Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina caritra koza AcArya subhadra muni
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina caritra koza [ jaina itihAsa ke 1825 caritroM kI prastuti ] Shi lekhaka : saMghazAstA jaina zAsana- - sUrya gurudeva muni zrI rAmakRSNa jI mahArAja ke suziSya vidyAvAcaspati AgamaratnAkara gurudeva AcArya zrI subhadra muni jI mahArAja sampAdaka : muniratna zrI amita muni jI mahArAja prakAzaka : yUnivarsiTI pablikezana 7/31, aMsArI roDa, dariyA gaMja, dillI
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ pustaka lekhaka sampAdaka saha sampAdaka AvRtti : jaina caritra koza : vidyAvAcaspati gurudeva AcArya zrI subhadra muni jI ma. : muniratna zrI amita muni jI ma. : zrI vinoda zarmA : 2006 : yUnivarsiTI pablikezana 7/31, aMsArI roDa, dariyA gaMja, dillI ISBN : 81-7555-131-3 : 1500 rupaye mAtra prakAzaka mUlya (c) sarvAdhikAra surakSita
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ samarpaNa jinake pAvana mukhAravinda se maiMne apane bacapana meM jaina caritroM kathA-kahAniyoM ko sunA! una parama zraddheya prAtaH smaraNIya gurudeva yogirAja zrI rAmajIlAla jI mahArAja ko parAzraddhA parAbhakti ke sAtha sAdara samarpita - AcArya subhadra muni
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ / saujanya // * lekhaka kI viziSTa kRtiyAM ahiMsA vizvakoSa (bhAga 1-2-3) jaina evaM vaidika dharma kI sAMskRtika ekatA zrI uttarAdhyayana sUtra vizvavandya mahAvIra mitra hU~ maiM mahAvIra ko gAtA hU~ - jaina caritra koza // *
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ do zabda sAhitya kI vividha vidhAoM meM kahAnI (caritra) sarvAdhika sarasa, sarala aura sugama" vidhA hai| isameM paThita, apaThita, bAla-yuvA-vRddha sabhI kA samAna rUpa se praveza hotA hai| kahAnI kI kaI vizeSatAoM meM prathama vizeSatA yaha hai ki sunate- par3hate hI yaha smaraNa ho / jAtI hai| ise smaraNa karane ke lie atirikta bauddhika vyAyAma kI apekSA nahIM hotI hai| meM dUsarI pramukha vizeSatA kahAnI kI yaha hai ki usase pAThaka/zrotA ko sadsaMskAroM aura / " suzikSAoM kA amUlya upahAra sahaja hI prApta ho jAtA hai| yahI kAraNa hai ki jIvana / vikAsa ke prathama pala se hI vizva mAnava meM kahAnI ke prati sahaja AkarSaNa rahA hai| prAraMbha meM kahAnI zravaNa kA viSaya rhii| kAlAMtara meM lekhana aura paThana kA viSaya meM bnii| aitihAsika tathyoM kA yadi anuzIlana kiyA jAe to jaina paramparA meM eka hajAra se varSa se bhI adhika samaya pUrva kathA-kahAnI kA sAhityika lekhana prAraMbha ho gayA thA jo adyatana gatimAna hai| vartamAna meM kathAoM, kahAniyoM aura saMkSipta caritroM kI saikar3oM pustakeM / , jaina paramparA meM upalabdha haiN| para aisA koI grantha dRSTi meM nahIM AyA jo jaina paramparA meM pracalita sabhI pramukha kahAniyoM ko eka hI kalevara meM upalabdha kraae| isa riktatA ko / zraddheya gurudeva AcArya zrI subhadra muni jI ne prastuta grantha ke mAdhyama se pUrNa kara eka aitihAsika aura prazaMsanIya kArya kiyA hai| pUjya AcArya zrI ne saikar3oM AdhAra granthoM kA / / adhyayana kara prastuta vizAla cAritra grantha kA praNayana kiyA hai| atyanta saMkSipta zailI rakhate hue bhI pUjya zrI ne citrita caritra ke samasta pakSoM ko sparza karane kA saphala prayAsa ( kiyA hai| ____ kathA aura caritra granthoM kI zrRMkhalA meM prastuta 'jaina caritra koza' apanA eka viziSTa sthAna banAegA aisA vizvAsa hai| - DaoN. maheza jaina sopAla - - - jaina caritra koza 1.
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ svakathya kathA / kahAnI / caritra kA paThana / zravaNa eka sarasa viSaya rahA hai / atyaMta prAcIna kAla hI kathA - kahAniyAM mAnava ko sarasa rUpa meM zikSA aura saMdeza detI rahI haiN| choTe se zizu se lekara vRddha taka meM kathA ke prati ruci hotI hai| isakA kAraNa hai ki kathA eka darpaNa ke samAna hotI hai| kathA kA pAThaka athavA zrotA kathA meM varNita caritra ke guNa-doSoM aura unake prabhAvoM ko hRdayaMgama kara Atmadarzana dvArA AtmapariSkAra kara sakatA hai| kathA kI yaha vizeSatA hotI hai ki vaha pAThaka/zrotA ko Adeza - upadeza na dekara usake samakSa AtmaciMtana aura manomaMthana kA vizAla aMtarikSa prastuta karatI hai| kathA kA yahI kamanIya pakSa sahasrAbdiyoM se mAnava mana ko Andolita karatA rahA hai| anya kI na kaha kara apane hI jIvana se jur3I bAta kahUM, ananta puNyoM se prApta hone vAlA saMyama rUpI ratna mujhe kathA ke mAdhyama se hI prApta huaa| zaizavAvasthA se hI naI-naI kathA sunane kI saghana ruci mere antarmana meM thii| kathA zravaNa kI merI ruci hI mujhe gurudeva yogirAja kI vyAkhyAna sabhA taka khIMca le gii| gurudeva yogirAja eka sumadhura kathAkAra the| unakI kathAoM ke AkarSaNa se merA mana baMdha gyaa| phira rAga anurAga ke pathoM se yAtrA karate virAga kA dvAra jIvana meM udghATita huaa| Agama-Agametara sAhitya kA adhyayana karate hue pAtA hUM ki asaMkhya bhavya jIvoM ke lie kathA mahAjIvana kA dvAra banI hai| kathA kA yahI pakSa prAraMbha se hI mujhe umaMgita, taraMgita aura utsAhita karatA rahA hai| pariNAmasvarUpa kaI kathA saMkalana maiMne prastuta kie| inameM kaI pustakoM kA praNayana bAla - pAThakoM ko lakSya meM rakha kara kiyA to 'gurudeva yogirAja kI kahAniyAM' Adi kathA granthoM kA lekhana praur3ha kathA - pAThakoM ko lakSya meM rakha kara kiyA gyaa| mere dvArA prastuta kathA-pustakoM se zraddheya gurudeva muni zrI rAmakRSNa jI prasanna to the para santuSTa na the| ve cAhate the ki saMkSepa zailI meM prAmANika rUpa meM aitihAsika va paurANika kathAoM kA eka aisA koza taiyAra kiyA jAe jisase pAThaka zabdakoza kI bhAMti jisa kathA ko cAheM use tatkSaNa par3ha skeN| zraddheya gurudeva ke isa bhAvAdeza ko lakSya banAkara maiMne isa dizA meM kArya prAraMbha kiyaa| niHsaMdeha yaha eka zrama - sAdhya kArya thA, para guru mahArAja kI kRpA se yaha saralatApUrvaka maiMne pUrNa kiyaa| | svakathya / * 7 * jaina caritra koza // *
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ caritra koza 'caritra' zabda 'car' dhAtu meM 'itra' pratyaya jur3akara banA hai| 'car' arthAt clnaa| mUlataH , isake artha meM kisI bhI padArtha yA jIva kA hilanA-DulanA bhI zAmila hai para manuSya ke * sAtha jur3akara 'calanA' eka sAdhAraNa kriyA nahIM raha jaatii| dizA aura uddezya kA bhAva / usameM sammilita ho jAtA hai| yaha svabhAva kA paryAya bana jAtI hai| manuSya kA clnaa| mukhyataH do prakAra ke mArgoM para hI hotA hai-sanmArga aura unmaarg| 'caritra' zabda kA prayoga / , donoM mArgoM para calane vAloM ke lie kiyA jAtA rahA hai| sadAcArI ke lie prazaMsA aura durAcArI ke lie vyaMgya ke rUpa meN| AcaraNa' aura 'cAlacalana' isI zabda ke sahodara sadAcArI ko caritravAn aura durAcArI ko caritrahIna kahanA batAtA hai ki 'caritra' " zabda ke prayoga ne kevala naitika AcaraNa kA artha bhI diyaa| caritravAn kA artha huA / naitika AcaraNa se yukta aura caritrahIna kA artha huA naitika AcaraNa se rhit| bhAva / / ke rUpa meM ho yA abhAva ke rUpa meM, itanA nizcita hai ki pratyeka artha meM naitikatA baddhamUla rhii| ataH prastuta graMtha ke lie 'jaina vyakti koza' yA anya kisI nAma ke sthAna para , 'jaina caritra koza' nAma adhika ucita samajhA gyaa| isa bhAva se bhI ki isakA pratyeka caritra AtmotthAna kI dRSTi se preraka ho| use jAnanA kevala jAnane ke lie banakara na / raha jaae| sakArAtmaka caritra jIvana ke grAhya svarUpa dvArA AtmotthAna kI preraNA deM aura nakArAtmaka caritra tyAjya svarUpa dvaaraa| isa prakAra usa viveka kA patha prazasta ho, jo / tIrthaMkara-dezanA kA nirNAyaka pratipAdya rahA hai| ___'caritra' zabda kA prayoga kathA-sAhitya meM pAtra ke lie bhI hotA rahA hai| eka gadya-vidhA / ke rUpa meM hindI kahAnI kI zuruAta bhale hI bIsavIM sadI ke prAraMbha meM racI gaI kizorIdAsa gosvAmI kI 'iMdumatI', baMgamahilA kI 'dulAIvAlI' yA rAmacaMdra zukla kI 'gyAraha varSa / kA samaya' Adi kahAniyoM se mAnI jAtI ho paraMtu lokakathAoM kI sudIrgha paraMparA batAtI hai ki kahAnI aura manuSya kA vAstavika sAhacarya kAphI purAnA rahA hai| saMskRta aura prAkRta sAhitya meM kathAoM kA mahatvapUrNa sthAna rahA hai| tIrthaMkaroM ne saralatA se jJAna ko anubhava karAne ke lie vividha prasaMgoM kA upayoga dezanA meM kiyA hai| upAsakadazAMga, jJAtAdharmakathAMga, vipAka, aMtakRddazAMga, nirayAvalikA, 5 / uttarAdhyayana Adi AgamoM meM tIrthaMkara mahAvIra kI vANI saMkalita hai| ina sabhI meM dharma , 1 kA prabhAvaka AkhyAna karane vAlI sahasroM kathAoM evaM caritroM kA saMcayana huA hai| Agama, kA svakathya / - 8 - jaina caritra koza I.
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhitya ke atirikta cUrNi aura niyukti sAhitya kathAoM kA eka vizAla koza hai|| isameM aitihAsika, paurANika aura upadezAtmaka sahasroM kathAeM haiN| vAstava meM kathAoM ko janma diyA manuSya ke jijJAsA-bhAva ne| ataH rUpa unakA cAhe jo rahA ho para ve purAnI utanI hI haiM, jitanI ki jijnyaasaa-vRtti| ve tabhI se calI meM A rahI haiM, jaba se kahane-sunane kI prNpraa| dUsarI bAta yaha hai ki unameM pAtroM kA sthAna / bhI tabhI se calA A rahA hai| kisI na kisI ke bAre meM to kahAnI kahI yA likhI hI jAegI na! vahI usake pAtra haiN| pAtroM ke binA kahAnI usI taraha saMbhava nahIM ho sakatI, jisa taraha manuSyoM ke binA jIvana kA zreSThatama ruup| meM manuSya hI haiM, jo jIvana se kathAoM meM jAkara unake pAtra banate rahe haiM aura unheM / saMbhava karate rahe haiN| pAtra kAlpanika hoM to bhI kathAkAra prayAsa yahI karatA hai ki ve adhik| se adhika jIvaMta hoN| gar3he hue yA banAvaTI na lgeN| jIvaMta arthAt jIvana ke adhika se / se adhika niktt| svAbhAvika aura vishvsniiy| matalaba yaha ki pAtra kalpanA se Ae hoN| meM to bhI unakI sArthakatA kA pratimAna hai jIvana hii| jIvana se aura jIvana ke lie honA / hI unakA jIvana hai| ___kahAnI pAtroM kI hotI hai| pAtroM se banatI hai| phira bhI vaha pAtrAMkana nahIM kahalAtI, , kahAnI kahalAtI hai| kAraNa yaha ki pAtroM kA vaha upayoga karatI hai kathArasa taiyAra karane ke lie| uddezya pAtroM kA jIvana-paricaya denA nahIM hai| uddezya hai-kathArasa taiyAra krnaa| kahAnI bnaanaa| aise meM kahAnI kI jarUrata ke anusAra pAtroM ke jIvana meM parivartana kiyA / jA sakatA hai| kiyA jAtA hai| kahAnI-kalA kI dRSTi se yaha vAMchanIya hai para kyA pAtroM / kI dRSTi se bhI vAMchanIya hai? sacamuca ke manuSya pAtra banakara kahAnI ko janma dete haiM aura usake lie kurbAna / ho jAte haiN| savAla yaha hai ki unake jIvana ko saccAI aura pUrNatA ke sAtha sAhitya meM 5 abhivyakta honA cAhie yA nahIM? aisI abhivyakti se sAhitya aura samRddha hogA, isameM 5 koI saMdeha nhiiN| isalie savAla yaha bhI hai ki sAhitya kI kauna-sI vidhA hai, jo isa abhivyakti ko saMbhava karatI hai? saMsmaraNa eka vyakti kA vAstavika jIvana utanA nahIM hotA, jitanA saMsmaraNa- lekhaka, 1 ke mana para par3A huA usakA pratibimba hotA hai| AtmIyatA, mArmikatA Adi saMsmaraNa , / ke prayojana haiN| rekhAcitra kA saMbaMdha vyakti ke zabda-citra se hai para usake lie citrAtmaka, kuzalatA vyakti ke saMpUrNa jIvana se adhika mahatvapUrNa hai| AtmakathA apanI hI ho, svikathya I - jaina caritra kosh|.
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ sakatI hai| jIvanI eka hI vyakti kI hotI hai aura pAThaka se bharapUra samaya mAMgatI hai| vAstavikatA yaha hai ki sAhitya kI koI bhI vidhA saMkSepa meM vaividhyapUrNa manuSya jIvana kI vAstavikatA kA pUrI taraha aMkana karane ko apanA uddezya nahIM maantii| ___caritra lekhana kI jarUrata aura mahatva kA prAraMbha yahIM se hotA hai| prastuta koza ko / isa dRSTi se bhI dekhA jAnA cAhie ki caritra-lekhana kI koI svataMtra vidhA bhI sAhitya meM meM ho sakatI hai yA nhiiN| maiM samajhatA hUM-yaha eka svataMtra vidhA hai| janamAnasa meM pratiSThita vyaktiyoM kA sAragarbhita vyaktitva sahajatA aura saralatA ke sAtha saMkSepa meM udghATita karane vAlI vidhaa| yadyapi isa rUpa meM usakI carcA lagabhaga nahIM kI gaI hai paraMtu kalikAlasarvajJa AcArya hemacaMdra dvArA racita taresaTha mahAn vyaktitvoM ke caritra prastuta karane vAlA 'triSaSTizalAkApuruSa caritra' vastutaH isI vidhA kA sUtrapAta karane vAlA eka sakSama graMtha hai| isa vidhA kI paraMparA ko jitanI UrjA ke sAtha Age bar3hanA cAhie thA, utanI UrjA ke sAtha Age vaha bar3ha nahIM skii| prastuta koza ke mAdhyama se maiMne prayAsa kiyA hai ki / eka kadama hI sahI, vaha paraMparA Age bddh'e| jahAM taka maiM jAnatA hUM, isase pUrva koI aura jaina caritra koza sAmane nahIM AyA hai| isa dRSTi se ise pahalA koza bhI kahA jA sktaa| ___adhikAMzataH kathAoM yA prasaMgoM ke rUpa meM hI caritroM ko prastuta kiyA jAtA rahA hai| koza bhI kathAoM ke hI adhika sAmane aae| dasavIM-gyArahavIM sadI ke AcArya hariSeNa / kA bRhatkathA koza', bArahavIM sadI ke prabhAcaMdra kA 'kathA koza', bArahavIM sadI ke hI / jinezvara sUri ke 'kathAkoza prakaraNa' evaM 'kathAnaka koza' aise hI kucha udAharaNa haiN| kathAoM ke kSetra meM kAphI kAma huA hai| zrI dharmadAsa gaNi, jayasiMha sUrI, AcArya haribhadra prabhRti vidvAna munIzvaroM ne kathA-sAhitya kI bharapUra racanA kI hai| ____ Adhunika yuga ke bhI kaI manISI muniyoM dvArA sarala hiMdI meM kathA-zRMkhalAeM racita aura prakAzita huI haiN| rAjasthAna kesarI upAdhyAya zrI puSkara muni jI mahArAja kI jaina kathAeM', yuvAcArya zrI madhukara muni jI mahArAja kI 'jaina kathAmAlA', pravartaka zrI rameza / muni jI ma. kI 'pratApa kathA kaumudI', zvetAmbara terApaMtha ke vidvAna munirAja zrI maheMdra / muni jI mahArAja 'prathama' kI 'jaina kahAniyAM' aisI hI zrRMkhalAeM haiN| inake atirikta / bhI anya aneka sAdhu-sAdhviyoM ne kathAoM kI aneka prastutiyAM kI haiN| caritroM kA sthAna sabhI kathAoM meM akSuNNa rahatA hI hai aura ina sabhI kathA-racanAoM / meM bhI rahA hai| caritroM ke pracAra-prasAra kI dRSTi se bhI ina kA yogadAna itihAsa meM avismaraNIya / svikathya / - - 10 - - jaina caritra koza
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai| sAtha hI avismaraNIya yaha bhI hai ki koI kathA eka vyakti ke vyaktitva para hI kendrita ho, yaha anivArya nhiiN| usameM ekAdhika vyakti bhI kendra meM ho sakate haiN| koI ra bhAva yA vicAra bhI kendra meM ho sakatA hai| koI ghaTanA bhI kendra meM ho sakatI hai| kathA-racanA se caritra-lekhana isa biMdu para bhI alaga hotA hai| caritra-lekhana ke kendra meM anivAryataH hotA hai-janamAnasa meM pratiSThita vyakti kA jiivn| isa jIvana kA sAragarbhita rUpa hai / critr-lekhn| janamAnasa meM pratiSThita hone ke lie kisI bhI vyaktitva kA kevala lokagrAhya honA , apekSita hai| aitihAsika vaha ho bhI sakatA hai aura nahIM bhii| kAlpanika vaha ho bhI sakatA hai aura nahIM bhii| ataH caritroM ke do mukhya srota haiM-itihAsa yA paraMparA aura kathA yA , kaavy| prastuta koza meM donoM srotoM kA upayoga kiyA gayA hai| Agama, AgamAdhRta sAhitya, lokazruti aura prAcIna evaM navIna jaina kathA sAhitya se ye caritra cune gae haiN| meM cunAva kA AdhAra kyA ho, yaha eka mahatvapUrNa prazna thaa| lekhana-kArya prAraMbha karate / hue mana meM bhAva thA ki tIrthaMkara RSabhadeva se lekara tIrthaMkara mahAvIra taka kI kAlAvadhi ke jitane bhI nAma Agama aura Agametara sAhitya meM upalabdha haiM, una sabake saMkSipta caritroM kA aMkana kiyA jAe para jaise-jaise kArya Age bar3hA, anubhava huA ki samaya-sImA ke baMdhana kA Agraha rakhane se aneka mahatvapUrNa caritra chUTa jaaeNge| jaina mAnyatAnusAra vyakti kA jIvana vartamAna bhava taka hI sImita nahIM hotaa| vartamAna bhava usake pUrvabhavoM kA phala hotA hai| prastuta graMtha meM caritroM ke vartamAna bhava kA Alekhana / 1 kiyA gayA hai| samaya-sImA kA Agraha rakhane para jIvAnaMda vaidya (pUrvabhava meM prabhu RSabhadeva kA nAma), dhannA sArthavAha Adi aneka mahatvapUrNa caritra chUTa jaate| isI prakAra bhagavAn mahAvIra ke samaya taka hI sImita rahane para Arya jambU svAmI, prabhava svAmI, zayyaMbhava, bhadrabAhu, sthUlibhadra prabhRti aneka AdhArabhUta mahatva ke caritra isa graMtha se bAhara raha jaate| yaha caritroM kI dRSTi se jaina paraMparA kA yathAsaMbhava pUrNa paricaya na bana paataa| ataH samaya-sImA ko AdhAra banAne kA vicAra chor3a denA ucita lgaa| janamAnasa meM pratiSThita vyaktitvoM athavA prasiddha vyaktiyoM ko hI AdhAra ke rUpa meM grahaNa kiyA , gyaa| prayAsa kiyA gayA ki aise adhika se adhika vyaktiyoM kA jIvana naitika dRSTi se 1 saMkSepa meM aMkita ho| isIlie yahAM prAgaitihAsika kAla se lekara vartamAna taka ke vividha caritra prastuta kie jA ske| 14 kahanA Avazyaka hai ki jaina paraMparA ke sabhI caritra prastuta graMtha meM nahIM A pAe haiN| - jaina caritra koza /
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ , kAraNa aneka haiN| koza kI vizAlatA, lekhaka kI sImA, jAnakArI kA abhAva aadi| nizcita hI jo nahIM ho sakA, vaha bhI mahatvapUrNa hai paraMtu jo ho sakA, usa para bhI yatheSTa / dhyAna diyA jAnA caahie| prayAsa yaha rahA hai ki prastuta caritroM ke mAdhyama se jainatva ko ? , adhika se adhika ujAgara kiyA jaae| ___isa kArya kI apanI cunautiyAM thiiN| zailI-mAtra kI bhinnatA ke sAtha jisa prakAra , eka hI kathA alaga-alaga jagaha alaga-alaga rUpa meM mila jAyA karatI hai, usI prakAra caritra bhI mile| kucha caritroM kA pUrvapakSa samAna milA to kucha kA uttrpkss| isakA kAraNa saMbhavataH yaha hai ki prAcIna kAla meM vyApArI jaba vyApAra ke lie paradeza jAte the to , apane sAtha kevala mAla hI nahIM le jAte the| vahAM se kevala dhana hI nahIM lAte the| ve yahAM se yahAM kI caritra-kathAeM bhI le jAte the aura vahAM se vahAM kI caritra-kathAeM bhI lAte / the| usI taraha jaise bacce apane mAmAoM ke yahAM se kahAniyAM, paheliyAM Adi sIkhakara / , Ate haiM aura apane ghara ke AsapAsa ke baccoM ko sunAte haiM yA apane ghara ke AsapAsa / se sIkhe hue ko apane mAmA ke ghara jAkara sunAyA karate haiN| , caritroM aura unakI kathAoM ne jaba idhara se udhara yAtrAeM kI to paraspara AdAnapradAna huaa| pariNAmasvarUpa eka ora caritra-kathAeM samRddha huI to dUsarI ora unameM samAnatAeM / bhI A giiN| samAnatA milane para satyAsatya kA nirNaya kaThina thaa| apanI ora se koI / yanirNaya karane kI jagaha jo caritra jaisA milA, use vaisA hI aMkita karanA ucita lgaa| , aura yahI karane kA prayAsa bhI kiyA gyaa| / prayAsa yaha bhI rahA ki caritroM kA cayana karate hue dRSTi kevala apane saMpradAya ke / / caritroM taka hI sImita hokara na raha jaae| ataH taTastha bhAva se jaina dharma ke vividha saMpradAyoM / meM mAnya evaM janamAnasa meM sthAna banAne vAle prasiddha caritra yahAM prastuta kie jA ske| / kahIM-kahIM caritroM ke bAre meM alaga-alaga saMpradAyoM kI alaga-alaga mAnyatAeM bhI miliiN|| aise meM sabhI caritroM kA citraNa-varNana zvetAMbara sthAnakavAsI jaina paraMparA kI mAnyatAoM ke anurUpa kiyA gyaa| / sabhI caritroM ke saMdarbha denA koza kI mAMga thI, jise pUrI taraha pUrA nahIM kiyA jA / / skaa| kucha caritra lokazruti-paraMparA para AdhArita haiM aura jaina janamAnasa ke lie utane 5 hI mAnya haiM, jitane ki saMdarbha-sahita milane vAle critr| ataH unheM bhI yahAM sthAna diyA gayA paraMtu upalabdha na hone ke kAraNa una sabhI ke saMdarbha nahIM die jA ske| aneka caritra aise bhI haiM, jinakA pUrA paricaya anya caritroM ke aMkana meM pUrA ho gayA hai| aise meM unake .svakathya / - 12 - jaina caritra koza.
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAma ke sAtha 'dekhie' ke bAda saMdarbhita caritra kA nAma likha diyA gayA hai| yaha karane kA kAraNa punarAvartana aura graMtha ke parimANa meM hone vAlI atizaya vRddhi se bacanA rahA hai| bharapUra prayAsa ke bAvajUda saMbhava hai ki kucha caritroM ke sAtha-sAtha kucha prasaMga bhI chUTa gae hoN| unake bAre meM sajaga pAThakoM se sujhAva sAdara AmaMtrita haiN| isa bhAvanA ke sAtha ki prastuta saMskaraNa meM raha gaI truTiyoM ko dUra aura abhAvoM ko pUrNa kiyA jA ske| koI kArya prAraMbha hotA hai to usameM pUrNa hone kI saMbhAvanAeM bhI rahatI haiN| prastuta koza jaina caritroM ke vidhivat aMkana kA prAraMbha hai, samApana nhiiN| mere ArAdhya gurudeva saMghazAstA zAsanasUrya zrI rAmakRSNa jI ma. kI adRSTa kRpA se yaha vizAlakAya graMtha maiM saMpanna kara pAyA huuN| isa graMtha kI saMpannatA ke kSaNa meM gurudeva kI smRtiyoM ne mana ko bhAva-bhAvita bhI kiyA hai ki gurudeva kI kalpanA ko sAkAra karane maiM yatkicit saphala ho paayaa| isa graMtha ke lekhana meM maiMne saikar3oM pustakoM kA adhyayana kiyaa| una pustakoM ke lekhakoM ke prati maiM hArdika kRtajJatA jJApita karatA hUM / muniratna zrI amita muni jI kA samarpita sahayoga mere pratikSaNa kA anugAmI banA rhaa| unake svarNima bhaviSya kI maiM kAmanAeM karatA huuN| priya zrI vinoda zarmA evaM priya DaoN. zrI vinaya 'vizvAsa' kA apramatta sahakAra bhI isa graMtha ke sAtha jur3A hai| donoM ke lie hArdika zubhAzISa ! aMta meM, isa graMtha ke lekhana se prakAzana taka meM jina-jina kA sahayoga mujhe milA, una sabake lie maMgalamaya AzISa ! - AcArya subhadra muni svakathya / * 13 - jaina caritra koza // *
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukramaNikA aMka aMgada aMjana cora aMjanA aMjU (Aya) aMjUzrI aMdhakavRSNi aMba RSi aMbar3a vIra aMbar3a saMnyAsI apita (gaNadhara) akalaMka bhaTTa (AcAya) akalazA seTha akSobha akSobha kumAra agar3adatta agnibhUti (gaNadhara) agnimitrA agnizarmA agnizikhA agnisiMha (ka) acala (kha) acala (ga) acala (kumAra) (gha) acala (baladeva) acalabhrAtA (gaNadhara) acalA (AyA) acirA mAtA acchaMdaka ajAputra ajitanAtha (tIrthaMkara) ajitavIrya svAmI (viharamAna tIrthaMkara) ajita sena aTTaNamalla aNulliyA atibhadrA atimabbe | atimukta kumAra | atimukta muni ativIra atUMkArI bhaTTA adInazatru anaMgasenA anantanAtha (tIrthaMkara) | anantamatI anaMtavIrya svAmI (viharamAna tIrthaMkara) ananta sena anaraNya anAthI muni 8 | anAdhRSTi aniyasena | aniruddha anihatasena anokhI 10 annikAputra (AcAya) aparAjita | aparAjitA (Aya) apsarA (AyA) abhagnasena cora abhaya kumAra (ka) abhayadeva (AcAya) (kha) abhayadeva (navAMgI TIkAkAra AcAya) (ga) abhayadeva maladhArI (AcAya) abhayA abhicandra kumAra abhIcikumAra abhinandana (tIrthaMkara) abhinandana muni - 14 01 jaina caritra kosh|. / anukramaNikA I
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 | azvinI asaMdhyamitrA A abhimanyu amara kumAra amaracaMda bAMThiyA amaradatta (ka) amarasiMha jI ma. (AcAya) (kha) amarasiMha jI mahArAja (AcAya) amarasena (vayarasena) amitagati (AcAya) amRtacandra (AcAya) amoghavarSa (rAjA) amolaka RSi jI (AcAya) ayavaMtI sukumAla araNaka zrAvaka araNika muni aranAtha (tIrthaMkara) aravinda rAjA aridamana ariSTa ariSTanemi (tIrthaMkara) aruNadeva arcimAlI (AyA) arjuna arjuna mAlI arhabali (AcArya) (ka) arhaddAsa (kha) arhaddAsa (ga) arhaddAsa (kavi) arhadAsI arhannaka alakSa (rAjA) allaTa (rAjA) avataMsA (AyA) avinIta gaMga azoka (rAjA) azokamaMjarI azvagrIva azvamitra (ninhava) azvasena AtapA (Aya) AtmArAma jI mahArAja (AcAya) AdinAtha AdIzvara AnaMdaghana (ka) Ananda (baladeva) 32 | (kha) AnaMda (zrAvaka) Ananda RSi jI mahArAja (AcArya) Ama (rAjA) AmrabhaTTa ArAmazobhA Arogya vipra Ardraka kumAra Ardrika-ArdrikA Aryadatta Aryadinna AryarakSita (AcAya) AryarakSita sUri (AcArya). AryikA pAmbabbe AzAdhara (kavi) AzAzAha ASAr3habhUti (AcAya) ASAr3ha muni ASAr3hasena (rAjA) ASAr3hAcArya ASAr3hAcArya ke ziSya AsakaraNa jI (AcAya) ozo iMdrajIta iMdradatta aNagAra iMdradatta upAdhyAya 45 | iMdradinna (AcArya) 1 anukramaNikA - 15 - jaina caritra kosh|.
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ R iMdrabhUti gautama (gaNadhara) iMdrA (AyA) ikSukAra rAjA ikAI rAThaura ilA (Aya) ilAyacI kumAra RtuparNa (ka) RSabhadatta (kha) RSabhadatta (ga) RSabhadatta (gAthApati) RSabhadeva (tIrthaMkara) RSabhAnana svAmI (viharamAna tIrthaMkara) RSidattA Izvaraprabha svAmI (viharamAna tIrthaMkara) IzvarI ka kaMbala-saMbala kaMsa kaccha-mahAkaccha kaTaka uMbaradatta ugrasena ujjumai (ka) ujjhita kumAra (kha) ujjhita kumAra ujjhitA uttama kumAra uttamA (AyA) uttarA utpala (ka) utpalA (kha) utpalA (ga) utpalA (AyA) udakapeDhAlaputra udayana udayaprabha (AcArya) udAyana rAjarSi udAyI (rAjA) udyotanasUri (AcAya) unmukha upanaMdanabhadra umAsvAti (AcAya) uvayAli kumAra uSA kaTakavatI kaTapUtanA kadamba nareza kanakaketu kanakatilakA (ka) kanakadhvaja (kha) kanakadhvaja kanakaprabhA (AyA) kanakamaMjarI kanakamAlA kanakaratha kanakasundarI kanakA (Aya) kaniSka (rAjA) (ka) kapila (kapilA) (kha) kapila (kevalI) (ga) kapila (brAhmaNa) kamaTha kamala (ka) kamalaprabhA (kha) kamalaprabhA (Aya) (ka) kamalazrI (kha) kamalazrI . / anukramaNikA I 16 - 1 jaina caritra koza / .
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala seTha (ka) kamalA (kha) kamalA (ga) kamalA (Aya) kamalAvatI rAnI karakaNDu kareNudatta karNa karmacanda bacchAvata karmarakSita kalAda (ka) kalAvatI (kha) kalAvatI kalpaka kAMpilya kAkutstha varmA kAnhar3a kaThiyArA kAmadeva (zrAvaka) kAmadhvajA kAmapatAkA kArtika seTha kAla kAlakAcArya kAlaladevI kAlasaurika kasAI kAlahastI kAlAizayA kAlAsyAveSiputra aNagAra (ka) kAlI (kha) kAlI (Aya) kAlodAyI (ka) kAzyapa (kha) kAzyapa (gAthApati) kiMkama gAthApati kiraNavega kirAtarAja kIcaka kIrticandra * anukramaNikA // * 85 kIrtidhara 86 kucika seTha 86 kunthunAtha ( tIrthaMkara) 87 kuntI rAnI 87 87 90 90 kuMdakuMda (AcArya) kuMbhakarNa 91 (ga) kuMbha (rAjA) 91 kuMDakaulika ( zrAvaka) 92 kuNDarIka muni 93 94 94 (ka) kuMbha (kha) kuMbha (rAjA) 92 kuNAla 93 kubera 93 (ka) kuberadatta (kha) kuberadatta kuberadattA kubera senA 95 96 kumArasena 96 kuraMga bhI 96 kurudatta (AcArya) 97 kulaputra kSatriya 97 kula 98 kuvalayacaMdra 98 kuvalayamAlA 98 98 99 kumArapAla (rAjA) 17 kuza kusumapAla (ka) kusumavatI (kha) kusumavatI 99 100 kusumazrI 100 kUpadAraka kumAra 100 kUragaDuka muni 101 kUlabAlaka muni 101 kRtapuNya 101 kRtavarmA 101 kRpAcArya 101 kRSNa vAsudeva 101 kRSNarAja (Aya) 102 102 102 103 104 104 104 104 104 104 105 105 106 106 106 106 106 107 107 109 109 109 110 110 110 111 111 111 111 112 112 112 113 113 114 114 114 116 | jaina caritra koza | *
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 139 140 141 141 141 119 (ka) kRSNA (kha) kRSNA (Aya) kekasI kaikeyI ketumatI (Aya) kezarI (sAmAyika) (ka) kezava (kha) kezava kezI kezI kumAra zramaNa kailAza gAthApati koNika rAjA kauzalyA mAtA (ka) kSullaka muni (kha) kSullaka muni kSemaka gAthApati 141 141 142 142 142 143 143 143 143 143 116 | gajasukumAla 116 | gajju cora 116 | gargAcArya 116 | (ka) gardabhAlI (parivrAjaka) 117 (kha) gardabhAlI (muni) 117| gardabhilla 118 (ka) gAMgeya (aNagAra) (kha) gAMgeya (bhISma) (ka) gAMdhArI (kha) gAMdhArI (ga) gAMdhArI gAgalI guNacandra guNadatta muni guNadhara (AcAya) guNabhadra (AcAya) guNapAla (dAr3amiyA seTha) (ka) guNamAlA 126 (kha) guNamAlA guNaratna (AcArya) guNavatI guNasAgara guNasundara (AcAya) guNasundarI guNA sAdhvI gotrAsiyA gopAlikA AryA gobhadra seTha gomatI goyamA govinda rAjA 132 govindAcArya gozAlaka 134 goSThAmAhila (ninhava) 134 gautama kumAra | gautama svAmI (gaNadhara) 144 144 146 khaMdhaka muni khaMDarakSA khaMDA khapuTa (AcAya) kharaka khAravela (rAjA) khimaRSi khemila khemAdedarANI 146 146 149 149 150 150 131 131 gaMga AcArya (ninhava) gaMgadatta zrAvaka gaMgadatta muni gaMga nareza gaMgA 133 151 152 152 gaMgAdevI gaMdhasenA gambhIra gajasiMha 134 153 134 | gaurI 153 / anukramaNikA - - 18 - 1 jaina caritra kosh|.
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAmuNDArAya citta 175 176 176 ghanA (AyA) ghAsIlAla jI mahArAja (AcAya) ghevariyA muni 154 154 176 176 176 177 178 178 178 178 159 179 159 161 179 180 181 182 184 154 citta muni | citragati citralekhA citrazreNI citrasena 156 citrasenA 157 (ka) citrAMgada 158 (kha) citrAMgada 159 cilAtIputra culanI culanIpitA zrAvaka cullazataka zrAvaka 162 ceTaka rAjA 163 celanA rAnI 164 | cauthamala jI mahArAja (jaina divAkara) 164 165 165 | jaMbU muni 165 jaMbU svAmI jagaDUzAha 165 jagaccaMdra (AcArya) 165 janaka 167 janhukumAra 167 jamadagni RSi jamAlI (ninhava) 168 (ka) jayantI (kha) jayantI (brAhmaNI) (ga) jayantI (parivrAjikA) 170 (gha) jayantI (zrAvikA) jayacaMdra (madhubiMdu) jaya (cakravartI) 174 jayaghoSa jayadeva 174 jayamalla jI (AcAya) 174 jayavantasena caMDakauzika caMDapradyota (rAjA) caMDarudrAcArya caMDazAsana caMdrakuMvara caMdana (malayAgiri) caMdanabAlA caMdarAjA caMdragupta maurya caMdracchAyA caMdraprabha (tIrthaMkara) caMdrabAhu svAmI (viharamAna tIrthaMkara) (ka) caMdrayaza (kha) caMdrayaza caMdrayazA caMdravallabhA caMdrasena caMdrAnana svAmI (viharamAna tIrthaMkara) (ka) caMdrAvataMsaka (kha) caMdrAvataMsaka (ka) caMdrAvatI (kha) caMdrAvatI caMpaka caMpakamAlA caMpaka seTha caMpatarAya jaina (bairisTara) caMpA seThAnI caturaMgacaMdra caturmukha camara cANakya 165 184 185 186 186 186 187 187 187 187 187 187 188 188 189 189 68 168 174 190 190 191 174/ jayaratha .. anukramaNikA / - 19 / jaina caritra kosh|.
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 205 205 198 206 206 207 208 208 209 195 195 210 211 212 N N 197 197 197 no 192 | jinacaMdra maNidhArI (AcArya) 193 jinacaMdra zrAvaka 193 | jinacaMdra sUri (AcArya) (ka) jinadatta 194 | (kha) jinadatta 194 (ga) jinadatta 195 jinadatta-putra (sAgaradatta-putra) jinadatta sUri (AcAya) (ka) jinadAsa 195 | (kha) jinadAsa 195 | (ga) jinadAsa 196 | (gha) jinadAsa 196 | jinadAsagaNI mahattara (AcAya) 197 jinadevI 197 jinapAla | jinaprabha sUri (AcArya) jinabhadragaNI 'kSamAzramaNa' (AcAya) | jinabhadra zrAvaka 198 | jinarakSita 199 jinavallabha (AcAya) (ka) jinasena (kha) jinasena (AcAya) 200 jinezvara sUri (AcArya) 200 jIrNa seTha jIvaMdhara jIvayazA jIvarAja jI (AcAya) 201 jIvAnaMda vaidya zrI jItamala jI mahArAja (AcAya) juTThala zrAvaka jvAlAprasAda seTha do jaya-vijaya jayazrI jayasiMha dvitIya jayasiMha siddharAja jayasiMha sUri (AcArya) (ka) jayasuMdarI (kha) jayasuMdarI (ka) jayasena (kha) jayasena jayasenA (ka) jayAdevI (kha) jayAdevI jayAnanda kevalI jarAkumAra jarAsaMdha jAMbavatI jAkaladevI jAlikumAra (ka) jitazatru (kha) jitazatru (ga) jitazatru (gha) jitazatru (Ga) jitazatru (ca) jitazatru (cha) jitazatru (ja) jitazatru (jha) jitazatru (Ja) jitazatru (Ta) jitazatru (Tha) jitazatru (Da) jitazatru (Dha) jitazatru rAjA (ka) jitAri rAjA (kha) jitAri rAjA jinakuzala sUri (AcArya) jinacaMdra (AcArya) jinacaMdra kumAra I 214 200 900 201 201 NNN 219 220 220 jhAMjhariyA muni ToDaramala (jaina sAhityakAra) 223 203 01 anukramaNikA / - 20 -1 jaina caritra koza I.
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 DhaMka gAthApati DhaMDhaNa muni DhaMDhaNA Na NAyaputta 226 238 238 taraMgavatI tAmalI tApasa tAraNa svAmI (kavi) 7 239 227 tArA 228 239 239 240 228 228 daMDaka (ka) datta (kha) datta (ga) datta (gha) datta (AcArya) (Ga) datta (muni) (ca) datta (vAsudeva) dadhiparNa (ka) dadhivAhana (kha) dadhivAhana damadaMta damayaMtI damasAra muni dazaratha dazANabhadra rAjA dAmiyA seTha dAmanaka dAruka dAhar3a divAkIrti dIrghapRSTha dIrgharAjA dIvAna amaracaMda dIhabhadra duMduka (rAjA) duijjaMta (tApasa) dudha 241 990 242 242 242 231 931 tArAcaMda tArA suMdarI tilakamaMjarI (ka) tilaka suMdarI (kha) tilaka suMdarI tilokasuMdarI tilottamA tiSyagupta (ninhava) tIrthaMkara tIsabhadra tulasI (AcAya) tRSalAnaMdana tRSalA mAtA tejapAla (vastupAla) tetalIputra tolAzAha toSalI putra (AcArya) tripRSTha (vAsudeva) tribhuvanapAla tribhuvanasvayaMbhU (kavi) trailokyasuMdarI 232 232 233 233 244 244 244 244 244 244 245 245 245 245 246 247 247 247 247 248 durgaMdhA durbalikA puSyamitra (AcArya) durmukha duryodhana duryodhana cArakapAla durvinIta kauMgaNivRddha (rAjA) dUSyagaNI (AcArya) 236 236 | dRTnAma 248 dRr3hacitta 248 248 thAvaccAputra thAvaccA seThAnI 6. anukramaNikA I - 21 - / jaina caritra koza I.
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ 249 264 264 265 266 268 251 268 (ka) dRr3haprahArI (kha) dRr3haprahArI dRr3haratha devakI mAtA devakumAra (ka) devadattA (kha) devadattA (ga) devadattA (ka) devanaMdI (AcAya) (kha) devanaMdI 'pUjyapAda' (AcArya) deva brAhmaNa devabhadra devaprasAda devayaza devayazasena devayajJa svAmI (viharamAna tIrthaMkara) devarAya devarddhigaNi 'kSamAzramaNa' (AcArya) devazarmA brAhmaNa devasena devasena rAjA devasenA 269 269 269 269 270 270 253 270 270 271 255 271 271 248 | dhanacaMdra 249 (ka) dhanada | (kha) dhanada 249 (ga) dhanada 250 (ka) dhanadatta (kha) dhanadatta (ga) dhanadatta 251 (gha) dhanadatta 252 | (Ga) dhanadatta 253 | (ca) dhanadatta 253 | (ka) dhanadeva 253 | (kha) dhanadeva | (ga) dhanadeva | (gha) dhanadeva 255 | dhanapati dhanapati kumAra 256 | (ka) dhanapAla 256 (kha) dhanapAla 257 (ga) dhanapAla (kavi) 257 | (gha) dhanapAla rAjA (ka) dhanamitra | (kha) dhanamitra (ga) dhanamitra (gha) dhanamitra 258 (Ga) dhanamitra 258 dhanamitra muni dhanazrI 258 dhanasaMcaya seTha 259 | (ka) dhanasAgara 259 | (kha) dhanasAgara (ga) dhanasAgara (ka) dhanasAra (kha) dhanasAra (ka) dhanaseTha (kha) dhanaseTha (ga) dhanaseTha 263 (ka) dhanAvaha 263 | (kha) dhanAvaha 272 272 272 272 273 devAnaMda 257 274 274 258 devAnaMdA devI deveMdra muni (AcAya) deveMdra sUri (AcArya) daulatarAma kAsalIvAla (sAhityakAra) dyAnatarAya (kavi) droNAcArya draupadI dvipRSTha vAsudeva dvimukha dvaipAyana RSi 274 274 274 275 275 277 259 278 261 262 dha 278 279 279 280 280 280 280 dhanaMjaya (kavi) dhanakumAra / anukramaNikA I - 22 - jaina caritra koza / .
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 295 281 296 296 282 2801 (ca) dhAriNI | (cha) dhAriNI | (ja) dhAriNI (jha) dhAriNI (Ja) dhAriNI dhRtarASTra dhRtidhara gAthApati 296 296 dhanezvara sUri (AcAya) dhannAzAha (ka) dhannA sArthavAha (kha) dhannA sArthavAha dhannA seTha dhanya aNagAra dhanya jI (ka) dhanya sArthavAha (kha) dhanya sArthavAha (ka) dhanyA (kha) dhanyA dhanvaMtarI vaidya dhammila 296 296 284 286 297 298 (ga) naMda 298 286 dhara 287 287 298 287 298 299 299 288 300 300 300 289 300 301 285 (ka) naMda 286 (kha) naMda 286 (gha) naMda naMdana (baladeva) naMdana bhadra naMdana maNikAra 288 naMdana muni 288 naMdayaMtI naMdavatI naMdazreNikA naMdasenA 289 | (ka) naMdA 289 | (kha) naMdA 290 / (ga) naMdA 290 (gha) naMdA 292 | (Ga) naMdA 292 naMdinIpitA zrAvaka 292 naMdivarddhana 292 (ka) naMdIvardhana 293 | (kha) naMdIvardhana 293 naMdISeNa kumAra | naMdISeNa muni 293 naMdottarA | nakula | naggati (pratyeka buddha) 295 | nannasUri (AcAya) 295 | nabharAya rAjA 295 | naminAtha (tIrthaMkara) 301 801 dharaNakumAra dharaNendra (padmAvatI) dharasena (AcAya) dharma (AcAya) (ka) dharmaghoSa (AcAya) (kha) dharmaghoSa (AcAya) (ga) dharmaghoSa (gAthApati) dharmadAsa (AcArya) dharmadAsagaNi mahattara (AcAya) dharmanAtha (tIrthaMkara) dharmapAla dharmarAja (rAjA) (ka) dharmaruci aNagAra (kha) dharmaruci aNagAra dharmaruci muni dharmavIrya aNagAra dharmasiMha aNagAra dharmasiMha (AcArya) dharmasena (ka) dhAriNI (kha) dhAriNI (ga) dhAriNI (gha) dhAriNI (cha) dhAriNI 301 301 301 298 302 302 303 303 304 304 305 294 294 305 306 306 1 anukramaNikA / - 23 1 jaina caritra koza / .
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ mi rAjarSi (pratyeka buddha) nami-vinami (ka) namuci (kha) namuci nayanaMdI (AcArya) nayasAra (ka) naravarmA (kha) naravarmA (ka) naravAhana (kha) naravAhana naravikrama narmadAsuMdarI nala (rAjA) (ka) navamikA (Aya) (kha) navamikA (AryA) navamukha nahapAna nAga nAga gAthApati (ka) nAgadatta (kha) nAgadatta (ga) nAgadatta ( gAthApati) (gha) nAgadatta ( seTha) nAgazrI nAgasena nAgArjunAcArya nAbhirAya (ka) nArada (kha) nArada (ka) nArAyaNa (kha) nArAyaNa nigaMTha (ka) ninhava (kha) ninhava nimbaka niraMbhA (Aya) nirmohI nRpa nizuMbha * anukramaNikA // * 906 nizuMbhA (AryA) niSaDha rAjA 307 307 niSadha kumAra 307 nIra 307 nemicaMdra (AcArya) 307 neminAtha ( tIrthaMkara) 308 nemiprabha svAmI (viharamAna tIrthaMkara) 308 naiSadha 308 308 308 paMDubhadra 308 paMthaka 309 pataMgasiMha 310 padma 310 padmanAbha 310 310 (ka) padmaratha padmaprabha (tIrthaMkara) (kha) padmaratha (rAjA) 311 311 padmaruci zrAvaka 311 padmazrI 312 padmasiMha (padmAvatI) 312 312 (ka) padmA (kha) padmA (Aya) (ga) padmA (Aya) 314 315 (ka) padmAvatI 315 (kha) padmAvatI 315 (ga) padmAvatI 315 (gha) padmAvatI 316 (Ga) padmAvatI 316 (ca) padmAvatI 316 (cha) padmAvatI 316 (ja) padmAvatI 24 316 316 padmottara (jha) padmAvatI (dharaNeMdra) 317 317 parvata 317 318 pallaviyA parazurAma pallava nareza pa 318 318 318 319 319 319 319 319 320 320 320 321 321 322 322 322 322 323 324 326 326 326 326 326 326 326 327 327 327 328 329 329 329 329 329 330 | jaina caritra koza // *
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ pavanaMjaya 343 pANDu 330 330/ 343 343 344 344 344 344 345 345 346 334 346 346 346 884 346 347 pAtrakezarI (AcAya) pAdalipta (AcAya) pArasanAtha pArAzara pArzvanAtha (tIrthaMkara) (ka) pAlaka (kha) pAlaka (rAjA) pAhinI pAhila zreSThI piMgala nirgrantha pitRsenakRSNA (ka) puMDarIka (kha) puMDarIka (gaNadhara) puNiyA zrAvaka puNyabhadra puNyapAla puNyamitra puNyavatI puNyasAra puNyAya rAjA pudgala parivrAjaka (ka) purandara (kha) purandara (ga) purandara puSpavatI (AyA) pUrNA (AyA) prabhaMkarA (AyA) purandarayazA puruSapuNDarIka (vAsudeva ) (ka) puruSasiMha (kha) puruSasiMha (vAsudeva) puruSasena puruSottama (vAsudeva) puSpavatI (Aya) 330 | (ka) puSpacUla (kha) puSpacUla (ka) puSpacUlA (kha) puSpacUlA (ka) puSpadaMta (kha) puSpadaMta 392 (ga) puSpadaMta (aNagAra) 333 | (gha) puSpadaMta (AcAya) 333 | | (Ga) puSpadaMta (kavi) 333 puSpabhUti (AcAya) - (ka) puSpavatI 334 (kha) puSpavatI 334 (ga) puSpavatI 334 puSpasAla suta puSyamitra (sAmudrika vettA) | pUrNa kumAra 335 | (ka) pUrNabhadra 335 | (kha) pUrNabhadra (gAthApati) 336 ] (ga) pUrNabhadra (seTha) 336 | pUrNamitrA 336 | pUrNA (AyA) | pUSA | (ka) pRthvI 338 | (kha) pRthvI 339 | (ga) pRthvI 339 | pRthvI zrI 340 pethaDazAha 340 poiNI AryA 340 pokkhalI poTiladeva | poTillA 341 pracaNDA prajApati 342 prajApAla 342 pratibuddhi rAjA 342 pratiSTha 342 pradezI rAjA 343 | pradyumna kumAra 347 347 347 348 348 348 348 348 348 340 841 349 341 349 349 349 349 349 puSpasena 349 puSpaketu 350 . / anukramaNikA / - - 25 / jaina caritra koza / .
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradhIkumAra prabhaMkarA (Aya) prabhava svAmI (AcAya) prabhAkara muni prabhAcandra (AcAya) (ka) prabhAvatI (kha) prabhAvatI ' prabhAsa (gaNadhara) prabhu prasannacaMdra rAjarSi prasannajita (ka) prasenajita (kha) prasenajita prahasita prahalAda "priyaMkara :priyaMgalA priyagraMtha (ka) priyadarzanA (kha) priyadarzanA priyadarzI priyamitra (cakravartI) -351 (ka) balabhadra 351 (kha) balabhadra (cora) 3511 (ga) balabhadra (baladeva) 3521 (gha) balabhadra rAjA 352 balavIra kumAra 3521 (ka) bali 353] (kha) bali 353 balibhadra sUri (AcAya) 353 balissaha (AcArya) 1353 (ka) bahuputrikA 354 | (kha) bahuputrikA (AyA) 354 / bahurUpA (AyA) 354bahulA 354 bAlacandra 1354 384 bAhubalI bAli 355 brAhmI phalihamalla -phalgurakSita phAlgunI bAhusvAmI (viharamAna tIrthaMkara) 1355 | biMdusAra (rAjA) 356 budhajana (kavi) *356 bRhaspatidatta 356 brahma gulAla brahmadatta (cakravartI) 357 brahmadIpaka siMha (AcAya) | brahma rAjA 358 F-358 bha 358 bhaddilA | bhadra (baladeva) 359 bhadrakumAra 360 bhadragupta (AcAya) -1-361 bhadra caSTana | (ka) bhadranaMdI kumAra - 361 | (kha) bhadranaMdI kumAra bhadrabAhu (AcArya) bhadrabAhu AcArya ke cAra ziSya 363 | bhadrabAhu dvitIya (AcAya) 363 | (ka) bhadrA ba . 361 baMkacUla (ka) baMdhudatta (kha) baMdhudatta muni (ka) baMdhumatI (kha) baMdhumatI baMsAlA banArasI dAsa (paMDita) bappabhaTTi (AcArya) bala brAhmaNa 377 378 362 380 380 381 .. anukramANakA -.. ........... jaina caritra kosh|.
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ 395 382 395 395 396 398 382 | bhujagA (AyA) 382 | bhuvanatilaka kumAra bhuvanabhAnu kevalI 982 (ka) bhuvanasuMdarI 382 | (kha) bhuvanasuMdarI 382 bhuvanAnaMdA | bhUtadatta 382 bhUtadattA 382 | bhUtadinna (AcAya) 382 | bhUtabali (AcArya) 382 | bhUtazrI 398 '982 | 400 400 400 400 401 401 401 bhUtA 402 383 (kha) bhadrA (ga) bhadrA (gha) bhadrA (Ga) bhadrA (ca) bhadrA (cha) bhadrA (ja) bhadrA (jha) bhadrA (Ja) bhadrA (Ta) bhadrA (Tha) bhadrA (ka) bharata (kha) bharata (ga) bharata (cakravartI) bhavadeva bhavAnI bhaviSyadatta (ka) bhAgacaMda (kavi) (kha) bhAgacaMdra (seTha) bhANA jI bhAnukumAra (ka) bhAnumati (kha) bhAnumati bhAmaNDala bhAmAzAha bhAramala kAvar3iyA bhArikA (AyA) bhAvadeva bhAvini bhikSu (AcArya) bhIdA jI (ka) bhIma (kha) bhIma (ga) bhIma kumAra bhImasena bhImasena (harisena) bhujaMga svAmI (viharamAna tIrthaMkara) bhujagavatI (AyA) kA anukramaNikA / bhUdhara jI (AcArya) 383 bhUdharadAsa (kavi) bhUmipAla bhRgu purohita 384 bhaiMsAzAha (pADAzAha) bhogavatI 386 bhojakavRSNi 387 ] (ka) bhoja rAjA 387|| (kha) bhoja rAjA bhramaraketu 387 386 402 402 402 402 .403 403 403 403 387 387 388 388 388 404 404 404 405 405 406 388 maMkAI gAthApati maMkhalI maMgalakalaza maMgalAvatI maMgU (AcArya) 390 maMgUsUri (AcArya) 390 | maMjulA mahAsatI maMDitaputra (gaNadhara) maMDuka maMdodarI 392 ] (ka) makaradhvaja 393 (kha) makaradhvaja 394 maghavA (cakravartI) 394 | macchiyamalla 391 406 407 407 407 407 408 408 408 - 27 jaina caritra koza / .
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 409 424 424 424 409 427 428 408 | maharddhika naTa | mahAkacchA (Aya) 409 mahAkAla 409 | mahAkAlI 409 | mahAkRSNA | mahAgiri (AcArya) 410] mahAcanda kumAra 410 | mahAtmA gAMdhI | mahAdevI 413 | mahAnanda kumAra 413 | mahApadma cakravartI (ka) mahAbala (kha) mahAbala | (ga) mahAbala (kumAra) | (gha) mahAbala (kulaputra) (Ga) mahAbala (malayAsundarI) 416 | (ca) mahAbala (rAjA) 416 (cha) mahAbala (rAjA) (ja) mahAbala (rAjA) 416 | mahAbhadra svAmI (viharamAna tIrthaMkara) 416 | mahAbhIma 416 | mahAmarutA Go 480 418 415 maNicandra (ka) maNicUr3a (kha) maNicUr3a maNiprabha maNibhadra maNiratha kumAra maNiratha (rAjA) maNizekhara (ka) matisAgara (kha) matisAgara (ga) matisAgara (ka) madana (kha) madana madana deva madanamaMjarI madanarekhA madanA (Aya) madAlasA madruka zrAvaka madhu manaka muni manoramA (ka) mammaNa seTha (kha) mammaNa seTha mayAli kumAra marIci kumAra marutA marudevA marudevI mAtA 430 5 491 432 432 432 416 433 417 mahArudra 433 434 435 435 435 marubhUti 435 417 mahAvIra (tIrthaMkara) 418 | mahAzataka zrAvaka 418 mahAzAla 419 | mahAzirA 419 | mahAsuvratA | mahAsena | mahAsenakRSNA | mahAhari 421 | mahipAla | mahIdhara | mahIsena 422 | (ka) mahendra 422 | (kha) mahendra 423 | mahendra sUri (AcAya) 423 | (ka) mahezvaradatta o malayagiri (AcArya) malayAgiri malayAsundarI malUkacandra jI mahArAja (AcAya) malladinna mallavAdI (AcAya) malliSeNa (AcArya) mallinAtha (tIrthaMkara) 437 437 437 437 437 438 / anukramaNikA I 28 jaina caritra koza.
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) mahezvaradatta (ga) mahezvaradatta mAkaMdI gAthApati mAgadhikA gaNikA mANikyanandI (AcArya) mAtaMga mAtaMga ( yamapAza) mAthura vaNika mAdhava tRtIya mAdhava muni jI (AcArya) mAnatuMga (AcArya) mAnadeva (AcArya) mAnamardana mAnavatI mAlugA mitra rAjA mitrazrI mitrasena rAjA mitrAcArya mInaladevI mugdhabhaTTa mucaMda seTha mudgarapANayakSa munipati muni mAyArAma munisundara (AcArya) munisuvrata svAmI ( tIrthaMkara) muSkara - mokkara-kauMgaNivRddha (rAjA) mUka seTha mUladattA mUladeva mUlazrI mUlA seThAnI mRga suMda mRgAMkuza (ka) mRgAputra (mRgAloDhA) (kha) mRgAputra (ka) mRgAvatI * // anukramaNikA // 438 (kha) mRgAvatI 439 (ga) mRgAvatI 439 mRgAsuMdarI 439 mRgeza varmana 439 megha 439 kumAra 440 megha gAthApati 440 meghamAlI 441 (ka) megharatha rAjA 441 (kha) megharatha rAjA 441 meghavAhana 442 meghahastI 443 meghA (Aya) 443 metArya ( gaNadhara ) 444 metAryamuni 444 metI 445 meraka (ka) merutuMga (AcArya) (kha) merutuMga (AcArya) 445 445 445 mainAsuMdarI 445 motIcandra 446 moradhvaja 447 mohanAdevI 447 mohinI 448 maurya brAhmaNa 449 449 450 450 451 451 yakSa zrI 452 yakSA 452 yakSiNI 452 | yavarAjarSi 29 mauryaputra ( gaNadhara ) yakSadatta yakSa dinna 454 yazA 454 455 456 (ka) yazodA (kha) yazodA (ka) yazodhara ya 458 458 458 459 459 459 460 460 461 461 461 462 462 462 462 465 465 465 465 465 465 466 467 467 467 467 468 468 468 468 468 469 469 469 469 469 | jaina caritra koza // *
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 486 (kha) yazodhara (ga) yazodhara (rAjA) (ka) yazobhadra (AcAya) (kha) yazobhadra (muni) (ka) yazomatI (kha) yazomatI yazovarmA yugabAhu yugamandhara svAmI (viharamAna tIrthaMkara) yudhiSThira 486 487 487 489 489 472 472 489 489 489 489 491 491 492 475 492 476 492 492 469 | ratnAvatI 470 | rathanemi 471 | ramaNIka lAla 471 | ravi varmA 471 | rasAla kumAra | rAjasiMha | rAjasena 473 rAjasenA 473 | rAjI (AyA) | rAjImatI rAjyapAla rAma (baladeva) 475 | rAmakRSNA 475 rAmacandra (AcArya) 475 rAmarakSitA (AryA) | rAmA (Aya) rAmAdevI 476 rAvaNa | rukmI 476 | (ka) rukmiNI 477 | (kha) rukmiNI 478 (ga) rukmiNI 479 (ka) rudra (kha) rudra 480 (ka) rudradatta (kha) rudradatta 480 | rudrasUri (AcArya) 481 rUpakalA 481 rUpakAMtA (Aya) rUpaprabhA (Aya) 482 483 (ka) rUpavatI (AyA) 483 | (kha) rUpavatI (AyA) | rUpasuMdarI 485 rUpAMzA (Aya) 486 | rUpA (Aya) 476 492 raMbhA (Aya) raidhU (kavi) rakSitA raghunAtha jI (AcArya) rajanI (AyA) rati ratipriyA (AyA) (ka) ratisAra (kha) ratisAra ratisuMdarI ratnacanda jI mahArAja (zatAvadhAnI) ratnacandra jI mahArAja ratnacUr3a ratnadvIpA devI ratnapAla ratnaprabha sUri (AcArya) (ka) ratnavatI (kha) ratnavatI (ga) ratnavatI ratnazikha ratnazikhara ratnazravA (ka) ratnasAra (kha) ratnasAra ratnAkara ratnAkara sUri (AcArya) / anukramaNikA / - 493 493 493 494 494 494 495 495 479 480 496 497 482 rUpalI 497 484 498 498 498 498 498 rUpasena 485 498 486 / rUpIrAja 499 - 30 _ _ 1 jaina caritra koza 1.
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 521 521 499 521 500 521 522 522 523 (ka) reNukA (kha) reNukA (ka) revatI (kha) revatI (ga) revatI (gha) revatI revatI nakSatra (AcAya) raina maMjUSA rohaka (ka) rohagupta (kha) rohagupta (ninhava) (ka) rohiNI (kha) rohiNI (ga) rohiNI (gha) rohiNI (Ga) rohiNI (AyA) (ca) rohiNI (Aya) rohiNeya cora 524 524 524 508 524 524 525 525 526 526 499 (kha) lIlAvatI 499 (ga) lIlAvatI (gha) lIlAvatI 500 | (Ga) lIlAvatI letikApitA (zrAvaka) 500 lepa gAthApati 501 | lokAzAha lohitya (AcAya) 501 505 505 vaccharAja 506 vajrajaMgha 507 vajradhara svAmI (viharamAna tIrthaMkara) vajranAbha 508 vajrabAhu 508 vajravIrya 509 vajrasena (AcAya) 509 vajrasenA (Aya) vajrasvAmI (AcAya) vatsarAja vanamAlA 511 vanarAja cAvar3A (rAjA) 511 vaprA 511 | vayarasena (ka) varadatta 512 | | (kha) varadatta (kumAra) 512 | (ga) varadatta (gaNadhara) 514 | (gha) varadatta (muni) 514 varadhanu 516 | varAha varuNa varuNa devI varuNA vardhamAna valkalacIrI valmIka vasaMtamAdhava 520 | vasantara - 31 - - 510 529 530 530 530 530 512 530 531 532 532 533 lakuca lakkhI banajArA lakSmaNa (vAsudeva) (ka) lakSmaNA (kha) lakSmaNA (ga) lakSmaNA lakSmI lakSmIdhara seTha lakSmIpuja lakSmIvatI lacchInivAsa (ka) lalitAMga (kha) lalitAMga (ga) lalitAMga lava lava jI RSi (AcArya) lIlApata (ka) lIlAvatI 533 516 533 533 533 518 533 518 JA 534 535 535 535 519 .1 anukramaNikA / jaina caritra kosh|..
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 543 544 vasantazrI vasantasenA vasuMdharA vasuMdharA (Aya) 345 545 (ka) vasu 545 546 546 546 547 547 537 547 598 547 548 548 536 | vikrama kumAra 536 | vikramAditya 536 | vikramAditya SaSTha tribhuvanamalla sAhasatuMga 536 vicitravIrya 536 | vijaya 537 vijaya kumAra 597 vijayaghoSa 537 (ka) vijayacandra (kha) vijayacandra (ka) vijaya cora 537 (kha) vijaya cora | vijayadeva (AcArya) 538 | vijaya devI 598 | vijaya (baladeva) 598 | vijayamitra nareza 538 vijayamitra seTha 588 | (ka) vijaya rAjA 598 (kha) vijaya rAjA (ga) vijaya rAjA 538| vijaya-vijayA 539 | (ka) vijayasena (kha) vijayasena (AcAya) 540 (ka) vijayA (kha) vijayA 540/ (ga) vijayA (gha) vijayA | (cha) vijayA (ca) vijayA (cha) vijayA (kha) vasu (AcArya) (ga) vasu (AyA) vasuguptA (AyA) vasudatta vasudeva vasudhIra vasupAla vasupUjya (ka) vasu brAhmaNa (kha) vasu brAhmaNa vasubhUti (ka) vasumatI (kha) vasumati (ga) vasumati (AyA) vasumitrA (Aya) vasumitra vasu rAjA vasusAra vastupAla (tejapAla) vAgbhaTTa (kavi) yAdideva (AcArya) vAdirAja (AcAya) vAmAdevI vAyubhUti (gaNadhara) vAratta gAthApati vArikhilla vAriSeNa kumAra vAruNI vAsavadattA vAsudeva vAsupUjya (tIrthakara) 548 548 548 548 548 548 549 549 550 550 589 550 542 | vidarbha | (ka) vidura (kha) vidura vidyAnanda (AcAya) | vidyut (AyA) vighutagati 543 | vighutA (Aya) 543 | vidyullatA 549 | vidradAja nareza 550 550 550 550 550 550 551 551 551 551 551 551 552 viMdhya vikaTa 1 anukramaNikA I 32 jaina caritra kosh|.
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 567 554 552 | vIramatI 552| vIra rAjA 558| vIra zreNI (ka) vIrasena 555(kha) vIrasena (AcAya) 555 | vIrasena svAmI (viharamAna tIrthakara) 556] (ka) vIrasenA (kha) vIrasenA vIrAMgada 557 | vRddhavAdI (AcAya) vRSabhadatta 568 568 569 569 570 570 557 570 657 570 571 557 571 vRSabhadeva 571 571 571 vaijayaMtI 559 | vaidarbhI 559 vairisiMha 559 vaizAlika vaizyAyana tapasvI vaizramaNa bhadra aNagAra | vyakta svAmI (gaNadhara) 571 572 573 573 vidvatsena vinayadhara vinayavatI vinayasuMdarI vibhISaNa (ka) vimala (kha) vimala (AcAya) vimalanAtha (tIrthakara) vimala muni vimalavAhana vimalazAha (maMtrI) (ka) vimalA (kha) vimalA (AyA) (ga) vimalA devI vilAsa vizalyA (ka) vizAkhadatta (kha) vizAkhadatta vizAkhA vizAladhara svAmI (viharamAna tIrthakara) vizuddha kevalI (ka) vizvabhUti (kha) vizvabhUti (ga) vizvabhUti (brAhmaNa) vizvasena viSNu viSNukumAra muni viSNudevI viSNu rAjA (ka) vIra vIra (AcAya) vIraka vIrakumAra vIrakRSNA vIra jI boharA vIradamana paura kayarasa bIramAna (udayabhAna) * anukramaNikA / 560 560 561 561 573 561 574 562 574 574 574 575 575 576 576 561 zaMkara seTha (ka) zaMkha 562 (kha) zaMkha 568] (ga) zaMkha 563 | (gha) zaMkha 568] (ja) zaMkha 568] (ca) zaMkha (rAjA) | zakaTakumAra | zakaDAla mahAmaMtrI | zaka kSatrapa SoDAsa zatAnIka 564 | zatruJjaya parvata zatrughna 565 | zayyaMbhava (AdhAya) 565 | zAntanu rAjA 565 | zAntinAtha (tIrthakara) 566 | zAntyAcArya (zAnti AcArya) 576 576 577 577 577 577 579 579 580 - - jaina caritra koza.
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580zalApA 593 594 594 594 580 | zailaka rAjarSi | zailodAyI parivrAjaka 580 zobhanarAya (rAjA) zobhanAcArya zaurikadatta 582 zyAmadattA 582 | zyAmAcArya 582 | zyAmArAnI 581 595 596 596 597 597 582 zyena -598 585 sAu 585 zAmba kumAra zAkaTAyana (AcAya) zAla zAlArya vyaMtarI zAlibhadra zAlizuka maurya zikhAvatI (ka) ziva (kha) ziva kumAra (ga) ziva kumAra zivabhadra ziva rAjarSi zivazarma sUri (AcAya) (ka) zivA (kha) zivA (AyA) (ga) zivA devI zivAnandA zizupAla zItalanAtha (tIrthaMkara) zIlagaNasUri (AcArya) zIlapuMja (ka) zIlavatI (kha) zIlavatI (ga) zIlavatI (gha) zIlavatI zIlAMkAcArya zuMbhA (AyA) zuka aNagAra zubhaMkara (AcArya) zubhacandra (AcArya) zubhamati 585 585 598 598 598 599 599 599 *599 599 601 602 603 604 604 586 583 zramaNa 584 zramaNabhadra kumAra 584 zrIkAntA zrIgupta zrIdeva rAjA 585 | (ka) zrIdevI | (kha) zrIdevI / (ga) zrIdevI 586 | (ka) zrIpAla (mainAsuMdarI) 586 | (kha) zrIpAla (zreSThI) (ka) zrImatI (kha) zrImatI 587 | (ga) zrImatI 588 | (gha) zrImatI 588 (Ga) zrImatI 589 (ca) zrImatI (cha) zrImatI 591 (ja) zrImatI zrImad rAyacaMda bhAI 591 (ka) zrIyaka 591 (kha) zrIyaka zrIvarma rAjA | zrI vikrama | zreNika rAjA 592 | (ka) zreyAMsa (kumAra) (kha) zreyAMsa (muni) '_593 - (ga) zreyAMsa (rAjA) 593 | zreyAMsanAtha (tIrthaMkara) 605 605 605 590 605 591 6051 591 606 606 606 606 606 zUracandra zUrapAla zUlapANi (yakSa) zeSavatI zailaka (yakSa) 593 "608 609 609 609 / anukramaNikA / 34 / jaina caritra koza / .
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ SANDilya (AcArya) (ka) saMgama (deva) (kha) saMgama ( zAlibhadra ) saMghadatta saMjaya rAjarSi samprati (rAjA) saMbhavanAtha (tIrthaMkara) saMbhUtavijaya (AcArya) (ka) saMvara (kha) saMvara saMvega sakaDAlaputra (zrAvaka) sakhA jI sagara (cakravartI) (ka) sajjana (kha) sajjana kumAra satI (Aya) saterA (Aya) satyakI (rAjA) satyanemi satyabhAmA satyabhUti satyavatI sadayavatsa sanatkumAra (cakravartI) sanmati saptarSi samantabhadra (AcArya) samantabhadrAcArya samara kesarI samarAditya kevalI (ka) samudra (kha) samudra (AcArya) (ga) samudra (kumAra) // anukramaNikA // * Sa sa (ka) samudradatta (kha) samudradatta 610 samudrapAla (ka) samudravijaya (kha) samudravijaya 611 611 612 612 612 613 613 614 614 614 615 616 617 617 617 617 sahasrakalA 617 sahasramalla 617 sahasrAMzu 617 618 618 618 619 619 (ka) sAgaradatta 620 620 621 621 621 sAyara 621 sAraNa kumAra 624 sAlihIpitA zrAvaka 624 624 samRddhadatta (ka) sarasvatI (kha) sarasvatI (ga) sarasvatI (gha) sarasvatI (Ga) sarasvatI (AryA) sarvajJaprabhA sarvabhUti (ka) sarvAnubhUti aNagAra (kha) sarvAnubhUti aNagAra sarvArtha (ka) sahadeva (kha) sahadeva (ka) sahadevI (kha) sahadevI 35 (ka) sAgara (kha) sAgara (ga) sAgara (kumAra) (ka) sAgaracandra (kumAra) (kha) sAgaracaMdra (muni) (kha) sAgaradatta (ga) sAgaradatta (gha) sAgaradatta sAmajja muni sAviyabbe sAhasagati 624 626 626 626 626 626 627 628 629 629 630 630 631 631 631 631 632 633 633 633 633 633 635 635 635 635 635 637 637 637 637 638 639 639 639 639 639 639 / / jaina caritra koza *
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ 656 656 657 658 (ka) siMha (kha) siMha siMha aNagAra (ka) siMhagiri (kha) siMhagiri (AcAya) siMhabhadra (ka) siMharatha (kha) siMharatha siMhala kumAra (ka) siMhasena (kha) siMhasena siddharSi (AcAya) siddhasena divAkara (AcAya) (ka) siddhArtha (kha) siddhArtha (AcArya) (ga) siddhArtha rAjA siddhArthA (ka) sItA (kha) sItA sImandhara svAmI (viharamAna tIrthaMkara) sundara rAjA sundara seTha (ka) sundarI (kha) sundarI sundarInanda 659 661 661 640 | (ka) sujAta kumAra 659 (kha) sujAta kumAra 655 sujAta svAmI (viharamAna tIrthakara) 656 sujAtA sutArA 656 sutArA devI (ka) sudarzana 656 (kha) sudarzana 656 | (ga) sudarzana (arjunamAlI) 643 | (gha) sudarzana (gAthApati) 667 649 | (Ga) sudarzana (nRpa) 657 643 | (ca) sudarzana (baladeva) (cha) sudarzana (muni) 658 (ja) sudarzana seTha (zUlI-siMhAsana) 646 (ka) sudarzanA 660 646 (kha) sudarzanA 646 (ga) sudarzanA (Aya) 646 sudRr3ha rAjA 647 sudharmA aNagAra 647 sudharmA svAmI (gaNadhara) 648 | sudhAsindhu 661 (ka) sunaMda 662 (kha) sunaMda 662 (ka) sunandA (kha) sunandA (ga) sunandA 663 | (gha) sunandA 663 | (Ga) sunandA 669 (ca) sunandA 663 sunakSatra aNagAra 664 | supArzvanAtha (tIrthakara) 664 supratibuddha (AcArya) 664 supratiSThita gAthApati 664 | suprabha (baladeva) 665 | (ka) suprabhA 665 652 (kha) suprabhA 665 / (ga) suprabhA 665 653 | subAhu kumAra 665 - jaina caritra koza / . 662 663 sukAlI sukumArikA sukumAlikA sukRSNA sukauzala sukauzala muni (ka) sugandhA (kha) sugaMdhA (ka) sugrIva (kha) sugrIva (rAjA) (ga) sugrIva (rAjA) sughoSA (AyA) sujaya rAjarSi 652 652 / anukramaNikA - 36
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ subAhu svAmI (viharamAna tIrthaMkara) (ka) subuddhi 682 682 667 682 (kha) subuddhi (ga) subuddhi (gha) subuddhi (Ga) subuddhi (pradhAna) subhagA (Aya) 682 683 684 subhadra seTha 668 684 686 686 686 687 687 688 688 688 688 666 | (gha) surasuMdarI 666 / (Ga) surasuMdarI | surAdeva (zrAvaka) 667 | (ka) surUpA (AyA) 667 (kha) surUpA (AyA) 667 (ka) sulasa 668 ] (kha) sulasa 668 | (ka) sulasA 668 | (kha) sulasA sulocanA 669 | suvAsava kumAra 669 | suvidhinAtha (tIrthakara) 669 (ka) suvrata 669 (kha) suvrata 669 suvrata (muni) 669 | (ka) suvratA 671 | (kha) suvratA (AyA) 672 | (ka) suvratAcArya 673 (kha) suvratAcArya suzIlA suSamA / (ka) susImA 674 | (kha) susImA 674 | (ga) susImA 675 | susvarA (AyA) 675 | susthita (AcArya) 676 | (kha) susthita (deva) 677 | susthira (AcArya) | suhastI (AcArya) 677 | suhAga suMdarI 677 | sUra 677 | sUraprabha svAmI (viharamAna tIrthaMkara) 677 sUrAcArya 677 sUrpaNakhA 677 sUryakAnta 677 sUryakAntA sUryaprabhA (AyA) 681 | sUryayaza 682 | seTha pUrNacanda (ka) subhadrA (kha) subhadrA (ga) subhadrA (gha) subhadrA (Ga) subhadrA (ca) subhadrA (cha) subhadrA (ja) subhadrA (mahAsatI) subhUma (cakravartI) sumaMgala rAjA (ka) sumaMgalA (kha) sumaMgalA (ga) sumaMgalA sumaNibhadra sumaticandra sumatinAtha (tIrthaMkara) sumati maMtrI sumatisAgara muni sumanacandra sumanabhadra gAthApati sumanAyikA sumarutA sumitra sumitrA 678 674 674 688 688 689 689 689 689 689 689 689 690 690 690 (ka) sumukha (kha) sumukha (ga) sumukha-durmukha surasundara (ka) surasuMdarI (kha) surasuMdarI (ga) surasuMdarI 691 692 692 692 692 692 693 693 693 679 694 01 anukramaNikA I 37 -1 jaina caritra kosh|.
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ 707 707 708 694 | svayaMprabha svAmI (viharamAna tIrthaMkara) 694 | (ka) svayaMbhU 694 (kha) svayaMbhU (vAsudeva) 694 | (ka) svayaMbhUdeva 694 (kha) svayaMbhUdeva (kavi) 694 svarUpazrI 695 svastikA svAti (AcArya) svAtidatta 708 708 708 709 695 696 69b hasa 710 710 712 697 | 697 | 712 712 713 senaka tApasa (ka) sonA devI (kha) sonA devI (ka) soma (kha) soma somacandra soma jI RSi (ka) somadatta (kha) somadatta (somadeva) (ka) somadeva (kha) somadeva (AcAya) (ka) somaprabha (AcArya) (kha) somaprabha (AcArya) (ga) somaprabha (rAjA) somabhUti somavasu (ka) somazarmA (kha) somazarmA (ka) somazrI (kha) somazrI somasundara sUri (AcArya) (ka) somA (kha) somA (ga) somA (gha) somA (Ga) somA (parivrAjikA) somAI mahattarA (ka) somila (brAhmaNa) (kha) somila (brAhmaNa) (ga) somila (brAhmaNa) somila (muni) saudAminI (Aya) saubhAgyamaMjarI saubhAgyasuMdarI (ka) skaMdaka (kumAra) (kha) skaMdaka (parivrAjaka) skandilAcArya stimita sthUlabhadra (AcAya) 714 714 714 717 718 719 720 420 696 haMsarAja (vaccharAja) haMsAvalI hanumAna 697 | harajasarAya (kavi) 697 | harikezI muni haricandana gAthApati 699 | harinandI 699 | haribala haribhadra (AcAya) | harirAjA 700:| harizcandra rAjA 700 (ka) harisena 700 (kha) harisena (cakravartI) 702 hastipAla rAjA 702 hastImitra hArila (AcAya) hAlika muni | hiDimbA 703 himavanta (AcAya) 708 hIravijaya (AcArya) | hukumacaMda jaina kAnUnago (amara zahIda) 704 | hukmIcanda jI mahArAja (AcArya) 704 | hemacandra AcArya (kalikAla sarvajJa) hemacandra maladhArI (AcAya) 705 haimavanta kumAra 706 | holikA 706 | hrI (Aya) 720 721 703 722 722 722 RA 723 724 724 705 725 725 725 726 .. anukramaNikA I 38 1 jaina caritra kosh|.
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ G koza
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMka aMka-jJAna jJAna-vijJAna aura adhyAtma kA mUla hetu hai| aMka kI utpatti kI kathA isa prakAra hai prathama tIrthaMkara bhagavAna RSabhadeva dIkSA lene se pUrva ayodhyA nagarI ke rAjA the| unake bharata, bAhubalI Adi sau putra aura brAhmI va suMdarI nAmaka do putriyAM thiiN| rAjA RSabhadeva ne jagata meM karmayuga kA sUtrapAta kiyaa| unhoMne jagata ko yaugalika yuga se mukti dekara asi, masi, kRSi ke AviSkAra dvArA karma patha para bar3hane kI preraNA dii| isa kArya meM unhoMne apane putroM aura putriyoM ko bhI sahayogI bnaayaa| usI krama meM eka bAra RSabhadeva siMhAsana para baiThe hue the| unakI donoM putriyAM brAhmI aura suMdarI khelate-khelate unake pAsa AI aura unakI goda meM baiTha gii| dAyIM goda meM brAhmI aura bAyIM goda meM suMdarI baitthii| RSabhadeva ne brAhmI kI hathelI para varNa likhe. jinase zabda. vAkya aura bhASA kI utpatti hii| brAhmI kI hathelI se utpanna hone kAraNa use 'brAhmI lipi' nAmakaraNa prApta huaa| ___ bAyIM goda meM baiThI huI suMdarI kI hathelI para RSabhadeva ne eka-do-tIna-cAra Adi aMka likhe| bAyIM ora baiThane ke kAraNa ve aMka dAeM se bAeM par3he ge| aMka paThana kI vahI paraMparA Aja taka calI AI hai| isa prakAra suMdarI ke mAdhyama se RSabhadeva ne aMka vidyA, gaNita aura vijJAna kA AviSkAra kiyaa| sRSTi meM isa prakAra aMkoM kI utpatti huii| -RSabha caritra aMgada aMgada kiSkiMdhA nareza sugrIva kA putra thaa| usakI mAtA kA nAma tArA thaa| usakA eka sahodara thA jisakA nAma jayAnaMda thaa| ___jaina rAmAyaNa ke anusAra vAnaravaMzI aMgada vividha vidyAoM meM niSNAta, dhIra, vIra aura ajeya yoddhA eka bhakta hRdaya yuvaka bhI thaa| hanumAna kI taraha hI usake hRdaya meM bhI zrIrAma ke prati sudRr3ha zraddhA bhAva thaa| sItA-khoja se lekara laMkA vijaya taka ke pratyeka abhiyAna meM vaha zrIrAma kA anugAmI banA rhaa| rAma-rAvaNa yuddha meM usane apane parAkrama se rAkSasa-senA ko cakita kara diyA thaa| __ vaidika rAmAyaNa ke anusAra yuddha prAraMbha hone se pUrva zrIrAma ne use apanA dUta banAkara rAvaNa ke pAsa naa| aMgada ne vividha prakAra ke nItiyakta vacanoM se rAvaNa ko samajhAne kI koziza kii| apane bala ke ghamaMDa meM rAvaNa ne aMgada ke nIti vacanoM kA upahAsa udd'aayaa| taba aMgada ne rAvaNa kI rAjyasabhA meM apane pAMva ko bhUmi para jmaayaa| laMkA kA koI bhI vIra aMgada ke pAMva ko usake sthAna se hilA nahIM skaa| 'aMgada kA paira' yaha vAkya kisI aDiga sthiti ke artha rUpa meM Aja rUr3ha ho gayA hai| pitA ke bAda aMgada kiSkiMdhA ke siMhAsana para AsIna huaa| usane nyAya aura nItipUrvaka zAsana kiyaa| -jaina rAmAyaNa ... jaina caritra koza ...
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMjana cora rAjagRha nagarI ke nikaTavartI giri-guphAoM meM rahane vAlA eka cora / usake pAsa divya aMjana thA, jise AMkhoM meM AMjane para vaha adRzya ho jAtA thA / isIlie vaha ukta nAma se prasiddha ho gayA thA / rAjagRha nagara meM hI eka dharmAtmA seTha rahatA thA, jisakA nAma 'jinadatta' thaa| jinadatta jaina dharma kA ananya anurAgI thA / zramaNoM ke prati usake hRdaya meM sudRr3ha zraddhAbhAva thA / use gaganagAminI vidyA siddha thI / usa vidyA kA upayoga vaha kevala tIrthaMkara deva ke darzanArtha gamanAgamana meM karatA thA, anya laukika kAryoM meM nahIM / jinadatta kA eka vinamra sevaka thA, jisakA nAma rAmadatta thA / rAmadatta kI sevAbhakti se prasanna hokara jinadatta ne use gaganagAminI vidyA sikhA dI / vidyAsiddhi ke lie rAmadatta jaMgala meM gyaa| seTha dvArA nirdezita vidhi ke anusAra usane pUrA upakrama kiyaa| eka vizAla Tokare ke choroM para eka sau ATha rassiyAM bAMdhIM / vRkSa kI zAkhA se vaha TokarA bAMdha diyaa| Tokare ke ThIka nIce bhUmi para tIkSNa bhAle-bachiyAM sthApita kie ge| isa pUre upakrama ko pUrNa kara rAmadatta Tokare meM jA baiThA aura navakAra maMtra uccArita karane lagA / navakAra maMtra ke pratyeka uccAraNa ke sAtha use eka-eka rassI ko kATanA thA / paraMtu usakA hRdaya saMdehazIla thA ki kahIM rassiyoM ko kATa dene se vaha bhUmi para A gire aura bhAloM se biMdha jaae| vaha bAra-bAra maMtra kA uccAraNa karatA para rassiyoM ko kATane kA sAhasa na juTA pAtA / udhara saMyoga se aMjana cora sainikoM dvArA ghera liyA gyaa| vaha bhUlavaza aMjana ko apane nivAsa para hI chor3a gayA thaa| vaha bhAgatA huA usI sthAna para A gayA, jahAM rAmadatta vidyA siddha kara rahA thaa| use dekhakara aMjana cora samajha gayA ki saMdehazIla hone se vaha vidyA siddhi meM punaH punaH asaphala ho rahA hai| usane zIghratA se rAmadatta se maMtra sIkhA aura svayaM vidyA - siddhi kI icchA pragaTa kI / rAmadatta ne aMjana ko anumati de dI / dekhate-hI-dekhate aMjana cora Tokare meM jA baiThA aura sudRr3ha vizvAsa ke sAtha mantroccAra karate hue kramazaH rassiyoM ko kATa ddaalaa| sabhI rassiyoM ke kaTate hI TokarA bhUmi para jA girA aura aMjana cora AkAza meM ur3a gyaa| yaha ghaTanA alpa samaya meM hI ghaTa gii| jaba taka sainika vahAM pahuMce, aMjana cora AkAza meM ur3a cukA thA / rAmadatta ko eka zikSA sUtra milA ki saMzaya viphalatA kA evaM zraddhA saphalatA kA mUla kAraNa hai / kAlAntara meM aMjana cora ne jAna liyA ki jinadatta zreSThI se hI use gaganagAminI vidyA prApta huI hai| jinadatta ko usane apanA prANa-rakSaka maanaa| usane seTha jI se maitrI sthApita kii| sajjanoM kI maitrI sarva zreSThatAoM IT dvAra hotI hI hai| jinadatta ke sAtha aMjana cora bhI zramaNoM ke darzanoM ke lie jAne lgaa| usane caurya karma kA parityAga kara diyA aura sAgAra dharma kA anugAmI bana kalyANa patha kA pathika bana gayA / aMjanA jaina aura vaidika rAmAyaNoM tathA paurANika kathA sAhitya ke anusAra eka patiparAyaNa sannArI, vIravara hanumAna kI jananI / mahendrapura nareza mahArAja mahendra aMjanA ke pitA aura unakI rAnI hRdayasundarI aMjanA kI mAtA thii| aMjanA sau bhAiyoM kI ikalautI bahana thii| jaba vaha yuvA huI to usake lie aneka rAjakuloM se vaivAhika prastAva aae| mahArAja mahendra ko do rAjakumAra pasanda Ae - rAjakumAra vidyutprabha aura pavanaMjaya / nimittajJoM se mahArAja ko jJAta huA ki vidyutprabha carama zarIrI hai aura usakA AyuSya aThAraha varSa kA hI *** jaina caritra koza *** *** 2
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ zeSa hai| pavanaMjaya dIrghajIvI hai| mahArAja ne dIrghajIvI pavanaMjaya se aMjanA kA sambandha kara diyaa| ___ucita samaya para mahArAja prahlAda apane putra pavanaMjaya kI bArAta sajAkara mahendrapura aae| vivAha ke mahata meM abhI tIna dina zeSa the| rAtri ke samaya pavanaMjaya ke mana meM apanI hone vAlI patnI ko dekhane kA bhAva jgaa| apane aMtaraMga mitra prahasita ke sAtha vaha aMjanA ke mahala ke pAsa pahuMcA aura dIvAra kI oTa lekara sakhiyoM se ghirI baiThI aMjanA ko dekhane lgaa| sakhiyAM aMjanA ke bhAvI pati ke bAre meM hI carcA kara rahI thiiN| koI pavanaMjaya kI prazaMsA kara rahI thI to koI vidyutprabha kii| bIca meM aMjanA ne kahA, vidyutprabha ko dhanya hai jo bhogoM kA tyAga kara mokSa prApta kregaa| aMjanA ke isa vacana ko sunakara pavanaMjaya ko lagA ki vaha vidyutprabha ke prati AkarSita hai| pavanaMjaya usI kSaNa aMjanA kA tyAga karane ko tatpara ho gyaa| para pitRvacana kI avahelanA na ho isalie usane vivAha ke pazcAt aMjanA kA tyAga karane kA nizcaya kara liyaa| vivAha hone para aMjanA pitR-gRha kA tyAga kara pati-gRha meM aaii| para pavanaMjaya to use apanAne se pUrva hI tyAga cukA thaa| aMjanA kI pati-pratIkSA pratIkSA hI banI rhii| kahate haiM ki bAraha varSoM taka pavanaMjaya ne apanA ceharA bhI aMjanA ko nahIM dikhaayaa| __ para aMjanA ne kabhI pati ko doSa nahIM diyaa| apane karmoM kA doSa hI vaha mAnatI rhii| eka bAra jaba rAvaNa ke Adeza para pavanaMjaya varuNa se yuddha karane jA rahA thA to sAhasa karake aMjanA pati ko zakuna dene aaii| pavanaMjaya ne Thokara mArakara na kevala usake zakuna pAtra ko girA diyA, balki use apazabdoM se apamAnita bhI kiyaa| isa para bhI aMjanA ne pati ke ahita kA ciMtana nahIM kiyaa| senA ke sAtha pavanaMjaya ne prasthAna kiyaa| rAtri vizrAma ke lie jaMgala meM par3Ava ddaalaa| jisa vRkSa ke nIce pavanaMjaya ThaharA thA, usa vRkSa para cakavA-cakavI yugala kA ghoMsalA thaa| prakRti ke niyamAnusAra cakavA aura cakavI rAtri meM paraspara mila nahIM skte| alaga-alaga zAkhAoM para baiThe cakavA-cakavI krandana kara rahe the| pavanaMjaya usa krandana ko sahana na kara skaa| usane apanI hRdaya-vyathA mitra prahasita se khii| prahasita ne prAkRtika niyama kI bAta khii| pavanaMjaya ko tatkSaNa aMjanA kA khyAla ho AyA jo bAraha varSoM se parityaktA kA jIvana jI rahI thii| mitra ke mazavire para rAtri meM hI pavanaMjaya vidyA-bala se aMjanA ke mahala meM pahuMcA aura usase kSamA maaNgii| kSaNa-bhara meM hI aMjanA bAraha varSIya viraha-rAtri ko bhala gii| pati-patnI kA madhara milana haa| nizAnI ke rUpa meM apanI mudrikA aMjanA ko dekara pavanaMjaya sUryodaya se pUrva hI chAvanI meM pahuMca gyaa| udhara yuddha meM pavanaMjaya ko kaI mahIne laga ge| yathAsamaya aMjanA meM garbha ke lakSaNa prakaTa hue to sAsa-zvasura ne use kalaMkinI ghoSita karake mahaloM se nikAla diyaa| aMjanA kI koI bAta nahIM sunI gii| apanI dAsI ke sAtha aMjanA apane pitA ke nagara meM pahuMcI para duSkarmoM ke vega itane prabala the ki vahAM use zaraNa to kyA milanI thI, pAnI kI bUMda taka nahIM milii| Akhira jaMgala meM eka parvata-guphA meM aMjanA ne eka 'putra ko janma diyaa| isI ke sAtha usake bhAgya ne palaTA khAyA aura usakA mAmA use apane nagara le gayA, jahAM aMjanA ke putra ko hanumAna nAma diyA gyaa| yuddha jIta kara pavanaMjaya lautte| aMjanA ko na pAkara aura vastusthiti jAnakara aceta ho ge| cetanA lauTane para unhoMne praNa kiyA ki jaba taka aMjanA ko nahIM dekha leMge taba taka anna-jala grahaNa nahIM kreNge| Akhira aMjanA ko sasammAna lAyA gyaa| Age kA jIvana sakhapUrvaka rhaa| aMta samaya meM pavanaMjaya aura 'aMjanA dIkSita ho svargastha hue| -aMjanA caritta ": jaina caritra koza ... -... 3 ...
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMjU (AryA) inakA samagra paricaya kAlI AryA ke samAna hai| vizeSatA itanI hai ki inakA janma hastinApura nagara meM huA thA aura mRtyu ke pazcAt ye zakrendra mahArAja kI paTTamahiSI ke rUpa meM jnmii| (dekhie-kAlI AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 9, a. 4 aMjUzrI eka bAra zramaNa bhagavAna mahAvIra svAmI apanI ziSya maNDalI sahita varddhamAnapura nagara meM pdhaare| SaSTha tapa ke pAraNaka ke lie gautama svAmI nagara meM ge| bhikSA prApta kara lauTate hue unhoMne eka rugNa strI ko dekhaa| usa strI ke zarIra kA rakta aura mAMsa sUkha cukA thaa| usakI asthiyAM kiTa-kiTa dhvani kara rahI thiiN| atyaMta kaSTa kA anubhava karate hue usa strI ko dekhakara gautama svAmI karmoM ke vipAka para cintana karane lge| apane sthAna para pahuMcakara AhArAdi se nivatta ho gautama svAmI bhagavAna mahAvIra ke sAnnidhya meM Ae aura vandana kara dekhI gaI usa strI ke bAre meM jijJAsA prastuta kii| bhagavAna mahAvIra ne usa strI kA pUrvajanmasambandhI vRttAnta sunAte hue pharamAyA gautama ! prAcIna kAla meM iMdrapura nAmaka nagara meM pRthvIzrI nAma kI eka gaNikA rahatI thii| usakA rUpa sundara thA aura aneka kalAoM meM vaha pravINa thii| apane rUpa aura kalAoM ke bala para vaha rAjA se lekara raMka taka kA AkarSaNa banI huI thii| viraktoM aura udAsInoM ko bhI vaha vividha vazIkaraNAdi cUrNoM-maMtroM ke yoga se apane vaza meM kara letI aura manuSya sambandhI kAmabhogoM ke bhoga ke sAtha-sAtha unake dhana kA bhI apaharaNa kara letI thii| ___isa prakAra sudIrgha kAla taka pRthvIzrI kAmabhogoM ke daladala meM AkaNTha DUbI rhii| vahAM se kAla-dharma ko prApta karake vaha chaThI naraka meM gii| 22 sAgaropama ke pralamba kAla taka naraka kI dAruNa vedanAoM ko bhoga kara pRthvIzrI kA jIva varddhamAnapura nagara ke dhanadeva sArthavAha kI patnI priyaMgu ke garbha se putrI rUpa meM janmA, jahAM usakA nAma aMjUzrI rakhA gyaa| yauvanAvasthA meM aMjUzrI kA rUpa-lAvaNya atizaya rUpa meM vRddhi ko prApta huaa| usakA vivAha nagara nareza vijayamitra ke sAtha sampanna huaa| karma kisI ke sage nahIM hote| udaya kAla meM ve rAjA aura raMka meM bheda nahIM krte| aMjUzrI ke bhI pUrvabhavika pApakarma udaya meM Ae aura use yonizUla roga utpanna ho gyaa| rAjarAnI hone ke kAraNa usake lie vaidyoM aura hakImoM kI kamI nahIM thii| dUra-dezoM taka ke hajAroM vaidya bhI prayAsa karake parAjaya mAna baiThe para aMjUzrI ko svastha na kara ske| jyoM-jyoM ilAja kie gae tyoM-tyoM vyAdhi bar3hatI gii| Akhira rAjA ne bhI aMjUzrI ko upekSita chor3a diyaa| nirantara tIvra vedanA aura AhAra-vihArAdi ke abhAva meM aMjUzrI ke zarIra kA rakta aura mAMsa sukha gyaa| vilApa karate hue vaha itastataH bhaTakane lgii| bhagavAna mahAvIra svAmI ne pharamAyA-gautama ! jisa strI ko tumane dekhA hai, vaha aMjUzrI hI hai| pRthvIzrI ke bhava meM usane jisa anArya AcAra-vicAra se duHsaha karmoM kA bandha kiyA thA, unhIM kA phala vaha bhoga rahI gautama svAmI ne pUchA-bhagavan ! aMjUzrI kA bhaviSya kaisA hogA ? bhagavAna ne pharamAyA-gautama ! yahAM se kAladharma ko prApta kara aMjUzrI naraka meM jaaegii| vahAM se pRthvIkAyAdi vibhinna yoniyoM aura narakabhUmiyoM meM bhaTakane ke bAda sarvatobhadra nagara meM zreSThiputra ke rUpa meM ... jaina caritra koza ...
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ janma legii| vahAM use saddharma kI prApti kA yoga prApta hogA / taba usakI vikAsa yAtrA kA zubhArambha hogA / kAlAntara meM vaha mahAvideha kSetra se siddha hogii| aMjU kA jIvana vRttAnta sunakara gautama svAmI samAdhIta ho gae aura tapa va saMyama se apanI AtmA ko bhAvita karate hue vicarane lage / - vipAka sUtra aMdhakavRSNi harivaMzIya eka pratApI rAjA, mathurA nareza sUra kA pautra aura saurIpura nareza mahArAja sauri kA putra / samudravijaya, vasudeva Adi usake dasa putra the jo dazArha khlaae| usakI do putriyAM thIM- kuMtI aura mAdrI / jaina dharma ke bAIsaveM tIrthaMkara arihaMta ariSTanemi aMdhakavRSNi ke pautra aura samudravijaya ke putra the / vAsudeva zrI kRSNa dazama dazArha vasudeva ke putra the / aMdhakavRSNi kI putrI kuMtI kA pANDu se vivAha huA aura yudhiSThira, arjuna tathA bhIma usake putra hue| vRSNa aMdhakavRSNa ke cacere bhAI the| unake do putra the- ugrasena aura devasena / ugrasena ke do putra hue-kaMsa aura atimukta / devasena kI eka putrI thI - devakI / isI devakI se vAsudeva zrI kRSNa ne janma liyA thaa| samaya sAtha-sAtha mahArAja sUra kA parivAra atyanta vRddhi ko prApta huA / ariSTanemi, kRSNa, balabhadra, gajasukumAla jaise parama puruSa isI kula paramparA meM paidA hue the| - harivaMza purANa aMba RSi eka sadAcArI brAhmaNa jo patnI kI mRtyu ke bAda saMsAra se virakta bana gayA aura apane putra nimbaka ke sAtha zramaNadharma meM pravrajita ho gyaa| nimbaka avinIta thA / use punaH punaH saMgha aura siMghAr3oM se nikAlA gayA / ambaRSi ko bhI putramoha ke kAraNa putra ke sAtha hI yatra-tatra bhaTakanA pdd'aa| Akhira ambaRSi nimbaka ko samajhAne meM saphala huA aura usakI prArthanA para use aura nimbaka ko punaH AcArya zrI ne saMgha meM sammilita kara liyaa| (dekhie - nimbaka) aMbar3a vIra ar3hAI hajAra varSa pUrva isa nAma ke do vyakti hue, donoM meM paryApta samAnatAeM hote hue bhI yaha sahaja siddha hai ki ye donoM vyakti alaga-alaga the| eka the vIra aMbar3a aura dUsare the aMbar3a saMnyAsI / nAma aura kAla kI sAmyatA hone se kaI lekhakoM ne anveSaNa / anusaMdhAna para jyAdA dhyAna na dekara donoM aMbar3oM ke jIvana kI ghaTanAoM kA sammizraNa kara diyaa| aisA honA isalie bhI asvAbhAvika nahIM thA ki lekhakoM kA lakSya aitihAsika nahIM balki jIvana aura darzana kI mahattA kA pratipAdana karanA thA / prastuta vIra aMbar3a apane samaya kA eka adbhuta sAhasI, parama parAkramI aura asaMbhava prAyaH kAryoM ko sahaja hI saMbhava kara dikhAne vAlA puruSa thA / usakA janma eka nirdhana parivAra meM huA thA / AjIvikA ke sAdhana aMbar3a ke pAsa nahIM the| para aMbar3a aMtaHpreraNA se isa bAta ko jAna cukA thA ki dhana jIvana kA anivArya hai aura usake binA jIvana ko sugamatA se nahIM jIyA jA sktaa| usane dhana kamAne kA nizcaya kiyA / puNyayoga se usakA samparka gorakhayoginI se huaa| usane gorakhayoginI se kahA ki vaha nirdhana hai aura dhana cAhatA hai| gorakhayoginI yuvaka aMbar3a ke vyaktitva se bahuta prabhAvita huii| usane kahA, yadi tuma merI sAta AjJAoM kA pAlana karoge to na kevala tumhArI nirdhanatA dUra ho jAegI balki tuma vizva ke sarvAdhika dhanavAna aura balavAna vyakti bana jAoge, sAtha hI bahuta bar3e sAmrAjya kA svAmitva bhI tumheM prApta hogA / *** jaina caritra koza *** 5
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMbar3a ne kahA, maiM prANa dekara bhI ApakI AjJAoM ko pUrA kruuNgaa| aMbar3a ke sAhasa aura saMkalpa se prasanna hokara gorakhayoginI ne use sAta nirdeza die| aMbar3a ne kramazaH sAtoM AdezoM kA pAlana kiyaa| ve Adeza itane kaThina aura duHsAdhya the ki sAdhAraNa vyakti unheM pUrA karane kI kalpanA bhI nahIM kara sktaa| parantu ambar3a dhuna kA dhanI thaa| aneka bAra usakA jIvana vikaTa bAdhAoM se ghirA, aneka bAra vaha mRtyumukha meM jAkara bhI apane dhairya, sAhasa aura puNya ke bala para jIvita lauTa aayaa| gorakhayoginI ke nirdezoM ko pUrA karate hue ambar3a ko akUta sampatti prApta huii| sahasroM vidyAoM kA vaha svAmI bnaa| battIsa zreSTha sundara rAjakumAriyoM aura kumAriyoM se usane pANigrahaNa kiyaa| aneka dezoM kA vaha rAjA bhI bnaa| samRddhi aura sattA ke sarvocca zikhara para ArUr3ha hokara bhI ambar3a meM dayA, komalatA, bhadratA, vinamratA Adi mAnavIya guNa pUrvApekSayA prakhara se prakharatara banate rhe| usane kezIkumAra zramaNa se zrAvaka ke bAraha vrata aMgIkAra kie| kAlAntara meM usane kaI bAra bhagavAna mahAvIra ke bhI darzana kie| eka bAra usane bhagavAna mahAvIra se apane bhaviSya ke bAre meM puuchaa| bhagavAna ne pharamAyA, ambar3a! tumhArA bhaviSya samujjvala hai| AgAmI caubIsI meM tuma deva nAmaka bAIsaveM tIrthaMkara bnoge| apanA samujjvala bhaviSya sunakara ambar3a gadgad ho gyaa| antima samaya meM ambar3a ne apanA sAmrAjya (rathanUpura) apane jyeSTha putra kurubaka ko sauMpa diyaa| zrAvaka dharma kA uttama-rIti se pAlana karate hue vIra aMbar3a dehotsarga kara svarga meM gyaa| -ambar3a caritta (amara sundara sUri) aMbar3a saMnyAsI ___ mahAvIrakAlIna eka mahAna sNnyaasii| saMnyAsI hote hue bhI vaha bArahavratI zrAvaka thaa| bele-bele pAraNA karatA thaa| tapa ke prabhAva se use aneka labdhiyAM prApta ho gaI thiiN| vaikriya labdhi, avadhijJAna labdhi aura sau gharoM kA bhojana pacA sake, aisI labdhi use prApta thii| vaha eka hI samaya meM sau sthAnoM para dikhAI de sakatA thA aura manacAhe rUpa dhAraNa kara sakatA thaa| usa yuga meM usakA vizeSa sammAna thaa| usake sAta sau ziSya the| sabhI guru ke anugAmI banakara zrAvaka dharma kA pAlana karate the| aMbar3a aura usake ziSya vrata-rakSA meM pUrNa sudRr3ha the| prANa dekara bhI ve apane vratoM kA pAlana karate the| kisI samaya ambar3a apane sAta sau ziSyoM ke sAtha kapilapura se purimatAla nagara jA rahA thaa| pracaNDa garmI thii| saMnyAsI mArga bhUla gae aura eka bhayAnaka jaMgala meM jA phuNce| pyAsa se unake kaNTha jala rahe the| pAsa hI gagA nadI baha rahI thii| para ve adatta ke tyAgI the| vahAM koI vyakti na thA jo unheM jala pIne kI AjJA detaa| unhoMne kacha dera pratIkSA kI para koI na aayaa| unheM lagA ki aba prANa baca pAne saMbhava nahIM haiN| aMbaDa ke nirdeza para sabhI ziSyoM ne gaMgA kI reta meM bistara lagA lie aura AmaraNa anazana kara liyaa| kucha hI dera bAda una sabhI kA dehAnta ho gyaa| ambar3a sahita sabhI ziSya deha tyAga kara pAMcaveM svarga meM ge| aMbar3a mahAvideha meM janma lekara siddha hogaa| akaMpita (gaNadhara) vimalApuravAsI brAhmaNa deva aura usakI patnI jayantI ke aMgajAta tathA tIrthaMkara mahAvIra ke gyAraha gaNadharoM meM aatthveN| apApA nagarI meM somila brAhmaNa dvArA Ayojita mahAyajJa ke yAjJikoM meM pramukha / indrabhUti gautama Adi kI taraha hI ve bhI mahAvIra ko zAstrArtha meM parAsta karane ke lie unake pAsa phuNce| mahAsena udyAna meM samavasRta mahAvIra ke isa rahasyodghATana ke sAtha hI ki ve 'naraka ke astitva-nAstitva' ke saMdarbha ... jaina caritra koza ...
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ zaMkita haiM, unakA ahaM gala gyaa| apane pAMca sau ziSyoM ke sAtha unhoMne mahAvIra kA ziSyatva aMgIkAra kara liyaa| unacAsa varSa kI avasthA meM dIkSita hone vAle akampita ne aThAvana varSa kI avasthA meM kevalajJAna paayaa| aTThattara varSa kI sampUrNa Ayu bhogakara unhoMne nirvANa prApta kiyA / - mahAvIra caritta akalaMka bhaTTa (AcArya) jaina paramparA ke eka vidvAna aura vAdi- mAna-mardaka jaina AcArya / vI. ni. kI caudahavIM zatI AcArya bhaTTa akalaMka kA samaya anumAnita hai| vaha yuga zAstrArthoM ke lie vikhyAta rahA hai| jaina, vaidika aura bauddha apane-apane pakSa ko majabUta siddha karane ke lie paraspara zAstrArtha karate the / usa samaya bauddhoM kA vizeSa prabhAva thA / AcArya akalaMka ne bauddha vidvAnoM se kaI bAra zAstrArtha kie aura unheM parAjita kiyA / AcArya akalaMka kI gRhasthAvasthA ke sambandha meM vibhinna mAnyatAeM haiM / 'rAjavalikathe' granthAnusAra AcArya bhaTTa akalaMka kA janma kAMcI ke brAhmaNa parivAra meM huA thaa| unakI mAtA kA nAma jinamatI aura pitA kA nAma jinadAsa thaa| ArAdhanA kathAkoSa ke anusAra puruSottama aura padmAvatI unake pitA-mAtA ke nAma the| eka anya mAnyatAnusAra unheM laghuhavva nAmaka nareza kA jyeSTha putra mAnA gayA hai| akalaMka ke sahodara kA nAma niSkalaMka thA / bAlyAvasthA meM hI donoM bhAiyoM ne AjIvana brahmacarya kA vrata guru ravigupta se liyA thaa| donoM bhAiyoM meM adhyayana ruci atyadhika prabala thI / nikaTa jaina zikSaNa saMsthAna na hone se donoM bhAiyoM ne bauddha vidyAlaya meM praveza le liyaa| usa yuga meM dharmAndhatA parAkASThA para thI / anya dharma ko mAnane vAlA anya dharmI vidyAlaya kA chAtra nahIM ho sakatA thaa| akalaMka - niSkalaMka bauddha zikSakoM dvArA pahacAna lie gae ki ve janmanA jaina haiN| unheM mArane kA Adeza jArI huaa| donoM kumAra jAna bacAkara bhAge / akalaMka baca gae, niSkalaMka mAra die ge| akalaMka muni bane aura apanI adhyayana ruci ke kAraNa apane yuga ke utkRSTa vidvAna hue / se ve AcArya pada para AsIna hue| kaI rAjAoM para unakA prabhAva rhaa| apane yuga ke ve aparAjeya vAdI rahe / unakI kaI racanAeM vartamAna meM prApta haiM, jo unakI vidvattA kI sahaja paricAyaka haiN| - ArAdhanA kathAkoSa akalazA seTha ghoghApATaNa nagara kA rahane vAlA eka dharmAtmA aura saMtoSI seTha / nagara meM usakI saMtoSavRtti aura prAmANikatA kA bar3A sammAna thA / seTha kA adhikAMza samaya sAmAyika, saMvara aura svAdhyAya ko hI samarpita thA / seTha kI patnI kA nAma bhadrA thA jo eka patiparAyaNa mahilA thI / para bhadrA kI vRtti pati ke samAna saMtoSapriya na thI / vaha cAhatI thI ki usake pAsa bahuta dhana-daulata ho / kisI samaya bhadrA par3ausI seTha hIrAcanda kI patnI lakSmIdevI se milane gii| lakSmI devI ke uccastarIya rahana-sahana ko dekhakara bhadrA ko bar3I AtmaglAni huii| usane apane pati ke pAsa jAkara use vyApAra ke lie prerita kiyA / akalazA seTha ne patnI ko samajhAne kA yatna kiyA para usakA prayatna saphala nahIM huaa| Akhira akalazA seTha ne nAnacanda nAmaka eka bhadra vyakti ke sAtha milakara pandraha hajAra mudrAoM se vyApAra prAraMbha kiyaa| use paryApta lAbha huaa| do varSa ke pazcAt vyApAra meM lagAI gaI sampatti kaI guNA ho gii| akalazA ne nAnacanda ko spaSTa nirdeza die the ki vaha apanI mUla pUMjI se adhika bhAva kabhI na lgaae| para eka dina eka surakSita prastAva dekhakara nAnacanda ne adhika lAbha ke lobha meM pandraha lAkha mudrAeM bhAva para lagA diiN| durdaivavaza bhAva viparIta rahA aura usake sira para pandraha *** jaina caritra koza - .... 7 ...
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ lAkha mudrAoM kI denadArI A gaI / usane seTha akalazA ko vastusthiti se paricita karAyA / sunakara seTha pa vajrapAta ho gyaa| usake jIvana bhara kI pratiSThA dAMva para laga gaI / adAyagI ke lie itanI bar3I rAzi usake pAsa nahIM thI / usane AtmahatyA kA nizcaya kara liyaa| Akhira bhadrA ne pati ko sAntvanA dI aura kahA, kaSTa meM dharma hI sahAyaka hotA hai| unheM dharma kA sahArA lenA caahie| donoM pati-patnI dharmArAdhanA meM tallIna ho ge| ghoghApATaNa nagara ke rAjA kA nAma mAnasiMha thaa| mAnasiMha kA choTA bhAI hamIrasiMha thA jo cAritravAn aura dharmAtmA kumAra thaa| mAnasiMha kI rAnI kAmalatA ne hamIrasiMha para apanA prema prakaTa kiyaa| hamIra siMha dvArA usakA prastAva ThukarAe jAne para usane usa para balAtkAra kA Aropa mar3ha diyaa| vivekAndha mAnasiMha ne binA satya kI jAMca-par3atAla kie anuja hamIrasiMha ko deza- nirvAsana kA daNDa de diyA / hamIrasiMha ke pAsa usake mAtA-pitA se prApta paryApta vyaktigata sampatti thI / usa sampatti ko lekara hamIrasiMha akalazA seTha ke pAsa phuNcaa| seTha ko apanI sampatti arpita karate hue rAjakumAra ne kahA, seTha jI ! yaha merI dharohara hai| ise Apa saMbhAleM ! isa sampatti kA Apa vyApAra meM upayoga bhI kara sakate haiN| kabhI merA bhAgya sarala hogA to jitanI sampatti cAheM mujhe lauTA deM ! akalazA gadgad ho gyaa| usane rAjakumAra kI sampatti svIkAra karane se kaI bAra inkAra kiyA, para rAjakumAra kA vizvAsa seTha para sthira thaa| seTha ne rAjakumAra se vacana le liyA ki vaha apane kuzala-saMvAda nirantara use bhejatA rahegA / dharma ke camatkAra se seTha akalazA kI pratiSThA surakSita rhii| itanA hI nahIM, vyApAra meM use apratyAzita lAbha bhI huaa| usane rAjA se samparka bar3hAyA aura usakA priyapAtra bana gyaa| rAnI ke pApa kA ghaTa bhara cukA thaa| rAjA ne kisI puruSa ke sAtha use anAcAra sevana karate dekha liyA / rAjA kI AMkheM khula giiN| vaha apane niraparAdha bhAI ko yAda kara AMsU bahAne lagA / Akhira akalazA seTha hamIra siMha ko pradeza se le AyA / rAjA hamIra siMha ko rAjya dekara dIkSita ho gyaa| seTha akalazA aura bhadrA bhI virakta hokara pravrajita ho ge| tInoM ne hI saMyama kA pAlana kara sadgati kA adhikAra pAyA / - jaina kathAeM akSobha dvArikA ke rAjA andhakavRSNi aura rAnI dhAriNI ke aMgajAta / inakA paricaya gautama ke samAna hai| (dikhie- gautama) - aMtakRddazAMga sUtra, varga 1 akSobha kumAra samagra paricaya gautamavat hai / ( dekhie- gautama ) - aMtakRddazAMga sUtra, varga 2 ujjayinI nivAsI sArathI amogharatha aura usakI patnI yazomatI kA aMgajAta / usake jIvana meM bahu utAra-car3hAva Ae / bAlyAvasthA meM hI usake pitA kA dehAnta ho gayA thA / usane kauzAmbI nagarI meM jAkara apane pitA ke mitra dRr3haprahArI se sArathi - vidyA siikhii| para vApisa lauTane para rAjA ne use naukarI dene se inkAra kara diyaa| agar3adatta unhIM dinoM ujjayinI meM eka cora ne AtaMka phailA rakhA thA / agar3adatta ne na kevala usa cora ko pakar3a liyA balki usake dvArA lUTA huA dhana bhI vAstavika svAmiyoM ko sauMpa diyaa| isase usakA yaza cAroM ora * jaina caritra koza *** ... 8
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ phaila gyaa| kauzAmbI nivAsI yakSadatta seTha ne usase apanI putrI zyAmadattA kA vivAha kara diyaa| vivAha karake jaba vaha kauzAmbI se ujjayinI lauTa rahA thA to mArga meM use eka sArtha milaa| vaha apanI patnI ke sAtha sArtha ke sAtha ho liyaa| mArga meM eka dhUrta parivrAjaka bhI sArtha meM mila gyaa| agar3adatta parivrAjaka kI dhUrtatA ko bhAMpa gayA aura usase sAvadhAna rahane lgaa| eka dina usa dhUrta parivrAjaka ne viSamizrita khIra khilAkara sArtha ke sabhI sadasyoM ko mAra ddaalaa| sAvadhAna rahane ke kAraNa agar3adatta aura usakI patnI baca ge| agar3adatta ne parivrAjaka se yuddha karake use mAra ddaalaa| ___ mArga meM arjuna nAmaka cora ko mArakara tathA vibhinna bAdhAoM ko pAra karatA huA agar3adatta ujjayinI pahuMcA aura rAjA kI sevA karate hue jIvanayApana karane lgaa| kisI samaya rAjAjJA se nagara ke bAhara udyAna meM utsava manAyA gyaa| agar3adatta apanI patnI ke sAtha usa utsava meM sammilita huaa| vahAM eka nAga ne usakI patnI ko Dasa liyaa| use apanI patnI para gahana anurAga thaa| vaha AdhI rAta taka apanI patnI ke zava ke pAsa baiThakara rotA rhaa| udhara AkAza-mArga se do vidyAdhara jA rahe the| unheM agar3adatta para karuNA A gii| mantropacAra se unhoMne zyAmadattA ko viSamukta banA diyaa| ___ ardha-rAtri kA ghora timira thaa| prakAza karane ke lie thor3I hI dUrI para sthita zmazAna se agni lene ke lie agar3adatta gayA to vahAM arjuna cora ke chaha bhAI, jo agar3adatta ko khojate hue vahAM A pahuMce the aura use mArane kA avasara dekha rahe the, ve zyAmadattA ke sAmane prakaTa ho gae aura unhoMne batA diyA ki ve use aura usake pati ko mArakara apane bhAI kI hatyA kA badalA leNge| zyAmadattA ne triyAcaritra dikhAte hue kahA ki ve use chor3a deM to vaha svayaM hI apane pati kA vadha kara degii| isa para chahoM sahamata ho ge| agar3adatta ke lauTane para zyAmadattA ne apane pati ko mArane kA prayatna kiyA, para agar3adatta baca gyaa| sAtha hI vaha patnI kI kuTilatA ko bhI nahIM samajha skaa| subaha hone para agar3adatta zyAmadattA ke sAtha apane ghara lauTa gyaa| udhara arjuna cora ke chahoM bhAI strI kI kuTilatA ko dekhakara virakta bana gae aura dRr3hacitta aNagAra ke pAsa dIkSita ho ge| phira kisI samaya ve chahoM aNagAra do-do ke siMghAr3e se agar3adatta ke ghara bhikSA ke lie aae| yauvana meM unakI tapasvitA dekhakara agar3adatta bahuta prabhAvita huaa| upAzraya pahuMcakara usane muniyoM se unake vairAgya kA kAraNa pUchA to muniyoM ne pUrI ghaTanA kaha dii| muniyoM kI vairAgya-pradhAna ghaTanA meM svayaM ko pramukha pAtra pAkara aura apanI patnI kA yathArtha jAnakara agar3adatta virakta aura dIkSita ho gyaa| -vasudeva hiMDI pIThikA agnibhUti (gaNadhara) indrabhUti gautama ke anuja aura veda-vedAMgoM ke prakhara paNDita / karma ke astitva-nAstitva kA mahAvIra se samAdhAna pAkara ve apane pAMca sau ziSyoM ke sAtha unake dharmasaMgha meM dIkSita ho ge| ve dvitIya gaNadhara bne| saiMtAlIsa varSa kI avasthA meM dIkSita hokara bAraha varSoM taka gaNadhara pada para rahane ke pazcAt unasaTha varSa kI avasthA meM kevalajJAnI bne| cauhattara varSa kI avasthA meM ve siddha hue| -mahAvIra caritta agnimitrA prasiddha zramaNopAsaka sakaDAlaputra kumbhakAra kI dhrmptnii| (dekhie-sakaDAla putra zrAvaka) agnizarmA balasArA grAmavAsI eka nirdhana braahmnn| (dekhie-ArAmazobhA) ... jaina caritra koza -
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ agnizikhA kuTTa deza ke balasArA grAma ke eka nirdhana brAhmaNa agnizikha zarmA kI arddhAMginI / (dekhie -ArAmazobhA) agnisiMha vArANasI nareza, saptama vAsudeva datta ke pitA / (dekhie - datta vAsudeva) (ka) acala nivvayapura nagara kA rahane vAlA eka sahasrayodhI subhaTa / eka bAra nagara meM eka cora kA aisA AtaMka vyApta huA ki sabhI nAgarikoM ne milakara nagara-nareza rAmacandra se prArthanA kI ki cora se unakI rakSA kI jaae| rAjA ko acala para vizvAsa thA ki vahI eka aisA yoddhA hai jo isa kaThina kArya ko pUrA kara sakatA hai| rAjA ke saMketa para acala cora ko pakar3ane ke lie cala diyA / parantu cora use nahIM milA / coriyAM nirantara hotI rahIM / acala hairAna-parezAna ho gayA / 'vaha rAjA ke vizvAsa para kharA nahIM utara sakA' isa vicAra ne use dukhI kara diyA / usane AtmahatyA karane kA saMkalpa kara liyA / zmazAna meM gyaa| vahAM use eka mahApizAca milaa| mahApizAca kSudhAtura thaa| usane acala se mAMsa kI yAcanA kI / acala ne vicAra kiyA ki mujhe to maranA hI hai, yaha deha kisI kI kSudhA kI upazAnti kA nimitta bana jAe to isase zreSTha kyA ho sakatA hai| usane apane zarIra kA mAMsa kATa-kATa kara mahApizAca ko pradAna kiyaa| usake zarIra ke adhikAMza bhAga kA AhAra karane para bhI mahApizAca kI kSudhA nahIM miTI to acala ne svayaM ko sarvAMgataH usake samakSa DAla diyaa| usake isa samarpaNa se mahApizAca ati prasanna huA / usane use svastha banA diyA aura sAtha hI usa cora ke bAre meM batA diyA, jise na pakar3a pAne ke prAyazcittasvarUpa acala marane ke lie huA thaa| vaha cora eka sAdhuvezI thA, jo dina meM logoM ko sadAcAra kA upadeza detA thA aura rAtri meM cauryakarma jaise durAcAra kA AcaraNa karatA thA / acala ke upakrama se cora ko bandI banA liyA gyaa| rAjA ne use mRtyudaNDa diyaa| acala ke mana ke andara yaha bhAva baiTha gayA ki cora kI mRtyu kA kAraNa vaha svayaM hai / use AtmaglAni ho gii| usI avasara para use eka muni ke darzanoM kA susaMyoga prApta ho gyaa| muni ke upadeza se acala pravrajita ho gayA / usane adhyayana aura tapa se apanI AtmA ko nirdhAra bnaayaa| zrIsaMgha meM acala muni kA Adara- mAna niraMtara vardhamAna hotA gayA / Akhira acala muni ke hI kRpA - upadeza se rAjA rAmacandra ne bhI jaina dharma ko aMgIkAra kiyaa| 'yathA rAjA tathA prajA' ke siddhAntAnusAra nivvayapura kI pUrI janatA bhI jaina dharmAnurAgI bana gii| dharma kI mahAprabhAvanA se acala muni ne tIrthaMkara gotra kA arjana kiyaa| AyuSya pUrNa kara acala muni saudharma kalpa meM deva bane / devAyu pUrNa kara mahAvideha kSetra meM jayamitra nAmaka rAjakumAra bne| yuvAvasthA meM jayamitra pravrajita hue / kevalajJAna prApta kara tIrtha kI sthApanA kI aura tIrthaMkara pada para ArUr3ha hue| asaMkhya bhavyoM ke lie kalyANa kA kAraNa banakara ve siddha hue / - kathA ratnakoSa : bhAga 1 (kha) acala dvArikA ke rAjA andhakavRSNi aura rAnI dhAriNI ke putra / inakA jIvana paricaya gautama ke samAna hai| (dikhie- gautama ) - antagaDa sUtra, prathama varga, SaSThama a. (ga) acala (kumAra) samagra paricaya gautamavat hai / ( dekhie- gautama) ... 10 - antagaDa sUtra, dvitIya varga, prathama adhyayana * jaina caritra koza ***
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ (gha) acala (baladeva) ___ podanapura nareza mahArAja prajApati aura mahArAnI bhadrA ke Atmaja / bhagavAna mahAvIra kA jIva pUrvabhava meM tripRSTha vAsudeva ke rUpa meM inakA bhAI thaa| ve prathama baladeva the| bhAI kI mRtyu se inheM vairAgya ho AyA aura dIkSita ho ge| caurAsI lAkha varSa kI Ayu pUrNa kara ye siddha hue| ye gyArahaveM tIrthaMkara bhagavAna zreyAMsanAtha ke samaya meM hue| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 4, sarga 1 acalabhrAtA (gaNadhara) bhagavAna mahAvIra ke nauveM gaNadhara / kauzAmbI nivAsI vasu brAhmaNa va nandA ke putra / indrabhUti Adi kI taraha hI ye bhI somila brAhmaNa ke yajJa meM apane tIna sau ziSyoM ke sAtha sammilita hue the| bhagavAna mahAvIra ke pAsa ATha brAhmaNa vidvAnoM ke apane-apane ziSyoM sahita dIkSita ho jAne ke pazcAt ye bhI mahAsena udyAna meM phuNce| mahAvIra ne inake mana meM chipI puNya aura pApa sambandhI zaMkA kA nirasana kara diyA to ye bhI apane ziSyoM sahita mahAvIra ke dharmasaMgha meM dIkSita ho ge| saiMtAlIsa varSa kI avasthA meM dIkSita hone vAle acalabhrAtA ne unasaTha varSa kI avasthA meM kevalajJAna pAyA aura bahattara varSa kI avasthA meM mukti prApta kii| -mahAvIra caritta acalA (AryA) AryA acalA kA janma sAketa nagara meM huaa| kAladharma ko prApta kara yaha zakrendra mahArAja kI paTTarAnI ke rUpa meM jnmii| inakA zeSa paricaya kAlI AryA ke tulya hai| (dekhie-kAlI AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 9, a. 7 acirA mAtA solahaveM arihaMta prabhu zAMtinAtha kI jnnii| (dekhie-zAMtinAtha tIrthaMkara) acchaMdaka eka jyotiSI, jo morAka sanniveza kA nivAsI thA aura jyotiSa ke AdhAra para apanI AjIvikA calAtA thaa| sAdhanAkAla ke dvitIya varSa meM bhagavAna mahAvIra morAka sanniveza padhAre to unakI vidyamAnatA se acchaMdaka ciMtita ho gyaa| use apanI AjIvikA kA AdhAra khisakatA huA-sA pratIta huaa| usane eka dina bhagavAna se ekAMta meM vinIta prArthanA kI aura apanI manodazA khii| karuNAzIla mahAvIra usakI dazA dekha vahAM se vihAra kara ge| ajAputra eka parama saubhAgyavAna, parAkramI aura paropakAra ke lie apane prANoM ko dAMva para lagA dene vAlA yuvk| usakA janma to candrAnamI nagarI ke dharmadhIraja nAmaka prakANDa paNDita kI dharmapatnI gaMgAdevI kI kukSI se huA thA, para usakA pAlana-poSaNa eka gaDarie ke ghara huaa| dharmadhIraja dharmazAstroM ke sAtha jyotiSazAstra kA bhI prakANDa vidvAna thaa| usane ajAputra ke janmate hI yaha jAna liyA thA ki usakA yaha putra kSatriya-dharmI hogaa| dharmadhIraja ne ise apane kula kI avanati ke rUpa meM dekhaa| usane jaise-taise apanI patnI ko rAjI kiyA aura vaha apane navajAta zizu ko jaMgala meM chor3a aayaa| eka gaDarie ne navajAta zizu ko dekhaa| use uThAkara vaha apane ghara le gyaa| usakI patnI ne navajAta zizu ko kaNTha se lagA liyA aura bhagavAna kA varadAna mAnakara use pAlane lgii| nirantara bakariyoM ke madhya rahane se zizu kA nAma hI ajAputra par3a gyaa| ...jaina caritra koza ... ... 11 ...
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ ajAputra ATha varSa kA huA to eka bAra usakI bheMTa rAjA se huii| usI samaya rAjA kI kula devI ne rAjA ko sAvadhAna kiyA ki vaha bAlaka usakA vadha karake usake siMhAsana para adhikAra kregaa| bhaviSya ko jAnakara rAjA talavAra lekara ajAputra kI ora daudd'aa| maMtrI ne rAjA ko vaisA karane se rokA aura kahA ki vaisA karane se nAhaka hI usakA apayaza hogaa| apayaza se bacane kA yahI upAya hai ki bAlaka ko jaMgala meM akelA chor3a diyA jAe, jahAM vaha svataH hI jaMgalI jAnavaroM kA AhAra bana jaaegaa| vaisA hI kiyA gyaa| ajAputra rAjA ke prati krodha kA bhAva lekara jaMgala meM bhaTakane lgaa| yahIM se ajAputra ke paropakAra aura parAkrama kI kathA zurU huii| usane apane parAkrama se asaMbhava se dikhAI dene vAle kAryoM ko sahaja saMbhava banA diyaa| usake jIvana-patha para kaI bAra alaukika aura camatkArika ghaTanAkSaNa bhI Ae, kaThina se kaThina kSaNoM meM bhI usane apanI paropakAra vRtti aura parAmakramazIlatA kA parityAga nahIM kiyA aura usI ke bala para usane akUta vaibhava prApta kiyaa| aMta meM usane candrAnamI nareza kA vadha kara usakA rAjya bhI prApta kiyaa| usake pitA kA jyotiSazAstra akSarazaH satya siddha huaa| aneka varSoM taka rAjapada para rahakara ajAputra ne aMtima avasthA meM dIkSA lI aura svarga pada paayaa| -ajAputra kathAnakam ajitanAtha (tIrthaMkara) bhagavAna ajitanAtha jaina paramparA ke dvitIya tIrthaMkara the| unakA janma ayodhyA nagarI ke rAjA jitazatru kI rAnI vijayA devI kI ratnakukSI se mAghazuklA 8 ko huA thaa| parama puNyazAlI putra ke janma se rAjA jitazatru ke yaza aura gaurava meM apratyAzita vRddhi huii| durdAnta zatru unake samakSa natamastaka ho ge| saMsAra meM ve avijita samrAT kA gaurava pA ge| rAjA ne apane isa yaza aura pratiSThA kA kAraNa apane puNyavAn putra ko hI mAnA aura usakA nAma ajitanAtha rkhaa| ___ajitanAtha yuvA hue| pitA ne unheM rAjapada para pratiSThita kara diyaa| sudIrgha kAla taka unhoMne nyAya aura nIti se zAsana kiyaa| jaba unakA AyuSya eka lAkha pUrva kA zeSa raha gayA to unhoMne apane cAcA sumitravijaya ke putra sagara ko rAjapada pradAna karake dIkSA dhAraNa kara lii| bAraha varSa ke sAdhanAkAla ke pazcAt unhoMne kevalajJAna prApta kiyaa| ve tIrthaMkara bana ge| unake upadezoM se lAkhoM bhavyajIvoM ne jIvana ke samyak lakSya ko pahacAnA aura Atma-kalyANa kA mArga prazasta kiyaa| eka lAkha pUrva taka cAritra kA pAlana karake aura lAkhoM prANiyoM ke lie kalyANa kA dvAra banakara bhagavAna ajitanAtha mokSa meM pdhaare| bhagavAna ajitanAtha ke do pUrvabhavoM kA varNana prApta hotA hai, yathA-1. rAjA vimala vAhana aura 2. vijaya devlok| do bhava pUrva bhagavAna ajitanAtha kA jIva mahAvideha kSetra meM vimalavAhana nAmaka eka parama pratApI samrATa thaa| eka muni ke upadeza se vimalavAhana bhogoM se virakta bana gyaa| usane jinadIkSA dhAraNa karake ugra tapazcaraNa kiyaa| phalasvarUpa tIrthaMkara gotra kA arjana kiyaa| AyuSya pUrNa kara vaha vijaya nAmaka devaloka meM gyaa| vahAM se cyava kara ajitanAtha ke rUpa meM utpanna huaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra ajitavIrya svAmI (viharamAna tIrthaMkara) bIsaveM viharamAna tIrthaMkara / puSkarArdha dvIpa ke pazcima mahAvideha kSetra kI nalinAvatI vijaya kI vItazokA nAmaka nagarI meM prabhu kA janma huaa| mahArAja rAjyapAla aura mahArAnI karNikA prabhu ke pitA aura mAtA hue| ralamAlA ke cihna se suzobhita prabhu kA pANigrahaNa svastikA nAmaka rAjakanyA se huaa| tirAsI lAkha pUrva .. jaina caritra koza ...
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ taka prabhu gRhavAsa meM rhe| tadanantara varSIdAna dekara muni bne| kevalajJAna prApta kara dharmatIrtha kI sthApanA kii| caurAsI lAkha pUrva kI AyuSya pUrNa kara prabhu mokSa jaaeNge| ajita sena nandapura nagara ke seTha ratnAkara kA putra aura mahAsatI zIlavatI kA pti| (dekhie-zIlavatI) aTTaNamalla ujjayinI nareza jitazatru kI mallazAlA kA pradhAna malla aura apane samaya kA sunAmI phlvaan| par3osI rAjya sopAraka meM hone vAle vArSika malla-mahotsava meM hamezA hI aTTaNamalla vijayI hotaa| dhana aura pratiSThA paataa| isase khIjha kara sopAraka nareza siMhagiri ne eka yuvaka macchere ko khilA-pilAkara malla vidyA meM pAraMgata banAyA aura use macchiyamalla nAma diyaa| vArSika malla yuddha mahotsava meM macchiyamalla ne aTTaNamalla ko dhUla caTA dii| tadanantara aTTaNamalla ne bhI eka yuvA aura baliSTha kisAna ko malla vidyA meM pAraMgata banAyA aura use phalihamalla nAma diyaa| AgAmI varSa macchiyamalla aura phalihamalla kI subaha se zAma taka kuztI calI para jaya-parAjaya kA nirNaya na ho skaa| rAtri meM aTTaNamalla ke pUchane para phalihamalla ne apane zarIra ke darda kara rahe bhAgoM ke bAre meM batAyA aura lakSapAka taila kI mAliza se aTTaNamalla ne use tandurusta banA diyaa| udhara macchiyamalla se bhI rAjA ne vaisA hI prazna kiyA jisa para usane ahaMkArI svara meM kahA ki use kahIM darda nahIM hai| dUsare dina ke malla yuddha meM tarotAjA phalihamalla ne macchiyamalla ko kSaNa bhara meM hI parAsta kara diyaa| (AlocanA-pratikramaNAdi se sAdhaka svastha / Atmastha bana zIghra hI AtmalakSya ko sAdha letA hai| jo zalyoM ko chipAtA hai, vaha maMjila se dUra hI rahatA hai|) -utta. TIkA aNulliyA . yavapura nagara ke mahArAja yava kI putrii| (dekhie-yavarAjarSi) atibhadrA prabhAsa gaNadhara kI jnnii| atimabbe cAlukya rAjavaMza ke mahAdaNDanAyaka vIra nAgadeva kI dharmaprANa dhrmptnii| vaha eka tejasvinI mahilA aura pativratA sannArI thii| jaina dharma aura jina bhagavAna ke prati usake hRdaya meM dRr3ha anurAga thaa| eka bAra mAlavarAja paramAra nareza muMja ne tailapadeva ke rAjya para AkramaNa kiyaa| nAgadeva ke netRtva meM cAlukya senA ne usakA prabala virodha kiyaa| paramAra senA ko dhakelate hue nAgadeva unake rAjya kI sImA ke andara taka le gyaa| para isa yuddha meM vaha svayaM burI taraha ghAyala ho gyaa| yuddha jItakara lauTate hue cAlukya senA ko eka vikaTa sthiti kA sAmanA karanA pdd'aa| godAvarI nadI meM bhayaMkara bAr3ha A gii| nadI ko pAra karane ke sAdhana maujUda nahIM the aura senApati nAgadeva gaMbhIra rUpa se ghAyala thaa| nadI ke dUsare kinAre para rahe hue cAlukya sainika aura adhikArI kAphI cintita the| pati kI ghAyalAvasthA ke samAcAra ko jAnakara atimabbe bhI godAvarI taTa para upasthita huii| pati kI avasthA ko vaha dekha na skii| godAvarI taTa ke nikaTa eka TIle para car3hakara usane ucca svara meM kahA, yadi maiMne AjIvana pativrata dharma kA pAlana kiyA hai ...jaina caritra koza ... --- 13 ...
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura jinadeva ko apanA ananya dharmadeva mAnA hai to godAvarI mere pati aura usake sAthI sainikoM ko mArga de de| mahAsatI ke camatkAra se godAvarI ne nAgadeva aura usake sainikoM ko mArga de diyaa| isa camatkArika ghaTanA se mahAsatI atimabbe kI jaya-jayakAra huii| ghAyala nAgadeva ne patnI kI goda meM jIvana yAtrA pUrNa kii| / mahAsatI atimabbe ne dharma-dhyAna aura dAna-puNya meM apane jIvana ko saphala bnaayaa| atimabbe 11vIM sadI I. kI vIrAMganA aura dharmazIlA sannArI thii| atimukta kumAra polAsapura ke mahArAja vijaya aura unakI rAnI zrIdevI ke aMgajAta / bAlaka atimukta eka bAra sAthI bAlakoM ke sAtha udyAna meM khela rahA thaa| udhara se gautama svAmI bhikSA ke lie gujara rahe the| muni ko dekhakara atimukta khela ko bhUla gayA aura daur3akara muni ke pAsa aayaa| unakA paricaya puuchaa| pUrI bAta jAnakara unakI aMgulI pakar3akara apane mahala meM laayaa| dharmajahAja kI aMgulI pakar3e apane putra ko dekha zrIdevI kA roma-roma khila gyaa| bhikSA lekara gautama svAmI lauTane lage to atimukta unake sAtha hI bhagavAna mahAvIra ke pAsa gyaa| bhagavAna mahAvIra ke darzana karake vaha ati prasanna huaa| bhagavAna ne use upadeza diyA, jise sunakara vaha muni banane ke lie utsuka ho gyaa| ghara Akara mAtA se apanI icchA khii| nanhe putra ke mukha se itanI bar3I icchA sunakara zrI devI khUba hNsii| Akhira use putra ke bhAvoM kI gaharAI jJAta ho gii| mAtA-pitA ke Agraha para atimukta eka dina ke lie polAsapura kA rAjA bnaa| ___ atimukta muni bnaa| ekadA bAlamuni sthavira muniyoM ke sAtha zaucArtha jaMgala meM gyaa| kucha samaya pahale varSA huI thii| pahAr3iyoM se bahakara jala talahaTiyoM meM jamA ho rahA thaa| bahate jala ko dekhakara bAla mana caMcala bana gyaa| usane eka jagaha para pAnI para pAla bAMdha dii| jala saMcita ho gyaa| usameM apanI pAtrI ko tairAkara atimukta gAne lagA - merI nAva tire - merI nAva tire| sthavira muni zauca se lautte| muni atimukta ko jala meM khelate dekhaa| bAla muni ko vahIM chor3akara sthavira muni bhagavAna ke pAsa Ae aura bhagavAna se usakI zikAyata kii| bhagavAna ne kahA-muniyo ! atimukta carama zarIrI hai| usakI AzAtanA mata karo ! usakI bhakti karo ! ___ atimukta muni ne dIrghakAla taka sAdhanA kii| guNaratnasaMvatsara Adi kaThina tapa kie| anta meM kevalI banakara vipulagiri para saMthArA karake mokSa prApta kiyaa| -aMtagaDasUtra, varga 6 atimukta muni ___ mathurAnareza ugrasena ke putra aura kaMsa ke shodr| kaMsa ne jaba apane pitA ko piMjare meM bandI banA diyA to atimukta ko bar3A dukha huaa| ve virakta bana ge| muni banakara AtmasAdhanA karane lge| sAdhanA se unheM anAyAsa hI aneka siddhiyAM mila giiN| devakI-vasudeva ke vivAha ke prasaMga para saMyogavaza atimukta muni mathurA A ge| ve bhikSA ke lie kaMsa ke mahala meM ge| madirA meM matta banI kaMsa kI rAnI jIvayazA ne unakA mArga ghera liyA aura apane sAtha nRtya karane ke lie unheM bAdhya karane lgii| muni ne jIvayazA ko vibhinna vidhiyoM - zabdoM se samajhAkara mArga chor3ane ko kahA, para vaha nahIM maanii| taba muni ke mukha se sahasA hI bhaviSya pragaTa ho gayA ki jisake vivAha meM tuma itanI matta banI ho, usakI sAtavIM saMtAna tumhAre pati kA ... 14 ... jaina caritra koza ....
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla hogii| sunakara jIvayazA kA nazA utara gyaa| muni ko mArga mila gyaa| ve apane sthAna para cale ge| ____ apane sthAna para pahuMcakara atimukta muni ne vacana doSa kA prAyazcitta kiyaa| ugrasAdhanA se kevalajJAna prApta kara ve mokSa pdhaare| ativIra mahAvIra kA hI eka naam| isa nAma ke pracalita hone ke pIche eka ghaTanA hai jo isa prakAra hai eka bAra rAjya kA pradhAnahastI matta bana gayA aura bandhana tor3akara tathA mahAvatoM ko rauMdakara bhAga chuuttaa| saMbhAvita mahAvinAza se AzaMkita nagarajana trAhimAm-trAhimAm karane lge| hAthI ko vaza karane ke samasta upAya vyartha siddha ho ge| taba vardhamAna ne nirbhaya aura nirdvandva mana se Age bar3hakara usa matta hastI ko sahaja bhAva se vaza meM kara liyaa| usase nagarajanoM ne vardhamAna ko 'ativIra' kahakara pukArA aura isa nAma se ve vikhyAta ho ge| atUMkArI bhaTTA avantI nagarI ke zreSThI dhana kI putrI jo ATha bhAiyoM kI ikalautI aura sabase choTI bahana thii| usakI mAtA kA nAma kamalazrI thaa| pitA aura bhAiyoM kA usa para ananya anurAga thA aura pitA kA Adeza thA ki use koI 'tU' kahakara na bulaae| apUrva lAr3a-pyAra ne atUMkArI ko abhimAninI banA diyaa| yuvA hote-hote usakA ahaMkAra bhI yuvA ho gyaa| usane apane mAtA-pitA se spaSTa kaha diyA ki vaha usI puruSa se vivAha karegI jo usakI AjJA maanegaa| phalataH vaha kAphI varSoM taka kuMvArI hI rhii| saba ora carcA phailii| utsuka ho rAjA ke maMtrI jitazatru ne usase vivAha kara liyA aura usake AdezAnusAra calane lgaa| atUMkArI ne pati se kahA ki vaha jaldI ghara AyA kre| para vaha ThaharA mNtrii| eka bAra rAjakAryavaza ghara Ane meM use vilaMba ho gayA to krodhita hokara atUMkArI ghara se nikala gii| mArga meM use coroM ne pakar3a liyaa| coroM ke svAmI pallIpati ne use apanI patnI banAnA caahaa| para atUMkArI pativratA thii| usane pallIpati kI patnI banane ke sthAna para AtmahatyA kI cetAvanI dii| isase pallIpati ne use eka raktavyApArI ko beca diyaa| raktavyApArI usakA rakta nikAla kara becane lgaa| kisI samaya raktavyApArI use lekara avantI nagarI gyaa| vahAM atUMkArI bhaTTA ke bhAI ne bahana ko pahacAna liyA aura use usake pati ke ghara phuNcaayaa| ahaMkAra aura krodha kA phala atUMkArI dekha hI cukI thii| so usane samatA kA saMkalpa lekara jIvana yApana zurU kiyaa| krodha aura ahaMkAra ko vaha mAno bilkula hI bhUla gii| kahate haiM ki usake jIvana meM itanA mahAna parivartana ghaTita huA ki indra ne bhI usakI samatA kI prazaMsA devasabhA meM kii| eka deva muni kA rUpa dhAraNa kara usakI samatA kI parIkSA lene aayaa| muni ne usase lakSapAka taila kI yAcanA kii| usane dAsI ko lakSapAka taila kA ghar3A lAne ko kahA, para deva ne mAyA se dAsI ke hAtha se eka-eka karake tIna ghar3e giravA die| lAkhoM ke nukasAna para bhI atUMkArI ko krodha nahIM aayaa| deva ne usakI samatA kI bhUri-bhUri prazaMsA kii| samatA kI sAdhanA se jIvana pUrNa kara atUMkArI svarga meM gii| -upadezamAlA (dharmadAsagaNi) adInazatru ____ hastinApura kA rAjA aura pUrvajanma kA prabhu malli kA abhinna mitr| eka bAra usake rAjya meM eka citrakAra AyA aura usane rAjA ke samakSa malli bhagavatI ke rUpa kI bhUri-bhUri prazaMsA kii| malli ke prati rAjA ke hRdaya meM gahanatama anurAga kA bhAva umar3a aayaa| usane mahArAja kuMbha ke pAsa apanA dUta bhejA aura ... jaina caritra koza .. ... 15 ...
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ unakI putrI kA hAtha apane lie maaNgaa| kuMbha ne ruSTa hokara dUta ko bhagA diyaa| isase adInazatru bhArI dala-bala ke sAtha mithilA para car3ha aayaa| Akhira bhagavatI malli kI yukti se adInazatru pratibuddha huA aura prabhu malli ke sAtha hI pravarjita bana usane siddhatva prApta kiyaa| (dekhie-mallinAtha) anaMgasenA moTapallI nagara kI gnnikaa| (dekhie-uttama kumAra) anantanAtha (tIrthaMkara) ___avasarpiNI kAla kI caubIsI ke caudahaveM tIrthaMkara / ayodhyA nagarI ke mahArAja siMhasena kI mahArAnI suyazA kI ratnakukSI se vaizAkha vadI trayodazI ko prabhu kA janma huaa| kahate haiM ki usa samaya ayodhyA nagarI cAroM ora se zatruoM se ghirI huI thii| prabhu ke garbha meM Ate hI samasta zatru parAbhava ko prApta ho ge| ise mahArAja ne garbhastha zizu kA puNya prabhAva mAnA aura zizu ke janma lene para nAmakaraNa ke dina ukta prasaMga ko prakAzita karate hue unhoMne zizu ko anantajita nAma diyaa| anantajita Age calakara anantanAtha ke nAma se sukhyAta hue| yauvana vaya meM anantanAtha ne vivAha kiyA aura rAjapada para ArUr3ha hue| pralamba kAla taka zAsana karane ke pazcAt vaizAkha vadI caturdazI ke dina dIkSA dhAraNa kii| tIna varSa kI sAdhanA ke pazcAta prabhu kevalI bne| dharmatIrtha kI sthApanA kara tIrthaMkara khaae| anta meM sAta hajAra muniyoM ke sAtha sammedazikhara se siddhatva prApta kiyaa| -triSaSTi zalAkApuruSa caritra anantamatI _____ campApurI nagarI ke dhanI-mAnI zreSThI priyadatta kI patnI buddhizrI kI aMgajAta, eka suzIlA, dRr3ha-dharmiNI aura aniMdya sundarI knyaa| eka bAra campApurI ke bAhya bhAga sthita upavana meM jaina AcArya dharmakIrti kA padArpaNa huaa| nagarajana muni-darzana ke lie umar3a pdd'e| anantamatI bhI munidarzana ke lie gii| AcArya zrI ne dharmopadeza kI saritA pravAhita kii| pravacana kA viSaya thaa-brhmcry| muni-mukha se brahmacarya kI mahimA ko sunakara aura usa meM aMtara kI zraddhA se nimajjita hokara anaMtamatI ne AjIvana brahmacAriNI rahane kA bhISmavrata grahaNa kara liyaa| ____ kAlakrama se priyadatta apanI putrI ke lie vara kI khoja karane lge| isa para anaMtamatI ne pitA ko apane saMkalpa kI bAta btaaii| AjIvana avivAhita rahane ke apanI putrI ke saMkalpa kI bAta sunakara pitA ciMtita ho gyaa| putrI ne apane yuktiyukta vacanoM se pitA ko Azvasta kiyaa| priyadatta apanI putrI ke saMkalpa aura dharmasAdhanA kI dRr3hatA se paricita thA, phalataH vaha zIghra hI Azvasta ho gyaa| zanaiH zanaiH anaMtamatI ke bhISmavrata se usakA yaza pUre nagara meM prasArita ho gyaa| kisI samaya apanI saheliyoM ke sAtha anaMtamatI udyAna meM jhUlA jhUla rahI thii| AkAzamArga se eka vidyAdhara apane vimAna meM baiThA jA rahA thaa| anaMtamatI para vidyAdhara kI dRSTi par3I to vaha usake rUpa para mugdha bana gyaa| usane bAja kI taraha jhapaTate hue anaMtamatI kA apaharaNa kara liyaa| para use apanI patnI kA tIvra virodha jhelanA pdd'aa| patnI ke ugra rUpa se ghabarAkara vidyAdhara ne anaMtamatI ko jaMgala meM paTaka diyaa| udhara eka bhIlapallI thii| pallIpati ne anaMtamatI ko apanI ardhAMgiNI banAne kA prayatna kiyaa| para anaMtamatI ne sakhtI se bhIla kA virodha kiyaa| bhIla ne eka seTha ko anaMtamatI beca dii| seTha ne anaMtamatI ko apanI patnI banAnA caahaa| usane balAtkAra kI ceSTA kI to zIla sahAyaka devI ne anaMtamatI ke zIla kI rakSA kI aura seTha ko daNDita kiyaa| parAbhUta bane seTha ne eka vezyA ke hAtha anaMtamatI ko beca diyaa| vahAM bhI ... 16 ... ... jaina caritra koza ...
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ anaMtamatI ne apane zIla para AMca nahIM Ane dii| anaMtamatI ko apane anukUla banAne ke lAkha yatna karake bhI vezyA use apane AcaraNa meM nahIM DhAla skii| hAra mAnakara vezyA ne ayodhyA ke rAjA ko anaMtamatI bheMTa kara dii| paMktibaddha banakara karma anaMtamatI ke sAhasa aura saMkalpa ko niraMtara cunautI de rahe the| para anaMtamatI aisI sabalA bAlA thI ki vaha pratyeka cunautI ko muMhator3a uttara de rahI thii| ayodhyA-nareza kI rAnI ne anaMtamatI kI sahAyatA kI aura use eka kuzala dAsI dvArA jaMgala meM pahuMcA diyaa| ____ jaMgala meM anaMtamatI ko eka zramaNI ke darzanoM kA puNya lAbha prApta huaa| sAdhvI ke darzana se anaMtamatI ko vizvAsa ho gayA ki aba usake azabha karma azeSa bana gae haiN| vaha sAdhvI jI ke sAtha rahane lgii| saMyoga se priyadatta apanI putrI ko khojate-khojate udhara se gujraa| putrI ko dekhakara use bar3A harSa huaa| pitA-putrI kA milana huaa| anaMtamatI ne pUrI kathA pitA ko batAI aura apanA saMkalpa sunA diyA ki aba vaha saMyama dhAraNa kara zeSa jIvana sAdhanA ko samarpita kregii| pitA ne putrI ko samajhAyA ki vaha apane ghara cale, vahIM para usakA dIkSA samAroha Ayojita kiyA jaaegaa| vaisA hI huaa| priyadatta kI prArthanA para sAdhvI jI bhI campApurI pdhaarii| mahAna utsava ke sAtha anaMtamatI ne dIkSA dhAraNa kii| ucca saMyama kI ArAdhanA karate hue dehotsarga karake anaMtamatI svarga meM gii| svarga se cyava kara mAnavadeha prApta kara vaha siddhi prApta kregii| anaMtavIrya svAmI (viharamAna tIrthaMkara) aSTama viharamAna tIrthaMkara / dhAtakIkhaNDa ke pazcima mahAvideha kI nalinAvatI vijaya meM sthita vItazokA nagarI ke rAjA megharAja kI rAnI maMgalAvatI ke puNya garbha se prabhu ne janma liyaa| yauvana meM vijayAdevI se vivAha kiyA aura tirAsI lAkha pUrva kI avasthA meM munivrata svIkAra kara kevalajJAna prApta kiyA tathA tIrtha kI sthApanA kii| caurAsI lAkha pUrva kA kula AyuSya bhoga kara prabhu nirvANa pdhaareNge| ananta sena devakI putra / (dekhie-aniyasena) -antagaDa, tRtIya varga, dvitIya a. anaraNya ayodhyA ke eka sUryavaMzI nresh| unake putra kA nAma dazaratha thA, jo zrI rAma ke pitA the| anaraNya ne lambe samaya taka rAjya kiyaa| antima vaya meM apane putra dazaratha ko rAjapada para adhiSThita kara unhoMne pravrajyA aMgIkAra kI aura AtmakalyANa kiyaa| -jaina rAmAyaNa anAthI muni __ anAthI muni kA mAtR-pitR-pradatta nAma guNasundara thaa| kauzAmbI ke dhanapati dhanasaMcaya nAmaka zreSThI unake pitA the| kaI sundara kanyAoM ke sAtha unakA vivAha huA thaa| unake jIvana meM saba sukha the| eka bAra unheM akSavedanA ho gii| unake pitA ne bar3e-bar3e vaidya bulaae| dhana ko pAnI kI taraha bahAyA, para vedanA zAnta hone ke bajAya dogane vega se bar3hatI calI gii| gaNasandara AThoM prahara pIDA se tilamilAtA rhtaa| use na bhUkha lagatI aura na nIMda aatii| kaI dina bIta ge| abhibhAvakoM dvArA kie gae samasta upAya nirupAya siddha hue| guNasundara ko anubhava ho gayA ki vaha anAtha hai| mAtA-pitA-patnI aura dhana niHsAra haiN| ye kisI ke nAtha nahIM haiN| dharma hI manuSya kA nAtha hai| usane saMkalpa kiyA-yadi merI vedanA zAnta ho jAe to maiM muni bana jaauuNgaa| ... jaina caritra koza ...
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ ukta saMkalpa ke sAtha hI guNasundara ko nIMda A gii| prAtaHkAla vaha uThA to pUrNataH svastha thaa| apane abhibhAvakoM se usane apane saMkalpa kI bAta batAI aura dIkSita ho gyaa| yahI guNasundara jagata meM anAthI muni ke nAma se khyAta hue| eka bAra anAthI muni rAjagRha ke maNDIkukSI nAmaka udyAna meM dhyAnastha the| magadheza zreNika udyAna bhramaNa ko aayaa| usa samaya taka zreNika bauddha dharmI thaa| sundara yuvaka ko muni veza meM dekhakara usake mana meM kaI prazna utthe| usane muni se yuvAvasthA meM muni banane kA kAraNa pUchA to muni ne uttara diyA ki vaha anAtha thA isalie muni bana gyaa| zreNika ne kahA ki vaha usakA nAtha bnegaa| vaha usake sAtha rAjamahala cle| usake pAsa hajAroM hAthI, ghor3e aura vizAla senA hai| vaha sundara bAlAoM se usakA vivAha kregaa| muni ne spaSTa kiyA ki yaha saba to usake pAsa bhI thaa| ina samasta sAdhanoM kA sanAthatA se sambandha nahIM hai| zreNika kI jijJAsA para anAthI muni ne apanI pUrI kahAnI usa ko sunaaii| sunakara zreNika ke antarcakSu khula ge| vaha nAtha aura anAtha kI pUrI paribhASA se paricita bana gyaa| usI dina se usane jaina dharma svIkAra kara liyaa| vizuddha saMyamArAdhanA se sarva karma khapA kara anAthI muni nirvANa ko upalabdha hue| -uttarAdhyanana sUtra anAdhRSTi mahArAja vasudeva aura rAnI dhAriNI ke putr| (inakA zeSa paricaya dArukavat hai) (dakhie-dAruka) -aMtakRddazAMgasUtra varga 3, adhyayana 13 aniyasena vAsudeva zrI kRSNa ke agraja tathA devakI aura vasudeva ke putra / inakA paricaya isa prakAra hai-bhaddilapura vAsI nAga nAmaka gAthApati kI patnI kA nAma sulasA thaa| use eka naimittika ne batAyA ki vaha mRtavatsA hogii| usake chaha putra hoMge para ve sabhI mare hue hoNge| sulasA ne ArAdhanA se hariNagameSI deva ko prasanna kiyA aura varadAna mAMgA ki vaha jIvita putroM kI mAM bananA cAhatI hai| hariNagameSI deva ne jJAnopayoga se dekhA ki devakI dvArA janma die jAne vAle sabhI putra dIrghAyuSya vAle haiN| para kaMsa kI krUra dRSTi una para TikI hai| so usane deva zakti se aisA vidhAna kiyA ki devakI aura sulasA eka sAtha putroM ko janma detiiN| vaha sulasA ke mRtaputroM ke sAtha devakI ke jIvita putroM ko badala detaa| isa prakAra usane devakI ke prathama chaha putra sulasA kI goda meM pahuMcA die| unake nAma rakhe gae-anIyasena, anantasena, anihatasena aadi| ukta chaha putra devakI ke aMgajAta hote hue bhI sulasA-putra khlaae| yauvana vaya meM aniyasenAdi ke vivAha kie ge| bAda meM kisI samaya bhagavAna ariSTanemi kA pravacana sunakara ye chahoM bhAI pratibuddha ho ge| dIkSA grahaNa kii| ugra tapArAdhanA se kevalI banakara siddha hue| ina chahoM bhAiyoM ke raMga-rUpa eka samAna the| darzaka bhramita ho jAte the| -antagaDasUtra tRtIya varga, prathama adhyayana aniruddha pradyumna kA vaidarbhI se utpanna putra / yauvanAvasthA prApta hone para vaha indra jaisA rUpa-bala sampanna bnaa| vidyAdhara nareza bANa kI putrI uSA se usane vivAha rcaayaa| bANa kI senA se aniruddha kA yuddha bhI huaa| ... 18 ... jaina caritra koza ...
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 bANa ko kaI vidyAeM siddha thIM / usane aniruddha ko nAgapAza meM jakar3a liyA / Akhira pradyumna aura zrIkRSNa ke pahuMcane para bANa kI parAjaya sunizcita ho gaI / uSA se vivAha racAkara aniruddha dvArikA lauTa aayaa| kAlAntara meM bhagavAna ariSTanemi ke caraNoM meM aniruddha pravrajita banA / vaha usI bhava meM mokSa ko upalabdha huaa| - jaina mahAbhArata / antagaDasUtra, varga 4, adhyayana 8 anihatasena devakIputra / sulasA va nAga inake pAlaka mAtA-pitA the / (dekhie-aniyasena) - antagaDasUtra, tRtIya varga, tRtIya adhyayana anokhI vikramapura nagara ke rahane vAle eka sAdhAraNa zilpakAra kI putrI, jo apaThitA hote hue bhI advitIya buddhimatI thii| karNasiMha vikramapura kA yuvarAja thA jo svabhAvataH haThI aura daMbhI thaa| yuvarAjJI svarNamaMjarI ko vaha pratidina pAMca jUte mArakara apane daMbha kA poSaNa karatA thA / yaha carcA pUre nagara meM phaila gaI thI ki rAjakumAra apanI patnI ko pratidina pAMca jUte mAratA hai / anokhI ne eka bAra apanI sakhiyoM se kahA ki yadi vaha svarNamaMjarI ke sthAna para hotI to yuvarAja ke jhUThe daMbha ko tor3a detii| itanA hI nahIM, vaha yuvarAja se apane paira dabavAtI, usase jUte pahanatI aura apanA pagadhovana taka use pilA detI / kAna dara kAna anokhI kI yaha garvokti yuvarAja karNasiMha ke kAnoM taka bhI pahuMca gaI / usakA ahaM kasamasA utthaa| usane anokhI se vivAha kara liyA / suhAgarAta ke samaya ahaMkAra aura krodha meM ubalatA huA yuvarAja anokhI ke zayana kakSa meM phuNcaa| jUtA nikAlakara bolA, svarNamaMjarI ko to maiM pratijJAvaza jUtA chuAtA hI hUM para tumhArI to aisI piTAI karUMgA ki tuma sArI garvokti bhUla jaaogii| anokhI ne vinamratA se kahA, maiM Apake jUte khAne ke lie prastuta hUM para usase pahale apane pauruSa kA to mujhe pramANa do / yuvarAja ne kahA, kSatriyoM ke pauruSa kA pramANa to raNakSetra meM prApta hotA hai, vaisA avasara AegA to maiM apane pauruSa kA pramANa avazya duuNgaa| anokhI ne kahA, pauruSa ke pramANa ke lie raNakSetra kI AvazyakatA nahIM hai| usakA eka anya upAya bhI hai aura vaha hai bIsAbolI nAmaka rAjakumArI se vivAha karanA / usa rAjakumArI ne aneka rAjAoM aura rAjakumAroM ko apanA bandI banA liyA hai| yadi Apa usa rAjakumArI ko apanA banA sake to yaha Apake pauruSa kA pramANa hogaa| yuvarAja ne garva se kahA, maiM vaisA avazya karUMgA, para tumhArI una garvoktiyoM kA kyA hogA, jinameM tumane kahA thA ki tuma mujhe apanA caraNodaka pilAogI, ki mere hAthoM se jUte pahanogI aura mujhase paira dabavAogI / anokhI ne kahA, yadi Apa isake lie mujhe bAdhya karate ho to maiM vaisA avazya kruuNgii| yuvarAja karNasiMha ne kahA, tuma vaisA kadApi nahIM kara paaogii| maiM bIsAbolI se vivAha karake zIghra hI lauTUMgA aura pratidina ke gaNita se pAMca jUte mArUMgA / kahakara yuvarAja ravAnA ho gayA / vaha bIsAbolI ke nagara meM phuNcaa| vahAM pahuMcakara use jJAta huA ki jo bhI rAjA yA yuvarAja bIsAbolI ke bIsa praznoM kA uttara degA, use bIsAbolI ke sAtha-sAtha usake pitA kA vizAla sAmrAjya bhI prApta hogA / karNasiMha bIsAbolI ke praznoM ke uttara dene ke lie usake pAsa pahuMcA aura prathama prazna para hI aTaka gyaa| pariNAmataH use bandI banAkara ghor3oM kI sevA meM lagA diyA gayA / anokhI jAnatI thI ki karNasiMha kI kyA dazA hone vAlI hai| kaI mAsa taka jaba karNasiMha nahIM lauTA *** jaina caritra koza * 19 diamondsdiamondsdiamonds
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ to use pUrNa vizvAsa ho gayA ki usakA pati bandI banA liyA gayA hai| anokhI ne eka yojanAnusAra kAryakrama sunizcita kiyaa| sAsa-zvasura kI AjJA prApta kara vaha apane pitR-gRha calI gii| vahAM pitA ko apanI yojanA se avagata karAyA aura puruSaveza dhAraNa kara, vaha bIsAbolI ke deza meM phuNcii| usane bIsAbolI ke bIsoM praznoM kA saTIka uttara diyaa| phalataH bIsAbolI ne use pati rUpa meM cana liyA. sAtha hI u sAmrAjya bhI milaa| anokhI ne karNasiMha ke atirikta samasta rAjAoM aura rAjakumAroM ko sasammAna svataMtra kara diyaa| karNasiMha ne puruSavezI anokhI se prArthanA kI ki use bhI svataMtra kara diyA jaae| anokhI ne kahA, tuma hameM apanI sevA se saMtuSTa karo to tumheM bhI svataMtra kara diyA jaaegaa| svataMtratA prApti kI umaMga meM karNasiMha anokhI kI sevA meM tana-mana-prANa se juTa gyaa| usI avadhi meM anokhI ne karNasiMha se jUte bhI pahane, paira bhI dabavAe aura caraNodaka bhI pilaayaa| phira rAjadarabAra meM anokhI ne ghoSaNA kI ki maiM bIsAbolI aura prApta sAmrAjya kA dAna apane mitra karNasiMha ko karatA hUM, kyoMki karNasiMha isa saba ke lie sarvabhAMti suyogya yuvaka hai| karNasiMha ko akalpanIya puraskAra pradAna kara anokhI apane nagara meM A gaI aura rAjamahala meM pahuMca gii| udhara karNasiMha bhI bIsAbolI ke sAtha apane nagara meM phuNcaa| zIghra hI samaya nikAlakara vaha anokhI ke kakSa meM pahuMcA aura jatA lekara usakI ora bddhaa| anokhI ke kakSa ke kone meM usakA paruSaveza TaMgA dekhakara karNasiMha ke pAMvoM ke tale kI dharA khisaka gii| usake hAtha kA jUtA gira gyaa| anokhI ne pati ke caraNa sparza kara kahA, mahArAja! ApakI jidda ke kAraNa mujhe yaha saba karanA par3A, mere kie para mujhe kSamA kara apanI udAratA kA paricaya diijie| ___ yuvarAja ne anokhI ko kaNTha se lagAte hue kahA, tuma jaisI apaThita viduSI patnI ko pAkara maiM dhanya ho gayA huuN| buddhimatI anokhI ne jIvana ke uttarArdha meM saMyamapatha kI ArAdhikA bana sadgati prApta kii| annikAputra (AcArya) .. eka ati prAcIna jainAcArya jinake upadeza ko sunakara puSpacUlA viraktamatI banI thii| (dekhie-puSpacUlA) aparAjita siMhapura nagara ke rAjA harInandI kA putra, eka suyogya aura sAhasI raajkumaar| yogya vaya meM aparAjita bahattara kalAoM meM nipuNa bana gyaa| rUpa, guNa aura bala kA apUrva saMgama aparAjita meM huA thaa| usakA eka mitra thA, jisakA nAma vimalabodha thaa| donoM mitra Amoda-pramoda pUrvaka jIvana yApana kara rahe the| ___ eka bAra donoM kumAra azvArUr3ha hokara vana vihAra ko ge| azva vakrazikSita the| lagAma khIMcate hI havA se bAteM karane lge| sUdUra parvatoM se ghire vana meM pahuMcakara jaba daivayoga se valgA DhIlI huI to azva svataH hI ruka ge| donoM mitroM ne vicAra kiyA, hama nagara se bahuta dUra A gae haiM, aba nagara meM lauTane ke bajAya hameM dezATana karanA caahie| isa vicAra ke sAtha donoM mitra Age cala die| yAtrApatha para aparAjita ke bala aura buddhi kI aneka parIkSAeM huiiN| usane apane parAkrama aura paropakAritA se kaI logoM ke prANoM kI rakSA kii| usa yAtrA meM rAjakumAra ne kaI rAjaputriyoM se pANigrahaNa bhI kiyaa| kaI avasaroM para use yuddha bhI lar3ane pdd'e| puNya-parAkrama ke kAraNa rAjakumAra ko sarvatra saphalatA prApta huii| ___ rAjA jitazatru kI putrI kA nAma prItimati thaa| rAjakumArI rUpa aura guNoM se sampanna thii| rAjA ne ...20 . -- jaina caritra koza .....
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ apanI putrI ke vivAha ke lie svayaMvara kI racanA kii| udhara yAtrA krama meM rAjakumAra aparAjita prItimati ke svayaMvara meM upasthita huA, jahAM prItimati ne pUrva janma kI prItivaza usakA varaNa kiyaa| aneka rAjakanyAoM se vivAha karake vipula sampatti ke sAtha aparAjita apane nagara meM lauttaa| putra ko pAkara mAtA-pitA ke harSa kA pArAvAra na rhaa| rAjA harInandI ne antima avasthA meM aparAjita ko rAjyArUr3ha kiyA aura svayaM pravrajita ho gyaa| aparAjita ne sudIrgha kAla taka rAjya kiyaa| rAjakAja kA dAyitva vahana karate hue bhI aparAjita ne dharma ko vismRta nahIM kiyaa| prItimati bhI dharmArAdhanA meM apane pati kI pUrNa rUpa se anugAminI banI rhii| eka bAra mahArAja aparAjita apanI rAnI ke sAtha udyAna krIr3A ko ge| vahAM unhoMne eka surUpa yuvaka ko aneka ramaNiyoM ke sAtha Amoda-pramoda karate dekhaa| aparAjita ne apane sevakoM se usa yuvaka kA paricaya pUchA, sevakoM ne batAyA-anaMgadeva nAmaka yaha yuvaka Apake hI nagara ke samRddhizAlI seTha kA putra hai| dUsare dina rAjA aparAjita kisI kAryavaza kahIM jA rahe the| unhoMne eka arthI dekhii| pUchane para unheM jJAta huA ki zreSThiputra anaMgadeva kA vizUcikA ke kAraNa rAtri meM nidhana ho gyaa| yaha usI kI antima yAtrA hai| isa ghaTanA ko dekhakara mahArAja aparAjita kA mana jIvana kI nazvaratA aura kSaNabhaMguratA para cintanazIla ho gyaa| cintana se vairAgya kA udaya huaa| usI dina nagara meM muni pdhaare| rAjapada tyAga kara aparAjita dIkSita ho ge| prItimati ne bhI pati kA anugamana kiyaa| tapa aura saMyama se AtmA ko bhAvita karate hue aparAjita aura prItimati AyuSya pUrNa kara AraNa devaloka meM indra ke sAmAnika deva bne| vahAM se tRtIya bhava meM aparAjita kA jIva hI tIrthaMkara ariSTanemi ke rUpa meM jnmaa| prItimati kA jIva rAjImatI ke rUpa meM utpanna huaa| -tIrthaMkara caritra aparAjitA (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 28 apsarA (AryA) ____ AryA apsarA kA janma sAketa nagara meM huaa| kAladharma ko prApta kara yaha zakrendra mahArAja kI paTTamahiSI ke rUpa meM janmI, jahAM inakA AyuSya sAta palyopama kA hai| inakA zeSa samagra paricaya kAlI AryA ke samAna hai| (dakhie-kAlI AyA) __- jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 9, a. 8 abhagnasena cora ___ ar3hAI hajAra varSa pUrva purimatAla nagara ke nikaTavartI jaMgaloM meM rahane vAlA eka kukhyAta aura mahA-adharmI cor| usake pitA kA nAma vijaya thA, jo svayaM eka kukhyAta taskara thA aura pAMca sau coroM kA saradAra thaa| baha purimatAla nagara ke nikaTa jaMgala meM phailI pahAr3iyoM meM pallI banAkara rahatA thaa| pitA kA uttarAdhikAra - usake putra ne pUrNa dAyitva se saMbhAlA aura pitA se bhI bar3hakara kukhyAta aura cAlAka cora bnaa| pUre purimatAla sAmrAjya meM usakA AtaMka phaila gyaa| abhagnasena ke nAma se pUrA kSetra kAMpa uThatA thaa| . purimatAla nareza mahArAja mahAbala ne abhagnasena cora ko pakar3ane ke lie aneka yatna kie| apane sainikoM ko pUrNa svatantratA dI para abhagnasena ko giraphtAra karane meM use saphalatA nahIM milii| Akhira usane jaina caritra koza ... .. 21 ...
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka upakrama kiyaa| usane purimatAla nagara meM dasa dinoM taka calane vAle eka mahotsava kA Ayojana kiyA / usa mahotsava meM abhagnasena ko bhI AmaMtrita kiyaa| abhagnasena ko apane cAturya para abhimAna thA / use yaha mAna ho gayA thA ki use koI nahIM pakar3a sktaa| so usane rAjA kA AmaMtraNa svIkAra kara liyaa| vaha veza parivartana kara samAroha meM zAmila huaa| sainikoM ne use aura usake sAthiyoM ko madya-mAMsa kA AhAra karA bebhAna banA diyaa| isa prakAra jaba vaha apane sAthiyoM sahita madirA ke naze meM cUra thA to use giraphtAra kara liyA gyaa| rAjA ne use zUlI kA daNDa diyA / kaThina lauha bandhanoM meM bAMdha kara sainika use vadhasthala kI ora le cle| udhara bhagavAna mahAvIra ke jyeSTha ziSya gaNadhara gautama bhikSA ke lie purimatAla nagara meM bhramaNa kara rahe the| unhoMne lauha bandhanoM meM baMdhe aura vadhasthala para le jAe jA rahe usa cora ko dekhaa| use dekhakara unakA mana khinnatA se bhara gyaa| ve bhagavAna ke pAsa pahuMce aura unhoMne bhagavAna se pUchA - bhagavan ! abhagnasena ne aise kyA pApa kie the, jina ke phalasvarUpa use zUlI para car3hAyA jA rahA hai ? bhagavAna ne kahA- gautama ! pUrvabhava meM abhagnasena isI nagara kA ninhava nAmaka eka vaNika thA, jo aNDoM kA bahuta bar3A vyApArI thA / yaha svayaM bhI aNDe khAtA thA aura dUsaroM ko bhI khilAtA thA / AyuSya pUrNa kara vaha tIsarI naraka meM gayA / vahAM se nikalakara yaha abhagnasena banA hai| yahAM bhI isane corI jaise niMdanIya karma ko apanAyA aura phalasvarUpa Aja dina ke tRtIya prahara meM yaha zUlI para laTakA diyA jaaegaa| yahAM se marakara prathama naraka meM jaaegaa| tatpazcAt aneka bhavabhramaNa karake vArANasI nagarI meM zreSThIkula meM janma lekara saMyama svIkAra karegA aura siddha hogA / - vipAka sUtra abhaya kumAra magadha nareza mahArAja zreNika ke jyeSTha putra aura magadha deza ke mahAna buddhimAn mahAmaMtrI / unakI mAtA kA nAma nandA thA, jo mahArAja zreNika kI prathama pariNItA thI / kumArAvasthA meM hI zreNika ko sahodaroM ke vidveSa ke kAraNa gRhatyAga karanA par3A thaa| phalataH ve bhaTakate hue veNAtaTa nAmaka nagara meM pahuMce aura vahAM bhadra nAmaka zreSThI ke atithi bane / zreSThI ko zreNika itane bhAe ki usane apanI putrI nandA kA vivAha unase kara diyaa| kucha dina zreSThI gRha meM bitAkara aura nandA ko vahIM chor3akara tathA use sAMketika bhASA meM apanA paricaya likhita rUpa meM dekara zreNika apane nagara ko cale ge| zIghra hI ve magadha deza ke rAjA bana ge| usane apane pitA kI khoja T abhayakumAra kA janma apane nanihAla meM huaa| abhaya jaba yuvA huA kI aura apane buddhibala se vaha magadha kA mahAmaMtrI bana gayA / vaha itanA kuzAgra-buddhi aura autpattikI buddhi kA svAmI thA ki usane magadha deza ko aneka bAra bar3e-bar3e saMkaToM se rakSita kiyaa| mahArAja zreNika kI kaI vyaktigata ulajhanoM ko usane suljhaayaa| eka bAra zreNika ceTaka putrI sujyeSThA ke rUpa para mohita ho gayA aura usane ceTaka se usakI putrI kI mAMga kii| mahArAja ceTaka kA yaha praNa thA ki ve apanI sabhI putriyoM kA vivAha jaina kula meM hI kreNge| zreNika usa samaya taka jaina dharmI nahIM bane the| so ceTaka ne zreNika kA prastAva asvIkAra kara diyaa| isa se zreNika nirAza ho ge| Akhira pitR-nirAzA ko abhaya kumAra ne hI dUra kiyaa| apane buddhi-kauzala se usane vaha saba saMyojanA sRjita kara dI, jisase gupta rUpa se zreNika ceTaka ke mahaloM meM jA phuNce| parantu antima kSaNoM meM daivavaza sujyeSThA chUTa gaI aura usakI bahana celanA mahArAja zreNika ke sAtha A gii| yahI celanA mahArAja zreNika kI paTarAnI bnii| *** 22 * jaina caritra koza ***
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ isake atirikta eka bAra ujjayinI nareza caNDapradyota ne rAjagRha ko sadalabala ghera liyaa| para abhayakumAra ne apane buddhibala se use aisI mAta dI ki vaha rAta meM hI apane deza bhAga gyaa| usane apane buddhibala se dhAriNI, celanA Adi vimAtAoM ke aise dohada pUrNa karAe, jo asaMbhava se pratIta hote the| ___ abhayakumAra bhagavAna mahAvIra kA ananya upAsaka thaa| eka bAra bhagavAna kA upadeza sunakara vaha virakta ho gyaa| usa ne dIkSA lene kA saMkalpa kara liyaa| parantu etadartha mahArAja zreNika ne use AjJA nahIM dii| usane pUchA, Akhira use AjJA kaise milegii| zreNika ne kahA-jisa dina maiM tumheM nArAja hokara apanI AMkhoM se dUra cale jAne ko kahUM, usa dina tuma bhagavAna ke pAsa dIkSA le sakate ho| abhayakumAra aise avasara kI talAza aura pratIkSA meM rahane lgaa| Akhira use eka dina mahArAja zreNika kI nArAjagI kA avasara mila hI gyaa| ghaTanA isa prakAra ghaTI-eka dina mahArAja zreNika apanI paTarAnI celanA ke sAtha bhagavAna mahAvIra ke darzanoM ke lie jA rahe the| kar3Ake kA jAr3A par3a rahA thaa| celanA ne dekhA, usa sarda mausama meM eka muni dhyAnastha haiN| usa muni ko dekhakara rAnI kA hRdaya unake prati zraddhA se bhara gyaa| vaha hRdaya kI gaharAI se usa muni se prabhAvita huii| rAtri meM mahArAja zreNika aura celanA nidrAdhIna the| rAnI kA eka hAtha kambala se bAhara raha gyaa| zIta kI adhikatA se usakA hAtha sunna ho gyaa| usakI AMkheM khulI to usane apanA hAtha kambala meM khIMca liyaa| sAtha hI usake mukha se nikalA-dhanya hai use ! kaise sahatA hogA isa vikarAla zIta ko! aisA kahakara rAnI punaH so gii| parantu ye zabda zreNika ke kAnoM meM par3a ge| vaha saMdeha kA zikAra ho gyaa| use lagA ki usakI rAnI apane kisI premI kA smaraNa kara rahI hai| saMdeha vinAza kA kAraNa hotA hI hai| rAjA ne jaise-taise subaha kii| vaha kakSa se bAhara niklaa| abhaya kumAra ko sAmane pAkara rAjA ne Adeza diyA ki celanA ke mahala meM Aga lagA do aura dhyAna rahe ki celanA bacane na paae| kahakara rAjA bhagavAna ke darzana-vandana ko calA gyaa| para abhayakumAra to bahuta buddhimAna thaa| vaha samajha gayA ki usake pitA avazya hI kisI saMdeha ke zikAra ho gae haiN| usane aisA upAya kiyA ki use pitrAjJA bhI mila jAe aura vimAtA kA bhI koI ahita na ho| usane mahala ke pAsa hI ghAsa-phUsa kA Dhera lagavAkara usameM Aga lagavA dii| zreNika bhagavAna ke pAsa phuNce| zreNika ke saMdeha ko dUra karane ke lie bhagavAna ne kahA-mahArAja ceTaka kI sAtoM putriyAM paramazIlavatI sannAriyAM haiN| bhagavAna kI bAta sunakara zreNika cauMka ge| 'kahIM anyAya na ho jAe' isa AzaMkA ke sAtha ve tatkAla mahaloM kI ora cala die| mArga meM hI unheM abhayakumAra mila gyaa| zreNika ne abhaya se pUchA-tumane mere Adeza ko kriyAnvita to nahIM kiyA? abhaya bolA-rAjAjJA aura pitrAjJA ke ullaMghana kA duHsAhasa maiM kaise kara sakatA huuN| sAmane dekho, Aga kI lapaTeM uTha rahI haiM! zreNika staMbhita ho ge| unake mukha se nikalA-abhaya! anyAya kara diyA hai tumane! dUra cale jAo merI AMkhoM se! ___ abhaya ko manamAMgI murAda mila gii| unhIM kadamoM se vaha bhagavAna ke pAsa jAkara dIkSita ho gyaa| pAMca varSoM taka saMyama pAlana karake usane vividha tapasyAoM dvArA karmoM ko halkA kiyA aura AyuSya pUrNa kara vijaya vimAna meM paidA huaa| vahAM se cyava kara mahAvideha kSetra meM janma lekara vaha siddha hogaa| -triSaSTizalAkA puruSa caritra ... jaina caritra koza ... .. 23 ...
