________________
६५०
भगवतीसूत्रे न हि परिमण्डलस्यैकस्य चतुष्कापहारोऽस्ति इत्येकत्वचिन्तायां न कुन. युग्मादिव्यपदेशो भवति किन्तु-कल्योजव्यपदेश एव भवति । यदि पृथक्त्व चिन्ता, तदा कदाचित् एतावन्ति तानि परिमण्डलानि भवन्ति यावतां चतुष्कापहारेण निच्छेदता भवति कदाचित पुनस्त्रीणि अधिकानि भवन्ति कदाचिद् द्वे कदाचिदेकमधिकमिति । परिमण्डलं किं कृतयुग्मादिरूपमिति प्रश्नः । भगवानाह'गोयमा' इत्यादि । 'गोयमा' हे गौतम । 'नो कउजुम्मे नो तेओए नो दावरजुम्मे' परिमण्डलं संस्थान द्रव्यरूपेण न कृतयुग्मरूपम् न वा योजम् न का द्वापरयुग्मम् । किन्तु-'कलिओए' कल्योजरूपमेव द्रव्यरूपेण परिमण्डलसंस्थानस्यैकरूपत्वात, योजरूप है अथवा 'दावरजुम्मे द्वापर युग्मरूप है ? अथवा 'कलिओए' कल्पोज रूप है ?
परिमंडल संस्थान द्रव्य रूप से एक ही है क्योंकि एक परिमंडल का चार चार से अपहार नहीं होता है इसलिये एकत्व आदि की विचा. रणा में कृतयुग्मादि रूपता का व्यपदेश नहीं होता है। किन्तु कल्योज. रूपता का ही व्यपदेश होता है। इसलिये वह फल्योज रूप ही है। परन्तु जब पृथक्त्व रूप से परिमंडल का विचार किया जाता है तो उसको चार चार से अपहार करने पर कदाचित् उसमें से कुछ भी बाकी नहीं रहता है, कदाचित् उसमें से तीन, कदाचित् उसमें से दो
और कदाचित् उसमें से एक बाकी रहता है। इस कारण वह कदाचित् कृतयुग्म रूप होता है और कदाचित् वह यावत् कल्योज रूप भी होता इसीलिये इसके विषय में गौतम स्वामीने ऐसा प्रश्न किया है।
इस प्रश्न के उत्तर में प्रभु कहते हैं--'गोयमा' हे गौतम ! 'नो कडजुम्मे, नो तेओए नो दावरजुम्मे' परिमंडल संस्थान द्रव्यरूप से न सस्थान शु द्रव्यापाथी द्र०य ३५थी-भृतयुभ ३५ छ ? अथवा 'तेओए' >यो३५ छ ? ५२। 'दावरजुम्मे' वायुम ३५ छ १ ५२१। 'कलिओए' કજરૂપ છે? પરિમંડલ સંસ્થાન દ્રવ્ય પણાથી એક જ છે. કેમકે એક પરિમંડલને ચાર ચારથી અપહાર (બહાર કહાડવું તે) થતું નથી, તેથી એક પણ વિગેરેની વિચારણામાં કૃતયુગ્મ વિગેરેને વ્યપદેશ થતું નથી. પરંત કાજ પણને જ વ્યપદેશ થાય છે. તેથી તે કલ્યાજ રૂપ જ છે. પરંતુ જ્યારે પૃથફત્વ પણાથી પરિમડલ સંસ્થાનને વિચાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને ચાર-ચારથી અપહાર (બહાર કહાડવા તે કરવાથી કોઈવાર તેમાંથી કંઈ પણ બાકી રહેતું નથી. કેઈ વાર તેમાંથી ત્રણ, કઈ વાર બે, ર ને કઈ વાર તેમાંથી એક બાકી રહે છે. તે કારણથી તે કદાચિત કૃતયુગ્મ રૂપ હોય છે. અને કદાચિત્ તે કલ્યાજ રૂપ પણ હોય તેથી જ તેના
શ્રી ભગવતી સૂત્ર : ૧૫
