIe. A ATha madhya pradeza saghaLA avagAhanA nA madhyabhAgamAM ja hoya che. tethI te madhya pradeze kahevAya che. "ee NaM mate ! aTra jIvasthikAyastha majjhapaesA kaisu AgAsapaesesu ogAIti' sAn vAstiyana 1 mAha mdhyprdesh| DeTA mAza pradezamA sabhAya cha 1 mA praznAttarabhAM prabhuzrI 4 cha -'goMyamA ! jahanneNa eka sivA dohiM vA tIhi vA cauhi vA pacarhi vA chahiMvA ukkoseNaM asu noM cevaNa mattama gIta ! vAstiyana 24 mdhyprdesh| dhanyathA eka AkAza pradezamAM paNa samAI zake che. be AkAza pradezamAM paNa zrI bhagavatI sUtra : 15 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za025 u.4 sU015 pradezata atthikAyanirUpaNam 953 teSAmavagAhanAt 'No ceva NaM sasasu' naiva khalu saptasu avagAhante-jIvapradezAnAM saMkocavikAzazAlitayA jIvasya madhyavartino'STau pradezAH, jaghanyena ekasmAdAkAzapadezAdArabhya SaDAkAzapradezeSvapi avagAhante. tathotkRSTato'STAsu AkAza pradezeSu avagAhante kintu vastusvabhAvAt saptasu AkAzamadezeSu naiva avagAhante iti bhAvaH / 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti bhadanta ! yaddevAnupiyeNa yathA yathA kathitaM tatsarvam evameva-sarvathA satyameva Apta meM bhI samA sakate haiM do AkAza pradezoM meM bhI samA sakate haiM tIna AkAza pradezoM meM bhI samA sakate haiM cAra AkAza pradezoM meM bhI samA sakate haiM pAMca AkAza pradezoM meM samA sakate hai / chaha AkAzapradezoM meM bhI samA sakate haiM aura utkRSTa se ATha AkAza pradezoM meM bhI samA sakate haiN| para sAta AkAza pradezoM meM nahIM samAte haiN| isakA kAraNa yaha hai ki jIva pradezoM kA svabhAva saMkoca aura vistAra rUpa hotA hai| ataH kama se kama ye eka pradeza se lekara 6 AkAza pradezoM meM bhI samA sakate haiM aura adhika se adhika rUpa meM ATha pradezoM meM samA sakate haiN| para vastu svabhAva aisA hI hone ke kAraNa ye sAta AkAza pradezoM meM nahIM samAte haiM / 'sevaM bhaMte ! bhaMte tti' he bhadanta / jaisA yaha kathana Apa devAnupriya ne kahA hai vaha sarvathA satya hI hai / kyoMki Apta vAkya bAdhA rahita hote haiM / isa prakAra samAI zake che. traNa AkAzapradezamAM paNa samAya che. cAra AkAza pradezomAM paNa samAya che pAMca AkAzapradezomAM paNa samAya che, cha AkAza pradezamAM paNa samAI zake che. ane utkRSTathI ATha AkAza pradezamAM paNa samAI zake che. paraMtu sAta AkAza pradezomAM samAya zakatA nathI tenuM kAraNa evuM che ke-jIvapradeze ne svabhAva saMkeca ane vistArarUpa hoya che. tethI ochAmAM ochA eka pradezathI laIne 6 AkAza pradezamAM paNa samAI zake che. ane vadhAremAM vadhAre ATha pradezamAM samAya zake che. paraMtu vastusvabhAva e hovAthI te sAta AkAza pradezamAM samAtA nathI. _ 'seva bhaMte sevaM bhaMtetti' mAvana vAtuM naye 2 / yana yu che. te saghaLuM kathana sarvathA satya ja che. Apa devAnupriyanuM kathana satya ja che kemake-Akhta vAkya nibaMdha hoya che. A pramANe kahIne che zrIgautama svAmIe bhagavAnane vaMdanA karI namaskAra karyo vaMdanA namaskAra karIne tapa ane zrI bhagavatI sUtra: 15 Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 954 bhagavatIsUtre vAkyasyAnAbAdhAditi kathayitvA gautamo bhagavantaM candate namasyati, vanditvA namasyitvA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharati // 15 // iti zrI vizvavikhyAta-jagadavallama-prasiddhavAcaka-pazcadazabhASA kalitalalitakalApAlApakamavizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka, vAdimAnamardaka-zrIzAhUcchatrapati kolhApurarAjamadatta'jainAcArya padabhUSita - kolhApurarAjagurubAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlabativiracitAyAM zrI "bhagavatIsUtrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAm paJcaviMzatizatakasya caturthozakA smaaptH||25-4|| kahakara ve gautama bhagavAn ko vandanA namaskAra kara saMyama aura tapa se AtmA ko bhAvita karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gye| jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlajImahArAjakRta "bhagavatIsUtra" kI prameyacandrikA vyAkhyAke pacIsaveM zatakakA caturthe uddezaka samApta // 25-4 // saMyamathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA thakA pitAnA sthAna para birAja mAna thayA. sU0 1NA jainAcArya jainadharmadivAkarapUjayazrI ghAsIlAlajI mahArAja kuta "bhagavatIsUtra'nI prameyacandrikA vyAkhyAnA pacIsamA zatakano cotho uddezaka samApta 25-4 zrI bhagavatI sUtra : 15