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) abhayadeva (AcArya) ukta nAma ke tIna prasiddha AcArya jaina paramparA meM hue haiM-1. navAMgI TIkAkAra abhayadeva sUri, 2. maladhArI abhayadeva sUri, 3. 'vAdamahArNava' ke TIkAkAra abhayadeva suuri| ___ yahAM vAdamahArNava ke TIkAkAra abhayadeva sUri kA paricaya vivecita hai| AcArya abhayadeva sUri kA janma rAjaparivAra meM huA thaa| candragaccha ke AcArya pradyumna sUri ke pAsa abhayadeva dIkSita hue aura eka vidvAna AcArya ke rUpa meM unakI khyAti huii| AcArya abhayadeva aura unake ziSyoM kA kaI rAjavaMzoM para prabhAva thA, jinameM dhArA nareza muMja vizeSa thaa| ____ AcArya abhayadeva sUri racita vAdamahArNava eka suprasiddha TIkA grantha hai| AcArya siddhasena divAkara ke 'sammati tarka' nAmaka grantha para yaha TIkA grantha racA gayA hai| jaina nyAya aura darzana kA yaha pratinidhi grantha mAnA jAtA hai| AcArya abhayadeva sUri kA sattAkAla vI.ni. kI 15vIM 16vIM zatI mAnA jAtA hai| (kha) abhayadeva (navAMgI TIkAkAra AcAya) jaina paramparA meM AcArya abhayadeva kI khyAti navAMgI TIkAkAra ke rUpa meM hai| unhoMne nau aMga AgamoM para TIkAeM likhiiN| una dvArA TIkAkRta Agama ye haiM-1. sthAnAMga, 2. samavAyAMga, 3. vyAkhyAprajJapti, 4. jJAtAdharmakathAMga, 5. upAsakadazAMga, 6. antakRddazAMga, 7. anuttaraupapAtikadazAMga, 8. praznavyAkaraNa, 9. vipAka sUtra / upAMga sUtra aupapAtika para bhI AcArya zrI ne TIkA kA nirmANa kiyaa| AcArya haribhadra kRta do granthoM - SoDazaka aura paJcAzaka para bhI unhoMne TIkAeM likhiiN| TIkAoM ke atirikta bhI unhoMne kucha granthoM kA nirmANa kiyA thaa| isase sahaja hI siddha hotA hai ki AcArya abhayadeva diggaja vidvAna munirAja the| ___AcArya abhayadeva kA janma dhArAnagarI meM vI.ni. 1542 meM eka zreSThI parivAra meM huA thaa| unake pitA kA nAma mahIdhara aura mAtA kA nAma dhanadevI thaa| abhaya deva AcArya jinezvara ke upadeza se prabuddha hokara unake ziSya bne| adhyayana meM ve medhAvI siddha hue aura AgamoM ke talasparzI adhyetA bne| zAsanadevI kI pAvana preraNA pAkara unhoMne AgamoM para TIkAoM kI racanA kA kArya prAraMbha kiyaa| jaina jagata meM AcArya abhayadeva kRta TIkA granthoM kA sarvocca sthAna hai| TIkA sAhitya kI racanA ke pazcAt eka bAra AcArya abhayadeva kuSTha roga se grasta ho ge| unake prabhAva se IrSyA karane vAloM ne apavAda phailA diyA ki utsUtra kI prarUpaNA karane ke kAraNa unheM kuSTha huA hai| AcArya zrI ke lie ve vikaTa kSaNa the| parantu unhoMne apane dhairya ko Dolane nahIM diyaa| Akhira dharaNendra deva ne AcArya zrI kA upacAra kara unheM svastha bnaayaa| AcArya abhayadeva 15vIM, 16vIM (vI.ni.) zatAbdI ke vidvAna AcArya the| -prabhAvaka caritra (ga) abhayadeva maladhArI (AcArya) vI.ni. kI 17vIM zatAbdI ke uttarArddha ke eka tejasvI aacaary| 'maladhArI' unakA yaha upanAma unake utkRSTa AcAra aura kriyAniSThA kI ora saMketa karatA hai| AcArya abhayadeva zarIra para jame maila kA nirAkaraNa na karake mala parISaha ko prasanna bhAva se sahana karate the| unake tyAga aura tapa se tatyugIna sAdhAraNa jana se lekara samrAToM taka prabhAvita the| gujarAta nareza siddharAja jayasiMha, zAkambharI nareza pRthvIrAja, gopagiri nareza ..24 ... ... jaina caritra koza ...
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanapAla Adi rAjA AcArya abhayadeva ke parama bhakta the| siddharAja jayasiMha ne unheM maladhArI pada pradAna kiyA thaa| utkRSTa AcAra ke ArAdhaka AcArya maladhArI grISma Rtu meM madhyAhUna meM gocarI ke lie niklte| aparicita aura ajaina gRhoM meM gocarI krte| ghRta vigaya ke atirikta zeSa cAra vigayoM kA AjIvana parityAga unhoMne kiyA thaa| vI. ni. 1638 meM AcArya maladhArI ne ajamera meM saMlekhanA-saMthAre sahita dehotsarga kiyaa| unheM 47 dina kA saMthArA aayaa| -prabhAvaka caritra abhayA ____ campA nagarI ke nareza dadhivAhana kI pttraanii| usane apane triyA caritra meM zreSThIvarya sudarzana ko phAMsa kara use zUlI kA daNDa dilavAyA thaa| para antataH sudarzana ke zIla dharma ke camatkAra se zUlI siMhAsana bana gaI thii| (dekhie-sudarzana seTha) -Avazyaka kathA abhicandra kumAra samagra paricaya gautamavat hai| (dekhie-gautama) -antagaDa sUtra, dvitIya varga, aSTama a. abhIcikumAra sindhu-sauvIra ke samrAT udAyana kA putra aura prabhAvatI kA aatmj| mahArAja udAyana muni banane lage to unhoMne 'rAjyezvarI-narakezvarI' kA vicAra karate hue apanA rAjya apane putra ko na dekara bhANaje kezI ko de diyaa| pitA ke ucca bhAvoM ko abhIcikumAra samajha na sakA aura mana hI mana unake prati dveSa se bhara gyaa| vItabhaya nagara ko chor3akara vaha apane mausere bhAI koNika ke pAsa calA gyaa| kisI samaya santadarzana se vaha pratibuddha huA aura usane zrAvaka dharma aMgIkAra kara liyaa| Ayu ke anta meM usane pandraha dina kA anazana kiyaa| apane pitA ko zeSa rakhate hue usane caurAsI lAkha jIvayoniyoM ke jIvoM se kSamApanA kii| deha tyAgakara vaha deva bnaa| devayoni se cyava kara abhIcikumAra kA jIva mahAvideha kSetra meM janma legaa| vahAM apanI bhUla ko sudhArakara tathA saMyama pAlakara siddha hogaa| abhinandana (tIrthaMkara) ___caubIsa tIrthaMkaroM meM cturth| ayodhyAdhipati saMvara aura unakI mahArAnI siddhArthA ke Atmaja / yauvanAvasthA meM bhagavAna ne rAjapada ko suzobhita kiyaa| Ayu ke antima bhAga meM dIkSita hokara tIrthaMkara pada prApta kiyA aura jagata ke lie kalyANa kA mahAdvAra bne| ___ mahAbala rAjA ke bhava meM bhagavAna ne apratima saralatA aura sAdhutA ko jIkara tIrthaMkara gotra kA bandha kiyA thaa| vahAM se eka bhava anuttara devaloka kA karake ve abhinandana ke rUpa meM janme aura siddha hue| -triSaSTizalAkA puruSa caritra abhinandana muni zAnta aura sarala prakRti ke eka muni| jJAnArAdhanA meM unakI bahuta ruci thii| ve pUrA dina Agama svAdhyAya meM saMlagna rhte| ve sarala the, svAdhyAya-ruci sampanna the, para unheM svAdhyAya aura asvAdhyAya ke ... jaina caritra koza .. .. 25 ...
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla aura doSoM kA parijJAna nahIM thaa| kAla-akAla kA bheda kie binA ve adhyayana meM juTe rahate, jJAnAticAra lagAte rhte| pariNAmataH bahuta par3hakara bhI unheM kucha smaraNa nahIM rahatA, ve par3hate jAte aura par3he hue ko bhUlate jaate| pariNAmataH unakA jJAna aura AcAra donoM apUrNa raha ge| unakA samyaktva bhI vizuddha nahIM raha paayaa| AyuSya pUrNa kara muni abhinandana gaMgA meM matsya yoni meM jnme| kisI samaya eka muni gaMgA ke kinAre baiThe hue svAdhyAya kara rahe the| svAdhyAya ke svara matsya ke kAnoM meM pdde| ve svara use madhara lge| usake antarmAnasa meM cintana calane lagA ki ve svara usake dvArA sane jA cake haiM. para kahAM sane, use kacha smaraNa nahIM aayaa| panaH panaH usane smati para jora diyA aura use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| use saba smaraNa ho gayA ki pUrvajanma meM vaha muni thA, para akAla-duSkAla svAdhyAya se usane jJAna ke aticAroM kA sevana kiyA aura cAritra kA pAlana karake bhI usake madhu pariNAma se vaMcita rhaa| matsya ko samyaktva kI prApti ho gii| usane zrAvaka dharma aMgIkAra kara liyaa| zraddhAparvaka citta se zrAvaka dharma kA pAlana karake vaha matsya devaloka meM gyaa| -bRhatkathA, koSa bhAga 1 (A. hariSeNa) abhimanyu arjuna kA subhadrA se utpanna putra, eka vIra ziromaNi yuvk| usakA vivAha virATarAja kI putrI uttarA ke sAtha sampanna huA thaa| vaidika mahAbhArata ke anusAra abhimanyu ne mAtRgarbha meM rahate hue hI cakravyUha ko bhedane kI kalA sIkha lI thI aura mahAbhArata ke yuddha meM AvazyakatA par3ane para usane aisA karake bhI dikhAyA thaa| kaurava pakSa ke kaI mahArathiyoM ne eka sAtha milakara abhimanyu se yuddha kiyaa| vIratA se lar3ate hue abhimanyu kI mRtyu huii| usake zaurya aura yuddha kauzala se kaurava pakSa ke mahArathI cakita raha gae the| -jaina mahAbhArata amara kumAra ___magadha deza kI rAjadhAnI rAjagRha nagarI ke rahane vAle dIna-daridra brAhmaNa RSabhadatta ke cAra putroM meM sabase choTA putra, jo svabhAva se hI sarala, vinIta aura saumya thaa| amara kA parivAra nirdhanatA aura abhAva kI cakkI meM aisA pisa rahA thA ki pUre parivAra dvArA jI tor3a mehanata karane para bhI bharapeTa roTI prApta nahIM kara pAtA thaa| alpAyuSi amara agrajatraya ke sAtha jaMgala meM lakar3iyAM lene jAtA thaa| kisI samaya jaMgala meM jAte hue amarakumAra ko eka muni ke darzana hue| munidarzana se amara kA mana pulaka se bhara gyaa| muni ne bAlaka amara ko dharma kA marma samajhAyA aura mahAmaMtra navakAra smaraNa kraayaa| muni ne kahA, navakAra maMtra ke zraddhApUrvaka jApa se vyakti ke samasta kaSTa kaTa jAte haiN| amara ne navakAra maMtra ko smaraNa kara liyA aura avicala zraddhAbhAva se vaha pratidina usakA jApa karane lgaa| una dinoM zreNika rAjagRha kA rAjA thaa| jisa samaya kA yaha vRtta hai, usa samaya taka zreNika vaidika kriyAkANDoM kA vizvAsI thaa| usane eka mahala banAne kA nizcaya kiyaa| mahala kI dIvAreM banAI gaIM, lekina rAtri meM ve dIvAreM Dhaha giiN| kaI bAra dIvAreM banAI gaIM aura pratyeka bAra binA kisI zilpa doSa ke hI dIvAreM " Dhaha giiN| purohita ne rAjA ko ise preta bAdhA kA kAraNa batAyA aura kahA ki narabali ke binA yaha bAdhA dUra nahIM kI jA sakatI hai| zreNika ne rAjya meM ghoSaNA karA dI ki jo bhI puruSa athavA nArI apane putra ko bali karma ke lie rAjA ko arpita karegA, use usake putra ke vajana ke tulya svarNa pradAna kiyA jaaegaa| isa ... 26 .. ... jaina caritra koza ...
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghoSaNA ko brAhmaNa RSabhadatta kI bhAryA bhadrA ne bhI sunaa| bhadrA ne ise yatheccha svarNa-prApti kA eka suavasara maanaa| rAjapuruSoM ko bulAkara unako apanA putra amara kumAra pradAna kara diyA aura putra ke vajana ke tulya svarNa prApta kara liyaa| mAtA ke isa akalpita AcaraNa se amara sahama gyaa| usane pitA aura bhAiyoM se AtmarakSA kI prArthanA kii| parantu sabhI ne usase muMha phera liyaa| balivedI para amara ko lAyA gyaa| amara ne paMcoM aura rAjA se prANarakSA kI duhAI dii| para kisI ne usakI rakSA nahIM kii| usa kSaNa amara ko muni ke vacana smaraNa ho aae| usane AMkheM mUMda lIM aura mahAmaMtra navakAra kA jApa karane lgaa| __ mantroccAra ke madhya yAjJikoM ne amara ko uThAyA aura prajjvalita agnikuNDa meM pheMka diyaa| usI kSaNa mahAcamatkAra ghaTita huaa| agnikuNDa jalakuNDa bana gyaa| devarAja indra ne hAthoM para amara ko grahaNa kara liyaa| raktavamana karatA huA zreNika bhUmi para lur3haka gyaa| isa mahAna camatkAra se bhayabhIta hokara yAjJika sira para pAMva dharakara bhAga khar3e hue| zreNika bAlaka amara ke pairoM meM girakara kSamA mAMgane lgaa| usane apanA rAjamukuTa utArakara amara ke sira para rakha diyA aura kahA, Aja se tuma magadheza ho, maiM tumhArA anucara huuN| __ amara ne rAjamukuTa lauTA diyaa| usI kSaNa muniveza dhAraNa kara vaha jaMgala meM calA gayA aura tapa karane lgaa| kahate haiM usI rAta usakI mAtA bhadrA ne isa vicAra se ki kahIM rAjA svarNa vApisa na le le, muni amara kA vadha kara diyaa| zAnta-prazAnta bhAvoM se namaskAra sUtra kA japa karate hue munivara amara ne dehotsarga kara bArahaveM svarga ko prApta kiyaa| eka bhava manuSya kA lekara vaha siddhatva ko prApta kregaa| putra kA vadha karake lauTa rahI bhadrA ko eka siMhanI ne apanA AhAra banA liyaa| marakara vaha chaThI naraka meM gii| amaracaMda bAMThiyA amaracaMda bAMThiyA kA nAma bhAratIya svataMtratA saMgrAma ke amara senAniyoM meM svarNAkSaroM meM aMkita hai| amaracaMda bAMThiyA kA janma jaina parivAra meM huaa| pariNAmataH unakA jIvana jaina saMskAroM se susaMskArita thaa| ve san 1835 meM bIkAnera se gvAliyara meM Akara basa gae the| unake pitA kA nAma abIracaMda thA aura ve sAta bhAiyoM meM sabase choTe the| apanI satyaniSThA, prAmANikatA aura kAryakuzalatA ke bala para amaracaMda bAMThiyA gvAliyara rAjya ke pradhAna rAjakoSa gaMgAjalI ke koSAgAra ke pradhAna koSAdhyakSa niyukta hue| siMdhiyA narezoM ke isa rAjakoSa meM akUta saMpatti jamA thii| gvAliyara rAjavaMza meM yaha paramparA thI ki koSa meM saMcita dhanarAzi ko na to koI dekha sakatA thA aura na hI usase dhana nikAla sakatA thaa| yahI kAraNa thA ki koSa meM vizAla saMpatti saMcita ho gaI thii| ____1857 meM bhAratavarSa meM svataMtratA saMgrAma apane carama para thaa| aMgrejoM ke viruddha bhAratavAsI kar3A saMgharSa kara rahe the| madhyapradeza meM mahArAnI jhAMsI, tAtyA Tope jaise vIra senAnI bhArata kI svataMtratA ke lie nirNAyaka yuddha lar3a rahe the| niraMtara saMgharSa se svataMtratA senAniyoM ko zastroM aura annAbhAva kA sAmanA karanA par3a rahA thaa| aise meM amaracaMda bAMThiyA ne rAjakoSa meM saMcita dhanarAzi svataMtratA senAniyoM ke lie samarpita kara dii| itanA hI nahIM unhoMne apanI nijI saMpatti ko bhI sainikoM ke vetana ke rUpa meM vitarita kara diyaa| ___ bAMThiyA jI ke isa udAra aura sAhasika sahayoga ne svataMtratA senAniyoM ke maMda par3ate zaurya ko jagA liyaa| aMgrejoM ke viruddha joradAra yuddha lar3A gayA, jisameM aMgreja senA ko bhArI kSati uThAnI pdd'ii| aMgrejoM ke - jaina caritra koza ... ... 27 ...
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAsa Adhunika zastrAstra aura bhArI sainya bala thA / hajAroM svataMtratA senAniyoM ne apane prANoM kI Ahuti dI / Akhira gvAliyara para aMgrejoM kA adhikAra ho gyaa| isa yuddha meM mahArAnI lakSmIbAI bhI vIragati ko prApta huI svataMtratA senAniyoM ko bhArI sahAyatA pahuMcAne ke Aropa meM aMgrejoM ne amaracaMda jI bAMThiyA ko giraphtAra kara liyaa| saMkSipta mukadamA calAkara unheM 22 jUna 1858 ko gvAliyara ke sarrAphA bAjAra meM nIma ke per3a se phAMsI ke phaMde para laTakA diyaa| phAMsI ke phaMde ko gale meM dhAraNa karate hue amara zahIda bAMThiyA isa bAta se saMtuSTa aura suprasanna the ki ve eka mahAna uddezya ke lie apane jIvana kA balidAna kara rahe haiN| amaradatta ratnapura nagara ke zreSTha jayaghoSa kA putra / jayaghoSa vaMzAnugata bauddhamata kA anuyAyI thA / pariNAmataH amaradatta ko bhI vahI saMskAra prApta hue| eka bauddhamatAnuyAyI parivAra meM hI amaradatta kA vivAha huA / eka bAra amaradatta apane mitroM ke sAtha vana-vihAra ke lie gyaa| usane eka jaina zramaNa ke caraNoM meM baiThe hue eka daridra vyakti ko dekhaa| vaha bhI muni ke pAsa jAkara baiTha gayA / daridra vyakti ne apanI kaSTakathA ko sunAI, jise sunakara muni ne spaSTa kiyA ki sabhI jIvoM ko apane-apane kRtakarmoM ko bhoganA par3atA hai| muni ne usa vyakti ko usakA pUrvabhava sunAyA, jise sunakara vaha sambodhi ko prApta ho gyaa| isase amarat ke hRdaya meM bhI samyaktva utpanna huaa| usane bhI muni se zrAvaka dharma aMgIkAra kara liyA / ghara lauTane para amaradatta ke mitroM ne usake dharmAntaraNa kI bAta usake pitA ko btaaii| isase pitA bahuta nArAja huA aura amaradatta ko jinadharma tyAgane ke lie vivaza karane lagA / parantu amaradatta isake lie taiyAra nahIM huaa| isa para amaradatta kA zvasura bhI nArAja huA aura bolA, merI putrI se sambandha rakhanA cAhate ho to jinadharma ko chor3a do| amaradatta kI mAtA ne putra ko madhyama mArga sujhAyA, putra! tuma jinadharma kA tyAga bhale hI mata karo, parantu apanI kuladevI 'amarA' kI ArAdhanA se muMha mata phero| amara usake lie bhI rAjI na huaa| isa para amarA devI bhI nArAja ho gii| amara ke svapna meM prakaTa hokara usane kahA, amara ! tU jinadharma ko chor3a de, anyathA tujhe bhayaMkara kaSToM kA sAmanA karanA pdd'egaa| isa para bhI amaradatta kI zraddhA jinadharma se nyUna na huI / balki pUrvApekSayA aura adhika sudRr3ha bana gii| taba devI ne use aneka prakAra ke kaSTa die| para amara ne una kaSToM ko samabhAvapUrvaka sahana kiyA / Akhira amarAdevI amaradatta kI dRr3hadharmitA ke samakSa natamastaka ho gaI / vaha svayaM bhI jinopAsikA bana gii| usane amaradatta ko ucca siMhAsana para baiThAkara usa para puSpa varSA kI aura usakI tathA usake grahIta dharma kI prazaMsA kI / isase parivAra-parijanoM ke hRdaya bhI badala ge| apanI kuladevI ko bhI jinopAsikA dekhakara sabhI ne jinadharma svIkAra kara liyaa| sabhI ne amaradatta se apanI mUr3hatA ke lie kSamA maaNgii| amaradatta ne zrAvakadharma kA pAlana kiyaa| aMtima vaya meM usane dIkSA dhAraNa kI aura vaha devaloka meM gyaa| vahAM se cyava kara mahAvideha kSetra meM janma lekara vaha mukta ho jaaegaa| - dharmaratna prakaraNa, gAthA 67, bhAga-2 (ka) amarasiMha jI ma. (AcArya) vikrama kI aThArahavIM sadI ke sthAnakavAsI paramparA ke eka tejasvI aacaary| ApakA janma dillI meM - jaina caritra koza *** *** 28
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ vi.saM. 1719 Azvina zukla caturdazI ravivAra ke dina huaa| tAtera gautrIya jauharI zrI devIsiMha jI Apake pitA tathA zrImatI kamalAdevI ApakI mAtA thii| bAlyAvasthA se hI amarasiMha eka honahAra bAlaka the| adhyayana ruci prabala thii| unhoMne saMskRta, urdU, arabI, phArasI Adi bhASAoM kA jJAna prApta kiyaa| bAlyakAla meM hI tatyugIna paramparAnusAra Apako vivAhasUtra meM bAMdha diyA gayA thaa| parantu vaha sUtra Apake lie bandhana nahIM bana skaa| Apane AcArya zrI lAlacanda jI mahArAja kA pravacana sunakara sambodhi prApta kI aura mAtra ikkIsa varSa kI avasthA meM Apane sapatnI brahmacarya vrata kA niyama le liyaa| _ vi.saM. 1741 caitra kRSNA dazamI ke dina Apane AcArya zrI lAlacanda jI mahArAja ke sAnnidhya meM dIkSA grahaNa kii| dIkSita hone para Apa gurusevA aura svAdhyAya meM prANapaNa se samarpita ho ge| dIkSA paryAya ke kacha hI varSoM meM Apa jaina jagata ke yazasvI maniyoM meM gine jAne lge| garudeva ke svargagamana ke pazcAta amRtasara nagara meM saMvat 1762 meM Apa AcArya pATa para pratiSThita hue| __ AcArya zrI amarasiMha jI mahArAja ne rAjAoM se lekara raMkoM taka ko prabhAvita kiyaa| mugala bAdazAha bahAdurazAha AcArya zrI se bahuta prabhAvita thaa| kaI kaThina prasaMgoM para AcArya zrI ne bAdazAha kA mArgadarzana kiyA thaa| jodhapura ke mahAmaMtrI khIMvasI jI bhaNDArI AcArya zrI ke zrAvakoM meM pramukha the| unhIM kI vizeSa prArthanA para AcArya zrI ne rAjasthAna meM dharmodyota kiyaa| jayapura, pAlI, jodhapura, ajamera Adi nagaroM meM zuddha dharma kI jyota jalAI aura jar3a pUjA ke vizvAsI matoM kA nirasana kiyaa| ___AcArya zrI kI dRSTi meM teja aura vANI meM oja thaa| unhoMne sahasroM logoM ko zuddha dharma kA anuyAyI bnaayaa| aneka ko kaSTamukta kiyaa| baliprathA Adi se anekoM ko mukti dii| AcArya zrI apane yuga ke eka tejasvI, varcasvI aura yazasvI saMta the| itihAsa meM unakA nAma sadA amara rhegaa| vi.saM. 1812 meM pAMca dina ke saMthAre ke sAtha ajamera nagara meM unakA svargArohaNa huaa| -jaina jagata ke jyotirdhara AcArya (devendra muni) (kha) amarasiMha jI mahArAja (AcArya) Apa kA janma amRtasara (paMjAba) meM saM. 1862 meM huaa| zrImAna buddhasiMha jI Apake pitA tathA zrImatI kamadivI ApakI mAtA thii| mAtra solaha varSa kI avasthA meM jvAlAdevI nAmaka kanyA se ApakA pANigrahaNa huaa| krama se Apako pAMca saMtAnoM -do putriyoM aura tIna putroM kI prApti huii| do putra to janma ke kucha dina bAda hI cala bse| tRtIya putra bhI ATha varSa kI avasthA meM svalpa rugNatA ke bAda divaMgata ho gyaa| isa ghaTanA ne amarasiMha ke acala dhairya ko calAyamAna kara diyaa| saMsAra kI nazvaratA kA darzana unake lie Atmadarzana kA rAjamArga siddha huaa| dillI meM virAjita AcArya zrI rAmalAla jI ke sAnnidhya meM pahuMcakara unhoMne saM. 1899 vaizAkha zukla dvitIyA ke dina dIkSA dhAraNa kara lii| zIghra hI unhoMne jainAgamoM kA pArAyaNa kara liyaa| ve eka prabhAvazAlI muni ke rUpa meM mAnya hue| unake 12 ziSya hue| saM. 1913 meM dillI meM hI Apako paMjAba paramparA kA AcArya niyukta kiyA gyaa| uttara bhArata meM Aja kA samasta muni-maNDala ApakA hI ziSya-praziSya parivAra hai| chattIsa varSoM ke saMyama jIvana meM Apane paMjAba, uttara pradeza, madhyapradeza aura rAjasthAna meM vicaraNa kara sahasroM logoM ko satpatha kA pathika bnaayaa| saM. 1938 meM ASADha zuklA dvitIyA ke dina ApakA svargavAsa huaa| na caritra koza... 0.29 ..
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ amarasena (vayarasena) hastinApura ke rAjA zUrasena kA putra / usakA eka laghubhrAtA thaa-vyrsen| ina donoM kumAroM kI mAtA kA nAma vijayA thaa| donoM kumAra dhIra, vIra aura guNI the| parivAra aura prajA meM donoM bhrAtAoM kA vizeSa sammAna thaa| rAjA kI laghu rAnI kA nAma niraMkuzA thaa| usake eka putra thaa-indusen| niraMkuzA para rAjA kA vizeSa anugraha bhAva thaa| para niraMkuzA deha se ujalI hokara bhI mana se kAlI thii| vaha amarasena aura vayarasena ke sammAna se mana hI mana jalatI rahatI thii| eka dina usane svAMga raca kara amara aura vayara para Aropa mar3ha diyA ki una donoM ne usake sAtha kuceSTA karane kA prayAsa kiyA hai| vivekAndha rAjA ne binA satya kI jAMca kie hI cANDAla ko Adeza de diyA ki vaha amarasena aura vayarasena, donoM ko jaMgala meM le jAkara unakA vadha kara de| cANDAla donoM kumAroM ko jaMgala meM le gayA, para vaha unakI hatyA nahIM kara skaa| usane donoM kumAroM ko dezAntara bhAga jAne ke lie kahA aura vaha do mRgazAvakoM kI AMkheM nikAlakara rAjA ke pAsa phuNcaa| unheM putroM kI AMkheM samajhakara rAjA saMtuSTa ho gayA ki duSToM kA anta ho gayA hai| udhara donoM kumAra-amara aura vayara nirjana vanoM ko nApate hue gahare jaMgala meM pahuMca ge| rAtri ghirane lagI to donoM bhAiyoM ne bArI-bArI se sone aura paharA dene kA nirNaya kiyaa| rAtri ke pUrvArddha bhAga meM amarasena so gayA aura vayarasena jAgakara paharA dene lgaa| jisa vRkSa ke nIce ye donoM kumAra Thahare hue the, usa vRkSa para eka zuka yugala rahatA thaa| zukI ne zuka se kahA, hamAre vRkSa ke nIce do atithi yuvaka padhAre haiM, hameM inakA Atithya karanA caahie| zuka ne kahA, tumhArA kathana yuktiyukta hai| maiM abhI do Amra phala lekara AtA hUM, jinheM khAka kara eka yuvaka to sAtaveM dina rAjapada prApta kara legA aura dUsare ke mukha se pratidina pAMca svarNamudrAeM prakaTa haA kreNgii| kahakara totA uDa gyaa| kacha hI dera meM vaha lauTA to usakI coMca meM do Ama phala the| usane ve donoM phala vayarasena kI goda meM girA die| vayarasena ne amarasena ko jagAyA aura zukayugala kI vArtA kA saMdarbha batAte hae donoM bhAiyoM ne eka-eka phala khA liyaa| prabhAta khilate hI donoM bhAI Age bddh'e| eka jalAzaya ke kinAre snAna-kullA karane lge| kullA karate hue vayarasena ke mukha se pAMca svarNamudrAeM pragaTa huiiN| isase donoM kumAroM ko pakSIyugala kI bAtoM para pUrNa vizvAsa ho gyaa| bhrAtRyugala Age bddh'e| kaMcanapura nAmaka nagara meM phuNce| amarasena udyAna meM vizrAma karane lgaa| vayarasena ne vicAra kiyA, amarasena ko to zIghra hI rAjapada kI prApti hone vAlI hai| aba use bhI svataMtra vicaraNa kara apane bhAgya kI camaka kI parakha karanI caahie| aisA vicAra kara vaha cala diyA aura kaMcanapara ke bAjAroM meM ghamane lgaa| apane gaha-gavAkSa meM baiThI eka gaNikA kI daSTi vayarasena para pddii| gaNikA ne dAsI ko bhejakara vayarasena ko apane pAsa bulA liyaa| vayarasena ne use pAMca svarNamudrAeM bheMTa kii| gaNikA ne use apane rUpa kA dIvAnA banA liyaa| vayara pratidina gaNikA ko pAMca svarNamudrAeM detA aura sukhapUrvaka vahIM para rhtaa| udhara kaMcanapura nareza niHsaMtAna avasthA meM hI kAladharma ko prApta ho gayA to susajjita hastinI chor3akara nae rAjA ke cayana kA upakrama nAgarikoM ne kiyaa| hastinI ne udyAna meM vizrAmarata amarasena ke gale meM puSpAhAra pahanA rAjA ke rUpa meM usakA cayana kiyaa| amarasena kaMcanapura ke rAjasiMhAsana para baiThakara prajA kA pAlana karane lgaa| ____kahAvata hai ki gaNikA kabhI eka puruSa se saMtuSTa nahIM hotI hai| vayarasena se pratidina pAMca svarNamudrAeM pAkara bhI vaha gaNikA saMtuSTa nahIM bnii| eka dina usane vayarasena se pratidina binA kamAe mudrAeM ...30 ... .. jaina caritra koza ...
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApta karane kA rahasya pUchA to vayarasena ne saralamana se mudrA prApti kA rahasya batA diyaa| gaNikA ne gaNita baiThAyA ki kyoM na vayarasena ko vamana karAke eka sAtha bahuta sI svarNamudrAeM prApta kara lI jaaeN| apane gaNita ke anusAra usane vayarasena ko vamana kI auSadhi de dii| vayarasena ne vamana kiyA to vamana meM Ama kI gaThalI niklii| usI dina se vayara ke mukha se prakaTa hone vAlI madrAeM prakaTa honI banda ho gii| dhana kI pyAsI gaNikA ne vayarasena ko apane ghara se nikAla diyaa| vayarasena yatra-tatra bhaTakate hue eka vana meM phuNcaa| usakA puNya udaya meM AyA aura use tIna alaukika vastueM prApta ho giiN| prathama-eka kaMthA, jise jhaTakane se usameM se svarNamudrAeM barasatI thIM, dUsarA-eka lakuTa thA, jo Adeza dene para bar3e se bar3e parAkramI zatru ko parAsta karane meM sakSama thA, aura tIsarI-ur3anakhaTAUM thIM, jinheM dhAraNa karake icchita sthAna para pahuMcA jA sakatA thaa| ina vastuoM ko prApta kara vayarasena punaH gaNikA ke pAsa phuNcaa| ur3anapAdukAoM kA rahasya pAkara gaNikA bar3I prasanna huI aura unheM hathiyAne kA SaDyaMtra racane lgii| eka dina gaNikA ne vayarasena se yakSadvIpa meM yakSamaMdira meM pUjA karane kA Agraha kiyaa| vayarasena ur3anapAdukAoM ke dvArA gaNikA ko yakSadvIpa le gyaa| vahAM para jaise hI pAdukAeM yakSAlaya ke dvAra para nikAlakara vayarasena andara ghusA, vaise hI gaNikA pAdukAeM pahanakara apane nagara meM A gii| vayarasena cAroM ora se samudra se ghire usa dvIpa para ekAkI raha gyaa| gaNikA ke vizvAsaghAta para use bar3A krodha AyA, para vaha kara hI kyA sakatA thaa| Akhira eka vidyAdhara kI kRpA se vaha usa dvIpa se mukta huaa| sAtha hI use usa dvIpa se do puSpa bhI mile, jo divya the| unameM se eka puSpa ko sUMghane se manuSya gadhA bana jAtA thA aura dUsare ko sUMghane se apane mUla rUpa meM lauTa AtA thaa| una phUloM ko lekara vayarasena kaMcanapura phuNcaa| gaNikA ke ghara gayA to gaNikA sahama gii| usane bAta banAte hue kahA, vayara! jaise hI tuma yakSAyatana ke andara gae, vaise hI vahAM eka cora A gayA aura tumhArI pAdukAeM pahanakara mujhe uThAkara AkAza meM ur3a gyaa| ___ vayarasena ne apane manobhAvoM ko chipAte hue gaNikA para prema prakaTa kiyA aura usase kahA, isa bAra mujhe eka adbhuta phUla prApta huA hai, jise sUMghane mAtra se nArI akSata-yauvanA bana jAtI hai| gaNikA ne mugdha banakara usa phUla ko sUMghane kA Agraha kiyaa| vayarasena ne gaNikA ko phUla suMghAkara gardabhI banA diyaa| phira usane lakuTa ko Adeza diyA ki vaha gardabhI kI piTAI kre| vaisA hI huaa| gardabhI galI-bAjAroM meM bhAgane lgii| lakuTa nirmamatA se use mAratA rhaa| Akhira gaNikA kI mAM ne rAjA se rakSA kI guhAra lgaaii| rAjA ne vayarasena ko bandI banAne ke lie rAjapuruSa bheje| para lakuTa kI pracaNDa mAra ke samakSa rAjapuruSa Tika nahIM pAe aura ulaTe kadamoM se bhaage| rAjA amarasena svayaM vayarasena se nipaTane ke lie claa| isa prakAra donoM bhAiyoM kA milana huaa| vayarasena kA krodha bhrAtRdarzana ke Ananda ke pravAha meM baha gyaa| usane dUsarA puSpa suMghAkara gaNikA ko usake mUla rUpa meM lauTA diyA aura usake vizvAsaghAta kI kathA sabhI ke samakSa prakaTa kI, jise sunakara sabhI loga gaNikA ko dhikkArane lge| ___amara aura vayara sukhapUrvaka rAjasukha kA upabhoga karate hue samaya bitAne lge| eka bAra mAtA aura pitA kI smRti ne unheM vyAkula banA diyA to unhoMne eka dUta hastinApura bhejakara pitA se pUchavAyA ki usane kisa aparAdha ke badale meM apane putroM ke vadha kA Adeza diyA thaa| varSoM se putra-viraha kI agni meM jala rahe rAjA zUrasena ne jaba yaha jAnA ki usake putra jIvita haiM to usake Ananda kA pArAvAra na rhaa| vaha rAnI vijayA aura rAjaparivAra sahita kaMcanapura aayaa| pitA-mAtA aura putroM kA milana huaa| rAjaparivAra ke sukha ke dina lauTa aae| jaina caritra koza ... 0.31 ...
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ amarasena ko rAjapada pradAna kara zUrasena dIkSita ho ge| amarasena ne sudIrgha kAla taka rAjya kiyA aura aMtima vaya meM cAritra kI ArAdhanA kara svarga prApta kiyaa| svarga se cyava kara manuSya bhava dhAraNa kara vaha siddha hogaa| vayarasena paMcama bhava meM siddhi prApta kregaa| -matinandagaNi (16vIM zatI) amitagati (AcArya) AcArya amitagati digambara jaina paramparA ke eka uccakoTi ke vidvAna aura zrutasampanna AcArya the| unake guru kA nAma mAdhavasena thaa| muni-jIvana kI bhUmikA meM praveza ke bAda amitagati ne jaina-jainetara darzanoM kA talasparzI adhyayana pUrNa kiyaa| adhyayana kI parisamApti para ve sAhitya sRjana kI dizA meM gatimAna hue| unhoMne kaI kAlajayI granthoM kI racanA kii| subhASita ratna saMdoha, dharma parIkSA, paMca saMgraha, upAsakAcAra, bhAvanA dvAtriMzikA, ArAdhanA, tatvabhAvanA aura yogasAra unake dvArA racita grantha haiN| AcArya amitagati nAma ke do AcArya jaina paramparA meM hue haiN| prastuta amitagati dvitIya haiN| kucha vidvAna yogasAra nAmaka grantha ko amitagati prathama kI racanA mAnate haiN| AcArya amitagati kA samaya vI.ni. kI 16vIM zatI mAnA jAtA hai| -ArAdhanA prazasti / paMcasaMgraha prazasti amRtacandra (AcArya) digambara paramparA ke eka suprasiddha sAhityakAra aacaary| apane jIvana kAla meM unhoMne kaI granthoM para TIkAoM kI racanA kI tathA kaI svataMtra granthoM kA praNayana bhI kiyaa| unake racita aura TIkAkRta granthoM kI nAmAvalI isa prakAra hai-puruSArthasiddhyupAya, tattvasAra, samayasAra TIkA, samayasAra kalaza, pravacanasAra TIkA, paJcAstikAya TIkA aadi| ___ AcArya zrI kI utkRSTa vidvattA aura vizada va sUkSma cintana ke darzana prastuta granthoM meM spaSTa rUpa se hote haiN| . AcArya amRtacandra vI.ni. kI pandrahavIM zatI ke uttarArddha ke vidvAna munirAja the| amoghavarSa (rAjA) dakSiNApatha ke mAnyakheTa nagara kA rASTrakUTavaMzIya eka mahArAjAdhirAja / amoghavarSa vI.ni. kI caudahavIM sadI kA zaktizAlI aura pratApI nareza thaa| prApta ullekhoM ke anusAra usake rAjya meM tIna bAra vidrohAgni bhar3akI, jise usane apane zaurya se zAnta kara diyaa| amoghavarSa AtmonmukhI rAjA thaa| jIvana ke pazcima prahara meM usane svecchA se rAjapATa kA tyAga kara diyA aura apanA adhikAMza samaya jaina AcAryoM kI sevA-ArAdhanA meM vyatIta kiyaa| vaha eka vidvAna rAjA thaa| usane kucha granthoM kA bhI praNayana kiyA thaa| 'kavirAja mArgAlaMkAra' aura 'ratnamAlikA', ye do grantha usake likhe hue haiN| vI.ni. 1402 meM amoghavarSa ne svecchA se rAjya tyAga kara apanA samaya jainAcAryoM kI saMgati aura sAhitya sAdhanA meM arpita kiyA thaa| amolaka RSi jI (AcArya) sthAnakavAsI RSi sampradAya ke eka tejasvI aura AgamoddhAraka aacaary| ...32 00 jaina caritra koza...
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ Apa zrI kA janma bhopAla meM saM. 1934 meM huaa| Apake pitA kA nAma zrImAna kevalacanda jI kAMsaTiyA aura mAtA kA nAma zrImatI hulAsIbAI thaa| ApakI bAlyAvasthA meM hI ApakI mAtezvarI kA nidhana ho gyaa| jaba Apa dasa varSa ke the taba pahale Apake pitAzrI ne aura bAda meM Apane munidharma aMgIkAra kara liyaa| paNDita ratna zrI ratnaRSi jI ma. ke sAnnidhya meM rahakara Apane hindI, saMskRta, prAkRta, pAlI, apabhraMza Adi bhASAoM kA gahana adhyayana kiyaa| tadanantara Apane AgamoM kA talasparzI adhyayana aura manana kiyaa| jainetara darzanoM kA bhI Apane kAphI adhyayana kiyaa| ___ApazrI kI Agama ruci adbhuta thii| ApakA cintana thA ki Agama jJAna sarvagamya bne| parantu AgamoM kI bhASA ardhamAgadhI hone se ve sarvagamya nahIM bana sakate the| Apane dRr3ha saMkalpa ke sAtha AgamoM kA hindI anuvAda kArya prAraMbha kiyaa| nirantara tIna varSa taka ekAsane kI tapasyA karate hue Apane yaha gurutara kArya pUrNa kiyaa| AgamoM kA sarvaprathama hindI bhASA meM rUpAntaraNa ApazrI ne hI kiyaa| Apa dvArA anuvAdita AgamoM kA prakAzana seTha jvAlAprasAda jI ne karAyA aura nizulka battIsI kA vitaraNa sabhI jaina sthAnakoM meM kiyaa| ApazrI ne 'jaina tatva prakAza' prabhRti 101 granthoM kA lekhana saMkalana kiyaa| vi.saM. 1989 meM indaura meM Apa RSi sampradAya ke AcArya pada para pratiSThita hue| ApazrI jI jahAM prakANDa paNDita munirAja the, vahIM vinaya kI pratimUrti bhI the| saM. 1989 meM ajamera meM bahada mani sammelana haa| usa samaya kI ghaTanA hai| prAtaHkAla andhere meM hI eka mani Ate aura kramazaH sabhI choTe-baDe saMtoM ko vandana kara apane sthAna para lauTa jaate| yaha krama kaI dinoM taka claa| Akhira jijJAsA hone para eka pramukha saMta ne ApakA anugamana kiyaa| satya se paricita hokara ve muni daMga raha ge| Apake caraNoM meM nata hokara unhoMne pUchA, AcArya deva ! Apa choTe-bar3e sabhI saMtoM ko vandana karate haiM, aisA kisalie ? Apa ne sahajatA se kahA, munivara ! saMta to saMta hotA hai| usameM kyA choTA aura kyA bar3A ! kauna jAne kauna AtmA nikaTa bhavI hai| saMtoM ko vandana kara maiM apanI AtmA ko halkI kara rahA huuN| ApakI vinayavRtti kI yaha carcA sakala saMgha meM huii| sabhI ne ApakI vinaya vRtti kI mukta kaNTha se anuzaMsA kii| vi.saM. 1993 meM dhUliyA nagara (mahArASTra) meM ApakA svargavAsa ho gyaa| ayavaMtI sukumAla ayavaMtI sukumAla prathama svarga ke nalinIgulma vimAna se cyava kara ujjayinI nagarI ke koTIzvara zreSThI dhana kI dharmapatnI bhadrA kI ratnakukSI se utpanna huA thaa| vaha atyanta sukomala bAlaka thA, isIlie use ayavaMtI sukumAla nAma diyA gayA thaa| yauvanakAla meM battIsa zreSThI-kanyAoM se usakA pANigrahaNa huaa| kumAra sukhapUrvaka jIvana yApana karane lgaa| kisI samaya Arya suhasti ujjayinI padhAre aura ve ayavaMtI sukumAla ke mahala ke nIce usakI vAhanazAlA meM tthhre| eka bAra rAtri ke antima prahara meM AcArya deva svAdhyAya kara rahe the| ve nalinIgulma vimAna ke adhikAra kA sasvara pATha kara rahe the| kumAra ne ise sunaa| yaha svara use atyanta karNapriya lgaa| vaha nIce Akara AcArya deva ke pAsa baiTha gayA aura ekAgracitta se ise sunane lgaa| sunate-sunate use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane jAna liyA ki vaha nalinIgulma vimAna se cyava kara yahAM AyA hai| vahAM bhoge gae sukhoM se ... jaina caritra koza .. -... 33 ...
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ usakA mana baMdha gyaa| usane AcArya deva se pUchA-bhagavan ! nalinIgulma vimAna kI punaprApti kI vidhi kyA hai? AcArya ne use dharmopadeza diyA jise sunakara ayavaMtI sukumAla dIkSA lene ko tatpara ho gyaa| parivAra aura paliyoM kI AjJA lekara vaha dIkSita ho gyaa| usane AcArya deva se kahA-gurudeva! pralamba saMyama sAdhanA ko sAdhane meM mere zarIra kI sukomalatA bAdhA hai| maiM sAdhanA kA choTA mArga apanAnA cAhatA huuN| AcArya deva ne use vaha mArga batA diyaa| - muni ayavaMtI sAbhigraha anazana svIkAra kara zmazAna kI ora cala die| patha ke kAMToM ne unake pagataloM ko raktaraMjita banA diyaa| ve zmazAna meM pahuMcakara avicala samAdhi lagAkara khar3e ho ge| pagataloM se bahe rakta kI gaMdha se AkarSita hokara eka zRgAlI apane baccoM ke sAtha vahAM pahuMca gii| vaha muni ke pairoM para lage rakta ko cATane lgii| rakta ke sAtha-sAtha use mAMsa kA svAda bhI Ane lgaa| vaha aura usake bacce muni ke pairoM kA mAMsa noca-nocakara khAne lge| muni maraNAntaka vedanA se gujara rahe the| parantu unheM eka hI dhyAna thA ki unheM nalinIgulma vimAna ko prApta karanA hai aura usake lie ve koI bhI mUlya cukAne ko prastuta haiN| yadyapi AcArya deva ne unheM niSkAma sAdhanA karane kA upadeza diyA thA parantu ayavaMtI kA mana nalinIgulma ke AkarSaNa meM baMdhA thA aura unhoMne sAdhanA ke phala ke rUpa meM ukta vimAna meM utpanna hone kA pratiphala sunizcita kara liyA thaa| ___ zRgAlI aura usake baccoM ne muni ke pairoM ko mAMsarahita banA ddaalaa| muni gira gae aura deha tyAga kara nalinIgulma vimAna ke adhikArI bne| kahate haiM ki vaha zRgAlI kisI pUrva janma kI ayavaMtI sukumAla kI patnI thii| zRgAlI ne muni ke pUre zarIra kA AhAra kara liyaa| udhara dUsare dina ayavaMtI sukumAla kI mAtA aura patniyAM muni-darzana ko giiN| AcArya ne ayavaMtI sukumAla kI prakRSTa sAdhanA kI pUrI gAthA unheM sunaaii| sunakara bhadrA aura usakI vadhueM sihara utthiiN| unake hRdaya vairAgyapUrNa bana ge| bhadrA aura ikatIsa patniyoM ne AcArya se dIkSA grahaNa kI aura ve AtmasAdhanA meM lIna bana giiN| eka patnI sagarbhA thI isalie vaha dIkSita nahIM huii| kAlakrama se usane putra ko janma diyaa| Age calakara usa putra ne apane pitA kI smRti meM eka maMdira kA nirmANa karAyA jo mahAkAla nAma se Aja bhI ujjayinI meM vidyamAna hai| -darzana zuddhi prakaraNa araNaka zrAvaka campAnagarI kA nivAsI eka dRr3hadharmI zrAvaka / usake pAsa apAra dhana thaa| usakA vyavasAya AyAta-niryAta kA thaa| arjita dhana kA dazamAMza vaha dAnAdi puNya karmoM meM arpita karatA thaa| usake atirikta maryAdA se adhika arjita dhana ko bhI vaha jarUratamaMdoM meM bAMTa detA thaa| araNaka kI dharmazraddhA ati sudRr3ha thii| sAmAyika, pauSadhAdi meM vaha kabhI bhI pramAda nahIM karatA thaa| grahIta vratoM aura maryAdAoM kA ekaniSTha citta se anupAlana karatA thaa| . eka bAra araNaka vyApAra ke lie samudrI yAtrA kara rahA thaa| anya aneka vyApArI bhI usake sAtha the| eka deva araNaka kI dRr3hadharmitA kI parIkSA lene ke lie aayaa| deva ne vizAla aura raudra rUpa dhAraNa kara sAmAyika-sAdhanArata araNaka ko cetAvanI dI ki vaha sAmAyika kA DhoMga chor3akara usakI zaraNa grahaNa kara le anyathA vaha use usake sAthiyoM aura mAla sahita samudra meM Dubo degaa| deva kI isa cetAvanI kA araNaka para koI prabhAva nahIM pdd'aa| usane sAgArI anazana kara liyA aura jinastuti meM tallIna banA rhaa| deva ne ...34 .. ... jaina caritra koza ..
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ araNaka ko punaH punaH cetAvanI dii| anta meM deva ne jahAja ko samudra se uThA liyA aura AkAza meM le gyaa| sAthI vyApArI trAhi-trAhi karane lge| para araNaka ke eka roma meM bhI bhaya utpanna nahIM huaa| araNaka kI dRr3hadharmitA dekhakara deva daMga raha gyaa| usane jahAja ko yathAsthAna sthApita kara diyaa| apane vAstavika rUpa meM prakaTa hokara usane araNaka kI dRr3hadharmitA kI stuti kI aura use divya kuNDala yugala dekara apane sthAna para calA gyaa| dharma sampanna jIvana yApana kara araNaka uttama gati kA adhikArI bnaa| -jJAtAdharmakathAMgasUtra araNika muni tagarA nagarI ke datta zreSThI ke putra aura mAtA bhadrA ke aatmj| kisI samaya mitrAcArya nAmaka AcArya kA dharmopadeza sunakara datta, bhadrA aura araNika, tInoM hI virakta ho gae aura tInoM ne hI jina-dIkSA dhAraNa kara lii| ___araNika atyanta sukumAra thaa| pitA datta muni usakA pUrA dhyAna rkhte| svayaM gocarI laate| sAdhvAcAra ke anya kArya bhI svayaM pUrNa krte| pariNAma yaha huA ki saMyama-patha para bar3hakara bhI araNika sukumAra hI banA rhaa| kaSTa kyA hotA hai isa bAta se vaha aparicita hI raha gyaa| datta muni kAla-dharma ko prApta ho ge| bhikSAdi kA dAyitva araNika para A pdd'aa| vaha bhikSA ke lie claa| sUrya pracaNDa tApa barasA rahA thaa| nIce jamIna jala rahI thI aura Upara AsamAna sulaga rahA thaa| araNika kI deha jhulasa gii| eka vizAla bhavana kI paur3iyoM para baiThakara vaha vizrAma karane lgaa| usa bhavana kI svAminI pati-viraha se vyathita eka mahilA thii| yuvA muni ko dekhakara usakA mana caMcala bana gyaa| dAsI bhejakara usane muni ko Upara bulA liyaa| madhura vArtA aura hAvoM-bhAvoM se usane muni ko apane vaza meM kara liyaa| araNika ko vahAM bar3A sukha milaa| udhara sAdhvI bhadrA muni saMgha meM apane putra ko na pAkara vicalita ho utthii| putra ko khojane ke lie vaha galI-galI meM bhaTakane lgii| usake mukha se eka hI pukAra prakaTa ho rahI thI-'araNika' / tIna dinoM taka pAgaloM kI taraha ghUmate hue saMyoga se vaha usI bhavana ke pAsa A gii| araNika ke kAnoM meM mAtR-pukAra pdd'ii| vaha daur3akara nIce aayaa| mAM kI mamatA aura dazA dekhakara use apane Apa se bar3I glAni huii| usane mAM ke caraNa chU kara pratijJA kI ki vaha sadA ke lie sukumAratA ko naSTa kara degaa| araNika punaH dIkSita ho gyaa| vaha pratidina sUrya kI AtApanA lene lgaa| usameM kaSTa-sahiSNutA kI zakti kA vikAsa ho gayA aura usI bhava me kevalajJAna prApta kara usane mukti prApta kii| -Avazyaka kathA aranAtha (tIrthaMkara) ___ avasarpiNI kAla ke aThArahaveM tIrthaMkara aura SaTakhaNDajayI ckrvrtii| unhoMne apane jIvana meM pahale cakravartI banakara jagata kA sarvocca zikhara cUmA, bAda meM dIkSA lekara tIrthaMkara bane aura AdhyAtmika jagata ke sarvocca zikhara para pratiSThita hue| __ aranAtha hastinApura nareza sudarzana aura unakI rAnI mahAdevI ke Atmaja the| mahAdevI ne caudaha mahAna svapnoM ke atirikta ralamayI chaha AroM vAlA eka cakra bhI svapna meM dekhA thaa| phalataH unhoMne apane putra kA nAma aranAtha rkhaa| yauvanAvasthA meM aranAtha ne SaTakhaNDoM ko sAdhakara cakravartI pada paayaa| sudIrgha kAla taka unhoMne nyAya aura nItipUrvaka zAsana kiyaa| bAda meM pravrajita banakara kevalajJAna prApta kara tIrthaMkara hue| jaina caritra koza ...
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ unake dvArA pravartita tIrtha meM asaMkhya bhavyAtmAoM ne AtmasnAna kara parama pada paayaa| unake gaNadharoM kI saMkhyA battIsa thI, jinameM kuMbha pramukha the| Akhira caurAsI hajAra varSa kA kula AyuSya pUrNa kara bhagavAna aranAtha eka hajAra zramaNoM ke sAtha mAsika saMthAre meM sammeda zikhara para siddha hue| -triSaSTizalAkA puruSa caritra aravinda rAjA potanapura nagara nareza / eka dharmaniSTha aura sadAcArI raajaa| eka bAra mahArAja aravinda apane rAjamahala kI chata para khar3e prAkRtika suSamA kA Ananda le rahe the| megha jala barasA kara abhI thame hI the| AkAza para indradhanuSa khilA thaa| indradhanuSa ke vividha raMgoM para mahArAja kA mana mugdha thaa| akasmAt teja vAyu bahane lgaa| dekhate hI dekhate indradhanuSa chitara gyaa| isase rAjA ko sambodhi kA sUtra prApta huA ki mAnava jIvana rUpI indradhanuSa bhI kAla kI vAyu calane para zIghra hI bikhara jAtA hai| rAjA prabuddha ho gayA aura apane putra rAjakumAra mahendra ko rAjapada sauMpakara samaMtabhadrAcArya ke pAsa pravrajita banakara tapa-japa meM lIna ho gyaa| vizuddha saMyama kI ArAdhanA kara ucca gati kA adhikArI bnaa| -pArzvanAtha caritra aridamana jIvana meM vrata-niyama ke suphala ko pradarzita karane vAlI aridamana kI kathA isa prakAra hai prAcIna kAla meM vasaMtapura nAmaka nagara ke bAhya bhAga meM eka dhIvara bastI thI jahAM para jIvana siMha nAmaka dhIvara rahatA thaa| samudra se machaliyAM pakar3akara jIvana siMha apane parivAra kA udarapoSaNa karatA thaa| eka bAra vaha machaliyAM pakar3ane ke lie sAgara ke kinAre jA rahA thaa| vahAM use eka muni ke darzana hue| muni ne jIvana siMha ko dharmopadeza diyA aura use hiMsA-tyAga kI preraNA dii| jIvana siMha ne hiMsA ke tyAga ko apane lie azakya btaayaa| isa para muni ne kahA-tuma pUrNa rUpa se hiMsA kA tyAga nahIM kara sakate ho to AMzika hiMsA kA tyAga kara lo! usake lie tuma apane jAla meM Ane vAlI prathama machalI ko jIvanadAna dene kA niyama le lo! jIvana siMha ne AMzika hiMsA tyAga kA niyama le liyaa| vaha sAgara kinAre pahuMcA aura sAgara meM jAla phailA diyaa| saMyoga se usake jAla meM eka bar3A matsya phaMsa gyaa| paraMtu muni dvArA pradatta niyama ke anusAra use usa matsya ko jIvanadAna denA pdd'aa| pahacAna ke lie usane usa matsya kI pUMcha kATa dI aura use jala meM chor3a diyaa| usake bAda usane punaH jAla phailaayaa| saMyoga se vahI matsya usake jAla meM phaMsA jise vaha jIvanadAna de cukA thaa| phalataH usa matsya ko use punaH jala meM chor3a denA pdd'aa| jIvana siMha ne kaI bAra jAla phailAyA aura pratyeka bAra vahI matsya usake jAla meM phaMsatA rhaa| Akhira saMdhyA samaya vaha khAlI hAtha hI ghara lauttaa| patnI ke pUchane para usane niyama kI bAta batAI aura khAlI lauTa Ane kI pUrI kahAnI sunA dii| ___ jIvana siMha kI patnI pracaMDa svabhAva kI strI thii| usane pati ko cetAvanI dI-yA to apane niyama ko chor3a do yA isa ghara ko chor3a do| jIvana siMha ne niyamatyAga para gRhatyAga ko pramukhatA dI aura vaha gRhatyAga kara nikala gyaa| rAtri meM vaha eka vRkSa ke nIce so gyaa| rAtri meM sahasA vRkSa kI zAkhA TUTa kara usa para gira par3I aura usakA dehAvasAna ho gyaa| ___niyama ke phalasvarUpa jIvana siMha mRtyu ke pazcAt usI nagara ke eka samRddha zreSThI ke putra rUpa meM jnmaa| vahAM usakA nAma aridamana rakhA gyaa| azubha karmoM kA bhAra bhI usake sAtha thaa| pariNAmasvarUpa bAlyakAla meM hI usake mAtA-pitA kA nidhana ho gyaa| lakSmI bhI usa ghara se rUTha gii| alpAyu aridamana ko eka ... 36 ... ... jaina caritra koza ...
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ zreSThI ke ghara meM dAsa kA kArya prApta huaa| eka bAra eka jyotiSI seTha kA mehamAna bnaa| aridamana kI hastarekhAoM para usakI dRSTi pdd'ii| usane ghoSaNA kI-yaha bAlaka hI isa ghara kA svAmI hogaa| ___ jyotiSI kI bAta sunakara seTha ciMtita ho gyaa| usane eka cANDAla ko paryApta dhana dekara aridamana kI hatyA karane ko khaa| cANDAla aridamana ko jaMgala meM le gyaa| Akhira cANDAla bhI eka mAnava hI thaa| nirdoSa aura sukumAra aridamana kA vadha karate hue usakA hRdaya kAMpa utthaa| usane aridamana ko pUrI bAta batA dI aura usakI aMgulI kATa kara use kisI dUsare nagara meM bhAga jAne ke lie khaa| cANDAla ne seTha ko hatyA ke pramANa ke rUpa meM aridamana kI aMgulI prastuta kara saMtuSTa kara diyaa| ____ aridamana bhaTakatA huA eka anya nagara meM pahuMca gyaa| vahAM eka zrIsaMpanna zreSThI ke ghara meM use kArya mila gyaa| vaha kAlakrama se yuvA ho gyaa| vasaMtapura ke zreSThI kA ukta zreSThI se lena-dena calatA thaa| usI kAryavaza vasaMtapura nivAsI seTha usa se milane aayaa| usane vahAM aridamana ko dekhA aura pahacAna liyaa| aridamana kI kaTI huI aMgulI ko dekhakara usakA vizvAsa sudRr3ha bana gyaa| usane mitra seTha se kahA-Avazyaka kAryavaza mujhe eka patra apane putra ke lie preSita karanA hai| seTha ne kahA-mere sevaka ko Apa patra de diijie| yaha ApakA kArya saMpanna kara degaa| seTha ne apane putra ke lie eka gupta patra likhaa| patra meM likhA 'patravAhaka ko viSa de diyA jaae|' patra lekara aridamana vasaMtapura ke lie ravAnA huaa| vasaMtapura pahuMcakara vaha nagara ke bAhya bhAga meM sthita udyAna meM vizrAma karane lgaa| vahAM usI seTha kI putrI-viSA devapUjana ke lie AI thii| vaha aridamana ke rUpa para mohita ho gii| vArtAlApa meM saMdarbha khula ge| viSA ne pitA kA patra par3hA to vaha sahama gii| usane kuzalatApUrvaka pitA dvArA likhe gae viSa zabda ke samakSa AkAra lagA diyaa| . aridamana ne zreSThI ke ghara pahuMcakara usake putra ko patra pradAna kiyaa| patra par3hakara zreSThI-putra atyaMta prasanna huaa| aridamana ke sAtha usane apanI bahana kA vivAha saMpanna kara diyaa| aridamana usI ghara meM gRhadAmAda banakara rahane lgaa| yathAsamaya seTha apane nagara meM lauttaa| aridamana ko gRha-dAmAda ke rUpa meM dekhakara usakA mastaka cakarA gyaa| usane punaH eka SaDyaMtra racakara aridamana kI hatyA kA prayAsa kiyA, para daivavaza usa SaDyaMtra meM seTa ko apanA hI putra khonA pdd'aa| putra-mRtyu se seTha ko tIvra AghAta lagA aura usakA bhI nidhana ho gyaa| isa prakAra jyotiSI kI bhaviSyavANI ke anurUpa aridamana usa ghara kA svAmI bana gyaa| AMzika ahiMsA vrata ke pAlana se aridamana ke jIvana kI dizA badala gii| kAlAMtara meM eka muni ne aridamana ko usake pUrvajanma kI kathA sunaaii| use sunakara aridamana ke hRdaya meM samyaktva kA bIja sudRr3ha bana gyaa| usane zrAvaka dharma grahaNa kiyaa| Adarza dharmamaya jIvana kA pAlana kara vaha sadgati kA adhikArI bnaa| -paurANika jaina kathA ke AdhAra para ariSTa pandrahaveM tIrthaMkara dharmanAtha ke teMtAlIsa gaNadharoM meM se prathama gaNadhara / (dekhie-dharmanAtha tIrthaMkara) ariSTanemi (tIrthaMkara) jaina dharma paramparA ke bAisaveM tIrthaMkara, soriyapura nareza mahArAja samudravijaya kI rAnI zivAdevI ke aMgajAta ... jaina caritra koza -- 0.37 ..
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura vAsudeva zrI kRSNa ke cacere bhaaii| bhAvI tIrthaMkara hone ke kAraNa ve aparimita balazAlI the| kisI samaya ghUmate hue ve vAsudeva zrI kRSNa kI AyudhazAlA meM cale ge| vahAM rakhe hue zrI kRSNa ke nijI zastrAstroM se yoM khelane lage jaise bAlaka khilaunoM se khelatA hai| zrI kRSNa ke atirikta una zastroM ko koI uThA taka nahIM sakatA thaa| para kumAra ariSTanemi una zastroM se khela rahe the| zastroM ko uThAne aura rakhane se mahAna zora ho rahA thaa| ariSTanemi ne vahAM rakhe hue divya zaMkha ko uThAkara phUMka diyaa| usase prakaTa hue pracaNDa ghoSa se dvArikA kI prAcIreM hila giiN| zrI kRSNa daur3akara AyudhazAlA meM phuNce| pUrA bheda jAnakara unheM saMtoSa huaa| sAtha hI unheM ariSTanemi ke paramabalI hone kA jJAna bhI mila gyaa| unake bala kI thAha pAne ke lie zrI kRSNa ne muskarAte hue apanA bAhu phailAyA aura ariSTanemi se use jhukAne ke lie khaa| ariSTanemi ne zrIkRSNa kA hAtha tinake kI taraha jhukA diyaa| tadanantara unhoMne apane hAtha kI choTI aMgulI sAmane kii| zrIkRSNa apanA pUrA bala lagAkara bhI use jhukA na ske| bhAI ke apratima bala ko dekhakara zrI kRSNa atyanta prasanna hue| ariSTanemi yauvana meM bhI bhogoM se vimukha the| vaivAhika prastAva unhoMne svIkAra nahIM kie| mAtA zivA devI ne zrI kRSNa para ariSTanemi ko vivAha ke lie rAjI karane kA dAyitva ddaalaa| zrI kRSNa ne yaha dAyitva apanI rAnI satyabhAmA ko sauMpa diyaa| satyabhAmA catura aura kuzala nArI thii| ariSTanemi ko apane vAgjAla meM phAMsa kara vaha vivAha ke lie unakI mauna svIkRti lene meM saphala ho gii| zrI kRSNa ne ugrasena rAjA kI putrI rAjImatI ke sAtha ariSTanemi kA lagna taya kara diyaa| niyata samaya para bArAta ravAnA huii| ugrasena ke nagara-dvAra para pahuMcate hI ariSTanemi ke kAnoM meM pazuoM aura pakSiyoM kI karuNa cItkAreM pdd'iiN| unhoMne sArathI se isakA kAraNa puuchaa| sArathI ne spaSTa kara diyA ki ye pazu-pakSI bArAtiyoM ke bhojana ke lie bAr3e meM banda kie gae haiM aura Asanna mRtyu kI kalpanA se cItkAra kara rahe haiN| sunakara ariSTanemi kA hRdaya karuNA se vigalita ho gyaa| unhoMne bAr3oM ke dvAra kholakara sabhI pazu-pakSiyoM ko mukta kara diyA aura toraNa dvAra se hI ratha ko ghumAkara ve dvArikA kI dizA meM prasthita ho ge| samudravijaya va zrIkRSNa ne unheM samajhAne ke aneka yatna kie| ariSTanemi kA eka hI uttara thA ki ve aisI zAdI nahIM kareMge jisase hajAroM kI barbAdI saMbhAvita ho| eka varSa taka varSIdAna dekara zrI ariSTanemi eka hajAra rAjAoM ke sAtha dIkSita ho ge| cauvana dina kI sAdhanA ke pazcAt kevalajJAna prApta karake unhoMne dharmatIrtha kI saMsthApanA kii| ____ AryabAlAoM kI hI bhAMti rAjImatI ne ariSTanemi kA anugamana kiyaa| vaha bhI sAdhvI banakara mukta huiiN| tIna sau varSa kI Ayu meM pravarjita hone vAle prabhu ariSTanemi sAta sau varSa taka tIrthaMkara pada para rahakara eka hajAra varSa kI Ayu pUrNa kara siddha hue| unake upadezoM se lAkhoM bhavya jIvoM ne AtmakalyANa kA patha prazasta kiyaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 8 aruNadeva tAmralipti nagarI ke dhanapati zreSThI kumAradeva kA putra / zikSA-dIkSA pUrNa kara aruNa deva ghara lauTA to pitA ne usakA vivAha pATaliputra nagara kI zreSThIkanyA deyiNI ke sAtha kara diyaa| aruNa deva vyApAra aura vyavahAra meM pUrNa kuzala thaa| usakA eka mitra thA mahezvara dtt| donoM meM pragAr3ha prema sambandha the| donoM mitra sAtha-sAtha rahate, sAtha-sAtha khAte-pIte aura AnandapUrvaka jIvana ko bitA rahe the| eka bAra deyiNI jaba ... 38 ... - jaina caritra koza ...
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ pIhara gaI huI thI to usakI yAda meM aruNadeva udAsa rahane lgaa| mahezvaradatta ne mitra ko udAsa dekhA to kahA, mitra ! udAsa kyoM banate ho ! pATaliputra hai hI kitanA dUra, calie hama bhAbhI ko le Ate haiN| isa para aruNadeva ne kahA, hameM avazya hI pATaliputra calanA caahie| para hama Thahare vaNika putra, aisA kucha kareMge ki tumhArI bhAbhI ko bhI le AeM aura lAbha bhI kamA laaeN| isalie hameM jahAjoM meM mAla bharakara pATaliputra calanA caahie| mahezvaradatta ko bhI aruNadeva kI bAta jaMca gii| donoM mitroM ne jahAjoM meM mAla bharA aura pATaliputra ke lie cala die| para vyakti jo socatA hai, vaisA hI nahIM hotA hai| usakI soca ke viparIta bhI bahuta kucha hotA hai| vaisA hI huaa| sAgara meM tUphAna jAga utthaa| jahAja jala meM vilIna ho ge| puNyodaya se kASThaphalaka ke sahAre aruNadeva aura mahezvaradatta pAMca dina bAda kinAre para A lge| saubhAgyavaza yaha pATaliputra kA hI taTa thaa| donoM mitra nagara meM ge| aruNadeva ne isa dIna dazA meM sasurAla jAnA ucita nahIM smjhaa| vaha eka udyAna meM leTa gayA aura mahezvaradatta khAne ke lie sAmagrI lene nagara meM calA gyaa| udhara aisA saMyoga ghaTita huA ki deyiNI udyAna bhramaNa ke lie vahAM aaii| eka cora ne kaMgaNoM ke lobha meM deyiNI ke donoM hAtha kATa die aura eka dizA meM bhaagaa| deyiNI ne zora macAyA to cora bhayabhIta bana gyaa| vaha udyAna ke kone meM so rahe aruNa deva ke nikaTa talavAra aura kaMgaNa phaiMkakara campata ho gyaa| udyAna rakSakoM ne aruNa deva ko pakar3akara rAjA ke samakSa peza kiyaa| rAjA ne use zUlI kA daNDa diyaa| udhara mahezvaradatta udyAna meM pahuMcA to use vastusthiti kA jJAna huaa| vaha daur3akara usa sthAna para pahuMcA, jahAM aruNa deva ko zUlI dI jAne vAlI thii| usane aruNadeva kA paricaya rAjapuruSoM ko diyA ki aruNadeka nagaraseTha kI putrI deyiNI kA pati hai| vaha apanI patnI ke hAtha bhalA kyoMkara kaattegaa| avazya hI vAstavika aparAdhI bacakara nikala gayA hai| udhara deyiNI ke pitA ko vastusthiti kA jJAna huA to vaha daur3akara zUlIsthala para AyA aura dAmAda ko mukta kraayaa| idhara yaha saba cala rahA thA, udhara atizaya jJAnI cAraNa muni vahAM upasthita hue| unhoMne dharmopadeza diyA aura aruNadeva tathA deyiNI kA pUrvabhava vistAra se sunaayaa| pUrvabhava meM kahe gae kaTu zabdoM ke pariNAmasvarUpa aruNa deva ko zUlI dekhanI par3I aura deyiNI ko hAtha kaTAne pdd'e| apanA pUrvabhava sunakara aruNadeva aura deyiNI ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| jJAna kA sahaja phala hai vairAgya / pariNAmataH donoM ne cAritra dhAraNa kara zubha gati prApta kii| -pArzvanAtha caritra arcimAlI (AryA) AryA arcimAlI kA janma sthAna arakkhurI nagarI tathA mAtA-pitA kA nAma inhIM ke nAmAnurUpa thaa| inakA zeSa paricaya kAlI AryA ke samAna jAnanA caahie| (dekhie-kAlI AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 7, a. 3 arjuna ___ hastinApura nareza mahArAja pANDu aura kuntI kA putra, eka vIra ziromaNi aura apane yuga kA dhurandhara dhanurdhara / jaina aura jenetara paurANika sAhitya ke sahasroM kathAnakoM ke arjuna nAyaka rahe haiN| vaidika paramparA kA vizva prasiddha zAstra zrImadbhagavadgItA kRSNa dvArA arjuna ko die gae upadeza kA hI saMkalana hai| gItA meM arjuna kI jijJAsAeM sahaja hI siddha karatI haiM ki arjuna kevala vizvavijayI dhanurdhara hI na thA balki eka saccA jijJAsu bhI thaa| yuddha ko jIta lene kI sAmarthya hote hue bhI usake bhItara yaha cintana jAgRta hotA hai ki sabhI sage-sambandhI aura riztedAra hI mara jAeMge to phira rAjyaprApti kA aucitya hI kyA hogA? sage... caina caritra koza .. ... 39 ...
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ sambandhiyoM aura pUjyajanoM ko mArakara prApta hone vAlA sAmrAjya vyartha hai| arjuna ke isa cintana ko zrIkRSNa ne mor3a diyA aura use satya ko samajhAne vAlA upadeza diyaa| tadanantara arjuna yuddha ke lie taiyAra huaa| yuddha meM usane advitIya zaurya kA pradarzana kiyaa| vAsudeva zrIkRSNa ne arjuna kA sArathI banakara usake gaurava ko sadA-sadA ke lie zAzvata banA diyaa| bhISma, droNa aura karNa jaise durjeya yoddhAoM ko arjuna ne yuddha meM parAsta kiyaa| arjuna ne apane jIvanakAla meM aneka vivAha kie| draupadI usakI prathama patnI thI, jise usane matsya vedha kara jItA thaa| zrIkRSNa kI bahana subhadrA bhI arjuna kI patnI thii| subhadrA se hI abhimanyu kA janma huA thaa| arjuna kI jIvana gAthA atyanta vizAla, gahana aura pralamba hai| usakA madhuratama paricaya yahI hai ki vaha zrIkRSNa kA ananya anurAgI thaa| yuddha zurU hone se pahale jaba arjuna aura duryodhana zrIkRSNa se yuddha-sahAyatA mAMgane ke lie pahuMce to zrIkRSNa ne kahA, eka pakSa meM merI sakala senA rahegI aura dvitIya pakSa meM maiM nihatthA rhuuNgaa| arjuna ne nihatthe kRSNa ko mAMga kara apanI kRSNabhakti kA paricaya diyaa| __ aMta meM apane bhAiyoM ke sAtha pravrajita banakara arjuna ne bhI sugati prApta kii| arjuna mAlI ___rAjagRha nagara kA rahane vAlA eka mAlI, jisakI apanI eka puSpavATikA thii| usakI patnI kA nAma bandhumatI thaa| arjuna apanI puSpavATikA meM vibhinna prakAra ke phUla ugAtA thaa| rAjagRha nagara meM phUla vikraya kara vaha apanI AjIvikA calAtA thaa| arjuna kI puSpavATikA meM mudgarapANi nAmaka yakSa kA puztainI yakSAyatana thaa| pratidina arjuna mAlI apanI patnI ke sAtha milakara vATikA se phUla cunatA, cune hue phUloM meM se kucha zreSTha phUla vaha yakSa pratimA para car3hA kara usakI pUjA karatA, tadanantara vaha phUla becane ke lie nagara meM jaataa| usakA yahI dainika kAryakrama thaa| eka dina eka ghaTanA ne arjuna mAlI ke sarala aura zAnta jIvana kI dazA aura dizA badala ddaalii| usa dina arjuna ne phUla cunane ke bAda kucha phUla yakSa pratimA para arpita kie aura yakSa ko vandana karane ke lie jhukaa| udhara chaha yuvaka jinheM lalita-goSThI ke nAma se jAnA jAtA thA, bandhumatI ke rUpa para Asakta banakara aura pUre SaDyantra ke sAtha pahale hI yakSAyatana meM kapAToM ke pIche chipe the| unhoMne ekAeka dhAvA bolakara jhuke hue arjuna ko daboca liyA aura rassiyoM se bAMdha ddaalaa| usake bAda usake hI samakSa unhoMne usakI patnI ko apamAnita aura patita kiyaa| yaha saba dekha arjuna ke krodha kA Ara-pAra na rhaa| usakA krodha aise meM yakSa para utraa| usane yakSa ko dhikkArA-re yakSa! tU kASThanirmita hI nahIM hai, terA hRdaya bhI kASTha hai ! vyartha pUjA karatA rahA hUM tumhArI Aja taka! tumhAre hI maMdira meM tumhArI pratimA ke samakSa maiM bandhana grasta banA par3A hUM aura ve duSTa merI patnI ko patitA banA rahe haiM! dhikkAra hai tujhe! dhikkAra sunakara yakSa arjuna ke zarIra meM praviSTa ho gyaa| phira kyA thaa| yakSa kI zakti se AveSTita arjuna kI deha meM aparimita bala utpanna ho gyaa| sUta ke kacce dhAgoM kI taraha usane apane bandhanoM ko tor3a DAlA aura yakSa pratimA ke hAtha se mudgara lekara dekhate-hI-dekhate una chahoM uddaNDa yavakoM aura apanI patnI ko mAra ddaalaa| isase bhI arjana kA krodha zAMta nahIM huaa| vaha usI avasthA meM rAjamArga para utara AyA aura sAmane Ane vAle strI-puruSoM kA vadha karane lgaa| rAjagRha nagarI meM arjuna kA AtaMka phaila gyaa| use bandI banAne ke samasta rAja-prayAsa viphala bana ge| rAjA zreNika samajha gayA ki arjuna yakSa se saMkrAnta hai| aise meM use vaza nahIM kiyA jA sakatA hai| prajA kI surakSA ke lie usane nagara-dvAra banda karavA die| ... 40 ... jaina caritra koza ...
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnakara usa para patthara pAMca mAsa teraha dina taka arjuna pratidina eka strI aura chaha puruSoM kA vadha karatA rhaa| usane gyAraha sau ikatAlIsa vyaktiyoM kA isa avadhi meM vadha kiyaa| . unhIM dinoM rAjagRha nagarI ke bAhara bhagavAna mahAvIra pdhaare| zreNika sahita sahasroM zrAvaka aura zrAvikAeM bhagavAna kI paryupAsanA ke lie jAne ko utsAhita bane, parantu arjuna ke AtaMka ne sabhI ke utsAha zIta banA die| para usI nagara kA rahane vAlA zrAvaka sudarzana seTha apane hRdaya meM baha rahI mahAvIra kI bhakti se prerita ho aura arjuna ke AtaMka kI avagaNanA kara bhagavAna ke darzanoM ke lie cala pdd'aa| pArivArikoM, mitroM aura rAjA ke samajhAne se bhI usakA utsAha zAMta nahIM huaa| sudarzana nagara-dvAra se bAhara niklaa| zIghra hI usake sAmane vikarAla raudra rUpa banA arjuna A dhmkaa| upasarga ko sAmane dekhakara sudarzana ne sAgArI saMlekhanA ke sAtha dhyAna prakoSTha meM praveza pA liyaa| arjuna ne samAdhistha sudarzana para mudgara prahAra karanA cAhA, para tapasteja ke samakSa yakSa-bala kSINa bana gyaa| arjuna ke hAtha staMbhita ho ge| aise meM yakSa usake zarIra se nikalakara mudgara ko sAtha lekara apane sthAna para calA gyaa| ___ chaha mAsa kA bhUkhA-pyAsA arjuna niDhAla banakara sudarzana ke kadamoM para gira pdd'aa| sudarzana ne use dhairya diyA aura use apane sAtha mahAvIra kI sannidhi meM le gyaa| bhagavAna ke upadeza se arjana pratibaddha ho gayA aura usane muni vrata aMgIkAra kara liyaa| arjuna kA cintana thA, ki usane rAjagRha meM rahakara hI mahAhiMsA ke dvArA pApa kA Dhera saMcita kiyA hai, usa pApa kA prakSAlana bhI use rAjagRha meM rahakara hI karanA hogaa| arjuna mani bele-bele kA tapa krtaa| AhAra ke lie nagara meM jAtA to loga use apane sage-sambandhiyoM kA hatyArA usa para patthara barasAte. maarte| para arjana isa mAra ko samatA se shtaa|yoN chaha mahIne kI kaThora samatA kI sAdhanA meM hI usane sarvakarma khapA kara kaivalya sAdha liyaa| 15 dina ke anazana ke sAtha vaha siddha-buddha-mukta bana gyaa| -antagaDasUtra 6/3 arhabali (AcArya) digambara paramparA ke eka prabhAvaka aacaary| unakA samaya vI.ni. kI chaThI zatAbdI kA uttarArdha mAnA jAtA hai| AcArya arhabali kA janma puNDravardhana nagara meM huA thaa| munidharma meM praveza kara kAlakrama se ve AcArya pATa para virAjita hue| ullekha hai ki veNA nadI ke taTavartI mahimA nAmaka nagara meM unake sAnnidhya meM eka mahAmuni-sammelana bhI huA thA, jisameM kaI saMghanAyaka apane-apane gaNa ke sAtha upasthita hue the| usI sammelana meM AcArya arhabali ne naMdIsaMgha, vIra saMgha, aparAjita saMgha Adi gyAraha navIna saMghoM kI sthApanA kI thii| -naMdIsaMgha paTTAvalI (ka) arhaddAsa uttara mathurA kA rahane vAlA eka dharmaniSTha aura dhanI shresstthii| jinadharma para usakI avicala zraddhA thii| usakI ATha patniyAM thiiN| prathama sAta patniyoM kI bhI dharma para avicala zraddhA thii| seTha kI AThavIM patnI kundalatA bhI pati ke dharma-karma meM usakI anugAminI thI, para samyaktva kA samyak bodha use prApta nahIM thaa| 5. eka bAra nagara meM kaumudI mahotsava thaa| kaumudI mahotsava ke niyamAnusAra nagara kI sabhI mahilAeM nagara ke bAhara sthita upavana meM saMdhyA Dhalate hI ekatrita ho jAtI aura dUsare dina prabhAta meM nagara meM lautttiiN| rAjA kA kar3A Adeza thA ki kaumudI mahotsava kI rAtri meM koI strI nagara meM na rahe, aura koI puruSa nagara se bAhara na jaae| jaina caritra koza...
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarada pUrNimA kI rAta meM kaumudI mahotsava ke avasara para uparokta ghoSaNA rAjA ne nagara meM kraaii| arhaddAsa apanI AThoM patniyoM ke sAtha aSTamI se pUrNimA taka aSTa divasIya upavAsa kara rahA thaa| usane apanI dharma bAdhyatA ke prazna para rAjA se pahale hI anumati prApta kara lI thI ki usakI patniyAM aSTa divasa kI pauSadhopavAsinI hone ke kAraNa nagara se bAhara nahIM jA paaeNgii| rAtri meM samasta nAriyAM nagara ke bAhara pramadavana meM jAkara Amoda-pramoda meM tallIna bana giiN| rAjarAniyAM bhI usa mahotsava meM sammilita thiiN| rAjA ne akelApana anubhava kiyaa| vaha apane maMtrI ke sAtha nagara-bhramaNa ke lie niklaa| ghUmate-ghUmate rAjA aura maMtrI ke kadama arhaddAsa kI pauSadhazAlA ke bAhara ThiThaka ge| usI samaya svarNakhura nAmaka cora bhI udhara se adRzya hokara gujara rahA thaa| usake kadama bhI pauSadhazAlA ke nikaTa ThiThaka ge| vaha eka vRkSa para car3hakara pauSadhazAlA ke bhItara cala rahe saMvAda ko sunane lgaa| rAjA aura maMtrI bhI eka dIvAra kI Ar3a lekara bhItara kA saMvAda sunane lge| ____ arhaddAsa ne patniyoM se kahA, Aja hamAre pauSadhavrata kI aMtima rAtri hai| isa rAtri ko hameM dharma-jAgarikA ke sAtha vyatIta karanA caahie| isake lie upayukta yaha rahegA ki hama saba apanI-apanI una ghaTanAoM ko nAeM jinase hameM samyaktvaratna kI prApti hii| yaha nirNaya haa| seTha arhAsa aura usakI sAtoM patniyoM ne apanI-apanI samyaktva prApti kI ghaTanAeM kramazaH sunaaiiN| ve ghaTanAeM itanI vairAgyotpAdaka thIM ki vairAgya rasa kA samudra pravAhita ho gyaa| bAhara baiThe rAjA aura maMtrI sahita vRkSa para baiThe svarNakhura cora kA hRdaya bhI vairAgya se bhara gyaa| AThavIM patnI kI bArI AI to usane kahA, tumhArI kahAniyAM to mAtra kahAniyAM hI pratIta hotI haiN| merI kahAnI adbhuta hai| isase pUrva ki AThavIM patnI kundalatA apanI kahAnI zurU karatI, prabhAta khila gyaa| mana na hote hue bhI rAjA, maMtrI aura svarNakhura ko apane-apane sthAnoM para lauTanA pdd'aa| para ve tInoM AThavIM patnI kI kahAnI sunane ko vyagra the| tInoM hI snAnAdi se nivRtta hokara seTha ke ghara phuNce| seTha apanI AThoM patniyoM ke sAtha aThAIM kA pAraNA lene ko baiTha hI rahe the ki rAjA, maMtrI aura svarNakhura ko apane dvAra para dekhakara parama harSita hue| seTha ne tInoM kA svAgata kiyA aura akasmAt Agamana kA kAraNa puuchaa| rAjA ne rAtri meM kathA-zravaNa kI bAta batAI aura kahA ki hama ApakI AThavIM patnI kundalatA kI kahAnI nahIM suna ske| use hI sunane ke lie Ae haiN| kundalatA bolI, mahArAja! mere pati aura merI bahanoM kI kahAnI ko maiMne isalie 'kahAnI mAtra' kahA ki aisI adbhuta ghaTanAoM ko jIkara bhI ve saMsAra se kaise cipakI haiN| merI samyaktva prApti kI kahAnI to mAtra itanI hI hai ki ina sabhI kI kahAniyAM sunakara mujhe samyaktva kI prApti ho gaI hai, aura merA samyaktva mujhe pala bhara kA bhI pramAda kie binA saMyama kI dIkSA lene ko prerita kara rahA hai| maiMne nizcaya kiyA hai ki Aja hI maiM dIkSA dhAraNa kara AtmasAdhanA meM tallIna bana jaauuNgii| kundalatA kI kahAnI ne sabhI ko vairAgya meM Dubo diyA aura sabhI eka sAtha saMyama dhAraNa karane ke samyak saMkalpa meM baMdha ge| phalataH seTha arhaddAsa, usakI AThoM patniyoM, rAjA, maMtrI aura svarNakhura ne usI dina dIkSA dhAraNa kara lii| utkRSTa saMyama sAdhanA se sabhI ne mokSa prApta kiyaa| -samyaktva kaumudI kathA (kha) arhadAsa kaccha deza kA eka shresstthii| (dekhie-vijaya-vijayA) / ... jaina caritra koza ....
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ga) arhaddAsa (kavi) vi.saM. kI terahavIM sadI ke uttarArddha athavA caudahavIM sadI ke pUrvArddha ke eka mahAna jaina kvi| Apake jIvana para terahavIM sadI meM hue jaina kavi AzAdhara jI kA vizeSa prabhAva thaa| unhIM kI preraNA se athavA unake sAhitya kI preraNA se Apa jinAnurAgI bane aura apane jinAnurAga ko Apane apane utkRSTa kAvya meM abhivyaMjita kiyaa| ApakI lekhanI gadya aura padya donoM hI vidhAoM meM pUre adhikAra se gatimAna huii| 'muni suvrata kAvya', 'purudevacampU' aura 'bhavyajana kaNThAbharaNa' ye tIna grantha ApakI khyAtilabdha racanAeM haiN| -tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA (bhAga-4) arhaddAsI ___ arhaddAsa kI ardhaaNginii| (dekhie-vijaya-vijayA) arhannaka ___ unnIsaveM tIrthaMkara prabhu mallInAtha ke samaya kA eka dRr3hadharmI zrAvaka / prabhu mallI ne jisa samaya dIkSA nahIM lI thI, usa samaya campA ke isa dhanI zreSThI zrAvaka ne unheM bheMTa svarUpa do divya svarNakuNDala pradAna kie the, jinheM usane eka deva se prApta kiyA thaa| deva se kuNDalayugala-prApti kI ghaTanA isa prakAra hai kisI samaya arhannaka vyApAra ke lie samudra yAtrA kara rahA thaa| eka mithyAtvI deva ne jahAja meM hI arhannaka ko dharmadhyAna karate hue dekhaa| arhannaka kI dharmazraddhA ko khaNDita karane ke lie deva ne samudra meM sahasA hI tUphAna paidA kara diyaa| tIvra vAyu meM jaise pIpala kA pattA kAMpatA hai, vaise hI samudrI laharoM para arhannaka kA jahAja kAMpane lgaa| jahAja para savAra samasta karmacArI mRtyu bhaya se cIkhane-cillAne lage, para arhannaka pUrNa nirbhaya mana se sAgArI anazana ke sAtha dhyAnamagna thaa| deva ne vikarAla rUpa banAkara arhannaka ko cetAvanI dI ki vaha dharmadhyAna ko bhUla jaae| yadi vaha dharmadhyAna chor3a degA to usake prANoM kI rakSA ho sakatI hai| yadi vaha aisA nahIM karegA to use usake samasta aizvarya ke sAtha samudra meM Dubo diyA jaaegaa| arhannaka bolA, vaha usa dharma ko kaise chor3a de jo use mRtyu-bhaya upasthita hone para bhI abhaya banAe rakhatA hai| vaha mara sakatA hai para dharma ko nahIM chor3a sakatA hai| kupita deva ne apanA AkAra ati vizAla banAyA aura vaha jahAja ko uThAkara AkAza meM le gyaa| usane punaH cetAvanI dI ki yadi arhannaka dharma dhyAna nahIM chor3egA to use isI kSaNa usake jahAja sahita samudra meM pheMka diyA jAegA, vaha apane vinAza kA to kAraNa banegA hI, sAtha hI apane saikar3oM karmacAriyoM kI mRtyu kA bhI kAraNa bnegaa| isa para bhI arhannaka ke mana ke kisI bhI tala para bhaya kA koI bhAva nahIM jaagaa| vaha sAmAyika kI ArAdhanA meM lIna rhaa| Akhira deva ko hI samyak mati prApta ho gii| usane jahAja ko samudra meM sthApita kara diyA aura apane vAstavika rUpa meM prakaTa hokara arhannaka kI dRr3hadharmitA kI bhUri-bhUri prazaMsA karane lgaa| devadarzana amogha hote haiM, phalataH usane divya kuNDala yugala arhannaka ko bheMTa kie aura apane sthAna para calA gyaa| arhannaka ne yahI kuNDalayugala bhagavatI mallI ko bheMTa svarUpa pradAna kie| vizuddha zrAvakAcAra ko pUrNa niSThA aura dRr3hatA se jIkara arhannaka svarga kA adhikArI bnaa| -jJAtAdharmakathAMga sUtra, a.-8 -jaina caritra koza ... ... 4 ...
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ alakSa (rAjA) vArANasI nagarI nresh| kisI samaya bhagavAna mahAvIra vArANasI nagarI ke bAhara sthita kAmamahAvana nAmaka udyAna meM pdhaare| rAjA bhagavAna kA upadeza sunane aayaa| upadeza sunakara vaha virakta ho gyaa| apane bar3e putra ko rAjapada dekara vaha dIkSita ho gyaa| bahuta varSoM taka cAritra pAlakara vaha vipulAcala se siddha huaa| -antagaDasUtra varga 6, adhyayana 16 allaTa (rAjA) cittaur3a ke zizodiyA rAjavaMza kA mhaaraannaa| jaina dharma ke prati usake hRdaya meM agAdha AsthA thii| jaina dharma ke prati usake AkarSita hone ke pIche kI jo ghaTanA thI, vaha isa prakAra hai-allaTa kI paTarAnI mahAlakSmI eka bAra asAdhya roga se grasta ho gii| roga nivAraNa ke lie kie gae samasta upacAra vyartha siddha hue| usa avadhi meM AcArya yazobhadra sUri ke ziSya balibhadra cittaur3a meM pdhaare| balibhadra ne apane tapaHprabhAva se rAnI ko roga mukta kara diyaa| isa ghaTanA se allaTa balibhadra ke tapomaya jIvana se atizaya rUpa se prabhAvita huA aura vaha jinopAsaka bana gyaa| rANA allaTa kI preraNA se usake rAjya ke bahuta se zreSThI bhI zrAvaka bne| mahArANA allaTa ne balibhadra ko AcArya pada para pratiSThita bhI kiyaa| mahArANA allaTa ne jinadharma kI prabhAvanA ke kaI kArya kie| usakA zAsana kAla vi.sa. 922 se 1010 taka kA mAnA jAtA hai| avataMsA (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 17 avinIta gaMga gaMga vaMzIya eka jinabhakta nresh| avinIta gaMga kuzala rAjanItijJa, zUravIra aura jina-dharmAnuyAyI nareza thaa| use ajeya yoddhA aura vidvAnoM meM agragaNya mAnA jAtA hai| usakA zAsana kAla I. san 425 se 478 taka kA mAnya hai| azoka (rAjA) mauryavaMza kA tRtIya samrAT, candragupta maurya kA pautra aura bindusAra kA putra / azoka ko usakI rAjanItika kuzalatA, sarvadharma samanvaya bhAvanA, prajA prema, dAnavIratA aura suzAsana ke kAraNa 'mahAna' kahA jAtA hai| ____ azoka mahArAja bindusAra kA jyeSTha putra nahIM thA, parantu apane sabhI bhAiyoM meM vaha buddhimAna thaa| bindusAra ke zAsana ke antima dinoM meM takSazilA meM uThe janavidroha ko usane apanI kuzalatA se zAnta kara diyaa| isase use paryApta suyaza milaa| use yuvarAja ghoSita kiyA gyaa| isase use bhAiyoM kA bhI vidroha jhelanA pdd'aa| para kucha hI varSoM meM usane apane zAsana ko niSkaNTaka banA liyaa| .. azoka kA kaliMgayuddha usake jIvana kA zyAma pakSa rhaa| usa samaya kaliMga para caMDarAya nAmaka eka jaina rAjA kA zAsana thaa| kaliMga ko apane adhIna banAne ke lie azoka ne kaliMga para AkramaNa kiyaa| kaliMga ke raNabAMkuroM ne azoka kA tIvra virodha kiyA aura bhayaMkara yuddha huA jisameM lAkhoM sainika mAre ge| kaliMga kA vaha yuddha azoka ke jIvana-parivartana kA kAraNa bhI bnaa| nirdoSa yuvakoM ke zavoM ko dekhakara .. jaina caritra koza ....
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ azoka kA hRdaya kAMpa uThA, usane kabhI yuddha nahIM karane kA nizcaya kiyaa| usane apanA zeSa jIvana prajA kI bhalAI meM arpita kara diyaa| usane sApha-suthare rAjapatha banavAe, dharmazAlAeM, dAnazAlAeM, vidyAlaya aura cikitsAlaya khole| sabhI dharmoM kA vaha samAna rUpa se Adara karatA thaa| apane mahanIya kAryoM se usane svayaM ko sarvakAlIna mahAna zAsaka siddha kiyaa| azoka kA vivAha asandhyamitrA nAmaka eka jaina kanyA se huA thaa| asandhyamitrA se hI kuNAla kA janma huA thaa| azoka kA kuladharma jainadharma thaa| usake bauddha dharmI hone ke bhI paryApta pramANa milate haiN| parantu usake zilAlekhoM ke sUkSma adhyayana aura paurANika granthoM ke kaI sandarbho se vaha eka jaina rAjA siddha hotA hai| azokamaMjarI ratnavizAlA nagarI ke dhIra-vIra aura dRr3hapratijJa yuvaka ratnasAra kI plii| (dekhie-ratnasAra) azvagrIva prathama prativAsudeva jisakA vadha tripRSTha vAsudeva ne kiyA thaa| (dekhie-tripRSTha vAsudeva) azvamitra (ninhava) samucchedavAda kA pracAraka eka jaina zramaNa jo bhagavAna mahAvIra ke nirvANa ke 220 varSa ke pazcAt huaa| vaha AcArya mahAgiri kA praziSya aura kauNDinya muni kA ziSya thaa| viparIta prarUpaNA ke kAraNa use saMgha se niSkAsita kara diyA gyaa| Akhira kAmpilyapura nagara ke khaNDarakSA nAmaka zramaNopAsaka kI saTIka yukti se azvamitra ko satya kA bodha prApta huA aura vaha AlocanA, prAyazcitta se vizuddha bana punaH jina AjJA kA ArAdhaka bana gyaa| -ThANAMga vRtti-6 azvasena vArANasI nagarI ke mahArAja aura prabhu pArzvanAtha ke jnk| (dekhie-pArzvanAtha tIrthakara) azvinI naMdinIpitA zramaNopAsaka kI ardhAMginI aura bhagavAna mahAvIra kI ananya upaasikaa| asaMdhyamitrA mauryavaMzI samrATa azoka kI raanii| asaMdhyamitrA vidizA nagarI ke jaina zreSThI kI putrI thii| kuNAla asaMdhyamitrA kA Atmaja thaa| mAtA se jainadharma ke saMskAra prApta kara kuNAla bhI jinopAsaka bnaa| samrATa azoka ke pazcAt unake rAjaparivAra meM jaina dharma kA kAphI prabhAva rhaa| azoka ke pautra aura bhAratavarSa ke yazasvI samrAT samprati ne jaina dharma ke pracAra-prasAra meM vahI yogadAna diyA jo azoka ne bauddha dharma ke pracAra-prasAra meM diyA thaa| isa saba ke mUla meM saMbhavataH asaMdhyamitrA kA jaina honA aura usakI pAvana preraNA rahI ho| (dakhie-azoka rAjA) . . . ...jaina caritra koza ... -- 45 ...
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtapA (AryA) AryA AtapA arakkhurI nagarI kI rahane vAlI thI aura ina AryA AtapA ke mAtA-pitA kA nAma inhIM ke anurUpa thaa| mRtyu ke pazcAt yaha jyotiSkendra kI paTTamahiSI bnii| inakA zeSa paricaya kAlI AryA ke samAna hai| (dakhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 7, a. 2 AtmArAma jI mahArAja (AcArya) zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ke prathama paTTadhara aacaary| Apa kA janma vi.saM. 1939 bhAdrapada zuklA dvAdazI ke dina eka kSatriya parivAra meM jAlaMdhara jile ke rAhoM grAma meM huaa| Apake pitA kA nAma zrImAn manasArAma jI evaM mAtA kA nAma zrImatI paramezvarI devI thaa| ApakI bAlyAvasthA meM hI Apake mAtA-pitA kA svargavAsa ho gyaa| usI avadhi meM puNyodaya se Apako AcArya zrI motIrAma jI mahArAja ke darzanoM kA saubhAgya prApta huaa| vi.saM. 1951 meM Apane ArhatI dIkSA grahaNa kii| pUjya zrI zAligarAma jI mahArAja Apake dIkSA garu bne| AcArya zrI motIrAma jI mahArAja Apake zikSAguru the| unake sAnnidhya meM Apane hindI, saMskRta, prAkRta, pAlI, apabhraMza Adi bhASAoM kA jJAna prApta kiyaa| sAtha hI jaina AgamoM kA bhI Apane sAMgopAMga adhyayana kiyaa| jainetara darzanoM kA bhI Apane sUkSmatA se adhyayana kiyaa| ApakI svAdhyAya ruci jitanI vilakSaNa thI, utanI hI vilakSaNa ApakI smaraNa zakti bhI thii| battIsoM Agama ApakI prajJA meM prANavanta bana gae the| __ dIkSA ke kucha hI varSoM ke bAda ApakI gaNanA eka vidvadvareNya muni ke rUpa meM hone lgii| sAdhu-sAdhviyoM ko Apa nirantara zAstroM kA adhyayana karAte the| saM. 1969 meM AcArya zrI sohanalAla jI mahArAja ne Apako upAdhyAya pada para niyukta kiyaa| ___ ApazrI ne anubhava kiyA-Agama-jJAna sarvagamya bne| parantu AgamoM kI bhASA prAkRta hone se ve sarvagamya nahIM bana sakate the| Apane apane mana meM sudRr3ha saMkalpa kiyA aura AgamoM para hindI bhASA meM bRhad vyAkhyAeM likhanI zurU kii| Apane kaThora zrama karake aThAraha AgamoM para bRhad vyAkhyAoM kA lekhana kiyaa| Apa ke usa vizAla lekhana kArya ko dekhakara Aja bhI bar3e-bar3e vidvAn aura kalama-kalAdhara hairata meM par3a jAte haiN| AgamIya vyAkhyAoM ke atirikta jainAgama nyAya saMgraha, jainAgamoM meM syAdvAda, jainAgamoM meM paramAtmavAda, jainAgamoM meM aSTAMga yoga, tatvArthasUtra jainAgama samanvaya, jaina tatva kalikA vikAsa Adi kaI darjana granthoM kA Apane lekhana kiyaa| ApakA pratyeka grantha Agama-AdhRta aura pUrNa prAmANika hai| vidvAnoM ne Apako jainAgama jJAna kA vizvakoSa kahA hai| vi.saM. 2003 meM ApazrI ko paMjAba prAnta ke AcArya pada para pratiSThita kiyA gyaa| vi.saM. 2009 meM samagra sthAnakavAsI jaina muni saMgha kA sAdar3I meM mahAsammelana huaa| usa avasara para sabhI padavIdhArI munirAjoM ne sadhaikya ke lie apane-apane padoM se tyAgapatra die| zrI varddhamAna sthAnakavAsI zramaNa saMgha ke dhvaja ke ... 46 .00 ... jaina caritra koza ...
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ nIce prAyaH sabhI sthAnakavAsI sampradAya ekatrita ho giiN| usa avasara para sabhI ne ekamata se Apako prathama paTTadhara AcArya samrAT ke rUpa meM cunaa| Apake suvizAla vyaktitva ko pramANita karane ke lie yahI eka ghaTanA apane Apa meM paryApta hai| ApakA samagra jIvana mahAna guNoM se pUrNa thaa| Apa kI kSamA apUrva thii| sahanazIlatA bemisAla thii| antima avasthA meM kaiMsara jaise duHsAdhya roga ke upasthita ho jAne para bhI ApakI zAMti darzanIya thii| vi.saM. 2018 - (san 1961) mAgha vadI navamI ke dina saMlekhanA sahita Apane svargArohaNa kiyaa| vartamAna meM paMjAba meM Apake ziSyoM, praziSyoM, ziSyAnuziSyoM kI saMkhyA sarvAdhika hai| vartamAna meM Apake hI pautra ziSya dhyAna yogI zrI ziva muni jI ma. zrI vardhamAna sthAnakavAsI zramaNa saMgha ke caturtha paTTadhara ke rUpa meM zAsanonnati kara rahe haiN| AdinAtha bhagavAna RSabhadeva vartamAna avasarpiNI kAla ke prathama tIrthaMkara the| prathama tIrthaMkara hone ke kAraNa hI ve loka meM 'AdinAtha' nAma se bhI sukhyAta hue| (vizeSa paricaya ke lie-dekhie-RSabhadeva tiirthNkr)| AdIzvara prabhu RSabha ko prathama tIrthaMkara evaM Izvara rUpa virATa vyaktitva ke svAmI hone ke kAraNa AdIzvara kahA jAtA hai| AnaMdaghana bhaktikAla ke eka jaina muni| AnaMdaghana AdhyAtmika sAdhanA meM sadaiva tallIna rahate the| ve eka kavihRdaya saMta the| unakI kavitAeM arihaMta devoM ke prati samarpita thiiN| kahate haiM ki arihaMta bhakti meM lIna AnaMdaghana ne eka bAra eka hI sthAna para baiThe hue teIsa tIrthaMkaroM kI stuti kA gAna kiyaa| usa samaya AnaMdaghana kI AMkheM banda thIM aura hRdaya ke tAra arihaMta prabhu ke caraNoM se jur3e hue the| vahAM baiThe eka vyakti ne AnaMdaghana ke mukha se nikale hue stuti-gAnoM ko kalamabaddha kara liyaa| sahasA AnaMdaghana ne AMkheM kholI aura usa vyakti ko lekhanarata dekhaa| usI kSaNa unhoMne stuti baMda kara dI aura usa sthAna se uThakara anyatra cale ge| vastutaH lokaiSaNA se AnaMdaghana kosoM dUra the| unakI kavitA pradarzana kA nahIM, AtmAnanda kA hetu hotI thiiN| yahI kAraNa hai ki unakI kavitAoM/stutiyoM meM bhakti kI AtmA kA darzana hotA hai| lokaiSaNA se dUra rahane vAle AnaMdaghana ke prati usa yuga kA janamAnasa atizaya zraddhA se pUrNa thaa| sAmAnya jana se lekara samrAToM taka ke hRdaya meM AnaMdaghana ke prati zraddhA thii| parantu ina sabase vimukha AnaMdaghana vizuddha saMyamArAdhanA aura prabhu bhakti meM tallIna bane rahate the| unake jIvana se jur3e kaI camatkArika kathA prasaMga Aja bhI loka meM sune-sunAe aura par3he-likhe jAte haiN| (ka) Ananda (baladeva) / chaThe baladeva aura puruSapuNDarIka vAsudeva ke bar3e bhaaii| ye donoM eka pitA tathA do mAtAoM ke putra the| cakrapura nareza mahAzira inake pitA aura unakI rAniyAM vaijayaMtI tathA lakSmIvatI kramazaH inakI mAtAeM thiiN| ina donoM bhAiyoM kA pArasparika prema rAma aura lakSmaNa ke samAna thaa| donoM ne milakara tatkAlIna prativAsudeva bali ke sudRr3ha sAmrAjya kA patana kara tIna khaNDa para apanA sAmrAjya sthApita kiyaa| - jaina caritra koza ... ... 47 ..
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ puruSapuNDarIka vAsudeva kA jaba dehAnta ho gayA to Ananda ko bahuta dukha huaa| chaha mAsa taka to ve bhAI ke viraha meM unmAdita bane bhaTakate rhe| jaba unakA zoka zAnta huA to unhoMne ArhatI dIkSA dhAraNa kara ugra tapa se sarva karma khapA kara siddhatva prApta kiyaa| unakA kula AyuSya 84 hajAra varSa kA thaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra (kha) AnaMda (zrAvaka) upAsakadazA meM varNita bhagavAna mahAvIra ke dasa zrAvakoM meM se ek| usane apanI bhAryA zivAnandA ke sAtha bhagavAna mahAvIra se zrAyakadharma kI dIkSA lI thii| vaha vANijya grAma ke nikaTavartI kollAkasanniveza kA rahane vAlA eka koTIzvara gAthApati thaa| usake pAsa cAlIsa hajAra gAeM tathA bAraha karor3a svarNa mudrAeM thiiN| aneka varSoM taka zuddha zrAvaka dharma kA pAlana karate hue antima samaya meM AnaMda zrAvaka ne AmaraNa anazana kiyaa| usa samaya use vipula avadhijJAna kI prApti huii| saMyoga se unhIM dinoM vahAM bhagavAna mahAvIra pdhaare| gautama svAmI bhikSArtha ghUmate hue AnaMda zrAvaka ke ghara ge| AnaMda ke anazana kI bAta jAnakara gautama svAmI use darzana dene ke lie pauSadhazAlA meM pdhaare| AnaMda ne sabhakti vandana karake gautama svAmI ko apanI AtmA meM prakaTa hue vipula avadhijJAna kI bAta khii| AnaMda kI bAta sunakara gautama kA mana zaMkA se bhara gyaa| unhoMne kaha diyA ki vaha mithyA kaha rahA hai, zrAvaka ko vipula avadhijJAna nahIM ho sakatA hai, ataH use mithyA bhASaNa ke lie prAyazcitta karanA caahie| AnaMda ne vinamratA se pUchA-bhagavan! prAyazcitta satya kA hotA hai yA asatya kA ? gautama svAmI ne kahA-asatya kaa| isa para AnaMda ne kahA-bhagavan! prAyazcitta ke pAtra Apa haiM kyoMki asatya saMbhASaNa Apane kiyA hai ! isakA nirNaya Apa bhagavAna se karA sakate haiM! __ sazaMkita mana ke sAtha gautamasvAmI bhagavAna ke pAsa phuNce| bhagavAna ne nirNaya diyA-AnaMda ne satya bolA hai, gautama ! usake satya ko asatya kahakara tuma prAyazcitta ke adhikArI bana gae ho| saralacetA gautama usI kSaNa AnaMda ke pAsa pahuMce aura unhoMne AnaMda se kSamApanA kii| eka mAsa ke anazana ke sAtha deha tyAga kara AnaMda zrAvaka prathama svarga meM gyaa| vahAM se mahAvideha meM janma lekara siddha hogaa| Ananda RSi jI mahArAja (AcArya) zrI vardhamAna sthAnakavAsI zramaNa saMgha ke dvitIya paTaTdhara aacaary| ApakA janma vi.saM. 1957 zrAvaNa zukla 9, tadanusAra 26 julAI san 1900 meM ahamadanagara ke nikaTastha gAMva ciMcor3I meM huaa| Apake pUjya pitA jI kA nAma devIcanda jI aura pUjyA mAtA jI kA nAma hulAsA bAI thaa| vi.saM. 1970 mArgazIrSa zukla navamI ke dina pUjya zrI ratnaRSi jI mahArAja ke zrI caraNoM meM mirIgAMva meM Apa ne dIkSA vrata liyaa| vi.saM. 1999 meM Apa RSisampradAya ke AcArya bne| tadanantara vi.saM. 2019 mAghakRSNA 9 (30 janavarI 1963) ko Apa zrI vardhamAna sthAnakavAsI zramaNasaMgha ke AcArya pada para virAjamAna hue| Apa vividha bhASAoM ke jJAtA aura kuzala upadeSTA the| samanvaya aura saMgaThana ke Apa sadaiva pakSadhara rhe| vidvAna aura adhikArasampanna hote hue bhI Apa atyanta vinamra aura mUdu the| ApakI svAdhyAya aura ...48 .. ... jaina caritra koza ...
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMyama kI sAdhanA utkRSTa thii| ApakI preraNA se kaI zikSA saMsthAnoM kI sthApanA huI jisameM pAtharDI borDa ahamadanagara pramukha hai| ApakA kAphI sAhitya bhI prakAza meM AyA hai| 'Ananda pravacana' nAma se Apake pravacanoM ke kaI saMgraha prakAzita hue haiN| san 1992 meM ahamadanagara meM samAdhi bhAva se ApakA svargavAsa huaa| Ama (rAjA) vI.ni. kI 13vIM zatAbdI kA eka jaina raajaa| vaha kAnyakubja nagara kA rAjA thaa| usane AcArya bappabhaTTi se jainadharma kI zikSA prApta kI thii| antima avasthA meM usane jaina dIkSA bhI dhAraNa kii| vI.ni. 1360 meM usakA nidhana huaa| (dekhie-bappabhaTTi AcArya) AmrabhaTTa gujarAta nareza mahArAja kumArapAla ke yazasvI maMtrI udayana kA putra, jo apane pitA ke pazcAt gujarAta kA mahAmaMtrI bnaa| AmrabhaTTa parama jinabhakta aura zUravIra thaa| usane aneka yuddhoM meM gujarAta kI senA kA saphala saMcAlana kiyA thA aura vijaya prApta kI thii| gujarAta nareza kumArapAla usakA bar3A sammAna karate the| prajA meM bhI usake prati bhArI sammAna aura prema thaa| ____ kumArapAla kI mRtyu ke pazcAt usakA putra ajapAla siMhAsana para baitthaa| ajapAla adUradarzI aura duSTa svabhAva kA thaa| use cATukAroM kI cATUktiyoM meM rasa thaa| cATukAroM ne eka bAra usake kAna bhara die ki AmrabhaTTa unheM namaskAra nahIM karatA hai| saMyoga se usI samaya AmrabhaTTa ne sabhA meM praveza kiyaa| cATukAroM ne AmrabhaTTa se kahA, mantrivara! mahArAja ajapAla ko vandana karo! isa para AmrabhaTTa ne kahA, merA sira devarUpa meM jinezvara prabhu ke samakSa, gururUpa meM AcArya hemacaMdra ke samakSa aura svAmIrUpa meM mahArAja kumArapAla ke samakSa hI jhukatA hai, anya kisI ke samakSa nhiiN| AmrabhaTTa kI isa ukti se ajapAla bhar3aka utthaa| usane AmrabhaTTa ko llkaaraa| AmrabhaTTa sAvadhAna thaa| vaha tatkSaNa apane ghara lauTa gyaa| jinezvara prabhu ko praNAma kara usane AmaraNa anazana kara liyaa| ajapAla ke cATukAra sainikoM ne usa para AkramaNa kara diyaa| AmrabhaTTa ne zaurya se lar3ate hue vIragati prApta kii| ArAmazobhA ArAmazobhA eka vipanna kula meM janma lekara pATaliputra nareza kI paTarAnI bnii| yaha puNya kA prabhAva to thA hI, usake bhItara pravAhita paropakAra kA sAkSAt camatkAra bhI thaa| ArAmazobhA kusaTTa deza ke balAsA grAmavAsI agnizarmA brAhmaNa aura usakI ardhAMginI agnizikhA kI aMgajAta thii| usakA janmanA nAma vidyutprabhA thaa| vidyutprabhA pAMca varSa kI huI to usakI mAtA kA dehAnta ho gyaa| putrI kI samucita dekhabhAla ko sunizcita karane ke lie agnizarmA ne punarvivAha kara liyaa| sautelI mAM ko vidyutprabhA phUTI AMkha na suhaaii| ghara kA samasta kAryabhAra usane nanhI vidyutprabhA para DAla diyaa| eka hI varSa meM usane eka putrI ko janma de diyA jisase vidyutprabhA para kAma kA dabAva doguNA ho gyaa| dopahara taka vaha gRhakArya karatI, bAda meM gAeM carAne jaMgala meM jaatii| eka dopahara meM jaba vidyutprabhA gAeM carA rahI thI to usane apanI ora Ate eka sarpa ko dekhaa| vaha Dara gii| sarpa mAnava-vANI meM bolA ki vaha usase bhayabhIta na bane, isa kSaNa vaha svayaM bhayabhIta hai| kucha gArur3i usake pIche par3e haiN| unase vaha usakI rakSA kre| vidyutprabhA ne paropakAra kI bhAvanA se sarpa ko apanI goda meM ... jaina caritra koza ... ... 49 ...
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ chipA liyaa| gArur3i aae| unake pUchane para vidyutprabhA bolI, use to sarpa se bahuta bhaya lagatA hai, usake sAmane sarpa kA nAma na liyA jaae| gArur3i cale gae to vidyutprabhA kI goda meM chipA sarpa deva rUpa meM pragaTa hokara bolA, maiM nAga deva hUM, tumane merI rakSA kI hai| varadAna mAMgo! vidyutprabhA ne kahA-merI gAeM dhUpa meM caratI haiM, unake lie vRkSa paidA kara do| vidyutprabhA kI paropakArI vRtti se nAga deva abhibhUta ho gyaa| usane eka divya bAga lagA diyA aura kahA ki yaha bAga sadaiva usake sAtha rahegA, vaha jahAM jAegI bAga usakA anugAmI banakara usake sAtha-sAtha clegaa| - isa ghaTanA se agnizarmA atyanta prasanna huA, para usakI vimAtA jala-bhuna gii| udhara eka dina jaba vidyuprabhA jaMgala meM apanI gAeM carA rahI thI to udhara se pATaliputra nareza jitazatru apanI caturaMgiNI senA ke tha gjraa| zItala aura phaladAra bAga ko dekhakara usane vahAM sainya paDAva DAla diyaa| hAthiyoM aura ghoDoM se Darakara gAeM bhAga khar3I huiiN| vidyutprabhA gAyoM ko ikaTThA karane ke lie bhAgI to usakA bAga usake pIche-pIche sarakatA gyaa| dekhakara rAjA daMga raha gyaa| usane vidyutprabhA se pUrI bAta jAnI to vaha usakI paropakAra vRtti aura puNya prabhAva se ati prabhAvita huaa| usane vidyutprabhA se vaivAhika prastAva kiyA jise usane svIkAra kara liyaa| rAjA ne vidyutprabhA ko nayA nAma diyaa-aaraamshobhaa| rAjA use apane sAtha pATaliputra le gyaa| vimAtA vidyutprabhA ke bhAgya se bahuta IrSyA karatI thii| vaha vidyutprabhA ko mArga se haTAkara apanI putrI ko rAjarAnI banAnA cAhatI thii| usane tIna bAra viSamizrita laDDU vidyutprabhA ke pAsa bheje, para sahAyaka deva ne tInoM hI bAra laDDuoM ko viSarahita banA diyaa| ArAmazobhA kA prasava kAla nikaTa AyA to vimAtA ne kularIti kI bAta kahakara use apane ghara bulavA liyaa| ArAmazobhA ko putra paidA huA, jisakA nAma malayasundara rakhA gyaa| apane SaDyantra ko sAkAra karane ke lie vimAtA prasava ke cAra-pAMca dina bAda ArAmazobhA ko kueM para le gii| usane kahA, putravatI ko kueM ke jala meM apanA pratibimba dekhanA cAhie, vaisA karane se usakA putra dIrghAyu hotA hai| ArAmazobhA kueM para jhukI to vimAtA ne dhakkA dekara use kueM meM paTaka diyaa| rakSaka nAgadeva ne usakI rakSA kii| kueM se nikAlakara vaha use nAgaloka le gyaa| udhara vimAtA ne ArAmazobhA ke sthAna para apanI putrI ko liTA diyaa| ArAmazobhA kI saMrakSaka dAsiyoM ne aitarAja kiyA to vimAtA bolI, yaha ArAmazobhA hI hai| kueM meM parachAIM dekhane se isakA rUpa badala gayA hai| yahI bAta rAjA ko kahI gii| para rAjA ke mana meM saMdeha banA rahA ki yaha koI dUsarI strI hai| vaha rahasya ko jAnane ke lie par3atAla karatA rhaa| usane pUchA ki usakA bAga kahAM hai| isa para nakalI ArAmazobhA ne kahA-vaha parachAIM-darzana ke sAtha hI vilupta ho gyaa| rAjA asamaMjasa meM thaa| usane satya kI taha taka pahuMcane taka usase zarIra-sambandha na rakhane kA nizcaya kara liyaa| nAgadeva ke saMrakSaNa meM ArAmazobhA jAna gaI ki usakI bahana rAjarAnI bana cukI hai| usane bahana kA sukha na ujAr3ane kA saMkalpa kara liyaa| para putra-darzana ke lie vaha ati-vyAkula thii| usane nAgadeva se putradarzana ke lie jAne kI AjJA maaNgii| nAgadeva ne use icchita gamana vidyA pradAna kI, sAtha hI cetAvanI dI ki vaha rAtri meM hI apane putra ko dekhane jaae| prabhAta hone kA artha hogA usakI samasta vidyAoM sahita usake bAga kA kho jaanaa| ArAmazobhA rAtri meM putra se milane jAne lgii| eka rAta usane apane bAga ke phUloM se putra kA pAlanA sajA diyaa| subaha divya phUloM ko dekhakara rAjA jAna gayA ki rAta meM ArAmazobhA AtI hai| eka rAtri meM ...50 - - jaina caritra koza ....
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaha chipakara baiTha gyaa| ArAmazobhA AI to usane usakI kalAI pakar3a lii| usane ArAmazobhA ko pUrI bAta kA satya batAne ke lie vivaza banA diyaa| ArAmazobhA ne spaSTa kiyA ki agara vaha vaisA karegI to usakA bAga aura usakI sArI vidyAeM naSTa ho jaaeNgii| rAjA ne kahA, use na bAga cAhie aura na vidyAeM, use to ArAmazobhA caahie| rAjA ke apane prati premabhAva ko itanA prakRSTa pAkara ArAmazobhA gadgada ho gii| usane athAnta ghaTanAkrama isa zarta ke sAtha sunA diyA ki usakI vimAtA aura bahana ke aparAdha kSamA kara die jaaeNge| ___ ArAmazobhA punaH sukhapUrvaka rAjA ke sAtha rahane lgii| kAlakrama se malayasundara yuvA huaa| use yuvarAja pada diyA gyaa| eka bAra vIrabhadra nAmaka AcArya pATaliputra pdhaare| ve atizaya jJAnI the| rAjA-rAnI darzanArtha ge| pravacana sunaa| usake bAda ArAmazobhA ne apane jIvana meM Ae vicitra utAra-car3hAvoM kA rahasya AcArya se jAnanA caahaa| AcAryazrI ne usakA pUrvabhava use yathArUpa sunAyA___ pUrvajanma meM tuma campApurI ke kuladhara seTha kI kulAnandA seThAnI kI ATha putriyoM meM sabase choTI putrI thii| tumhAre janmate hI seTha zrIhIna bana gyaa| tumheM nirbhAgA nAma se pukArA gyaa| yauvana meM tumhArA vivAha eka nirdhana vaNika-putra nandana se kiyA gayA, jo tumheM avantI nagarI ke caitya meM sotI huI chor3akara bhAga gyaa| avantI nivAsI zramaNopAsaka maNibhadra ke yahAM tumheM zaraNa milii| usane tumheM apanI putrI mAna liyaa| vahIM se dharmasaMskAra tumheM prApta hue| tuma zrAvikA kA jIvana jIne lgii| kisI samaya maNibhadra kA udyAna daivayoga se ujar3a gyaa| tumane apane zIla ke prabhAva se udyAna ko punaH harA-bharA banA diyaa| __ AcArya ne kahA, pUrvabhava meM prAraMbhika jIvana meM tumane dharmadhyAna nahIM kiyA, phalataH isa jIvana meM tuma yauvana dvAra taka pahuMcane se pUrva nirdhana aura dukhI banI rhii| pUrvajanma meM tumane yauvana meM prabhUta rUpa se dharmadhyAna kiyA, phalasvarUpa yahAM tumheM rAjasI sukha prApta hue| pUrvajanma kA maNibhadra zramaNopAsaka hI nAgadeva banA hai jisane tumheM usake bAga ko harA karane ke phala rUpa meM divya bAga pradAna kiyaa| pUrvabhava sunakara ArAmazobhA ko dharma ke vAstavika prabhAva kA jJAna huaa| usane dIkSita hone kA saMkalpa kara liyaa| rAjA ne bhI usakA anugamana kiyaa| malayasundara ko rAjya sauMpakara rAjA aura rAnI ne dIkSA dhAraNa kara lii| saMyama pAla kara donoM svarga meM ge| janmAntara meM punaH saMyamArAdhanA karake mokSa prApta kreNge| -vardhamAna dezanA1 Arogya vipra ujjayinI nagarI ke brAhmaNa devadatta kA putr| usakI mAtA kA nAma nandA thaa| vaha janma se hI rogI thaa| pitA ne aneka vaidyoM se usake upacAra karAe, para vaha svastha nahIM huaa| devadatta rogI putra se aisA saMtrasta huA ki usane usakA upacAra banda kara diyA aura bhAvanA bhAne lagA ki vaha mara hI jAe to zubha hai| putra kA koI nAma bhI nahIM rakhA gyaa| mAtA-pitA use 'roga' nAma se hI pukaarte|| mAtA nandA apane bhAgya ko kosatI rahatI aura yathAsaMbhava putra kI dekhabhAla krtii| putra dasa varSa kA ho gayA, para roga ke kAraNa vaha itanA durbala thA ki na baiTha sakatA thA aura na hI khar3A ho sakatA thaa| eka bAra nagara ke bAhara udyAna meM eka muni pdhaare| nandA apane putra ko muni ke pAsa le gaI aura muni se putra kI sthiti khii| muni ne pharamAyA, bahana! manuSya kRt-karmoM kA hI upabhoga karatA hai| tumhAre putra ne pUrvajanma meM abhakSya bhakSaNa kara duHsaha karmoM kA bandha kiyA hai| usakA upacAra yahI hai ki vaha abhakSya bhakSaNa kA mana-vacana aura kAya se parityAga kare tathA samatA bhAva se roga ke parISaha ko sahana kre| ... jaina caritra koza ... ..51 ...
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ putra deha se durbala thA, para usakA mastiSka svastha thaa| usane muni se abhakSya bhakSaNa kA AjIvana ke lie tyAga grahaNa kara liyaa| vaha samatA bhAva se rogoM ko sahana karane lgaa| usakI samatA bhAvanA itanI prakRSTa banI ki eka bAra devarAja indra ne bhI usake samatA bhAva aura vrataniSThA kI prazaMsA devasabhA meM kii| eka deva brAhmaNa-putra kI parIkSA lene aayaa| deva ne vaidya kA rUpa dhAraNa kiyA aura vaha nandA ke gRhadvAra para phuNcaa| nandA vaidya ko apane putra ke pAsa le gii| vaidya rUpI deva ne kucha auSadhi dI aura kahA, isa auSadhi ko yadi madirA ke sAtha grahaNa kiyA jAe to samasta prakAra ke roga palaka jhapakate hI dUra ho jaaeNge| brAhmaNa-putra 'roga' ne usa auSadhi ko lene se spaSTa inkAra kara diyA aura kahA, use rugNAvasthA svIkAra hai para madirA kA sevana svIkAra nahIM hai| deva ne vibhinna tarka dekara brAhmaNa-putra ko madirA sevana ke lie ukasAyA, para brAhmaNa-putra ke mana meM bhI madirA sevana kA bhAva taka nahIM jaagaa| brAhmaNa-putra kI vrata niSThA dekhakara deva gadgada gyaa| vaha vAstavika rUpa meM prakaTa huaa| usane brAhmaNaputra ko divya bala se svastha kara diyA aura usakI vrata-niSThA kI prazaMsA karatA huA apane sthAna para calA gyaa| tadanantara brAhmaNa putra jagata meM 'Arogya vipra' nAma se khyAta huaa| AjIvana dRr3hatA pUrvaka vrata pAlana kara vaha sadgati kA adhikArI bnaa| -dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 36 Ardraka kumAra samudra ke madhya sthita Ardrakapura nAmaka eka anArya deza kA raajkumaar| mahArAja Ardika aura unakI rAnI ArdrikA usake mAtA-pitA the| Ardraka kumAra anArya se kaise Arya bane aura phira kaise bhagavAna mahAvIra taka pahuMce tathA kevalajJAna prApta kara mokSagAmI bane, yaha eka dilacaspa ghaTanAkrama hai| vastutaH isa kA sUtra maitrI se pragaTa huaa| Ardrakapura tathA magadha ke rAjAoM ke madhya puztainI maitrI sambandha the| yaha maitrI sambandha magadheza zreNika aura Arcika rAjA taka pahuMcate-pahuMcate ghaniSThatama bana gae the| donoM nareza apane-apane dezoM kI bahumUlya vastueM eka-dUsare ke pAsa upahAra svarUpa bhejA karate the| upahAroM kA yaha silasilA ArdrakakumAra aura abhayakumAra ke madhya bhI prAraMbha ho gyaa| ArdrakakumAra ke maitrI-patroM kI bhASA se abhaya kumAra ko lagA ki usake hRdaya meM dharmasaMskAra jagAe jA sakate haiN| so eka bAra abhaya ne anya upahAroM ke sAtha eka peTikA meM muni veza ke pratIka vastra, mukhavastrikA, rajoharaNa Adi rakhakara AIka kumAra ke pAsa bheje| sAtha hI saMvAhaka se Ardraka ko sUcita karAyA ki ukta peTikA ko vaha ekAnta meM khole| Ardraka abhaya kI bheMTa pAkara atIva prasanna huaa| usane mitra kI bAta kA anupAlana karate hue peTikA ko ekAnta kakSa meM kholaa| una upakaraNoM ko dekhakara Ardraka cakita raha gyaa| vaise upakaraNa usane kabhI dekhe na the| Akhira ina upakaraNoM kI upayogitA kyA ho sakatI hai? inheM bhejane kA abhaya kA abhiprAya kyA ho sakatA hai? ekAnta meM gahana cintana karate hue Ardraka kumAra ko jAtismaraNa jJAna kI prApti huii| use apanA pUrvabhava spaSTa dikhAI dene lgaa| usane jAna liyA ki vaha pUrvajanma meM muni jIvana jI cukA hai| 'saMyama hI jIvana kA sAra hai' isa vicAra ne use bhArata Ane ke lie samprerita kiyaa| vaha bhArata Akara saMyama sAdhanA sAdhane ke lie kRtsaMkalpa bana gyaa| etadartha usane pitrAjJA caahii| para pitA ne sakhtI se inkAra kara diyaa| itanA hI nahIM, Ardraka akahe hI bhArata na calA jAe, usake lie usane Ardraka para dRSTi rakhane ke lie pAMca sau subhaTa tainAta kara die| ...52 ... . ... jaina caritra koza ...
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ardraka svayaM ko bandI mahasUsa karane lagA / usane sainikoM kA vizvAsa jItane kA upakrama kiyA, jisameM vaha zIghra hI saphala bhI ho gyaa| isI kA lAbha uThAkara eka dina eka jahAja meM car3hakara Ardraka kumAra bhArata pahuMca gyaa| saMyama ko jIne ke lie vaha itanA Atura thA ki usane bhArata pahuMcate hI muni dIkSA dhAraNa kara lii| dIkSA lete hue devavANI ne Ardraka ko cetAyA ki usake bhogAvali karma abhI azeSa nahIM hue haiM, ataH dIkSA lene meM vaha zIghratA na kare, para umaMgita Ardraka ne devavANI ko anasunA kara diyA / eka bAra Ardraka muni basantapura nagara meM aae| vahAM udyAna meM dhyAnastha mudrA meM khar3e ho ge| udhara kucha bAlAeM krIr3A ke lie udyAna meM aaiiN| una bAlAoM meM zrImatI nAmaka eka rUpa-zIla sampanna zreSThI putrI bhI thI / bAlAeM krIr3Amagna bana giiN| krIr3Amagna bAlAeM stambhoM ko pakar3a-pakar3akara unheM apanA pati ghoSita karane lgiiN| ajAne se zrImatI ne muni ko sparza kara use apanA pati ghoSita kara diyaa| para vastusthiti jAnakara vaha staMbhita ho gii| zIghra hI svayaM ko sahaja karate hue usane saMkalpa kiyA, cAhe jo bhI ho, vaha vivAha karegI to isa muni se karegI, anyathA AjIvana avivAhitA rhegii| devoM ne ratnarAzi kA varSaNa kara usake saMkalpa kI sarAhanA kI / upasarga jAnakara Ardraka muni anyatra vihAra kara ge| zrImatI ke pitA zreSThI udyAna meM aae| ratnarAzi aura putrI ko lekara ghara cale ge| zrImatI ne mAtA-pitA se sAgraha nivedana kiyA ki vaha vivAha karegI to una muni se hI kregii| mAtA-pitA ne usakI bAta svIkAra kara lii| para muni ko khojA kahAM jAe, yaha yakSa prazna thA / zrImatI ke pitA ne eka dAnazAlA kholakara usakA prabaMdhana zrImatI ko isa vicAra se sauMpa diyA ki kabhI to ve muni idhara se bhikSA Adi lene AeMge, jinheM zrImatI hI pahacAna sakatI hai| bAraha varSa pazcAt zrImatI kI manokAmanA pUrNa huii| Ardraka muni saMyoga se udhara Ae to zrImatI unake caraNa pakar3a lie aura svayaM ko svIkAra karane kI muni se prArthanA karane lagI / zreSThI ne jAnA to vaha muni ke pAsa phuNcaa| svayaM nagara ke rAjA ne bhI muni se prArthanA kI ki ve zrImatI ko patnI rUpa meM svIkAra kara leN| Akhira isa cahuMmukhI dabAva se Ardraka ne prastAva svIkAra kara liyA / ve gRhastha banakara zrImatI ke sAtha rahane lge| kAlakrama se unheM eka putra bhI prApta huaa| putra tutalAkara bolatA to Ardraka ko bahuta madhura lagatA / yaha saba thA para Ardraka ke mana meM apane patana para pazcAttApa pratyeka pala banA rahatA thA / yaha pazcAttApa eka dina prabala banA to unhoMne punardIkSA kA saMkalpa kara liyaa| unhoMne patnI zrImatI ko apane saMkalpa se avagata karA diyA / bahuta manAne para bhI Ardraka nahIM maane| zrImatI udAsa hokara eka kone meM baiTha gaI / Ardraka vicAroM meM khoe hue cArapAI para leTe the| usI kSaNa bAhara se khelakara putra aayaa| mAtA ko ruAMsI dekhakara usakA kAraNa apanI totalI jabAna se pUchane lgaa| mAtA ne pUrI bAta batA dI ki usake pitA unheM chor3akara muni banane jA rahe haiN| sunakara putra ne kahA, dekhatA hUM pitA jI kaise jAte haiN| maiM inheM bAMdha dUMgA / kahakara nanhe-nanhe hAthoM se sUta ke dhAge se usane Ardraka ko bAMdha diyA / putra kI isa pratikriyA ne Ardraka ko punaH bAMdha liyaa| unhoMne sUta ke aMToM ko ginA to unheM bAraha pAyA / Ardraka ne punaH bAraha varSa ghara meM rahane kA vicAra banA liyA / bAraha varSa pazcAt putra yogya bana gayA / use gRhadAyitva dekara Ardraka kumAra punaH muni bana gae / udhara ve pAMca sau subhaTa Ardraka ke bhArata A jAne ke kAraNa rAjadaNDa se bacane ke lie svayaM bhI bhArata A gae the aura peTa pAlana ke lie cauryAdi kAryoM meM pravRtta bana gae the| eka bAra sahasA unakI bheMTa Ardraka muni jaina caritra koza + 53 diamondsdiamonds
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ se huii| muni ne upadeza diyA, jisase pratibuddha hokara una pAMca sau subhaToM ne dIkSA dhAraNa kara lI / yoM pAMca sau ziSyoM ke sAtha Ardraka muni ne tIrthaMkara mahAvIra ke darzanoM ke lie magadha deza kI dizA meM prasthAna kiyA / mArga meM unase gozAlaka, bauddha, bhikSuoM, vaidikoM, hastitApasoM evaM daNDI Adi vibhinna mata ke AcAryoM ne apane-apane mata meM praveza karane kA Agraha kiyA aura mahAvIra ke zramaNadharma kI nindanA kii| apanI kuzAgra buddhi se Ardraka muni ne una sabhI ke matoM kA khaNDana aura mahAvIra ke zramaNadharma kA maNDana karake sabako niruttara banA diyA aura ve mahAvIra ke pAsa pahuMcakara apanA zraddhA- arghya una caraNoM para arpita kara savidhi saMgha meM sammilita ho ge| usI daurAna unakA milana abhaya kumAra se huaa| apanI maitrI ko yoM vikasita aura suphalita dekha abhaya bhI gadgada bana ge| utkRSTa-prakRSTa saMyama pAlakara aura antataH kaivalya sAdhakara Ardraka muni ne parama dhAma mokSa prApta kiyA / - sUtrakRtAMga 2/6 Ardika- ArdikA samudra ke madhya base Ardrapura deza ke rAjA aura rAnI / ye Ardraka muni ke janaka aura jananI the / (dekhieArdraka kumAra) Aryadatta prabhu pArzvanAtha ke aneka gaNadharoM meM se pramukha gaNadhara / Aryadina - samavAyAMga kalpasUtra sthavirAvalI ke anusAra Arya suhastI kI paramparA meM Arya dinna hue / unake jIvana ke saMbaMdha meM paryApta sAmagrI upalabdha nahIM hai| - kalpasUtra sthavirAvalI AryarakSita (AcArya) vIra nirvANa ke lagabhaga sAr3he pAMca sau varSa pazcAt hue eka prabhAvaka jaina AcArya aura nau pUrvI ke muni / unakA janma dazapura nagara ke brAhmaNa somadeva kI patnI somA ke garbha se huA thaa| jaba ve pATaliputra se vidyAdhyayana karake lauTe to unakI mAtA ne unheM dRSTivAda kA jJAna sIkhane ke lie AcArya toSalIputra ke pAsa bhejaa| AcArya ne unheM munidIkSA dI aura zAstrAbhyAsa kraayaa| viziSTa jJAnArjana ke lie unheM Arya vajrasvAmI ke pAsa bhejaa| unhoMne Arya vajrasvAmI se nau pUrvo kA jJAnArjana kiyaa| tadanantara saMsArapakSIya bhAI phalgurakSita kI AgrahabharI prArthanA para ve dazapura ge| vahAM unake prabhAva se unakA pUrA parivAra dIkSita huaa| vahAM ke rAjA ne bhI samyaktva grahaNa kiyaa| ve teraha varSoM taka AcArya pada para rahakara pacahattara varSa kI avasthA meM svargastha hue| - upadeza prAsAda bhAga-5 AryarakSita sUri (AcArya) aMcala gaccha ke saMsthApaka AcArya / paramparA aura pada kA moha tyAgakara Arya rakSita ne zithilAcAra ke viruddha krAMti kA bigula bjaayaa| kriyoddhAra ke lie unhoMne AjIvana zrama kiyaa| pUjA-pratiSThA Adi meM pracalita sAvadya kriyAoM para pratibaMdha lagAyA aura niravadya vidhiyoM 'sthApita kiyaa| apane navIna gaccha aMcala - gaccha ke lie unhoMne navIna sAmAcArI kI racanA kI / *** 54 *** * jaina caritra koza ***
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ Arya rakSita kA janma AbU parvata ke nikaTavartI grAma daMtANI meM vI.ni. kI satarahavIM zatAbdI meM huA thaa| unake pitA kA nAma droNa aura mAtA kA nAma dedI thaa| gRhastha jIvana meM unakA nAma goduha kumAra thaa| goduha kumAra ne bar3agaccha paramparA ke jayasiMha sUri se dIkSA lii| dIkSA ke samaya unakA nAma vijayacandra rakhA gyaa| AgamoM kA pArAyaNa kara vijayacandra eka vidvAna muni bne| upAdhyAya pada para unakI niyukti huii| saMgha meM unheM kAphI pratiSThA prApta huii| parantu AgamajJa muni vijayacandra ko gaccha meM vyApta zithilAcAra rucikara nahIM thaa| unhoMne samAna vicAradhArA ke tIna anya muniyoM ke sAtha saMghamukta hokara anyatra vihAra kara diyaa| pAvAgiri zikhara para mandira meM unhoMne mAsopavAsa kI ArAdhanA kii| yazodhana nAmaka zreSThI kA samyak sahayoga prApta kara unhoMne kriyoddhAra kiyA aura aMcala gaccha kI sthApanA kii| saMgha ne unheM isa navIna gaccha kA AcArya manonIta kiyA aura 'Arya rakSita sUri' yaha nayA nAma pradAna kiyaa| Arya rakSita sUri ne dIpa, phala, bIja Adi ke sthAna para tandula pUjA kI pratiSThA kii| zrAvaka zrAvikAoM ke lie vastra ke aMcala se SaDAvazyaka kriyAoM ko karane kA vidhAna kiyaa| saMbhavataH isI navavidhAna ke kAraNa unakA gaccha aMcalagaccha khlaayaa| Arya rakSita AcArya hemacandra ke samakAlIna mAne jAte haiN| Arya rakSita kA aMcala gaccha unake apane samaya meM hI paryApta prasiddhi pA gayA thaa| maMdiramArgI paramparA meM Aja bhI yaha eka mahanIya gaccha hai| lagabhaga 100 varSa kI avasthA meM vi.saM. 1236 meM AcArya rakSita kA timira nagara meM svargavAsa huaa| ve vI.ni. kI 17vIM-18vIM sadI ke eka pratiSThita AcArya the| . -vIravaMza paTTAvalI AryikA pAmbabbe ___ gaMga nareza bUtuga dvitIya kI bar3I bahana, jisane rAjasI-samRddhi kA parityAga karake jinadIkSA dhAraNa kI aura apane jIvana ko tapa aura tyAgapUrvaka vyatIta kiyaa| usane tIsa varSoM taka saMyama kA pAlana kara samAdhimaraNa dvArA sadgati prApta kii| I. kI dasavIM sadI usakA samaya mAnA jAtA hai| AzAdhara (kavi) vi. kI terahavIM sadI ke eka jaina kvi| utkRSTa kAvyakAra hone ke sAtha hI AzAdhara dharma, darzana, sAhitya Adi ke bhI manISI vidvAna the| unake grantha unakI bahumukhI pratibhA kA pramANa haiN| kavivara AzAdhara jI kA janma mANDalagar3ha (mevAr3a) meM huA thaa| mevAr3a para zahAbuddIna gaurI ke AkramaNa se utpanna astavyastatA ke kAraNa ve saparivAra mAlavA meM cale gae aura dhArA nagarI meM rahane lge| AzAdhara jI ke pitA kA nAma sallakSaNa aura mAtA kA nAma zrIratnI thaa| unakI patnI kA nAma sarasvatI aura putra kA nAma chAhar3a thaa| ve bahoravAla jAti ke jaina zrAvaka the| kavivara AzAdhara ne dhArAnagarI meM rahakara hI adhyayana kiyaa| unake guru kA nAma paMDita mahAvIra thaa| kAlAntara meM kavivara AzAdhara nalakacchapura cale gae jahAM nemicaityAlaya meM 35 varSa rahakara unhoMne sAhitya sAdhanA kii| unhoMne kaI utkRSTa granthoM kI racanA kii| utkRSTa sAhitya sAdhanA ke kAraNa kavivara sAmAnya vyakti se lekara narezoM taka ke sammAnanIya aura pUjya bne| unake jIvana kAla meM nalakacchapura para pAMca rAjAoM ne zAsana kiyaa| ina sabhI ne AzAdhara kA vizeSa sammAna kiyaa| jaina caritra koza ... - 55 ...
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ apane jJAna gAMbhIrya aura dharmamaya jIvana ke kAraNa AzAdhara jI pUjya pada pA gae the| kahate haiM ki sAdhAraNa aura ucca gRhastha varga ke alAvA kaI muniyoM aura bhaTTArakoM ne bhI unheM gurutulya pada diyA thaa| kavivara AzAdhara racita Der3ha darjana se adhika granthoM kI sUcI upalabdha hotI hai| vartamAna meM upalabdha adhyAtma rahasya, dharmAmRta, jinayajJakalpa triSaSThi smRtizAstra Adi unake utkRSTa kAvya grantha haiN| granthoM ke nAmoM se hI unake varNya viSaya spaSTa dhvanita ho rahe haiN| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA (bhAga 4) AzAzAha mevAr3a ke itihAsa kA eka sAhasI jaina shraavk| AzAzAha kumbhalamera durga ke durgapAla pada para niyukta thaa| usa samaya cittaur3a meM rANA parivAra para kaSTa ke bAdala ghire| mahArANA ratnasiMha kI mRtyu ke pazcAt dAsIputra banavIra ne uttarAdhikArI vikramAjIta ko mauta ke ghATa utAra kara siMhAsana para adhikAra kara liyaa| vikramAjIta kA laghabhrAtA udayasiMha abhI ziza thaa| banavIra use bhI mAra kara apane mArga ko niSkaNTaka karanA cAhatA thaa| usa samaya pannAdhAya ne apane putra kA balidAna dekara udayasiMha ke jIvana kI rakSA kii| zizu udayasiMha ko lekara pannAdhAya cittaur3a se nikala gaI aura aneka sAmanta-saradAroM ke pAsa jAkara usane udayasiMha ke lie zaraNa kI yAcanA kii| parantu mRtyubhaya se use kisI ne zaraNa nahIM dii| usa samaya pannAdhAya AzAzAha ke pAsa phuNcii| pahale-pahala AzAzAha bhI jhijhke| AzAzAha kI jananI putra kI jhijhaka dekhakara kaTAra nikAla kara usa para jhapaTI aura bolI, aise kAyara putra se maiM nipUtI bhlii| ___ AzAzAha ke andara mAtA ke raudra rUpa ne sAhasa kA saMcAra kara diyaa| usane zizu rANA udayasiMha ko goda meM le liyA aura praNa kiyA-maiM prANa dekara bhI mevAr3a ke ziza rANA kI rakSA kruuNgaa| ___ AzAzAha ne vaisA hI kiyaa| usane udayasiMha ko apanA bhatIjA' pracArita kara usakA pAlana-poSaNa kiyA aura samaya Ane para udayasiMha cittaur3a ke siMhAsana para AsIna huaa| ASAr3habhUti (AcArya) ____uttarAdhyayana vRtti ke anusAra ASAr3habhUti AcArya ke sau ziSya the| ye sabhI ziSya parama vinIta aura gurubhakta the| para saMyoga aisA banA ki ye sabhI ziSya alpakAlAvadhi meM hI apane guru kI AMkhoM ke samakSa eka-eka kara kAladharma ko prApta ho ge| sabase choTA ziSya, jisa para AcArya kA vizeSa anurAga bhAva thA, jaba divaMgata hone lagA to AcArya ne usase kahA ki vaha devagati se lauTakara unheM vahAM kI sthiti kI sacanA de| guru ke vacana meM baMdhakara ziSya paralokavAsI bana gyaa| vaha svarga meM utpanna huaa| para vahAM ke sukha meM vaha aisA magna huA ki use guru ko diyA gayA vacana vismaraNa ho gyaa| ___AcArya ASAr3habhUti ziSya ke lauTane kI pratIkSA karate rahe para ziSya nahIM lauttaa| isase AcAryazrI kI dharmazraddhA DAvAMDola ho gii| unake bhItara cintana calA-yadi AgamoM kI bAta sahI hai to unake ziSya ko svarga meM jAnA cAhie aura unakA ziSya svarga meM jAtA to apane vacanAnusAra lauTakara unheM sUcita krtaa| pratIta hotA hai ki Agama kapolakalpita haiM, svarga, naraka, puNya, pApa, dharma, adharma aura adhyAtma saba kalpanA se sRjita haiN| jaba yaha saba kucha nahIM hai to yoM parISaha upasarga sahakara jIvana bitA dene meM samajhadArI nahIM hai| majhe gahastha ke sakha-bhoga bhogane caahieN| AcArya kI zraddhA Dola utthii| zraddhA Dola jAe to vyakti ko pathabhraSTa banate samaya hI kitanA lagatA hai ! phalataH AcArya gRhastha hone ke vicAra se cala die| udhara deva bane ziSya ko apanA vacana smaraNa huaa| usane avadhijJAna ke upayoga se dekhA to use guru ... 56 ... --. jaina caritra koza ...
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI sthiti para bar3A kaSTa huaa| isake lie usane svayaM ko doSI maanaa| guru ko punaH sanmArga para lAne kA usane saMkalpa kiyaa| usane vicAra kiyA ki agara usake guru meM karuNA aura lajjA-ina do guNoM meM se eka guNa bhI zeSa hai to unheM sanmArga para lAyA jA sakatA hai| parIkSA ke lie usane deva-vikurvaNA se chaha abodha baccoM kI vikurvaNA kii| ve bacce gahanoM se lade the| ve AcArya ke samakSa Ae aura unhoMne AcArya ko vandana kiyaa| AcArya dvArA unakA paricaya pUchane para unhoMne pRthvIkAya, apkAya, tejas kAya, vAyukAya, vanaspatikAya aura trasakAya apane nAma batAe tathA batAyA ki ve apane abhibhAvakoM ke sAtha Apake hI darzanoM ke lie nikale the, para abhibhAvakoM se bichur3a kara mArga bhaTaka gae haiN| acchA huA ki Apake darzana ho ge| ASAr3habhUti AcArya kA dhyAna baccoM ke zarIra para dhAraNa kie hue gahanoM meM ulajha gyaa| unhoMne vicAra kiyA ki gRhastha meM jisa cIja kI sabase bar3I AvazyakatA hotI hai, vaha hai dhn| SaDjIvoM kI dayA pAlate bahuta samaya bitAyA hai para dayAdharma to asatya siddha huaa| dhana hI satya hai jisake prabhAva se gRhastha sukha bhogate haiN| ataH mujhe ina bAlakoM se inake gahane chIna lene caahieN| AcArya ne bAlakoM ke gahane chIna lie aura unake kaNTha masosa kara chahoM kI hatyA kara dii| pAtroM meM AbhUSaNa bhara kara AcArya Age bddh'e| tadanantara deva rUpI ziSya ne eka anya upakrama kiyaa| AcArya kucha hI Age bar3he the ki unheM sAmane zrAvakoM kA eka samUha milaa| sabhI zrAvakoM ne bhakti-nata ho vandana kiyA aura AhAra grahaNa karane kI prArthanA kii| AcArya ne AhAra lene se inkAra kara diyaa| Akhira AhAra lete bhI to kaise? pAtroM meM to AbhUSaNa bhare the| parantu zrAvakoM ne atyAgraha darzAyA aura AcArya kI jholI pakar3akara AhAra dene ko prastuta hue| para pAtroM meM nAmAMkita AbhUSaNa dekhakara zrAvakoM ne AcArya para hatyA kA Aropa lgaayaa| AcArya kA pApa prakaTa ho cukA thaa| lajjA se ve jamIna meM dhaMse jA rahe the| apane kRtya para unheM mahAna pazcAttApa ho rahA thaa| AcArya kI isa manodazA ko dekhakara ziSya deva prakaTa huaa| usane apane vacana vismaraNa ke lie kSamA maaNgii| AcArya ne bhI apane patana para ghora pazcAttApa kiyA aura ve zIghra hI punaH dharmazraddhA meM avasthita bana ge| tadanantara AcArya ASAr3habhUti ne utkRSTa ahiMsA, tapa aura saMyama kI ArAdhanA kI aura kevalajJAna sAdhakara usI bhava meM mokSa ke adhikArI bne| -uttarAdhyayana vRtti ASAr3ha muni jaina kathA sAhitya ke pRSThoM para ASAr3ha muni kA caritra bhAvapUrNa zabdAvali meM aMkita huA hai| saMkSepa meM usa mahAmuni ke jIvana kI paricayAtmaka rekhAeM nimnokta haiM ASAr3ha bAlyakAla meM hI muni bana gayA thaa| usake guru kA nAma thA AcArya dhrmruci| yauvana-dvAra para kadama rakhate-rakhate ASAr3ha muni ne utkRSTa tapa ke dvArA rUpaparAvartinI Adi aneka divya labdhiyAM prApta kara lI thiiN| vaha tapasvI thA, labdhidhArI thA, para rasanA indriya para usakA pUrA aMkuza na thaa| yahI ikalautA chidra thA usakI saMyama rUpI naukA meN| kisI samaya guru ke sAtha ASAr3ha muni rAjagRha nagarI pdhaare| vahAM ke rAjA kA nAma siMharatha thaa| ASAr3ha bhikSA ke lie cle| saMyoga se maharddhika naTa ke dvAra para ge| naTa kI do sundara kanyAeM thIM-bhuvanasuMdarI aura jysuNdrii| unhoMne muni ko bhikSA meM eka modaka diyaa| modaka ke rUpa aura gandha meM ASAr3ha kA mana aTaka gyaa| galI meM pahuMcate-pahuMcate vicAra jagA ki eka modaka to guru ke lie hai| aisA vicAra Ate hI ... jaina caritra koza ... ---- 57 ...
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ unhoMne labdhibala se eka bAla muni kA rUpa banAyA aura eka aura modaka prApta kara liyaa| para unheM punaH vicAra jagA ki yaha modaka to jJAnaguru ke lie hai| unhoMne punaH eka vRddha muni kA rUpa banAyA tathA eka aura modaka prApta kara liyaa| aba ASAr3ha santuSTa the| bhikSA lekara ve cale ge| muni ASAr3ha ke isa pUre caritra ko jharokhe se maharddhika nAmaka naTa dekha rahA thaa| use vicAra AyA ki kAza! usake pAsa bhI vaisI labdhi hotI to usakA nATya sajIva bana jAtA aura vaha prabhUta dhana saMcita kara letaa| vicAra zrRMkhalA meM cle| eka vicAra AyA ki isa muni ko hI apanI naTa maNDalI meM zAmila kara liyA jAe to hamArI maNDalI jagajayI naTamaNDalI bana jaaegii| usane tatkSaNa apanI putriyoM ko bulAyA aura kahA, ukta muni svAda ke vaza pratIta hotA hai| use utkRSTa AhAra diyA jAe aura use vaza karane kA pUrNa prayatna kiyA jaae| naTa kanyAoM ne apanA jAla phailA diyaa| ASAr3ha bhikSA ke lie Ate to ve unheM svAdiSTa vyaMjana prabhUta mAtrA meM pradAna karatIM aura hAva-bhAva se unheM calita karane kA prayatna krtiiN| sAtAkArI AhAra ke moha meM baMdhe ASAr3ha naTagRha meM pratidina Ane lge| zanaiH zanaiH AhAra ke sAtha-sAtha ve naTa-kanyAoM ke prema-pAza meM bhI bandha ge| catura bAlAoM ne muni kI manaHsthiti ko par3hate hue unase vaivAhika prastAva kiyA aura kahA ki unake binA ve prANa tyAga deNgii| ASAr3ha bole, mujhe tumhArA prastAva svIkAra hai| para etadartha gurvAjJA Avazyaka hai| ASAr3ha guru ke pAsa pahuMce aura gRhastha hone kA apanA saMkalpa guru ko sunA diyaa| guru ne ASAr3ha ko samajhAne ke bahuta prayatna kie, para usake na samajhane para unhoMne kahA, vatsa! bhale ' hI jAo, para guru kI eka sIkha ko sadaiva smaraNa rakhanA, madya-mAMsa se sadaiva dUra rahanA, na svayaM inakA upayoga karanA tathA inheM upayoga karane vAloM se bhI dUra rahanA! ___guru-sIkha ko hRdaya para aMkita karake ASAr3ha naTa-kanyAoM ke pAsa phuNce| unhoMne apanI pratijJA se unheM paricita karAyA, ki yadi usa ghara se mAMsa-madirA dUra rahegI to ve unake sAtha rahane ko prastuta haiN| naTa kanyAoM ne pratijJA kI ki ve mAMsa-madirA se dUra rheNgii| isa prakAra ASAr3ha gRhastha hokara naTa-kanyAoM ke sAtha rahane lge| zIghra hI ve itane vicakSaNa naTa bana gae ki unake jaisA nATya-kalA-pravINa anya koI na thaa| ASAr3ha kI isa kalA ke bala para maharddhika naTa ne prabhUta samRddhi saMcita kara lii| eka bAra ASAr3ha ko kisI kAryavaza grAmAntara jAnA pdd'aa| chaha mAsa taka unake lauTane kI AzA na thii|ntt kanyAeM ASADha kI anupasthiti meM svataMtra bana giiN| mAMsa-madirA ke unake saMskAra jAga utthe| unhoMne jI bharakara mAMsa-madirA kA sevana karanA prAraMbha kara diyaa| para nizcita avadhi se pUrva hI ASAr3ha lauTa aae| paliyoM ko madya-mAMsa se chakI dekhA to unake prema-pAza tar3a-tar3a TUTa ge| unhoMne patniyoM ko dhikkArA aura punaH apane guru kI zaraNa meM jAne ko tatpara ho ge| naTa kanyAoM ne lAkha anunaya-vinaya kI, para ASAr3ha niSprabhAvI bane rhe| Akhira naTa kanyAoM ne kahA, tumheM jAnA hI hai to hamAre lie itane dhana kI vyavasthA karake jAo jisase hamArA jIvana sukha se bIta ske| ASAr3ha bole ki ve unake lie eka nATaka khela sakate haiM aura yaha nATaka unake jIvana kA apratima parantu antima nATaka hogaa| rAjA ko etadartha ASAr3ha ne sUcanA dI aura kahA ki ve apane jIvana kA antima nATaka khelanA cAhate haiN| yaha nATaka bharata cakravartI ke jIvana para AdhRta hogaa| rAjA ne isa nATaka kA prAyojana apane hAthoM meM le liyaa| etadartha bahupracAra bhI kiyA gyaa| nirdhArita samaya para rAjA sahita sahasroM loga isa nATaka ko dekhane ke lie umar3a pdd'e| nATaka prAraMbha huaa| bharata kA abhinaya svayaM ASAr3ha ne kiyaa| jIvaMta abhinaya se darzaka mugdha aura ... 58 ... . jaina caritra koza ...
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ Atmavibhora banate cale ge| darzaka bhUla gae ki ve nATaka dekha rahe haiM athavA vAstavika bharata mahArAja unake samakSa prastata haiN| sAtha hI svayaM ASAr3ha bhI isa abhinaya meM itanA tallIna bana gae ki unheM bhI apane ASAr3ha hone kI smRti na rhii| zIzamahala me kaivalya prApti ke maMcana ke kSaNa meM ASADha bharata jI kI hI bhAvadhArA kA sparza kara rahe the| aura usa abhinaya ko bhAva tala para ASAr3ha itanI tanmayatA se jI gae ki unheM kevalajJAna ho gyaa| phira to pUrI tasvIra hI badala gii| paMcamuSTi hu~cana karake ASAr3ha ne usI kSaNa muni veza dhAraNa kara liyaa| unhoMne ekatrita janasamUha ko dharmopadeza diyaa| pAMca sau bhavyAtmAeM prabuddha bniiN| unheM dIkSita kara ASAr3ha guru kI sannidhi meM phuNce| apane ziSya ko kevalI avasthA meM dekhakara guru ko jo sukha milA vaha akathya hai| ASAr3ha utthAna, patana aura punarutthAna ko jIkara siddha hue| -upadeza prAsAda bhAga 4 ASAr3hasena (rAjA) I. pUrva prathama sadI athavA usake Asa-pAsa ke samaya kA eka jaina rAjA jisakI rAjadhAnI ahicchatrA nagarI thii| usake jIvana para jaina dharma kA bahuta prabhAva thaa| zeSa vivaraNa apraapt| "ASAr3hAcArya ___ eka jaina aacaary| (dekhie-ASAr3hAcArya ke ziSya) ASAr3hAcArya ke ziSya mahAvIra nirvANa ke 214 varSa bAda AcArya ASAr3ha zvetAmbikA nagarI ke polAsa udyAna meM apane ziSyoM ko yogAbhyAsa kA zikSaNa de rahe the| eka rAtri meM akasmAt hRdayazUla se AcArya zrI kA nidhana ho gyaa| ve devaloka meM utpanna hue| unhoMne upayoga lagAyA aura jAnA ki unake ziSyoM kA zikSaNa adhUrA hai| unakA zikSaNa pUrNa ho, isa vicAra se ve apane hI mRta zarIra meM praviSTa ho gae aura kramazaH ziSyoM ko yogAbhyAsa kA zikSaNa dene lge| zikSA pUrI hone para AcArya zrI ne satya kA udghATana kiyA aura avratI hokara vratiyoM se vaMdanAdi sammAna lene ke lie kSamApanA kara devaloka meM cale ge| isase ziSyoM ke mana meM yaha zaMkA ho gaI ki kauna jAne munisaMgha meM kauna muni hai aura kauna deva hai| ve avyaktavAda kI prarUpaNA karane lge| sthavira muniyoM ne unako samajhAyA, para ve apane haThAgraha para aDiga rhe| eka bAra bhramaNa karate hue rAjagRha nagara meM aae| vahAM ke zramaNopAsaka rAjA balabhadra ne unako pratibodha dene kI dRSTi se giraphtAra kara liyA aura sainikoM ko Adeza diyA ki inheM kor3e lagAe jaaeN| rAjA ke viparIta vyavahAra aura Adeza ko suna saMta sahama gae aura bole, Apa zramaNopAsaka hokara niraparAdha zramaNoM ke sAtha aisA vyavahAra kara rahe haiM, kyA yaha zobhanIya hai? rAjA ne kahA, mahArAja! maiM Apake hI vAda kA samarthana kara rahA huuN| kauna jAne maiM zramaNopAsaka hUM yA nahIM, phira yaha bhI kaise mAnA jAe ki Apa zramaNa haiM athavA nhiiN| rAjA kI yukti saphala rhii| muniyoM ko apanI bhUla kA paribodha ho gyaa| unhoMne jina-saMgha meM punaH lauTane kA saMkalpa kara liyaa| unake samyak-saMkalpa ko jAnakara rAjA ne apane asamyak-upAya ke lie kSamA yAcanA kii| AsakaraNa jI (AcArya) ___ AcArya zrI jayamalla jI ma. kI paramparA ke eka prabhAvazAlI aura kavi hRdaya aacaary| ... jaina caritra koza - 0.59 ...
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ ApakA janma rAjasthAna prAnta ke tivarI grAma meM saM. 1812 mArga zIrSa kRSNA dvitIyA ke dina huaa| Apake pitA kA nAma zrImAna rUpacanda jI aura mAtA kA nAma zrImatI gIgAdevI thaa| vi.saM. 1830 meM Apane AcArya zrI jayamalla jI mahArAja ke zrIcaraNoM meM dIkSA dhAraNa kii| san 1868 meM Apa AcArya pada para pratiSThita hue| 1882 meM ApakA svargavAsa huaa| ApakA jIvana asaMkhya sadguNa rUpI sumanoM kA upavana thaa| ApakA kavitva guNa sarvAdhika dhvanita huA jisakI dhvani Aja bhI sahasroM hRdayoM meM bhakti kI rasa gaMgA banakara pravahamAna hai| Apane khaNDa kAvya aura muktaka kAvya meM paryApta lekhana kiyaa| bhASA kI dRSTi se ApakI racanAeM rAjasthAnI bhASA meM haiN| mAdhurya aura bhakti rasa ApakI kavitAoM kI AtmA rahI hai| ozo vigata zatI ke eka krAMtadarzI daarshnik| ozo kA janma 11 disaMbara 1931 ko madhyapradeza ke kucavAr3A nAmaka grAma meM eka jaina parivAra meM huaa| ve bAlyakAla se hI pratibhAsaMpanna aura sAhasI the| prAraMbhika zikSA gAMva meM pUrNa karane ke bAda unhoMne ucca zikSA ke lie jabalapura mahAvidyAlaya meM praveza kiyaa| 1957 meM unhoMne sAgara vizvavidyAlaya se prathama zreNI meM ema.e. kI parIkSA uttIrNa kii| zikSA pUrNa kara ozo jabalapura vizvavidyAlaya meM darzanazAstra ke prAdhyApaka ke pada para niyukta hue| vahAM unakA adhyApana kAla nau varSa kA rhaa| usake bAda unhoMne prAdhyApaka pada se tyAga-patra de diyA aura bhAratavarSa ke vibhinna aMcaloM meM bhramaNa kara ve vyAkhyAna dene lge| purAtana paramparAoM ke ve virodhI rhe| unakI tarkaNA zakti adbhuta thii| bhAratIya aura pAzcAtya darzanoM kA unakA adhyayana bhI vistRta thaa| unhoMne mahAvIra, buddha, kRSNa, kabIra, gurunAnaka, mIrA, raidAsa Adi mahApuruSoM ke vacanoM ke AdhAra para sAmayika pravacana die| tarka kI kasauTI para mahApuruSoM ke vacana ko kasakara unheM sAmayika svarUpa pradAna kiyaa| ozo ke jIvana-darzana kA adhyayana karane se spaSTa ho jAtA hai ki pratyeka mahApuruSa ke prati unake hRdaya meM apAra sammAna thaa| ozo kA janmanA nAma rajanIza caMdramohana thaa| eka samayAvadhi meM ve 'bhagavAna rajanIza' bhI khlaae| jIvana ke aMtima varSoM meM unhoMne apane lie 'ozo' nAma ko svIkAra kiyaa| vizva ke aneka dezoM meM ozo ne bhramaNa kiyaa| unakA prabhA-kSetra suvizAla banatA rhaa| pUrva aura pazcima ke hajAroM loga unake anuyAyI haiN| unake pravacanoM kI saikar3oM pustakeM prakAzita huI haiN| 19 janavarI 1990 meM panA meM unakA svargavAsa huaa| tIrthaMkara mahAvIra ke prati unakA apAra prema bhAva rhaa| mahAvIra ke vacanoM para unakI kaI pravacana-pustakeM haiN| unhoMne ghoSaNA kI thI-ANavika yuga meM yadi vizva ko mahAvinAza se bacanA hai to use mahAvIra kI ahiMsA ko cunanA hogaa| mahAvIra ke prati unakA apAra sammAna unake jaina saMskAroM kA pramANa hai| .0 60 .00 . jaina caritra koza ...
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ L iMdrajIta laMkAnareza rAvaNa kA prabala parAkramI putra / paurANika AkhyAnoM meM ullekha hai ki iMdra ko jIta lene ke kAraNa usakA ukta nAma pracalita huA thaa| rAma-rAvaNa yuddha meM usane adbhuta parAkrama dikhaayaa| jaina rAmAyaNa ke anusAra Akhira use rAma kA bandI bananA pdd'aa| yuddhoparAnta mukta hone para use saMsAra se virakti ho gaI aura pravrajita hokara AtmasAdhanA dvArA usane sadgati kA adhikAra paayaa| (dekhie - jaina rAmAyaNa) iMdradatta aNagAra eka dIrgha tapasvI aNagAra / ve nirantara mAsakhamaNa tapa kI ArAdhanA karate the / (dekhie - mahAbala kumAra) - vipAka sUtra dvi. zru. a. 6 iMdradatta upAdhyAya uttarAdhyayana sUtra meM varNita kapila kevalI ke zrAvastI nivAsI adhyApaka / ve vidvAna aura lokamAnya brAhmaNa the / (dekhie kapila kevalI) iMdradinna (AcArya) Arya suhastI kI paramparA meM iMdradinna nAmaka AcArya hue| vI. ni. kI caturtha zatAbdI ke uttarAMza meM unakI upasthiti anumAnita hai / Arya iMdradinna AcArya susthita ke pAMca ziSyoM meM prathama the| - kalpasUtra sthavirAvalI iMdrabhUti gautama ( gaNadhara ) gobara grAmavAsI gautama gotrIya brAhmaNa vasubhUti evaM brAhmaNI pRthvI ke putra, carama tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra ke jyeSTha ziSya, gyAraha gaNadharoM meM prathama gaNadhara tathA caudaha hajAra muniyoM ke netaa| Avazyaka cUrNi ke anusAra gautama upanAma se khyAta iMdrabhUti cAroM vedoM ke vidvAna tathA prakANDa paNDita the| unake gurukula meM pAMca sau chAtra par3hate the / eka bAra apApA nivAsI somila brAhmaNa ne eka mahAyajJa kA Ayojana kiyA, jisameM iMdrabhUti Adi bhArata ke samasta khyAti prApta brAhmaNa vidvAnoM ko AmaMtrita kiyA gyaa| iMdrabhUti usa yajJa ke sUtra - the / yajJa jArI thaa| saMyoga se usI samaya bhagavAna mahAvIra kevalajJAna prApta kara apApA ke mahAsena udyAna meM samavasRta hue the / asaMkhya deva AkAza se mahAsena udyAna meM utarane lge| iMdrabhUti ko lagA ki devagaNa usake yajJa meM bhAga lene ke lie A rahe haiN| para deva vimAnoM ko mahAsena udyAna kI ora mur3ate dekhakara unakA ahaM Ahata ho utthaa| unhoMne pUrI sthiti kI jAnakArI prApta kii| mahAvIra ko zAstrArtha meM parAjita karane ke lie mahAsena udyAna meM phuNce| dvAra se hI unhoMne svarNa siMhAsana para virAjita mahAvIra ko dekhA / mahAvIra kI mahimA dekhakara unakA utsAha kSINa ho gayA / *** jaina caritra koza * 61
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra ne gautama ko unake nAma se pukaaraa| gautama ne vicAra kiyA ki maiM to jaga-vikhyAta huuN| mahAvIra merA nAma jAnate haiM, yaha unakI sarvajJatA kA pramANa nahIM hai| mere mana ke guhya prazna ko ye anAvRta kareM to inakI sarvajJatA svIkAra kI jA sakatI hai| gautama ke mana ke dvandva ko antara kI AMkha se dekha rahe mahAvIra ne rahasya ko anAvRta karate hue kahAgautama ! tuma AtmA ke astitva meM saMdehazIla ho! parantu AtmA kA astitva hai| vedoM meM 'da' kA maMtra AtA hai jisakA artha damana, dAna aura dayA kiyA gayA hai| yadi AtmA na ho to kisakA damana? kisako aura kyoM dAna? kisa para dayA? iMdrabhUti ko antara kI AMkha mila gii| ve pAMca sau ziSyoM ke sAtha mahAvIra ke pAsa dIkSita ho ge| mahAvIra se Ayu meM ATha varSa bar3e hote hue bhI ve parama vinIta the| eka nanhe bAlaka kI taraha mahAvIra se prazna karate rahate the| vartamAna meM upalabdha bhagavatI sUtra meM hI gautama dvArA mahAvIra se pUche gae chattIsa hajAra praznoM kA saMkalana hai| gautama kA mahAvIra para dRr3ha anurAga thaa| parantu rAga hI kevalajJAna kI bar3I bAdhA hai| gautama ke bAda dIkSita hue aneka muni kevalI bana gae, para ve kevalI na bana ske| isa bAta se ve prAyaH khinna ho jAte the| mahAvIra ne aneka bAra gautama ko mohajaya kA upadeza diyaa| para gautama kA moha mahAvIra ke parinirvANa ke pazcAt hI khaNDita ho paayaa| pAvApurI meM virAjita bhagavAna mahAvIra ne apane parinirvANa ke kSaNa ko sannikaTa dekhakara gautama ko nikaTastha grAmavAsI deva zarmA brAhmaNa ko pratibodha dene bhejaa| gautama ke cale jAne ke pazcAt mahAvIra nirvANa ko upalabdha ho ge| lauTate samaya madhyamArga meM hI gautama ko yaha samAcAra jJAta huaa| ve khedakhinna ho utthe| vilApa karane lge| antataH mana mur3A-kauna guru? kauna ziSya? AtmA hI guru hai, AtmA hI ziSya hai| kSapakazreNI car3hakara gautama kevalI bana ge| pacAsa varSa kI avasthA meM dIkSA lene vAle gautama assI varSa kI avasthA meM kevalI bane aura bAnave varSa kI avasthA meM siddha hue| -tIrthaMkara caritra iMdrA (AryA) iMdrA AryA kA sampUrNa jIvana vRtta ilA AryA ke samAna hai| (dekhie-ilA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., tR.varga, adhyayana 4 ikSukAra rAjA uttarAdhyayana sUtra ke anusAra ikSukAra nagara kA raajaa| 'kamalAvatI' usakI rAnI kA nAma thaa| rAjA ke purohita kA nAma bhRgu aura purohita kI patnI kA nAma yazA thaa| bhRgu ke do putra the - yazobhadra aura devbhdr| ye chahoM prANI pUrvajanma meM nalinIgulma vimAna meM devatA the| chahoM kA paraspara pragAr3ha prema thaa| bhRgu ke pAsa paryApta dhana thaa| eka bAra bhRguputra muni darzana kara prabuddha ho ge| bhRgu aura yazA ne putroM ko ghara se bAMdhe rakhane kA bharasaka prayAsa kiyA para unheM saphalatA na milii| Akhira putroM ke sAtha hI ve bhI dIkSA lene ko taiyAra ho ge| prAcIna paramparA ke anusAra jisa dhana kA koI svAmI na ho, usakA svAmI rAjA hotA thaa| bhRgu ke ghara meM pIche koI usake dhana kA svAmI na thaa| pariNAmataH usane apanA sArA dhana gAr3iyoM meM rakhakara rAjakoSa meM bhijavA diyaa| mahala ke gavAkSa se rAnI kamalAvatI ne dhana se bharI gAr3iyAM dekhiiN| usane apane pati ikSukAra se usa dhana ke viSaya meM puuchaa| ikSukAra ne bhRgu purohita ke saparivAra dIkSita hone kI bAta rAnI ko batA dii| .. jaina caritra koza ...
