________________
७५६
भगवतीसरे कृतयुग्मरूपो यावद्-स्यात्कदाचित् फल्योजरूपः, पुनलास्तिकायस्याऽनन्त. स्वेऽपि संघातभेदाभ्यां तदनन्तत्वस्याऽनवस्थानात् पुद्गलास्तिकायस्य चातुर्विध्य भवतीति। 'श्रद्धासमए-जहा-जीवस्थिकाए' अद्धासमयो यथा-जीवास्तिकाया यथा-जीवास्तिकायोऽनन्तत्वात् कृतयुग्मएव तथा अद्धासमयोऽपि अनन्तवात्कृतयुग्मरूप एव भवति, न तु-ज्योजरूपो, न वा-द्वापरयुग्मरूपो, न वा-फल्योजरूप इति भावः । 'धमस्थिकाए णं भंते ! पएसट्टयाए कि कडजुम्मे पुच्छा ? धर्मा. स्तिकायः खलु भदन्त ! प्रदेशार्थतया-प्रदेशरूपेण किं कृतयुग्मा-किंवा-योजः, किं वा द्वापर युग्मः, किंवा कल्योजरूपो भवतीति प्रश्नः ? भगवानाह-'गोपमा' द्रव्यरूप से कृतयुग्मरूप भी है यावत् कल्योजरूप भी है।यद्यपि पुद्गला. स्तिकाय अनन्त है । अतः उसमें केवल कृतयुग्मरूपता ही आती है। परन्तु यहां पर जो उसमें चतूरूपता कही गई है उसका कारण ऐसा है कि संघात और भेद इन दोनों के कारण उसमें निश्चित अनन्तता का अवस्थान बनता नहीं है इस कारण उसमें चतुर्विधता आती है । 'अद्धा. समए जहा जीवस्थिकाए' जिस प्रकार जीवास्तिकाय अनन्त होने से कृतयुग्मरूप है उसी प्रकार अद्धा समय भी अनन्त होने से कृतयुग्मरूप ही है। वह ज्योज रूप अथवा द्वापरयुग्मरूप नहीं है और न कल्योजरूपही है। अब श्रीगौतमस्वामी प्रभुश्री से ऐसा पूछते हैं-'धम्मत्थिकाए णं भंते ! पएसट्टयाए किं कडजुम्मे पुच्छा' हे दया के सागर भदन्त !क्या धर्मास्तिकाय प्रदेशरूप से कृतयुग्मरूप है ? अथवा ज्योजरूप है ? अथवा द्वापर युग्मरूप है ? अथवा कल्योजरूप है ? इस प्रश्न के उत्तर में प्रभुश्री कहते हैंછે, એજ રૂપ પણ છે. દ્વાપરયુગ્મ રૂપ પણ છે, અને કાજ રૂપ પણ છે. જો કે, પદ્લાસ્તિકાય અનંત છે, જેથી તેમાં કેવળ કૃતયુગ્મપણું જ આવે છે, પરંતુ અહીંયાં છે તેમાં ચારે રૂપપણું કહ્યું છે, તેનું કારણ એવું છે કે-સંઘાત અને ભેદ એ બન્નેના કારણે તેમાં અનંતપણું બનતું નથી. તે કારણથી તેમાં ચારે
। मावे छे. 'अद्धासमए जहा जीवत्थिकाए' प्रमाणे स्तिमाय मानत હોવાથી કૃતયુગ્મ રૂપ હોય છે. એ જ પ્રમાણે અદ્ધાસમય પણ અનંત હોવાથી કૃતયુગ્મ રૂપ જ છે. તે જ રૂપ અથવા દ્વાપરયુગ્મ રૂપ કે કાજ રૂપ નથી.
6 श्री गीतमस्वामी प्रसुश्रीन से पूछे छे -'धम्मत्थिकाए णं भंते ! पएसठ्याए किं कड़जुम्मे पुच्छा' याना सागर भगवन् यस्ताय प्रदेशપણથી કૃતયુગ્મ રૂપ છે? અથવા વ્યાજ રૂપ છે? અથવા દ્વાપરયુગ્મ રૂપ છે? અથવા કાજ રૂપ છે? શ્રી ગૌતમસ્વામીના આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં પ્રભુશ્રી કહે છે કે
શ્રી ભગવતી સૂત્ર : ૧૫