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ isase kamalAvatI kA mana bar3A prabhAvita huA ho| vaha virakta bana gii| usane dhana aura jIvana kI nazvaratA kA darzana apane pati ko smjhaayaa| isase ikSukAra bhI virakta ho gyaa| isa prakAra bhRgu, yazA, yazobhadra, devabhadra, kamalAvatI aura ikSukAra, chaha vyaktiyoM ne dIkSita hokara AtmakalyANa kiyaa| ikAI rAThaura ___ ikAI rAThaura athavA ekAdi rASTrakUTa prAcInakAlIna vijayavardhamAna nAmaka grAma kA svAmI thaa| anya pAMca sau grAmoM para bhI usakA zAsana calatA thaa| zAsana aura zakti ke mada meM cUra banakara vaha mahAna adharmI bana gyaa| atIva duHsaha karmoM kA saMcaya karake vaha prathama naraka meM gyaa| vahAM se nikalakara mRgA grAma ke rAjA ke putra rUpa meM jnmaa| manuSya bhava pAkara bhI vaha mAMsa piNDa ke tulya thaa| vahAM se AyuSya pUrNa kara naraka aura nimna jAtiyoM meM asaMkhya bAra janma-maraNa kara vaha kabhI dharma ke nikaTa AegA aura krama se mahAvideha kSetra se siddha hogaa| (dekhiye-mRgAlor3hA) -vipAka sUtra pra.zru. a.9 ilA (AryA) ___ bhagavAna pArzvanAtha ke yuga meM vArANasI nAmaka nagarI meM ilA nAma kA eka dhanI sArthavAha rahatA thaa| usakI patnI kA nAma ilAzrI aura putrI kA nAma ilA thaa| eka bAda bhagavAna pArzvanAtha vArANasI nagarI ke kAmamahAvana nAmaka caitya meM pdhaare| prabhu ke dharmopadeza se kumArI ilA saMsAra se virakta ho gaI aura usane prabhu ke zramaNIsaMgha meM pravrajyA dhAraNa kara lii| usane zramaNI pramakhA AryA puSpacalA se sAmAyika se lekara gyAraha aMgoM taka kA adhyayana kiyA tathA tapa saMyama se apanI AtmA ko bhAvita karate hue vicarane lgii| ___ kAlAMtara meM ilA AryA zarIra bakuzA bana gii| saMyama meM usakI ruci kama ho gii| phalataH use saMgha se alaga honA pdd'aa| anAlocanA kI avasthA meM kAla kara vaha bhavanapati devoM ke iMdra dharaNendra kI paTTamahiSI ke rUpa meM jnmii| vahAM usakA AyuSya arddha-palyopama se kucha adhika hai| deva gati se cyava kara ilA mahAvideha kSetra meM janma lekara vizuddha cAritrArAdhanA dvArA mokSa prApta kregii| ilA AryA kA samagra jIvana vRtta kAlI AryA ke samAna hI Agama meM varNita huA hai| (dekhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., tR.varga, adhyayana 1 ilAyacI kumAra ____ ilAvardhana nagara ke dhanakubera zreSThI dhanadatta kA ikalautA sukumAra putra / zreSThI ne apanI kuladevI ilAdevI kI ArAdhanA para isa putra ko pAyA thaa| phalataH putra ko ilAkumAra -ilAyacI kumAra nAma diyA gyaa| ilAyacIkumAra mAtA-pitA kA AjJAkArI, vinamra aura mRdu-hRdayI yuvaka thaa| eka bAra eka naTamaNDalI ilAvardhana nagara meM aaii| ilAyacIkumAra nATaka dekhane gyaa| nATya kalA pravINa naTa-kanyA para vaha mohita ho gyaa| usane saMkalpa kara liyA ki vaha vivAha karegA to naTakanyA se karegA anyathA avivAhita hI raha jaaegaa| ghara pahuMcakara usane mAtA-pitA ko apane nirNaya se avagata karA diyaa| pitA ne putra ko kula kI mAna-maryAdAeM samajhAkara use apanA nirNaya badalane ke lie khaa| para ilAyacIkumAra ne ise apanI vivazatA mAnate hue pitA kI bAta asvIkAra kara dii| Akhira putra kI prasannatA ke lie dhanadatta seTha naTa ke pAsa pahuMcA aura usakI putrI kI yAcanA apane putra ke lie kii| usane usakI putrI ke vajana kA svarNa taula kara naTa ko dene kA prastAva kiyaa| para naTa ne ise asvIkAra karate hue tarka diyA ki pitA kI sampatti para palane vAle yuvaka ko vaha apanI putrI nahIM degaa| usakI putrI ko pAne ke lie baina caritra koza ... -... 63 ....
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ usa yuvaka ko nATyakalA meM pravINa bananA par3egA aura apanI kalA se itanA dhana arjita karanA hogA, jisase vaha hamArI pUrI jAti ko bhoja se santuSTa kara ske| usa para hI vaha merI putrI ko pA sakatA hai| nirAza dhanadatta apane ghara lauTa gyaa| usane putra ko naTa kI asAdhya zarta batA dI aura kahA ki vaha usa kanyA ko vismRta kara de| para ilAyacIkumAra usa kanyA ko vismRta nahIM kara skaa| naToM ke jAne ke bAda eka rAta vaha bhI cupake se apane ghara se nikalakara naTamaNDalI meM jA milaa| usane naTa ko vizvAsa dilA diyA ki vaha usakI zarta pUrI kregaa| naToM ke sAtha rahakara ilAyacIkumAra pUrNa samarpaNa se nATyakalA sIkhane lgaa| kucha hI samaya meM vaha isa kalA meM pravINa bana gyaa| dhIre-dhIre usakI khyAti caturdik phaila gii| rAjA aura bar3e zrImanta bhI use nATaka dikhAne ke lie AmaMtrita karane lge| ___ eka bAra eka rAjA ke AmaMtraNa para ilAyacIkumAra naTamaNDalI ke sAtha nATyakalA pradarzana ke lie phuNcaa| sAtha hI naTakanyA bhI thii| ilAyacIkumAra ko rAjA se prabhUta puraskAra prApta hone kI AzA thii| usane bAMsa para car3hakara kalA pradarzana prAraMbha kiyaa| eka prahara taka kalA dikhAkara usane darzakoM ko maMtra-mugdha banA diyaa| para rAjA kA dhyAna ilAyacIkumAra kI kalA para na hokara naTa putrI ke rUpa para mugdha bana gayA thaa| usane mana hI mana nizcaya kara liyA ki vaha nATyazrama se ilAyacIkumAra ko itanA zrAMta banA degA ki vaha bAMsa se girakara mara jaae| eka prahara taka kalA dikhAne ke pazcAt ilAyacIkumAra bAMsa se nIce utarA aura usane rAjA kI ora puraskAra pAne ke bhAva se dekhaa| para rAjA kaba puraskAra dene vAlA thaa| rAjA ne kahA-use abhI kalA se Ananda hI nahIM milA hai, abhI aura khela dikhAyA jaae| ilAyacIkumAra punaH bAMsa para car3ha gyaa| kalA dikhAne lgaa| naTakanyA tAliyAM bajAkara usakA utsAhavardhana kara rahI thii| punaH eka prahara taka kalA-pradarzana ke pazcAta ilAyacIkamAra bAMsa se nIce utraa| para isa bAra bhI rAjA kA vahI uttara thaa| usane eka bAra punaH eka prahara taka bAMsa para khela dikhaae| para isa bAra bhI rAjA kA uttara yathAvat thaa| ilAyacIkumAra rAjA kI duSTa bhAvanA samajha gyaa| use mAlUma par3a gayA ki rAjA use thakAkara mAra denA cAhatA hai| vaha nirAza ho gyaa| parantu naTakanyA ne usakA utsAhavardhana kiyA aura punaH bAMsa para car3hane ko prerita kiyaa| tIna prahara ke nirantara kaThina zrama se ilAyacIkumAra kA aMga-pratyaMga pIr3A ugala rahA thaa| para naTakanyA kI preraNA ne use punaH bAMsa para car3hane ko prerita banA diyaa| bAMsa para car3he ilAyacIkumAra kI dRSTi sAmane eka gRha kakSa para pdd'ii| usane dekhA, eka apratima sundarI yuvatI eka yuvA muni ko bhikSA baharA rahI hai| rUpa kI devI sAkSAt hone para bhI muni kI dRSTi jamIna para hai| eka bAra bhI muni ne yuvatI ke mukha ko nahIM nihArA hai| isa dRzya ne ilAyacIkumAra ke Atmacintana ko jhakajhora ddaalaa| cintana calA-kahAM ye muni aura kahAM maiM? eka naTakanyA ke rUpa kI Asakti ne Aja rAjA ko mere prANoM kA pyAsA banA diyA hai| dhikkAra hai mujhe ! cintana UrdhvamukhI hotA gayA aura ilAyacIkumAra ko bAMsa para car3he hue hI kevalajJAna ho gyaa| devoM ne divya dhvani ke sAtha kevalI ilAyacIkumAra kA abhinandana kiyaa| ilAyacIkumAra nIce utre| nATyamaMca hI dharmamaMca bana gyaa| kevalI prabhu ne vahIM se dharmopadeza kI zata-zata dhArAeM pravAhita kii| rAjA ko apanI duSTatA para itanA prakRSTa pazcAttApa huA ki use bhI kevalajJAna ho yaa| udhara naTakanyA kA cintana bhI vizaddhatA kI uccatama bhAvabhami kA sparza kara rahA thA. phalataH vaha bhI kevalI bana gii| zreSThI putra se naTa, aura naTa se kevalI bane ilAyacIkumAra ne aneka bhavyAtmAoM ke lie kalyANa kA dvAra udghATita kara siddhatva prApta kiyaa| -AkhyAnaka maNikoza ...64 ... ... jaina caritra koza ....
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ ub Izvaraprabha svAmI (viharamAna tIrthaMkara) pandrahaveM viharamAna tIrthaMkara / puSkarArddha dvIpa ke pUrva mahAvideha kSetra kI vatsa vijaya meM sthita susImApurI nagarI meM prabhu kA janma huA / prabhu ke pitA kA nAma mahArAja rAjasena aura mAtA kA nAma mahArAnI yazojjvalA thA / candra cihna se saMyukta prabhu ne yauvana kAla meM candrAvatI nAmaka rAjakanyA se pANigrahaNa kiyA / pitA ke rAjapada tyAga ke pazcAt prabhu ne rAjya saMcAlana kA dAyitva vahana kiyA aura tirAsI lAkha pUrva kI avasthA taka prabhu rAjA rhe| usake bAda eka varSa taka mukta hasta se dAna dekara prabhu dIkSita hue| kevalajJAna prApta kara prabhu ne dharmatIrtha kI sthApanA kI aura asaMkhya bhavya prANiyoM ke lie kalyANa kA parama-patha prazasta kiyaa| caurAsI lAkha pUrva kA AyuSya hone para prabhu nirvANa ko upalabdha hoNge| IzvarI zrI sopAraka nagara ke zreSThI jinadatta zrAvaka kI patnI thii| usake cAra putra the - nAgendra, candra, nivRtti aura vidyAdhara / usa samaya deza meM bhISaNa duSkAla par3A thA / anna ke kaNa-kaNa ke lie loga tarasa rahe the / zramaNa munirAja bhI dUra-dUra nagaroM meM vicaraNa kara sAdhanA meM saMlagna the / Arya vajrasena muni se guru ne kahA thA-jisa dina tumheM bhikSA meM cAroM prakAra kA uttama AhAra upalabdha hogA, vaha durbhikSa kA aMtima dina hogA / IzvarI zrAvikA kA parivAra bhI durbhikSa kA durdaiva jhela rahA thaa| ghara meM jo sAmagrI zeSa thI, usase eka hI samaya kA bhojana taiyAra ho sakatA thaa| bhaviSya kI bhUkha kI kalpanA se IzvarI ke prANa kAMpa ge| nara kaMkAloM ko vaha dekhakara kAMpa jAtI thI / usake putroM aura pati kI bhI vaisI hI dazA hogI, isa kalpanA ne use vicalita kara diyaa| usane eka bhayAvaha nirNaya kara liyaa| zeSa sAmagrI se usane uttama bhojana taiyAra kiyaa| bhojana taiyAra karane ke pazcAt jaise hI vaha usameM viSa kA saMcaraNa karane jA rahI thI- vaise hI Arya vajrasena muni usake ghara pdhaare| muni ko apane dvAra para dekhakara IzvarI kA hRdaya dhar3aka utthaa| usane ro kara apanI yojanA muni se kahI, mahArAja! maiM bhojana meM viSa milAkara lambe dukhamaya jIvana se svayaM ko aura apane parivAra ko mukti dene jA rahI huuN| nako uttama bhojana kA yoga dekhakara guru kA kathana smaraNa ho aayaa| unhoMne kahA, bahana ! duSkAla kA Aja aMtima dina hai| kala se subhikSa kA suprabhAta udaya hogaa| IzvarI ne bhAva bhare hRdaya se muni ko AhAra dAna diyA / dUsare hI dina anna se bhare pota sopAraka nagara pahuMca gae aura durbhikSa ke durdina vidA ho ge| isa ghaTanA se IzvarI ko Atmabodha milaa| usane saMsAra tyAga kara bhI apane cAroM putroM ke sAtha Arya vajrasvAmI caraNoM meM dIkSA dhAraNa nAma para hI nAgendra, candra, nivRtti aura vidyAdhara gacchoM kI utpatti huI / pravrajyA dhAraNa kara lii| jinadatta ne | Arya vajra ke una cAroM ziSyoM ke *** jaina caritra koza - upAdhyAya vinayavijaya jI kalpasUtra *** 65
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ uMbaradatta ___pATalikhaNDa nAmaka nagara meM sAgaradatta nAma kA eka sArthavAha rahatA thaa| usakI patnI kA nAma gaMgAdattA thaa| gaMgAdattA ne kaI saMtAnoM ko janma diyA, para durdaivavaza usakI sabhI santAneM mRta paidA huiiN| Ayu meM vRddhi ke sAtha hI sAtha gaMgAdattA ke hRdaya meM dIrghAyuSi santAna prApti kI kAmanA bhI vRddhi pAtI gii| nagara ke bAhya bhAga meM umbaradatta nAmaka yakSa kA yakSAyatana thaa| nagarajanoM meM yakSa kI mahatI mAnyatA thii| gaMgAdattA na bhA umbaradatta yakSa kI ArAdhanA kara dIrghAyuSi putra kI manautI maaNgii| bhAgyavaza kAlAntara meM use eka dIrghAyuSi putra huaa| mAtA-pitA ne putra ko umbaradatta yakSa kI manautI kA pariNAma mAnakara usakA nAma umbaradatta rkhaa| kAlakrama se umbaradatta yuvA huaa| sAgaradatta kA vyApAra dUra dezoM meM phailA huA thaa| vyApAra ke lie vaha aksara samudrI yAtrAeM karatA rahatA thaa| eka bAra usane nAgarikoM se bhArI karja uThAkara vyApAra ko aura adhika phailAne kA saMkalpa kiyaa| vizAla jahAja meM mAla bharakara vaha dezAntara ke lie niklaa| parantu durdaivavaza samudra ke madhya meM hI jahAja khaNDita ho gyaa| sAgaradatta jahAja sahita sAgara meM DUba gyaa| sAgaradatta kI mRtyu aura usake jahAja ke DUba jAne kI sUcanA pATalikhaNDa pahuMcI to gaMgAdattA ko bhArI AghAta lgaa| hRdaya gati ruka jAne se usakA bhI nidhana ho gyaa| lenadAra nAgarikoM ne umbaradatta ko usake ghara se nikAla diyA aura usakI cala-acala paitRka sampatti para adhikAra kara liyaa| umbaradatta lAr3a-pyAra meM palA thaa| udarapoSaNa kA koI AdhAra yA vidhi na pAkara vaha bhIkha mAMgane lgaa| kAlAntara meM usake zarIra meM anekAneka vyAdhiyAM utpanna ho giiN| zvAsa, kAza, kor3hAdi solaha mahArogoM se AkrAnta umbaradatta kA jIvana narakatulya bana gyaa| rudhira aura pIpa kA vaha nirantara vamana karatA thaa| usake zarIra para asaMkhya phor3e ubhara Ae, jinase nirantara mavAda bahatA rhtaa| usa para makkhiyAM bhinabhinAtI rhtiiN| sabhI loga usase ghRNA krte| aisI dukhada aura dAruNa dazA meM dvAra-dvAra para bhIkha mAMgate hue vaha samaya bitAne lgaa| __eka bAra bhagavAna mahAvIra pATalikhaNDa nagara ke bAhya bhAga meM sthita vanakhaNDa nAmaka udyAna meM pdhaare| SaSTha tapa ke pAraNe ke lie gautama svAmI bhikSArtha nagara meM ge| unhoMne pUrva dizA dvAra se nagara meM praveza kiyaa| jaba bhikSA prApta kara gautama svAmI apane sthAna para lauTa rahe the to unakI dRSTi umbaradatta para pdd'ii| usakI dayanIya dazA dekha kara gautama svAmI kA hRdaya karuNA se bhara gyaa| karmoM kI vicitra lIlA para cintana karate hue ve bhagavAna ke pAsa lauTa aae| bhagavAna ko bhikSA dikhAkara aura nirAsakta bhAva se usakA upabhoga kara svAdhyAya aura dhyAna meM saMlagna ho ge| dvitIya SaSTha tapa ke pAraNe ke avasara para gautama svAmI ne nagara ke dakSiNa-dvAra se praveza kiyaa| usa bAra bhI unhoMne ukta rogAkrAnta puruSa ko dekhaa| tRtIya aura caturtha pAraNe ke avasara para gautama svAmI ne kramazaH pazcima aura uttara dizA-dvAra se nagara meM praveza kiyaa| pratyeka bAra saMyoga se unhoMne usa rugNa puruSa ... 66 ... ... jaina caritra koza...
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko dekhaa| usake nArakIya jIvana ko punaH punaH dekhane para gautama svAmI ke hRdaya meM usake atIta- anAgata ke bAre meM jAnane kI jijJAsA vardhamAna ho gii| bhagavAna mahAvIra ke caraNoM meM pahuMcakara aura unheM vandana kara gautama svAmI ne usa rugNa puruSa kI saMpUrNa dazA bhagavAna ko kahI aura pUchA, prabhu ! usa rugNa puruSa ne aise kauna-se azubha karma kie jinake phalasvarUpa vaha aise dAruNa dukha bhoga rahA hai ? bhagavAna mahAvIra ne umbaradatta kI pUrvabhava, ihabhava aura AgAmI bhavoM kI pUrI kathA kahI / bhagavAna ne pharamAyA - gautama ! vijayapura nAma kA eka nagara thaa| vahAM para kanakaratha nAmaka rAjA rAjya karatA thA / usI nagara meM dhanvantarI nAma kA eka vaidya rahatA thA / usa vaidya kI nagara meM bar3I mAnyatA thii| nagara nareza bhI usakA sammAna karatA thA / dhanavantarI ke pAsa cikitsA ke lie saikar3oM loga pratidina Ate / dhanavantarI rogiyoM ko aise upacAra batAtA, jinase pracaMDa hiMsA hotI / vaha svayaM bhI mAMsabhojI thA aura rogiyoM ko bhI vibhinna jalacaroM, sthalacaroM aura khecaroM ke mAMsa khAne kA nirantara upadeza diyA karatA thaa| isa anArya cikitsA paddhati se dhanavantarI vaidya ne atizaya duHsaha karmoM kA saMcaya kiyaa| battIsa sau varSoM kI Ayu kA upabhoga karake vaha dhanavantarI vaidya kAlamAsa meM kAla kara chaThI naraka meM gayA / bAIsa sAgaropama taka naraka kI bhISaNa yAtanAeM jhelakara dhanavantarI vaidya kA jIva pATalikhaMDa meM sAgaradatta kI bhAryA gaMgAdattA kI kukSI se putra rUpa meM utpanna huA, jahAM usakA nAma umbaradatta rakhA gyaa| yahAM usake mAtA-pitA kA kramazaH nidhana huA aura use ghara se nikAla diyA gayA / yahAM se yaha umbaradatta bahattara varSa kI Ayu meM kAladharma ko prApta hokara prathama naraka meM jaaegaa| vahAM se pRthvIkAya Adi sthAvaroM meM asaMkhyAta bAra janma-maraNa karegA aura kramazaH sAtoM hI narakoM meM dAruNa yAtanAoM kA anubhava kregaa| asaMkhyAta kAla vyatIta hone para umbaradatta kA jIva hastinApura nagara meM kurkuTa yoni meM utpanna hogA / vahAM goSThikoM dvArA mAra die jAne para usI nagarI meM eka zreSThikula meM janma legA, jahAM use zramaNa sthaviroM satsaMga kA puNyayoga prApta hogaa| vahAM se usakI vikAsa yAtrA kA prAraMbha hogA aura krama se mahAvideha kSetra meM saMyama kI ArAdhanA dvArA vaha mokSa meM jaaegaa| bhagavAna mahAvIra ke zrImukha se rogAkrAnta puruSa kI AdyopAnta jIvana yAtrA kA varNana sunakara gautama svAmI kI jijJAsA ko samAdhAna kA zItala jala prApta ho gyaa| ve tapa-saMyama se apanI AtmA ko bhAvita karate hue vicarane lage / - vipAka sUtra, pra.zru., a. 7 ugrasena ugrasena mathurA ke eka dharmAtmA rAjA the / puNya ke udaya se unheM jahAM atimukta kumAra jaisA puNyavAn aura dharmAtmA putra prApta huA, vahIM pApa ke udaya se kaMsa jaisA durAcArI aura atyAcArI putra bhI prApta huA / kaMsa ne unako piMjare meM DAla diyA thA / ta ugrasena jI kI putrI satyabhAmA kA vivAha zrIkRSNa ke sAtha kaMsa kI mRtyu ke pazcAt huA thaa| - jaina mahAbhArata ujjumai AcArya saMbhUtavijaya ke eka ziSya / *** jaina caritra koza - - kalpasUtra sthavirAvalI - 67
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) ujjhita kumAra nandipura nareza ratnasAra kA putra / usakA ukta nAma isalie par3A kyoMki usake janma lete hI usakI raMbhA ne usako kurar3I para phaiMkavA diyA thaa| usakI vaisA karane ke pIche koI durbhAvanA nahIM thI, balki eka mAnyatA thI ki vaisA karane se usakA putra dIrghajIvI hogaa| saMyoga se usakI mAnyatA suphalA siddha huI aura kumAra dIrghajIvI huaa| usase pUrva raMbhA ke kaI putra alpAvasthA meM hI cala base the / ujjhitakumAra ko mAtA-pitA, parijanoM aura purajanoM se itanA prema aura dulAra milA ki vaha avinIta bana gayA / vaha bar3A hotA gayA aura usakA ahaMkAra bhI bar3hatA gayA / gurukula meM vaha AcArya ko apamAnita karane se nahIM cUkatA thA / AcArya ne use gurukula se nikAla diyA / vastusthiti se paricita hone para mahArAja ratnasAra ne putra ko samajhAyA / ra ujjhatakumAra ne pitA ko bhI apamAnita kara diyA / usakI ahaMvRtti ko tor3ane ke lie mahArAja ratnasAra ne usako deza nikAlA de diyA / vana prAMtara meM bhaTakate hue ujjhitakumAra tApasoM ke eka Azrama meM phuNcaa| para apanI avinItatA ke kAraNa vahAM bhI use zaraNa nahIM milI / vana-patha para eka siMha ne usakA bhakSaNa kara liyaa| marakara vaha gardabha banA / tiryaMcAyu pUrNa kara naMdipura ke purohita kA putra banA aura veda-vedAMgoM kA paNDita bana gyaa| para usakI ahaMvRtti yathAvat thii| vahAM se marakara vaha cANDAla - putra bnaa| usa cANDAla- putra para purohita aura usake parijanoM kA vizeSa anurAga bhAva thaa| para usa anurAga kA koI kAraNa purohita jAna nahIM pAtA thaa| eka bAra eka kevalI muni nandIpura pdhaare| purohita ne muni se cANDAlaputra ke prati usake anurAga kA kAraNa puuchaa| cANDAlaputra bhI muni - pariSada meM upasthita thaa| muni ne cANDAla - putra ke pUrvabhava sunaae| cANDAla-putra apane pUrvabhava sunakara pratibuddha ho gayA / ahaM tyAga kara usane vinaya vRtti dhAraNa kara / Age ke bhavoM meM vaha mokSa prApta karegA / purohita bhI pratibodha prApta kara dIkSita ho gayA / - upadeza saptatikA (kha) ujjhita kumAra ar3hAI hajAra varSa pUrva vANijya grAma nagara nivAsI vijayamitra seTha aura subhadrA kA aMgajAta, jise janma hI mAtA ne ukurur3I para phiMkavA diyA thA, para mohavaza punaH apane pAsa maMgavA liyaa| isI kAraNa usakA nAma ujjhitakumAra pdd'aa| vaha bar3A huA to eka-eka kara sAtoM kuvyasanoM kA zikAra bana gyaa| usI nagara meM rahane vAlI kAmadhvajA vezyA, jo rAjavezyA thI aura jise rAjya kI ora se pratidina eka hajAra svarNamudrAeM milatI thIM, ke prati ujjhitakumAra vizeSa rUpa se AkarSita thA / vezyA kA bhI usake prati pUrNa anurAga bhAva thA / kisI samaya rAjA kI rAnI gupta roga kI zikAra bana gii| rAjA ne kAmadhvajA ko apane antaHpura meM rakha liyA / ujjhitakumAra ke lie yaha bar3A kaSTaprada thA / vaha kAmadhvajA ko dekhe binA raha nahIM sakatA thA / eka dina paharedAroM kI AMkha bacAkara vaha antaHpura meM kAmadhvajA ke pAsa pahuMca gyaa| usI samaya rAjA vahAM A gayA / ujjhitakumAra ko nAka-kAna kATakara zUlI para car3hAne kA kaThora daNDa rAjA ne diyA / vadhikoM ne ujjhitakumAra ke nAka-kAna kATakara use nagara meM bhramaNa kraayaa| ve usake zarIra se mAMsa ke Tukar3e kATakara pakSiyoM ko khilA rahe the aura Upara se burI taraha mAra rahe the| udhara se gautama svAmI bhikSA kara gujre| yuvaka kI yaha dazA dekhakara unakA mana khinnatA se bhara gayA / unhoMne bhagavAna ke pAsa pahuMcakara pUrI sthiti batAte hue pUchA - bhagavan ! kina duHsaha karmoM ke kAraNa use aisI yAtanAeM jhelanI par3a rahI haiM ? * jaina caritra koza *** *** 68
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna ne ujjhitakumAra kA pUrvabhava sunAyA jo isa prakAra hai-hastinApura nagara meM sunaMda nAmaka rAjA rAjya karatA thA, jisakI eka vizAla gozAlA thii| vahIM bhIma nAma kA eka guptacara rahatA thaa| bhIma kI patnI kA nAma utpalA thaa| kisI samaya vaha garbhavatI huI to use gomAMsa khAne kA dohada utpanna huaa| patnI kA dohada jAnakara bhIma rAtri meM chipakara rAjA kI gozAlA meM pahuMcA, vahAM eka gAya ko mArakara usakA mAMsa lAkara apanI patnI ko diyaa| use khAkara patnI ne dohada pUrNa kiyaa| savA nau mAsa ke pazcAt usane eka putra ko janma diyaa| janma lete hI usa bAlaka ne itanI jora se dhvani kI ki gau Adi pazu bhayabhIta hokara idhara-udhara daur3a ge| isI se usakA nAma gautrAsaka par3a gyaa| bar3A hokara vaha mahAkrUrakarmI bnaa| nagarajana usake karmoM se saMtrasta ho ge| rAjA ne use sudhArane kI dRSTi se usake kandhoM para dAyitva DAlane kA vicAra kiyA aura use apanA senApati niyukta kara diyaa| vaha zaktizAlI to thA hI, adhikAra bhI pA gyaa| isase usakI krUratA meM aura bhI vRddhi ho gii| rAtri meM vaha gauzAlA meM pahuMca jAtA aura gAyoM ko mArakara khA jaataa| isa prakAra usane dussaha karmoM kA bandha kiyA aura marakara dUsare naraka meM gyaa| __ bhagavAna ne kahA-gautrAsaka kA jIva hI isa bhava meM ujjhitakumAra banA hai aura usane apane krUra karmoM aura durvyasanoM ke kAraNa zUlI kA daNDa pAyA hai| yahAM se marakara yaha naraka meM jaaegaa| pralamba kAla taka vibhinna gatiyoM meM bhaTakane ke pazcAt use saddharma kI prApti hogI aura anta meM vaha mokSa bhI prApta kregaa| vipAka sUtra, pra. zru., adhyayana 2 ujjhitA rAjagRha nagara ke samRddha sArthavAha dhannA kI cAra putravadhuoM meM se jyeSTha, eka sthUlabuddhi mhilaa| (dakhie-dhannA sArthavAha) uttama kumAra vArANasI nagarI ke rAjA mahArAja makaradhvaja kA putr| eka sAhasI, zUra aura ucca cAritra sampanna rAjakumAra / yogya vaya meM kumAra ne bahattara kalAoM meM nipuNatA prApta kii| zikSA pUrNa kara kumAra cintanazIla banA-mujhe dezATana karake apane sAhasa aura zaurya kI parIkSA karanI cAhie, para kyA isake lie mujhe mAtA-pitA kI AjJA prApta ho pAegI? nizcita hI mere mAtA-pitA mujhe apane se vilaga nahIM hone deNge| mere lie yahI uttama hai ki binA kisI ko sUcita kie maiM dezATana ke lie prasthAna karUM aura apane sAhasa, zaurya aura buddhi kI parIkSA kruuN| aisA nizcaya kara uttamakumAra eka rAtri meM binA kisI ko sUcita kie apane nagara se prasthita ho gyaa| gAMva-nagaroM aura vijana vanoM meM bhramaNa karate hue kumAra medapATa-mevAr3a deza kI rAjadhAnI citrakUTa meM phuNcaa| udyAna meM vRkSa kI zItala chAyA meM baiThakara vizrAma karane lgaa| nagara-nareza mahIsena azva parIkSA ke lie kucha anucaroM aura ghor3oM ke sAtha udyAna kI dizA meM aayaa| zeSa saba azvoM kI parIkSA kara lI gaI para uttama jAti ke eka ghor3e kI parIkSA rAjA aura usake anucara nahIM kara paae| bar3I hI vinamratA darzAte hue uttamakumAra rAjA ke nikaTa AyA aura usane sahaja rUpa meM hI usa azva kI parIkSA kara dii| rAjA uttamakumAra kI vinamratA aura kalA se bahuta prabhAvita huaa| usakA kula-gotra rAjA ne jJAta kiyaa| rAjA niHsaMtAna thaa| use uttamakumAra meM apane suyogya uttarAdhikArI ke darzana prApta ho ge| rAjA ne use apanA putra mAna liyA aura rAjapada denA caahaa| para uttamakumAra ne kahA, vaha abhI dezATana para hai| kAlAntara meM vaha unake Adeza kA pAlana kregaa| mjaina caritra koza... .. 69 ...
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ kucha samaya citrakUTa meM bitAkara uttamakumAra Age bddh'aa| ghUmate hue vaha gujarAta prAnta ke bhRgukaccha (bharUca) nagara meM phuNcaa| vahAM usakA paricaya kuberadatta nAmaka eka samudrI-vyApArI se huaa| donoM ke snehasambandha sudRr3ha bne| eka bAra jaba kuberadatta vyApAra ke lie videza jA rahA thA to usane uttamakumAra se apane sAtha calane kA Agraha kiyaa| uttamakumAra ne samudrI-yAtrA ko apane lie suprasaMga mAnA aura kuberadatta kA prastAva svIkAra kara liyaa| yAtrA prArambha huii| mArga meM mIThA pAnI lene ke lie jahAjoM ko zUnya dvIpa ke taTa para rokA gyaa| yaha dvIpa laMkA deza kA bhUbhAga thA aura usa samaya laMkA para rAkSasarAja bhramaraketu kA sAmrAjya thaa| aksara udhara se gujarane vAle jahAjoM para bhramaraketu AkramaNa karatA thA aura vyApAriyoM ko mArakara unakA dhana-mAla lUTa letA thaa| kuberadatta ke jahAja para bhI bhramaraketu ne AkramaNa kiyaa| uttamakumAra ne rAkSasarAja se yuddha kiyaa| uttamakumAra jaba bhramaraketu se yuddha kara rahA thA to kuberadatta apane jahAjoM ko lekara Age bar3ha gyaa| bhramaraketu uttamakumAra kA sAmanA nahIM kara pAyA aura pITha dikhAkara bhAga gyaa| uttamakumAra taTa para lauTA to usane jahAjoM ko nadArada paayaa| kuberadatta ke isa vizvAsaghAtI aura kRtaghnatApUrNa vyavahAra para use bahuta kaSTa huaa| vaha dvIpa para lauTa AyA aura yatra-tatra niruddezya Tahalane lgaa| eka devI ne uttamakumAra ke cAritra kI parIkSA lii| parIkSA meM uttamakumAra uttIrNa huA aura prasanna hokara devI ne bAraha karor3a mUlya kI ratnarAzi use bheMTa kii| isI dvIpa para ghUmate hue madAlasA nAmaka bhramaraketu kI putrI ne uttamakumAra se vivAha kiyaa| madAlasA aura uttamakumAra taTa para ghUmane Ae to unhoMne dekhA, vahAM para kuberadatta apane jahAja ke sAtha unakI pratIkSA kara rahA hai| uttamakumAra ko dekhate hI kuberadatta ne abhinaya karate hue kahA, mitra! rAkSasarAja se bhayabhIta banakara maiM apane jahAja ko taTa se dUra le gayA thaa| para jaba mujhe vizvAsa ho gayA ki Apake samakSa rAkSasa Thahara nahIM pAegA to Apako lene ke lie samudra ke madhya se maiM vApisa AyA huuN| mujhe kSamA dekara apane bar3appana kA paricaya dIjie aura jahAja para padhArie jisase hama Age kI yAtrA zurU kara skeN| kuberadatta ke kapaTa nATaka ko usakI saralatA aura saccAI mAnakara uttamakumAra madAlasA aura bAraha karor3a mUlya ke ratnoM ke sAtha jahAja para savAra ho gyaa| ___ jahAja Age bar3hane lge| kuberadatta kI dRSTi madAlasA ke rUpa aura bahumUlya hIroM para aTaka cukI thii| usane uttamakumAra ko apane patha kI bAdhA mAnA aura eka dina sAgara-darzana ke bahAne uttamakumAra ko jahAja ke Upara le jAkara samudra meM dhakkA de diyaa| tadanantara usane madAlasA ko lubhAne kA prayAsa kiyaa| para madAlasA ne apanI buddhimattA se apane zIladharma ko akSuNNa rkhaa| kuberadatta kA jahAja moTapallI nagara ke taTa para lgaa| vahAM kA rAjA naravarmA eka nyAyazIla rAjA thaa| avasara sAdhakara madAlasA ne rAjA ke samakSa kuberadatta kA vAstavika ceharA prakaTa kiyA to rAjA ne kuberadatta ko kArAgRha meM banda karavA diyA aura usakA samasta dhana-mAla rAjakoSa meM bhijavA diyaa| kahAvata hai ki AyuSya zeSa ho to svayaM yamarAja bhI kucha nahIM bigAr3a sktaa| uttamakumAra kA AyuSya zeSa thaa| vaha eka matsya kI pITha para giraa| matsya taTa para AyA to uttamakumAra ko nae jIvana kA sA anubhava prApta huaa| ghUmatA-bhaTakatA uttamakumAra moTapallI nagara meM phuNcaa| vahAM kI rAjakumArI tilottamA ko eka jaharIle nAga ne Dasa liyA thA aura aneka upacAroM ke pazcAt bhI use svastha nahIM kiyA jA sakA thaa| uttama kumAra sarpa ke viSa ko dUra karane kA maMtra jAnatA thaa| usane rAjakumArI ko nirviSa kara diyaa| isase rAjA itanA prasanna huA ki usane uttamakumAra ke sAtha apanI putrI kA pANigrahaNa to kiyA hI, sAtha hI use apanA uttarAdhikArI bhI ghoSita kara diyaa| yahIM para rahate hue uttamakumAra ko usakI prathama patnI ... 70 ... . jaina caritra koza...
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ madAlasA bhI prApta huii| anaMgasenA aura sahasrakalA nAmaka do anya yuvatiyoM se bhI uttamakumAra kA pANigrahaNa huaa| sukha ke jhUle meM jhUlatA huA uttamakumAra nyAya aura nItipUrvaka rAjya kA saMcAlana karane lgaa| kaI varSa vyatIta hone para use lagA ki aba use apane mAtA-pitA ke pAsa lauTanA caahie| suyogya aura vizvasta adhikAriyoM ko moTapallI kA rAjyabhAra sauMpakara apanI cAra patniyoM ke sAtha uttamakumAra ne vArANasI nagarI ke lie prasthAna kiyaa| mArga meM citrakUTa nareza mahIsena ne uttamakumAra kA svAgata kiyA aura apanA rAjya pUrva vacanAnusAra use arpita kara diyaa| mArga meM kaI rAjAoM se premapUrvaka tathA kaiyoM se balapUrvaka nipaTate aura nikaTatA sthApita karate hue uttamakumAra apane nagara meM phuNcaa| mAtA-pitA varSoM ke pazcAt putra ko dekhakara daMga raha ge| unake harSa kA Ara-pAra na rhaa| __Akhira mahArAja makaradhvaja uttamakumAra ko rAjasiMhAsana para baiThAkara pravrajita bana ge| uttamakumAra ne aneka varSoM taka cakravartI samrAT kI taraha nirbhaya, nirdvandva aura nyAya va nItipUrvaka rAjya kiyaa| aMtima avasthA meM apane jyeSTha putra ko apanA uttarAdhikAra pradAna kara uttamakumAra ne dIkSA dhAraNa kI aura utkRSTa tapa kI ArAdhanA kara devaloka meM deva hue| bhaviSya meM manuSya bhava prApta kara siddhi prApta kreNge| -uttamakumAra carita (zubhazIla gaNi) uttamA (AryA) uttamA AryA kI kathA kamalA AryA kI kathA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 11 uttarA virATarAja kI putrI, jisakA pANigrahaNa arjuna putra abhimanyu ke sAtha huA thaa| -jaina mahAbhArata utpala __ mahAvIrakAlIna eka nimitajJa aura jyotiSazAstra kA vettaa| pahale vaha prabhu pArzva kI paramparA meM dIkSita huA thaa| bAda meM vaha saMyamacyuta ho gyaa| bhagavAna mahAvIra ne zUlapANi yakSa ke yakSAyatana meM muhUrta bhara kI nidrA meM jo dasa svapna dekhe the, unakA artha utpala ne hI gAMvavAsiyoM ko batAyA thaa| -tIrthaMkara caritra (ka) utpalA sAvatthI nivAsI zramaNopAsaka zaMkha kI AjJAkAriNI, pativratA aura dharmaprANa ptnii| (dekhie-zaMkha) -bhagavatI sUtra (kha) utpalA bhIma nAmaka guptacara kI ptnii| (dekhie-ujjhitakumAra) (ga) utpalA (AryA) - AryA utpalA kI sampUrNa kathA-gAthA kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 3 - jaina caritra koza ... --.71 ...
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ udakaper3hAlaputra prabhu pArzva kI paramparA ke eka jijJAsu muni| iMdrabhUti gautama se unhoMne saMvAda kiyA aura satya kA bodha pAkara ve mahAvIra ke paMca mahAvrata dharma saMgha meM sammilita ho ge| udayana kauzAmbI nareza zatAnIka aura mahAsatI mRgAvatI kA putra / zatAnIka kI mRtyu.ke samaya udayana alpAyuSka thaa| yauvana meM vaha eka parAkramI rAjA bnaa| vaha saMgIta kA rasika thaa| apane samaya kA labdhapratiSThita vINAvAdaka thaa| ujjayinIpati caNDapradyota kI putrI vAsavadattA vINAvAdana sIkhane ko utsuka thii| sabhI kI dRSTi udayana para sthira huii| para caNDapradyota zaMkita thA ki vAsavadattA aura udayana paraspara AkarSita na ho jaaeN| apane mana meM usane eka yojanA bnaaii| apane kuzala subhaToM ko usane eka kASThanirmita hAthI meM baiThAyA aura use jaMgala meM chor3a diyaa| yAMtrika hAthI daur3ane lgaa| jaMgala meM udayana ne hAthI ko dekhaa| vaha use vaza meM karane ke lie daudd'aa| para hAthI meM baiThe subhaToM dvArA svayaM pakar3a liyA gyaa| udayana ko caNDapradyota ke samakSa peza kiyA gyaa| caNDapradyota ne suvicArita yojanAnusAra udayana se kahA ki usakI putrI vINAvAdana sIkhanA cAhatI hai| para vaha ekAkSI hai| ataH saMkucAtI hai| vaha parde ke pIche rahakara vidyA siikhegii| udhara apanI putrI se rAjA ne kaha diyA ki vINA sikhAne vAlA to mila gayA hai para vaha kuSTharogI hai| ataH eka vizeSa dUrI rakhakara tuma vINA vAdana sIkha sakatI ho| saMkrAmaka roga se tuma pIr3ita na ho jAo isalie tuma donoM ke madhya pardA DAlA jaaegaa| caNDapradyota kI yojanAnusAra udayana vAsavadattA ko vINAvAdana sikhAne lgaa| eka dina vAsavadattA kA mana adhyayana meM nahIM laga rahA thaa| vaha punaH-punaH galatI kara baitthtii| udayana ne krodhita svara meM kahA-ekAkSI! ThIka se bola! ___ vAsavadattA bhI rAjakumArI thii| krodhita hokara bolI-kuSThI! DhaMga se bola / udayana ne cakita hokara pUchA-kuSThI kauna? kanyA ne bhI pratiprazna kiyA-ekAkSI kauna? Akhira pardA utthaa| udayana aura vAsavadattA eka-dUsare ko dekhakara cakita raha ge| donoM ke hRdayoM meM premAMkura phUTa aae| caNDapradyota ke saba yatna niSphala ho ge| udayana vAsavadattA ko lekara apane nagara kI ora bhAga claa| sthiti se bhijJa banakara caNDapradyota Ape meM na rhaa| parantu vijJa zubhacintakoM ke parAmarza para usane udayana aura vAsavadattA kA vivAha kara diyaa| ___ udayana ne bahuta varSoM taka zAsana kiyaa| sAdhvI banI apanI mAtA mRgAvatI se usane sapatnI zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| nyAya-nItipUrvaka rAjya karate hue aura vratI jIvana jIte hue sugati kA adhikArI bnaa| udayaprabha (AcArya) ___ eka prabhAvazAlI jaina aacaary| gujarAta nareza vIradhavala ke darabAra meM mahAmAtya pada para AsIna vastupAla aura tejapAla AcArya udayaprabha ke agragaNya zrAvaka the| AcArya udayaprabha bAlyakAla meM hI dIkSita hue the| nAgendra gaccha ke vijayasena unake guru the| adhyayana meM udayaprabha kAphI gahare utre| vyAkhyAna kalA meM bhI ve vizeSa pravINa the| sAhitya sRjana ke kSetra meM bhI unhoMne paryApta suyaza arjita kiyaa| unhoMne kaI granthoM kI racanA kii| ... 72 --- jaina caritra koza ....
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ vI.ni. kI satarahavIM zatAbdI kA uttarArddha AcArya udayaprabha kA samaya mAnA jAtA hai| AcArya udayaprabha kA zAsanakAla gujarAta meM jaina dharma kA utkarSa kAla mAnA jAtA hai| amAtya bandhuoM-vastupAla aura tejapAla ne jaina dharma ke pracAra aura prasAra meM apanA pUrA yogadAna arpita kiyA thaa| udAyana rAjarSi sindhu sauvIra deza kI rAjadhAnI vItabhaya nagara ke shaask| unakI rAnI kA nAma prabhAvatI thA, jo mahArAja ceTaka kI putrI thI evaM ananya zramaNopAsikA thii| rAjA svayaM tApasa dharma kA anuyAyI thaa| prabhAvatI ne dIkSA dhAraNa kI aura zuddha saMyama pAlakara devaloka meM devI bnii| devaloka se Akara usane apane pati ko pratibodha diyaa| udAyana zramaNopAsaka bana ge| kisI samaya pauSadha kI ArAdhanA karate hue udAyana ne vicAra kiyA-ve nagara aura janapada dhanya haiM, jahAM bhagavAna mahAvIra vicaraNa karate haiN| bhagavAna yadi mere nagara meM padhAreM to maiM bhI munidIkSA dhAraNa karake Atma-kalyANa karUM ! bhakta kI pukAra meM baMdhe bhagavAna mahAvIra vItabhayanagara pdhaare| udAyana ne apanA rAjya 'rAjyezvarI narakezvarI' ke cintana se prabhAvita hokara apane putra abhIcikumAra ko na dekara bhAnaje kezI ko de diyA aura svayaM dIkSita ho ge| rAjarSi udAyana ugra tapa karate hue vicarane lge| ugra tapa se udAyana bahuta kRza ho ge| ekadA vicarate hue vItabhaya padhAre / kezI ke maMtriyoM ne usake kAna bhara die ki udAyana apanA rAjya punaH lene Ae haiN| kezI ne nagara meM ghoSaNA karA dI ki koI bhI udAyana rAjarSi ko Thaharane kA sthAna na de tathA bhikSA bhI na de| rAjAjJA ullaMghana karane vAle ko kaThora daNDa diyA jaaegaa| phalataH apane hI nagara meM udAyana rAjarSi ko bhikSA aura AvAsa nahIM milaa| Akhira eka kumbhakAra ne sAhasa kara muni ko Thaharane kA sthAna de diyaa| kezI ne paiMtarA badalate hue chala kA AlaMbana liyaa| kRtrima vinaya pradarzita karate hue usane muni ko bhojana meM viSa de diyaa| samabhAvI muni apanI sAdhanA meM nizcala rhe| eka kSaNa ke lie bhI unake mana meM kezI ke lie dveSa athavA krodha kA bhAva nahIM jgaa| antima zvAsa ke sAtha kevalajJAna prApta kara udAyana rAjarSi mokSa pdhaare| udAyI (rAjA) magadhAdhipati mahArAja zreNika kA pautra aura koNika kA putra / zreNika kI mRtyu ke pazcAt jisa prakAra koNika ne rAjagRha ko chor3akara campAnagarI ko apanI rAjadhAnI banAyA thA, usI prakAra udAyI ne koNika kI mRtyu ke pazcAt pATaliputra nAmaka nagara basAkara use apanI rAjadhAnI bnaayaa| vI.ni.saM. 18-19 meM udAyI magadha ke siMhAsana para AsIna huaa| apane yuga kA vaha eka mahApratApI nareza thaa| usane apanI rAjya kI sImAoM kA vistAra bhI kiyA thaa| usake jIvana kI sabase bar3I vizeSatA yaha thI ki vaha apane pitAmaha aura pitA kI taraha dRr3hadharmI zrAvaka thaa| pratyeka pakSa kI aSTamI aura caturdazI ke dina vaha niyamita rUpa se pauSadha kiyA karatA thaa| __ katipaya granthoM ke anusAra eka chadma sAdhu vezadhArI rAjaputra ne pauSadhAvasthA meM mahArAja udAyI kI hatyA kI thii| udAyI niHsaMtAna avasthA meM hI kAladharma ko prApta huaa| usakI mRtyu ke pazcAt magadha para naMdoM ke zAsana kA prAraMbha huA thaa| -Avazyaka cUrNI Avazyaka vRtti / pariziSTa parva udyotanasUri (AcArya) eka jaina AcArya jo bar3agaccha athavA bRhadgaccha ke saMsthApaka mAne jAte haiN| zvetAmbara paramparA meM vimala ... jaina caritra koza.. ... 73 ...
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ suyaza ke dhanI AcArya udyotanasUri ne apane jIvana meM kaI bAra tIrthayAtrAeM kii| AbU parvata kI talahaTI meM base telI grAma meM unhoMne kAphI samaya rahakara jJAna-dhyAna kI ArAdhanA kii| eka bAra unhoMne vaTavRkSa ke nIce eka sAtha ATha ziSyoM ko dIkSA pradAna kii| eka anya kathana ke anusAra vaTavRkSa ke nIce unhoMne apane ATha vidvAna ziSyoM ko AcArya pada para pratiSThita kiyA, jisase vaTazAkhAoM kI bhAMti unakA ziSya parivAra vizeSa vRddhi ko prApta huaa| vaTa vRkSa ke nIce dIkSAoM athavA AcArya pada pradAna kI mahanIya ghaTanA ke kAraNa unakA gaccha bar3agaccha athavA bar3A gaccha ke nAma se khyAta huaa| AcArya udyotanasUri kA samaya vI.ni. kI 15vIM zatI mAnA jAtA hai| -uttarAdhyayana sUtra vRtti unmukha vartamAna avasarpiNI kAla ke navama aura antima naard| ye aparanAma 'kacchula' se bhI pukAre jAte haiN| eka bAra inake Agamana para draupadI ne inakA samucita samAdara nahIM kiyA to ye nArAja ho gae aura draupadI ko sabaka sikhAne kI ThAna baitthe| phira inhoMne dhAtakIkhaNDa ke rAjA padmanAbha ke hRdaya meM draupadI ko pAne kI icchA jgaaii| padmanAbha ne jaba draupadI kA haraNa karavA liyA to inhIM nAradajI ne zrIkRSNa ko sUcanA dI thI ki unhoMne draupadI jaisI nArI dhAtakIkhaNDa kI amarakaMkA nagarI meM dekhI hai| nArada sadaiva bhramaNazIla aura kalahapriya hote haiN| (dekhie-nArada) upanaMdanabhadra bhagavAna mahAvIra kI paTTaparamparA ke chaThe paTTadhara AcArya saMbhUtavijaya ke eka shissy| umAsvAti (AcArya) ___ digambara aura zvetAmbara donoM paramparAoM meM samAna rUpa se mAnya eka utkRSTa vidvAna jaina aacaary| AcArya umAsvAti zrI tatvArtha sUtra ke racayitA mAne jAte haiM, jo sUtra zailI meM likhA gayA sarvAdhika prAcIna jaina grantha hai| tatvArtha sUtra ke dasa adhyAya haiM aura isake sUtroM kI saMkhyA 357 hai| yaha jaina jJAna, vijJAna, bhUgola-khagola, karmasiddhAnta, Atmatatva, padArtha vijJAna Adi mukhya viSayoM kA AdhArabhUta grantha hai| vartamAna jaina dharma kI sabhI paramparAoM meM yaha grantha vizeSa rUpa se samAdRta hai| AcArya umAsvAti ke bAre meM kahA jAtA hai ki unhoMne apane jIvana kAla meM 500 granthoM kI racanA kI thii| AcArya umAsvAti ke samaya ke bAre meM vibhinna vidvAnoM meM mataikya nahIM hai| para yaha vizvAsapUrvaka kahA jA sakatA hai ki ve vI. ni. kI 5vIM se 8vIM zatAbdI ke madhya hue haiN| -jaina zilAlekha saMgraha, bhAga-1 / tatvArtha bhASya kArikA uvayAli kumAra vasudeva aura dhAriNI ke putr| zeSa paricaya jaalivt| -aMtakRddazAMga sUtra uSA zubhanivAsa nagara nareza bANa kI rUpa-guNa nidhAna putrI, jisakA vivAha zrIkRSNa ke pautra aura pradyumna ke putra aniruddha ke sAtha huA thaa| -jaina mahAbhArata - jaina caritra koza ...
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ = RtuparNa ____acalapura nresh| damayantI kA mausA, jisake yahAM damayantI kaSTakAla meM svayaM ko damayantI kI dAsI batAkara dAsI rUpa meM rahI thii| (dekhie-damayantI) (ka) RSabhadatta brAhmaNakuNDa grAma kA rahane vAlA eka dharmaniSTha braahmnn| usakI patnI kA nAma devAnandA thA, jisake garbha meM bhagavAna mahAvIra kA jIva dasaveM devaloka se cyava kara AyA thA, parantu "tIrthaMkara kSatriya kula meM hI janma lete haiM" isa tathya se prerita banakara iMdra ke Adeza kA pAlana karate hue hariNagamaiSI deva ne sAharaNa vidhi se bhagavAna ko kSatrANI trizalA ke garbha meM sthApita kara diyaa| bhagavAna jaba brAhmaNakuNDa grAma padhAre to apanI patnI devAnandA ke sAtha RSabhadatta ne dIkSA dhAraNa kI aura vizuddha saMyama kI paripAlanA kara mokSa prApta kii| (dekhie-devAnandA) -bhagavatI sUtra 9/33 (kha) RSabhadatta jaMbUsvAmI ke janaka / (dekhie-jaMbUsvAmI) (ga) RSabhadatta (gAthApati) ikSusAra nagara kA eka samRddha aura dharmAtmA shresstthi| eka bAra puSpadatta nAmaka aNagAra usake ghara bhikSA ke lie pdhaare| muni mAsopavAsI the| RSabhadatta ne utkRSTa bhAvoM se munivara ko dAna diyaa| pariNAmataH usane mahAna puNyoM kA arjana kiyaa| vahAM kA AyuSya pUrNa kara RSabhadatta vIrapura nareza vIrakRSNamitra ke rUpa meM jnmaa| vahAM usakA nAma sujAta kumAra rakhA gyaa| sujAta kumAra ne bhagavAna mahAvIra ke zrIcaraNoM meM pravrajyA aMgIkAra kii| vahAM se vaha devaloka meM gyaa| kucha bhavoM ke bAda mahAvideha kSetra se mokSa meM jaaegaa| (dekhie-sujAta kumAra) -vipAka sUtra, dvi.zru., a. 3 RSabhadeva (tIrthaMkara) vartamAna avasarpiNI kAla ke prathama tiirthNkr| RgvedAdi mUla vaidika granthoM meM bhI RSabhadeva kA varNana upalabdha hotA hai| jainAgamoM ke anusAra jaba kAlacakra kA tRtIya ArA samApta hone vAlA thA, taba nAbhi nAmaka sAtaveM kulakara kI patnI marudevI ne eka rAtri ke antima prahara meM caudaha mahAsvapna dekhe| ve caudaha mahAsvapna kramazaH yoM the-1. gaja, 2. vRSabha, 3. siMha, 4. lakSmI, 5. puSpamAlA, 6. candra, 7. sUrya, 8. dhvajA, 9. kumbhakalaza, 10. padmasarovara, 11. kSIra samudra, 12. deva vimAna, 13. ratnarAzi aura 14. nidhUma agni| ___ prAtaHkAla marudevI ne apane pati nAbhi ko apane svapna btaae| pati ne batAyA ki usake svapna ati zreSTha haiM aura isa bAta ke saMsUcaka haiM ki vaha eka mahAna putra ko janma degii| niyata samaya para marudevI ne eka tejasvI putra ko janma diyaa| putra kA nAma RSabhadeva rakhA gyaa| usane eka kanyA ko bhI janma diyA, jisakA nAma sumaMgalA rakhA gyaa| ... jaina caritra koza ...
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaugalika paramparA ke anusAra yuvAvasthA prApta hone para RSabhadeva aura sumaMgalA pati-patnI bana ge| eka anya kanyA, jisakA nAma sunandA thA, kA sahajAta puruSa akAla mRtyu ko prApta ho gayA thA / usakA lAlana-pAlana nAbhirAya aura marudevI ne hI kiyA thaa| usakA lagna bhI RSabhadeva ke sAtha sampanna kiyA gyaa| kAlakrama se sumaMgalA ne bharata pramukha ninyAnave putroM va brAhmI nAmaka eka putrI ko janma diyaa| sunandA bAhubalI nAmaka eka putra va sundarI nAmaka eka putrI ko janma diyaa| yaugalika yuga manuSyoM kI AvazyakatAeM atyanta sImita thIM / kalpavRkSoM se unakI samasta AvazyakatAeM sahaja hI pUrNa ho jAtI thiiN| para samaya badala rahA thA / ekarasa calI A rahI prAkRtika maryAdAeM badala rahI thIM / caturtha Are ke nikaTa Ate-Ate janasaMkhyA meM tIvratA se vRddhi hone lagI thii| kalpavRkSoM kI zakti kSINa ho calI thii| aise meM yaugalikoM meM asaMtoSa panapane lgaa| usa samaya RSabhadeva ne apane janmajAta jJAna ke bala para karmayuga kA sUtrapAta kiyA / manuSya ko karma karanA sikhaayaa| asi, masi aura kRSi kA AviSkAra kiyA / usa samaya kulakara vyavasthA prabhAvahIna ho rahI thI / ataH devoM kI prArthanA para bhagavAna RSabhadeva ne rAjanIti kI AdhArazilA rkhii| rAjavyavasthA ke niyama banAe / yaugalikoM aura devatAoM kI prArthanA para RSabhadeva hI prathama rAjA bne| devatAoM ne ayodhyA nAma kI nagarI basAkara RSabhadeva kA rAjatilaka kiyaa| bhagavAna RSabhadeva ne apanI putrI brAhmI ke hAtha se brAhmI Adi aThAraha lipiyoM aura sundarI ke hAtha se gaNita vidyA kA AviSkAra kiyaa| isa prakAra tirAsI lAkha pUrva taka gRhastha meM rahate hue RSabhadeva ne jagata ko samasta bhautika karmoM meM pAraMgata banA diyA / usa samaya taka janatA dharma zabda taka se bhI aparicita thii| bhagavAna RSabhadeva ne samasta jAgatika dAyitva pUrNa karane ke pazcAt adhyAtma meM praveza karane kA saMkalpa kiyaa| unhoMne apane rAjya ke sau bhAga kara apane putroM meM samAna vibhAga bAMTa die / bharata ko ayodhyA kA tathA bAhubalI ko bahalI pradeza kA rAjya milaa| zeSa aThAnaveM putroM ko vibhinna nagaroM aura dezoM ke rAjya mile| RSabhadeva ne eka varSa taka varSIdAna kiyaa| taduparAnta ve cAra hajAra rAjAoM ke sAtha dIkSita hue| ve karmayuga ke prathama muni bane / usa samaya kI janatA muni ke niyamopaniyamoM se pUrNa rUpa se aparicita thI / muni bhikSAjIvI hotA hai| para loga bhikSAvidhi ke jJAna se sarvathA zUnya the / bhagavAna bhikSA ke lie nagara meM jAte to loga unheM sasammAna hIre-motI, hAthI-ghor3e Adi bheMTa karate / bhagavAna ina bheMToM ko asvIkAra kara dete| kisI ko yaha nahIM sUjhatA ki bhagavAna ko hIre-motI nahIM, balki bhojana caahie| bhagavAna Ate aura cale jAte / eka varSa taka bhagavAna nirAhArI rahe / bhikSA prApta na hone se kaccha - mahAkaccha Adi aneka muni bhUkha se vyAkula ho ge| ve saMyama se calita hokara kandamUlAdi se udara-poSaNa karane lge| unhIM se jainetara paramparAoM kA prAraMbha huaa| eka dina bhagavAna RSabhadeva bhikSA ke lie nagara meM bhramaNa kara rahe the| bhagavAna kA pautra zreyAMsa kumAra apane mahala ke dvAra para khar3A thaa| usane bhagavAna ko dekhA / nirnimeSa dekhatA rahA / Akhira use jAti - smaraNa jJAna ho gayA / pUrvajanmoM kI smRti Ate hI use bhikSA vidhi kA jJAna mila gyaa| apane jJAna bala se usane jAna liyA ki bhagavAna eka varSa se nirAhArI haiN| usane bhagavAna se bhikSA grahaNa karane kI prArthanA kii| zuddha prAsuka ikSurasa kA dAna bhagavAna ko diyaa| 'ahodAnaM' kI divya dhvaniyoM se nabhamaNDala gUMja utthaa| paMca dravyoM kI vRSTi huii| dAna dharma kA pracalana prAraMbha huaa| vaha dina vaizAkha zukla tRtIyA kA dina thaa| Aja bhI usa dina * jaina caritra koza *** ... 76
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko akSayatRtIyA ke rUpa meM manAyA jAtA hai| bhagavAna ke varSItapa ke upalakSya meM Aja bhI jaina dharma meM varSItapa kA bahupracalana hai| ___eka hajAra varSa taka sAdhanA karane ke pazcAt bhagavAna ko purimatAla nagara meM kevalajJAna prApta huaa| bhagavAna ne dharmatIrtha kI saMsthApanA kii| unake puMDarIka Adi caurAsI gaNadhara the| eka lAkha pUrva taka arihaMta pada para rahakara bhagavAna RSabhadeva dasa hajAra muniyoM ke sAtha mAgha vadI 13 ko aSTApada parvata para siddha hue| RSabhAnana svAmI (viharamAna tIrthaMkara) saptama viharamAna tIrthaMkara, jo vartamAna meM dhAtakI khaNDa ke pUrva mahAvideha kSetra kI vapu vijaya meM vicaraNazIla haiN| vapu vijaya kI susImA nagarI meM prabhu kA janma huA thaa| mahArAja kIrtirAya aura unakI paTTamahiSI vIrasenA prabhu ke janaka aura jananI haiN| yauvana vaya meM rAjakumArI jayAdevI ke sAtha prabhu kA pANigrahaNa huaa| tirAsI lAkha pUrva kI avasthA taka prabhu ne zAsana sUtra sNbhaalaa| tadanantara varSIdAna dekara prabhu pravrajita bne| kevalajJAna prApta kara tIrtha kI saMsthApanA kI aura tIrthaMkara pada paayaa| asaMkhya bhavyajanoM ko AtmakalyANa kA amRtapAna karAte hue caurAsI lAkha pUrva kA AyuSya pUrNa kara prabhu nirvANa ko upalabdha hoNge| RSidattA rAjarSi hariSeNa kI putrii| usakA janma jaMgala meM hI huA thaa| janma kI ghaTanA vicitra hai| eka rAjakumArI hote hue bhI use jaMgala meM janma isalie lenA par3A kyoMki jaba vaha garbha meM thI, tabhI usake pitA tAmbAvatI nareza mahArAja hariSeNa aura unakI rAnI prItimatI ne tApasa dharma kI pravrajyA le lI thii| phalataH jaMgala meM tApasI pravrajyA kA pAlana karate hue prItimatI ne putrI ko janma diyA, jisakA nAma RSidattA rakhA gyaa| putrI ke janma ke dasaveM dina hI prItimatI kA dehAnta ho gyaa| putrI kA lAlana-pAlana rAjarSi hariSeNa ne kiyaa| RSidattA jaMgala meM kaMdamUla khAkara javAna huii| eka bAra rathamardanapura nagara ke mahArAja hemaratha kA putra kanakaratha usI mArga se, jisa mArga ke nikaTa rAjarSi hariSeNa kI parNakuTI thI, apanI caturaMgiNI senA ke sAtha kAberI nagarI kI rAjakumArI rukmiNI se vivAha karane ke lie jA rahA thaa| udhara se gujarate hue kanakaratha kI dRSTi RSidattA para pdd'ii| vaha usake rUpa para mohita ho gyaa| kanakaratha ko dekhate hI RSidattA eka dizA meM calI gii| rAjakumAra usake pIche-pIche gyaa| rAjarSi hariSeNa se usakA paricaya huaa| rAjarSi ne bhI apanA paricaya diyA aura RSidattA ke janma kI ghaTanA varNita kii| rAjakumAra kanakaratha ne rAjarSi se unakI putrI kI yAcanA apane lie kI, jise rAjarSi ne saharSa svIkAra kara liyaa| phalataH jaMgala meM hI RSidattA se vivAha racAkara kanakaratha vApisa apane nagara ko lauTa gyaa| RSidattA ke rUpa aura guNoM para vaha aisA mugdha huA ki use rukmiNI kA vicAra hI nahIM aayaa| apane nagara meM pahuMcakara vaha AnandapUrvaka rahane lgaa| __udhara kAberI nareza ne sunizcita samaya para apanI putrI ke vivAha ke samasta prabandha kie the| parantu yaha jAnakara ki rAjakumAra kanakaratha mArga meM hI kisI kumArI se pANigrahaNa kara vApisa lauTa gayA hai, kAberI rAjaparivAra meM zoka vyApta ho gyaa| raMga meM bhaMga dekhakara rAjakumArI rukmiNI mUrchita ho gii| rAjA ne putrI ko saMbhAlA aura sAntvanA dI ki usakA vivAha kisI anya rAjakumAra se kiyA jaaegaa| rukmiNI ne pitR-prastAva ko nakArate hue kahA ki agara vaha vivAha karegI to kanakaratha se hI karegI, anyathA AjIvana avivAhita rhegii| ... jaina caritra koza .. ...77 ...
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ ArtadhyAna meM rata rukmiNI ne apane durbhAgya ke lie RSidattA ko doSI maanaa| RSidattA ko mArga se haTAne ke lie vaha upAya socane lgii| parantu koI bhI sarala upAya vaha khoja na skii| Akhira usane sulasA nAmaka yoginI kI sahAyatA lii| pracura dhana kA pralobhana pAkara sulasA yoginI ne rukmiNI ko vizvasta kara diyA ki zIghra hI vaha RSidattA ko usake mArga se haTA degii| sulasA yoginI apane vidyAbala se rathamardanapura nagara meM phuNcii| rAtri meM apanI yogavidyA se usane eka puruSa kA vadha kiyA aura usake mAMsapiNDa RSidattA kI zaiyA para DAla die| sAtha hI rudhira se RSidattA kA muMha pota diyaa| pariNAma yaha huA ki RSidattA ko narabhakSiNI ghoSita kara mRtyudaNDa de diyA gyaa| nagara se dUra Ardra lakar3iyoM kI citA sajAkara RSidattA ko usa citA meM DAlakara Aga lagA dI gii| ___rAjarSi hariSeNa deha tyAga kara deva hue the| putrI kI yaha durdazA dekhakara ve vahAM Ae aura usakI rakSA kii| putrI ko rUpaparAvartinI vidyA dekara aura apane khoe hue pada va gaurava kI punarNApti kI yukti batAkara ve apane sthAna para lauTa ge| rAjakumAra kanakaratha RSidattA ko bhUla nahIM paayaa| use vizvAsa nahIM thA ki RSidattA narabhakSiNI ho sakatI hai| vaha aharniza usI kI smRti meM khoyA rhtaa| rukmiNI ne apanA patha prazasta pAkara apane pitA se kahakara rathamardanapura dUta bhijvaayaa| rAjA hemaratha ne dUta kA svAgata kiyA aura zIghra hI apane putra ke vivAha ke lie Ane kA vacana de diyaa| kanakaratha punarvivAha ke lie taiyAra nahIM thA, para pitA ke vacana kI rakSA ke lie use kAberI ke lie prasthAna karanA pdd'aa| udhara RSidattA eka RSi yuvaka kA veza dharakara kanakaratha ke mArga para baiTha gii| donoM meM paraspara ghaniSThatA nirmita huii| kanakaratha ne yuvaka RSi ko apane sAtha rahane ke lie manA liyaa| bArAta kAberI pahuMcI aura kanakaratha ke sAtha rukmiNI kA vivAha sampanna ho gyaa| pati-patnI kI prathama bheMTa meM donoM ke madhya paraspara vArtAlApa huaa| RSidattA ke prasaMga para bhAvuka banakara rukmiNI ne spaSTa kiyA ki usane hI apane priyatama ko pAne ke lie RSidattA ko mArga se haTAyA hai| isase kanakaratha cauMka gyaa| vastusthiti jAnane ke lie usane kRtrima prema dikhAte hue rukmiNI se pUchA ki usane RSidattA ko mArga se haTAne ke lie kyA kiyaa| isa para rukmiNI ne vizleSaNapUrvaka pUrI bAta batA dii| ___kanakaratha kA RSidattA para ananya anurAga bhAva thaa| rukmiNI ke SaDyantra ke kAraNa use apanI patnI ko khonA par3A hai, yaha bAta jAnakara kanakaratha ke krodha kA pArAvAra na rhaa| usane talavAra khIMca lI aura kar3akakara bolA, duSTe! tU eka niraparAdhinI strI kI hatyArI hai! maiM tujhe jIvita nahIM choDUMgA! pAsa ke kakSa meM vizrAmazIla RSi yuvaka kanakaratha ke vacana sunakara sAvadhAna ho gyaa| usane tatkSaNa madhyasthatA kI aura kanakaratha ko zAnta kiyA, sAtha hI use vizvAsa dilAyA ki use usakI pUrva patnI RSidattA bhI prApta ho jaaegii| pAsa ke kakSa meM jAkara RSi yuvaka ne apanA vAstavika rUpa prApta kiyA aura pati ke ke pAsa pahaMcakara usake caraNa sparza kie| kanakaratha ke harSa kA pAra na rhaa| RSidattA kI prArthanA para kanakaratha ne rukmiNI ko kSamA kara diyaa| isa prakAra RSidattA ne apakArI para bhI upakAra kara nArI kI gaurava-garimA ko bar3hA diyaa| -isidattA cariyaM ... 78 ... .. jaina caritra koza ...
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMbala-saMbala nAgakumAra jAti ke ye do deva pUrvabhava meM do baila the| mathurA nagarI ke zrAvaka jinadAsa ke ghara meM rahane ke kAraNa aura usake dharma-karma kA mauna AcaraNa karane ke kAraNa ye donoM baila marakara deva bne| jinadAsa ne yaha niyama liyA thA ki vaha vyavasAya athavA gRhakArya ke lie pazu nahIM rkhegaa| vaha dUdha-ghRtAdi eka gvAle se kharIdA karatA thaa| gvAlA seTha ko zreSTha aura zuddha ghI-dUdha detaa| isase seTha kA anurAga bhAva gvAle para bar3hatA gyaa| gvAle ke ghara kisI utsava ke prasaMga para seTha ne paryApta dhana-sAmagrI dekara usakI sahAyatA kii| gvAle kA mAna gAMva meM kAphI bar3ha gyaa| usane isake lie seTha jI ko hI nimitta maanaa| usake yahAM yuvA aura sundara vRSabhoM kI eka jor3I thii| vaha vRSabhoM kI usa jor3I ko seTha jI ko bheMTa dene ke lie aayaa| parantu seTha jI ne use asvIkAra kara diyaa| isase bhI gvAlA nirAza nahIM huA aura cupake se seTha ke ghara bailoM ko bAMdhakara calA gyaa| ___ isase seTha dharmasaMkaTa meM phaMsa gyaa| usane vicAra kiyA, yadi maiM bailoM ko apane ghara se nikAlatA hUM to koI na koI vyakti unheM pakar3a legA aura manamAnA kAma legaa| mere lie yahI yuktiyukta hai ki ina bailoM ko apane pAsa rakhU aura apane niyama ke anusAra inase kAma na lekara bhI inakA bharaNa-poSaNa karUM / ukta saMkalpa ke sAtha seTha ne bailoM ko apane pAsa rakha liyA aura unake khAna-pAna kI samucita vyavasthA kara dii| niraMtara saMparka se seTha kA anurAga bailoM para bar3hatA gyaa| baila bhI seTha se vizeSa anurAga rakhane lge| seTha parva-tithiyoM ko upavAsa karate to una dinoM meM baila bhI nirAhArI rhte| isase seTha ke prema meM uttarottara vRddhi hotI rhii| kisI samaya nagara meM baila-daur3a kA Ayojana huaa| seTha kA eka mitra thA jo isa pratiyogitA meM bhAga lene ko utsuka thaa| parantu usake baila isa yogya nahIM the ki unheM pratiyogitA meM utArA jaae| vaha seTha ke pAsa aayaa| seTha ghara para nahIM the| mitra seTha kI anumati ke binA hI bailoM ko le gyaa| pratiyogitA meM usane una bailoM ko utArA aura vijayI huaa| zAma ko vaha bailoM ko seTha ke ghara bAMdhakara calA gyaa| bailoM ne jIvana meM prathama bAra aisA kaThora zrama kiyA thaa| yaha eka aisA zrama thA jisane bailoM ke zarIra ke saMdha tor3a die the| cAbukoM kI mAra se baila adhamare bana gae the| seTha ghara lauTe to bailoM kI dazA para bahuta dukhI hue| mitra ke AcaraNa para unheM bar3A kaSTa huaa| bailoM kI dazA dekhakara seTha samajha gae ki unheM bacAyA nahIM jA sktaa| seTha ne pUrNa premabhAva se bailoM ko sahalAyA aura unheM navakAra maMtra sunaayaa| kucha hI dera meM bailoM kI mRtyu ho gii| mRtyu ko prApta hokara donoM baila kaMbala aura saMbala nAmaka nAgakumAra jAti ke deva bne| inhIM kaMbala aura saMbala devoM ne eka bAra bhagavAna mahAvIra para Ae upasarga se una kI rakSA kI thii| ghaTanA isa prakAra hai bhagavAna mahAvIra eka bAra gaMgA nadI ko pAra karane ke lie zuddhadaMta nAmaka nAvika kI naukA para ArUr3ha hue| jaise hI naukA calI, kinAre para sthita vRkSa para baiThA huA ullU bolane lgaa| naukA meM khemila nAmaka zakuna zAstrI bhI thaa| usane kahA, pratIta hotA hai ki hama para maraNAntika upasarga Ane vAlA hai| AzA kI .. jaina caritra koza ... ... 79 ...
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka hI kiraNa hai aura vaha hai yaha zramaNa / isa zramaNa ke kAraNa hI hamArI rakSA ho sakatI hai| udhara jaise hI naukA gaMgA kI madhya dhAra meM pahuMcI vaise hI ekAeka tUphAna A gyaa| yaha tUphAna prabhu ke pUrvajanma ke vairI siMha ke jIva ne utpanna kiyA thA, jo sudaMSTra nAma kA deva banA thaa| pIpala ke patte kI bhAMti naukA kAMpane lgii| yAtrI cIkhane-cillAne lge| para bhagavAna mahAvIra bhaya se atIta dhyAna meM nimagna the| kisI bhI kSaNa naukA jala meM vilIna ho jAne vAlI thii| sahasA kaMbala aura saMbala devoM kA dhyAna isa ora AkRSTa huaa| prabhu ke jIvana ko saMkaTa meM dekhakara donoM deva tatkSaNa vahAM phuNce| eka ne sudaMSTra deva ko mAra bhagAyA tathA dUsare ne naukA ko uThAkara kinAre para pahuMcA diyaa| isa prakAra bhagavAna mahAvIra kI adRSTa kRpA se sabhI yAtriyoM ke prANoM kI rakSA huii| sabhI yAtrI prabhu ko praNAma kara apanI-apanI dizAoM meM cale ge| prabhu bhI apane gantavya kI ora bar3ha ge| kaMsa ___ mathurA ke rAjA ugrasena aura dhAriNI kA putra / jaba vaha mAtRgarbha meM AyA to dhAriNI ko pati ke kaleje kA mAMsa khAne kA dohada utpanna huaa| isI se dhAriNI ko vizvAsa ho gayA ki usake garbha meM jo jIva AyA hai, vaha usake pati kA zatru hai| so usane putra ko janma dete hI use kAMsI kI peTI meM banda karake nadI meM pravAhita kara diyaa| zaurIpura ke seTha subhadra ne usa peTI ko nikaalaa| bAlaka ko dekhakara vaha atyanta harSita huaa| kAMsI kI peTI meM hone se usakA nAma kaMsa rakha diyaa| bAlyakAla se hI kaMsa bar3A uddaNDa thaa| vaha baccoM ko bicchuoM se DasavA detA, unheM pIr3A se bilabilAtA dekha kara ati prasanna hotaa| usakI ucchRkhalatA se parezAna hokara subhadra seTha ne use mahArAja vasudeva ke pAsa naukara rakha diyaa| mahArAja vasudeva ne kaMsa ko zastra kalA meM niSNAta banA diyaa| kisI samaya prativAsudeva jarAsaMdha ke Adeza para vasudeva siMharatha se yuddha karane ge| kaMsa unake sAtha thaa| yuddha meM kaMsa kA yuddha kauzala sara car3hakara bolaa| usane siMharatha ko bandI banA liyaa| kaMsa ke zaurya se prasanna hokara jarAsaMdha ne usase apanI putrI jIvayazA kA vivAha kara diyaa| kaMsa ko apane janma kA bheda jJAta huA to vaha krodha se bhara gyaa| usane jarAsaMdha se mathurA kA rAjya kara mocana meM mAMga liyaa| usane apane pitA mahArAja ugrasena ko na kevala padacyuta kiyA apitu unheM piMjare meM DAlakara nagaradvAra para bhI laTakA diyaa| ___ kaMsa ne apanI cacerI bahana devakI kA vivAha vasudeva se kiyaa| usI daurAna jIvayazA dvArA devara muni atimuktaka se upahAsa kiyA gyaa| muni ne kahA-jisake vivAha meM tuma itanI unmatta ho, usakI sAtavIM saMtAna tumhAre kula kA nAza kregii| muni kI bhaviSyavANI se paricita ho kaMsa ati krUra bana gyaa| usane chala se devakI aura vasudeva ko kArAgRha meM banda karavA diyaa| ___ hariNagameSI deva devakI aura sulasA ke putroM ko badalatA rhaa| mRta putroM ko prastara para paTakakara kaMsa prasanna hotA rhaa| sAtavIM saMtAna ke rUpa meM devakI ne kRSNa ko janma diyaa| kRSNa gokula meM pale bddh'e| unake puNya ke kavaca ko kaMsa bheda nahIM paayaa| usane kRSNavadha ke aneka niSphala prayatna kie| Akhira mathurA kI rAjyasabhA meM hI kRSNa ne kaMsa kA vadha kiyaa| mahArAja ugrasena aura apane mAtA-pitA ko mukta kraayaa| ugrasena ko punaH mathurA ke siMhAsana para AsIna kiyA gyaa| ___ apane krUra karmoM ke kAraNa kaMsa marakara naraka meM gyaa| ... 80 ... - jaina caritra koza...
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaccha-mahAkaccha bhagavAna RSabhadeva ke sAtha dIkSita hone vAle do raajaa| sudIrgha kAla taka bhojana na mila pAne ke kAraNa ye saMyama se calita hokara kandamUlAdi kA AhAra karane lge| isa prakAra jainetara saMnyAsI paramparA kA prAraMbha huaa| kaTaka kAzIdeza kA raajaa| (dakhie-brahmarAjA) kaTakavatI brahmadatta cakravartI kI eka raanii| (dekhie-brahmarAjA) kaTapUtanA ____eka vyaMtarI jo zAlizIrSa grAma ke bAhara udyAna meM rahatI thii| sAdhanA kAla ke chaThe varSa meM jaba bhagavAna mahAvIra usa udyAna meM dhyAnAvasthita the to usa vyaMtarI ne bhagavAna ko aneka lomaharSaka upasarga die the| kadamba nareza IsA kI dUsarI sadI meM vanavAsa pradeza meM kadamba rAjavaMza kI sthApanA huii| isa rAjavaMza kA saMsthApaka pukkaNa aparanAma trinetra mAnA jAtA hai| isa rAjavaMza meM kaI nareza hue| unameM se adhikatara nareza jaina dharma se vizeSa rUpa se prabhAvita the| kucha narezoM ne pravrajyA bhI dhAraNa kI thii| kadamba vaMza ke kucha rAjAoM ke nAma isa prakAra haiM-kAkutsthavarmana kadamba, mRgezavarmana kadamba, harivarmana kadamba, devavarmana aadi| ye sabhI nareza jaina AcAryoM kA vizeSa mAna karate the| inhoMne kaI jinAlayoM kA nirmANa karAyA aura dAna meM bhUmiyAM pradAna kii| kanakaketu sAvatthI nagarI kA rAjA aura khaMdhaka muni kA jnk| (dekhie-khaMdhaka muni) kanakatilakA __ tilakAnagarI nareza mahArAja vidyutgati kI ardhaaNginii| (dekhie-marubhUti) (ka) kanakadhvaja pRthvIbhUSaNa nagara kA raajaa| (dekhie-sunandA) (kha) kanakadhvaja kanakaratha kA putr| (dekhie-tetalIputra) kanakaprabhA (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 16 kanakamaMjarI eka vRddha citrakAra citrAMgada kI atyanta buddhimatI aura citrakAritA meM nipuNa kanyA, jisakI buddhimattA ... jaina caritra koza ... ...81 ...
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura vAkcAturya para mugdha hokara kSitipratiSThitapura ke rAjA jitazatru ne usase vivAha kiyA thA / yahI kanakamaMjarI bhavAntara meM kanakamAlA banI aura rAjA jitazatru pratyekabuddha naggati bane / - uttarAdhyayana TIkA (bhAvavijayakRta) kanakamAlA meghakUTa nagara ke vidyAdhara rAjA meghasaMvara kI aputravatI paTarAnI, jisane rukmiNI ke putra pradyumna kumAra kA pAlana-poSaNa kiyA thA / kanakaratha eka rAjyalipsu rAjA, apane putroM ko isa vicAra se mAra detA thA ki ve usake rAjya para uttarAdhikAra na jatAne lgeN| (dekhie -tetalIputra) kanakasundarI campAnagarI ke zramaNopAsaka zreSThI jinadatta kI putrI, eka buddhimatI aura dharmasamarpitA bAlA / vivAha ayodhyA nagarI ke zreSThI dhanadatta ke putra madanakumAra se sampanna huA thA / para madanakumAra vivAha se pUrvI vezyAputrI gulAba ke premapAza meM baMdhA thaa| gulAba kI mAtA gaNikA kAmalatA ko jaba yaha jJAta huA ki usakI putrI ke premI madanakumAra kA vivAha campAnagarI kI kanakasundarI nAmaka aniMdya sundarI bAlA se sampanna hone jA rahA hai to usane madanakumAra ke kAna bhara die ki kanakasundarI to kAnI hai aura usake samakakSa nahIM hai| kAnoM ke kacce madanakumAra ne kanakasundarI se vivAha to kara liyA para usase bAta karanA to dUra, usakA ghUMghaTa taka uThAkara nahIM dekhA ki vaha ekAkSI hI hai| vivAha ke pazcAt bhI gulAba ke prema-pAza se vaha mukta nahIM huaa| I kanakasundarI jinopAsikA thI / usane pativimukhatA ko apane karmoM kA hI doSa mAnA / vaha dharmadhyAnapUrvaka jIvanayApana karane lgii| kisI samaya kaumudI mahotsava hetu jAte hue nagaranareza kI dRSTi kanakasundarI ke rUpa para pdd'ii| usane jAla phailAkara kanakasundarI ko apanA banAnA cAhA / para kanakasundarI ne apanI buddhimattA se rAjA ko supatha para lA diyA aura rAjA ne use bahana kA mAna dekara sammAnita kiyA / Akhira kanakasundarI ne madanakumAra ko bhI supathagAmI banA liyaa| madanakumAra ne jaba apanI patnI kA ghUMghaTa uThAyA to use sarvAMgapUrNa sundarI dekhakara vaha cakita raha gyaa| gaNikA ke kapaTajAla ko jAnakara use usase ghRNA ho gaI aura apanI patnI ke sAtha vaha sAnanda jIvanayApana karane lagA / kanakasundarI ne apane pati ko bhI jina dharma kA upAsaka banA diyaa| dharma-dhyAnapUrvaka jIvana yApana karate hue Ayu ke aMtima pakSa meM kanakasundarI aura madana kumAra ne dIkSA dhAraNa kI aura aMta meM mokSapada prApta kiyA / kanakA (AryA ) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai / (dekhie - kamalA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a. 15 kaniSka (rAjA) mathurA nagarI para I. kI prathama sadI se lekara tRtIya sadI taka kuSANa rAjAoM kA zAsana rahA, jinameM kaniSka nAmaka rAjA kA vizeSa prabhAva rhaa| vaha sarvadharma samanvaya kI nIti kA saMvAhaka thA / jaina dharma kI ... 82 * jaina caritra koza ***
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ ora usakA paryApta jhukAva thaa| usake samaya ke mathurA se prApta zilAlekhoM meM se kaI jaina zilAlekhoM para usakA nAma bhI aMkita hai| -mathurA ke zilAlekha (ka) kapila (kapilA) kapila campAnareza dadhivAhana kA rAjapurohita thA aura kapilA usakI patnI thii| (dekhie-sudarzana seTha) (kha) kapila (kevalI) uttarAdhyayana sUtra meM inakA vistRta varNana hai| inakA saMkSipta paricaya nimna rUpa meM hai kauzAmbI ke rAjapurohita kAzyapa brAhmaNa kapila ke pitA the| inakI mAtA kA nAma zrIdevI thaa| mAtApitA ke lAr3a-pyAra ke kAraNa kapila apaThita raha ge| durdaivavaza kAzyapa akAlakAla-kavalita bana ge| apaThita hone se kapila apane pitA kA pada na pA skaa| eka anya paNDita ko rAjA ne rAjapurohita banA diyaa| pariNAmataH kapila aura usakI mAtA Arthika saMkaTa se ghira ge| kisI samaya nae rAjapurohita kI savArI nikala rahI thii| purAnI smRtiyoM meM khokara zrIdevI sAzrunayanA ho gii| kapila ke pUchane para usane batA diyA ki kisI samaya tumhAre pitA kI savArI aise hI nikalatI thii| unakI mRtyu ke pazcAt isa pada para tumhArA adhikAra hotaa| para tuma to apaThita ho| isalie rAjA ne isa nae paNDita ko rAjapurohita banA diyA hai| sunakara kapila meM par3hane kI umaMga jaagii| usane saMkalpa kiyA ki vaha par3hakara apane pitA kA uttarAdhikAra prApta kregaa| zrIdevI ne use apane pati ke mitra zrAvastI nivAsI upAdhyAya indradatta ke pAsa adhyayana ke lie bheja diyaa| indradatta ne eka seTha ke yahAM kapila ke bhojana aura AvAsa kI vyavasthA karavA dii| kapila kA bhojana eka dAsI banAtI thii| dAsI yuvA thii| kapila bhI yuvA thaa| pratidina kA pArasparika milana prema meM badala gyaa| kapila kA mana adhyayana se bhaTaka gyaa| bheda khulA to seTha ne apanI sevAeM vApisa le liiN| kapila aura dAsI ko udara poSaNa kaThina ho gyaa| dAsI ne hI isakA samAdhAna nikaalaa| usane kapila ko batAyA ki yahAM ke mahArAja pratidina prAtaH unake pAsa sarvaprathama pahuMcane vAle brAhmaNa ko do mAsA sonA dAna dete haiN| ve mahArAja ke pAsa jAeM aura sonA prApta kreN| kapila sarvaprathama pahuMcane kI umaMga meM AdhI rAta ko hI rAjamahala ke dvAra para pahuMca gyaa| paharedAroM ne use cora samajhakara pakar3a liyA aura prAtaHkAla mahArAja ke samakSa peza kiyaa| rAjA ke pUchane para kapila ne apanI kahAnI athAnta kaha dii| usakI nizchalatA se rAjA bahuta prabhAvita huaa| usane kahA, vaha jo cAhe mAMga le, use muMha mAMgA varadAna milegaa| kapila ne socane ke lie kucha samaya maaNgaa| vaha mahala ke pIche udyAna meM calA gyaa| usane socA-cAra mAsA sonA mAMga lU~? para cAra se kyA hogA? ATha mAMga lUM? yUM solaha, battIsa, cauMsaTha se bar3hate-bar3hate vaha pUrA rAjya mAMgane ko taiyAra ho gyaa| para usI kSaNa usakI vicAradhArA badala gii| vicAra mudd'e| usane svayaM ko dhikkaaraa| bhAva dazA nirmala, sunirmala aura parama sunirmala bana gii| karmakArAeM kaTa giiN| kapila ko kevalajJAna ho gyaa| deva-duMdubhiyAM baja utthiiN| rAjA, prajA aura deva kapila ke caraNoM meM nata ho ge| - kisI samaya kapila kevalI eka jaMgala se gujara rahe the| vahAM unheM balabhadra pramukha pAMca sau tIsa coroM ne ghera liyaa| kapila ne aisA vairAgyotpAdaka gIta gAyA jisase ve pAMca sau tIsa cora prabuddha hokara muni bana ge| dIrgha kAla taka dharmopadezoM se bhavyoM kA uddhAra karate hue kapila siddha hue| -uttarAdhyayana sUtra ...jaina caritra koza ... ... 83 ...
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ma) kapila (brAhmaNa) eka zramaNopAsaka brAhmaNa / usakA putra kalpaka nanda sAmrAjya ke prathama nareza naMda kA maMtrI thaa| anumAnataH kapila sarvajJa jaMbUsvAmI ke samaya kA zramaNopAsaka thaa| -pariziSTa parva, sarga-7 kamaTha ___bhagavAna pArzvakAlIna eka taaps| pArzva caritra ke anusAra bhagavAna pArzva aura kamaTha ke jIva kA vigata kaI janmoM se paraspara kisI na kisI rUpa meM sambandha rhaa| ahaMkAra aura dveSa ke vaza hokara kamaTha kA jIva pArzva ke jIva ko vibhinna prakAra se pratAr3anAeM detA rahA, para pArzva kA jIva samatA aura kSamA bhAva ke dvArA nirantara AtmavikAsa karatA rhaa| kisI ajJAta puNya ke phalasvarUpa mAnava bhava prApta kara kamaTha ne tApasavRtti aMgIkAra kI aura vaha ajJAna tapa karane lgaa| paMcAgni tapa se usane loka meM paryApta yaza arjita kara liyaa| paMcAgni meM jala rahe eka bar3e lakkar3a meM rahe hue sarpayugala kA bheda kholakara rAjakumAra pArzva ne kamaTha ke ajJAna tapa se janatA ko sAvadhAna kiyaa| tapa se ho rahI hiMsA ko sAkSAt dekhakara janatA ne kamaTha ko dhikkaaraa| usakA yaza apayaza meM badala gyaa| niraMtara Arta aura raudradhyAna meM rahakara ajJAna tapa karate hue kamaTha ne AyuSya pUrNa kiyaa| ajJAna tapa ke phalasvarUpa vaha bhavanavAsI devoM meM meghamAlI nAmaka deva bnaa| vahAM bhI usake mana meM prabhu pArzva ke prati rahA huA IrSyAbhAva kama nahIM huaa| eka bAra usane ghanaghora varSA kara prabhu pArzva ko jala meM DubonA caahaa| Akhira dharaNendra padmAvatI kI prabhu-bhakti ke samakSa kamaTha bhayabhIta bana gayA aura prabhu ko upasarga mukta kara tathA kSamA mAMga kara apane sthAna para calA gyaa| -tIrthaMkara caritra kamala zrIpura nagara ke bArahavratI zrAvaka zrIpati zreSThI kA ikalautA putra, eka uddaNDa, avinIta aura durvyasanI yuvk| aisI koI burAI nahIM thI, jo usake jIvana meM nahIM thii| zrIpati agragaNya zrAvaka the| sabhI saMta usa para kRpAvarSaNa karate the| kitane hI saMtoM ne kamala ko sanmArga para lAne kA prayAsa kiyA, para cIkane ghar3e para jaise jalabindu nahIM ThaharatA, vaise hI kamala para kisI bhI saMta kI zikSA kA prabhAva nahIM pdd'aa| eka bAra eka AcArya zrIpura nagara meM pdhaare| unhoMne kamala se kahA, koI eka niyama tuma dhAraNa kara lo! upahAsa kI zailI meM kamala ne kahA, 'to mere par3ausI kumhAra kA muMha dekhe binA bhojana nahIM karanA' yaha niyama karA diijie| jJAnI AcArya ne kamala ko niyama karA diyA aura kahA, choTe se choTe niyama kA bhI zraddhA se pAlana kiyA jAe to usakA mahAna phala hotA hai| kamala kumhAra kA muMha dekhakara pratidina bhojana krtaa| eka dina vaha bhojana karane baiThA to use niyama smaraNa aayaa| usa samaya kumhAra ghara para nahIM thaa| use jJAta huA ki vaha to jaMgala meM miTTI lene gayA hai| kamala daur3akara jaMgala meM phuNcaa| udhara miTTI khodate hue kumhAra ko paryApta dhana milA thaa| dUra se hI kamala ne kumhAra kA muMha dekhA aura 'dekha liyA-dekha liyA' kahakara ghara kI ora bhaagaa| kumhAra cintita huA ki kamala bAta phailA degA to dhana use rAjakoSa meM denA pdd'egaa| vaha daur3A-daur3A kamala ke pAsa pahuMcA aura bolA, hama AdhA-AdhA dhana bAMTa leMge, kisI se mata kahanA! kamala pUrI bAta samajha gyaa| usane kumhAra se AdhA dhana prApta kara liyaa| rAtri meM apanI zaiyA para leTA huA kamala acintya dhana kI prApti para prasanna ho rahA thaa| cintana .... 84 - - jaina caritra koza ...
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravAha calate-calate gRhIta-niyama para Akara Thahara gyaa| use AcArya zrI ke zabda smaraNa ho Ae.....choTe-se choTe niyama kA bhI zraddhA se pAlana kiyA jAe to usakA bhI mahAna phala hotA hai| kamala kA cintana UrdhvamukhI ho gayA, yadi maiM AcArya zrI dvArA nirdiSTa niyamoM kA zraddhApUrvaka pAlana karUM unakA kitanA mahAna phala hogA, usakI to kalpanA hI saMbhava nahIM hai| isI cintana meM usane rAtri bitA dii| dUsare dina subaha usane pitA ko praNAma kiyA aura bolA, pitAjI ! maiM AcArya zrI ke darzana karanA cAhatA hUM / putra ke ukta vacana sunakara pitA ko mAno svarga kA sAmrAjya mila gayA ho ! kamala pitA ke sAtha AcArya zrI ke pAsa phuNcaa| usane AcArya zrI se prArthanA kI ki usake lie jo-jo ucita haiM, ve niyama use karA deM / AcArya zrI ne kamala ko saptakuvyasanoM kA tyAga karAyA aura zrAvaka ke vrata pradAna kie| kamala kA jIvana AmUlacUla badala gayA / dRr3hatApUrvaka zrAvakadharma kA pAlana karate hue vaha sadgati kA adhikArI banA / - vinoda kathA saMgraha, patra 1 ( rAjazekhara sUri racita, 14vIM zatI) (ka) kamalaprabhA (dekhie-zrIpAla ) (kha) kamalaprabhA (AryA ) prabhu pArzva ke dharmatIrtha meM huI kamalaprabhA AryA kA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai / (dekhie - kamalA -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a. 2 Aya) (ka) kamalazrI hastinApura nagara ke nagaraseTha dhanasAra kI pativratA patnI / (dekhie-bhaviSyadatta) (kha) kamalazrI avantI nagarI ke dhana seTha kI patnI / (dekhie - atUMkArI bhaTTA ) kamala seTha 1 vijayapura nagara kA rahane vAlA eka satyavAdI aura dharmAtmA seTha / kamalaseTha eka jaina zrAvaka thA / use prANoM se adhika praNa priya the| usakA eka putra thA, jisakA nAma vimala thA aura vaha svacchandAcArI, asatyabhASI tathA dhUrta thaa| pitA ne putra ko punaH punaH samajhAne aura satpatha para lAne kA prayatna kiyA, parantu vimala ko apane pitA ke Adarza svIkAra nahIM the| vaha dhana ko hI saphalatA kI kuMjI aura jIvana kA zreyas mAnatA thaa| dhana ke lie vaha dUsaroM ko Thagane ke lie sadaiva tatpara rahatA thA / eka bAra vimala vyApAra ke lie videza gayA aura dhUrtakalA dvArA paryApta dhana arjita karake lauTA / usI nagara kA eka anya seTha sAgaradatta bhI usI dina paryApta dhanArjana ke sAtha videza se lauttaa| vimala aura sAgara videza meM bhI kaI sthAnoM para sAtha-sAtha rahe the tathA vimala ne dhUrtakalA dvArA sAgara ko kaI prasaMgoM para ThagA thaa| vijayapura pahuMcakara vimala ne sAgara ke sAtha AgrahapUrvaka koI zarta lgaaii| vimala ko vizvAsa thA ki vaha zarta jItegA aura sAgaradatta kA pUrA dhana har3apa kara legaa| para vaha zarta hAra gayA aura usake pUre dhana para sAgaradatta kA adhikAra ho gyaa| yaha zarta kamala seTha kI maujUdagI meM hI taya huI thI / kamala seTha nagara ke prAmANika vyakti the| unake kathana ko rAjA bhI prAmANika mAnatA thA / vimala ko vizvAsa thA ki usakA pitA usI kA pakSa legA / isI vizvAsa ke AdhAra para vimala ne sAgaradatta ke viruddha rAjA ke samakSa zikAyata *** jaina caritra koza - *** 85
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI ki usane usakA samasta dhana har3apa liyA hai| rAjA ne sAgaradatta ko rAjasabhA meM bulvaayaa| vAdI aura prativAdI - vimala aura sAgaradatta ne rAjA ke samakSa apane-apane pakSa rakhe / parantu satya aura asatya kA nirNaya nahIM ho paayaa| taba vAdI aura prativAdI kI sahamati se kamala seTha ko nyAya karane kA adhikAra diyA gayA / isase vimala prasanna huA / use vizvAsa thA ki usakA pitA usI ke lAbha kA phaisalA sunaaegaa| para sAgaradatta ko yaha vizvAsa thA ki kamala seTha dUdha kA dUdha aura pAnI kA pAnI karegA / kamala seTha nyAya ke siMhAsana para baitthe| unhoMne nyAya karate hue kahA, vimala ke Agraha para hI sAgaradatta zarta svIkAra kI aura vaha zarta jIta gayA, isalie vimala ke dhana para sAgaradatta kA hI adhikAra hai| kamala seTha ke isa nyAya para sabhA meM unakI prAmANikatA kI jaya-jayakAra huI / vimala kA mana baiTha gyaa| rAjA ne use daNDita kiyA / kamala seTha ko rAjA ne apanA nyAyAdhikArI niyukta kiyaa| jIvana ke uttara pakSa meM kamala seTha ne saMyama grahaNa kiyA aura niraticAra saMyama kI ArAdhanA kara ve mokSa gae / - jaina kathA ratnakoSa -bhAga-2 / dharmaratna prakaraNa TIkA (ka) kamalA zrIbAla nAmaka nagara ke rAjA naravAhana kI rAnI / (dekhie - lalitAMga kumAra) (kha) kamalA bhRgukaccha nareza mahArAja megharatha kI putrI aura sopArapura nareza rativallabha kI arddhAMginI / eka parama patiparAyaNA, udArahRdayA aura rUpa- guNa sampanna sannArI / kisI samaya girivardhana nagara kA rAjA kIrtidhvaja vyApAriyoM ke mukha se kamalA ke rUpa kI prazaMsA sunakara use prApta karane ke lie adhIra bana gayA / usane apane vidyAdhara mitra ke sahayoga se kamalA ko palaMga sahita apaharaNa karA apane mahala meM maMgavA liyaa| prabhAta khilane para kamalA ne apane ko nae sthAna para paayaa| jaba taka vaha kucha soca pAtI, kIrtidhvaja vahAM AyA / usane kamalA ko pUrI ghaTanA batAI aura apanA mantavya spaSTa kara diyA ki vaha use apanI rAnI banAnA cAhatA hai| kamalA ne kIrtidhvaja ko kaThora vacanoM se pratAr3ita kiyA aura kahA ki vaha usake pati ke kopa se baca nahIM paaegaa| para usake kaThora vacanoM kA kIrtidhvaja para koI prabhAva nahIM pdd'aa| usane vibhinna yuktiyoM se kamalA ko apane anukUla banAnA cAhA para use saphalatA nahIM milii| Akhira use usane jaMjIroM meM jakar3akara andherI koTharI meM DAla diyaa| rAjA ko vizvAsa thA ki kucha dinoM taka kaSTa bhogakara kamalA use apanA legI / udhara rAjA rativallabha ne caturdik apanI rAnI kI khoja karAI, para use saphalatA nahIM milii| kucha samaya pazcAt eka atIndriya jJAnI se rativallabha ko jJAta huA ki usakI patnI kIrtidhvaja rAjA kI bandinI banI huI hai aura apane zIla kI rakSA meM tatpara hai| rativallabha ne vizAla senA sajAkara girivardhana nagara ke lie kUca kara diyA / udhara girivardhana nagara meM bhI eka muni Ae / rAjA munivandana ke lie gyaa| muni ko vandana kara rAjA ne unase dharmopadeza dene kI prArthanA kii| muni atizaya jJAnI the| unhoMne rAjA se kahA, rAjan ! eka satI ko bandinI banAkara tuma dharmopadeza sunanA cAhate ho ? usa satI kI hitazikSA hI tumhAre lie sabase bar3A dharmopadeza hai| zIghra hI usa sannArI ko svatantra kara do anyathA satI ke kopa se tumhArA baca pAnA asaMbhava hogA ! jaina caritra koza *** *** 86 ...
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ muni ke vacana sunakara rAjA kI sadbuddhi jAgrata ho gii| usane mahAsatI kamalA ko mukta kara diyA 7aura usake caraNoM meM gira kara kSamA mAMgane lgaa| usane use bhaginI kA pada diyA aura AzvAsana diyA ki vaha use zIghra hI usake pati kI zaraNa meM pahuMcA degaa| usane apane vacana ke anurUpa pUrNa bahumAnapUrvaka kamalA ko usake pati ke pAsa pahuMcA diyA aura apane akSamya aparAdha ke lie rAjA rativallabha se kSamA maaNgii| mahAsatI kamalA ne aMtima avasthA meM pravrajyA dhAraNa kara sadgati prApta kii| -zIlopadezamAlA (ga) kamalA (AryA) puruSAdAnIya prabhu pArzvanAtha ke samaya nAgapura nAma kA eka nagara thaa| usa nagara meM kamala nAma kA eka dhanI sArthavAha rahatA thaa| usakI patnI kA nAma kamalazrI thaa| usakI eka putrI thI, jisakA nAma kamalA thaa| eka bAra nAgapura nagara ke bAhya bhAga meM sthita sahasrAmravana nAmaka udyAna meM prabhu pArzvanAtha apane ziSya samudAya ke sAtha pdhaare| vizAla pariSad prabhu kA upadeza sunane ke lie udyAna meM ekatrita huii| kumArI kamalA bhI usa pariSad meM upasthita thii| prabhu kI AtmakalyANakArI dezanA ko sunakara kamalA ko saMsAra se vairAgya ho aayaa| mAtA-pitA kI AjJA prApta kara vaha prabhu ke zramaNI saMgha meM sammilita ho gii| puSpacUlA AryA ke sAnnidhya meM usane ekAdaza aMgoM kA adhyayana kiyA aura tapa-saMyama meM ramaNa karatI huI vicarane lgii| kAlAMtara meM kAlI AryA kI taraha kamalA AryA bhI zarIra-bakuzA bana gaI aura aMtima samaya meM virAdhaka avasthA meM mRtyu ko prApta kara vaha vANavyaMtara devoM ke svAmI pizAcendra kI agramahiSI ke rUpa meM jnmii| usane bhI kAlI devI ke samAna hI bhagavAna mahAvIra kI dharmasabhA meM nATyavidhi kA pradarzana kiyaa| ___ gaNadhara gautama ke prazna ke uttara meM tIrthaMkara deva mahAvIra svAmI ne kamalA devI kA ittivRtta prakaTa kiyA aura spaSTa kiyA ki vaha devaloka se cyavakara mahAvideha kSetra meM janma legii| vahAM saMyama kI niraticAra ArAdhanA dvArA mokSa prApta kregii| -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 1 kamalAvatI rAnI rAjA ikSukAra kI raanii| (dekhie-ikSukAra) karakaNDu ye pratyekabuddha the| pratyekabuddha vaha hotA hai, jo kisI ghaTanA athavA dRzya ko dekhakara svayaM pratibuddha hokara saMyama dhAraNa kre| vicitra ghaTanAkramoM se gujarakara karakaNDu eka parAkramI rAjA bnaa| rAjA banane taka use apane vAstavika mAtA-pitA kA jJAna nahIM thaa| cANDAla-gRha meM palane se vaha svayaM ko cANDAlaputra hI mAnatA thaa| vastutaH vaha janma se hI rAjakumAra thA, para azubha karmoM ke kAraNa usakA bAlyakAla atyanta kaSTaprada sthitiyoM meM biitaa| usakA sampUrNa paricaya nimnokta hai___aMgadeza kI rAjadhAnI campAnagarI meM mahArAja dadhivAhana rAjya karate the| unakI rAnI kA nAma padmAvatI thA, jo mahArAja ceTaka kI putrI thii| padmAvatI garbhavatI huii| garbha prabhAva se use eka vicitra dohada utpanna huA ki vaha mahArAja kI vezabhUSA meM hAthI para baiThe aura svayaM mahArAja usa para chatra taaneN| isa prakAra vaha vana-vihAra ko jaae| saMkocavaza isa dohada ko chipA lene se padmAvatI durbala hone lgii| rAjA ne jora dekara pUchA to saMkucAte hue rAnI ne apane hRdaya kI bAta kaha dii| rAjA ne muskarAte hue ise sahaja hI pUrNa karane ... jaina caritra koza ... ...87 ...
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI pUrI taiyArI karA dii| rAnI rAjasI-puruSaveza meM hAthI para baitthii| rAjA usake sira para chatra tAnakara usake pIche baitthaa| isa prakAra rAjA aura rAnI vanavihAra ko nikle| sahasA mausama badalane lgaa| nabha meghoM se saMkula ho gyaa| varSA kI phuhAreM girane lgiiN| aise meM hAthI matta ho gyaa| mahAvata ko usane nIce pheMka diyA aura rAjA-rAnI ko apanI pITha para lie tIvra vega se gahana jaMgaloM meM daur3a gyaa| rAjA aura rAnI kA jIvana saMkaTa se ghira cukA thaa| jisa mArga para hAthI daur3A jA rahA thA, usa mArga para sAmane eka jhukI huI zAkhAoM vAlA vRkSa thaa| rAjA ne rAnI ko saceta kiyA ki hAthI jaba usa vRkSa ke nIce se gujare to unheM zAkhAeM pakar3a prANa rakSA karanI caahie| jaise hI hAthI usa vRkSa ke nIce se gujarA, rAjA ne to zAkhA pakar3a lI lekina rAnI vaisA na kara skii| rAjA ne rAnI ko pITha para lie hAthI ko dUra saghana jaMgaloM meM vilIna hote dekhaa| nirAza-hatAza rAjA apane nagara ko lauTa gyaa| ____ udhara hAthI bahuta dUra nikala gyaa| eka jagaha jalAzaya dekhakara hAthI pAnI pIne ke lie ruka gyaa| rAnI ne avasara pAkara jalAzaya meM chalAMga lagA dI aura taira kara dUsare taTa para pahuMca gii| vaha eka dizA meM calI to use eka tApasa milA, jisane use batAyA ki yahAM se kucha hI dUrI para dattapura nagara hai, vahAM kA rAjA usakI yatheccha sahAyatA kara sakatA hai| tApasa ne kucha dUra taka sAtha jAkara padmAvatI ko nagara kA sIdhA mArga batA diyaa| padmAvatI dattapura phuNcii| nagara praveza karate hI use kucha zramaNiyAM dikhAI diiN| vaha unake sAtha upAzraya meM calI gii| sAdhviyoM ne padmAvatI ko upadeza diyaa| rAnI kA hRdaya jIvana kI nazvaratA anubhava kara pahale hI virakta bana cukA thaa| so vaha sAdhvI bana gii| saMkocavaza rAnI ne apane garbhavatI hone kI bAta chipA lii| lekina samaya para to yaha bAta prakaTa honI hI thii| usane guruNI ko pUrI bAta khii| Akhira eka vizvasta zramaNopAsikA ke ghara prasava-kriyA sampanna karAI gii| padmAvatI ne eka sundara putra ko janma diyaa| use lekara vaha zmazAna bhUmi meM gaI aura vahAM bAlaka ko rakha diyaa| svayaM jhAr3iyoM ke pIche chipakara dekhane lagI ki bAlaka ko kauna utthaaegaa| zmazAna rakSaka cANDAla udhara A gyaa| navajAta zizu ko dekhakara usane use uThA liyA aura apane ghara le gyaa| padmAvatI santuSTa hokara upAzraya lauTa AI aura usane kalpita sUcanA guruNI ko dI ki mRta zizu paidA huA thA, jise zmazAna meM visarjita kara diyA gayA hai| niHsaMtAna cANDAla saMtAna pAkara atIva prasanna thaa| usane zizu kA nAmaka avavarNika rkhaa| para vaha zizu apane hAtha se apane zarIra ko khujalAtA rahatA thA, jisase use karakaNDu kahA jAne lgaa| chaha varSa kI avasthA meM hI karakaNDu zmazAna kA kAryabhAra saMbhAlane lgaa| eka dina vaha zmazAna ke dvAra para khar3A thaa| udhara se do muni gujre| guru ne zmazAna bhUmi meM uge eka bAMsa ko dekhakara ziSya se kahA-jaba yaha bAMsa cAra aMgula kA hogA, ise jo dhAraNa karegA, vaha nizcita hI rAjA bnegaa| karakaNDu ne to muni kI yaha bAta sunI hI, eka brAhmaNaputra ne bhI ise suna liyaa| bAMsa ke usa paudhe para adhikAra ko lekara donoM meM vivAda ho gyaa| Akhira yaha vivAda paMcoM taka pahuMca gyaa| paMcoM ne bAMsa karakaNDu ko dete hue kahA ki jaba vaha rAjA bana jAe, eka gAMva usa brAhmaNaputra ko de de| karakaNDu ne ise pUre mAna se svIkAra kara liyaa| paMcoM kA nirNaya brAhmaNoM ke gale na utarA / unhoMne ise apanA apamAna samajhA aura karakaNDu ko mArane kA SaDayantra racane lge| kisI taraha cANDAla isa bAta ko jAna gyaa| vaha rAtri ke andhere meM nagara choDakara apanI patnI aura putra ke sAtha dUra nikala gyaa| bhaTakate hue yaha parivAra kaliMga deza kI rAjadhAnI kaMcanapura meM phuNcaa| kucha hI dina pUrva kaliMga deza kA rAjA niHsaMtAna rahate hue hI kAladharma ko prApta ho gayA thaa| nae ... 88 .. -... jaina caritra koza ...
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA ke cunAva ke lie buddhimAna maMtriyoM ne hastinI, azva Adi paMca divya sajAe aura unake pIche-pIche calane lge| karakaNDu ke pAsa pahuMcakara hathinI ne usake gale meM paMcavarNI puSpoM kI mAlA DAla dii| ghor3e ne bhI hinahinA kara apanI sahamati prakaTa kii| isa prakAra karakaNDu ko kaliMga deza kA rAjA mAna liyA gyaa| kucha logoM ne isa bAta kA virodha kiyA ki eka cANDAla-putra rAjA kaise ho sakatA hai| isa para karakaNDu ne rAjadaNDa ko ghumAte hue kahA ki yaha rAjya usane bhikSA meM nahIM pAyA hai, isakI surakSA vaha apane bhujadaNDoM se kregaa| karakaNDu ke isa parAkramI svarUpa ko dekhakara virodhiyoM ke virodha pasta ho ge| karakaNDu eka pratApI rAjA bnaa| udhara usa brAhmaNa ko jJAta ho gayA ki karakaNDu kaliMga kA rAjA bana gayA hai| vaha usake pAsa pahuMcA aura vacanAnusAra usase usI gAMva kI yAcanA kI, jisameM vaha nivAsa karatA thaa| karakaNDu ne 'tathA'stu' zabda ke sAtha usakI yAcanA ko mAna pradAna kiyaa| parantu use jJAta huA ki vaha gAMva to aMgadeza ke rAjA dadhivAhana ke rAjya kA aMga hai| karakaNDu ne dadhivAhana ke pAsa dUta bhejakara kahalavAyA ki isa brAhmaNa ko icchita gAMva de dIjie, badale meM kaliMga rAjya kI utanI hI athavA dogunI bhUmi le liijie| dadhivAhana ne upahAsa aura upekSA se karakaNDu kA prastAva yaha kahate hue ThukarA diyA ki adalA-badalI kA kArya baniyoM kA hotA hai, kSatriyoM kA nhiiN| kSatriya icchita vastu kI yAcanA nahIM karate, ve to apane bhujabala se use chIna liyA karate haiN| dadhivAhana kI isa sIdhI cetAvanI se karakaNDu kA svAbhimAna ghAyala ho gyaa| yuddha kI Thana gii| aMga aura kaliMga kI senAeM Amane-sAmane A giiN| udhara sAdhvI padmAvatI ko jJAta huA ki pitA aura putra raNabhUmi meM Amane-sAmane A DaTe haiN| vaha apanI guruNI kI AjJA lekara raNabhUmi meM pahuMcI aura pitA-putra ke madhya kA rahasya spaSTa kara diyaa| pitA aura putra gale mile| pUrI kathA jAnakara aura karmalIlA kI vicitratA para cintana karate hue dadhivAhana apanA rAjya bhI karakaNDu ko dekara dIkSita ho ge| karakaNDu aMga aura kaliMga ke vizAla sAmrAjya kA svAmI bana gyaa| __karakaNDu kI eka vizAla gauzAlA thii| gAyoM ke prati usameM vizeSa premabhAva thaa| svayaM bhI vaha gauzAlA meM nirIkSaNa ke lie jAtA rahatA thaa| eka dina usane eka dugdha dhavala navajAta bachar3e ko dekhaa| use vaha bahuta priya lgaa| usane gauzAlA nirIkSaka ko Adeza diyA ki ukta bachar3e kA vizeSa lAlana-pAlana ho| karakaNDu jaba bhI gauzAlA jAtA, usa bachar3e ke sAtha kheltaa| bachar3A bhI use dekhakara kulAMce bhrtaa| kucha hI samaya meM vaha bachar3A yuvA aura baliSTha baila bana gyaa| vaha sAdhikAra gauzAlA meM svacchanda vicaraNa karatA thaa| eka bAra kaI varSoM taka karakaNDu gauzAlA nahIM jA skaa| jaba gayA to usane apane priyapAtra baila ke bAre meM puuchaa| dUra kone meM eka haDDiyoM ke DhAMce mAtra baila kI ora iMgita karake batAyA gayA ki vahI hai vaha bail| usa para makkhiyAM bhinabhinA rahI thIM aura usameM itanI zakti zeSa na thI ki vaha makkhiyoM ko ur3A ske| use dekhakara karakaNDu ko eka jhaTakA-sA lgaa| usakI usa sthiti ke bAre meM pUchane para nirIkSaka ne batAyA ki vRddhAvasthA ke kAraNa usakI vaisI sthiti huI hai|yauvn meM chipe bur3hApe aura bala meM chipe abala ko nihAra kara karakaNDu cintanazIla ho gayA ki isa jagata meM saba kucha parivartanazIla hai, asthira hai| isase pUrva ki parivartana kA vaha niyama mujha para ghaTita ho, mujhe parabhava kI taiyArI kara lenI caahie| ___ karakaNDu ne rAjapATa ThukarAkara munivrata dhAraNa kara liyaa| pratyekabuddha banakara ve pRthvI para vicaraNa karane lge| vizuddha saMyama kI ArAdhanA kii| tapa se pUrvabaddha karmoM ko jIrNa-zIrNa kara kevalajJAna paayaa| isa prakAra pratyekabuddha karakaNDu ne siddhatva prApta kiyaa| -uttarAdhyayana, adhyayana 184 Avazyaka niyukti 1911 ... jaina caritra koza .. ... 89 ...
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ kareNudatta hastinApura kA rAjA / (dekhie-brahmarAjA) karNa ___eka zUravIra aura dAnavIra raajaa| aMga deza kA rAjA banane se pUrva karNa kA jIvana saMgharSoM se bharA jIvana rhaa| pANDu aura kuntI ke gandharva vivAha ke pariNAmasvarUpa karNa kA janma huaa| lokApavAda se bacane ke lie kuntI ne navajAta putra ko peTikA meM rakhakara gaMgA nadI meM pravAhita kara diyaa| vizvakarmA nAmaka sArathi ne usa peTikA ko nikaalaa| usameM tejasvI navajAta zizu ko dekhakara sArathi atyanta prasanna huaa| vaha niHsaMtAna thaa| usane apanI patnI rAdhA ko vaha navajAta zizu lAkara de diyaa| zizu ke kAnoM meM kuNDalAkRti hone se use karNa nAma diyA gyaa| ___ yogya vaya meM karNa ne AcArya parazurAma ke sAnnidhya meM zikSA grahaNa kii| vaha dhanurvidyA meM vizeSa nipuNa bnaa| bAda meM duryodhana ke sAtha usake maitrI sambandha sthApita ho ge| kaurava-pANDava kumAroM ke kalA pradarzana samAroha meM apanI kalA ke pradarzana ke lie karNa bhI upasthita huaa| pratiyogitA ke lie usane arjuna ko llkaaraa| usa samaya kulaguru kRpAcArya ne yaha kahakara karNa ko hatotsAhita karanA cAhA ki yaha rAjAoM aura rAjakumAroM ke lie kalA-pradarzana maNDapa hai| sAdhAraNa vyakti ke lie yahAM kalA pradarzana kI anumati nahIM hai| usa samaya karNa ko arjuna kA pratidvandvI mAnakara duryodhana ne use aMga deza kA rAjA banA diyA aura kahA, karNa aba rAjA bana gayA hai, isalie use kalA pradarzana kA aba pUrA adhikAra hai| ___ isa ghaTanA se karNa duryodhana kA RNI bana gayA aura AjIvana usakA upakAra mAnatA rhaa| maitrI dharma ko nibhAne ke lie karNa ne duryodhana ko anyAya patha para mAnate hue bhI usakA sAtha diyaa| Akhira mahAbhArata ke yuddha meM droNa ke nidhana ke bAda karNa ne kaurava senA kA senApati pada prApta kiyA aura apane yuddha kauzala se sabhI ko camatkRta kara diyaa| antataH arjuna se yuddha karate hue karNa vIragati ko prApta huaa| yuddhavIra ke atirikta karNa dAnavIra bhI thaa| usakI dAnavIratA ke kaI camatkRta kara dene vAle prasaMga jaina aura jainetara sAhitya meM prApta hote haiN| kahate haiM ki eka bAra aMga deza meM ativRSTi ke kAraNa logoM ko zuSka lakar3I kA prApta honA durlabha ho gyaa| zuSka lakar3I ke abhAva meM loga bhojana kaise pakAte? prajA karNa ke pAsa pahuMcI aura apanI samasyA usake samakSa rkhii| karNa kA apanA mahala candana kI lakar3iyoM se nirmita thaa| prajA ko zuSka lakar3I upalabdha karAne ke lie karNa ne apanA vaha mahala tur3avA DAlA aura prajA ko yatheccha zuSka candana kI lakar3I pradAna kii| karNa kuntI ke jyeSTha putra the| mahAbhArata kA yuddha prAraMbha hone ke samaya kuntI kA hRdaya isa bAta ko svIkAra nahIM kara sakA ki usa ke apane hI aMgajAta eka-dUsare ke viruddha ldd'eN| kuntI karNa ke zivira meM gii| usane AdyopAnta ghaTanAkrama kaha kara karNa ko kaNTha se lagA liyaa| apanA paricaya pAkara karNa bhI gadgada bana gyaa| usane kuntI se kahA, mAM ! mere lie Adeza karo ki maiM ApakI kyA sevA karUM ! kuntI ne kahA, putra ! maiM apane pAMcoM putroM ke jIvana kI bhikSA mAMgatI huuN| karNa ne 'na' kahanA sIkhA hI nahIM thaa| usane kuntI ko vacana diyA ki pAMca pANDavoM kI mAtA tuma sadaiva banI rhogii| yadi yuddha meM maiMne arjuna ko dharAzAyI kara diyA to maiM tumhAre pAsa calA AUMgA aura yadi arjuna ne mujhe mAra girAyA to vaha tumhAre pAsa rahegA hii| zeSa cAra sahodaroM para maiM prANaghAtaka vAra nahIM karUMgA, yaha merA vacana hai| ...90 .. ... jaina caritra koza ...
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'sAketa' nAmaka prabandha grantha ke anusAra arjuna kI karNa se rakSA ke lie vRddha brAhmaNa kA rUpa dhara kara indra karNa ke pAsa pahuMcA aura dAna meM usake kavaca kuNDaloM kI yAcanA kI / kahate haiM ki karNa kI deha para janma se hI kavaca aura kuNDaloM kI AkRti thI aura use varadAna prApta thA ki jaba taka ve kavaca-kuNDala usake zarIra para aMkita haiM, taba taka vaha ajeya rhegaa| parantu dAnavIroM ke lie kucha bhI adeya nahIM hotA / vRddha brAhmaNa kI yAcanA para karNa ne apane zarIra se chIla kara kavaca-kuNDala usakI jholI meM DAla die| jaina - jainetara mahAbhArata tathA anya sAhityika granthoM meM karNa kA caritra citraNa svarNAkSaroM meM aMkita huA hai| kucha sAhityakAroM aura vidvAnoM ne to use kRSNa aura bhISma kI koTi kA uttama puruSa mAnA hai| - jaina mahAbhArata karmacanda bacchAvata vI.ni. kI solahavIM sadI kA eka zUravIra, medhAvI, dUradarzI aura parama jinopAsaka jaina zrAvaka / vaha bIkAnera kA rahane vAlA thaa| bIkAnera ke saMsthApaka rAva bIkA ke samaya se hI karmacanda ke pUrvaja dIvAna pada para rahate Ae the aura bIkAnera rAjya ke nirmANa aura vikAsa meM unakA bahuta bar3A yogadAna thA / usI paramparA meM bIkAnera kA rAva rAyasiMha huaa| karmacanda bacchAvata usI kA dIvAna thA / karmacanda ne jaina dharma ke utthAna ke kaI kAryakrama kie| muslimoM ke kabje se usane 1050 jaina pratimAeM mukta karAI thiiN| AcArya jinacandra sUri kA usane bIkAnera meM bhArI svAgata karAyA thaa| 1578 I. meM jaba bIkAnera meM duSkAla par3A to karmacanda akAla pIr3itoM ke lie annazAlAeM kholI thIM / isa prakAra rAjasthAna ke itihAsa meM jaina ziromaNi karmacanda bacchAvata kA sthAna bahuta UMcA hai| rAva rAyasiMha ucchRMkhala, adUradarzI aura phijUlakharca karane vAlA rAjA thaa| usake ina durguNoM ke kAraNa rAjya kI sthiti bigar3ane lagI / karmacanda bacchAvata ne isake lie rAva rAyasiMha ko sAvadhAna kiyA to rAva usI kA virodhI ho gyaa| vaha karmacanda ko saparivAra naSTa karane kA SaDyantra racane lagA / dUradarzI karmacanda ne saparivAra bIkAnera kA tyAga karake bAdazAha akabara kI zaraNa lii| akabara bhI bacchAvata ke sadguNoM para mugdha thaa| usane bacchAvata kA svAgata kiyA aura Azraya diyaa| bacchAvata saparivAra bAdazAha akabara kI zaraNa meM rhaa| parantu 1605 meM akabara kI mRtyu ke pazcAt karmacanda bhI divaMgata ho ge| mRtyu se pUrva karmacanda ne apane parivAra ko sAvadhAna kiyA thA ki koI bhI sadasya bIkAnera na jAe / udhara rAva rAyasiMha bhI mRtyu ko prApta huaa| mRtyu se pUrva usane bhI apane uttarAdhikAriyoM ko sAvadhAna kara diyA ki jaise bhI ho unheM bacchAvata parivAra se pratizodha avazya lenA hai| rAyasiMha kA uttarAdhikArI sUrasiMha karmacanda bacchAvata ke bhole-bhAle putroM bhAgacandra aura lakSmIcandra ko apane vAgjAla meM phaMsAne meM saphala ho gayA aura san 1613 meM unheM saparivAra bIkAnera le gyaa| bacchAvata parivAra meM 500 sadasya the| duSTa rAva ne avasara sAdhakara pUre parivAra ko mRtyu ke ghATa utAra diyaa| bacchAvata parivAra kI eka mahilA, jo apane mAyake meM thI aura sagarbhA thI, vahI jIvita raha pAI / adyatana usI se bacchAvata vaMza cala rahA hai| - pramukha aitihAsika jaina puruSa aura mahilAeM karmarakSita vasaMtapura nagara ke zreSThI jinadAsa kA putra, jise bacapana se hI 'bhavitavyatA' aura 'honahAra' para aTala vizvAsa thaa| usake isI vizvAsa ne use nirbhaya aura samasta paristhitiyoM meM prasannacitta rahane vAlA banA *** jaina caritra koza -
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ diyA thaa| karmarakSita jaba kalAcArya ke pAsa vidyAdhyayana kara rahA thA to nagara-nareza jitazatru kI putrI rAjakumArI bhAvinI bhI usakI sahapAThikA thii| eka bAra karmarakSita apane sahapAThiyoM ko karmasiddhAnta kI puSTi karane vAlA eka zloka sunA rahA thaa| zloka kA vAkyAMza "calatIyaM bhAvinI kamarekhA" ko sunakara rAjakumArI bhramita bana gii| usane ise apanA apamAna mAnA aura kASThapaTTikA karmarakSita ke sira para de maarii| isI se vaha saMtuSTa nahIM huii| usane apane pitA se haTha karake karmarakSita ko kaThora sajA bhI dilaaii| rAjA ke sipAhiyoM ne karmarakSita kI kor3oM se piTAI kI aura mRta mAnakara use zmazAna meM pheMka diyaa| karmarakSita karmoM se rakSita thA, ataH jIvita baca gyaa| nikaTa grAma ke eka brAhmaNa ne karmarakSita ko sevA-zuzrUSA aura auSadhopacAra se kucha hI dinoM meM svastha banA diyaa| brAhmaNa jyotiSa zAstra kA pAragAmI paNDita thaa| usane karmarakSita kI hastarekhAoM kA adhyayana kara ghoSaNA kI ki vaha nikaTa bhaviSya meM rAjA bnegaa| karmarakSita svastha hone para upakArI brAhmaNa kI anumati lekara yatra-tatra bhramaNa karatA huA kaMcanapura nagara meM phuNcaa| vahAM eka zuSka udyAna meM ThaharA / brAhmaNa ne karmarakSita ko vidA dete hue eka poTalI meM kucha laDDU bAMdhakara pAtheya ke rUpa meM die the| karmarakSita kSudhA-zAnti ke lie laDDUoM kA AhAra karane baiThA to udhara se eka mAsopavAsI muni gujre| atyucca bhAvoM se bhare hRdaya se karmarakSita ne muni ko AhAra pradAna kara mahAna zubha karmoM kA arjana kiyaa| rAtri meM karmarakSita ne usI udyAna meM vizrAma kiyaa| usake puNya prabhAva se zaSka udyAna harA-bharA ho gyaa| yaha udyAna nagara seTha yazodhara kA thaa| dUsare dina udyAna ke hare-bhare ho jAne kI sUcanA pAkara yazodhara udyAna meM aayaa| vaha karmarakSita ko apane ghara le gayA aura apanI rUpa-guNa sampanna putrI kanakamaMjarI kA vivAha karmarakSita se kara diyaa| karmarakSita kucha samaya taka kaMcanapura meM rhaa| eka bAra usane eka kalAkAra ko zvasura pradatta ar3hAI lAkha mUlya ke kar3e inAma meM die| isa para zvasura ne khIjhakara kaTUkti kii| karmarakSita ko zvasura kI kaTUkti cubha gaI aura vaha rAtri meM hI ghara se prasthita ho gyaa| vaha jAvA nagara meM pahuMcA, jahAM usakA puNya pUre vega se bhAsvaramAna ho utthaa| niHsaMtAna jAvApati ke nidhana para paMca divyoM ne karmarakSita ko jAvAnareza ke rUpa meM cunaa| jAvA kI rAjaputrI guNasundarI kA pANigrahaNa bhI karmarakSita ke sAtha sampanna huaa| jAvApati karmarakSita ne apanI prathama patnI ko bhI jAvA bulA liyaa| karmarakSita ke kuzala zAsana se jAvA meM rAmarAjya sthApita ho gyaa| karma rekhAeM aTala hotI haiM aura bhavitavyatA hokara hI rahatI hai| vasaMtapura nareza ne apanI putrI bhAvinI ke vivAha ke lie aneka dezoM ke rAjAoM ke citra mNgvaae| bhavitavyatAvaza jAvApati karmarakSita hI unheM sarvottama vara jaMcA aura apanI putrI kA vivAha usase kara diyaa| karmarakSita ke atirikta bhavitavyatA kI isa padacApa ko koI nahIM pahacAna paayaa| Akhira eka dina eka choTe se ghaTanAkrama ke saMdarbha meM bheda spaSTa huaa| bhAvinI pazcAttApa ke atala meM DUba gii| pazcAttApa se usake pUrvakRta karma halke ho ge| karmarakSita ne apane mAtA-pitA aura upakArI brAhmaNa ko apane pAsa bulAkara unakI sevA se apane jIvana ko dhanya kiyaa| sudIrgha kAla taka suzAsana kara jIvana ke uttarArdha bhAga meM usane pravrajyA dhAraNa kI aura uttama gati prApta kii| -upadeza prAsAda, bhAga 4 kalAda eka svrnnkaar| poTillA kA pitA aura tetalIputra kA shvsur| (dekhie-tetalIputra) (ka) kalAvatI bhogapura nagara ke rAjA zajaya kI putrI, eka rUpa-guNa sampanna knyaa| (dekhiye-purandara) ...92 .. - jaina caritra koza ....
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) kalAvatI devazAla nagara ke mahArAja vijayasena aura mahArAnI zrImatI kI putrI tathA zaMkhapura ke rAjA zaMkha kI raanii| kalAvatI adbhuta lAvaNya kI svAminI thii| mahArAja zaMkha kA usa para ananya premabhAva thaa| usase vivAha karane ke lie zaMkha ne sarasvatI kI ArAdhanA kara usakA AzISa prApta kiyA thaa| kyoMki kalAvatI kI yaha zarta thI ki vaha usI puruSa se vivAha karegI, jo usake cAra praznoM ke uttara de degaa| ____eka bAra kalAvatI kA bhAI usake pAsa AyA aura usane use sone ke do atisundara kaMgana die| rAnI harSita hokara apanI dAsI ko apane bhAI ke prati usake prema ke bAre meM batA rahI thii| yaha premAlApa kI bAta acAnaka udhara A gae mahArAja ke kAnoM meM pdd'ii| binA yaha jAne ki rAnI kisa se prema karatI hai, rAjA ne sazaMkita banakara cANDAliyoM ko Adeza diyA ki ve usake hAtha kATakara use jaMgaloM meM dhakela aaeN| vaisA hI kiyA gyaa| kalAvatI ne ise apane duSkarmoM kA phala maanaa| rAnI garbhavatI thii| eka nadI ke kinAre usane eka zizu ko janma diyaa| para kalAvatI ke pAsa hAtha to the nahIM, jinase vaha zizu ko utthaatii| mAM aura navajAta zizu kI avasthA para nadI kI devI ko karuNA AI aura usane kalAvatI ko do hAtha lagA die| bAda meM zaMkha ko jaba yaha jJAta huA ki kaMgaNa kalAvatI ke bhAI ne hI use bheMTa kie haiM to use apane kRtya para saghana pazcAttApa huaa| usane apane sainika kalAvatI kI khoja meM daudd'aae| aMtataH kalAvatI ko khoja liyA gyaa| rAjA ne pazcAttApapUrvaka rAnI se kSamA maaNgii| kisI samaya eka jJAnI muni se rAjA ne pUchA ki niraparAdhinI kalAvatI ke hAtha maiMne kyoM kaTavAe? vaha kisa janma ke karmoM kA udaya thA? jJAnI muni ne batAyA, kalAvatI pichale janma meM mahendrapuranareza naravikrama kI putrI sulocanA thI aura tuma eka tote kI yoni meM the| sulocanA ne tote ko bar3e prema se pAlA thaa| vaha hara samaya tote ko apane pAsa rakhatI thii| eka bAra jaba vaha munidarzana ko gaI to muni kA vyAkhyAna sunakara tote ko jAtismaraNa jJAna ho gayA aura usane jAna liyA ki pUrvajanma meM saMyama kI virAdhanA karane se use tote kI yoni milI hai| tote ne mana meM praNa kara liyA ki vaha bhaviSya meM munidarzana karake hI anna-jala grahaNa kiyA kregaa| bahuta dinoM taka usakA yaha krama calatA rhaa| eka bAra vaha kaI dinoM taka vApisa nahIM aayaa| sulocanA ko yaha bahuta burA lgaa| jaba totA vApisa AyA to usane usake paMkha kATa die tAki vaha ur3a na ske| jJAnI muni ne kahA, rAjan! tote ke paMkha kATa dene ke kAraNa hI sulocanA se kalAvatI banI tumhArI rAnI ke hAtha kATe ge| karma kI vicitratA sunakara rAjA aura rAnI pratibuddha ho ge| unhoMne saMyama dhAraNa kara svarga gati prApta kii| gyArahaveM bhava meM ve nirvANa ko upalabdha hoNge| -puhavIcaMda cariyaM kalpaka prathama nanda kA eka buddhimAna amAtya, jo janmanA brAhmaNa aura jaina dharma kA anuyAyI thaa| apanI dUradarzitA aura kuzala nItiyoM se usane nanda sAmrAjya kI jar3oM ko magadha meM sudRr3ha banAyA thaa| usakA kAryakAla AcArya zayyaMbhava ke zAsanakAla meM honA anumAnita hai| . -pariziSTa parva sarga-7 kAMpilya inakA pUrA paricaya gautama kumAra ke samAna hai| (dekhie-gautama kumAra) -antagaDa sUtra prathama varga, saptama adhyayana ...jaina caritra koza...
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAkutstha varmA ___kadamba vaMza kA eka raajaa| jaina dharma ke prati usake hRdaya meM dRr3ha AsthA thii| apane rAjya meM usane jaina dharma ko prabhUta prazraya diyaa| arihaMta deva ko vaha sarvocca deva aura jaina dharma ko sarvocca dharma mAnatA thaa| kAkutstha varmA ne gupta aura gaMga vaMzoM meM apanI putriyoM ke vivAha kara unase maitrI saMbaMdha sthApita kie the| guptavaMzIya mahArAja candragupta aura gaMgavaMzIya rAjA taDaMgAla (mAdhava tRtIya) bhI jaina rAjA the| kAkutstha varmA kA zAsana kAla I. san 430 se 450 taka kA mAnA jAtA hai| -pramukha aitihAsika jaina puruSa aura mahilAeM kAnhar3a kaThiyArA ___ayodhyA nagarI kA rahane vAlA eka dIna-hIna daridra lakar3ahArA / bAlyAvasthA meM hI usake mAtA-pitA kA nidhana ho gayA thaa| vaha anapar3ha thA, nagara ke bAhya bhAga meM eka tRNa-kuTIra meM rahatA thaa| jaMgala se lakar3iyAM kATakara lAtA aura bAjAra meM lakar3iyoM ko becakara udarapoSaNa karatA thaa| vaha dharma-karma ko nahIM jAnatA thA para mAnatA thA ki dharma se hI manuSya kA kalyANa hotA hai| eka bAra jaba vaha lakar3iyAM lene jaMgala meM jA rahA thA to nagara ke bAhara udyAna meM AcArya dharmaghoSa dharmopadeza kara rahe the| kAnhaDa ke kadama ThiThaka ge| madita mana se vaha upadeza sanane ke lie udyAna meM gayA aura dUra se hI AcArya zrI ko praNAma karake baiTha gyaa| AcArya dharmaghoSa ne brahmacarya kI mahimA para upadeza diyaa| upadeza samApti para sabhI zrotAoM ne yatheccha vrata-niyama grahaNa kie| kAnhar3a bhI AcArya zrI ke sammukha phuNcaa| vandana kara bolA, bhagavan ! mere lie jo samucita ho, vahI niyama mujhe de diijie| AcArya zrI ne pUrNamAsI kI rAta ko brahmacarya pAlana kA niyama kAnhar3a ko karA diyaa| guru ke kathana ko hRdaya para aMkita kara kAnhar3a apane patha para calA gyaa| eka bAra varSAkAla meM niraMtara cAra dinoM taka kAnhar3a lakar3iyAM lene jaMgala nahIM jA skaa| kAraNa thA-jaMgala aura nagara ke madhya kI vaha nadI, jo niraMtara varSA ke kAraNa uphAna para thii| cAra dina kA kSudhAtura kAnhar3a pAMcaveM dina apanI jhopar3I se claa| nadI kinAre phuNcaa| nadI meM jalAvega itanA tIvra thA ki use pAra nahIM kiyA jA sakatA thaa| nirAza hokara vaha nadI ke kinAre baiTha gyaa| sahasA usakI dRSTi eka kASTha khaNDa para par3I, jo nadI meM pIche se bahakara AyA thaa| kAnhar3a ne nadI meM chalAMga lagA dI aura kASTha-khaNDa ko vaha taTa para khIMca laayaa| lakaDI ke choTe-choTe TakaDe karake. gaTaThara bAMdhakara vaha bAjAra meM gyaa| ayodhyA ke eka dharmaprANa zreSThI zrIpati ne kAnhar3a ke sira para rakhI lakar3iyoM ko dekhaa| seTha ko samajhate dera na lagI ki ve lakar3iyAM bAvanA candana haiN| seTha jAnatA thA ki lakar3ahAre ko una lakar3iyoM kA mUlya jJAta nahIM hai| seTha ne isa vicAra se ki koI usa nirdhana lakar3ahAre ko Thaga na le, use apane pAsa bulAyA aura use usakI lakar3iyoM kA mUlya btaayaa| kAnhar3a kI sahamati para seTha ne lakar3iyoM ke vajana kA svarNa tolakara use de diyaa| kAnhar3a camatkRta ho gyaa| eka vastra meM svarNa mudrAoM ko bAMdhakara vaha apanI jhoMpar3I kI dizA meM cala diyaa| mArga meM kAmalatA gaNikA kA bhavana thaa| gaNikA kI dRSTi ne kAnhar3a ke sira para rakhI gaTharI meM rahI huI svarNamudrAoM ko dekha liyaa| dAsI ko bhejakara usane kAnhar3a ko Upara bulaayaa| kAmalatA kA divya rUpa kAnhar3a kA cira-svapna thaa| vaha gaNikA ke pAsa pahuMcA aura svarNamudrAoM kI gaThar3I use arpita kara dii| gaNikA camatkRta ho gii| usane kAnhar3a kI sevA kI aura use bhavana ke UparI kakSa meM usakI pratIkSA karane ko khaa| kAnhar3a kAmalatA ke bhavana ke UparI kakSa meM sukhazaiyA para leTA thaa| sahasA AkAza meM khile pUrNamAsI ...94 ... ... jaina caritra koza ...
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ candra para usakI dRSTi aTaka gii| vaha ekAeka uTha baiThA aura usane nizcaya kiyA ki vaha apane niyama ko khaNDita nahIM hone degaa| vaha uThA aura dhana kI gaThar3I vahIM chor3akara apanI jhoMpar3I meM A gyaa| use saMtoSa thA ki usane dhana gaMvAkara bhI apane dharma kI rakSA kara lI hai / gaNikA gaNikA thI, para usameM bhI dharmabuddhi zeSa thI / vaha kAnhar3a dvArA chor3e gae dhana ko lekara rAjA ke pAsa phuNcii| dhana rAjA ko dete hue kAmalatA ne pUrI bAta kaha sunAI aura spaSTa kara diyA ki usa dhana para usakA adhikAra nahIM hai / gaNikA kI prAmANikatA se rAjA bahuta prabhAvita huA aura usane dhana ke vAstavika svAmI ko pahacAna kara usakA dhana use hI lauTAne kA nizcaya kiyaa| rAjA ne tatsambandhI ghoSaNA kraaii| ghoSaNA sunakara kAnhar3a rAjadarabAra meM pahuMca gyaa| vezyA ne puSTi kara dI ki yahI vyakti dhana kA svAmI hai| rAjA ne kAnhar3a kA paricaya pUchA aura pUchA ki vaha dhana ko chor3akara kyoM bhAga gayA thA / kAnhar3a vrata grahaNa se zurU kara pUrI kahAnI rAjA ko sunA dI / kAnhar3a kI niyama-niSThA dekhakara rAjA - prajA ne use dhanya-dhanya kahA / rAjA ne dhana kI gaThar3I kAnhar3a ko denI cAhI to usane use grahaNa karane se inkAra kara diyA aura kahA, eka laghu se niyama ke kAraNa Aja use acAhe hI itanA dhana aura pratiSThA mila rahI hai, aba usane mahAvrata dhAraNa karane kA saMkalpa kara liyA hai, aba vaha AcArya dharmaghoSa kA ziSya banakara Atmadhana prApta karanA cAhatA hai| Akhira vairAgya kI prabala dhArA bhii| kAnhar3a ke sAtha hI zrIpati seTha, kAmalatA gaNikA aura rAjA ne bhI saMyama dhAraNa kara AtmakalyANa kiyA / kAmadeva (zrAvaka ) campAnagarI kA rahane vAlA eka samRddha gAthApati aura bhagavAna mahAvIra kA ananya upAsaka / usane apanI patnI bhadrA ke sAtha bhagavAna se zrAvaka dharma svIkAra kiyA aura pUrNa niSThA se usakI paripAlanA kii| usakI samRddhi isa tathya se svataH siddha hai ki usaka pAsa aThAraha koTi svarNamudrAeM tathA sATha hajAra gAeM thIM 1 kAmadeva kI dharmaniSThA devaloka meM bhI carcita hone lagI thI / kisI samaya devarAja indra dvArA usakI dharmadRr3hatA kI prazaMsA kie jAne para eka deva usakI parIkSA lene AyA / Ananda pauSadhazAlA meM pauSadha kI ArAdhanA meM lIna the / deva ne raudra rUpa dhara kara kAmadeva ko DarAne kA prayAsa karate hue use jinadharma chor3ane ke lie khaa| unake avicalita rahane para deva ne siMha, hAthI, vyAghra, sarpa Adi ke rUpa banAkara unheM aneka kaSTa die / talavAra se una para vAra kiyA / para kAmadeva vicalita na hue| devatA ko vizvAsa ho gayA ki kAmadeva eka dRr3hadharmI zrAvaka hai| vaha unake caraNoM meM gira par3A aura apane dvArA lI gaI kaThora parIkSA ke lie kSamAyAcanA kara apane loka ko calA gyaa| taba bhagavAna mahAvIra campAnagarI meM hI virAjita the / prabhAta hone para kAmadeva upavAsa meM hI bhagavAna ke darzana ke lie ge| bhagavAna ne kAmadeva kI deva - parIkSA kI carcA pariSad meM kI aura apane zramaNoM ko udbodhita kiyA- zramaNo! kAmadeva ne gRhastha meM rahate hue devakRta upasargoM ko nirasta kara diyA / tuma to zramaNa ho ! tumheM bhI aisA hI karanA cAhie / maraNAntika upasargoM aura parISahoM meM bhI dharmacyuta nahIM honA caahie| mahAvIra ke zrImukha se kAmadeva kI prazaMsA sunakara pariSad bhI unakI prazaMsA karane lagI / yoM kAmadeva jaina caritra koza *** 95
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne sudIrgha kAla taka zrAvaka dharma kI samyak ArAdhanA kii| kAlAntara meM unhoMne gRha-dAyitva apane jyeSTha putra ko sauMpa die| eka mAsa ke saMthAre ke sAtha deha visarjita kara prathama devaloka ke aruNAbha vimAna meM mahAna samRddhizAlI devatA bne| vahAM se cyava kara ve mahAvideha kSetra meM janma leMge aura saMyama kI niraticAra ArAdhanA kara mokSa jaaeNge| -upAsakadazAMga sUtra kAmadhvajA eka gnnikaa| (dekhie-ujjhita kumAra) kAmapatAkA kauzAmbI nagarI kI eka gnnikaa| (dekhie-sahasramalla) kArtika seTha bIsaveM tIrthaMkara arihaMta munisuvrata svAmI ke samaya kA eka dharmaniSTha shraavk| deva, guru aura dharma ke prati usakI ananya AsthA thii| apane yuga kA vaha eka bahuta bar3A vyApArI thaa| usakA vyApAra itanA phailA huA thA ki usake prabaMdhana ke lie eka hajAra munIma niyukta kie gae the| usa nagara kA rAjA anyamatAvalambI thaa| eka bAra jaba rAjA kA guru nagara meM AyA to sabhI nagaravAsI usake darzanoM ke lie gae. para kArtika seTha nahIM gyaa| isa para kisI vidveSI ne rAjA ke garu ke kAna bhara die ki kArtika seTha Apako garu nahIM mAnatA hai| vaha zramaNoM ke atirikta kisI ke samakSa nahIM jhakatA hai aura na kisI ko guru mAnatA hai| rAjA ke guru ko rAjaguru hone kA garva thaa| usane kArtika seTha ko apanA bala dikhAne kA nizcaya kara liyaa| udhara rAjA ne apane guru ko AmaMtrita kiyA to guru ne kahA ki vaha rAjamahala meM taba hI bhojana kara sakatA hai, jaba usakI thAlI kArtika seTha kI pITha para rakhI jAe, anyathA vaha taparata hI rhegaa| ... guru kI prasannatA ke lie rAjA ne kArtika seTha ko apane pAsa bulAyA aura pUrI bAta khii| kArtika rAjAjJA kA ullaMghana nahIM kara sakatA thaa| Akhira rAjaguru ko bulAyA gayA aura kArtika seTha ko usake samakSa isa DhaMga se baiThAyA gayA ki usakI pITha para thAlI rakhI jA ske| garma khIra se bharI huI thAlI rAjaguru ne kArtika seTha kI pITha para rakhI aura dAndha banakara paryApta samaya lagAkara bhojana kiyaa| kArya nipaTa gyaa| para kArtika seTha ko bar3I AtmaglAni huii| usane socA ki dhikkAra hai usa saMsAra meM rahanA, jahAM rahakara rAjA ke ucita-anucita sabhI Adeza mAnane pdd'eN| isa cintana ke sAtha vaha gRha tyAgakara anagAra bana gyaa| vizaddha saMyama kI paripAlanA kara prathama svarga kA indra (zakendra) bnaa| udhara vaha rAjagaru aba prabhAva se devaloka meM to gayA para use vahAM jo dAyitva milA, vaha thA airAvata hAthI kaa| vaha indra kA hAthI bnaa| hAthI bane rAjaguru ne avadhijJAna meM apane pUrvabhava ko jAnA to usakA ahaMkAra phuphakAra utthaa| sAtha hI vaha AtmahInatA se bhI bhara gayA ki use usI vyakti ko AjIvana pITha para baiThAnA hogA, jisakI pITha ko usane garma khIra se jalAyA thaa| indra ko kahIM jAnA thA, so airAvata para ArUr3ha huaa| airAvata ne vikurvaNA se apane do rUpa banA lie| indra ne eka para apanA vajra rakha diyA tathA dUsare para svayaM baiTha gyaa| airAvata ne tIsarA rUpa banA liyaa| indra ne usa para apanI tIsarI vastu rakha dii| airAvata pratyeka bAra apane rUpa bar3hAtA rhaa| Akhira indra ko airAvata kI mAnasikatA kA patA cala gyaa| usane usa para vajra kA prahAra kiyaa| pIr3A se tilamilAte hue airAvata ne apanI vikurvaNA ko sameTa liyA aura mAna mArakara indra kA Adhipatya svIkAra kara liyaa| ...96 ... jaina caritra koza ...
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ taba se indra mahArAja tIrthaMkara bhagavaMtoM ke kalyANotsavoM para usI airAvata para savAra hokara Ate haiN| -bhagavatI sUtra 18/2 kAla vartamAna avasarpiNI kAla ke paJcama nArada / (dekhie-nArada) kAlakAcArya vI. ni. kI pAMcavIM zatAbdI meM hue eka mahAna jaina aacaary| ve dhArAnagarI ke rAjakula meM paidA hue the| unake pitA kA nAma vairasiMha aura mAtA kA nAma surasundarI thaa| unakI eka bahana thI, jisakA nAma sarasvatI thaa| ___ eka bAra rAjakumAra kAlaka azvArUr3ha hokara vana vihAra ko jA rahe the| vahAM unheM eka muni ke darzana hue| muni kA nAma guNAkAra thaa| kAlaka ne muni ko vandana kiyA aura muni ne kAlaka ko dharma kA marma smjhaayaa| kAlaka virakta ho gayA aura usane dIkSA dhAraNa karane kA saMkalpa kiyaa| ananya anurAga ke kAraNa bahana sarasvatI ne bhI kAlaka ke sAtha hI jina dIkSA dhAraNa kii| kAlaka ne guru caraNoM meM rahakara alpa samaya meM hI zruta-sAgara kA pArAyaNa kara liyaa| thor3e samaya meM hI kAlaka eka prabhAvazAlI muni bana ge| guru ne unheM AcArya pada pradAna kiyaa| kAlakAcArya ke aneka ziSya bana ge| janapadoM meM dharmodyota karate hue vizAla saMgha ke sAtha kAlakAcArya vicarane lge| ekadA kAlakAcArya kA padArpaNa ujjayinI nagarI meM huaa| usa samaya gardabhilla nAmaka rAjA ujjayinI kA adhipati thaa| kisI samaya gardabhilla rAjA kI dRSTi sAdhvI sarasvatI para pdd'ii| vaha sAdhvI ke rUpa para mugdha ho gayA aura usane apane subhaToM se usakA apaharaNa karA liyaa| kAlakAcArya ke lie yaha doharA AghAta thaa| ve rAjadarabAra meM pahuMce aura unhoMne rAjA ko vibhinna yuktiyoM se smjhaayaa| nagarajanoM ne bhI rAjA se nivedana kiyA ki vaha sAdhvI ko mukta kara de| parantu haThI rAjA para kisI kI bAta kA koI prabhAva nahIM huaa| kAlakAcArya khinna ho ge| rAjA ko ucita daNDa dene kA saMkalpa lekara ve lauTa aae| saMghIya dAyitva yogya ziSya ko dekara kAlakAcArya ekAkI vihAra kara ge| ve kisI aise zAsaka kI khoja meM the, jo gardabhilla kA darpa dalana kara ske| usake lie unhoMne sudUra prAntoM aura dezoM kI yAtrA kii| dUra-dUra taka unheM koI aisA rAjA nahIM milA jo gardabhilla para bhArI par3a ske| kAlakAcArya pazcima dizA meM siMdhu taTa para phuNce| vahAM zAravI deza ke zaka zAha ko unhoMne apane prabhAva meM liyA aura gardabhilla ko daNDita karane ke lie use taiyAra kiyaa| bharoMca nagara nareza balamitra aura bhAnumitra saMsAra pakSa meM kAlakAcArya ke nikaTa sambandhI the| zAravI ke zaka zAha tathA balamitra aura bhAnumitra ke saMyukta sainyadala ke sAtha gardabhilla para AkramaNa kiyA gyaa| gardabhilla parAjita huaa| sAdhvI sarasvatI ko mukta karAyA gyaa| kAlakAcArya ke kahane para gardabhilla ko sattAcyuta kara chor3a diyA gyaa| samucitta prAyazcitta se Atmazuddhi karane ke pazcAt kAlakAcArya apane gaNa meM lauTa aae| kAlakAcArya kA vimala suyaza sudUra dezoM taka vyApta huaa| zruta aura AcAra ke prati kAlakAcArya kI gaharI niSThA thii| jaba ve aMtima vaya meM the to zruta aura svAdhyAya ke prati apane ziSya varga meM udAsInatA dekhakara ve khinna ho ge| punaH punaH preraNA dene para bhI ziSya varga ne pramAda nahIM chor3A to kAlakAcArya ziSya varga ko chor3akara ... jaina caritra koza ... -... 97 ...
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ anyatra cale ge| bAda meM ziSya samUha ko apanI bhUla jJAta huI aura vaha kAlakAcArya ke sAnnidhya meM phuNcaa| AcArya se ziSya samUha ne hArdika kSamApanA kI aura saMgha meM phira se zruta-saritA bahane lgii| kAlakAcArya ne aneka varSoM taka zramaNa saMgha ko kuzala prazAsana diyaa| unakI gaNanA jaina paramparA ke prabhAvaka AcAryoM meM hotI hai| ve hI prathama jaina AcArya the, jinakA vihAra IrAna, sumAtrA aura jAvA taka prasRta huaa| -prabhAvaka caritra kAlaladevI IsA kI 10vIM sadI kI eka shrmnnopaasikaa| jaina dharma ke prati usake hRdaya meM ananya AsthA thii| kAlaladevI gaMganareza ke mahAmaMtrI cAmuNDarAya kI mAtA thii| kAlaladevI kI preraNA se hI cAmuNDarAya ne vizvavizruta gomaTezvara (bAhubalI) kI 57 phuTa UMcI pratimA kA nirmANa karAyA thaa| yaha pratimA zilpakalA tathA mUrtivijJAna kI adbhuta kalAkRti hai| I.sa. 978 meM isa pratimA kI sthApanA kI gaI thii| kAlasaukarika kasAI rAjagRha nagara kA eka kukhyAta ksaaii| vaha pAMca sau bhaiMse pratidina mAratA thA aura mAMsa vikraya kara prabhUta dhana kamAtA thaa| eka bAra jaba mahArAja zreNika ne bhagavAna mahAvIra se apanI narakagati ko tor3ane kA upAya pUchA to bhagavAna ne spaSTa kiyA ki yaha saMbhava nahIM hai| samrAT zreNika ke punaH-punaH Agraha para bhagavAna ne kahA ki yadi vaha kAlasaukarika kasAI ko eka dina usake vyavasAya se / hiMsA-karma se dUra rakha sake to usake naraka ke bandhana TUTa sakate haiN| rAjA kAlasaukarika ke pAsa pahuMcA aura eka dina ke lie use hiMsA na karane ke lie khaa| kAlasaukarika ne kahA, yaha usake vyavasAya ke sAtha-sAtha usakA kuladharma bhI hai| vaha apane kuladharma ko nahIM chor3a sakatA hai| rAjA ne use apanA rAjya dene kA pralobhana diyA, para vaha apane kula- dharma ko chor3ane ke lie rAjI nahIM huaa| Akhira rAjA ne usako pairoM se rassI bAMdhakara kueM meM ulaTA laTakavA diyaa| zreNika ko bharosA ho gayA ki usane kAlasaukarika ko eka dina ke lie hiMsA nahIM karane dI hai| vaha bhagavAna ke pAsa pahuMcA aura apanI saphalatA kI bAta khii| bhagavAna ne kahA, zreNika! tuma asaphala rahe ho ! kueM meM ulaTe laTake kAlasaukarika ne apane badana ke maila ke pAMca sau bhaiMse banAkara unakA vadha kiyA hai| vaha bhAva hiMsA kara cukA hai| aise gAr3hakarmI kAlasaukarika kA varNana eka anya kathA meM bhI AtA hai, jaba usake sambandha meM eka deva ne kahA thA ki kAlasaukarika kA na jInA zreSTha hai aura na hI mrnaa| kyoMki jIvita rahate hue vaha hiMsA karegA aura marane para use durgati meM jAnA hogaa| kAlasaukarika ne kaI bAra bhagavAna kA upadeza bhI sunaa| para usane hiMsA ko hI sadA apanA dharma mAnA aura marakara naraka gati meM gyaa| kAlahastI ___kalaMbukA sanniveza kA eka jmiiNdaar| jamIMdAra hokara bhI vaha apane bhAI meghahastI ke sAtha milakara Asa-pAsa ke kSetroM meM corI kiyA karatA thaa| eka bAra kAlahastI ne bhagavAna mahAvIra ko bandI banA liyaa| meghahastI mahAvIra ko pahale kSatriyakuNDa meM dekha cukA thA, ataH mahAvIra ko pahacAna kara usane unakA vinaya kiyA aura apane bhAI ke aparAdha ke lie kSamA maaNgii| kAlAizayA mathurA nareza jitazatru kA putr| rAjA jitazatru kAlAi nAmaka gaNikA meM vizeSa mugdha thaa| usane usa ... 98 .... jaina caritra koza ...
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNikA ko apane mahala meM rakha liyaa| usase jo putra utpanna huA usakA nAma kAlAizayA rakhA gyaa| __ kisI samaya kAlAizayA apane mahala meM so rahA thaa| eka zrRgAla kA zabda sunakara usakI nidrA bhaMga ho gii| use zrRgAla para bahuta krodha aayaa| anucaroM se usane zrRgAla ko pakar3avA kara maMgavAyA aura usakA vadha kara diyaa| mRtyu ko prApta kara zrRgAla kA jIva vyaMtara jAti kA deva bnaa| kAlAntara meM kAlAizayA masA roga se pIr3ita ho gyaa| roga ThIka na hone se use vairAgya ho gayA aura vaha sAdhu bana gyaa| dIkSA ke samaya hI usane AjIvana upacAra aura auSadhAdi grahaNa na karane kI pratijJA bhI dhAraNa kara lii| dehavyAdhiyoM se ghire muni kAlAizayA samabhAva se jIvana bitAne lge| vicaraNa karate hue munivara muzAla nagara meM phuNce| vahAM ke rAjA se kAlAizayA kI bahana kA vivAha huA thaa| bahana ne bhAI kI rugNAvasthA ko dekhA aura auSadhamizrita AhAra taiyAra kiyaa| muni bhikSA lene pdhaare| bahana ne vaha AhAra muni ke pAtra meM baharA diyaa| apane sthAna para lauTakara muni ne AhAra kI vizeSa gaMdha se jJAta kara liyA ki AhAra auSadha mizrita hai| binA kisI glAni aura uttejanA ke muni zrI ne AhAra na karane kA saMkalpa kara liyaa| usa AhAra ko lekara ve jaMgala meM cale ge| sthaMDila bhUmi para AhAra ko paraTha kara muni zrI ne saMthArA grahaNa kara liyaa| pUrva pApa ke vipAka svarUpa vyaMtara deva vahAM prakaTa huaa| zrRgAla rUpa dhAraNa kara usane muni zrI ke zarIra ko nocanA zurU kara diyaa| prazAnta samAdhi meM lIna munivara kA zarIra zrRgAla kA AhAra bana gyaa| dehotsarga kara munivara devaloka meM gae, jahAM se bhavAntara meM mokSa jaaeNge| -uttarAdhyayana vRtti kAlAsyAveSiputra aNagAra prabhu pArzva kI paramparA ke eka anngaar| bhagavAna mahAvIra ke tIrtha ke eka sthavira muni se unhoMne sAmAyika, pratyAkhyAna, saMyama, saMvara Adi se sambandhita kaI prazna puuche| jaba ve pUrNataH samAdhAna ko prApta ho gae to unhoMne cAturyAma dharma se paMca mahAvratAtmaka dharma meM praveza kiyA aura samyak va zuddha cAritra kI ArAdhanA kara sugati ke adhikArI bne| (ka) kAlI ___mahArAjA zreNika kI rAnI, kAlakumAra kI mAtA aura campAdhipati rAjA koNika kI vimAtA / koNika kI rAjyalipsA ke kAraNa magadha deza kI rAjanIti meM bhayaMkara uthala-puthala macI tathA aneka anahonI ghaTanAeM ghttiiN| koNika zIghra hI rAjasiMhAsana para baiThakara rAjasukha lUTane ko vyagra thaa| para usakA mantavya taba taka nahIM ho sakatA thA. jaba taka usake pitA zreNika siMhAsanAsIna the|konnik ne apane pitA ko mArga se haTAne ke lie eka SaDyantra rcaa| usane SaDyantra ko kriyAnvita karane ke lie kAlakumAra Adi apane dasa sautele bhAiyoM ko apane pakSa meM kara liyA tathA eka dina samucita avasara dekhakara apane pitA mahArAja zreNika ko bandI banAkara bandIgRha meM DAla diyaa| tadanantara usane magadha sAmrAjya ke gyAraha bhAga kie| eka bhAga apane pAsa rakhA tathA zeSa dasa bhAga apane dasa sautele bhAiyoM meM bAMTa die| - koNika ke do anya sahodara the, halla aura vihll| kisI samaya rAjA zreNika ne apane ina do putroM ko bahumUlya aThArahasarA hAra aura siMcAnaka hAthI die the| koNika ne rAjA banane para apane bhAiyoM se hAra aura hAthI maaNge| halla aura vihalla ne apane nAnA ceTaka kI zaraNa lii| antataH koNika aura ceTaka ke madhya mahAbhayaMkara itihAsa prasiddha yuddha huA, jisameM vaizAlI kA vaibhava naSTa ho gayA tathA kAlakumAra Adi dasa bhAI mAre ge| ...jaina caritra koza ... UPT
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra campAnagarI meM padhAre to kAlI rAnI bhagavAna ke darzanoM ke lie gii| usane apane putra ke bAre meM bhagavAna se puuchaa| bhagavAna ne spaSTa kara diyA ki usakA putra yuddha meM mRtyu ko prApta ho gayA hai| kAlI ko bahuta dukha huA / putra - viraha kI vedanA se use vairAgya ho AyA aura vaha dIkSita ho gii| dIkSA lekara usane sAmAyika se lekara gyAraha aMgoM taka kA adhyayana kiyA aura vibhinna prakAra ke choTe-bar3e tapa karane lgii| usane apane saMyamI jIvana meM vizeSa rUpa se ratnAvalI tapa kI ArAdhanA kI / yaha eka ati kaThina tapa vidhi hai / isameM cAra paripATiyAM haiN| pratyeka paripATI meM tIna sau caurAsI dina tapasyA ke tathA aThAsI dina pAraNe ke hote haiN| dUsarI paripATI meM kAlI AryA ne vigaya rahita pAraNe kie, tRtIya paripATI meM lepa- rahita pAraNe kie tathA antima paripATI meM pAraNe meM Ayambila kI ArAdhanA kii| isa tapa meM kula pAMca varSa do mAsa aura aTThAisa dina kA samaya lgaa| isa ugra tapa se kAlI AryA kA zarIra sUkha gayA / vaha calatI to usakI haDDiyoM se aisI AvAja nikalatI thI, jaisI AvAja zuSka lakar3iyoM se bharI calatI huI gAr3I se nikalA karatI hai / anta meM svayaM ke zarIra kA pUrA-pUrA samyak upayoga huA jAnakara kAlI AryA ne apanI guruNI AryA candanabAlA kI AjJA lekara saMthArA kiyA aura antima zvAsa ke sAtha kevalajJAna prApta kara mokSa gii| - antagaDa sUtra, varga 8, adhyayana 1 (kha) kAlI (AryA ) prabhu pArzva ke dharmatIrtha kI eka sAdhvI / zramaNI banane se pUrva vaha amalakalpA nagarI ke eka dhanADhya seTha kI putrI thii| para pUrvajanma ke azubha karmoM ke kAraNa usake zarIra kI saMracanA aisI thI ki vaha javAnI meM vRddhA dikhAI detI thii| phalataH koI yuvaka usase vivAha ke lie taiyAra nahIM huaa| unhIM dinoM prabhu pArzvanAtha amalakalpA nagarI meM pdhaare| kumArI kAlI bhI prabhu kI dezanA sunane ke lie gii| use prabhu kI dezanA sunakara vairAgya ho gayA aura vaha pravrajita ho gaI / AryikA puSpacUlA jI ke nirdezana meM usane jJAnArAdhanA aura tapasAdhanA zurU kii| para kAlAntara meM vaha zarIra - baMkuzA - apane zarIra kI sAtA-sajjA Adi kA vizeSa dhyAna rakhane vAlI bana gii| guruNI ne use punaH punaH pramAda ke prati saceta kiyA, para kAlI ne guruNI kI AjJAnusAra AcaraNa nahIM kiyA / antataH kAlI sAdhvIsaMgha se alaga rahakara sAdhanA karane lgii| zarIra sajjA ke prati usakI vizeSa jAgarUkatA ne use saMyama ke prati ajAgarUka banA diyaa| aMta meM vaha zarIrabakuzAjanya doSa kI zuddhi kie binA hI ardhamAsika saMlekhanA ke sAtha dehotsarga kara bhavanapati kI camaracaMcA rAjadhAnI meM devI rUpa meM utpanna huii| kisI samaya bhagavAna mahAvIra rAjagRha nagara ke guNazIlaka udyAna meM virAjamAna the| kAlI devI bhagavAna ke samavasaraNa meM aaii| prabhu kI paryupAsanA kara usane nATyavidhi kA pradarzana kiyA aura apane sthAna para lauTa gii| gautama svAmI ke pUchane para bhagavAna mahAvIra ne kAlI devI kA pUrvabhava sunAyA aura sAtha hI pharamAyA ki kAlIdevI mahAvideha meM janma lekara saMyama kI ArAdhanA kara siddhatva prApta karegI / kAlodAyI rAjagRha ke rAjodyAna guNazIlaka ke nikaTa hI Azrama meM rahane vAlA parivrAjaka, jo zramaNopAsaka maka se vArtA meM parAsta hokara jinadharma ke prati utsuka banA aura kAlAntara meM zramaNadharma meM praviSTa bhI huA / (dekhie-madruka) (ka) kAzyapa ... 100 rAjA ke vidvAna purohita aura kapila kevalI ke pitA / (dekhie kapila kevalI) --- jaina caritra koza ***
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) kAzyapa (gAthApati) inakA paricaya makAI gAthApati ke samAna hai| (dekhie-maMkAI-gAthApati) -antagaDasUtra varga 6, adhyayana 4 kiMkama gAthApati inakA paricaya makAI gAthApati ke samAna hai| (dekhie-maMkAI gAthApati) -antagaDa sUtra varga 6 kiraNavega tilakAnagarI nareza mahArAja vidyutgati kA putra / (dekhie-marubhUti) kirAtarAja rAr3hadeza kI rAjadhAnI koTivarSa kA raajaa| kisI samaya sAketa nagarI kA eka zramaNopAsaka vyApArI vyApAra ke lie koTivarSa deza meM gyaa| usane kirAtarAja ko kucha bahumUlya hIre bheMTa kie| kirAtarAja hIre pAkara bahuta prasanna huA aura hIroM ke pralobhana meM bhArata A gyaa| sAketanareza ne usakA Atithya kiyaa| saMyoga se unhIM dinoM vahAM bhagavAna mahAvIra pdhaare| umar3atI janatA ko dekha kirAtarAja ne jijJAsA prastuta kI to sAketanareza ne kahA, hamAre nagara meM hIroM kA mahAvyApArI AyA hai| usI ke darzanArtha loga umar3a rahe haiN| kirAtarAja ne bhI hIroM ke mahAvyApArI se bheMTa kI icchA vyakta kii| kirAtarAja jinadeva zrAvaka ke sAtha bhagavAna mahAvIra ke pAsa gyaa| bhagavAna ne dravya aura bhAva rUpa hIroM kA bheda prastuta kiyA aura bhAva hIroM kI mahimA pratipAdita kii| sunakara kirAtarAja kRtakRtya bana gayA aura pravrajita bana sAdhanA meM saMlagna ho gyaa| kIcaka virATarAja kA sAlA aura usakI senA kA pramukha / kIcaka itanA zaktizAlI aura prabhAvazAlI vyakti thA ki usase virATarAja bhI bhaya mAnatA thA tathA usa dvArA kie gae nyAya-anyAya ko mAnya karatA thaa| vanavAsa kAla kA terahavAM varSa pAMcoM pANDavoM ne draupadI ke sAtha nAma-veza parivartana kara virATa nagara meM bitaayaa| draupadI virATa nareza kI rAnI kI paricArikA banI thii| usa samaya kIcaka kI kudRSTi draupadI ke rUpa para par3I aura vaha usa para mugdha ho gyaa| usane draupadI se apanA kAma-prastAva khaa| draupadI ne use ghRNA se asvIkAra kara diyaa| kIcaka ne draupadI para bala prayoga karanA cAhA aura bharI sabhA meM use apamAnita kiyaa| draupadI ne rAjA se nyAya kI yAcanA kI, para rAjA mauna rhaa| isa para draupadI ne vivaza hokara pAcaka veza meM raha rahe bhIma se apanI vyathA khii| bhIma ne avasara sAdha kara kIcaka kA vadha kara ddaalaa| -jaina mahAbhArata kIrticandra campA nagarI kA raajaa| eka nyAya aura nIti nipuNa nareza, jisake sAmrAjya meM prajA sukhI aura santuSTa thii| rAjA kIrticandra kA eka choTA bhAI thA, jisakA nAma samaravijaya thaa| kIrticandra apane anuja para prANa luTAtA thA aura use yuvarAja pada para AsIna kiyA thaa| eka bAra donoM bhAI nagara ke nikaTa bahane vAlI barasAtI nadI meM naukA vihAra kara rahe the| sahasA bAr3ha A gaI aura unakI kiztI tIvra vega se bahakara campAnagarI se bahuta dUra nikala gii| jaise-taise donoM bhAiyoM ko kinArA milaa| caturdik saghana vana thaa| sahasA samaravijaya kI dRSTi maNiratnoM ke akUta Dhera para pdd'ii| maNiratnoM ko dekhate hI samaravijaya kA mana lobhAviSTa bana gyaa| usake mana meM aneka kalpanAeM jAga uThIM-ki mujhe bhAI kA vadha karake yaha maNiratnoM kA Dhera aura rAjya prApta kara lenA caahie| samaravijaya ne talavAra nikAlakara bhAI para prahAra karanA cAhA, para kIrticandra sAvadhAna ... jaina caritra koza .. -- 101 ....
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ thaa| usane samaravijaya ko pakar3a liyA aura usase talavAra chInakara pheMka dii| usane madhura-miSTa vacanoM se samaravijaya ko samajhAyA ki rAjapATa saba usI kA hai, usake lie vaha apane mana meM burAI ko na Ane de| para samaravijaya kA hRdaya to pUrvajanmoM kI vairaparamparA kI agni meM jala rahA thaa| vaha mauna hokara eka dizA meM calA gyaa| usane eka giroha kA gaThana kiyA aura campAnagarI meM coriyAM karane lgaa| ____ mahArAja kIrticandra ko apane bhAI ke AcaraNa se bar3A kaSTa thaa| eka bAra ArakSiyoM ne samaravijaya ko corI karate pakar3a liyA aura kIrticandra ke samakSa upasthita kiyaa| anuja-anurAga meM baMdhe kIrticandra ne use kSamA kara diyaa| isa para bhI samaravijaya supatha para nahIM aayaa| bhAI ke isa AcaraNa ko dekhakara mahArAja kIrticandra bahuta dukhI hue| dukha se vairAgya kA janma huaa| apane bhAnaje ko rAjapada dekara kIrticandra pravrajita ho gae aura kaThora tapa karane lge| ___eka bAra jaMgala meM muni kIrticandra dhyAnamudrA meM lIna the| samaravijaya udhara se gujraa| bhAI ko dekhakara samaravijaya kA pUrvajanma kA vaira jvAlA banakara jAga gyaa| usane socA, isane mujhe rAjya nahIM diyA, bhAnaje ko diyA, isakA maiM aisA badalA lUMgA ki yaha janmoM-janmoM taka yAda rkhegaa| krUra bhAvoM meM bharakara samaravijaya ne muni kI gardana para talavAra kA prahAra kiyaa| samatA bhare citta se muni ne dehotsarga kiyA aura devaloka meM ge| devabhava se cyavakara mahAvideha kSetra meM ve manuSya bhava prApta kareMge aura mokSa jaaeNge| samaravijaya vaira ke vaza ho ananta bhava paramparA meM baha gyaa| -dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 12 kIrtidhara (dekhie-sukauzala) kuMcika seTha avantInagarI kA rahane vAlA eka setth| (dekhie-munipati) kunthunAtha (tIrthaMkara) pravahamAna avasarpiNI kAla ke satrahaveM tIrthaMkara aura chaThe ckrvrtii| prabhu ne jIvana ke pUrvArddha bhAga meM bhautikatA ke carama zikhara chue aura uttarArdha bhAga meM AdhyAtmikatA ke uccatama sopAna para ArohaNa kiyaa| bhagavAna apane pUrvabhava meM pUrva mahAvideha kSetra ke Avarta vijaya meM khaDgI nAma kI nagarI ke rAjA the jahAM unakA nAma siMhAvaha thaa| mahArAja siMhAvaha ne saMsAra se virakta hokara saMvarAcArya se munivrata dhAraNa kiyaa| utkRSTa saMyama kI paripAlanA kara, anazanapUrvaka deha tyAgakara ve sarvArthasiddha nAmaka pAMcaveM anuttara vimAna meM utpanna hue| sarvArthasiddha vimAna kA taiMtIsa sAgaropama kA sukhamaya jIvana yApana karake prabhu kA jIva hastinApura ke mahArAja zUra kI mahArAnI zrIdevI kI ratnakukSI meM avatarita huaa| prabhu ke puNya prabhAva ko pradarzita karane vAle caudaha mahAsvapna mAtA zrIdevI ne dekhe| sAtha hI usane kuMthu nAmaka ratnoM kI rAzi bhI svapna meM dekhii| isI ke phalasvarUpa prabhu ke janma lene para unheM kunthunAtha nAma pradAna kiyA gyaa| kunthunAtha yuvA hue to aneka sundara rAjakumAriyoM ke sAtha unakA pANigrahaNa karAyA gyaa| AyudhazAlA meM cakraratna ke avataraNa ke sAtha hI unhoMne digvijaya abhiyAna prAraMbha kiyA, jisameM 600 varSa lge| SaTkhaNDa ko sAdhakara ve cakravartI bana ge| ___saiMtAlIsa hajAra pAMca sau varSoM taka suzAsana karane ke pazcAt varSIdAna dekara prabhu ne abhiniSkramaNa ... 102 .. ... jaina caritra koza ...
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiyaa| solaha varSa kI sAdhanA ke pazcAt prabhu ne kevalajJAna pAyA aura dharmatIrtha kI saMsthApanA ke sAtha hI tIrthaMkara pada paayaa| svayaMbhU pramukha bhagavAna ke paiMtIsa gaNadhara the| hajAroM zramaNa, zramaNiyAM, zrAvaka aura zrAvikAeM prabhu ke dharmasaMgha ke sadasya the| sudIrgha kAla taka kalyANa ke srota pravAhita kara bhagavAna ne mAsika anazana sahita eka hajAra muniyoM ke sAtha sammedazikhara parvata se siddhi prApta kii| __ -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 6 kuntI rAnI solaha prasiddha mahAsatiyoM meM ek| pAMca vIra-vara putra, jinheM pANDava kahA gayA, meM se prathama tIna yudhiSThira, arjuna aura bhIma kI jananI tathA karmayogI vAsudeva zrI kRSNa kI buaa| kuntI eka vilakSaNa sannArI thii| vaha zaurIpura nRpa andhakavRSNi kI putrI aura samudravijaya Adi dasa dazA) kI sahajatA thii| usakA vivAha hastinApura nareza mahArAja pANDu se huA thaa| parantu isa pratyakSa vivAha se pUrva vaha gandharva vivAha ke mAdhyama se pANDu se pahale hI bandha cukI thI, jisake pariNAmasvarUpa usane eka putra ko bhI janma diyA thA, para lokalAja ke bhaya se usane usa navajAta putra ko eka peTikA meM rakhakara nadI meM bahA diyA thaa| yahI putra Age calakara karNa nAma se khyAta huA, jo chaThA pANDava thaa| __ kuntI eka parama pativratA nArI ke sAtha-sAtha eka vIra kSatrANI aura vIra mAtA bhI thii| yudhiSThira jaba caupar3a ke pAsoM para apanA sarvasva hAra gae, svayaM sahita apane bhAiyoM aura draupadI ko bhI hAra gae, taba unheM teraha varSoM kA nirvAsita jIvana jaMgaloM meM bitAnA pdd'aa| aise meM kuntI ne mahaloM ke sukha ko ThukarAkara vanoM kI khAka chAnanA svIkAra kiyaa| eka bAra draupadI ke kahane para bhIma eka jalAzaya se kamala lene gae to ve vApisa nahIM lautte| unake pIche kramazaH arjuna, nakula, sahadeva aura yudhiSThira bhI gae, para ye saba bhI jalAzaya meM samA ge| vastutaH vaha jalAzaya eka nAgarAja ke adhikAra meM thA aura usI ne pANDavoM ko bandI banA liyA thaa| putroM ke na lauTane se kuntI aura draupadI ghabarA utthii| para kuntI ke viveka ne use saceta kiyA ki ghabarA kara baiTha jAnA saMkaTa kA samAdhAna nahIM hai| usane navakAra maMtra kI ArAdhanA prAraMbha kara dii| draupadI ne bhI usakA akSarazaH anugamana kiyaa| eka sAtha do-do mahAsatiyoM kI pukAra se indrAsana hila gyaa| indra ne apane avadhijJAna se pUrI bAta jAnI aura sakhta Adeza ke sAtha eka devatA nAgarAja ke pAsa bhejaa| indra ke Adeza se bhayabhIta nAgarAja ne pAMcoM pANDavoM ko mukta kara diyaa| ___ vaha kuntI hI thI, jisane apane putroM ko dharmamaya saMskAroM se itanA raMgA thA ki usakA bar3A putra to Aja bhI dharmarAja ke rUpa bhI vandita hotA hai| mahAbhArata ke pralayaMkArI yuddha meM bhI kuntI apane putroM ko yuddha-niyamoM meM baMdhakara yuddha karane kI preraNA diyA karatI thii| yuddha jIta lene para kuntI rAjamAtA ke pada para pratiSThita huii| ___kAlAntara meM jaba dhAtakI khaNDa kI amarakaMkA nagarI ke rAjA padmanAbha ne draupadI kA haraNa kara liyA thA aura pAMcoM pANDava vAsudeva zrI kRSNa kI kRpA se use mukta karAke lA rahe the, taba gaMgA mahAnadI ko pAra karane ke prazna para pANDavoM ne zrIkRSNa ke bala kI parIkSA lene kI bhUla kI to zrIkRSNa ne krodhita banakara pANDavoM ko apane rAjya se niSkAsita kara diyaa| taba kuntI zrIkRSNa ke pAsa pahuMcI aura usane unase kahA-tIna khaNDa para tumhArA zAsana hai, aise meM mere putra jAeM to kahAM jAeM? __ zrI kRSNa ne samudra ke kinAre thor3A-sA sthAna pANDavoM ko rahane ke lie diyA aura usa sthAna ko ... jaina caritra koza ... - 103 ...
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ trikhaNDa se svataMtra ghoSita kara diyaa| vahAM pANDavoM ne pANDumathurA nAma kA eka nagara basAyA aura usameM rahane lge| abhI taka kahAvata pracalita hai-tIna loka se mathurA nyaarii| bAda meM kuntI ne arihaMta ariSTanemI ke caraNoM meM dIkSA dhAraNa kara mokSa prApta kiyaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra / jJAtA dharmakathAMga, a. 16 kuMdakuMda (AcArya) IsA kI prathama zatI meM hue eka adhyAtmayogI digambara jaina aacaary| zvetAmbara paramparA meM jo sthAna AcArya sthUlabhadra kA hai, vahI sthAna digambara paramparA meM AcArya kuMdakuMda kA hai| AcArya kuMdakuMda kA janma dakSiNa bhArata ke nagara kauNDakundapura meM eka vaizya parivAra meM huaa| unake pitA kA nAma karamaNDU aura mAtA kA nAma zrImatI thaa| janma nagara ke nAma para hI unakA nAma kuMdakuMda pdd'aa| uccAraNa suvidhA ke kAraNa kauNDakunda kA kuMdakuMda nAma pracalita huaa| AcArya kuMdakuMda eka vidvAna AcArya the| unhoMne aneka granthoM kA praNayana kiyaa| samayasAra, pravacanasAra, paJcAstikAya, niyamasAra, aSTapAhur3a Adi kaI graMtha vartamAna meM bhI upalabdha haiM, jinake praNetA AcArya kuMdakuMda the| -bodhapAhur3a, samayasAra TIkA kuMbhakarNa rAvaNa kA laghu bhrAtA, eka mahAbalI yoddhA tathA kaI divya vidyAoM kA svaamii| rAma-rAvaNa yuddha meM kuMbhakarNa vIratA se lar3A, aMtataH use bandI banA liyA gyaa| yuddha samApti para zrI rAma ne sabhI yuddha bandiyoM ke sAtha hI kuMbhakarNa ko bhI mukta kara diyaa| bhAI kI haTha aura usakI pariNati mutyu meM dekhakara kuMbhakarNa virakta ho gayA aura pravrajyA dhAraNa kara sadgati kA adhikArI bnaa| (dekhie-jaina rAmAyaNa) (ka) kuMbha tIrthaMkara aranAtha ke battIsa gaNadharoM meM pramukha gnndhr| (kha) kuMbha (rAjA) amarapura nagara ke raajaa| (dekhie-kUragaDuka) (ga) kuMbha (rAjA) mithilA ke rAjA evaM tIrthaMkara mallinAtha ke pitaa| (dekhie-mallInAtha tIrthaMkara) kuMDakaulika (zrAvaka) ___upAsakadazAMga meM AkhyAyita eka zramaNopAsaka, dRr3hadharmI aura tarkapaTu vykti| vaha kampilapura nagara kA dhannA seTha thaa| usake chaha gokuloM meM sATha hajAra gAeM thiiN| vaha aThAraha koTi svarNamudrAoM kA svAmI thaa| usakI patnI pUSA eka pativratA sannArI thii| kuNDakaulika ne bhagavAna mahAvIra se sapatnI zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA thaa| usane vratoM kI paripAlanA pUrNa niSThA se kii| kisI samaya vaha apanI azoka vATikA meM baiThA dharma cintana meM lIna thaa| usane apanI nAmAMkita mudrikA aura uttarIya ko utArakara pAsa hI rakha chor3A thaa| eka mithyAdRSTi deva vahAM upasthita huaa| usane kuMDakaulika kI mudrikA uThA lI aura bolA ki tumhArA dharma-ciMtana mithyA hai| bhagavAna mahAvIra kA yaha kathana ki 'saba kucha prayatna sAdhya hai' ekadama nirAdhAra hai| gozAlaka kA niyativAda satya hai| prayatna se kucha nahIM hotA hai, jo hotA hai, saba niyati ke kAraNa hotA ... 104 - jaina caritra koza .... nA)
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai| ataH use gozAlaka ke mata kI ArAdhanA karanI caahie| ___ tattvajJa kuNDakaulika ne devatA kI asatya bAta kA pratikAra kiyaa| usane usase pUchA ki use jo divya Rddhi milI hai vaha prayatna se milI hai yA aprayatna se| devatA vimohita ho gyaa| vaha koI uttara na de skaa| yadi vaha kahe ki use aprayatna se milI hai to prazna ubharatA hai ki vaha pahAr3oM aura vRkSoM ko kyoM nahIM milI kyoMki ve pUrNa rUpa se aprayatna meM jIte haiN| aura yadi kahe ki prayatna se milI hai to usakI apanI hI bAta kA khaNDana ho jaataa| vaha niruttara ho gyaa| usakI mithyAmati vidA ho gii| usane kuNDakaulika ko praNAma kiyA tathA usakI aura mahAvIra ke dharma kI prazaMsA karatA huA aMtardhAna ho gyaa| kuNDakaulika bhagavAna ke darzana karane gyaa| bhagavAna ne zrotA pariSad meM kuNDakaulika aura deva ke madhya cale saMvAda kI carcA kI aura zramaNa, zramaNiyoM se kahA ki unheM kuNDakaulika kI dharma-dRr3hatA se sIkha lekara mithyA tarkoM kA nirasana karanA caahie| ___Akhira caudaha varSa taka zrAvakAcAra kA pAlana kara mAsika anazana ke sAtha kuNDakaulika prathama svarga meM gyaa| vahAM se mahAvideha meM janma lekara siddha-buddha-mukta hogaa| -upAsakadazAMga sUtra kuNDarIka muni puMDarIkiNI nagarI kA yuvarAja-pada tyAga kara kuNDarIka muni bana gyaa| arasa-virasa AhAra ke kAraNa eka bAra muni ke zarIra meM dAhajvara ho gayA aura bar3hatA hI gyaa| guru ke sAtha vicaraNa karate hue muni eka bAra apanI nagarI meM AyA, jahAM usakA sahodara puMDarIka rAjya karatA thaa|puNddriik ne sahodara muni kI rugNAvasthA dekhakara usase prArthanA kI ki ve usakI dAnazAlA meM rahakara samucita upacAra kraaeN| guru kI AjJA se kuNDarIka ne sahodara rAjA kI prArthanA svIkAra kara lii| usane dAnazAlA meM rahakara vividha auSadhopacAroM se zIghra hI svAsthya lAbha prApta kara liyaa| kAlakrama se vaha zarIra se to svastha ho gayA para mana se asvastha ho gyaa| usakA mana anukUla AhAra aura sukhada vizrAma meM rama gyaa| vaha saMyama kA parityAga kara gRhavAsa meM lauTane kA cintana karane lgaa| puNDarIka ne bhAI kI manodazA ko jAna liyaa| usane bhAI ko aneka-vidha yuktiyoM aura uktiyoM se samajhAyA para samajhA na paayaa| Akhira puMDarIka ne apanA rAjamukuTa apane sahodara kuNDarIka ko de diyA aura svayaM saMyama lekara sAdhanA karane lgaa| kuMDarIka apane samakSa bhogopabhoga ke asaMkhya sAdhana pAkara unheM bhogane lgaa| para atizaya kAmavardhaka bhojya padArthoM ke ati AhAra se vaha zIghra hI rugNa ho gayA aura marakara sAtavIM naraka meM gyaa| puMDarIka muni bhI arasa-virasa AhAra se rugNa ho gae aura samatApUrvaka dehotsarga kara sarvArthasiddha vimAna meM deva bne| ___ kuNDarIka aura puNDarIka kA caritra bhAvoM kI mahimA ko darzAtA hai| kuNDarIka eka hajAra varSoM taka cAritra pAlakara antima avasthA meM phisalane ke kAraNa canda hI dinoM meM itanA bhArI karmA bana gayA ki vaha sAtavIM naraka meM gyaa| puNDarIka ne eka hajAra varSoM taka rAjasI sukha bhoge, para antima avasthA meM canda dinoM ke saMyama ke kAraNa ve sarvArthasiddha vimAna meM utpanna hue| vastutaH vyakti ke utthAna aura patana meM cAritra ke alpatva aura bahutva kI apekSA usake bhAvoM kA vizeSa mahatva hotA hai| bhAvoM se hI vyakti utthita aura patita hotA hai| -jJAtAdharmakathAMga sUtra, a. 19 kuNAla mauryavaMzI samrATa azoka kA pitRbhakta aura dharmAtmA putra / kuNAla kI mAtA kA nAma asandhyamitrA thA ... jaina caritra koza ... - 105 ..
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ jo vidizA nagara ke jaina zreSThI kI kanyA thii| usake jIvana meM jaina dharma ke saMskAra kUTa-kUTa kara bhare hue the| vahI saMskAra kuNAla meM bhI vikasita hue the| kuNAla ke hRdaya meM jaina dharma ke prati pragAr3ha AsthA thii| ___kuNAla sundara aura buddhimAna yuvaka thaa| kuNAlapakSI kI bhAMti kuNAla kI AMkheM ati sundara thii| aMtataH usakA saundarya hI usake lie ghAtaka siddha huaa| azoka kI eka yuvA rAnI-tiSyarakSitA kuNAla ke rUpa para Asakta ho gii| usane kuNAla se anaitika prastAva kiyA, jise kuNAla ne glAnibhAva se asvIkAra kara diyaa| isase tiSyarakSitA pratizodha kI agni meM jala utthii| usane eka SaDyaMtra racakara kuNAla kI AMkheM phur3avA diiN| SaDyantra kA bheda khulane para tiSyarakSitA ko mahAna apayaza aura mRtyu prApta huii| kuNAla kA vivAha rUpa guNa sampanna kaMcanamAlA nAmaka eka kanyA se huA thA jo eka jaina zreSThI kI putrI thii| usake eka putra huA, jisakA nAma samprati prasiddha huaa| samrATa azoka ne apane pautra kuNAla ke putra saMprati ko hI apanA uttarAdhikArI ghoSita kiyaa| kubera nala rAjA kA laghu bhrAtA jo svabhAva se duSTa aura chaliyA thaa| vaha kapaTa-dyUta meM nipuNa thaa| kahIM-kahIM sAhitya meM usakA nAma kUbara bhI AtA hai| (dekhie-nala) (ka) kuberadatta bhRgukaccha (bharUca) nagara kA rahane vAlA eka samudrI vyApArI, eka lampaTa aura lobhI vnnik| (dekhie uttama kumAra) (kha) kuberadatta mathurA nagarI kI gaNikA kuberasenA kA putr| (dekhie-kuberadattA) kuberadattA mathurA nagarI kI rahane vAlI gaNikA kuberasenA kI putrii| usakA eka sahodara bhI thA, jisakA nAma kuberadatta thaa| utpanna hote hI apanI ina donoM saMtAnoM ko gaNikA kuberasenA ne inakI nAmAMkita mudrikAeM pahanAkara kASThapeTikA meM inheM liTAkara yamunA meM pravAhita kara diyA thaa| zaurIpura ke do seThoM ke ghara inakA alaga-alaga pAlana-poSaNa huaa| jaba ye donoM yuvA hue to inakA paraspara vivAha kara diyA gyaa| para suhAgarAta se pUrva hI yaha bheda khula gayA ki ve paraspara bhAI bahana haiN| isa vicitratA se una donoM ko bar3I AtmaglAni huii| kuberadattA virakta hokara sAdhvI bana gii| kuberadatta bhI nagara chor3akara anyatra calA gyaa| kuberadattA ne sAdhanA se avadhijJAna prApta kiyaa| bhAI kA patA lagAne ke lie usane apane jJAna kA upayoga lagAyA to dekhA ki kuberadatta mathurA meM kuberasenA ke sAtha bhogoM meM Asakta hai aura usase use eka putra bhI prApta huA hai| yaha dekhakara kuberadattA ko bar3I vitRSNA huI aura apanI guruNI kI AjJA lekara vaha mathurA nagarI meM gii| vezyA ke ghara ThaharI aura eka yukti ke dvArA usane mAtA aura putra ke isa kutsita sambandha ko virAma diyaa| rahasya anAvRta hone para kuberasenA aura kuberadatta bhI virakta ho gae aura sAdhanA meM rata bana ge| -jambU caritta kubera senA ____ mathurA kI eka gnnikaa| (dekhie-kuberadattA) ... 106 ... jaina caritra koza ...
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ kumArapAla (rAjA) kumArapAla gujarAta kA yazasvI samrAT thaa| caulukya vaMza kI prazAkhA solaMkI vaMza meM usakA janma I. san 1093 meM dadhisthala gAMva meM huA thaa| usake pitA kA nAma tribhuvanapAla aura mAtA kA nAma kazamIrA devI thA / tribhuvanapAla gujarAta nareza siddharAja jayasiMha kA bhatIjA thaa| vaha dharmAtmA aura rAjabhakta thA / jayasiMha kA bhI usa para anurAga bhAva thA / para apane rAjyakAla ke aMtima varSoM meM jayasiMha siddharAja tribhuvanapAla se nArAja ho gayA aura usane usakI hatyA karavA dii| vaha kumArapAla kI bhI hatyA karanA cAhatA thA / para kumArapAla prANa bacAkara dezAntara calA gayA aura kaI varSoM taka dezAntara meM bhaTakatA rahA / siddharAja jayasiMha kA koI putra nahIM thA / eka putrI thI / putrI se utpanna putra somezvara ko usane apanA uttarAdhikArI ghoSita kiyaa| para jayasiMha kI mRtyu hone para AcArya hemacaMdra ke AzIrvAda se rAjya ke maMtriyoM aura sabhAsadoM ne anhilapura pATana ke siMhAsana para kumArapAla kA rAjatilaka kiyA / siMhAsana para baiThate samaya kumArapAla kI Ayu pacAsa varSa thI / parantu usakA utsAha aura zaurya javAnoM jaisA thaa| zAsana ke prAraMbhika varSoM meM kumArapAla ne kaI rAjyoM ko jItakara apane rAjya kA vistAra kiyA / usane uttara meM pazcimI paMjAba, pUrva meM gaMgA taTa, pazcima meM samudra taTa tathA dakSiNa meM sahyAdri pradeza paryaMta vijaya patAkA phaharAI / vizAla rAjya kI sImAoM ko surakSita karane ke pazcAt mahArAja kumArapAla adhyAtma kI ora mur3e / apanA adhika samaya ve apane guru kalikAla sarvajJa AcArya hemacaMdra ke caraNoM meM bitAne lge| unhoMne AcArya zrI ke upadezoM se prabhAvita hokara apane vizAla sAmrAjya meM amAri ghoSita kara dI, dyUta, zikAra aura madya-niSedha kA Adeza jArI kiyA / zrAvaka vrata dhAraNa kara unhoMne prajA ke samakSa eka Adarza gRhastha aura Adarza rAjA kA udAharaNa prastuta kiyaa| unake zAsanakAla meM rAmarAjya kA Adarza sAkAra huaa| prajA meM naitika mUlyoM prabhUta vikAsa huaa| gujarAta meM samRddhi aura zAnti kA vaha caramotkarSa kAla rahA / 1 dharma ke prati ananya niSThA bhAva ke kAraNa mahArAja kumArapAla ne apane zAsanakAla meM 1440 navIna jaina maMdiroM kA nirmANa karAyA tathA 1600 purAne maMdiroM kA jIrNoddhAra karAyA / sAhitya aura saMskRti kA vaha svarNayuga rahA / sAhitya ke kSetra meM AcArya hemacaMdra aura unake ziSya rAmacaMdra Adi munirAjoM ne adbhuta graMthoM kI racanA kI / mahArAja kumArapAla ke svarNa zAsana kA anta I.sa. 1172 meM taba huA, jaba AcArya hemacaMdra kA akasmAt svargavAsa ho gyaa| guru ke viraha ko kumArapAla saha na sake aura eka mAsa ke pazcAt inakA bhI svargavAsa ho gayA / bhArata ke itihAsa meM aura vizeSa rUpa se gujarAta ke itihAsa meM mahArAja kumArapAla kA zAsanakAla svarNayuga aura rAmarAjya ke rUpa meM svarNAkSarita huA hai| kaI itihAsakAroM ne azoka ke samAna mahAna nareza ke rUpa meM unakA prazasti gAna kiyA hai / - pramukha aitihAsika jaina puruSa aura mahilAeM kumArasena eka rAjakumAra, jisakI icchA thI ki vaha usI rAjakumArI athavA bAlA se vivAha karegA, jisameM rUpa-vaibhava aura buddhi-vaibhava kA pUrNa sAmaMjasya ho / usane apane pitA rAjA sUryasena aura mAtA rAnI jyotsnA se apane hRdaya kI bAta khii| rAjA ne apane putra ke vivAha ke lie aisI kanyA kI khoja dUra dezoM meM karAI, para usakI icchA pUrNa na ho skii| Akhira rAjA ne apane putra se kahA ki vaha svayaM dezATana kare aura apane *** jaina caritra koza 107 444
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ lie apane anukUla patnI ko khoje / kumArasena svayaM bhI yahI cAhatA thaa| apane sAtha kucha cune hue kuzala aMgarakSakoM ko lekara kumArasena ne dezATana kiyaa| para saMyoga se use usake anukUla koI kanyA na milii| nirAza hokara vaha apane nagara ko lauTa claa| mArga meM vikaTa vana thaa| rAjakumAra ko pyAsa lgii| dUra-dUra taka kahIM jala dikhAI na pdd'aa| eka dizA meM pahAr3I para eka jhoMpar3I dikhAI dii| sainika pAnI kI khoja meM jhoMpar3I para phuNce| jhoMpar3I ke dvAra para pahuMcakara sainikoM ne AvAja dekara pAnI mAMgA aura vastusthiti kahI ki unake rAjakumAra pyAse haiN| jhoMpar3I ke bhItara se eka bAlA kA svara gUMjA, pyAse ko svayaM kueM para jAnA hotA hai, kuAM pyAse taka nahIM jaataa| tumhAre rAjakumAra se kaho ki ve svayaM upasthita hoN| sainikoM ne lauTakara rAjakumAra ko sArI bAta khii| kumArasena meM bhI kautUhala jagA aura vaha jhoMpar3I ke dvAra para phuNcaa| usake dvAra para pahuMcate hI eka SoDazI bAlA cAMdI kI jalajhArI lie usake samakSa upasthita huii| rAjakumAra ne zItala jala pIkara pyAsa zAnta kii| vaha usa kanyA ke rUpa ko dekhakara vismita ho gyaa| use lagA ki jaise usake samakSa koI devakanyA hI khar3I hai| bAlA kI buddhiparIkSA ke lie usase vArtAlApa zurU karate hue rAjakumAra ne pUchA, tumhAre pitAjI kahAM haiM? bAlA ne kahA, ve AkAza kI bUMda ko rokane kA prabaMdha karane gae haiN| rAjakumAra ne usakI mAtA ke bAre meM bhI vahI prazna doharAyA, jisake uttara meM bAlA ne kahA ki vaha eka kA do karane gaI haiN| rAjakamAra kacha samajha na skaa| usane pachA. tama aMdara kyA kara rahI thI? bAlA ne kahA, maiM eka ko paTakanI de cukI thI aura dUsarI ko dene hI jA rahI thI ki Apa A ge| bAlA ne tIna bAteM kahI, para rAjakumAra tInoM hI bAtoM ke artha nahIM samajha skaa| usane bAlA se usakI bAtoM ke artha spaSTa karane kI prArthanA kii| bAlA ne pUchA ki vaisA karane para use kyA pAritoSika milegaa| rAjakumAra ne kahA, maiM apanA sarvasva tumheM arpita kara duuNgaa| bAlA ne kahA, mere tInoM hI kathana yUM to ati sAdhAraNa haiN| para tumhAre lie ve gUr3ha paheliyAM siddha hue haiN| ataH maiM una paheliyoM kA spaSTIkaraNa tumhAre rAjadarabAra meM hI kruuNgii| rAjakumAra ne bAlA kI bAta svIkAra kara lI aura samaya sunizcita kara vaha apane nagara meM lauTa gyaa| vaha mana hI mana prasanna thA ki usane usa bAlA ko khoja liyA hai, jisakI use varSoM se talAza thii| usane apane mAtA-pitA ko vastusthiti se paricita karA diyaa| ___ sunizcita samaya para rAjadarabAra sjaa| vaha bAlA apane tejasvI mAtA-pitA ke sAtha darabAra meM upasthita huii| rAjA ne bAlA se prArthanA kI ki vaha usa dvArA kahI gaI paheliyoM ke artha spaSTa kre| bAlA ne kahA, mahArAja! merI eka zarta hai, yadi use Apa pUrI karane kA vacana deM to maiM apanI paheliyoM ko spaSTa karUM / rAjA bAlA ke rUpa aura vAgcAturya se prabhAvita thaa| usane vacana de diyaa| usake bAda bAlA ne apanI paheliyAM spaSTa kii| usane kahA, merA prathama uttara thA ki mere pitA AkAza kI bUMda rokane kA prabaMdha karane gae haiN| isakA artha sahaja hI hai| hama ghAsa kI jhoMpar3I meM rahate haiN| varSA Rtu Ane vAlI hai aura hamArI jhopar3I meM sthAna-sthAna para chidra haiN| mere pitA una chidroM ko baMda karane ke lie jaMgala se ghAsa aura bAMsa lene gae the| dUsarI bAta-jaisA ki maiMne kahA merI mAM eka kA do karane gaI haiN| isakA artha thA, hamAre ghara meM gharaTTikA nahIM thI, isalie merI mAM mUMga va cane kI dAla banAne ke lie dUsaroM ke ghara gaI thii| tRtIya uttara thA ki maiM jhoMpar3I meM eka ko paTakanI de cukI hUM aura dUsarI ko dene vAlI huuN| spaSTa hai ki maiM roTI banA rahI thii| eka roTI ko maiM palaTa cukI thI aura dUsarI ko palaTane hI vAlI thI ki rAjakumAra jhoMpar3I dvAra para upasthita ho ge| __bAlA ke samAdhAnoM se rAjA, rAjakumAra aura upasthita sabhAsada mugdha ho ge| taba rAjA ne bAlA se usakI zarta puuchii| bAlA ne kahA, merI zarta yaha hai ki rAjakumAra kumArasena kusumapura ke rAjya ko jItakara aaeN| ... 108 ... jaina caritra koza ...
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAlA kI isa zarta ko sunakara rAjA ne pUchA, beTI! kusumapura rAjya se tumhArI kyA zatrutA hai? rAjA ke prazna kA uttara bAlA ke vRddha pitA ne khar3e hokara diyA, rAjan! maiM kusumapura nareza vimalasena huuN| candrasena nAmaka par3osI rAjA ne akasmAt mere rAjya para dhAvA bola diyaa| mujhe vivaza hokara vana meM zaraNa lenI pdd'ii| ___candrasena kI dhRSTatA kI kathA sunakara rAjakumAra kumArasena kA rakta khaula utthaa| usane dalabala ke sAtha candrasena para car3hAI kara dii| candrasena ko bandI banA liyA gyaa| vimalasena ko punaH rAjyArUr3ha kiyA gyaa| zubha muhUrta meM kumArasena kA vimalasena kI buddhimatI putrI se pANigrahaNa huaa| kAlAntara meM kumArasena hI kusumapura kA rAjA bnaa| usane nyAyanItipUrvaka prajA kA pAlana kiyaa| zrAvakadharma ko aMgIkAra kara usane apane jIvana ko dharmamaya bnaayaa| AyuSya pUrNa kara vaha zubha gati kA adhikArI bnaa| kuraMgaka bhIla kamaTha kA jIva pUrva ke eka bhava meM ukta nAma kA eka hiMsaka bhIla thaa| (dekhie-marubhUti) kurudatta (AcArya) utkRSTa AcAra kA pAlana karane vAle eka aacaary| kisI samaya AcArya kurudatta eka grAma ke bAhara vRkSa ke nIce virAjamAna hue| sAMdhya pratikramaNa ke pazcAt rAtri meM cAra prahara paryaMta kAyotsarga meM lIna rahane ke saMkalpa ke sAtha AcArya zrI dhyAna mudrA meM lIna ho ge| udhara grAma meM rAtri meM cora ghusa gyaa| loga jAga ge| jAgaraNa dekhakara cora bhAga khar3A huaa| loga usake pIche bhaage| jahAM AcArya kurudatta dhyAna pratimA meM lIna the, loga vahAM aae| logoM ne unase cora ke bAre meM puuchaa| kAyotsarga ke saMkalpI AcArya mauna rhe| logoM ne unakI hIlanA-niMdanA kI aura aMtataH unheM hI cora ghoSita kara diyaa| ____ logoM ne muni ke sira para miTTI kI pAla bAMdhakara usameM agni uMDela dii| munizrI kA sira jalane lgaa| asahya vedanA huii| parantu AcArya kurudatta ne apanI dhyAna mudrA ko bAdhita nahIM hone diyaa| samatA bhAva se dehotsarga karake ve ucca gati ke adhikArI bne| AgAmI bhava meM ve siddhatva prApta kreNge| -uttarAdhyayana vRtti kulaputra kSatriya ___eka kSatriya kulaputra ke bhAI kI kisI ne hatyA kara dii| hatyA karake hatyArA kahIM chipa gyaa| bhAI kI hatyA para kulaputra ke zoka kA pAra na rhaa| aharniza bhAI kI smRti meM vaha AMsU bahAtA rhtaa| kulaputra kI yaha dazA dekhakara usakI mAtA ne kahA, putra! kAyaroM kI taraha aise kaba taka AMsU bahAtA rahegA ! terA kartavya hai ki tU apane bhAI ke hatyAre ko khoja aura use ucita daNDa de! mAtA ko praNAma kara kSatriya kulaputra naMgI talavAra lekara ghara se nikala gyaa| bhAI ke hatyAre ko vaha nirantara khojatA rhaa| gAMva-gAMva, nagara-nagara aura vana-vana bhttkaa| bAraha varSa bIta gae para na to use bhAI kA hatyArA milA aura na hI usake krodha va pratizodha kI jvAlAeM kama huiiN| zatru ko khojate-khojate use svayaM kho jAnA to svIkArya thA para binA saphala hue ghara lauTanA svIkAra nahIM thaa| Akhira eka dina use saphalatA mila hI gii| hatyAre ko samakSa pAkara vaha usa para TUTa par3A aura use baMdI banA liyaa| use lekara vaha apanI mAM ke pAsa pahuMcA aura use apanI mAtA ke caraNoM para paTaka diyaa| kulaputra ne mAM se kahA, mAM! yaha hai hamArA aparAdhI ! isane Apake putra aura mere bhAI kI hatyA kI hai| ise ... jaina caritra koza .. - 109 ...
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ mRtyu daNDa dIjie ! putra kI saphalatA para mAM ko prasannatA huI aura apane putra ke hatyAre ko samakSa pAkara usakA hRdaya ghRNA aura krodha se bhara gyaa| kulaputra ne mAM se kahA-mAM ! Adeza do ki maiM isakA sira dhar3a se alaga karake apanA pratizodhapUrNa karUM! hatyArA kSatrANI ke kadamoM para girakara punaH punaH apane jIvana kI bhikSA mAMga rahA thA / vaha gir3agir3Ate hue kaha rahA thA - mAM! tuma jaisI hI merI mAM hai, vaha mere viraha meM jI nahIM paaegii| merI patnI aura mere bacce anAtha ho jaaeNge| mujhe kSamA kara Apa kaI prANiyoM kI rakSA kara sakatI ho| mujhe kSamA kara do! hatyAre ke vacana sunakara vRddhA kSatrANI kA hRdaya pasIja gyaa| vaha putra - mRtyu kI vedanA kA anubhava kara bacce cukI thii| usake kAraNa koI anya vaisI hI pIr3A kA anubhava kare, usake kAraNa koI strI aura kucha anAtha ho jAeM, yaha usake lie sahya na thA / usane apane putra ke hAtha se talavAra le lI aura kahA, putra ! ise kSamA kara do! kSamA se bar3A pratizodha anya nahIM hai| hiMsA se hiMsA kA srota kabhI sUkha nahIM sktaa| krodha krodha kI Aga kabhI zAnta nahIM ho sakatI / rakta-sane vastra ke prakSAlana ke lie rakta nahIM, zuddha jala kI AvazyakatA hotI hai| ise kSamA kara isa vaira-paramparA kA miTA do ! mAM ke vacana sunakara kulaputra sahama gyaa| jisa zatru kI khoja meM vaha bAraha varSoM taka bhUkhA pyAsA bhaTakatA rahA thA, kyA use binA daNDita kie chor3a diyA jAe? para mAtA ke Adeza ke samakSa kulaputra ne apane pratizodha ko tilAMjali de dii| usane talavAra phaiMka dii| kulaputra ne bhojana karAkara usa vyakti ko vidA kiyA aura kSamA kA anupama udAharaNa mAnavIya itihAsa ke pRSTha para aMkita kara diyaa| - uttarAdhyayana, a. 1 (kamala saMyamI TIkA ) kulizabAhu pUrva videha meM sthita purAnapura nagara kA rAjA / (dekhie - marubhUti) kuvalayacaMdra ayodhyA nagarI kA eka tejasvI rAjakumAra / (dekhie - kuvalayamAlA) kuvalayamAlA prAcIna bhAratavarSa kI vijayA nagarI kI rUpa- guNa sampanna eka rAjakumArI / kuvalayamAlA kA vivAha pUrvajanma ke mitra aura ayodhyA nagarI ke rAjakumAra kuvalayacaMdra ke sAtha huaa| vivAha ke pazcAt kuvalayamA aura kuvalayacaMdra ne sudIrgha kAla taka sAMsArika sukha bhoge / jIvana ke pazcima prahara meM donoM ne pravrajyA dhAraNa kara saMyama kI ArAdhanA kii| donoM hI AyuSya pUrNa kara devaloka meM deva hue| devaloka kA AyuSya pUrNa kara kuvalayacaMdra kA jIva kALaMdI nagarI ke rAjakumAra maNiratha kumAra ke rUpa meM janmA / usane bhagavAna mahAvIra ke pAsa saMyama dhAraNa kara sarva karma kSaya kara mokSa ko prApta kiyA / udhara kuvalayamAlA kA jIva devAyuSya pUrNa kara magadhanareza zreNika ke putra rUpa meM janmA, jahAM usakA nAma mahAratha kumAra rakhA gyaa| ATha varSa kI avasthA meM hI mahAratha kumAra ne bhagavAna mahAvIra ke zrI caraNoM meM pravrajyA aMgIkAra kI / utkRSTa tapArAdhanA se kevalajJAna prApta kara vaha bhI siddha huA / - udyotana sUri kRta kuvalayamAlA * jaina caritra koza *** ... 110
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuza zrIrAma aura sItA kA putra / kuza bacapana se hI bahuta zUravIra thA / apane bhAI lava ke sAtha milakara usane kizorAvasthA meM hI trikhaNDajayI ayodhyA kI senA ko dhUla caTA dI thii| (dekhie - sItA) kusumapAla rAjagRha nagara kA eka dhanI zreSThI / (dekhie dhanya jI) (ka) kusumavatI devapurA nAmaka grAma ke vaNika vinodIlAla kI putrI / kusumavatI cAra bhAiyoM kI ikalautI bahana thI / vaNika ne apanI putrI kA lagna nikaTastha nagara kanakapura ke zreSThI RSabhadAsa ke putra hIrAlAla se kara diyA / paraMtu vivAha se pUrva hI RSabhadAsa aura usakI patnI kA dehAnta ho gyaa| itanA hI nahIM, lakSmI bhI usa ghara se rUTha gaI / vyApAra to caupaTa huA hI, hIrAlAla se usakA ghara bhI lenadAroM ne kabjA liyaa| samaya ke palaTate hI vinodIlAla ne bhI hIrAlAla ko bhulA diyA aura vaha apanI putrI ke lie anya vara kI talAza karane lgaa| para kanakavatI ko pitA kA yaha vyavahAra ucita nahIM lgaa| usane pitA se isakA virodha kiyA aura spaSTa kiyA ki usakA lagna jahAM kiyA gayA hai, vahIM usakA vivAha kiyA jAnA caahie| Akhira putrI kI jida ke samakSa pitA ko jhukanA pdd'aa| usane putrI kA vivAha hIrAlAla se kara diyA para prItidAna meM phUTI kaur3I bhI nahIM dI / kusumavatI ko usakI AvazyakatA bhI nahIM thI / kanakapura Akara kusumavatI apane pati ke sAtha tRNa kuTIra meM rahane lagI / kusumavatI deva, guru aura dharma ke prati sudRr3ha AsthAvAna thI / usane hIrAlAla ko bhI dharma kA marma samajhAyA / hIrAlAla dharmadhyAna ke prati samarpita ho gayA / vaha jaMgala se lakar3iyAM kATakara lAtA aura usase arjita dhana se donoM udarapoSaNa kara Ananda maante| unake kuTIra ke pIche binA kisI ke svAmitva kI bhUmi thI / kusumavatI ne pati ko prerita kiyA ki usa bhUmi para kRSi karane se unake bhAgya kA avazyameva udaya hogA / bhUmi patharIlI thii| pati-patnI donoM jamIna ko khodakara urvarA banAne ke zrama meM juTa ge| usI krama meM unheM vahAM para gar3A huA prabhUta svarNa prApta huaa| usase kusumavatI aura hIrAlAla kA bhAgya badala gayA / jhoMpar3I kA sthAna vizAla bhavana ne le liyaa| kusumavatI ke dizA-nirdezana meM hIrAlAla ne vyApAra zurU kiyaa| usane dina dogunI aura rAta caugunI unnati kii| zIghra hI vaha nagara kA sabase samRddha zreSThI bana gyaa| usane kusumavatI ke nirdeza para kama se kama do bAra rAjA ke prANoM kI rakSA kii| prathama bAra rAjA ne use nagaraseTha banAyA aura dUsarI bAra use AdhA rAjya diyA / eka bAra eka mleccha rAjA ne kanakapura para AkramaNa kiyaa| kusumavatI ke dizA-nirdeza para hIrAlAla ne raNajauhara dikhAe aura mleccha rAjA ko parAsta kara diyA / usakA yaza caturdik vardhamAna huA / kusumavatI aura hIrAlAla ne dharmadhyAnapUrvaka jIvana bitaayaa| jIvana ke uttarArdha pakSa meM donoM ne saMyama kA pAlana kara mokSa prApta kiyA / (kha) kusumavatI kusumapura nagara kI eka zreSThI putrI, jo parama buddhimatI kanyA thI / kusumavatI ke pitA kA vyApAra videzoM meM phailA huA thaa| eka bAra jaba pitA vyApArArtha videza gae hue the to yuvA kusumavatI kA citta caMcala ho gyaa| usane sAMketika bhASA meM eka patra para kucha vastueM likhIM aura dAsI ko una vastuoM ko *** jaina caritra koza ...
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ lAne ke lie bAjAra meM bhejaa| kusumavatI kisI aise yuvaka kI talAza meM thI jo buddhinidhAna ho| isIlie usane vastuoM ke nAma sAMketika bhASA meM likhe the| Akhira usakA mantavya pUrNa huaa| kusumasena nAmaka eka sundara, saccaritra yuvaka usake saMketoM kI sIr3hiyoM se car3hatA huA rAtri meM usake ghara A gyaa| ghara para bhI kusumavatI aura kusumasena sAMketika bhASA meM btiyaae| Akhira kusumasena apane ghara lauTa gyaa| nagara nareza jayasiMha gavAkSa se kusumavatI aura kusumasena ke saMketoM ko dekha rahA thA, para vaha saMketoM kA rahasya nahIM jAna paayaa| dUsare dina kusumasena ko darabAra meM bulAkara rAjA ne unake saMketoM ke rahasya puuche| mauna rahane para rAjA ne zreSThI-putra ko zUlI kA daNDa taka de ddaalaa| para zreSThIputra ne apanA mauna nahIM todd'aa| Akhira kusumavatI se saMketa pAkara kusumasena ne saMketoM ke rahasya spaSTa kie, jinheM sunakara rAjA-prajA kusumasena aura kusumavatI kI buddhimattA, saccaritra aura kula-maryAdA ko dekhakara gadgada bana ge| Akhira rAjA ne kahA ki vaha svayaM una donoM ko pariNaya sUtra meM bAMdhakara apanA ahobhAva prakaTa karanA cAhatA hai| isa para kusumavatI aura kusumasena ne spaSTa kiyA ki ve donoM to AjIvana akhaNDa brahmacarya ke pAlana kA saMkalpa le cuke haiN| sunakara rAjA aura prajA kusumavatI aura kusumasena ke caraNoM meM nata ho ge| kusumavatI ko rAjA ne apanI bahana banAyA aura kusumasena ko nagaraseTha ke pada se sammAnita kiyaa| akhaNDa brahmacarya ko AjIvana sAdhate hue donoM sadgati ke adhikArI bne| kusumazrI laMkAnagarI ke puSpabaTuka nAmaka rAjamAlI kI putrI aura haribala kI prinniitaa| (dakhie-haribala) kUpadAraka kumAra mahArAja baladeva aura rAnI dhAriNI ke aNgjaat| (inakA paricaya sumukha ke samAna hai) -antakRddazAMga sUtra varga 3, adhyayana 11, kUragaDuka muni ___ AcArAMga cUrNi ke anusAra kUragaDuka eka aise muni the, jo kSudhAvedanIya karma ke kAraNa eka dina bhI nirAhArI nahIM raha sakate the| parantu unameM samatA parAkASThA kI thii| kaisI bhI viparIta sthitiyoM meM ve apanI samatA ko khaNDita nahIM hone dete the| yoM ve rAjaputra the| amarapura ke mahArAja kumbha ke ve putra the| kumArAvasthA meM unakA nAma lalitAMgakumAra thaa| ve sundara aura komalAMga the| AcArya dharmaghoSa ke upadeza se virakta banakara unhoMne dIkSA lI thii| dIkSita hote hI unhoMne sarasa padArthoM kA tyAga kara diyA aura agni saMskArita kUra nAmaka dhAnya ko bhojana rUpa meM cunaa| usa nIrasa bhojana ko ve ghRta-zakkara ke samAna madhura mAnakara udarastha karake saMyama kA paripAlana krte| mAtra kUra dhAnya kA AhAra karane ke kAraNa unheM kUragaDuka kahA jAne lgaa| . eka bAra varSAvAsa kAla meM devavANI huI ki kisI bhavyAtmA ko samvatsarI parva para kevalajJAna kI prApti hogii| isa devavANI se zramaNoM aura zrAvakoM meM vizeSa rUpa se tapa-ruci kA jAgaraNa huaa| aneka zramaNoM aura zrAvakoM ne bar3ha-car3hakara tapa kie| samvatsarI ke dina upAzraya meM tapa kI vizeSa bahAra thii| nanhe-munne bAlakoM ne bhI tapa kie the| para kUragaDuka usa dina bhI tapa na kara ske| bhikSA kA samaya hote-hote ve kSudhA se niDhAla ho jAte the| unhoMne AcArya zrI se bhikSA kI anumati maaNgii| AcArya ne ghRNA se muMha phera liyaa| kUragaDuka zAnta bhAva se bhikSA ... 112 ...jaina caritra koza ...
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kUra kA dhAnya) le aae| sAdhvAcAra ke anurUpa unhoMne AcArya ko bhikSA dikhaaii| AcArya ne apazabdoM se kUragaDuka kI tapa-akSamatA ko dhikkArate hue unake bhojana para thUka diyaa| isa para bhI kUragaDuka muni ke hRdaya meM eka bhI anyathA bhAva nahIM upjaa| AhAra karane baiThe to svayaM ko dhikkArane lge| tapasviyoM ke prati parama zraddhA aura guNagAna kA bhAva unameM upaja rahA thaa| utkRSTa bhAvoM tathA akhaNDa samatA ke bala para kUragaDuka kevalI bana ge| devaduMdubhiyAM baja utthiiN| sabhI ne anubhava kiyA ki AhAra-tyAga vAstavika tapa nahIM hai, vAstavika tapa to kaSAya-tyAga hai| -AcArAMga cUrNi kUlabAluka muni kUlabAluka eka avinIta aura haThI ziSya thaa| eka bAra jaba vaha apane vRddha guru ke sAtha eka pahAr3I se utara rahA thA to guru Age the aura vaha pIche thaa| pIche se usane eka zilAkhaNDa sarakA diyaa| zilA kI AvAja se vRddha muni caukanne ho gae aura kisI taraha unhoMne apanI rakSA kii| taba unhoMne ziSya ko zrApa diyA ki vaha kisI strI ke saMsarga se patita hokara durgati kA adhikArI hogaa| guru ke zrApa ko mithyA siddha karane ke lie kUlabAluka sunasAna aura gahana vana meM eka parvatIya nadI ke taTa para rahakara ghora sAdhanA karane lgaa| usakI sAdhanA itanI kaThora thI ki jaba nadI kinAroM ko tor3akara bahane lagI, taba bhI vaha samAdhistha baiThA rahA usakI sAdhanA se prabhAvita hokara eka devI ne nadI kA pravAha badala diyaa| isI se usa muni kA nAma kUlabAluka par3a gyaa| kUlabAluka kabhI nagara athavA grAma meM bhikSA ke lie nahIM jAtA thaa| koI yAtrI athavA pathika udhara se gujaratA to usI se prApta bhikSA se pAraNA karatA, anyathA tapasyA hI karatA rahatA thaa| ceTaka-koNika saMgrAma meM jaba dasa dinoM ke yuddha meM koNika ke dasa bhAI mAre gae to use apanI mRtyu bhI sAkSAt dikhAI dene lgii| taba usane zakrendra aura camarendra kI sahAyatA se vaizAlI kI senA kA vinAza kara diyaa| mahArAja ceTaka ne vaizAlI durga-dvAra baMda karavA die| koNika sahasroM upAya karake bhI vaizAlI ke durga kI dIvAroM ko nahIM tor3a paayaa| taba eka vyaMtarI ne koNika ko batAyA ki mAgadhikA vezyA yadi kUlabAluka muni ko vaza meM kara le to usake sahayoga se vaizAlI kA durga dhvasta kiyA jA sakatA hai| koNika ne bahuta sA dhana dekara mAgadhikA ko isa kArya ke lie rAjI kara liyaa| mAgadhikA ne kapaTazrAvikA kA svAMga racakara kUlabAluka ko pathabhraSTa kara diyaa| yojanAnusAra kUlabAluka ne vaizAlI meM jAkara vahAM sthita munisuvrata svAmI kA caitya khaMDita karavA diyaa| caitya ke khaMDita hote hI durga dIvAreM dhvasta ho giiN| koNika ne vaizAlI nagarI meM gadhoM se hala calavA kara apanI pratijJA pUrNa kii| patita kUlabAluka guru zrApa ke kAraNa durgati kA adhikArI bnaa| kRtapuNya rAjagRha nagara ke dhanADhya zreSThI dhanadatta kA putra / kRtapuNya kA jIvana vibhinna utAra-car3hAvoM se pUrNa rhaa| vaha kaI varSoM taka devadattA nAmaka vezyA ke ghara rhaa| pitA kA sArA dhana vezyA kI mAtA ne haraNa kara liyaa| ghara lauTA to usake mAtA-pitA kA nidhana ho cukA thaa| usakI patnI jayazrI ne usakA svAgata kiyaa| dhanArjana ke saMkalpa ke sAtha kRtapuNya ne ghara se prasthAna kiyA to vaha rAjagRha nagarI kI campA seThAnI ke SaDyantra meM phaMsa gyaa| seThAnI ke ghara meM rahakara use usakI putravadhuoM ko eka nirdhArita samaya sImA ke lie patnI banAnA pdd'aa| vahAM vaha bAraha varSoM taka rhaa| pratyeka patnI se use cAra-cAra putra hue| svArtha pUrA ho jAne para campA seThAnI ne kRtapuNya ko apane ghara se nikAla diyaa| patniyoM ne gupta rUpa se cAra modaka kRtapuNya ... jaina caritra koza ... - 113 ...
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI poTalI meM bAMdha die the| pratyeka modaka meM eka-eka jalakAnta maNi thii| kRtapuNya ghara gyaa| Akhira jalakAnta maNi hI kRtapuNya ke bhAgyodaya kA kAraNa siddha huii| usI ke kAraNa vaha mahArAja zreNika kA dAmAda bnaa| abhayakumAra ke sahayoga se usane cAroM patniyoM ko khoja nikaalaa| devadattA bhI niMdya karma kA parityAga kara kRtapuNya ke pAsa A gii| vaha sau gAMvoM kA svAmI bhI bana gyaa| sAta patniyoM ke sAtha vaha sukhapUrvaka rahane lgaa| ___ eka bAra bhagavAna mahAvIra rAjagRha nagara meM pdhaare| kRtapuNya patniyoM aura putroM ke sAtha bhagavAna ke darzanoM ke lie gyaa| kRtapuNya ne bhagavAna se apanI samRddhi kA mUla kAraNa puuchaa| bhagavAna ne usakA pUrvabhava sunAyA aura spaSTa kiyA ki vaha saba supAtradAna kA phala hai| usane eka muni ko car3hate bhAvoM ke sAtha khIra kA dAna diyA thaa| usI puNya ke phalasvarUpa svataH hI sthitiyAM kRtapuNya ke anukUla hotI rahIM aura binA zrama se hI use akUta lakSmI aura anya sAdhana sAmagrI milii| __apanI patniyoM ke sAtha kRtapuNya prabhu ke pAsa dIkSita huA aura sugati kA adhikArI bnaa| kRtavarmA kapilapura ke pratApI nareza aura terahaveM arihaMta zrI vimalanAtha bhagavAna ke jnk| (dekhie-vimalanAtha tIrthaMkara) kRpAcArya kuru rAja parivAra ke kulaguru aura eka vidvAna tathA balavAna AcArya / dhRtarASTra aura pANDu ke putroM kI prAthamika zikSA-dIkSA unake sAnnidhya meM huI thii| unheM hastinApura rAjyasabhA meM uccAsana prApta thaa| ve zastrAstra vidyA meM bhI nipuNa the aura mahAbhArata ke yuddha meM bhI duryodhana ke pakSa meM unhoMne yuddha kiyA thaa| -dekhie-jaina mahAbhArata kRSNa vAsudeva ___jaina mAnyatA ke anusAra eka prabala parAkramI puruSa, trikhaNDAdhipati aura navam vaasudev| vaidika mAnyatAnusAra viSNu ke pUrNAvatAra, mAnava rUpa meM parabrahma prmeshvr| jaina aura vaidika, donoM paramparAoM ke graMthoM meM zrIkRSNa kA caritra paryApta samAnatAoM aura asamAnatAoM ke sAtha citrita huA hai| jaina purANoM ke anusAra zrIkRSNa kA caritra yoM hai zrIkRSNa, vasudeva aura devakI ke putra the| unakA janma unake mAmA kaMsa ke kArAvAsa meM huA thaa| vasudeva jaba devakI se vivAha racAne mathurA gae taba unake vivAha kI prasannatA meM kaMsa kI rAnI jIvayazA, jo prativAsudeva jarAsaMdha kI putrI thI, madyapAna karake nAca rahI thii| usI samaya kaMsa ke laghubhrAtA atimuktaka, jo kaI varSa pahale hI muni bana gae the, bhikSA ke lie jIvayazA ke mahala meM aae| madya se matta banI jIvayazA ne devara muni se upahAsa zurU kara diyaa| kSubdha hokara muni ne kaha diyA-jisa devakI ke vivAha kI khuzI meM tuma itanI avivekI ho rahI ho, usI kI sAtavIM saMtAna tumhAre vaidhavya kA kAraNa banegI! ___muni kI bAta sunakara jIvayazA kA nazA utara gyaa| kaMsa ko bhI muni kI bhaviSyavANI kI bAta jJAta huii| usane chala se vasudeva aura devakI ko kArAvAsa meM DAla diyA aura pratijJA kI ki vaha unakI samasta saMtAnoM ko janma lete hI mAra ddaalegaa| kAlakrama se devakI ne eka-eka kara chaha putroM ko janma diyaa| hariNagameSI deva ne devakI ke putroM ko ... 114 .. jaina caritra koza ...
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaddilapura kI sulasA gAthApatnI ke pAsa pahuMcA diyA aura usake mRta putroM ko devakI ke pAsa lAkara rakha diyaa| mRta bAlakoM ko devakI kI saMtAna mAnakara kaMsa unheM zilA para paTakatA aura saMtuSTa ho jaataa| bhAdrapada kRSNa aSTamI kI ardharAtri ko devakI ne sAtavIM saMtAna, jo eka parama tejasvI putra thA, ko janma diyaa| bAlaka ke puNya prabhAva se kArAgRha rakSaka so ge| dvAroM para lage tAle khula ge| vasudeva apane navajAta putra ko gokula meM rahane vAle apane mitra nanda ko de aae| yahI puNyavAna bAlaka 'kRSNa' nAma se loka meM sukhyAta huaa| nanda kI patnI yazodA ne kRSNa kA lAlana-pAlana kiyaa| isIlie zrIkRSNa ko nandalAlA aura yazodAnandana bhI kahA jAtA hai| gokula me kRSNa pala rahe the| kaMsa ne unheM maravAne ke aneka yatna kie| para kRSNa ke puNya bala ke samakSa kaMsa ke samasta bala kuMda par3a ge| Akhira eka dina zrIkRSNa ne kaMsa ko usI kI rAjasabhA meM mAra ddaalaa| apane mAtA-pitA ko kArAgRha se mukta kiyaa| jIvayazA ke mukha se kaMsa-vadha kI sUcanA sunakara prativAsudeva jarAsaMdha krodhita ho utthaa| usane zrIkRSNa ke vadha kA saMkalpa kara liyaa| samudravijaya Adi pramukha yAdava zrIkRSNa ko lekara pazcima kI ora samudra taTa para phuNce| vahAM para devatAoM ne zrIkRSNa ke lie dvArikA nAma kI eka suMdara nagarI bsaaii| zrIkRSNa vahAM ke rAjA bne| avasara pAkara jarAsaMdha ne dvArikA para AkramaNa kara diyaa| zrIkRSNa ke netRtva meM yAdava vIroM ne jarAsaMdha kI senA ko parAsta kara diyaa| zrIkRSNa ne jarAsaMdha ke hI sudarzana cakra se usakA vadha kara diyaa| devatAoM ne zrIkRSNa kA jayaghoSa kiyA aura navam vAsudeva ke rUpa meM unakA abhinandana kiyaa| ___dvArikA ko rAjadhAnI banAkara zrIkRSNa ne tIna khaNDoM para zAsana kiyaa| pAMcoM pANDava unake najadIkI mitra the| vaidika paramparAnusAra zrIkRSNa ke hI bUte para pANDavoM ne vizAla aura ajeya kaurava senA ko parAsta kiyA thaa| satyabhAmA, rukmiNI, jAMbavatI, gaurI Adi zrIkRSNa kI ATha paTarAniyAM va solaha hajAra anya rAniyAM thiiN| pradyumna pramukha unake hajAroM putra the| kula chappana karor3a yAdavoM ke ve pramukha aura sarvamAnya netA the| gajasukumAra zrIkRSNa ke laghubhrAtA the| solaha varSa kI alpAyu meM ve muni bne| dIkSA ke prathama dina hI unakA nirvANa ho gyaa| bhAI ke akAla viraha ne zrIkRSNa ke mAnasa ko matha diyaa| zrIkRSNa prabhu zrI ariSTanemi ke caraNoM meM sarvAtmanA samarpita the| prabhu se unhoMne apanI mRtyu aura apanI nagarI kA bhaviSya puuchaa| bhagavAna ne spaSTa kara diyA ki unakI nagarI kA vinAza madirA ke kAraNa hogA tathA unakI mRtyu unhIM ke cacere bhAI jarAkumAra ke hAtha se hogii| ___ zrIkRSNa ne apanI nagarI meM madirApAna para kaThora pratibandha lagA diyaa| sAtha hI yaha ghoSaNA karA dI ki jo bhI vyakti dIkSA lenA cAhe, usake parivAra kA sampUrNa dAyitva zrIkRSNa svayaM vahana kreNge| ukta ghoSaNA kA camatkArika prabhAva huaa| hajAroM-hajAra nAgarikoM ne eka hI dina dIkSA grahaNa kii| zrIkRSNa kI hajAroM rAniyoM, aneka putroM aura pautroM ne bhI bhagavAna kA ziSyatva grahaNa kiyaa| utkRSTa dharmadalAlI se zrIkRSNa meM tIrthaMkara gotra kA baMdha kiyaa| agalI caubIsI meM ve agama nAma ke bArahaveM tIrthaMkara hoNge| - eka bAra yAdava kumAroM ne anajAne meM madirApAna kara dvaipAyana RSi ko mahAna kaSTa diyaa| RSi ne nidAna karake prANotsarga kiyA aura vaha marakara agnikumAra deva bnaa| jaba taka dvArikA nagarI meM dharma- dhyAna hotA rahA, taba taka vaha devatA nagarI kA koI ahita na kara skaa| eka dina aisA AyA jaba dvArikA nagarI meM dharmadhyAna nahIM huaa| agnikumAra deva ko avasara mila gyaa| usane aMgAroM kI ghanaghora varSA kara dvArikA - jaina caritra koza ...
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ nagarI ko bhasmIbhUta kara diyaa| pAsa hI athAha samudra laharA rahA thA para vaha kisI kAma na aayaa| zrIkRSNa aura balarAma mAtA-pitA ko ratha meM baiThAkara druta gati se cle| para siMhadvAra ratha para gira pdd'aa| vasudeva aura devakI kA avasAna ho gyaa| karmalIlA ko dekhate-vicArate donoM bhAI Age bddh'e| kauzAmbI vana meM pahuMcakara zrIkRSNa ko pyAsa lgii| balarAma pAnI kI talAza meM nikle| zrIkRSNa eka vRkSa ke nIce paira para paira rakhakara leTa ge| pItAmbara vAyu meM laharA rahA thaa| zikAra ke lie bhaTakate jarAkumAra ne dUra se zrIkRSNa ke paira meM camaka rahe padma ko mRga kI AMkha samajhakara bIMdha ddaalaa| zrIkRSNa kA nidhana ho gyaa| zrIkRSNa ke jIvana kI mahimA aura garimA kI paricAyaka hajAroM kahAniyAM jagata meM pracalita haiN| kRSNarAji (AryA) ___AryA kRSNarAji kA samagra paricaya AryA kAlI tathA AryA kRSNA ke samAna Agama meM varNita hai| (dakhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 10, a. 2 (ka) kRSNA mahArAja zreNika kI rAnI aura kRSNakumAra kI maataa| inakA zeSa paricaya kAlIvat hai| vizeSa itanA hai ki kRSNA ne mahAsiMhaniSkIr3ita tapa kiyaa| isa tapa kI eka paripATI meM eka varSa, chaha mAsa aura aThAraha dina lagate haiM tathA cAroM paripATiyoM meM chaha varSa, do mAsa aura bAraha ahorAtra lagate haiN| -antakRddazAMga sUtra, varga 8, adhyayana 4 (kha) kRSNA (AryA) AryA kRSNA kA janma vArANasI nagarI meM huaa| inake mAtA-pitA ke nAma kramazaH dharmA aura rAma the| prabhu pArzva ke pAsa inhoMne pravrajyA dhAraNa kii| zarIra-bakuzA bana kAladharma ko prApta huii| yaha IzAnendra kI paTTamahiSI ke rUpa meM jnmii| vahAM se cyava kara mahAvideha kSetra se siddha hoNgii| inakA samagra paricaya kAlI AryA ke samAna Agama meM iMgita kiyA gayA hai| (dekhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 10, a. 1 kekasI ratnazravA nAmaka rAkSasavaMzI vidyAdhara ratnazravA kI patnI aura rAvaNa, kuMbhakarNa tathA vibhISaNa kI maataa| -dekhie-jaina rAmAyaNa kaikeyI mahArAja dazaratha kI rAnI, bharata kI mAtA aura zrIrAma kI lghumaataa| kaikeyI eka pativratA sannArI thii| usane apanI patibhakti kA paricaya usa kSaNa hI de diyA thA, jaba mahArAja dazaratha se usakA pANigrahaNa huaa| ghaTanA yUM thI rAvaNa usa yuga kA mahAbalI rAjA thaa| eka bAra rAvaNa ke pUchane para kisI jyotiSI ne batAyA thA ki dazaratha-naMdana rAma ke hAtha se usakI mRtyu hogii| rAvaNa ne apane guptacara vibhAga se sUcanAeM ekatrita kiiN| use jJAta huA ki abhI taka to dazaratha ke koI putra hI utpanna nahIM huA hai| parantu isI bAta se saMtoSa nahIM kiyA gayA aura dazaratha-vadha kA hI nizcaya kiyA gyaa| laMkeza kA anuja vibhISaNa ayodhyA para car3ha aayaa| vyartha raktapAta se bacane ke lie dazaratha veza badalakara ayodhyA se nikala ge| ayodhyA kI senA ne ... jaina caritra koza ...
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhI vibhISaNa ko koI pratirodha nahIM diyaa| vastutaH yaha saba kUTanIti kA aMga thaa| gupta rUpa se aisI vyavasthA kI gaI thI ki vibhISaNa ko yaha vizvAsa ho jAe ki dazaratha kI hatyA meM vaha saphala ho gayA hai| mahArAja dazaratha kA eka putalA banAkara unakI zaiyA para liTAyA gayA thaa| vibhISaNa danadanAtA huA ayodhyA ke rAjamahala meM ghusa AyA aura putale ko dazaratha mAnakara talavAra ke prahAra se usakA sara kATa diyaa| sAdhAraNa veza-bhUSA meM ghUmate hue dazaratha uttarApatha ke kautukamaMgala nagara meM phuNce| vahAM ke rAjA zubhamati aura rAnI pRthvIzrI kI AtmajA kaikeyI kA svayaMvara samAyojita thA, jisameM dUra dezoM ke aneka rAjA sammilita the| dazaratha bhI darzakadIrghA meM jA baitthe| kaikeyI ne sabhI rAjAoM ko adekhA karate hae darzakadIrghA me khar3e dazaratha ke gale meM varamAlA DAla dii| isase AmaMtrita rAjAoM meM nArAjagI phailanA svAbhAvika thaa| sabhI rAjAoM ne yojanA banAkara dazaratha-vadha kA saMkalpa kiyaa| dazaratha bhI kaba pITha dikhAne vAle the! ve eka ratha para car3ha ge| kaikeyI apane pati kI sArathi bnii| ghora saMgrAma huaa| dazaratha ne sabhI rAjAoM ko mAra bhgaayaa| kaikeyI kI patibhakti aura sArathyakalA se gadgada dazaratha ne use vara mAMgane ko khaa| kaikeyI ne samucita avasara ke lie usa vara ko pati ke pAsa dharohara rUpa meM rakha chodd'aa| ___ kAlAMtara meM jaba dazaratha caturjJAnI muni satyabhUti kA upadeza sunakara ArhatI dIkSA ke lie taiyAra hue to bharata bhI pitA ke anugAmI banane ko utsuka ho ge| kaikeyI ke lie ye kaThina kSaNa the| vaha eka sAtha pati aura putra ke viyoga ko saha na skii| usane pati ke pAsa dharohara rUpa meM rakha chor3A apanA vara bharata ke rAjatilaka ke rUpa meM mAMga liyaa| dazaratha ke lie rAma aura bharata meM bheda na thaa| unhoMne apane vacana kI rakSA ke lie rAma ke sthAna para bharata kA rAjatilaka karane kI ghoSaNA kara dii| parantu agraja rAma kA ananya premI bharata bhalA kaba isa bAta ko svIkAra kara sakatA thA! sthiti vicitra aura vikaTa bana gii| taba zrI rAma ne vana kA patha cuna liyaa| zrIrAma kI dRSTi meM ukta vikaTa sthiti se nipaTane kA vahI eka upAya thaa| ___ zrIrAma ke sAtha sItA aura lakSmaNa bhI vana meM cale ge| ina saba ke lie loka meM kaikeyI ko uttaradAyI mAnA gyaa| para jainarAmAyaNa ke anusAra kaikeyI ke hRdaya meM rAma ke lie tilamAtra bhI dveSabhAva na thaa| vaha rAma ko vApasa lAne ke lie vana meM gii| Akhira gahana pazcAttApa kI jvAlAoM meM jalate hue kaikeyI ne caudaha varSa bitaae| laMkA vijaya ke pazcAt zrIrAma ayodhyA lautte| taba kaikeyI ko sukha aura saMtoSa huaa| Akhira meM kaikeyI pravrajita huii| niraticAra saMyama aura ugra tapazcaryA se usane samasta karma-rAzi ko bhasmIbhUta kara parama pada paayaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 7 ketumatI (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna jAnanA caahie| (dekhie-kamalA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 18 kezarI (sAmAyika) / kAmapura nagara ke dhanI vyApArI saMghadatta kA putra aura eka sadAcArI baalk| bAlyAvasthA meM hI kezarI " ne muniyoM se sAmAyika kI mahimA ko sunA aura jAnA thA tathA pratidina eka zuddha sAmAyika karane kA apane mana meM sudRr3ha saMkalpa kiyA thaa| vaha nitya eka zuddha sAmAyika kI ArAdhanA krtaa| para jaise-jaise vaha jaina caritra koza... - 117 ...
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ bar3A huA, usake jIvana meM corI kA durguNa A gyaa| yuvA hote-hote vaha eka nAmI cora ho gyaa| pitA aura parijanoM ne use bahuta samajhAyA para vaha nahIM maanaa| dukhI hokara putra ke viruddha pitA ne hI nagara nareza vijayacandra se zikAyata kii| rAjA ne kezarI ko premapUrNa vacanoM tathA daNDa kA bhaya dikhAkara corI chor3ane ke lie khaa| para jaba usane rAjA kI bAta bhI nahIM mAnI to rAjA ne use apane nagara se nikAla diyaa| nagara se nikala kara kezarI eka jaMgala meM phuNcaa| vahAM usane dekhA, eka vyakti AkAza se utarA, apanI camatkArika pAdukAeM usane eka jhAr3I meM chipAI aura vaha snAna karane ke lie jalAzaya meM praveza kara gyaa| kezarI una pAdukAoM ko uThAkara campata ho gyaa| unheM dhAraNa kara vaha AkAza meM ur3ane meM samartha ho gyaa| aba vaha bahuta DhIThatA se corI karane lgaa| sarvaprathama usane AkAza mArga se jAkara apane pitA kA vadha kiyA aura usake ghara meM corI kii| tadanantara vaha pratidina bar3e-bar3e seThoM ke gharoM meM coriyAM krtaa| usake pAsa aparimita dhana saMcita ho gyaa| para cora ko saMtoSa kahAM ? usane cauryakarma jArI rkhaa| yaha saba thA, para kezarI kI sAmAyika kI zraddhA akhaNDa thii| vaha pratidina eka sAmAyika avazya karatA thaa| kezarI kA AtaMka saba ora phaila gayA thaa| rAjA ke sainika use pakar3a nahIM pAte the| taba rAjA ne svayaM use pakar3ane kA nizcaya kiyaa| kucha cuniMdA sainikoM ko sAtha lekara rAjA jaMgaloM-parvatoM meM ghUmakara kezarI ko khojane lgaa| eka bAra jaba vaha eka jaMgala se gujara rahA thA, usane caNDikA devI kA eka maMdira dekhaa| rAjA maMdira meM gyaa| vahAM eka vyakti devI kI pUjA kara rahA thaa| rAjA ne usakA paricaya pUchA to usane batAyA ki vaha kucha dina pUrva taka atyanta daridrAvasthA meM jIvana yApana kara rahA thaa| jaba se usane isa maMdira meM AnA zurU kiyA hai, usakI daridratA dUra ho gaI hai| pratidina paryApta dhana use devI ke maMdira se mila jAtA hai| kucha vicAra karate hue rAjA apane sainikoM ke sAtha maMdira se niklaa| vaha pAsa hI vRkSoM ke jhuramuTa meM sainikoM ke sAtha chipa gyaa| dUsare dina usakA anumAna satya siddha huaa| paryApta dhana lie hue kezarI vahAM aayaa| usane pAdukAeM nikAlIM aura unheM bAeM hAtha meM pakar3akara vaha devI kI ArAdhanA ke lie maMdira meM praviSTa huaa| rAjA aura usake sainikoM ne phurtI se maMdira ko ghera liyaa| kezarI sahama gyaa| pAdukAeM usake hAtha se chiTaka giiN| vaha sara para paira rakhakara bhaagaa| pIche-pIche rAjA aura sainika bhaage| tIvra gati se bhAgate hue kezarI ko eka muni dikhAI die| bhAgate-bhAgate hI usane muni se uddhAra kA upAya pUchA to muni ne kahA, rAga-dveSa se mukti hI uddhAra kA upAya hai| tatkSaNa kezarI dhyAna lagAkara baiTha gyaa| rAgAtIta sAdhanA meM saMlagna ho gyaa| kahate haiM ki jaba taka rAjA aura usake sainika kezarI taka pahuMce taba taka kezarI kevalI ho cuke the| deva-duMdubhiyAM baja utthiiN| rAjA bhI camatkRta ho gyaa| usane kezarI kevalI se isa camatkAra ke bAre meM pUchA to kevalI prabhu ne batAyA ki usakI sAmAyika kI dainika sAdhanA kA hI yaha prabhAva hai jisase usane kSaNabhara meM sarva karma rAkha kara paramapada prApta kara liyA hai| -vardhamAna dezanA 1/9 (ka) kezava kuNDapura nivAsI vyApArI yazodhara kA putr| kezava kA eka sahodara thA, jisakA nAma haMsa thaa| eka bAra donoM sahodaroM ko jaina muniyoM kA upadeza sunane kA suavasara milaa| muni-upadeza se prabhAvita hokara donoM bhAiyoM ne rAtri meM bhojana karane kA tyAga kara diyaa| para unakA yaha tyAga unake mAtA-pitA ko phUTI AMkha na suhaayaa| putroM ke pakSa kA nirmamatA se virodha karate hue mAtA-pitA ne unako rAtri-bhojana ke lie vivaza kiyaa| putroM kI prArthanA para bhI dina meM bhojana nahIM bnaayaa| isa prakAra niraMtara pAMca dinoM taka donoM ... 118 ... -... jaina caritra koza ...
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ hata TT athava bhAI-kezava aura haMsa kSudhA se pIr3ita hote rhe| chaThe dina bhI putroM ko haTha para DaTe dekhakara yazodhara ne apanA nirNaya sunA diyA ki yadi unheM rAtri-bhojana asvIkAra hai to unake lie usake ghara meM koI sthAna nahIM hai| pitA ke isa kaThora nirNaya ke samakSa haMsa kA saMkalpa calita ho gyaa| para kezava kA saMkalpa niraMtara sudRr3ha banA rhaa| vaha ghara chor3akara nikala gyaa| jisa rAtri meM usane ghara chor3A, usI rAtri meM eka devatA ne usakI dRr3hadharmitA kI kaThina parIkSA lii| para deva bhI kezava ko calita nahIM kara paayaa| isa para prasanna huaa| usane kezava ko varadAna diyA ki jo bhI tumhAre caraNAMguSTha ko dho kara usa jala // apane zarIra para chIMTe degA, vaha rogamukta ho jaaegaa| sAtha hI deva ne kahA ki ciMtA ke kSaNa meM vaha jaisA ciMtana karegA. vaise hI phala kI use prApti hogii| isa prakAra do varadAna dekara deva ne kezava ko sAketa nagara ke udyAna meM pahuMcA diyA aura svayaM apane sthAna para calA gyaa| udyAna meM AcArya zrI dharmadeva dharmopadeza de rahe the| kezava bhI upadeza sunane lgaa| upadeza samApta hone para nagara nareza dhanaMjaya ne AcArya zrI se pUchA, bhagavana! rAtri meM maiMne svapna meM dekhA ki ApakI pravacana pariSad meM eka suyogya vyakti AegA, jo mere rAjya ko acchI taraha sNbhaalegaa| kRpA pharamAeM ki vaha suyogya vyakti kauna hai, tAki use rAjagaddI pradAna karake maiM pravrajita ho sakU~! AcArya zrI atizaya jJAnI the| unhoMne kezava kI ora iMgita karate hue kahA ki yahI vaha suyogya vyakti hai, jo acchI taraha se tumhAre rAjya kA saMcAlana kregaa| rAjA ne kezava kA svAgata-satkAra kiyA aura use rAjapada pradAna kara pravrajyA dhAraNa kara lii| kezava ne nirapekSa bhAva se suzAsana kI sthApanA kii| eka dina kezava apane mahala ke gavAkSa meM baiThA huA nagara kI zobhA dekha rahA thA to usakI dRSTi eka aise vyakti para par3I, jisake vastra phaTa cuke the aura sAkSAt dAridrya kI pratimA banakara rAjamArga para calA jA rahA thaa| kezava ne nikaTa Ane para usa vyakti ko pahacAna liyA, kyoMki vaha usakA pitA yazodhara hI thaa| kezava ne daur3akara pitA ko praNAma kiyA aura use mahala meM le aayaa| pitA kI sevA-bhakti kI aura usakI ukta dazA ke bAre meM puuchaa| yazodhara ne batAyA, putra ! jisa rAtri meM tumane ghara chor3A, usI rAtri meM haMsa bhojana karane baiThA thA, usake bhojana meM ghAyala sarpa ke rakta kI bUMdeM gira gaIM aura usa bhojana ke karane se usake zarIra meM kuSTha utpanna ho gyaa| tumhArA bhAI aMtima sAMseM gina rahA hai| mujhe merI bhUla kA ahasAsa ho gayA aura maiM tumhArI khoja meM bhaTakate-bhaTakate yahAM AyA huuN| - bhAI kI dazA sunakara kezava vihvala ho gyaa| deva ne tatkAla kezava ko haMsa ke pAsa pahuMcA diyaa| kezava ne apanA pAdAMguSTha dhokara jala haMsa ko pilAyA aura use svastha banA diyaa| kezava ne hajAroM logoM ke rogoM kA haraNa kiyaa| sudIrgha kAla taka rAjya meM rAmarAjya ko sAkAra karate hue kezava ne zAsana kiyA aura sadgati kA adhikAra paayaa| -vardhamAna dezanA 1/6 (kha) kezava lokasevA meM saMlagna eka zreSThIputra, jo bhavAntara meM bhagavAna RSabhadeva ke pautra zreyAMsakumAra ke rUpa meM janmA thaa| kezI vItabhaya nagara ke svAmI mahArAja udAyana kA bhaanjaa| udAyana ne dIkSita hone se pUrva kezI ko apanA siMhAsana pradAna kiyA thaa| eka bAra rAjarSi udAyana vItabhaya nagara padhAre to saMbhramita kezI ne isa vicAra se .... jaina caritra koza ... - 119 ...
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ ki udAyana apanA rAjya vApisa na mAMga leM, unheM bhojana meM viSa de diyaa| kezI eka svArthI aura kAnoM kA kaccA rAjA thaa| kezI kumAra zramaNa teIsaveM arihaMta prabhu pArzva kI paramparA ke prabhAvaka aura tejasvI aacaary| kisI samaya ve apane vizAla ziSya parivAra sahita zrAvastI nagarI ke tindukavana nAmaka udyAna meM pdhaare| udhara bhagavAna mahAvIra ke jyeSTha ziSya indrabhUti gautama bhI apane aneka ziSyoM ke sAtha usI nagarI ke koSThaka udyAna meM viraaje| donoM ke ziSyoM ne bhikSAdi ke lie nagara meM paribhramaNa karate hue eka-dUsare ko dekhaa| veza-vaibhinnya ko dekhakara donoM ora ke ziSyoM ke manoM meM jijJAsAeM vardhamAna huIM ki eka hI lakSya kI sAdhanA meM rata do guruoM ke ziSyoM ke vezoM meM bhinnatA kyoM? indrabhUti gautama ne ziSya-manoM ko par3hA aura ve apane ziSyoM ke sAtha kezIkumAra zramaNa ke pAsa tindukavana meM ge| do mahAmuniyoM kA prema-pUrvaka milana huaa| kezIkumAra zramaNa ne veza-vaibhinya, mahAvratoM kI nyanAdhikatA Adi se sambandhita bAraha prazna indrabhUti se puuche| indrabhUti ne samyaka samAdhAna die, jinheM sunakara donoM ora ke ziSya samAdhIta ho ge| kezI kumAra zramaNa ne apane ziSya-samudAya ke sAtha cAturyAma dharma se paMca mahAvrata rUpa dharma meM praveza kiyaa| anta meM kevalajJAna pAyA aura nirvANa ko prApta hue| -uttarAdhyayana sUtra, adhyayana 23 kailAza gAthApati sAketa nagara ke eka samRddha gaathaapti| inhoMne bhagavAna mahAvIra ke upadeza se pratibuddha banakara dIkSA lI tathA bAraha varSoM taka vizuddha saMyama kI ArAdhanA karane ke pazcAt vipulAcala se siddha gati paaii| -antagaDa sUtra varga 6, adhyayana 7 koNika rAjA ___ koNika apane yuga kA eka parAkramI rAjA thaa| usane apane jIvana kAla meM aneka choTe-bar3e yuddha lar3e aura apane sAmrAjya kA vistAra kiyaa| ati mahatvAkAMkSA usake jIvana kA sabase bar3A durguNa aura bhagavAna mahAvIra kA bhakta honA usakA sabase bar3A guNa thaa| usakI paricaya rekhAeM nimna haiM koNika magadha deza ke mahArAja zreNika kA putra thaa| usakI mAtA kA nAma celanA thaa| koNika kA jIva jaba celanA ke garbha meM AyA to paramapatiparAyaNA celanA kA mAnasa apane hI pati ke prati vaira bhAva se pUrNa bana gyaa| garbhakAla meM nArI ke bhItara utpanna hone vAlI prabalecchA ko dohada kahA jAtA hai| eka krUra dohada celanA ke mana para chA gyaa| usakA vaha dohada thA ki vaha apane pati ke kaleje kA mAMsa khaae| celanA jAnatI thI ki usake garbha meM avatarita huA jIva usake pati kA duzmana hai| para usa garbhastha zizu kI icchA meM vaha itanI bandha gaI ki pati ke kaleje kA mAMsa na milane ke kAraNa atyanta kRza ho gii| zreNika ne anumAna lagA liyA ki usakI rAnI dohada se saMkramita hai| usane rAnI se punaH punaH puuchaa| Akhira celanA ne apane duSTa dohada kI bAta pati ko batA dii| mAmalA atyanta jaTila thaa| Akhira eka yukti nikAlakara abhayakumAra ne isa samasyA kA samAdhAna kara diyaa| usase rAjA kA bhI ahita nahIM huA aura rAnI kA dohada bhI pUrNa ho gyaa| yaha saba to ho gayA para celanA apane paidA hone vAle putra ke prati vizeSa sajaga bana gii| aura jaba usane prasava kiyA to nirdhArita yojanAnusAra usa navajAta zizu ko ukurar3I para phiMkavA diyA gyaa| para saMyoga banA ki udhara dAsI navajAta rAjakumAra ko ukurar3I para pheMka kara A rahI thI aura idhara ... 120 ... .. jaina caritra koza...
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahArAja zreNika usI mArga se jA rahe the| celanA kI vizvasta dAsI ko anapekSita sthAna para dekhakara zreNika ne usase udhara jAne kA kAraNa puuchaa| dAsI satya ko chipA na skii| pUrI bAta kA yathArtha jAnakara zreNika putramoha se vihvala ho ge| unhoMne ukurar3I se apane putra ko uThA liyaa| unhoMne dekhA, zizu nirantara ro rahA hai| parIkSaNa karane para unhoMne pAyA ki zizu kI choTI aMgulI kisI murge dvArA cabA lI gaI hai| aMgulI se rakta aura pIpa risa rahA thA jisase zizu ko asahya vedanA ho rahI thii| zreNika ne zizu kI aMgulI ko apane mukha meM lekara pIpa ko cUsakara thUka diyaa| isase zizu kI pIr3A kama ho gii| aMgulI pUrI taraha vraNarahita ho jAne para bhI kucha choTI par3a gaI, jisase zizu kA nAma kUNika / koNika par3a gyaa| vaise usakA nAma ajAtazatru rakhA gayA thaa| ____ kAlakrama se koNika yuvA huaa| paTarAnI kA putra hone se tathA mahArAja zreNika ke anya jyeSTha putroM abhaya, megha, naMdISeNa Adi ke dIkSita ho jAne ke kAraNa koNika yuvarAja pada kA adhikArI bnaa| paraMtu apanI prabala mahattvAkAMkSAoM ke kAraNa koNika itane se hI saMtuSTa nahIM thaa| vaha to zIghra hI rAjA bananA cAhatA thaa| usakI soca thI-mahArAja zreNika vRddha ho gae haiM, isa para bhI rAjagaddI se cipake hue haiN| jaba taka ye jIvita raheMge, taba taka mujhe rAjya karane kA avasara nahIM milegaa| taba taka maiM svayaM vRddha ho jaauuNgaa| bur3hApe meM rAjya karane kA Ananda hI kyA ? rAjya kA sukha to yauvana meM hI bhogA jA sakatA hai| para isake lie pitA ko mArga se haTAnA hogaa| usane apanI soca ko kriyAnvita karane ke lie kAlikakumAra Adi apane dasa sautele bhAiyoM ko apane prabhAva meM le liyA aura unheM rAjyAMza kA lobha dekara pUrNataH apane pakSa meM kara liyaa| phira eka rAtri meM avasara sAdhakara usane apane devasadRza pitA mahArAja zreNika ko kArAgRha meM baMda kara diyA aura svayaM magadha deza kA zAsaka bana baitthaa| pUre magadha janapada meM koNika ke nAma kA AtaMka phaila gyaa| cAroM ora se usakI parokSa nindA hone lagI, para sattA aura zakti ke mada meM aMdhe bane koNika ne isakI paravAha na karate hue sArvajanika rUpa se yaha pratibaMdha lagA diyA ki zreNika se koI bhI vyakti mulAkAta nahIM kara skegaa| itanA hI nahIM usane zreNika ko bhojana denA bhI baMda kara diyaa| idhara koNika meM vidveSa kA bhAva carama para thA, udhara zreNika ise apane karmoM kA phalabhoga mAnakara zAMtacitta se ise saha rahe the| koNika kI mAtA celanA apane pati kI isa durAvasthA ko saha nahIM pA rahI thii| usane koNika ko vividha prakAra se smjhaayaa| koNika apanI jidda para ar3A rahA para usane mAtA ko zreNika se milane kI AjJA avazya de dii| celanA apane jUr3e meM bhojana chipAkara zreNika ke pAsa le jAtI, jisase zreNika kI udarapUrti hotI rhtii| ___ Akhira eka choTI sI ghaTanA ne koNika ko sajaga kiyaa| vaha ghaTanA isa prakAra thI-eka dina koNika apane nanhe putra ko goda meM lie bhojana kara rahA thaa| zizu ne laghuzaMkA kara dI jo koNika kI thAlI meM bhI gira gii| koNika ne mUtra poMcha diyA aura usase bhIge bhojana ko eka ora kara zeSa bhojana khAne lgaa| sAmane baiThI mAtA celanA se koNika bolA, mAtA! saMsAra meM mujha jaisA mamatApUrNa pitA zAyada dUsarA nahIM milegaa| koNika kI darpokti sunakara celanA ke bhItara kA jvAlAmukhI phUTa pdd'aa| bolI, dhikkAra hai tujha jaise putra ko ! tuma apane ko sabase bar3A mamatvapUrNa pitA kaha rahe ho! are mamatva to tumhAre pitA meM thA tumhAre prati, jinhoMne samasta sambhAvanAoM ko eka ora karake na kevala tumhAre lie apane kaleje kA mAMsa ... jaina caritra koza ... - 121 ...
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ diyA balki tumhArI aMgulI kI pIpa ko bhI apane mukha meM cUsa kara tumheM pIr3Amukta kiyaa| usI deva sadRza pitA ko tumane yaha puraskAra diyA ki kAla koTharI meM DAla diyA ? pUrA ghaTanAkrama jAnakara koNika phaphaka kara ro par3A aura apane parama upakArI pitA kA piMjarA kATane ke lie parazu lekara daur3a pdd'aa| dUra se hI zreNika ne use dekhA aura vicAra kiyA ki koNika unakA vadha karane ke lie A rahA hai / putra ke hAthoM marane se zreSTha unhoMne AtmahatyA ko mAnA aura hIre kI aMgUThI nigalakara prANa tyAga die / mRta pitA ko dekhakara koNika kI pIr3A kA pAra na rahA, para aba saba vyartha thA / kAlAMtara meM koNika kA apane do bhAiyoM - halla aura vihalla se manamuTAva ho gyaa| vaha unase divya hAra aura siMcAnaka hAthI mAMgane lgaa| halla - vihalla ne apane ko asurakSita pAyA to ve apanI rAniyoM tathA hAra va hAthI ke sAtha apane nAnA ceTaka kI zaraNa meM cale ge| dharmaparAyaNa mahArAja ceTaka ne unheM apanA zaraNAgata banA liyaa| isI prasaMga ke calate koNika aura mahArAja ceTaka meM bAta khiMca gii| aMtataH yaha bAta itanI khiMca gaI ki magadha aura vaizAlI kI senAeM Amane-sAmane A DaTIM / koNika kA sAtha kAlikakumAra Adi usake dasa bhAI de rahe the aura ceTaka ke sAtha unake gaNa ke aThAraha zUravIra rAjA the| bhayAnaka yuddha huaa| koNi ke dasoM bhAI mAre ge| lAkhoM sainika hatAhata hue| Akhira koNika ne devasahayoga se vaizAlI kI senA ko parAsta kara ddaalaa| bace-khuce sainikoM ke sAtha mahArAja ceTaka ko apane durga meM lauTa AnA par3A / vaizAlIkA durga abhedyathA / parantu kUlabAluka muni ko apanA sahayogI banAkara koNika ne use bhI dhvasta kara ddaalaa| isa prakAra koNika vijayI huaa| para jisa hAra aura hAthI ke lie yaha yuddha lar3A gayA thA, koNika ke hAthoM meM pahuMcane se pahale hI vaha divya hAra devatAoM ne vApisa le liyA tathA siMcAnaka hAthI yuddha meM mArA gayA / isa vijaya se koNika kA vijayonmAda zikhara chUne lgaa| usane apane bhItara eka divAsvapna saMjo liyA ki vaha cakravartI banegA / usI kAlakhaMDa meM vaha bhagavAna mahAvIra ke pAsa gyaa| vArtA - prasaMga meM usane bhagavAna se apanI bhAvI gati ke bAre meM puuchaa| bhagavAna ne spaSTa kara diyA ki mRtyu ke bAda vaha chaThI naraka meM jaaegaa| eka kSaNa ke lie to vaha kAMpa gyaa| para zIghra hI sAmAnya banate hue usane bhagavAna se pUchA, bhagavan! chaThI naraka meM aura kauna jAtA hai ? bhagavAna ne kahA, cakravartI kI bhogAsakta paTTamahiSI chaThI naraka jAtI hai| bhogAsakta cakravartI kI gati pUchane para bhagavAna ne spaSTa kiyA ki bhogAsakta cakravartI sAtavIM naraka meM jAtA hai| 1 koNika kA daMbha phuphakAra utthaa| vaha bolA, vaha vahAM nahIM jAnA cAhegA, jahAM eka strI jAtI hai| vaha cakravartI banegA aura sAtavIM naraka meM jaaegaa| bhagavAna ne koNika ko samajhAyA ki vaha svayaM para saMyama rakhe, vaha cakravartI nahIM bana sktaa| para madAMdha koNika ne bhagavAna kI bAta nahIM maanii| usane kRtrima ratnoM kA nirmANa karAyA aura digvijaya ke lie nikala pdd'aa| choTe-bar3e kaI rAjAoM ko parAsta karatA huA vaha tamisrA guphA ke dvAra para pahuMca gyaa| usane kRtrima daMDa-ratna se guphA dvAra para prahAra kiyaa| guphArakSaka deva kI cetAvanI ko asunA karate hue usane guphAdvAra para punarprahAra kiyaa| vahAM se eka mahAjvAlA prakaTa huI, jisameM dekhate hI dekhate koNika bhasma ho gayA aura marakara chaThI naraka meM gyaa| koNika ke jIvana kA zukla pakSa mAtra yaha pratijJA thI ki vaha bhagavAna mahAvIra kA kuzala saMvAda sunakara hI anna-jala grahaNa karatA thA / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra parva 10, sarga 12 * jaina caritra koza *** *** 122
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ kauzalyA mAtA ayodhyApati dazaratha kI paTarAnI aura maryAdApuruSottama zrIrAma kI mAtA / jaina aura vaidika sAhitya meM usakA caritra citraNa pUre gaurava ke sAtha huA hai| vaha zrIrAma kI mAtA thI, isIlie sAhityakAroM ne use svarNAkSara nahIM die haiM balki usake Adarza jIvana ne sAhityakAroM kI kalama ko AkarSita kiyA hai| usakA saMkSipta zabda-citra yoM hai kauzalyA kuzasthala nareza sukauzala kI putrI thii| usakI mAtA kA nAma amRtaprabhA thaa| jaba usakA janma huA to usakA nAma aparAjitA rakhA gayA, para pitRnAmAnusAra vaha kauzalyA nAma se hI khyAta huI / dazaratha digvijaya karate hue kuzasthala Ae / ayodhyA aura kuzasthala kI senAoM ke madhya yuddha pazcAt kuzasthala nareza ko dazaratha kI adhInatA svIkAra karanI pdd'ii| usane apanI putrI kauzalyA kA vivAha dazaratha ke sAtha kara diyA / dazaratha ne kauzalyA ko apanI paTarAnI bnaayaa| kAlAntara meM dazaratha ne tIna anya rAjakanyAoM - sumitrA, kaikeyI aura suprabhA se vivAha kiyaa| kauzalyA ne sapatniyoM ko sautabhAva ke sthAna para sahajAta bahanoM-sA pyAra diyaa| usane jisa putra ko janma diyA, una zrIrAma kA jIvana samasta jagata ke lie Aja bhI parama Adarza hai| pati ke vacana kI rakSA ke lie kauzalyA ne apane putra aura putravadhU ko rAjatilaka ke sthAna para vana meM jAne kI AjJA dekara bhAratIya nArI kI mAtA kI mamatA para usakI Adarza karttavyaparAyaNatA aMkita kI / putra kA viraha aura pati kI mRtyu bhI usake mana meM kaikeyI ke prati aNu mAtra bhI vidveSa utpanna na kara skii| pArivArika tanAva ke viSa kA usane ziva banakara garalapAna kara liyA / rAvaNa vadha ke pazcAt zrIrAma ayodhyA lauTe to kauzalyA kA sukha - sUryodaya huA / para sukha meM bhI usane apane AtmalakSya ko vismRta nahIM kiyA / AtmakalyANArtha usane putra kI AjJA lekara saMyama grahaNa kiyA aura sarvakarma khapAkara nirvANa prApta kiyaa| jaina jagata meM arcita solaha mahAsatiyoM meM kauzalyA bhI eka haiN| - triSaSTi zalAkApuruSa cAritra, parva 7 (ka) kSullaka muni eka muni jo bAlyAvasthA meM hI munidharma meM pravrajita ho gayA thA aura jisakA mana saMyama paryAya ke ar3atAlIsa varSoM taka saMyamarUpI gRha se bAhara hI bhaTakatA rahA / Akhira eka naTI ke gAthA pada ko sunakara vaha saMyamacyuta hone ke bAda bhI punaH saMyama meM susthira bana gyaa| usakA kathAnaka nimnokta hai sAketa nagara ke rAjA kA nAma puMDarIka thaa| puMDarIka kA anuja kuMDarIka yuvarAja thaa| kuMDarIka kI patnI thI subhadrA, jo parama rUpasI aura pativratA nArI thii| kisI samaya rAjA puMDarIka anuja-vadhU ke rUpa para mohita ho gayA aura usane use prApta karane ke lie anuja kA vadha kara diyaa| subhadrA apane zIla kI rakSA ke lie jaMgaloM meM calI gaI aura eka sAdhvI maMDala meM pravrajita ho gii| pravrajyA ke samaya subhadrA ko gUDhagarbha thA / yathAsamaya garbha ke lakSaNa prakaTa hone lage to usane guruNI se vastusthiti kahI / guruNI ne eka zrAvikA ke ghara prasava kI vyavasthA karA dii| subhadrA kA putra zrAvikA ke ghara plaa-bddh'aa| jaba vaha bar3A huA to use dIkSita karA diyA gyaa| usakA nAma kSullaka muni rakhA gayA / parantu yuvAvasthA meM praveza pAte hI kSullaka muni kA mana saMyamarUpI gRha se bAhara daur3ane lagA / vaha apanI mAtA sAdhvI subhadrA ke pAsa gayA aura usane apanI manosthiti khii| mAtA ne kahA, vaha usake kahane para bAraha varSoM taka saMyama paryAya kA pAlana avazya *** jaina caritra koza 123
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ kare / kSullaka muni mAtA ke kahane para bAraha varSoM ke lie ruka gyaa| bAraha varSa bItane para jaba vaha punaH mAtA AjJA lene gayA to pravartinI AryA ne use bAraha varSoM taka ke lie roka liyaa| usake bAda vaha bAraha - bAraha varSoM ke lie AcArya zrI aura upAdhyAya zrI ke kahane para ruka gyaa| isa vidhi se usane ar3atAlIsa varSoM taka saMyama pAlakara usakA tyAga kara diyA / kSullaka muni kI pAlita mAtA ne use eka ratnakambala diyA aura usakA vaMza paricaya diyA ki vaha sAketa ke siMhAsana kA adhikArI hai| vaha apane jyeSTha pitA ke pAsa jAe aura apanA siMhAsana prApta kara le 1 kSullaka kumAra sAketa phuNcaa| rAjamahala ke bAhara prAMgaNa meM eka nATaka cala rahA thA / kSullaka kumAra nATaka dekhane meM lIna ho gayA / naTakanyA vibhinna nATya dikhA rahI thI / prabhAta khilane ko AyA thA para rAjA ne use abhI taka puraskRta nahIM kiyA thA / naTakanyA thaka cukI thii| usake kadama lar3akhar3Ane lage the| taba naTakanyA kI mAtA ne putrI ko sambodhita karate hue eka gAthA par3hI, jisakA bhAvArtha thA - "he zyAma suMdarI! suMdara nRtya kara ! suMdara gIta gA ! yaha laMbI rAtri suMdara gAte-nAcate bIta gaI hai| aba to rAtri kA avasAna hone ko hai / aba kucha hI kSaNa ke lie pramAda mata kara !" yaha gAthA sunate hI kSullaka kumAra ne apanA ratna- kambala naTI ko puraskAra meM de diyaa| tabhI rAjakumAra apanA bahumUlya kuNDala yugala naTI kI jholI meM DAla diyaa| zrIkAntA nAmaka sArthavAhI ne apanA bahumUlya hAra naTI ko diyaa| maMtrI ne apanA sone kA kar3A aura mahAvata ne svarNanirmita aMkuza naTI ko de diyA / isa Akasmika aura akalpita puraskAra- varSA ko dekhakara rAjA puMDarIka hairAna ho gyaa| usane sarvaprathama kSullaka kumAra se hI usake dAna kA kAraNa puuchaa| kSullaka kumAra ne apanI AtmakathA ko athAMta kahA aura bolA, nartakI kI mAtA kI gItikA ne mujhe mere patha para punaH bar3hane ke lie prerita kiyA hai| isIlie maiMne use ratnakambala pradAna kara diyaa| taba rAjA ne rAjakumAra se usake puraskAra kI preraNA ke bAre meM puuchaa| rAjakumAra ne spaSTa kiyA, pitA jI! maiM siMhAsana prApta karane ke lobha meM aMdhA banakara Apake vadha kI yojanA banA cukA thaa| para ukta gItikA ne mujhe pratibodha diyA ki aba to thor3e hI samaya bAda Apa svayaM mujhe rAjya deMge hI, ataH pitRvadha kA bhAgI bananA ucita nahIM / rAjA ke prazna para zrIkAMtA sArthavAhI ne kahA, mere pati varSoM se videza gae haiN| merA mana caMcala bana cukA thA, para isa gItikA ne mere mana ko punaH susthira banA diyA hai| usI krama meM maMtrI ne kahA ki vaha par3ausI rAjA ke prastAva para lubdha hokara use apane rAjya kI gupta sUcanAeM dene ko taiyAra ho gayA thA para gItikA ne mujhe mere karttavya patha para punaH sudRr3ha banA diyA hai| mahAvata ne apanI bAta kahI, maiM bhI par3ausI rAjA ke pralobhana meM phaMsa kara rAjahasti ko mArane kA mana banA cukA thA, para ukta gItikA ne mujhe mere karttavya ke prati saceta kara diyA, isIlie maiMne svarNa aMkuza use puraskAra meM de diyA / rAjA sabhI kI bAta sunakara prabuddha ho gyaa| bolA, aba maiM bhI rAjya se cipakA nahIM rhuuNgaa| jIvana ke isa aMtima par3Ava para saMyama dhAraNa kara AtmakalyANa kruuNgaa| rAjA ke sAtha hI zrIkAMtA, maMtrI, mahAvata Adi ne bhI dIkSita hone kA saMkalpa le diyA / ye sabhI loga kSullaka kumAra ke anugAmI banakara AcArya zrI pAsa pahuMce aura sabhI ne pravrajyA aMgIkAra kara AtmakalyANa kiyA / - dharmopadeza mAlA, gAthA - 18, kathA 19 / RSimaMDala prakaraNa, patra- 93 jaina caritra koza *** *** 124
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) kSullaka muni eka yuvA aura tejasvI jaina shrmnn| usakI tejasvitA loka meM usa kSaNa prakaTa huI, jaba campAnagarI ke rAjA siMhasena ke Adeza para usake buddhi sampanna aura dharmajJa mahAmaMtrI rohagupta ne rAjasabhA meM eka dharmasabhA kA Ayojana kiyA aura deza-dezAntara ke dharmAcAryoM ko usa dharmasabhA meM AmaMtrita kiyaa| rAjakIya ghoSaNA meM kahA gayA ki sabhI dharmAcAryoM ke samakSa eka gAthA-pada rakhA jAegA, jo bhI dharmAcArya usa pada ko utkRSTa artha se sajjita gAthA meM saMguMphita karegA, use rAjaguru ke pada se alaMkRta kiyA jaaegaa| vaha pada thA-sakuMDalaM vA vayaNaM na vetti| sabhI dharmAcAryoM ne ukta pada kI apane-apane DhaMga se saMpUrti kI, para koI bhI nArI ke zarIra kI mahimA aura rUpAsakti se Upara nahIM uTha paayaa| rAjA ko kisI bhI saMpUrti se saMtoSa nahIM huaa| rAjA ne pUchA, sabhI matoM ke dharmAcArya upasthita haiM para jaina dharma kA pratinidhi koI muni upasthita nahIM hai| jaina muni ko bhI AmaMtrita kiyA jaae| maMtrI ne kahA, mahArAja! jaina muni kisI ke Adeza athavA nimaMtraNa meM nahIM baMdhate haiN| phira bhI hama koziza kareMge ki koI jaina zramaNa svabhAvataH idhara AyA ho to use AmaMtrita kreN| sahasA ukta kSullaka muni rAjasabhA ke nikaTa se gujara rahe the| maMtrI ke vizeSa Agraha para kSullaka muni dharmasabhA meM Ae aura unhoMne gAthApada ko vairAgyamayI nibaMdha meM bAMdhakara pUrI dharmasabhA aura rAjya ko cakita kara diyaa| sAtha hI kSullaka muni ne vItarAgatA ko dharma kA mUla siddha karate hue vItarAga ke dharma kI mahimA kA sundara pratipAdana kiyaa| rAjA ne kSullaka muni ko rAjaguru ke pada ke lie AmaMtrita kiyaa| para rAjA ke prastAva ko anAsakta citta se asvIkAra kara yaha kahate hue kSullaka muni vidA ho gae ki vItarAga prabhu ke upAsaka nirgrantha ke lie Atmajaya kA pada hI parama pada hai| kSemaka gAthApati kAkaMdI nagarI nivAsI eka dhanADhya gaathaapti| eka bAra bhagavAna mahAvIra kAkaMdI nagarI meM pdhaare| bhagavAna kA upadeza sunakara kSemaka virakta ho gayA aura pravrajita banakara tathA solaha varSoM taka utkRSTa saMyama kA pAlana kara vipulagiri para siddha huaa| -antagaDa sUtra varga 6, adhyayana 5 ... jaina caritra koza .. -- 125 ...
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ khaMdhaka muni sAvatthI nagarI nareza mahArAja kanakaketu aura mahArAnI malayAsuMdarI ke aMgajAta khaMdhaka kumAra vijayasena muni kA upadeza sunakara prabuddha aura pravrajita bane / zIghra hI japa, tapa aura AgamoM ke pAragAmI ho ge| vizeSa sAdhanA ke lie ekalavihArI bana janapadoM meM vicaraNa karane lge| khaMdhaka muni kI saMsArapakSIya sunaMdA nAmaka eka bhaginI thI, jo kuntInagara ke mahArAja puruSasiMha se vivAhita huI thii| kisI samaya khaMdhaka muni tara Ae aura bhikSA ke lie nagara meM ge| mahala ke jharokhe meM baiThe rAjA aura rAnI caupar3a khela rahe the / sahasA sunaMdA kI dRSTi muni para pdd'ii| vaha bhAI ko pahacAna to na sakI, para use yaha vicAra AyA ki usakA bhAI bhI kahIM na kahIM aise hI ghUma rahA hogaa| isa vicAra se vaha sAzru ho gaI aura khela se usakA dhyAna haTa gyaa| adUradarzI rAjA sazaMkita bana gayA / rAjasabhA meM jAkara usane jallAda ko bulAkara Adeza diyA ki vaha amuka muni ko vadhasthala meM le jAkara usakI camar3I utAra de| jallAda ne rAjA ke Adeza kA pAlana kiyaa| usane muni ke zarIra se sArI camar3I chIla dii| parama samatA meM nimagna muni kevalI banakara nirvANa ko prApta ho ge| 'kha' zIghra hI muni kI jaghanya hatyA kA samAcAra sAre nagara meM phaila gayA / saba ora rAjA kA apayaza gyaa| saccAI jAnakara sunaMdA to aceta hI ho gii| Akhira udhara AcArya dharmaghoSa pdhaare| rAjA ne pazcAttApa meM jalate hue usa dvArA hue usa jaghanya kArya kA kAraNa AcArya zrI se pUchA / AcArya zrIne spaSTa kiyA ki pUrvabhava meM khaMdhaka ke jIva ne bar3e hI ugra bhAvoM se eka kAcara (phala vizeSa) kA chilakA chIlA thaa| usa kAcara meM tuma bhI eka jIva the| usakA badalA isa janma meM tumane muni kI camar3I chilavA kara liyA hai| usake bAda rAjA ke jIvana meM mahAna parivartana ho gyaa| vaha vicAravAna aura vivekazIla bana gayA / - Avazyaka kathA khaMDarakSA khaMDA kAmpilyapura nagara kA eka zramaNopAsaka / (dekhie - azvamitra ninhava) brahmadatta cakravartI kI eka rAnI / (dekhie - brahmarAjA ) khapuTa (AcArya) .: kI pAMcavIM zatAbdI meM hue eka vidyA siddha AcArya / khapuTAcArya ne apane vidyAbala se kaI bAra jaina saMgha ko saMkaTa mukta kiyaa| unake kaI ziSya the, jinameM Arya bhuvana aura Arya mahendra vizruta aura yogya ziSyarala the / bhuvana aneka vidyAoM meM pAraMgata hone ke sAtha zrutasAgara ke bhI pAragAmI the| rAjya khapuTAcArya kI vihArasthalI thI / bhRgukaccha kA rAjA balamitra bauddha bhakta thA / ekadA bauddha bhikSuoM ne - jaina caritra koza *** *** 126
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina zramaNoM ko zAstrArtha ke lie lalakArA / khapuTAcArya ke Adeza para Arya bhuvana ne bauddha bhikSuoM se zAstrArtha kiyA aura vijayI hue| jinazAsana kI mahatI prabhAvanA huI aura rAjA bhI jina dharmAnuyAyI bana gyaa| gur3azastrapura nAmaka nagara meM yakSa prakopa se jaina saMgha vizeSa rUpa se AkrAnta bana gyaa| saMgha khapuTAcArya ke caraNoM meM AtmarakSA kI prArthanA lekara phuNcaa| khapuTAcArya saMgharakSA hita tatkSaNa taiyAra ho ge| unhoMne apanI vidyAoM kI pustaka ziSya bhuvana ko supurda karate hue nirdeza diyA ki vaha usa pustaka kI vizeSa surakSA kare aura use kholakara na dekhe| aisA nirdeza dekara AcArya zrI gur3azastrapura nagara meM phuNce| upadravI yakSa ke yakSAyatana ko hI unhoMne nivAsa ke lie cunaa| khar3AU~ yakSa pratimA ke kAnoM meM DAlakara AcArya zrI vizrAma karane lge| AcArya zrI ke yakSa pratimA ke prati isa azobhana vyavahAra para pujArI kupita ho gyaa| usane rAjA se zikAyata kii| rAjA ke Adeza para rAjapuruSa AcArya khapuTa ke zarIra para DaNDoM se prahAra karane lge| isase AcArya zrI ko kucha bhI AghAta nahIM lagA, para aMtaHpura meM hAhAkAra maca gyaa| adRzya daNDa prahAroM se rAniyoM ke komala zarIra ghAyala ho ge| rAjA ne jAna liyA ki yaha saba camatkAra khapuTAcArya kA hI hai| vaha tatkSaNa yakSAyatana meM phuNcaa| usane rAjapuruSoM ko DAMTa kara AcArya zrI se dUra kiyA aura svayaM AcArya zrI ke pAdapoM para avanata hokara usane apane akSamya aparAdha ke lie kSamAyAcanA kii| isI avadhi meM yakSa bhI AcArya zrI kA bhakta bana gyaa| AcArya zrI kA yaza saba ora phaila gayA tathA jinazAsana kI mahAna prabhAvanA huii| rAjA aura nagarajana jaina dharma ke ananya anurAgI bana ge| udhara ziSya bhuvana ne guru ke Adeza ko vismRta kara una dvArA dI gaI vidyA-pustaka ko khola liyaa| akasmAt vicitra aura virala vidyAoM ko prApta kara usakA dhairya DAvAMDola ho gyaa| vidyAbala se vaha gRhasthoM ke gharoM se sarasa AhAra kA AhvAna karatA aura usakA upabhoga krtaa| sthaviroM ne use vaisA na karane ke lie sAvadhAna kiyA to unakI avajJA kara vaha bauddha dharma meM sammilita ho gyaa| bauddha gharoM se sarasa AhAra ke thAla vaha AkAza mArga se AmaMtrita karatA aura usakA upabhoga krtaa| sthaviroM ne bhuvana kI uddaNDatA kI sUcanA AcArya zrI khapuTa taka phuNcaaii| AcArya khapuTa bhRgukaccha lauTa aae| unhoMne bhuvana dvArA AhUta AhAra ke pAtroM ko AkAza meM hI khaNDita kara diyaa| bhuvana vidyAoM ko viphala hote dekhakara jAna gayA ki usake guru usake mArga meM A gae haiN| usakA garva cUra ho gyaa| use apanI bhUla jJAta ho gii| bauddha dharma kA tyAga kara vaha guru-caraNoM meM avanata ho gyaa| apane pramAda ke lie usane guru se kSamA mAMgI aura vinIta ziSya banakara vaha zrutArAdhanA meM tallIna ho gyaa| ___eka anya prasaMga para pATaliputra nareza dAhar3a ne brAhmaNoM ke atiprabhAva meM Akara Adeza jArI kiyA ki zramaNa samudAya brAhmaNoM ko namana kre| Adeza kA ullaMghana karane vAle zramaNoM kA zirocchedana kara diyA jaaegaa| jinazAsana para Ae isa vikaTa saMkaTa kI sUcanA khapuTAcArya ko prApta huii| AcArya zrI ne apane ziSya mahendra ko dAhar3a rAjA ko zikSita karane ke lie bhejaa| Arya mahendra dAhar3a nareza kI sabhA meM pahuMce aura vahAM unhoMne apane vidyAbala ko pradarzita kiyaa| Arya mahendra ke apratima vidyA bala ko dekhakara rAjA aura brAhmaNa samudAya natamastaka ho gyaa| rAjA ne apanA anucita Adeza vApisa le liyA aura Arya mahendra se kSamA mAMgakara jina dharmAnuyAyI bana gyaa| isase jaina zAsana kI mahatI prabhAvanA huii| khapuTAcArya jaina sAhitya ke pRSThoM para vidyA cakravartI aura AcArya samrATa jaise alaMkaraNoM se alaMkRta / citrita hue haiN| -prabandhakoSa, khapuTAcArya prabandha, pRSTha 11 ... jaina caritra koza ... - 127 ...
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ kharaka ___ mahAvIrakAlIna eka vaidya, jisane prabhu ke kAnoM se gvAle dvArA ThokI gaI kIleM nikAlI thiiN| (dekhiesomila) -mahAvIra caritra khAravela (rAjA) vI.ni. kI tIsarI-cauthI sadI kA eka raajaa| mahAmeghavAhana aura bhikkhurAya ina do upanAmoM se bhI khAravela prasiddha haiN| khAravela kaliMga deza ke rAjA the| haihayavaMza ke gaNAdhyakSa mahArAja ceTaka ke ve vaMzaja the| vaizAlI vidhvaMsa ke pazcAta mahArAja ceTaka kA putra zobhanarAya apane zvasura kaliMga nareza sulocana ke pAsa calA gyaa| sulocana ke koI putra nahIM thaa| usane zobhanarAya ko apanA uttarAdhikArI ghoSita kiyaa|shobhnraay kI dasavIM pIr3hI meM khAravela hue| khAravela jaina dharma ke prati pUrNarUpa se samarpita the| khAravela ke kaliMga ke siMhAsana para AsIna hone ke AThaveM varSa meM, mauryavaMza ke rAjA bRhadratha ko mArakara magadha zAsana para AsIna hone vAle puSyamitra ne jainoM aura bauddhoM para atyAcAra prAraMbha kara die| svadharmiyoM para Ae isa saMkaTa kI sUcanA pAkara khAravela ne magadhanareza puSyamitra para AkramaNa kiyaa| khAravela ne apane zAsanakAla ke AThaveM aura bArahaveM varSa meM puSyamitra para AkramaNa kiyA aura use parAjita kara jaina zAsana kI rakSA kii| - mahArAja khAravela dvArA kiyA gayA dUsarA mahanIya kArya yaha thA-unhoMne kumAragiri parvata para eka bRhad zramaNasammelana kA AhvAna kiyA aura dvAdazavarSIya akAla meM vilupta huI zrutarAzi kI surakSA ke hita zruta vAcanA kraaii| bhojapatroM aura tAr3apatroM para sarvasammata dvAdazAMgI kA lekhana karAyA gyaa| mahArAja khAravela dvArA AhUta usa mahAsammelana meM jinakalpa tulya sAdhanA karane vAle Arya balissaha pramukha 200 zramaNa, sthavirakalpI Arya susthita pramukha 300 zramaNa, AryA poiNI pramukha 300 AryAeM, 700 zrAvaka aura 700 zrAvikAoM ne bhAga liyA thaa| yaha mahAsammelana vI. ni. ke 328-329veM varSa meM huaa| vI. ni. 330 meM jinazAsana ke paramabhakta mahArAja khAravela kA svargavAsa huaa| -hAthI guphA ke zilAlekha/himavanta sthavirAvali khimaRSi caityavAsI paramparA meM sAMDerAgaccha ke AcArya yazobhadra sUri ke shissy| khimaRSi apane nAma ke anurUpa kSamAzIla aura ugra tapasvI sAdhaka the| gRhavAsa meM unakA nAma bodhA thaa| cittaur3a ke nikaTavartI bar3agrAma ke ve nivAsI the| jAti se vaNika the| atIva nirdhanAvasthA meM ve jIvana jI rahe the| AcArya yazobhadra ke upadeza se pratibodhita hokara unhoMne munidIkSA dhAraNa kii| gurvAjJA se ekAnta sthAnoM zUnyAgAroM, vanoM aura zmazAnoM meM rahakara ve dhyAna aura tapa krte| parISahoM aura upasargoM meM samabhAva dhAraNa karane se ve jagata meM khimaRSi nAma se vikhyAta hue| kisI samaya khimaRSi avantI nagarI ke nikaTavartI grAma ghAmanoda ke bAhyabhAga meM pdhaare| vahAM ve ugra tapa-sAdhanA meM lIna ho ge| grAma ke brAhmaNa kula ke uddaNDa bAlaka usa sthAna para Ae aura dhyAnastha muni ko nAnAvidha kaSTa dene lge| muni dhyAna meM avicalita rhe| brAhmaNa bAlakoM ne ugra banakara muni para patthara barasAe, daNDa prahAra kie| isa para bhI muni apane dhyAna se vicalita nahIM hue aura na hI unhoMne bAlakoM para ... 128 .. - jaina caritra koza ...
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ tanika bhI roSa kiyaa| daNDa-prahAroM se muni kA zarIra raktaraMjita ho gyaa| pAsa hI rahI huI kisI divya zakti ne muni kI usa avasthA ko dekhaa| uddaNDa bAlakoM ko ucita zikSA dene ke lie divya zakti ne unake mukha aura nAka se rakta pravAhita kara diyaa| rakta vamana se bAlaka bhayabhIta ho gae aura apane gharoM kI ora daudd'e| apane baccoM kI durdazA dekhakara brAhmaNa varga meM halacala maca gii| vastusthiti se paricita banakara pUrA grAma muni ke caraNoM meM pahuMcA aura bAlakoM ke aparAdha ke lie muni se kSamA yAcanA karane lgaa| isa para bhI muni khimaRSi dhyAna meM magna bane rhe| kisI grAma-vRddha ne upAya batAyA-muni kA caraNodaka bAlakoM ko pilAyA jaae| saMbhava hai usase bAlaka svastha ho jaaeN| vaisA hI kiyA gayA aura bAlaka svastha ho ge| khimaRSi ke tapa kI mahimA dUra-dUra taka vyApta ho gaI thii| khimaRSi lambe-lambe tapa karate aura kaThina abhigrahapUrvaka tapa kA pAraNA krte| eka bAra unhoMne eka kaThina abhigraha dhAraNa kiyA-dhArA nagarI ke rAjA muMja ke laghu sahodara siMghula kA priyamitra rAvakRSNa yadi vikIrNa keza aura udvigna manaHsthiti meM 21 pUr3e bhikSA meM pradAna kare to ve pAraNA kareMge, anyathA AjIvana nirAhAra rheNge| ___ 3 mAsa aura 8 dinoM ke bAda khimaRSi kA yaha kaThina abhigraha pUrNa huaa| munivara ke tapa ke sAtha hI kRSNa rAva kI dAnazIlatA ko bhI paryApta suyaza prApta huaa| rAvakRSNa ko khimaRSi se hI jJAta huA ki usakA AyuSya chaha mAsa avazeSa hai| isa se rAvakRSNa ne apanA zeSa jIvana adhyAtma sAdhanA meM vyatIta karane kA saMkalpa kiyaa| parijanoM se AjJA prApta kara usane muni dIkSA dhAraNa kI aura zeSa AyuSya tapa-japa meM vyatIta kiyaa| chaha mAsa ke pazcAt muni rAvakRSNa divaMgata ho ge| .60 varSa kA tapomaya jIvana jIkara 90 varSa kI avasthA meM khimaRSi kA svargavAsa huaa| AcArya yazobhadra sUri vikrama kI dasavIM sadI ke AcArya the| tadanusAra khimaRSi bhI vikrama kI dasavIM sadI ke mahAna yati siddha haiN| -jaina dharma kA maulika itihAsa khemila mahAvIra kAlIna eka nimittajJa jo nimitta-zAstra aura jyotiSa kA acchA jAnakAra thaa| vaha nimittazAstra kA aisA vidvAna thA ki Asa-pAsa ghaTa rahe ghaTanAkrama ko dekhakara bhaviSya meM ghaTane vAle zubhAzubha ghaTanAkramoM kI agrima sUcanAeM de diyA karatA thaa| (dekhie-kaMbala-saMbala) - mahAvIra caritra khemAdedarANI solahavIM zatI kA eka dAnavIra ziromaNI zreSThI rtn| bhAratavarSa meM aura vizeSa rUpa se gujarAta meM Aja bhI khemAdedarANI apanI udAratA aura dAnazIlatA ke rUpa meM eka kiMvadaMtI bane hue haiN| khemAdedarANI gujarAta ke eka choTe se gAMva haDAlA kA rahane vAlA thaa| vaha osavAla thA aura ananya jinopAsaka thaa| vaha tela aura anAja kA vyavasAya karatA thaa| apanI satyaniSThA aura prAmANikatA ke kAraNa usane abjoM kI sampatti saMcita kara lI thii| khemAdedarANI kI udAratA se sambandhita eka suprasiddha ghaTanA loka meM pracalita hai| kahate haiM ki eka bAra (vi. saM. 1539 meM) gujarAta meM bhayaMkara akAla pdd'aa| bAdazAha ne gujarAta kI janatA ke lie anna kA ... jaina caritra koza ... - 129 ...
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ niHzulka prabandha karane kA dAyitva zAhoM (jaina zrAvakoM) para DAla diyaa| isa dizA meM rAjya ke zrImanta zrAvakoM ne bharapUra sahayoga diyA aura mitiyAM likhaaiiN| bAdazAha ne zAhoM ko eka mahIne kA samaya diyA thaa| parantu paccIsa dina ke athaka zrama ke bAda eka sau nabbe mitiyAM hI likhI jA skiiN| cAMpAnera ke zreSThiyoM ne milakara cAra mahIne kI tathA pATaNa ke zreSThiyoM ne do mahIne kI mitiyAM likhaaiiN| zAha loga anya mitiyoM ke prabandha ke lie pATaNa se dholakA hote hue dhuMdhakA ke lie cale / mArga meM haDAlA grAma meM ruke| vahAM para khemAdedarANI ne zAhoM kA svAgata kiyaa| zAhoM ke utare hue ceharoM ko dekhakara usane vinamratA se kAraNa puuchaa| zAhoM ne saMkSepa meM vastusthiti khemAdedarANI ko khii| sunakara khemAdedarANI ne kahA, Apa loga bar3e nagaroM ke rahane vAle ho| Apako to janatA kI sevA kA lAbha barAbara milatA hI rahatA hai| maiM cAhatA hUM ki apanA sAdharmI bandhu samajhakara puNya kA yaha kArya mujhe pradAna kara dIjie aura varSabhara kI mitiyAM merI ora se likha lIjie! khemAdedarANI kI bAta sunakara zAha zrAvakoM ne samajhA ki yaha vyakti bholA hai aura unake uddezya ko samajha nahIM pAyA hai| zAhoM ne bAdazAha ke Adeza kA vistAra se khulAsA kiyA aura kahA ki vaha ekAdha mitI likhavA le| khemAdedarANI zAhoM kI zaMkA ko samajha gyaa| usane kahA-bhAiyo ! Apa merI vezabhUSA aura rahana-sahana para mata jAie! maiMne jaisA kahA hai jina dharma kI mahimA ke kAraNa maiM vaisA hI karane meM samartha bhI huuN| aisA kahakara khemAdedarANI zAhoM ko apane ghara ke andara le gayA aura tijoriyAM khola diiN| sIdhe-sAde khemAdedarANI kI tijoriyoM meM rahI huI akUta saMpatti ko dekhakara zreSThI daMga raha ge| unhoMne kahA, bhAI! tuma bAraha mahIne hI nahIM, balki bAraha varSoM taka bhI gujarAta kI janatA kA bharaNa-poSaNa kara sakate ho! apane vacanAnusAra khemAdedarANI ne apanI tijoriyoM aura anna-bhaNDAroM ke mukha khola die aura saM. 1539 meM bAraha mahInoM taka gujarAta kI janatA kA bharaNa-poSaNa kiyaa| eka choTe se grAma meM rahane vAle khemAdedarANI kI akUta saMpatti aura apAra udAratA ko dekhakara bAdazAha zAha-zreSThiyoM kA vizeSa sammAna karane lgaa| . . . ... 130 jaina caritra koza ...
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaMga AcArya (ninhava) AcArya mahAgiri ke praziSya jo ullukA nadI ke taTa para sthita kher3e meM nivAsa karate the| nadI ke pAra ullukAtIra nAmaka nagara thA, jahAM AcArya gaMga ke guru AcArya dhanagupta rahate the| eka bAra AcArya gaMga apane guru ke darzanoM ke lie ge| nadI pAra karate hue ve vibhrama kA zikAra ho ge| pAnI meM calate hue unake pairoM ko jala ThiThurA rahA thA aura lucita sara para sUrya kA tApa par3ane se unake sara ko garmI laga rahI thii| unake mana meM vicAra AyA-AgamoM meM ullekha hai ki eka samaya meM eka hI kriyA kA vedana hotA hai, parantu Agama kA vaha ullekha saca nahIM hai, kyoMki maiM eka hI samaya meM zItalatA aura uSNatA, donoM ko anubhava kara rahA huuN| guru ke pAsa pahuMcakara usane apane anubhava ko saca aura Agamollekha ko asaca khaa| guru ne use samaya kI sUkSmatA aura anubhava kI sthUlatA kA tathya vibhinna tarkoM se samajhAne kA yatna kiyA, para vaha nahIM smjhaa| vaha apane durAgraha para DaTA rahA, phalataH use saMgha se nikAla diyA gyaa| phira eka bAra jaba AcArya gaMga rAjagRha nagara ke nikaTa mahAtapaH tIra prapAta ke pAsa hI sthita maNiprabha caitya meM Thahare to vahAM maNinAga ne prakaTa hokara unheM cetaayaa| maNinAga kA prayAsa saphala huA aura AcArya gaMga AlocanA / prAyazcitta se vizuddhAtma banakara punaH guru kI sannidhi meM A ge| -ThANAMga vRtti-7 gaMgadatta zrAvaka zaMkhapura nagara kA rahane vAlA eka zreSThI, jisane eka muni se zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA aura usakA pAlana AjIvana pUrNa zraddhA bhAva se kiyaa| eka bAra gaMgadatta apanI pauSadhazAlA meM baiThA Atmacintana kara rahA thaa| usake bhAva car3he aura usane dezAvakAzika vrata-kisI bhI avasthA meM pauSadhazAlA kI cAradIvArI se bAhara na jAne kA vrata le liyaa| saMdhyA samaya gaMgadatta kA eka mitra usake pAsa AyA aura bolA, mitra gaMgadatta! sAgara taTa para eka vyApArI AyA hai, vaha bar3e hI saste mUlya meM kirayANA de rahA hai| yaha vizeSa lAbha kA suavasara hai| hameM isI kSaNa calakara paryApta mAtrA meM mAla kharIda lenA cAhie, kyoMki prabhAta hote hI vaha vyApArI Age ke lie prasthAna kara degaa| gaMgadatta ne nirapekSa bhAva se mitra kI bAta sunI aura uttara diyA, maiMne dezAvakAzika vrata liyA hai, Aja maiM kisI bhI sthiti meM pauSadhazAlA se bAhara nahIM jaauuNgaa| 1. mitra ne gaMgadatta ko ukasAyA, dharma to Antarika bhAva kI bAta hai, use kala bhI kiyA jA sakatA hai, para bAhara ke bhAva kA Aja jo suyoga hai, vaha to jIvana meM kabhI-kabhI hI prApta hotA hai| 1. isa para gaMgadatta ne kahA, yaha apane-apane socane kA DhaMga hai| maiM bAhya-lAbha ke lie AtmalAbha ko nahIM ThukarA sakatA huuN| tuma jA sakate ho! - jaina caritra koza ... -- 131 ...
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaMgadatta apane vrata para aDiga rhaa| dUsare dina bhI kAraNavaza vaha videzI vyApArI zaMkhapura meM hI ruka gyaa| gaMgadatta ne usase paryApta mAla kharIdA aura prabhUta lAbha arjita kiyaa| para bAhya-lAbha ko vaha vAstavika lAbha nahIM mAnatA thaa| usane dhana kA upayoga sadaiva janakalyANa meM hI kiyaa| sAdagIpUrNa dharmamaya jIvana jIkara vaha devagati meM gayA aura vahAM se cyava kara vaha mAnava banakara siddhi ko prApta kregaa| gaMgadatta muni tIrthaMkara munisuvrata svAmI ke samaya ke eka muni| mani-dIkSA lene se pUrva gaMgadatta hastinApura nagara ke eka samRddha gAthApati the| kAlAntara meM pUrvajanma ke azubha karma udaya meM Ae aura ve vipanna bana ge| isase gaMgadatta nirAza aura dukhI nahIM hue| balki karmoM kI vicitratA se unakI dharma-zraddhA aura sudRr3ha bana gaI tathA ve gRhastha dharma kA tyAga kara aNagAra dharma meM pravrajita ho ge| tyAga-tapa pUrvaka sAdhudharma kA pAlana karake gaMgadatta muni dehotsarga ke pazcAt sAtaveM devaloka meM deva bne| ___ eka bAra jaba bhagavAna mahAvIra ullukatIra nagara meM virAjamAna the to gaMgadatta deva prabhu ke darzanoM ke lie aayaa| usa samaya zakrendra bhagavAna ke caraNoM meM baiThA huA thaa| gaMgadatta deva ke Ate hI zakrendra vahAM se zIghra hI calA gyaa| gautama svAmI ne bhagavAna se pUchA, bhaMte! kyA kAraNa hai ki gaMgadatta deva ke Ate hI zakrendra tvarita gati se calA gayA? bhagavAna ne pharamAyA, gautama! gaMgadatta deva sAtaveM devaloka kA devatA hai aura Rddhi-siddhi aura puNya-pratApa meM zakrendra se jyeSTha hai| zakrendra usake teja ko sahana nahIM kara pAyA aura apane sthAna para lauTa gyaa| prastuta saMdarbha meM TIkAkAra ne zakrendra ke gamana ko cihnita karate hue eka anya kAraNa kA ullekha bhI kiyA hai| TIkAkAra likhate haiM, zakrendra pUrvabhava meM hastinApura nagara kA kArtika nAmaka seTha thA aura gaMgadatta kA samakAlIna thaa| donoM meM paraspara IrSyAbhAva thaa| gaMgadatta seTha jaba vipanna bana gayA, taba kArtika seTha kI / samRddhi pahale se bhI adhika bar3ha gii| usa samaya samRddhi aura teja meM kArtika jyeSTha thA aura vartamAna meM gaMgadatta jyeSTha hai| pUrvabhava kA mAtsaryabhAva yahAM bhI udita huA aura zakrendra gaMgadatta deva ko dekhate hI apane sthAna para lauTa gyaa| gaMgadatta deva devaloka se cyava kara mahAvideha meM manuSya bhava dhAraNa karegA aura utkRSTa cAritra kI ArAdhanA kara siddhatva ko prApta hogaa| gaMga nareza ____ gaMga rAjavaMza kA abhyudaya aura vikAsa karnATaka pradeza meM huaa| isa vaMza ke Adima puruSa the -daddiga aura maadhv| AcArya siMhanandi ke AzIrvAda aura mArgadarzana meM daddiga aura mAdhava ne gaMgavaMza kI sthApanA kii| gaMga vaMza ke rAjAoM ne eka hajAra varSa se adhika samaya taka karnATaka (maisUra) para zAsana kiyaa| gaMga vaMza ke rAjAoM meM kucha ke nAma isa prakAra haiM-daddiga aura mAdhava, avinIta gaMga, durvinIta gaMga, muSkara gaMga, zivamAra prathama, zrI puruSa muttarasa, zivamAra dvitIya, rAcamalla satyavAkya prathama, ereyagaMga nItimArga prathama raNavikrama, rAcamalla satyavAkya dvitIya, eyarappa ereyagaMga nItimArga dvitIya, satyavAkya mahendrAntaka, rAcamalla satyavAkya tRtIya, bUtuga dvitIya gaMga-gAMgeya, maruladeva, mArasiMha aadi| ___ gaMga vaMza kI sthApanA meM jaina AcArya siMhanandi kA mArgadarzana aura AzIrvAda pramukha rhaa| isIlie isa rAjavaMza ke samasta nareza jaina dharma se atizaya rUpa meM prabhAvita rhe| gaMga narezoM kA vyaktigata dharma aura rAjadharma jaina dharma rhaa| ina sabhI narezoM ne apanI-apanI kSamatA ke anusAra jaina dharma kI prabhAvanA meM apanI bhUmikAeM nibhaaii| ... 132 ... ...jaina caritra koza...
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ prApta ullekhoM se jJAta hotA hai ki I. kI dvitIya sadI se prAraMbha huA yaha rAjavaMza I. kI 16vIM sadI taka kisI na kisI rUpa meM astitva meM rhaa| madhyakAla meM isa rAjavaMza ne paryApta rUpa se apanA prabhAva sthApita kiyA thA aura rAjya-sImAoM ko vistRta kiyA thaa| rASTrakUTa rAjavaMza se gaMgavaMza kA nikaTa kA sambandha rahA thaa| gaMgA ___ ratnapurI nagarI ke vidyAdhara rAjA janhu kI putrii| eka rUpa-guNa sampanna rAjakumArI, jisane yauvanAvasthA prApta kara yaha pratijJA kI thI ki vaha usI yuvaka se pANigrahaNa karegI, jo usakI AjJA kA pAlana kregaa| gaMgA kI yaha eka vicitra pratijJA thI, aura usake pitA ne usakI pratijJA ko yaha samajha kara mAna diyA thA ki usakI putrI kA koI bhI saMkalpa duHsaMkalpa nahIM ho sktaa| rAjA janhu ne jyotiSiyoM se apanI putrI ke pati ke bAre meM puuchaa| jyotiSiyoM ke bhaviSyakathana ke anurUpa janhu ne gaMgA ko eka vana meM vanavAsinI rUpa meM rahane ko khaa| gaMgA vana meM apanI sakhiyoM ke sAtha Azrama banAkara rahane lgii| kisI samaya hastinApura nareza zAntanu usa vana meM zikAra khelane gyaa| vahAM para usakI mulAkAta rAjakumArI gaMgA se huii| zAntanu gaMgA ke rUpa aura guNoM para mugdha ho gyaa| gaMgA kI sakhiyoM ne zAntanu ko samajhA diyA ki rAjakumArI gaMgA usI puruSa kA pANigrahaNa karegI jo usakI AjJA kA pAlana kregaa| rUpa-mugdha zAntanu ne gaMgA kI zarta svIkAra kara lii| gaMgA ne zAntanu ko pahalI hI AjJA yaha dI ki vaha bhaviSya meM kabhI zikAra nahIM khelegaa| gaMgA kI isa AjJA se zAntanu gadgada ho gyaa| use vizvAsa ho gayA ki usakI rAnI ahiMsA bhagavatI kI upAsikA hai, aura ahiMsA bhagavatI kI upAsikA nArI kI koI bhI AjJA pati ke gaurava ke pratikUla nahIM ho sktii| ___ gaMgA ke pitA janhu vana meM vivAha-sAmagrI ke sAtha upasthita ho ge| unhoMne zAntanu ke sAtha apanI putrI kA vivAha kara diyaa| zAntanu gaMgA ko lekara hastinApura calA gyaa| kAlakrama se gaMgA ne eka putra ko janma diyA, jisakA nAma gAMgeya kumAra rakhA gyaa| rAjA kA jIvana atyanta sukhI aura sarasa bana gyaa| para eka prasaMga para gaMgA kI AjJA kI avahelanA karake zAntanu zikAra khelane calA gyaa| isase gaMgA marmAhata ho utthii| vaha apane navajAta zizu ko apane sAtha lekara hastinApura ko tyAga kara calI gii| gaMgA apane navajAta zizu ke sAtha pAMca varSoM taka apane sahodara pavanavega ke sAtha ratnapurI meM rhii| gAMgeya pAMca varSa kA huA to usane apane mAmA se sabhI divya aura camatkArI vidyAeM sIkha lii| tadanantara gaMgA gAMgeya ko sAtha lekara vana meM calI gii| vahAM nirantara muni-darzana se gAMgeya ke dharma saMskAra paripakva ho ge| vidyAoM ke abhyAsa se vaha ajeya bana gyaa| udhara patnI aura putra ke binA zAntanu kA jIvana rUkSa bana gyaa| usane svayaM ko pUrNataH AkheTa-vyasana * meM Dubo diyaa| varSoM bIta ge| eka bAra jaba zAntanu AkheTaka banA mRgasamUha ke pIche azva daur3A rahA thA to gAMgeya ne usakA mArga roka liyaa| pitA-putra meM pahale zAlIna zabdoM meM vAgyuddha aura bAda meM bANayuddha huaa| gAMgeya ne zAntanu ke dhanuSa kI pratyaMcA chinna karake use niHzastra banA diyA aura Adeza diyA ki vaha nirIha vanya prANiyoM kA kabhI vadha na kare! ___Akhira gaMgA ne upasthita hokara pitA-putra ko eka-dUsare kA paricaya diyaa| gAMgeya pitRcaraNoM meM avanata ho gyaa| zAntanu ne gaMgA se kSamAyAcanA kara hastinApura lauTane kI prArthanA kii| parantu gaMgA ne zAntanu kA .. jaina caritra koza .. - 133 ...
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAva asvIkAra kara diyaa| tyAga kA apratima Adarza prastuta karate hue gaMgA ne gAMgeya ko zAntanu ko arpita kara diyaa| vaha svayaM vana meM rahI aura niSkAma sAdhanA meM jIvana samarpita kara uccagati kI adhikAriNI bnii| -jaina mahAbhArata gaMgAdevI unnIsaveM viharamAna tIrthaMkara zrI devayajJa svAmI kI jnnii| (dekhie-devayajJa svAmI) gaMdhasenA ___eka rAjakumArI jisakA pANigrahaNa rAjakumAra bhujaMga (viharamAna tIrthaMkara) se huA thaa| (dakhie- bhujaMgasvAmI) gambhIra ___ antagaDasUtra ke anusAra gambhIra dvArikA ke rAjA andhakavRSNi aura rAnI dhAriNI ke putra the| unhoMne bhagavAna ariSTanemi ke pAsa dIkSA lekara zatrujaya parvata para mAsika saMlekhanA ke sAtha siddhi paaii| -antagaDasUtra prathama varga, caturtha adhyayana gajasiMha ___eka apUrva sAhasI, zUravIra aura cAritra kA dhanI rAjakumAra, jisane apane zaurya aura bhAgya ke bala para kaI rAjAoM ko apane vaza kiyA, kaI rAjakumAriyoM se pANigrahaNa kiyA aura anta meM mokSadhAma bhI prApta kiyaa| usakA jIvanavRtta nimnokta hai mANDavagar3ha ke rAjA jAmajazA kI eka rAnI thI daamvtii| rAjA aura rAnI jinopAsaka the| donoM meM paraspara pragAr3ha prItibhAva thaa| vivAha ke kaI varSa vyatIta ho jAne para bhI unheM koI saMtAna nahIM huii| isase rAjA kA rAnI se prItibhAva kama ho gyaa| kama hote-hote pUrvajanma ke karmoM ke kAraNa prItibhAva pUrNataH vilIna ho gyaa| rAjA ne eka-eka kara chaha anya rAjakumAriyoM se pANigrahaNa kara liyaa| navAgantuka chahoM rAniyAM IrSyA kI piTAriyAM thiiN| chahoM ne milakara rAjA ke mana meM dAmavatI ke prati vairabhAva bhara diyaa| akAraNa hI rAjA dAmavatI ko dezanikAlA dene para tula gyaa| para maMtrI phUlasiMha kI buddhimattA se rAjA vaisA nahIM kara skaa| usane rAjamahala se AdhA kosa kI dUrI para dAmavatI ko eka bhavana meM bheja diyA aura usake bharaNa-poSaNa kA dAyitva rAjakIya koSa se kara diyaa| sAta vivAha karake bhI rAjA niHsaMtAna rhaa| Akhira jaMgala meM jAkara usane padmAvatI devI kI ArAdhanA kii| devI ne rAjA ko sAta Ama die aura kahA ki usakI pratyeka rAnI eka-eka Ama zuddha bhAva se khaae| vaisA karane para use pratyeka rAnI se eka-eka putra prApta hogaa| rAjA rAjamahala lauTa aayaa| chahoM rAniyoM ne nizcaya kiyA ki ve dAmavatI ko Ama nahIM deNgii| una chahoM ne sAtoM Ama khA lie| dAmavatI bhI AmoM kA rahasya jAna cukI thii| usane apanI catura dAsI bhejakara una AmoM kI guThaliyAM maMgavA liiN| una guThaliyoM ko gaMgAjala meM dhokara usane pIsa liyaa| AdhA cUrNa usane svayaM khA liyA aura AdhA apanI ghor3I ko khilA diyaa| kAlakrama se sAtoM patniyoM ne sAta putroM ko janma diyaa| para rAjA kI priya chaha rAniyoM ke putra apaMga, kurUpa aura durbuddhi hue jabaki dAmavatI kA putra apUrva tejodIpta aura sundara thaa| rAjakumAroM kI zikSA-dIkSA pUrNa huii| dAmavatI kA putra gajasiMha hI zikSA meM bhI sarvopari rhaa| vaha prajA kI AMkhoM kA tArA thaa| para pUrvajanma ke saMskAroM ke kAraNa aura chahoM vimAtAoM dvArA nirantara viSavamana ke kAraNa vaha rAjA ke prema kA adhikAra nahIM pA skaa| ... 134 - ... jaina caritra koza ...
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ gajasiMha kumAra ne mANDavagar3ha se kucha hI dUrI para eka azAsita bhUkhaNDa para durga nirmANa karAyA aura * vahAM para eka choTA sA rAjya sthApita kara rahane lgaa| isase usakA pitA hI usakA zatru bana baitthaa| vaha putra gajasiMha se yuddha ke lie taiyAra ho gyaa| dAmavatI eka pativratA nArI thii| usane apane putra ko pitA ke viruddha yuddha na karane ke lie manA liyaa| Akhira gajasiMha ne dezATana kA saMkalpa kiyA aura mAtA kI AjJA prApta kara vaha dezATana ke lie prasthita ho gyaa| usane purapaiThAnapura ke rAjA gulAbasiMha kI ikalautI putrI campakamAlA se vivAha kiyaa| patnI ko pitRgRha meM chor3akara hI gajasiMha potanapura nagara phuNcaa| vahAM vaha potanapura nareza rUpasena kA prItipAtra bana gayA aura rAjA kA aMgarakSaka bana gyaa| kisI samaya rAjA ke sAtha gajasiMha vana-vihAra ko gyaa| eka rAkSasa ne rAjA para AkramaNa kiyaa| gajasiMha ne adbhuta zaurya pradarzita karate hue rAkSasa ko mAra ddaalaa| isase gajasiMha kI kIrti deza-pradezoM meM vyApta ho gii| dhArAnagarI kI rAjakumArI phUlade mana hI mana gajasiMha ko apanA pati mAna baitthii| putrI ke mana kI icchA jAnakara rAjA surendra siMha ne apane maMtrI ko potanapura bhejaa| maMtrI ke Agamana kA Azaya jAnakara rAjA rUpasena gajasiMha ke bhAgya se IrSyA karane lgaa| usane dhArAnagarI ke maMtrI ko sAma-dAmAdi se apane pakSa meM kara liyA aura isa bAta ke lie taiyAra kara liyA ki vaha rAjakumArI phUlade kA vivAha usake sAtha kraae| maMtrI dhArAnagarI phuNcaa| usane rAjA ko samajhA diyA ki gajasiMha to eka sAdhAraNa anucara hai, isalie usane unakI putrI ke lie rUpasena ko vara ke rUpa meM pasanda kiyA hai| rAjA ne bhI maMtrI se apanI sahamati jatA dii| idhara phUlade ghaTanAkrama ke yathArtha se paricita banI to usakA hRdaya Ahata ho gyaa| usane gajasiMha ke pAsa apanA premasaMdeza preSita kara diyaa| Akhira eka lambe caur3e ghaTanAkrama ke calate gajasiMha ne hI phUlade se pANigrahaNa kiyaa| isase rUpasena gajasiMha se anyamanaska bana gyaa| rAjA kI nArAjagI ko gajasiMha ne apane lie suavasara maanaa| vaha dezATana ke lie nikalA hI thaa| so usane potanapura se prasthAna kara diyaa| vaha virATanagara phuNcaa| vahAM usane rAjakanyA sughar3ade, maMtrIkanyA devalade aura zreSThIputrI ratnade se pANigrahaNa kiyA aura sukhapUrvaka rahane lgaa| ___eka muni kA upadeza sunakara virATanagara kA rAjA candra pratibuddha bana gyaa| jAmAtA gajasiMha ko rAjapada dekara usane munivrata aMgIkAra kara liyaa| gajasiMha ne zAsana-sUtra saMbhAlA aura alpa samaya meM hI vaha prajA ke hRdayoM para zAsana karane lgaa| bAda meM suyogya maMtrI ke hAthoM meM zAsana sUtra sauMpa kara gajasiMha apanI tInoM patniyoM ke sAtha dhArAnagarI phuNcaa| dhArA-nareza ne bhI gajasiMha ko zAsana dekara dIkSA dhAraNa kara lii| potanapura nareza rUpasena bhI virakta bana gyaa| usane bhI gajasiMha ko hI apanA uttarAdhikAra pradAna kara saMyama kA patha cunaa| dhArAnagarI aura potanapura rAjyoM ke zAsana sUtra bhI gajasiMha ne suyogya maMtriyoM ko sauMpe aura apanI caturtha patnI phUlade ko sAtha le-cAroM patniyoM ke sAtha vaha purapaiThAnapura phuNcaa| vahAM campakamAlA gajasiMha kI vyagra pratIkSA kara hI rahI thii| pati-patnI kA milana huaa| suyogya aura tejasvI jAmAtA gajasiMha ko rAjya adhikAra pradAna kara mahArAja gulAbasiMha bhI pravrajita ho ge| ___ isa prakAra gajasiMha cAra sAmrAjyoM kA svAmI banakara pAMca patniyoM ke sAtha apane nagara mANDavagar3ha phuNcaa| udhara mahArAja jAmajazA bhI vastusthiti se paricita bana cuke the aura dAmavatI se kSamApanA kara use paTarAnI kA gaurava pradAna kara cuke the| gajasiMha ko AyA jAnakara mahArAja jAmajazA aura mahArAnI dAmavatI ke harSa kA pArAvAra na rhaa| nagara meM dIpamAlAeM prajjvalita kara prajA ne apane yuvarAja kA sammAna / svAgata kiyaa| mahArAja jAmajazA ne gajasiMha ko uttarAdhikAra pradAna kara dIkSA grahaNa kI aura AtmakalyANa meM rata ho gyaa| ... jaina caritra koza ... - 135 ...
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ gajasiMha ne pAMca-pAMca rAjyoM kA kuzalatApUrvaka saMcAlana kiyaa| use pAMcoM patniyoM se pAMca putra hue| yogyavaya meM pAMcoM putroM ko pAMcoM rAjyoM kA zAsana adhikAra pradAna kara gajasiMha ne saMyama dhAraNa kiyaa| niraticAra saMyama, ArAdhanA kara usane aMtataH kevalajJAna prApta kiyA / sarvakarma khapAkara muni gajasiMha mokSa ko gae / gajasukumAla vasudeva aura devakI ke sabase choTe putra, trikhaNDAdhIza vAsudeva zrIkRSNa ke anuja aura eka aise vIravara mahAsAdhaka, z2inhoMne dIkSA ke prathama dina hI apanI parama maMjila ko prApta kara liyA / antagaDasUtra ke pRSThoM para gajasukumAla kA caritra citraNa vistRta rUpa se huA hai, jisakA saMkSipta vivaraNa nimna prakAra se hai devakI mathurA ke rAjA ugrasena kI bahana thI / devakI kA vivAha mahArAja vasudeva ke sAtha nizcita huA / vivAha ke prasaMga para kaMsa kI rAnI jIvayazA madirApAna kara unmatta ho nAcane lgii| jIvayazA tatkAlIna prativAsudeva jarAsaMdha kI putrI thI / use apane rUpa tathA apane pitA kI zakti kA bahuta ghamaNDa thaa| usameM madirA-pAna Adi kaI durguNa the| atimukta kumAra muni, jo saMsAra pakSa meM jIvayazA ke devara the tathA kumArAvasthA meM hI muni bana gae the, vahAM A ge| madirA se unmatta banI jIvayazA ne muni se vinoda karanA zurU kara diyaa| muni dvArA punaH punaH samajhAne para bhI jaba jIvayazA kA unmAda kama na huA to bhaviSyadraSTA muni ne usakA unmAda utArane ke lie kahA, jIvayaze ! tumhArA yaha Amoda asthAyI hai ! jisa devakI ke sAtha tuma krIr3A kara rahI ho, yaha mahAna aura ananya ATha putroM ko janma degI tathA isakA sAtavAM putra tumhAre pati kA vadha karegA ! muni kI bhaviSyavANI sunakara jIvayazA kA unmAda utara gyaa| usane apane pati kaMsa ko muni kI bhaviSyavANI kI bAta btaaii| kaMsa bhI bhayabhIta ho gyaa| isI bhaya phalasvarUpa kaMsa ne devakI aura vasudeva ke vivAha-prasaMga para hI una donoM ko dhokhe se bandI banA liyaa| kArAgRha meM banda devakI jaba-jaba putra ko janma detI to hariNagameSI deva usake sarvAMga sundara putroM ko le jAkara bhaddilapura nagara nivAsinI sulasA ke pAsa pahuMcA detA aura sulasA ke mRta putroM ko devakI ke pAsa pahuMcA detA / isa prakAra devakI ke prathama chaha putra sulasA kI goda meM pala-pusakara bar3e hue| (dekhie - anIyasena) kRSNa ke rUpa meM devakI ne sAtaveM putra ko janma diyaa| puNyavAna putra ke janma se vasudeva bandhana-mukta ho gae aura paharedAra nidrAdhIna ho ge| vasudeva kRSNa ko apane mitra nanda ko de aae| nanda aura yazodA ke ghara meM kRSNa bar3e hue| bAda meM kRSNa ne kaMsa kA vadha kara apane mAtA-pitA ko kArAgRha se mukta karAyA / kAlAntara meM zrIkRSNa ne samudra ke kinAre dvArikA nAma kI eka bhavya nagarI basAI / jarAsaMdha ne zrIkRSNa para AkramaNa kiyaa| zrIkRSNa ne jarAsaMdha ko mArakara vAsudeva kA pada paayaa| zrIkRSNa ke netRtva meM yAdava sAmrAjya kA mahAna utkarSa huA / isI vaMza meM arihaMta ariSTanemi kA janma huA / arihaMta ariSTanemi ne pravrajita hokara kevalajJAna prApta kara dharmatIrtha kA pravartana kiyaa| hajAroM puruSoM aura striyoM ne unake dharmasaMgha meM praveza kiyaa| arihaMta ariSTanemi aksara dvArikA nagarI meM padhArate the| eka bAra jaba bhagavAna dvArikA meM padhAre to unake sAtha samAna rUpaguNa vAle chaha aNagAra the| eka dina pAraNe ke lie ye chahoM aNagAra do-do ke siMghAr3e dvArikA nagarI meM ge| saMyoga se tInoM hI siMghAr3e thor3I-thor3I dera ke antarAla se devakI ke mahala meM ge| devakI ne kesariyA modaka muniyoM ko bhikSA meM die| eka samAna rUpa, Ayu aura guNa hone se devakI ke mana * jaina caritra koza *** *** 136
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM saMdeha jAgRta huaa| usane socA, kyA dvArikA nagarI itanI vigata-puNya bana gaI hai ki vahAM aNagAroM ko bhikSA upalabdha nahIM hotI hai, jisake pariNAmasvarUpa muniyoM ko punaH punaH eka hI dvAra para AnA par3atA hai! aisA socakara usane apane hRdaya kI bAta tRtIya siMghAr3e ke muniyoM se khii| vastusthiti ko tatkSaNa samajhate hue muniyoM ne devakI ke saMzaya kA nivAraNa karate hue kahA, mahArAnI! jaisA Apa soca rahI haiM, bAta vaisI nahIM hai! dvArikA nagarI meM muniyoM ke lie AhAra kA abhAva nahIM hai| sAtha hI yaha bhI saca hai ki hama donoM muni Apake dvAra para tIsarI bAra AhAra ke lie nahIM Ae haiN| hamase pahale jo do anya siMghAr3e Apake dvAra para bhikSA lene Ae the, ve bhI do bhinna-bhinna muniyoM ke siMghAr3e the| muni-yugala ne devakI ke saMzaya-nivAraNa ke lie spaSTa kiyA, mahArAnI! bhaddilapura nivAsI nAga tathA ke hama chaha aMgajAta patra samAna rUpa-gaNa vAle haiN| hama chahoM bhrAtAoM ne bhagavAna ariSTanemi se eka hI dina dIkSA dhAraNa kI tathA bele-bele pAraNA karane kA saMkalpa liyaa| Aja hama chahoM muniyoM ke pAraNe kA dina hai| hama do-do ke samUha meM bhikSA ke lie dvArikA nagarI meM Ae haiN| saMyoga se hama chahoM aNagAroM ke tInoM samUha Apake dvAra para A gae aura Apa hamAre samAna rUpa-guNa ko dekhakara saMzayazIla ho gaIM! ___muniyoM kI bAta sunakara devakI kA saMzaya dhula gyaa| usane zraddhA-sahita muniyoM ko vidA dii| para muniyoM ke jAte hI devakI kA mana anya saMkalpoM-vikalpoM se bhara gyaa| sulasA ke mahAbhAgya para cintana karate hue use atimukta muni ke bhaviSya-kathana kI smRti ho aaii| atimukta muni ne kahA thA ki devakI nalakUbara ke samAna ATha putroM ko janma degii| vaise putroM ko bharatakSetra meM anya koI mAtA janma na de skegii| devakI ne socA, muni kA kathana kabhI anyathA nahIM ho sktaa| mujhe bhagavAna ke pAsa jAkara apane saMzaya kA nivAraNa karanA caahie| devakI bhagavAna ke pAsa phuNcii| antaryAmI bhagavAna ne devakI ke prazna ko svayaM vizleSita karate hue samAdhAna diyA, devakI! tumane Aja jina chaha aNagAroM ke darzana kie haiM, vastutaH ve tumhAre hI putra haiM! sulasA ne to unakA pAlana-poSaNa bhara kiyA hai| bhagavAna ne atIta kA pUrA ghaTanAkrama devakI ko kaha sunaayaa| satya se paricita hokara devakI gadgada bana gii| bhagavAna ko vandana kara vaha una chahoM aNagAroM ke pAsa pahuMcI aura unheM ekaTaka nihArane lgii| vAtsalya ke udreka se usake stanoM se dugdhadhAra baha clii| mana bhara kara apane aMgajAta muniyoM ko dekhakara devakI apane mahala meM lauTa aaii| mahala meM pahuMcane para eka anya vicAra ne devakI ko vyathita kara diyaa| vaha isa cintA se udvigna ho gaI ki usane sAta putroM ko janma diyA para vaha apane kisI bhI putra kI bAlalIlAeM nahIM dekha skii| isa bhAva ne devakI ko gahana cintA aura udvega meM DAla diyaa| Akhira zrIkRSNa ne isa cintA kI samyak cikitsA kii| unhoMne hariNagameSI deva kI ArAdhanA kI aura usake pariNAmasvarUpa unheM jJAta huA ki zIghra hI unake choTe bhAI kA janma hogaa| ukta sUcanA zrIkRSNa ne apanI mAtA ko dI, jisase devakI ke harSa kA pArAvAra na rhaa| kAlakrama se devakI ne eka putra ko janma diyaa| yaha bAlaka hAthI ke tAlu ke samAna komala thaa| ataH usakA nAma gajasukumAra rakhA gyaa| gajasukumAra bar3e hone lge| yauvanAvasthA kI dahalIja para kadama dharate hI zrIkRSNa ne anuja ke lie somila brAhmaNa kI putrI somazrI kI mAMga kI tathA use avivAhita kumArikAoM ke antaHpura meM rakha liyaa| ____ unhIM dinoM arihaMta ariSTanemi dvArikA nagarI meM pdhaare| gajasukumAra bhI bhagavAna kA upadeza sunane ke ... jaina caritra koza .. - 137 ...
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ lie ge| bhagavAna kA upadeza sunakara ve pratibuddha ho ge| ghara Akara unhoMne mAtA-pitA aura bhAI se dIkSA kI anumati maaNgii| sabhI ne gajasukumAra ko vibhinna vidhiyoM se saMyama na lene ke lie mnaayaa| para gajasukumAra ruke nhiiN| Akhira agraMja zrIkRSNa ke kahane para gajasukumAra ne eka dina ke lie rAjapada svIkAra kara liyaa| siMhAsana para baiThate hI gajasukumAra ne apane lie dIkSA kI taiyArI kA Adeza diyaa| samArohapUrvaka gajasukumAra dIkSita hue| usa kSaNa mAtA devakI ne gajasukumAra ko sIkha dete hue kahA thA, putra! aisI sAdhanA karanA ki tumhAre lie kisI anya mAtA ko AMsU na bahAne par3eM! dIkSA ke prathama dina hI bhagavAna kI AjJA lekara aNagAra gajasukumAra ne dvArikA nagarI ke mahAkAla nAmaka zmazAna meM jAkara bhikSu kI bArahavIM pratimA aMgIkAra kara lii| udhara se gujarate hue somila brAhmaNa ne muni gajasukumAra ko dekhA to usakA pUrvajanmoM kA vaira-bhAva jAgRta ho aayaa| usane mana hI mana kahA, isane merI putrI ko apanAkara bhI chor3a diyaa| aba merI putrI kA kyA hogA? putrI ke bhaviSya kA cintana nimitta bana gyaa| somila krodha se ubala pdd'aa| usane gajasukumAra ko sabaka sikhAne ke lie tAlAba se Ardra miTTI lekara gajasukumAra ke sara para pAla bAMdha dI aura eka ThIkare meM jalatI citA se aMgAre bharakara mani ke sara para uMDela die| manikA sara dha-dha kara jalane lgaa| ananta pIr3A kA garalapAna karate hue bhI muni gajasukumAra ne kSamA aura upazama kI bhAvadhArA ko khaNDita nahIM hone diyaa| kSapaka zreNa vAsa ke sAtha muni gajasukumAra siddha ho ge| bhaya se kAMpatA huA somila apane ghara calA gyaa| dUsare dina vAsudeva zrIkRSNa bhagavAna ke darzanoM ke lie cale to unhoMne eka vRddha vyakti ko dekhA, jo IMToM ke vizAla Dhera se eka-eka IMTa uThAkara apane ghara meM rakha rahA thaa| vRddha kI sahAyatA ke lie zrIkRSNa ne Dhera se eka IMTa uThAkara usake ghara rakha dii| zrIkRSNa kA anugamana karate hue unakI anugAminI bhIr3a ne bhI vaisA hI kiyA, jisase hajAroM cakkaroM meM pUrNa hone vAlA vRddha kA kArya kSaNabhara meM hI nipaTa gyaa| tadanantara zrIkRSNa bhagavAna ke pAsa phuNce| bhagavAna ko vandana karane ke pazcAt ve apane anuja aNagAra gajasukumAra ko yatra-tatra dekhane lge| zrIkRSNa kI manaHsthiti ko dekhakara bhagavAna ne kahA, vAsudeva! aNagAra gajasukumAra ne apanA lakSya sAdha liyA hai| sunakara zrIkRSNa sanna raha ge| unhoMne bhagavAna se pUrI bAta spaSTa karane kI prArthanA kii| bhagavAna ne pharamAyA, vAsudeva! jaise tumhAre sahayogI banane se vRddha ke hajAroM cakkara samApta ho gae, aise hI aNagAra gajasukumAra ko bhI eka sahayogI mila gayA, jisake sahayoga se sudUra siddhi ko muni ne zIghra hI sAdha liyaa| vyathita aura dukhita zrIkRSNa ne pUchA, bhagavan! mere anuja ko akAla meM mRtyu-mukha meM dhakelane vAle usa adhama puruSa ko maiM kaise pahacAnUMgA? bhagavAna ne kahA, jo puruSa tumheM samakSa pAkara niSprANa ho jAegA, jAna lenA vahI vaha puruSa hai! bhrAtRviraha-vyathita zrIkRSNa nagarI kI ora lauTa cle| rAjapatha kA parityAga kara unhoMne eka saMkare mArga se nagara meM praveza kiyaa| udhara somila brAhmaNa ne socA, prAtaH zrIkRSNa bhagavAna ke pAsa jAeMge aura saba bheda jAnakara, na jAne mujhe kaisI mRtyu se maareNge| acchA yahI hai ki maiM zIghra hI dvArikA nagarI se kahIM dUra calA jaauuN| isa vicAra se vaha bhI choTe mArga se dvArikA se bAhara jAne ke lie niklaa| sAmane se zrIkRSNa ko ... 138 .. ... jaina caritra koza ...
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ate dekhakara somila kAMpa utthaa| bhaya kI adhikatA se vaha mUrchita hokara gira par3A aura usake prANa nikala ge| ___zrIkRSNa jAna gae ki isI vyakti ne unake bhAI kA vadha kiyA hai| unhoMne somila ke zava ko cIloM-kauvoM ke samakSa phiMkavA diyA aura usa pRthvI ko jala se zuddha krvaayaa| gajasukumAra kA jIvanavRtta kSamA kA eka anupama udAharaNa hai| -antagaDasUtra varga 3, adhyayana 8 gajju cora rAjagRha nagarI ke nikaTavartI parvata zrRMkhalA meM chipakara rahane vAlA eka durdAnta cor| use avasvApinI vidyA prApta thI, jisake bala para vaha svacchanda corI karatA thaa| usakA eka sahodara thA-bhajju / ye donoM milakara coriyAM karate aura curAe hue dhana ko sapta kuvyasanoM meM kho dete| ___eka bAra donoM sahodara rAjagRha nagara meM corI karane ke lie jA rahe the| mArga meM sthita guNazIla udyAna meM AcAryavarya varadattagirI pravacana pharamA rahe the| gajju kA mana AcArya zrI kA pravacana sunane ke lie utsuka huaa| bhajju ne gajju ko vaisA karane se rokaa| gajju ne bhajju ko pravacana sunane ke lie prerita kiyaa| para donoM apane-apane Agraha para dRr3ha rhe| gajju pravacana sabhA meM jA baiThA aura bhajju corI karane ke lie nagara meM calA gyaa| AcArya zrI ne satya kI mahimA kA bhAvotpAdaka varNana kiyaa| gajju para pravacana kA gaharA prabhAva par3A aura usane AcArya zrI se satyavrata grahaNa kara liyaa| vrata grahaNa kara gajju guNazIla caitya se nikalakara rAjapatha para phuNcaa| usane vahAM carcA sunI ki bhajju cora mArA gayA hai| bhrAtR-mRtyu se use gaharA AghAta lgaa| para kyA karatA? kise kahatA? vaha apane sthAna para lauTa gyaa| kucha dina bAda jaba usakA zoka kucha kama ho gayA to vaha corI karane ke lie niklaa| usane campA nagarI ke rAjakoSa ko apanA lakSya bnaayaa| vaha campA nagarI ke patha para bar3ha claa| mArga meM use dhannA nAmaka eka vaNika milA. jisake pAsa eka ratnamaMjaSA thii| vaNika sayAnA thA aura usane anamAna lagA liyA ki ho na ho yaha cora hai| vaha sAvadhAna ho gayA aura usane kaI prayAsa kie ki vaha gajja se Age yA pIche ho jaae| para gajju ne usake saba prayatna viphala kara die| vaha vaNika ke sAtha hI rukatA aura usake sAtha hI yAtrA zurU krtaa| vaNika ne gajju se usakA paricaya puuchaa| gajju ne apanA paricaya dete hue kahA ki vaha gajju cora hai aura campA kA rAjakoSa curAne jA rahA hai| usakA paricaya sunakara vaNika bhayabhIta ho gyaa| gajju ko prasanna karane ke lie usane use bhojana kraayaa| gajju ne use apanA mitra mAna liyaa| donoM ne maitrI kI zapatha lii| vaNika kA bhaya kacha kama ho gyaa| mArga meM dehazaMkA se nipaTane ke lie vaNika eka sthAna para rukaa| usane ratnamaMjUSA gajju ko thamAI aura kahA, mitra! isameM viSaile jIva-jantu haiM, ise kholanA mata! kahakara vaha eka dizA meM calA gyaa| gajju bhI kama anubhavI nahIM thaa| para vaNika kI AzaMkA para use kaSTa huaa| usane maMjUSA ko chipA diyaa| vaNika ne lauTakara maMjUSA mAMgI to gajju ne kahA, viSaile jantuoM se bharI usa maMjUSA ko maiMne kahIM chipA diyA hai| vaNika ArtanAda kara uThA aura bolA, usameM viSaile jantu nahIM haiM, usameM to mere jIvana kA saMcita sArA dhana hai| use mujhe lauTA diijie| gajju ne kahA, vaNika hokara bhI tuma jhUTha bolate ho! tuma to aksara munirAjoM ke upadeza sunate ho, usa para bhI jhUTha bolanA nahIM chor3a pAe, maiMne to eka pravacana sunA aura ... jaina caritra koza ... - 139 ...
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ jhUTha kA tyAga kara diyaa| yadi tuma jIvana meM jhUTha kA tyAga karo to maiM tumhArI maMjUSA lauTA sakatA huuN| vaNika ne tatkSaNa jhUTha kA tyAga kara diyaa| gajju ne usakI maMjUSA use lauTA dii| isa ghaTanA se vaNika gajju se kAphI prabhAvita huaa| use vizvAsa ho gayA ki gajju jo kahatA hai, satya kahatA hai, aura apane kahe anusAra vaha campA kA rAjakoSa avazya luuttegaa| campA ke nikaTa pahuMcakara vaNika gajju se vidA lekara sIdhA rAjA ke pAsa pahuMcA aura rAtri meM rAjakoSa lUTe jAne kI agrima sUcanA rAjA ko dii| rAjA bhI sAvadhAna ho gyaa| usane rAjakoSa para kar3e pahare lagA die| phira svayaM rAtri meM veza badalakara ghUmane lgaa| eka sthAna para usakI gajju se bheMTa ho gii| rAjA ne usakA nAma aura ghUmane kA prayojana puuchaa| gajju ne batA diyA ki usakA nAma gajju hai aura vaha rAjakoSa curAne jA rahA hai| usakI satyavAditA para rAjA cakita ho gyaa| gajju ke pUchane para rAjA ne apanA paricaya bhI eka cora ke rUpa meM diyaa| isase gajju prasanna ho gayA aura bolA-eka se do bhle| donoM rAjamahala ke nikaTa phuNce| gajju ne avasvApinI vidyA se sabhI sainikoM ko nidrAdhIna kara diyaa| taba usane cora rUpI rAjA se kahA. hamameM se eka andara jAkara koSa curAegA aura dUsarA bAhara khar3A rahakara paharA degaa| jo andara jAegA, use curAe gae dhana ke tIna hisse mileMge aura jo bAhara khar3A hogA, use cauthA bhAga milegaa| rAjA ne bAhara khar3e honA svIkAra kiyaa| gajja koSAgAra meM ghasA aura tAle toDakara cAra ratnamaMjaSAeM carA laayaa| bAhara Akara usane eka maMjaSA rAjA ko dI aura zeSa tIna apane pAsa rakha liiN| taba usane kahA, mitra! merA kArya pUrNa ho cakA hai. aba maiM lauTa rahA huuN| rAjA ne kahA, mitra! subaha nikaTa hai| aise meM tuma kahAM jAoge? gajju ne kahA, nagara ke bAhara zUnya devAlaya meM rAtri vyatIta kara.maiM subaha apane sthAna ke lie nikala jaauuNgaa| gajju ko vidA dekara rAjA rAjamahala phuNcaa| taba taka koSAgAra ke rakSaka sainika bhI jAga cuke the| koSa ko luTA dekhakara ve rAjA ke pAsa phuNce| rAjA ne sainikoM ko cora kA patA batAte hue kahA, usa cora ko sasammAna bandI banAkara darabAra meM upasthita karo! ___ prabhAta meM gajju ko darabAra meM upasthita kiyA gyaa| rAjA ke pUchane para gajju ne rAtri kI ghaTanA kA akSarazaH bakhAna kara diyaa| rAjA ne kahA, rAjakoSa se cAra ratnamaMjUSAeM curAI gaI haiN| tIna maMjUSAeM tumane de dI haiM, cauthI maMjUSA kahAM hai? gajju ne kahA, cauthI maMjUSA para mere mitra kA adhikAra thA aura vaha maiMne use de dI hai| rAjA ne banAvaTI roSa darzAte hue kahA, tumhArA mitra kahAM hai, use bhI darabAra meM lAyA jAe! gajju ne kahA, mahArAja! vaha to pahale se hI darabAra meM upasthita hai| aura vaha svayaM Apa haiN| gajju kI bAta sunakara rAjA gadgada bana gyaa| siMhAsana se uThakara usane gajju ko gale se lagA liyaa| usake bAda rAjA ne gajju kI satyavAditA aura rAtri kI ghaTanA se sabhI darabAriyoM ko paricita kraayaa| rAjA ne gajju ko apane darabAra meM sammAnita pada diyA aura caurya karma chor3ane ke lie khaa| gajju ne mitra kI bAta ko svIkAra kara liyA aura corI kA tyAga kara diyaa| kAlAntara meM AcArya varadattagirI campA nagarI meM pdhaare| gajju ne AcArya zrI ke sAnnidhya meM dIkSA dhAraNa kI aura zuddha saMyama kI ArAdhanA dvArA sadgati kA adhikAra paayaa| gargAcArya ___eka prasiddha jainaacaary| unake pAMca sau ziSya the| para sabhI avinIta aura ucchRkhala the| eka bAra .. 140 - .. jaina caritra koza ...
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ gargAcArya asvastha ho ge| kisI bhI ziSya ne unakI sevA nahIM kI / AcArya koI kAma kahate to ziSya TAlamaTola kara dete / zAstrAdhyayana karAte to ziSya usameM mana na lgaate| ina saba bAtoM se gargAcArya ko bar3I samAdhi hotI / eka dina unhoMne apane mana ko dRr3ha kiyA aura sabhI ziSyoM ko chor3akara ekalavihArI ho ge| saMyama kI vizuddha ArAdhanA karate hue unhoMne kevalajJAna pAyA aura mokSa meM ge| (ka) gardabhAlI ( parivrAjaka ) vaidika paramparA kA saphala saMvAhaka mahAvIrakAlIna eka parivrAjaka / ( dekhie-skaMdaka) (kha) gardabhAlI (muni) uttarAdhyayana sUtra ke anusAra gardabhAlI eka mahAna AcArya the| kisI samaya ve pAMcAla deza ke kAMpilyapura nagara ke kezara udyAna meM dhyAnamagna the| udhara saMyati athavA saMjaya rAjA zikAra ke lie aayaa| usane hiraNoM bANoM se bIMdhanA zurU kara diyaa| eka ghAyala hiraNa daur3atA huA gardabhAlI ke nikaTa Akara giraa| mRgAnugAmI rAjA vahAM phuNcaa| mRga ko muni ke nikaTa dekhakara usane socA- ho na ho, yaha mRga muni kA hai ! agara muni krodhita ho gae to use usake rAjya sahita bhasma kara ddaaleNge| bhayabhIta saMjaya ne muni ke caraNa pakar3a lie aura apane aparAdha ke lie kSamA maaNgii| gardabhAla muni ne saMjaya ko Azvasta karate hue kahA ki use unakI ora se bhaya nahIM hai para use bhI jIvoM ko abhaya denA caahie| samasta prANiyoM ko apane prANa utane hI priya haiM, jitane use usake prANa priya haiN| dhana, yauvana aura jIvana, saba kucha kSaNabhaMgura hai| phira kSaNabhaMgura jIvana ke lie itane pApa kyoM ? muni ke upadeza se saMjaya pratibuddha ho gyaa| vaha muni bana gayA aura utkRSTa AtmasAdhanA meM tallIna ho gyaa| gardabhAlI AcArya bhI kevalajJAna kA upArjana kara siddha hue / gardabhilla yavapura nareza mahArAja yava aura rAnI dhAriNI kA putra / (dekhie - yavarAjarSi) (ka) gAMgeya (aNagAra) prabhu pArzva kI paramparA ke eka aNagAra / vANijyagrAma ke dyutipalAza upavana meM gAMgeya aNagAra ne prabhu mahAvIra kA pravacana sunA aura kucha prazna prabhu se puuche| samAdhAna pAkara cAturyAma dharma se paMcamahAvratAtmaka dharma meM praveza kara ve siddha hue / (kha) gAMgeya (bhISma) hastinApura nareza zAntanu aura gaMgA kA aMgajAta / usakA lAlana-pAlana usake mAmA ghara ratnapurI meM huaa| pAMca varSa kI avasthA meM hI gAMgeya zastra aura zAstroM meM kuzala bana gayA thA tathA aneka divya-vidyAeM usane apane vidyAdhara mAmA se sIkha lI thiiN| gAMgeya kumAra kI isa pratibhA para usake samavayaska bAlaka usase IrSyA rakhane lge| usI kAraNa se gaMgA gAMgeya ko lekara vana meM calI gii| vana meM gAMgeya ko nirantara muni-darzana kA puNya lAbha prApta hotA rahA / jisase usake dhArmika saMskAra puSTa banate gae, sAtha hI unmukta vAtAvaraNa meM rahakara usane mAmA se prApta vidyAoM kA nirantara abhyAsa kiyA aura vaha zaizavAvasthA pAra karate-karate hI vizva kA sarvazreSTha zastra saMcAlaka bana gayA / dhArmika bhAvoM se hI prerita hokara usane usa vana samasta prANiyoM ko abhayadAna diyA thaa| kisI zikArI ko vaha zikAra nahI karane detA thA / saMyoga se *** jaina caritra koza * 141 diamondsdiamondsdiamonds
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bAra rAjA zAntana usI vana meM zikAra ke lie AyA to gAMgeya ne usakA mArga roka liyA aura use prANiyoM ke zikAra ke viruddha cetAvanI dii| zAntanu ko zAsaka aura zakti-sampanna hone kA daMbha thaa| usane gAMgeya ko yuddha ke lie lalakArA / kSaNa-bhara meM hI gAMgeya ne zAntanu ke dhanuSa kI pratyaMcA kATa ddaalii| zAntanu kA Atmabhrama havA ho gyaa| taba gaMgA ne vahAM upasthita hokara pitA-putra ko eka-dUsare kA paricaya diyaa| zAntanu gAMgeya kumAra ko hastinApura le gyaa| kAlAntara meM dhIvara kI zarta aura pitR-prasannatA ke lie gAMgeya kumAra ne rAjasiMhAsana para na baiThane aura AjIvana brahmacArI rahane kI bhISaNa pratijJA kI, jisake kAraNa unheM mahAna suyaza prApta huA aura unhe loka meM 'bhISma' upanAma se pukArA jAne lgaa| mahAbhArata ke yuddha kI parisamApti taka bhISma kuru rAjya aura kuru parivAra ke merudaNDa bane rhe| unake prayAsa se hI vicitravIrya (satyavatI-putra) kA vivAha kAzIrAja kI tIna putriyoM-ambA, ambikA aura ambAlikA se huaa| una tInoM se kramazaH dhRtarASTra, pANDu aura vidura utpanna hue| kAlAntara meM siMhAsana-saMgharSa ke kaI pRSTha ughdd'e| apanI buddhi aura prabhAva se bhISma saMgharSoM ko samAdhAna dete rhe| pautraparivAra taka pahuMcate-pahuMcate bhISma vRddha ho gae the aura duryodhana Adi kumAroM ne pitR-moha ko DhAla banAkara unake AdezoM kI garimA ko kama kara diyA thaa| hastinApura ke siMhAsana kI surakSA ke vacana meM baMdhe bhISma ko kaI nirNAyaka avasaroM para mauna ke viSa kA cUMTa bhI pInA pdd'aa| vacanabaddhatA ke kAraNa hI unhoMne duryodhana ke anyAya pakSa kA senApatitva bhI vahana kiyaa| atyanta vRddhAvasthA meM bhI unake zaurya ke samakSa koI Tika nahIM sakatA thaa| Akhira zikhaNDI ko sAmane kara arjuna ne pitAmaha bhISma para bANa brsaae| klIva ko sAmane dekhakara bhISma ne yuddha banda kara diyaa| vaidika mahAbhArata ke anusAra arjuna ne bhISma ko bANoM se bAMdhakara dharAzAyI kara diyaa| jaina mahAbhArata ke ullekha ke anusAra zikhaNDI ko sAmane dekhakara bhISma ne zastra tyAga die| arjuna ne unako ghAyala kara diyaa| bhISma ko yuddha se vimukha dekha donoM pakSoM ke yoddhA zAnta ho ge| bhISma ne duryodhana ko yuddha ko roka dene kI zikSA dii| duryodhana kI asvIkRti para bhISma ne raNAMgaNa chor3a diyaa| unake mitradeva ne unake lie muniveza prastuta kiyA, jise dhAraNa kara ve AtmasAdhanA meM lIna ho ge| kAphI samaya taka vizuddha cAritra kI ArAdhanA kara gAMgeya aNagAra brahma devaloka meM ge| anukrama se ve siddhi prApta kreNge| (dekhie-zAntanu aura gaMgA) -jaina mahAbhArata (ka) gAMdhArI bala nAmaka cANDAla kI patnI aura harikezabala muni kI jnnii| (dekhie-harikezI muni) (kha) gAMdhArI __vAsudeva zrIkRSNa kI eka raanii| bhagavAna ariSTanemi ke pravacana se pratibuddha bana gAMdhArI pravrajita huI aura usane siddha pada prApta kiyaa| -antagaDasUtra varga 5, adhyayana 3 (ga) gAMdhArI dhRtarASTra kI rAnI, duryodhana kI maataa| eka pativratA snnaarii| -jaina mahAbhArata gAgalI pRSThacampA nagarI kA rAjA aura zAla-mahAzAla kA bhaanjaa| vaha indrabhUti gautama se pratibuddha bana dIkSita huA aura apane ucca bhAvoM ke pariNAmasvarUpa prabhu kI pariSad meM pahuMcane se pUrva hI kevalI bana gyaa| usake kevalI hone kI sUcanA svayaM bhagavAna mahAvIra ne indrabhUti gautama ko dI thii| ... 142 . ... jaina caritra koza ...
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNacandra (dekhie-metArya muni) guNadatta muni vacanagupti ke utkRSTa ArAdhaka eka muni| kisI samaya muni guNadatta vihAra yAtrA meM the| mArga meM unheM coroM kA eka dala milaa| coroM ne muni se kahA, Apa hamAre bAre meM kisI ko sUcanA na deM! mauna bhAva se munivara Age bar3ha ge| mArga meM kucha Age muni ko apane parijana mile| muni ne unako dharmopadeza diyaa| dharmopadeza sunakara parijana apane gantavya para bddh'e| mArga meM unhIM coroM ne unako lUTa liyaa| cora paraspara kahane lage ki muni ne hamArI sUcanA inheM nahIM dI, anyathA ye idhara nahIM aate| coroM kI bAta sunakara muni kI mAtA bolI, merI kokha se aisA paidA huA, jisane mujhe hI luTavA diyaa| coroM ne sunA aura jAnA ki yaha muni kI mAtA hai| jisane aise suvratI putra ko janma diyA, vaha mAtA bhI vandanIya hai, aisA socakara coroM ne usa parivAra kA lUTA huA dhana lauTA diyA aura saMta kI mAtA ko praNAma kiyaa| mAtA ne anubhava kiyA ki usane eka aise putra ko janma diyA hai, jisane upadeza die binA hI coroM ke hRdaya badala die| -utta. vRtti guNadhara (AcArya) ____digambara paramparA ke eka prabhAvazAlI AcArya, jinakA samaya vI.ni. kI caturtha zatAbdI kA uttarArdha anumAnita hai| AcArya guNadhara ne 'kaSAya pAhui sutta' nAmaka uttama grantha kI racanA kI thii| yaha grantha digambara paramparA meM karmavijJAna sambandhI pratinidhi grantha mAnA jAtA hai| AcArya guNadhara eka prabhAvazAlI AcArya the| unake nAma para 'guNadhara saMgha' kI sthApanA huI thii| guNabhadra (AcArya) eka guNanidhAna jainAcArya / AcArya guNabhadra ke guru AcArya jinasena the| apane guru ke samAna hI AcArya guNabhadra prakhyAta vidvAna aura yazasvI AcArya the| guru ke prati agAdha AsthA unake hRdaya meM thI jisakA darzana unake dvArA racita granthoM meM hotA hai| uttara purANa, AtmAnuzAsana aura jinadatta caritra unake dvArA racita uccakoTi ke grantha haiN| unakA samaya vI.ni. kI 15vIM zatAbdI kA pUrvArddha mAnA jAtA hai| -uttara purANa prazasti guNapAla (dAmiyA seTha) vasantapura nagara se cAra yojana kI dUrI para base eka anArya gAMva meM rahane vAlA sadgRhastha / pUre gAMva meM vaha akelA vyakti (usakA parivAra-vaha svayaM aura usakI patnI) hI aisA thA, jisakA khAna-pAna aura vyavahAra zuddha aura sAtvika thaa| saMyoga se usa gAMva se hokara AcArya dharmaghoSa aura unake ziSya vasaMtapura nagara kI ora varSAvAsa hetu jA rahe the| gAMva meM pahuMcate hI varSA prAraMbha ho gii| kaI dinoM taka varSA niraMtara hotI rhii| mArga avaruddha ho ge| bAdhya hokara munidvaya ko usa grAma meM hI varSAvAsa hetu rukanA pdd'aa| guNapAla zreSThI ne munisevA kA car3hate bhAvoM se bharapUra lAbha liyaa| munidvaya bhI grAma kI sthiti ko pahacAna kara kaI-kaI dinoM taka upavAsI rhte| guNapAla ke Agraha para usake ghara bhikSA ko jaate| vaha nirdoSa AhAra muniyoM ko baharAtA patnI sahita svayaM upavAsa grahaNa kara letaa| usakI Arthika sthiti bhI kamajora thii| cAra mAsa taka usane aura usakI patnI ne munidvaya ke pAraNe ke dina upavAsa kie| usakI zraddhA aura dharmaniSThA dekhakara ... jaina caritra koza ... - 143 -
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya dharmaghoSa kA mana atyanta prasanna huaa| ___ varSAvAsa ke pazcAt guru ziSya vasantapura phuNce| vahAM eka koTIzvara zreSThI ke ghara bhikSA ko ge| zreSThI ne atyucca bhAvoM se muniyoM ko AhAra bhraayaa| ziSya ne guru se zreSThI ke ucca bhAvoM kI prazaMsA kI to guru ne kahA, nizcaya hI zreSThI ke bhAva bahuta UMce haiM para guNapAla se usakI samatA nahIM hai| AcArya zrI ke ye vacana koTIzvara zreSThI ke kAnoM meM bhI par3a ge| vaha guNapAla ke prati prema aura sneha se bhara gyaa| usane vicAra kiyA ki guNapAla nizcaya hI mahAna puNyAtmA gRhastha hai, jisakI bhakti-bhAvanA kI prazaMsA nispRhaaNagAra bhI karate haiN| zreSThI ne muniyoM se guNapAla kA paricaya jJAta kara liyaa| phira usane guNapAla ko apane ghara AmaMtrita kiyA aura usakI Arthika sthiti se paricita hokara usakI sahAyatA karanI caahii| para svavRtti meM saMtuSTa guNapAla ne zreSThI kI sahAyatA ko premapUrvaka asvIkAra kara diyA aura nivedana kiyA ki vaha apanI vRtti aura Aya se hI santuSTa hai| parantu zreSThI isase santuSTa nahIM huaa| vaha cAhatA thA ki guNapAla jaise dharmaniSTha vyakti ko nirdhanatA se kisI na kisI taraha mukta karanA caahie| usane guNapAla se jJAta kara liyA ki usake pAsa choTA sA eka bAga hai, jisameM anAra ke vRkSa lage haiN| seTha ne guNapAla se eka thailA anAra prApta kie aura unheM apane munIma ko dekara kahA ki videza meM vyavasAya karate hue ina anAroM ko UMce se UMce dAmoM meM becnaa| videzoM meM vyApAra karate hue munIma anAroM ke thaile ko apane sAtha rakhatA thaa| eka rAjya meM munIma vyApArArtha gyaa| saMyoga se vahAM ke rAjakumAra ko kisI asAdhya roga ne ghera liyaa| vaidyoM ne rAjA se kahA, yadi anAra rasa ke sAtha ukta davA rAjakumAra ko dI jAe to usake prANa baca sakate haiN| usa deza meM anAra nahIM hote the| gaMbhIra samasyA rAjA ke samakSa thii| nagara bhara meM yaha bAta phaila gaI ki anAra rasa hI rAjakumAra ke prANoM kA rakSaka ho sakatA hai| ukta bAta munIma ke kAnoM taka bhI phuNcii| usane rAjA ke samakSa anAroM kA bharA thailA prastuta kiyaa| rAjA ko mAnoM prANa mila ge| rAjA ne khuzI se anAroM ke vajana ke hIre motI tolakara munIma ko pradAna kie| ___Akhira anAroM se prApta usa dhana ko lekara munIma apane deza pahuMcA aura seTha ko vastusthiti se paricita kraayaa| seTha usa dhana ko lekara guNapAla ke pAsa pahuMcA aura dhana se bharA vaha thailA usake samakSa rakha diyaa| guNapAla ne usa dhana ko lene se inkAra kara diyaa| Akhira seTha ne usako saba bhAMti vizvAsa dilAyA ki yaha dhana usake dADimoM (anAroM) kI bikrI se hI prApta huA hai, ataH isa para usI kA adhikAra hai| guNapAla vizvasta ho gayA to usane vaha dhana prApta kara liyaa| apane lie thor3A dhana rakhakara zeSa dhana usane asahAya aura jarUratamaMdoM kI sahAyatA meM lagA diyaa| cUMki vaha dhana dAr3imoM kI bikrI se prApta huA thA, phalasvarUpa guNapAla 'dAmiyA seTha' ke nAma se vikhyAta ho gyaa| susaMskRta aura dharmaniSTha jIvana jIkara guNapAla-dAr3amiyA seTha sadgati kA adhikArI bnaa| (ka) guNamAlA (dekhie-zrIpAla) (kha) guNamAlA pativrata dharma ko prANoM se bhI priya mAnane vAlI eka raajkumaarii| vaha tilakapura nareza siMhastha kI ikalautI putrI thI aura rUpa meM rati ke samAna tathA guNoM meM apanI upamA svayaM thii| jaina dharma para usakI ... 144 . -... jaina caritra koza ....
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ agAdha AsthA thii| karma siddhAnta para usakA aTala vizvAsa thaa| vaha mAnatI thI ki manuSya ko jo bhI sukha-dukha prApta hote haiM, unakA kAraNa vaha svayaM hI hotA hai| isake viparIta usakA pitA siMhastha jItA-jAgatA ahaM kA putalA thA aura socatA thA ki prajA aura parijanoM ke sukhoM-dukhoM kA niyaMtA vaha svayaM hai| eka bAra pitA aura putrI ke madhya karma siddhAnta para matabheda utpanna ho gyaa| rAjA kA kahanA thA ki vaha sarvazakti sampanna hai, jise cAhe sukhI banA sakatA hai aura jise cAhe dukhI banA sakatA hai| jabaki rAjakumArI kA kahanA thA ki manuSya to kyA, devatA bhI puNyavAna ko dukhI aura apuNyavAna ko sukhI nahIM kara skte| putrI kI bAteM rAjA ke ahaM ko pratAr3ita kara rahI thii| khIjhakara rAjA ne kahA, guNamAlA! tujhe apane siddhAnta para bar3A ghamaNDa hai! maiM cAhUM to tumheM kisI rAjA kI rAnI bhI banA sakatA hUM aura bhikhArina bhI banA sakatA hUM! pitA ke isa ahaMkAra ko dUra karane ke lie guNamAlA ne punaH karma siddhAnta kI puSTi kI, pitRdeva! mere puNya jAgRta haiM to Apa mujhe bhikhArina nahIM banA sakate aura yadi mere puNya azeSa ho gae haiM to Apa mujhe sukhI nahIM banA sakate! rAjA ne ise apane lie sIdhI cunautI maanaa| usane krodha aura daMbha se bharakara kahA, guNamAlA! dekhatA hUM ki tumhAre puNya kaise tumhArI rakSA karate haiM! rAjA ne varSoM ke rogI eka puruSa ke sAtha rAjakumArI kA vivAha kara diyaa| vaha rogI puruSa ekAkI thA, na usakA kahIM ghara thA aura na koI prijn| rAjakumArI ne ukta puruSa ko hI apanA prANezvara svIkAra kara liyaa| usakI aMgulI pakar3akara vaha eka dizA meM cala dii| donoM ne jaMgala meM eka vRkSa ke nIce rAtrivizrAma kA nizcaya kiyaa| pati ko jaba taka nidrA nahIM lagI taba taka guNamAlA usake caraNa cAMpatI rhii| usake so jAne ke pazcAt vaha mahAmaMtra navakAra ke jApa meM lIna ho gii| usake mana meM khinnatA aura glAni kA kaNa bhI nahIM thaa| use karma siddhAnta para aTala AsthA thii| usakI AsthA se baMdhI cakrezvarI devI usake samakSa prakaTa huI aura usane usake pati ke svAsthya kA upAya btaayaa| sAtha hI devI ne yaha bhI batAyA ki jisa vRkSa ke nIce baiThI vaha jApa kara rahI hai. ThIka usake Asana ke nIce cAra hAtha kI gaharAI para bAraha karor3a svarNa mudrAeM dabI huI haiN| kahakara devI antardhAna ho gii| dUsare dina guNamAlA ne devI ke batAe upAya se apane pati ko svastha kiyA aura phira jamIna khodakara bAraha koTi svarNamudrAeM prApta kii| eka hI rAtri meM apane puNyoM ke bala para vaha punaH samRddhi aura sukha pA gii| usane apane pati se usakA paricaya pUchA to usane batAyA ki vaha rAjapura nagara ke rAjA vIradhavala kA putra hai aura vimAtA dvArA rugNa banA diyA gayA thaa| guNamAlA aura guNasena eka-dUsare ko pAkara harSAbhibhUta the| donoM ne kisI nagara meM nivAsa vyavasthA kara rahane kA nizcaya kiyaa| guNasena ne eka ratha kA prabandha kiyA aura donoM ratha meM baiThakara potanapura nagara meM phuNce| guNamAlA ko nagara ke bAhara hI chor3akara guNasena AvAsa kI vyavasthA juTAne ke lie nagara meM gyaa| udhara eka gaNikA ne guNamAlA ko apane kapaTa jAla meM phaMsA liyaa| guNasena nagara se lauTA to guNamAlA ko na pAkara adhIra ho gyaa| vaha patnI ko khojate hue nagara meM bhaTakane lgaa| udhara gaNikA ke ghara meM praveza karate hI guNamAlA samajha gaI ki usake sAtha chala huA hai| gaNikA ne guNamAlA ko apanA AcAra smjhaayaa| para guNamAlA ne usake AcAra ko apanAne ke sthAna para mara jAne ko zreSTha maanaa| para gaNikA itanI catura thI ki usane guNamAlA ko marane bhI nahIM diyaa| pAMca dAsiyAM usane guNamAlA kI sevA aura surakSA meM niyukta kara diiN| . guNasena kI bheMTa eka yogI se huii| guNasena kI sevA se saMtuSTa aura prasanna hokara yogI ne use kaI camatkArI vidyAeM pradAna kii| vidyAoM ke bala para guNasena ne zIghra hI guNamAlA ko khoja liyA aura ... jaina caritra koza ... - 145 ...
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNikA ko daNDita bhI kiyaa| potanapura nareza kI dRSTi bhI guNamAlA ko dekha mailI ho gii| usane zakti ke bala para guNamAlA ko apanAnA cAhA to guNasena ne use bhI daNDita kiyaa| guNasena aura guNamAlA vilAsapura nagara ge| puNyayoga se guNasena vilAsapura kA rAjA bana gyaa| yahIM se eka bAra eka vidyAdhara ne guNamAlA kA apaharaNa kara liyaa| guNamAlA ne aneka kaSTa sahakara bhI apane zIladharma ko akSaNNa rkhaa| Akhira guNamAlA aura guNasena kA punarmilana huaa| kAlAntara meM guNasena ne siMharatha ko parAjita kara guNamAlA ke samakSa prastuta kiyaa| siMhastha kA mithyA darpa gala gayA aura usane putrI se kSamA maaNgii| usane guNasena ko rAjya pradAna kara dIkSA dhAraNa kara lii| ___vahAM se guNasena guNamAlA ke sAtha apanI janmabhUmi rAjapura nagara phuNcaa| pitA-mAtA putra ko dekhakara gadgada ho ge| vimAtA ne apanA aparAdha svIkAra kara guNasena se kSamA maaNgii| vIradhavala ne putra kA rAjatilaka kiyA aura apanI donoM rAniyoM ke sAtha pravrajita ho gyaa| guNasena tIna sAmrAjyoM kA svAmI thaa| usane nyAya aura dharmanIti se sudIrgha kAla taka prajA kA putravat pAlana kiyaa| guNamAlA ne eka putra ko janma diyA, jisakA nAma guNavilAsa rakhA gyaa| guNavilAsa ke yuvA hone para guNasena ne usako rAjapada dekara apanI rAnI guNamAlA ke sAtha ArhatI pravrajyA dhAraNa kI aura niraticAra tapArAdhanA/saMyamasAdhanA se mokSa prApta kiyaa| guNaratna (AcArya) vI.ni. kI 20vIM sadI ke eka manISI aacaary| darzanazAstra aura tarkazAstra ke ve pAragAmI paNDita muni the| unhoMne apane jIvanakAla meM kaI utkRSTa granthoM kI racanA kii| kalpAntarvAcya, tarka rahasya dIpikA, kriyAratna samuccaya Adi unake pramukha grantha haiN| unhoMne cAra anya granthoM para avacUri kI bhI racanA kii| ___guNaratnAcArya tapAgaccha ke AcArya the aura unake guru kA nAma devendra sUri thaa| vI.ni. 1912 meM AcArya pada para unakI niyukti huii| avacUri sAhitya kI racanA unhoMne vI.ni. 1929 meM tathA 'kriyAratna samuccaya' kI racanA 1936 meM kii| ina ullekhoM ke anusAra pramANita hotA hai ki ve vI.ni. kI 20vIM sadI ke pUrvArddha ke AcArya the| guNavatI prativAsudeva madhu kI jnnii| guNasAgara ___ujjayinI nagarI kA rahane vAlA eka zreSThI putra / apane dhIra, vIra, gambhIra aura vinIta svabhAva va vyavahAra se guNasAgara sabhI kA prItipAtra thaa| usake pitA kA dehAnta taba ho gayA thA, jaba vaha mAtRgoda meM khelatA thaa| mAtA bhadrA ne hI usakA pAlana-poSaNa aura zikSaNa-dIkSaNa kiyaa| ___eka dina guNasAgara bhojana karane baiThA to mAtA ne kahA, kyA bAsI bhojana hI khAtA rahegA, bAsI khAne se kyA lAbha? mAtA kI ukta pahelI kA rahasya guNasAgara samajha na skaa| usane mAtA se usake kathana kA rahasya sUtra spaSTa karane ko khaa| mAtA ne kahA, isa kathana kA rahasya sUtra tumheM nagara ke bAhara upavana meM padArpita AcArya sumatisAgara batAeMge, vahAM jA! mAtA ko namana kara guNasAgara AcArya zrI ke pAsa phuNcaa| usane AcArya zrI kA pravacana sunaa| zrotAoM ke cale jAne para guNasAgara ne mAtA ke kathana kA rahasya AcArya ... 146 - ...jaina caritra koza ...
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI se puuchaa| AcArya zrI ne kahA, vatsa! tumhArI mAtA kA kathana satya hai, tuma bAsI bhojana hI kara rahe ho! para isa kathana kA rahasya-sUtra tumheM campApura nagarI ke rahane vAle zvapAka putra ceTaka se prApta hogA! ___ AcArya zrI ko praNAma kara guNasAgara ghara pahuMcA aura usane apanI mAM ko AcArya zrI ke mArgadarzana ke bAre meM btaayaa| mAtA ne putra ko saharSa campA jAne kI anumati de dii| kaI dinoM kI yAtrA ke pazcAt guNasAgara campAnagarI phuNcaa| khoja-khabara karatA huA vaha zvapAka (bhaMgI) ceTaka ke dvAra para pahuMca gyaa| ceTaka ne guNasAgara kA bhAvabhInA svAgata kiyA aura Ane kA kAraNa puuchaa| guNasAgara ne athAnta AtmakathA ceTaka ke samakSa kaha dii| ceTaka yaha jAnakara ati prasanna huA ki guNasAgara bhI jinopAsaka hai| usane kahA, yuvaka! hama donoM jinopAsaka haiM, ataH niyamataH hama sahadharmI bhAI hue| aise meM merA prAthamika karttavya yaha hai ki maiM sarvaprathama Apako bhojana kraauuN| guNasAgara zvapAka ke ghara meM bhojana karane se jhijhkaa| usane kahA, bhAI! mujhe Apake ghara meM bhojana karane para koI Apatti nahIM hai para sAmAjika vyavasthAoM ke anurUpa mujhe saMkoca anubhava ho rahA hai| ceTaka ne guNasAgara kI hRdaya dazA ko samajhA aura kahA, maiM Apake bhojana kI vyavasthA kisI zreSThI ke gRha meM kara detA huuN| pahale Apa bhojana kareM, usake bAda Apake prazna kA samAdhAna kruuNgaa| isase guNasAgara sahamata ho gyaa| ceTaka use sAtha lekara eka zreSThI kI dukAna para pahuMcA aura zreSThI ko cAra rupae dekara kahA ki vaha usake atithi ko bhojana karA de| zreSThI utkRSTa koTi kA lobhI thaa| usane tatkSaNa cAra rupae muTThI meM dabA lie aura vacana diyA ki vaha atithi ko bhojana karA degaa| guNasAgara ko vahAM chor3akara ceTaka apane ghara ke lie ravAnA ho gyaa| udhara dukAna para grAhaka kama ho gae to zreSThI guNasAgara ko sAtha lekara apane ghara gyaa| apanI patnI suzIlA ko usane nirdeza diyA ki vaha atithi ko rUkhA-sUkhA bhojana karA de| guNasAgara ko ghara para chor3akara zreSThI punaH dukAna para lauTa gyaa| suzIlA vastutaH suzIlA hI thI, para lobhI pati ne apane AdezoM se use aisA jakar3a diyA thA ki vaha cAhakara bhI dAna-puNya nahIM kara pAtI thii| usane guNasAgara kA paricaya puuchaa| guNasAgara ne apanA paricaya diyA to suzIlA kA hRdaya khila gyaa| bolI, tuma to mere kAkA ke putra ho! maiM bhI ujjayinI kI hUM aura hama donoM ke pitA bhAI the| bhAI-bahana kA milana huaa| donoM bar3e prasanna hue| suzIlA ne guNasAgara ko apane pati kI atizaya lobha-pravRtti kA paricaya diyA aura batAyA ki ve paise ko hI paramAtmA mAnate haiN| bhAI-bahana ke madhya lambA vArtAlApa claa| guNasAgara ne campA Ane kA apanA mantavya suzIlA ko btaayaa| suzIlA ne sAndhyakAlIna bhojana kA Agraha guNasAgara se kiyA, jise usane svIkAra kara liyaa| taba guNasAgara bahana kI anumati prApta kara ceTaka ke ghara kI ora cala diyaa| udhara ceTaka guNasAgara ko zreSThI ke pAsa chor3akara apane ghara phuNcaa| ghara pahuMcate-pahuMcate vaha asvastha ho gayA aura kSaNoM meM hI paraloka sidhAra gyaa| guNasAgara ceTaka ke ghara pahuMcA to vahAM kI dazA dekhakara vaha sanna raha gyaa| mAnava jIvana kI asthiratA usake samakSa thii| ceTaka kI dharmapriyatA, madhura vyavahAra aura sajjanatA ko smaraNa kara guNasAgara kA hRdaya bhara aayaa| saMskAra kriyA usane sampanna kraaii| usake bAda vaha suzIlA ke ghara kI ora cala diyaa| use ceTaka kI mRtyu para to kheda thA hI, sAtha hI isa bAta kA bhI use kaSTa thA ki use samAdhAna prApta nahIM huaa| : saMdhyA samaya zreSThI ghara pahuMcA to suzIlA ne usako guNasAgara kA paricaya diyA aura kahA ki usane ase sAMdhya bhojana para AmaMtrita kiyA hai| suzIlA ne kahA, vaha merA bhAI hai, maiM use uttama bhojana kraauuNgii| usake lie ghevara bnaauuNgii| seTha ne sunA to bhar3aka utthaa| usane kahA, dhana kA aisA apavyaya maiM sahana nahIM jaina caritra koza ... --- 147 ...
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara sktaa| pati-patnI ke madhya eka lambA vivAda claa| Akhira hArdika AghAta anubhava karatA huA seTha apanI zaiyA para jA giraa| guNasAgara udAsamanA suzIlA ke ghara pahuMcA aura ceTaka kI mRtyu kA samAcAra use sunaayaa| sunakara suzIlA bhI khinnamanA bana gii| kucha dera vArtAlApa ke bAda suzIlA ne guNasAgara se bhojana karane ke lie khaa| guNasAgara ne bhojana karane se inkAra kara diyA aura kahA ki usakA mana bhArI hai tathA use bhUkha bhI nahIM hai| para suzIlA ke bAra-bAra ke Agraha para guNasAgara ko bhojana kA prastAva svIkAra karanA pdd'aa| guNasAgara ne kahA, vaha apane jIjA jI ke sAtha bhojana karegA, unheM bhI bulA lo| suzIlA pati ko bulAne kakSa meM gaI to dekhakara sanna raha gaI ki seTha kA avasAna ho cukA hai| usake kaNTha se cIkha phUTa pdd'ii| gRha vAtAvaraNa ekAeka badala gyaa| bhArI mana se guNasAgara ne seTha kA saMskAra kiyA aura use suzIlA kI prArthanA para campA meM rahakara hI seTha kA vyavasAya saMbhAlanA pdd'aa| vastutaH usa samaya suzIlA sagarbhA thI aura cAhatI thI ki jaba taka vaha putravatI bane, taba taka guNasAgara usa ke ghara ko sNbhaale| nau mAsa vyatIta hone para suzIlA ne eka sundara salone putra ko janma diyaa| udhara usI dina ceTaka zvapAka kI patnI ne bhI eka putra ko janma diyaa| suzIlA ke putra ne janma lete hI guNasAgara ko 'mAmA' zabda se sambodhita karate hue kahA, ceTaka kI patnI apane navajAta zizu ko mAra DAlanA cAhatI hai, aisA vaha abhAvagrasta hone ke kAraNa kara rahI hai, Apa tatkAla vahAM jAeM aura anna-vastrAdi se zvapAkI ko santuSTa kara usa navajAta zizu kI rakSA kareM! ye zabda bolakara suzIlA kA navajAta zizu zaizava bhAva meM sthira ho gyaa| yaha Azcaryajanaka thA, para usa samaya jyAdA cintana karane kA avakAza guNasAgara ke pAsa nahIM thaa| vaha anna, dhana, vastrAdi apane sAtha lekara zvapAkI ke ghara pahuMcA! vaha sAmagrI zvapAkI ko dekara usane navajAta zizu ke prANoM kI rakSA kii| sAtha hI usane zvapAkI ko vizvasta kiyA ki use jisa vastu kI bhI AvazyakatA ho, vaha niHsaMkoca usase prApta kara sakatI hai| susaMyoga se unhIM dinoM AcArya sumatisAgara campAnagarI meM pdhaare| yaha susaMvAda jAnakara guNasAgara kA tana-mana praphullita ho gyaa| vaha darzanArtha AcArya zrI ke pAsa gyaa| usane AcArya zrI se nivedana kiyA, bhagavan ! usane kaI vicitratAeM to dekhIM, para usakA apanA prazna abhI taka anuttarita hI hai| AcArya zrI ne pharamAyA, guNasAgara! tumheM samAdhAna to prApta ho cukA hai, para tuma samajha nahIM pAe ho! suno! ceTaka zvapAka satkarmoM kI pUMjI kA arjana kara mRtyu ko prApta ho suzIlA ke garbha se putra rUpa meM utpanna huA hai| yahAM use binA prayAsa kie hI vizAla sampatti kA svAmitva prApta huA hai| udhara seTha jI binA puNya kamAe cala base evaM zvapAkI ke garbha se putrarUpa meM jnme| yahAM para vaha zvapAka putra ghora dAridrya se jIvana jiiegaa| guNasAgara! manuSya ko jo sukha-samRddhi prApta hotI hai, vaha usake pUrvajanma ke puNyoM kA hI phala hotA hai| 'bAsI bhojana' kI pahelI kA yahI gUDhArtha hai ki tuma apane pUrvajanma ke puNyoM kA phala yahAM pA rahe ho| yahAM satkarma karoge to puNyoM kA arjana hogA aura unake phalasvarUpa tumheM bhaviSya meM bhI sukha prApta hoNge| dAna, puNya, dharmAcaraNa Adi tAjA bhojana hai, jo pratyeka vyakti ko karanA caahie| - guNasAgara ko samAdhAna prApta ho cukA thaa| vaha suzIlA kI anumati prApta kara apane nagara phuNcaa| mAtRdarzana se usakA hRtkamala khila utthaa| vaha dAna-puNya meM pUre bhAva se samarpita ho gyaa| eka zreSTha jIvana jIkara vaha sadgati kA adhikArI bnaa| ... 148 .. ...jaina caritra koza...
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNasundara (AcArya) tIrthaMkara mahAvIra ke jinazAsana ke eka yugapradhAna AcArya / AcArya guNasundara eka prabhAvazAlI aura purodhA AcArya the| AcArya guNasundara kA janma vI.ni. 235 meM huA thaa| unhoMne vI.ni. 259 meM dIkSA grahaNa kI aura vI.ni. 291 meM ve yugapradhAna pada para ArUr3ha hue| lagabhaga sau varSa kI avasthA meM unakA svargArohaNa huaa| samrAT samprati AcArya guNasundara ke prati ananya AsthAzIla the| AcArya suhastI aura AcArya guNasundara ke zAsana kAla meM samrAT samprati ne jinazAsana ke pracAra-prasAra aura prabhAvanA meM vizeSa yogadAna diyA thaa| -kalpa sUtra sthavirAvalI guNasundarI bhaddilapura nareza arimardana kI ikalautI putrI, samasta kalAoM meM pravINa aura zAstroM kI jJAtA raajkumaarii| bAlyAvasthA se hI jinadharma para usakI aTUTa AsthA thI, phalataH jinezvara deva ke sat-siddhAnta usake jIvana-siddhAnta bana gae the| jaba vaha yuvA huI to rAjA usake lie kisI suyogya vara kI khoja meM juTa gyaa| rAjA arimardana meM eka yogya rAjA ke samasta guNa the| para eka durguNa thA, vaha thA usakA ahaMkAra / vaha socatA thA ki vaha jise cAhe sukhI banA sakatA hai aura jise cAhe dukhI banA sakatA hai| usake darabArI bhI cATukAra the aura rAjA ke ahaM ko tRpta karane vAle vacanoM se use saMtuSTa karate rahate the| eka bAra rAjA darabAra meM baiThe the| rAjakumArI guNasundarI bhI rAjA ke pAsa hI baiThI thii| darabArI rAjA kI prazaMsA kara rahe the aura use hI prajA ke sukha kA sraSTA kahakara usakI ahaMvRtti ko santuSTa banA rahe the| rAjA apane guNa-gaurava ko sunakara gadgada banA jA rahA thaa| guNasundarI se pitA kI manaHsthiti chipI nahIM thii| vaha jora se khilakhilAkara haMsa pdd'ii| rAjA ke pUchane para putrI ne vinIta aura saMyata zabdoM se spaSTa kara diyA ki darabArI cATukAra haiM aura mithyA prazaMsA se Apa ko bhramita banA rahe haiN| rAjA ne putrI se pUchA ki darabAriyoM kA kathana mithyA kyoMkara mArI ne kahA. pitA jI! itanA saca hai ki Apa eka sayogya zAsaka haiM paranta yaha saca nahIM hai ki Apa jise cAheM sukhI aura dukhI banA sakate haiM, kyoMki pratyeka vyakti apane karmoM ke kAraNa hI sukha aura dukha prApta karatA hai| rAjA kA ahaMkAra AsamAna kA sparza karane lgaa| usane akar3akara kahA ki dharma-karma kI bAteM kapolakalpanA haiN| maiM jise cAhUM rAjA banA sakatA hUM aura jise cAhUM raMka banA sakatA huuN| rAjakumArI ne punaH pitRvacanoM kA virodha kiyaa| isase rAjA kA ahaMkAra isa kadara ghAyala huA ki usane eka vicitra nirNaya kara liyaa| usane jaMgala se eka lakar3ahAre ko pakar3akara usake sAtha guNasundarI kA vivAha kara diyA aura usase samasta rAjasI vastrAbhUSaNa utaravA kara sAdhAraNa-sI sAr3I meM use vidA dii| vidA dete hue usane kahA, putrI! yaha hai merI zakti kA camatkAra ! tumane merI zakti ko lalakArA to maiMne kSaNa meM hI tumheM rAjakumArI se lakar3ahArina banA diyA ! guNasundarI ne muskarA kara kahA, pitA jI! Apa to nimitta mAtra haiM, apane karma ke kAraNa hI maiM rAjakumArI thI, apane karma ke kAraNa hI maiM lakar3ahArina hUM aura apane karma se hI sukha yA dukha bhaviSya meM prApta kruuNgii| ___guNasundarI kA sAtha milate hI lakar3ahAre ke puNyoM kA udaya ho aayaa| jaMgala meM use bAvanAcandana kA vRkSa mila gyaa| guNasundarI ke mArga nirdezana meM bAvanAcandana kI lakar3iyoM kA vyApAra kara lakar3ahArA koTIzvara zreSThI bana gyaa| guNasundarI ne apane pati puNyapAla (lakar3ahAre kA nAma) ko par3hanA-likhanA sikhaayaa| puNyapAla .... jaina caritra koza ... --- 149 ...
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA puNya itanA camakatA calA gayA ki usane jisa bhI kArya meM hAtha DAlA, saphalatA paaii| miTTI sonA banatI calI gii| guNasundarI ke nirdezana para puNyapAla apane vyApAra ko bar3hAtA gayA / eka dina puNyapA itanA samRddha bana gayA ki rAjA arimardana kI samRddhi bhI usakI samRddhi ke samakSa baunI siddha ho gaI / pitA ko satya se paricita banAne ke lie vizAla lAvalazkara ke sAtha guNasundarI apane nagara meM AI / kisI bar3e vyApArI kA Agamana -saMdeza sunakara rAjA bhI usake svAgata ke lie gayA / puNyapAla ne rAjA ke lie bhoja kI vyavasthA kI / Akhira putrI aura jAmAtA ko pahacAna kara rAjA kA mithyA ahaMkAra gala gayA / usane puNyapAla ko rAjapATa sauMpakara munivrata dhAraNa kara liyaa| dIrghakAla taka rAjasukha bhogakara guNasundarI aura puNyapAla ne saMyama dhAraNa kiyA aura aMta meM nirvANa pada prApta kiyA guNA sAdhvI gujarAta prAnta kI eka viduSI jaina sAdhvI / unhoMne siddharSi sUri kRta 'upamiti bhava prapaMca kathA' nAmaka suprasiddha grantha kA saMskRta bhASA meM vidvattA pUrNa anuvAda kiyA thaa| guNA jI kA hastalikhita yaha grantha Aja bhI 'bhaMDArakara oriyaNTala risarca insTITyUTa pUnA' meM surakSita hai| gotrAsiyA eka guptacara kA putra aura hastinApura nareza sunaMda kA senApati / vaha ati krUrakarmA aura mAMsapriya thaa| (dekhie - ujjhita kumAra) gopAlikA AryA prAcInakAlIna eka jaina zramaNI / (dekhie - nAgazrI) gobhadra seTha rAjagRha nagara ke koTIzvara zreSThI, zAlibhadra ke pitA aura dhanya jI ke zvasura / kahate haiM ki gobhadra seTha kA apane putra zAlibhadra para itanA saghana anurAga thA ki vaha svarga se pratidina apane putra aura battIsa putradhuoM ke lie nitanUtana vastrAbhUSaNa bhejA karate the / (dekhie - zAlibhadra evaM dhanya jI) gomatI prAcInakAlIna zrIpura nagara kI rahane vAlI eka anavasthita-citta mahilA, jo dhana-dhAnya aura parivAra se sampanna va sukhI hone para bhI apane anavasthita-citta ke kAraNa sadaiva azAMta aura dukhI rahatI thii| vaha gRha-sevakoM se to pUrA dina lar3atI hI thI, putra aura putravadhU se bhI lar3atI rahatI thI / usake putra ne vicAra kiyA ki yadi usakI mAtA ko dharmazravaNa kA avasara diyA jAe to saMbhava hai, usakI AdatoM kA prakSAlana ho jAe aura use zAMti prApta ho jaae| usane eka dina madhura zabdoM se apanI mAM ko isa bAta ke lie rAjI kara liyA ki vaha pratidina eka prahara taka dharmakathA kA zravaNa kiyA kregii| putra ne eka kathAvAcaka ko usakI mAtA ko dharmakathA sunAne ke lie niyukta kara diyaa| paNDita gomatI ko dharmakathA sunAne ke lie usake ghara upasthita hone lgaa| para apane anavasthitacitta ke kAraNa gomatI dharmakathA kA eka zabda bhI nahIM suna paatii| paNDita ke samakSa baiThakara bhI usakA citta gRhakAryoM meM hI ulajhA rhtaa| ghara meM pattA bhI khar3a to vaha paNDita jI ko kathA kahate hue chor3akara pUre ghara kA parIkSaNa karatI, sevakoM para barasatI / pratidina * jaina caritra koza *** *** 150
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ usakI usI dazA ko dekhakara paNDita ne usake putra se kSamApanA kara vidA le lii| kalahapUrNa aura azAMta-anavasthitacitta rahakara hI usane Ayu pUrNa kI aura andhakArapUrNa jIvana-mRtyu ke pravAha meM kho gii| ___-upadeza ratnAkara / jaina kathA ratnakoSa, bhAga 6 goyamA ___ bhagavAna mahAvIra ke prathama gaNadhara indrabhUti gautama kA AgamIya bhASA meM vyavahRta huA naam| vizeSa paricaya ke lie (dakhie-indrabhUti-gaNadhara) govinda rAjA rASTrakUTa nagara ke raajaa| govinda rAjA jaina dharma ke prati ananya AsthAzIla the| vI.ni. kI caudahavIM zatAbdI kA pUrvArddha unakA zAsana kAla anumAnita hai| govindAcArya AcArya paramparA ke eka mahAna anuyogadhara aacaary| nandI sthavirAvalI meM unakA guNArcana nimnokta zabdAvalI meM huA hai goviMdANaM pi namo, aNuoge viuldhaarnniNdaannN| NiccaM khaMti-dayANaM, parUvaNe dullabhiMdANaM / / arthAt anuyoga sambandhI vipula dhAraNA vAloM meM tathA dayA-kSamA Adi kI prarUpaNA meM rudra ke lie bhI durlabha aise guNasampanna AcArya govinda ko maiM namaskAra karatA huuN| nandI sthavirAvalI ke anusAra govindAcArya nAgArjunAcArya ke uttaravartI AcArya the| unakA zrutajJAna vizAla thA aura dayA-kSamA Adi guNoM kI ve akSaya nidhi the| ___-nandI sthavirAvalI gozAlaka rAjagRha ke nikaTastha zravaNa grAma ke rahane vAle maMkhalI aura subhadrA kA putra, jo gozAlA meM paidA hone ke kAraNa gozAlaka khlaayaa| bar3A hone para apane pitA ke samAna hI vaha bhI citrapaTa hAtha meM rakhakara bhikSAvRtti karatA aura AjIvikA calAtA thaa| eka bAra jaba bhagavAna mahAvIra rAjagRha nagara meM eka bunakarazAlA meM sAdhanA kAla kA dvitIya varSAvAsa bitA rahe the, saMyoga se gozAlaka bhI usI bunakarazAlA meM Akara Thahara gyaa| mAsopavAsI bhagavAna ne vijaya seTha ke ghara se bhikSA lekara pAraNA kiyaa| supAtradAna kI mahimA gAte hue devoM ne prabhUta dhana kI varSA kii| yaha ghaTanA gozAlaka ne bhI dekhI aura sunii| vaha bhagavAna se bahuta prabhAvita huaa| use vizvAsa ho gayA ki bhagavAna kA ziSya bana jAne para usakI AjIvikA kI kaThinAI dUra ho jaaegii| usane bhagavAna se prArthanA kI ki ve use ziSya rUpa meM svIkAra kara leN| usakI prArthanA para bhagavAna mauna rhe| bhagavAna ke dUsare, tIsare aura cauthe mAsopavAsa ke pAraNe para bhI dhana kI varSA huii| gozAlaka bhI nirantara bhagavAna se prArthanA karatA rahA ki ve use ziSya rUpa meM svIkAra kara leN| Akhira bhagavAna ne usakA Agraha svIkAra kara liyaa| gozAlaka bhagavAna ke sAtha-sAtha ghUmane lagA, para usakA lakSya AtmasAdhanA na thA, vaha to bhagavAna se kucha camatkArI vidyAeM sIkhanA cAhatA thaa| vaha yathAvasara bhagavAna ke jJAna kI parIkSA lene se bhI nahIM cUkatA thaa| kaI aise prasaMga Ae jaba usane bhagavAna ke kathana ko mithyA siddha karane ke prayAsa kie, para hara bAra bhagavAna kA vacana satya siddha huaa| ...jaina caritra koza... - 151 ...
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bAra bhagavAna ke pIche-pIche calatA huA gozAlaka kUrma grAma ke bAhya bhAga se gujara rahA thaa| vahAM vaizyAyana nAma kA eka tApasa vRkSa se ulTA laTaka kara sUrya kI AtApanA le rahA thaa| vaizyAyana kI jaTAeM lambI thIM aura unase jueM nikalakara nIce gira jAtI thiiN| vaizyAyana nIce girI jUoM ko uThAkara punaH apane sira meM rakha letA thaa| vaisA karate dekhakara gauzAlaka ne tapasvI kA upahAsa kiyaa| nArAja tapasvI ne gozAlaka para tejolezyA chor3a dii| gozAlaka kA zarIra dahakane lgaa| usakI durAvasthA para karuNA kara bhagavAna ne zItalalezyA chor3akara usakI pIr3A kA haraNa kara liyaa| tejolezyA kI zakti se gozAlaka camatkRta ho gyaa| usane tejolezyA kI sAdhanA-vidhi bhagavAna se pachI aura tadanasAra chaha mAsa kI sAdhanA ke pazcA vaha use prApta karane meM saphala bhI ho gyaa| taba vaha apane Apako sarvazaktisampanna samajhane lgaa| chaha varSoM taka bhagavAna ke sAtha rahane ke pazcAt usane bhagavAna kA sAtha chor3a diyaa| bhagavAna pArzva kI paramparA ke saMyamacyuta chaha sAdhuoM se usakA samparka ho gayA aura usane unase aSTAMga nimitta sIkha liyaa| vaha logoM ko sukha-dukha, hAni-lAbha Adi ke bAre meM batAne lagA, jisase logoM meM usakI mAnyatA kAphI bar3ha gii| vaha apane Apako sarvajJa aura tIrthaMkara ghoSita karane lgaa| ____eka bAra jaba bhagavAna mahAvIra zrAvastI nagarI meM padhAre to indrabhUti gautama ke eka prazna kA samAdhAna dete hue prabhu ne spaSTa kiyA ki gozAlaka tIrthaMkara nahIM hai aura chadmastha avasthA meM vaha unakA ziSya raha cukA hai| yaha bAta nagarI meM phaila gii| krodha se tamatamAtA huA gozAlaka bhagavAna ke pAsa phuNcaa| usane bhagavAna ke do ziSyoM-sunakSatra aura sarvAnubhUti aNagAra ko tejolezyA chor3akara jalA diyaa| taba usane bhagavAna para bhI usI lezyA kA prakSepaNa kiyaa| para vaha lezyA bhagavAna ke zarIra kA sparza kara lauTa AI aura gozAlaka ke hI zarIra meM praveza kara gii| dAhadagdha banakara bar3abar3AtA huA gozAlaka apane sthAna para lauTa gayA aura sAtaveM dina usakA dehAvasAna ho gyaa| mRtyu se pUrva use sadbuddhi prApta ho gaI aura usane apane bhaktoM ko bulAkara AtmanindA kii| phalataH dehotsarga kara vaha bArahaveM devaloka meM deva rUpa meM jnmaa| -bha.sUtra, za. 25 goSThAmAhila (ninhava) ____ AcArya Arya rakSita kA ziSya aura abaddhikavAda kA prruupk| karma pravAda kI vAcanA lete hue spRSTabaddha nikAcita ke svarUpa para use zaMkA utpanna huI aura zaMkA se durAgraha kA janma huaa| usakI mAnyatA thI ki karma jIva ke sAtha spRSTa hote haiM, baddha nahIM hote| AcArya zrI aura anya sthaviroM ne use samajhAyA, saMgha ne samajhAyA, saMghArAdhita deva ne tIrthaMkara deva se sahI uttara lAkara use diyA, para vaha apane Agraha para DaTA rhaa| aMtataH use saMgha se niSkAsita kara diyA gyaa| ninhavAvasthA meM hI aparimita bhava-bhramaNa kA bojha lekara vaha isa loka se vidA huaa| -ThANAMga vRtti-7 gautama kumAra rAjA andhakavRSNi aura rAnI dhAriNI ke aNgjaat| yauvana vaya meM inakA ATha rAjakumAriyoM ke sAtha pANigrahaNa huaa| kisI samaya bhagavAna ariSTanemi dvArikA nagarI meM pdhaare| bhagavAna kA upadeza sunakara gautama pratibuddha hue aura mAtA-pitA se anujJA prApta kara karmazatruoM se lohA lene ke lie bhagavAna ke pAsa pravrajita ho ge| unhoMne sAmAyika se lekara gyAraha aMgoM taka kA adhyayana kiyaa| bAraha bhikSu-pratimAoM kI unhoMne ArAdhanA kii| sAtha hI guNaratna tapa kI ArAdhanA kii| bAraha varSoM taka vizuddha saMyama kI paripAlanA kara gautama muni zatrujaya parvata para mAsika saMlekhanA ke sAtha mokSa pdhaare| -antagaDadazA prathama varga, prathama a. - 152 .. ... jaina caritra koza...
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ gautama svAmI (gaNadhara) bhagavAna mahAvIra svAmI ke gyAraha gaNadharoM meM prthm| unakA nAma indrabhUti thA, parantu gautama gautrIya hone ke kAraNa ve gautama nAma se hI adhika vikhyAta hue| (inake vizada paricaya ke lie dekhie-indrabhUti gaNadhara) gaurI __vAsudeva zrIkRSNa kI eka raanii| gaurI bhagavAna ariSTanemi se pravrajita banakara aura vizuddha cAritra kI ArAdhanA kara siddha huii| -antagaDasUtra varga 5, adhyayana 2 ... jaina caritra koza ... -- 153 ...
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghanA (AryA) ghanA nAmaka AryA kA jIvana paricaya ilA AryA ke samAna hai| (dekhie-ilA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., tR.varga, adhyayana 5 ghAsIlAla jI mahArAja (AcArya) eka vidvAna aura AgamajJa aacaary| ApazrI kA janma vi.saM. 1941 meM mevAr3a ke banola grAma meM huaa| Apake pitA kA nAma prabhudatta aura mAtA kA nAma vimalAbAI thaa| ApakI bAlyAvasthA meM hI Apake pitA kA nidhana ho gyaa| apanI mAtA ke mArgadarzana meM Apane gRhadAyitva vahana kie| para kucha varSoM bAda mAtA bhI cala bsii| vairAgya se ApakA hRdaya pUrNa bana gyaa| vi.saM. 1958 meM gogundA meM AcArya zrI javAhara lAla jI mahArAja ke caraNoM meM Apane dIkSA dhAraNa kara lii| kahate haiM ki prAraMbha meM Apa sthUla buddhi ke the| navakAra maMtra ko yAda karane meM Apako aThAraha dina lge| buddhi ko tIkSNa karane ke lie Apane AyaMbila varddhamAna tapa kI ArAdhanA kii| tadanantara Apane saMskRta, prAkRta, pAlI, marAThI, gujarAtI, hindI, urdU aura phArasI Adi bhASAoM kA talasparzI adhyayana kiyaa| AgamoM kA aneka bAra adhyayana kiyaa| Agama sarvagamya bana sakeM, isake lie Apane battIsoM AgamoM kI saMskRta, hindI aura gujarAtI bhASA meM bRhad TIkAoM kA lekhana kiyaa| yaha eka kaThina aura zrama sAdhya kArya thA, jo Apa jaise divya puruSa se hI saMbhava thaa| Agama sAhitya ke atirikta bhI Apane Agama-AdhRta paryApta sAhitya kA sRjana kiyaa| ___ apane yuga ke Apa eka prabhAvazAlI munirAja the| kolhApura nareza, udayapura nareza Adi kaI rAjA Apa se prabhAvita the| vi.saM. 2029 meM samAdhi saMthAre sahita ahamadAbAda nagara meM ApakA svargavAsa huaa| ghevariyA muni ghevariyA muni kA vRtta isa prakAra hai rAjagRha nagara meM sukhadatta nAmaka eka nirdhana yuvaka rahatA thA, jo zrIpati nAmaka zramaNopAsaka ke ghara sevAvRtti dvArA apanA nirvAha karatA thaa| use utanA hI vetana milatA thA, jisase vaha rUkhA-sUkhA bhojana kara ske| eka dina eka tapasvI muni zrIpati zreSThI ke ghara bhikSArtha pdhaare| zreSThI ke ghara meM ghevara bane the| zreSThI ne muni ko ghevara bhraayaa| muni ne zreSThI se AdhA ghevara dene ke lie kahA, para zreSThI ne Agraha darzAte hue pUrA ghevara muni ke pAtra meM baharA diyaa| ... 154 am ... jaina caritra koza ...
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa ghaTanA ko sukhadatta bhI dekha rahA thaa| ghevara kA varNa aura gandha dekhakara usakA mana use khAne ke lie lalacA utthaa| para kaise khAe, yaha vikaTa samasyA thii| jIvana meM usane ghevara dekhA to kaI bAra thA para khAne kA avasara usake jIvana meM nahIM AyA thaa| usake mana meM UhA-poha macane lgaa| vaha muni ke pIche-pIche cala diyaa| muni apane sthAna para phuNce| sukhadatta ne muni ko namaskAra kiyA aura kahA ki pahale ve svayaM ghevara khAeM, zeSa jo bace, vaha use de deN| sukhadatta kI soca thI ki muni ko to Adhe ghevara kI hI AvazyakatA hai| para vaha muni kI AcAra-maryAdA se abhijJa thaa| muni ne usako muni kA AcAra samajhAyA aura spaSTa kiyA ki eka muni apane samAna AcAra vAle muni ko hI apanA lAyA huA AhAra de sakatA hai, anya ko nhiiN| usake AhAra meM saMvibhAgI banane ke lie use bhI unake samAna AcAra kA pAlana karanA hogaa| ___ muni kI bAta sunakara sukhadatta ekAeka sAdhu banane ke lie taiyAra ho gyaa| muni ne sukhadatta ke svabhAva aura bhAva ko parakhA tathA usakI saralatA se santuSTa hokara use pravrajita kara liyaa| cUMki ghevara ke AkarSaNa meM baMdhakara yuvaka sukhadatta sAdhu banA thA, isalie vaha jagata meM ghevariyA muni ke upanAma se sukhyAta huaa| guru ke upadeza se zIghra hI ghevariyA muni ne rasanendriya para vijaya pA lI aura ve tapa, saMyama aura svAdhyAya meM samagrabhAvena dattacitta ho ge| vizuddha cAritra kI ArAdhanA dvArA kevalajJAna prApta kara ve mokSa ke adhikArI bne| ... jaina caritra koza ... -- 155 ...
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ caMDakauzika eka ati bhayAnaka aura dRSTi viSa srp| jahAM vaha rahatA thA, vahAM dUra-dUra taka ke vRkSa bhI usakI viSadRSTi se jala gae the| vaha mArga aura kSetra janazUnya aura pazu-pakSiyoM se rahita ho gayA thaa| usakI viSakathA pUrvajanmoM se prAraMbha huI thI, jisakA vivaraNa isa prakAra hai___eka guru aura ziSya vihAra kara rahe the| anajAne meM eka meMr3hakI guru ke paira ke nIce dabakara mara gii| ziSya ne guru se AlocanA karane ko khaa| guru ne ziSya kI bAta anasunI kara dii| niyata sthAna para pahuMcakara ziSya ne punaH guru ko AlocanA karane ke lie khaa| guru ko ziSya kI TokATAkI bahuta burI lgii| use krodha to bahuta AyA para usane koI uttara na diyaa| saMdhyA pratikramaNa ke samaya ziSya ne guru ko punaH prAyazcitta karane kI bAta kaha dii| guru kA krodha uphana pdd'aa| vaha ziSya ko mArane daudd'aa| ziSya ne eka ora hokara Atma bacAva kara liyaa| andherA hone ke kAraNa guru eka khambhe se TakarA gyaa| sira meM gaharI coTa lgii| jisase usakI mRtyu ho gii| marakara vaha jyotiSI devoM meM utpanna huaa| vahAM se cyava kara kanakhala ke Azrama ke kulapati ke putrarUpa meM paidA huaa| vahAM usakA nAma kauzika rakhA gyaa| pitA kI mRtyu ke pazcAt kauzika kulapati bnaa| vaha ati krodhI thaa| isalie loga use caMDakauzika kahane lge| use apane Azrama aura upavana se vizeSa moha thaa| vaha vahAM se kisI ko eka phUla athavA pattA taka nahIM tor3ane detA thaa| koI "tor3atA to usake pIche vaha DaNDA lekara daur3atA thaa| kisI samaya kucha baccoM ne kauzika kI AMkha bacAkara usake upavana se phUla tor3a lie| kauzika ko jJAta huA to vaha krodha se andhA bana gayA aura pharasA lekara bAlakoM ko mArane daudd'aa| bAlaka bhAga ge| krodha se andhA banA kauzika eka gaDDhe meM gira gyaa| usakA pharasA usI ke sira meM lagA, jisase usakI mRtyu ho gii| krodha meM ubalate hue mRtyu ko prApta hone ke kAraNa vaha marakara apane hI upavana meM sAMpa bnaa| itanA bhayaMkara sAMpa banA ki usake netroM se agni jvAlAeM phUTatI rahatI thiiN| jisa pazu-pakSI athavA manuSya para vaha dRSTi DAla detA thA, vaha tatkSaNa bhasma ho jAtA thaa| pariNAmataH caMDakauzika ke krodha-viSa se vaha kSetra jIvamAtra se zUnya bana gyaa| ___antataH antima tIrthaMkara mahAvIra ne apane sAdhanAkAla meM caMDakauzika ko pratibodha diyaa| krodha se prArambha huI usakI patanakathA use sunAkara pratibodhita kiyaa| caMDakauzika ko jJAna kI AMkha milii| usane mahAvIra kI sAkSI se gyAraha zrAvaka vrata aMgIkAra kie aura apane muMha ko bila meM rakhakara nizceSTa ho leTa gyaa| sarpa ke parivartana kI kathA Asa-pAsa gAMvoM meM phaila gii| andhavizvAsI loga usa para ghRta-gur3a car3hAne lge| gandha se AkRSTa banI cIMTiyAM sarpa ke zarIra ko cUMTane lgiiN| caMDakauzika ko asahya vedanA huii| para vaha use samabhAva se sahatA rhaa| deha chalanI ho cukI thii| sarpa mRtyu ko prApta ho gyaa| marakara vaha deva bnaa| bhaviSya meM mAnava deha pAkara vaha siddha hogaa| .... 156 .00 ...jaina caritra koza ...
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ caMDapradyota (rAjA) ___ bhagavAna mahAvIrakAlIna ujjayinI nagarI kA samrAT / kahane ko to vaha eka jaina rAjA thA para jainatva kA koI bhI guNa usake jIvana meM nahIM thaa| kaI bAra vaha bhagavAna ke pravacanoM meM bhI sammilita huA, para prastara para par3I bUMda kI taraha usakA hRdaya amRta-pravacanoM se sarasabja na bana skaa| vaha jaina kula se thA isIlie mahArAja ceTaka ne usase apanI putrI zivA devI kA lagna kiyA thaa| zivA devI parama patiparAyaNa sannArI thii| para caMDapradyota kA svabhAva sarvathA viparIta thaa| vaha vizAla sainya kA svAmI aura zakti sampanna to thA para apanI kAmukatA ke kAraNa use jIvana meM punaH punaH pratAr3anA aura parAjaya kA muMha dekhanA pdd'aa| usakI kAmukatA usa samaya lajjAhInatA kI parAkASThA para jA pahuMcI, jaba usane apanI sAlI mRgAvatI ko hathiyAne ke lie kauzAmbI para AkramaNa kara diyaa| mRgAvatI ke pati aura kauzAmbI nareza mahArAja zatAnIka isa akasmAt AkramaNa se itane vicalita aura trasta ho gae ki unheM atisAra ho gayA aura unakA dehAnta ho gyaa| sADhU kA dehAnta bhI caMDapradyota kA hRdaya na pighalA skaa| aise meM mRgAvatI ko apanA banA lene kA usakA utsAha zataguNita bana gyaa| mRgAvatI caMDapradyota kI mAnasikatA aura kAmakrUratA ko jAnatI thii| usane buddhimattA se kAma lete hue, prathama to apanI nagarI ke dvAra banda karavA die, phira caMDapradyota ke pAsa kUTanItika sandeza bhijavAyA ki mRgAvatI caMDapradyota ko apanAne ke lie taiyAra hai para vaha usakI prema-parIkSA cAhatI hai| isa rUpa meM ki vaha ujjayinI ke kile ko tur3avAkara una IMToM se kauzAmbI ke kile kA parakoTA cinvaae| ___ kAmAndha vivekAndha bhI hotA hai| caMDapradyota prema-parIkSA meM saphala hone ke lie utAvalA bana gyaa| usane apane anucaroM ko Adeza de diyA ki jaisA unakI naI mahArAnI cAhatI hai, vaisA hI kiyA jaae| mRgAvatI ne yaha cAla isalie calI thI ki isa kArya meM SaDmAsAdhika kA samaya to laga hI jAegA aura taba taka vaha apanI rakSA kA koI na koI mArga talAza hI legii| huA bhI vaisA hii| udhara usI avadhi meM bhagavAna mahAvIra kauzAmbI nagarI ke bAhara udyAna meM padhAra ge| mRgAvatI bhagavAna ke darzanoM ke lie gii| usane dIkSA lene kA saMkalpa kara liyaa| apane alpAyuSka putra udayana ko caMDapradyota kI goda meM sauMpakara vaha dIkSita ho gii| caMDapradyota dekhatA hI raha gyaa| __ aise hI eka bAra caMDapradyota ne magadhAdhipa mahArAja zreNika ko saMdeza bhijavAyA ki vaha siMcAnaka hAthI aura celanA rAnI usake pAsa bheja de| IMTa kA javAba patthara se dete hue mahArAja zreNika ne use kahalavAyA ki vaha apanA analagiri hAthI aura apanI rAnI ko rAjagRha bhijavA de| zreNika ke kliSTa uttara se vidagdha banakara aura apanI AjJA kI avahelanA dekhakara caMDapradyota krodhita ho gayA aura usane akasmAt hI rAjagRha ko A gheraa| zreNika usake pratirodha kI taiyArI karane lage to abhaya kumAra ne unase vaisA na karane ke lie khaa| taba abhayakumAra ne eka cAla clii| usane caMDapradyota ke sAmantoM ke ziviroM ke Asa-pAsa gupta rUpa se svarNamudrAoM kI thailiyAM gar3avA dI aura rAta meM caMDapradyota se milane phuNcaa| bAta banAte hue aura cehare ke hAva-bhAva badalate hue usane caMDapradyota ko yaha vizvAsa dilA diyA ki mahArAja zreNika ne svarNamudrAoM kA lobha dekara usake sAmantoM ko apane pakSa meM kara liyA hai| abhaya ne gaDe hae dhana ko bhI caMDapradyota ko dikhaayaa| caMDapradyota ko bAta jama gii| ardharAtri meM hI vaha apane analagiri hAthI para car3hakara ujjayinI bhAga gyaa| prabhAta meM apane rAjA ke palAyana kI bAta ko jAnakara senA bhI ujjayinI lauTa gii| capradyota kI kAmuka vRtti ne use kadama-kadama para apamAnita kraayaa| eka bAra sindhu sauvIra deza ke ... jaina caritra koza ... - 157 ...
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ vItabhayapattana nagara ke rAjA udAyana ke mahaloM meM kAma karane vAlI svarNagullikA nAmaka dAsI ko caMDapradyota uThAkara le gyaa| nArI kI mAna-maryAdA ke rakSaka mahArAja udAyana caMDapradyota kI isa dhRSTatA ko sahana nahIM kara pAe aura unhoMne sudUra sthita ujjayinI pahuMcakara ghora saMgrAma ke pazcAt na kevala svarNagullikA ko mukta karAyA balki caMDapradyota ko bhI bandI banA liyaa| unhoMne bandI caMDapradyota ke mastaka para tapta zalAkA se 'mama dAsIpati' kA dAga lagavA diyaa| .. caMDapradyota ko bandI banAkara mahArAja udAyana apane deza ko cle| mArga meM varSA se mArga avaruddha ho jAne se unhoMne ucita sthAna para sainya zivira DalavA die| samvatsarI ke dina udAyana ne pauSadhopavAsa kiyA aura sAndhya-pratikramaNa kI belA meM unhoMne caurAsI lAkha jIvayoniyoM ke prANiyoM se kSamApanA kii| usI krama meM ve caMDapradyota ke pAsa pahuMce aura sAMvatsarika kSamApanA karane lge| caMDapradyota ne ise samucita avasara mAnakara kahA-yaha kaisI kSamApanA! yaha to DhoMga hai| mujhe ber3iyoM meM jakar3A hai aura mujha se kSamA mAMga rahe haiM! udAyana ko caMDapradyota kI bAta ucita lagI aura unhoMne use na kevala mukta kara diyA apitu usakA jItA huA rAjya bhI use lauTA diyaa| apanI lobhavRtti ke kAraNa caMDapradyota ko mahArAja dvimukha (pratyekabuddha) se bhI muMha kI khAnI pdd'ii| mahArAja dvimukha ke pAsa eka aisA mukuTa thA, jise dhAraNa karane para dhAraNakartA ke do mukha dikhAI dete the| use dhAraNa karane ke kAraNa hI mahArAja dvimukha kA aisA nAma khyAta huA thaa| caMDapradyota usa mukuTa ko pAne ke lie lalacAyA, para dvimukha ne use dhUla caTA dii| ___caMDapradyota ke jIvana ke anyAnya bhI kitane hI prasaMga haiN| niSkarSa yaha hai ki vaha eka kAmI aura lobhI rAjA thaa| inhIM durguNoM ke kAraNa zaktisampanna hote hue bhI vaha punaH punaH parAjita, pratAr3ita aura apamAnita hotA rhaa| -malayagiri caMDarudrAcArya . eka jainAcArya, jo apane nAma ke anurUpa hI krodhI-prakRti the| ve vRddha aura rugNa bana cuke the, deha jIrNa ho calI thI para krodha jIrNa na huA thaa| kisI samaya jaba ve ujjayinI nagarI ke bAhara udyAna meM Thahare the to udhara usI nagarI ke rahane vAle kucha yuvaka mitra ghUmate hue unake pAsa phuNce| usa mitramaNDalI meM caMdrayaza nAma kA eka yuvaka bhI thA, jisakA hAla hI meM vivAha huA thA aura jisake vivAha kA pratIka hAtha kA kaMganA bhI nahIM khulA thaa| mitroM ne hAsya meM caMdrayaza kI ora iMgita kara AcArya se kahA ki mahArAja! ise bar3A vairAgya ho AyA hai, ise sAdhu banA lIjie, jisase isake bhAvoM ko maMjila milegI aura Apako isa bur3hApe meM sevA karane vAlA ziSya mila jAegA! ____ AcArya caMDa prakRti ke to the hii| unhoMne pAsa hI par3I rAkha se jhaTa se muTThI bharI aura caMdrayaza ke bAloM kA luMcana kara diyaa| caMdrayaza ne isa hAsya ko antarhRdaya se svIkAra karate hue munivrata grahaNa kara liyaa| yaha dekhakara mitradala khisaka gyaa| caMdrayaza ne gurudeva ko rAya dI ki usake pArivArika use parezAna na kareM, ataH rAtri meM hI unheM vihAra kara denA caahie| AcArya ne calane meM apanI asamarthatA batAI to caMdrayaza ne unheM kandhe para baiThAkara le calane kI bAta khii| AcArya kI svIkRti para caMdrayaza unheM kandhe para baiThAkara cala diyaa| Ubar3a-khAbar3a mArga para paira Upara-nIce par3ate to kandhe para baiThe AcArya ko bahuta pIr3A hotii| unakA krodha ubltaa| ve apazabdoM se ziSya kI bhartsanA karate aura rajoharaNa ke daNDa se usake sara para prahAra krte| .... 158 ... jaina caritra koza ...
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ caMdrayaza svayaM ko doSI maantaa| samatA aura gurubhakti kI parAkASThA para pahuMcakara mArga para calate-calate hI use kevalajJAna ho gyaa| vaha sIdhe-sIdhe calane lgaa| guru ne usakA kAraNa pUchA to ziSya ne guru kRpA ke phalita hone kI bAta batA dii| yaha jAnakara ki vaha kevalI ke kandhoM para baiThe haiM caMDarudrAcArya ko gahana pazcAttApa huaa| ve nIce utre| pazcAttApa se bhAvoM meM nirmalatA utara AI aura ve bhI kevalI ho ge| -uttarAdhyayana vRtti caMDazAsana malaya bhUmi kA eka mitra-drohI raajaa| (dekhie-puruSottama) caMdrakuMvara ____ ujjayinI nagarI ke rAjA caMdraketu aura mahArAnI caMdravatI kA putra / eka puNyavAna, sAhasI aura zUravIra rAjakumAra / usakA pAlana-poSaNa tathA usakI zikSA-dIkSA usake nAnA tArAtambola nagara-nareza mahArAja mAnatuMga ke sAnnidhya meM sampanna huii| nAnA ke nagara meM rahate hue hI caMdrakuMvara ne aneka camatkArI vidyAeM siikhiiN| vaha apane puNya prabhAva ke kAraNa alpa kAlAvadhi meM hI aneka vidyAoM kA svAmI bana gayA thaa| parantu usane una divya vidyAoM kA upayoga kabhI para-pIr3ana athavA apane aizvarya kI vRddhi ke lie nahIM kiyaa| usane sadaiva paropakAra ke kAryoM meM hI apane vidyAbala kA upayoga kiyaa| usane aneka rAjakumAriyoM tathA zreSThi- kanyAoM se pANigrahaNa kiyaa| usakI pariNItAoM meM zivamAlA nAmaka eka vidyAdhara-putrI bhI thI, jo parama rUpavAna aura anekAneka vidyAoM meM pravINa thii| ___kAlAntara meM mAtA-pitA ke AmaMtraNa para caMdrakuMvara apane nagara meM lauTa aayaa| vahAM para usane apane hI nagara ke seTha jinadatta kI putrI caMdrakalA se vivAha kiyaa| caMdrakalA rUpa aura guNoM kA apUrva saMgama thii| caMdrakuMvara caMdrakalA ko pAkara zivamAlA ko bhUla gyaa| zivamAlA svayaM ko upekSitA anubhava karane lgii| usake kaI prayatnoM aura AmaMtraNoM para bhI jaba caMdrakuMvara ne usakI ora dhyAna nahIM diyA to vaha khinna ho gii| vaha vidyAdharI to thI hI, phalataH usane vidyAbala se caMdrakuMvara ko totA banA diyA aura use apane sAtha lekara ujjayinI kA parityAga kara anyatra calI gii| isa prakAra aneka varSoM taka caMdrakuMvara ko caMdrakalA aura ujjayinI se dUra rahanA pdd'aa| phira eka samaya eka muni ke upadeza se zivamAlA ko pratibodha prApta huaa| usane caMdrakuMvara ko tote kI deha se mukti de dI aura svayaM pravrajita ho gii| caMdrakuMvara apane nagara meM lauTa AyA aura apane mAtA-pitA tathA patnI caMdrakalA ke sAtha sukhapUrvaka rahane lgaa| vaha yuga vidyAoM ke caramotkarSa kA yuga thaa| ujjayinI nagarI kA hI rahane vAlA eka kASThazilpI kASThanirmita vastuoM kI adbhuta kalA meM nipuNa thaa| eka bAra usane kASThanirmita eka AkAzagAmI ghor3A caMdrakuMvara ko bheMTa kiyaa| yAtrA kA zaukIna rAjakumAra usa ghor3e ko pAkara atyanta prasanna huaa| usane usa ghor3e ke dvArA pUre vizva kA bhramaNa kiyA aura bhramaNa kAla meM kaI rAjabAlAoM se pANigrahaNa bhI kiyaa| vRddhAvasthA meM mahArAja caMdraketu ne apanA rAjya yuvarAja caMdrakuMvara ko pradAna kiyA aura pravrajita hokara mokSapada paayaa| caMdrakuMvara ne sudIrgha kAla taka ujjayinI para zAsana kiyaa| eka vividha raMgI pralamba jIvana jIkara jIvana ke uttara pakSa meM usane pravrajyA dhAraNa kI aura sadgati kA adhikAra paayaa| caMdana (malayAgiri) kusumapura nagara ke nresh| unakI rAnI kA nAma malayAgiri thaa| unake do putra the, sAyara aura niir| .. jaina caritra koza - -- 159 ..
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjakumAra jaba choTe hI the to durdaiva-vaza rAjA caMdana ko apane rAjya se svecchayA saparivAra nirvAsana lenA pdd'aa| ye cAroM prANI kanakapurI nagarI ke kisI zreSThI ke ghara meM sevA-kArya karane lge| gRhakAryoM se jo samaya bacatA, usakA upayoga malayAgiri svayaM ke lie krtii| vaha jaMgala meM jAtI aura vahAM se lakar3iyAM bInakara bAjAra meM beca detii| isase kucha atirikta Aya ho jaatii| eka bAra lakkhI nAmaka eka baMjArA apane vizAla sArtha ke sAtha kanakapurI aayaa| nagarI ke bAhara usane apane taMbU gAr3a die aura vyApAra karane lgaa| eka dina lakar3iyAM becatI huI malayAgiri para lakkhI kI najara par3a gii| vaha usake rUpa para mohita ho gayA aura suvicArita yojanAnusAra vaha dogune mUlya para pratidina usakI lakar3iyAM kharIdane lgaa| phira eka dina usane malayAgiri ko bandinI banA liyA aura anyatra prasthAna kara gyaa| usane malayA ko apanI patnI banAnA caahaa| vibhinna pralobhana die| para apane satItva ko prANoM para adhimAna dene vAlI malayA ke samakSa usakI eka na clii| udhara caMdana aura usake putra-sAyara aura nIra malayA ke na lauTane se adhIra bana gae aura use khojane ke lie nikala pdde| jaMgala meM eka barasAtI nAle ko pAra karane ke krama meM rAjA caMdana jala-pravAha meM baha gyaa| saubhAgyavaza use eka lakar3I hAtha laga gaI, jisake sahAre tairatA huA vaha bahuta dUra taka calA gyaa| dUsare dina vaha eka nagara ke kinAre A lgaa| jala pravAha se nikalakara eka dizA meM calane lgaa| mArga meM eka gAMva meM eka mahilA caMdana ke rUpa para Asakta ho gaI aura use apanAne ke lie usakI sevA karane lgii| svadAra-saMtoSI caMdana mahilA ke manobhAvoM ko jAna gayA aura vahAM se bhAga niklaa| vaha campApura pahuMcA aura vahAM eka udyAna meM eka vRkSa ke nIce leTa kara so gyaa| campApura nareza kA niHsaMtAna rahate hue hI nidhana ho gayA thaa| nae rAjA ke cunAva ke lie paMca divya maMtriyoM ne sajAe, jinhoMne udyAna meM sote hue caMdana kA rAjA ke rUpa meM cayana kara liyaa| durdaiva ke bAdala chaMTa cuke the| caMdana kA saubhAgya-sUrya punaH camaka uThA aura vaha campApura kA rAjA bana gyaa| udhara sAyara aura nIra kI rakSA eka dayAlu sArthavAha ne kii| sArthavAha ne sAyara aura nIra ke kula aura gotra kA paricaya prApta kara unheM kSatriyocita zikSA dilaaii| jaba ve donoM bhAI suzikSita aura yuvA ho gae to zreSThI ne prayAsa kara unako campApura nareza ke ArakSI dala meM naukarI bhI dilavA dii| eka bAra lakkhI baMjArA campApura aayaa| usane rAjA se apane sArtha kI rakSA ke lie ArakSiyoM kI mAMga kii| rAjA ke Adeza para senApati ne sAyara aura nIra ko lakkhI baMjAre ke sArtha kI rakSA meM niyukta kara diyaa| rAtri ke samaya paharA dete hue donoM bhAI apane atIta para vArtA karane lge| malayAgiri bhI sArtha ke sAtha hI thii| sAyara aura nIra kI vArtA sunakara usane jAna liyA ki ve usI ke putra haiN| mAM aura putroM kA milana huaa| lakkhI baMjAre ko isa bheda kA jJAna huA to AtmarakSA ke hita vaha rAjA ke pAsa pahuMcA aura usane apanA aparAdha svIkAra karate hue rAjA se apane jIvana kI bhIkha maaNgii| sAyara aura nIra bhI nyAya kI phariyAda lekara rAjA ke pAsa phuNce| malayAgiri bhI upasthita huii| pratyeka ne pratyeka ko pahacAna liyA aura bikharA huA parivAra punaH mila gyaa| bAda meM mahArAja caMdana ko kusumapura kA rAjya bhI prApta ho gyaa| Ayu ke antima par3Ava para rAjA caMdana ne apane bar3e putra sAyara ko kusumapura kA tathA choTe putra nIra ko campApura kA rAjya sauMpakara AcArya susthira ke pAsa dIkSA dhAraNa kara lii| malayAgiri ne bhI apane pati kA anugamana kiyaa| vizuddha saMyama kI ArAdhanA kara donoM ne hI uttama gati prApta kii| -caMdana malayAgiri rAsa ... 160 ..... jaina caritra koza ...
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ caMdanabAlA bhagavAna mahAvIra ke sAdhvI saMgha kI prmukh| solaha mahAsatiyoM meM se ek| eka rAjakumArI hote hue bhI caMdanabAlA ne eka lambI kaSTa-zRMkhalA ko jIyA para vaha apane dharma se tilamAtra bhI vicalita nahIM huii| usake sAdhvI-jIvana se pUrva kA vRtta yoM hai____caMdanabAlA campAnareza mahArAja dadhivAhana aura rAnI dhAriNI kI ikalautI putrI thii| vaha apane mAtA-pitA ko ati priya thii| eka bAra campAnagarI para kauzAmbI nareza zatAnIka ne akasmAt AkramaNa kara diyaa| vyartha raktapAta se bacane ke lie dadhivAhana vana meM calA gyaa| zatAnIka ke Adeza para usakI senA ne campA meM lUTa-pATa kii| eka rathika ke kucha hAtha na lagA to vaha rAjamahala meM ghusa gyaa| usane mahArAnI dhAriNI aura caMdanabAlA ko balAt ratha meM baiThAyA aura kauzAmbI kI ora cala diyaa| mArga meM dhAriNI ke rUpa para usakI dRSTi mailI ho gii| usane mahArAnI se vinoda kiyaa| dhAriNI ne apane zIla kI rakSA ke lie apanI jabAna khIMcakara prANa de die| caMdanabAlA ne mAM kA anusaraNa karanA caahaa| para rathika ke bhAva badala cuke the| usane caMdanabAlA ko apanI putrI banA liyaa| use apane ghara le gyaa| para rathika kI patnI ne vahAM caMdanabAlA ko eka kSaNa rukane na diyaa| usane apane pati ko bAdhya kara diyA ki vaha tatkAla bAjAra meM jAkara caMdanA ko beca de| rathika ne caMdanA ko bAjAra meM beca diyaa| use vezyAoM ke eka dala ne bhArI mUlya cukA kara kharIda liyaa| caMdanA ko jaba yaha bAta jJAta huI ki use vezyAoM ne kharIda liyA hai to use bar3A dukha huaa| vaha rone lgii| usake rudana se Ardra bane seTha dhanAvaha ne vezyAoM ko bahuta-sA dhana dekara caMdanA ko mukta karA liyaa| vaha use apane ghara le aayaa| usane caMdanA ko apanI putrI mAna liyaa| vahAM bhI seTha kI patnI mUlA caMdanA kI zatru bana baitthii| usakA mana isa saMdeha se bhara gayA ki usake pati kAlAntara meM caMdanA ko apanI seThAnI bnaaeNge| vaha caMdanA ko sabaka sikhAne ke lie avasara kI pratIkSA karane lgii| kisI samaya dhanAvaha seTha ko vyApArika kArya hetu tIna dina ke lie grAmAntara jAnA pdd'aa| mUlA ko avasara mila gyaa| usake bhItara kI rAkSasI vRttiyAM jAga utthiiN| usane niraparAdha caMdanabAlA ko kaThora daihika aura mAnasika yAtanAeM diiN| use DaNDoM se piittaa| usakI kezarAzi katara dii| vastra chIna kara use eka kachanI pahanA dii| lauha-zRMkhalAoM meM usake aMga-pratyaMga ko jakar3a diyaa| use tahakhAne meM paTaka kara vaha apane pIhara calI gii| __caMdanabAlA raktAzruoM-bharA jIvana jI rahI thii| usakI kaSTakathA surasA kA kaNTha bana gaI thii| usa kSaNa usane vicAra kiyA-aba dharma hI merI rakSA kara sakatA hai| maiM dharma kI zaraNa grahaNa karatI huuN| usane tahakhAne meM par3e hue hI tIna dina ke upavAsa kA pratyAkhyAna le liyaa| tIsare dina dhanAvaha lautte| ghara meM dvAra-dvAra para tAle dekha unakA mana zaMkita ho gyaa| pUchane para par3osa kI eka vRddhA ne pUrI ghaTanA seTha ko sunA dii| dayA seTha kA hRdaya hAhAkAra se bhara gyaa| tAle tor3akara usane caMdanA ko bAhara nikaalaa| ghara meM khAne ko kucha na thaa| yahAM-vahAM dekhaa| ghoDoM ke lie ur3ada ke bAMkale rakhe the| bartana na pAkara seTha ne eka sUpa ke kone meM unheM DAlA aura caMdanA ko thamA diyaa| caMdanA ko unase mana bahalAne kI kahakara seTha usake lauha bandhana kaTavAne ke lie lohAra ko lene cale ge| bandhanoM meM baMdhI caMdanA sUpa meM ur3ada bAMkale lie gRha-dvAra para baiThI thii| usakA mana kisI atithi kI bATa joha rahA thaa| AMkheM mArga para bichI thiiN| ...jaina caritra koza... - 161 ...
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ unhIM dinoM mahAzramaNa mahAvIra kauzAmbI meM virAjita the| unhoMne eka kaThinatama abhigraha dhAraNa kiyA thaa| unakA abhigraha thA-1. rAjakanyA ho, 2. bAjAra meM bikI ho, 3. muNDita sara ho, 4. hAthoM meM hathakar3I ho.. pairoM meM beDI ho. 6. tIna dina kI upavAsI ho. 7. dopahara bIta rahI ho. 8. eka paira ghara ke bhItara ho. 9. dUsarA paira bAhara ho, 10. sUpa meM, 11. ur3ada bAMkale lie ho, 12. AMkhoM meM AMsU hoM aura 13. mukha para muskAna ho| aisI kanyA ke hAtha se maiM bhojana lUMgA anyathA nirAhArI rhuuNgaa| ukta kaThina abhigraha dhAraNa kie bhagavAna ko pAMca mahIne aura paccIsa dina ho cuke the| saMyoga se usa dina bhagavAna bhikSA ke lie udhara hI A nikale, jahAM gRha-dvAra para baiThI caMdanA kisI abhyAgata kI pratIkSA kara rahI thii| caMdanA ne mahA atithi ko apane dvAra para dekhaa| usakA roma-roma palakita ho utthaa| vaha khar3I ho gii| mukha para mokSa-sA Ananda khila gyaa| bhagavAna ne dekhaa| jJAnopayoga lgaayaa| eka ko chor3akara samasta pratijJAeM phalita ho rahI thiiN| AMkhoM meM AMsU na the| mahAvIra ne kadama ghumA die| caMdanA ke pairoM tale se jamIna khisaka gii| jo kucha Aja taka ghaTA thA, vaha akalpya na thaa| jo vartamAna kSaNa meM ghaTane jA rahA thA, vaha akalpya thaa| caMdanA vizvAsa na kara sakI ki mahAvIra use ThakarA sakate haiN| usake kaNTha se rodana phUTa pdd'aa| mahAvIra ruka ge| mur3e, dekhaa| mahAvIra ko mur3ate dekha caMdanA punaH harSa se bhara gii| AMsU aura muskAna eka sAtha dekhakara mahAvIra ke teraha saMkalpa phalita ho ge| mahA atithi ne apane hAtha phailA die| caMdanA ne dAna diyaa| - usI kSaNa saba badala gyaa| camatkAra ghttaa| caMdanabAlA ke samasta bandhana svataH khula ge| vaha svarNAbhUSaNoM aura divya vastroM se sajjita ho gii| jaina purANoM ke anusAra karor3oM svarNamudrAoM kA varSaNa huaa| saba ora caMdanA kA yaza phaila gyaa| ___kAlAntara meM bhagavAna mahAvIra ko kevalajJAna kI prApti huii| caMdanabAlA bhagavAna kI prathama ziSyA bnii| vaha sAdhvI saMgha kI pravartinI niyukta huii| aneka varSoM ke tapa-saMyamamaya jIvana se usane sarvakarma khapA die aura kevalajJAna sAdhakara siddha ho gii| caMdarAjA prAcInakAlIna eka raajaa| AbhAnagarI usakI rAjadhAnI thii| usakI rAnI kA nAma guNAvalI thA, jo parama patiparAyaNa sannArI thii| caMda dvArA rAjya-padArohaNa ke tatkAla bAda hI usake pitA aura mAtA ne pravrajyA dhAraNa kara lI thii| caMda rAjA kI vimAtA kA nAma vIramatI thA, jo IrSyA, krodha aura ahaMkAra kA piTArA thii| vaha akAraNa hI caMda ko apanA zatru mAnatI thI, parantu usakA ahita nahIM kara sakatI thii| usI avadhi meM use kucha alaukika vidyAeM prApta ho giiN| vidyAeM prApta karake vIramatI bahuta balavatI bana gii| usane guNAvalI aura caMda ke madhya viSamatA kA bIja bone kA prayAsa kiyaa| usameM saphala nahIM ho sakI to caMda kI hatyA karane para utArU ho gii| caMda ko mArakara vaha svayaM AbhA nagarI kI sAmrAjJI bananA cAhatI thii| para guNAvalI kI karuNa aura vinamra prArthanA ke kAraNa usane caMda kI hatyA nahIM kii| usane caMda rAjA ko vidyA-bala se murgA banA diyaa| guNAvalI ne caMda rAjA ke upakRta mitra zivakumAra nAmaka naTa-nAyaka ko vaha murgA isa AzA se sauMpa diyA ki usake pati vIramatI kI kopadRSTi se dUra rahakara punaH mAnava-tana prApta kara skeNge| murge kI deha meM caMda rAjA kaI varSoM taka naTa ke saMrakSaNa meM rhaa| kAlAntara meM vaha murgA vimalApurI nagarI kI rAjakumArI premalAlacchI ke saMrakSaNa meM A gyaa| premalA rAjA caMda kI pariNItA thii| solaha varSa murge kI deha meM bitAkara puNyodaya hone para caMda rAjA ne mAnava-tana punaH prApta kiyaa| udhara vIramatI ke kaluSa-AcaraNa ke ... 162 ... -... jaina caritra koza ...
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraNa usakI vidyAeM kSINa ho gaI thiiN| para usake hRdaya kI IrSyA yathAvat thii| vIramatI ko jaise hI yaha jJAta huA ki caMda ne punaH mAnava-tana prApta kara liyA hai to usakA hRdaya IrSyA ke viSa se dagdha ho gyaa| vaha caMda kA vadha karane ke lie vimalApurI phuNcii| usane caMda para talavAra kA prahAra kiyaa| parantu caMda rAjA ke apuNya kSINa ho cuke the| vIramatI kA prahAra vyartha gyaa| usake dvArA phaikI huI talavAra prastara se TakarAkara uchalI aura usI ke udara ke pAra ho gii| vIramatI kI mRtyu ho gii| ___caMda rAjA premalAlacchI ke sAtha AbhApurI lauttaa| guNAvalI se punarmilana huaa| zivakumAra naTa kI putrI zivamAlA se bhI usane vivAha kiyaa| usake suzAsana meM prajA meM punaH sukha-samRddhi chA gii| aneka varSoM taka usane zAsana kiyaa| usake kaI yogya putra hue| jIvana ke uttara pakSa meM jyeSTha putra ko rAjya dekara caMda ne dIkSA dhAraNa kI aura niraticAra saMyama kI ArAdhanA kara mokSa prApta kiyaa| -caMda rAjA no rAsa, zrI mohana vijaya jI kRta, 18vIM zatI caMdragupta maurya vI.ni. kI caturtha zatAbdI ke pUrvArddha kAla meM huA bhAratavarSa kA eka tejasvI samrAT / caMdragupta maurya se pahale bhAratavarSa ke vizAla bhUbhAga para naMdavaMza kA zAsana thaa| sau se adhika varSoM taka naMdoM ne bhArata ke vizAla kSetra para zAsana kiyaa| nandoM ke sAmrAjya kA pramukha kSetra magadha rahA aura pATaliputra unakI rAjadhAnI rhii| lambe samaya taka zAsana karane ke kAraNa nandoM ke rAjyasaMcAlana meM zithilatA A gaI thii| nyAya praNAlI susta par3a gaI thI aura prajA kA unase moha bhaMga ho gayA thaa| isa avasthA meM kSatriya-putra caMdragupta ne vidvAn brAhmaNa cANakya ke dizAnirdezana meM apane apUrva sAhasa aura ajeya zaurya ke bala para nandavaMza ko bhUluNThita kara maurya rAjavaMza kI sthApanA kii| ___caMdragupta maurya kA janma mayUragrAma meM I.pU. lagabhaga 345 meM huaa| mayUra grAma meM vrAtya jAti ke kSatriyoM kI bahulatA thii| una logoM kA mUla vyavasAya mayUra paMkhoM kA thaa| vahAM bahutAyata se mUyarapAlana hotA thaa| caMdragupta grAma-pramukha kSatriya kI putrI ke putra the| caMdragupta jaba garbha meM the to unakI mAtA ko caMdrapAna kA dohada utpanna huA thaa| parantu isa asaMbhava dohada kI pUrti ke abhAva meM grAma-pramukha kI putrI kRza bana gii| udhara nanda sAmrAjya ko dhUla meM milA dene kA svapnadraSTA cANakya usa grAma meM aayaa| vaha grAma-mukhiyA ke ghara rukaa| grAma-mukhiyA kI putrI ke dohada kI bAta usane jaanii| cANakya ne kahA, isa kanyA se utpanna hone vAle putra ko yadi use dene kA vacana diyA jAe to vaha dohada pUrNa kara sakatA hai| grAma-pramukha dvArA vacana de die jAne para cANakya ne apane baddhikauzala se kanyA kA dohada parNa karA diyaa| ___kAlakrama se usa kanyA ne eka tejasvI putra ko janma diyaa| usakA nAma caMdragupta rakhA gyaa| caMdragupta jaba 8-9 varSa kA ho gayA to cANakya use apane sAtha le gyaa| cANakya ne bAlaka caMdragupta kI zikSA-dIkSA kI uttama vyavasthA kii| use zastra aura zAstra vidyAoM meM nipuNa bnaayaa| caMdragupta jaba samartha yuvA hue to unhoMne eka senA kA gaThana kiyaa| isa kArya meM unheM cANakya kA dizAnirdezana prApta huA aura unhoMne kaI anya vaMzoM aura choTe-choTe rAjAoM kA bhI sahayoga liyaa| yuvA sainikoM kI eka Tukar3I ke sAtha cANakya aura caMdragupta ne pATaliputra para AkramaNa kiyaa| para isa prathama AkramaNa meM unheM ghora parAjaya kA sAmanA karanA pdd'aa| zakti saMgaThana meM unheM punaH kaI varSa lage aura eka vRddhA se vijaya kA saralasUtra prApta kara unhoMne pahale magadha sAmrAjya ke choTe-choTe sImAnta pradezoM ko apane adhIna kiyaa| bAda meM parvata nAmaka eka rAjA ke sAtha milakara pATaliputra para AkramaNa kiyaa| caMdragupta ... jaina caritra koza ... - 163 ...
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne abhUtapUrva zaurya kA pradarzana kiyA aura nanda senA ko dharAzAyI kara diyaa| isa prakAra caMdragupta magadha ke siMhAsana para ArUr3ha hue| unhoMne apane prabala parAkrama ke bala para bhAratavarSa ke sabhI sAmrAjyoM ko apane adhIna kiyaa| I.pU. 305 meM yUnAna nareza selyukasa ne bhArata para AkramaNa kiyaa| samrATa caMdragupta ne selyukasa ko karArI mAta dI aura yUnAnI dAsatA meM bhAratavarSa ke kAbula aura kAndhAra taka - ke pradezoM ko mukta karAkara vahAM apanA sAmrAjya sthApita kiyaa| jJAta itihAsa meM caMdragupta maurya Aja taka ke sabase bar3e samrAT hue| bAda meM aMgreja aura muslima zAsaka bhI ekarUpatA se samagra bhArata para vaisA saphala zAsana nahIM kara pAe, jaisA caMdragupta ne kiyaa| aitihAsika kar3iyoM ke jor3a se yaha tathya suspaSTa ho jAtA hai ki caMdragupta eka jaina rAjA the| ve sarvadharma samanvaya meM vizvAsa rakhate the, para vyaktigata rUpa se ve jaina dharma ko apanA dharma mAnate the| janma se hI unheM jaina dharma kA vAtAvaraNa prApta huA thaa| unake guru cANakya bhI jaina the| ____ AcArya bhadrabAhu aura mahArAja caMdragupta kI kaI ghaTanAeM prApta hotI haiN| ekadA caMdragupta ne 16 svapna dekhe, jinakA pariNAmAtmaka vizleSaNa AcArya bhadrabAhu ne kiyaa| ullekhoM se yaha bhI pramANita hotA hai ki 25 varSa zAsana karane ke pazcAt caMdragupta ne apane putra bindusAra ko rAjyabhAra pradAna kara ArhatI pravrajyA grahaNa kI thii| zravaNabelagola para tapasyA sAdhanA meM apane antima jIvana ko samarpita kara zramaNa caMdragupta ne saMlekhanApUrvaka dehotsarga kiyaa| caMdracchAyA prabhu malli ke samaya kA campA nagarI kA eka rAjA, prabhu malli ke pUrvabhava kA mitra / arhannaka campA nagarI kA rahane vAlA eka dRr3hadharmI zrAvaka thaa| vaha samudra mArga se dUra dezoM kI yAtrAeM kara vyApAra karatA thaa| eka bAra jaba arhannaka yAtrA se lauTA to rAjA ko bheMTa dene phuNcaa| rAjA ne usase pUchA, tuma dUra dezoM meM ghUmate ho, kyA koI adbhuta vastu dekhI ? arhannaka ne kahA, videharAja kI putrI malli isa brahmANDa kI adbhuta kanyA hai| rUpa-guNa kA vaisA saMgama trikAla meM bhUto na bhvissyti| arhannaka kI bAta sunakara rAjA malli ke prati AkarSita ho gayA aura usane mahArAja kuMbha ke pAsa dUta bhejakara malli kA hAtha apane lie maaNgaa| yuddha taka kI sthiti bnii| para malli kI yukti se caMdracchAyA jAgRta aura dIkSita ho siddha huaa| caMdraprabha (tIrthaMkara) ye vartamAna caubIsI ke AThaveM tIrthaMkara the| inakA janma caMdrAnanA nagarI ke svAmI mahArAja mahAsena kI paTTarAnI lakSmaNA ke garbha se pauSavadI dvAdazI ke dina huA thaa| garbhakAla meM mahArAnI ko caMdrapAna kA dohada utpanna huA thaa| usI kAraNa putra kA nAma caMdraprabha rakhA gyaa| yauvanavaya meM caMdraprabha kA aneka rAjakanyAoM ke sAtha vivAha kiyA gyaa| pitA kI mRtyu ke pazcAt ve siMhAsana para baiThe aura lambe samaya taka zAsana karate rhe| ucita samaya para lokAntika devoM kI prArthanA suna unhoMne varSIdAna diyA aura gRhatyAga kara anagAra bne| mAtra tIna mahIne kI sAdhanA ke pazcAt unhoMne kevalajJAna prApta kara liyA aura nara se nArAyaNa bana ge| tIrtha kI saMsthApanA kara tIrthaMkara khlaae| datta pramukha unake 93 gaNadhara the| do bhava pUrva mahArAja padma ke bhava meM unhoMne tIrthaMkara nAmakarma kA upArjana kiyA thaa| madhya meM vaijayanta nAmaka devaloka kA eka bhava kara ve caMdraprabha ke bhava meM Ae aura siddhatva ko prApta hue| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra 3/5 ... 164 ... ... jaina caritra koza ...
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ caMdrabAhu svAmI (viharamAna tIrthaMkara) ___ terahaveM viharamAna tIrthaMkara / puSkarArddha dvIpa ke pUrva mahAvideha kSetra kI puSkalAvatI vijaya meM sthita puNDarIkiNI nagarI ke svAmI mahArAja devAnanda kI mahArAnI reNukA devI kI ratnakukSI se prabhu ne janma liyaa| padmakamala prabhu kA cihna hai| sugaMdhA nAmaka rAjakumArI se prabhu ne pANigrahaNa kara tirAsI lAkha pUrva kA AyuSya gRhavAsa meM vyatIta kiyaa| taba varSIdAna dekara prabhu pravrajita hue| kevalajJAna ko sAdha kara dharmatIrtha kI saMsthApanA kii| asaMkhya bhavya jIvoM ke lie prabhu ne nirvANa prApti kA mArga prazasta kiyaa| caurAsI lAkha kA AyuSya pUrNa kara prabhu nirvANa ko prApta hoNge| (ka) caMdrayaza ujjayinI nagarI ke eka dhanAdhIza zreSThI ke putr| vivAha ke dina hI hAsya-hAsya meM unhoMne caNDarudrAcArya se dIkSA le lii| usa yuvaka meM samatA aura gurubhakti kI aisI parAkASThA thI ki dIkSA vAle dina hI na kevala svayaM unhoMne kevalajJAna ko sAdha liyA balki apane guru ke kevalI hone meM bhI ve nimitta bne| (dakhie-caNDarudrAcAya) -uttarAdhyayana vRtti (kha) caMdrayaza yuvarAja yugabAhu aura madanarekhA kA Atmaja tathA sudarzana nagara kA parama pratApI samrAT / yuvarAja yugabAhu kI hatyA ke pazcAt jaba maNiratha bhI eka sarpa dvArA daMzita hone ke kAraNa mRtyu ko prApta ho gayA to sudarzana nagara ke sabhya sabhAsadoM dvArA alpAyuSka caMdrayaza kA rAjatilaka kiyA gyaa| vaha apane samaya kA zUravIra aura kuzala zAsaka siddha huaa| kisI samaya eka hAthI ko lekara usake anuja mithilAdhipati nami se usakA vivAda ho gayA aura donoM ora kI senAeM raNakSetra meM utara aaiiN| usa samaya una donoM kI mAtA mahAsatI madanarekhA ne raNabhUmi meM pahuMcakara unheM unakA paricaya diyaa| donoM sahodara gale mile| caMdrayaza saMsAra kI tasvIra ko apanI mAtA dvArA dikhAe jAne para virakta ho gyaa| usane apanA rAjapATa apane anuja nami ko sauMpa diyA aura svayaM tapa karane ke lie muni bana gyaa| caMdrayazA damayaMtI kI mausii| (dekhie-damayantI) caMdravallabhA ___ rASTrakUTa nareza amoghavarSa rAsakRtA kI putrI, jisakA pANigrahaNa rAjA rAjamala dvitIya ke sAtha huA thaa| usake mana meM jaina dharma ke prati sudRr3ha anurAga thaa| zubhacaMdra siddhAntadeva usake guru the| usane eka vizAla jina pratimA kI sthApanA karAI thii| tatkAlIna rAjavaMza meM vaha ucca pada para AsIna thii| zaurya aura saundarya kI pratimA caMdravallabhA ne eka yazasvI aura dharmamaya jIvana jiiyaa| aMtima avasthA meM usane saMlekhanA sahita dehotsarga kara apane tapomaya jIvana kI iti zrI kii| I.sa. 918 meM usakA svargavAsa -huaa| caMdrasena __caMdrapura nagara ke rAjA raNadhIra kA putra, eka dhIra, vIra, gambhIra aura saMkalpa kA dhanI yuvk| usake agraja kA nAma jayasena thaa| jayasena kA vivAha lIlAvatI nAmaka rAjakanyA se huaa| pitA ke pravrajita ho - jaina caritra koza .. - 165
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAne para jayasena rAjA banA aura lIlAvatI rAjarAnI bnii| lIlAvatI aura caMdrasena ke madhya mAtA-putra kA sA ananya anurAga bhAva thaa| vaha pAnI bhI lIlAvatI ke hAtha se hI pItA thaa| eka bAra jaba lIlAvatI kisI kArya meM tallIna thI to caMdrasena bAhara se AyA aura bhAbhI se pAnI maaNgaa| lIlAvatI ne apanI vivazatA batAkara use svayaM pAnI le lene ko khaa| caMdrasena ne bAlahaTha dikhAI aura bhAbhI ko hI pAnI dene ko khaa| bhAbhI ne ThiTholI karate hue kahA, caMdrAvatI ke hAtha kA pAnI pIoge to hI tuma pAnI kA svAda jAna pAoge! kahakara bhAbhI haMsI aura caMdrasena ko pAnI kA pAtra pradAna kiyaa| ___caMdrasena ne pAnI kA pAtra rakha diyA aura caMdrAvatI ke bAre meM jAnane kA Agraha karane lgaa| lIlAvatI ne caMdrasena ko bahalAne ke bahuta prayAsa kie para vaha usake Agraha ko miTA na skii| caMdrasena dvArA vivaza kara die jAne para Akhira lIlAvatI ko batAnA hI pdd'aa| usane batAyA, caMdrAvatI kaMcanapura nagara kI rAjakumArI hai| vaha atizaya rUpavAna kanyA hai| aneka rAjA aura rAjakumAra usase vivAha karane ko utsuka hue| para koI bhI use prApta nahIM kara paayaa| vaha eka rAkSasa ke adhikAra meM hai| rAkSasa ne caMdrAvatI ko prApta karane kI AkAMkSA se Ae aneka rAjAoM aura rAjakumAroM ko mauta ke ghATa utAra diyA hai| rAkSasa kA caMdrAvatI se pUrvajanma kA sambandha hai| isa para bhI usa rAkSasa kA eka sadguNa yaha hai ki vaha caMdrAvatI se jabaradastI nahIM karatA hai| vaha hara roja rAtri meM caMdrAvatI ko kaMcanapura se uThA le jAtA hai aura subaha hone para vApasa chor3a jAtA hai| kaMcanapura nareza ne yaha ghoSaNA kI hai ki jo bhI puruSa caMdrAvatI ko rAkSasa ke caMgula se chur3avAegA, use vaha AdhA rAjya degA aura caMdrAvatI kA pANigrahaNa usake sAtha kregaa| ___ caMdrasena ne bhAbhI ke mukha se yaha kissA sunA aura usane ghoSaNA kara dI, aba maiM caMdrapura nagara kA anna-jala tabhI grahaNa karUMgA, jaba caMdrAvatI ko caMdrapura kI vadhU banA duuNgaa| caMdrasena kI yaha bhISma-pratijJA sanakara lIlAvatI ke prANa kaNTha meM aTaka ge| jayasena. lIlAvatI sahita sabhI ne caMdrasena ko haTha tyAgane ke lie manAyA, para vaha mAnane ko taiyAra nahIM huA aura bolA, yaha merA haTha nahIM hai, yaha merA vajra saMkalpa hai| yaha eka kSatriya kI pratijJA hai aura bahuta hI zIghra maiM apane saMkalpa ko sAkAra karake dikhaauuNgaa| vivaza banakara sabhI ne caMdrasena ko anumati de dii| caMdrasena akelA hI kaMcanapura ke lie cala diyaa| mArga meM eka tAMtrika ke caMgula se caMdrasena ne madanamaMjarI nAmaka rAjakumArI ko mukta kraayaa| madanamaMjarI campAvatI nagarI ke rAjA citraketu kI putrI thii| rAjA citraketu ne madanamaMjarI kA vivAha caMdrasena se kara diyA aura use AdhA rAjya bhI pradAna kiyaa| __madanamaMjarI ko apanI pratijJA se avagata karA aura usakI anumati prApta kara caMdrasena kaMcanapura ke lie cala diyaa| mArga meM indrapurI nAmaka eka nagarI par3I, jo eka rAkSasa dvArA ujAr3a dI gaI thii| caMdrasena ne apanI vIratA aura buddhimattA se usa rAkSasa ko vaza meM kiyA aura vahAM kI rAjakumArI tilakasuMdarI se pANigrahaNa kiyaa| kucha dina usa nagarI meM bitAkara caMdrasena Age bddh'aa| tilakasuMdarI bhI puruSaveSa dhAraNa kara caMdrasena ke sAtha ho lii| tAMtrika aura rAkSasa ko parAsta karate hue caMdrasena ko rUpaparAvartinI, balavardhinI Adi vidyAeM prApta ho cukI thiiN| para sabase bar3I vidyA to vyakti kA apanA sAhasa aura saMkalpa hI hotA hai, jo caMdrasena ke jIvana meM pahale se hI maujUda thaa| ___caMdrasena aura tilakasena (tilakasuMdarI) kaMcanapura phuNce| donoM ne vahAM rAjA ke aMgarakSaka ke rUpa meM naukarI prApta kii| kucha dina vahAM rahakara caMdrasena ne rAkSasa ke kriyAkalApoM ke bAre meM pUrI jAnakArI ekatrita kara lii| phira eka dina usane rAjA ko apanI pratijJA ke bAre meM batA diyA ki vaha rAkSasa kA vadha karane ke ... 166 ... - jaina caritra koza...
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkalpa ke sAtha vahAM AyA hai| rAjA caMdrasena ke kucha hI dina ke sAmIpya se usake sAhasa aura saMkalpa se paricita ho cukA thaa| usane rAkSasa-vadha meM apane pUrNa sahayoga kA vacana caMdrasena ko diyaa| suvicArita yojanAnusAra caMdrasena usa zaiyA para cAdara tAnakara so gayA, jisa zaiyA para rAjakumArI caMdrAvatI sotI thii| saMdhyA samaya rAkSasa AyA aura caMdrasena ko caMdrAvatI samajhakara zaiyA sahita uThA le gyaa| apane nivAsa para pahuMcakara rAkSasa ne zaiyA rakha dii| pratidina kI bhAMti rAkSasa ne apanI praNaya-prArthanA prastuta kii| rAkSasa sAvadhAna nahIM thA, caMdrasena pUrI taraha taiyAra aura sAvadhAna thaa| rAkSasa dvArA cAdara khIMcate hI caMdrasena uchalakara usakI chAtI para savAra ho gyaa| balavarddhinI vidyA se usakA bala niraMtara vardhamAna banatA gyaa| rAkSasa ko usane parAsta kara diyA aura usase vacana le liyA ki vaha bhaviSya meM kisI bhI niraparAdha prANI ko parezAna nahIM kregaa| rAkSasa kI parAjaya aura caMdrasena kI jaya kA saMvAda kaMcanapura pahuMcA to saba ora harSa vyApta ho gyaa| rAjA ne caMdrAvatI kA vivAha caMdrasena se kiyA aura use AdhA rAjya bhI pradAna kiyaa| kucha dina vahAM rahane ke pazcAt caMdrasena apanI tIna patniyoM aura vizAla vaibhava aura senA ke sAtha apane nagara meM aayaa| bhAI, bhAbhI aura puravAsiyoM ne usakA bhAvabhInA svAgata kiyaa| sudIrgha kAla taka rAjasI sukha bhogate hue caMdrasena ne jIvana ke aMtima bhAga meM praveza kiyaa| jIvana ke aMtima bhAga meM usane samasta arjana ko visarjita karake tyAga pradhAna jIvana kI ArAdhanA kI aura uttama gati kA adhikAra prApta kiyaa| caMdrAnana svAmI (viharamAna tIrthaMkara) bArahaveM viharamAna tIrthaMkara, jo vartamAna meM dhAtakIkhaNDa dvIpa ke antargata nalinAvatI vijaya meM virAjamAna haiN| ukta vijaya meM sthita vItazokA nAmaka nagarI meM prabhu kA janma huaa| mahArAja valmIka aura mahArAnI padmAvatI prabhu ke janaka aura jananI the| yauvanAvasthA meM lIlAvatI nAmaka rAjakanyA se prabhu kA pANigrahaNa huaa| prabhu vRSabha cihna se yukta haiN| tirAsI lAkha pUrva kI avasthA taka prabhu gRhavAsa meM rhe| varSIdAna dekara munivrata dhAraNa kiyA aura kevalajJAna ko saadhaa| tIrtha kI sthApanA kara tIrthaMkara bne| caurAsI lAkha pUrva kA AyuSya pUrNa kara prabhu mokSa jaaeNge| (ka) caMdrAvataMsaka vaizAlI kI rAjaparamparA ke eka dharmAtmA raajaa| caMdrAvataMsaka jahAM karmazUra the, vahIM dharmazUra bhI the| zrAvaka maryAdAnusAra ve aSTamI, caturdazI, amAvasyA aura pUrNamAsI ko pauSadhopavAsa kI ArAdhanA kiyA karate the| __eka bAra amAvasyA ko rAjA ne pauSadha kiyaa| saMdhyA Dhalate-Dhalate amA kA ghora timira apane Agamana kI sUcanA dene lagA thaa| pauSadhazAlA meM mahArAja caMdrAvataMsaka khar3e hokara dhyAna mudrA meM lIna ho ge| udhara aMdherA ghirate dekha dAsI ne kakSa ke kone meM rakhe dIpaka ko prajjvalita kara diyaa| mahArAja kI dRSTi dIpaka kI lau para Thahara gii| antaH preraNA se rAjA ne saMkalpa kiyA-jaba taka dIpa jalatA rahegA, taba taka maiM yathArUpa kAyotsarga meM lIna rhuuNgaa| ghar3I aura muhUrta biite| dIpa kA tela cukane lgaa| lau DagamagAne lgii| sevAniSTha dAsI ne isa vicAra se ki mahArAja kI samAdhi bhaMga na ho, dIpa ko punaH taila se bhara diyaa| mahArAja ke mana meM dhyAna kA dIpa aura ... jaina caritra koza .. - 167 ...
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ pauSadha-kakSa ke kone meM mRNmaya dIpa-donoM eka sAtha jalate rhe| jaba-jaba mRNmaya dIpa kI lau DagamagAtI, dAsI use punaH taila se bhara detii| mahArAja kI saMkalpa samAdhi dUne aura caugune vega se sudRr3ha banatI jaatii| mahArAja ke mana ke kisI bhI tala para dAsI ke prati khIjha na ubhrii| balki unake mana ne dAsI ko dhanyavAda hI diyA-ki Aja tumane saccI sevA kI! avicala samAdhi meM lambe samaya taka sthira rahane se mahArAja kI deha darda ugala rahI thii| roma-roma meM thakAvaTa aura bhArIpana utara AyA thaa| pairoM kA rakta jamate-jamate jama gyaa| udhara prabhAta kA sarya ugate dekha dAsI ne dIpa bajhA diyaa| para mahArAja kA kAyotsarga mudrA meM prajjvalita dhyAna dIpa taba bhI akhaNDa rhaa| deha ne apanI sImAeM svIkArate hue parAjaya mAna lii| deha gira gii| mahArAja kI AtmA meM adhyAtma kA dIpa jalatA hI rahA-jalatA hI rhaa| usI prajjvalita dIpa ke sAtha vaha divya lokoM kI ora prayANa kara gii| -maraNa samAdhi prakIrNaka/AkhyAna maNikoza (Amradeva sUri) 41/126 (kha) caMdrAvataMsaka ___ sAketa nagara kA eka dharmaniSTha raajaa| (dekhie-metAya) (ka) caMdrAvatI kaMcanapura nareza kI putrI, eka atizaya rUpa-guNa sampanna raajkumaarii| dikhie-caMdrasena) (kha) caMdrAvatI eka rAjakumArI, jisakA pANigrahaNa rAjakumAra Izvara svAmI (viharamAna tIrthaMkara) se huA thaa| (dakhieIzvara svAmI) caMpaka ___ campApurI nagarI kA eka koTIzvara shresstthii| deva, guru aura dharma para usakI agAdha AsthA thii| eka rAtri meM lakSmI ne seTha ko darzana die aura kahA, seTha! tumhAre puNyakarma jIrNa ho cuke haiM, aba maiM tumhAre ghara meM nahIM ruka sakatI huuN| kahakara lakSmI antardhAna ho gii| dUsare hI dina seTha kI dukAnoM meM Aga laga gii| vaha eka hI dina meM arabapati se khAkapati ho gyaa| ___ caMpaka ke do putra the-caMdrakAnta aura suurykaant| seTha ne vicAra kiyA ki kisI aparicita nagara meM rahakara use apane durdina bitAne caahieN| isa vicAra ke sAtha eka rAtri meM vaha apanI patnI aura donoM putroM ke sAtha campApurI se ravAnA ho gyaa| kaI dina ke saphara ke pazcAt zreSThI parivAra zrIpura nAmaka nagara meM phuNcaa| vahAM eka tRNakuTIra DAlakara caMpaka apane parivAra ke sAtha rahane lgaa| jaMgala se lakar3iyAM kATakara aura unheM nagara meM becakara vaha apanA aura parivAra kA poSaNa karane lgaa| yaha krama sudIrgha kAla taka calatA rhaa| eka bAra caMpaka lakar3iyAM lene ke lie jaMgala kI ora jA rahA thA to puNyayoga se use eka muni ke darzana hue| muni ne use dharmopadeza diyaa| sAtha hI use pratyAkhyAna karAyA ki mahIne kI donoM caturdaziyoM ko vaha harI lakar3I jaMgala se na kaatte| caMpaka ukta niyama kA sudRr3hatApUrvaka pAlana karane lgaa| eka bAra eka deva ne usakI parIkSA lI, jisameM seTha apane niyama para kharA siddha huaa| deva ne prasanna hokara seTha ko do jar3I dI aura batAyA ki prathama jar3I ko khAne vAlA rAjA banegA aura dUsarI jar3I ko khAne vAle ke AMsU motI bneNge| seTha donoM jar3iyoM ko lekara ... 168 . jaina caritra koza .....
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ apane ghara phuNcaa| usane jar3iyoM kA mAhAtmya apanI patnI ko btaayaa| pati-patnI ne nirNaya kiyA ki donoM jar3iyoM ko pIsa kara, unake do alaga-alaga laDDU banAkara rAjA ko bheMTa kara dene caahieN| aisA nizcaya kara seThAnI ne donoM jar3iyoM ko pIsakara, unake do alaga-alaga laDDU banA die| dUsare dina prabhAta meM rAjA ko bheMTa dene ke vicAra se ve donoM laDDU seThAnI ne saMbhAla kara rakha die| udhara caMpaka aura patnI apane-apane kAryoM meM vyasta ho ge| donoM bhAI - caMdrakAnta aura sUryakAnta ghara meM A ge| donoM ne laDDUoM ko dekhA, aura isa vicAra se donoM ne eka-eka laDDU khA liyA ki unakI mAM ne ve unhIM ke lie rakhe hoNge| sAtha hI unheM vinoda bhI sUjhA aura usI AkAra ke do miTTI ke modaka banAkara yathAsthAna rakha die aura una para vastrakhaNDa DhAMpa diyA / dUsare dina caMpaka seTha una laDDuoM ko jyoM ke tyoM uThAkara rAjA ke pAsa le gayA aura bheMTa arpita kara bolA, mahArAja! inameM se eka laDDU ko khAne vAlA rAjA banegA aura dUsare laDDU ko khAne vAle ke AMsU motI bana jaaeNge| rAjA ne prasanna hokara ve laDDU grahaNa kara lie| para laDDuoM para se vastra khIMcate hI rAjA kI AMkhoM meM khUna utara aayaa| usane cIkhate hue kahA, tuma miTTI ke modaka hamAre lie lekara Ae ho, raMka hokara rAjA kA upahAsa karate ho ! seTha kAMpa gayA / sthiti usakI samajha meM A gii| usane spaSTa kiyA, mahArAja ! pratIta hotA hai ki mere putroM ne una laDDuoM ko khA liyA hai aura unake sthAna para miTTI ke ye modaka rakha die haiM! krodhAndha rAjA ne caMpaka seTha aura usakI patnI ko kArAgRha meM DAla diyA tathA usake donoM putroM ke vadha kA Adeza de diyaa| vadhikoM ke hRdaya phUla se kumAroM kA vadha karate hue kAMpa utthe| unhoMne donoM kumAroM se kahA ki ve kahIM dUra bhAga jAeM aura punaH isa nagara meM na aaeN| caMdrakAnta aura sUryakAnta donoM kumAra vijana vanoM meM bhaTakate-bhaTakate Age bddh'e| vana meM rAtri ho gii| anukrama se jAga kara donoM bhAI rAtri vyatIta karane lge| rAtri ke aMtima prahara meM caMdrakAnta ko eka sarpa ne Dasa liyA / prAtaH jAga kara sUryakAnta ne bhAI kI dazA dekhI to vaha sihara uThA / vaidya kI khoja meM vaha eka dizA meM daudd'aa| pAsa hI caMdrapurI nAma kI eka nagarI thii| vahAM para dhanasAra nAmaka eka kapaTI aura lobhI seTha ke caMgula meM sUryakAnta phaMsa gayA / usakI AMkhoM se Tapakate motI hI usake bandhana kA kAraNa bana ge| udhara jaMgala se kucha sapere gujre| unhoMne caMdrakAMta ko maMtrauSadhi se viSamukta banA diyaa| bhAI ko khojatA huA caMdrakAnta caMdrapurI nagarI meM phuNcaa| nagara nareza kA niHsaMtAna avasthA meM hI dehAnta ho gayA thaa| paMca-divyoM ne caMdrakAnta ko rAjA cuna liyaa| rAjapada para adhiSThita hokara caMdrakAnta ne apane bhAI kI khoja meM cAroM dizAoM meM apane sainika daur3A die| para vaha bhAI ko nahIM khoja pAyA / kaI varSa bIta ge| apane dharmaniSTha svabhAva se caMpakaseTha aura usakI patnI zrIpura ke kArAgRha se mukti pA ge| bhaTakate-bhaTakate caMdrapurI pahuMce aura puNyayoga se apane putra rAjA caMdrakAnta ke pAsa pahuMca ge| udhara motiyoM kA lobhI dhanasAra sUryakAnta ko pratidina DaNDoM se pITakara motI baTorane meM lagA thaa| Akhira usake pApoM kA ghaTa bhara gayA aura rAjA ko rahasya jJAta ho gyaa| bhAI-bhAI mile, mAtA-pitA putra se mile / akhaNDa Anandanada pravAhita ho gayA / dhanasAra ko deza- nirvAsana kA daNDa diyA gayA / kAlakrama se caMpakaseTha, usakI patnI, caMdrakAnta, sUryakAnta aura unakI donoM rAniyAM-yoM chahoM bhavya jIvoM ne caritra kI ArAdhanA kara svarga pada prApta kiyaa| Age ke bhavoM meM ye chahoM bhavya jIva mokSa prApta kreNge| jaina caritra koza *** 169
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ caMpakamAlA vizAlA nagarI ke rAjA lalitAMga kI putrI, strI kI cauMsaTha kalAoM meM nipuNa, dharma aura darzana meM niSNAta tathA samyaktva-snAta baalaa| yuvAvasthA meM usakA pANigrahaNa kuNAlA nagarI ke rAjA arikesarI se sampanna huaa| caMpakamAlA ne mahArAja arikesarI ko bhI jinopAsaka banA diyaa| rAjA caMpakamAlA ke rUpa aura guNoM para maMtramugdha thaa| caMpakamAlA se vivAha ke pazcAt vaha apanI anya rAniyoM se prAyaH vimukha rahane lgaa| paTarAnI dullahadevI ne pati-vimukhatA kA kAraNa caMpakamAlA ko maanaa| para vaha caMpakamAlA kA kucha ahita isalie nahIM kara sakatI thI ki prathama to vaha rAjA ko priya thI aura dUsare vaha viduSI aura buddhimatI thii| dullahadevI ne bahuta cintana-manana karane ke pazcAt sulasA nAmaka eka parivrAjikA ko paryApta dhana se prasanna kara caMpakamAlA ko apamAnita aura nindita karane kA dAyitva diyaa| parivrAjikA isa kArya ko apane bAeM hAtha kA kArya samajhatI thii| usane caMpakamAlA se sneha-sambandha sthApita kara use putra-prApti ke lie kAlIdevI kI pUjA karane ko prerita kiyaa| para caMpakamAlA to eka dRr3hadharmiNI sannArI thii| usane parivrAjikA kA prastAva asvIkAra kara diyaa| parivrAjikA ne vAkcAturya se caMpakamAlA ko punaH tadartha manAnA caahaa| itanA hI nahIM, usane jinadharma kI nindA bhI kara dii| isa para caMpakamAlA ne use DAMTa-phaTakArakara apane mahala se bhagA diyaa| isase sulasA ghAyala sarpiNI ke samAna bana gii| use apanI tantra-zakti para ghamaNDa thaa| usane caMpakamAlA ko sabaka sikhAne kA nizcaya kara liyaa| rAtri meM usane tantra kA prayoga kiyaa| tantra ne apanA kArya kiyaa| jisa samaya rAtri meM rAjA arikesarI caMpakamAlA ke mahala meM AyA, tantra ke prabhAva se rAjA ko eka puruSa caMpakamAlA ke kakSa se nikalatA huA dikhAI diyaa| rAjA ke dekhate hI dekhate vaha puruSa AkAza meM adRzya ho gyaa| yaha dekhakara rAjA zaMkita ho gayA ki caMpakamAlA ke avaidha sambandha kisI vidyAdhara se haiN| rAjA kA mana khedakhinna ho gyaa| rAjA ne usI dina se caMpakamAlA se deha-sambandha samApta kara die| para vaha caMpakamAlA ke pAsa pratidina AtA rhaa| vaha caMpakamAlA ko isalie upakAriNI mAnatA thA kyoMki usane use jinatva kA amRtapAna karAyA thaa| usI kAraNa vaha pratidina kucha samaya ke lie caMpakamAlA ke pAsa AtA thaa| ___ caMpakamAlA pati ke badale hue vyavahAra ko par3ha rahI thii| vaha jAnatI thI ki sulasA ne hI tantrabala se usake pati ko usase vimukha kiyA hai| para vaha sulasA ko to nimitta mAtra mAnatI thii| use jJAta thA, vyakti ke sukha-dukha kA mUla kAraNa usake apane karma hI hote haiN| saba kucha jAnakara bhI caMpakamAlA mauna bhAva se samatAzIla banI rhii| ___ sulasA ko itane-bhara se santuSTi nahIM huii| usane nagara-bhara meM caMpakamAlA ke caritra ke sambandha meM avarNavAda phailA diyaa| caMpakamAlA ke kAnoM taka bhI yaha sUcanA pahuMca gii| use apanI nindA se khinnatA na thI, para usakI nindA se parokSa rUpa se usake pati kA kula bhI nindita ho rahA thaa| apane pati ko nindA se mukta karane ke lie caMpakamAlA ne agni-parIkSA dene kA saMkalpa kara liyaa| usane rAjA ko bhI etadartha sUcanA de dii| rAjA ne caMpakamAlA se kahA, maiMne svayaM tumhAre kakSa se vidyAdhara ko nikalate dekhA hai, phira bhI tuma agni parIkSA dene kA duHsAhasa kara rahI ho? caMpakamAlA ne kahA, mahArAja! agnisnAna svayaM nirNaya karegA ki AMkhoM kA dekhA huA bhI mithyA ho sakatA hai| Apake kula ke sammAna kI rakSA ke lie mere pAsa ekamAtra yahI vikalpa zeSa hai ki maiM agni-parIkSA huuN| Akhira rAjA ne caMpakamAlA ke saMkalpa se prabuddha aura mAnya sabhAsadoM ko paricita kraayaa| sabakI .. jaina caritra koza...
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ sammati se eka vizAla agnikuNDa nirmita kraayaa| sunizcita samaya para kuNDa meM agni prajjvalita kI gii| caMpakamAlA agnikuNDa ke samIpa khar3I ho gii| paramparAnusAra agni meM ur3ada ke kaNa DAle ge| usase agni ne aisA vikarAla rUpa dhAraNa kiyA ki sarvatra agni lIlA phaila gii| upasthita vizAla janasamUha ko lagA ki yadi tatkSaNa agni ko zAnta na kiyA gayA to kSaNa bhara meM hI vaha pUre nagara ko svAhA kara degii| sarvatra trAhi-trAhi maca gii| vastusthiti ko anubhava kara caMpakamAlA ne gaMbhIra svara meM udghoSaNA kI, yadi maiMne tana, mana, vacana se zIladharma kA pAlana kiyA hai to agni zAnta ho jAe! caMpakamAlA kI isa udghoSaNA ke sAtha hI agni zAnta ho gii| zAsana saMrakSikA devI ne caMpakamAlA para puSpavarSA kii| upasthita janasamudAya caMpakamAlA ke zIla kA camatkAra dekha cukA thaa| sabhI loga caMpakamAlA kI jaya-jayakAra karane lge| sulasA bhayabhIta hokara caMpakamAlA ke caraNoM para A girii| usane apanA aparAdha svIkAra kara liyaa| rAjA ne use mRtyudaNDa diyaa| para caMpakamAlA ne sulasA ke pazcAttApa se nirmala bane hRdaya ko dekhakara use kSamAdAna diyaa| dullahadevI ko bhI apanI bhUla kA anubhava ho cukA thaa| usane bhI caMpakamAlA aura rAjA se apane aparAdha ke lie kSamA maaNgii| caMpakamAlA kA suyaza dazadik meM vyApta ho gyaa| rAjA kA prema usa para zraddhA kI koTi taka jA phuNcaa| kAlakrama se caMpakamAlA ne do putroM aura eka putrI ko janma diyaa| rAjakumAra aura rAjakumArI anukrama se zikSita-dIkSita hokara yuvA hue| mahArAja arikesarI ke mana meM saMkalpa jagA ki ve apane putra ko rAjya- " bhAra pradAna kara dIkSA grahaNa kreN| samyak saMkalpa suphalita huaa| eka kevalI muni nagara meM pdhaare| mahArAja arikesarI putra ko rAjyabhAra pradAna kara dIkSita ho ge| caMpakamAlA ne bhI pati kA anugamana kiyA aura usane bhI pravrajyA dhAraNa kara lii| niraticAra saMyama kI ArAdhanA se rAjarSi arikesarI aura sAdhvI caMpakamAlA ne mokSa prApta kiyaa| -supArzvanAtha caritra / jaina kathA ratna koSa bhAga 6 / bAlAvabodha gautamakulaka caMpaka seTha __pAMcAla deza ke kAmpilyapura nagara ke zreSThI trivikrama kI eka dAsI puSpazrI kA putra / dAsI-putra hokara bhI caMpaka apane samaya kA vikhyAta dhanakubera vyApArI bnaa| yaha usakI zramaniSThA aura buddhikauzala kA to paricAyaka thA hI, sAtha hI usake pUrvajanma ke puNyoM ko bhI sahaja siddha karatA thaa| janma se hI caMpaka ko eka prANaghAtaka zatru kI kuTila chAyA ke tale jInA par3A, para pUrvajanma ke puNyoM ke kAraNa vaha zatru ke pratyeka prahAra se rakSita banatA rahA, aura usakA zatru hI antataH apane hI prahAra kA zikAra hokara kAla kA grAsa bana gyaa| caMpaka kA vaha janmajAta zatru thA campAnagarI kA dhanI seTha vRddhadatta / vRddhadatta ke pAsa apAra vaibhava thaa| kahate haiM ki chiyAnave karor3a svarNamudrAeM to usane bhUmi meM chipAkara rakhI thiiN| dAna-puNya se usakA dUra kA bhI riztA nahIM thaa| vaha niHsaMtAna thA aura use patra kI kAmanA mAtra isalie thI ki vaha patra ke sAtha milakara aura adhika dhana kamA ske| paranta use patra kI prApti nahIM hii| vaddhadatta kI patnI kautakavatI cAhatI thI ki use saMtAna kI prApti ho. phira bhale hI vaha saMtAna kanyA hI ho| ____eka bAra rAtri meM vRddhadatta ko usakI kuladevI ne darzana die aura usase kahA, seTha! tumhAre dhana kA upabhoga karane vAlA bAlaka zIghra hI eka dAsI ke udara se janma lene vAlA hai| seTha ne pUchA, vaha kauna dAsI hai? kuladevI ne batAyA, vaha kAmpilyapura nagara ke seTha trivikrama kI dAsI puSpazrI hai| usake garbha meM jo jIva pala rahA hai, vahI tumhArI sampatti kA upabhoktA hogaa| kahakara kuladevI antardhAna ho gii| ... jaina caritra koza ... m 171 ...
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuladevI kI agrima sUcanA se seTha vRddhadatta bahuta cintita ho gyaa| usane mana hI mana nizcaya kara liyA ki vaha putra ko janma dene se pUrva hI dAsI puSpazrI ko mAra DAlegA, jisase na rahegA bAMsa aura na bajegI bAMsurI / aisA vicAra kara vRddhadatta ne vyApAra ke bahAne kAmpilyapura ke lie prasthAna kara diyA / kAmpilyapura pahuMcakara usane seTha trivikrama se mitratA sthApita kara lii| kucha dina sAtha rahane ke bAda jaba vRddhatvA hone lagA to suniyojita yojanAnusAra usane trivikrama ko bahumUlya bheMTa pradAna kI / pratyuttara meM trivikrama ne vRddhadatta ko bheMTa meM kucha denA caahaa| isa para vRddhadatta ne kahA, mitra! kucha denA hI cAhate ho to apanI dAsa puSpazrI mujhe de dIjie! isane sevAbhAva se merA mana moha liyA hai / trivikrama ne kahA, mitra ! maiM Apake kathana ko avazya pUrA karUMgA, para kucha dina bAda ! kyoMki puSpa zrI garbha se hai / Ajakala meM hI vaha saMtAna ko janma dene vAlI hai| prasava ke pazcAt Apa puSpa zrI ko prApta kara sakate haiN| isa para seTha vRddhadatta ne kahA, mitra! puSpa zrI kA vaisA hI dhyAna maiM rakhUMgA, jaisA Apake ghara meM rakhA jAtA hai| Apa nizcinta rahie aura puSpI ko bheMTa meM mujhe de dIjie! trivikrama ne vRddhadatta kI bAta svIkAra kara lI aura apanI dAsI ko vRddhadatta ko bheMTa kara diyA / mana hI mana prasanna hote hue vRddhadatta ne kAmpilyapura se campAnagarI ke lie prasthAna kiyaa| mArga meM usane puSpa zrI kA galA ghoMTakara usakI hatyA kara dI aura zIghra kadamoM se Age bar3ha gayA / vaha kuladevI kI bAta ko asatya siddha kara apane bhItara khuzI se samA nahIM pA rahA thA / para yaha saca hai ki mArane vAle se bacAne vAlA sadaiva balazAlI hotA hai| seTha ke jAte hI prANahIna puSpa zrI ke garbha se eka zizu bAhara Akara giraa| usakA pAlana-poSaNa ujjayinI nagarI kI rahane vAlI eka vRddhA ke ghara para huaa| usakA nAma caMpaka rakhA gyaa| yogya vaya meM use vidyAlaya meM praveza dilAyA gyaa| eka bAra sahapAThiyoM ne usake kulagotra para aMguliyAM uThAI to usane vRddhA se apanA paricaya puuchaa| vRddhA ne athAnta akSarazaH usakA paricaya kaha diyA / isase caMpaka ke mana meM yaha bhAvanA prabala banI ki janma se bhale hI vaha dAsIputra hai para apane karma se vaha siddha kara degA ki vyakti janma se nahIM balki karma se hI zreSTha hotA hai| adhyayana pUrNa kara caMpaka ne vyavasAya prAraMbha kiyA / zrama, niSThA aura prAmANikatA ke bala para usakA vyavasAya camaka utthaa| kucha hI samaya meM usakI gaNanA nagara ke pramukha vyavasAiyoM meM hone lagI / udhara vRddhadatta kI patnI ne eka putrI ko janma diyA jisakA nAma tilottamA rakhA gayA / tilottamA ne zikSA-dIkSA pUrNa kara yuvAvasthA meM praveza kiyaa| kisI samaya ujjayinI ke kisI zreSThI ke putra kI bArAta campAnagarI ke nikaTastha grAma meM aaii| caMpaka bhI bArAta meM AyA thA / vRddhadatta ke kanyApakSa se maitrI sambaMdha the, so use bhI AmaMtrita kiyA gayA thA / vRddhadatta kI dRSTi caMpaka para par3I to usane use apanI putrI ke sarvathA yogya pAyA / vRddhadatta ne caMpaka se usakA kula - gotra puuchaa| caMpakra ne binA kucha chipAe apanA paricaya seTha ko batA diyaa| seTha ko lagA ki vaha hatyA kA doSI banakara bhI kuladevI ke kahe ko mithyA nahIM kara pAyA hai| usane punaH eka SaDyaMtra racA aura eka patra likhakara caMpaka ko diyA / usane kahA, vaha usake ghara jAe aura usake bhAI sAdhudatta se mile / sAdhudatta usake lie eka aise vyApAra kA prabandha karegA, jisameM . use alpakAla meM hI karor3oM kA lAbha hogaa| sarala citta caMpaka seTha kA patra lekara campAnagarI phuNcaa| seTha ke ghara gayA to saMyoga se usakI mulAkAta tilottamA se ho gaI / tilottamA ne patra par3hA to vaha kAMpa gaI ki usake pitA eka sarvaguNa sampanna yuvaka kI hatyA karanA cAhate haiN| sAtha hI tilottamA caMpaka ke rUpa aura bhI mugdha ho cukI thI / usane pitA ke patra ko phAr3a diyA aura pitA kI hI zailI meM eka anya patra 1 *** 172 * jaina caritra koza ***
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ taiyAra kiyA, jisameM likhA ki ukta yuvaka ke sAtha zIghra hI tilottamA kA pANigrahaNa kara diyA jAe ! ___Akhira vaisA hI huaa| vRddhadatta ke bhAI sAdhudatta ne bhAI kA patra par3hakara zIghrAtizIghra apanI bhatIjI tilottamA kA vivAha caMpaka ke sAtha sampanna kara diyaa| caMpaka tilottamA ke sAtha sukhapUrvaka jIvana yApana karane lgaa| seTha gAMva se lauTA to vastusthiti se paricita banakara sira dhunakara rone lgaa| para usane himmata nahIM haarii| usane apanI patnI ko Adeza diyA ki vaha viSamizrita AhAra dekara caMpaka ko mArga se haTA de| parantu tilottamA ne apane mAtA-pitA kI koI cAla saphala na hone dii| seTha ne kucha pahalavAna caMpaka kI hatyA ke lie niyukta kara die| parantu eka dina cArapAI para seTha ko sote dekhakara use caMpaka samajhakara pahalavAnoM ne mAra ddaalaa| SaDyantrakArI svayaM apane hI SaDyantra kA zikAra hokara kAla-gAla meM samA gyaa| ___ caMpaka tilottamA ke sAtha rahakara vRddhadatta kI akUta sampatti kA upabhoga karane lgaa| parantu vaha kevala upabhoga hI nahIM karatA thA, dAna aura puNya meM bhI prabhUta dhana arpita karatA thaa| pichale janma meM kie gae dAna ke phalasvarUpa use vartamAna janma meM apAra saMpadA milI thii| isa satya kA use bhalIbhAMti jJAna thaa| vartamAna janma meM bhI usane dayA-dAna ke phalasvarUpa mahAna puNyoM kA saMcaya kiyaa| AyuSya pUrNa kara vaha devagati meM gyaa| deva gati se cyava kara mAnava janma pAkara vaha mokSa jaaegaa| -somasundara sUri (15vIM zatI) caMpatarAya jaina (bairisTara) vigata sadI ke pUrvArdha ke eka jaina vakIla, jinhoMne jainadharma aura jaina saMsthAoM ke vikAsa ke lie aneka racanAtmaka kArya kie| ___ Apake pitA zrI candramala jI dehalI meM kUcA paramAnanda meM rahate the| Apake mAtA-pitA jinopAsaka the aura jainadharma tathA jaina niyamopaniyamoM para unakI dRr3ha AsthA thii| Apake pitA jI ne AjIvana dahI kA parityAga kara diyA thaa| eka bAra ve rugNa hue aura DaoNkTara ne unheM dahI khAne ke lie khaa| unhoMne DaoNkTara se kahA, mujhe rugNAvasthA meM hI mRtyu svIkAra hai, para apane tyAga ko khaNDita karanA svIkAra nhiiN| caMpatarAya ke jIvana meM bhI mAtA-pitA ke dhArmika saMskAra yathArUpa prakaTa hue| bacapana meM hI Apa apane vaMzaja sohanalAla bAMkelAla ke yahAM goda cale ge| ve bahuta dhanI aura dharmAtmA the| unhoMne ApakI zikSA kA uccastarIya prabandha kiyaa| seMTa sTIphana kAleja kI par3hAI kI pUrNatA para bairisTarI par3hane ke lie Apako iMglaiMDa bhejA gyaa| 1897 meM bairisTarI kI par3hAI pUrNa kara Apa svadeza lauTa aae| Ayu ke sAtha-sAtha jaina dharma ke saMskAra bhI Apa meM paripakva hote ge| Apane jhUThe mukadame na lene kA praNa kiyA thaa| adAlata meM Apane sadaiva satya ko satya kahA aura asatya ko parAsta kiyaa| Apane apanI buddhimattA se kaI logoM ko phAMsI ke phande se bhI bacAyA thaa| jaina jagata aura bhAratIya samAja meM ApakA kAphI yaza aura sammAna thaa| ___ Apa kucha samaya taka (1922 meM) lakhanaU digambara jaina mahAsabhA adhivezana ke adhyakSa bhI rhe| bAda meM Apane digambara jaina pariSad kA gaThana kiyaa| jaina tIrtha zrI sammeda zikhara ke vikAsa aura saMrakSaNa meM Apane kAphI yogadAna diyA aura apanI AvAja laMdana privI kauMsila taka phuNcaaii| laMdana meM hI Apane RSabha jaina lAyabrerI kI sthApanA bhI kii| Apane 'jaina laoN' kA nirmANa karAyA aura deza-videza meM jaina dharma para Apane kaI bAra bhASaNa diyaa| jaina purAtAtvika khoja aura jaina sAhitya ke vikAsa meM bhI ApakA yogadAna sadaiva smaraNIya rhegaa| ... jaina caritra koza ... - 173 ...
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ caMpA seThAnI rAjagRha nagara kI eka samRddha mhilaa| (dekhie-kRtapuNya) caturaMgacaMdra . kaMcanapura nareza / eka nyAyanIti sampanna, bhakta hRdaya aura zramaNopAsaka smraatt| usane bhagavAna mahAvIra svAmI se zrAvaka ke dvAdazavrata grahaNa kie the, jinakA vaha pUrNa yatna aura samarpita mana se pAlana karatA thaa| eka dina saMdhyA-sAmAyika ke lie rAjA apane sAdhanA kakSa meM phuNcaa| ghRtadIpa kI sAtvika rozanI kakSa meM vyApta thii| rAjA ne sAmAyika grahaNa kI aura nizcala deha aura ekAgra mana se kAyotsarga meM khar3e ho ge| unhoMne apanI dRSTi ko ghRtadIpa kI lau para susthira karate hue saMkalpa kiyA ki jaba taka lau jalatI rahegI, taba taka ve akhaNDa samAdhi meM tanmaya bane rheNge| isa vajra saMkalpa ke sAtha sumeru kI taraha aDola banakara rAjA khar3e ho ge| eka prahara bItane ko AyA, dIpa kA ghRta cukane lgaa| kakSa paricArikA dAsI ne rAjA kI sAdhanA meM vighna utpanna na ho, isa vicAra se dhIre se vahAM jAkara dIpa ko punaH ghRta se pUrNa kara diyaa| dAsI ke isa kArya ko dekhakara rAjA apane mana meM kiMcit bhI vicalita nahIM hue| unakA saMkalpa sudRr3ha se sudRr3hatara banatA gyaa| jaba-jaba ghRta cukane ko AtA, dAsI dIpa ko ghRta se pUrNa kara detii| praharoM prahara bIta ge| rAjA ko vizeSa sAdhanA meM tanmaya jAnakara rAjamahala ke kisI bhI sadasya ne unakI sAdhanA meM vighna upasthita karanA ucita nahIM smjhaa| Akhira apalaka / aDola samAdhi meM rahate hue hI rAjA dehotsarga kara svargastha ho ge| kahate haiM ki mahArAja caturaMgacaMdra kA thor3A AyuSya aura zeSa hotA to ve jisa bhAvabhUmi para vihAra kara rahe the, vahAM se sIdhe mokSa meM jaate| AyuSya pUrNa kara rAjA bArahaveM devaloka meM ge| vahAM se AyuSya pUrNa kara eka bhava manuSya kA lekara nirvANa ko prApta kreNge| caturmukha ___ vartamAna avasarpiNI kAla ke saptama naard| (dekhie-nArada) camara bhagavAna sumatinAtha ke sau gaNadharoM meM se prthm| cANakya eka vidvAna aura catura rAjanItijJa brAhmaNa, jisakA nIti sambandhI likhA huA 'cANakya nIti' nAmaka grantha Aja bhI vizva prasiddha hai| vaha itanA buddhimAna aura catura brAhmaNa thA ki sAdhanahIna hote hue bhI usane nandarAjya ko ukhAr3akara caMdragupta nAmaka yuvaka ko rAjapada para adhiSThita kiyaa| vahI itihAsa prasiddha caMdragupta maurya bhAratavarSa ke sabase zaktizAlI rAjAoM meM parigaNita hotA hai| cANakya kA janma caNaka grAmavAsI eka vidvAna brAhmaNa ke ghara meM huaa| cANakya ke pitA caNI brAhmaNa hote hue bhI nirgrantha paramparA ke zrAvaka the| unakI mAtA bhI zramaNopAsikA thii| janma se hI cANakya ke mukha meM battIsa dAMta the| eka bAra eka jaina AcArya caNI ke ghara para ruke| caNI ne apane putra kA bhaviSya AcArya zrI se puuchaa| AcArya zrI ne pharamAyA-janma se hI jisa zizu ke mukha meM pUre dAMta hoM, vaha rAjA banatA hai| putra kA bhaviSya sunakara pitA prasanna nahIM huaa| usakI mAnyatA thI ki rAjA marakara naraka meM ... 174 .. - jaina caritra koza ...
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtA hai| brAhmaNa nahIM cAhatA thA ki usake putra ko naraka meM jAnA pdd'e| usane lalATa-rekhA ko miTAne ke lie putra ke dAMtoM ko ghisA diyaa| vaisA karake usane punaH AcArya se putra kA bhaviSya pUchA to AcArya zrI ne kahA, aba yaha rAjA to nahIM banegA, para deza kA bhAgya vidhAtA avazya bnegaa| rAjA bhI isakI AjJA maanegaa| kAlakrama se cANakya yuvA huaa| zikSA-dIkSA pUrNa hone para eka brAhmaNa kanyA se usakA vivAha huaa| . para cANakya kI Arthika sthiti bahuta dayanIya thii| usI kAraNa pIhara meM vivAha ke prasaMga para usakI patnI ko tiraskRta honA pdd'aa| isa se dukhita hokara cANakya nanda rAjA ke pAsa dAna pAne kI AzA meM gyaa| para saMyoga se rAjA ne use apamAnita kara binA kucha die hI bhagA diyaa| rAjA ke tiraskAra ne cANakya meM pratizodha kI Aga jalA dii| usane nanda sAmrAjya ke vinAza kA saMkalpa kara liyaa| dara-badara bhaTakate hue cANakya morapoSaka gAMva meM gyaa| vahAM grAma ke adhipati kI putrI ko garbhAvasthA meM caMdrapAna kA dohada utpanna huA thaa| parantu dohada pUrNa na ho pAne se vaha mahilA durbala ho gaI thii| grAma-adhipati se isa zarta para cANakya ne dohada pUrti karAI ki usakI putrI se utpanna saMtAna para usakA adhikAra hogaa| kAlakrama se grAma-adhipati kI putrI putravatI bnii| putra kA nAma caMdragupta rakhA gyaa| caMdragupta meM bacapana se hI rAjA ke guNa prakaTa hone lage the| vaha bAlakoM ko ekatrita kara letA aura unakA rAjA banakara nyAya krtaa| udhara cANakya punaH usa gAMva meM AyA aura caMdragupta ko apane sAtha le gyaa| usane caMdragupta ko zikSita-dIkSita kiyaa| caMdragupta yuvA ho gyaa| yuvA caMdragupta ke sAtha milakara cANakya ne eka choTI-sI senA taiyAra kI aura pATaliputra para AkramaNa kara diyaa| nandarAjA kI vizAla vAhinI ke samakSa caMdragupta kI senA ke paira zIghra hI ukhar3a ge| cANakya aura caMdragupta jAna bacAkara bhAga khar3e hue| ___eka vRddhA se cANakya ko zikSA-sUtra milA ki sIdhe rAjadhAnI para AkramaNa karane ke sthAna para pahale sImAnta gAMvoM para AkramaNa kiyA jaae| choTe-choTe grAmoM ko vijaya karate hue rAjadhAnI para vijaya kI jaae| usI avadhi meM himAlaya pradezIya parvata nAmaka eka rAjA se cANakya ne maitrI sthApita kii| parvata kI sahAyatA aura caMdragupta ke zaurya ke bala para cANakya ne pATaliputra para vijayI dhvaja phaharA diyaa| nandarAjA dharmadvAra se apane prANoM kI bhIkha mAMgakara anyatra calA gyaa| cANakya kI nItiyoM aura dUradarzitA pUrNa nirdezana se caMdragupta ne pATaliputra ko rAjadhAnI banAkara sampUrNa bhAratavarSa para zAsana kiyaa| cANakya kI nItiyoM ke kAraNa hI caMdragupta ke zAsana kAla meM bhArata 'sone kI cir3iyA' nAma se vizva meM vikhyAta huaa| ___bhAratavarSa ke mahAmaMtrI ke garimAmayI pada para rahate hue bhI cANakya ne atyanta sAdagI kA jIvana jiiyaa| vaha eka jhoMpar3I meM rahatA thA aura jhoMpar3I meM jIvanopayogI atyanta alpa sAdhana maujUda the| caMdragupta ke pazcAt usakA putra bindusAra rAjagaddI para baitthaa| taba bhI cANakya mahAmaMtrI thaa| kucha vidveSI logoM ne bindusAra ke hRdaya meM cANakya ke prati vibhrama utpanna kara diyaa| bindusAra kI dRSTi ko pahacAnakara cANakya virakta ho gayA aura usane jaMgala meM jAkara AmaraNa anazana kara liyaa| bindusAra ko apanI bhUla kA anubhava huA aura vaha cANakya ko lauTAne ke lie jaMgala meM gayA para cANakya ne lauTane se inkAra kara diyaa| anazanapUrvaka dehotsarga kara cANakya maharddhika deva bnaa| -upadeza pada-gAthA 7, vRtti cAmuNDArAya I. kI 10vIM sadI kA eka pratibhAzAlI, zaktizAlI aura dharmaprANa mahAmaMtrI aura senaapti| cAmuNDArAya ..jaina caritra koza ... - 175 ...
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaMgavaMza ke rAjA rAcamalla satyavAkya caturtha kA mahAmaMtrI thaa| vaha bahuta buddhimAna aura kuzala yoddhA thaa| isIlie maMtrIpada ke sAtha hI senApati pada bhI usake pAsa thaa| usane kaI yuddhoM meM apanA adbhuta parAkrama dikhaayaa| usake nAmamAtra se zatrudala meM cintA aura bhaya vyApta ho jAtA thaa| gaMga vaMza ke tIna rAjAoM ke rAjyakAla meM cAmuNDarAya ne mantrIpada kA dAyitva nirvahana kiyaa| cAmuNDArAya kI mAtA kA nAma kAlaladevI thA, jo jaina dharma kI ananya anurAgiNI thii| usa yuga ke vidvAna jaina muni zrI nemicaMdrAcArya kA cAmuNDArAya para vizeSa prabhAva rhaa| cAmuNDArAya jaina dharma kA ananya upAsaka thaa| jina zAsana kI unnati ke usane kaI kArya kie| usane kaI jinAlayoM kA nirmANa kraayaa| usake dvArA nirmita karAI gaI gommaTezvara bAhubalI kI 57 phuTa kI pratimA zilpakalA kA adbhuta namUnA hai, jo vizva ke AzcaryoM meM ginI jAtI hai| yaha pratimA vindhyagiri nAmaka parvata para sthita hai, jo karnATaka ke hAsana jile meM hai| isa pratimA kI bhArI khyAti hai| vizva ke kone-kone se loga ise dekhane ke lie Ate haiN| isa pratimA kI apanI kucha vizeSatAeM haiN| isa para kabhI dhUla nahIM jamatI, isakI chAyA nahIM par3atI aura isa para pakSI nahIM baitthte| I.sa. 990 ke Asa-pAsa cAmuNDArAya kA svargavAsa huaa| citta zvetAmbikA nagarI kA dharmaniSTha aura nIti kuzala mahAmAtya, jisake kuzala upakrama se rAjA pradezI nAstika se Astika aura hiMsaka se ahiMsaka banA thaa| (dekhie-rAjA pradezI) citta muni ___ uttarAdhyayana aura triSaSThizalAkApuruSa caritra ke anusAra eka niraticAra saMyama ke ArAdhaka muniishvr| unhoMne mokSapada prApta kiyA thaa| (dekhie-brahmadatta cakravartI) citragati ___ cakravartI samrATa sUrateja kA putra / vinIta aura sAhasI raajkumaar| kAlakrama se citragati yuvA huaa| aneka kalAoM aura vidyAoM meM vaha nipuNa bana gyaa| vaha karuNAzIla yuvaka thaa| paropakAra meM use vizeSa Ananda kI prApti hotI thii| usane apane jIvana meM paropakAra ke kaI kArya kie| pUrvajanmoM ke sneha ke kAraNa saMyogoM kI saMracanA huI aura usakA vivAha zivamaMdira nagara ke rAjA anaMgasiMha kI putrI ratnavatI ke sAtha huaa| ananya prItibhAva ko jIte hue citragati aura ratnavatI ne zrAvaka dharma dhAraNa kiyaa| kAlakrama se citragati ne rAjapada kA upabhoga kiyA aura aMtima vaya meM ratnavatI sahita usane jinadIkSA grahaNa kii| vizaddha cAritra kI ArAdhanA karate hue ve donoM mahendrakalpa devaloka meM deva pada ke adhikArI bne| pralamba kAla taka unhoMne svargIya sukhoM kA upabhoga kiyaa| devabhava se pAMcaveM bhava meM ve donoM kramazaH ariSTanemi aura rAjImatI ke rUpa meM jnme| ariSTanemi jaina dharma ke bAisaveM tIrthaMkara the| citralekhA kanakAvatI nagara kI rAjakumArI aura vaccharAja kI prinniitaa| (dekhie-haMsarAja) citrazreNI kaliMga deza ke vasantapura nagara kA pitRbhakta, sadguNI aura surUpa raajkumaar| ... 176 .. ... jaina caritra koza ....
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ citrazreNI ke pitA vIrazreNI vasantapura ke nareza the| eka dina prajA ne rAjA se zikAyata kI ki rAjakumAra citrazreNI kI surUpatA nagara kI kanyAoM aura kulavadhuoM ke amaryAdita AcaraNa kA kAraNa bana rahI hai| isalie rAjakumAra ke nagara meM svacchanda vihAra para pratibandha lagAyA jaae| prajA ko putravat prema karane vAle nareza vIrazreNI ne apane nirdoSa putra citrazreNI ko dezanirvAsana kA Adeza de diyaa| citrasena grAmoM-nagaroM meM paribhramaNa karate hue ratnapura nAmaka nagara meM phuNcaa| vahAM bhI usakA rUpa AkarSaNa kA kendra bana gyaa| vahAM kI rAjakumArI padmAvatI ne yaha praNa kiyA thA ki vaha usI yuvaka se vivAha karegI, jo rUpa meM usase ikkIsa hogaa| phalataH citrazreNI ke rUpa para vaha mugdha ho gii| usake pitA ne citrazreNI ke sAtha usakA vivAha sampanna kara diyaa| nareza kI prArthanA para citrazreNI ratnapura meM hI rahane lgaa| bhagavAna mahAvIra apane dharmasaMgha ke sAtha kaliMga deza ke kumArI parvata para samavasRta hue| pUre deza meM prabhu ke padArpaNa kA susaMvAda vyApta ho gyaa| citrazreNI bhI prabhu ke darzanoM ke lie gyaa| usake pitA mahArAja vIrazreNI bhI prabhu kI pariSad meM upasthita the| vIrazreNI prabhu kI dezanA sunakara munidIkSA lene ko tatpara ho ge| unhoMne putra citrazreNI ko rAjapada dekara ArhatI pravrajyA aMgIkAra kara lii| citrazreNI aura padmAvatI ne zrAvaka dharma kI dIkSA dhAraNa kii| kAlAntara meM citrazreNI aura padmAvatI ne bhI nirgrantha dharma meM praveza kara AtmakalyANa kiyaa| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA (bhAga 1) citrasena kaliMga deza kI rAjadhAnI vasantapura ke rAjA vIrasena kA putra / apUrva aura adbhuta rUpa-guNa sampanna raajkumaar| kahate haiM ki citrasena kAmadeva ke samAna rUpavAna thaa| jaba vaha nagara meM ghUmane nikalatA to kulIna bAlAeM aura vivAhita nAriyAM kuladharma aura mAna-maryAdA ko bhUlakara ekaTaka use dekhane lagatI thiiN| pratidina aisA hI hone lagA to nagara ke bar3e-bUr3he nAgarika cintita hue| unhoMne milakara ukta samasyA rAjA ke samakSa rkhii| rAjA bhI gaMbhIra ho gyaa| usane nAgarikoM ko Azvasta kara lauTA diyaa| rAjA ne gahana gaMbhIra cintana ke pazcAt apane putra ko deza nirvAsana kA Adeza de diyaa| usa adbhuta aura dukhada Adeza ke pIche rAjA kI eka hitAkAMkSA yaha thI ki dezATana se usakA putra apane bhAgya kI parIkSA bhI kregaa| pitA ke Adeza ko zirodhArya kara citrasena apane nagara se cala diyaa| maMtrIputra ratnasAra rAjakumAra kA mitra thaa| so usane bhI mitra kA anugamana kiyaa| donoM mitra kaI varSoM taka deza-videzoM meM bhramaNa karate rhe| eka jagaha eka devamaMdira meM eka prastara-putalI ko dekhakara rAjakumAra kA hRdaya anurAga se bhara gyaa| eka jJAnI muni se usane apane hRdaya kI sthiti nivedita kii| isa para muni ne spaSTa kiyA ki vaha prastara-putalI padmapura nagara ke mahArAja padmaratha kI putrI padmAvatI kI pratimA hai| padmAvatI aura citrasena pUrvajanma meM haMsa-yugala the| isIlie padmAvatI kI pratimA ko dekhate hI citrasena usa para anurakta ho gayA hai| citrasena kI prArthanA para muni ne usakA pUrvabhava use isa prakAra sunAyA citrasena! pUrvajanma meM tuma haMsa the aura padmAvatI haMsinI thii| tumhAre do navajAta putra bhI the| eka bAra tuma putroM ke lie jalAzaya se jala lene gae to sahasA vana meM Aga laga gii| haMsinI tumhArI pratIkSA karatI rahI, para jalAzaya dUra hone ke kAraNa tuma samaya para nahIM pahuMca ske| isase haMsinI ke hRdaya meM nara ke prati ... jaina caritra koza ... - 177 ...
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ vitRSNA ke bhAva paidA ho ge| vaha apane baccoM ke sAtha agni meM jala mrii| bAda meM tuma vahAM pahuMce aura patnI tathA putroM ko jalate dekhakara tumane bhI agni meM kUdakara prANa tyAga die| vahAM se AyuSya pUrNa kara haMsinI rAjakumArI padmAvatI banI hai aura haMsa prANa tyAga kara tumhAre rUpa meM utpanna huA hai| apanA pUrvajanma sunakara citrasena kA anurAga bhAva zataguNita ho gayA / vaha apane mitra ratnasAra ke sAtha padmapura nagara meM phuNcaa| usane haMsa-haMsinI ke pUrvajanma ko spaSTa karane vAle tIna citra banAe aura kisI taraha rAjakumArI taka pahuMcA die / adbhuta citroM ko dekhakara padmAvatI ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| pariNAmataH vaha bhI apane pUrvajanma ke pati se milane ke lie lAlAyita ho gaI / ratnasAra rAjakumArI se milA aura use svayaMvara Ayojita karane ke lie yojanA smjhaaii| Akhira rAjakumArI kA svayaMvara Ayojita kiyA gyaa| aMtaHprareNA se hI sAdhAraNa veza meM upasthita citrasena ko rAjakumArI ne pahacAna liyA aura usake gale meM varamAlA DAla dI / upasthita rAjAoM aura rAjakumAroM ne isa bAta kA virodha kiyA ki rAjakumArI ne eka sAdhAraNa yuvaka ko vara rUpa meM cunakara unakA apamAna kiyA hai| isa para ratnasAra ne citrasena kA rAjakumAra rUpa meM paricaya diyA to sabhI ne mauna sAdha liyA / kucha dina padmapura meM bitAkara citrasena aura ratnasAra padmAvatI ke sAtha apane nagara meM lauTa Ae / pitA ke bAda citrasena rAjA bnaa| usane nyAyanItipUrvaka prajA kA pAlana kiyA aura aMtima vaya meM padmAvatI ke sAtha pravrajita hokara devalokagamana kiyaa| kAlakrama se ve donoM mokSa meM jaaeNge| - citrasena - padmAvatI caritra citrasenA kanakAvatI nagara kI rAjakumArI aura vaccharAja kI prinniitaa| (dekhie-haMsarAja) (ka) citrAMgada eka vRddha citrakAra / ( dekhie- kanakamaMjarI) (kha) citrAMgada mahArAja zAntanu kA rAnI satyavatI se utpanna putra / ( dekhie-satyavatI) cilAtIputra rAjagRha nivAsI dhannA sArthavAha ke ghara meM kAma karane vAlI cilAtI nAmaka dAsI kA putra / jaba vaha bAraha-teraha varSa kA huA to seTha ne apanI alpavayaskA putrI suSamA ko khilAne aura khelane kA kAryabhAra use sauMpa diyaa| suSamA aura cilAtIputra kA pArasparika anurAga pragAr3ha ho gayA / cilAtIputra durvyasanI hone ke kAraNa avasara pAkara suSamA se kuceSTAeM bhI kara detA thA / seTha dvArA dekha lie jAne para cilAtIputra ko DAMTa-phaTakArakara ghara se nikAla diyA gyaa| yahAM-vahAM bhaTakatA huA vaha rAjagRha ke bAhara siMhapallI nAmaka coroM kI pallI meM pahuMca gyaa| pallI kA svAmI vijaya nAmaka cora pAMca sau coroM kA saradAra thA aura usakA apanA ikalautA putra mara cukA thaa| usane cilAtIputra ko apanA putra banA liyA aura samasta caurya kalAoM meM zIghra hI use siddhahasta banA diyaa| vijaya cora kI mRtyu ke pazcAt cilAtIputra coroM kA saradAra bana gyaa| vaha vijaya cora se bhI bar3A cora banA / zIghra hI usakA AtaMka magadha pradeza meM vyApta ho gyaa| eka bAra use suSamA kI smRti ho AI / usane coroM ko bulAkara hidAyata dI ki rAtri meM rAjagRhavAsI * jaina caritra koza *** *** 178
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhannA seTha ke ghara corI kI jAegI aura usake dhana ke sAtha-sAtha usakI putrI suSamA kA apaharaNa bhI kiyA jaaegaa| corI meM prApta samasta dhana tumhArA hogA aura akelI suSamA merI hogii| taya yojanAnusAra dhannA ke ghara corI kI gii| cilAtIputra ne soI huI suSamA ko kandhe para uThA liyaa| para usI samaya dhannA seTha kI AMkha khula gii| cora bhaage| dhannA ne apane pAMcoM putroM aura kucha rAjya karmacAriyoM ke sAtha coroM kA pIchA kiyaa| kucha hI dUra jAkara coroM ko lagA ki ve pakar3a lie jaaeNge| dhana kI gaThar3iyAM DAlakara ve bhAga ge| ArakSiyoM ne dhana baTorA aura lauTa ge| para dhannA aura unake putroM ke lie to suSamA ko prApta karanA lakSya thaa| ve pUre vega se cilAtIputra ke pIche bhAgate rhe| jaMgala meM pahuMcakara cilAtIputra ke pAMva javAba dene lge| seTha aura usake putra usake nikaTa hI pahuMca cuke the| aise meM usane suSamA kA sara kATa diyA aura use lekara tIvra vega se bhaagaa| suSamA kA dhar3a dekhakara seTha aura usake putroM ke hausale pasta ho ge| ve vahIM ruka ge| cilAtIputra bhAgA jA rahA thaa| sahasA use vicAra AyA ki yaha bhI koI jIvana hai ! bhAgate raho, palapala bhaya ke sAe meM jIo! tabhI eka vRkSa ke nIce dhyAnastha eka zramaNa para usakI dRSTi pdd'ii| usane vicAra kiyA-saccA jIvana to yaha hai! kitanI zAnti hai! vaha muni ke pAsa gyaa| talavAra aura suSamA kA sara eka ora rakhakara usane muni se zAnti kA upAya puuchaa| rakta se sane zarIra vAle yuvaka ko dekhakara muni ko lagA ki eka bhaTakI huI AtmA mArga kI talAza meM hai| muni ne use zAnti kA upAya batAyA- upazama, viveka, sNvr| __eka vRkSa ke nIce baiThakara cilAtIputra vicAramagna ho gyaa| usane zabdoM ke arthoM para cintana kiyA ki upazama kA artha hai krodha kI agni ko zAnta krnaa| viveka kA artha hai parigraha kA parityAga aura saMvara kA artha hai indriyoM kA nigraha krnaa| aisA karane vAle vyakti ko hI zAnti milatI hai| cilAtIputra kA cintana gahana hotA gyaa| udhara rakta kI gaMdha se AkRSTa banI vajramukhI cIMTiyAM usake zarIra ko cUMTa-cUMTa kara khAne lagIM, para upazama kA pATha vaha par3ha cukA thaa| pUrNa zAnta bhAva se usane usa pIr3A kA garalapAna kiyaa| cIMTiyoM ne usakA zarIra chalanI kara diyaa| samabhAva se prANa tyAga kara cilAtIputra devaloka meM gyaa| -jJAtAdharmakathAMga sUtra culanI ___ eka duSTacaritra raanii| antima cakravartI brahmadatta usI ke garbha se utpanna huA thaa| (dekhie-brahmadatta) culanIpitA zrAvaka vArANasI nagarI kA eka dhana-dhAnya sampanna gaathaapti| upAsakadazAMga sUtra meM usakA caritra savistAra citrita huA hai, jisake anusAra vaha caubIsa karor3a svarNamudrAoM tathA assI hajAra gauoM kA svAmI thaa| bhagavAna mahAvIra kI vANI sunakara usane zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA thaa| vaha dRr3hadharmI zrAvaka thaa| kisI samaya jaba vaha apanI pauSadhazAlA meM baiThA dharma jAgaraNa kara rahA thA, usa samaya eka mithyAtvI deva ne usakI dharmadRr3hatA kI kaThora parIkSA lii| deva ne usake tIna putroM kI hatyA kara dI aura unake rakta se usake zarIra ko siiNcaa| isa para bhI vaha calita na huaa| tadanantara deva ne usakI mAtA bhadrA ko usake samakSa upasthita kiyA aura usa para prahAra karane ko tatpara huaa| culanIpitA kA citta mAtA ke prati atyanta zraddhA aura mamatva se pUrNa thaa| mAM para mRtyu kA kSaNa vaha dekha na skaa| mAtRrakSA ke lie vaha zora karatA huA duSTa deva ko pakar3ane lpkaa| devatA AkAza meM ur3a gyaa| usake hAtha meM eka staMbha aayaa| ... jaina caritra koza ... -- 179 ...
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ zora sunakara bhadrA pauSadhazAlA meM aaii| usake pUchane para culanIpitA ne sArI bAta mAtA ko btaaii| tattvajJA bhadrA saba samajha gaI ki kisI deva kI hI yaha mAyA thii| usane culanIpitA ko zAnta aura santuSTa kiyA aura sarvakuzalatA se avagata kraayaa| culanIpitA ne prAyazcitta se apane vratoM kI vizuddhi kii| aneka varSoM taka zrAvaka dharma kA pAlana kara vaha prathama devaloka meM gyaa| vahAM se mahAvideha kSetra meM janma lekara mokSa jaaegaa| cullazataka zrAvaka - bhagavAna mahAvIrakAlIna AlaMbhikA nagarI kA rahane vAlA eka vaibhavasampanna sadgRhastha / vaha aThAraha koTi sonayoM tathA dasa-dasa hajAra gAyoM ke chaha gokuloM kA adhipati thaa| usakI patnI kA nAma bahulA thaa| pati-patnI ne bhagavAna mahAvIra se zrAvaka dharma kI dIkSA lI thii| eka rAtri meM jaba cullazataka pauSadha kI ArAdhanA kara rahA thA to eka mithyAmati deva ne use bhayAnaka upasarga die| dharma se calita karane ke lie deva ne usake tInoM putroM kI hatyA kara dI aura unake rakta ko kar3Ahe meM ubAlakara usake zarIra para garma rakta ke chIMTe die| para cullazataka avicalita rhaa| vismita deva itane se hI santuSTa na huaa| usane cullazataka ko cetAvanI dI ki vaha usake samasta dhana ko galI aura bAjAroM meM bikhera degaa| vaha anna ke dAne-dAne ke lie mohatAja ho jaaegaa| cullazataka ke hRdaya meM dhana kA AkarSaNa zeSa thaa| so vaha calita ho gyaa| apane dhana kI rakSA ke lie daur3A to eka staMbha se TakarA gyaa| apanA kAma karake deva adRzya ho gyaa| ___ kolAhala sunakara bahulA daur3akara pauSadhazAlA meM aaii| usane pati ko zAnta kiyaa| cullazataka samajha gayA ki yaha devamAyA thI aura vaha parIkSA meM asaphala ho cukA hai| usane apane mana meM base lobha ko dhikkArA aura alobha kI sAdhanA ke lie dRr3ha saMkalpI bana gyaa| kAlAntara meM mAsika saMlekhanA sahita deha visarjita kara prathama svarga meM gyaa| vahAM se cyava kara vizuddha saMyama kI ArAdhanA kara mokSa meM jaaegaa| ceTaka rAjA ___ mahAvIrayugIna vaizAlI ke adhizAstA tathA vizva meM gaNataMtrIya zAsana praNAlI ke praNetA prathama puruss| vaizAlI gaNataMtra meM nau mallI tathA nau licchavI jAti ke aThAraha rAjA the| mahArAja ceTaka usa gaNa ke adhyakSa the| ceTaka mUlataH jaina rAjA the| bhagavAna mahAvIra kI mAtA unakI bahana thii| unhoMne bAraha vrata aMgIkAra kie the| sthUla hiMsA ke tyAgI hote hue bhI unheM rAjadharma kI rakSA tathA mAnavIya mUlyoM kI rakSA ke lie aneka bAra yuddhoM meM utaranA pdd'aa| ceTaka-koNika saMgrAma itihAsa prasiddha yuddha hai| yahAM ceTaka kI zaraNAgatavatsalatA ke darzana hote haiN| unakA yaha praNa thA ki ve eka dina ke yuddha meM eka hI bANa chodd'eNge| unakA vaha ekamAtra bANa amogha hotA thaa| 'ceTaka-koNika' saMgrAma ke prathama dasa dinoM meM hI unhoMne koNika ke kAlakumAra Adi dasa bhAiyoM ko dharAzAyI kara diyA thaa| Akhira koNika dvArA deva sahAyatA prApta kara lie jAne ke kAraNa ceTaka ko parAjita honA pdd'aa| samAdhi-mRtyu kA varaNa kara ve bArahaveM devaloka meM ge| ... mahArAja ceTaka kI sAta putriyAM thIM, jinake nAmaka kramazaH isa prakAra haiM-1. prabhAvatI, 2. padmAvatI, 3. mRgAvatI, 4. jyeSThA, 5. zivA, 6. sujyeSThA aura 7. celnaa| sujyeSThA ke atirikta zeSa chaha usa yuga ke prasiddha rAjAoM ke sAtha vivAhita huI thiiN| sujyeSThA kaumAryAvasthA meM hI sAdhvI bana gaI thii| -Avazyaka kathA ... 180 ... ... jaina caritra koza ...
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ celanA rAnI celanA vaizAlI nareza gaNAdhyakSa mahArAja ceTaka kI sAta putriyoM meM se sabase choTI putrI thii| vaha zIlavatI aura susaMskArI kanyA thii| usakA lAlana-pAlana atyadhika lAr3a-pyAra se huA thaa| celanA kI bar3I bahana kA nAma thA sujyesstthaa| vaha bhI parama rUpavAna kanyA thii| eka bAra usakI saundarya-kathA sunakara magadha nareza zreNika usase vivAha karane ko lAlAyita ho gyaa| usane apanA vaivAhika prastAva mahArAja ceTaka ke pAsa bhejaa| para ceTaka kA yaha saMkalpa thA ki ve apanI sabhI putriyoM kA vivAha jaina kula meM kreNge| usa samaya taka zreNika bauddha dharmAnuyAyI the| phalataH ceTaka ne zreNika kA prastAva asvIkAra kara diyaa| parantu zreNika kisI bhI vidhi se sujyeSThA se vivAha karanA cAhatA thaa| pitA kI icchA abhayakumAra ko jJAta huI to usane sujyeSThA-zreNika vivAha sampanna karAne ke lie eka yojanA banAI aura usa yojanA para vaha kArya karane lgaa| vaha vyApArI banakara vaizAlI gyaa| vahAM usane dAsiyoM ke mAdhyama se rAjakumArI sujyeSThA ke mana meM mahArAja zreNika ke prati anurAga utpanna kara diyaa| tadanantara usane dUra jaMgaloM se sujyeSThA ke mahala taka suraMga kA nirmANa kraayaa| sAtha hI usane sujyeSThA ko nizcita samaya batA diyA ki ukta samaya para mahArAja zreNika suraMga mArga se use lene aaeNge| sujyeSThA aura celanA meM pArasparika ghaniSTha prema thaa| ve donoM eka dUsarI ke binA raha nahIM sakatI thiiN| ve sAtha-sAtha rahatI, khAtI aura TahalatI thiiN| so una donoM ne yaha saMkalpa kiyA ki donoM hI mahArAja zreNika ke sAtha jAeMgI aura unakI rAniyAM bneNgii| isa sambandha meM unhoMne abhaya kumAra ko bhI avagata karA diyaa| nirdhArita samaya para suraMga mArga se apane battIsa aMgarakSakoM ke sAtha mahArAja zreNika sujyeSThA ke mahala para phuNce| sujyeSThA aura celanA pahale se hI pratIkSArata thiiN| parantu ThIka prasthAna ke kSaNa meM sujyeSThA ko smaraNa AyA ki vaha apanI ratnamaMjUSA sAtha lAnA bhUla gaI hai| vaha ratnamaMjUSA lene ke lie punaH mahala meM calI gii| parantu usI kSaNa mahala ke rakSaka sainika sajaga ho ge| mahArAja zreNika celanA ko sAtha lekara ravAnA ho ge| unake aMgarakSakoM ne sainikoM kA mArga roka liyA aura sabhI ne apane prANoM kI Ahuti dekara bhI sainikoM ko zreNika taka nahIM pahuMcane diyaa| celanA magadhadeza kI paTarAnI bnii| zreNika kA usake prati vizeSa anurAga thaa| para donoM meM eka bAta thI, jo viparIta thI, vaha thI dhrmbhinntaa| zreNika bauddha dharmAvalambI the to celanA jaina dharmAvalambI thii| donoM eka-dUsare ko apane-apane mata kI ora AkarSita karane ke lie prayAsarata rahate the| Akhira eka dina usa samaya celanA kI prasannatA kA pArAvAra na rahA, jaba use jJAta huA ki usake pati ne anAthI muni se jaina saMskAroM kI dIkSA le lI hai| celanA aura zreNika bhagavAna mahAvIra ke ananya upAsaka the| rAjagRha nagara para bhagavAna kI vizeSa kRpA rhii| bhagavAna ne apanI kaivalya avasthA ke aneka varSAvAsa rAjagRha nagarI meM bitaae| celanA aura zreNika bhagavAna kI upasthiti kA pUrA lAbha uThAte the| ___eka ghaTanA ne celanA ke prati zreNika kA prema zataguNita kara diyaa| eka dina celanA aura mahArAja zreNika bhagavAna ke darzanoM ke lie ge| yaha eka kar3akar3AtI sarda subaha thii| celanA aneka UnI vastra dhAraNa kie hone para bhI zIta se kAMpa rahI thii| aise meM usane eka alpavastradhArI muni ko dhyAnalIna dekhaa| usa muni kI zItajayI sAdhanA se celanA atyanta prabhAvita huii| usane mana hI mana vicAra kiyA-eka maiM hUM, jo ... jaina caritra koza ... - 181 ....
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ itane vastra dhAraNa karake bhI zIta se kAMpa rahI hUM aura eka ye mahAmuni haiM, jo alpa vastra ke sAtha akaMpa khar3e haiN| rAta meM mahArAnI celanA soI to usakA eka hAtha kaMbala se bAhara raha gyaa| sardI se usakA hAtha ThiThura gyaa| usane hAtha ko kaMbala meM khIMca liyaa| usa ardhanidrita avasthA meM usake mukha se nikalA - usakA kyA hAla hogA, kaise saha rahA hogA vaha isa zIta ko ! sahasA celanA ke ye zabda rAjA zreNika ke kAnoM meM bhI pdd'e| rAnI nidrita avasthA meM kise smaraNa kara rahI hai ? durAzaMkAoM se pUrita bana gayA rAjA kA mAnasa / usake bhItara bhayAnaka kSobha jAga gyaa| subaha hone para zreNika apane kakSa se bAhara aae| sAmane abhaya ko pAkara unhoMne Adeza diyA- celanA ke mahala meM Aga lagA do ! kahakara zreNika bhagavAna ke darzanoM ke lie cale ge| abhayakumAra ne buddhimattA se kArya kiyA aura mahala ke parisara ke eka kone meM ghAsa-phUsa ekatrita karAkara usameM Aga lagavA dii| udhara zreNika bhagavAna ke pAsa phuNce| zreNika kI manovyathA ke upacAra ke lie bhagavAna ne saprasaMga kahA - mahArAja ceTaka kI sAtoM putriyAM parama zIlavatI nAriyAM haiN| bhagavAna kI bAta sunakara zreNika cauNkaa| usane rAta vAlI bAta bhagavAna se kahI aura pUchA, bhagavan ! celanA nidrA meM kise smaraNa kara rahI thI ? bhagavAna ne pahale dina celanA dvArA dekhe gae muni aura unakI zItajayI sAdhanA se usake prabhAvita hone kI pUrI ghaTanA sunAte hue kahA ki celanA usI muni ke bAre meM cintita thI / zreNika tatkSaNa teja kadamoM se mahala kI ora cala die / dUra se uThate dhueM ko dekhakara unakA mana aura adhika sazaMkita bana gyaa| rAste para, bhagavAna ke darzanoM ke lie nikale abhaya ko dekhakara zreNika ne pUchA- kyA tumane Aga lagA dI ? abhaya ne uttara diyA- mahArAja ! bhalA maiM rAjAjJA kA ullaMghana kaise karatA ? maiMne Apake Adeza kA pAlana kara diyA hai| sunakara zreNika viSAda aura krodha se bole-a - abhaya! mere netroM ke sAmane se dUra cale jAo! tumane mahAna akArya kara diyA hai ! zIghratA se zreNika mahaloM meM phuNce| rAnI celanA ko surakSita pAkara unake harSa kA pArAvAra na rahA / unhoMne apanI AzaMkA ke lie celanA se kSamApanA kI aura bole- devi! tuma dhanya ho ! parama dhanya ho ! Aja svayaM devavandita tIrthaMkara bhagavAna ne tumhAre zIla kI anuzaMsA kI hai ! isa ghaTanA ke bAda rAjA aura celanA kA pArasparika prema pUrvApekSayA zataguNita ho gayA / ajAtazatru koNika celanA kA jyeSTha putra thA jo kAlAntara meM mahArAja zreNika kI mRtyu kA kAraNa bnaa| pati mRtyu ke bAda celanA ne saMyama svIkAra kara liyA aura vividha prakAra ke tapoM dvArA AtmakalyANa kiyA / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra cauthamala jI mahArAja (jaina divAkara) sthAnakavAsI jaina paramparA ke atizaya prabhAvazAlI munirAja / ApakA janma nImaca nagara meM zrImAna gaMgArAma jI kI dharmapatnI zrImatI kesarabAI kI ratnakukSI se vi.saM. 1934 kArtika sudI trayodazI, ravivAra ke dina huA / solaha varSa kI avasthA meM mAnakuMvara nAmaka kanyA se ApakA pANigrahaNa huaa| bhrAtA aura pitA dehAnta ne Apake bhItara saMsAra kI asthiratA aura nazvaratA kA samyak bodha jAgRta kara diyaa| mamatva ke bandhanoM ko tor3akara Apa ne saM. 1952 meM kavivarya zrI hIrAlAla jI mahArAja ke zrI caraNoM meM dIkSA dhAraNa kara lI / *** 182 * jaina caritra koza ***
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina jagata ke kSitija para Apa eka mahAna yazasvI, varcasvI aura tejasvI munirAja ke rUpa meM ubhre| janasamUha para ApakA adbhuta prabhAva par3atA thaa| Apa jahAM bhI vicare, jaina-ajaina varga para Apane amiTa chApa chodd'ii| madhyapradeza meM jaMgalI bhIloM ke kuTIroM se lekara rAjAoM ke rAjaprAsAdoM taka ApakA akhaNDa prabhAva thaa| ApakI vANI meM jAdU thA jo AbAlavRddha ko bAMdha letI thii| ___ Apane sAmAjika kurItiyoM ke unmUlana meM vizeSa zrama kiyaa| baliprathA aura mRtakabhoja banda krvaae| sahasroM logoM ko kuvyasanoM se mukti dilAkara unake jIvana kA rUpAntaraNa kiyaa| cittaur3a meM ApakI preraNA se vRddhAzrama kI sthApanA bhI huii| zikSA aura sevA ke kSetra meM ApakI preraNA se kaI saMsthAoM kA nirmANa huaa| Apa eka sahRdaya kavi aura lekhaka bhI the| stutiparaka aura upadeza-pradhAna ApakI kavitAeM / gItikAeM mAdhurya aura bhakti rasa se bharI huI haiN| ___'jaina divAkara' ke upanAma se arcita, vandita, carcita usa divya puruSa kA jaina-jainetara jagata para mahAn upakAra hai, jo sadaiva vandanIya rhegaa| ... jaina caritra koza ... -- 183 ....
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaMbU muni __AcArya saMbhUtavijaya ke eka shissy| jaMbU svAmI __ bhagavAna mahAvIra ke zAsana ke dvitIya paTTadhara aura paMcama gaNadhara Arya sudharmAsvAmI ke pramukha shissy| ve pravahamAna avasarpiNI kAla ke antima kevalI aura antima mokSagAmI mahApuruSa the| ve jaba muni bane, usa samaya tIrthaMkara mahAvIra nirvANa ko prApta ho cuke the| unhoMne mahAvIra ke dharma aura unake upadezoM ko apane guru Arya sudharmA ke zrImukha se zravaNa kiyaa| Arya jaMbU eka mahAna jijJAsu ziSya the| jaMbUsvAmI kA jIvana saMkSepa meM isa prakAra hai____ jaMbU rAjagRha nivAsI seTha RSabhadatta aura dhAriNI ke aMgajAta the| solaha varSa kI avasthA meM sampanna zreSThiyoM kI ATha kanyAoM se unakA sambandha taya kara diyA gyaa| saMyoga se unhIM dinoM tIrthaMkara mahAvIra ke paMcama gaNadhara Arya zrI sudharmA svAmI rAjagRha nagarI meM pdhaare| jaMbUkumAra bhI unakA upadeza sunane ke lie ge| upadeza sunakara virakta ho ge| unhoMne dIkSita hone kA saMkalpa kara liyaa| ghara lauTakara mAtA-pitA ko apanA saMkalpa sunA diyaa| ikalaute putra kA aisA saMkalpa sunakara mAtA-pitA kA cintita honA svAbhAvika thaa| unhoMne jaMba ko samajhAne-manAne ke aneka upakrama kie. para jaMba ke saMkalpa ke samakSa mAtA-pitA dvArA upasthita kie gae samasta tarka bAlU para khIMcI gaI lakIra sAbita hue| hArakara pitA ne unheM unake nizcita kie gae sambandha kI bAta kahI aura sAgraha kahA ki usake dvArA vaivAhika prastAva ko tor3a die jAne para use samAja meM apayaza kA pAtra bananA pdd'egaa| ___ apane nirNaya se pitA ko apayaza sahanA par3e, yaha bAta jaMbU ko svIkAra na thii| unhoMne pitA se kahA, ve vivAha hetu taiyAra haiM para dUsare hI dina ve saMyama lene ke lie bhI svataMtra haiN| yaha pUrI bAta una kanyAoM aura unake abhibhAvakoM ke samakSa spaSTa kara dI jaae| seTha RSabhadatta ne jaMbU kA ukta saMdeza AThoM seThoM ke pAsa pahuMcA diyaa| kanyAeM bhI jaMbU ke sandeza se avagata huiiN| AThoM ne milakara paraspara maMtraNA kii| AThoM kI hI yaha soca thI ki jaba taka ve nahIM pahuMcatI haiM tabhI taka jaMbU dIkSA lene kI bAta karate haiN| unake pahuMcate hI unakA dIkSA lene kA saMkalpa dhvasta ho jaaegaa| yadi aisA na huA to ve bhI pati kI anugAminI bana jaaeNgii| AThoM ne milakara apane abhibhAvakoM ko apane vicAroM se sUcita kara diyaa| ____ ATha kanyAoM se jaMbUkumAra kA vivAha ho gyaa| vadhU-pakSa ne apAra dhana sAmagrI daheja meM dii| para usa samaya dhana kI saMbhAla kI kisI ko cintA na thI, jo cintA thI, vaha thI dUsare hI dina jaMbUkumAra ke dIkSita hone kii| AThoM kanyAoM ke pAsa cAra prahara kI eka rAta thI jisameM unake bhaviSya kI gati kA lekhA-jokhA honA thaa| AThoM patniyAM suhAgarAta ke lie jaMbU ke kakSa meM pahuMca gaIM aura unheM rijhAne lgiiN| ... 184 ... jaina caritra koza ....
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ udhara prabhava nAmaka kukhyAta cora-saradAra ko jJAta ho gayA ki RSabhadatta ke putra ke vivAha meM daheja svarUpa vipula dravya AyA hai| prabhava ke pAsa do vidyAeM thIM, avasvApinI aura taalodghaattinii| vaha apane pAMca sau sAthiyoM ke sAtha AyA aura avasvApinI vidyA se usane pUre nagara ko nidrAdhIna banA diyaa| usake sAthiyoM ne RSabhadatta ke ghara meM ghusakara dhana kI gaThar3iyAM bAMdha liiN| para jaise hI ve calane lage unake paira jamIna se cipaka ge| isase prabhava ghabarA gyaa| usI samaya usake kAnoM meM kucha svara pdd'e| usane kakSa ke nikaTa jAkara gavAkSa se dekhA to andara cala rahe saMvAda aura dRzya ko suna/ dekhakara usakA hRdaya AtmaglAni se bhara gyaa| usane mana hI mana jaMbUkumAra ke mahAna tyAga kI prazaMsA kI aura svayaM usakA anugAmI banane kA saMkalpa kara liyaa| jaMbUkumAra ko dIkSita hone se rokane ke lie usakI AThoM patniyoM ne eka-eka dRSTAnta khaa| jaMbU ne unake dRSTAntoM ke pratyuttara meM eka-eka dRSTAnta kahakara na kevala unheM niruttara kara diyA balki unheM apane sAtha dIkSita hone ke lie bhI taiyAra kara liyaa| udhara prabhava bhI jaMbU ke caraNoM meM gira gyaa| pazcAttApa ke AMsuoM se apane pApoM ko prakSAlita karate hue usane bhI dIkSita hone kA saMkalpa kiyaa| phira usane apane sAthiyoM ko bhI isake lie prerita kiyaa| pAMca sau coroM ke saMkalpa bhI samyak bana gae, unhoMne bhI apane saradAra kA anugamana karane kA nizcaya kara liyaa| aisA nizcaya karate hI ve staMbhana se mukta ho ge| dUsare dina vairAgya kA jo mahAnada bahA, usameM eka sAtha pAMca sau aTThAIsa logoM ne gote lgaae| ve pAMca sau aTThAIsa loga the-jaMbUkumAra aura unake mAtA-pitA, unakI ATha patniyAM aura una AThoM ke mAtA-pitA tathA prabhava aura usake pAMca sau saathii| jaMbUkumAra ne solaha varSa kI avasthA meM dIkSA lI, chatIsa varSa kI avasthA meM unheM kevalajJAna prApta huA aura assI varSa kI avasthA meM ve siddha-buddha-mukta hue| (dekhie-prabhava) -triSaSTi zalAkA puruSa caritra pariziSTa parva jagaDUzAha vI.ni. kI aThArahavIM sadI kA eka suvikhyAta dAnavIra shresstthii| usakA janma bhadrezvara nagara meM huA thaa| usakA vizAla vyavasAya prAmANikatA ke AdhAra para ati vistAra ko prApta kara gayA thaa| eka bAra usane jyotiSavidyA ke pAraMgata eka jainAcArya ke mukha se sunA ki vI.ni. 1785 se vI.ni. 1787 kI avadhi meM bhISaNa dezavyApI akAla par3ane vAlA hai| AcArya zrI ke isa bhaviSya kathana ko sunakara jagaDUzAha ne apane kartavya ko phcaanaa| usane deza ke kone-kone meM phaile apane vyavasAya ko saMbhAlane vAle munImoM ko nirdeza diyA ki prabhUta mAtrA meM dhAnyoM kA saMgraha kiyA jaae| usake nirdeza para usake munImoM ne deza ke kone kone-kone meM dhAnyoM ke hajAroM godAmoM kI vyavasthA kii| kAlakrama se AcArya zrI kA kathana akSarazaH satya siddha huaa| dezavyApI akAla par3A aura prajA meM anna kA abhAva ho gyaa| usa samaya dAnavIra jagaDUzAha ne dezabhara meM bhojanazAlAeM khulavA diiN| nirantara tIna varSoM taka usane bhojanazAlAeM calAIM aura binA kisI jAtIya bhedabhAva ke usane bhojana dAna diyaa| bhISaNa duSkAla meM bhI prajA ne annAbhAva mahasUsa nahIM kiyaa| ___ jagaDUzAha kI dAnavIratA ke aneka kahAnI-kisse kiMvadantiyoM ke rUpa meM dezabhara meM Aja bhI sune-sunAe jAte haiN| eka anuzruti ke anusAra eka deva ne jagaDUzAha ko pArasa patthara kI sUcanA dekara usakI sampannatA ... jaina caritra koza .. - 185 ....
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko akSaya banA diyA thA, jisase vaha mukta hasta se dAna dekara bhI sadaiva sampanna banA rhaa| usake pAsa pArasa rahA ho yA na rahA ho, para usake utkRSTa bhAvoM meM pArasa kA camatkAra avazya thA, jinake kAraNa vaha donoM hAthoM se sadaiva bAMTa kara bhI samRddha banA rhaa| ___kahate haiM ki akAla ke bhISaNa daura meM usane kaI narezoM ko unakI prajA ke bhojana ke prabandha ke lie hajAroM-hajAra maNa dhAnya niHzulka diyA thaa| jagaDUzAha kI isa dAnavIratA para gadgada hokara gujarAta nareza bIsaladeva ne usakA bahuta sammAna kiyA aura usase vinamra nivedana kiyA thA ki vaha unheM praNAma nahIM karegA, kyoMki vaha svayaM praNamya hai| jagaccaMdra (AcArya) ____eka utkRSTa tapasvI aura kriyoddhAraka jaina aacaary| AcArya jagaccaMdra kA vimala suyaza jagata meM tArAmaNDala ke madhya caMdramA ke samAna thaa| bar3agaccha ke maNiratna sUri unake dIkSA guru the| __AcArya jagaccaMdra kA janma poravAla vaMza meM huA thaa| unake pitA kA nAma pUrNadeva thaa| jagaccaMdra tIna bhAiyoM meM sabase choTe the| unakA gRhanAma jinadeva thaa| dIkSA lene ke pazcAt muni jinadeva ne svayaM ko tapa aura zAstrAdhyayana meM niyojita kiyA aura ve kucha varSoM meM hI saMgha ke eka vidvAna muni ke rUpa meM mAnya hue| saMgha meM vyApta zithilAcAra se jagaccaMdra muni kA mana khinna thaa| unhoMne kriyoddhAra ke lie AjIvana AyaMbila tapa kA vizeSa saMkalpa kiyaa| unakI tapasvitA se prabhAvita hokara mevAr3a nareza jaitasiMha ne unako 'tapA' nAmaka upAdhi pradAna kii| isa upAdhi ke kAraNa hI AcArya jagaccaMdra kA gaccha 'tapAgaccha' nAma se jAnA gyaa| gujarAta ke mahAmAtya bandhuyugala vastupAla aura tejapAla AcArya jagaccaMdra ke prati vizeSa niSThAvAna the| unakI prArthanA para AcAryazrI ne gujarAta kI yAtrA kI thii| mevAr3a prAnta meM eka avasara para tIsa vidvAnoM ke sAtha AcArya zrI ne zAstrArtha kiyA aura vijaya prApta kii| AcArya jagaccaMdra ke sahodara varadeva ke bar3e putra kA nAma sAr3hala thaa| sAr3hala ke do putroM ne AcArya zrI ke caraNoM meM dIkSA dhAraNa kI thii| sAr3hala ke jyeSTha putra kA nAma dhINAka thaa| dhINAka eka dRr3hadharmI zrAvaka thaa| jaina dharma aura jaina sAhitya ke prati usake hRdaya meM agAdha zraddhA thii| sAhitya surakSA ke lie usane tana, mana aura dhana se apanA sahayoga diyaa| .vI.ni. 1757 meM mevAr3a prAnta ke vIrazAli nAmaka grAma meM AcArya jagaccaMdra kA svargavAsa huaa| -AkhyAnamaNi koSa, savRtti, prastAvanA janaka mithilA ke rAjA aura sItA ke pitaa| janaka eka dharmaniSTha, nyAyanIti parAyaNa aura prajA kA putravat pAlana karane vAle nareza the| jaina rAmAyaNa ne unheM jahAM eka dharmAtmA aura nyAya nIti sampanna nareza mAnA hai, vahIM vaidika rAmAyaNa aura purANoM meM janaka jI ko videha, rAjarSi Adi alaMkaraNoM se alaMkRta kara unakI zreSThatA svIkAra kI hai| (dekhie-jaina rAmAyaNa) janhukumAra ___eka dhIra, vIra yuvk| janhu kumAra dvitIya cakravartI sagara kA jyeSTha putra thaa| vaha eka mahAna pitRbhakta .. 186 ... - jaina caritra koza ...
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ yuvaka thA / anuzruti hai ki vaha pratidina nayA kuAM khodakara apane pitA ko pAnI pilAtA thA / nAgakumAra devoM ke kopa ke kAraNa use akAla mRtyu jhelanI pdd'ii| (dekhie - sagara cakravartI) jamadagni RSi mahAbhArata aura purANoM meM varNita eka RSi / putra ke binA gati nahIM, isa siddhAnta se prerita banakara usane vRddhAvasthA meM reNukA nAmaka rAjakumArI se vivAha rcaayaa| reNukA se use jisa putra kI prApti huI vaha parazurAma thA, usI ne sAta bAra pRthvI ko kSatriyahIna banAyA thaa| jaina kathA sAhitya ke anusAra kRtavIrya ne jamadagni kA vadha kiyA thaa| (dekhie -subhUma) jamAlI (ninhava) kSatriyakuNDagrAma kA eka kSatriya yuvaka, jo bhagavAna mahAvIra kA saMsAra - pakSIya bhAnajA aura jAmAtA thaa| bhagavAna mahAvIra ke upadeza se prabhAvita banakara usane pAMca sau kSatriya yuvakoM ke sAtha zramaNadharma aMgIkAra kiyaa| para kucha hI kAla bAda vaha bhagavAna ke siddhAnta 'kriyamANa kRta' ke viparIta prarUpaNA karane lagA aura svayaM ko sarvajJa ghoSita karane lgaa| usane indrabhUti gautama se zAstrArtha bhI kiyA aura usameM parAjita huA / usakI patnI priyadarzanA ( bhagavAna kI saMsArapakSIya putrI) bhI eka hajAra zramaNiyoM ke sAtha usake sAtha A milii| para zramaNopAsaka DhaMka gAthApati ke samajhAne para use satya kA bodha ho gayA aura vaha bhagavAna ke pAsa lauTa aaii| jamAlI jinavANI ke viruddha prarUpaNA karane ke kAraNa ninhava kahalAyA / (ka) jayantI (dekhie - datta vAsudeva) (kha) jayantI (brAhmaNI) akaMpita gaNadhara kI jananI / (ga) jayantI (parivrAjikA) mahAvIrakAlIna eka parivrAjikA / (dekhie - somA parivrAjikA) (gha) jayantI ( zrAvikA ) kauzAmbI nareza mahArAja zatAnIka kI bahana, udayana kI buA aura bhagavAna mahAvIra kI pramukha zrAvikA / bhagavatI sUtra ke anusAra vaha bhagavAna mahAvIra ke sAdhuoM kI prathama zayyAdAtA tathA tattvajJA mahilA thI / usane bhagavAna mahAvIra se aneka tAttvika tathA paine prazna kie the| prathamataH usane zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA tathA bAda meM dIkSA dhAraNa kara kaivalya sAdhakara siddhi prApta kI / jayantI dvArA bhagavAna mahAvIra se pUche gae kucha pramukha prazna nimnarUpa meM haiM jayantI - bhaMte! jIva bhArI kaise hotA hai? mahAvIra - aThAraha pApa sthAnoM kA sevana karane se / jayantI - bhaMte! jIva halkA kaise hotA hai? mahAvIra - aThAraha pApa sthAnoM se virata hone se / jayantI - bhagavan ! sonA acchA hai yA jAganA ? *** jaina caritra koza - 187
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-adharmiyoM kA soe rahanA acchA hai aura dharmiyoM kA jAgate rahanA acchA hai| jayantI-yaha kaise, bhaMte? mahAvIra-jayantI! dharmaniSTha vyakti jaba taka jAgatA rahegA, vaha dharmArAdhanA hI karatA rhegaa| vaha anya aneka vyaktiyoM meM bhI dharmaruci utpanna kregaa| isalie maiMne kahA ki dharmAtmA kA jAganA acchA hai| adharmI vyakti jaba taka soyA rahegA taba taka hiMsAdi adharma se bacA rhegaa| anya aneka prANI bhI usake soe rahane se jIvita bace rheNge| jAgate hI vaha hiMsA meM lipta ho jaaegaa| isalie maiMne kahA, adharmI kA soe rahanA usake jAgane se acchA hai| ye aura aise aneka praznottara jo jayantI aura bhagavAna mahAvIra ke madhya cale, bhagavatI sUtra meM saMgrahIta -bhagavatI sUtra jayacaMdra (madhubiMdu) hastinApura nagara kA vyaapaarii| eka bAra usane dhanapAla nAmaka sArthavAha ke sAtha dezATana kiyaa| kisI samaya sArtha eka nirjana vana meM vizrAma ke lie rukaa| jayacaMdra nirvighna vizrAma ke lie sArtha se dUra jAkara eka vRkSa ke nIce so gyaa| jaba usakI nidrA TUTI to usane pAyA ki sArtha jA cukA thaa| vaha ghbraayaa| usakI ghabarAhaTa taba carama para pahuMca gaI, jaba usane eka vizAlakAya hAthI ko apanI ora daur3ate hue dekhaa| vaha vRkSa para car3ha gyaa| hAthI ne vRkSa ko sUMDa meM lapeTA aura hilA diyaa| vRkSa se girate hue jayacaMdra ko vRkSa kI eka zAkhA hAtha meM A gii| usane dekhA, do cUhe usa zAkhA ko bar3I tatparatA se kATa rahe the| nIce jhAMkA to pAyA ki eka andhakUpa meM cAra vizAla ajagara muMha khole usake girane kA intajAra kara rahe the| vRkSa ke hilane se usa para rahA huA madhumakkhiyoM kA chattA hila gyaa| asaMkhya makkhiyAM jayacaMdra ko Dasane lgii| para chatte ke hilane se bUMda-bUMda madhubindu usake mukha meM Tapakane lgaa| usa miThAsa meM vaha aisA Asakta banA ki bhUla hI gayA ki vaha cAroM ora se mRtyu se ghirA hai| kahate haiM ki udhara se eka deva vimAna gujraa| jayacaMdra kI durAvasthA para deva ko karuNA A gii| usane apanA vimAna jayacaMdra ke nikaTa kiyA aura use vimAna para bulaayaa| para madhubindu kA lobhI jayacaMdra 'eka bU~da aura eka bUMda aura' kahakara devatA ke AmaMtraNa se jI curAtA rhaa| Akhira cUhoM ne DAlI ko kutara DAlA aura ajagaroM ne jayacaMdra ko nigala liyaa| (eka caritrakathA ke sAtha-sAtha yaha eka zikSA-kathA bhI hai| jayacaMdra jIvAtmA hai| vRkSa jIvana hai, jise dina aura rAta rUpI do cUhe niraMtara kutara rahe haiN| kAlarUpa hAthI hai| cAra ajagara cAra gatiyAM haiN| deva kA AmaMtraNa sadguru kA AmaMtraNa hai| para indriyoM ke bUMda mAtra rasa ke lie jIvAtmA cAroM ora khar3I mRtyu ko vismRta kara detA hai aura pariNAmataH catuSNatirUpa ajagaroM kA AhAra bana jAtA hai)| jaya (cakravartI) vartamAna avasarpiNI kAla ke gyArahaveM ckrvrtii| rAjagRha nareza vijaya tathA unakI rAnI ke aNgjaat| unakA janma ikkIsaveM tIrthaMkara bhagavAna neminAtha ke zAsana kAla meM huaa| SaTkhaNDa sAdhakara cakravartI pada para ArUr3ha hue| aneka varSoM taka rAjapada para rahane ke pazcAt muni bne| anta meM kaivalya sAdhakara tathA tIna hajAra varSa kA sarvAyu bhogakara mukta hue| ... 188 ... ...jaina caritra koza ...
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ jayaghoSa vArANasI nagarI kA rahane vAlA eka karmakANDI brAhmaNa / vairAgyotpAdaka kisI dRzya ko dekhakara vaha virakta ho gayA aura usane zramaNa dIkSA le lI / aneka varSa pazcAt jayaghoSa muni vArANasI nagarI meM aae| ve mAsopavAsI the / pAraNe ke lie cale / saMyoga se ve apane hI sahodara vijayaghoSa ke yajJasthala para bhikSA ke lie pahuMce / vijayaghoSa bhAI ko pahacAna na skaa| usane jayaghoSa ko tiraskArapUrNa vacanoM se kahA ki isa yajJasthala meM kevala brAhmaNa hI bhojana pA sakate haiM, anya nahIM, tuma cale jAo / jayaghoSa muni vijayaghoSa ko pratibodhita karanA cAhate the / unhoMne usase brAhmaNatva kA artha pUchA / uttara meM vijayaghoSa ne brahmA ke mukha se utpanna vyakti ko brAhmaNa batAyA / ise atArkika siddha karate hue jayaghoSa ne kahA ki vyakti janma athavA jAti se brAhmaNa yA zUdra nahIM hotA hai / vyakti kI jAti kA sambandha usake karma se hotA hai / ataH saccA brAhmaNa vaha hai, jo brahmacarya kA pAlaka ho / vijayaghoSa ko muni kI bAta tarkasaMgata lagI / tadanantara donoM bhAiyoM ke madhya praznottara rUpa meM lambA saMvAda claa| pariNAmataH vijayaghoSa pratibuddha bana gayA aura paudgalika yajJa kA tyAga kara AdhyAtmika yajJa kI sAdhanA ke lie zramaNadharma meM dIkSita ho gayA / antataH donoM muni mokSa meM gae / - uttarAdhyayana sUtra, adhyayana 25 jayadeva hastinApura nagara ke rahane vAle kuzala ratna pArakhI zreSThI nAgadeva kA putra / jayadeva svayaM bhI ratnaparIkSA kalA meM pravINa thaa| usake ghara meM nau pIr3hiyoM se ratnoM kA vyApAra hotA rahA thaa| phalataH usake ratnabhaNDAra meM eka se eka mUlyavAna ratna the / zAstroM meM varNita sabhI ratna usake bhaNDAra meM maujUda the, para eka ratna nahIM thA, vaha thA cintAmaNi ratna / jayadeva kI hArdika kAmanA thI ki usake bhaNDAra meM cintAmaNi ratna bhI ho| usane apane mana meM saMkalpa kara liyA ki vaha cintAmaNi kI khoja meM apanA jIvana arpita kara degA / usane apane mAtA-pitA se AjJA prApta kI aura cintAmaNi ratna kI khoja meM cala diyaa| usane pUrA jagata chAna DAlA -dUra dezoM meM gayA, bar3e-bar3e ratna vyApAriyoM se milA, nirjana vanoM aura alaMghya parvatoM ko lAMghA para usakA saMkalpa saphala nahIM bana paayaa| thakakara eka sthAna para eka vRkSa se pITha TikA kara vaha nirAza ho gyaa| usI samaya use eka gaDariyA dikhAI diyA, jo bher3oM ke jhuNDa ko lie jA rahA thaa| usakI lakuTiyA para eka camakIlA patthara baMdhA thaa| jayadeva ne use dekhate hI jAna liyA ki vaha cintAmaNi ratna hI hai / jayadeva ne madhura-miSTha zabdoM se gaDarie ko apane pAsa baitthaayaa| usase usa ratna- prApti ke bAre meM puuchaa| gaDarie ne batAyA ki use vaha patthara parvata para prApta huA hai| jayadeva ne gaDarie se vaha ratna maaNgaa| para gar3arie ne dene se inkAra kara diyA / jayadeva ne gaDarie ko usa ratna kA mahatva samajhAyA aura kahA, yathAvidhi se pUjA-arcanA se yaha ratna vyakti ko icchita vastueM detA hai / gaDarie ko jayadeva kI bAta para vizvAsa nahIM thA / vaha daur3akara apanI bher3oM ke pAsa jA pahuMcA aura unheM hAMkane lagA | jayadeva jAnatA thA ki divya ratna ko gaDarie ke lie saMbhAla pAnA asaMbhava hai / isalie vaha usake pIche-pIche cala diyA / mArga meM gaDariyA ratna ko 'huMkAra' kA dAyitva dekara eka kahAnI sunAne lagA / ratna dvArA 'huMkAra' na die jAne para gaDariyA nArAja ho gayA aura usane ratna ko krodha meM bharakara eka jaina caritra koza 189 444
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ dizA meM yaha kahate hue phaiMka diyA ki jo merI bAta na mAne, vaha mere sAtha kyoM rhe| jayadeva jAnatA thA ki vaisA hI kucha hogA, aura ho bhI gyaa| maNi prApta kara jayadeva apane nagara kI dizA meM bar3ha claa| mArga meM mahApura nagara meM vaha tthhraa| vahAM para usane nagara seTha kI ratna-parIkSA sambandhI samasyA sulajhAI, jisase camatkRta hokara nagaraseTha ne usase apanI putrI kA vivAha kara diyaa| cintAmaNi rala aura nArIratna ke sAtha jayadeva apane nagara pahuMcA aura nagara ke sabhya zreSThiyoM tathA rAjA dvArA abhinandita bnaa| usakA ratna bhaNDAra samasta ratnoM meM pradhAna ratna-cintAmaNi ratna se camacamA uThA, samRddha ho gyaa| -dharmaratna prakaraNa, gAthA 3 jayamalla jI (AcArya) __ ApakA janma saM. 1765 meM rAjasthAna meM mer3atA ke nikaTastha lAmbiyA grAma meM huaa| zrImAna mohana lAla jI aura zrImatI mahimA devI Apake janaka-jananI kA nAma thaa| lakSmIdevI nAmaka kanyA se ApakA vivAha huaa| eka bAra Apa vyApArika kArya ke lie mer3atA ge| usa samaya AcArya zrI bhUdhara jI vahAM virAjamAna the| Apa unakA pravacana sunane ge| AcArya zrI ne sudarzana zreSThI kI DhAla sunaaii| pravacana kA Apake hRdaya para gaharA prabhAva pdd'aa| Apane brahmacarya ke mahatva ko smjhaa| usI dina se Apane AjIvana ke lie duSkara brahmacarya vrata dhAraNa kara liyaa| Akhira saM. 1787 meM mer3atA meM hI Apane AcArya bhUdhara jI se saMyama vrata aMgIkAra kara liyaa| ___muni dharma meM pravrajyA ke kSaNa se hI Apane svayaM ko tapa aura adhyayana meM niyojita kara diyaa| Apane nirantara 16 varSoM taka ekAntara tapa kiyaa| ApakI smaraNa zakti bhI adbhuta thii| thor3e hI samaya meM Apane pratikramaNa kaNThastha kara liyaa| kappiyA, kappavaDasiyA, puphiyA, pupphacUliyA aura vanhidazA-ye pAMca Agama Apane eka prahara meM kaNThastha kara lie the| ApakA AcAra atyanta kaThora thaa| AcArya bhUdhara jI kA svargavAsa vi.saM. 1804 meM huaa| usa samaya Apane eka kaThina pratijJA dhAraNa kI-ki maiM AjIvana leTakara nahIM souuNgaa| nirantara pacAsa varSoM taka Apa zrI leTe nhiiN| baiThe-baiThe hI svalpa nidrA le liyA karate the| saM. 1805 meM Apa AcArya pada para pratiSThita hue| Apa eka prabhAvazAlI AcArya hue| kAlAntara meM ApakA munisaMgha Apake nAma se hI prasiddha huaa| ApazrI ke jIvana meM jahAM asaMkhya sadguNa the, vahIM Apa meM eka ati viziSTa guNa thA kavitva kaa| ApakI kAvya kalA adbhuta thii| bhakti kI rasadhArA Apake kAvya se pravAhita huii| ApakI aneka racanAeM Aja bhI jana-jana kI jihvA para car3hI huI dekhI-sunI jAtI haiN| Apake ziSyoM kI saMkhyA 50 se adhika thii| saM. 1853 meM 31 dina ke saMthAre ke sAtha Apa ne paraloka ke lie prasthAna kiyaa| jayavantasena vizAlapura nagara kA eka nIti-nipuNa aura catura nresh| eka bAra rAjA ko apanI vidvattA aura cAturya para ghamaNDa ho gyaa| ghamaNDa vyakti ke patana kA kAraNa banatA hI hai| rAjA apanI rAjyasabhA meM apane cAturya ... 190 .. ...jaina caritra koza...
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI prazaMsA karane lgaa| eka spaSTavAdI pArSada ne kahA, rAjan ! vyakti kA cAturya triyAcaritra ke samakSa kunda par3a jAtA hai| triyA hI caturoM meM catura hai| ApakA cAturya bhI usake samakSa nagaNya hai| rAjA ne apane cAturya ko triyAcAturya para ikkIsa siddha karane ke lie apanI naI rAnI ke lie eka pAtAlamahala bnvaayaa| usI meM apanI rAnI ko rkhaa| pAtAlamahala meM hI aharniza rahane vAlI rAnI pAtAlasuMdarI ke nAma se jAnI jAtI thii| pAtAlasuMdarI ke lie pAtAlamahala se bAhara jAnA niSiddha thaa| Akhira pAtAlasuMdarI ke upapati ne apane bhavana se pAtAlamahala taka eka suraMga khudavAI aura vaha pAtAlasuMdarI se milane lgaa| pAtAlasuMdarI kA upapati pradezI seTha hIrAlAla thA, jo rAjA kA bhI vizvAsa pAtra thaa| eka bAra pAtAlasuMdarI ne apane cAturya-darzana ke lie hIrAlAla se kahakara rAjA ko usake ghara bhoja para bulaayaa| pAtAlasuMdarI ne suraMga mArga se jAkara rAjA ko apane hAthoM se bhojana prosaa| use dekhakara rAjA daMga raha gyaa| bhojana ko chor3akara vaha zIghra hI pAtAlamahala pahuMcA, para usase pUrva hI pAtAlasuMdarI suraMga mArga se apane sthAna para pahuMca gii| rAjA saMtuSTa ho gyaa| ___ aMtataH pAtAlasuMdarI eka dina apane upapati hIrAlAla ke sAtha jahAja para savAra ho usake nagara ke lie ravAnA ho gii| rAjA hIrAlAla ko vidA dene samudra taTa para AyA thaa| usane pAtAlasuMdarI ko jahAja para savAra hote bhI dekhA thA, para usane use bhojana parosane vAlI vahI strI mAnA jise dekhakara pahale bhI usakI AMkheM dhokhA khA cukI thii| rAjA apane mahala meM phuNcaa| pAtAlasuMdarI ko khojA para vaha nahIM milii| bahuta khojane para suraMga-dvAra avazya khoja liyA gyaa| triyAcaritra dekhakara rAjA ke cAturya aura vidvattA kA ghamaNDa cUra-cUra ho gyaa| use bhogoM se virakti ho gii| rAjapATa kA tyAga kara rAjA jayavantasena pravrajita ho gyaa| utkRSTa tapaHsAdhanA aura niraticAra saMyama kA pAlana kara rAjarSi ne kevalajJAna prApta kiyA aura lAkhoM bhavya jIvoM ke lie ve kalyANa kA dvAra bne| ___pAtAlasuMdarI seTha hIrAlAla ke sAtha jahAja para baiThakara ravAnA huI to mArga meM hI vaha hIrAlAla ke sahodara pannAlAla para Asakta ho gii| pannAlAla ko bhI apanI ora AkarSita pAkara usane chala-bala se hIrAlAla ko samudra meM phaiMka diyaa| pAtAlasuMdarI ke apratyAzita vyavahAra se hIrAlAla daMga raha gyaa| eka magara kI pITha para baiThakara vaha taTa para lagA aura puNyayoga se eka muni ke darzana pAkara svayaM bhI muni bana gyaa| pAtAlasuMdarI dvArA bhAI ko samudra meM phaiMka die jAne kI ghaTanA ne pannAlAla ke hRdaya meM pAtAlasuMdarI ke prati ghRNA ko janma de diyaa| use vizvAsa ho gayA ki kisI anya puruSa ko pAkara vaha use bhI mAra ddaalegii| pannAlAla bhI virakta ho gyaa| jahAja taTa para lagA to pannAlAla ko sahodara hIrAlAla ke muni rUpa meM darzana hue| vaha bhI bhAI kA anugAmI banakara cAritra kI ArAdhanA meM tanmaya ho gyaa| pAtAlasuMdarI apane nikRSTa aura pApapUrNa caritra ke kAraNa kaI logoM ke vairAgya kA kAraNa bnii| aMtataH usakA yauvana Dhala gayA aura deha se kuSTha phUTa pdd'aa| gahana ArtadhyAna meM DUbakara, AyuSya pUrNa kara vaha naraka meM gii| jayaratha __ jayapura nagara kA nyAyapriya raajaa| usane adher3AvasthA meM zRMgAramaMjarI nAmaka eka yuvatI se vivAha kiyA jo ananya rUpavatI thii| vaha zarIra se to sundara thI para mana se kurUpA thii| usane dhanaMjaya nAmaka eka yuvaka se praNaya sambandha sthApita kie hue the| dhanaMjaya yuvA thA aura isIlie zRMgAramaMjarI kA usa para saghana anurAga bhAva thaa| nagara ke bAhya bhAga meM sthita udyAna se mahala taka dhanaMjaya ne eka suraMga banavAI thii| usI suraMga ..jaina caritra koza... - 191 ...
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ mArga se donoM kA milana hotA thaa| eka bAra zRMgAramaMjarI ne dhanaMjaya se kahA ki use una donoM ke madhya meM usakA pati rAjA jayaratha bAdhA pratIta hotA hai| yaha bAdhA dUra ho jAe to unake Ananda kA pArAvAra na rhe| dhanaMjaya ne kahA, isa bAdhA se pAra pAne kA to koI bhI upAya nahIM hai| zRMgAramaMjarI ne kahA, kyoM nahIM hai upAya! maiM Aja rAtri meM hI upAya kara detI huuN| maiM rAjA kA vadha kara duuNgii| rAtri meM dhanaMjaya ko nIMda nahIM aaii| vaha suraMga mArga se zRMgAramaMjarI ke mahala meM jA phuNcaa| usane dekhA-zRMgAramaMjarI kapaTanidrA meM so rahI hai| kucha hI kSaNa bAda rAjA bhI so gyaa| zRMgAramaMjarI ko jaba vizvAsa ho gayA ki rAjA so cukA hai to vaha utthii| usane talavAra nikAlI aura rAjA para prahAra karane ko taiyAra huii| dhanaMjaya ne zRMgAramaMjarI ke hAtha se talavAra chIna lii| usane kahA, yadi vaha rAjA kA vadha karegI to use bhI kho degii| dhanaMjaya kI cetAvanI para zRMgAramaMjarI ne apanA saMkalpa badala diyaa| dhanaMjaya apane ghara lauTa aayaa| eka strI ke aise caritra ko dekhakara vaha virakta ho gayA aura dIkSita hokara jaMgala meM calA gyaa| udhara eka dina vakrazikSita azva para baiThakara rAjA vana vihAra ko niklaa| valgA khIMcane para azva tIvra gati se daur3ane lgaa| rAjA samajha gayA ki azva ko vakra zikSA dI gaI hai| so usane valgA ko DhIlA chor3a diyaa| kucha hI dera meM azva apane Apa ruka gyaa| rAjA ne vRkSa ke nIce dhyAnastha eka muni ko dekhaa| yuvA muni ko dekhakara rAjA usake nikaTa gayA aura vandana kara baiTha gyaa| muni ke dhyAna pUrNa karane para rAjA ne pUchA, mahArAja! isa yuvAvasthA meM Apane saMyama kisa nimitta se dhAraNa kiyA? muni ne kahA, Apake nimitta se| rAjA cauNkaa| usane pUchA, maiMne Apako kabhI dekhA taka nahIM, phira maiM Apake vairAgya kA nimitta kaise ho sakatA hUM? dhanaMjaya muni ne apanA paricaya diyA aura samagra guptakathA kahakara rAjA ke netra khola die| rAjA ko apanI rAnI para bahuta krodha aayaa| parantu apane krodha ko usane vairAgya meM badala diyaa| vaha rAjamahala lauttaa| rAnI zRMgAramaMjarI ko dhikkAra dekara usane dIkSA dhAraNa kara lI aura niraticAra cAritra kI ArAdhanA kara parama gati prApta kii| kAlAntara meM zRMgAramaMjarI kI deha meM kuSTha utpanna ho gyaa| usI roga se marakara vaha naraka meM gii| . -zRMgAramaMjarI rAsa (jayavaMta sUri saM. 1614) jaya-vijaya nandIpura nagara ke rAjA dharmasena ke putra, sAhasI, zUravIra aura dRr3hadharmI raajkumaar| jaya kI mAtA kA nAma zrIkAntA tathA vijaya kI mAtA kA nAma zrIdattA thaa| alaga-alaga mAtAoM ke putra hone para bhI jaya aura vijaya meM ghaniSThatama AtmabhAva thaa| rAjA aura prajA bhrAtayagala para prANa luTAte the| rAjA dharmasena kI eka anya rAnI thii-shriimtii| zrImatI kA bhI eka putra thA-nayadhIra / nayadhIra AtmonmukhI thaa| use ekAnta meM rahanA acchA lagatA thaa| zrImatI ko jaya aura vijaya kI lokapriyatA para IrSyA ho aaii| usane atyanta caturAI se eka SaDyaMtra racA aura jaya-vijaya ko dezanikAlA dilA diyaa| - jaya aura vijaya ne daNDa ko apane pUrvajanma ke duSkarmoM kA phala maanaa| donoM bhAI nandIpura se nikalakara pradeza ke lie cala die| vijana vana meM rAtri vizrAma ke lie ruke| vahAM eka yakSa ne donoM bhAiyoM ko tIna daivI vastueM diiN| ve vastueM thIM-eka maNi, jisase icchita dhana prApta kiyA jA sakatA thA, rUpa badalA jA sakatA thA aura AkAza meM ur3A jA sakatA thaa| dUsarI-mahauSadhi, jisase sabhI roga zAnta kie jA sakate .. 192 .. - jaina caritra koza...
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ the| tRtIya-eka maMtra, jisake sapta divasIya japa se rAjya prApta kiyA jA sakatA thaa| rAjya prApta karane kA maMtra vijaya ne sIkhA aura zeSa do vastueM jaya ne apane pAsa rkhiiN| pariNAmataH sAtaveM hI dina vijaya ko kAmapura deza kA rAjapada mila gyaa| zeSa do vastuoM ke bala para vijaya ne bhI kaI dezoM kA rAjya prApta kiyA aura kaI rAjakumAriyoM se pANigrahaNa kiyaa| bAda meM donoM bhAI eka sAtha rahane lge| samasta bhautika aizvarya unhe prApta the| kAlAntara meM donoM bhAI nandIpura aae| pitA aura mAtAoM se milakara unake putra-viraha ko zAnta kiyaa| zrImatI rAnI ko bhI apanI bhUla kA ahasAsa huaa| usane pati tathA putroM se kSamA maaNgii| jaya-vijaya sudIrgha kAla taka zAsana sukha bhogakara, aMtima avasthA meM pravrajita bane aura nirvANa ko upalabdha -jaya-vijaya caritra hue| jayazrI kRtapuNya kI ardhaaNginii| (dekhie-kRtapuNya) jayasiMha dvitIya ___I. kI gyArahavIM sadI kA cAlukyavaMzI eka jaina raajaa| jayasiMha raNazUra hone ke sAtha hI dharmazUra bhI thaa| jaina dharma aura jaina zramaNoM kA vaha bahuta sammAna karatA thaa| tatkAlIna jaina AcArya vAdirAja sUri jayasiMha ke guru the| vAdirAja sUri ne nareza ke prazraya meM pArzvacarita, yazodhara carita Adi kaI granthoM kI racanA kI thii| jayasiMha nareza kI sabhA meM AcArya zrI ne kaI zAstrArtha bhI kie aura vijaya prApta kii| jayasiMha siddharAja I. san 11vIM-12vIM sadI ke gujarAta ke tejasvI samrAT / jayasiMha mahArAjA karNa solaMkI aura mahArAnI mInaladevI kA putra thaa| vaha apane parAkrama aura teja ke kAraNa siddha cakravartI khlaayaa| jayasiMha dharmapremI nareza thaa| vaha sabhI dharmoM kA Adara karatA thA, para jaina dharma ke prati usake hRdaya meM agAdha AsthA thii| paitRka paramparA se hI use jaina dharmAnuyAiyoM se vizeSa sahayoga prApta huA thaa| muMjAla mehatA nAmaka zrAvaka usake pitA mahArAja karNa kA vizvasta maMtrI aura senAnAyaka thaa| siddharAja kI mAtA mInaladevI muMjAla mehatA kA bahuta sammAna karatI thii| anya kaI jaina zreSThI rAjya meM vibhinna ucca padoM para kAryarata the| usa yuga meM AcArya hemacaMdra kA gujarAta kI janatA para vizeSa prabhAva thaa| siddharAja bhI AcAryazrI se bahuta prabhAvita thaa| siddharAja kI prArthanA para AcArya zrI ne kaI utkRSTa granthoM kI racanA kii| 'siddhahemazabdAnuzAsana' nAmaka prAkRta vyAkaraNa siddharAja kI vizeSa prArthanA para hI AcArya zrI dvArA racA gayA prathama prAkRta vyAkaraNa hai| isa grantha ke pUrNa hone para rAjakIya mahotsava manAyA gayA aura grantha ko hAthI ke haude para rakhakara nagara meM praveza karAyA gyaa| rAjA ne kaI lipikoM dvArA isa grantha kI saikar3oM pratiyAM likhAkara deza ke sudUravartI granthAlayoM meM bhejii| siddharAja jayasiMha AcArya hemacaMdra kI jJAna pratibhA se atizaya prabhAvita the| unhoMne hI AcArya zrI ko 'kalikAla sarvajJa' viruda se sammAnita kiyA thaa| siddharAja jayasiMha ne jaina maMdiroM ke nirmANa meM bhI kAphI dhana vyaya kiyaa| giranAra parvata para usane bhagavAna neminAtha kA bhavya maMdira bnvaayaa|any kaI jinAlayoM kA nirmANa bhI usane kraayaa| siddharAja jayasiMha kA zAsanakAla gujarAta ke itihAsa kA svarNa yuga kahA jA sakatA hai| ... jaina caritra koza ... - 193 ..
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ jayasiMha sUri (AcArya) aMcala gaccha ke dvitIya paTTadhara aacaary| aMcala gaccha ke saMsthApaka Arya rakSita sUri muni jayasiMha ke dIkSA guru the| AcArya jayasiMha sUri vI.ni. kI 18vIM sadI ke pUrvArdha ke eka vidvAna jaina AcArya ke rUpa meM khyAta hue| _ AcArya jayasiMha sUri kA janma koMkaNa pradeza ke pratiSThita nagara sopAraka meM huA thaa| unake pitA kA nAma dAhar3a aura mAtA kA nAma ner3hI thaa| AcArya jayasiMha kA gRhasthAvasthA kA nAma jAsiga thaa| __saMtoM se jambUcaritra kA zravaNa karate hue jAsiga virakta hue aura mAtA-pitA kI AjJA prApta kara muni jIvana meM dIkSita hue| zAstroM kA adhyayana kara ve eka vidvAna muni bane aura kAlakrama se AcArya pada para AsIna hue| aMcala gaccha ke ve ati prabhAvazAlI AcArya mAne jAte haiN| dUra-dUra ke kSetroM meM vicaraNa kara unhoMne jaina dharma kA pracAra-prasAra kiyaa| aneka mumukSu unake ziSya bhI bne| vI.ni. 1728 meM unakA svargavAsa huaa| (ka) jayasuMdarI sindhudeza kI rAjadhAnI pATaNapura nagara ke dhanI zreSThI sundarazAha kI ardhAMgiNI, eka buddhimatI, udAra hRdayA aura pativratA vIrAMganA / vaha dvAdazavrata-dhAriNI zrAvikA thii| usake pati ne bhI dvAdazavrata dhAraNa kie the, para vrata aura dharma para usakI AsthA nAma mAtra ko hI thii| jayasuMdarI tana-mana-prANa se dharma ko samarpita thI aura kisI bhI yAcaka ko apane dvAra se nirAza nahIM lauTane detI thii| eka bAra eka parivrAjaka ne jayasuMdarI ke dvAra para alakha jagAI to jayasuMdarI ne eka bar3I jhArI anAja kI bharakara parivrAjaka kI jholI meM DAla dii| sundarazAha ko yaha bahuta burA lagA aura usane patnI ko Adeza diyA ki bhaviSya meM usake dhana-dhAnya kA vaisA durupayoga na ho| patnI ne dAna kI mahimA kA nirUpaNa kiyaa| pati-patnI ke madhya kA yaha choTA sA vivAda itanA bar3A bana gayA ki seTha ne patnI jayasuMdarI ko apane ghara se nikAla diyA aura tAnA diyA ki aba dekhatA hUM kaise tU dAna degI! jayasuMdarI buddhinidhAna thii| usane nizcaya kara liyA ki vaha apane pati ko dAna dharma kI mahimA dikhaaegii| nagara ke bAhya bhAga meM jhoMpar3I DAlakara jayasuMdarI dharmadhyAnapUrvaka jIvanayApana karane lgii| patnI ko ghara se nikAla dene ke kAraNa seTha ko nAgarikoM kI nindA kA pAtra bananA pdd'aa| isase kSubdha hokara seTha apanI cala-acala saMpatti ko becakara eka anya nagara meM jAkara rahane lgaa| jayasuMdarI kA sthAna hI badalA thA, bhAgya nhiiN| bhAgya se use paryApta mAtrA meM tejamaMtarI reta mila gyaa| pATaNapura meM tejamaMtarI reta kA mUlya koI nahIM jAnatA thaa| so eka videzI vyApArI ko tejamaMtarI reta becakara jayasuMdarI ne AzAdhika dhana prApta kiyaa| usane apane pati dvArA bece gae apane ghara ko punaH kharIda liyA aura donoM hAthoM se dAna dete hue dharmadhyAnapUrvaka jIvana yApana karane lgii| ___ eka bAra nagara ke rAjA ke ikalaute putra ko sarpa ne Dasa liyaa| mAMtrikoM aura gArur3ikoM kI katAra laga gii| para koI bhI rAjakumAra ko viSamukta nahIM banA skaa| rAjA kI AzAeM DUbane lagI to usane ghoSaNA karAI ki jo bhI vyakti rAjakumAra ko viSamukta karegA, use yatheccha InAma diyA jaaegaa| jaba koI bhI rAjakumAra ko svastha nahIM kara pAyA to jayasuMdarI ne rAjakumAra ko viSamukta karane kA nizcaya kiyaa| vaha ... 194 ... - jaina caritra koza ...
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjakumAra ke pAsa pahuMcI aura hAtha meM jala lekara bolI - yadi maiM tana-mana-vacana se pativratA hUM to merI aMjulI ke jala kA sparza prApta karate hI rAjakumAra viSamukta bana jAe! vaisA hI huA bhI / isase rAjA bahuta prasanna huaa| usane jayasuMdarI ke caraNoM para apanA mukuTa rakhA aura yatheccha mAMgane ke lie khaa| para jayasuMdarI ne kucha bhI mAMgane se inkAra kara diyaa| rAjA ne use apanI bahana banA liyA aura bhAI ke nAte apAra dhana dekara vidA kiyaa| jayasuMdarI pati se milane ke lie ghara se niklii| ukta nagara meM pahuMcakara nagara ke bAhara udyAna meM usane eka kakSa kirAe para liyaa| gvAlina kA veza banAkara vaha gorasa kI maTakI sira para rakhakara seTha ke ghara ke nikaTa phuNcii| gavAkSa se gvAlina ko dekhakara seTha usake rUpa para mugdha ho gyaa| usane gvAlina ko Upara bulAyA aura gorasa kharIda liyaa| sAtha hI usane apane mana ke bhAva gvAlina se khe| gvAlina ne seTha se yaha vacana liyA ki ve usakA kabhI parityAga nahIM kreNge| seTha ne vacana de diyA / pratidina seTha gvAlina se milane udyAna meM jAne lgaa| isase gvAlina ( jayasuMdarI) garbhavatI ho gii| eka dina gvAlina kA veza tyAgakara jayasuMdarI apane nagara pATaNapura meM A gaI / kAlakrama se usane eka putra ko janma diyA aura yogya vaya meM use astra-zastra-zAstrAdi samasta kalAoM meM nipuNa banA diyaa| putra javAna ho gyaa| vaha rUpa guNa kA nidhAna bana gayA thaa| seTha ko paradesa meM rahate hue bIsa varSa bIta ge| use apane nagara kI smRti satAne lagI to vaha pATaNapura phuNcaa| pATaNapura pahuMcakara use jana-jana ke mukha se jayasuMdarI kI prazaMsA sunAI dii| vaha patnI ke pAsa phuNcaa| patnI ko dekhakara usane apane kie para pazcAttApa kiyA aura kSamA maaNgii| para jaba usakA putra seTha ke sAmane AyA to vaha krodha se lAla-pIlA ho gayA / Akhira jayasuMdarI ne rahasya prakaTa kiyA to seTha pAnI-pAnI ho gyaa| jayasuMdarI kI buddhimattA aura cAritraniSThA se usane svayaM ko dhanya maanaa| usane apane vratoM kA zuddhikaraNa kiyA aura pUrNa zraddhAbhAva se unakA pAlana karane lagA / kAlAntara meM jayasuMdarI aura sundara seTha ne saMyama grahaNa kiyA aura vizuddha saMyama kA pAlana karate hue parama pada prApta kiyA / (kha) jayasuMdarI eka surUpA naTa kanyA / (dekhie - ASAr3ha muni) (ka) jayasena caMdrapura kA rAjA / (dekhie -caMdrasena) (kha) jayase devazAla nagara ke rAjA vijayasena kA putra aura kalAvatI kA sahodara / ( dekhie-kalAvatI) jayasenA eka rAjakanyA jisakA vivAha sujAta svAmI (viharamAna tIrthaMkara) se huA thA / (dekhie - sujAta svAmI) (ka) jayAdevI eka rAjasutA, yauvana vaya meM jisakA vivAha zrI RSabhAnana rAjakumAra (saptama viharamAna tIrthaMkara) se huA thaa| (dekhie RSabhAnana svAmI) jaina caritra koza **+ ---195 ...
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) jayAdevI campAnagarI ke mahArAja vasupUjya kI rAnI aura bArahaveM tIrthaMkara prabhu vAsupUjya kI jnnii| (dekhievAsupUjya) jayAnanda kevalI jayA nAmaka nagarI ke rAjakumAra jaya kA putra / eka sadAcArI, sadaya, zAlIna, zUravIra aura dharmaprANa raajkumaar| jaya ke agraja vijaya jayA nagarI ke nItinipuNa rAjA the| unakA bhI eka putra thA, jisakA nAma siMhasAra thaa| siMhasAra bar3A thA aura jayAnanda choTA thaa| sAtha hI jayAnanda meM maujUda samasta guNoM ke virodhI guNa-arthAt avaguNa siMhasAra meM maujUda the| vaha svabhAva se kAyara, kapaTI, kAmI aura IrSyA kA jIvaMta paryAya thaa| ina donoM bhAiyoM kI zikSA-dIkSA eka sAtha huii| apane sadguNoM ke kAraNa jayAnanda sabhI kI AMkhoM kA sitArA bana gayA, sabhI usakI prazaMsA krte| isake viparIta siMhasAra apane durguNoM ke kAraNa kisI ko phUTI AMkhoM nahIM suhAtA thaa| rAjA bhI mana hI mana jayAnanda ko yuvarAja banAne kA vicAra karane lage the| siMhasAra mana hI mana jayAnanda ke bar3hate prabhAva se kur3hatA thaa| usane vicAra kiyA-jayAnanda ke jIvita rahane para use sadA choTA siddha honA par3egA, kyoMki tulanA ke lie vaha sadaiva usake samakSa upasthita rahatA hai| zreSTha yahI hai ki maiM usakA vadha kara duuN| parantu vaha mujhase adhika balazAlI hai| chala se hI usakA vadha saMbhava hai| siMhasAra ne jayAnanda ko videza bhramaNa ke lie ukasAyA aura kahA ki ve donoM bhAI videza ghUmane jAeMge aura bhAgya parIkSaNa kreNge| siMhasAra kA vicAra thA ki vaha mArga meM hI chala-bala se jayAnanda kA vadha kara degA aura vApisa lauTakara jayA nagarI kA rAjA bnegaa| usakI cAla saphala ho gaI aura jayAnanda ne usake sAtha calane kI svIkRti de dii| donoM bhAI paradesa ke lie ravAnA ho ge| siMhasAra pratikSaNa jayAnanda ko apane mArga se haTAne ke vicAra se grasita rahatA thaa| parantu jayAnanda itanA sajaga aura jAgarUka rahatA thA ki siMhasAra ko apane lakSya meM saphalatA nahIM milii| mArga meM eka nagara meM donoM kumAra ruke| vahAM ke rAjA ne jayAnanda ke zIla-svabhAva se prabhAvita banakara usase apanI putrI kA vivAha kara diyaa| eka anya nagara meM gae to vahAM para jayAnanda ko rAjapada kI prApti ho gii| jayAnanda ko kadama-kadama para akalpya nidhiyAM prApta hotI thiiN| isase siMhasAra kI IrSyA aura saghana banatI jA rahI thii| eka bAra donoM bhAI eka jaMgala meM eka parvata para sthita devAlaya meM ge| vahAM para pahuMcate-pahuMcate jayAnanda thaka gyaa| vaha vizrAma karane ke lie eka vRkSa kI zItala chAyA meM leTa gyaa| ise anukUla avasara jAnakara siMhasAra ne jayAnanda kI donoM AMkheM phor3a DAlIM aura vahAM se bhAga khar3A huaa| siMhasAra socatA thA ki dRSTi ke abhAva meM jayAnanda parvata se girakara apane Apa hI mara jaaegaa| para usakA socA huA pUrA nahIM huaa| jayAnanda devAlaya meM akhaNDa samAdhi jamAkara baiTha gayA aura mahAmaMtra navakAra kA jApa karane lgaa| devAlaya kI adhiSThAtri devI mahAmaMtra ke prabhAva se vahAM upasthita huI aura usane jayAnanda ko svastha banA diyaa| usake bAda jayAnanda ne siMhasAra kA sAtha chor3a diyA aura ekAkI rahakara hI dezATana kiyaa| vaha parama puNyazAlI puruSa ratna thaa| jahAM bhI gayA samRddhi aura saubhAgya dAsa-dAsI bane usake sahayAtrI bane rhe| usane apanI yAtrA meM sahasroM logoM ke kaSTa haraNa kie, aneka dezoM kA vaha rAjA banA aura aneka rAjakumAriyoM se usane pANigrahaNa kiyaa| ... 196 ... ...jaina caritra koza...
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ayu ke uttarArdha pakSa meM jayAnanda ne zramaNadharma meM praveza kiyA aura niraticAra cAritra kI ArAdhanA dvArA kevalajJAna prApta kiyaa| aneka varSoM taka kevalI avasthA meM janakalyANa kA zaMkhanAda karate hue jayAnanda mokSadhAma meM jA viraaje| -jayAnanda kevalI rAsa jarAkumAra vAsudeva zrIkRSNa kA cacerA bhaaii| jaba vAsudeva zrIkRSNa ne prabhu ariSTanemi se apanI mRtyu kA kAraNa pUchA to prabhu ne pharamAyA, jarAkumAra ke bANa se ApakI mRtyu hogii| jisa samaya prabhu ne aisA pharamAyA, usa samaya jarAkumAra bhI zrotA pariSad meM upasthita thaa| apane Apako bhrAtRmRtyu kA nimitta jAnakara jarAkumAra AtmaglAni se bhara gayA aura usane svecchayA AtmanirvAsana le liyaa| vaha kauzAmbI vana meM calA gayA aura bhIlavRtti se jIvana nirvAha karane lgaa| para bhavitavyatA bhalA Tala hI kaise sakatI hai ? dvArikAdahana ke pazcAt zrIkRSNa aura balabhadra pANDumathurA jAte hue kauzAmbI vana se gujre| vahAM zrIkRSNa ko jora kI pyAsa lgii| balabhadra pAnI kI talAza meM nikle| vaTavRkSa ke nIce vAsudeva zrIkRSNa paira para paira rakhakara vizrAma ke lie leTa ge| dUra se jarAkumAra ne zrIkRSNa ke paira meM sthita padma ko mRga kI AMkha samajhakara use tIra kA nizAnA banA diyaa| usI se vAsudeva zrIkRSNa kA nidhana ho gyaa| jarAsaMdha magadha deza kA parAkramI smraatt| prativAsudeva hone ke kAraNa usane trikhaNDa ke rAjAoM ko AtaMkita kara apane adhIna kara liyA thaa| usakI putrI jIvayazA mathurAnareza kaMsa ke sAtha vivAhita thii| kaMsa-vadha ke samAcAra se jarAsaMdha zrIkRSNa kA zatru bana baitthaa| anta meM usane dvArikA para AkramaNa kara diyaa| bhISaNa saMgrAma meM vaha zrIkRSNa ke hAthoM mRtyu ko prApta huaa| vaidika purANoM meM jarAsaMdha ke janma kI kahAnI yoM dI gaI hai-magadheza bRhadratha kI do rAniyoM ne AdheAdhe zarIra ke do zizuoM ko janma diyaa| jarA nAma kI rAkSasI ne una Adhe-Adhe zarIra vAle zizuoM ko jor3a diyaa| isa saMdhi se eka pUrNa zizu bana gyaa| jarA dvArA saMdhita vaha bAlaka hI jarAsaMdha khlaayaa| jAMbavatI vAsudeva zrIkRSNa kI raanii| bhagavAna ariSTanemi ke pAsa pravrajita banakara isane siddhatva prApta kiyaa| -antagaDa sUtra varga 5, adhyayana 6 jAkaladevI cAlukyavaMzI rAjA tribhuvanamalla vikramAditya kI raanii| jAkaladevI kA janma jaina kula meM huA thaa| usake mana meM jaina dharma ke saMskAra race base the| parantu rAjA tribhuvanamalla meM dharma ke prati anAsthAbhAva thaa| jAkaladevI viduSI aura samayajJA thii| usane apane buddhibala aura nirantara preraNA se apane pati ko bhI jainadharma ke prati AsthAvAna banA diyaa| jAkaladevI aura mahArAja tribhuvanamalla ne apane rAjya meM jaina dharma kA kAphI pracAra-prasAra kiyA tathA dharmonnati ke kaI upakrama bhI kie| jAlikumAra mahArAja vasudeva aura mahArAnI dhAriNI ke aNgjaat| arihaMta ariSTanemi ke upadeza se bodhi ko prApta kara inhoMne rAjasI sukha-samRddhi ko Thokara mArakara tathA pacAsa paliyoM kA tyAga kara saMyama vrata le liyaa| .... jaina caritra koza ... - 197 ...
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ inhoMne solaha varSa paryaMta saMyamArAdhanA karane ke pazcAt mAsika saMlekhanA ke sAtha zatrujaya parvata se mokSa prApta kiyaa| -antagaDa sUtra, varga 4, adhyayana 1 (ka) jitazatru ___ bhadrapura nareza jinacaMdra kA putra, dhIra, vIra aura kalA-kovida raajkumaar| jinacaMdra kA eka anya putra bhI thA, jisakA nAma jinadatta thaa| jinadatta bar3A aura jitazatru choTA thaa| jitazatru kA janmanA nAma sUradatta thaa| usake sAhasa, zaurya aura zatruoM ko vijita kara lene ke kAraNa usakA ukta guNasampanna nAma loka meM vizruta huA thaa| jinadatta aura sUradatta-donoM kumAroM kI zikSA-dIkSA sAtha-sAtha huii| para jinadatta svabhAva se hI AlasI, bhogapriya aura bhIru thaa| pariNAmataH vaha pUre mana se zikSAeM bhI nahIM sIkha pAyA thaa| para paramparAnusAra yuvarAja kA pada use hI prApta huaa| eka bAra eka mleccha rAjA ne bhadrapura para AkramaNa kiyaa| mahArAja jinacaMdra ne jinadatta ko yuddha kA netRtva pradAna kiyaa| jinadatta Adhe-adhUre mana se yuddhakSetra meM gayA aura parAjita ho gyaa| isase mahArAja jinacaMdra kA khedakhinna ho jAnA svAbhAvika thaa| mahArAja svayaM yuddha kSetra meM jAne kI taiyArI karane lge| kumAra sUradatta ne pitA se prArthanA kI ki yuddhakSetra meM jAne kI anumati use dI jaae| mahArAja kA vicAra thA ki sUradatta bAlaka hai aura vaha balavAna zatru kA sAmanA nahIM kara paaegaa| isI vicAra se unhoMne sUradatta kI prArthanA asvIkAra kara dii| para sUradatta utsAhI yuvaka thA aura vaha apane kartavya ko bhalI-bhAMti pahacAnatA thaa| usane pitA se punaH Agraha bharI prArthanA kI aura nivedana kiyA ki yogya putroM ke hote hue pitA ko yuddha meM jAnA par3e, yaha putroM ke lie azobhanIya hai| use eka avasara diyA jaae| use vizvAsa hai ki vaha unake vizvAsa ko khaNDita nahIM hone degaa| Akhira rAjA ne sUradatta ko yuddha meM jAne kI anumati pradAna kara dii| sUradatta apanI thor3I sI senA ke sAtha vizAla zatrusenA para TUTa pdd'aa| sUradatta ke sAhasa aura zaurya ke samakSa zatrusenA bhAga khar3I huii| sUradatta vijayI hokara lauttaa| mahArAja jinacaMdra ke harSa kA pAra na rhaa| sUradatta kA rAjA aura prajA ne milakara abhinandana kiyaa| sUradatta ke zaurya aura sAhasa kI prazastiyAM vyakti-vyakti ke mukha para car3ha giiN| durjeya zatru ko jIta lene ke kAraNa use 'jitazatru' nAma se pukArA jAne lgaa| dhIre-dhIre loga bhUla hI gae ki rAjakumAra kA nAma sUradatta hai| saba use 'jitazatru' ke guNaniSpanna nAma se pukArane lge| rAjA ne apane bar3e putra jinadatta kA yuvarAja pada nirasta karake jitazatru ko yuvarAja pada pradAna kara diyaa| isase jinadatta ko bahuta kheda huaa| vaha mana hI mana jitazatru se IrSyA bhAva rakhane lagA, para prakaTa rUpa se vaha usase sneha hI karatA thaa| ___aksara rAjasabhA meM jitazatru ke zaurya kI prazaMsA hotI thii| eka bAra sabhI sabhAsada jitazatru ke zaurya aura sAhasa kI prazaMsA kara rahe the| jinadatta bhI sabhA meM upasthita thaa| usane vacanoM kA kuzala saMyojana karate hue kahA, niHsaMdeha jitazatru kuzala aura sAhasI yoddhA hai, para jinamata ke anusAra to asalI yoddhA kI paribhASA kucha aura hI hai| jitazatru ne agraja se pUchA, tAta! jinamata meM asalI yoddhA kI paribhASA kyA hai? jinadatta ne kahA, priya anuja! jinamata kA kathana hai-lAkhoM yoddhAoM ko parAsta kara dene vAlA yoddhA saccA yoddhA nahIM hai| saccA yoddhA to vaha hai, jo krodhAdi kaSAyoM se raMjita apanI AtmA ko jIta letA hai| svayaM ko jItane vAlA hI vastutaH 'jitazatru' kahalAne kA adhikArI hai| ___ jinadatta kA tIra nizAne para lgaa| usakI bAta sunakara jitazatru usI kSaNa apane Asana se uTha khar3A ... 198 .. - jaina caritra koza ...
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ huaa| usane ghoSaNA kI, agraja jinadatta kA kathana yuktiyukta hai| aba maiM usa patha para bar3hane ko kRtsaMkalpa hUM, jisa para bar3hakara vyakti sacce arthoM meM yoddhA banatA hai| maiM Atmajaya ke lie pravrajyA dhAraNa kruuNgaa| pitA, mAtA, parijanoM aura purajanoM ne anekAneka tarka upasthita kara jitazatru ko saMsAra meM rokanA cAhA, para usake saMkalpa ke samakSa samasta bAdhAeM-samasta tarka kunda par3a ge| jitazatru pravrajita ho gae aura Atmajaya prApta kara saca meM 'jitazatru' bana ge| kevalajJAna prApta kara jitazatru mokSa meM jA viraaje| -bRhatkathA koSa, bhAga-1 (A. hariSeNa) (kha) jitazatru campAnagarI kA yuvA nresh| usane sukumAlikA nAmaka eka rAjakumArI se vivAha kiyA jo advitIya suMdarI aura sukomala zarIra vAlI thii| rAjA rAnI para isa kadara Asakta huA ki rAjakAja ko hI bhUla baitthaa| rAjA kAma meM so gayA to prajA meM anaitikatA, anAcAra aura aparAdhoM kI bAr3ha A gii| maMtrimaNDala ne rAjA ko punaH punaH usake rAjadharma ke prati saceta kiyA, para rAjA sukumAlikA meM aisA anurakta thA ki aMtaHpura se bAhara kadama nahIM rakhatA thaa| Akhira maMtrimaNDala ne eka kaThora nirNaya liyA aura usa nirNaya ke anusAra nidrAdhIna rAjA va rAnI ko palaMga sahita gahana jaMgala meM chor3a diyA gyaa| yuvarAja ko rAjapada para adhiSThita kara diyA gyaa| prabhAta huI to rAjA aura rAnI ne svayaM ko jaMgala meM paayaa| donoM hatprabha aura dukhI hue| jitazatru bhale hI rAgAndha banA thA para use yaha samajha avazya thI ki maMtrimaNDala ne use ucita hI sajA dI hai| prApta sajA ko vidhi kA Alekha mAnakara jitazatru ne mehanata majadUrI dvArA udarapoSaNa karane kA nizcaya kiyaa| jaMgala suvizAla thaa| donoM cle| mArga meM sukumAlikA ko pyAsa lgii| jitazatru ne dUra-dUra taka jala kI talAza kI, para kahIM jala na milaa| jitazatru sukumAlikA ko pyAsa se tar3apate hue nahIM dekha skaa| usane apanA zarIra cIrakara apane rakta se sukumAlikA kI pyAsa bujhAI aura apanI jaMghA ke mAMsa se usakI kSudhA ko zAnta kiyaa| sukumAlikA ne binA jhijhake pati ke rakta aura mAMsa kA AhAra kiyaa| isa para bhI jitazatru ke rAga meM kahIM nyUnatA na aaii| Akhira donoM eka nagara meM phuNce| eka choTA sA makAna kirAe para lekara rahane lge| jitazatru ko eka seTha ke yahAM naukarI mila gii| udara-poSaNa ThIka calane lgaa| __ eka dina sukumAlikA ne jitazatru se kahA, Apa to dinabhara mujhase dUra rahate hai! mujha akelI kA samaya kATe nahIM kaTatA hai| mere lie kisI manoraMjana kA prabandha kara dIjie! jitazatru ne vaisA karane kA AzvAsana diyaa| naukarI se lauTate hue jitazatru ne eka paMgu gavaiye ko gAte dekhaa| use vaha manoraMjana kA ucita sAdhana pratIta huA aura use apane sAtha le aayaa| jitazatru kI anupasthiti meM paMgu bhajana gAkara sukumAlikA kA manoraMjana karane lgaa| niraMtara sAmIpya anurAga meM zIghra hI parivartita ho gyaa| sukumAlikA paMgu ke sAtha svacchanda jIvana jIne lgii| paMgu aura sukumAlikA kA pArasparika AkarSaNa aisA bar3hA ki unheM jitazatru rAha kA kAMTA dikhAI dene lgaa| Akhira sukumAlikA ne eka dina usa kAMTe ko rAha se haTAne kA nirNaya kara liyaa| eka dina jaba jitazatru avakAza para thA to sukumAlikA ne usase dariyA taTa para ghUmane kA Agraha kiyaa| barasAta kI Rta thI aura dariyA uphAna para thaa| ucita avasara pAkara sakamAlikA ne jitazatra ko dariyA meM dhakkA de diyaa| dariyA meM girate-girate jitazatru kI AMkhoM ke samakSa triyAcaritra kA nagna duSTapakSa ... jaina caritra koza .. - 199 ...
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAkAra ho gyaa| dariyA ke tIvra pravAha meM jitazatru ko bahate dekhakara sukumAlikA saMtuSTa banakara apane sthAna para lauTa aaii| puNyodaya se eka kASThakhaNDa jitazatru ke hAtha laga gyaa| vaha kaI dina taka dariyA meM bahate-bahate Akhira kinAre laga gyaa| kinAre para baiThakara vaha triyAcaritra para ciMtana karane lgaa| use prasannatA aura saMtoSa isalie thA ki usakI AMkheM khula gaIM thii| saMyoga se usa nagara ke niHsaMtAna rAjA kA usI dina avasAna huA thaa| paramparA ke anusAra nAgarikoM ne susajjita azva ko nae rAjA ke cayana ke lie chor3A huA thaa| azva ne jitazatru kA cayana kiyaa| isa prakAra jitazatru punaH rAjA bana gyaa| maMtriyoM ne rAjA se vivAha karane kI prArthanA kii| para rAjA ko to strIjAti se hI avizvAsa ho calA thaa| usane avivAhita rahane kA hI nirNaya kiyaa| jitazatru ne apane buddhibala se aisA suzAsana sthApita kiyA ki prajA usakI pUjA karane lgii| udhara paMgu aura sukumAlikA ne galI-galI ghUmakara udara poSaNa kA vikalpa tlaashaa| sukumAlikA paMgu ko kaMdhe para baiThAkara cltii| paMgu gIta gaataa| gIta samApti para sukumAlikA logoM ko kalpita AtmakathA sunAte hue kahatI ki usake mAtA-pitA ne usakA vivAha isa paMgu se kiyA hai, para vaha eka pativratA nArI hai, usake lie aba yaha paMgu hI pUjya hai| usakI kalpita kathA para loga sahAnubhUti se bhara jAte aura use dhana dete| ____ ghUmate-ghAmate paMgu aura sukumAlikA eka bAra usa nagara meM pahuMce, jahAM jitazatru rAjA banA thaa| isa anamela yugala kI carcA jitazatru ke kAnoM taka bhI phuNcii| jitazatru ko vizvAsa ho gayA ki nizcita hI yaha paMga aura sakamAlikA hI hone caahieN| rAjA ke Adeza para isa yugala ko darabAra meM balAyA gyaa| harSita ho donoM darabAra meM phuNce| paMgu ne gItoM se samA bAMdhA to sukumAlikA ne kalpita AtmakathA se logoM kI sahAnubhUti bttorii| loga usakI dukhada kathA sunakara dayArdra bana ge| para jitazatru ThahAkA lagAkara ha~sane lgaa| sukumAlikA ne dhyAna se rAjA ko dekhA to vaha use pahacAna gii| usake pAMva tale kI dharA khisaka gii| vaha rAjA ke caraNoM meM girakara kSamA mAMgane lgii| Akhira sabhAsadoM kI utsukatA ko zAMta karane ke lie rAjA ne sukumAlikA kI vAstavika kathA sunaaii| loga triyAcaritra kA aisA vidrUpa sunakara sukumAlikA ko dhik-dhik kahane lge| rAjA ne use apane nagara se nikAla diyaa| nyAyanItipUrvaka rAjadharma kA sudIrgha kAla taka pAlana karate hue dehotsarga ke pazcAt rAjA sadgati kA adhikArI bnaa| -AkhyAnaka maNikoza-22-70 (ga) jitazatru campAnagarI kA raajaa| (dekhie-lalitAMga kumAra) (gha) jitazatru kSitipratiSThita nagara kA raajaa| (dekhie-kanakamaMjarI) (Ga) jitazatru ar3hAI hajAra varSa pUrva zrAvastI nagarI kA raajaa| (ca) jitazatru atyanta prAcIna kAla meM pATaliputra kA eka nyAyanItipUrvaka rAjya karane vAlA raajaa| (dakhie-ArAmazobhA) ...200 - ...jaina caritra koza ...
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ (cha) jitazatru campAnagarI kA eka prAcIna nareza, jo apane subuddhi nAmaka pradhAna se tatva darzana kA bodha pAkara siddhabuddha banA thaa| (dakhie-subuddhi pradhAna) (ja) jitazatru kAMpilyapura kA raajaa| vaha pUrvajanma meM prabhu malli ke jIva mahAbala rAjA kA aMtaraMga sakhA thaa| pUrvajanma kA sneha vartamAna janma meM bhI prasaMga pAkara ubhara aayaa| rAjA ke mahala meM eka bAra cokkhA nAma kI parivrAjikA aaii| vaha zaucamUlaka dharma ko hI dharma kahatI thii| pUrva meM vaha bhagavatI malli se bhI mila cukI thI aura unase saMvAda-vArtA meM parAjita ho cukI thii| rAjA ne cokkhA se usa dvArA dekhI gaI kisI apUrva vastu ke bAre meM pUchA to cokkhA ne bhagavatI malli ke rUpa-guNoM kI prazaMsA karate hue kahA, vaisA rUpa jagatitala para durlabha hai| sunakara jitazatru malli ko pAne ke lie macala utthaa| usane mahArAja kuMbha ke pAsa dUta bhejaa| kuMbha kI asvIkRti se khinna bane jitazatru ne bhArI senA ke sAtha mithilA ko ghera liyaa| Akhira bhagavatI malli ke prayAsa se rAjA jitazatru pratibuddha aura saMyama dhAraNa kara siddha huaa| (dekhie-mallinAtha tIrthaMkara) (jha) jitazatru ujjayinI nagarI kA rAjA jo mallavidyA kA premI thaa| (dekhie-aTTaNamalla) () jitazatru ____ avantI nagarI kA raajaa| (dekhie-atUMkArI bhaTTA) / (Ta) jitazatru zrAvastI nareza jitazatru, jo bIsaveM tIrthaMkara munisuvrata svAmI ke zAsanakAla meM hue tathA jinake putra *skandakakumAra tathA putrI purandarayazA ne bhagavAna ke pAsa ArhatI dIkSA lI thii| (Tha) jitazatru dvitIya tIrthaMkara bhagavAna ajitanAtha ke jnk| (Da) jitazatru kliNgaadhipti| rAjakumArI yazodA, jisake sAtha vardhamAna kA pANigrahaNa huA thA, inhIM jitazatru nareza kI putrI thii| ____dharmodyota karate hue bhagavAna mahAvIra apane ziSya samUha ke sAtha kaliMga meM padhAre aura kumArI parvata (vartamAna nAma udayagiri) para samavasRta hue| prabhu ke padArpaNa kA saMvAda sunakara jitazatru harSAbhibhUta ho unake vandana ke lie gyaa| prabhu kA pravacana sunakara vaha pratibuddha huA aura rAjya tyAga kara munidharma meM pravrajita ho gyaa| pravrajita hokara jitazatru tapa-saMyama kI ArAdhanA meM tallIna ho gyaa| -tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA (Dha) jitazatru rAjA __cikitsikA nagarI ke eka dharmAtmA raajaa| eka bAra mahArAja jitazatru ne utkRSTa bhAvoM se dharmavIrya nAmaka eka mAsopavAsI aNagAra ko AhAra dekara atizaya zubha karmoM kA saMcaya kiyaa| pariNAmataH ve bhavAntara ... jaina caritra koza ... -.-201 ...
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM campAnagarI meM rAjakumAra mahAcanda ke rUpa meM janme, jahAM unhoMne yathAsamaya bhagavAna mahAvIra se zramaNa dharma aMgIkAra kara paramapada prApta kiyaa| (dekhie-mahAcanda kumAra) -vipAka sUtra, dvi.zru.,a.9 (ka) jitAri rAjA zrIpura nagara kA eka rAjA, jo dharma kA vizvAsa karane vAlA nahIM thA para mahAmaMtrI matisAgara ke dvArA dharma kI mahimA siddha kara die jAne para saMsAra tyAga kara muni bana gayA aura usI bhava meM mokSa gyaa| (dakhiematisAgara) (kha) jitAri rAjA sAvatthI nresh| tRtIya tIrthaMkara saMbhavanAtha ke pitaa| jinakuzala sUri (AcArya) 'choTe dAdA' nAma se zvetAmbara maMdiramArgI paraMparA meM arcita-vandita eka prabhAvaka jaina aacaary| maMdiramArgI zvetAmbara paramparA meM cAra dAdA guruoM kI paramparA hai| jinadatta sUri prathama aura maNidhArI jinacaMdra sUri dvitIya dAdA guru nAma se suvikhyAta haiN| ye donoM bar3e dAdA guru kahalAte haiN| jinakuzala sUri choTe dAdA nAma se khyAta haiM aura dAdA guruoM meM unakA krama tRtIya hai| ___AcArya jinakuzala sUri ke guru kA nAma jinacaMdra sUri thA, jo 'kalikAla kevalI' upAdhi se alaMkRta the| AcArya jinakuzala sUri kA janma chAjer3a gautrIya vaizya vaMza meM vI.ni. 1807 meM samiyANA nagara meM huA thaa| samiyANA ke maMtrI jesala zreSThI unake pitA tathA jayaMtazrI unakI mAtA thii| AcArya zrI kA gRhanAma karamaNa thaa| dasa varSa kI avasthA meM karamaNa dIkSita hue aura kuzalakIrti nAma se jAne ge| Agama-Agametara darzanoM ke adhyayana se ve apane samaya ke mAnya vidvAna munivara bne| vI.ni. 1847 meM AcArya pada para unakI niyukti huI aura 'jinakuzala sUri' unakA nAmakaraNa huaa| rAjasthAna aura sindha pradeza AcArya zrI ke vihAra kSetra rhe| apane samaya ke ve eka camatkArI AcArya the| unake bhaktoM kI saMkhyA vizAla thii| unakA svargavAsa devarAjapura (vartamAna pAkistAna) meM vI.ni. 1859 meM huaa| vartamAna meM kaI nagaroM meM unakI caraNa-pAdukAeM sthApita haiM, jinake prati kAphI loga zraddhAbhakti rakhate haiN| unakI caraNa-pAdukAoM ko Aja bhI camatkArI mAnA jAtA hai| jinacaMdra (AcArya) jaina zAsana ke eka prabhAvaka aacaary| ye AcArya maNidhArI jinacaMdrasUri se bhinna the| inheM bhI dAdA nAma se sammAna prApta hai| cAra dAdA guruoM meM inakA caturtha krama hai| AcArya jinacaMdra kA janma vI.ni. 2065 meM vaizya vaMza meM bar3alI grAma meM huaa| inake pitA kA nAma zAha zrIvaMta aura mAtA kA nAma zrIdevI thaa| 8 varSa kI avasthA meM ye jinamANikyasUri ke ziSya bne| 17 varSa kI avasthA meM kharataragaccha muni saMgha ke AcArya pATa para niyukta hue| AcArya jinacaMdra kA vyaktitva prabhAvazAlI aura pravacanazailI AkarSaka thii| eka bar3A mAnava samAja unase prabhAvita huaa| bAdazAha akabara bhI unase prabhAvita thaa| kazmIra jAte hue akabara ne AcArya jinacaMdra se AzIrvAda prApta kiyA thA aura kazmIra meM sAta dinoM ke lie amAri ghoSita kI thii| bAdazAha kI isa ...202 jaina caritra koza ...
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghoSaNA kA anusaraNa kara anya aneka rAjAoM ne bhI apane-apane rAjyoM meM amAri kI ghoSaNAeM kI, jisase ahiMsA bhagavatI kI ArAdhanA aura jinazAsana kI prabhAvanA huii| zahaMzAha jahAMgIra bhI AcArya jinacaMdra ke prati niSThAbhAva rakhatA thaa| AcArya jinacaMdra kA svargavAsa vI.ni. 2140 (vi.saM. 1670) meM vilAr3A grAma meM huaa| jinacaMdra kumAra vijayapura nagara ke nagaraseTha dhanAvaha kA ikalautA putra / eka puNyazAlI yuvaka, jise acAhe aura ayAce hI sukha-samRddhi aura bhogopabhoga ke sAdhana prApta hote rhe| vaha jaba solaha varSa kA huA to usane eka dina vicAra kiyA, yuvAvasthA meM pitR-dhana kA upabhoga karane vAlA putra pApa kA bhAgI hotA hai| maiM yuvA huuN| merA dAyitva banatA hai ki maiM svayaM dhanArjana karUM aura usa dhana ko sva-para kalyANa meM niyojita kruuN| para mere mAtA-pitA kA anurAga mere videza-gamana meM bAdhA bnegaa| ve mujhe videza jAne kI anumati nahIM deNge| ucita yahI hai ki mAtA-pitA ko sUcita kie binA hI mujhe videza cale jAnA caahie| isa vicAra ke sAtha jinacaMdra kumAra sIdhA sAgara taTa para pahuMca gyaa| vaha udhara se gujarane vAle kisI jahAja kI pratIkSA karane lgaa| sAgara taTa para cahalakadamI karate hue usane eka sthAna para tIna logoM ko vArtAlApa karate dekhaa| tInoM hI bhinna-bhinna doSoM ko ginakara sAgara kI nindA kara rahe the| eka ne kahA, athAha jala kA svAmI hone para bhI sAgara kisI kI pyAsa nahIM bujhA sktaa| dUsare ne kahA, ratnAkara kahalAkara bhI kisI ko phUTI kaur3I nahIM detaa| tIsare ne bhI apanI khIjha prakaTa kii| unake isa vArtAlApa ko sunakara jinacaMdra ne kahA, bhAiyo! tumhAre dekhane aura socane kA DhaMga hI ulaTA hai| sAgara kI vizeSatAoM ko tuma viparIta banAkara kaha rahe ho! sAgara gaMbhIratA kA sabaka hameM sikhAtA hai| vaha hameM maryAdA meM rahane kI sIkha detA hai| vaha ratnAkara hai aura gahare paiThane vAloM ko ratna aura muktAeM bhI detA hai| . samudra ke adhiSThAtA deva ne jinacaMdra kI bAteM suniiN| usakI guNa-dRSTi para prasanna hokara vaha jinacaMdra ke samakSa prakaTa huaa| usane usakI guNadRSTi kI prazaMsA kI aura use pAMca bahumUlya ratna die| jinacaMdra ke kahane para usane use sAgara pAra ke nagara tArApura pahuMcA diyaa| sAtha hI kahA ki jaba bhI use usakI AvazyakatA anubhava ho, smaraNa kara le, vaha upasthita ho jaaegaa| tArApura nagara ke rAjodyAna meM jinacaMdra kumAra vizrAma karane lgaa| udhara rAjakumArI madanamaMjarI, maMtrI putrI kusumamaMjarI, nagaraseTha kI putrI puSpamaMjarI aura rAjapurohita kI putrI kAmamaMjarI udyAna bhramaNa ke lie aaiiN| ye cAroM aMtaraMga sakhiyAM thIM aura cAroM kA nizcaya thA ki ve eka hI puruSa se vivAha kreNgii| saMyoga se eka kRSNa viSadhara ne una cAroM kanyAoM kA rAstA roka liyaa| bhayAtura kanyAeM cillaaiiN| jinacaMdra daur3akara vahAM phuNcaa| usane madhura svara meM kahA, nAgarAja! Apa sAkSAt deva rUpa haiM, ina bAlAoM ko kSamA kara do! inase yadi ApakA kucha ahita huA hai to usakA daNDa mujhe dIjie! camatkAra ghttaa| nAga calA gyaa| cAroM kanyAoM ke hRdaya meM jinacaMdra basa gyaa| rAjA, maMtrI Adi ke kAnoM taka jinacaMdra kI kIrtigAthA phuNcii| aMtataH cAroM kanyAoM kA vivAha jinacaMdra se sampanna huaa| kucha dina sasurAla meM bitAkara jinacaMdra ne svadeza ke lie prasthAna kiyaa| prItidAna-svarUpa kaI jahAja dhana-dhAnya se bharakara rAjA ne use pradAna kie| cAroM patniyoM ke sAtha yAtrA atIva sukhada thii| para akasmAt pApa karma kA udaya huA aura tUphAna meM phaMsakara jahAja samudra meM samA ge| pUrvajanma ke mitra eka deva ne hAthI kA rUpa dhAraNa kara jinacaMdra aura usakI cAroM paliyoM kI rakSA kI aura unheM taTa para pahuMcA diyaa| yaha ratnadvIpa kA ... jaina caritra koza ... -203 ...
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ taTa thaa| vahAM unheM eka muni ke darzana hue| dharmadezanA sunakara pAMcoM ne zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| ratnadvIpa para rahakara jinacaMdra kumAra ne vyApAra kiyA aura paryApta dhana arjita kiyaa| Akhira dhana ko ratnoM meM badalavA kara eka zreSThI ke jahAja para savAra hokara jinacaMdra apanI patniyoM ke sAtha apane deza ke lie ravAnA huaa| mArga meM zreSThI kI dRSTi jinacaMdra kI patniyoM para par3I to vaha unake rUpa para mugdha ho gyaa| usane apane sAthiyoM ke sahayoga se jinacaMdra ko samudra meM pheMka diyaa| seTha ne madanamaMjarI Adi cAroM bAlAoM ke samakSa kAma-prastAva rkhaa| cAroM bAlAoM ne siMhanI banakara seTha ko lalakArA to vaha bhaya se kapita ho gyaa| usane apane nagara caMdrapura pahuMcakara ye cAroM bAlAeM rAjA ko bheMTa kara dii| udhara kaI dinoM taka kASThakhaNDa ke sahAre jinacaMdra sAgara ke vakSa para tairatA rhaa| ekAeka use devamitra kI smRti huii| deva upasthita huA aura usane jinacaMdra kI prArthanA para use caMdrapura pahuMcA diyaa| jinacaMdra ne darabAra meM jAkara seTha ke viruddha zikAyata kii| rAjA ne vastusthiti se paricita banakara seTha ko apane deza se nirvAsita kara diyA aura jinacaMdra ko usakI cAroM patniyAM sasammAna lauTA diiN| sAtha hI jinacaMdra ke AcAra-vyavahAra aura vyaktitva para mugdha hokara rAjA ne apanI putrI kA vivAha bhI usase kara diyaa| rAjA ne prItidAna meM hAthI, ghor3e, ratha aura paryApta dhana sAmagrI jinacaMdra kumAra ko dii| vahAM se jinacaMdra pAMca paliyoM aura paryApta aizvarya ke sAtha apane nagara lauttaa| mAtA-pitA putra aura putravadhuoM ko dekhakara harSAbhibhUta ho ge| putra aura putravadhuoM ko gRhadAyitva dekara seTha dhanAvaha patnI sahita pravrajita ho ge| jinacaMdra pAMcoM paliyoM ke sAtha zrAvakadharma kA pAlana karate hue sukhapUrvaka jIvana-yApana karane lgaa| unakI dharmazraddhA sudRr3ha se sudRr3hatara banatI rhii| kAlakrama se pAMcoM patniyoM ne eka-eka putra ko janma diyaa| putra jaba yogya ho gae to jinacaMdra kumAra ne unako gRhadAyitva pradAna kie aura vaha svayaM pAMcoM patniyoM ke sAtha pravrajita hokara sAdhanArata bana gyaa| una pAMcoM sAdhakoM ne AyuSya pUrNa kara devabhava prApta kiyaa| kAlakrama se pAMcoM hI mokSa jaaeNge| -jaina kathA ratna koSa bhAga 6 / gautama kulaka bAlAvabodha / SaDpuruSa caritra jinacaMdra maNidhArI (AcArya) eka yazasvI aura prabhAvazAlI jaina aacaary| 'maNidhArI AcArya jinacaMdra' aura 'bar3e dAdA', ina do nAmoM se ve jaina jagata meM vikhyAta haiN| kahate haiM ki janma se hI unake mastaka meM maNi thI, jisakI sUcanA unhoMne apane svargavAsa se kucha samaya pUrva hI saMgha ko dI thii| AcArya jinacaMdra maNidhArI jI kA janma rAjasthAna prAnta ke vikramapura gAMva meM eka vaizya parivAra meM vI. ni. 1661 meM huA thaa| unake pitA kA nAma rAsalAla aura mAtA kA nAma delhaNa devI thaa| bAraha varSa kI avasthA meM unhoMne bar3e dAdA jinadatta sUri ke zrI caraNoM meM dIkSA dhAraNa kI aura Agama vAMgamaya kA pArAyaNa kiyaa| apane yuga ke ve eka vidvAna aura prabhAvazAlI muni the| guru ke svargArohaNa ke pazcAt ve kharataragaccha ke AcArya pada para pratiSThita hue| dillI nareza madanapAla AcArya jinacaMdra maNidhArI kA ananya bhakta thaa| AcArya zrI apane yuga ke vizruta vidvAna the| zAstrArtha ke kaI prasaMga unake jIvana meM Ae, jinameM ve vijayI rhe| vI.ni. 1693 meM dillI meM unakA svargavAsa huaa| vartamAna meM dillI ke upanagara maharaulI nAmaka sthAna para unakA smRti stUpa vidyamAna hai, jo dAdAvAr3I nAma se pukArA jAtA hai| -zrI jinacaMdra sUri carita ... 204 - jaina caritra koza ...
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinacaMdra zrAvaka supratiSThita nAmaka nagara kA rahane vAlA eka dRr3hadharmI zrAvaka / usakI patnI kA nAma suMdarI thaa| jinacaMdra samRddha thA para dharmAnuSThAna aura dharmAcaraNa ko hI vaha apanI vAstavika samRddhi mAnatA thaa| mAsa meM cAra pauSadha karanA usakA niyama thaa| usakI dharmadRr3hatA kI khyAti bhUloka para to phailI hI, devaloka meM bhI phaila gii| eka bAra devarAja indra ne usakI dharmadRr3hatA kI bhUri-bhUri prazaMsA kii| eka deva jinacaMdra kI dRr3hatA kI parIkSA lene pRthvI para aayaa| jahAM para jinacaMdra pauSadha kI ArAdhanA kara rahA thA, vahAM upasthita hokara deva ne kaI prakAra ke anukUla aura pratikUla upasarga upasthita kie| jinacaMdra ko kaI prakAra se vibhramita karane ke prayAsa kie para vaha usakI samAdhi ko tor3ane meM saphala nahIM ho skaa| antataH deva asaphala ho gyaa| vaha jinacaMdra ke caraNoM para jhuka gayA aura usane kSamA prArthanA kI tathA nivedana kiyA. mahAnabhAva! devadarzana kabhI mithyA nahIM jAte. Apa jo cAheM majhase mAMga sakate haiM! jinacaMdra ne kahA. maiM apane Apa meM saMtaSTa aura prasanna haM. majhe kacha nahIM caahie| para deva ne pana:-panaH nivedana di yA aura kacha mAMgane ke lie jinacaMdra ko bAdhya kiyaa| Akhira jinacaMdra ne kahA, kacha aisA karo ki janatA meM jinadharma ke prati zraddhA jAge! deva jinacaMdra kI mAMga suna gadgada ho gyaa| usane jagaha-jagaha tIrthaMkaroM kI atizaya mahimA ko vyakta karane vAlI ghaTanAoM kA pradarzana kiyaa| logoM meM romAMca jagA aura jinadharma kI ora nake hRdayoM meM utpanna huaa| jinadharma kI mahatI prabhAvanA kara deva apane nivAsa para calA gyaa| jinacaMdra bhI zrAvaka vratoM kA vizuddha ArAdhana kara devaloka meM gyaa| eka bhava karake vaha siddha-buddha hogaa| jinacaMdra sUri (AcArya) Agamika gaccha ke eka prabhAvazAlI aura vAdanipuNa aacaary| unakI vANI meM adbhuta oja thaa| jaba ve vIra rasa para vyAkhyAna dete to zrotA zaurya se bhara jAte, karuNa rasa para bolate to zrotA azru barasAne lagate aura hAsya rasa para bolate to zrotA ha~sI se loTa-poTa ho jaate| unake isI mahAna guNa ke kAraNa unheM 'nava rasAvatAra taraMgiNI' kA viruda prApta thaa| ___ eka bAra AcArya jinacaMdra sUri loliyANaka nagara meM virAjamAna the| vahAM kA rAjA AcArya zrI kA parama bhakta thaa| eka bAra nagara meM dAmodara nAmaka eka paNDita ATha yAjJikoM ke sAtha aayaa| usane eka yajJa kA Ayojana kiyaa| yajJa meM bali ke lie 32 bakare lAe ge| isase ahiMsaka jaina samAja meM cintA kI lahara daur3a gii| AcArya zrI taka sUcanA phuNcii| AcArya zrI ne yAjJika se kahalavAyA ki vaha yajJa meM hiMsA na kre| parantu yAjJika dAmodara ne AcArya zrI kI bAta asvIkAra kara dii| AcArya zrI ne rAjA se isa sambandha meM kahA aura rAjAjJA prasRta karAI ki yajJa meM hiMsA ke samarthana aura niSedha para zAstrArtha ho / jaya-parAjaya ke AdhAra para hI hiMsA aura ahiMsA kA vidhAna ho| __ Akhira jinacaMdra sUri aura brAhmaNa vidvAna dAmodara ke madhya zAstrArtha huaa| yaha zAstrArtha aThAraha dinoM taka claa| rAjA aura prajA ne isa zAstrArtha meM bhArI ruci lii| aThArahaveM dina AcArya jinacaMdra sUri ke akATya tarkoM ke samakSa dAmodara niruttara ho gyaa| hiMsA kI parAjaya aura ahiMsA kI vijaya huii| 32 bakaroM ko prANadAna prApta huaa| AcArya jinacaMdra Agamika gaccha ke pAMcaveM prabhAvaka AcArya the| unake zAsanakAla meM Agamika gaccha ne kAphI vikAsa kiyaa| ... jaina caritra koza ... - 205 ...
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) jinadatta purimatAla nagara kA eka dhanI zreSThI, jisake jIvana meM utthAna-patana ke kaI kaSTakArI kSaNa upasthita hue| (dekhie-ratnapAla) (kha) jinadatta eka zramaNopAsaka, saccaritra aura prAmANika shraavk| usakA vyApAra dUra dezoM meM phailA huA thaa| eka bAra videza prasthAna karate hue usane apane mitroM aura pArivArikoM se pUchA ki vaha videza se unake lie kyA laae| sabhI ne apanI-apanI pasaMda kI vastueM use batA diiN| usI krama meM nagara nareza ne apane lie cAra sAra mNgvaae| videza meM jAkara jinadatta ne vyApAra kiyaa| lauTate hue usane sabhI ke lie icchita vastueM kharIda liiN| para rAjA kI vastueM vaha nahIM kharIda skaa| Akhira eka anubhavI vRddha ne usakA mArgadarzana karate hue kahA, use cAra sAra gaNikA vasaMtasenA se prApta ho sakate haiN| jinadatta gaNikA ke pAsa pahuMcA aura usase cAra sAra maaNge| gaNikA ne cAra sAra ke lie cAra lakSa mudrAeM jinadatta se maaNgii| jinadatta ne cAra lakSa mudrAeM pradAna kara cAra sAra kharIda lie| ve cAra sAra the-1. krodha ke vaza hokara koI kArya na kare, 2. ati nidrA na le, 3. zatru ko prema se vaza meM kare, 4. strI ke vazavartI na bne| jinadatta apane nagara phuNcaa| sabhI kI icchita vastueM usane pradAna kara diiN| rAjA ko bhI usake cAra sAra pradAna kara die| rAjA ne vicAra kiyA ki cAra sAroM kI parIkSA karanI caahie| vaha ucita avasara kI pratIkSA karane lgaa| eka bAra use darabAra meM vilamba ho gyaa| dera rAta vaha apane zayana kakSa meM pahuMcA to usane apanI rAnI ke sAtha kisI puruSa ko soe hue dekhaa| yaha dekhakara rAjA kI bhrUkuTI car3ha gii| krodha se vaha thara-thara kAMpane lgaa| talavAra khIMca lii| jaise hI usane ukta puruSa para vAra karanA cAhA, use jinadatta dvArA die gae sAra kA smaraNa ho AyA ki krodha ke vaza hokara koI kArya na kre| rAjA ne isa sAra kI parIkSA ke lie apane krodha para aMkuza lagA diyaa| vaha apanI zaiyA ke nikaTa gyaa| vaha yaha dekhakara daMga raha gayA ki usakI choTI bahana hI puruSa veza meM apanI bhAbhI ke sAtha so rahI hai| tabhI puruSavezI bahana kI nidrA bhI TUTa gii| usane muskarAte hue kahA, bhaiyA! khela-khela meM maiMne Aja Apake vastra pahana lie aura bhAbhI kI goda meM kaba nIMda A gaI isakA patA hI nahIM calA! rAjA ne bahana ko kaNTha se lagA liyaa| sAtha hI sAra kI parIkSA se vaha atIva prasanna huaa| use vizvAsa ho gayA ki usa dvArA vyaya kiyA gayA dhana vyartha nahIM gayA hai| aba vaha zeSa sAroM ko AjamAne ko utAvalA ho gyaa| vaha pUrvApekSayA kama nidrA lene lgaa| eka rAtri meM vaha jaga rahA thaa| use eka nArI ke rudana kA svara sunAI diyaa| vaha mahala ke bAhara niklaa| kucha dUrI para jAne ke bAda use eka susajjita strI dikhAI dii| rAjA ne usakA paricaya aura rone kA kAraNa puuchaa| usa strI ne batAyA ki vaha nagara rakSikA devI hai aura isalie ro rahI hai ki kala sarpadaMza se nagaranareza kI mRtyu ho jaaegii| usakI bAta sunakara kSaNabhara ke lie rAjA sanna raha gyaa| tadanantara usane apane bhAvoM para aMkuza lagAte hue nagararakSikA devI se yaha pUchA ki sarpa kisa dizA se Akara rAjA ko ddeNsegaa| devI ne batA diyA ki sarpa pUrvadizA se aaegaa| devI ko madhura vacanoM se sAntvanA dekara rAjA apane mahala meM lauTa aayaa| kama nidrA lene rUpa sAra kA mUlya vaha jAna cukA thaa| usane tRtIya sAra ko AjamAne kA nizcaya kiyA ki zatru ko prema se jiito| ... 206 ... ...jaina caritra koza ...
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhAta khilate hI rAjA ne pUrva dizA ke rAjapatha ko phUloM aura phaloM se sajavA diyaa| sthAna-sthAna para dugdhapAtra rakhavA die| pUrva dizA se nAgarAja AyA to apane svAgata meM saje rAjapatha ko dekhakara usakA vairabhAva zAnta ho gayA / vastutaH vaha nAga jAti kA deva thA / usane apane avadhijJAna meM rAjA ke zubha manobhAvoM ko pahacAna liyaa| rAjA se mitratA kA sambandha sthApita kara aura use pazu-pakSiyoM kI bhASA samajhane tathA mRtakoM kI bhAvI gati ko dekhane-jAnane kA varadAna dekara lauTane lagA / lauTate hue nAgarAja rAjA se kahA ki vaha ina varadAnoM kA bheda kisI ko na batAe / yadi isa rahasya ko vaha kisI se kahegA to tatkSaNa usakI mRtyu ho jaaegii| rAjA tIna sAroM ko AjamA cukA thA / caturtha sAra ko AjamAne ke lie vaha ucita avasara kI pratIkSA karane lgaa| rAjA kA sAlA usake sAtha hI rahatA thaa| vaha daMbhI aura vyabhicArI thA, para apane Apako dhArmika aura saccaritra pradarzita karatA thaa| eka dina akasmAt usakI mRtyu ho gii| rAjA ne upayoga lagAyA aura dekhA ki usakA sAlA marakara naraka meM utpanna huA hai| rAjA ke mukha para smita muskAna taira gaI, usakA cintana thA ki duSkarma kitane hI chipa kara kie jAeM, aMtataH unakA phala to manuSya ko milatA hI hai / udhara bhAI kI mRtyu para rAjA ko muskAte dekha rAnI ke hRdaya meM zUla cubha gyaa| dUsare hI dina rAjamahala ke saphAIkarmI kI mRtyu ho gaI / rAjA ne upayoga lagAkara dekhA to pAyA ki vaha svarga meM gayA hai| usakI mRtyu para rAjA kI AMkhoM meM AMsU taira aae| yaha dekhakara rAnI biphara uThI / usane triyAcaritra phailAte hue rAjA se usake bhAI kI mRtyu para muskAne aura saphAI karmI kI mRtyu para AMsU bahAne kA rahasya puuchaa| rAjA ne rAnI ko anekavidha samajhAyA ki vaha ukta rahasya kisI ko nahIM batA sakatA, aura agara kisI ko batAtA hai to use svayaM mRtyu kA grAsa bananA pdd'egaa| rAjA ke isa kathana para bhI rAnI ne apanI jidda nahIM chor3I aura kahA, yadi yaha rahasya nahIM batAoge to maiM apane prANa de duuNgii| rAjA kA apanI rAnI para atyadhika anurAga thA / Akhira usane ukta rahasya rAnI ko batAne kA nizcaya kara liyA / jaise hI vaha ukta rahasya ko rAnI ke samakSa prakaTa karane lagA, tabhI usakI dRSTi mahala kI muMDera para baiThe haMsa-haMsinI yugala para pdd'ii| rAjA nAgarAja ke varadAnasvarUpa pakSiyoM kI bhASA samajhatA thaa| rAjA ne sunAhaMsinI haMsa se Agraha kara rahI thI ki vaha rAnI ke uttarIya meM TaMke motI usake lie lAe / haMsa ke samajhAne para bhI haMsinI ne apanA Agraha nahIM chor3A aura prANa tyAga kI dhamakI de ddaalii| taba haMsa ne kahA, maiM rAjA jaisA mUrkha nahIM hUM, jo tumhArI dhamakI ke samakSa natamastaka hokara apane prANoM ko dAMva para lagAUM ! haMsa ke vacana sunakara rAjA ko eka jhaTakA lgaa| use apanI bhUla jJAta ho gii| sAtha hI usakA mithyA moha bhI vidA ho gyaa| use nizcaya ho gayA ki jo rAnI apanI jidda ke kAraNa usake prANoM ko saMkaTa meM DAla rahI hai, usakA prema bhI mithyA hI hai / rAjA ne rAnI se spaSTa kaha diyA ki vaha mare yA jie para vaha use ukta muskAna aura rudana kA kAraNa nahIM batAegA / rAjA cAroM sAroM ke mUlya se paricita ho cukA thA / usane zreSThI jinadatta ko AmaMtrita kara sammAnita kiyA aura maMtrI pada pradAna kiyaa| bAda meM rAjA ne gaNikA vasaMtasenA ko bhI apane rAjya meM AmaMtrita kiyA aura use bahuta se pAritoSika die / rAja-sammAna pAkara gaNikA ne bhI nindanIya vyavasAya kA parityAga kara dharmasAdhanAmaya jIvana jIne kA vrata le liyA / (ga) jinadatta campAnagarI nivAsI eka seTha / (dekhie - nAgazrI) *** jaina caritra koza - *** 207 diamondsdiamonds4
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinadatta-putra (sAgaradatta-putra) campAnagarI meM do mitra rahate the| unameM se eka jinadatta seTha kA putra thA aura dUsarA sAgaradatta seTha kaa| ekadA donoM mitra nagarI ke bAhara sthita subhUmibhAga nAmaka udyAna meM Amoda-pramoda ke lie ge| vahAM eka jhAr3I meM eka moranI ne suMdara aMDe die the| aNDoM ko dekhakara donoM mitra prasanna hue| donoM eka-eka aNDA apane-apane ghara le gae aura murgiyoM ke sthAna para surakSita rakha diyA, jisase ki murgiyAM unheM sekara unase mayUra-zAvaka utpanna kreN| sAgaradatta-putra zaMkAlu hRdaya kA yuvaka thaa| vaha punaH punaH aNDe ko sparza kara aura hilA kara dekhtaa| aisA karane se kucha hI dinoM meM aNDA sar3a gyaa| use mayUra-zAvaka to kyA milanA thA, paMceMdriya jIva kI hatyA kA bhAra bhI usake sira A gyaa| udhara jinadatta-putra ko kisI bhI prakAra kA saMdeha nahIM thaa| use sudRr3ha vizvAsa thA ki use eka dina avazya hI mayUra-zAvaka prApta hogaa| huA bhI vaisA hI, kAla ke pakane para aNDe se mayUra-zAvaka nikalA jise dekhakara jinadatta-putra atyanta harSita huaa| jJAtAdharmakathAMga sUtra kI isa kathA kA kathya hai ki saMdehazIla vyakti icchita lAbha se vaMcita raha jAtA hai aura zraddhAzIla icchita lAbha ko avazyameva prApta karatA hai| -jJAtAdharmakathAMga sUtra, adhyayana 3 jinadatta sUri (AcArya) kharataragaccha ke saMsthApaka aura bar3e dAdA ke sammAnanIya nAma se sukhyAta zvetAmbara mUrtipUjaka paramparA ke eka aacaary| ___AcArya jinadatta sUri kA janma gujarAta prAnta ke dhavalaka nagara meM vI.ni. 1602 meM huaa| ve vaizya vaMzaja the| unakI mAtA kA nAma vAhar3A devI aura pitA kA nAma vAcchiga thaa| yaha jaina dharma ke prati niSThA rakhane vAlA parivAra thaa| vAcchiga gujarAta nareza ke darabAra meM amAtya pada para pratiSThita the| jinadatta ko mAtA-pitA se dhArmika saMskAra virAsata meM prApta hue the| ___bAlyAvasthA meM hI sAdhviyoM kI preraNA se jinadatta kA mana vairAgya raMga se raMga gyaa| unhoMne upAdhyAya dharma deva se mAtra nau varSa kI avasthA meM ArhatI pravrajyA aMgIkAra kii| adhyayana meM samarpita hue| AgamoM kA talasparzI adhyayana kiyaa| jainetara darzanoM ke bhI pAragAmI paNDita bne| maMtra vidyA kA bhI pArAyaNa kiyaa| ve saMgha ke manISI muniyoM meM gine jAne lge| zAstrArtha ke aneka prasaMgoM para unhoMne vijayazrI prApta kii| vI. ni. 1639 meM unheM AcArya pada para pratiSThita kiyA gyaa| bAda meM ve yugapradhAna AcArya bne| AcArya jinadatta sUri ke yuga meM caityavAsiyoM ne apanA prabhAva paryApta vistRta kiyA huA thaa| AcArya jinadatta sUri suvihita mArgI the| unhoMne caityavAsI zramaNoM ko kaI bAra zAstrArtha meM parAsta kara suvihita mArga kA gaurava bddh'aayaa| unhoMne apane jIvana kAla meM sahasrAdhika mumukSuoM ko jina dIkSA dI, jisase paryApta rUpa meM jina dharma kI prabhAvanA huii| AcArya jinadatta sUri ne kaI amUlya granthoM kI racanA bhI kii| vI.ni. 1681 meM AcArya jinadatta sUri kA svargavAsa ajamera meM huaa| unake nAma se banI dAdAvAr3I vahAM Aja bhI maujUda hai| anya aneka nagaroM aura prAntoM meM bhI unake nAma se dAdAvAr3iyAM haiN| ... 208 .. 1. jaina caritra koza ....
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) jinadAsa ___eka Adarza yuvaka, jisane agrajoM ke durvyavahAra kA viSapAna karake bhI sadaiva unakI kalyANa-kAmanA kA hI amRta varSaNa kiyaa| usakI patnI kA nAma suguNI thA, jo apane nAma ke anurUpa hI parama guNavAna aura surUpA thii| ukta Adarza dampatI kA saMkSipta paricaya nimnokta hai jinadAsa mahendrapura nagara ke zreSThI sohana sAhU ke cAra putroM meM sabase choTA thaa| seTha ke tIna anya putroM ke nAma the-Abar3a, jAbar3a aura khaabdd'| Abar3a ke janma lete hI seTha kI samRddhi AdhI raha gii| jAbar3a ne janma liyA to seTha kaMgAla ho gayA aura khAbar3a ke janma se jhoMpar3I meM rahakara bhI seTha ko anna ke dAne-dAne ke lie bhaTakanA pdd'aa| puNya yoga se caturtha putra jinadAsa ke janma lete hI seTha kI samRddhi lauTa aaii| vaha pahale se bhI adhika dhanI bana gyaa| ghara meM sabhI bhAMti ke aizvarya sajIva ho ge| cAroM bhAiyoM ke vivAha ho ge| jinadAsa kA vivAha suguNI nAmaka nagara seTha kI putrI se sampanna huaa| jinadAsa aura suguNI, donoM ke hRdayoM meM deva, guru aura dharma ke prati ananya AsthA thii| donoM apanA adhikAMza samaya dharmArAdhanA meM vyatIta karate the| Abar3a, jAbar3a aura khAbar3a, tInoM bar3e bhAiyoM aura unakI patniyoM ko dharma kA bodha nahIM thA aura na hI dharma meM unakI ruci thii| ve IrSyAlu, jhagar3Alu aura daMbhI prakRti ke prANI the| nagara meM jinadAsa kA bar3A yaza thaa| isase tInoM bhAI usase dveSa rakhate the| dina-pratidina kisI kisI upAya se jinadAsa ko apamAnita karane kA upakrama krte| paranta jinadAsa bhAiyoM kI vinayabhakti karatA, unheM prasanna rakhane kI ceSTA krtaa| suguNI ko bhI nirantara jeThAniyoM kI kaTUktiyoM aura durvyavahAra ko jhelanA pdd'taa| parantu vaha sahanazIlatA kI pratimUrti thii| jeThAniyoM se anAdara pAkara bhI vaha unakA Adara karatI thii| jinadAsa kI pratiSThA se vyathita agrajoM ne use alaga karane kA nirNaya kiyA. paranta jinadAsa ne apanI vinayabhakti se unheM vaisA nahIM karane diyaa| jeThAniyAM bhI nirantara alaga ghara basAne ko utsuka rahatI thiiN| Akhira eka dina tInoM bhAiyoM aura bhAbhiyoM ne alaga hone kI haTha pakaDa lii| seTha sohana sAha ne bhI apane hRdaya ko kaDA kara cAroM patroM ko alaga karane kA mana banA liyaa| para jinadAsa jAnatA thA ki pitA kA vaha phaisalA unake lie ati kaThinAI aura vivazatA meM liyA gayA phaisalA hai| usane apanI patnI se vicAra-vimarza kiyA aura usake anusAra donoM pati aura patnI khAlI hAthoM se ghara chor3akara vidA ho ge| dUsare dina prAtaH mAtA-pitA ne jaba yaha jAnA ki unakA putra aura putravadhU ghara chor3akara cale gae haiM to ve isa kaSTa ko saha nahIM sake aura paraloka sidhAra ge| jinadAsa aura suguNI ne kucha dina bhArI abhAva aura kaThinAI se bitaae| para ve dRr3hadharmI aura puNyazAlI the, phalataH kucha hI dinoM meM samRddhi unake caraNa pakhArane lgii| polAsapura nagara meM jAkara jinadAsa vyApAra karane lagA aura saMkSipta samaya meM hI nagara kA samRddhizAlI zreSThI bana gyaa| udhara jinadAsa ke ghara se vidA hote hI Abar3a, jAbar3a, aura khAbar3a kA bhAgya rUTha gyaa| ghara meM cora ghuse aura ghara ko khAlI kara ge| godAma Aga kI bheMTa car3ha ge| vyApAra caupaTa ho gyaa| bhikhArI banakara dara-dara bhaTakate hue polAsapura phuNce| niyati ne unako jinadAsa se milA diyaa| jinadAsa ne bhAiyoM aura bhAbhiyoM ko hArdika mAna diyaa| agrajoM ke hRdayoM ke maila bhI dhula cuke the| TUTA parivAra punaH jur3a gyaa| saba sAnanda rahane lge| jIvana ko dharmadhyAnapUrvaka vyatIta karate hue aMtima avasthA meM jinadAsa aura suguNI ne saMyama dhAraNa kiyA aura AyuSya pUrNa kara svarga pada paayaa| janmAntara meM ve donoM nirvANa prApta kara siddha hoNge| ... jaina caritra koza .m -- 209 ...
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) jinadAsa kSitipratiSThitapura nagara kA rahane vAlA eka jinopAsaka zrAvaka / jinavacana aura jina pravacana para usakI agAdha AsthA thI / vrata-niyama- sAmAyika - pauSadha aura navakAra - ArAdhanA usakI dinacaryA ke ananya aMga the| udhara nagaranareza rAjA bala bhogavAdI pravRtti kA vyakti thA / eka bAra kotavAla ne bAr3ha ke jala se bharI nadI se eka bar3e AkAra kA bIjorA phala nikAla kara rAjA ko bheMTa kiyaa| rAjA ne vaha phala khAyA to use vaha svAdiSTa aura balavarddhaka lgaa| rAjA ne kotavAla ko Adeza diyA ki vaha vaise phala kI khoja kare aura pratidina eka phala lAkara use de / kotavAla nadI ke kinAre calatA calatA eka saghana vana ke nikaTa phuNcaa| use vaha vRkSa bhI dikhAI par3a gayA, jisa para bar3e- bar3e bIjorA phala lage the| para jaise hI vaha una phaloM ko tor3ane ke lie vRkSa ke nikaTa pahuMcA, gvAloM ne use sAvadhAna kiyA aura batAyA ki una phaloM ko tor3ane vAlA nizcita hI maraNa ko prApta hotA hai| gvAloM kI bAta sunakara kotavAla bhayabhIta ho gayA aura usane rAjA ke pAsa pahuMcakara vastusthiti varNita kI / parantu rAjA to jihvA kA gulAma thA / usane Adeza diyA, sabhI nAgarikoM ke nAma parciyoM para likhakara eka bar3e ghar3e meM DAle jAeM, aura pratidina eka parcI nikAlI jaae| jisa dina jisake nAma kI parcI nikale vahI vyakti phala lAe / isa prakAra pratidina eka vyakti kI bali lI jAne lgii| rAjA kI rasalolupatA para nAgarika saMtrasta ho gae the| usI krama meM eka dina jinadAsa ke nAma kI parcI niklii| jinadAsa ne apanI dainika kriyAeM kIM / sAmAyika kI ArAdhanA kii| sAgArI anazana kiyA aura navakAra maMtra ke udghoSa ke sAtha vana meM praveza kiyaa| vaha vana vANavyaMtara deva se adhiSThita thaa| navakAra maMtra kA udghoSa sunakara vyaMtara deva sazaMkita ho gyaa| vaha cintanazIla banA / avadhijJAna ke upayoga se usane jAna liyA ki vaha pUrvajanma meM eka saMta thA aura saMyama kI virAdhanA ke kAraNa vANavyaMtara banA hai| use apane patana para pazcAttApa huaa| use samyaktva- ratna kI prApti ho gii| isakA nimitta usane jinadAsa ko hI maanaa| usane jinadAsa ko guru pada diyA aura kahA, pratidina eka bIjorAphala vaha usake pAsa pahuMcA diyA kregaa| jinadAsa pratidina bIjorAphala rAjA kI sevA meM prastuta karane lgaa| jinadAsa ke dharmaprabhAva ke kAraNa nagara jana abhaya ko prApta ho ge| - vRndAruvRtti / jaina kathA ratna koSa / nema vANI / kavivarya nemicaMdra (ga) jinadAsa pATaliputra nagara nivAsI bArahavratI zrAvaka, ananya zramaNopAsaka aura dRr3hadharmI puruSaratna / eka bAra vaha aneka vyApAriyoM ke sAtha samudramArga se vyApAra ke lie suvarNadvIpa jA rahA thaa| usake sAthI vyApArI bhI zramaNopAsaka the| sabhI yAna ke kakSa meM baiThe dharmacarcA meM lIna the| acAnaka kAlika nAmaka daitya vizAla rUpa banAkara AkAza para mahAmegha kI bhAMti prakaTa huA / usane jinadAsa ko sambodhita kara sabhI vyApAriyoM ko cetAvanI dI ki ve pAkhaNDarUpa jinadharma kI carcA banda kareM ! jinadharma kI nindanA kareM, jinadharma kI ArAdhanA na karane kA saMkalpa kareM! yadi ve aisA nahIM kareMge to vaha una sabako unake dhana-mAla sahita samudra meM Dubo degA ! sabhI vyApArI bhaya se kAMpa uThe / para jinadAsa ke eka roma meM bhI bhaya kA spaMdana nahIM huaa| daitya punaH apanI cetAvanI ko dohraayaa| isa para sabhI vyApAriyoM ne jinadAsa se prArthanA kI, zreSThivarya ! yadi prANa aura dhana kI rakSA hotI hai to jina dharma kI nindanA hameM kara denI caahie| prANa baca gae to ghara lauTakara * jaina caritra koza *** ... 210
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ dogune utsAha se jinadharma kI ArAdhanA kara leNgeN| jinadAsa ne kahA, mitro ! kaSTa meM hI to dharma kI parIkSA hotI hai| merA to Apa sabhI ke lie yahI kahanA hai ki hameM apane dharma para sudRr3ha rahanA caahie| jo dharma para, dRr3ha rahatA hai, use eka to kyA, hajAra daitya bhI milakara mAra nahIM sakate haiN| jinadAsa kI preraNA se sabhI vyApAriyoM ke khisakate saMkalpa punaH sudRr3ha bana ge| daitya ne eka bAra phira apanI cetAvanI ko dohraayaa| para sabhI zrAvaka apane dharma para sudRr3ha the| daitya ne jyoM hI yAna ko DubonA cAhA, zAsana rakSaka devoM ne daitya para AkramaNa kara diyaa| daitya duma dabAkara bhAga khar3A huaa| devoM ne jinadAsa aura usake mitra vyApAriyoM kI dRr3hadharmitA kI prazaMsA kI aura unakI yAtrA meM ve sahAyaka bana ge| isase zrAvakoM kI dharmazraddhA pUrvApekSayA aura adhika sudRr3ha bana gii| -bRhatkathA koSa, bhAga 1 (A. hariSeNa) (gha) jinadAsa ___aDhAI hajAra varSa pUrvakAlIna saugandhikA nagarI kA raajkumaar| usake pitA kA nAma mahAcandra aura mAtA kA nAma arhadattA thaa| usake pitAmaha mahArAja apratihata nagara nareza the aura usakI dAdI kA nAma sukRSNA devI thaa| jinadAsa kumAra anupama rUpa aura virala guNoM kA svAmI thaa| sAdhAraNataH isa jagata meM mAnava ke lie jo kucha bhI durlabha hotA hai, vaha saba use pUrva puNyodaya se sahaja hI prApta thaa| ___ eka bAra saugandhikA nagarI ke bAhara sthita nIlAzoka nAmaka rAjodyAna meM apane dharmasaMgha ke sAtha bhagavAna mahAvIra svAmI pdhaare| nAgarikoM aura rAjaparivAra ke sAtha jinadAsa kumAra zrI prabhu ke darzanoM ke lie udyAna meM gyaa| vahAM prabhu kA upadeza sunakara use Atmika sukha kI prApti huI aura usane bhagavAna se zrAvaka vrata aMgIkAra kie| nAgarikoM aura jinadAsa kumAra ke apane-apane sthAnoM para lauTa jAne ke pazcAt gautama svAmI ne bhagavAna mahAvIra svAmI se jinadAsa kumAra ke pUrvabhava aura AgAmI bhava ke bAre meM jijJAsA kii| bhagavAna mahAvIra ne pharamAyA-gautama ! rAjakumAra jinadAsa apane pUrvabhava meM mAdhyamikA nAmaka nagarI kA rAjA thA, jahAM usakA nAma megharatha thaa| megharatha atyanta udAra aura nIti-nipuNa nareza thaa| eka bAra sudharmA nAmaka anagAra mahArAja megharatha ke mahala meM pdhaare| muni mAsopavAsI the| megharatha ne atyanta utkRSTa bhAvoM se muni ko AhAra dAna diyA aura mahAna puNyarAzi kA saMcaya kiyaa| vahAM kA sukhada AyuSya bhogakara megharatha kA jIva vartamAna jinadAsa ke rUpa meM janmA hai| yaha jinadAsa kaI varSoM taka zrAvaka dharma kA pAlana kregaa| bAda meM pravrajita hogA aura utkRSTa saMyama kI ArAdhanA dvArA siddha pada prApta kregaa| 1. bhagavAna ke vacanoM ko sunakara gautama svAmI tathA upasthita zrotA varga santuSTa ho gyaa| . kucha samaya saugandhikA nagarI meM virAjakara bhagavAna mahAvIra anyatra vihAra kara ge| ___ eka bAra pauSadhazAlA meM tele kI ArAdhanA karate hue jinadAsa ko yaha AdhyAtmika cintana utpanna huA-ve nagara aura udyAna dhanya haiM, jahAM bhagavAna mahAvIra svAmI ke caraNa aMkita hote haiN| kitanA zubha ho ki bhagavAna mahAvIra merI nagarI meM bhI padhAreM! yadi bhagavAna yahAM padhAreM to maiM mamatva ke bandhanoM ko chinna karake unake zrI caraNoM meM ArhatI dIkSA aMgIkAra karUM! "" udhara kAlakrama se grAmAnugrAma vicaraNa karate bhagavAna mahAvIra saugandhikA pdhaare| jinadAsa kumAra kI prasannatA kA pArAvAra na rhaa| vaha apane ArAdhyadeva ke zrI caraNoM meM phuNcaa| pravacana suna pratibuddha huaa| jaina caritra koza .. - 211 ..
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAtA-pitA aura parijanoM kI anumati prApta kara vaha pravrajita ho gyaa| utkRSTa saMyama aura tapa kI ArAdhanA dvArA usane parama pada prApta kiyaa| -vipAka sUtra, dvitIya zruta, a. 5 jinadAsagaNI mahattara (AcArya) carNi sAhitya ke racayitAoM meM AcArya jinadAsagaNI mahattara kA nAma pramukha hai| nandI, anuyoga, nizItha Adi kaI AgamoM para AcArya zrI ne cUrNi sAhitya kA lekhana kiyaa| ATha AgamoM para cUrNi ke racayitA ke rUpa meM AcArya zrI vizruta haiN| - AcArya jinadAsagaNI mahattara kA gRhasthakAlIna paricaya lagabhaga anupalabdha hai| itane bhara saMketa haiM ki unake pitA kA nAma nAga aura mAtA kA nAma gopA thaa| ve svayaM sahita sAta bhAI the| unakA svayaM kA krama caturtha thaa| .. AcArya jinadAsa gaNI mahattara Agama sAhitya ke talasparzI adhyetA aura pAragAmI paNDita the| una dvArA likhita cUrNi sAhitya vizAla aura gahana hai| Apa vI. ni. kI 12vIM zatAbdI ke uttarArddha aura terahavIM zatAbdI ke pUrvArddha ke mAnya AcArya the| __-cUrNi sAhitya jinadevI ____ amarapura nagara ke nagara seTha vRSabhadatta kI ardhAMginI, eka jaina shraavikaa| (dekhie-sulasa kumAra) jinapAla ___campAnagarI nivAsI mAkandI nAmaka eka samRddha gAthApati kA putra aura bhadrA kA aatmj| usakA eka sahodara thA, jisakA nAma jinarakSita thaa| una donoM bhAiyoM ne lavaNasamudra se gyAraha bAra dezATana kiyA aura prabhUta dhana saMcita kiyaa| bArahavIM bAra punaH ve yAtrA ke lie taiyAra hue to mAtA-pitA ne unheM vaisA na karane ke lie kahA aura saMtoSavRtti kI sIkha dii| para mAtA-pitA kI sIkha ko vibhinna tarkoM se nirasta karate hue ve samudrI yAtrA para nikala pdd'e| bIca samudra meM tUphAna ke bhaMvara meM unakA jahAja phaMsa gayA aura TUTakara bikhara gyaa| donoM bhAI lakar3I ke paTToM ke sahAre tairate hue eka kinAre para A lge| yaha ratnadvIpa kA taTa thaa| ratnadvIpA devI vahAM kI adhIzvarI thii| vaha hAtha meM talavAra lekara unake pAsa AI aura bolI, jInA cAhate ho to mere sAtha mere mahala meM raho aura mere sAtha bhoga bhogo! bhayabhIta donoM bhAI devI ke dAsa banakara usake sAtha rahane lge| eka bAra lavaNasamudra ke svAmI susthita deva ne ratnadvIpA ko lavaNasamudra kI saphAI kA kArya sauNpaa| ratnadvIpA ne donoM bhAiyoM ko Adeza diyA ki vaha zIghra hI lauTa AegI, phira bhI unakA mana ucaTa jAe to ve mahala ke Asa-pAsa udyAna meM bhramaNa kara sakate haiM, para dhyAna rahe, ve dakSiNa dizA ke upavana meM na jAeM! kahakara vaha calI gii| niSedha AkarSaNa banatA hI hai| donoM bhAI ghUmate hue dakSiNa dizA meM gae to vahAM asahya durgandha unheM anubhava huii| kucha Age bar3hane para unhoMne vahAM zUlI kI noka para laTake eka vyakti ko dekhaa| usa vyakti ne ratnadvIpA kI hakIkata bayAna karate hue unako batAyA ki ve donoM use tabhI taka priya haiM, jaba taka use anya koI puruSa nahIM mila jaataa| anya puruSa ke milate hI unakI bhI vahI dazA hone vAlI hai, jo usakI huI hai| jinapAla ne ratnadvIpA ke caMgula se mukti kA upAya pUchA to zUlI para laTake hue vyakti ne batAyA, ... 212 - --- jaina caritra koza ...
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrva dizA meM selaka nAma ke yakSa kA Ayatana hai, use bhakti-stuti se tuma prasanna kara sake to vaha tumhArI rakSA kara sakatA hai| donoM bhAI selaka yakSa ke yakSAyatana meM ge| stuti se yakSa ko unhoMne prasanna kiyA aura AtmarakSA kI prArthanA kii| selaka ghor3e ke rUpa meM prakaTa huA aura bolA, maiM tumheM tumhAre icchita sthAna para pahuMcA duuNgaa| para dhyAna rahe, ratnadvIpA tumhArA pIchA karegI, usakI koI bApta mata sunanA! vaisA karoge to vahIM paTaka die jAoge! ____ donoM bhAiyoM kI svIkRti para selaka deva donoM bhAiyoM ko apanI pITha para baiThAkara campA nagarI ke lie ur3ane lgaa| udhara ratnadvIpA apane mahala meM phuNcii| mahala ko zUnya pAkara apane jJAnopayoga se usane donoM bhAiyoM kA patA lgaayaa| vaha tatkSaNa unakA pIchA karane lgii| nikaTa pahuMcakara gir3agir3Ate hue bolI, kama se kama eka bAra mujhe dekha to lo! jinapAla avicalita rhaa| para jinarakSita vicalita bana gyaa| usane AMkha uThAkara ratnadvIpA kI ora dekhA to vaha selaka dvArA girA diyA gyaa| aTTahAsa karate hue ratnadvIpA ne talavAra se usake Tukar3e-Tukar3e kara die| jinapAla ko selaka ne usake ghara pahuMcA diyaa| ukta ghaTanA se jinapAla virakta ho gyaa| saMyama dhAraNa kara aura niraticAra rUpa se saMyamArAdhanA kara usane siddha pada prApta kiyaa| -jJAtAdharmakathAMga sUtra 9 jinaprabha sUri (AcArya) ___ kaI utkRSTa granthoM ke racanAkAra eka vidvAna aacaary| kharataramacchIya jinezvara sUri ke shissy| apane yuga ke ve eka prabhAvazAlI AcArya the| vibhinna bhASAoM aura viSayoM ke adhikArI vidvAna hone ke sAtha-sAtha ve tantra-maMtra vidyA ke bhI jJAtA the| kisI musalamAna bAdazAha para jaina dharma kA prabhAva sthApita karane vAle saMbhavataH ve prathama jaina AcArya the| ___ AcArya jinaprabha sUri kA janma hIlavAr3I nAmaka grAma meM huaa| unake mAtA-pitA kA nAma kramazaH khetaladevI tathA ratnapAla thaa| gahavAsa meM unakA svayaM kA nAma sahaDapAla thaa| vI.ni. 1796 meM sahaDapAla ne jinasiMha sari ke caraNoM meM dIkSA dhAraNa kii| dIkSA ke samaya unakA nAma jinaprabha rakhA gyaa| pandraha varSa kI saMyamI paryAya meM kir3havANAnagara meM zrIsaMgha ne unheM AcArya pada para pratiSThita kiyaa| musalamAna bAdazAha mohammada tugalaka ko jaina dharma se prabhAvita karane kA kArya AcArya jinaprabha sUri ne kiyaa| mohammada tugalaka para jinadharma aura AcArya zrI kA atizaya prabhAva thaa| AcArya zrI ke kahane para bAdazAha ne rAjya meM kaI bAra amAri kI ghoSaNA karAI thii| vidhimArga prapA, vividha tIrthakalpa Adi kaI granthoM kI racanA AcArya jinaprabha sUri ne kI thii| ve vI. ni. kI 19vIM sadI ke-tadanusAra vi.saM. 14vIM sadI ke mAnya AcArya the| jinabhadragaNI 'kSamAzramaNa' (AcArya) eka vidvAna jaina aacaary| suvikhyAta bhaassykaar| jaina dharma kI sabhI paramparAoM meM aura vidvadvarga meM AcArya jinabhadragaNI ke bhASya grantha vizeSa aura gauravamayI sthAna rakhate haiN| vartamAna meM unakI nau racanAeM upalabdha haiN| __ AcArya jinabhadragaNI 'kSamAzramaNa' upanAma se sukhyAta haiN| unake janma sthAna, mAtA-pitA tathA guru Adi kA spaSTa paricaya anupalabdha hai| vibhinna vidvAnoM ke matAnusAra ve vI.ni. kI bArahavIM zatAbdI ke AcArya the| ... jaina caritra koza ... - 213 ...
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSAvazyaka bhASya, jItakalpa bhASya Adi unake dvArA racita bhASya grantha jJAna ke akSaya sAgara haiN| jinabhadra zrAvaka rAjagRha nagara kA rahane vAlA eka dhanI zramaNopAsaka jisakI vicArazIlatA ne suvrata nAmaka muni ko na kevala patita hone se bacAyA balki usake kuzala vyavahAra ne muni ke cintana ko bhI prabuddha banA diyA aura muni kaivalya pada pA ge| (dekhie-suvrata) jinarakSita (dekhie-jinapAla) jinavallabha (AcArya) eka suprasiddha sAhityakAra jaina aacaary| vartamAna meM prApta una dvArA sRjita granthoM kI saMkhyA Der3ha darjana ke lagabhaga hai| AcArya jinavallabha sUri pahale caityavAsI saMgha meM dIkSita hue the| bAda meM AcArya abhayadeva (navAMgI TIkAkAra) ke sAnnidhya meM adhyayana karane se unakA caitya se moha bhaMga ho gyaa| jIvana kA sAra unhoMne AcAra meM dekhA aura suvihita mArgI AcArya jinezvara sUri ke ve ziSya bana ge| eka ullekha ke anusAra AcArya abhayadeva unake guru the| AcArya abhayadeva ke bAda jinavallabha AcArya pATa para virAjamAna hue| . vI.ni. 1637 meM tIna dina ke anazana sahita AcArya jinavallabha svargavAsI hue| (ka) jinasena eka parAkramI aura dharmaprANa rAjakumAra, jo kanakapura ke rAjA jayamaMgala kI rAnI jinasenA kA aMgajAta thaa| jayamaMgala kI choTI rAnI kA nAma ratnavatI thA, jo rUpavAna to thI para usakA hRdaya IrSyAdi durguNoM se bharA haA thaa| usane straiNacitta jayamaMgala ko apane rUpajAla se bAMdha liyA thA aura jinasenA ke viruddha SaDyantra racakara use mahaloM se dUra rAjodyAna meM nirvAsitA kA jIvana jIne para vivaza kara diyA thaa| jinasenA ke hRdaya meM jinezvara deva kI bhakti kA nivAsa thaa| apane nirvAsana ke lie usane na to ratnavatI ko doSI mAnA aura na hI apane pati jayamaMgala ko| usane apane hI pUrvopArjita karmoM ko apane nirvAsana kA kAraNa maanaa| nirvAsana kA dukhada jIvana jIte hue bhI vaha Anandamagna thI aura jinezvara deva ke dhyAna meM DUbI rahatI thii| vahIM para usane jisa putra ko janma diyA, vaha jagata meM jinasena nAma se sukhyAta huaa| ratnavatI ne bhI eka putra ko janma diyA, jisakA nAma rAmasena rakhA gyaa| jinasena jahAM dhIra, vIra aura dharmAtmA thA, vahIM rAmasena meM ina guNoM kA vaisA vikAsa nahIM thaa| kAlakrama se donoM rAjakumAra yuvA hue| jinasena bar3A thA aura prajA kA priya bhI thaa| yuvarAja pada para usakA svAbhAvika adhikAra thaa| para ratnavatI cAhatI thI ki usakA putra yuvarAja bne| usane rAjA ko isake lie vivaza kiyaa| rAjA ne darabAriyoM aura maMtriyoM ke samakSa ukta prastAva rkhaa| paryApta vAda-vivAda aura dalIloM ke bAda nirNaya liyA gayA ki donoM kumAra apanI-apanI kalAoM kA pradarzana kreN| isameM jo ikkIsa siddha hogA, vahI yuvarAja pada kA adhikArI hogaa| kalA pradarzana kA Ayojana huaa| jinasena kI kalA ke samakSa rAmasena burI taraha parAjita huaa| phalataH jinasena ko yuvarAja pada pradAna kiyA gyaa| ___ eka bAra jinasena ne akele hI vijayapura nagara ke eka hajAra sainikoM ko eka muThabher3a meM pITha dikhAne ... 214 ... ... jaina caritra koza ...
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ para vivaza kara diyaa| isa bAta se prabhAvita hokara vijayapura nareza caMdrasena ne apanI putrI madanamAlatI kA vivAha jinasena se kara diyaa| eka anya kanyA-campAnagarI kI rAjakumArI caMpakamAlA se bhI jinasena ne vivAha kiyaa| nirantara vardhamAna jinasena kI sukhyAti se ratnavatI kI IrSyA bhI nirantara vardhamAna banatI calI gii| usane eka bAra jinasena ko viSamodaka khilA kara mAranA caahaa| para jisakA AyuSya bala zeSa ho use koI bhalA kaise mAra sakatA hai ! jinasena ne apanI vimAtA kI mAnasika zAnti ke lie dezATana kA saMkalpa kara liyaa| mAtA-pitA kI AjJA lekara usane dezATana ke lie prasthAna kiyaa| siMhaladvIpa ke rAjA ke pAsa usane naukarI kI aura apane zaurya bala se kaI bAra rAjA ke prANoM kI rakSA kii| jinasena ke sahayoga se siMhaladvIpa aneka kaThinAiyoM se mukta huaa| jinasena ne eka Adarza jIvana jiiyaa| usane sadaiva apane prANoM para apane dharma ko adhimAna diyaa| apane jIvana kAla meM usane kaI aise zauryapUrNa kArya kie ki sAdhAraNa vyakti se unakI kalpanA nahIM kI jA sakatI hai| aMtataH kanakapura kI janatA aura pitA ke Agraha bhare nimaMtraNa para usane vahAM kA rAjapada svIkAra kiyaa| usI avadhi meM usane eka aura vivAha kiyaa| usane sudIrghakAla taka zAsana kiyA aura prajA kA putravat pAlana kiyaa| aMtima avasthA meM usane apane putra ko rAjya pradAna kiyA aura apanI tInoM rAniyoM ke sAtha ArhatI dIkSA aMgIkAra kii| ucca saMyama kA pAlana kara dehotsarga kara vaha devagati meM gyaa| vahAM se cyava kara, manuSya bhava dhAraNa kara vaha nirvANa prApta kregaa| (kha) jinasena (AcArya) vI.ni. kI caudahavIM zatAbdI ke uttarArddha ke eka manISI jaina AcArya / AcArya jinasena AcArya vIrasena ke ziSya the| apane guru kI bhAMti ve bhI udbhaTa vidvAna aura sAhitya sAdhaka AcArya the| AcArya vIrasena ke adhUre TIkAgrantha jayadhavalA ko unhoMne pUrNa kiyaa| usake atirikta 'pAzrvAbhyudaya' tathA 'AdipurANa' nAmaka bRhad granthoM kI unhoMne racanA kii| AdipurANa-uttarapurANa grantha meM caubIsa tIrthaMkaroM ke jIvana vRttoM kA aMkana hai| yaha grantha mahAkAvya kI koTi kA grantha mAnA jAtA hai| ___ AcArya jinasena tejasvI, varcasvI aura yazasvI AcArya the| ve akhaNDa brahmacarya ke dhAraka, vinIta aura vidvAna AcArya the| rASTrakUTa nareza amoghavarSa para unakA acchA prabhAva thaa| -jayadhavalA prazasti / uttara purANa prazasti jinezvara sUri (AcArya) zvetAmbara jaina paramparA ke suvihitamArgI eka prakhyAta jaina aacaary| unake guru kA nAma vardhamAna sUri thA, jo bar3agaccha ke udyotana sUri ke ziSya the| jinezvara sUri kA gRhavAsa meM zrIdhara nAma thaa| unakA eka bhAI thA, jisakA nAma zrIpati thaa| janmanA ve brAhmaNa the| bacapana se hI adhyayana ruci ke kAraNa yugala bandhu yauvana dvAra taka pahuMcate-pahuMcate vaidika zAstroM ke vidvAna bana ge| yugala bandhuoM kI smRti prakhara thii| ve eka bAra jisa bAta ko suna athavA par3ha lete, use bhUlate nahIM the| vidyA niSNAta yugalabandhu deza-dezAntara meM bhramaNa karate hue dhArA nagarI phuNce| usa samaya dhArA nagarI meM rAjA bhoja kA zAsana thaa| nagarI meM koTIzvara zreSThI lakSmIdhara rahatA thaa| yugalabandhu kaI bAra bhojana ke lie lakSmIdhara ke ghara aae| lakSmIdhara ne karor3oM rupae ke lena-dena kA byaurA apane ghara - jaina caritra koza.. - 215 ...
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI dIvAroM para likha rakhA thaa| durdaivavaza eka dina seTha ke ghara meM Aga laga gii| ghara to jalA hI sAtha hI lena-dena kA byaurA bhI niHzeSa ho gyaa| isase seTha udAsa ho gyaa| udhara yugala bandhu seTha ke pAsa phuNce| unhoMne seTha kI udAsI kA kAraNa jJAta kiyaa| yugala bandhuoM ne apanI smaraNa zakti ke bala para dIvAroM kA lekhA-jokhA kAgaja para likhakara seTha ke hAtha meM thamA diyaa| isase seTha ko hArdika prasannatA huii| usane socA, ina brAhmaNa yuvakoM se jina dharma kI acchI prabhAvanA saMbhava hai| yugalabandhuoM ko apane sAtha lekara seTha lakSmIdhara vardhamAna sUri ke pAsa gyaa| vandana-darzana-Asana grahaNa ke pazcAt seTha ne AcArya zrI ko yugala bandhuoM kA paricaya diyaa| lakSaNa zAstra ke vizeSajJa AcArya zrI ne yugala bandhuoM ke utkRSTa lakSaNoM kA adhyayana kiyA aura unheM upadeza dekara pratibodhita kiyaa| yugala bandhuoM kI prArthanA para AcArya zrI ne unako dIkSA pradAna kii| yugalabandhuoM ko AcArya zrI ne jinezvara aura buddhisAra nAma pradAna kie| AcArya vardhamAna sUri ke sAnnidhya meM yugala muniyoM ne Agama sAhitya kA adhyayana kiyaa| thor3e hI samaya meM ve jaina darzana ke diggaja vidvAna bana ge| guru ne donoM ko sUri pada pradAna kiyaa| AcArya jinezvara aura buddhi sAgara gurvAjJA se svataMtra vicaraNa kara jaina dharma kI prabhAvanA karane lge| vicaraNa krama meM yugalabandhu pATaNa nagara meM phuNce| vahAM caityavAsI zramaNoM kA vizeSa prabhAva thaa| caityavAsI zramaNoM ne pATaNa ke pUrva nareza vanarAja cAvar3A se yaha Adeza jArI karA liyA thA ki caityavAsI zramaNoM kI anumati ke binA anya zramaNa pATaNa meM nahIM A skte| yaha krama lambe samaya taka claa| isa krama ko suvihitamArgI AcArya jinezvara ne khaNDita kiyaa| unhoMne tatkAlIna pATaNa nareza durlabha rAja kI sabhA meM caityavAsI zramaNoM ko zAstrArtha meM parAjita kara unake prabhAva ko nyUna banA diyaa| ___ AcArya jinezvara eka dhurandhara vidvAna aura vAdI AcArya ke rUpa meM prakhyAta hue| unhoMne kaI granthoM kI racanA bhI kii| AcArya jinezvara aura buddhisAgara kA samaya vI.ni. kI 16vIM zatAbdI mAnA jAtA hai| -kharataragaccha bRhad gurvAvali jIrNa seTha vizAlA nagarI kA rahane vAlA eka aisA seTha, jisakI dhana, sampatti aura samRddhi kSINa ho cukI thii| kisI samaya vaha nagarI kA samRddha zreSThI thA aura usakA nAma jinadatta thaa| samRddhi jIrNa ho jAne se logoM ne use jIrNa seTha ke nAma se hI pukAranA prAraMbha kara diyA thaa| samRddhi jIrNa ho gaI thI para AdhyAtmika samRddhi se vaha samRddha thaa| vaha dharmadhyAna karatA aura zramaNoM ke prati vizeSa zraddhA-bhakti rakhatA thaa| - vizAlA nagarI meM chadmastha avasthA meM bhagavAna mahAvIra cAturmAsika upavAsa ke sAtha varSAvAsa vyatIta kara rahe the| nagara ke bAhya bhAga meM sthita baladeva maMdira meM bhagavAna pratimA dhAraNa kie hue dhyAnastha the| jIrNa seTha udhara gyaa| bhagavAna ko vandana kara usane bhikSArtha padhArane kI prArthanA kii| ghara jAkara vaha bhagavAna ke padhArane kI pratIkSA karane lgaa| para bhagavAna to upavAsI the| nahIM aae| jIrNa seTha pratidina bhagavAna kI paryupAsanA ke lie jAtA aura bhikSA kI prArthanA karake lauTa AtA tathA bhikSA kA samaya hone para prabhu kI pratIkSA krtaa| bhagavAna ke na Ane para isa vicAra se samAdhIta bana jAtA ki prabhu taparata haiN| jIrNa seTha kA yaha krama nirantara cAra mAsa taka calatA rhaa| cAturmAsa ke antima dina use pUrNa vizvAsa thA ki Aja usake prabhu avazya use kRtArtha kreNge| prAsuka aura kalpya AhAra sAmagrI ke sAtha vaha gRha-dvAra ...216 ... ... jaina caritra koza ....
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ para baiThakara mArga para palaka-pAMvar3e bichAkara mahAzramaNa kI pratIkSA karane lgaa| usakA roma-roma zraddhA aura bhakti se romAMcita bana rahA thaa| prabhu kI pratIkSA meM usakA mAnasika cintana ucca aura uccatara banatA jA rahA thaa| para usI samaya ahodAnaM-ahodAnaM kI divya dhvani sunakara usakI cintana-dhArA khaNDita ho gii| vaha pazcAttApa kI mUrti banakara apane durbhAgya ko dhikkArane lgaa| vastutaH bhagavAna binA kisI lakSya ke bhikSArtha padhAre the aura pUrNa nAmaka seTha ke dvAra para jaba padhAre to seTha ne anyamanaskatA se apanI dAsI ke hAthoM bhagavAna ko ur3ada-bAMkule dilAe the| anyamanaskatA se bhI die gae usa dAna kI itanI mahimA thI ki devoM ne paMca divya barasA kara usakI sarAhanA kI thii| kucha hI dina bAda nagarI meM eka jJAnI munirAja pdhaare| eka prazna ke uttara meM unhoMne jIrNa seTha ko utkRSTa dAna-dAtA btaayaa| logoM ne pUrNa ke dAna kI bAta kahI to jJAnI muni ne spaSTa kiyA ki yadi caMda pala aura jIrNa zreSThI ko yaha jJAta na hotA ki prabhu ne pAraNA kara liyA hai to vaha AhAradAna kI usa uccatama bhAva bhUmi kA sparza kara rahA thA ki samasta karma jIrNa kara kevalajJAna prApta kara letaa| isalie pUrNa seTha ne to bhautika dAna hI diyA, para jIrNa ne to bhAva se vaha dAna diyA hai, jisakI mahimA aparampAra hai| jIrNa seTha AyuSya pUrNa kara bArahaveM devaloka meM gyaa| vahAM se cyava kara mahAvideha kSetra meM janma lekara siddha hogaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra jIvaMdhara hemAMgada deza kA raajaa| jIvaMdhara hemAMgada deza kI rAjapurI nagarI ke rAjA satyandhara kA putra thaa| kASThAMgAra nAmaka maMtrI mahArAja satyaMdhara kA ativizvAsapAtra thaa| rAjA ne samasta rAjyabhAra kASThAMgAra ko pradAna kara diyA aura svayaM mahaloM meM rahakara apanI rAniyoM ke sAtha sukhopabhoga meM tallIna ho gyaa| kASThAMgAra rAjya lobha meM par3akara apane mahArAja kA zatru bana baitthaa| maMtrI kI vizvAsaghAtI pravRttiyoM para satyaMdhara ko ati kSobha huaa| usane apanI sagarbhA rAnI vijayA ko kisI taraha nagara se bAhara bheja diyA aura svayaM kASThAMgAra se ulajha gyaa| para prajA ko bhUlakara viSayAsakti meM lIna hone vAle rAjA ko prajA kA sahayoga kaise milatA? apane muTThIbhara vizvasanIya sainikoM ke sAtha satyaMdhara kASThAMgAra se jUjhate hue mRtyu kA grAsa bana gyaa| rAjapurI nAmaka nagarI ke zmazAna meM rAnI vijayA ne eka putra ko janma diyaa| zizu kA pAlana-poSaNa usa nagarI ke gandhotkaTa seTha ke ghara huA jahAM vaha jIvaMdhara nAma se jAnA gyaa| jIvandhara vIra, vijJa aura utsAhI yuvaka thaa| usane deza-videzoM meM bhramaNa kara apane pauruSa se paryApta khyAti, dhana arjita kiyA aura kaI sundara bAlAoM se pANigrahaNa kiyaa| antataH kASThAMgAra ko yuddha meM parAsta kara usane apanA paitRka rAjya bhI hastagata kiyaa| jIvaMdhara ne kaI varSoM taka prajA kA putravat pAlana kiyaa| usakI kaI patniyAM thIM jinameM gandharvadattA pradhAna thii| gandharvadattA se use jo putra prApta huA, usakA nAma vasuMdhara kumAra rakhA gyaa| ___ kAlAntara meM grAmAnugrAma dharmodyota karate mahAzramaNa mahAvIra dharmasaMgha sahita hemAMgada deza meM pdhaare| vahAM para suramalaya udyAna meM bhagavAna samavasRta hue| jIvaMdhara nareza bhagavAna kI vANI sunakara prabuddha huaa| apane putra vasuMdhara kumAra ko rAjapada dekara vahAM prabhu ke pAsa dIkSita ho gyaa| rAjA se muni hue jIvaMdhara ne vizuddha saMyama aura tapa kI ArAdhanA karate hue AtmakalyANa kA saMpAdana kiyaa| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA / (le. DA. nemicandra zAstrI) ... jaina caritra koza ... -- 217 ...
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvayazA jarAsaMdha kI vaha putrI, jisakA vivAha kaMsa se huA thaa| vaha eka abhimAninI aura madirApAyI nArI thii| madirA ke naze meM usa dvArA kie gae upahAsa se hI ruSTa hokara atimuktaka muni ke mukha se bhaviSya prakaTa huA tathA devakI aura vasudeva ko sudIrgha kArAvAsa bhoganA par3A thaa| jIvarAja jI (AcArya) ___eka kriyoddhAraka jaina muni| unakA janma gujarAta pradeza ke sUrata zahara meM vI.ni. saM. 2051 (vi.saM. 1581) meM huA thaa| unake pitA kA nAma vIra jI aura mAtA kA nAma kezarabAI thaa| ___jIvarAja jI bAlyAvasthA se hI adhyayanazIla the| yatiyoM se unhoMne jaina granthoM kA adhyayana kiyA aura vairAgya bhAva ko prApta hokara dIkSA dhAraNa kii| unakI AgamaniSThA utkRSTa thii| Agama-viruddha yati varga kA AcAra dekhakara unakA mana khinna ho gyaa| unhoMne apane dIkSAguru jagA jI yati se kriyoddhAra ke lie nivedana kiyaa| parantu vRddha yati jI ne usake lie apanI asamarthatA vyakta kii| sAtha hI unhoMne kriyoddhAra ke lie jIvarAja jI ko apanA AzIrvAda pradAna kiyaa| vI.ni. 2078 (vi. 1608) meM jIvarAja jI ne apane pAMca sAthI muniyoM ke sAtha kriyoddhAra ke lie bhISma saMkalpa kiyaa| unhoMne paMca mahAvrata rUpa dIkSA dhAraNa kii| alpa vastra, alpa pAtra, mukhapattI, rajoharaNa, pramArjikA-ye upakaraNa sAdhu ke lie grAhya rkhe| sasUtra mukhavastrikA bAMdhane kA vidhAna kiyaa| 11 aMga, 12 upAMga, 4 mUla, 4 cheda aura 1 Avazyaka sUtra-ina 32 AgamoM ko prAmANika svIkAra kiyaa| ___ lokAzAha kI dharmakrAnti ko jIvarAja jI ne vistArita kiyaa| yativarga kI ora se unakA tIvra virodha huaa| para unakI dharmaniSThA aura saMkalpa vajropama thaa| unake tapo-tyAgamaya jIvana kA janatA para vizeSa prabhAva par3A aura unake zrAvakoM va bhaktoM kI saMkhyA vRddhi pAtI gii| vartamAna meM zvetAmbara sthAnakavAsI sampradAya kA jo vezavinyAsa aura AcAra-vyavahAra hai, vaha AcArya jIvarAja jI se hI niHsRta huA hai| AcArya jIvarAja jI kA svargArohaNa anazana va samAdhipUrvaka huaa| jIvAnaMda vaidya ___ jambUdvIpa ke mahAvideha kSetra ke kSitipratiSTha nagara meM rahane vAle suvidhi nAmaka vaidya kA eka suyogya putra / jIvAnaMda bAlyakAla se hI susaMskArI bAlaka thaa| pUrvajanma ke sadsaMskAroM kA amRtakoza sAtha lekara vaha janmA thaa| karuNA, dharmaniSThA, paropakAra-vRtti Adi sadguNa usake svabhAva meM race-base the| pitA ke sAnnidhya meM usane vaidyaka-vidyA kA sAMgopAMga adhyayana kiyA aura vaha yuvAvasthA taka pahuMcate-pahuMcate eka kuzala aura vikhyAta vaidya bana gyaa| nagara nareza putra mahIdhara, maMtrIputra subuddhi, sArthavAha putra pUrNabhadra, zreSThIputra guNAkara aura kezava-ye pAMca yuvaka jIvAnaMda ke antaraMga mitra the| chahoM yuvaka prAyaH sAtha-sAtha rahate aura Amoda-pramodapUrvaka jIvana vyatIta karate the| kisI samaya chahoM mitroM ne kRmikuSTha roga se grasta eka tapasvI zramaNa ko dekhaa| muni kI rugNAvasthA para chahoM mitroM ke hRdaya dayArdra ho utthe| jIvAnaMda ne kahA, munivara kA upacAra to maiM kara sakatA hU~ para usake lie pUre sAdhana mere pAsa nahIM haiN| rAjaputra ne kahA, mitra ! tuma sAdhanoM kI cintA mata karo, jo bhI vastueM apekSita haiM, batAo, hama zIghra hI unakA prabandha kara deNge| jIvAnaMda ne kahA, munivara ke upacAra ke lie ..218 .. jaina caritra koza...
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSapAka taila, gozIrSacaMdana aura ratnakambala kI AvazyakatA hogii| inameM se lakSapAka taila to mere pAsa hai, zeSa do vastueM mere pAsa nahIM haiN| pAMcoM mitroM ne kahA, hama yathAzIghra ina donoM vastuoM kA prabandha karate haiM, tuma munivara ke upacAra kI taiyArI kro| rAjaputra sahita pAMcoM mitra bAjAra meM ge| kaI vyApAriyoM ke pAsa ghUmane ke pazcAt Akhira eka vRddha zreSThI ke pAsa unheM ye donoM vastueM prApta ho giiN| rAjaputra ne zreSThI se kahA, mahAzaya ! hameM ratnakambala aura gozIrSacaMdana cAhie, inakA jo bhI mUlya hogA, Apako prApta hogaa| vRddha zreSThI ne kahA, yuvako ! ina donoM vastuoM meM pratyeka kA mUlya eka lAkha svarNa mudrA hai| rAjaputra ne kahA, Apa mUlya kI cintA mata kIjie, pUrA mUlya Apako milegaa| yuvakoM kI utsukatA dekhakara vRddha zreSThI bhI utsuka bnaa| usane pUchA, kyA maiM jAna sakatA hU~ ki ina mUlyavAna vastuoM kI jarUrata Apako kisalie par3a gaI hai? rAjaputra ne zreSThI ko muni kI rugNAvasthA kI pUrI bAta kaha sunaaii| pUrI bAta sunakara aura yuvakoM kI paropakAra-vRtti dekhakara zreSThI gadgada bana gyaa| usane kahA, bhadra yuvako ! tumheM dhanya hai! isa puNyamayI kArya ke lie maiM tumheM gozIrSacaMdana aura ratnakambala avazya dUMgA, para mUlya nahIM luuNgaa| prasannamana se zreSThI ne donoM vastueM yuvakoM ko de dii| pAMcoM yuvaka jIvAnaMda ke pAsa phuNce| jIvAnaMda pUrI sAdhana sAmagrI lekara pAMcoM mitroM sahita jaMgala meM usa sthAna para AyA, jahAM munirAja dhyAna-mudrA meM lIna the| mitroM ne munivara ke dhyAna pUrNa hone taka pratIkSA kii| dhyAna pUrNa hone para jIvAnaMda ne muni se unake upacAra kI AjJA prApta kI aura upacAra prAraMbha kara diyaa| pAMcoM mitroM ne jIvAnaMda kA sahayoga kiyaa| kaI ghaNToM ke mardanAdi upacAra ke pazcAt munivara rogamukta ho ge| ___ utkRSTa bhAvoM se jIvAnaMda aura usake mitroM ne munivara kI zuzrUSA aura upacAra kiyA, jisase unhoMne mahAna karmoM kI nirjarA kI aura utkRSTa puNya kA bandha kiyaa| jIvana ke antima bhAga meM jIvAnaMda aura usake mitroM ne pravrajyA aMgIkAra kI aura cAritra kI ArAdhanA kara chahoM acyuta devaloka meM iMdra ke sAmAnika deva bne| vRddha zreSThI ne bhI utkRSTa bhAvoM se dAna diyA thA, vaha bhI cAritra dharma kA pAlana kara mokSa meM gyaa| yahI jIvAnaMda kA jIva bhavAntara meM zrI RSabhadeva prabhu ke rUpa meM janma lekara siddha-buddha huaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra / usaha cariyaM zrI jItamala jI mahArAja (AcArya) ___ sthAnakavAsI paramparA ke tejasvI AcAryoM meM ApakA nAma UparI paMkti meM hai| Apa apane samaya ke samartha vidvAna, prabhAvI vaktA, kavi aura lekhaka munIzvara the| AcAryapravara zrI jItamala jI mahArAja kA janma hAr3otI rAjya ke rAmapurA grAma meM huaa| Apake pitA kA nAma zrImAna sujAnamala jI aura mAtA kA nAma zrImatI subhadrA devI thaa| vi.saM. 1826 meM Apa kA janma huaa| ____ saM. 1834 meM alpAyu meM hI Apane apanI mAtA ke sAtha AcArya zrI sujAnamala jI mahArAja ke caraNoM meM ArhatI dIkSA dhAraNa kii| dIkSA ke pazcAt Apane hindI, saMskRta, urdU, phArasI Adi bhASAoM tathA jaina-jainetara darzanoM kA talasparzI adhyayana kiyaa| lekhana meM ApakI vizeSa ruci thii| kahate haiM ki Apa eka hI samaya meM donoM hAthoM aura donoM pairoM se likha sakate the| Apane jIvana kAla meM teraha hajAra granthoM kI pratilipiyAM likhI thiiN| battIsoM AgamoM kI battIsa pratilipiyAM bhI Apane likhiiN| Apa kuzala citrakAra bhI the| ApakI citrakalA meM bhI vizeSatA thii| utkRSTa koTi ke aura bahuta hI sUkSma citra banAne meM Apa siddhahasta the| ...jaina caritra koza .. -219 ...
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ Apane kaI aise citra banAe, jo laiMsa vizeSa se hI dekhe jA sakate the| aisA hI eka hAthI kA citra banAkara Apane jodhapura nareza mAnasiMha ko camatkRta kara diyA thaa| rAjasthAna aura madhyapradeza ApakA vicaraNa kSetra rhaa| jodhapura meM Apane samaya-samaya para vRddha-glAna muniyoM kI sevA ke kAraNa kaI varSAvAsa kie| vi.saM. 1913 meM anazanapUrvaka deha tyAga kara Apa svargavAsI hue| juTThala zrAvaka bAIsaveM tIrthaMkara arihaMta ariSTanemi ke samaya kA bhaddilapura vAsI dhanakubera gaathaapti| vaha ar3atAlIsa karor3a svarNamudrAoM kA svAmI thaa| usane solaha karor3a svarNamudrAeM vyApAra meM, solaha karor3a svarNamudrAeM kRSi meM tathA solaha karor3a svarNamudrAeM jamIna meM surakSita rakha chor3I thiiN| dasa-dasa hajAra gAyoM ke solaha gokuloM kA vaha svAmI thaa| usane battIsa zreSThI-kanyAoM se pANigrahaNa kiyA thaa| itanI vizAla sampadA kA svAmI hote hue bhI juTThala sAdA jIvana yApana karatA thaa| eka bAra arihanta ariSTanemi kA pravacana sunakara usakI bhoga ruci atyanta sImita ho gii| usane zrAvaka ke bAraha vrata aMgIkAra kie| bhAta, cane kI dAla aura jala, ye tIna dravya rakhakara zeSa dravyoM kA jIvana-bhara ke lie parityAga kara diyaa| AbhUSaNoM meM eka mudrikA apane pAsa rkhii| AjIvana brahmacarya kA vrata lekara, bele-tele Adi kI tapasyA karatA huA apanI pauSadhazAlA meM hI rahane lgaa| ___ pati kI bhogavimukhatA usakI patniyoM ko rucikara na lgii| unhoMne usase bhoga prArthanA kI, use apanI ora AkarSita karane ke aneka upakrama kie, para juTThala kI pratijJA kI sudRr3hatA ke samakSa unakI eka na clii| juTThala ne zrAvaka kI gyAraha-pratimAoM kI ArAdhanA prAraMbha kii| gyArahavIM pratimA ke unnIsa dina vyatIta hone para use avadhijJAna ho gyaa| avadhijJAna meM zrAvaka jI ne dekhA ki use agni kA upasarga hone vAlA hai, jisameM usakA AyuSya azeSa ho jaaegaa| usane pUrNa samatA bhAva rakhate hue AmaraNa anazana kara liyaa| juTThala kI paliyoM ne use apane lie nirupayogI pAkara eka dina pauSadhazAlA meM Aga lagA dii| samatA kI sAdhanA meM lIna juTThala deha tyAga kara devaloka ke adhikArI bne| vahAM kA AyuSya pUrNa kara mahAvideha kSetra se siddha hoNge| jvAlAprasAda seTha seTha zrI jvAlAprasAda jI vigata zatI ke pUrvArdha ke eka yazasvI dAnavIra zrAvaka the| ve mUlataH maheMdragar3ha (hariyANA) ke the| haidarAbAda meM unhoMne javAharAta kA vyavasAya kiyaa| prAmANikatA aura satyaniSThA ke bala para unhoMne vyApAra meM kAphI pragati kii| jaina jagata ke pratiSThita aura samRddha zrAvakoM meM unakI gaNanA huii| zrIyut jvAlAprasAda jI ke jIvana kA jo sarvAdhika utkRSTa guNa thA, vaha thA unakA udAra aura paropakArI vyktitv| unakA adhikAMza dhana jarUratamaMdoM ke lie samarpita hotA thaa| sAdharmI sevA ke lie ve sadaiva prastuta rahate the| dharmaprabhAvanA ke kSetra meM unhoMne utkRSTa kArya kie| AcArya zrI amolaka RSi jI mahArAja ne prathama bAra battIsa AgamoM kA hindI bhASA meM anuvAda kiyaa| AcArya zrI kI usa mahAna Agama sAhitya sAdhanA ko sarvasulabha banAne ke lie zrIyut jvAlAprasAda jI ne saMpUrNa Agama vAGmaya ko prakAzita karAke bhAratavarSa ke pramukha pramukha jaina sthAnakoM meM niHzulka vitarita kraayaa| apane isa mahanIya kArya ke rUpa meM seTha jvAlAprasAda jI lambe samaya taka jaina jagata meM arcita, vaMdita aura prazaMsita rheNge| ... ...220 -- jaina caritra koza ....
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ jhAMjhariyA muni jhAMjhariyA munikA vAstavika nAma to muni madanabrahma thA, para eka ghaTanA vizeSa ke kAraNa ve loka meM ukta nAma se khyAta hue| muni madanabrahma kauna the aura ve ukta nAma se kaise jAne gae, isakA vivaraNa isa prakAra hai pratiSThAnapura nagara ke rAjA makaradhvaja ke do saMtAneM thIM, eka putra - madanabrahma, aura dUsarI eka putrI - jayazrI / rAjA ne jayazrI kA vivAha kaMcanapura nareza kIrtidhara se kiyA aura putra madanabrahma kA vivAha battIsa kumAriyoM se kiyaa| eka bAra eka muni kA upadeza zravaNa kara yuvarAja madanabrahma virakta ho gayA aura usane munidIkSA dhAraNa kara lI / alpakAla meM hI muni madanabrahma AgamajJa bana gae aura guru kI AjJA se ekalavihAra pratimA ko dhAraNa kara ekAkI vicaraNa karane lge| eka bAra muni madanabrahma trambAvatI nagarI pdhaare| bhikSArtha nagara meM ge| rAjamahala ke nikaTa hI eka gRhastha kA ghara thaa| gRhastha kaI varSoM se paradesa gayA huA thA / usa ghara meM usa gRhastha kI patnI akelI hI nivAsa karatI thii| usa mahilA ne yuvA aura tejasvI muni ko dekhA to vaha mAndha bana gaI / bhikSA ke bahAne vaha muni madanabrahma ko apane ghara le gaI aura usane muni ke samakSa apanA kAma prastAva prastuta kiyaa| muni ne yuktiyukta vacanoM se mahilA ko sanmArga dikhAne kI ceSTA kI / para mahilA para to kAma kA bhUta savAra thaa| usane aneka-aneka upAyoM se muni ko rijhAne kA prayAsa kiyA / para muni apane vajrasaMkalpa para aDola the| isase vaha mahilA khIjha utthii| usane muni ko sabaka sikhAne kA nizcaya kara liyaa| prakaTataH vinaya pradarzita karate hue vaha muni ke caraNoM se lipaTa gaI aura apane paira kI jhAMjhara muni paira meM bAMdha dii| muni usa mahilA ke pAza se mukta hokara jaise hI usake dvAra se bAhara nikale, mahilA ne zora macAkara muni para balAtkAra kA Aropa lagA diyaa| loga ekatrita ho gae aura muni ko mArane lage / saMyoga se nagaranareza ajAtazatru ne gavAkSa se usa mahilA kA pUrA nATaka dekha liyA thaa| rAjA tatkSaNa vahAM upasthita huA aura satya kA udghATana kara muni ke caraNoM para nata hokara kSamA mAMgane lgaa| loga bhI AtmaglAni se bhara gae aura muni se kSamA mAMgane lge| sabhI ne muni kI jayakAra jhAMjhariyA (paira meM jhAMjhara baMdhe hone se ) nAma se kii| usa ghaTanA ke bAda muni madanabrahma jhAMjhariyA muni ke nAma se sukhyAta ho ge| rAjA ne usa mahilA ko apane rAjya se niSkAsita kara diyA / eka bAra jhAMjhariyA muni kaMcanapura nagara pdhaare| bhikSA ke lie nagara meM ge| usI nagara meM muni kI saMsArapakSIya bahana jayazrI nagaranareza se vivAhita huI thii| muni bhikSA ke lie Tahala rahe the, udhara jayazrI apane pati rAjA kIrtidhara ke sAtha mahala ke gavAkSa meM baiThI caupar3a khela rahI thI / sahasA rAjapatha para cala rahe muni para usakI dRSTi pdd'ii| vaha bhAI ko pahacAna nahIM paaii| yaha socakara usakI AMkhoM meM AMsU A gae ki usakA bhAI bhI kahIM aise hI bhikSA ke lie bhramaNa kara rahA hogaa| rAnI kI AMkhoM meM AMsU dekhakara rAjA bhramita ho gyaa| binA kucha kahe hI vaha uThakara calA gyaa| usane apane sainikoM ko Adeza diyA ki jaise hI * jaina caritra koza *** 221
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ muni bhikSA lekara, nagara se bAhara nikale vaise hI usakA vadha kara diyA jaae| sainikoM ne rAjAjJA kA pAlana kiyaa| parama samatA bhAva meM lIna vadha parISaha se gujarakara muni kevalajJAna prApta kara mokSa meM jA viraaje| ___ eka pakSI muni kA raktaraMjita rajoharaNa lekara ur3A to vaha usake mukha se chUTakara rAjamahala kI chata para giraa| bhAI ke rajoharaNa ko pahacAnakara jayazrI durAzaMkA se kAMpa uThI aura vilApa karane lgii| rahasya jJAta kara rAjA kIrtidhara bhI mahA-prAyazcitta meM DUba gyaa| muni ke zava ke pAsa jAkara usane gahana pazcAttApa kiyaa| usake bhAva aise sunirmala bane ki use bhI kevalajJAna prApta ho gyaa| jayazrI bhI virakta hokara sAdhanAzIla bana gii| ...222 - -- jaina caritra koza ...
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ ToDaramala (jaina sAhityakAra) _ vilakSaNa pratibhA sampanna eka jaina shraavk| ToDaramala jI apanI vilakSaNa vidvattA aura agAdha jJAna ke kAraNa 'paMDita' aura 'AcAryakalpa' upanAmoM se vizruta hue| __paMDita jI kA janma jayapura meM vi.saM. 1797 meM huaa| Apake pitA kA nAma jogIdAsa aura mAtA kA nAma ramAdevI thaa| jAti se Apa khaNDelavAla the| Apa apane mAtA-pitA kI ikalautI santAna the| bAlyakAla se hI Apa prakhara medhA sampanna the| tattvoM ko samajhane aura sulajhAne meM ApakI buddhi adbhuta thii| vArANasI se Amantrita eka vidvAna ke sAnnidhya meM ApakI zikSA-dIkSA huii| alpakAla meM hI Apa saMskRta, prAkRta Adi bhASAoM tathA darzana aura vyAkaraNa ke marmajJa bana ge| paMDita ToDaramala jI 15-16 varSa kI avasthA meM hI loka meM prasiddha ho gae the| ve pravacana karate the aura jayapura ke gaNyamAnya loga unakA pravacana sunane Ate the| zAstra svAdhyAya ke sAtha hI sAhitya racanA ke kSetra meM bhI paNDita jI ne kAphI kAma kiyaa| mAtra aThAraha-unnIsa varSa kI avasthA meM unhoMne gommaTasAra, labdhisAra, kSapaNasAra evaM trilokasAra para 65000 zloka parimANa TIkA kI racanA kI thI, jo alaukika-sI bAta lagatI paNDita ToDaramala kI cAra maulika racanAeM bhI haiM-(1) mokSamArga prakAzaka (2) AdhyAtmika patra (3) artha saMdRSTi aura (4) gommaTasAra puujaa| una ke TIkAkRta granthoM kI saMkhyA sAta hai, jinakI nAmAvalI isa prakAra hai-(1) gommaTasAra (jIvakANDa) (2) gommaTasAra (karmakANDa) (3) labdhisAra (4) kSapaNasAra (5) trilokasAra (6) AtmAnuzAsana (7) puruSArtha siddhyupaay| antima grantha kI TIkA apUrNa raha gaI hai| ___alpavaya meM hI paMDita ToDaramala kI sukhyAti kucha dharma-dveSiyoM kI IrSyA kA kAraNa bana gaI aura paMDita jI unake SaDyantra ke zikAra banakara mAtra 27 varSa kI avasthA meM hI divaMgata ho ge| vi. saM. 1824 meM unakA svargavAsa huaa| paMDita ToDaramala jI AgamavettA, vyAkhyAtA, gadya-padya vidhAoM ke lekhaka aura TIkAkAra the| saMskRta, prAkRta, apabhraMza Adi bhASAoM ke atirikta kannar3a bhASA para bhI unakA asAdhAraNa adhikAra thA, jo unhoMne binA par3he hI mAtra sva-abhyAsa se sIkha lI thii| -tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA ... jaina caritra koza .. - 223 ....
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ katha mahAvIrakAlIna eka zramaNopAsaka evaM samRddha gAthApati, jisake samajhAne para zramaNI priyadarzanA jamAlI kA sAtha chor3akara punaH bhagavAna mahAvIra ke dharma saMgha meM lauTa AI thI / (dekhie - jamAlI) DhaNa vAsudeva zrIkRSNa kI DhaMDhaNA rAnI se utpanna putra, jo atyanta sukumAra thaa| arihaMta ariSTanemi kA upadeza sunakara DhaMDhaNa virakta ho gae aura munidIkSA lekara vicaraNa karane lge| para dIkSA lete hI unake antarAya karma aise udita hue ki unheM bhikSA kA suyoga nahIM mila pAtA thA / anya muniyoM ke sAtha bhikSA ke lie jAte to unheM bhI bhikSA nahIM milatI / karmoM kI vizeSa nirjarA ke lie DhaMDhaNa muni ne abhigraha kara liyA ki mujhe merI labdhi kI bhikSA milegI to maiM AhAra karUMgA anyathA nahIM / pratidina bhikSA ke lie jAte para bhikSA kA suyoga nahIM milatA / chaha mAsa bIta ge| deha se kRza gAta bana gae para samatA meM sudRr3ha rahe / usI avadhi me arihaMta ariSTanemi ke anugAmI bane DhaMDhaNamuni dvArikA nagarI meM aae| bhikSA ke samaya bhikSA ke lie prasthita hue| vAsudeva zrI kRSNa prabhu ariSTanemi kI sannidhi meM baiThe the| unhoMne bhagavAna se pUchA ki unake muniyoM meM sarvazreSTha karaNI vAlA muni kauna hai ? bhagavAna ne DhaMDhaNa muni kA nAma liyA aura pUrI bAta batAte hue kahA ki unheM dIkSA lene ke bAda se Aja taka AhAra kA suyoga nahIM milA hai parantu ve aklAnta cetA bane pUrNa samAdhistha bhAva meM tallIna rahate haiN| 1 vAsudeva apane mahaloM ko lauTa rahe the to mArga meM unhoMne haDDiyoM kA DhAMcA zeSa raha gae DhaMDhaNa muni ko dekhA / unhoMne hAthI ke haude se utarakara pUrNa bhaktibhAva se muni kI paryupAsanA kI / pAsa ke makAna meM Thahare eka kaMdoI ne vAsudeva zrI kRSNa ko yoM vandana karate dekhA to prabhAvita huA aura muni ke sammukha pahuMcakara bhikSA kI prArthanA kii| muni ne usase pUchA ki kyA vaha usake guru athavA pitA ko jAnatA hai| kaMdoI ne uttara meM kahA ki vaha na unake guru ko jAnatA hai, aura na pitA ko, vaha to mAtra itanA jAnatA hai ki ve eka tapasvI aNagAra haiM / muni ko lagA ki yaha bhikSA merI hI labdhi kI hai| pUrNa bhakti bhAva se kaMdoI ne muni ko modaka baharAe / bhikSA ke sAtha muni prabhu ariSTanemi ke pAsa pahuMce aura unheM bhikSA dikhaaii| prabhu bole- mune ! yaha bhikSA tumhAre lie akalpya hai ! yaha bhikSA tumheM vAsudeva zrIkRSNa kI labdhi se upalabdha huI hai| bhagavAna kI bAta sunakara muni Azvasta ho ge| unhoMne pUchA- prabhu! maiMne aise kyA karma kie haiM, jinase mujhe antarAya rahatI hai ? bhagavAna ne muni kA pUrvabhava sunAyA - pUrvajanma meM tuma magadha deza ke pUrvArdha nagara ke pArAzara nAmaka * jaina caritra koza *** *** 224
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampanna kisAna the| tumhAre kheta meM chaha sau hala calate the| eka bAra bhojana ke samaya bhI tuma kAma ke lobha meM haloM ko calavAte rhe| chaha sau hAlI aura bAraha sau baila bhUkha se vyAkula the para tumhAre Adeza se vivaza hue kAma kara rahe the| usa kSaNa tumane jo antarAya karma bAMdhA, vahI Aja udaya meM AyA hai| pUrvabhava ke vRttAnta ke satya ne DhaMDhaNa muni kI samatA ko aura adhika prakRSTa banA diyaa| modakoM ko lekara ve prAsuka bhUmi para pahuMce aura unheM cUra-cUra kara paraThane lge| bhAvoM kI sunirmalatA se unake karma bhI cUrNa ho ge| kevalajJAna prApta kara ve mokSa meM jA pahuMce / -triSaSTi zalAkA puruSacaritra DhaMDhaNA trikhaNDAdhIza vAsudeva zrI kRSNa kI eka rAnI, jisake putra kA nAma DhaMDhaNa kumAra thaa| (dakhie-DhaMDhaNa muni) NAyaputta NAyaputta arthAt jJAtaputra, jJAtRputra / jJAtR kula meM janme hone se tIrthaMkara mahAvIra kA eka nAma NAyaputta bhI vikhyAta hai| ...jaina caritra koza.. -225 ...
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ taraMgavatI kauzAmbI nagarI ke nagara seTha RSabhadatta kI patnI sunandA kI aatmjaa| RSabhadatta aura sunandA ananya zramaNopAsaka the| sAmAyika, saMvara, niyama, vrata Adi para unakI agAdha AsthA thii| pariNAmataH jaina dharma ke saMskAra taraMgavatI ko virAsata meM prApta hue the| kauzAmbI nagarI se thor3I hI dUrI para zreSThI RSabhadatta kA vizAla aura bhavya puSpodyAna thaa| udyAna ke madhya meM eka sarovara thA, jisameM aneka jAtiyoM ke pakSI tairA karate the| eka dina taraMgavatI apanI eka vizvasta sakhI ke sAtha apane puSpodyAna meM bhramaNa ke lie gii| sarovara meM eka cakravAka yugala ko jalakrIr3A aura premAlAparata dekhakara taraMgavatI ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane apane jJAna meM dekhA ki pUrvajanma meM eka jaMgala meM sthita sarovara meM vaha bhI eka cakravAkI thI aura apane mitra cakravAka ke sAtha aise hI premAlApa karatI thii| eka dina eka zikArI ke bANa se cakravAka kI mRtyu ho gii| apane priya kI mRtyu para cakravAkI ke krandana se pUrA vAtAvaraNa karuNAmaya bana gyaa| zikArI bhI karuNA meM bhIga kara jAra-jAra royaa| phira usane eka citA jalAkara usameM cakravAka ke zava ko rakha diyaa| cakravAkI bhI usI citA meM jala mrii| taraMgavatI ne dekhA ki cakravAkI kA zarIra chor3akara maiM taraMgavatI banI huuN| taraMgavatI apane pUrvajanma ke sAthI cakravAka se milane ke lie vyAkula ho gii| para use kaise pAe, kaise jAne ki vaha kahAM hai, usake samakSa yaha eka abUjha pahelI thii| Akhira bahuta cintana-manana karane para use eka yukti suujhii| usane apane pUrvabhava kI sthiti ko spaSTa karane vAle kucha citra banAe aura kaumudI mahotsava ke dina apanI dAsI se ve citra usa bAjAra meM rakhavAe, jahAM se prAyaH sabhI loga gujarate the| kauzAmbI ke sArthavAha dhanadeva kA putra padmadeva bAjAra se gujraa| cakravAka-yugala ke citroM ko dekhakara usake kadama ThiThaka ge| ekaTaka ho vaha una citroM ko dekhane lagA aura dekhate-dekhate mUrcchita hokara gira pdd'aa| usake mitroM ne usake mukha para jalabindu DAlakara use saceta kiyaa| saceta hokara 'hA cakravAkI' kahakara vaha rone lgaa| sakhI ne jAkara taraMgavatI ko apanI saphalatA kI bAta btaaii| sakhI hI taraMgavatI aura padamadeva ke madhya paricArikA bnii| padmadeva kI prArthanA para usakA pitA dhanadeva taraMgavatI ke pitA RSabhadatta ke pAsa apane putra ke lie usakI putrI kA hAtha mAMgane aayaa| parantu RSabhadatta samudrI vyApArI ke sAtha apanI putrI kA vivAha isalie nahIM karanA cAhatA thA ki usakI patrI ko panaH-panaH pati-viraha kI pratADanA jhela pddegii| isI vicAra se RSabhadatta ne dhanadeva kA prastAva asvIkAra kara diyaa| taraMgavatI aura padamadeva ko yaha jAnakara bar3A kaSTa huA ki unakA vivAha nahIM hogaa| so eka rAtri meM ve donoM hI kauzAmbI se palAyana kara ge| mArga meM unhoMne gaMdharva vivAha kara liyaa| jaMgala meM unako aneka prakAra ke kaSTa jhelane pdd'e| DAkuoM kA bandI bananA par3A, para apane puNya karmoM ke kAraNa ve surakSita rhe| udhara seTha RSabhadatta aura dhanadeva ko unake putrI-putra ke pUrvajanma ke sneha-sambandha jJAta hue to ve adhIra ... 226 --. jaina caritra koza ...
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ ho gae | caturdik khojI dala daur3Ae ge| Akhira taraMgavatI aura padmadeva ko khoja liyA gayA / unako sasammAna kauzAmbI meM lAkara unakA pANigrahaNa karAyA gayA / bAraha varSoM taka taraMgavatI aura padmadeva ne dAmpatya sukha bhogA / bAda meM eka muni se prabuddha banakara unhoMne saMyama dhAraNa kiyA aura cAritra kA pAlana kara donoM ne devabhava prApta kiyaa| Age ke bhavoM meM ve donoM mokSa meM jaaeNge| - taraMgavatI kathA tAmalI tApasa eka tApasa / tApasa pravrajyA dhAraNa karane se pUrva vaha tAmralipti nagarI kA eka samRddha gAthApati thA / AgAmI bhava meM bhI samRddhi ko akSuNNa rakhane ke lie tApasa dIkSA aMgIkAra kara ugra tapazcaraNa karane lgaa| vaha sUrya kI AtApanA letA, zIta parISaha sahatA aura ati rukSa AhAra se pAraNA karatA / aMta meM jaba usakA zarIra asthipaMjara mAtra raha gayA to usane pAdapopagamana saMthArA kara liyA / kahate haiM ki usa samaya asurakumAra devoM kI rAjadhAnI balicaMcA indravihIna thii| asurakumAroM ne jJAnopayoga se tAmalI tApasa ko samAdhimaraNa kI avasthA meM dekhaa| unhoMne saMkalpa kiyA ki ve tAmalI tApasa ko nidAna ke lie ukasAkara apane indra ke rUpa meM janma lene ke lie manAeM / asurakumAra deva tAmalI tApasa ke pAsa pahuMce aura vibhinna rAga-raMga aura nATaka dikhAkara use prasanna karane kI koziza karane lge| apanA maMtavya prakaTa karate hue unhoMne tApasa se prArthanA kI ki vaha unake indra ke rUpa meM janma lene kA nidAna kareM / para tAmalI tApasa ne unakI bAta ko nahIM sunA aura apanI sAdhanA meM lIna rahA / dehotsarga karake vaha dUsare svarga ke IzAnendra ke rUpa meM paidA huaa| udhara asurakumAra devoM ne ise apanA apamAna mAnA aura ve dharatI para Akara tAmalI tApasa ke zava kA apamAna karane lge| dUsare svarga ke devoM ne apane svAmI ke pUrvajanma ke zarIra kI ukta dazA dekhii| unheM yaha burA lagA aura IzAnendra se zikAyata kii| IzAnendra bhI krodhita ho gyaa| usane asurakumAroM para tejolezyA kA vAra kara diyaa| sabhI asurakumAroM ke zarIra dagdha hone lage / vastusthiti se paricita banane para ve natazira avasthA meM IzAnendra ke pAsa gae aura apane duSkRtyoM ke lie kSamA mAMgane lge| IzAnendra ne tejolezyA kA sAharaNa kara liyaa| tabhI se asurakumAra deva IzAnendra ke adhIna ho gae / tAraNa svAmI (kavi) eka saMvegI zrAvaka, dharmopadezaka aura sAhityakAra / ApakA janma kaTanI grAma (madhyapradeza) meM huaa| Apake pitA kA nAma gAr3hAzAhU aura mAtA kA nAma vIrazrI thA / Apane apane jIvana kAla meM caudaha granthoM kI racanA kI, jo tAraNa - adhyAtmavANI ke nAma se vizruta haiN| Apa dvArA praNIta granthoM kI nAmAvalI nimnarUpeNa hai (1) mAlArohaNa (2) paNDita pUjA (3) kamala battIsI ( 4 ) zrAvakAcAra (5) jJAna samuccayasAra (6) upadezazuddhasAra (7) tribhaMgIsAra ( 8 ) caubIsa ThAnA ( 9 ) mamalapAhuDa ( 10 ) zvAtikAvizeSa ( 11 ) siddhisvabhAva ( 12 ) sunna svabhAva ( 13 ) chadmasthavANI ( 14 ) nAmamAlA / ye sabhI grantha adhyAtma sUtroM aura cintana se pUrNa haiM | *** jaina caritra koza ** *** 227 ...
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ tArA Apake granthoM kI bhASA tatkAlIna bolacAla kI bhASA hai, jo apabhraMza ke nikaTa hai| vi.saM. 1772 meM Apa kA svargavAsa huaa| jyotipura nareza jvalanazikha kI putrI aura kiSkindhAnareza mahArAja sugrIva kI raanii| tArA atyanta rUpavatI thii| usake vivAha se pUrva hI aneka rAjA aura rAjakumAra usase vivAha karane ko Atura the / unameM se eka thA rAjakumAra sAhasagati / tArA kA vivAha ho jAne ke pazcAt bhI sAhasagati ne himmata nahIM haarii| usane rUpaparAvartinI vidyA ko siddha kiyA aura eka dina jaba mahArAja sugrIva rAjamahala se bAhara gae the vaha unakA rUpa dhAraNa kara mahala meM ghusa aayaa| asalI sugrIva lauTe to dvArapAloM ne unheM roka diyaa| do sugrIvoM kA vivAda pUre janapada meM phaila gyaa| maMtriyoM, adhikAriyoM aura bujurgoM ke sahasroM prayAsoM se bhI asalI-nakalI sugrIva kA nirNaya nahIM kiyA jA skaa| yuddha aura mallayuddha se bhI saca sAmane nahIM AyA / Akhira sugrIva kI zrIrAma se bheMTa huii| zrIrAma ne nakalI sugrIva ko daNDa dene kA vacana diyaa| donoM sugrIvoM ko eka sAtha bulAyA gyaa| zrI rAma ne apane vajrAvarta dhanuSa se dhanuSTaMkAra kI / usa pracaNDa dhvani se bhayabhIta banakara sAhasagati kI vidyA lupta ho gii| usI dhanuSa se zrI rAma ne sAhasagati kA vadha kara diyaa| tArA ko usakA asalI pati mila gayA / - triSaSTizalAkA puruSa caritra - parva 7 tArAcaMda bhAramala kAvar3iyA kA jyeSTha putra aura bhAmAzAha kA sahodara, eka zUravIra aura parama jinopAsaka / tArAcaMda ne apanA pUrA jIvana mevAr3a ke uddhAra meM lagA diyA thaa| rANA udayasiMha ne vIravara tArAcaMda ko gaur3avAr3a pradeza kA prazAsaka niyukta kiyA thaa| bAda meM vaha mahArANA pratApa kA bhI vizvasanIya rhaa| mugala senA ke viruddha haldIghATI yuddha meM usane mahArANA pratApa ke netRtva meM adbhuta yuddha kauzala dikhAyA thaa| haldIghATI yuddha meM parAjaya ke pazcAt bhI vIravara tArAcaMda zAnta nahIM baitthe| unhoMne mugaloM ke viruddha saMgharSa jArI rkhaa| mevAr3a meM punaH pratApa ko zAsanArUr3ha karane meM usakA apUrva yogadAna rhaa| tArAcaMda sAdar3I ke nivAsI the| unake pASANa- utkIrNita citra aba bhI vahAM vidyamAna haiN| tArA suMdarI rAjapura ke seTha lakSmIpati kI putrI, jo strI kI cauMsaTha kalAoM meM nipuNa thii| vaha buddhimatI, rUpavatI aura dharmaprANa bAlA thii| rAjapura nagara kA rAjakumAra madanasena tArAsuMdarI ke rUpa aura guNoM para mugdha ho gyaa| usane usase vivAha kara liyaa| kAlakrama se tArAsuMdarI ne eka putra ko janma diyA jisakA nAma padmasena rakhA gayA / eka bAra tArAsuMdarI rAjamahala kI chata para so rahI thii| usake rUpa para mugdha hokara eka vidyAdhara ne usakA apaharaNa kara liyaa| dUsare dina tArAsuMdarI nidrA se jagI to usane apane Apako anyatra paayaa| jaba taka vaha kisI niSkarSa para pahuMca pAtI, vidyAdhara usake samakSa upasthita huA aura usane spaSTa kiyA ki vaha usakA apaharaNa kara lAyA hai aura use apanI arddhAMginI bnaaegaa| tArAsuMdarI ne yuktiyukta bAtoM se vidyAdhara ko samajhAyA, para vaha samajhane ko taiyAra nahIM huaa| taba tArAsuMdarI ne ugrarUpa dhAraNa karate hue kahA, duSTa ! tU isa deha para mohita ho rahA hai, dekha isa deha kA rUpa ! kahakara usane adhovastra ke atirikta apane sabhI vastra utAra die| phira usane kahA, yaha camar3I bhI to eka vastra hI hai ! kahakara usane apane nAkhUnoM se apanI * jaina caritra koza *** *** 228
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ camar3I ko bhI khuraca ddaalaa| vaha raktaraMjita ho gii| eka mAMsapiNDa kI taraha dikhAI dene lgii| isa para bhI vidyAdhara ko sadbuddhi nahIM jgii| vaha gurrAyA, aisA karake bhI tU mere caMgula se mukta nahIM ho sakatI hai| mere pAsa aisI auSadhiyAM haiM, jinake sparza-mAtra se tumhArI deha ke ghAva bhara jaaeNge| kahakara vaha auSadhi lene calA gyaa| udhara tArAsaMdarI ko mAMsa-piNDa samajhakara eka bhAraNDa pakSI apane paMjoM meM dabocakara AkAza meM le udd'aa| eka anya bhAraNDa pakSI ne usakA pIchA kiyaa| donoM pakSI paraspara lar3ane lge| usI avadhi meM tArAsuMdarI bhAraNDa ke paMjoM se chUTa gaI aura samudra meM jA girii| eka magaramaccha use apanI pITha para baiThAkara kinAre para chor3a gyaa| samudra ke kSAra-jala ne marahama kA kAma kiyA aura tArAsuMdarI ke jakhma sUkha ge| samudra taTa se thor3I hI dUrI para eka jalAzaya thaa| vahIM para eka parvata guphA meM rahakara tArAsuMdarI dharmArAdhanA karane lgii| eka bAra eka jaMghAcArI muni ne tArAsuMdarI ko darzana die aura dhairya diyA ki chaha mAsa taka use pati viraha sahanA hogaa| usake bAda usakA pati milana hogaa| isase tArAsuMdarI ke dhairya ko paryApta bala prApta huaa| vaha dogune utsAha se dharmadhyAna meM saMlagna ho gii| udhara tArAsuMdarI ko chata para na pAkara rAjaparivAra meM zoka chA gyaa| rAjakumAra madanasena ke zoka kA pArAvAra na thaa| usakI dazA vikSiptoM jaisI ho gii| cAroM dizAoM se khojI dala nirAza lauTa aae| aMtataH madanasena svayaM apanI patnI ko khojane nikala pdd'aa| DhUMr3hate-DhUMr3hate vaha eka parvata para phuNcaa| thaka kara vaha cUra-cUra bana gyaa| usane vahIM rukane kA nizcaya kara liyaa| bhAgya para bharosA kara vaha vahIM ruka gyaa| tArAsuMdarI jisa parvataguphA meM sAdhanA kara rahI thI, udhara se eka sArtha gujraa| sArthavAha eka dharmAtmA vyakti thaa| usane tArAsuMdarI ko putrI kA mAna diyA aura vizvAsa diyA ki vaha use usake nagara pahuMcA degaa| tArAsuMdarI sArtha ke sAtha yAtrA karane lgii| yaha sArtha usa parvata ke nikaTa se gujarA jahAM madanasena apanI patnI kI pratIkSA meM raha rahA thaa| Akhira vahIM para tArAsuMdarI aura madanasena kA milana huaa| sArthavAha ko bahuta-bahuta dhanyavAda dekara madanasena tArAsuMdarI ko sAtha lekara apane nagara meM phuNcaa| sarvatra harSa chA gyaa| madanasena ko rAjapada dekara mahArAja rUpasena ne pravrajyA dhAraNa kara lii| madanasena ne sudIrgha kAla taka nyAya-nItipUrvaka zAsana kiyaa| aMtima vaya meM apanI rAnI tArAsuMdarI ke sAtha pravrajyA dhAraNa kara usane sadgati prApta kii| tilakamaMjarI ___ kanakapurI nagarI kI rAjakumArI, jisane dhIra-vIra aura dRr3ha pratijJa vaNika-putra ratnasAra se vivAha racAyA thaa| (dekhie-ratnasAra) (ka) tilaka suMdarI ____ indrapurI nagarI kI raajkumaarii| (dekhie-caMdrasena) (kha) tilaka suMdarI bhaviSyadatta kI pariNItA pativratA ptnii| (dekhie-bhaviSyadatta) tilokasuMdarI eka patiparAyaNA aura satya-zIla kI amara sAdhikA, jisane apane zIla ke rakSaNa ke lie asaMkhya ... jaina caritra koza... -229 ...
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSToM ko to gale lagA liyA para apane zIla para AMca nahIM Ane dI / tilokasuMdarI sudarzanapura nagara ke dhanI zreSThI puSpadatta ke kaniSTha putra citrasAra kI arddhAMginI thii| jina dharma para usakI agAdha AsthA thI / sAmAyika, saMvara, pauSadha usake jIvana ke anivArya aMga the / sAgaradatta citrasAra kA sahodara (agraja ) thA / donoM bhAiyoM ke madhya rAma-lakSmaNa sA sneha-samarpaNa bhAva thaa| eka bAra jaba citrasAra vyApAra ke lie venAtaTa nagara gayA huA thA to sAgaradatta kI dRSTi anujavadhU tilokasuMdarI para par3a gaI / tilokasuMdarI ke rUpa lAvaNya ko dekhakara sAgaradatta kAmAndha bana gyaa| usane eka dUtI ke dvArA apanA praNaya nivedana tilokasuMdarI ke pAsa bhejA / tilokasuMdarI kA caNDI rUpa dekhakara dUtI dUtIkarma bhUla baitthii| sAgaradatta rAtri meM svayaM anujavadhU ke gRhadvAra para phuNcaa| tilokasuMdarI ne vibhinna nIti- vacanoM se sAgaradatta ko sanmArga para lAne kA yana kiyaa| para kAmAndha sAgaradatta nIti ko bhUla cukA thaa| aMtataH tilokasuMdarI ne kaThora vacanoM se sAgaradatta ko tiraskRta kara diyaa| sAgaradatta tilokasuMdarI ko apaharaNa kI cetAvanI dekara lauTa gyaa| mArga meM use usakA mitra nagararakSaka milaa| usane nagararakSaka ko apane hRdaya ke kutsita bhAva kahe aura usase ukta kArya meM sahayoga kI yAcanA kI / sAgaradatta ko vizvasta kara nagararakSaka tilokasuMdarI ke dvAra para pahuMcA / gavAkSa se tilokasuMdarI ko dekhakara vaha svayaM usake rUpa kA dIvAnA bana gyaa| usane madhura aura kaThora - donoM taraha ke vacanoM kA upayoga kara tilokasuMdarI se dvAra khulavAnA caahaa| para tilokasuMdarI sAvadhAna thii| usane kaThora phaTakAra se nagararakSaka ko cauMkA diyA / nagararakSaka ne bhI use apaharaNa kI cetAvanI dI aura apane ghara ko lauTa gayA / tilokasuMdarI ne apane zIla ko rAhu-ketu se ghirA mahasUsa kiyaa| usane prabhAta hone se pUrva hI sudarzanapura nagara ko chor3a diyA / vaha kaI dinoM taka calatI rahI aura gahare jaMgala meM pahuMca gii| vahAM eka giri- guhA meM rahakara dharmArAdhanA karane lgii| use vahAM para campAnagarI kA zramaNopAsaka vyApArI zreSThI guNapAla milA, jo use putrI mAnakara apane ghara le AyA / para vahAM bhI tilokasuMdarI adhika dinoM taka sukhapUrvaka nahIM raha pAI / seTha ke munIma kI kudRSTi usake rUpa para par3a gaI / asaphala hone para usane tilokasuMdarI ke kakSa meM madya-mAMsa rakhavA kara use zreSThI - gRha se nikalavAne kA SaDyaMtra raca diyaa| seTha ko tilokasuMdarI para pUrNa vizvAsa thaa| para seThAnI kA vizvAsa calita bana gayA / eka sahasra svarNamudrAeM tilokasuMdarI ko dekara seTha vidA kiyaa| tilokasuMdarI apane satyazIla para sudRr3ha thii| para bhinna-bhinna rUpoM meM puruSa use Thagane ko utAvalA banatA rhaa| isI krama meM puSpaka seTha aura lakkhI baMjAre ne tilokasuMdarI se vizvAsaghAta kiyaa| apane zIla kI rakSA ke lie tiloka suMdarI ko athAha sAgara meM kUdanA pdd'aa| para AyuSya - bala zeSa hone se vaha taTa para gaI / puNya- apuNya ke pRSTha ulaTate-palaTate rhe| Akhira tilokasuMdarI ke zubha karmoM kA udaya huA / use rUpaparAvartinI, sarvarogahAriNI Adi aneka jar3I-bUTiyAM prApta ho gaIM / puruSaveza banAkara aura apanA nAma tilokasundara rakha kara tilokasuMdarI venAtaTa nagara phuNcii| vaha jAnatI thI ki usakA pati citrasAra venAtaTa nagara meM hI vyApAra ke lie gayA huA hai| venAtaTa nagara me pahuMcakara tilokasuMdarI ne kuSTha roga grasta rAjA kA upacAra kiyaa| svastha hokara rAjA ne apanI putrI guNasuMdarI kA vivAha tilokasuMdara se kara diyA / udhara sAgaradatta aura nagararakSaka ke pApa kA ghar3A phUTa gyaa| donoM kI deha se kuSTha phUTa pdd'aa| rAjA ne donoM ko apane deza se nikAla diyaa| aise meM sAgaradatta ko apane bhAI kI smRti AI / vaha nagararakSaka ko * jaina caritra koza *** *** 230
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAtha lekara venAtaTa pahuMca gyaa| puSpaka seTha, munIma aura lakkhI baMjArA bhI kuSThagrasta hokara venAtaTa nagara meM A ge| karmayoga se pAMcoM ekatrita hokara citrasAra ke pAsa phuNce| citrasAra kI prArthanA para tilokasuMdara ne unakA upacAra karane kI svIkRti de dii| sunizcita samaya para tilokasuMdara unake upacAra ke lie citrasAra ke nivAsa para phuNcaa| tilokasundara ne pAMcoM kuSTha rogiyoM ko apane sAmane baiThAyA aura kahA, kuSTha roga kRtkarma ke phalasvarUpa prakaTa hotA hai| maiM tumhArA upacAra isa zarta para karUMgA ki tuma sabhI apane-apane kRtkarma kA spaSTIkaraNa kroge| Akhira marate kyA na krte| sabhI ne apane duSkarma svIkAra kara lie| unake duSkarmoM kI kathA sunakara citrasAra mUrcchita ho gayA aura cetanA lauTane para apanI patnI tilokasuMdarI ko pukAra-pukAra kara vilApa karane lgaa| tilokasuMdara ne citrasAra ko dhairya baMdhAyA aura kahA ki eka nArI ko tiraskRta karane vAle ye pAMca puruSa dUra deza meM eka hI avasthA ko prApta hokara ekatrita ho sakate haiM to yaha kiMcitmAtra bhI asaMbhava nahIM hai ki tilokasuMdarI bhI Apako prApta ho| citrasAra ko Azvasta kara tilokasuMdara ne pAMcoM kuSTha rogiyoM ke kuSTha kA upacAra kara diyaa| pAMcoM hI svastha banakara usake caraNoM para gira pdd'e| tilokasuMdara ne pAMcoM ko dUsare kakSa meM bheja diyA aura svayaM bhI eka kakSa meM calA gyaa| apane mUla rUpa ko prApta kara tilokasuMdarI pati ke pAsa phuNcii| pati-patnI ke harSa kA pArAvAra na rahA / rahasya se paricita banakara pAMcoM ne mahAsatI se apane-apane kRtyoM ke lie kSamA mAMgI aura zreSTha jIvana jIne kA praNa liyA / ___Akhira guNasuMdarI kA pANigrahaNa citrasAra se sampanna huaa| citrasAra, tilokasuMdarI aura guNasandarI tInoM ne deva, guru aura dharma kI ArAdhanA karate hue sudIrgha jIvana jIyA aura aMtima avasthA meM cAritra kI ArAdhanA karake sadgati prApta kii| tilottamA moTapallI nagarI kI raajkumaarii| (dekhie-uttama kumAra) tiSyagupta (ninhava) jaina paramparA meM eka zabda AtA hai, ninhv| ninhava use kahA jAtA hai, jo muni veza meM rahate hue hI jaina darzana ke kisI siddhAnta kI anyathA prarUpaNA karatA hai| tiSyagupta eka ninhava huA hai| kisI samaya jaba vaha AcArya vasu ke sAtha rAjagRha nagara ke guNazIlaka udyAna meM ThaharA huA thA to caturdazapUrvI AcArya vasu ne vAcanA dete hue bhagavAna mahAvIra ke siddhAnta ke anusAra jIva ke svarUpa kA kathana isa prakAra kiyA-jIva na to eka pradeza ko kahA jAtA hai, na do, tIna, cAra aura saMkhyAta pradeza vAle ko jIva kahA jAtA hai, akhaNDa cetana dravya meM eka pradeza kama ko bhI jIva nahIM kahA jAtA hai| asaMkhyAta pradezI akhaNDa cetana dravya hI jIva kahalAtA hai| ' tiSyagupta ne apanI buddhi ke anusAra artha grahaNa karate hue yahI mAnA ki jIva kA antima pradeza hI jIva hai, aura vaha yahI prarUpaNA bhI karane lgaa| AcArya ne use bahuta samajhAyA para use samajha na aayaa| Akhira use saMgha se bAhara kara diyA gyaa| isase bhI vaha khinna na huA aura apane mata kA pracAra karate hue eka bAra vaha AmalakalpA nagarI meM aayaa| vahAM para mitrazrI nAma kA eka jaina zrAvaka rahatA thaa| muni kI prarUpaNA sunakara vaha samajha gayA ki vaha jinamata ke viparIta prarUpaNA kara rahe haiN| muni ko jinamArga para lAne ke lie usane apane hI DhaMga kA prayAsa kiyaa| vaha muni kI bhakti karatA aura nitya pravacana suntaa| eka ... jaina caritra koza ... - 231 ...
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAra vaha pUrNa bhaktipUrvaka prArthanA kara muni ko bhikSA ke lie apane ghara le gyaa| bahuta prakAra ke bhojya padArtha banAe gae the| sabhI padArthoM meM se eka-eka kaNa zrAvaka jI ne muni ke pAtra meM DAlA aura kahA ki unhoMne usake ghara padhAra kara bar3I kRpA kii| isa AhAradAna para muni ruSTa ho gae aura bole ki usane unakA anAdara kiyA hai| zrAvaka ne kahA, mahArAja! maiMne ApakI mAnyatAnusAra hI Apako AhAra diyA hai| Apa antima Atma pradeza ko hI jIva mAnate ho, to usI mAnyatAnusAra AhAra kA antima aMza hI AhAra ho sakatA hai| mitrazrI kI yukti kAma kara gii| muni ne apanI bhUla ko pahacAnA aura guru ke pAsa jAkara AlocanApratikramaNa se apanI AtmA ko zuddha kiyA aura punaH saMgha meM sammilita ho gayA / -ThANAMga vRtti 7 tIrthaMkara tIrtha kI saMracanA karane ke kAraNa aura lAkhoM bhavya jIvoM ko isa tIra (saMsAra) se usa tIra (mokSa) taka pahuMcAne vAle hone ke kAraNa mahAvIra ko ukta nAma se pukArA jAtA hai| "tIrthaMkara" dhArmika jagata kA sarvocca pada hai, jisakI prApti meM utkRSTa tapa aura utkRSTa puNya nimitta banate haiN| vartamAna se tRtIya bhava pUrva 'nandana muni' ke bhava meM mahAvIra ne utkRSTa tapasyA kI ArAdhanA karate hue 'tIrthaMkara pada' kA arjana kiyA thA / tIsabhadra bhagavAna mahAvIra ke dharmasaMgha ke chaTThe paTTadhara AcArya saMbhUtavijaya ke eka ziSya / tulasI (AcArya) - kalpasUtra sthavirAvalI zvetAmbara terApaMtha dharma saMgha ke navam yugapradhAna AcArya / AcArya zrI tulasI kA janma vi.saM. 1971 kArtika zuklA dvitIyA ko rAjasthAna prAMta ke lADanUM zahara meM huA / khaTer3avaMzIya zrImAn jhUmaramala jI Apake pitA aura zrImatI vadanAM jI ApakI mAtA thiiN| nau bhAI-bahanoM meM ApakA krama AThavAM thA / zrImAn jhUmaramala kA pArivArika vAtAvaraNa prAraMbha se hI jaina dharma-saMskAroM se ota-prota thA / spaSTa hai ki bAlaka tulasI ko janma se hI dhArmika saMskAra virAsata meM prApta hue / unake agraja zrI campAlAla jI pahale hI virakta hokara dIkSita ho cuke the / agraja kI preraNAoM se prabhAvita banakara Apa bhI dIkSA lene ko utsuka hue aura vi.saM. 1982 ko apanI bahana lADo jI ke sAtha Apa AcArya zrI kAlUgaNI ke dharmasaMgha meM dIkSita ho ge| dIkSA ke samaya ApakI avasthA mAtra gyAraha varSa thI / alpAyu meM terApaMtha dharmasaMgha meM pravrajita munivara tulasI jI meM bahumukhI pratibhA kA vikAsa huaa| saMskRta, prAkRta, rAjasthAnI, hindI Adi bhASAoM kA Apane talasparzI adhyayana kiyA / nyAya, darzana aura vyAkaraNa ke Apa adhyetA bane / zIghra hI saMgha aura samAja meM Apane eka viziSTa sthAna bnaayaa| pariNAmataH mAtra bAIsa varSa kI avasthA me hI Apa terApaMtha dharmasaMgha ke navam AcArya niyukta kie ge| Apa ke anuzAsana meM terApaMtha dharmasaMgha ne atyucca UMcAiyoM kA sparza kiyaa| adhyayana, anuzAsana, sAhitya aura dhyAna ke kSetra meM terApaMtha saMgha ne kAphI pragati kI / aNuvrata ke pracAra meM Apane mahAna zrama kiyA aura deza meM aNuvrata anuzAstA ke rUpa meM vikhyAta hue / *** 232 * jaina caritra koza ***
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 23 jUna 1997 meM gaMgAzahara (rAjasthAna) meM pUrNa samAdhi kI avasthA meM ApakA svargavAsa huaa| vartamAna meM prekSA dhyAna ke praNetA AcArya zrI mahAprajJa Apake uttarAdhikArI aura terApaMtha dharmasaMgha ke dazam AcArya ke rUpa meM dharma pracAra-prasAra meM saMlagna haiN| tRSalAnaMdana mahAvIra kA eka nAma / mAtA tRSalA ke aMgajAta hone se mahAvIra ko 'tRSalAnaMdana' athavA 'tRSalAnaMdana' nAma se bhI pukArA jAtA hai| tRSalA mAtA vaizAlI gaNataMtra ke adhyakSa mahArAja ceTaka kI bahana aura kSatriyakuNDa nagara ke mahArAja siddhArtha kI pttraanii| tRSalA carama tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra kI mAtA thii| mahAvIra ke atirikta usakI do aura saMtAneM thIM, eka putra-nandIvardhana aura eka putrI sudrshnaa| tRSalA bhagavAna pArzvanAtha ke zramaNoM kI upAsikA thii| vaha zrAvikA dharma kA pAlana karatI thii| vardhamAna jaba aTThAIsa varSa ke hue to vaha anazanapUrvaka deha tyAga kara devaloka meM gii| -Avazyaka cUrNi tejapAla (vastupAla) __ gujarAta kA mahAmaMtrI aura senaanaayk| tejapAla aura vastupAla sahodara the| donoM bhrAtAoM ke jIvana meM jaina dharma ke sudRr3ha saMskAra the| gujarAta ke utthAna ke lie tathA janatA ke kalyANa ke lie unhoMne aneka upakrama kie| sAtha hI kaI jinAlayoM kA jIrNoddhAra tathA kaI jinAlayoM kA navanirmANa bhI unhoMne karAyA thaa| gujarAta ke itihAsa meM ina bhrAtRdvaya kA ullekha svarNAkSaroM meM huA hai| (dekhie-vastupAla) tetalIputra tetalIpura nagara ke rAjA kanakaratha kA buddhimAna prdhaanmNtrii| caramazarIrI hote hue bhI usameM kucha durbalatAeM thiiN| kisI samaya vana-bhramaNa ko jAte hue usakI dRSTi eka svarNakAra kI putrI poTTilA para pdd'ii| usake rUpa para mugdha hokara vaha use pAne ke lie vyAkula bana gyaa| apane sUtroM se usane jJAta kara liyA ki vaha kanyA kalAda nAmaka sonI kI patnI bhadrA kI AtmajA hai| tetalIputra ne kalAda ke pAsa usakI putrI poTTilA se vivAha karane kA apanA icchApatra bhejaa| kalAda kI saharSa svIkRti para tetalIputra aura poTTilA praNayasUtra meM baMdha ge| __rAjA kanakaratha bhayaMkara rAjyalipsu thaa| vaha nahIM cAhatA thA ki koI usakA uttarAdhikArI bne| usake jo bhI putra paidA hote, vaha unake aMga bhaMga kara detaa| usakI rAnI padmAvatI eka catura mahilA thii| usane tetalIputra ko apanA sahayogI bnaayaa| susaMyoga se padmAvatI aura poTilA ne eka sAtha prasava kiyaa| poTTilA ne eka mRta kanyA tathA padmAvatI ne eka sarvAMgapUrNa sundara putra ko janma diyaa| tetalIputra ne bar3I kuzalatA se apanI mRtaputrI padmAvatI ke pAsa pahuMcA dI aura usakA putra apanI patnI ke pAsa pahuMcA diyaa| putra kA nAma kanakadhvaja rakhA gyaa| ___ kAlAntara meM poTTilA para se tetalIputra kA anurAga kucha kama ho gyaa| isase khinna banI poTTilA ne suvratA AryA se zrAvaka dharma aMgIkAra kara liyaa| phira kisI samaya vaha dIkSita hone ko tatpara bnii| etadartha pati kI anujJA maaNgii| tetalIputra ne isa zarta para use AjJA dI ki vaha use ucita avasara para pratibodhita ... jaina caritra koza ... - 233 ...
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ kregii| poTTilA ne isa zarta ko svIkAra kara liyA aura vaha sAdhvI bana gii| 1 kAlakrama se rAjA kanakaratha kAladharma ko prApta ho gyaa| rAjya kA uttarAdhikArI kauna ho, sabake samakSa yaha eka yakSa prazna thaa| pUrA bheda anAvRta kara tetalIputra ne kanakadhvaja ko rAjyapada para ArUr3ha karA diyaa| isase rAjA aura prajA meM tetalIputra kI dUradarzitA ko bahuta sammAna prApta huaa| adhika sammAna pAkara vaha sAMsArika vaibhava meM atyadhika gRddha bana gyaa| usa samaya usakI patnI poTTilA, jisane sAdhvI banakara svarga prApta kiyA thA, ne use pratibodha dene ke lie usake aura rAjA ke madhya durAva utpanna kara diyaa| rAjA kI nArAjagI se tetalIputra bhayabhIta aura dukhI ho gayA / vaha AtmahatyA karane ko taiyAra ho gyaa| usa samaya poTTila deva ne prakaTa hokara usase pUchA- pradhAna ! sAmane khAI ho, pIche hAthI kA bhaya ho, donoM ora ghora andhakAra ho, gAMva sulaga rahA ho, jaMgala dhadhaka rahA ho, aise meM buddhimAna manuSya ko kyA karanA cAhie? telIputra ne kahA- aise meM manuSya ko saMyama grahaNa kara lenA cAhie / deva antardhAna ho gayA / tetalIputra ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| paMcamuSTI loca kara vaha muni bana gyaa| ghAtI karmoM ko miTAkara usane kevalajJAna prApta kiyaa| kanakadhvaja ko jJAta huA meM pahuMcA aura kSamA mAMgane lgaa| muni ne use pratibodha diyaa| vaha muni caraNoM bahuta varSoM taka kaivalya avasthA meM rahane ke pazcAt tetalIputra muni ne mokSa prApta kiyA / talAzAha eka jaina zreSThI / tolAzAha mahArANA sAMgA kA parama mitra thA / vaha ananya jinAnurAgI aura nirdhanoM ke lie kalpavRkSa tulya thA / usake dvAra se kabhI koI rikta nahIM lauTatA thA / toSalI putra (AcArya) jaina paramparA ke eka prabhAvaka aura dRSTivAda ke jJAtA AcArya / (dekhie - AryarakSita) tripRSTha (vAsudeva) pravahamAna avasarpiNI kAla ke prathama vAsudeva, potanapura ke mahArAja prajApati ke putra, mahArAnI mRgAvatI ke Atmaja, eka vIravara puruSa / apane prakhara parAkrama ke bala para tripRSTha ne tIna khaNDa ko sAdhakara aura usa yuga ke sabase parAkramI prativAsudeva rAjA azvagrIva kA vadha kara vAsudeva kA pada paayaa| vAsudeva tripRSTha kA saMgIta meM atyadhika AkarSaNa thaa| eka bAra rAtri ke samaya saMgIta kA kAryakrama cala rahA thaa| vAsudeva apanI zaiyA para leTA huA saMgIta kA rasa le rahA thaa| usane apane zaiyApAlaka ko Adeza diyA ki jaba use nidrA laga jAe to saMgIta kA kAryakrama banda karavA de| kucha dera bAda rAjA ko nIMda A gii| zaiyApAlaka svayaM saMgIta meM isa kadara bebhAna banA huA thA ki use vAsudeva kA Adeza bhI vismRta ho gyaa| prabhAta taka saMgIta sabhA jamI rhii| vAsudeva kI nidrA TUTI aura usane saMgIta ke kAryakrama ko jArI dekhA to use bahuta krodha aayaa| usane apane Adeza kI avahelanA karane vAle zaiyApAlaka ko isake lie doSI mAnate hue Adeza jArI kiyA - zaiyApAlaka ke kAnoM ko saMgIta bahuta priya hai, ataH usake kAnoM meM pighalA huA zIzA DAla diyA jAe ! vAsudeva ke Adeza kA ullaMghana karane kA sAhasa kisI meM na thA / zaiyApAlaka ke kAnoM meM pighalA huA zIzA DAla diyA gayA / zaiyApAlaka ne tar3apate hue dama tor3a diyaa| *** 234 * jaina caritra koza ***
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlAntara meM tripRSTha vAsudeva kA jIva hI aneka zubhAzubha gatiyoM meM bhramaNa karatA huA bhagavAna mahAvIra ke rUpa meM utpanna huaa| zaiyApAlaka bhI janma-maraNa karatA huA gvAle ke rUpa meM janmA / bhagavAna mahAvIra ko dekhate hI gvAle ke purAne vaira ke saMskAra jAga utthe| usane bhagavAna ke kAnoM meM kIleM ThoMkakara apane vaira kA hisAba barAbara kiyA / tripRSTha ke agraja kA nAma acala thA / acala baladeva the / tripRSTha caurAsI lAkha varSa kA AyuSya bhogakara sAtavIM naraka kA adhikArI banA / tribhuvanapAla zrIpAla kA jyeSTha putra / (dekhie - zrIpAla ) tribhuvanasvayaMbhU (kavi) - triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 4 IsA kI navam zatI ke eka pratibhAzAlI jaina kavi / kavivarya tribhuvanasvayaMbhU kavirAja svayaMbhUdeva ke putra the / kavitva meM unakA apratihata praveza thaa| unhoMne pitR racita paumacariu, riTThanemicariu Adi prasiddha granthoM ko pariSkRta aura pUrNa kiyA thaa| kavirAja cakravartI unakA viruda thA / - tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA trailokyasuMdarI campAnagarI ke mahArAja surasuMdara kI ikalautI aura buddhimatI putrI / ( dekhie- maMgalakalaza) *** jaina caritra koza *** 235
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ tha thAvaccAputra dvArikA nagarI meM rahane vAlI samRddha zrAvikA thAvaccA seThAnI kA putra thAvaccAputra nAma se hI vizruta huaa| use bacapana meM hI eka ghaTanA ko dekhakara saMsAra se vairAgya ho gyaa| ghaTanA aise thI bAlaka thAvaccAputra apane bhavana kI chata para khela rahA thA / use par3ausI ke ghara se sumadhura gItoM ke svara sunAI die jo use bahuta madhura lge| para kucha hI kSaNa bAda ve gIta rudana meM badala ge| rudana ke svara thAvaccAputra ko atyanta kaTu lge| usane nIce Akara par3ausI ke ghara pahale gIta aura bAda meM vilApa kA kAraNa apanI mAtA se jAnanA caahaa| mAtA ne batA diyA ki par3ausI ke ghara putra utpanna huA thA, para kucha hI samaya bAda vaha putra mara gyaa| usake janma kI khuzI meM pahale gIta gAe jA rahe the, usake marane para vilApa kiyA jA rahA hai| isa ghaTanA ne thAvaccAputra ke bAla hRdaya ko jhiMjhor3a diyA aura usane apanI mAM se eka prazna pUcha DAlA ki kyA eka dina use bhI maranA hogaa| mAM ne bAta badalane ke bharasaka prayAsa kie para putra ne mAM ko uttara ke lie vivaza kara diyA / Akhira mAM ko saca kahanA hI par3A ki eka dina use bhI maranA hogA / putra ne mAM se mRtyu ko tairane kA mArga pUchA, to mAM ne kahA- mRtyu ko tairane kA upAya to arihaMta ariSTanemi hI jAnate haiN| thAvaccAputra ne arihaMta ariSTanemi kA ziSya hone kA saMkalpa kara liyaa| mAM kI prasannatA ke lie thAvaccAputra ne battIsa striyoM se vivAha bhI kiyA / arihaMta ariSTanemi jaba dvArikA Ae to thAvaccAputra ne dIkSA lene kI AjJA apanI mAtA se maaNgii| mAtA ne aneka tarkoM se putra ko rokanA cAhA / para thAvaccAputra ke sabala tarkoM ke samakSa mAM niruttara ho gaI aura usane putra ko dIkSA kI AjJA pradAna kara dii| svayaM zrIkRSNa ne thAvaccAputra ke vairAgya kI thAha ko ttttolaa| zrIkRSNa ne kahA, yuvaka ! tuma ghara meM rahakara hI sAdhanA karo, maiM tumhArI rakSA karUMgA ! thAvaccAputra ne kahA, yadi mRtyu se Apa merI rakSA karane kA vacana deM to maiM arihaMta ariSTanemi kI zaraNa meM na jAkara ApakI zaraNa meM A sakatA huuN| isase zrIkRSNa bhI niruttara ho ge| thAvaccAputra ke vairAgya kA aisA prabhAva huA ki eka hajAra anya puruSa bhI usake sAtha dIkSita hue| sudIrgha kAla taka niraticAra saMyama kI ArAdhanA karake aura hajAroM bhavya prANiyoM ke lie kalyANa kA dvAra banakara thAvaccAputra aNagAra siddha - buddha aura mukta ho ge| -jJAtAdharmakathAMga sUtra - 5 thAvaccA seThAnI dvArikA nagarI kI eka zramaNopAsikA tathA dhanADhya mahilA / thAvaccAputra kI mAM / (dekhie - thAvaccAputra) *** 236 - jaina caritra koza ...
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ daMDaka ___daMDaka deza kA rAjA, jisakI adUradarzitA tathA aviveka ke kAraNa na kevala pAMca sau muniyoM kA vadha huA apitu vaha apane nagara tathA nAgarikoM ke sAtha svayaM bhI vinAza ko prApta ho gyaa| (dekhie-skandaka kumAra) (ka) datta tagarA nivAsI eka shresstthii| datta zreSThI apane putra araNika aura patnI bhadrA ke sAtha dIkSA lekara muni bne| (dekhie- araNika) (kha) datta bhagavAna caMdraprabhu ke 13 gaNadharoM meM jyeSTha gnndhr| (ga) datta vatsa deza ke tuMgika nagara ke eka braahmnn| ye bhagavAna mahAvIra ke dasaveM gaNadhara metArya ke pitA the| -Avazyaka cUrNi (gha) datta (AcArya) ___ AcArya datta jaMghAbala kSINa hone ke kAraNa zrAvastI nagarI meM virAjamAna hue| durdaivavaza kAlAntara meM duSkAla pdd'aa| muniyoM ko zuddha AhAra kI prApti kaThina ho gii| annAbhAva kI sthiti meM logoM ke mana meM dAnAdi kI pravRtti kSINa ho gii| samayajJa AcArya zrI ne anya muniyoM ko vihAra ke lie prerita kiyaa| AcArya zrI svayaM nagara ke vibhinna bhAgoM meM vihAra krte| AyaMbila aura upavAsa kI tapasyA krte| yathAsamaya arasa-virasa AhAra kA yoga hone para AhAra krte| aise unhoMne 12 varSa vyatIta kara die| nagararakSaka deva AcArya zrI kI utkRSTa vRtti dekhakara unakA bhakta ho gyaa| kAlAntara meM AcArya zrI kA datta nAmaka ziSya zrAvastI nagarI meM aayaa| usane AcArya zrI ko upAlaMbha diyA-Apa to yahAM sAnanda raha rahe ho aura hameM vihAra karA diyA ! usake upAlaMbha para AcArya zrI mauna rhe| datta bhikSA ke lie gyaa| use kahIM bhI zuddha AhAra kA yoga nahIM milaa| kSudhAtura datta ne eka zreSThIputra kI vyaMtara-vyAdhi dUra kara usake ghara se bhikSA prApta kii| usake upAzraya meM lauTane para vastusthiti se avagata banakara AcArya zrI ne usase kahA, vatsa! tuma dvArA lAyA gayA AhAra sAdhvAcAra ke anukUla nahIM hai| AlocanA-niMdanA Adi se Atmazuddhi karo! isa para kSudhAtura datta roSAruNa ho gayA aura bolA, Apa mere AhAra meM doSa dekhate haiM, bAraha varSIya duSkAla meM Apane kaise nirdoSa AhAra prApta kiyA hogA? ___ datta muni kI avinItatA dekha kara AcAryazrI kI sevA meM rahane vAlA deva prakaTa huaa| usane datta muni .. jaina caritra koza - 237 ....
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko usakI avinItatA para pratAr3ita kiyA aura usake samakSa AcArya zrI kI utkRSTa caryA kI bhUri-bhUri prazaMsA kii| datta muni ko apanI bhUla kA parijJAna ho gyaa| usane AcArya zrI se apanI avinaya ke lie kSamA mAMgI aura AlocanA prAyazcittAdi se Atmazuddhi kii| -utta. vRtti (Ga) datta (muni) ___eka avinIta aura doSadRSTi vAlA shissy| eka bAra AcArya saMgha-sahita kullapura grAma meM pdhaare| AcArya zrI ne apane jJAnopayoga se jAna liyA ki usa kSetra meM bhayAnaka akAla par3ane vAlA hai, so unhoMne muni saMgha ko anyatra vihAra karA diyaa| AcArya zrI vRddha the aura vihAra karane meM asamartha the, so unhoMne usI nagara meM sthiravAsa kA nizcaya kiyaa| datta nAmaka muni AcArya zrI kI sevA meM raha gyaa| para datta muni kI dRSTi doSa-darzana ke durguNa se dUSita thii| vaha akAraNa hI AcArya zrI ke pratyeka kArya meM doSa dekhatA thaa| zAsanadevI ko dattamuni kI doSadRSTi acchI nahIM lgii| AcArya zrI kI mahAnatA se use paricita karAne ke lie eka saMdhyA zAsanadevI ne jaba datta muni pratikramaNa ke pazcAt apane sthAna para lauTa rahA thA to usakA mArga saghana andhakAra se Achanna kara diyaa| aise saghana andhakAra kI datta muni ne kabhI kalpanA taka na kI thii| use lagA jaise vaha kAjala kI kAlI koTharI meM banda ho gayA hai| vaha bhayabhIta ho gayA aura cillAyA, guru mahArAja! mujhe rAstA dikhAo! ____ AcArya zrI bhI datta muni ke hRdaya ke kaluSa se aparicita nahIM the| para unake pAsa eka guru kA hRdaya thA, jo ziSya ko prakAza-patha para le jAne ke lie sadaiva tatpara thaa| AcArya zrI ne apanI aMgulI para thUka lgaayaa| usase AcArya zrI kI aMgulI dIye kI bhAMti prakAzamAna ho gii| usa prakAza meM datta muni AcArya zrI ke nikaTa A gayA aura bolA, Apa apane pAsa mahAraMbha kA kAraka dIpaka bhI rakhate haiM! ___ zAsanadevI ne krodha meM bharakara dattamuni ko phaTakArA / zAsanadevI kI phaTakAra se datta muni ke jJAna-netra khula ge| usane apanI doSadRSTi ko tyAgakara AcArya zrI se kSamA maaNgii| usake bAda usane AcArya zrI kI bahumAnapUrvaka sevA kii| pariNAmataH vaha sadgati ko prApta huaa| -upadezamAlA (ca) datta (vAsudeva) pravahamAna avasarpiNI kA saptam vaasudev| usane tilakapura ke rAjA prativAsudeva prahlAda kA vadha kara vAsudeva pada pAyA thaa| datta ke pitA kA nAma agnisiMha thA, jo vArANasI nagarI kA svAmI thaa|| jayaMtI aura zeSavatI-ye do agnisiMha kI rAniyAM thiiN| jayaMtI ke putra kA nAma nandana thA, jo saptam baladeva huaa| zeSavatI datta kI mAtA thii| datta ne sudIrgha kAla taka SaTkhaNDa para zAsana kiyA aura chappana hajAra varSa kA kula AyuSya bhoga kara pAMcavIM naraka meM gyaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra 6/5 dadhiparNa nala kAlIna suMsumArapura nareza, jisake yahAM mahArAja nala vanavAsa kAla meM svayaM ko nala kA rasoiyA batA kara rahe the| (dakhie-nala) (ka) dadhivAhana campAnareza / mahAsatI dhAriNI ke pati aura mahAsatI caMdanabAlA ke pitaa| eka zAntipriya raajaa| ... 238 . - jaina caritra koza ...
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) dadhivAhana damadaMta mahAbhAratakAlIna eka nyAya - nIti - nipuNa nareza / vaha hastizIrSa nagara kA rAjA thA / usakA teja aura bala apratima thA / vaha prativAsudeva jarAsandha kA adhInastha nareza thA isIlie jarAsaMdha ke prati usake hRdaya meM bhakti tathA prItibhAva thA / yuddhoM ke prasaMgoM para vaha jarAsaMdha ke pakSa se yuddha kiyA karatA thA / jarAsaMdha zrIkRSNa aura kuruvaMza ko apanA zatru mAnatA thA / zrIkRSNa aura kuruvaMzI bhI jarAsaMdha aura usake mitra - narezoM ko apanA zatru mAnate the| isI AdhAra para damadaMta bhI kuruvaMziyoM ke lie eka zatru rAjA thaa| eka bAra jaba damadaMta jarAsaMdha se milane ke lie rAjagRha nagara gayA huA thA to kauravoM aura pANDavoM ne milakara hastizIrSa para AkramaNa kara diyA aura rAjakoSa lUTa kara le ge| campAnagarI kA rAjA / (dekhie - sudarzana seTha) damadaMta ko lauTane para vastusthiti kA parijJAna huA / usane caturaMgiNI senA sajAkara hastinApura ko cAroM ora se ghera liyaa| yudhiSThira ke Adeza para nagaradvAra banda kara lie ge| damadaMta pANDavoM aura kauravoM ko nirantara lalakAratA rahA, para kaurava aura pANDava usase lar3ane kA sAhasa nahIM saMjo ske| kaurava aura pANDava mahAbalI the, para usa prasaMga meM nyAya unake pakSa meM nahIM thA isalie damadaMta kA sAmanA karane kA sAhasa ve nahIM juTA paae| damadaMta kauravakula ko gIdar3akula kahakara apane nagara lauTa gayA / kAlAntara meM damadaMta rAjapATa tyAga kara pravrajita ho ge| unhoMne samatA kI sAdhanA meM svayaM ko samagrataH samarpita kara diyA / vihArakrama meM muni damadaMta hastinApura padhAre aura nagara ke nikaTastha vana meM dhyAna-sAdhanA meM lIna ho ge| udhara kaurava - pANDava vana krIr3A ke lie ge| yudhiSThira ne muni ko kAyotsarga mudrA meM dekhA / damadaMta ko pahacAna kara yudhiSThira kA hRdaya vizeSa bhakti bhAva se pUrNa ho gyaa| muni kI stuti - vandanA kara ve Age bar3ha ge| bhIma, arjuna, nakula aura sahadeva bhI yudhiSThira kI bhAMti hI muni ko bahumAna dekara Age bar3ha ge| unake pIche duryodhana apane bhAiyoM ke sAtha udhara se gujraa| muni damadaMta ko pahacAnakara duryodhana pratizodha se bhara utthaa| usane aura usake bhAiyoM ne muni para patthara brsaae| muni ko ghAyala kara ve Age bar3ha ge| muni yudhiSThira kI stuti aura duryodhana kI prastaravarSA, donoM avasthAoM meM samatA bhAva meM lIna rahe / vana-vihAra se lauTate hue yudhiSThira ne muni ko ghAyala avasthA meM dekhaa| unakA hRdaya kaMpita ho gyaa| duryodhana ne muni ko ghAyala kiyA hai, yaha bAta jAnakara yudhiSThira ne duryodhana ko pratAr3ita kiyA aura muni kSamApanA kara apane nagara ko cale ge| samatA- sAdhanA se munivara damadaMta parama gati ke adhikArI bane / - Avazyaka niryukti / Avazyaka bRhad vRtti / RSimaNDala prakaraNa vRtti damayaMtI solaha mahAsatiyoM meM se ek| vidarbha deza ke kuMDinapura ke mahArAja bhIma kI rAnI puSpavatI kI suputrI / damayantI rUpa aura guNoM meM advitIya thii| usake pitA ne usake lie svayaMvara kA Ayojana kiyaa| usane ayodhyApati mahArAja nala ke gale meM varamAlA DAlakara use pati rUpa meM cunaa| mahArAja nala eka nItijJa zAsaka aura dharmajJa vyakti the| para unameM eka durguNa bhI thA / dyUtakrIr3A unakA priya zauka thaa| kisI samaya ve apane bhAI kubera ke sAtha dyUta khelane lge| durdaivavaza ve dyUta meM apanA sarvasva hAra ge| taya zarta ke anusAra *** jaina caritra koza : *** 239
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ unheM vanavAsa svIkAra karanA pdd'aa| nala ne damayaMtI ko usake pitA ke ghara bhejanA caahaa| para patiparAyaNa damayaMtI ne pati kI bAta ko asvIkAra karate hue kaSTa ke kSaNa meM unakI dehacchAyA bane rahane kA saMkalpa kara liyaa| nirjana vana meM eka vRkSa kI chAyA meM nala-damayaMtI vizrAma karane lge| nidrAdhIna damayaMtI ke AMcala para usake mAyake kA mArga likhakara nala eka dizA meM vidA ho ge| damayaMtI nidrA se jAgI to hatprabha ho gii| apane hRdaya meM pralaya-sA anubhava karate hue usane pati kA nirdeza pddh'aa| para vaha apane ghara na gii| eka parvata guphA meM rahakara dharmadhyAna karane lgii| vahAM rahate hue usane pAMca sau tApasoM ko jinezvara deva kA samyak patha dikhaayaa| phira kisI samaya eka sArtha ke sAtha vaha acalapura phuNcii| vahAM ke rAjA kA nAma RtuparNa thA, jo damayaMtI kA mausA thaa| RtuparNa kI rAnI caMdrayazA usakI mausI thii| para damayaMtI ne vahAM apanA paricaya nahIM diyaa| vaha svayaM ko damayaMtI kI dAsI batAkara vahAM dAsI kA kAma prApta karane meM saphala ho gii| kucha samaya pazcAt ku~Dinapura se Ae eka brAhmaNa dvArA pahacAna lie jAne para bheda ujAgara ho gyaa| mahArAja bhIma putrI ko kuMDinapura le ge| ___ vana meM bhaTakate hue nala ko eka nAga ne kATa liyA, jisase ve vidrUpa aura kubja ho ge| susumArapura nareza dadhiparNa ke yahAM svayaM ko nala kA rasoiyA batAkara mahArAja nala ne apanA kaSTa kA samaya bitaayaa| nala ko khojane ke lie mahArAja bhIma ne damayaMtI kA svayaMvara punaH rcaa| nala usa svayaMvara meM pahuMce aura pati-patnI kA punarmilana ho gyaa| nala ne apanA rAjya phira se prApta kara liyaa| kAlAntara meM damayaMtI ne dIkSA dhAraNa kI aura AyuSya pUrNa kara devaloka meM gii| -bharatezvara bAhubalI vRtti gAthA 8 / triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 8, sarga 3 damasAra muni damasAra kRtAMgalA nagarI kA rAjakumAra thaa| usake pitA mahArAja siMharatha nagara nareza the| mAtA kA nAma sunaMdA thaa| damasAra kI yuvAvasthA meM jaba usake mAtA-pitA usake vivAha kI taiyArI kara rahe the to usI avadhi meM tIrthaMkara mahAvIra kRtAMgalA nagarI meM pdhaare| damasAra bhagavAna kI vANI sunakara pratibodhita ho gyaa| usane mAtA-pitA se dIkSA kI anumati maaNgii| mAtA-pitA ne putra ko saMsAra meM bAMdhe rakhane ke lie sabhI taraha se samajhAyA, manAyA, pralobhana die, para saba vyartha rhaa| antataH unheM AjJA de dii| _____ damasAra-rAjakumAra se muni bana gyaa| adhyayana ke pazcAt usane apane lie tapa kA mArga cunaa| kaThora tapa karane lgaa| usane prabhu kI AjJA prAptakara nirantara mAsakhamaNa karane kI pratijJA dhAraNa kara lii| durdharSa tapa se usakA zarIra haDDiyoM kA DhAMcA mAtra raha gyaa| para use kaivalya kI prApti nahIM huii| isase usakA mana saMzaya grasta ho gayA ki maiM abhavya to nahIM hUM! vaha prabhu ke caraNoM meM upasthita huA aura usane apanA saMzaya prabhu ke samakSa prakaTa kiyaa| prabhu ne pharamAyA-damasAra! tuma bhavya ho aura isI bhava meM mokSagAmI ho, para usake lie tumheM apane nAmAnurUpa kaSAyoM ke zamana hetu vizeSa zrama karanA cAhie! damasAra dogune utsAha se sAdhanA meM tallIna ho gyaa| eka bAra mAsopavAsa ke pAraNaka para muni damasAra tatIya prahara meM campAnagarI meM pdhaare| sUrya Aga barasA rahA thaa| dharatI jala rahI thii| kadama-kadama cala pAnA tapasvI muni ke lie kaThina siddha ho rahA thaa| rAste meM eka vyakti se muni ne nagarI meM praveza ke lie sugama mArga puuchaa| saMyoga se vaha vyakti zramaNa-dveSI ..240 .. - jaina caritra koza ..
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ thaa| muni ke prazna para usakA zramaNa-dveSa tIvra ho gyaa| usane muni ko eka durgama mArga para jAne kA iMgita kara diyaa| pracaNDa tApa aura durgama-Ubar3a-khAbar3a maarg| nukIle pattharoM aura tIkSNa kaNTakoM se tapasvI aNagAra ke pagatala biMdha ge| muni ne samajha liyA ki nAgarika ne dveSavaza durgama mArga batAyA hai| kSaNa bhara ke lie muni masAra bhala gae ki ve mani haiN| nAgarikoM para roSAruNa bana gae aura katsaMkalpa hae ki aise nAgarikoM ko daNDa milanA hI caahie| eka sthAna para sthira hokara muni damasAra 'utthAna zruta' ke udvega utpanna karane vAle pATha kA uccAraNa karane lge| ___udvega utpanna karane vAle maMtra zabdoM ke prakaTa hote hI nagara bhara meM udvega phaila gyaa| AbAlavRddha nAgarika ghabarAkara idhara-udhara bhAgane lge| ___ nagara meM trAhi-trAhi maca gii| para muni kA mana adhika dera taka nAgarikoM kI karuNa cItkAreM suna sakane meM asamartha ho gyaa| muni ne tatkSaNa 'utthAna zruta' ke udvegazAmaka maMtra kA uccAraNa kiyaa| kSaNa bhara meM hI nAgarika svastha ho gae, aise jaise kucha huA hI nhiiN| para isa ghaTanAkrama se muni kA mana pazcAttApa se bhara gyaa| bhagavAna mahAvIra ke vacana unakI smRtiyoM meM kauMdha uThe-kaSAya kA zamana karo! kaSAya ke zamana para hI kaivalya hI niSpatti nirbhara hai| ____binA AhAra grahaNa kie hI damasAra lauTa aae| prabhu ke caraNoM meM pahuMcakara unhoMne prAyazcitta grahaNa kiyA aura upazama kI apramatta sAdhanA meM tallIna ho ge| sAtaveM dina kA sUraja DUbane se pahale hI upazama ke sAdhaka damasAra muni kI AtmA meM kevalajJAna kA sUrya udaya ho gyaa| damasAra muni janma-jarA-maraNa ke daityoM kA dalana kara ajara-amara ho ge| dazaratha ayodhyA ke parama pratApI rAjA, zrIrAma, lakSmaNAdi ke janaka, aura vacana ke dhanI eka raghuvaMzI raajaa| dazaratha ke pitA kA nAma anaraNya aura baDe bhAI kA nAma anantaratha thaa| anaraNya kA eka mitra thA-mAhiSmatI nareza shsraaNsh| kahate haiM ki dazaratha jaba eka mAha ke the. tabhI anaraNya ne sahasrAMza ke sAtha mani dIkSA le lI thii| anantaratha ne bhI apane pitA kA anugamana kara dIkSA dhAraNa kara lii| dazaratha, jinakA eka anya nAma kSIrakaNTha bhI thA, yuvA hone para ayodhyA ke rAjA bne| unakI cAra rAniyAM thIM-kauzalyA, kaikeyI, sumitrA aura suprbhaa| ina cAroM rAniyoM ke cAra putra the-rAma, bharata, lakSmaNa aura shtrughn| ____eka bAra satyabhUti nAmaka muni ayodhyA pdhaare| unakA upadeza sunakara dazaratha virakta bana ge| bharata bhI pitA ke sAtha hI dIkSA lene ko taiyAra ho ge| kaikeyI ke lie pati aura putra donoM kA eka sAtha viyoga asahya ho gyaa| udhara mahArAja dazaratha rAma ko rAjapada dekara dIkSA lenA cAhate the| kaikeyI ne bharata ko apanI AMkhoM ke samakSa rakhane ke lie eka yukti nikaalii| usane pati ke pAsa surakSita apane vacana ko bharata ke rAjatilaka ke rUpa meM mAMga liyaa| dazaratha ke lie rAma aura bharata meM vibheda na thaa| dazaratha yaha bhI jAnate the ki rAma ke mana meM rAjya kA koI AkarSaNa nahIM hai| isalie unhoMne kaikeyI ke kathana anusAra bharata ke rAjatilaka kI ghoSaNA kara dii| parantu bharata rAjagaddI para baiThane ke lie taiyAra na hue| eka vicitra sthiti bana gii| zrIrAma ne usa vicitra sthiti ke nidAna ke lie vana-patha svIkAra kara liyaa| zrIrAma ko vizvAsa ... jaina caritra koza -- - 241 ...
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ thA ki vaisA karane para hI pitA ke vacana kI rakSA aura mAtA kaikeyI kI icchApUrti ho sakatI hai| lakSmaNa aura sItA ne zrIrAma kA anugamana kiyA / sama ke vanagamana se bharata aura kaikeyI ko bahuta dukha huA / rAma ko vApisa lAne ke lie ve donoM jaMgala meM bhI ge| para praNa ke dhanI zrIrAma ne sabhI ko samajhA-bujhAkara vApasa lauTA diyaa| dazaratha kA vairAgya aura adhika paripakva bana gyaa| muni dIkSA dhAraNa kara unhoMne utkRSTa saMyama kA pAlana kiyA aura uttama gati ke adhikArI bane / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 7 dazArNabhadra rAjA dazArNabhadrapura nagara kA eka zramaNopAsaka zAsaka / bhagavAna mahAvIra ke prati usake hRdaya meM ananya AsthA thii| bhagavAna ke sukha-saMvAda jAnakara hI vaha pratidina anna-jala grahaNa karatA thA / eka bAra bhagavAna usake nagara meM aae| rAjA ne vicAra kiyA ki apane prabhu kI paryupAsanA ke lie aise aizvarya ke sAtha jAUM ki pahale koI na gayA ho / pUrNa sAja-sajjA aura aizvarya ke sAtha rAjA apane pradhAna hastI para ArUr3ha hokara prabhu kI paryupAsanA ko claa| apanI Rddhi aura samRddhi para rAjA mana hI mana itarA rahA thA / saudharmendra ne rAjA ke ahaM ko dekhA / bhakti meM bhI ahaM, use yaha bAta ucita na lgii| rAjA ke ahaM ke khaNDana ke lie usane eka vizAla hAthI banAyA, jisake pAMca sau muMha the| pratyeka muMha para ATha-ATha dantazUla, pratyeka dantazUla para ATha-ATha vizAla bAvar3iyAM, pratyeka bAvar3I meM eka lAkha paMkhur3I vAlA kamala aura kamala kI pratyeka paMkhur3I para battIsa prakAra ke nATaka khele jA rahe the| isa divya samRddhi ke sAtha indra dazArNabhadra rAjA ke nikaTa se gujraa| usa Azcaryajanaka samRddhi ko dekhakara rAjA kA ahaM gala gyaa| sAtha hI vaha isa satya ko bhI samajha gayA ki indra ne use nIcA dikhAne ke lie yaha upakrama kiyA hai| usane vicAra kiyA - indra use bhautika samRddhi meM to parAsta kara sakatA hai para AdhyAtmika samRddhi meM vaha use parAsta nahIM kara sktaa| aisA vicAra kara rAjA bhagavAna ke pAsa pahuMcA aura samasta bhautika samRddhi kA parityAga kara mahAvIra ke caraNoM meM dIkSita ho gyaa| indra rAjA ke manobhAvoM kA adhyayana kara rahA thaa| rAjA kI isa mahAvrata rUpI samRddhi kA mukAbalA karane kA usake pAsa koI upAya nahIM thA / vaha rAjA se zramaNa bane dazArNabhadra ke caraNoM meM nata ho gyaa| tapa aura saMyama kI utkRSTa paripAlanA ke bAda kevalajJAna prApta kara dazArNabhadra ne siddhi prApta kI / -ThANAMga vRtti 10 dAmiyA seTha (dekhie- guNapAla) dAmanaka rAjagRha nagara kA rahane vAlA eka yuvaka / yauvana dvAra taka pahuMcate-pahuMcate usake jIvana meM tIna aise avasara Ae, jaba usakI hatyA ke SaDyantra race gae, para pUrva puNyoM ke bala para vaha tInoM hI bAra baca gayA / itanA hI nahIM, usane na kevala bhautika samRddhi ke zikhara sparze, balki Ayu ke antima par3Ava para saMyamazikharoM kA bhI sparza kiyaa| *** 242 - jaina caritra koza ***
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAmanaka eka dhanI seTha kA putra thaa| usake parivAra meM kaI sadasya the| eka bAra seTha ke parivAra meM mahAmArI phaila gii| par3osiyoM ne isa vicAra se ki isa parivAra kI bImArI unake parivAroM taka na pahuMca jAe, rAtri meM seTha ke ghara ke cAroM ora isa vidhi se kAMToM kI bAr3a lagA dI ki ghara se na koI bAhara A sakatA thA aura na koI andara jA sakatA thaa| zIghra hI dAmanaka ko chor3akara usakA pUrA parivAra mahAmArI kI capeTa meM A gayA aura eka-eka kara sabhI sadasya mara ge| para pUrva puNya ke kAraNa dAmanaka ghara se nikala bhAgane meM saphala ho gayA / anAtha aSTavarSIya bAlaka jahAM-tahAM Tukar3A pA jAtA, use peTa meM DAlakara jahAM-tahAM sokara rAta bitA letaa| eka bAra use dekhakara sAgaradatta nAmaka seTha ko usa para dayA A gaI / vaha use apane ghara le gyaa| dAmanaka kI vinamratA, sevA aura ImAnadArI se seTha atyanta prasanna huA / kisI samaya do muni seTha ke ghara bhikSA ke lie aae| dAmanaka ko dekhakara vRddha muni ne yuvA muni se kahA, isa kizora kA bhAgya jaldI hI khulane vAlA hai| eka samaya AegA, yaha isa ghara kA svAmI bana jaaegaa| yaha bAta seTha ne bhI suna lii| isase vaha dAmanaka ko mArane ke lie utArU ho gyaa| usane eka cANDAla ko paryApta dhana dekara dAmanaka kI hatyA ke lie taiyAra kara liyA / cANDAla mithyA bAta banAkara dAmanaka ko jaMgala meM le gyaa| para jaise hI use mArane ko tatpara huA, bhole-bhAle yuvaka para use karuNA A gii| cANDAla ne usase kahA ki vaha kahIM dUra bhAga jAe aura punaH isa nagara meM na aae| dAmanaka bhAga gyaa| eka gAMva meM eka gvAle se usakI mitratA ho gii| vahAM rahakara vaha gvAle kI gAya carAne lgaa| khAne-pIne ko use paryApta ghRta- dugdha milane lgaa| vaha kucha hI dinoM meM hRSTa-puSTa aura balavAna bana gyaa| sabhI grAmINa usase prema karane lge| kisI samaya sAgaradatta seTha usa gAMva meM aayaa| dAmanaka ko dekhate hI vaha use pahacAna gyaa| seTha ne punaH usakI hatyA kA SaDyantra rcaa| usane eka patra likhakara gAMva vAloM se kahA ki ve isa yuvaka ke hAtha se yaha patra usake ghara taka pahuMcavA deN| dAmanaka gAMva vAloM kI bAta mAnakara seTha kA patra lekara nagara meM phuNcaa| vaha calate-calate bahuta thaka gayA thaa| nagara ke bAhara udyAna meM eka vRkSa ke nIce leTakara vaha vizrAma karane lgaa| kucha hI dera meM use nidrA A gii| udhara saMyoga se seTha sAgaradatta kI putrI, jisakA nAma viSA thA, udyAna meM sthita maMdira meM devapUjA ke lie AI / usakI dRSTi dAmanaka para par3I to vaha usake rUpa para mohita ho gaI / ekaTaka use dekhane lagI / usakI dRSTi usa patra para par3I, jo nidrA ke kAraNa dAmanakaM ke hAtha se chiTakakara usake pAsa hI gira par3A thaa| patra para apane pitA ke hastAkSara dekhakara viSA ne kautUhalavaza usa patra ko uThAyA aura par3hane lagI / patra seTha ne apane beTe ko likhA thA - patravAhaka kA khUba svAgata karo aura ise viSa de do! isa kArya meM tanika bhI vilamba na kiyA jAe ! viSA to dAmanaka kI dIvAnI bana cukI thI / usane viSa zabda ke samakSa AkAra jor3a diyA jisase viSa kA viSA bana gayA / patra ko dAmanaka ke pAsa chor3akara vaha apane ghara lauTa aaii| dAmanaka jagA aura seTha ghara pahuMcakara patra seTha ke putra ko thamA diyaa| seTha ke putra ne pitA kI AjJA kA pAlana karate hue usI dina dAmanaka kA vivAha apanI bahana se kara diyA / seTha ghara lauTA to vastusthiti ko jAnakara sara dhunane lgaa| para taba bhI usane dAmanaka kI hatyA kA saMkalpa nahIM bdlaa| usane apane vizvasta sevakoM ko prabhUta dhana dekara dAmanaka kI hatyA ke lie niyukta kara diyaa| sevaka ucita avasara kI pratIkSA karane lge| eka dina dAmanaka aura zreSThI putra kisI mitra ke ghara Ayojita nATaka dekhane ge| dera rAta meM dAmanaka ghara lauTA aura ghara ke bAhara par3I cArapAI para leTa gayA / *** jaina caritra koza *** 243
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ para cArapAI meM khaTamala the, so use nidrA na AI aura vaha punaH nATaka dekhane calA gyaa| udhara zreSThI-putra kA mana bhI nATaka meM nahIM lagA aura vaha ghara Akara usI cArapAI para leTakara so gyaa| seTha ke anucaroM ne use dAmanaka samajhakara mAra ddaalaa| dUsare dina putra kA zava dekhakara seTha vilApa kara utthaa| use apane Apa se ghRNA ho gii| usane saMta kI bAta ko akATya mAnate hue dAmanaka ko apanI samasta sampatti kA svAmI banA diyaa| dAmanaka ne lambA aura sukhamaya jIvana jiiyaa| eka bAra eka zloka sunakara use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane apane pUrvabhava ko dekhA aura jAnA ki pUrvabhava meM vaha eka maccherA thA aura eka saMta ke upadeza se usane ahiMsA dharma apanAyA thaa| usI ahiMsA dharma kA yaha puNya pratApa thA ki vaha na kevala punaH manuSya banA balki punaH-punaH mRtyu ke dvAra khaTakhaTAne para bhI usake jIvana kI rakSA svataH hI hotI rhii| dAmanaka ne pUrNa-ahiMsA ko sAdhane ke saMkalpa ke sAtha dIkSA dhAraNa kara lI aura ahiMsA bhagavatI kI ArAdhanA karate hue niraticAra saMyama kA pAlana kiyaa| AyuSya pUrNa kara vaha svarga meM gyaa| bhaviSya meM vaha mokSa prApta kregaa| dAruka mahArAja vasudeva aura dhAriNI rAnI ke putra / bhagavAna ariSTanemi se pravrajyA lekara inhoMne zatrujaya parvata se mokSa prApta kiyA thaa| (zeSa varNana sumukhavat) -antagaDa sUtra varga 3, adhyayana 12 dAhar3a ___ gyArahavIM sadI kA eka jaina zreSThI zrAvaka / vaha dUbakuNDapura rAjA vikramasiMha ke zAsanakAla meM nagara seTha thaa| vaha parama jinabhakta zrAvaka thaa| usane caNDobha nagara meM eka vizAla jinAlaya kA nirmANa karAyA thaa| divAkIrti kauzAmbI nagarI kA rahane vAlA eka naapit| (dekhie-sahasramalla) dIrghapRSTha yavapura nagara kA mhaamaaty| (dekhie-yavarAjarSi) dIrgharAjA brahmadatta cakravartIkAlIna eka duzcaritra aura vizvAsaghAtI raajaa| (dekhie-brahmadatta) dIvAna amaracaMda dIvAna amaracaMda jayapura nareza ke vizeSa kRpApAtra the| satyaniSThA, madhuravyavahAra aura karuNAdi sadguNoM ke kAraNa jahAM rAjadarabAra meM unakA vizeSa mAna thA, vahIM janasAdhAraNa meM bhI unake prati zraddhA aura sammAna kA bhAva thaa| ___eka bAra rAjA ne eka zera pkdd'aa| unhoMne darabAriyoM se kahA-kaho kauna darabArI isa zera ke lie mAMsAdi kA ucita prabandha karegA? isa para dIvAna jI ne kahA, mahArAja! kyA yaha anivArya hai ki zera ko mAMsa hI khilAyA jAe? nareza ne mRdu vyaMgya kiyA-dIvAna jI! to kyA Apa zera ko jalebiyAM khilAeMge? dIvAna amaracaMda ne vizvAsapUrvaka kahA-kyoM nahIM mahArAja ! zera jalebiyAM bhI khA sakatA hai| Apa ..244 ... jaina caritra koza ...
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ AjJA deM to maiM zera ko jalebiyAM bhI khilA sakatA hUM! ___ nareza ne zera ke bhojana kA dAyitva dIvAna jI ko sauMpa diyaa| dIvAna jI ne niraMtara tIna dinoM taka jalebiyoM ke thAla zera ke piMjare meM rakhavAe, para zera ne unheM nahIM khaayaa| cauthe dina jalebiyoM kA thAla lekara dIvAna jI svayaM zera ke piMjare meM ge| unhoMne komala zabdoM meM zera se kahA-vanarAja! ye jalebiyAM khAkara apanI kSudhA zAnta karo, anyathA maiM prastuta hUM, mujhe khAkara apanI bhUkha miTAie! kahate haiM ki pahale to zera gurrAyA, para zIghra hI vaha zAnta ho gyaa| usane jalebiyAM khAkara apanI kSudhA zAnta kara lii| isa prakAra eka ahiMsA ke pujArI zrAvaka ne janmanA hiMsaka jAnavara ko ahiMsA meM dIkSita kara diyaa| dIhabhadra AcArya saMbhUtavijaya ke eka shissy| -kalpasUtra sthavirAvalI duMduka (rAjA) eka jaina raajaa| vI.ni. kI caudahavIM zatAbdI meM vaha kAnyakubja ke siMhAsana para AsIna huaa| AcArya bappabhaTTi kA usa para vizeSa prabhAva rhaa| jaina dharma ke saMskAra use AcArya zrI se tathA apane pitA mahArAja Ama se virAsata meM prApta hue the| (dekhie-bappabhaTTi AcArya) duijjaMta (tApasa) morAka sanniveza ke bahirbhAga meM sthita Azrama kA kulpti| vaha mahArAja siddhArtha kA mitra thaa| usakI prArthanA para bhagavAna mahAvIra ne usake Azrama meM sAdhanA-kAla kA prathama varSAvAsa bitAne kA use vacana diyA thaa| varSAvAsa ke pandraha dina hI bhagavAna ne usake Azrama meM bitaae| varSAvAsa ke zeSa mAsa bhagavAna ne asthika grAma ke zUlapANi yakSa ke yakSAyatana meM bitaae| ___ duijjaMta eka tApasa thA aura aneka tApasa usake Azrama meM rahakara tapa karate the| sabhI tApasoM ko alaga-alaga tRNa kuTIra die gae the| mahAvIra ko bhI duijjata ne eka tRNakuTIra diyA thaa| yaha niyama thA ki pratyeka tapasvI apane-apane kuTIra kI rakSA svayaM kregaa| jaba yahI niyama mahAvIra ke lie bhI nirdezita kiyA gayA to mahAvIra ne kuTIra-rakSA ko apanI sAdhanA meM bAdhA mAnA aura unhoMne kuTIra kA tyAga kara zUlapANi yakSa ke yakSAyatana meM zeSa varSAvAsa bitaayaa| dudha campA nagarI kA rahane vAlA eka yuvaka / nAgadatta nAmaka eka zreSThI-putra se usakI maitrI thii| prAraMbha meM ye donoM yuvaka saMpanna the, para durdaivavaza samasta samRddhi kho baitthe| parivAra-pAlana bhI bhAra bana gayA to donoM ne devArAdhanA se dhana prApta karane kA nizcaya kiyaa| donoM kAliMjara parvata para phNce| dudha apane kuladevatA kaberayakSa kI AkAMkSArahita citta se ArAdhanA meM tallIna ho gayA aura zIghra hI yakSa-kRpA se samRddha bana gyaa| nAgadatta ne AkAMkSA se bhare citta se apanI kuladevI kI ArAdhanA prAraMbha kii| pAMca dina taka vaha nirAhAra devI kI ArAdhanA karatA rhaa| chaThe dina eka puruSa usake pAsa aayaa| puruSa ne kahA, tuma vyartha isa devI kI ArAdhanA meM zarIra aura samaya barbAda kara rahe ho! pAsa hI siddhatva deva kA Ayatana hai| tuma usa deva kI ArAdhanA karo aura samRddha bano! nAgadatta ne devI kI ArAdhanA chor3akara siddhatva deva kI ... jaina caritra koza... - 245 ...
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ ArAdhanA zurU kara dii| usakI ArAdhanA meM ArAdhanA kA bhAva zUnya aura AkAMkSA kA bhAva pradhAna thaa| phalataH aneka dina upavAsI rahakara bhI usakI vipannatA na mittii| kAMkSA ke sAtha kI gaI ArAdhanA vyartha aura niSphala hI siddha hotI hai| kAMkSArahita banakara kI gaI ArAdhanA zIghra hI phalavatI ho jAtI hai| -kathA ratna koSa, bhAga-1 durgaMdhA eka vezyAputrI, jisakA pAlana-poSaNa eka ahIrana ne kiyA aura jo kizorAvasthA prApta karate hI magadhadeza kI mahArAnI bnii| durgaMdhA kA utthAna-patanamaya paricaya-patra nimnokta hai eka bAra bhagavAna mahAvIra rAjagRha nagarI meM pdhaare| mahArAja zreNika darzanoM ke lie nikle| nagara ke bAhara eka sthAna para tIvra durgandha uTha rahI thii| rAjA ke Adeza para anucaroM ne durgandha kA kAraNa khoja nikAlA aura rAjA ko batAyA, mahArAja! eka saghajAta kanyA ukurar3I para par3I hai| usI ke zarIra se yaha durgandha uTha rahI hai| rAjA usa navajAta kanyA ke jIvana para vicAra karatA huA bhagavAna ke pAsa phuNcaa| pravacana ke pazcAt rAjA ne prabhu se usa durgandhA kanyA ke bAre meM puuchaa| bhagavAna ne pharamAyA-rAjan! tumhAre hI rAjya ke antargata zAlIgrAma meM yaha kanyA pUrvajanma meM eka seTha kI putrI thii| eka bAra jaba usakA vivAhotsava ho rahA thA to vaha snAna karane ke pazcAt uttama vastrAbhUSaNoM se sajjita banakara tathA vividha sugandhita lepoM se yukta banakara zaiyA para baiThI thii| usI samaya kucha muni bhikSA ke lie usake ghara aae| pitA ke kahane para vaha AhAra dene ke lie muniyoM ke nikaTa aaii| muniyoM ke prasveda-yukta deha aura malina vastroM ko dekhakara usa kanyA kA hRdaya ghRNA se bhara aayaa| usI ghRNA kA yaha phala huA ki AyuSya pUrNa kara vaha kanyA yahAM rAjagRha nagarI meM eka vezyA ke garbha meM utpanna huii| isake garbha meM Ate hI vezyA ko tIvra udarazUla rahane lgaa| vezyA ne garbha girAne ke aneka yatna kie para vaha saphala nahIM huii| ise janma dete hI vezyA ne ukurar3I para phikavA diyaa| usI kanyA ko tumane Aja dekhA hai| karma-kathA sunakara zreNika kI jijJAsA vardhamAna huii| usane pUchA, bhaMte ! isa kanyA kA bhaviSya kyA hogA? bhagavAna ne pharamAyA, rAjan! bhaviSya meM yaha kanyA tumhArI paTarAnI bnegii| rAjA kA Azcarya aura kautUhala bddh'aa| usane pUchA, prabhu ! maiM ise kaise pahacAnUMgA? bhagavAna ne kahA, rAjan! tumhArI jo rAnI tumheM ghor3A banAkara tumhArI pITha para savAra ho jAe, samajha lenA vaha yahI kanyA hai! kAlAntara meM prabhu kA kathana akSarazaH siddha huaa| kaumudI-mahotsava ke avasara para rAjA zreNika ahIrI dvArA pAlita kanyA-jo kizorI ho cukI thI aura navayauvanA dikhAI detI thI, para mugdha ho gayA aura usase vivAha racA liyaa| eka bAra rAjA jaba apanI rAniyoM ke sAtha koI khela khela rahA thaa| khela kI zarta nirdhArita kI gaI thI ki jo hAregA, use ghor3A banakara vijayI ko pITha para baiThAnA hogaa| khela meM rAjA hAra gyaa| anya rAniyoM ne to rAjA kI pITha para apanA vastra rakhakara niyama nibhA liyA para ahIra kanyA ne vaisA nahIM kiyaa| vaha uchalakara rAjA kI pITha para car3ha baitthii| usI kSaNa rAjA ko prabhu kA vacana smaraNa ho aayaa| rAjA bolA, Akhira hai to vezyA putrI hI! rAnI ko yaha bAta cubha gii| usake pUchane para rAjA ne pUrvajanma se lekara vartamAna taka kA pUrA kathAnaka kaha diyaa| isase rAnI pratibuddha ho gaI aura AryA caMdanA ke pAsa pravrajita hokara tapa-saMyama meM saMlagna bana gii| .... 246 .. jaina caritra koza...
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ durbalakA puSyamitra (AcArya) 1 zramaNa paramparA ke eka prabhAvazAlI zrutadhara AcArya | AcArya suhastI kI gaNa paramparA ke mahAna AcArya Arya rakSita unake guru the / durbalikA puSyamitra kA janma vI. ni. 550 meM huaa| satraha varSa kI avasthA meM unhoMne Arya rakSita ke pAsa dIkSA dhAraNa kii| dIkSA ke pazcAt unhoMne AgamoM kA gahana adhyayana kiyA aura pUrvo ke vizAla jJAna ko hRdayaMgama kiyA / kahate haiM ki dhyAna sAdhanA meM vizeSa rUpa se lage rahane ke kAraNa ve kRzakAya the| kisI samaya bauddha bhikSuoM ne bauddha paramparA kI dhyAna praNAlI kI AryarakSita ke samakSa atyadhika anuzaMsA kI aura kahA, jaina paramparA meM dhyAna kI vaisI praNAlI nahIM hai| taba AryarakSita ne apane ziSya durbalikA puSyamitra kI ora iMgita karake kahA ki yadi tuma jaina paramparA kI dhyAna praNAlI jAnanA cAhate ho to mere isa ziSya se jAna sakate ho / AryarakSita kI AjJA se Arya durbalikA puSyamitra kaI dinoM taka bauddha bhikSuoM ke sAtha rhe| durbalikA puSyamitra kI dhyAna sAdhanA vidhi aura unakI dhyAna meM gaharAI ko dekhakara bauddha bhikSuoM kA mithyA ahaM gala gayA / AryarakSita ke kaI suyogya ziSya the, jinameM pramukha the- durbalikA puSyamitra, phalgurakSita, vindhya, goSThAmAhila, ghRtapuNyamitra, vastrapuNyamitra aadi| ina ziSyoM kI apanI-apanI viziSTatAeM thiiN| inameM se kaI labdhidhArI aura kaI vidvAna aura vAdakuzala the / AryarakSita ne apanA uttarAdhikAra Arya durbalikA puSyamitra ko pradAna kiyA / durbalikA puSyamitra ne kuzalatA aura tatparatA se jinazAsana kA saMcAlana kiyaa| vI.ni. 587 meM ve AcArya bane aura vI. ni. 617 meM unakA svargavAsa huaa| unake zAsana kAla meM jinazAsana kI prabhUta prabhAvanA huii| - prabhAvaka carita durmukha mahArAja baladeva aura unakI rAnI dhAriNI ke aMgajAta / inhoMne bhI sumukha kI bhAMti bhagavAna se dIkSA lekara mokSa prApta kiyA thA / (zeSa- sumukhavat) - antagaDa sUtra varga 3, adhyayana 10. duryodhana dhRtarASTra kA jyeSTha putra / bAlyakAla se hI duryodhana meM pratispardhA kI bhAvanA thI / usane bhIma, arjuna Adi apane cacere bhAiyoM ko apane pratispardhiyoM ke rUpa meM dekhaa| unheM parAsta karane ke lie vaha sadaiva lAlAyita rahatA thaa| usakI pratispardhI bhAvanAoM ko IrSyA kA rUpa-raMga diyA usake mAmA zakuni ne / duryodhana kI mahatvAkAMkSA aura IrSyA ke kAraNa hI mahAbhArata jaise vinAzakArI yuddha kI nIMva pdd'ii| kauravoM aura pANDavoM ke madhya nirantara dUriyAM bar3hatI giiN| duryodhana ne punaH punaH nyAya aura nIti kI avamAnanA kI tathA jyeSTha puruSoM kI AjJAoM aura AdezoM kA ullaMghana kiyaa| kRSNa jaise mahApuruSa ko bhI usane giraphtAra karane kA SaDyantra raca DAlA / zAnti ke samasta prastAvoM kA usane anAdara kiyA / pariNAmataH mahAbhArata kA vinAzakArI yuddha lar3A gyaa| usa yuddha meM duryodhana apane bhAiyoM aura mitroM sahita kAla kA - jaina mahAbhArata grAsa bana gayA / duryodhana cArakapAla vipAka sUtra ke anusAra duryodhana prAcInakAlIna siMhapura nAmaka nagara kA kotavAla thA / (dekhie-nandIvardhana) *** jaina caritra koza * *** 247 diamondsdiamondsdiamonds
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ durvinIta kauMgaNivRddha (rAjA) ___ gaMgavaMza kA eka jaina raajaa| use dakSiNa meM dharma evaM varNa vyavasthA kI rakSA ke lie vaivasvata manu kI upamA dI jAtI hai| jaina dharma kA vaha vizeSa upAsaka thaa| jaina dharma kI prabhAvanA meM vaha AjIvana yatnazIla rhaa| usakA zAsanakAla I.sa. 478 se 513 taka mAnA jAtA hai| -jaina zilAlekha saMgraha dUSyagaNI (AcArya) nandI sthavirAvalI ke anusAra eka zrutasAgara aacaary| unheM artha aura mahArtha kI khAna kahA gayA hai| ziSyoM ko Agama vAcanA dete hue aura unake praznoM kA samAdhAna karate hue AcArya dUSyagaNI samAdhi kA anubhava karate the| unakI vANI atyanta madhura thii| AcArya dUSyagaNI kA samaya vI.ni. kI dazamI zatAbdI kA pUrvArddha saMbhAvita / anumAnita hai| -nandI sthavirAvalI dRr3hacitta (dekhie-agar3adatta) dRr3hanemi satyanemi ke anuja / (dakhie-satyanemi) -antagaDa sUtra varga 4, adhyayana 10 (ka) dRr3haprahArI eka dhArmika aura nyAyanIti nipuNa brAhmaNa kA putra thA dRddh'prhaarii| pitA kA eka bhI susaMskAra usameM utara nahIM paayaa| kusaMgati meM par3akara sAtoM hI kuvyasanoM kA saMgama sthala bana gayA thA usakA jiivn| pitA ne use prema aura phaTakAra, donoM vidhiyoM se samajhAyA para vaha nahIM smjhaa| nahIM samajhA to pitA ne use ghara se nikAla diyaa| idhara-udhara bhaTakatA huA vaha nagara se kucha dUra sthita corapallI meM phuNcaa| coroM ne use apanI pallI kA sadasya banA liyaa| corI karane, DAke DAlane, hatyA karane meM vaha kuzala bana gyaa| prahAra karane meM vizeSa dakSa hone se use dRr3haprahArI kahA jAne lgaa| corapallI ke saradAra ne use apanA putra mAna liyA aura saradAra kI mRtyu ke pazcAt vaha corapallI kA saradAra bana gyaa| ___ eka bAra dRr3haprahArI ne apane cora sAthiyoM ke sAtha eka nagara ko lUTA / manacAhA dhana lUTA aura aneka logoM kI hatyA kara ddaalii| usI daurAna dRr3haprahArI eka brAhmaNa ke ghara rukaa| brAhmaNI ne khIra banAI thii| nanhe-nanhe brAhmaNa putra khIra khAne ko Atura the| dRr3haprahArI bhI khIra khAne ko Atura bana gyaa| vaha lapakakara khIra ke bartana ke pAsa jA baitthaa| usake isa vyavahAra se brAhmaNI kSubdha ho gii| usane upAlambha dete hue kahA-kucha to viveka rakha, bhalA tere chU jAne se yaha khIra hamAre lAyaka to raha nahIM jAegI! tujhe khIra cAhie so avazya milegI! brAhmaNI kI kaTUkti sunakara dRr3haprahArI Ape se bAhara ho gyaa| usane dekhate hI dekhate talavAra ke prahAra se brAhmaNI ke do Tukar3e kara die| udhara brAhmaNa snAna kara rahA thA, vaha patnI kI rakSA ke lie daur3A to dRr3haprahArI ne usake bhI do Tukar3e kara die| pAsa hI ghAsa khA rahI gAya ne apane svAmI kI yaha dazA dekhI to vaha dRr3haprahArI ko mArane daudd'ii| dRr3haprahArI ne eka bharapUra vAra se usa gAya ke do Tukar3e kara die| gAya garbhavatI thii| garbha bhI kaTakara jamIna para A pdd'aa| ... 248 ... --. jaina caritra koza ....
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIna prahAroM meM cAra hatyAeM kara DAlI dRr3haprahArI ne / kaTe hue zavoM ko vaha dekha rahA thaa| vaha dekha rahA thA usa akAla jAta bachar3e ko jo mRtyu ke kSaNa meM tar3apa rahA thaa| jIvana meM hajAroM prANiyoM kI hatyA karane vAlA dRr3haprahArI Aja taka kampita na banA thA, para Aja usa ajAta bachar3e kI tar3apa ne use kaMpA diyaa| hAtha meM raktaraMjita talavAra lie khar3e dRr3haprahArI ke bhItara cintana calA - eka gAya meM bhI itanA viveka hai ki vaha apane svAmI kI rakSA ke lie apane prANa de detI hai| eka maiM hUM jo manuSya kahalAkara nirdoSoM ke rakta se karatA hUM / dhikkAra hai mere manuSya hone para ! vicAradhArA nirveda rasa se sikta ho gii| vahIM khar3e-khar3e dRr3haprahArI ne samatA kI dIkSA kA bhISma mahAvrata le liyaa| usane vicAra kiyA, isI nagara ke hajAroM logoM kA vadha kara maiMne hiMsA kA bhArI bojha saMcita kiyA hai, isI nagara meM rahakara usa bojha se mukta honA hogaa| jina karmoM kA saMcaya viSamatA se kiyA hai unhIM karmoM ko samatA kI sAdhanA se nirbIja karanA hogA / dRr3haprahArImuni ne nagara ke cAroM dvAroM para Der3ha-Der3ha mAsa dhyAnastha rahakara nagaravAsiyoM meM umar3e krodha ke, pratizodha ke dAvAnala ko zAnta - prazAnta banA diyaa| pUrNa samatA kI sAdhanA se sakala karmoM ko nirbIja banAkara dRr3haprahArI muni kevalajJAna prApta kara mokSa meM cale ge| - Avazyaka kathA (kha) dRr3haprahArI agar3adatta ke pitA kA mitra aura sahapAThI / ( dekhie-agar3adatta) dRr3haratha bhaddilapura nareza aura bhagavAna zItalanAtha ke pitA / devakI mAtA mahArAja vasudeva kI rAnI aura trikhaNDAdhipati vAsudeva zrIkRSNa va gajasukumAla kI jananI / aMtagaDasUtra meM devakI kA zraddhA aura bhakti kI devI ke rUpa meM sundara caritra citraNa huA hai| devakI kaMsa kI cacerI bahana thii| jaba vasudeva ke sAtha usakA vivAha ho rahA thA taba kaMsa kI rAnI jIvayazA ne apane devara muni atimuktaka se Apattijanaka upahAsa kiyaa| muni ne roSa meM bharakara bhaviSya ughAr3a diyA aura kahA, jisa nanada ke vivAha ke avasara para tuma apanA viveka vismRta kara baiThI ho, usI kI sAtavIM saMtAna tumhAre vaidhavya kA kAraNa hogI / muni ke vacanoM ne jIvayazA kA nazA utAra diyaa| kaMsa ne bhI yaha bAta sunii| usane chala se devakI aura vasudeva ko kArAgAra meM DAla diyA / kArAgAra meM hI devakI ne eka-eka kara chaha putroM ko janma diyaa| hariNagameSI deva kI mAyA zakti ne devakI ke putroM ko sulasA gAthApatnI ke mRta putroM se badala diyaa| kaMsa ne yahI mAnA ki devakI ne mRta putroM ko hI janma diyA hai| sAtavIM saMtAna ke rUpa meM devakI ne zrIkRSNa ko janma diyaa| zrIkRSNa ke prabala puNya prabhAva se unake . janma lete hI kArAgRha ke rakSaka nidrAdhIna bana ge| vasudeva apane navajAta zizu ko gokulavAsI apane mitra nanda ko sauMpa Ae / nanda kI patnI yazodA ne zrIkRSNa kA lAlana-pAlana kiyA / Akhira bar3A hone para zrIkRSNa kaMsa kA prANAnta kara apane mAtA aura pitA ko kArAgRha se mukta kraayaa| devakI eka bhaktimatI sannArI thii| apane hAthoM se vaha zramaNoM ko bhikSA baharAkara mana meM mahAna prasannatA anubhava karatI thii| vaha bhagavAna ariSTanemi kI ananya upAsikA thI / adher3a umra meM devakI ne gajasukumAla *** jaina caritra koza *** 249
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaise mahAna putra ko janma diyaa| zrAvikA dharma kA samyak pAlana kara vaha svargastha huI / janmAntara meM sarvakarma khapA kara vaha siddha hogii| devakumAra lakSmInivAsa nagara ke seTha prajJAkara aura seThAnI prajJAvatI kA Atmaja, eka parama puNyazAlI jIva / zreSTha putra hote hue bhI yuvAvasthA meM vaha rAjA bnaa| yaha usake pUrvajanma ke puNyoM kA hI camatkAra thaa| eka bAra usane eka jJAnI muni se apane pUrvajanma ke bAre meM pUchA to muni ne use batAyA ki pUrvajanma meM vaha hastinApura nagara kA sumati nAmaka vyApArI thaa| usakI mAtA pauSadhavrata kI ArAdhanA karatI thI aura vaha apanI mAtA ko usakI ArAdhanA meM sahayoga detA thA aura pauSadha kI anumodanA karatA thaa| usI sahayoga aura anumodanA kA yaha phala hai ki tuma vartamAna bhava meM rAjA bane ho / devakumAra ne vicAra kiyA, pauSadhavrata ke lie die gae sahayoga aura usakI anumodanA kA aisA utkRSTa pratiphala hai to svayaM pauSadha kI ArAdhanA karane kA phala to nizcita hI utkRSTatama hogaa| aisA vicAra kara usane muni zrI se parva-tithiyoM ke dinoM meM pauSa karane kA praNa le liyA aura pUrNa zraddhAbhAva se usa niyama kA paripAlana karane lagA / eka samaya eka zatru rAjA ne rAjA devakumAra ko yuddha ke lie llkaaraa| devakumAra senA sajAkara yuddha ke maidAna meM pahuMca gyaa| sahasA devakumAra ko smaraNa huA ki dUsare hI dina parva kA dina hai aura grahIta niyamAnusAra use pauSadha karanA hai| devakumAra ne zatru rAjA ke pAsa prastAva bhejA ki eka dina vilamba se yuddha zurU kiyA jAe jisase maiM apane niyama kA pAlana kara skuuN| para zatru rAjA ne devakumAra kA prastAva ThukarA diyaa| isa para bhI devakumAra apane nizcaya para aTala rhaa| dUsare dina prabhAta khilate hI apane chAvanI - kakSa meM vaha pauSadha kI ArAdhanA karane lgaa| usake sainikoM ne use yuddha karttavya ke lie prerita kiyA, AzaMkA vyakta kI ki aise meM zatru hAvI hokara unake rAjya ko chIna sakatA hai| para ina preraNAoM kA devakumAra para koI prabhAva nahIM huaa| vaha apanI sAdhanA meM tallIna rhaa| rAjA ko niSprabhAvI dekhakara sainika hatotsAhita *bana ge| jaise hI zatru ne AkramaNa kiyA, devarAja ke sainika bhAga khar3e hue| zatru ke sainikoM ne pauSadha kI ArAdhanA meM tallIna rAjA devakumAra ko cAroM ora se ghera liyaa| mRtyu ko sammukha dekhakara bhI devakumAra abhaya thA / na use apane sainikoM para roSa thA aura na zatru sainikoM para dveSa / vaha parama samatA bhAva meM lIna thaa| zatru-sainikoM ne jaise hI devakumAra kA vadha karanA cAhA, vaise hI zAsana devI kA zAsana kampita huA / zAsana devI ne tatkSaNa vahAM upasthita hokara zatru pakSa ke sainikoM ko staMbhita kara diyA aura unake zarIroM meM dAha utpanna kara diyaa| zatru sainika trAhi-trAhi kara uThe / zatru rAjA kI vizeSa prArthanA para zAsana devI ne usake sainikoM ko svastha kiyaa| zatru rAjA devakumAra ke caraNoM meM nata ho gayA aura usakI adhInatA svIkAra kara lauTa gayA / devakumAra ke sainika dharma kA sAkSAt camatkAra dekhakara lauTa Ae aura apane nareza kI jayajayakAra karane lage / rAjA devakumAra ne pauSadha kI nirantara ArAdhanA ke sAtha apanI prajA meM bhI pauSadha ruci jgaaii| usane aneka upAzrayoM aura pauSadhazAlAoM kA nirmANa kraayaa| lakSmInivAsa nagara ke loga bar3ha-car3hakara pauSadha kI ArAdhanA karane lage / kisI samaya eka cora ne nagara ke eka zreSThI ke ghara meM seMdha lgaaii| sainikoM ne cora ko dekha liyA / cora sainikoM se bacakara bhaagaa| sainika usake pIche the| cora vana meM pahuMcakara eka latAkuMja meM chipa gyaa| vahAM eka muni dhyAnastha the| cora ne muni se trANa kI prArthanA kii| muni ne kahA, vatsa ! dharma hI ekamAtra trANa hai * jaina caritra koza *** *** 250
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura saMyama meM hI dharma rahA huA hai| muni ke vacana cora ke hRdaya meM paiTha ge| usane tatkSaNa saMyama dhAraNa kara liyaa| - prabhAta khilane para Asa-pAsa phaile sainika saMyamavratI cora ke pAsa aae| cUMki cora muni bana cukA thA, isalie sainika use giraphtAra karane kA sAhasa na kara ske| nagara meM jAkara sainikoM ne rAjA devakumAra ko sUcanA dii| vastusthiti se paricita banakara rAjA vana meM gyaa| usane navadIkSita muni ko bhAvabhare hRdaya se vandana kiyA aura usake hRdaya-parivartana kI stuti kii| - eka bAra rAjA devakumAra pauSadha kI ArAdhanA karate hue dharma jAgarikA kara rahA thaa| usakA cintana cora dvArA saMyama kI sAdhanA para kendrita ho gyaa| usane socA, dhanya hai usa puNyAtmA ko jisane kSaNika bhaya se vihvala bana sAMsArika mamatvoM kA viccheda kara parama kalyANakArI saMyama ko grahaNa kara liyaa| eka maiM hUM jo dharma ke marma ko jAnate hue bhI moha-mamatvoM kA viccheda nahIM kara pA rahA huuN| vaha kSaNa dhanya hogA jaba maiM samasta mamatva kA viccheda kara aNagAra dharma kI ArAdhanA kruuNgaa| rAjA devakumAra ke bhAva nirmala aura sunirmala banate ge| usake bhAvoM meM aisA UrdhvArohaNa jagA ki pauSadhAvasthA meM hI use kevalajJAna ho gyaa| deva duMdubhiyAM bajane lgiiN| devoM ne bar3I saMkhyA meM upasthita hokara devakumAra kevalI kA kaivalya mahotsava mnaayaa| muni devakumAra kevalI ne dharmopadeza diyaa| hajAroM nAgarika prabuddha hue| aneka ne saMyama vrata dhAraNa kie| aneka varSoM taka jagatitala para vicaraNa kara aura asaMkhya bhavya-jIvoM ke lie kalyANa kA dvAra banakara devakumAra kevalI mokSa pdhaare| -jaina kathA ratna koSa, bhAga 4 / zrAvaka pratikramaNa sUtra, - (ratnazekhara sUri kRta) (ka) devadattA rAjagRha nagara kI eka gnnikaa| (dekhie-kRtapuNya) (kha) devadattA prAcInakAlIna campAnagarI kI eka gnnikaa| (dakhie-nAgazrI) (ga) devadattA devadattA kA pUrva, vartamAna aura bhaviSya sambandhI samagra jIvana vRttAnta nimnokta hai atyanta prAcIna kAla meM bhAratavarSa meM supratiSTha nAma kA eka nagara thaa| vahAM para mahArAja mahAsena rAjya karate the| dhAriNI pramukha unakI eka hajAra rAniyAM thiiN| dhAriNI kA eka putra thA, jisakA nAma siMhasena thaa| yuvAvasthA meM siMhasena kA pAMca sau rAjakanyAoM se pANigrahaNa karAyA gyaa| unameM zyAmAdevI nAmaka rAjakumArI pramukha thii| pitA ke svargavAsa ke pazcAt siMhasena siMhAsana para ArUr3ha huaa| apanI paTarAnI zyAmAdevI para usakA saghana anurAga thaa| usake premapAza meM baMdhakara usane zeSa cAra sau ninyAnave rAniyoM ko upekSita chor3a diyaa| isase una rAjakumAriyoM kI mAtAeM cintita ho giiN| isake lie unhoMne zyAmA devI ko uttaradAyI maanaa| zyAmAdevI unakI AMkhoM kA kAMTA bana gii| zyAmAdevI kI hatyA karane ke lie ve upayukta avasara kI pratIkSA karane lgiiN| ___ apanI hatyA ke SaDyantra se zyAmAdevI bhI avagata ho gii| usane siMhasena ko zikAyata kara dii| isase siMhasena krodhita ho gyaa| usane apanI cAra sau ninyAnave patnI-mAtAoM ko daNDita karane ke lie eka SaDyantra kI racanA kii| ... jaina caritra koza .. -- 251 ....
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ usane eka vizAla aura bhavya kuTAkArazAlA bnvaaii| phira kisI prasaMga vizeSa para una cAra sau ninyAnave patnI-mAtAoM ko AmaMtrita kiyA aura unako usa kUTAkArazAlA meM tthhraayaa| unake sundara AhAra-vihAra aura manoraMjana kI vyavasthA kii| rAtri meM jaba ve mahilAeM vizrAma kara rahI thIM, taba siMhasena rAjA ne apane gupta sainikoM se kUTAkArazAlA meM Aga lagavA dii| cAra sau ninyAnave mahilAeM siMhasena ke kUTa kA zikAra bana giiN| bhayaMkara cItkAra karate hue unhoMne prANa chodd'e| isase siMhasena rAjA ne duHsaha karmoM kA nikAcita bandha kiyaa| kAlamAsa meM kAla kara vaha chaThI naraka kA atithi bnaa| 22 sAgaropama taka naraka ke dAruNa dukhoM ko bhogane ke pazcAt siMhasena kA jIva rohitaka nagara ke datta gAthApati kI patnI kRSNazrI ke udara se putrI rUpa meM utpanna huaa| vahAM usakA nAma devadattA rakhA gyaa| yuvAvasthA meM devadattA kA rUpa lAvaNya ucca koTi kA huaa| usakA vivAha rohitaka nagara ke yuvarAja puSyanandI ke sAtha sampanna huaa| pitA kI mRtyu ke pazcAt puSyanandI rAjapada para AsIna huA aura nyAya-nIti se prajA kA pAlana karane lgaa| rAjA puSyanandI mAtRbhakta thaa| apanI mAtA zrIdevI kI sevA-zuzrUSA vaha apane hAthoM se karatA thaa| vaha mAtA ko svayaM nahalAtA, usake aMgoM para vibhinna tailoM kA mardana karatA, apane hAthoM se use bhojana krvaataa| usakA kAphI samaya mAtR-sevA meM hI bIta jaataa| devadattA eka kAmAbhilASinI nArI thii| vaha cAhatI thI ki siMhasena use adhika se adhika samaya de| para mAtRsevA meM saMlagna siMhasena devadattA ko usake manonukUla samaya nahIM de paataa| isase devadattA mana hI mana khinna rhtii| isake lie vaha apanI sAsa zrIdevI ko uttaradAyI mAnatI thii| apanI sAsa ko vaha apane sukha meM bAdhA mAnane lgii| usane usakI hatyA kA nizcaya kara liyaa| eka dina jaba zrIdevI sukha-zaiyA para so rahI thI to avasara pAkara devadattA ne usake guhya sthAna meM tapta lauhadaNDa DAla kara usakI hatyA kara dii| devadattA kI isa krUratA para rAjA siMhasena AgababUlA ho gyaa| usana devadattA ko avakoTaka bandhanoM se baMdhavA kara zUlI kA Adeza de diyaa| marakara devadattA naraka meM gii| vaha asaMkhyAta kAla taka vibhinna dukhadAyI yoniyoM meM janma-maraNa kregii| kAlAntara meM gaMgapura nagara meM vaha eka zreSThIkula meM putra rUpa meM janma legI, jahAM use zramaNa sthaviroM ke sAnnidhya se saddharma kI prApti hogii| vahAM se usake AdhyAtmika vikAsa kA krama prAraMbha hogaa| tadanantara mahAvideha kSetra se vaha siddha hogii| yaha samagra kathA vRttAnta bhagavAna mahAvIra ne apane ziSya gautama svAmI ko unake eka prazna ke uttara meM sunAyA thaa| devadattA ko avakoTaka bandhanoM se bAMdhakara jaba vadha sthala para le jAyA jA rahA thA, taba bhikSArtha bhramaNa karate hue gautama svAmI ne vaha dRzya dekhA thaa| gautama svAmI ne bhagavAna se devadattA ke jIvana vRttAnta ko sunAne kI prArthanA kii| uttara meM bhagavAna ne ukta kathAnaka sunAyA thaa| -vipAka sUtra, pra.zru,a. 9 (ka) devanaMdI (AcArya) ___eka vidvAna jaina aacaary| AcArya devanaMdI vI.ni. kI gyArahavIM zatAbdI meM hue| ve digambara paramparA ke AcArya the| __ AcArya devanaMdI kA janma karnATaka meM huA thaa| unakI mAtA kA nAma zrIdevI aura pitA kA nAma mAdhava bhaTTa thaa| bAlyAvasthA meM hI devanaMdI ko saMsAra se vairAgya ho gayA aura ve muni bana ge| adhyayana-ruci .0252 - - jaina caritra koza ....
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura prakhara buddhi ke kAraNa ve apane samaya ke eka samartha vidvAna bne| apane jIvana kAla meM unhoMne kaI utkRSTa granthoM kI racanA kii| jaina paramparA ke ve Adi vaiyAkaraNa mAne jAte haiN| unakA jainendra vyAkaraNa vidvad samAja meM atIva sammAnanIya hai| unhoMne pANinI ke vyAkaraNa para zabdAvatAra nyAsa kI racanA bhI kI thii| ____ AcArya devanaMdI apane samaya ke mahAna prabhAvazAlI puruSa the| gaMga vaMza ke rAjA para unakA vizeSa prabhAva thaa| gaMga nareza AcArya zrI kA bhakta thA aura unake dharma pracAra meM apanA pUrA sahayoga detA thaa| AcArya devanaMdI vaidyaka vidyA ke bhI jAnakAra the| rasa-siddhi kI vidyA meM bhI ve niSNAta the| sAdhAraNa vanaspati se bhI ve aisA rasa paryApta mAtrA meM taiyAra kara sakate the, jisase icchita parimANa meM svarNa sampAdita kiyA jA ske| AcArya devanandI kI mahimA unake jJAna aura dhyAna ke kAraNa vizeSa hai| unheM 'pUjyapAda' upanAma se bhI jAnA jAtA hai| unakA samaya vI.ni. kI gyArahavIM zatI kA pUrvArdha anumAnita hai| -zravaNabelagola zilAlekha (kha) devanaMdI 'pUjyapAda' (AcArya) vikrama kI chaThI zatAbdI ke eka vidvAn digambara aacaary| Apa janmanA brAhmaNa the| Apake pitA kA nAma mAdhavabhaTTa aura mAtA kA nAma zrIdevI thaa| Apa dakSiNa ke nivAsI the| Apake tIna nAma pracalita haiM-1. devanaMdI, 2. jineMdrabuddhi, 3. puujypaad| Apa nandI saMgha ke AcArya the| Apa bahuzruta aura sAhitya nirmAtA AcArya the| Apane kaI utkRSTa granthoM kI racanA kii| samAdhitantra, iSTopadeza, jainendra vyAkaraNa, zabdAvatAra Adi ApakI maulika racanAeM haiN| 'sarvArtha siddhi' nAma se Apane tatvArthasUtra para TIkA bhI likhii| Apa eka tejasvI aura sAdhanA sampanna AcArya the| kahate haiM ki eka bAra ApakI netra jyoti calI gaI thii| Apane zAntyASTaka stotra kA japa kiyA, jisase ApakI jyoti punaH lauTa aaii| eka anya ullekha ke anusAra Apa mahAvideha kSetra meM zrI sImandhara svAmI ke darzana hetu bhI gae the| tatkAlIna nareza bhI Apa se prabhAvita the| yuvarAja durvinIta ke Apa zikSA guru the| deva brAhmaNa bhagavAna mahAvIra ke aSTam gaNadhara akaMpita ke jnk| devabhadra eka brAhmaNa putra, jisane zramaNa dharma kA pAlana kara mokSa-pada prApta kiyA thaa| (dekhie-yazobhadra) devaprasAda kAMpilyapura kA parama pratApI aura prajAvatsala nareza / usakA prAraMbhika jIvana paryApta avaroha-ArohapUrNa rhaa| jaba vaha garbha meM hI thA to usake pitA mahArAja jayavarma para zUrasena nAmaka kSatriya ne AkramaNa kara diyaa| yuddha meM jayavarma mArA gyaa| jayavarma kI rAnI-jayAvalI ne usI rAtri meM devaprasAda ko janma diyaa| vaha apane navajAta zizu ko lekara suraMga mArga se calI gii| zatru se putra kI rakSA ke lie usane putra ko rAjA jayavarma kI nAmAMkita mudrikA ke sAtha zmazAna meM rakha diyaa| kAmpilyapura ke eka dharmAtmA zreSThI bhadra ne rAjazizu ko grahaNa kiyaa| usakA paricaya gupta rakhakara bhadra seTha ne rAjakumAra ko apanA putra ghoSita kiyaa| rAjakumAra zreSThI gRha meM pala-bar3hakara yuvA huaa| zreSThI ne apAra dhana vyaya kara devaprasAda ko zikSita-dIkSita ... jaina caritra koza ... - 253 ...
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ kraayaa| yogya vaya meM use usakA paricaya diyaa| devaprasAda ne apane puNya parAkrama se zUrasena ko parAjita kara apanA rAjya prApta kara liyaa| ___zreSThI bhadra se devaprasAda ko jina saMskAra prApta hue the| so vaha jaina zramaNoM kA vizeSa Adara-mAna karatA thaa| eka bAra eka kevalI muni kAMpilyapura ke rAjodyAna meM pdhaare| rAjA muni zrI ke vandana ke lie claa| usane rAjamArga ke kinAre eka rugNa vyakti ko dekhaa| usa vyakti ke zarIra meM solaha mahAroga vyApta the| usake zarIra para asaMkhya makSikAeM bhinabhinA rahI thiiN| use dekhakara rAjA ke hRdaya meM karuNA aura prema kA bhAva utpanna huaa| usakI durAvasthA para cintana karate hue rAjA kevali-pariSad meM phuNcaa| muni-vandana kara pravacana zravaNa meM lIna ho gyaa| pravacana ke pazcAt rAjA ne kevalI muni se ukta rugNa puruSa ke bAre meM pUchA ki usane aise kyA duSkarma kie jinake kAraNa use aise asahya kaSTa bhogane par3a rahe haiN| kevalI muni ne rugNa puruSa kA pUrvabhava sunAyA, jo isa prakAra thA dhanapura nagara meM sAmadeva aura vAmadeva nAmaka do sahodara rahate the| eka bAra usa kSetra meM bhISaNa duSkAla pdd'aa| loga bhUkha se marane lge| vAmadeva ne sAmadeva ko prerita kiyA ki ve donoM zikAra se udarapoSaNa kreN| sAmadeva ne vAmadeva kA prastAva asvIkAra kara diyaa| vAmadeva ne sAmadeva ke samakSa vibhinna yuktiyAM prastuta kI, use samajhAyA ki manuSya ko jIvana rakSA ke lie kabhI-kabhI unmArga kA Azraya bhI lenA par3atA hai| jaise-taise usane sAmadeva ko zikAra ke lie rAjI kara liyaa| donoM bhAI zikAra ke lie jaMgala meM ge| vAmadeva kI preraNA se sAmadeva ne eka mRga para bANa chodd'aa| para usakA hAtha kAMpa gyaa| mRga bhAga gyaa| bANa eka muni ke nikaTa jAkara giraa| sAmadeva muni ke pAsa gyaa| isa kalpanA se usakA hRdaya kAMpa uThA ki mani ko laga jAtA to anartha ho jaataa| vaha mani ke caraNoM meM baiTha gyaa| mani ne use dharmopadeza diyA. ahiMsA kA mUlya smjhaayaa| dharma kA marma hRdayaMgama kara sAmadeva ne zrAvaka dharma aMgIkAra kara liyaa| vaha zrAvaka-dharma kA dRr3hatApUrvaka pAlana karane lgaa| vAmadeva sAmadeva ko sadaiva zikAra ke lie prerita krtaa| sAmadeva vAmadeva ko hiMsA ke duSphala batAkara use hiMsA se virata hone ko khtaa| para donoM apane-apane pathoM para sudRr3ha rhe| ___AyuSya pUrNa kara sAmadeva devaloka meM gayA aura vAmadeva eka jaMgalI sUara kA zikAra banakara kAla karake naraka meM gyaa| kevalI muni ne deva prasAda ko batAyA, rAjan! pUrvajanma meM tuma hI sAmadeva the aura vaha rugNa puruSa pUrvajanma meM vAmadeva thaa| pUrvajanma meM vaha tumhArA sahodara thA, isIlie use dekhakara tumhAre hRdaya meM usake prati prema bhAva umdd'aa| __apanA pUrvabhava sunakara devaprasAda ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane apanA pUrvabhava dekhA aura ahiMsA bhagavatI kI ArAdhanA kA suphala anubhava kiyaa| usane cintana kiyA, AMzika hiMsA tyAga kA phala devapada aura rAjapada hai to pUrNa rUpa se hiMsA kA tyAga to nizcita hI mokSa pada kA sAdhaka hogaa| isa cintana ke sAtha hI rAjA ne muni dIkSA dhAraNa karane kA saMkalpa kara liyaa| usane apane putra ko rAjapada pradAna kara ArhatI pravrajyA dhAraNa kara lii| aneka varSoM taka vizuddha cAritra kI ArAdhanA kii| AyuSya pUrNa kara vaha devaloka meM gyaa| devaloka se cyava kara vaha manuSya janma dhAraNa karegA aura niraticAra saMyama kI ArAdhanA kara mokSa pada prApta kregaa| -sumatinAtha caritra / jaina kathA ratnakoSa bhAga 6 / bAlAvabodha, gautamakulaka devayaza campApura nagara ke seTha dhanapAla ke cAra putroM meM se sabase choTA putra / choTA hone se tInoM agrajoM aura ...254 m ... jaina caritra koza ...
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ cora mAtA va pitA kA sneha-vAtsalya usa para vizeSa thaa| pariNAmataH devayaza apaThita raha gyaa| kAlAntara meM jaba mAtA-pitA pravrajita ho gae to cAroM bhAiyoM kA saMyukta parivAra cAra alaga-alaga gharoM meM vibhakta ho gyaa| tInoM bar3e bhAiyoM ne paraspara saMpatti ko bAMTa liyA, devayaza rikta raha gyaa| Akhira binA dhana ke kaba taka nirvAha hotA! patnI ko campApura meM hI chor3akara devayaza dhanArjana ke lie paradesa ravAnA ho gyaa| mArga meM eka mAsopavAsI muni ko bhikSA pradAna kara usane mahAna puNya kA bandha kiyaa| vaha rAjagRha nagarI meM phuNcaa| vahAM usane eka mahAtmA se cAra Take meM cAra bAteM khriidiiN| una cAra bAtoM ko smaraNa kara vaha Age bddh'aa| jaMgala meM hI sAMjha ho gii| mahAtmA ne use batAyA thA ki jaMgala meM nahIM sonaa| vaha Age bar3hA to dekhA vana dAvAnala se sulaga rahA thaa| Age eka nagara thaa| vaha eka dukAna ke sAmane barAmade meM so gyaa| eka cora ne dukAna meM seMdha lgaaii| durdaivavaza dukAna kI dIvAra Dhaha gaI aura cora dIvAra ke nIce dabakara mara gyaa| paMcoM ne devayaza ko cora maanaa| para devayaza ke sarala spaSTIkaraNa se paMca saMtuSTa ho ge| cora kA zava dIvAra ke malabe se nikAlA gyaa| paMcoM ne devayaza ko dAyitva diyA ki vaha cora ke zava ko jaMgala meM daphanA kara aae| mahAtmA ne devayaza ko kahA thA ki paMcoM kI bAta ko pUrA krnaa| phalataH paMcoM kI bAta ko zirodhArya kara devayaza ke zava ko jaMgala meM le gyaa| usakI daSTi cora kI jaMghA para paDI. jo silI haI thii| devayaza ne sana rakhA thA ki loga zalya kriyA dvArA dhana zarIra meM chipA lete haiN| usane cora kI jaMghA ko cIrA to use ratnoM kI eka poTalI milii| devayaza kA bhAgya khula gyaa| vaha ratnoM kI poTalI lekara apane ghara phuNcaa| usakI gaNanA nagara ke dhanI zreSThiyoM meM hone lgii| usakI patnI ne eka dina dabAva dekara pUchA ki use itanA adhika dhana kahAM se prApta huA hai| mahAtmA ne tRtIya bAta ke rUpa meM devayaza ko batAyA thA ki koI bhI gupta rahasya strI ko nahIM batAnA caahie| para patnI ke atyadhika dabAva meM Akara usane use ratnoM kI prApti kI bAta batA dii| striyoM ke peTa meM bAta pacatI nahIM hai| so eka dina devayaza kI patnI ne apanI eka aMtaraMga sakhI se apanI samRddhi kI mUlakathA sunA dii| sakhI ne apane pati ko saba bAteM batA diiN| sakhI kA pati rAjya kA guptacara adhikArI thaa| usane saMdeha ke AdhAra para devayaza ko bandI banA liyaa| devayaza ko tatkSaNa apanI bhUla kA ahasAsa ho gyaa| use rAjA ke samakSa upasthita kiyA gyaa| mahAtmA ne aMtima bAta ke rUpa meM use batAyA thA ki rAjA ke samakSa sadaiva satya bolnaa| rAjA ne devayaza se dhana prApti kA kAraNa pUchA to devayaza ne akSarazaH itivRtta varNita kara diyaa| usake sarala satya para rAjA atyadhika prasanna huaa| usane devayaza ko sasammAna svataMtra to kiyA hI, sAtha hI nagaraseTha ke sammAnanIya pada se vibhUSita bhI kiyaa| devayaza ne dharmadhyAna ko samarpita rahakara jIvana jiiyaa| aMtima avasthA meM eka muni kA upadeza sunakara vaha virakta ho gyaa| apanI patnI ke sAtha usane ArhatI pravrajyA aMgIkAra kii| tapa, saMyamapUrvaka jIvana jIkara ve donoM devaloka ke adhikArI bne| yathAkrama se donoM mokSa prApta kreNge| devayazasena (dekhie-anIyasena kumAra) -antagaDasUtra tRtIya varga, paMcama adhyayana devayajJa svAmI (viharamAna tIrthaMkara) ___ unnIsaveM viharamAna tIrthaMkara, jo vartamAna kAla meM ardhapuSkaradvIpa ke pUrva mahAvideha kSetra kI vaccha vijaya meM dharmodyota karate hue vicaraNazIla haiN| vaccha vijaya kI susImA nAmaka nagarI meM prabhu kA janma huA thaa| rAjA sarvabhUti kI rAnI gaMgAdevI kI ratnakukSI se prabhu jnme| caMdra cihna se suzobhita prabhu jaba yuvA hue to .. jaina caritra koza ... - 255 ...
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ padmAvatI nAmaka rAjakanyA se unakA pANigrahaNa huaa| tirAsI lAkha pUrva kI avasthA taka prabhu rAjapada para rhe| tadanantara dIkSita hue| kevalajJAna prApta kara dharmatIrtha ke saMsthApaka hue| caurAsI lAkha pUrva kA kula AyuSya pUrNa kara prabhu nirvANa ko upalabdha hoNge| devarAya aThArahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI mahAbhadra svAmI ke jnk| (dakhie-mahAbhadra svAmI) devarddhigaNi 'kSamAzramaNa' (AcArya) vI.ni. kI dasavIM zatAbdI meM hue eka yugAntarakArI aura krAntadraSTA aacaary| ve antima pUrvadhara AcArya mAne jAte haiN| AcArya devarddhigaNi kSamAzramaNa se pUrva Agama zruta-paramparA ke AdhAra para surakSita the| parantu smaraNa-zakti kA nirantara hrAsa ho rahA thA aura amUlya zruta aMza-aMza kara vilupta hotA jA rahA thaa| samaya-samaya para upasthita hone vAle durbhikSa bhI zruta-rAzi ke vilupta hone ke pramukha kAraNa the| bhagavAna mahAvIra ke nirvANa kI dasavIM zatAbdI meM bhI deza meM bhayaMkara durbhikSa kI sthiti utpanna huii| kalpanIya AhAra kI prApti ke abhAva meM aneka zrutadhara sthavira anazana sahita svargavAsI ho ge| durbhikSa kI parisamApti para devarddhigaNi kSamAzramaNa ne zruta-surakSA ke viSaya meM vizada cintana kiyA aura Agama sAhitya ko lipibaddha karane kA nirNaya kiyaa| saMgha meM unake nirNaya kA svAgata kiyA gyaa| devarddhigaNi kSamAzramaNa ne vallabhI nagarI meM zramaNa sammelana AhUta kiyA aura pUrvavartI skandilI vAcanA ko pramukha rakhakara unhoMne vAcanA krama prAraMbha kiyaa| prathama bAra jinavANI ko lipibaddha pustakArUr3ha kiyA gyaa| vaisA karane se Agama vANI meM sthiratA aura ekarUpatA A gii| vI.ni. kI nauvIM zatAbdI meM AcArya skandila ke samaya meM hI AcArya nAgArjuna ke netRtva meM bhI vAcanA huI thii| do alaga-alaga jagahoM para vAcanA hone se skandilI aura nAgArjunIya vAcanAoM meM pATha bheda raha gayA thaa| prastuta vAcanA meM AcArya devarddhigaNi kSamAzramaNa ne pATha bheda kI jaTilatA ko samanvayAtmaka paddhati se sarala banA diyaa| unhoMne AcArya skandila kI vAcanA ko pramukha rakhate hue nAgArjunIya vAcanA ko pATha bheda athavA pAThAntara ke rUpa meM AgamoM meM sthAna pradAna kiyaa| . AcArya devarddhigaNi kSamAzramaNa kI isa samyak nIti ko saMgha meM sarvatra sammAna milaa| vartamAna meM upalabdha vizAla Agama sAhitya devarddhigaNi kI dUradarzitA se hI saMrakSita aura surakSita raha pAyA hai, jo jinazAsana para unakA mahAna upakAra hai| ___ vartamAna meM mUla AgamoM meM sthAna prApta nandI sUtra ke nirvRhaNakartA AcArya devarddhigaNi kSamAzramaNa hI the| isa sUtra meM pAMca jJAna kA vizada aura sarala vizleSaNa huA hai| ___ AcArya devarddhigaNi kSamAzramaNa ke gRhastha jIvana ke bAre meM prAmANika sAmagrI upalabdha nahIM hai| kalpa sUtra sthavirAvalI ke anusAra ve kAzyapa gotrIya the| zruti paramparA ke anusAra ve saurASTra prAnta ke the| unake pitA kA nAma kAmarddhi aura mAtA kA nAma kalAvatI thaa| vI.ni. 980 meM devarddhigaNi ke netRtva meM AgamoM ko lipibaddha kiyA gyaa| vI.ni. 1000 ke lagabhaga unakA svargavAsa anumAnita hai| unake nirvANa ke pazcAt pUrvo kA jJAna vilupta ho gyaa| -nandI sUtra sthavirAvalI ... 256 ... am. jaina caritra koza ...
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ devazarmA brAhmaNa bhagavAna mahAvIra ke samaya kA eka braahmnn| bhagavAna mahAvIra kA nirvANa samaya jaba sannikaTa thA, taba bhagavAna ne iMdrabhUti gautama ko nikaTa ke gAMva meM rahane vAle devazarmA ko pratibodha dene ke lie bhejaa| devazarmA ko pratibodha dekara gautama vApisa lauTane lage to unheM bhagavAna ke nirvANa kA samAcAra milaa| bhagavAna ke prati gautama ke hRdaya meM ananya anurAga thaa| usa samAcAra ko sunakara gautama vajrAhata ho gae karane lge| apane paramopakArI guru ko ArttadhyAna meM rata dekhakara devazarmA ne prArthanA kI, prabho ! Apa to paramajJAnI haiM, saMyoga aura viyoga ke yathArtha kA pUrNa bodha Apa ko hai ! guru ke viyoga para kyA yaha ucita hai ki Apa aise vilApa kareM? ___ apane hI pratibodhita ziSya se pratibodha kA mantra pAkara iMdrabhUti ne ArtadhyAna ko dUra kara diyA aura zukla dhyAna meM praveza kara kSapaka zreNI para ArUr3ha ho kevalI bana ge| devazarmA ne bhI jinadharma aMgIkAra kara AtmakalyANa kiyaa| -mahAvIra caritra devasena ujjayinI nagarI kA eka raajkumaar| (dekhie-bhImasena) devasena rAjA paMcam viharamAna tIrthaMkara zrI sujAta svAmI ke jnk| (dekhie-sujAta svAmI) devasenA paMcam viharamAna tIrthaMkara zrI sujAta svAmI kI jnnii| (dekhie-sujAta svAmI) devAnaMda terahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI caMdrabAhu svAmI ke jnk| (dekhie-caMdrabAhu svAmI) devAnaMdA brAhmaNakuNDa grAma meM rahane vAle RSabhadatta brAhmaNa kI ptnii| bhagavAna mahAvIra jaba brAhmaNakuNDa grAma meM padhAre to grAma ke hajAroM nara-nArI unake darzana karane tathA unakA upadeza sunane unake pAsa ge| devAnaMdA aura RSabhadatta bhI bhagavAna kI paryupAsanA ke lie ge| samavasRta mahAvIra ko dekhakara devAnaMdA meM viziSTa prakAra kA vAtsalya bhAva umar3a aayaa| vaha apalaka mahAvIra ko nihAratI raha gii| usakI romarAji se harSa aura apanatva kA sAgara umar3a pdd'aa| AMkhoM se azrudhAra aura stanoM se dugdha dhArAeM chalaka pdd'iiN| usakA roma-roma pulakita huA jA rahA thaa| devAnaMdA kI isa adbhuta dazA ko dekhakara gautama svAmI ne prabhu se usakA kAraNa jAnanA caahaa| prabhu ne spaSTa kiyA-gautama ! devAnaMdA merI mAM hai| isake garbha meM maiMne bayAsI dina-rAta bitAe haiN| indra ne isa vicAra se ki tIrthaMkara kSatriya kula meM hI janma lete haiM, hariNagameSI deva se merA sAharaNa kSatrANI trizalA ke garbha meM kraayaa| devAnaMdA ko caudaha svapna dikhAI denA aura bayAsIvIM rAtri meM una svapnoM ko lauTate hue dekhanA mere isa kathana kA pramANa hai| .... jaina caritra koza.... -- 257 ...
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ devAnaMdA dhanya ho gii| usane usI kSaNa apane pati sahita mahAvIra se pravrajyA grahaNa kara lI aura samasta karma kSaya kara mokSa meM giiN| -bhagavatI 1/33 devI aThArahaveM arihaMta aranAtha kI jnnii| deveMdra muni (AcArya) zrI vardhamAna sthAnakavAsI zramaNa saMgha ke tRtIya paTTadhara AcArya evaM suprasiddha sAhitya manISI muniishvr| ApakA janma udayapura (rAjasthAna) nagara meM vi.saM. 1988 kArtika kRSNa trayodazI, tadanusAra 8 navambara, 1931 ko dhanaterasa ke dina zrImAna jIvanasiMha jI barar3iyA kI dharmapatnI zrImatI tIjakuMvara kI ratnakukSI se huaa| dhanaterasa ke dina janma hone se ApakA nAma dhannAlAla rakhA gyaa| jaba Apa mAtra ikkIsa dina ke the to Apake pitA jI kA nidhana ho gyaa| mAtA tIjakuMvara ne isa vajrApAta ko sahakara bhI Apa kA pUre dAyitva se pAlana kiyaa| goda se hI unhoMne Apako uttama saMskAroM se anuprANita kiyaa| usI ke phalasvarUpa mAtra nau varSa kI avasthA meM hI Apa mahAvIroM ke mArga para bar3ha cle| .saM. 1997 meM Apane upAdhyAya zrI puSkara muni jI mahArAja ke caraNoM meM dIkSA grahaNa kara lii| Apane hindI, saMskRta, prAkRta, pAlI, apabhraMza Adi bhASAoM kA talasparzI adhyayana kiyaa| Agama evaM Agametara sAhitya kA bhI sAMgopAMga adhyayana kiyaa| bacapana se hI Apa lekhana meM ruci rakhate the| krama se Apa kA lekhana jaina jagata meM prAmANika mAnA jAne lgaa| Apane zatAdhika granthoM kA lekhana aura saMpAdana kiyaa| Apake grantha zodhapUrNa aura pravAhamayI sarala bhASA meM haiN| san 1987 meM pUnA nagara meM AcArya samrAT zrI Ananda RSi jI mahArAja ke sAnnidhya meM bRhad sAdhu sammalena samAyojita huaa| usI avasara para 12 maI ko AcArya deva ne Apako upAcArya niyukta kiyaa| AcArya samrAT zrI Ananda RSi jI mahArAja ke svargavAsa ke pazcAt Apa zramaNa saMgha ke tRtIya paTTadhara AcArya bne| Apake zAsana kAla me saMgha kA cahuMmukhI vikAsa huaa| 26 apraila 1999 ko muMbaI meM ApazrI kA svargavAsa huaa| deveMdra sUri (AcArya) vI.ni. kI 18vIM sadI ke eka vidvAna jaina aacaary| karmagranthoM ke racanAkAra ke rUpa meM ve vizeSa vizruta haiN| karmagrantha nAmaka karmavijJAna ke pAMca granthoM kI racanA unhoMne kI thii| unake atirikta bhI siddhapaMcAzikA, sUtravRtti, dharmarala vRtti, zrAvaka dinakRtya sUtra, sudarzana caritra Adi kaI granthoM ke ve praNetA mAne jAte haiN| ___AcArya deveMdra sUri apane samaya ke eka prabhAvaka AcArya the| ve kaI prAcIna bhASAoM ke marmajJa, lekhaka aura kuzala upadeSTA bhI the| unake vyAkhyAnoM se prabhAvita hokara kaI mumukSuoM ne arhat dharma meM dIkSA lI thii| vI.ni. 1797 meM unakA svargArohaNa huaa| daulatarAma kAsalIvAla (sAhityakAra) vikrama saM. 1745 meM ApakA janma basavA grAma meM khaNDelavAla jAti meM huaa| gotra se Apa kAsalIvAla the| Apake pitA kA nAma AnandarAma thaa| apanI vidvattA ke kAraNa Apa 'paNDita' kahalAte the| ..258 - jaina caritra koza...
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ jayapura nareza se paNDita kAsalIvAla ke nikaTa sambandha the| Apa jayapura rAjya kI ora se udayapura rAjya meM vakIla banAkara bheje gae the| hindI meM gadya-vidhA meM sarvaprathama ApakI racanA prApta hotI hai| Apane apane jIvana kAla meM satraha granthoM kI racanA kI, jinakI tAlikA nimnokta hai___(1) puNyAsravavacanikA (2) kriyAkoSa bhASA (3) Adi purANavacanikA (4) harivaMza purANa (5) paramAtmaprakAzavacanikA (6) zrIpAla carita (7) adhyAtmavArAkhar3I (8) vasunandI zrAvakAcAra TabbA (9) padmapurANa vacanikA (10) viveka vilAsa (11) tatvArthasUtra bhASA (12) caubIsadaNDaka (13) siddhapUjA (14) AtmabattIsI (15) sAra samuccaya (16) jIvaMdhara caritta (17) puruSArtha siddhyupaay| saMskRta, apabhraMza aura hindI bhASAoM kA Apako gahana jJAna thaa| ApakI vidvattA ke Apake sAhitya meM sarvatra darzana hote haiN| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA dyAnatarAya (kavi) vi.saM. aThArahavIM sadI ke AgarA nivAsI eka jaina kvi| ApakA janma agravAla jAti meM huaa| Apa goyala gotrIya the| vi.saM. 1733 meM ApakA janma huaa| Apake prapitAmaha kA nAma vIradAsa tathA pitA kA nAma zyAmadAsa thaa| ____ Apane padarUpakakAvya, stotra Adi paryApta racanAeM nirmita kii| ApakI racanAoM meM mAnava ko dharmabodha kI preraNAeM prApta hotI haiN| bhASA aura bhAva kI dRSTi se ApakI kavitAeM kAphI samRddha haiN| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA -zravaNabelagola zilAlekha droNAcArya dhRtarASTa aura pANDu putroM ke shikssk/aacaary| apane yuga ke ve zastra aura zAstra vidyA ke niSNAta AcArya the| kRpAcArya ke nivedana para bhISma ne unako kumAroM kI zikSA kA dAyitva pradAna kiyaa| droNAcArya ne pAMca pANDavoM aura duryodhana Adi sau kauravoM ko zastra aura zAstravidyA meM pAraMgata bnaayaa| karNa bhI droNAcArya kA vidyArthI rhaa| usake atirikta droNAcArya ne apane putra azvatthAmA ko bhI zastra vidyA meM nipuNa bnaayaa| droNAcArya ko hastinApura rAjyasabhA meM uccAsana prApta huaa| kaI yuddhoM me ve duryodhana ke pakSa meM ldd'e| mahAbhArata ke yuddha meM unhoMne duryodhana ke pakSa meM yuddha kiyaa| usa yuddha meM ve vIragati ko prApta hue| -jaina mahAbhArata draupadI ____ solaha vizruta mahAsatiyoM meM se eka, pAMcAla deza ke mahArAja drupada kI putrI aura pAMca pANDavoM kI aginii| mahAsatI draupadI kA jIvana vibhinna utAroM aura car3hAvoM se pUrNa jIvana thaa| samagra jJAta itihAsa kI vaha ikalautI nArI hai, jo paMca bhartArI hokara bhI mahAsatI khaaii| usane rAjasI sukha bhI dekhA aura kAnana ke kAMToM para bhI vaha muskAtI huI clii| use yudhiSThira jaise satpuruSa aura arjuna jaise dhanurdhara kI patnI hone kA gaurava bhI milA to apane hI rAjadarabAra meM apane hI devaroM ke hAthoM cIraharaNa kA viSa-cUMTa bhI pInA jaina caritra koza... - 259 ....
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ pdd'aa| jIvana ke samasta raMga draupadI ke jIvana meM dikhAI par3ate haiN| draupadI kA saMkSipta paricaya nimnokta hai ___ draupadI pAMcAla deza ke kAMpilyapura nagara ke mahArAja drupada kI putrI thii| jaba vaha yuvA huI to usakA rUpa aura saundarya atyadhika nikhara aayaa| mahArAja drupada ne draupadI ke lie svayaMvara kI racanA kii| aneka dezoM ke bar3e-bar3e rAjA svayaMvara meM phuNce| draupadI ne arjuna ke gale meM varamAlA DAla dI, para pUrvajanma meM draupadI dvArA kie gae nidAnasvarUpa usa dvArA arjuna ke gale meM DAlI gaI varamAlA zeSa cAra pANDavoM ke gale meM bhI . dikhAI dene lgii| vastutaH pUrvajanma meM draupadI sukumArikA nAma kI eka zreSThI-putrI thii| usane pravrajita hokara kaThora tapa kiyA thaa| vaha bele-bele pAraNA karatI thI aura sUrya kI AtApanA letI thii| eka bAra usane pAMca puruSoM se ghirI eka strI ko dekhaa| usase sukumArikA sAdhvI kA saMyama-cintana kSaNa-bhara ke lie vidagdha bana gyaa| usane mana hI mana nidAna kiyA ki agara usake tapa kA koI phala hai to use bhI agale bhava meM pAMca pati mileN| usa nidAna ke phalasvarUpa draupadI kI varamAlA pAMcoM pANDavoM ke gale meM dikhAI dene lagI aura use pAMcoM pANDavoM kI patnI mAnA gyaa| vaha pAMcoM bhAiyoM ke sAtha sukhapUrvaka rahane lgii| ___ yudhiSThira cUtapriya the| eka bAra ve duryodhana aura zakuni se dyUta meM apanA rAjapATa hAra ge| unhoMne svayaM sahita pAMcoM bhAiyoM tathA draupadI ko bhI dyUta meM hAra diyaa| unheM kauravoM kI dAsatA svIkAra karanI pdd'ii| itanA hI nahIM, balki duryodhana aura duzAsana ne draupadI ko rAjasabhA meM apamAnita aura tiraskRta bhI kiyaa| aMtataH pAMcoM pANDavoM ko teraha varSoM kA vanavAsa bhoganA pdd'aa| draupadI bhI apane patiyoM ke sAtha vana meM gii| vana meM kitanI hI bAra draupadI ko kaThina parIkSAoM se gujaranA pdd'aa| vanavAsakAla kA antima varSa pANDavoM ko gupta rahakara bitAnA thaa| yaha zarta thI ki yadi terahaveM ajJAta varSa meM pANDavoM ko pahacAna liyA gayA to unheM punaH teraha varSa vanoM meM hI gujArane pdd'eNge| pANDavoM ne ajJAtavAsa virATa nagara meM bitaayaa| rAjamahala meM bhIma ko rasoie kA, draupadI ko dAsI kA, arjuna ko bRhannalA ke rUpa meM virATarAja kI putrI ko nRtya sikhAne kA aura yudhiSThira, nakula aura sahadeva ko bhI unake anukUla kArya mila ge| virATarAja kA senApati kIcaka, jo virATarAja kA sAlA bhI thA aura sAtha hI atizaya balavAna aura khUkhAra bhI thA, vaha draupadI ke rUpa para Asakta bana gyaa| draupadI ko apanA zIla dharma saMkaTa meM jAna par3A to usane bhIma se sahAyatA maaNgii| eka suniyojita yojanAnusAra draupadI ne kIcaka ko rAtri ke samaya nRtyazAlA meM AmaMtrita kiyaa| vahAM para usakA svAgata bhIma ne kiyA use pITa-pITa kara aura paTaka-paTakakara mAra ddaalaa| draupadI eka karuNA kI pratimUrti sannArI thii| mahAbhArata yuddha jaba parisamApti para thA to azvatthAmA ne draupadI ke soe hue pAMcoM putroM kI hatyA kara dii| draupadI ko bahuta dukha huaa| vaha bebhAna ho gii| arjuna ne azvatthAmA ko pakar3akara draupadI ke sammukha prastuta kiyA aura kahA ki vaha apanA badalA le le| usa kSaNa draupadI kI mamatA jAga utthii| usane kahA. maiM nahIM cAhatI ki patra viraha meM jaise maiM tar3apa rahI hUM, aise hI azvatthAmA kI mAM ko bhI tar3apanA par3e, ataH use kSamA kara diyA jaae| mahAbhArata ke yuddha ke bAda draupadI rAjarAnI bnii| eka bAra jaba usane devarSi nArada kA samucita samAdara nahIM kiyA to nArada jI ruSTa ho ge| nArada jI ne eka aisI cAla calI ki dhAtakIkhaNDa ke rAjA padmanAbha ke hRdaya meM draupadI ke prati AkarSaNa jAga gyaa| padmanAbha ne mitra deva ke sahayoga se draupadI kA apaharaNa kara use apane mahaloM meM maMgavA liyaa| para draupadI kaba apane satyadharma se Digane vAlI thI ! usane eka yukti ...260 --- jaina caritra koza ...
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA sahArA lete hue padmanAbha se chaha mAsa kA samaya mAMga liyaa| udhara pAMcoM pANDavoM ne draupadI ko khojaa| asaphala rahane para zrIkRSNa kI sahAyatA maaNgii| zrIkRSNa ne nAradajI se jAna liyA ki draupadI dhAtakIkhaNDa meM hai| pAMcoM pANDavoM ko sAtha lekara zrIkRSNa durlaMghya sAgara ko lAMghakara dhAtakIkhaNDa gae aura vahAM padmanAbha ko parAsta kara draupadI ko apane deza le aae| sudIrgha kAla taka draupadI rAjarAnI ke pada para rahakara rAjasukha bhogatI rhii| bAda meM usane apane pAMcoM patiyoM ke sAtha saMyama kA patha svIkAra kara liyaa| rAjagaddI para draupadI kA putra pANDusena baitthaa| niraticAra saMyama sAdhanA ko sAdhakara draupadI pAMcaveM devaloka meM gii| vahAM se mahAvideha meM eka bhava kara mokSa jaaegii| -jJAtAdharmakathAMga sUtra, adhyayana 16 dvipRSTha vAsudeva vartamAna avasarpiNI kAla kA dvitIya vaasudev| dvArikA nagarI ke mahArAja brahma kI rAnI umA kI kukSI se usakA janma huA thaa| mahArAja brahma kI eka anya rAnI thI subhdraa| usane bhI eka putra ko janma diyA, jisakA nAma vijaya rakhA gyaa| vijaya dvitIya baladeva bnaa| usa samaya meM tAraka prativAsudeva eka balazAlI rAjA thaa| usI kA mAna-mardana kara aura yuddha meM use parAsta kara dvipRSTha vAsudeva ke pada para abhiSikta huaa| dvipRSTha eka kaThora hRdaya vAlA zAsaka siddha huaa| tIna khaNDoM ko usane eka sUtra meM to piroyA, para prajA usake zAsana se santuSTa aura sukhI nahIM ho paaii| pariNAmataH usane naraka kA AyuSya arjita kiyaa| cauhattara lAkha varSa kI Ayu bhogakara vaha marA aura naraka meM gyaa| _ vijaya kA dvipRSTha para ananya anurAga thaa| bhAI kI mRtyu se use gahana zoka huaa| para kucha samaya bAda vaha sAmAnya ho gyaa| bhAI ke viraha ne usake hRdaya meM virAga ke bIja bo die aura vaha dIkSita ho gyaa| utkRSTa saMyama kI sAdhanA karate hue vaha dIkSita ho gyaa| utkRSTa saMyama kI sAdhanA karate hue sakala karma khapA kara vaha siddha pada kA adhikArI bnaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra dvimukha - ye pratyekabuddha the| pratyekabuddha use kahate haiM jo kisI ghaTanA athavA dRzya ko dekhakara athavA anubhava kara pratibuddha bana jAtA hai| dvimukha pAMcAla deza ke kapilapura ke rAjA the| unakA pUrvanAma jaya thaa| guNamAlA unakI pati-parAyaNa rAnI thii| unake suzAsana meM saba ora samRddhi vyApta thii| kisI samaya unake darabAra meM dUra-dezoM kA bhramaNa karane vAlA eka cAraNa aayaa| cAraNa ne mahArAja aura unake vyavasthita zAsana kI mukta kaNTha se prazaMsA kii| rAjA ne cAraNa se kahA ki vaha prazaMsA chor3akara yaha batAe ki unake rAjya meM athavA darabAra meM kisI bAta kI koI kamI to nahIM hai| cAraNa ne painI dRSTi se darabAra kA Akalana kiyaa| phira bolA, saba adbhuta hai para eka kamI hai, Apake darabAra meM citrazAlA nahIM hai| mahArAja jaya ne dUra dezoM ke kuzala kArIgaroM ko AmaMtrita kara citrazAlA ke nirmANa kA Adeza diyaa| isake lie jaba nIMva khodI jA rahI thI to usameM se eka mukuTa niklaa| rAjA ne jaba ise dhAraNa kiyA to isameM jar3ita maNiyoM ke pratibimba se unake do mukha dikhAI dene lge| yahIM se rAjA jaya ko dvimukha upanAma se jAnA jAne lgaa| adbhuta citrazAlA banakara taiyAra ho gii| zubha muhUrta meM isakA udghATana samAroha huaa| citrazAlA ke madhya eka indradhvaja Aropita kiyA gyaa| use vividha varNI dhvajAoM se sajAyA gyaa| rAjA sahita sabhI ... jaina caritra koza .. - 261 ...
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ upasthita logoM kA dhyAna barabasa isa indradhvaja kI ora AkarSita ho rahA thaa| samAroha pUrNa huaa| sajjA sAmagrI ko yathAsthAna rakha diyA gyaa| indradhvaja vAle daNDa ko yoM hI phaiMka diyA gyaa| kacha dina bAda usa para miTTI jama gii| koI use dekhatA taka na thaa| udhara se eka dina dvimukha gujare to unhoMne usa bAMsa ko dekhA aura usake bAre meM puuchaa| unheM batAyA gayA ki yaha vahI indradhvaja hai| sunakara rAjA kA Atmacintana jAgrata ho gayA-saundarya bAhara se Aropita hai| jaba yaha haTa jAtA hai to vyakti kI dazA bhI isa daNDa jaisI hI ho jAtI hai| Atmasaundarya hI vAstavika aura dhruva saundarya hai| mujhe vahI saundarya apane bhItara anAvRtta karanA caahie| isa dRzya se pratibodha pAkara dvimukha rAja-pATa tyAgakara dIkSita ho ge| utkRSTa tapa aura vizuddha saMyama pAlakara kevalajJAna prApta kara ve mokSa ge| -uttarAdhyayana vRtti 9/2 dvaipAyana RSi __ vAsudeva zrIkRSNa ke yuga ke eka Rssi| bhagavAna ariSTanemi ne pahale hI spaSTa kara diyA thA ki dvaipAyana ke krodha kI Aga se dvArikA kA dahana hogaa| kisI samaya zAmba Adi kumAroM ne madirA ke naze meM matta banakara dvaipAyana RSi para AkramaNa kara diyaa| rAjakumAroM ne RSi ko burI taraha se apamAnita aura tiraskRta kiyaa| usa para patthara brsaae| ghAyala dvaipAyana ne krodha meM jalate hue nidAna kiyA ki vaha usa dvArikA kA vinAzakartA bane jahAM vaise uddaNDa rAjakumAra rahate haiN| marakara dvaipAyana agnikumAra deva banA aura usane dvArikA kA dahana kara apane krodha ko pUrA kiyaa| ... 262 .. - jaina caritra koza ....
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhanaMjaya (kavi) AThavIM zatI I. ke eka jaina kvi| kavivara dhanaMjaya apane yuga ke khyAtilabdha mahAkavi the| unake pitA kA nAma vasudeva, mAtA kA nAma zrIdevI aura guru kA nAma dazaratha thaa| ve eka sadgRhastha the aura jinendra deva ke caraNoM meM unakA dRr3ha anurAga thaa| dhanaMjaya para sarasvatI kI apAra kRpA thii| kahate haiM ki eka bAra unake putra ko sarpa ne kATa liyA thaa| dhanaMjaya ne 'viSApahAra stotra' kI racanA kara aura usakA japa kara putra ko viSamukta kara diyA thaa| kavivara dhanaMjaya kI do anya racanAeM paryApta vizruta haiM-(1) 'dhanaMjaya nighaNTu yA nAmamAlA' (2) 'dvisaMdhAnamahAkAvya' / ye donoM hI grantha adbhuta haiN| prathama do sau padyoM kA zabdakoza hai| isameM satraha sau zabdoM ko artha sahita diyA gayA hai| eka zabda se vividha zabdoM ke nirmANa kI vidhi kA digdarzana karAyA gayA hai, jo saMskRta ke chAtroM ke lie atyanta upayogI hai| dvisaMdhAna mahAkAvya' apanI taraha kA ikalautA kAvya grantha hai| aThAraha sargoM meM racita isa mahAkAvya meM rAmAyaNa aura mahAbhArata ko eka sAtha prastuta kiyA gayA hai| pratyeka zloka dviarthaka hai| prathama artha meM rAmacaritra aura dvitIya artha meM kRSNacaritra abhivyaMjita hotA hai| isa mahAkAvya meM chanda aura alaMkAroM kI bhI sundara saMyojanA huI hai| grantha kA apara nAma 'rAghava pANDavIya' bhI hai| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA bhAga-4 dhanakumAra bAIsaveM tIrthaMkara ariSTanemI nau bhava pUrva dhanakumAra nAmaka rAjakumAra the| ve acalapura nagara ke rAjakumAra the| devatAoM ke samAna surUpa the| surUpatA ke sAtha-sAtha ve samasta guNoM ke nidhAna bhI the| yuvAvasthA meM unakA vivAha kusumapura nareza siMha kI putrI dhanavatI ke sAtha huaa| dhanakumAra aura dhanavatI ke madhya ananya anurAga bhAva utpanna huaa| eka-dUsare ke binA ve donoM svayaM ko adhUrA mAnate the| eka bAra rAjakumAra dhanakumAra dhanavatI ke sAtha vanavihAra ke lie ge| vahAM para unhoMne eka muni ko dekhA, jo acetAvasthA meM par3e hue the| dhanakumAra muni kI dazA dekha kara dravita ho ge| Amoda-pramoda ko bhUlakara ve muni kI sevA meM laga ge| rAjakumAra ke zItopacAra se muni kI mUrchA bhaMga ho gii| rAjakumAra ke pUchane para muni zrI ne batAyA ki ve mArga bhUlakara kSudhA-tRSA ke parISaha ke kAraNa aceta ho gae the| rAjakumAra ne muni kI zuzrUSA kI aura zuddha AhAra-jala se muni kI sevA-ArAdhanA kii| muni zrI kucha dina vahAM viraaje| unake upadeza se dhanakumAra ke pitA mahArAja vikramadhana virakta ho ge| unhoMne dhanakumAra ko rAjapada pradAna kara svayaM ArhatI pravrajyA aMgIkAra kara lii| dhanakumAra aura dhanavatI ne zrAvaka dharma grahaNa kiyaa| ... jaina caritra koza .. -- 263 ...
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhanakumAra ne putravat prajA kA pAlana kiyaa| sudIrghakAla taka rAjapada bhogakara dhanakumAra ne antima vaya meM apane putra ko rAjya bhAra dekara munidIkSA dhAraNa kii| dhanavatI ne pati kI anugAminI banakara sAdhvI jIvana aMgIkAra kiyaa| zuddha saMyama kI ArAdhanA karate hue AyuSya pUrNa kara muni dhanakumAra tathA dhanavatI saudharma kalpa meM deva bne| vahAM kA AyuSya pUrA kara madhya ke sAta bhavoM meM pati-patnI rUpa meM sAtha-sAtha rahakara dhanakumAra tathA dhanavatI kramazaH ariSTanemI aura rAjImatI ke rUpa meM janme / ariSTanemI jaina dharma ke bAIsaveM tIrthaMkara hue haiN| dhanacaMdra pratiSThAnapura nagara ke zreSThI dhanasAra kA putra / (dekhie - dhanya jI) (ka) dhanada cakrapura nagara kA rahane vAlA eka dharmAtmA aura dhanI yuvk| nagara nareza hariketu kI rAjyasabhA meM use viziSTa pada prApta thA / rAjA ne use ratnaparIkSaka kA sammAnanIya aura dAyitvapUrNa pada pradAna kiyA thaa| rAjA use pratyeka ratna kI parIkSA para ratna kA dazamAMza mUlya pArizramika ke rUpa meM detA thaa| usase dhanada kI samRddhi bahuta bar3ha gaI thii| dhanada ko jaina dharma ke saMskAra paitRka - paramparA se hI prApta hue the / yauvanavaya meM rAjakIya sammAna milane para usakI dharmaruci nirantara vardhamAna hotI rahI / gurudeva se usane zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| usane vizeSa rUpa se dezAvakAzika vrata kI ArAdhanA kii| usameM vaha pratidina choTe-choTe niyama dhAraNa karatA aura prANapaNa se unakA pAlana karatA / rAjA dhanada kI dharmaniSThA aura prAmANikatA se camatkRta thA / vaha dhanada ko koSAdhyakSa niyukta karanA cAhatA thA / tadartha usane dhanada kI parIkSA lii| usane apane aMtaraMga vyakti ko dhanadaM kI parIkSA ke lie niyukta kiyaa| rAjA ke usa vyakti ne sabhI kI AMkha bacAkara eka karor3a svarNamudrAoM ke mUlya kA eka kaMgana dhanada ke gRhadvAra ke nikaTa DAla diyA / dhanada kI dRSTi kaMgana para pdd'ii| usane rAha calate logoM ko roka kara pUchanA zurU kara diyA ki jisa kisI kA kaMgana gira gayA hai, vaha ise le jaae| rAjA ke aMtaraMga vyakti ne dhanada ko samajhAyA ki kaMgana usI ke ghara ke bAhara par3A hai, ataH usI kA hai| vaha kaMgana ko grahaNa kara le| para dhanada ne paradravya ko loSThavat kahakara asvIkAra kara diyA aura apanA nizcaya doharA diyA ki vaha isa kaMgana ko rAjA ko arpita karegA, jisase vAstavika svAmI ko usakA khoyA kaMgana prApta ho ske| dhanada ko parIkSA meM uttIrNa pAkara rAjA ne use koSAdhyakSa pada para niyukta kara diyaa| sAtha hI use apanA mitra bhI mAna liyA / eka bAra saMdhyA-samaya rAjadarabAra se lauTane ke pazcAt dhanada ne dezAvakAzika vrata kI ArAdhanAsvarUpa pratijJA kI ki vaha prabhAta khilane taka apane ghara se bAhara kadama nahIM rkhegaa| saMyoga se rAjA ko ziraHzUla ho gayA / auSadhopacAra viphala ho ge| kisI ne rAjA ko samajhAyA ki rAjakoSa meM rogahara maNi hai, usake sparza se ziraHzUla samApta ho jaaegaa| rAjA ko sujhAva ucita lagA aura usane anucara ko Adeza diyA ki koSAdhyakSa ko pUrI sthiti kahakara mere samakSa upasthita kiyA jaae| anucara ne dhanada ke ghara pahuMcakara rAjAjJA sunaaii| para dhanada to pratijJAbaddha thA / usane apanI pratijJA kI bAta kahakara Ane se inkAra kara diyaa| ziraHzUla se vyathita rAjA apane Adeza kA ullaMghana sunakara krodha se kAMpane lagA aura usane Adeza diyA ki jaina caritra koza *** *** 264
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ ana vi dhanada ko bandhanoM meM jakar3akara zIghra usake samakSa upasthita kiyA jaae| rAjA ke aisA Adeza dete hI eka yaha ghaTI ki sahasA nagara meM Aga laga gii| pUre nagara meM trAhi-trAhi maca gii| loga gharoM se nikalakara khule sthAna para ekatrita ho ge| logoM ne dhanada ko agni kI sUcanA dI aura bAhara surakSita sthAna para jAne ko khaa| para dhanada ne apane niyama kI bAta doharA kara bAhara Ane se inkAra kara diyaa| __camatkAra yaha ghaTita huA ki pUrA nagara jalakara rAkha ho gayA, ekamAtra dhanada kA ghara hI surakSita rhaa| aSAda meM DUbe rAjA aura prajA dhanada ke dharma prabhAva ko dekhakara daMga the| sabhI ne usakI mukta-kaNTha se stutiyAM kii| dhanada ne apanA saMcita samasta dhana nagara ke punarnirmANa hetu arpita kara diyaa| nagara meM use devatulya zraddhA aura sammAna prApta huaa| rAjA aura prajA ne dhanada ke dharma se camatkRta hokara jina dharma aMgIkAra kiyaa| purA nagara jinopAsaka bana gyaa| dhanada ekaniSTha zraddhA se zrAvaka dharma kA pAlana kara Ayu pUrNa kara aSTam devaloka meM deva bnaa| deva bhava se cyava kara vaha manuSya bhava dhAraNa karegA aura siddha hogaa| -jaina kathA ratna koSa, bhAga 4/zrAvaka pratikramaNa sUtra (ratna zekhara sUrikRta) (kha) dhanada veNAtaTa nagara kA muNDita vaMza kA nyAyaparAyaNa aura ananya jinopAsaka nresh| usake maMtrI kA nAma saMghazrI thA aura vaha anya matAvalambI thA, jinadharma para usakI AsthA na thii| rAjA dhanada ke mana-prANa meM jina dharma racA-basA thA aura vaha jAnatA thA ki jinatva hI kalyANa kA ekamAtra mArga hai| rAjA cAhatA thA ki usakA maMtrI bhI jinadharma ke mahatva ko samajhe aura AtmakalyANa kA patha-prazasta kre| aneka prasaMgoM meM rAjA maMtrI ko jinadharma ke lie prerita kiyA karatA thA, para saMghazrI kI kaThora hRdaya-bhUmi para jinatva aMkurita nahIM ho pAtA thaa| saMghazrI kI bahana vimalamatI mahArAja dhanada kI paTarAnI thii| isIlie saMghazrI kA mahaloM ke bhItara taka bhI nirAbAdha AvAgamana thaa| eka bAra rAjA dhanada apanI paTarAnI aura saMghazrI ke sAtha rAjamahala kI chata para Tahala rahA thaa| AkAzamArga se cAraNa muni gamana kara rahe the| rAjA kI dRSTi muniyoM para pdd'ii| usakA hRdaya zraddhAbhAva se bhara gyaa| rAjA kI zraddhA-bhakti se baMdhe muni mahala kI chata para utara aae| rAjA kI prArthanA para muniyoM ne saMkSepa meM dharma kA sAra nirUpita kiyaa| taba rAjA ne muniyoM se vizeSa prArthanA kI ki viziSTa dharmadezanA se ve usake maMtrI saMghazrI ko jinatva kA mahatva smjhaaeN| muniyoM ne saMghazrI ko lakSya kara jinatva kI sUkSma vyAkhyA prastuta kii| muniyoM ne saMghazrI kI pratyeka jijJAsA kA samAdhAna prastuta kiyaa| usase saMghazrI kA hRdaya bhI jinazraddhA se pUrNa ho gyaa| usane muniyoM se jinadharma svIkAra kara liyaa| muni vidA ho ge| rAjA dhanada ati prasanna hue| unhoMne saMghazrI se kahA, Aja se tuma mere sAdharmI bandhu hue| kala rAjyasabhA meM maiM tumhArA vizeSa svAgata abhinaMdana karanA cAhatA hU~, AzA hai tuma svayaM apane mukha se muniyoM ke padArpaNa, unakI upadeza-vidhi aura tumhAre samyaktva grahaNa kI pUrI ghaTanA rAjasabhA meM varNita kroge| saMghazrI ne vaisA karane kA vacana rAjA ko diyA aura apane ghara calA gyaa| ___ saMdhyA Dhalate-Dhalate saMghazrI ke guru ko sUcanA prApta ho gaI ki saMghazrI ne dharma parivartana kara liyA hai| saMghazrI usakI sampradAya kA burja thaa| usane socA, saMghazrI ne hI usakI sampradAya ko tyAga diyA to usakA prabhAva veNAtaTa se zUnya ho jaaegaa| isa vicAra ke sAtha guru saMghazrI ke pAsa phuNcaa| saMghazrI bAlyAvasthA se use guru mAnatA AyA thaa| ekAeka sambandha viccheda saMbhava na thaa| saMghazrI ne guru kA svAgata kiyaa| guru ... jaina caritra koza ... -- 265 ....
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne vibhinna yuktiyoM se saMghazrI ko samajhAnA zurU kiyaa| vibhinna tarka die| antima tarka yaha diyA ki rAjA ne indrajAla ke sahAre use bhramita kiyA hai| vibhinna kutarkoM ke jAla meM phaMsakara saMghazrI ke hRdaya meM upajA jina-saMskAra kA komala koMpala naSTa ho gayA aura usane apane mana ko punaH apanI hI paramparA para sudRr3ha banA liyaa| usane apane guru ko vacana diyA ki prANa dekara bhI vaha jinatva ko aMgIkAra nahIM kregaa| dUsare dina rAjasabhA judd'ii| maMtrI saMghazrI akSavedanA kA bahAnA karake sabhA meM nahIM gyaa| rAjA ne maMtrI ko rAjasabhA meM bulvaayaa| rAjAjJA kA ullaMghana saMghazrI ke lie saMbhava nahIM thaa| AMkhoM para paTTI bAMdhakara vaha rAjasabhA meM upasthita huaa| rAjA ne saMghazrI kA vizeSa bahumAna kiyA aura kahA, maMtrivara! kala munidarzana ke pUre ghaTanAkrama kA apane mukha se varNana karo! saMghazrI ne anajAna banakara kahA ki usane kisI muni ke darzana nahIM kie| saMghazrI ke asatya bhASaNa ko sunakara rAjA cakita raha gyaa| usane saMghazrI ko samajhAyA aura kahA ki kala usane cAraNa-muniyoM ke darzana rAjamahala kI chata para kie the| vaha kucha bhI na chipAe aura jo dekhA tathA sunA saba yathAvat khe| saMghazrI ne kahA, vaha saba indrajAla thaa| indrajAla meM akalpita aura asaMbhava saba dikhAyA jA sakatA hai| yathArthataH maiMne kucha nahIM dekhaa| rAjA cAhate haiM ki maiM jinadharma ko aMgIkAra kara luuN| para amRtatulya apane dharma kA parityAga karake kapola-kalpita jinadharma ko maiM kadApi svIkAra nahIM kruuNgaa| rAjA ko saMghazrI ke mithyA aura Aropajanaka saMbhASaNa para bar3A kheda huaa| usI kSaNa eka camatkAra yaha huA ki mithyA saMbhASaNa aura jinatva ke prati pralApa-svarUpa kathana se saMghazrI kI kalpita akSavedanA yathArtha bana gii| vaha pIr3A se tilamilAne lgaa| use dikhAI denA banda ho gyaa| usakI AMkheM koTaroM se bAhara nikala aaiiN| rAjA ne saMghazrI ko punaH sAvadhAna kiyA ki vaha jina-pralApa kA prAyazcitta kara le| parantu saMghazrI kI to buddhi hI vibhramita bana gaI thii| pIr3A se tilamilAte hue bhI usane jina-pralApa karanA jArI rkhaa| Akhira zAsana-saMrakSikA devI ne saMghazrI ko usake Asana se bhUmi para lur3hakA diyaa| raktavamana karatA huA saMghazrI maraNa-zaraNa ho gyaa| upasthita sabhAsadoM ne saMghazrI kI haThadharmitA kI niMdA kI aura jina-dharma kI prazastiyAM kiiN| sabhI sabhAsadoM ne jinadharma ko grahaNa kiyaa| pUre nagara aura rAjya meM jina-dharma kI prabhUta prabhAvanA huii| mahArAja dhanada jinadharma kI prabhAvanA se to harSita the para saMghazrI kI haTha se vyathita the| unakA citta vairAgya se pUrNa ho gyaa| ve pravrajita ho ge| niraticAra saMyama kI ArAdhanA se ve siddha-buddha-mukta hue| vimalamatI ne bhI pravrajyA kA pAlana kara svarga pada paayaa| - bRhatkathA koSa, bhAga 1 (AcArya hariSeNa) (ga) dhanada kanakapura nagara ke koTIzvara zreSThI ratnasAra kA ikalautA putra / kisI samaya jaba vaha nagara ke caurAhe se gujara rahA thA to usane eka vyakti ko eka gAthA vikraya karate dekhaa| dhanada usa vyakti ke nikaTa AyA aura usake hAtha meM rahe hue kAgaja ke Tukar3e para aMkita gAthA ko pddh'aa| gAthA kA bhAvArtha thA-vidhi ke lekha ke anusAra hI saMsAra meM saba kucha hotA hai, yaha jAnakara dhIra puruSa kabhI bhI kAyara nahIM hote| vaha gAthA dhanada ko bahuta pasanda aaii| usane eka hajAra svarNamudrAeM dekara vaha gAthA usa vyakti se ... 266 .. ... jaina caritra koza...
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ kharIda lii| kharIda hI nahIM lI balki gAthA ke saca ko apane jIvana kA saca bhI banA liyaa| para isakA duSprabhAva yaha huA ki ratnasAra putra ke apavyaya para nArAja ho gayA aura use ghara se nikAla diyaa| dhanada ise vidhi kA khela mAnakara ghara se cala diyaa| jaMgala meM jAkara eka vRkSa ke nIce leTa gyaa| vahAM use eka zikArI kA bANa lgaa| atyadhika raktasrAva se dhanada mUrchita ho gyaa| eka bhAraNDa pakSI dhanada ko mRta jAnakara apanI coMca meM dabAkara kisI ajJAta dvIpa para le gyaa| vahAM dvIpa ke vizuddha vAyumaNDala se dhanada kI cetanA lauTa aaii| dhanada ko spaMdita dekhakara bhAraNDa pakSI use eka sthAna para rakhakara anyatra ur3a gayA / dhanada ne vahAM eka kueM se jala pIkara pyAsa bujhAI aura vRkSoM se phala tor3akara kSudhA zAnta kii| vaha eka dizA meM gayA to usane eka nirjana nagara dekhaa| use bahuta Azcarya huA ki sundara AvAsa nirjana haiM, bhare-pUre bAjAra haiM para vahAM koI manuSya nahIM hai| dhanada ne use deva-prakopa maanaa| use vahAM ThaharanA nirApada nahIM lgaa| vaha jaMgala meM calA gyaa| zIta nivAraNa ke lie usane agni jalAI aura rAtri vyatIta kii| subaha sUryodaya hone para usane dekhA ki jisa sthAna para agni jalAI gaI thI, vahAM kI pRthvI svarNamayI ho gaI hai| dhanada samajha gayA ki vaha svarNadvIpa para hai, jahAM kI miTTI agni kA saMyoga pAte hI sonA ho jAtI hai| usane agni ke upayoga se paryApta svarNa nirmita kiyA aura sone kI iMTeM banAkara una para apanA nAma aMkita kara diyaa| kisI dina jaMgala meM ghUmate hue use ratna-rAzi kA vizAla Dhera milaa| yatheccha ratna lekara vaha kueM ke nikaTa A gyaa| sudatta nAmaka eka sArthavAha kA jahAja pAnI lene ke lie svarNa dvIpa para lgaa| dhanada ko lagA ki aba use jIvana kA koI na koI dvAra milegaa| sudatta aura dhanada meM premAlApa huaa| dhanada ne kahA ki vaha yadi use usake nagara pahuMcA de to vaha usako usake dhana kA caturtha bhAga degaa| dhanada kI vizAla dhanarAzi dekhakara sudatta kA citta lobha se kaluSita bana gyaa| usane vAgjAla meM ulajhAkara dhanada ko kueM meM dhakela diyA aura usakI sArI saMpatti curAkara apane jahAja para calA gyaa| dhanada mekhalA para aTaka gyaa| kucha dera meM vaha sahaja huA to usane mekhalA ke pAsa eka dvAra dekhaa| vaha dvAra meM praviSTa huaa| vahAM nIce kI ora sIDhiyAM utara rahI thiiN| sIr3hiyoM se utara kara dhanada nIce phuNcaa| vahAM usane eka divya nagara dekhaa| para vaha nagara bhI janazUnya thaa| yatra-tatra bhaTakate dhanada ko eka sapta maMjile bhavana kI sAtavIM maMjila para eka sundara rAjakumArI milI, jisakA nAma tilakasuMdarI thaa| dhanada ke prazna para rAjakumArI ne saMkSepa meM samasta ghaTanAkrama spaSTa kiyA aura kahA ki yaha saba eka duSTa rAkSasa kI duSTatA kA phala hai| Akhira rAjakumArI dvArA nirdiSTa vidhi se dhanada ne rAkSasa ko mAra ddaalaa| aneka divya maNiyAM vahAM se prApta kara sArthavAha devadatta ke sahayoga se dhanada kueM ke mArga se apane sthAna para aayaa| devadatta ke sAtha usane yAtrA prArambha kii| para devadatta kA mana bhI apAra vaibhava aura saundarya dekhakara pApI bana gyaa| usane dhanada ko samudra meM pheMka diyaa| bhAgyodaya se kASThaphalaka ke sahAre dhanada kinAre para pahuMca gyaa| tilakasundarI ne apane buddhikauzala se apane zIla kI rakSA kii| Akhira usI taTa para devadatta kA jahAja bhI lagA, jisa para dhanada pahuMcA thaa| dhanada kA puNya utkarSa punaH udaya meM aayaa| nagaranareza ke sahayoga se usane tilakasundarI ko devadatta ke kabje se mukta karA liyA tathA apanA dhana bhI prApta kara liyaa| kAlAntara meM sudatta sArthavAha bhI usa nagara meM aayaa| dhanada ne usase bhI apanA dhana prApta kiyaa| Akhira apAra vaibhava baTora kara dhanada apane nagara meM aayaa| pitA putra kA milana huaa| sukha ke dina lauTa aae| antima vaya meM cAritra kI ArAdhanA kara dhanada devaloka meM gyaa| -zAntinAtha caritra ... jaina caritra koza ... -267 ...
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) dhanadatta potanapura nagara ke dhanI vyApArI vasudatta kA putra / dhanadatta dharmaniSTha aura sadguNI thA / isake usakA pitA vasudatta lobhI aura mitradrohI thaa| eka bAra vasudatta ne apane eka mitra kI amAnata dabA lii| usake mitra ne rAjA se zikAyata kii| vasudatta para Aropa siddha ho gyaa| rAjA ne usakA samasta dhana chIna liyA aura use apane deza se nirvAsita kara diyaa| vasudatta apane parivAra ke sAtha aneka sthAnoM para bhaTakate hue eka nagara meM phuNcaa| dAridrya aura ArttadhyAna meM prANa tyAga kara vaha durgati meM girA / dhanadatta ke kandhoM para pArivArika dAyitva Ana pdd'aa| muni-darzana aura pravacana se dhanadatta ko samyaktva ratna kI prApti huii| usane aNuvrata dhAraNa kie aura sAmAyika - saMvara kI ArAdhanA karane lgaa| parivArapoSaNa ke lie usane eka choTI sI dukAna se vyavasAya zurU kiyaa| prAmANikatA aura satya ko usane apane vyavasAya kA AdhAra banAyA / alpa kAla meM hI usakA vyavasAya camaka utthaa| usakI prAmANikatA kI loga duhAiyAM dene lge| aneka bAra virodhiyoM ne usa para doSAropaNa karane cAhe, para sadaiva usakI dharmaniSThA DhAla banakara usakI sahAyatA karatI rhii| jIvana bhara usane dharmayukta vyavasAya kiyaa| AyuSya pUrNa kara vaha devagati meM gyaa| devaloka se cyava kara vaha mAnava bhava prApta karegA, saMyama kI ArAdhanA kara usI bhava meM vaha mokSa meM jaaegaa| - jaina kathA ratna koSa / zrAvaka pratikramaNa sUtra - ( ratnazekhara sUrikRta ) (kha) dhanadatta lokamAnya prabhu pArzvanAtha ke dharmazAsana ke samaya kA eka zramaNopAsaka / dhanadatta eka samudrI vyApArI thaa| vaha pATaliputra kA nivAsI thA aura aksara samudra mArga se deza-videzoM meM jAkara vyApAra karatA thaa| eka bAra jaba vaha samudrI yAtrA para thA to usane AkAza meM eka tote ko ur3ate dekhA / dhanadatta tote kI DAvAMDola dazA dekhate hI samajha gayA ki vaha ur3ate hue thaka cukA hai aura usake prANa saMkaTa meM haiN| dhanadatta karuNa hRdaya vyakti thA / usane apanA jahAja rukavA diyaa| gote khAtA huA totA jahAja para Akara giraa| usake mukha meM do Amraphala the / dhanadatta ne tote kI sevA-zuzrUSA kI aura use svastha banA diyA / totA mAnava - bhASA bolane meM kuzala thA / usane seTha dhanadatta kA bahuta upakAra mAnA aura use eka Amraphala dete hue bolA ki yaha adbhuta phala hai| ise khAne vAlA asAdhya rogoM se mukti pA jAtA hai| isa phala ko yadi boyA jAe to isase jo vRkSa banegA, usa vRkSa ke phaloM meM ve samasta guNa vidyamAna hoMge, jo isa phala meM maujUda haiN| vyApAra karake dhanadatta pATaliputra lauttaa| usane vaha phala rAjA ko bheMTa kiyA aura usake guNa rAjA ko batAe / adbhuta phala ko pAkara aura seTha kI nispRhatA dekhakara rAjA ati prasanna huA / usane dhanadatta ko nagara seTha kA pada pradAna kiyA aura usake vyApAra ko karamukta kara diyaa| rAjA ke Adeza para Amraphala ko vapita kiyA gayA / kAlakrama se AmravRkSa janmA, bar3A huA aura phalita banA / eka rAtri meM havA ke jhoMke se eka phala jamIna para A giraa| eka sarpa ne usa phala ko sparza kara viSailA banA diyaa| isa bAta se anabhijJa mAlI ne vaha phala rAjA ko diyaa| rAjA ne parIkSA ke lie vaha phala rugNa purohita ko diyaa| use khAte hI purohita kA dehAnta ho gyaa| isase rAjA kupita ho gayA aura usane vizvAsaghAta aura hatyA ke aparAdhI ke rUpa meM dhanadatta ko kArAgRha meM DAla diyaa| sAtha hI rAjA ne mAlI ko Adeza diyA ki viSavRkSa ko naSTa kara diyA jAe / *** 268 ** jaina caritra koza ***
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ pATaliputra meM eka sadgRhastha kuSTharoga se pIr3ita thaa| use rAjAjJA se nagara ke bAhara nikAla diyA gayA thaa| rugNatA se vyathita usa kuSTharogI ne AtmahatyA kA nizcaya kara liyaa| tatkAla use viSavRkSa kA vicAra aayaa| viSavRkSa kA phala lene ke lie vaha udyAna meM gayA, para vahAM se to usa vRkSa ko pahale hI ukhAr3A jA cukA thaa| kuSTharogI ne dekhA, vahAM para vRkSa kI chAla par3I huI thii| usane socA, viSavRkSa kI chAla bhI to viSailI hI hogii| use khAkara hI mujhe prANotsarga karanA caahie| isa vicAra ke sAtha usane usa chAla ko cabA liyaa| tatkSaNa camatkAra ghaTita huaa| vaha vyakti kuSThamukta ho gyaa| vaha nAcatA huA rAjA ke pAsa pahuMcA aura pUrI ghaTanA rAjA ko btaaii| par3atAla karane para rAjA ko jJAta huA ki mAlI ne jamIna se uThAkara rAjA ko phala diyA thaa| rAjA samajha gayA ki avazya hI kisI viSaile jantu ne Ama ko viSailA banA diyA hogA, jisase purohita kI mRtyu ho gii| rAjA dohare pazcAttApa meM DUba gyaa| prathama yaha ki usane upakArI aura nispRha seTha dhanadatta ko kArAgRha meM DAlA aura dUsare yaha ki usane binA paryApta par3atAla ke divya AmravRkSa ko naSTa karavA diyaa| rAjA ne usI kSaNa pUre sammAna se seTha dhanadatta ko mukta karA diyA aura apane avivekapUrNa nirNaya ke lie usase kSamA maaNgii| seTha dhanadatta ne prApta sukha-dukha ko apane hI karma kA phala-bhoga maanaa| sAtha hI usakA hRdaya sAMsArika raMgoM se Uba gyaa| gRha tyAga kara vaha aNagAra bana gayA aura sadgati kA adhikArI huaa| (ga) dhanadatta rAjagRha nagara kA eka dhanI shresstthii| (dekhie-kRtapuNya) (gha) dhanadatta ___ pratiSThAnapura nagara nivAsI seTha dhanasAra ke cAra putroM meM se jyeSTha putr| (dekhie-dhanya jI) (Ga) dhanadatta kAmpilya nagara ke mahArAja brahma kA eka vizvasanIya aura rAjabhakta maMtrI, jo atyanta buddhimAna thaa| usI kI buddhimattA ke pariNAmasvarUpa bacapana meM cakravartI brahmadatta ke prANoM kI rakSA huI thii| (dekhie-brahma rAjA) (ca) dhanadatta ____eka satyaniSTha seTha, jo vyApArI hote hue bhI apanI satyaniSThA se kabhI kiMcitmAtra bhI DAvAMDola nahIM huaa| dhanadatta bAlyakAla se hI AdarzoM ko apane jIvana meM yathArtha banAne ke lie umaMgazIla rahatA thaa| eka niyama ne usake lie usakA mArga prazasta kiyaa| eka jaina muni se usane vyavahAra zuddhi kA niyama grahaNa kiyA, ji sakA lakSaNa thA ki vaha kabhI kama nahIM tolegA. zaddha mAla kA vikraya kregaa| isa niyama ke pAlana meM seTha dhanadatta ko kAphI kaThinAiyAM aaiiN| usakA mUla dhana bhI zanaiH-zanaiH cukane lgaa| para usane kabhI asatya saMbhASaNa nahIM kiyA, kabhI tola-mApa meM beimAnI nahIM kI, sone ke bhAva se kabhI miTTI nahIM becii| eka kSaNa AyA ki dhanadatta ko udarapoSaNa ke lAle par3a ge| para usakI vrataniSThA akhaNDa aura aDola thii| use bhUkhoM mara jAnA svIkAra thA para asatya svIkAra nahIM thaa| ... jaina caritra koza... - 269 ...
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhanadatta kI patnI dhanazrI apane pati kI vrataniSThA meM usake sAtha thii| vaha pAnI pIkara so jAtI para pati ko kabhI upAlaMbha na detii| isake viparIta usake dhairya ko saMbala pradAna krtii| para jaba ghara meM anna kA eka dAnA nahIM bacA aura dukAna caupaTa ho gaI to dhanadatta ne patnI se kahA ki aba to use videza jAkara sevAvRtti hI apanAnI hogii| patnI ko samajhA-bujhAkara dhanadatta apane nagara ke kucha vyApAriyoM ke sAtha cala diyA, jo paradeza meM vyApAra ke lie jA rahe the| vyApAriyoM ke samUha ke sAtha dhanadatta eka bar3e nagara meM phuNcaa| vyApAriyoM ne bhI usI nagara meM rahakara vyApAra kiyaa| dhanadatta kisI aise vyakti kI khoja meM nikalA jo dhArmika ho aura jisake pAsa vaha naukarI kara ske| usane kaI logoM ke pAsa naukarI kI para use vaisA vyakti nahIM milA, jaise vyakti kI use talAza thii| yatra-tatra naukarI kara vaha itanA hI kamA sakA, jisase usakA udarapoSaNa ho ske| vyApArI svadeza lauTane lge| para dhanadatta ke pAsa patnI ko bhejane ke lie kucha nahIM thaa| usake hAtha meM eka bijaurA nAmaka phala thaa| bolA, merI patnI ko yahI de denaa| vyApArI dhanadatta se bijaurA lekara apane nagara ke lie cala die| kaI dina kI yAtrA ke bAda ve eka bar3e nagara meM rAtri bitAne ke lie ruke| saMyoga se vahAM ke yuvarAja ko udarazUla ho gyaa| vaidyoM-hakImoM ne yuvarAja ke aneka upacAra kie, para samasta upacAra vyartha siddha hue| jyoM-jyoM davA kI, tyoM-tyoM marja bar3hatA gyaa| ___ Akhira eka vRddha vaidya ne rAjA se kahA ki yadi bijaurA mila sake to yuvarAja ke prANa bacAe jA sakate haiN| para yaha bijaure kA mausama bhI to nahIM hai| bemausamI bijaurA mile to kahAM se mile| para saMbhava hai kisI pradezI vyApArI ke pAsa prApta ho jaae| etadartha Apa nagara meM ghoSaNA karA deN| vaisA hI kiyA gyaa| ghoSaNA kI gaI ki rAjA ko jo bijaurA upalabdha karAegA, use bar3A puraskAra diyA jaaegaa| dhanadatta ke mitra vyApAriyoM ke pAsa bijaurA thA, so unhoMne vaha rAjA ko bheMTa kara diyaa| yuvarAja usake sevana se svastha ho gyaa| rAjA ne hIre-motiyoM ke thAla bharakara vyApAriyoM ko die| vyApAriyoM ne prAmANikatA kA paricaya diyA aura rAjA se prApta samasta dhana apane nagara meM lauTakara dhanazrI ko arpita kara diyA aura dhana prApti kI gAthA bhI sunA dii| kucha dina bAda dhanadatta bhI paradeza se lauTa aayaa| usakA satya to phalavaMta ho hI cukA thaa| saba ora dhanadatta kI satyaniSThA ke camatkAra kI sugaMdha phaila gii| dharmaniSTha dhanadatta aura dhanazrI jagata ke samakSa satyaniSThA kA sundara udAharaNa prastuta kara AyuSya pUrNa kara sadgati ke adhikArI bne| -dhanadatta rAsa (kavivara samayasundara kRta) (ka) dhanadeva jayatthala nagara ke zreSThI vizAkhadatta kA putra, eka asthira-citta aura zaMkAzIla puruSa! (dekhie-saMvara) (kha) dhanadeva hasaMtIpura nagara kA rahane vAlA eka taruNa, jisane saMsAra ke chalachadma ko dekhakara dIkSA dhAraNa kii| bhavAntara meM kevalajJAna prApta kara vaha siddha huaa| (dekhie-madana) (ga) dhanadeva pratiSThAnapura nagara ke seTha dhanasAra kA putra / (dekhie-dhanya jI) (gha) dhanadeva maurya grAmavAsI vAsiSTha gotrIya eka brAhmaNa aura SaSTham gaNadhara maMDitaputra ke jnk| (dekhie-maMDitaputra) -Avazyaka cUrNi ...270 ... jaina caritra koza ...
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhanapati - ujjayinI nagarI kA eka zrIsampanna shresstthii| (dekhie-dhanasAgara) dhanapati kumAra kanakapura nagara kA raajkumaar| usake pitA kA nAma vaizramaNa tathA mAtA kA nAma zrIdevI thaa| usake pitAmaha priyacaMdra nagaranareza the| pitAmahI kA nAma subhadrA thaa| yaha pUrA rAjaparivAra jinadharmAnurAgI thaa| dhanapatikumAra atyanta surUpa aura guNavAna yuvaka thaa| rAjA se lekara raMkaparyanta vaha sabhI kI prIti kA pAtra thaa| ___ eka bAra zramaNa bhagavAna mahAvIra apane ziSya samudAya ke sAtha kanakapura nagara ke zvetAzoka udyAna meM pdhaare| jana samudAya bhagavAna ke darzanoM ke lie udyAna meM upasthita huaa| rAjakumAra dhanapatikumAra bhI bhagavAna ke darzanoM ke lie udyAna meM gyaa| bhagavAna mahAvIra kA upadeza sunakara use bar3A harSa huaa| usane zrAvaka ke dvAdazavrata bhagavAna se aMgIkAra kie| janasamudAya aura rAjakumAra ke lauTa jAne ke pazcAt indrabhUti gautama ne bhagavAna se dhanapati kumAra ke pUrvabhava ke bAre meM pUchA / bhagavAna ne dhanapati kumAra kA pUrvabhava varNita karate hue pharamAyA-gautama ! maNicayikA nAmaka nagarI meM mitra nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| eka bAra mitra rAjA ke mahala meM eka mAsopavAsI aNagAra bhikSA ke lie pdhaare| muni kA nAma saMbhUtivijaya thaa| rAjA ne utkRSTa bhAvoM se muni ko AhAra dAna diyaa| ukta supAtradAna se mitra rAjA ne mahAna puNyoM kA saMcaya kiyaa| vahAM se AyuSya pUrNa kara mitra rAjA hI yahAM dhanapati kumAra ke rUpa meM janmA hai| gautama svAmI ke agale prazna ke uttara meM bhagavAna ne spaSTa kiyA ki dhanapati kumAra kAlAntara meM dIkSA grahaNa kara mokSa pada prApta kregaa| dhanapati kumAra kA atIta aura bhaviSya sunakara samAhita citta bane gautama svAmI svAdhyAya aura dhyAna meM saMlagna ho ge| kucha samaya kanakapura meM virAjakara bhagavAna mahAvIra svAmI anyatra vihAra kara ge| kisI samaya dhanapatikumAra pauSadhazAlA meM pauSadha kI ArAdhanA meM lIna the| AdhyAtmika cintana karate hue unheM vicAra utpanna huA-dharA ke ve bhUbhAga kitane puNyazAlI haiM, jahAM para bhagavAna mahAvIra vicaraNa karate haiM! dhanya haiM ve loga jo bhagavAna ke darzana karate haiM aura unakI vANI ko sunakara apane kAnoM ko pavitra karate haiM! yadi bhagavAna yahAM padhAreM to maiM bhI unake darzana karake dhanya banUM aura unake caraNoM meM pravrajita banakara AtmakalyANa karUM! kahAvata hai ki bhakta kI pukAra bhagavAna avazya sunate haiN| dhanapati kumAra kI pukAra bhI bhagavAna ne sunI aura ve kanakapura nagara meM padArpita hue| isase dhanapati kumAra kI prasannatA kA pAra na rhaa| vaha bhagavAna ke zrI caraNoM meM phuNcaa| upadeza sunakara usakA vairAgya prakhara ho gyaa| parijanoM kI anumati lekara vaha pravrajita ho gyaa| usane kaI varSoM taka utkRSTa saMyama kA pAlana kiyA aura anta meM mokSa prApta kiyaa| -vipAkasUtra, dvi.zru., a.6 (ka) dhanapAla hastinApura kA eka saarthvaah| (dekhie-jayacaMda) ... jaina caritra koza ... -- 271 ....
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) dhanapAla dhArAnagarI kA eka brAhmaNa vidvAna, rAjamAnya kavi aura ananya zramaNopAsaka / (dekhie -zobhanAcArya) - mathurA ke zilAlekha (ga) dhanapAla (kavi ) vi. kI dasavIM zatI ke eka jyeSTha-zreSTha jaina kavi / dhanapAla ke pitA kA nAma mAesara aura mAtA kA nAma dhanazrI thaa| unakA janma dhakkar3a vaMza (pazcima bhArata kI eka vaizyajAti) meM huA thA / kavivara dhanapAla kI eka racanA upalabdha hai| racanA kA nAma hai - bhavisayattakahA / isa grantha meM jaina paurANika caritra 'bhaviSyadatta' ke caritra kA sAMgopAMga varNana huA hai / grantha meM kavi kI kAvya pratibhA ke darzana hote haiN| bhAva, bhASA, alaMkaraNa aura chandoM kA sundara samanvaya grantha ko mahAkAvya kI koTi pradAna karatA hai / - tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA (gha) dhanapAla rAjA kauzAmbI nagarI kA eka udAra hRdaya nresh| eka bAra usane vaizramaNabhadra nAmaka eka mAsopavAsI muni ko utkRSTa bhAvoM se AhAra kA dAna diyaa| devatAoM ne paMcadivyoM kI varSA kara rAjA ke dAna kI prazasti kii| supAtra dAna se mahArAja dhanapAla ne utkRSTa puNya kA arjana kiyaa| janmAntara meM ve vijayapura nareza vAsavadatta ke yahAM putra rUpa meM jnme| vahAM unakA nAma suvAsava rakhA gyaa| suvAsava ne bhagavAna mahAvIra ke caraNoM meM ArhatI pravrajyA dhAraNa kara parama pada kA adhikAra paayaa| (dekhie - suvAsava) - vipAkasUtra, dvi.zru., a. 4 (ka) dhanamitra svastika nagara ke dharmAtmA seTha dhanada kA ikalautA putra, jo pUrvajanma ke karmoM ke kAraNa bacapana se hI duHsaMgati kA zikAra bana gayA aura yauvanAvasthA taka pahuMcate-pahuMcate usake jIvana meM sAtoM kuvyasana praveza kara ge| pitA-mAtA, parijanoM aura purajanoM ne dhanamitra ko aneka-aneka bAra samajhAyA para vaha nahIM smjhaa| yoM to sAta kuvyasana usake abhinna zauka the, para corI karane meM use vizeSa AnaMda prApta hotA thaa| eka bAra vaha seMdha lagAte rAjapuruSoM dvArA giraphtAra kara liyA gyaa| use rAjA ke samakSa upasthita kiyA gayA / rAjA ne use pahacAna liyA ki vaha rAjamAnya zreSThI dhanada kA putra hai| rAjA ne dhanada ko bulAyA aura use upAlaMbha- mAtra dekara usake putra ko mukta kara diyaa| isase dhanada lajjA se bhara gayA aura usane apane putra se sambandha-viccheda kara use apane ghara se nikAla diyA / apayaza sahakara bhI dhanamitra kA hRdaya parivartita nahIM huaa| usane eka dhUrta yogI se eka aisA aMjana prApta kara liyA, jise AMkhoM meM AMjane para vyakti adRzya ho sakatA thA / adRzya-kAraka aMjana pAkara dhanamitra pUrNataH svacchanda aura unmAdI bana gyaa| usakI nitya kI coriyoM se nagara meM AtaMka chA gyaa| rAjA aura usakI senA pUrI zakti aura kuzalatA kA upayoga karake bhI dhanamitra ko pakar3a nahIM paaii| kyoMki dhanamitra adRzya hokara coriyAM karatA thA / Akhira rAjA ne ghoSaNA karAI ki jo koI vyakti adRzya cora ko pakar3egA, use rAjakIya- koSa se sau karor3a svarNamudrAeM puraskAra meM dI jaaeNgii| eka catura gaNikA ne cora ko pakar3ane kA bIr3A uThAyA / gaNikA ne cAturya dikhAte hue dhanamitra ko giraphtAra karavA diyaa| nyAyA* jaina caritra koza *** *** 272
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhikArI ne dhanamitra kI bhartsanA kI aura use zUlI kA daNDa diyaa| apamAnita, tAr3ita aura tarjita kara tathA gardabha para baiThAkara dhanamitra ko zUlI-sthala para le jAyA gyaa| udhara bItI rAtri meM hI nagara-nareza kA niHsaMtAna avasthA meM hI nidhana ho gayA thaa| purAtana paramparAnusAra hastI-azva Adi paMca divya nae rAjA ke cayana ke lie chor3e gae the| hastI dhanamitra ke samakSa pahuMca kara ThiThaka gyaa| usane dhanamitra ke kaNTha meM puSpamAlA DAla dii| dhanamitra ke lie zUlI siMhAsana bana gii| sabhI ne mAnA ki dhanamitra kI puNyoM meM dRr3hatA ke kAraNa usake lie zUlI siMhAsana bana gaI hai, isalie logoM ne use 'dRr3hapuNya' nAma pradAna kiyaa| siMhAsana para baiThane ke pazcAt dhanamitra ke jIvana meM AmUla-cUla parivartana A gyaa| usake kuvyasana samApta ho ge| kuvyasanoM kA sthAna sadguNoM ne le liyaa| vaha apane samaya kA eka nyAyapriya aura prajAvatsala rAjA mAnA gyaa| jaina zramaNoM ke nirantara samparka se vaha jinopAsaka bana gyaa| usakI sAmAyika kI zraddhA aisI utkRSTa banI ki devalokoM meM bhI usakI anuzaMsA hone lgii| eka bAra jaba rAjA dhanamitra- dRr3hapuNya sAmAyika kI ArAdhanA kara rahA thA to eka deva ne usakI kaThina aura kaThora parIkSA lii| deva ne rAjA ko sAmAyika chor3ane ke lie kahA / rAjA sAmAyika meM sudRr3ha rahA to deva ne devamAyA se use aneka zArIrika aura mAnasika kaSTa die| rAjA samatA bhAva meM sthira banA rhaa| deva ne sahasroM bhAra kI zilA uThAkara cetAvanI dI ki yadi vaha sAmAyika kA parityAga nahIM karegA to usa zilA ko vaha usake sara para paTaka kara usake sara ko cUra-cUra kara degaa| parantu dhanamitra ne deva kI cetAvanI para dhyAna nahIM diyaa| usakI samatA-sAdhanA prakhara-se prakhara hotI rhii| deva ne usake sara para zilA kA prahAra kara diyaa| rAjA kA sara cUra-cUra ho gyaa| isa para bhI rAjA ke mana meM deva ke prati aNumAtra bhI dveSa kA bhAva utpanna nahIM huA aura na hI apanI deha ke prati rAga kA kaNa mAtra jgaa| utkRSTa samatA bhAva meM satata vihAra se rAjA dhanamitra ko usI avasthA meM kevalajJAna prApta ho gyaa| deva daMga raha gyaa| usane apanI mAyA kA saMharaNa kara liyaa| rAjamahala kA sAdhanAkakSa kaivalya-kakSa bana gyaa| rAjA sAmAyika ke vastroM meM thA hii| devoM ne upasthita hokara kaivalya mahotsava mnaayaa| aneka varSoM taka kevalI-avasthA meM rahakara jagata ke lie kalyANa kA dvAra banakara dhanamitra muni mokss.pdhaare| - -jaina kathA ratna koSa, bhAga-4/ zrAvaka pratikramaNa sUtra-(ratnazekhara sUrikRta) (kha) dhanamitra vinayapura nagara kA shresstthiiputr| dhanamitra ke mAtA-pitA koTIzvara the, para unakI mRtyu ke sAtha hI vaha daridra bana gyaa| vinayapura nagara meM udara-poSaNa bhI durlabha ho gayA to dhanamitra ne usakA tyAga kara diyaa| vaha rAjapura nagara meM jAkara rahane lgaa| usane dhanArjana ke aneka upAya kie, para pratyeka upAya meM vaha asaphala hI rhaa| eka bAra eka jJAnI muni gajapura pdhaare| dhanamitra muni kA upadeza sunakara prabhAvita huaa| usane apanI sthiti muni ke samakSa spaSTa kI / muni ne usakA pUrvabhava use sunAyA, jise sunakara dhanamitra ke hRdaya meM dharmazraddhA kA jAgaraNa ho gyaa| usane muni se zrAvakadharma aMgIkAra kara liyaa| vaha zraddhAbhAva se zrAvakadharma kI ArAdhanA karane lgaa| usase usake azubha karma naSTa ho gae aura puNyakarma udaya meM aae| dhanamitra kA vyApAra tvarita gati se tarakkI karane lgaa| kucha hI samaya meM vaha gajapura nagara kA sarvAdhika samRddha zreSThI bana gyaa| vaha apane dhana kA upayoga dAna aura paropakAra meM karatA thaa| phalataH usakA yaza bhI saba ora vardhamAna bana gyaa| am jaina caritra koza ... - 273 ...
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlAntara meM eka bAra dhanamitra para corI kA Aropa lgaa| cUMki dhanamitra cora nahIM thA, phalataH vaha agni parIkSA dene ko tatpara ho gayA aura usameM vaha saphala bhI rhaa| para usa pUre ghaTanAkrama se dhanamitra kA hRdaya Ahata ho gyaa| usane saMsAra kA parityAga kara dIkSA dhAraNa kara lI aura utkRSTa tapa-saMyama kI ArAdhanA kara mokSa pada prApta kiyaa| -dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 39 (ga) dhanamitra zrAvastI nagarI kA rAjA / (dekhie-svayaMbhU vAsudeva) (gha) dhanamitra kollAka grAmavAsI bhAradvAja gotrIya eka brAhmaNa, jo bhagavAna mahAvIra ke caturtha gaNadhara vyakta svAmI ke janaka the| (dekhie-vyakta svAmI gaNadhara) (Ga) dhanamitra (dekhie-sudharmA svAmI) dhanamitra muni dhanamitra nAmaka eka sadgRhastha ne apane putra ke sAtha zrAmaNI dIkSA aMgIkAra kii| kisI samaya grISma Rtu meM pitA-putra muni vihAra kara rahe the| bhISma-grISma ke prakopa ke kAraNa putra muni ko atyadhika tRSA lgii| dhanadatta muni putramuni ke tRSA parISaha ko dekhakara cintita hue| mArga meM eka jalAzaya thaa| dhanadatta ne vicAra kiyA, unake samakSa unakA putra saMkocavaza jalAzaya se jala nahIM piiegaa| isa vicAra se ve zIghra kadamoM se Age bar3ha ge| putramuni pitA ke bhAvoM ko samajha gyaa| tRSAdhikatA ke kAraNa jala pIne ke lie vaha jalAzaya ke kinAre gyaa| usane idhara-udhara dRSTi daudd'aaii| isa bAta se vizvasta hokara ki use koI nahIM dekha rahA hai, usane jalAzaya se pAnI kI aMjulI bhrii| aMjulI ke jala meM sUrya kA bimba dekhakara use vicAra utpanna huA, mujhe anya koI nahIM dekha rahA hai, parantu aMnatajJAnI to mujhe dekha hI rahe haiM ! unakI dRSTi se maiM kaise baca pAUMgA ? usakA cintana AtmonmukhI bana gyaa| usane socA, apane jIvana kI rakSA ke lie maiM asaMkhya jalakAyika jIvoM kA pAna karane calA hU~, mujhe apane ahiMsA vrata kA bhI vicAra nahIM rhaa| dhikkAra hai mujhe ! aise apane ko dhikkArate hue usa yuvA muni ne yatnapUrvaka aMjulI ke pAnI ko jalAzaya meM hI ulIca diyaa| vaha uThane lagA to tRSAdhikya ke kAraNa use cakkara A gyaa| vaha gira par3A aura usakA zarIra pUrA ho gyaa| ___AyuSya pUrNa kara yuvA muni devaloka meM devarUpa meM jnmaa| avadhijJAna ke upayoga se usane apanA pUrvabhava jaanaa| vaha pRthvI para AyA aura apane mRtakalevara meM praviSTa hokara AcArya zrI ke pAsa phuNcaa| usake pitA muni dhanamitra bhI vahAM upasthita the| yuvA muni ne AcArya zrI ko athAnta vRtta kaha sunAyA aura sacitta jala ke sevana kI mana se AjJA dene ke lie pitA muni dhanamitra ko prAyazcitta dilavAkara zuddha bnaayaa| tadanantara vaha devaloka ko calA gyaa| dhanamitra muni bhI moha bhAva ko kSINakara aura vizuddha cAritra kA pAlana kara sadgati ke adhikArI bne| -utta. vRtti dhanazrI vasaMtapura nagara kI rahane vAlI eka saccaritrA nArI / vaha bAlavidhavA thI aura apane pitRgRha meM hI apane ... 274 .. ... jaina caritra koza ...
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAiyoM-dhanapati aura dhanAvaha ke sAtha rahatI thii| donoM bhAI aura bhAbhiyAM usakA vizeSa Adara-mAna karate eka bAra dhanazrI ne mAyA ke AcaraNa se bhAiyoM ke hRdaya meM svayaM ke prati vizvAsa ko bar3hAne kA upakrama kiyaa| usameM vaha saphala huii| bhAiyoM kA prema usa para pUrvApekSayA saghana ho gyaa| jIvana ke uttarArdha pakSa meM dhanazrI ne apane donoM bhAiyoM aura donoM bhAbhiyoM ke sAtha saMyama dhAraNa kiyaa| AyaSya parNa kara pAMcoM devaloka meM deva bne| deva bhava se cyava kara dhanazrI gajapura nivAsI zaMkha nAmaka zrAvaka kI putrI banI, jahAM usakA nAma sarvAMgasuMdarI rakhA gyaa| dhanapati aura dhanAvaha ke jIva sAketapura nagara ke seTha azokadatta ke putroM ke rUpa meM janme, jahAM unake nAma samudradatta aura varadatta rakhe ge| unakI patniyoM ke jIva kauzalapura nagara ke seTha kI putriyoM ke rUpa meM janme, jahAM unake nAma zrImatI aura kAMtimayI rakhe ge| sarvAMgasuMdarI yuvA huI to usakA vivAha samudradatta ke sAtha kiyA gyaa| para pUrvajanma ke mAyAcAra kA pratiphala sarvAMgasuMdarI ko isa rUpa meM milA ki samudradatta vivAha kI prathama rAtri meM hI usake caritra ke prati sazaMkita ho gayA aura usane usakA parityAga kara diyaa| kucha samaya bAda samudradatta aura varadatta ke vivAha zrImatI aura kAMtimatI se ho ge| sarvAMgasuMdarI nirdoSa hote hue bhI doSI ThaharAI gii| isase usakA hRdaya vairAgya se pUrNa ho gyaa| saMsAra kA parityAga kara vaha sAdhvI bana gaI aura niraticAra saMyama kI ArAdhanA meM tallIna ho gii| eka bAra vaha apanI guruNI ke sAtha vicaraNa karatI huI sAketa nagara meM phuNcii| saMyoga se bhikSA ke lie zrImatI ke ghara pahuMca gii| usa samaya zrImatI kakSa meM baiThI huI hAra piro rahI thii| sAdhvI jI ko dekhate hI vaha zraddhAvaza hAra ko vahIM chor3akara uTha khar3I huI aura bhikSA lene ke lie ghara ke bhItara calI gii| usI kSaNa eka Azcaryajanaka ghaTanA ghttii| dIvAra para sajAvaTa ke lie rakhA huA eka mora dIvAra se nIce utarA aura usa hAra ko nigala kara punaH yathAsthAna jA baitthaa| isa dRzya ko dekhakara sAdhvI sarvAMgasuMdarI hairAna ho gii| vaha AhAra lekara upAzraya meM A gii| usane apanI guruNI ko pUrI ghaTanA khii| guruNI ne sarvAMgasuMdarI sAdhvI ko batAyA ki usakA koI pUrvajanma kA pApakarma udita huA hai| ataH vaha samabhAvapUrvaka AhAra kA parityAga kara tapArAdhanA kre| sarvAMgasundarI tapa kI ArAdhanA meM tallIna bana gii| udhara hAra kho jAne kI bAta phaila gii| sabhI logoM ne sAdhvI ko hI saMdehapUrNa dRSTi se dekhaa| pUre nagara meM sAdhvI sarvAMgasuMdarI kA avarNavAda hone lgaa| parantu sAdhvI jI mauna aura samatA rasa meM DUba kara tapa meM tallIna thii| tapa ne sAdhvI ke pUrvabaddha karmoM ko jarAjIrNa banA diyaa| zrImatI aura usakA pati kakSa meM baiThe hAra ke kho jAne para cintana kara rahe the| tabhI dhAtu-nirmita mora ne vaha hAra ugala diyaa| pati-patnI cakita raha ge| ve sAdhvI jI para kie gae doSAropaNa para ghora pazcAttApa karane lge| donoM bhAI aura unakI donoM patniyAM sAdhvI jI se kSamA mAMgane ke lie upAzraya kI ora cala die| tabhI deva duMdubhiyAM baja utthiiN| unako jJAta huA ki sAdhvI sarvAMgasuMdarI ko kaivalya kI prApti ho gaI hai| unakA hRdaya vairAgya se bhIga gyaa| dIkSA dhAraNa kara ve cAroM bhI sAdhanA-patha para bar3ha cle| -jaina kathA ratna koSa, bhAga-6 dhanasaMcaya seTha kauzAmbI ke koTIzvara shresstthii| anAthI muni ke pitaa| (dekhie-anAthI muni) (ka) dhanasAgara ujjayinI nagarI ke rahane vAle eka koTIzvara zreSThI dhanapati ke cAra putroM meM sabase choTA putra, eka ... jaina caritra koza ... - 275 ..
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ apaThita aura mahatvAkAMkSI yuvk| seTha ke prathama tInoM beTe bhI bahuta par3he-likhe aura vicakSaNa nahIM the, parantu dhanasAra to pUrNarUpa se vidyAhIna thaa| usane na kabhI vidyAlaya kA dvAra dekhA thA aura na hI adhyApaka kA mukh| seTha apane vidyAhIna putroM ko dekhakara mana hI mana dukhI hotA rahatA thaa| eka dina usane yaha nirNaya kara liyA ki vaha apanI saMpatti ko apane putroM kI ruci ke anusAra vyavasAya meM vyaya karake gRha dAyitva se mukta ho jaae| usane bar3e putra kI icchAnusAra usakI dukAna karA dii| dUsare putra kI icchAnurUpa use kRSi yogya bhUmi pradAna kara dI / tRtIya putra ne videza meM rahakara naukarI karanI cAhI, to usake lie videza meM naukarI kI vyavasthA kara dii| sabase choTe putra dhanasAgara se pitA ne usakI icchA pUchI to dhanasAgara ne kahA, pitA jI ! maiM to yahI cAhatA hU~ ki ujjayinI ke rAjasiMhAsana para baiThUM ! yadi Apa ujjayinI ke rAjasiMhAsana kA prabandha mere lie kara sakeM to ApakI mahatI kRpA hogI / * dhanasAgara kI AkAza-kusuma ke samAna AkAMkSA ko sunakara pitA ko bahuta krodha aayaa| usane dhanasAgara 'ko apamAnita aura tiraskRta kara apane ghara se nikAla diyA / dhanasAgara mandabuddhi to thA hI, so pitA kI DAMTa para biphara par3A aura bolA, aba maiM ghara tabhI lauTUMgA, jaba ujjayinI kA rAjya prApta kara luuNgaa| ghara se nikalakara vaha dUra - dezoM meM bhaTakane lgaa| kisI ne use batAyA ki vidyAvAna ke lie vizva meM kucha bhI durlabha nahIM hai| isa soca ko palle bAMdhakara dhanasAgara kisI AcArya kI talAza meM juTa gayA, jo use vidyA dAna de ske| bhaTakate-bhaTakate vaha zrIpura nagara ke tapovana meM pahuMcA, jahAM usane eka AcArya ko vidyArthiyoM ko par3hAte dekhA / dhanasAgara ne AcArya se prArthanA kI ki ve use vidyAdAna deN| AcArya ne usake vinIta prastAva ko svIkAra kara liyA aura usakI pAtratA ko dekhakara use varNamAlA kA prathama akSara likhakara diyA aura kahA, yaha tumhArA pahalA sabaka hai| dhanasAgara pUre mAnasa se usa sabaka ko sIkhane meM juTa gyaa| aharniza usa sabaka ko raTatA, para jJAnAvaraNIya karma ke prabalatama udaya bhAva ke kAraNa vaha usa eka akSara ko bhI smaraNa nahIM kara paayaa| eka mAsa taka AcArya use prathama akSara sikhAte rahe para use vaha akSara sikhA nahIM pAe / ruSTa hokara AcArya ne use vajramUrkha kahakara gurukula se bahiSkRta kara diyaa| isase dhanasAgara bahuta dukhI huA / usane tapovana ke nikaTa hI sthita sarasvatI ke maMdira meM rahakara sarasvatI kI ArAdhanA prAraMbha kara dii| usakI ArAdhanA kI niSThA kI parAkASThA dekhakara sarasvatI ne usa para prasanna hokara use caturdaza vidyAoM kA pAragAmI vidvAna hone kA varadAna de diyA / dhanasAgara kI vinItatA aura bhakti para AcArya mugdha the isalie use vinayacanda nAma pradAna kiyA thA / vinayacanda caudaha kalAoM kA nidhAna bana cukA thaa| parantu gurukula meM isa bheda ko koI jAna nahIM pAyA thA / gurukula ke chAtra aura chAtrAeM vinayacanda ko vajramUrkha kahakara hI usakA upahAsa karate the / usI gurukula meM rAjakumArI suhAgasuMdarI aura maMtrIputra lacchInivAsa bhI adhyayana karate the / rAjakumA maMtrIputra se vivAha karanA cAhatI thI, para rAjabhaya se maMtrIputra ko rAjakumArI kA vaivAhika prastAva svIkAra nahIM thaa| Akhira eka dina rAjakumArI ne maMtrIputra ko isake lie vivaza kara diyA aura apanI gupta yojanA samajhAte hue usase kahA, kala amAvasyA kI rAta hai, tuma rAtri meM phalAM maMdira meM pahuMca jaanaa| maiM prabhUta dhana aura azva lekara vahAM AUMgI aura prabhAta hone se pUrva hI hama zrIpura rAjya se pAra ho jaaeNge| rAjakumArI ke atizaya dabAva se maMtrIputra ne maMdira meM milane kA vacana de diyA / saMdhyA ghirane lgii| maMtrIputra ne rAjakumArI ko vacana to de diyA para vaha vaisA karane kA sAhasa na juTA skaa| usane vinayacaMda ko saba bAta batAI aura kahA ki yadi vaha maMdira meM jAegA to use rAjakumArI se vivAha karane kA saubhAgya prApta hogA / vinayacaMda maMtrI kA prastAva saharSa svIkAra kara liyaa| rAtri meM vaha maMdira meM pahuMca gyaa| amAvasyA ke ghora aMdhere * jaina caritra koza *** *** 276
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM rAjakumArI use pahacAna na sakI aura donoM ne deva-pratimA ke samakSa zapathapUrvaka vivAha kara liyaa| usake bAda ve alaga-alaga azvoM para ArUr3ha hokara tIvra gati se zrIpura kI sImA se dUra nikala ge| prabhAta kA ujAlA khilane lagA to rAjakumArI suhAgasuMdarI maMtrIputra ke sthAna para vinayacaMdra ko dekhakara sahama gii| vaha vinayasuMdara kI vajramUrkhatA kA sarvAdhika upahAsa kiyA karatI thI aura mana hI mana usase ghRNA kiyA karatI thii| parantu bhAgya ne use aisA chalA ki vaha na Age bar3ha sakatI thI aura na pIche lauTa sakatI thii| Akhira ve Ahar3apura nAmaka nagara meM phuNce| vahAM eka saptamaMjilA bhavana kharIdA gyaa| rAjakumArI sabase UparI maMjila meM tathA vinayacaMdra sabase nIce kI maMjila meM rahane lgaa| rAjakumArI aba bhI vinayacaMdra ko vajramUrkha mAnatI thI aura usakA mukha taka nahIM dekhanA cAhatI thii| ___ Ahar3a nagara meM vinayacaMdra ne paryApta suyaza arjita kiyaa| eka bAra rAjA eka mahala kA nirmANa karavA rahA thaa| nIMva se eka tAmrapatra niklaa| parantu usa para aMkita zabda kisI prAcIna bhASA ke the aura pUre rAjya meM koI bhI vidvAna usa bhASA ko par3ha nahIM skaa| Akhira vinayacaMdra ne usa tAmrapatra ko par3hA aura batAyA ki tAmrapatra ke lekha ke anusAra nIMva se sAta hAtha kI dUrI para solaha karor3a mohareM dabI huI haiN| nirdezita sthAna kI khudAI kI gaI to solaha karor3a svarNamudrAeM vahAM se prApta huiiN| isa bAta se rAjA itanA harSita huA ki usane vinayacaMdra ko eka navIna nAma pradAna kiyaa-vidyaavilaas| sAtha hI usane use maMtrI-pada bhI pradAna kiyaa| zanaiH-zanaiH vidyAvilAsa ne apanI vidyA dvArA rAjya kI samRddhi ke lie aneka kArya kie| rAjA ne apanI putrI surasuMdarI kA vivAha vidyAvilAsa se kara diyA aura rAjasiMhAsana bhI use pradAna kara svayaM pravrajita ho gyaa| zanaiH-zanaiH suhAgasuMdarI bhI vidyAvilAsa kI vidvattA se paricita ho gaI aura use apanI pUrvadhAraNA aura pUrva vyavahAra para bahuta pazcAttApa huaa| eka anya kumArI se bhI vidyAvilAsa kA pANigrahaNa huaa| bAda meM vidyAvilAsa vizvasta anucaroM ko Ahar3apura ke rAjya kA dAyitva dekara apanI tIna patniyoM ke sAtha zrIpura aayaa| zrIpura nareza apanI putrI aura jAmAtA rAjA se milakara gadgada ho gyaa| usake bhI koI putra na thaa| phalataH usane zrIpura kA rAjapATa vidyAvilAsa ko pradAna kara diyA aura svayaM muni banakara sAdhanA karane lgaa| zrIpura ke rAjya ko bhI suyogya maMtriyoM ke vyavasthApana meM rakha kara vidyAvilAsa caturaMgiNI senA sajA kara ujjayinI phuNcaa| apanI sImA para vizAla caturaMgiNI senA ko dekhakara ujjayinI nareza kA mana vairAgya se pUrNa bana gyaa| taztarI meM rAjamukuTa rakhakara vaha vidyAvilAsa ke pAsa pahuMcA aura apanA sAmrAjya use sauMpakara pravrajita ho gyaa| ujjayinI ke siMhAsana para baiThakara vidyAvilAsa (dhanasAgara) kA bahuta purAnA svapna sAkAra huaa| usane kucha hI dinoM meM prazAsana taMtra ko custa-durusta aura pAradarzI banAkara rAmarAjya kI sthApanA kara dii| phira eka dina vidyAvilAsa ne apane mAtA-pitA aura bhAiyoM ko rAjadarabAra meM bulAkara saMkSipta kautUhala sRjita kara apanA paricaya diyaa| putra dhanasAgara ko tIna-tIna sAmrAjyoM kA svAmI dekhakara mAtA-pitA niHzabda AnaMda meM nimagna ho ge| agrajoM ne anuja ko gale se lagA liyaa| . sudIrgha kAla taka vidyAvilAsa ne suzAsana kiyaa| usake rAjya meM nirgrantha muniyoM kA niraMtara vicaraNa hotA thaa| usane bhI nirgrantha pravacana para zraddhA kI aura zrAvaka vrata aMgIkAra kie| aMtima samaya meM samAdhimaraNa prApta kara vaha bArahaveM devaloka kA adhikArI bnaa| -malayahaMsa (devadattagaNi) (kha) dhanasAgara kauzAmbI pura nagara kA eka dhUrta vyaapaarii| (dekhie-sahasramalla) ... jaina caritra koza ... - 277 ...
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ga) dhanasAgara (dekhie-bhaviSyadatta) (ka) dhanasAra ___ mathurA nagarI kA rahane vAlA eka dhanavAna shresstthii| usake koSa meM bAsaTha karor3a svarNa mudrAeM thiiN| para vaha jitanA dhanI thA, utanA hI kRpaNa bhI thaa| loga use kRpaNa seTha ke nAma se pukArate the| lakSmI kA vaha aisA andha-cAkara thA ki usakA vaha na svayaM upabhoga karatA thA aura na hI dAna-puNya meM usakA upayoga kara pAtA thaa| ___ eka bAra sahasA dhanasAra kA bhAgya palaTA aura vaha AkAza se rasAtala meM jA phuNcaa| usake jahAja samudra meM DUba gae, usake sArtha ko luTeroM ne lUTa liyA, godAma agni kI bheMTa car3ha gae aura koSa meM rakhA dhana koyaloM meM badala gyaa| dhanasAra ko udarapoSaNa bhI duSkara ho gyaa| Akhira mitroM aura pArivArikoM se karja lekara usane vyApAra ke lie samudra yAtrA kii| para bhAgya sAtha na ho to manuSya ke sabhI prayatna niSphala ho jAte haiN| samudra meM jahAja TUTa gayA aura dhanasAra kA sArA mAla samudra ke garbha meM samA gyaa| dhanasAra eka lakar3I ke takhte ke sahAre kinAre A lgaa| apane bhAgya para AMsU bahAtA huA digbhrAnta hokara yatra-tatra bhaTakane lgaa| ___eka dina sAgara taTa se kucha dUrI para sthita eka udyAna meM dhanasAra phuNcaa| vahAM eka kevalI muni kA samavasaraNa lagA thaa| dhanasAra ne muni kI pradakSiNA kI aura pravacana sunaa| usakA hRdaya kucha zAnta huaa| pravacanoparAnta usane muni se apane jIvana ke utAra-car3hAva ke bAre meM puuchaa| muni ne use svakRta-karma kA pariNAma btaayaa| dhanasAra kI prArthanA para muni ne usakA pUrvabhava sunAyA, jo isa prakAra thA dhAtakIkhaNDa dvIpa kI ambikA nAmaka nagarI meM do bhAI rahate the| bar3A bhAI dAnapuNya meM apane dhana kA upayoga karatA aura sadAcArapUrvaka jIvana jItA thaa| usakA yaza pUre nagara meM phailA thaa| choTe bhAI kA svabhAva bar3e bhAI ke svabhAva se sarvathA viparIta thaa| vaha IrSyAlu aura kRpaNa thaa| apane bar3e bhAI ke yaza ko vaha sahana nahIM kara sakA aura usane rAjA ke kAna bhara die| rAjA ne bhI binA kucha soce bar3e bhAI ke sAre dhana kA apaharaNa kara liyaa| choTe bhAI ke isa kRtya para roSa kie binA hI bar3e bhAI ne munidIkSA dhAraNa kara lI aura vizuddha saMyama kI ArAdhanA kara vaha prathama devaloka meM deva bnaa| bAda meM choTe bhAI ko nAgarikoM kA kopabhAjana bananA pdd'aa| vaha bhI tApasa dharma meM dIkSita ho gayA aura ajJAna tapa kara asura kumAra deva bnaa| asura kumAra deva cyavakara mathurA meM tumhAre rUpa meM utpanna huaa| kevalI muni ne kahA, dhanasAra! tumhArI kRpaNatA aura IrSyA kA phala tumheM isa janma meM prApta huA hai| tumane bhAI kA dhana haraNa karAyA, usI ke phalasvarUpa tumhArA dhana naSTa huA hai| dhanasAra ne pUchA, bhagavan ! mere agraja ke viSaya meM bhI Age batAne kI kRpA kreN| muni ne pharamAyA, tumhArA agraja prathama devaloka se cyavakara tAmralipti nagarI ke eka zreSThI kula meM putra rUpa meM utpanna huaa| kucha kAla taka sukha-sampatti kA upabhoga kara vaha zreSThIputra sAMsArika moha se uparata huA aura pravrajita ho gyaa| utkRSTa cAritra kI ArAdhanA se usane kevalajJAna prApta kiyaa| he dhanasAra! maiM hI pUrvabhava kA tumhArA agraja huuN| ____dhanasAra muni ke vacana sunakara aura karmagati kI vicitratA sunakara cakita raha gyaa| usake bhAva vizuddhatara bana ge| usane muni se zrAvakadharma aMgIkAra kiyA aura prANapaNa se usakA pAlana bhI kiyaa| ...278 .. .. jaina caritra koza...
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlAntara meM dhanasAra apane dharma para itanA sudRr3ha huA ki devatA bhI use vicalita nahIM kara paae| use usakI khoI huI samRddhi bhI prApta ho gaI / vizuddha zrAvakadharma kA ArAdhana kara vaha devaloka meM gayA aura anukrama se siddhi prApta karegA / (kha) dhanasAra pratiSThAnapura nagaravAsI eka seTha / (dekhie - dhanya jI) (ka) dhanaseTha 1 kaMcanapura nagara kA eka samRddha zreSThI, jisake pAsa ninyAnave lAkha svarNamudrAoM kI sampatti thI / jIvana ke pUrvArddha pakSa meM dhanaseTha isI prayAsa meM lagA rahA ki usake pAsa sau lAkha svarNamudrAeM ho jAeM, aura vaha koTIzvara seTha bana jaae| usake lie usane aneka upakrama kie| vyApAra ko phailAyA, videza yAtrAeM kIM, tAMtrikoM -mAMtrikoM kI zaraNa lI, dhUrtakalAoM kA Azraya liyA, jo bhI vaha kara sakatA thA, usane kiyA, para vaha koTIzvara nahIM bana sakA / koTIzvara banane kI dhuna usake mastiSka para isa kadara hAvI thI ki vaha eka bAra eka dhUrta tAMtrika ke jAla meM phaMsa gyaa| tAMtrika dhana seTha ko agamya parvata guphA meM le gyaa| vahAM siddharasa kA kUpa thaa| yogI ne dhana seTha ko rassI ke sahAre kUpa meM utAra diyaa| seTha rasa kI kuppI bhara laayaa| tAMtrika ne rasa kuppI to le lI para seTha ko usI kUpa meM dhakela diyaa| dhana seTha mRtyu ke kagAra para pahuMca gyaa| puNya yoga se vaha kUpa se nikalA aura parvata guphA se bAhara aayaa| vahAM coroM ne use bandI banA liyaa| bAda meM use rakta vyApAriyoM ke hAthoM beca diyaa| rakta vyApArI chaha mAsa taka dhana seTha ko acche-acche padArtha khilAte aura jaba vaha baliSTha aura sthUlakAya bana jAtA to usakI nasa kATakara usakA rakta nicor3a lete| kaI varSoM taka dhana seTha isa dAruNa vedanA ko bhogatA rhaa| eka bAra jyAdA rakta nikAla lie jAne ke kAraNa dhana seTha aceta ho gyaa| rakta-vyApAriyoM ne usako khule AsamAna ke nIce dhUpa meM DAla diyaa| eka bhAraNDa pakSI dhanaseTha ko apane paMjoM meM dabA kara ur3a claa| eka anya bhAraNDa pakSI mAMsa ke lobha meM usa bhAraNDa se bhir3a gyaa| donoM pakSI lar3a rahe the| paMjoM kI pakar3a DhIlI ho jAne se dhana seTha nIce gira pdd'aa| vaha ghAsa ke pUloM para girA, jisase usake prANa baca ge| vahAM se kisI taraha vaha apane ghara pahuMca gyaa| apanI sthiti para use ghora AtmaglAni ho rahI thI / unhIM dinoM meM use eka muni ke darzana hue| muni kA upadeza sunakara dhanaseTha ke vicAroM meM parivartana A gyaa| usane koTIzvara banane kI lAlasA kA parityAga kara diyA / usane zrAvaka ke bAraha vrata aMgIkAra kie aura vizeSa rUpa se icchA parimANa vrata dhAraNa kiyA / zrAvaka dharma aMgIkAra kara lene ke pazcAt dhanaseTha ke jIvana meM pUrI taraha rUpAntaraNa ho gyaa| koTIzvara banane ke lie usake hRdaya meM jitanI umaMga thI, utanI hI umaMga vrata pAlana meM ho gii| dharma ke phalasvarUpa usake dhana meM AzAtIta vRddhi hone lagI / parantu maryAdA se atirikta dhana ko vaha jarUratamaMdoM meM bAMTa detA / usane kaI dAna-zAlAeM khulavAIM, upAzraya banavAe aura paMthAgAroM kA nirmANa kraayaa| usakI dRDhadharmitA se cAroM dizAoM meM usakA suyaza vardhamAna ho gayA / eka bAra deza meM dvAdazavarSIya duSkAla pdd'aa| loga anna ke kaNa-kaNa ke lie tarasa ge| usa samaya zAsana rakSaka devoM ne dhanaseTha ke koThAroM ko akSaya dhana-dhAnya se bhara diyaa| dhanaseTha ne kalpavRkSa banakara prajA kA pAlana kiyaa| rAjA ne dhana seTha ko koSAdhyakSa banAnA caahaa| para dhanaseTha ne rAjA ke prastAva ko asvIkAra kara diyaa| isa para rAjA nArAja ho gyaa| usane seTha ko daNDa kA bhaya dikhAyA / dhanaseTha niyama bhaMga ke *** jaina caritra koza *** 279
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ sthAna para mRtyu kA varaNa zreyaskara mAnatA thA / dhanaseTha ne cintana kiyA, zramaNa jana dhanya haiM, jo samasta sAMsArika baMdhanoM, AdezoM aura nirdezoM se mukta haiN| usake isa cintana se AkarSita hokara zAsana sahAyaka devoM ne upasthita hokara use muniveza pradAna kiyA / dhanaseTha ne munivrata aMgIkAra kara lie| isa camatkAra se rAjA aura prajA camatkRta ho ge| rAjA ne dhana muni ke caraNoM para leTa kara apane kaTu vacanoM ke lie kSamA maaNgii| dhana muni samatA kI sAdhanA meM tallIna ho ge| utkRSTa tapa kI ArAdhanA aura niraticAra saMyama kI paripAlanA se kevalajJAna prApta kara dhana muni siddha-buddha aura mukta ho ge| - jaina kathA ratna koSa, bhAga 6 / zrAvaka pratikramaNa sUtra ( ratnazekhara sUrikRta ) (kha) dhanaseTha ujjayinI ke koTIzvara zreSThI / unake putra kA nAma ayavaMtI sukumAla thA / (dekhie - ayavaMtI sukumAla) (ga) dhanaseTha avantI nagarI kA eka dhanI seTha / (dekhie atUMkArI bhaTTA) (ka) dhanAvaha kauzAmbI kA eka dharmaniSTha jaina zrAvaka / usane rAjakumArI candanabAlA ko gaNikAoM ke caMgula se paccIsa lAkha svarNamudrAeM vyaya kara mukta karAyA thaa| (dekhie - candanabAlA (kha) dhanAvaha (dekhie - vijaya-vijayA) dhanezvara sUri (AcArya) rAjagaccha ke eka vidvAna AcArya / AcArya dhanezvara sUri munidharma meM pravrajita hone se pUrva tribhuvanagiri nAmaka rAjya ke rAjA the| gRhavAsa meM unakA nAma kardamarAja thaa| eka bAra kardama rAjA ke zarIra para viSaile phaphole nikala aae| phapholoM se tIvra jalana utpanna hotI thI / kardamarAja ko pala bhara ke lie bhI zAnti prApta nahIM hotI thI / aneka upacAra karAe gae, para sabhI niSphala siddha hue / nagarI meM rAjagaccha ke AcArya tarka paMcAnana abhayadeva sUri kA padArpaNa huaa| rAjA muni darzana ke lie upasthita huaa| AcArya zrI kI sannidhi meM baiThane para use kucha-kucha zAnti kA anubhava huaa| usane vicAra kiyA, muni ke nikaTa Ane mAtra se use daihika aura mAnasika zAnti kA anubhava huA hai, yadi vaha sthAyI rUpa se AcArya zrI ke nikaTa rahe to nizcita hI use mahAlAbha hogaa| rAjA ne prAsuka jala se AcArya zrI ke caraNa dhokara caraNodaka grahaNa kara usakA pAna kiyA aura zeSa caraNodaka ko apane zarIra para chidd'kaa| vaisA karane se kSaNa bhara meM hI usakI vyAdhi zAnta ho gii| rAjA atizaya prabhAvita huA aura rAjapATa kA parityAga kara AcArya abhayadeva ke pAsa dIkSita ho gyaa| AcArya abhayadeva ne rAjarSi kardamarAja ko navIna nAma 'dhanezvara' pradAna kiyaa| kAlakrama se dhanezvara muni kI AcArya pada para niyukti huii| rAjarSi dhanezvara sUri apane yuga ke mahAprabhAvI AcArya hue| kaI rAjA unake bhakta bane / cittaur3a ke aThAraha hajAra brAhmaNoM ne AcArya dhanezvara ke pravacana se pratibodhita hokara jainadharma aMgIkAra kiyA thA / jaina caritra koza *** *** 280
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya dhanezvara sUri ke aneka ziSya the| unhoMne apane 18 vidvAna ziSyoM kI AcArya pATa para niyukti kI, jinase 18 zAkhAeM pracalita huiiN| rAjagaccha meM AcArya dhanezvara sUri kI paTTaparamparA meM AcArya ajita siMha sUri, aura unake pazcAt AcArya varddhamAna sUri jaise prakhyAta vidvAna jaina AcArya hue| dhannAzAha raNakapura ke AdinAtha bhagavAna ke advitIya kalAtmaka maMdira kA nirmANa zreSThivarya dhannAzAha ne karAyA thA / dhannAzAha citaur3a ke mahArANA kumbhA ke priyapAtra the / mahArANA kumbhA ne bhI isa mandira nirmANa meM rAjakoSa se 12 lAkha svarNamudrAeM dAnasvarUpa dI thiiN| 1444 staMbhoM para nirmita isa atibhavya jinAlaya ke nirmANa meM 90 lAkha svarNamudrAoM kA vyaya huA, jisakA vahana dhannAzAha ne kiyA / dhannAzAha ke jIvanakAla meM maMdira kA nirmANa kArya pUrNa nahIM ho paayaa| unake putra ratnAzAha ne ise pUrA kiyaa| yaha 65 varSa meM banakara pUrNa huA / dhannAzAha paramajinabhakta zrAvaka the| jaina dharma aura jinabhakti kI surabhi se unakA jIvana surabhita thA / (ka) dhannA sArthavAha jambUdvIpa ke apara mahAvideha ke nagara kSitipratiSTha kA rahane vAlA eka sarala pariNAmI aura dhanADhya saarthvaah| eka bAra usane hajAroM logoM ke sArtha ke sAtha vasantapura nagara meM vyApAra karane ke lie prasthAna kiyaa| vasantapura kA mArga lambA aura vikaTa thA / dhannA kI anumati prApta kara jainAcArya dharmaghoSa ne bhI apanI ziSyamaNDalI sahita sArtha ke sAtha-sAtha vasantapura ke lie vihAra kiyaa| mArga meM dhannA sArthavAha zuddha va prAsuka AhAra- pAnI munimaNDala ko baharAtA aura mana meM prasannatA kA anubhava karatA / isa prakAra usakI manobhUmi urvara bana gaI / mArga lambA thaa| madhyamArga meM hI varSARtu prAraMbha ho gii| varSARtu meM yAtrA ko jArI rakhanA saMbhava nahIM thaa| dhannA ne ucita sthAna dekhakara varSA ke cAra mAsa vahIM bitAne ke lie sArtha meM ghoSaNA karA dii| nikaTa hI eka parvata guphA meM munimaNDala bhI Thahara gayA / varSA kA vega pratidina bar3hatA gayA / varSA kA yaha krama kAphI lambA claa| sArtha ke pAsa jo khAdya sAmagrI thI, vaha bhI alpa mAtrA meM zeSa raha gii| loga phala-phUla khAkara udara-poSaNa karane lage / eka dina Atmacintana meM rata dhannA ko munimaNDala kA dhyAna aayaa| vaha ekAeka sahama gayA ki usane muniyoM ke AhAra -pAnI kA dhyAna hI nahIM rkhaa| vaha muniyoM ke nivAsa kA patA lagAkara parvataguphA meM pahuMcA aura hArdika kheda pragaTa karate hue apanI bhUla ke lie usane muniyoM se kSamA maaNgii| AcArya dharmaghoSa dhannA ko Azvasta kiyA aura pharamAyA, muni AhAra prApti para anAsakta citta se use grahaNa karatA hai aura na milane para tapasyA kA suavasara jAnakara Anandita banatA hai| vaha pratyeka sthiti meM Anandita rahatA - hai / dhannA ne AcArya zrI se AhAra ke lie prArthanA kii| AcArya zrI dhannA ke kuTIra para pdhaare| saMyoga se usa samaya ghI ke atirikta anya koI padArtha kalpanIya nahIM thA / bhAvoM se bhare hRdaya se dhannA ne AcArya zrI ko ghI kA dAna diyaa| usa samaya dhannA ke bhAva itane utkRSTa the ki usakI AtmA meM samyaktva kA prathama *** jaina caritra koza - 281 diamondsdiamondsdiamonds
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAza utara aayaa| samyaktva kA yahI prakAza unake bhAvI jIvana kA AdhAra bnaa| arthAt yahI dhannA samyaktva ke usa prakAza ke bala para hI kaI janmoM ke bAda RSabhadeva ke rUpa meM bhArata bhU para jnme| RSabhadeva jo vartamAna avasarpiNI ke prathama tIrthaMkara the, aura jo vartamAna mAnavIya sabhyatA ke Adi puruSaratna mAne jAte __ astu ! dhannA kI dharmazraddhA bar3hatI gii| vaha jaina muniyoM kA ananya upAsaka bana gyaa| samyaktva-snAta jIvana jI kara aura AyuSya pUrNa kara dhannA uttara-kuru bhoga bhUmi meM manuSya banA aura vahAM se AyuSya pUrNa kara saudharma devaloka kA adhikArI bnaa| -triSaSTi zalAkA puruSa carita/usaha cariyaM (jambUdvIpa prajJapti) (kha) dhannA sArthavAha ___isa nAma ke aneka caritra jaina sAhitya meM varNita haiN| vivecita dhannA rAjagRha ke nivAsI the| unake cAra putra aura cAra hI putravadhueM thiiN| vaha eka kuzala aura buddhimAna gRhastha thaa| isa vicAra se ki usakA parivAra bhaviSya meM bhI nita-nUtana unnati aura pragati karatA rahe, usane gRhadAyitva sauMpane se pUrva apanI putra-vadhuoM kI parIkSA lii| ujjhitA, bhogavatI, rakSitA aura rohiNI nAma vAlI apanI cAroM putravadhuoM ko pAMca-pAMca akSata dhAna dekara usane kahA ki jaba use jarUrata hogI, vaha inheM mAMga legaa| prathama putravadhU ne zvasura ko saThiyA gae samajhakara una dhAnoM ko pheMka diyaa| dUsarI ne zvasura kA prasAda samajhakara unakA bhoga lagA liyaa| tIsarI ne saMbhAla kara rakha lie aura antima-rohiNI ne vizvasta sevakoM dvArA una pAMca dhAnoM kI khetI kraaii| __karIba pAMca varSoM ke pazcAt dhannA ne jaba cAroM putravadhuoM ko bulAkara die hue dhAna mAMge to prathama aura dvitIya putravadhU ke uttara se vaha udAsa ho gyaa| tRtIya se pAMca dhAna punaH prApta kara vaha santuSTa huaa| caturtha se dhAna mAMge to, rohiNI ne sevakoM ko Adeza dekara kaI gAr3I dhAna maMgAe aura kahA ki ye saba dhAna una pAMca dhAnoM se utpanna hue haiN| isase dhannA gadgada ho gayA aura usane gRhakAryoM ke dAyitva kA vibhAjana karate hue ujjhitA ko ghara kI saphAI kA dAyitva diyA, bhogavatI ko rasoI kA, rakSitA ko dhana-dhAnya ke koThAroM kI rakSA kA tathA rohiNI ko gRhasvAminI kA dAyitva pradAna kiyaa| isase dhannA kI dUradarzitA aura vyAvahArika samajha kI cahuM ora prazastiyAM kahI giiN| -jJAtAdharmakathAMga sUtra dhannA seTha rAjagRha kA eka zrImanta shresstthii|(dekhie-cilaatiiputr) dhanya aNagAra anuttaropapAtika sUtra meM dhannA aNagAra kA vistRta caritra upalabdha hotA hai| sUtra ke anusAra dhanya kAkaMdI nagarI kI rahane vAlI bhadrA seThAnI kA putra thaa| yauvanavaya meM battIsa rUpavAna kanyAoM ke sAtha usakA vivAha kiyA gyaa| apAra sampatti aura durlabha bhogoM ko bhogatA huA kumAra jIvana yApana kara rahA thaa| unhIM dinoM puNya yoga se bhagavAna mahAvIra kAkaMdI nagarI meM pdhaare| bhagavAna ke upadeza se pratibuddha banakara kumAra dIkSA lene ko prastuta huaa| mAtA aura paliyoM kI anumati lekara vaha pravrajita bana gyaa| dIkSA letehI dhanya aNagAra ne AjIvana bele-bele tapa karane kA saMkalpa liyaa| sAtha hI nizcaya kiyA ki bele ke pAraNe para Ayambila kiyA jaaegaa| ve dina meM eka bAra eka dhAna aura pAnI lete| vaha dhAna bhI aisA ki jise bhUkha se behAla bhikhArI bhI na khAe, aisA arasa aura virs| aisI kliSTa tapasyA se muni ke zarIra kA ... 282 .. jaina caritra koza ...
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ rakta aura mAMsa sUkha gyaa| ve haDDiyoM kA DhAMcA mAtra zeSa raha ge| bolanA to dUra, bolane ke vicAra mAtra se unheM kaSTa hotA thaa| usI avadhi meM bhagavAna mahAvIra rAjagRha padhAre to mahArAja zreNika prabhu ke darzanArtha aayaa| vArtA ke saMdarbha meM usane bhagavAna se unake saMgha meM sarvazreSTha karaNI karane vAle muni kA nAma jAnane kI jijJAsA rkhii| bhagavAna ne dhanya aNagAra ko sarvotkRSTa karaNI karane vAlA muni batAyA aura unake utkRSTa tapa kI bhUri-bhUri prazaMsA kii| bhagavAna kI bAta sunakara zreNika dhanya aNagAra ke pAsa phuNcaa| usane muni ko bhagavAna dvArA kI gaI unakI prazaMsA ke bAre meM batAyA aura zraddhAvanata ho punaH punaH unheM vandana karane lgaa| deha ko bhArasvarUpa jAnakara dhannA aNagAra prabhu kI AjJA lekara vipulagiri parvata para gae aura saMlekhanA ke sAtha zarIra tyAga kara sarvArthasiddha vimAna ke adhikArI bne| vahAM se mahAvideha kSetra meM janma lekara mokSa jaaeNge| mAtra nau mAsa kI sAdhanA se dhannA aNagAra siddhi ke dvAra para pahuMca ge| -anuttaropapAtika sUtra dhanya jI eka paramapuNyazAlI purussrtn| vaha mahAna buddhimAna, ati sajjana aura svAbhimAna kA dhanI yuvaka thaa| usake janma lete hI usakI puNya prakRti khila uThI thii| pratiSThAnapura nivAsI dhanasAra seTha usakA pitA thaa| dhanadatta, dhanadeva aura dhanacanda usake tIna bar3e bhAI the, jo IrSyAlu, jhagar3Alu aura apuNyAtmA the| ina tInoM ke kramazaH janma lene se seTha dhanasAra kA dhana, aizvarya aura sammAna kho gayA thaa| para dhanya jI ke janma lete hI jaba nAla dabAne ke lie jamIna khodI gaI to vahAM se moharoM se bhare hue ghar3e nikale, jo dhanya jI ke puNya ke pratIka the| pitA kI samRddhi zIghra hI lauTa aaii| sammAna bhI bddh'aa| aise meM seTha kA anurAga dhanya jI ke prati bar3hanA svAbhAvika thaa| isase zeSa tInoM bhAI dhanya jI se IrSyA karane lage aura antataH unakI IrSyA itanI prabala bana gaI ki ve dhanya ko mArane kI yojanAeM banAne lge| __ sahodaroM ke sukha ke lie eka rAtri meM dhanya ghara chor3akara nikala gae aura ujjayinI nagarI pahuMcakara vahAM apane buddhibala se mahArAja caNDapradyota ke maMtrI bana ge| dhanya ke cale jAne se dhanasAra punaH kaMgAla ho gyaa| apane putroM aura putravadhuoM ke sAtha bhaTakatA huA saMyoga se ujjayinI nagarI meM hI pahuMca gyaa| vahAM inakI dhanya jI se bheMTa ho gii| dhanya jI ne inako pUre sammAna aura sneha se apane sAtha rakha liyaa| para IrSyAlu bhAiyoM kI IrSyA yahAM bhI samApta na huI / ve dhanya jI se hissA mAMgane lge| dhanya jI punaH eka rAtri meM ghara se nikala ge| mArga meM unake zIla se camatkRta gaMgAdevI ne unheM cintAmaNi ratna pradAna kiyaa| use lekara ve rAjagRha phuNce| seTha kusumapAla ke sUkhe bagIce meM unhoMne vizrAma kiyaa| unake puNya prabhAva se bagIcA harA-bharA ho gyaa| prasanna hokara seTha ne apanI putrI kusumazrI kA vivAha dhanya jI se kara diyaa| unhIM dinoM rAjA zreNika kA siMcAnaka hAthI unmatta ho gayA aura bAjAroM me utpAta macAne lgaa| dhanya jI ne siMcAnaka hAthI ko vaza meM kara liyA / rAjA ne khuza hokara dhanya jI kA pANigrahaNa apanI putrI somazrI se kara diyaa| kucha hI dina bAda dhanya jI ne eka kAne Thaga se gobhadra seTha kI pratiSThA aura dhana kI rakSA kI to seTha ne gadgada hokara unase apanI ikalautI putrI subhadrA kA vivAha kara diyaa| tIna patniyoM ke sAtha dhanyajI sukha se samaya bitA rahe the| udhara rAjA caNDapradyota ne dhanasAra aura usake putroM ko isalie apane nagara se nikAla diyA ki unake kAraNa use eka buddhimAna maMtrI khonA pdd'aa| .. jaina caritra koza .. -- 283 ...
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha parivAra bhaTakatA huA saMyogavaza rAjagRha phuNcaa| isa bAra bhI dhanya ne inheM pUre pyAra se rakha liyaa| para duSTa apanI duSTatA bhalA kahAM chor3ane vAle the! dhanya ko rAjagRha nagarI bhI chor3anI pdd'ii| ve kauzAmbI nagarI pahuMce aura vahAM ratnoM kI saphala parIkSA kara unhoMne zatAnIka rAjA kA mana moha liyaa| rAjA ne dhanya jI ko apanI putrI saubhAgyamaMjarI to dI hI, sAtha hI pAMca sau grAmoM kI jAgIra bhI dI / vahAM para dhanapura nagara basAkara dhanyajI rahane lge| unakA parivAra yahAM para bhI dIna-daridrAvasthA meM A phuNcaa| dhanya jI ne sArI saMpatti aura jAgIra apane bhAiyoM ko de dI aura punaH rAjagRha meM Akara rahane lge| cAra anya yuvatiyoM ke unase vivAha hue| ___samRddhi ke zikhara para viharaNa karate hue dhanya jI eka dina snAna kara rahe the / unakI AThoM paliyA unheM snAna karA rahI thiiN| sahasA unhoMne subhadrA kI AMkhoM meM AMsU dekhe| kAraNa pUchane para subhadrA ne batAyA ki usakA ikalautA bhAI zAlibhadra apanI battIsa patniyoM ko eka-eka dina meM eka-eka ko samajhA va tyAgakara teMtIsaveM dina dIkSA le legaa| isase usakA pIhara to sUnA hI ho jaaegaa| dhanya jI ne isa bAta ko hAsya kA puTa dete hue kaha diyA ki usakA bhAI to kAyara hai| use saMyama lenA hai to battIsa dina kI pratIkSA kaisI? vaha to DhoMga kara rahA hai| subhadrA isa hAsya ko saha na paaii| usane dhanya jI ko kAyara kahate hue vyaMgya kiyA aura kahA ki kAyara usakA bhAI nahIM, ve svayaM haiM, jo ATha-ATha paliyoM se cipake hue haiN| subhadrA kI bAta ne dhanya jI ke Atma puruSArtha ko jhiMjhor3akara jagA ddaalaa| ve ardhasnAna kI avasthA meM hI khar3e ho gae aura AThoM patniyoM ko bahina kA darjA dekara zAlibhadra ko sAtha lekara bhagavAna ke pAsa jAkara dIkSita ho ge| dhanya jI ne prakRSTa tapa aura niraticAra saMyama kI paripAlanA kara kSapaka zreNI car3hakara kevalajJAna prApta kiyA aura ve mokSa meM jA viraaje| ___ -sthAnAMga vRtti, 10 (ka) dhanya sArthavAha ___ dhanya campAnagarI kA rahane vAlA eka dhanI sArthavAha thaa| usake pAsa vipula dhana-dhAnyAdi sampatti aura aneka sevaka the| deza aura videzoM meM usakA vyavasAya phailA huA thaa| eka bAra dhanya sArthavAha ne vyApAra ke lie ahicchatrA nagarI jAne kA saMkalpa kiyaa| usane nagara meM ghoSaNA karAI ki jo bhI vyApArI ahicchatrA nagarI jAnA cAhatA hai, vaha usake sArtha ke sAtha jA sakatA hai| aise kisI bhI vyakti ke mArgavyaya evaM sukha-dukhAdi kA pUrA vicAra vaha svayaM nirvahana kregaa| dhanya sArthavAha kI ukta ghoSaNA ko sunakara kaI vyApArI usake sArtha ke sAtha ho lie| sunizcita samaya para dhanya ke netRtva meM vizAla sArtha ne ahicchatrA nagarI ke lie prasthAna kiyaa| kucha dinoM kI yAtrA ke pazcAt sArtha caMpAnagarI kI sImA para pahuMca gyaa| taba dhanya sArthavAha ne apane sevakoM ko bulAkara kahA, Apa loga sArtha ke pratyeka vyakti ko jAkara sUcita karo ki yahAM se Age eka vizAla aura vikaTa aTavI kA prAraMbha hogaa| usa aTavI meM sAdhAraNataH logoM kA AvAgamana nahIM hotA hai| aTavI meM jahAM nAnA prakAra ke vakSa haiM, vahIM vahAM para nandIphala nAmaka vRkSa bhI haiN| ve vRkSa aura unake phala dekhane meM suMdara aura khAne meM madhura haiM, para vastutaH ve viSaphala haiN| unheM khAte hI vyakti prANahIna ho jAtA hai| ataH Atma-kuzalatA ke icchuka vyaktiyoM ko una vRkSoM kI chAyA mAtra se bhI dUra rahanA caahie| dhanya sArthavAha ne apane sevakoM dvArA ukta ghoSaNA pUre sArtha meM do-tIna bAra karavA dii| ... 284 -... jaina caritra koza ....
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ dUsare dina se vikaTa aTavI kI yAtrA prAraMbha ho gii| yAtrA calatI rhii| madhya aTavI meM nandIphala vRkSoM kI bahutAyata thI / nandIphala vRkSoM kI saghana chAyA dekhakara kucha loga unake nikaTa jAne kA lobha saMvaraNa na kara ske| naMdIphala vRkSoM para lage phala atyaMta sundara aura madhura pratIta ho rahe the / ataH kucha loga rasAsvAda vaza hokara una phaloM ko khAne lge| kucha kSaNa ke lie to AnandAnubhUti huI, para zIghra hI unake zarIroM meM viSa phaila gayA aura ve akAla kAla ke grAsa bana gae / kucha logoM ne dhanya ke vacanoM para dRr3ha vizvAsa rakhA aura ve nandIphala vRkSoM kI chAyA se bhI dUra rhe| zanaiH zanaiH unhoMne sakuzala aTavI ko pAra kara liyA aura ve ahicchatrA nagarI meM pahuMca ge| dhanya sArthavAha aura sAthI vyApAriyoM ne ahicchatrA nagarI meM vyApAra kiyA aura AzAtIta lAbha arjita kara yathAsamaya apanI nagarI meM lauTa aae| campAnareza ne dhanya sArthavAha kA vizeSa svAgata kiyA / dhanya ne bhI mUlyavAna bheMTa arpita kara rAjA ko prasanna kiyA / kAlAntara meM muni-upadeza zravaNa kara dhanya sArthavAha pravrajita huA aura saMyama kI ArAdhanA dvArA svarga IIT adhikArI banA / bhaviSya meM devaloka se cyava kara vaha mahAvideha kSetra meM janma legA aura vahAM se mokSa meM jaaegaa| jJAtAdharmakathAMga sUtra meM varNita isa kathA kA kathya isa prakAra hai- dhanyasArthavAha tIrthaMkara deva ke tulya hai| vizAla sArtha caturvidha saMgha tulya hai / vikaTa aTavI ke naMdIphala sAMsArika viSaya bhogoM ke pratIka haiN| jo sAdhaka tIrthaMkara deva kI AjJA para anAsthA kara viSaya bhogoM ke upabhoga meM lIna ho jAte haiM, ve janma-maraNa rUpa saMsAra meM kho jAte haiN| isake viparIta jo sAdhaka tIrthaMkara deva kI AjJA kA zraddhApUrvaka pAlana karate hue viSaya-bhogoM kI kAmanA mAtra se bhI dUra rahate haiM, ve vikaTa aTavI rUpa saMsAra ko pAra kara mokSa rUpa maMjila ko prApta kara parama AnaMda se pUrNa ho jAte haiM / -jJAtAdharmakathAMga sUtra, adhyayana 15 (kha) dhanya sArthavAha rAjagRha nagara kA eka sampanna gRhastha / dhanya ke pAsa dhana-sampatti kI to kamI nahIM thI, para vaha niHsaMtAna hone se svayaM ko vipanna hI mAnatA thA / usakI patnI bhadrA putra - prApti ke lie nitya devapUjana kiyA karatI thii| saMyoga se adher3AvasthA meM use eka putra huA, jise devatAoM kA prasAda mAnakara devadatta nAma diyA gyaa| dhanya sArthabAha ne paMthaka nAmaka dAsI - putra ko devadatta ko khelAne aura ghumAne kA dAyitva sauMpa diyA / eka bAra paMthaka devadatta ko khelAne ke lie ghara se dUra nikala gayA aura bAlaka ko eka sthAna para baiThAkara svayaM anya bAlakoM ke sAtha khela meM tallIna ho gyaa| udhara vijaya nAmaka eka krUra cora kI dRSTi devadatta bAlaka ke zarIra para rahe hue kImatI AbhUSaNoM para par3I / avasara sAdhakara vijaya cora ne zizu devadatta kA apaharaNa kara liyaa| apanI cAdara meM zizu ko chipAkara vaha nagara ke bAhara sthita jIrNa udyAna meM eka purAne kueM para gyaa| usane zizu ke AbhUSaNa utAra lie aura usakI hatyA kara zava kueM meM phaiMka diyaa| danantara vaha vahIM eka saghana jhAr3I meM chipa gayA / devadatta ke apaharaNa kI sUcanA zIghra hI dhanya sArthavAha ko prApta ho gaI / tvarita khojabIna se bAlaka kA zava kueM se prApta kara liyA gayA aura vijaya cora ko bhI pakar3a liyA gyaa| sainikoM ne usakI kor3oM se piTAI kI aura nagara-bhara meM ghumAkara hathakar3iyoM-ber3iyoM meM jakar3akara use kArAgRha meM DAla diyA / udhara kucha samaya pazcAt kisI IrSyAlu ne dhanya sArthavAha ke viruddha rAjA ke kAna bhara die aura kathita *** jaina caritra koza *** 285 ...
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjadoSa ke kAraNa use bhI kArAgAra meM DAla diyA gyaa| saMyoga se use vijaya cora kI koTharI meM hI rakhA gayA aura vijaya cora ke sAtha hI saMyukta hathakar3iyAM-ber3iyAM use pahanAI gii| dhanya ke lie yaha ghora AtmaglAni kA kAraNa rahA, para vaha vivaza thA, so putrahaMtA ke sAtha hI use rahanA pdd'aa| bhadrA ne sevaka ke hAtha pati ke lie bhojana bhejaa| dhanya bhojana karane lagA to kSudhAtura vijaya cora ne usase bhojana kI yAcanA kii| dhanya ne ghRNApUrvaka use bhojana dene se iMkAra kara diyaa| kucha samaya bAda dhanya ko zauca kI zaMkA huii| vaha vijaya cora ke sAtha saMyukta baMdhana se baMdhA thA, ataH usake sahayoga ke binA zauca-sthala taka jAnA saMbhava na thaa| usane vijaya cora se zauca-sthala taka calane ko khaa| vijaya cora ne usakA sahayoga karane se spaSTa inkAra kara diyaa| Akhira seTha dvArA use bhojana kA bhAga dene kA AzvAsana die jAne para usane seTha kA sahayoga kiyaa| dUsare dina dhanya sArthavAha ne AtmaglAni ko chipAte hue putrahaMtA cora ko apane bhojana kA bhAga diyaa| bhadrA ko isa bAta kI sUcanA milI to vaha pati se ruSTa ho gii| dhanya ke parijanoM dvArA rAjakoSa meM apekSita dhana jamA karA dene para dhanya ko mukta kara diyA gyaa| sabhI ne dhanya kA svAgata kiyA, para bhadrA ne usakA svAgata nahIM kiyaa| vastusthiti se paricita hokara dhanya ne apanI vivazatA kI kathA bhadrA ko sunaaii| Akhira bhadrA samajha gaI ki kabhI-kabhI AvazyakatA kI saMpUrti ke lie zatru kA bhI sahayoga karanA par3atA hai| usane apanI bhUla ke lie pati se kSamA maaNgii| ____dhanya sArthavAha zramaNoM ke upadeza se saMsAra kI asAratA ko pahacAnakara zramaNa dharma meM dIkSita ho gayA aura saMyama kI ArAdhanA dvArA devaloka kA adhikArI bnaa| sArthavAha kAlakrama se devaloka se cyava kara mahAvideha kSetra meM janma legA aura vahAM vizuddha cAritra pAlakara siddha hogaa| -jJAtAdharmakathAMga sUtra, adhyayana 2 (ka) dhanyA ___ surAdeva zramaNopAsaka kI dhrmplii| (dekhie-surAdeva zramaNopAsaka) (kha) dhanyA rAjagRha ke nikaTavartI grAma meM rahane vAlI eka nirdhana gvAlina, saMgama kI maataa| zAlibhadra ke bhava meM jaba saMgama muni banA to use bhikSA ke lie Ate hue dekhakara usa vRddhA kA aMga-aMga pulakita ho gayA aura usake stanoM se dugdha dhAra baha calI / usane apane apahacAne putra ko dugdhAhAra bhraayaa| bAda meM bhagavAna mahAvIra ne zAlibhadra ko spaSTa kiyA ki vaha usake pUrvabhava kI mAtA hai| (dakhie-saMgama) dhanvaMtarI vaidya prAcInakAlIna vijayapura nagara nivAsI eka vaidy| (dakhie-umbaradatta) dhammila kuzAgrapura nagara ke zreSThI surendradatta kA putra / dhammila sarvAMga sundara, bala-buddhi sampanna aura puruSa kI bahattara kalAoM meM niSNAta thaa| yauvanAvasthA meM praveza karane ke bAda bhI usake hRdaya meM sAMsArika bhogopabhogoM ke prati aruci thii| pitA surendradatta ne dhammila kA vivAha yazomatI nAmaka zreSThIkanyA se kiyaa| para bhogoM meM aruci hone ke kAraNa dhammila patnI se dUra hI rahatA thaa| pitA ne isa rahasya ko jAnA to vaha cintita ho ... 286 .. .. jaina caritra koza ...
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ gyaa| paryApta cintana-manana ke pazcAt putra ke hRdaya meM bhogoM kA AkarSaNa jagAne ke lie surendradatta ne dhammila ko lalita goSThI kA sadasya banA diyA / lalita goSThI kaI yuvaka mitroM kA eka dala thA, jisake sadasya kalA-saMgIta Adi meM nipuNa the / 'lalita goSThI' kI saMgati meM rahane se dhammila kA paricaya gaNikA vasantasenA kI putrI vasantatilakA se ho gayA / vasantatilakA ke rUpa aura guNoM ne dhammila ke hRdaya meM anurAga bhAva ko jAgRta kara diyA / dhammila parivAra aura parijanoM ko bhUlakara gaNikA-putrI ke sAtha usI ke ghara meM rahane lgaa| vasantasenA catura thii| vaha nirantara dhammila ke ghara se dhana prApta karatI rahI / surendradatta pratidina - pAMca sau svarNamudrAeM gaNikA ko detA thaa| isa krama se kucha hI varSoM meM surendradatta kA sArA dhana gaNikA ne haraNa kara liyaa| mAtA- pitA ne dhammila ko ghara lauTAne ke kaI prayAsa kie, para unheM saphalatA nahIM milI / nirdhanatA aura putra-viraha ke kAraNa surendradatta aura usakI patnI akAla kAla kavalita bana ge| yazomatI bhI apane pitA ke ghara calI gaI aura pati ke lauTane kI pratIkSA meM dharma-dhyAnapUrvaka jIvana yApana karane lgii| dhammila ke ghara se dhana kA srota ruka gayA to vasantasenA ne use apane ghara se apamAnita kara nikAla diyaa| gaNikA-gRha se nikala kara hI bAhara ke yathArtha kA jJAna dhammila ko huA / use jJAta huA ki u ke kAraNa usake mAtA-pitA akAla maraNa ko prApta ho gae haiM aura usakI patnI pitR-gRha meM rahakara jIvana-yApana kara rahI hai / yathArthabodha ne dhammila ko AtmaglAni se bhara diyaa| usane AtmahatyA kA nizcaya kara liyA / AtmahatyA ke lie usane kaI prayAsa kie para daivayoga se pratyeka bAra vaha baca gyaa| usI prasaMga meM agar3adatta nAmaka eka muni se dhammila kI bheMTa huii| muni ke upadeza se dhammila ne AtmahatyA kA vicAra tyAga diyA / usane AyaMbila tapa kara azubha karmoM ko nijIrNa kara diyaa| usake zubha karmoM kA udaya huA aura usane sAMsArika saphalatAoM ke ucca zikharoM para ArohaNa kiyaa| kaI rAjaputriyoM, vidyAdhara- kanyAoM aura zreSThi-sutAoM se usane pANigrahaNa kiyA / jIvana ke uttara pakSa meM usane saMyama kI ArAdhanA kara acyuta devaloka meM indra kA sAmAnika pada prApta kiyaa| kAlakrama se vaha mokSapada prApta karegA / - dhammila hiMDI, (racanAkAra-saMghadAsa gaNI) dhara kauzAmbI nareza evaM bhagavAna padmaprabha ke pitA / (dekhie - padmaprabha tIrthaMkara) dharaNakumAra samagra paricaya gautama ke samAna hai| antara itanA hai ki inhoMne solaha varSa paryaMta cAritra kA pAlana kiyA / ( dekhie- gautama) dharaNendra (padmAvatI) bhavanapati devoM meM nAgakumAra jAti ke devoM kA indra / dharaNendra kI paTTamahiSI kA nAma padmAvatI hai| apane pUrvajanma meM - lagabhaga 3000 varSa pUrva dharaNendra aura padmAvatI nAgayugala - nAga aura nAgina ke zarIra meM the| vArANasI nagarI meM kamaTha nAmaka tApasa paMcAgni tapa tapa rahA thaa| usane apane cAroM ora bar3e-bar3e lakkar3a rakhavA kara unameM agni prajjvalita karAI aura madhya ke sthAna meM baiThakara vaha agni ke tApa ko apane zarIra para saha rahA thaa| agni meM jala rahe eka bar3e lakkar3a ke bhItara nAgayugala baiThA huA thA / usa samaya vArANasI nagarI ke rAjakumAra aura bhAvI teIsaveM tIrthaMkara pArzvakumAra vahAM aae| unhoMne *** jaina caritra koza * --- 287
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamaTha ko sAvadhAna kiyA ki usakA tapa ajJAna tapa hai, jisakA pratyakSa pramANa yaha hai ki usakI dhUnI kI agni meM jala rahe lakkar3a meM nAgayugala vidyamAna hai aura usakI tapasyA ke hita nAgayugala ke prANa saMkaTa meM haiN| isase kamaTha cauNkaa| usane rAjakumAra pArzva ko ghUrA aura unheM unakA kathana pramANita karane ke lie kahA / pArzvakumAra ne sevakoM 'Adeza dekara sAvadhAnIpUrvaka vaha lakkar3a cirvaayaa| usameM se maraNAsanna nAga nikle| nAgayugala ko mahAmaMtra navakAra sunAyA gyaa| mahAmaMtra ko sunakara aura pArzva rUpa meM eka paramapunIta AtmA ko apane nikaTa pAkara nAgayugala ne zAntipUrvaka dehotsarga kiyA aura nAgayugala dharaNendra aura padmAvatI nAmoM se bhavanapati devoM ke indra aura indrANI bane / udhara kamaTha kA yaza apayaza meM badala gyaa| tiraskRta hokara itastataH bhaTakate hue tathA ajJa karate hue dehotsarga kara vaha asura kumAra devoM meM meghamAlI nAmaka deva banA / zramaNa pArzva AdhyAtmika sAdhanA meM tallIna the| pUrva vairavaza meghamAlI ne pracaNDa varSA kara prabhu ko upasarga diyaa| apane upakArI prabhu ke jIvana ko upasarga meM dekha dharaNendra aura padmAvatI tatkAla vahAM upasthita hue| dharandra ne prabhu ke sara para sAta phanoM kA chatra banAyA aura kuNDalI mArakara kamalAsana kI mudrA meM avasthita ho prabhu ko apane zarIra para dhAraNa kara liyaa| meghamAlI (kamaTha) kA kucha vaza nahIM cala paayaa| tadanantara dharaNendra ne meghamAlI ko kaThora zabdoM meM pratAr3ita kiyA / bhayabhIta meghamAlI ne prabhu pArzva ke caraNoM meM ta ho kara apane kie kI kSamA maaNgii| dharaNendra-padmAvatI se sambandhita kaI maMtra, stavana aura stutiyAM vartamAna meM bhI vidyamAna haiM, jo atizaya prabhAvazAlI haiN| dharasena (AcArya) AcArya dharasena digambara paramparA ke eka mahAna prabhAvaka aura zrutadhara AcArya the| saMbhavataH unake guru kA nAma mAghanaMdI thaa| AcArya dharasena ne zruta sampadA kI surakSA ke lie sundara yatna kiyaa| unhoMne saMgha ke do viziSTa medhA sampanna muniyoM ko zruta dAna diyaa| una muniyoM ke nAma kramazaH ye the - bhUtabali aura puSpadaMta / naMdIsaMgha paTTAvalI ke anusAra AcArya dharasena kA samaya vI. ni. 614 se 633 taka siddha hotA hai / - naMdI saMgha paTTAvalI dharma (AcArya) zramaNa paramparA ke eka AcArya | AcArya maMgU ke pazcAt AcArya dharma kA zAsana kAla mAnA jAtA hai| ve 24 varSoM taka AcArya pada para rhe| vi.ni. 494 meM unakA svargavAsa huaa| - naMdI: sUtra sthavirAvalI (ka) dharmaghoSa (AcArya) dharmaruci aNagAra ke guru | isa nAma ke anya aneka AcAryoM aura muniyoM kA bhI jaina paurANika sAhitya meM ullekha milatA hai| (kha) dharmaghoSa (AcArya) .. kI 17vIM sadI meM dharmaghoSa nAmaka bar3e hI prabhAvazAlI, madhura upadeSTA aura vAdanipuNa AcArya hue| zAkaMbharI nareza arNorAja kI sabhA meM zAstrArtha meM unhoMne digambarAcArya guNadhara ko parAjita kiyA thA / ... 288 * jaina caritra koza ***
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ anya aneka rAjAoM aura mahArAjAoM para AcArya dharmaghoSa kA prabhAva thaa| AcArya dharmaghoSa ne 'dhammakappadumo' aura 'gRhIdharma parigraha parimANa' nAmaka do granthoM kI bhI racanA kI thii| unake nAma se hI 'dharmaghoSa gaccha' pracalita huaa| (ga) dharmaghoSa (gAthApati) ___ mahAghoSa nAmaka nagara meM rahane vAlA eka dharmaniSTha gaathaapti| eka bAra usane UMce bhAvoM se dharmasiMha nAmaka eka mAsopavAsI aNagAra ko AhAra dAna diyaa| phalataH usane utkRSTa puNyoM kA arjana kiyaa| AyuSya pUrNa kara vaha sughoSa nagara meM rAjaputra ke rUpa meM janmA, jahAM usakA nAma bhadranaMdI kumAra rakhA gyaa| bhadranaMdI kumAra bhagavAna mahAvIra kA ziSya banA aura mokSa meM gyaa| (dekhie-bhadranaMdI kumAra) -vipAkasUtra dvi zru., a.8 dharmadAsa (AcArya) zvetAmbara sthAnakavAsI paramparA ke eka tejasvI aura kriyoddhAraka aacaary| AcArya dharmadAsa jI kA janma ahamadAbAda ke nikaTavartI grAma sarakheja meM vI.ni. 2171 (vi. 1701) meM caitra zukla trayodazI ko huaa| unakI jAti bhAvasAra thii| unakI mAtA kA nAma DAhIbAI aura pitA kA nAma jIvanadAsa thaa| dharmadAsa bacapana se hI eka dharmaruci-sampanna bAlaka the| unhoMne yati tejasiMha aura zrAvaka kalyANa jI se dharma zikSA prApta kii| dharma zikSA se unakA mana saMsAra se virakta ho gyaa| dIkSA grahaNa karane ke lie ve kaI yatiyoM aura muniyoM ke pAsa gae, para kahIM bhI unheM AtmatoSa prApta nahIM huaa| Akhira solaha varSa kI avasthA meM unhoMne svayaM hI muni dIkSA aMgIkAra kii| yaha ghaTanA vI.ni. 2186 (vi. 1716) kI hai| __ muni dharmadAsa jI eka sAhasI aura utsAhI puruSa the| jJAna-darzana aura cAritra ke ve utkRSTa ArAdhaka the| unakI dezanA meM AkarSaNa thaa| alpa dIkSA paryAya meM hI unake kaI ziSya bana ge| 21 varSa kI avasthA meM saMgha ne unako AcArya pada para niyukta kiyaa| AcArya dharmadAsa jI kA suyaza dUra-dUra taka vyApta huaa| gvAliyara nareza unake vyaktitva se vizeSa prabhAvita thaa| unake upadeza se prabhAvita hokara usane ASAr3ha zukla saptamI ke dina zikAra, mAMsa va madya kA parityAga kiyA thaa| __ AcArya dharmadAsa jI kI ziSya saMpadA vizAla thii| unake ziSyoM kI saMkhyA 99 thii| vI.ni. 2242 meM dhAra nagarI meM AcArya dharmadAsa jI ne apane ziSyoM ke 22 dala banAkara unheM dharmapracAra kI AjJA dii| tabhI se unakA dharmasaMgha 22 Tole sampradAya ke nAma se pahacAnA jAne lgaa| unake eka ziSya kA nAma lUNakaraNa thaa| usane AjIvana anazana vrata (saMthArA) svIkAra kiyaa| para durbala mAnasikatA ke kAraNa vaha usakA nirvAha nahIM kara paayaa| jinadharma ke gaurava kI rakSA ke lie AcArya dharmadAsa jI ne ziSya lUNakaraNa kA Asana svayaM grahaNa kara saphalatApUrvaka AjIvana anazana kI ArAdhanA kii| anazana ke sAtaveM dina samAdhi avasthA meM unakA svargavAsa ho gyaa| yaha ghaTanA vI.ni. 2242 kI hai| dharmadAsagaNi mahattara (AcArya) __ "upadezamAlA' nAmaka prAcIna grantha ke racayitA eka vidvAna jaina muni| ukta grantha meM AdhyAtmika upadezoM aura dRSTAntoM ko prabhAvazAlI zailI meM prastuta kiyA gayA hai| isa grantha kI 544 gAthAeM haiN| dharmadAsagaNi mahattara muni bhUmikA meM praveza karane se pUrva vijayapura nagara ke rAjA the| unakA nAma vijayasena ... jaina caritra koza .. - 289 ...
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura unakI rAnI kA nAma vijayA thaa| vijayA ne eka putra ko janma diyA, jisakA nAma raNasiMha rakhA gyaa| vijayasena rAjA kI eka anya rAnI ajayA ne SaDyaMtrapUrvaka navajAta rAjakumAra kA apaharaNa karavA diyaa| putra viraha se vijayasena aura vijayA virakta ho ge| dIkSA dhAraNa kara vijayasena hI 'dharmadAsagaNi' nAma se jAne gae / rAjakumAra raNasiMha kA pAlana-poSaNa eka kRSaka parivAra meM huaa| yuvAvasthA meM usane apane zaurya ke bala para apanA rAjya prApta kara liyA / parantu dharmazikSA ke abhAva ke kAraNa vaha prajA para anyAya karane lgaa| dharmadAsagaNi mahattara isa tathya se paricita hue to unhoMne muni jinadAsa gaNi ko svaracita 'upadezamAlA' nAmaka grantha kaNThastha karA unheM raNasiMha ko upadeza dene bhejaa| muni jinadAsa ne vaisA hI kiyA aura upadeza -mAlA ke pravacana sunakara rAjA raNasiMha samyaktvadhArI zrAvaka bana gyaa| kAlAntara meM vaha AcArya municandra ke pAsa dIkSita bhI huaa| dharmadAsagaNa mahattara vI. ni. kI gyArahavIM sadI ke vidvAna munirAja the / dharmanAtha (tIrthaMkara) pravahamAna avasarpiNI ke caubIsa tIrthaMkaroM meM se pandrahaveM tIrthaMkara / ratnapura ke mahArAja bhAnu kI bhAryA suvratA ke Atmaja / caudaha mahAsvapna dekhakara mAtA suvratA ne garbha dhAraNa kiyaa| ucita samaya para mAgha zuklA tRtIyA ko bhagavAna kA janma huaa| yuvA hone para dharmanAtha kA aneka rAjakanyAoM ke sAtha pANigrahaNa sampanna pAMca varSoM taka unhoMne rAjya kiyA / varSIdAna dekara mAgha zukla trayodazI ke dina dharmanAtha dIkSita hue| mAtra do varSa chadmastha avasthA meM rahane ke pazcAt prabhu ko kevalajJAna prApta ho gyaa| taba prabhu ne dharmatIrtha kI sthApanA kI aura lAkhoM bhavya jIvoM ke lie kalyANa kA dvAra bane / kula dasa lAkha varSa kA AyuSya pUrNa kara jyeSTha zukla paMcamI ke dina prabhu nirvANa ko upalabdha ho ge| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra 4/8 dharmapAla eka paropakArI aura karuNAvAna yuvaka / dharmapAla pazu-pakSiyoM kI bhASA samajhatA thA / vaha vikramanagara kA rahane vAlA thaa| eka bAra rAjA ne use apane Adeza kA ullaMghanakarttA ghoSita kara deza- nirvAsana kA daNDa de diyaa| dharmapAla vana mArga se jA rahA thaa| sahasA usake kAnoM meM yaha svara par3A, kauna merI prajA ko kucala rahA hai| dharmapAla ne tatkSaNa isa svara ko pahacAna liyaa| yaha svara cIMTiyoM kI svAminI cIMTI rAnI kA thA / dharmapAla ne jhukakara cIMTI rAnI se kSamA maaNgii| dharmapAla ke isa vinIta vyavahAra se cIMTI rAnI atIva prasanna huI aura bolI ki use jaba bhI usake sahayoga kI AvazyakatA par3e, vaha use smaraNa kara le, vaha avazya hI upasthita hokara usakA sahayoga kregii| dharmapAla Age bar3hA to usane eka bahelie ke pAza se eka sundara cir3iyA ko mukta karAyA / dharmapAla kI paropakArI - vRtti dekhakara cir3iyA ne usase kahA ki jaba bhI use usake sahayoga kI AvazyakatA par3e, vaha use avazya smaraNa kare / dharmapAla Age bddh'aa| usane jharane ke jala meM DUbatI eka madhumakkhI ke prANoM kI rakSA kii| madhumakkhI ne bhI use samaya para sahayoga kA vacana diyA / dharmapAla eka nagara meM phuNcaa| vaha dekhakara daMga raha gayA ki usa nagara ke sabhI loga patthara kI pratimA bane the| jaba taka vaha kisI niSkarSa para pahuMcatA, use eka vRddha vyakti AtA dikhAI diyA / vRddha vyakti * jaina caritra koza *** *** 290
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne usa nagara kA rahasya dharmapAla ke samakSa kholate hue batAyA, eka maMtravAdI ne isa nagara ke sabhI logoM ko prastara pratimAoM meM badala diyA hai| maiM yahAM ke rAjA kA guru hU~, nagara se dUra hone ke kAraNa maiM usake maMtra prabhAva se achUtA raha sakA huuN| dharmapAla ne pUchA ki maMtravAdI ne yaha jaghanya-karma kyoM kiyaa| isa para rAjaguru ne batAyA ki maMtravAdI rAjA kI tIna rAjakumAriyoM para mohita ho gayA thA aura usane rAjA se kahA ki vaha apanI tInoM putriyoM kA vivAha usake sAtha kara de| usake isa prastAva para rAjA nArAja ho gayA aura usane apane sainikoM ko odaza diyA ki maMtravAdI ko bandI banA liyA jaae| isase maMtravAdI bhI krodhita ho gyaa| usane maMtra prayoga se pUre nagara ko pASANamaya banA diyaa| dharmapAla ne pUchA, kyA aisA koI upAya hai, jisase nagara nivAsI phira se jIvana prApta kara skeN| rAjaguru ne kahA, upAya hai, para ati kaThina hai| usameM asaphalatA para upAyakartA bhI prastara pratimA meM badala jaaegaa| dharmapAla ne kahA, Apa mujhe vaha upAya batAie, paropakAra meM mere prANa bhI cale jAeM to cintA nhiiN| rAjaguru dharmapAla kI dRr3hatA se prabhAvita huA aura use rAjamahala meM le gyaa| usane kahA, tIna dinoM meM tumheM tIna kArya karane hoMge, jo sAdhAraNa manuSya ke lie asaMbhavaprAyaH haiN| ve tIna kArya haiM-(1) sAmane vAle kakSa meM eka karor3a svarNa yava haiN| unheM binA dvAra khole bAhara nikAlanA hai| (2) yaha sAmane rAI aura cAvaloM kA vizAla Dhera hai, eka hI dina meM rAI aura cAvaloM ko pRthak karanA hai|(3) eka kakSa meM dharmapAla ko le jAkara rAjaguru ne kahA, ye tIna rAjakumAriyAM gaharI nidrA meM soI haiN| inameM se eka ne gur3a khAyA hai, eka ne zakkara khAI hai aura eka ne zahada khAyA hai| tumheM usI rAjakumArI kA sparza karanA hai, jisane zahada khAyA hai| anyathA tuma bhI prastara pratimA bana jaaoge| ina tInoM kaThina kAryoM ko karane para hI nagara ke loga punaH jIvana pA sakate tInoM upAya batAkara rAjaguru ne kahA, aba maiM tIna dinoM ke pazcAt punaH aauuNgaa| merI zubhakAmanAeM tumhAre sAtha haiM ki tuma ina asaMbhavaprAyaH kAryoM ko kara sko| kahakara rAjaguru vahAM se calA gyaa| ___ paropakArI dharmapAla ne prathama dina cIMTI rAnI kA smaraNa kiyA aura use apanI samasyA btaaii| cIMTI rAnI ne apanI prajA ke sAtha milakara dvAra-chidra se praveza kara eka hI dina meM sabhI svarNayava kakSa se bAhara nikAla die| dharmapAla ne use dhanyavAda dekara vidA kiyaa| dUsare dina usane cir3iyA rAnI kA smaraNa kiyaa| cir3iyA ne bhI apanI prajA ko bulAyA aura eka dina ke zrama se hI rAI aura cAvaloM ko do alaga-alaga DheroM meM bAMTa diyaa| tIsare dina dharmapAla ne madhumakkhI kA smaraNa kiyaa| madhumakkhI ne zIghra hI usa rAjakumArI ko pahacAna liyA, jisane zahada khAyA thaa| dharmapAla dvArA ukta rAjakumArI kA sparza karate hI pUrA nagara punaH jIvita ho gyaa| tInoM rAjakumAriyAM bhI jAga giiN| tabhI vahAM rAjaguru prakaTa hue| rAjaguru ne rAjA ko dharmapAla ke bAre meM batAyA ki yahI vaha vyakti hai, jisane pUre nagara ko jIvana dAna diyA hai| isase rAjA kRtajJatA se bhara gyaa| usane dharmapAla ke sAtha apanI tInoM putriyoM kA pANigrahaNa kraayaa| kAlAntara meM rAjA ne dharmapAla ko hI rAjapada pradAna kiyA aura vaha svayaM saMyama mArga para prasthita ho gyaa| dharmapAla socatA thA ki use yaha saba Rddhi-siddhi paropakAra vRtti ke pariNAma svarUpa hI prApta huI hai| usane apane pUre jIvana ko paropakAra meM hI samagrataH arpita kara diyaa| usane apane rAjya meM aneka cikitsAlaya, vidyAlaya, sevAzrama Adi khulvaae| usane kAlAntara meM zrAvakadharma aMgIkAra kiyA aura eka zreSTha jIvana jIkara isa bhUtala se vidA huaa| vaha saudharmakalpa meM deva bnaa| vahAM se cyava kara vaha mAnava bhava meM janma legA aura vizuddha cAritrArAdhanA dvArA mokSa prApta kregaa| - jaina caritra koza ... -291 ...
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharmarAja (rAjA) gaur3a deza kA raajaa| AcArya bappabhaTTi ke prabhAva se usane jaina dharma aMgIkAra kiyA thaa| (dekhie-bappabhaTTi AcArya) (ka) dharmaruci aNagAra eka mahAtapasvI muni, jinakA caritra-citraNa jaina paramparA meM hajAroM varSoM se hajAroM sAdhakoM, lekhakoM, kaviyoM aura zraddhAluoM ne kiyA hai| ve eka aise aNagAra the jo apanI misAla svayaM the| kisI samaya campAnagarI meM rahane vAlI nAgazrI brAhmaNI ne muni dharmaruci aNagAra ko viSa-zAka baharA diyaa| muni mAsopavAsI the| bhikSA lekara dharmaruci apane guru AcArya dharmaghoSa ke pAsa aae| unheM bhikSA dikhaaii| zAka kI gandha se hI guru samajha gae ki vaha viSa-zAka hai, use khAne kA spaSTa artha hai-praann-haani| ataH guru ne dharmaruci aNagAra se kahA ki vaha usa zAka ko kisI aise sthAna para paraTha de, jahAM hiMsA saMbhAvita na ho| dharmaruci aNagAra zAka pAtra ko lekara jaMgala meM ge| niravadya bhUmi ko dekhA aura pazcAta-pariNAma kI jAMca ke lie zAka kI eka bUMda jamIna para ddaalii| zAka kI tIvra gaMdha se aneka cIMTiyAM AkarSita banakara usa bindu para AIM aura use khAte hI mara giiN| yaha dekhakara muni kA karuNApUrNa citta hila utthaa| bahuta cintana karane para antataH unheM apanA udara hI eka aisA niravadya sthAna jaMcA, jahAM hiMsA saMbhAvita na thii| unhoMne deva, guru aura dharma ko smaraNa karate hue usa pUre zAka ko apane udara meM DAla liyA, arthAt usa zAka kA AhAra kara liyaa| pariNAma spaSTa thaa| zIghra hI mahAmuni kA prANAnta ho gyaa| deha kA visarjana kara mahAmuni dharmaruci aNagAra sarvArthasiddha vimAna meM deva rUpa meM jnme| vahAM se eka bhava lekara mokSa jaaeNge| -jJAtAdharmakathAMga sUtra (kha) dharmaruci aNagAra prAcInakAlIna eka tapasvI anngaar| (dekhie-varadatta kumAra) -vipAkasUtra dvi zru., a. 10 dharmaruci muni yaha eka tapasvI muni the| tapa ke prabhAva se inheM tejolabdhi prApta ho gaI thii| kisI samaya naMda nAmaka nAvika kI naukA se muni ne gaMgAnadI pAra kii| naMda ne kirAyA mAMgA, para akiMcana muni kirAyA kahAM se dete? ' isase naMda ne kupita hokara muni ko tapta bAlU para khar3A kara diyaa| naMda ke dveSIbhAva ko dekhakara muni ko bhI krodha A gayA aura unhoMne kruddha banakara naMda ko dekhA to vaha vahIM bhasma ho gyaa| vahAM se marakara naMda ne goha, haMsa aura siMha ke tIna bhava kie aura dharmaruci muni ko staayaa| pratyeka bhava meM vaha muni kI kopa dRSTi se bhasma banatA gyaa| paMcama bhava meM naMda brAhmaNa-putra bnaa| vahAM bhI usakA muni se sAkSAtkAra huA to use pUrva vaira smaraNa ho AyA aura usane pattharoM se muni para AkramaNa kara diyaa| vaha punaH muni kI kopadRSTi kI agni-jvAlAoM meM bhasma ho gyaa| vahAM se marakara vaha vArANasI nagarI meM rAjapatra bnaa| kramazaH rAjA bnaa| kisI samaya gaMgA meM naukA vihAra karate hue use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane apane atIta ke chaha bhava dekhe aura jAnA ki usake dveSa svabhAva ke kAraNa use punaH-punaH muni kA kopabhAjana bananA pdd'aa| usane vaira paramparA kI parisamApti ke lie muni ko khojanA caahaa| usane eka zloka ke tIna pAda race, jisameM usake pUrva ke pAMca bhavoM kA saMketa thaa| usane ghoSaNA karAI ki jo bhI vyakti ukta zloka kI pUrti karegA, use AdhA rAjya diyA jaaegaa| jana-jana ke mukha para ukta zloka ke tInoM pAda gUMjate the| kisI samaya eka ...292 - - jaina caritra koza ...
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ gvAlA apanI gAyoM ko jaMgala meM carAte hue zloka ke una tIna padoM ko punaH punaH doharA rahA thaa| udhara se saMyoga se dharmaruci muniA ge| apane jIvana se sambandhita tripada zloka ko sunakara unhoMne catuSpada kI pUrti kara dii| gvAlA rAjA ke pAsa daur3akara gayA aura pUrI ghaTanA saca-saca kaha dii| rAjA muni ke caraNoM meM pahuMcA aura pUrvajanmoM ke vaira kA pazcAttApa / prAyazcitta Adi se prakSAlana kara apane citta ko vizuddha kiyA / muni ne bhI pratikramaNa / AlocanAdi se apane aMtaHkaraNa ko vizuddha bnaayaa| rAjA ne zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA aura svaccha va sadAcArapUrNa jIvana jIkara sadgati ko upalabdha huA / - dharmopadeza mAlA dharmavIrya aNagAra eka aNagAra, jo nirantara mAsakhamaNa kA tapa kiyA karate the / (dekhie - mahAcanda aNagAra) - vipAkasUtra dvi zru., a. 9 dharmasiMha aNagAra nirantara eka-eka mAsa kA upavAsa karane vAle eka prAcIna muni / (dekhie - bhadranaMdI kumAra) dharmasiMha (AcArya) sthAnakavAsI paramparA ke eka kriyoddhAraka AcArya / AcArya dharmasiMha jI kA janma saurASTra ke jAmanagara meM huaa| unake pitA kA nAma jinadAsa evaM mAtA kA nAma zivAdevI thA / ve zrImAlI gotra ke the / unhoMne devajI yati ke pAsa dIkSA dhAraNa kI aura AgamoM kA gahana gaMbhIra adhyayana kiyaa| unakI smaraNa zakti vilakSaNa thii| eka dina meM ve eka sahasra zloka kaNThastha kara lete the / ve avadhAnakAra bhI the| unakI eka anya vilakSaNatA yaha thI ki ve do hAthoM aura do pairoM meM cAra kalameM pakar3akara eka sAtha likha sakate the / munivara dharmasiMha jI eka cintanazIla puruSa the| unhoMne Agama meM varNita sAdhvAcAra aura yati saMgha ke AcAra para sUkSma cintana kiyA / yativarga meM phaile zithilAcAra se unakA mana nirveda se bhara gyaa| unhoMne kriyoddhAra karane kA saMkalpa kiyaa| apane guru devajI yati se usake lie AjJA maaNgii| devajI yati ne kahA, ziSya ! maiM svayaM kaThora AcAra ke pAlana meM asamartha huuN| tuma kaThora AcAra kA pAlana kara sakate ho, para merA AzIrvAda tumheM tabhI milegA, jaba tuma dariyApIra nAmaka yakSAlaya meM eka rAtri vyatIta karane kI himmata dikhaao| guru ke isa Adeza ko dharmasiMha jI ne pUrA kiyA aura dariyApIra yakSa ko samyak dRSTi banA diyaa| devajI yati ne prasanna citta se dharmasiMha jI ko kriyoddhAra kI anumati pradAna kI / dharmasiMha jI ne loMkAzAha ke kriyA - krAMti patha para caraNa bddh'aae| apanI yAtrA meM unakA prathama par3Ava ahamadAbAda ke dariyApurI dvAra para huA, jahAM unhoMne apanI prathama dezanA dii| usI kAraNa se unakA sampradAya "dariyApurI" nAma se jAnA gyaa| yaha ghaTanA vIra.ni. 2162 (vi. 1692) kI hai / AcArya dharmasiMha jI eka vidvAna munirAja the| unakA Agama jJAna agAdha thaa| unhoMne apane jIvanakAla meM 27 AgamoM para Tabbe likhe, jo 'dariyApurI Tabbe' ke nAma se prasiddha haiN| ye Tabbe AgamoM ke gUr3hArtha ko samajhane ke lie vizeSa upayogI haiN| AcArya dharmasiMha jI kA svargavAsa vI. ni. 2198 (vi. 1728 ) meM anazana kI avasthA meM huaa| dharmasena jayAnagarI ke mahArAja jayasena kA putra / dharmasena ke do agraja sahodara the - candrasena aura mitrasena / *** jaina caritra koza + ---293
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ candrasena yuvarAja thaa| kisI samaya acAnaka hI mahArAja jayasena kA dehAnta ho gyaa| mahAmaMtrI, senAdhyakSa aura koSAdhyakSa ina tInoM ne SaDyaMtra racakara tInoM rAjakumAroM ko paradeza ravAnA kara diyA aura pAtheya ke rUpa meM viSamodaka unheM de die| parantu puNya sAtha hoM to svayaM yamarAja bhI vyakti kA kucha ahita nahIM kara sakatA hai| tInoM rAjakumAroM ke puNya karma prabala the aura unhoMne alpa kAlAvadhi meM hI tIna alaga-alaga dezoM ke sAmrAjya prApta kara lie aura tInoM ke vivAha ucca rAjakuloM meM hue| dharmasena jayAnagarI kA rAjA banA aura usane kuTila maMtrI, senApati aura koSAdhyakSa ko dezanikAlA de diyaa| tInoM bhAiyoM ne sudIrgha kAla taka nyAya aura nItipUrvaka apane-apane rAjyoM kA saMcAlana kiyaa| Ayu ke sAMdhya pakSa meM tInoM bhAiyoM ne apane-apane putroM ko rAjapada pradAna kara apanI-apanI paliyoM ke sAtha pravrajyA dhAraNa kI aura cAritra kA pAlana kara sabhI devaloka ke adhikArI bne| (ka) dhAriNI ujjayinI nivAsI vaNika samudradatta kI patnI, eka kAmAndha aura adhama naarii| pati kI mRtyu ke pazcAt usane apane gRhasevaka yakSadatta se anaitika sambandha sthApita kara lie| para pApa kitanA hI chipa kara kiyA jAe, prakaTa hotA hI hai| nagarajana dhAriNI ke duzcaritra se paricita ho gae aura usakI niMdA karane lge| dhAriNI kA putra ziva bhI apanI mAtA ke caritra ko jAna gyaa| vaha khedakhinna ho gyaa| usakA citta apanI mAM ke prati vitRSNA se bhara gyaa| putra ke cehare ke bhAvoM ko dekhakara dhAriNI tAr3a gaI ki usakA putra usake pApa-caritra ko pahacAna cukA hai| vaha mana hI mana sazaMkita bana gaI ki usakA hI putra usake bhogAnaMda meM bAdhA bana sakatA hai| niraMkuza bhogAnaMda bhogane ke lie usane apane premI yakSadatta ke sAtha milakara ziva ko apane mArga se haTAne kA nizcaya kara liyaa| dhAriNI ne eka SaDyantra rcaa| para ziva mAtA ke SaDyantra kA bheda pA gyaa| vaha yakSadatta se sAvadhAna bana gayA aura isase pUrva ki yakSadatta dhAriNI ke SaDyantra ko mUrta rUpa de pAtA, ziva ne hI yakSadatta kA vadha kara diyaa| dhAriNI yakSadatta ke maraNa ko saha na skii| vaha kAmAndha nArI krodha se andhI bana gaI aura usane talavAra ke prahAra se apane hI putra kA vadha kara ddaalaa| ziva kI dhAyamAtA ziva kI hatyA dekha na skii| usane mUsala ke prahAra se dhAriNI kI hatyA kara dii| dhAriNI kI eka vizvasta dAsI ne dhAya kI hatyA kara dii| aise dhAriNI kI kAmAndhatA kaI logoM ke vinAza kA kAraNa bnii| kAma se parAjita / parAbhUta banakara dhAriNI ananta saMsAra meM kho gii| -praznottara ratnamAlA vRtti/ gautama pRcchA grantha / jainakathA ratna koSa, bhAga 6 / bAlAvabodha gautamakulaka (kha) dhAriNI avantI kI mahArAnI , jisane pahale apane zIla kI rakSA ke lie pravrajyA dhAraNa kI aura bAda meM vijayonmAdI do rAjAoM ko raktapAta se vimukha banA kara ahiMsA aura prema kI saritA pravAhita kii| usakI paricaya-kathA mahAsatI madanarekhA kI paricaya-kathA se paryApta samAnatA lie hue hai, jo nimna prakAra hai __ avantInareza caNDapradyota ke putra kA nAma pAlaka thaa| pAlaka ke do putra hue-avaMtIvarddhana aura rASTravardhana / avaMtIvarddhana ko rAjya sauMpakara pAlaka pravrajita ho gyaa| rASTravarddhana yuvarAja bnaa| usakI rAnI kA nAma thA dhAriNI, jo parama-patiparAyaNa sannArI thii| eka bAra vasaMtotsava ke prasaMga para avaMtIvarddhana kI dRSTi anujavadhU dhAriNI para pdd'ii| vaha usake rUpa para mugdha ho gyaa| usane vizvasta dUtI ke dvArA apanA praNaya-nivedana ... 294 ... jaina caritra koza ...
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAriNI ke pAsa bhejaa| dhAriNI ne dUtI ko DAMTa-DapaTakara bhagA diyaa| avaMtIvarddhana kAmAndha bana gayA thaa| usane socA, jaba taka rASTravardhana jIvita hai, taba taka dhAriNI usake anukUla nahIM hogii| SaDyaMtrapUrvaka usane apane bhAI kI hatyA kara dii| isase dhAriNI kAMpa utthii| use vizvAsa ho gayA ki jo kAmAndha apane sahodara kI hatyA kara sakatA hai vaha usake zIla ko bhI lUTa sakatA hai| isa vicAra se vaha apane putra avaMtIsena ko mahaloM meM hI chor3akara jaMgala meM nikala gaI / eka sajjana sArthavAha kA use sAtha mila gyaa| sArthavAha ke sAtha dhAriNI kauzAmbI nagarI phuNcii| vahAM upAzraya meM virAjita sAdhviyoM se usane apanI sthiti kahI aura dIkSA dhAraNa kara lii| usa samaya dhAriNI ko gUDhagarbha thA, jisakA parijJAna use svayaM bhI nahIM thaa| samaya para garbha ke lakSaNa prakaTa hue to dhAriNI ne guruNI se vastusthiti khii| guruNI ne dhAriNI ko parde meM rahane kA nirdeza diyaa| ucita samaya para dhAriNI ne eka putra ko janma diyA aura rAtri meM hI navajAta zizu ko vaha rAjabhavana ke prAMgaNa meM rakha kara upAzraya lauTa aaii| kauzAmbI nareza niHsaMtAna thaa| usane daiva-varadAna mAnakara usa zizu ko apanA putra mAna liyaa| udhara avantInareza avantIvarddhana ko apanI bhUla kA parijJAna huaa| bhAI aura bhAbhI ko khokara use sabuddhi jaga gii| usane avantIsena kA pAlana-poSaNa kara use rAjagaddI para baiThA diyA aura svayaM muni bana gyaa| avantIsena ko sabhI rAjAoM ne bheMTa-upahAra Adi bheje| udhara kauzAmbI nareza ke saMrakSaNa meM palA bar3hA dhAriNI putra, jisakA nAma maNiprabha rakhA gayA thA, bhI yuvA huA aura rAjA bnaa| maNiprabha ne avantIsena ko upahAra nahIM bhejaa| isase avantIsena ko krodha A gayA aura usane kauzAmbI para car3hAI kara dI / ___ saMyoga se sAdhvI dhAriNI apanI guruNI ke sAtha una dinoM kauzAmbI pravAsa para hI thii| vaha isa rahasya ko jAnatI thI ki avantI nareza aura kauzAmbI nareza donoM sahodara haiM aura usI ke aMgajAta haiN| do sahodaroM ko paraspara eka-dUsare kA rakta-pipAsu dekhakara usakA hRdaya karuNA aura mamatA se vigalita ho gyaa| usane apanI guruNI kI AjJA lI aura yuddha kSetra meM pahuMca gii| vaha pahale maNiprabha ke pAsa gaI aura atIta kA pUrA ghaTanAkrama sunAkara use yuddha se vimukha kiyaa| tadanantara vaha avantIsena ke zivira meM pahuMcI aura use bhI satya se paricita kraayaa| Akhira mahAsatI dhAriNI ke ahiMsA saMdeza se donoM sahodara yuddha kA vicAra vismRta kara gale mile| mahAsatI dhAriNI vizuddha cAritra kI ArAdhanA kara parama-pada kI adhikAriNI bnii| -dharmopadezamAlA, vivaraNa kathA (ga) dhAriNI yavapura nareza mahArAja yava kI rAnI / (gha) dhAriNI mathurAdhipati mahArAja ugrasena kI rAnI aura kaMsa kI mAtA / (Ga) dhAriNI campAnareza mahArAja dadhivAhana kI rAnI aura candana bAlA kI maataa| eka uccazIla sampanna sannArI / jisane apane zIla kI rakSA ke lie Atma-balidAna kara diyA thaa| (ca) dhAriNI zrAvastI nareza jitazatru kI rAnI aura skandaka tathA purandarayazA kI mAtA / .. jaina caritra koza .. 295 ...
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ (cha) dhAriNI rAjagRha nareza mahArAja zreNika kI rAnI aura meghakumAra kI mAtA / -jJAtAdharmakathAMga sUtra (ja) dhAriNI jaMbUsvAmI kI maataa| (dakhie-jaMbUsvAmI) (jha) dhAriNI ___ mahArAja andhakavRSNi kI raanii| -antagaDa, prathama varga. (ja) dhAriNI __mahArAja baladeva kI ardhAMginI aura sumukha, durmukha, kUpadAraka Adi antakRt sUtra varNita kumAroM kI maataa| -antagaDa sUtra, varga dhRtarASTra hastinApura ke rAjA vicitravIrya kI rAnI aMbikA se utpanna putr| dhRtarASTra janma se hI netrahIna thaa| jyeSTha putra hone ke kAraNa dhRtarASTra hastinApura ke zAsana kA uttarAdhikArI thaa| para tatkAlIna rAjya nIti ke anusAra aMgahIna rAjapada ke ayogya mAnA jAtA thaa| sAtha hI dhRtarASTra kA apane anuja pANDu para ananya anurAga bhI thaa| usane svayaM rAjapada asvIkAra kara diyA aura usake lie pANDu kA nAma prastAvita kiyaa| dhRtarASTra kA vivAha gAMdhAra deza kI ATha rAjakumAriyoM ke sAtha huA, jinameM gAMdhArI pramukha thii| gAMdhArakumAra zakuni bhI usI avasara para hastinApura AyA aura apanI bahinoM ke sAtha hI sthAyI rUpa se vahAM rahane lgaa| ___ kAlakrama se dhRtarASTra sau putroM kA pitA banA, jinameM duryodhana jyeSTha thaa| duryodhana bAlyakAla se hI haThI aura ISyAlu svabhAva kA thaa| para usake mAtA-pitA kA usa para saghana anurAga thaa| usI anurAga kA phala yaha huA ki durAcaraNa meM duryodhana Age se Age bar3hatA gyaa| dhRtarASTra putraprema meM andhA ho gyaa| putra ke nyAya-anyAya meM usane usakA sAtha diyA, jisake pariNAma meM mahAbhArata jaise bhayAnaka yuddha kA janma huaa| kucha varSoM taka dhRtarASTra rAjA bhI bnaa| mahAbhArata ke yuddha kA dukhada pariNAma dhRtarASTra ne bhogaa| niSkarSataH dhRtarASTra AjIvana Arta aura raudra dhyAna se hI ghirA rhaa| -jaina mahAbhArata dhRtidhara gAthApati kAkaMdI nivAsI eka dhanI gAthApati, jisane bhagavAna mahAvIra se dIkSA lekara siddhatva prApta kiyA thaa| -antagaDa sUtra varga 6, adhyayana 6 ... 296 - .. jaina caritra koza ....
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) naMda tAmralipti nagarI kA rahane vAlA eka vaNikaputra / usakI patnI kA nAma suMdarI thA, jo eka pativratA sannArI thii| pati-patnI ke madhya agAdha prema bhAva thaa| eka bAra naMda ke mana meM vicAra AyA ki yuvA putra ko pitA kI sampatti para hI Azrita hokara nahIM rahanA caahie| suputra vahI hai, jo pitA kI sampatti ko bddh'aae| aisA socakara usane vyApAra ke lie videza jAne kA nizcaya kiyaa| suMdarI ne bhI sAtha calane kA Agraha kiyaa| jahAjoM meM mAla bhara kara naMda videza phuNcaa| vahAM usane paryApta lAbha arjita kara mAla becaa| phira vahAM jo mAla sastA milatA thA, usase jahAja ko bharA aura apane deza ke lie ravAnA huaa| durdaivavaza samudrI himakhaNDa se TakarAkara usakA jahAja bhaMga ho gyaa| naMda aura suMdarI ko eka kASTha khaNDa hAtha laga gayA aura usake sahAre ve eka kinAre para pahuMca ge| vahAM eka jaMgala thaa| donoM jaMgala meM Age bddh'e| kucha dUra calane para suMdarI ko joroM se pyAsa lgii| vaha calane meM asamartha ho gii| patnI ko eka vRkSa kI chAyA meM baiThAkara naMda pAnI kI talAza meM gyaa| thor3I hI dUra jAne para use eka siMha dikhAI diyaa| naMda sanna raha gyaa| pAsa hI vRkSa para bandara uchala-kUda kara rahe the| naMda ne socA, maiM bandara hotA to uchalakara vRkSa para car3ha jAtA .... / usI kSaNa siMha ne naMda para AkramaNa kara diyaa| Artta - raudra dhyAna meM DUbe naMda ne prANa tyAge aura mRtyu kSaNa ke vicAra ke anusAra vaha marakara bandara banA / suMdarI pati kI pratIkSA karatI rhii| usake na lauTane para usakA hRdaya durAzaMkA se ghira gyaa| vaha vi karane lgii| usI samaya udhara zrIpura nareza priyaMkara vana vihAra karatA huA aayaa| usane suMdarI kI vyathA-kathA puuchii| vaha use apane sAtha apane nagara meM le gyaa| usane suMdarI ke bhojana aura AvAsa kI vyavasthA apane hI mahala meM kara dii| kucha dina bAda suMdarI kA zoka kama ho gyaa| rAjA ne usase praNaya nivedana kiyaa| para suMdarI eka pativratA nArI thii| usane rAjA ko yuktiyukta vacanoM se smjhaayaa| para rAjA ko samajhAne meM vaha saphala na ho skii| taba suMdarI ne eka kalpita abhigraha kI bAta kahakara kucha mAsa kA samaya rAjA se le liyA / udhara naMda kA jIva bandara ke rUpa meM janmA / use eka madArI ne pakar3a liyaa| eka bAra madArI usa bandara ko lekara zrIpura nagara meM AyA / madArI kI tAna para bandara kautuka dikhAne lagA / gavAkSa se suMdarI bhI bandara kA kautuka dekha rahI thI / sahasA bandara kI dRSTi bhI suMdarI para pdd'ii| pUrva janma kI atizaya prIti ke kAraNa bandara ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane anazana karake deha tyAga dii| marakara vaha maharddhika deva banA / devaloka meM usane avadhijJAna kA upayoga lagAyA aura apanI patnI suMdarI ko dekhaa| vaha suMdarI ke pAsa AyA / rAjA bhI vahAM upasthita huA / deva ne naMda ke bhaya se vartamAna taka kI apanI yAtrA - kathA kahI, jise sunakara rAjA aura suMdarI - donoM hI virakta ho ge| suMdarI ne saMyama kI paripAlanA kara devagati prApta kI / rAjA bhI deva pada kA adhikArI bnaa| kAlakrama se ye tInoM hI jIva mokSa meM jaaeNge| - upadeza pada, gAthA 30 jaina caritra koza + 297 944
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) naMda gokula kA eka gRhapati, jo vasudeva kA mitra thA aura jisake ghara vAsudeva zrIkRSNa kA lAlana-pAlana huA thaa| (dekhie devakI) (ga) naMda (dekhie - dharmaruci tapasvI) (gha) naMda arihaMta ariSTanemi ke pramukha zrAvakoM meM se ek| naMdana (baladeva) - kalpasUtra vartamAna avasarpiNI kAla ke saptam baladeva / sudIrgha kAla taka unhoMne apane bhAI vAsudeva datta ke rAjya saMcAlana meM apanA sahayoga diyaa| anta meM naMdana muni bana ge| unhoMne utkRSTa saMyama kI ArAdhanA kI aura vividha tapa sAdhanAoM se samasta karmoM ko nirjIrNa kara mokSa pada prApta kiyA / naMdana bhadra zramaNa paramparA ke SaSTham paTTadhara aura caturtha zrutakevalI AcArya saMbhUtavijaya ke eka ziSya / - kalpasUtra sthavirAvalI naMdana maNikAra rAjagRha nagara kA eka samRddha aura pratiSThita sadgRhastha, jisane bhagavAna mahAvIra se zrAvaka dharma grahaNa kiyA thA / parantu lambe samaya taka saMta darzana kA suyoga na milane se usakI dharmazraddhA kSINa hone lagI / kisI samaya pracaNDa garmI ke mausama meM usane telA kiyaa| tRtIya rAtri meM use garmI kI pracaNDatA ke phalasvarUpa tIvra pyAsa lgii| nIMda ucaTa gii| saMkalpa-vikalpoM kA saMgama sthala bana gayA usakA mAnasa pradeza / use vicAra AyA ki sacce dharmAtmA to ve loga haiM, jo kUpoM aura bAvar3iyoM kA nirmANa karAte haiM, jahAM pyAse prANI pAnI pIte haiM aura snAna Adi karate haiN| mujhe bhI aisA hI karanA caahie| 1 dUsare dina naMdana ne rAjA se anumati prApta kI aura nagara ke bAhara vizAla bhUkhaNDa kharIdakara bAvar3I banavAnI zurU kara dii| zIghra hI bAvar3I taiyAra ho gii| usake cAroM konoM para usane citrazAlA, bhojanazAlA, alaMkArazAlA aura cikitsAlaya kI sthApanA kraaii| pathika usa bAvar3I para pAnI pIte, snAna karate aura mukta mana se naMdana kI prazaMsA krte| apanI prazaMsA sunakara naMdana ko bar3A sukha miltaa| naMdana ko vaha bAvar3I sthala itanA mohaka lagatA thA ki usane use hI apanA AvAsa banA liyaa| para vaha vRddha to thA hI, durdaivavaza eka bAra rogAkrAnta banA aura mara gyaa| bAvar3I meM vizeSa anurAga hone ke kAraNa vaha usI meM meMr3haka ke rUpa meM janmA / eka bAra kucha pathika bAvar3I meM snAna kara rahe the| sAtha hI ve naMdana maNikAra kA guNagAna bhI kara rahe the| yaha zabda sunakara meMr3haka ko 'naMdana' nAma jAnA-pahacAnA sA lagA / cintana gahana banA to use jAtismaraNa jJAna ho gayA / pUrvajanma kA pUrNa vRtta usakI smRtiyoM meM taira gyaa| use lagA ki bAvar3I kI Asakti hI usake patana kA kAraNa banI hai| usane usI avasthA meM bhagavAna mahAvIra kI sAkSI se gyAraha zrAvaka vrata *** 298 - jaina caritra koza ...
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAraNa kara lie aura sAtha hI abhigraha kara liyA ki vaha bele- bele kA tapa karegA tathA pAraNe ke dina bhI logoM dvArA snAna kie hue acitta jala se hI pAraNA kregaa| isa prakAra kaThinatama maryAdAoM meM apane jIvana ko bAMdhakara vaha sAdhanA karane lagA / eka dina bAvar3I ke taTa para kucha loga bhagavAna mahAvIra ke rAjagRha padArpaNa kI carcA kara rahe the, jise meMDhaka ne sunA to vaha harSAplAvita bana bhagavAna ke darzanoM ke lie cala diyaa| udhara rAjA zreNika bhI ghor3e para savAra hokara bhagavAna ke darzanoM ke lie jA rahA thaa| usa ghor3e ke paira ke nIce A jAne se vaha meMr3haka mRtaprAyaH ho gyaa| usI avasthA meM usane mahAvIra ko vahIM se vandana kiyA aura anazana grahaNa kara prANa chor3a die / vaha marakara prathama devaloka meM dardura nAmaka devatA bnaa| vahAM se cyava kara vaha mahAvideha kSetra meM janma lekara siddha hogA / naMdana maNikAra kA yaha pUrA paricaya svayaM tIrthaMkara mahAvIra ne apane ziSya gautama svAmI ke eka prazna ke uttara meM diyA thA / -jJAtAdharmakathAMga, 13 naMdana muni naMdana chatrA nagarI ke rAjA jitazatru aura unakI rAnI bhadrA ke putra the / yauvanavaya meM ve rAjA bane / unakA kula AyuSya caurAsI lAkha varSa kA thA / tirAsI lAkha varSa kI avasthA meM naMdana ne muni dIkSA grahaNa kI aura eka-eka mAsa ke upavAsa ke sAtha kaThora tapa kA jIvanaparyanta ArAdhana kiyaa| unhoMne bIsa utkRSTa sthAnoM kI ArAdhanA ke sAtha tIrthaMkara nAmakarma kA upArjana kiyaa| do mAsa ke anazana ke sAtha dehotsarga kara ve prANata devaloka meM deva bane / devAyuSya pUrNa kara ve mahArAnI trizalA ke garbha se caubIsaveM jinezvara vardhamAna ke rUpa meM paidA hue 'aura jaina dharma ke caubIsaveM tIrthaMkara bane / Aja bhI vardhamAna mahAvIra kA dharmazAsana pravahamAna hai aura Agata sAr3he aThAraha hajAra varSoM taka pravahamAna rhegaa| naMdayaMtI jagatvandyA mahAsatI damayaMtI ke tulya hI eka mahAsatI / usakI paricaya-gAthA damayaMtI se paryApta samAnatA liye hue hai / vaha zrIpotanapura nagara ke nagara seTha sAgarapota kI putravadhU aura samudradatta kI patnI thI / saMyoga se eka bAra jaba samudradatta vyApAra ke lie videza ravAnA huA to usa samaya naMdayaMtI rajasvalA thii| do dina kI yAtrA ke pazcAt samudradatta kA sArtha eka jaMgala meM phuNcaa| samudradatta patnI se milane ko utsuka bana gyaa| apane vizvasta mitra ko sUcita kara vaha eka tIvragAmI azva para ArUr3ha hokara rAtri meM apane bhavana para phuNcaa| apane dvArapAla ko usane apane Agamana kI pratIka svarUpa mudrikA pradAna kI aura prahara bhara taka patnI se madhurAlApa kara vaha apane nizcita sthAna para lauTa gayA / tIna mAha ke pazcAt naMdayaMtI ke garbha-lakSaNa prakaTa hone lge| sAsa jAnatI thI ki jisa samaya usake putra ne videza ke lie prasthAna kiyA, usa samaya naMdayaMtI rajasvalA thI / putravadhU meM garbha ke lakSaNa dekhakara usane use duzcaritrA ghoSita kara diyaa| saMyoga se usa samaya naMdayaMtI kA dvArapAla usake pIhara gayA huA thaa| sAsa- zvasura ne naMdayaMtI se binA spaSTIkaraNa mAMge use jaMgala meM chor3a diyaa| naMdayaMtI kaI dinoM taka ekAkI jaMgala meM bhaTakatI rhii| bhaTakate-bhaTakate vaha bhar3auca nagara ke nikaTa jaMgala meM phuNcii| bhar3auca nareza padmaka vana-bhramaNa ko udhara AyA to vaha naMdayaMtI ko bhaginI kA mAna dekara apane sAtha le gayA / rAjA ne naMdayaMtI ko sukhada AvAsa diyA aura use dAnazAlA kA dAyitva arpita kara diyaa| naMdayaMtI dAna dete hue jaina caritra koza + ... 299
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ tathA dharmArAdhanA meM mana lagAte hue samaya vyatIta karane lgii| ____udhara dvArapAla ne naMdayaMtI ke pIhara se lauTa kara vahAM kI kuzalakSema se sAgarapota ko paricita karAyA aura kahA ki naMdayaMtI ke mAtA-pitA cAhate haiM ki kucha samaya ke lie unakI beTI pIhara aae| sAgarapota ne naMdayaMtI ke niSkAsana kI bAta dvArapAla ko btaaii| dvArapAla ne samudradatta kI mudrikA dikhAte hue pramANita kara diyA ki unakI bahU zIlavatI hai aura usa para mithyA Aropa lagAkara use daNDita kiyA gayA hai| ___satya se paricita banakara seTha sAgarapota gahana pazcAttApa meM DUba gyaa| vaha apanI putravadhU ko khojane ke lie ghara se nikala gyaa| kucha dina pazcAt samudradatta bhI videza se lauTa AyA aura vastusthiti se paricita banakara vaha adhIra bana gayA aura apanI patnI ko khojane ke lie cala diyaa| Akhira pitA-putra bhaTakate-bhaTakate bhar3aucanagara pahuMca ge| vahAM naMdayaMtI ko sakuzala pAkara unheM saMtoSa huaa| zvasura ne apanI bhUla ke lie putravadhU se kSamApanA kii| pitA aura putra naMdayaMtI ke sAtha apane nagara lauTa aae| ___ kAlAntara meM naMdayaMtI ne eka putra ko janma diyaa| usakA jIvana sukhapUrvaka vyatIta hone lgaa| eka muni se naMdayaMtI ne zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA aura jIvana bhara nirdoSa zrAvakAcAra kA pAlana kara vaha devaloka meM gii| Age ke bhavoM meM vaha nirvANa prApta kregii| -zIlopadezamAlA naMdavatI mahArAja zreNika kI raanii| inakA paricaya naMdA ke samAna hai| -antakRddazAMgasUtra, varga, naMdazreNikA mahArAja zreNika kI raanii| paricaya naMdA ke samAna hai| -antakRddazAMgasUtra, varga, naMdasenA eka rAjakumArI, jisakA pANigrahaNa rAjakumAra sUraprabha (viharamAna tIrthaMkara) se huA thaa| (dekhie-sUraprabha svAmI) (ka) naMdA vArANasI nagarI ke nikaTavartI grAma palAzakUTa ke adhipati azoka kI patnI, eka patiparAyaNa aura gRhakAryoM meM nipuNa mhilaa| azoka ke pAsa eka gokula thA, jisameM hajAroM gAyeM thiiN| azoka prativarSa eka hajAra ghRtaghaTa vArANasI nareza vRSadhvaja ko bheMTa karatA thaa| gokula kI rakSA aura saMcAlana kA pUrNa dAyitva naMdA para thaa| naMdA ke pAsa saba thA, para vaha niHsaMtAna thii| naMdA kI prArthanA para usake pati azoka ne vaMzavRddhi ke lie sunaMdA nAmaka eka anya kanyA se vivAha kara liyaa| naMdA ne sunaMdA ko choTI bahina kA sammAna diyA, para sunaMdA ne naMdA ko apanI sevikA hI mAna liyaa| sunaMdA ahaM meM cUra thii| usane apane rUpa ke bala para azoka ko apane vaza kara liyA aura naMdA ke sAtha durvyavahAra karane lgii| kleza honA svAbhAvika thA hii| gRha-kleza ko zAnta karane ke lie azoka ne donoM patniyoM ko alaga kara diyA aura gokula ke bhI do bhAga kara AdhI-AdhI gAyoM ke pAlana kA dAyitva donoM ko de diyaa| vaha svayaM sunaMdA ke sAtha rahane lgaa| sunaMdA kI bhogopabhogoM meM to bharapUra ruci thI para gokula para usakA koI dhyAna na thaa| na vaha gAyoM kA dhyAna rakhatI aura na gopAlakoM kaa| pariNAma yaha huA ki usakI gAeM kamajora ho gaIM aura unakA dUdha sUkhane lgaa| jo dUdha nikAlA jAtA, usakA upayoga bhI ThIka se nahIM ho paataa| azuddha aura asvaccha bartanoM ... 300 am -- jaina caritra koza ...
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM dUdha phaTa jaataa| ghI kharAba ho jaataa| yaha saba hotA para sunaMdA ko isa saba kI cintA nahIM thii| naMdA kuzala gRhiNI thii| usane gAyoM aura gopAlakoM kA pUrA dhyAna rkhaa| usakI gAyeM hRSTa-puSTa ho gaIM aura prabhUta dUdha dene lgiiN| vaha zuddha aura svaccha bartanoM meM dUdha aura ghI ko rkhtii| phalataH usake pAsa ghI-dUdha kI pracuratA rhtii| nizcita samaya para azoka ko vArANasI nareza ko eka hajAra ghRtaghaTa bheMTa karane the| usane sunaMdA se pAMca sau ghRtaghaTa maaNge| sunakara sunaMdA sahama gii| vaha bolI, ghara meM to eka ghar3A bhI ghI nahIM hai, pAMca sau ghar3e kahAM se aaeNge| sunaMdA kA uttara sunakara azoka nirAza ho gyaa| vaha naMdA ke pAsa gyaa| usase sArI sthiti khii| pati ko nirAza dekhakara naMdA ne do hajAra ghRtaghaTa usakI sevA meM prastuta kara die| naMdA kI kAryakuzalatA aura patibhakti para azoka gadgada ho gyaa| usane sunaMdA se gRhadAyitva ke samasta adhikAra vApisa le lie aura naMdA ko gRhasvAminI aura sunaMdA ko sevikA ke kArya pradAna kie| pati kA prItibhAva naMdA para saghana aura sunaMdA para zUnya ho gyaa| -bRhatkathA koSa, bhAga 1 (hariSeNa) (kha) naMdA ___ mahArAja zreNika kI rAnI / kisI samaya bhagavAna mahAvIra rAjagRha nagarI ke guNazIlaka udyAna meM pdhaare| pariSad bhagavAna ke darzanoM ke lie niklii| mahArAnI naMdA bhI bhagavAna ke darzana karane gii| bhagavAna ne dezanA dii| dezanA sunakara naMdA ko vairAgya ho aayaa| usane apane pati mahArAja zreNika kI AjJA lekara dIkSA dhAraNa kara lii| usane gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyA aura bIsa varSa taka cAritra pAla kara siddha huii| -antagaDasUtra varga 7, adhyayana 1 (ga) naMdA ___ eka patiparAyaNA sannArI, jise pUrvopArjita karmoM ke pariNAmasvarUpa kaI kaSToM kA sAmanA karanA par3A, para vaha apane dharma para dRr3ha rahI aura aMtataH jagata meM yazasvatI bnii| (dekhie-samudradatta) (gha) naMdA navam gaNadhara acalabhrAtA kI maataa| (Ga) naMdA bhagavAna zItalanAtha kI jnnii| naMdinIpitA zrAvaka bhagavAna mahAvIra kA eka agragaNya shraavk| vaha sAvatthI nagarI kA eka koTIzvara gAthApati thaa| 'azvinI' usakI patnI kA nAma thaa| upAsakadazAMga ke anusAra usake pAsa bAraha koTi sonaiye tathA dasa-dasa hajAra gAyoM ke cAra gokula the| usane pandraha varSoM taka vizuddha zrAvaka-dharma kA pAlana kiyaa| anta meM apane jyeSTha putra ko gRha-dAyitva sauMpakara usane anazana kara liyaa| eka mAsa ke anazana ke sAtha deha-tyAgakara vaha prathama svarga meM gyaa| mahAvideha se siddha hogaa| naMdivarddhana mahAvIrakAlIna AbU nagara kA raajaa| .. jaina caritra koza . - 301 ...
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bAra bhagavAna mahAvIra apane dharmasaMgha ke sAtha AbU nagara pdhaare| nareza naMdivarddhana ne bhagavAna ke padArpaNa ko apanA puNyodaya mAnA aura prabhu kI paryupAsanA ke lie vaha unake caraNoM meM upasthita huaa| prabhu kA upadeza sunakara usake antarcakSu khula gae aura usane zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| 'mUrti kA prAcIna itihAsa' nAmaka grantha ke anusAra naMdivarddhana nareza ne vahAM eka jinAlaya bhI banavAyA, jisakI sUcanA vahAM huI khudAI se prApta eka abhilekha dvArA bhI prApta hotI hai| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA (ka) naMdIvardhana tIrthaMkara mahAvIra ke agrj| mahAvIra/vardhamAna para unakA pUrNa anurAga bhAva thaa| mAtA-pitA kI mRtyu ke pazcAt vardhamAna pravrajyA ke patha para jAne lage to naMdIvardhana kA anurAga unakI pathabAdhA bana gyaa| Akhira naMdIvardhana ke anurAga aura Adeza meM baMdhakara vardhamAna ne mahAbhiniSkramaNa kA kAryakrama do varSa ke lie sthagita kara diyA thaa| pitA mahArAja siddhArtha ke devalokagamana ke pazcAt naMdIvardhana kSatriya kuNDanagara ke adhipati bne| unhoMne pUrNa nyAya aura nIti se rAjya kA saMcAlana kiyaa| mahArAja ceTaka kI putrI jyeSThA se unakA pANigrahaNa huA thaa| -mahAvIra caritra (kha) naMdIvardhana vipAka sUtra ke anusAra naMdIvardhana eka kAmAsakta aura ati mahattvAkAMkSI yuvaka thaa| pUrvajanma ke krUratama saMskAra usake bhItara saMcita the| pUrvajanma meM vaha siMhapura nagara ke rAjA siMharatha dvArA kotavAla niyukta kiyA gayA thA, jahAM usakA nAma duryodhana thaa| kotavAla hone se nagara saMrakSaNa kA dAyitva usa para thaa| isa dAyitva ko usane apanA adhikAra mAna liyA aura usakI oTa meM usane apanI hiMsaka manovRtti aura krUratA ko pUrNa santuSTa kiyaa| choTe-choTe aparAdha karane vAloM ko bhI vaha aisI bhayaMkara yAtanAeM detA thA ki unake prANa nikala jAte the| aparAdhiyoM ko lauhadaNDoM se pITanA, una para ubalate hue tela, zIzA, tAMbA Adi DAla denA usakA dainaMdina kA kAryakrama thaa| talavAra, cAkU, churI Adi se aparAdhiyoM kA mAMsa noca lenA, unake aMga bhaMga kara denA usake bAeM hAtha kA khela thaa| vastutaH hiMsA se use sukha milatA thaa| kisI ko rote-cIkhate, bilakhate dekha kara vaha AnaMdAnubhava karatA thaa| AjIvana vaha aisA hI karatA rhaa| marakara chaThI naraka meM gyaa| vahAM kA dukhamaya jIvana pUrNakara vaha mathurA nagarI ke rAjA zrIdAma kI rAnI bandhuzrI ke garbha se putra rUpa meM janmA, jahAM usakA nAma naMdIvardhana rakhA gyaa| yuvA huA to mahaloM meM hI apanI rAniyoM se ghirA rhtaa| kAma-bhoga ko hI usane jIvana kA parama rasa mAna liyA thaa| pitA use usake karttavya kI yAda dilAtA to use vaha bahuta burA lgtaa| eka dina usake pUrvajanma ke saMskAra prabala bana ge| usane socA ki jaba taka usakA pitA jIvita hai, taba taka use manacAhe bhoga bhogane ko nahIM mileNge| vaha rAjA bana jAe to jIvana meM adbhuta AnaMda lUTA jA sakatA hai| isa vicAra ke sAtha usane eka yojanA banA ddaalii| mahArAja kI hajAmata karane vAle nAI ko lobha dekara pitA kI hatyA kA kArya use sauMpa diyaa| rAjA kI hajAmata karate hue nAI ne jaise hI apane kArya ko mUrta rUpa denA cAhA, usakA hAtha kAMpa gyaa| sAtha hI usakA hRdaya bhI kaMpita bana gyaa| usane socA ki yadi rAjA baca gayA to use parivAra sahita zUlI para car3hA degaa| nAI ne rAjA ke paira pakar3a lie aura pUrA SaDyantra use batA diyaa| ... 302 .. ... jaina caritra koza ...
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ putra kI aisI soca sunakara rAjA krodha se kAMpane lgaa| senApati ko Adeza dekara naMdIvardhana ko bandI banavAkara apane samakSa bulAyA aura usakI karatUta sabako btaaii| rAjA ke Adeza para use tapAkara lAla kie hue lauha siMhAsana para yaha kahate hue baiThAyA ki use siMhAsana para baiThane kI bahuta zIghratA hai| use tapAe hue hAra aura mukuTa pahanAe ge| tAMbe, lohe aura zIze ko garma kara usa para uMDelA gyaa| usake aMga bhaMga kie ge| atyanta pIr3A bhogatA huA naMdIvardhana marakara prathama naraka meM gyaa| lambe samaya taka saMsAra meM bhramaNa karane ke pazcAt vaha siddha hogaa| -vipAka sUtra naMdISeNa kumAra magadheza zreNika ke putra / eka bAra bhagavAna mahAvIra rAjagRha nagara meM pdhaare| kumAra naMdISeNa ne bhagavAna ke darzana kie| pravacana sunaa| unakA mana vairAgya se pUrNa ho gyaa| unhoMne dIkSita hone kA saMkalpa kara liyaa| ve dIkSA lene ke lie bhagavAna ke samakSa upasthita hue| usa samaya bhaviSyavANI huI-naMdISaNa ! tuma abhI dIkSA mata lo! tumhAre bhogAvalI karma abhI zeSa haiM! ___ naMdISaNa ne bhaviSyavANI sunii| para unakA saMkalpa asthira nahIM huaa| unhoMne kahA-maiM kaThora tapa ke dvArA bhogAvalI karmoM ko naSTa kara duuNgaa| ucca bhAvoM ke sAtha naMdISeNa ne saMyama grahaNa kara liyaa| unhoMne kaThora tapa kiyaa| utkRSTa saMyama ko jiiyaa| isase unheM aneka siddhiyAM prApta ho giiN| kisI samaya naMdISeNa bhikSA ke lie ge| saMyoga se eka vezyA ke ghara cale ge| bhikSA kA yoga puuchaa| gaNikA bar3I catura thii| usane kahA-pAsa meM kucha hai to yahAM yoga hI yoga hai| bhUkhe naMge ho to yahAM kucha nahIM hai| naMdISeNa rAjakumAra se muni bane the| unakA muni jIvana bhI asAdhAraNa thaa| unhoMne socA-yaha mujhe bhUkhA naMgA samajha rahI hai| ise apanA paricaya denA Avazyaka hai| aisA socakara unhoMne Rddhi bala se dhana kA Dhera lagA diyaa| ___ gaNikA ne visphArita netroM se dekhaa| muni ke caraNa pakar3a lie| pAsA palaTakara usane apane vacana aura vyavahAra meM mizrI gholakara kahA-maiM vyartha kA dhana nahIM luuNgii| mere sAtha raho to maiM ise grahaNa kara sakatI huuN| naMdISeNa kA mana gaNikA ke AmaMtraNa meM baMdha gyaa| ve sAdha jIvana choDakara vahIM ruka ge| mana kI glAni ke nivAraNa ke lie unhoMne pratijJA kara lI ki ve pratidina dasa logoM ko pratibodhita karake annajala grahaNa kreNge| kAphI samaya taka ve apanI pratijJA kA pAlana karate rhe| eka dina nau vyakti to pratibodhita ho ge| dasavAM vyakti eka svarNakAra thA, jo tarka para tarka kara rahA thaa| dopahara Dhalane lgii| gaNikA ne naMdISeNa ke pAsa kaI AmaMtraNa bheje ki vaha bhojana kara le para naMdISeNa nahIM ge| gaNikA ne svayaM Akara naMdISeNa se bhojana karane ke lie khaa| naMdISeNa ne kahA ki abhI dasavAM vyakti zeSa hai| ___ gaNikA ne kahA-dasaveM Apa svayaM bana jAie para bhojana to kara lIjie! sunakara naMdISeNa ke hRdaya para eka coTa lgii| ve prabuddha bana ge| bole-ThIka hai| Aja dasavAM maiM svayaM banatA huuN| kahakara ve uTha khar3e hue aura sIdhe mahAvIra ke samavazaraNa meM pahuMca ge| bhUla ke lie prAyazcitta kiyaa| punardIkSita hokara ugra tapa meM lIna ho ge| Ayu pUrNa kara deva bne| cyava kara siddha hoNge| naMdISeNa muni karor3oM varSa pUrva hue naMdISeNa muni eka sevAvratI muni ke rUpa meM Aja bhI smaraNa kie jAte haiN| ve sevA ke pratimAna puruSa the| ... jaina caritra koza ... -- 303 ...
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ naMdISeNa naMdIgrAma ke eka daridra brAhmaNa ke putra the aura janma se hI atyanta kurUpa the| bacapana meM hI unake mAtA-pitA kA dehAnta ho gayA thA / mAmA ne unakA pAlana-poSaNa kiyaa| eka bAra mAmA ke putroM kA vivAha hote dekha naMdISeNa bhI vivAha ke lie llcaayaa| usane apanI icchA mAmA se khii| mAmA kI sAta putriyAM thiiN| mAmA ne apanI putriyoM ko naMdISeNa se vivAha ke lie kahA to putriyoM ne spaSTataH inkAra karate hue kahA ki ve naMdISeNa se vivAha karane ke sthAna para mara jAnA pasaMda kreNgii| isase naMdISeNa ko apane Apa se ho gii| AtmahatyA ke saMkalpa ke sAtha vaha eka parvata zikhara para car3ha gyaa| saubhAgya se vahAM eka muni ke use darzana hue| muni ne naMdISeNa kI dazA ko dekhA aura use mAnava jIvana kA mahatva smjhaayaa| muni ne saMyama aura sevA kA upadeza naMdISeNa ko diyaa| muni ke vacanoM para zraddhA kara naMdISeNa ne saMyama grahaNa kara liyaa| sevAvrata ke sAtha-sAtha vaha bele - bele kA tapa karane lgaa| jahAM bhI use vRddha, glAna aura sevya saMta milatA vaha pUrNa samarpaNa bhAva se sevA meM juTa jaataa| isase naMdISeNa kA yaza caturdik vyApta ho gayA / ghRNA eka bAra devarAja indra ne apanI pariSad meM naMdISeNa muni ke sevA bhAva kI mukta kaMTha se prazaMsA kI / eka deva naMdISeNa kI sevA kI parIkSA ke lie AyA / naMdISeNa muni bele kA pAraNA karane ke lie baiTha hI rahe the ki vaha deva eka yuvA muni kA rUpa dharakara unake pAsa pahuMcA aura bolA, vAha sevAvrati! logoM ko dikhAne ko sevAvratI bane ho ! phalAM sthAna para eka vRddha muni atisAra se pIr3ita hai aura tuma yahAM bhojana karane meM masta bane ho! sunakara naMdISeNa tatkSaNa khar3e ho gae aura vRddha muni ke pAsa pahuMce aura muni ko vinaya bhAva sahita apane kaMdhe para baiThAkara upAzraya kI ora cala die| vRddha muni ne naMdISeNa ke kandhe para baiThe-baiThe hI durgandhamaya mala-mUtra se unakA zarIra bhara diyaa| para naMdISeNa ke mana meM tanika bhI ghRNA kA bhAva nahIM aayaa| vRddha muni rUpI deva ne kaTUktiyoM aura muSThi prahAroM se naMdISeNa ko calita banAnA cAhA, para naMdISeNa ke hRdaya meM to bhakti bhAva aura samatA bhAva kA sAgara laharA rahA thaa| dekhakara devatA daMga raha gayA / vAstavika rUpa prakaTa hokara vaha muni ke caraNoM meM avanata ho gayA aura bolA, devarAja kA kathana akSarazaH saca hai / ApakI sevA adbhuta hai| sudIrgha kAla taka naMdISeNa muni ne sevA aura saMyamavrata kA pAlana kara dehotsarga kiyA aura AThaveM devaloka ge| para dehotsarga se pUrva hI unhoMne eka nidAna kara liyA ki agara unakI karaNI kA koI phala hai to ve janmAntara meM strIvallabha bneN| usI nidAna ke phalasvarUpa naMdISeNa kA jIva svarga se cyavana karane para vasudeva ke rUpa meM janmA, jisakA rUpa kAmadeva ke samAna sundara thA / vasudeva strIvallabha the aura bahattara hajAra striyoM ke sAtha unhoMne pANigrahaNa kiyA thaa| devakI unakI paTarAnI thI, jisase zrIkRSNa kA janma huA thA / - Avazyaka cUrNi naMdottarA mahArAja zreNika kI rAnI / paricaya naMdA ke samAna hai / - antagaDasUtra varga 7, adhyayana 3 nakula hastinApura nareza mahArAja pANDu kI dvitIya rAnI mAdrI kA aNgjaat| sahadeva usakA sahodara thA / nakula azvakalA meM pravINa thA / vaha eka ati surUpa puruSa thA / vaha vIra aura dhIra thA / AjIvana apane bhAiyoM kA anugAmI banakara dehacchAyAvat unake pIche-pIche calatA rhaa| aMta meM agrajoM ke sAtha pravrajita bana usane bhI gati prApta kii| *** 304 * jaina caritra koza ***
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ naggati (pratyeka buddha) ye pratyekabuddha the| pratyekabuddha vaha hotA hai, jo kisI ghaTanA yA dRzya ko dekhakara Atmabodha ko prApta kara letA hai| ye muni banane se pUrva gAndhAra deza kI rAjadhAnI puNDravardhana nagara ke rAjA the, nAma thA siNhrth| siMharatha se naggati kaise nAma par3A, isake pIche eka ghaTanA hai jo isa prakAra hai-rAjA siMharatha ko ghur3asavArI kA bahuta zauka thaa| eka bAra vakrazikSita azva para savArI karane se apane nagara se bahuta dUra jaMgaloM meM bhaTaka ge| ghor3A thakakara jahAM ThaharA, vahAM sAmane eka parvata thA aura usa para eka sundara rAjamahala thaa| kautUhalavaza rAjA usa mahala meM gyaa| vahAM eka sundara aura yuvA rAjakumArI ne rAjA kA svAgata kiyaa| rAjA ke pUchane para rAjakumArI ne apanA paricaya diyA ki vaha vaitADhya parvata ke vidyAdhara rAjA dRr3hazakti kI putrI hai| eka duSTa vidyAdhara usakA apaharaNa kara use yahAM le aayaa| usake bhAI ne usa duSTa kA pIchA kiyaa| yahIM donoM meM paraspara yuddha huA aura donoM ne eka-dUsare kA vadha kara diyaa| isa samaya vaha ekAkI aura niHsahAya hai| siMharatha kI saMvedanA pAkara rAjakumArI ne unheM vara rUpa meM cuna liyaa| donoM ne gandharva vivAha kara liyaa| bAda meM rAjA use apane nagara le gyaa| rAjA ko bhramaNa kA to zauka thA hii| vaha aksara ghUmane ke lie usI pahAr3a para jAne lgaa| nirantara parvata-naga para gati karane se use naggati kahA jAne lgaa| ___eka bAra naggati vizAla sevaka samUha ke sAtha vana-vihAra ko ge| mArga meM unhoMne pUrI zAna se khar3e eka phaloM aura phUloM se lade AmravRkSa ko dekhaa| ve usakI zAna aura samRddhi para mugdha ho ge| hAtha Upara uThAkara unhone eka gucchA tor3a liyA aura Age cle| anugAmI sevaka dala ne bhI rAjA kI nakala kI aura pratyeka ne eka-eka gucchA tor3a liyaa| dekhate hI dekhate vaha AmravRkSa apanI samRddhi khokara lUMTha bana gyaa| lauTate hue rAjA ne usa DhUMTha ko dekhaa| pUchane para unheM jJAta huA ki yaha vahI AmravRkSa hai, jo kucha dera pahale pUrNa vaibhava meM muskarA rahA thaa| sunakara naggati ko eka gaharA AghAta lagA, jisane unakI pramAda nidrA ko bhaMga kara diyaa| unhoMne socA, rUpa aura vaibhava kitanA asthira hai ! isako vilIna hote kSaNa bhara bhI nahIM lagatA ! isase pUrva ki merA rUpa aura vaibhava kSINa ho, mujhe AtmakalyANa kA upAya kara lenA cAhie! vahIM khar3e-khar3e naggati ko avadhijJAna ho gyaa| unhoMne munivrata dhAraNa kara liyA aura akele hI nirjana vanoM kI ora prasthita ho ge| samyak sAdhanA se kevalajJAna sAdhakara mokSa meM ge| -uttarAdhyayana, vRtti 9 nannasUri (AcArya) vI.ni. kI caudahavIM zatAbdI ke eka jaina aacaary| zramaNadIkSA lene se pUrva nannasUri talavAr3A nagara ke rAjA the| eka bAra ve zikAra ke lie vana meM ge| mRgasamUha para unhoMne bANa claayaa| bANa eka garbhiNI mRgI ke udara meM lgaa| mRgI kA udara phaTa gayA aura garbhastha zAvaka jamIna para A giraa| mRgI aura zAvaka ne tar3apa-tar3apa kara prANa chodd'e| yaha ghaTanA rAjA ne apanI AMkhoM se dekhii| usase unakA antarmana dravIbhUta bana gyaa| pazcAttApa kI agni meM unakA hRdaya dagdha ho gyaa| ve hiMsAtmaka jIvana se virakta ho gae aura rAjapATa kA tyAga kara muni bana ge| ve rAjarSi kahalAe aura AcArya pada para pratiSThita hue| unase rAjagaccha kA prAraMbha huaa| AcArya nannasUri ke ziSya parivAra aura ziSya paramparA meM aneka vidvAna muni aura AcArya hue| yazovAdI sUri, sahadeva sUri, pradyumna sUri Adi rAjagaccha ke vikhyAta AcArya hue| ... jaina caritra koza .. -- 305 ...
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ nabharAya rAjA eka rAjakumArI, jisakA pANigrahaNa rAjakumAra sUraprabha (viharamAna tIrthaMkara) se huA thA / (dekhie - sUraprabha svAmI) naminAtha (tIrthaMkara) ikkIsaveM tIrthaMkara / dasaveM devaloka se cyavakara bhagavAna mithilAnareza vijaya kI mahArAnI vaprA kI kukSI meM avatarita hue| zrAvaNa kRSNa aSTamI ko prabhu kA janma huA / nAma rakhA gayA nami / yauvanavaya meM aneka kanyAoM se unakA pANigrahaNa huaa| pAMca hajAra varSoM taka prabhu ne rAjya kiyaa| taba varSIdAna dekara ASAr3ha kRSNa navamI ke dina prabhu dIkSita ho ge| nava mAsa kI sAdhanA meM zeSa karmarAzi ko bhasmIbhUta kara prabhu kevalI bane aura dharmatIrtha kI sthApanA kara tIrthaMkara pada para abhiSikta hue| prabhu ke upadezoM se lAkhoM bhavya jIvoM ne AtmakalyANa kA patha prazasta kiyaa| dasa hajAra varSa kA AyuSya pUrNa kara prabhu zAzvata mukti dhAma meM jA virAje / -triSaSTi zalAkA puruSa caritra 7/11 rAjarSi (pratyeka buddha) sudarzana nagara ke yuvarAja yugabAhu aura madanarekhA ke putra / duSkarmoM ke vipAka ke kAraNa yugabAhu unake maNiratha ke hAthoM mRtyu ko prApta ho ge| sagarbhA madanarekhA ne jaMgaloM meM zaraNa lii| jaMgala meM hI usane eka putra ko janma diyaa| parantu duSkarmoM ne yahAM bhI mAtA aura navajAta zizu ko eka-dUsare se alaga kara diyaa| vana vihAra ko Ae mithilAnareza ko vana meM sUrya-sA tejasvI bAlaka prApta ho gayA / mithilAnareza niHsaMtAna thaa| usa bAlaka ko daiva- varadAna mAnakara vaha apane sAtha le gayA aura use apanA putra ghoSita kara diyaa| isa ghaTanA ke bAda aneka zatru rAjA mahArAja padmaratha ke samakSa nata ho ge| pariNAmataH mahArAja ne apane putra kA nAma nami rkhaa| mi yuvA hue to eka hajAra kanyAoM ke sAtha unakA pANigrahaNa kiyA gyaa| unhoMne sudIrgha kAla taka rAjapada para rahate hue suzAsana kiyaa| kisI samaya unake zarIra meM dAhajvara utpanna ho gayA / vaidyoM ke parAmarzAnusAra unakI rAniyAM unake zarIra para lepana karane ke lie candana ghisane lgiiN| hAthoM meM pahane kaMgana paraspara gharSaNa ke kAraNa zora utpanna karane lge| isa zora se rAjA kI vyAdhi aura adhika bar3ha gii| unhoMne isa zora ko banda karane kA nirdeza diyaa| rAniyoM ne maMgalasUcaka eka-eka kaMgana hAthoM meM rakha kara zeSa kaMgana utAra die| zora banda ho gyaa| isase rAjA kucha zAnti milii| unhoMne pUchA ki yaha zora kaisA thA / unheM batA diyA gayA ki candana ghisane ke kAraNa rAniyoM ke hAthoM meM rahe hue kaMgana pArasparika saMgharSaNa se zora utpanna kara rahe the| rAjA ne pUchA ki kyA candana ghisanA banda kara diyA gayA hai / mantrI ne rAjA ko santuSTa karate hue uttara diyA ki candana abhI bhI ghisA jA rahA hai / parantu hAthoM meM aba eka-eka kaMgana rakhA gayA hai| eka akelA kaMgana zora nahIM karatA / 'akelA kaMgana zora nahIM karatA' yaha vAkya mahArAja nami ke lie cintana - sUtra bana gayA / 'ekatva bhAvanA' kA cintana karate hue ve pratibuddha ho gae aura rAjapATa tathA moha - mamatva kA visarjana kara muni bana ge| ekAnta vana meM jAkara dhyAnastha ho ge| devarAja indra yaha jAnane ke lie ki mahArAja nami kA tyAga viSAda se janmA hai athavA jJAna se, brAhmaNa veza dhAraNa kara unake samakSa Ae aura unakI parIkSA ke lie vibhinna AdhyAtmika prazna puuche| mahArAja nami kA pratyeka uttara saTIka aura vairAgyapUrNa pAkara indra santuSTa * jaina caritra koza *** *** 306
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ hue aura nami rAjarSi kI stuti karate hue apane sthAna para lauTa ge| ugra sAdhanA se sarva karma khapA kara namirAjarSi siddha-buddha-mukta hue| ye pratyeka buddha khlaae| nami-vinami ____bhagavAna RSabhadeva ke sAtha dIkSita hone vAle do sAmantoM, kaccha aura mahAkaccha, ke putr| jaba bhagavAna ne apane putroM ko rAjya bAMTakara dIkSA lI, usa samaya nami aura vinami anyatra gae hue the| lauTe to unheM pUrI bAta jJAta huii| ve bhagavAna ke pAsa gae aura unase apane hisse kA rAjya mAMgane lge| para bhagavAna to mauna sAdhanA kara rahe the! nami aura vinami bhagavAna ke sAtha rahakara unakI sevA karane lge| ___eka bAra dharaNendra bhagavAna ke darzanoM ke lie aayaa| nami-vinami kI AkAMkSA jAnakara usane kahA ki ve bharata ke pAsa jAeM aura rAjya kI yAcanA kreN| unhoMne uttara diyA-ve bharata se rAjya nahIM maageNge| mAMgeMge to bhagavAna se hI maaNgeNge| anyathA prabhu ke caraNoM kI sevA meM hI jIvana arpita kara deNge| unakI dRr3ha AsthA dekhakara dharaNendra bahuta prasanna huaa| usane una donoM ko aneka vidyAeM dI aura vaitADhya parvata kI uttara tathA dakSiNa zreNiyoM para aneka nagara basAkara vahAM kA rAjya diyaa| digvijaya ke samaya bharata tathA nami-vinami ke madhya ghora yuddha huaa| Akhira vinami ne apanI putrI subhadrA kA vivAha bharata se kara diyaa| subhadrA hI bharata cakravartI kI strI-ratna bniiN| ___ kAlAntara meM nami-vinami ne dIkSA lI aura nirvANa pada paayaa| inhIM bhAiyoM se jo vaMza calA, vaha vidyAdhara vaMza khlaayaa| (ka) namuci ____eka duSTa-caritra maMtrI, jo apane buddhi kauzala se cakravartI samrAT sanatkumAra kA priyapAtra maMtrI bana gayA thaa| para zIghra hI usakA zramaNadveSa aura duSTatA cakravartI ke samakSa prakaTa ho gii| cakravartI ne use dhikkArate hue nagara-nirvAsana de diyaa| (dakhie-brahmadatta) (kha) namuci __ jaina zramaNoM kA virodhI eka amAtya, jise antataH jaina muniyoM kI mahimA ke samakSa natamastakatA svIkAranI pdd'ii| (dekhie- mahApadma cakravartI) _ -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 7 ' nayanaMdI (AcArya) ___digambara paramparA ke eka vizruta vidvAna jaina aacaary| ve naMdI saMgha ke AcArya the aura unake guru kA nAma AcArya mANikyanaMdI thaa| 'sudaMsaNa cariu' apabhraMza bhASA meM racita AcArya nayanaMdI kA eka utkRSTa kAvya grantha hai| isa grantha meM sudarzana zreSThI kA caritra varNita hai| 'sayadavihivihANa' nayanaMdI kI eka anya pratiSThita racanA hai| AcArya nayanaMdI vI.ni. kI 16vIM zatI ke AcArya the| -sudaMsaNa cariu nayasAra jambUdvIpa ke pazcima mahAvideha meM sthita mahAvapra vijaya kI jayaMtI nAmaka nagarI ke rAjA zatrumardana kA vizvasta sevaka aura pRthvI pratiSThAnapura gAMva kA mukhiyaa| usakA yaha niyama thA ki vaha atithi ko bhojana karAke hI svayaM bhojana grahaNa karatA thaa| eka bAra jaba vaha rAjAjJA se vana meM bhavana nirmANa ke upayoga meM ... jaina caritra koza ... - 307 ...
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ane vAlI lakar3iyAM lene gayA aura dopahara meM bhojana ke samaya usane apane niyama ke pAlana hetu atithi kI pratIkSA kI to use kucha muni dikhAI pdd'e| usane bhakti bhAva se muniyoM ko AhAra pradAna kiyA aura unheM nagara kA mArga btaayaa| isa para muniyoM ne nayasAra ko samyagjJAna aura samyagdarzana kA svarUpa batAyA / nayasAra ne muniyoM ke upadeza ko apane AcaraNa meM DhAla liyA aura apanA samagra jIvana usI ke anurUpa jiiyaa| isase usake jIvana ko eka dizA milI aura samyagdarzanapUrvaka yAtrA karate-karate vaha sattAIsaveM bhava meM bhagavAna mahAvIra ke rUpa meM janma lekara aura tIrthaMkaratva kI UMcAI kA sparza kara siddha huA / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra (ka) naravarmA moTapallI nAmaka naTIya nagara kA adhipati, jo nyAyapriya aura prajAvatsala rAjA thaa| ( dekhie- uttama kumAra) (kha) naravarmA bharatakSetrAntargata vijayavatI nagarI kA rAjA, eka sudRr3ha samyaktvI puruSaratna / madanadatta nAmaka apane mitra ke mukha se usakA aura apane putra haridatta kA pUrvajanma kA sahodara - sambandha sunakara usake hRdaya meM jinadharmAnurAga kA bIjAropaNa huaa| phira eka bAra AcArya guNadhara kI dharma dezanA sunakara use deva, guru aura dharma para akATya zraddhA ho gii| devarAja zakrendra taka apane mukha se rAjA naravarmA kI samyaktva - sudRr3hatA kI prazasti karane lgaa| sudatta nAmaka deva ne eka bAra rAjA kI zraddhA kI parIkSA lii| deva devamAyA phailAkara bhI rAjA ke samyaktva ko asthira nahIM kara pAyA / samyaktva - snAta jIvana pUrNa kara rAjA sugati kA adhikArI - kathA ratnakoSa, bhAga-1 banA / (ka) naravAhana zrIbAla nagara kA rAjA / (dekhie - lalitAMga kumAra) (kha) naravAhana paiThaNapura nareza / (dekhie-haMsarAja ) naravikrama mahendrapura kA raajaa| (dekhie-kalAvatI) narmadAsuMdarI narmadApura nagara ke zreSThI sahadeva kI putrI / sahadeva kI patnI ko garbhakAla meM narmadA snAna kA utpanna huA, isIlie unhoMne apanI putrI kA nAma narmadAsuMdarI rakhA thA / sahadeva eka dhanI vyApArI thA / usane hI narmadApura nagara basAyA thaa| narmadAsuMdarI yuvA huI to usakA vivAha mahezvaradatta nAmaka yuvaka se huA, jo eka zramaNopAsaka zrAvaka thA / kisI samaya mahezvaradatta vyApAra ke lie mleccha dvIpa jA rahA thA / narmadAsuMdarI usake sAtha thI / mArga meM durdeva ke udaya se mahezvaradatta ko narmadAsuMdarI ke caritra para saMdeha ho gayA aura usane use jaMgala meM suptAvasthA meM hI chor3a diyaa| vyApAra ke pazcAt mahezvaradatta apane ghara lauTa AyA aura usane kalpita samAcAra parivAra aura parijanoM ko diyA ki narmadAsuMdarI ko mArga meM siMha ne khA liyA / usane patnI kI uttara kriyAeM bhI sampanna kara diiN| jaMgala meM narmadAsuMdarI ne svayaM ko ekAkI aura asahAya paayaa| vaha rone lagI, para usakA araNya meM jaina caritra koza *** *** 308
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ rudana araNyarodana hI siddha huaa| usane eka parvata guphA meM zaraNa lI aura dharmArAdhanApUrvaka kaSTa kA samaya vyatIta karane lgii| vIradAsa sahadeva kA sahodara aura narmadAsuMdarI kA cAcA thaa| vaha vyApAra ke lie udhara se gujarA to use narmadAsuMdarI mila gii| vaha bhrAtRsutA ke sAtha mlecchanagara meM vyApAra ke lie phuNcaa| vahAM para hariNI - nAmaka gaNikA ne narmadAsuMdarI ko apane kapaTajAla meM phaMsA liyaa| parantu kAjala kI koTharI meM rahakara bhI narmadAsuMdarI ne apane tana para kAlikha na lagane dii| mAra aura manuhAra donoM vidhiyoM se vaha narmadAsuMdarI ko kuzIla sevana ke lie rAjI nahIM kara paaii| parAjita hokara usane use eka andherI koTharI meM bandinI banA diyaa| gaNikA ke bandhanoM meM baMdhI narmadAsuMdarI navakAra maMtra kA pATha karate hue kaTu samaya ko vyatIta karane lgii| vIradAsa ne narmadAsuMdarI ko bahuta khojA, para asaphala rhaa| vaha nirAza hokara apane nagara lauTa aayaa| gaNikA ne apanI dAla galate na dekhakara narmadAsuMdarI ko paryApta dhana lekara rAjA ko bheMTa kara diyaa| narmadAsuMdarI ne rAjA se AtmarakSA ke lie pAgalapana kA abhinaya karanA zurU kara diyaa| rAjA ne use apane mahaloM se nikAla diyaa| rAjA kA krodha gaNikA para utarA, usane use kArAgRha meM DAla diyaa| narmadApura ke jinadAsa zreSThI Akhira narmadAsuMdarI ko khojane meM saphala ho ge| use lekara ve nagara meM A ge| narmadAsuMdarI mAtA-pitA se milii| apanI uttara kriyA Adi kI bAta jAnakara narmadAsuMdarI kA hRdaya vairAgya se pUrNa ho gyaa| usane ArhatI dIkSA dhAraNa kara lii|vihaarkrm meM eka bAra sAdhvI narmadAsuMdarI mahezvaradatta ke nagara meM phuNcii| usake saMsArapakSIya pati, sAsa aura zvasura usake darzanoM ke lie ge| pUre parivAra ne narmadAsuMdarI ko pahacAna liyaa| sAsa ke prazna para narmadAsuMdarI ne pati viraha ke kAraNa aura bAda ke ghaTanAkrama ko saMkSepa meM kahA, jise sunakara mahezvaradatta pAnI-pAnI ho gyaa| pUrA parivAra virakta hokara pravrajita ho gyaa| sAdhvI narmadAsuMdarI ne niraticAra saMyama kI ArAdhanA karate hue siddha pada prApta kiyaa| muni mahezvaradatta aura usake mAtA-pitA ne bhI ugra saMyama kA pAlana kara samasta karmoM ko azeSa kara mokSa prApta kiyaa| -mUlazuddhi prakaraNa TIkA (devacandasUri)/ narmadAsuMdarI kathA (mahendra sUri, 11vIM zatI) nala (rAjA) jaina aura jainetara vAGmaya meM nala kA caritra prApta hotA hai| ve ayodhyApati mahArAja naiSadha ke putra the| pitA ke pazcAt ve rAjagaddI para baitthe| vidarbha nareza bhIma ne apanI putrI damayantI kA svayaMvara rcaa| damayantI ne nala ko pati rUpa meM cunaa| nala aura damayantI sukhapUrvaka jIvana yApana karane lge| nala kA eka choTA bhAI thA kubera / vaha chaliyA aura vaMcaka thaa| kisI samaya nala aura kubera dyUtakrIr3A khela rahe the| durdaivavaza nala apanA sarvasva hAra ge| unheM apanI rAnI damayantI ke sAtha vanavAsa bhoganA pdd'aa| nala nahIM cAhate the ki damayantI unake sAtha kaSTa bhoge| isI vicAra se ve vana meM soI huI damayantI ke uttarIya para usake pIhara cale jAne kA nirdeza likhakara eka dizA meM prasthita ho ge| damayantI acalapura meM kucha samaya rahakara apane pitA.. ke pAsa calI gii| udhara nala ne jaMgala meM bhar3ake dAvAnala meM eka nAga ko jalate dekhaa| usane nAgarAja ko agni se bAhara nikaalaa| nAga ne nala ko DaeNsa liyA, jisase vaha vidrUpa aura kubja ho gyaa| upakAra ke badale meM apakAra ... jaina caritra koza. - 309 ...
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAkara nala bahuta dukhI huaa| para nAgarAja anya koI nahIM balki usI kA pitA naiSadha thA, jo pAMcaveM svarga meM devatA banA thaa| usane prakaTa hokara nala se kahA ki usakA yaha kubjarUpa saMkaTa kI isa ghar3I meM usake lie rakSaka hogaa| sAtha hI usane eka zrIphala aura eka karaMDikA nala ko die| batAyA ki inake dvArA tuma apanA mUla rUpa prApta kara sakate ho| kahakara naiSadha antardhAna ho gayA / susumArapura nareza dadhiparNa ke pAsa nala ko rasoie kA kArya mila gyaa| vahAM usane gajadamanI vidyA se eka madonmatta hAthI ko vaza meM kara paryApta sammAna arjita kiyaa| vaha sUryapAka rasavatI banAne meM bhI kuzala thaa| udhara mahArAja bhIma ne nala kI khoja ke lie damayantI ke punarsvayaMvara kI ghoSaNA kI / dadhiparNa ke pAsa jaba yaha sUcanA pahuMcI to svayaMvara kA eka hI dina zeSa thaa| saikar3oM kosa kI dUrI eka hI dina meM taya karanA lagabhaga asaMbhava thaa| para nala ne use vizvAsa diyA ki vaha use ucita samaya para kuDinapura pahuMcA degA / nala azva saMcAlana kalA meM dakSa thA / Akhira kubja nala dadhiparNa nareza kA sArathI banakara kuDinapura phuNcaa| usane zrIphala ko tor3A to usameM se divya vastra nikale / karaMDikA se eka amUlya hAra prApta huaa| una vastroM aura hAra ko dhAraNa karate hI nala apane mUla rUpa meM A gyaa| vaha svayaMvara maNDapa meM pahuMcA / damayantI ne nala ko apanA pati cunanA hI thaa| mahArAja bhIma kI kRtrima svayaMvara kI yukti saphala ho gaI / udhara kubera ke zAsana se ayodhyA kI janatA pUrNataH asaMtuSTa thii| apanI ayogyatA se kubera bhI parici ho cukA thaa| vaha nala ke samakSa nata ho gyaa| apanI dhUrtatA ke lie usane nala se kSamA-yAcanA kii| punaH ayodhyA ke siMhAsana para ArUr3ha hue / sudIrghakAla taka suzAsana ke pazcAt nala ne apane putra ko rAja siMhAsana diyA aura svayaM saMyama kI sAdhanA kara devaloka meM gyaa| mahAsatI damayantI ne bhI saMyama svIkAra kiyA aura svarga prApta kiyaa| - triSaSTi zalAkApuruSacaritra, parva 8 (ka) navamikA (AryA ) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai / (dekhie - kamalA AryA) (kha) navamikA (AryA ) inakA samagra paricaya kAlI AryA ke samAna hai| vizeSatA itanI hai ki inakA janma kAmpilyapura nagara meM huA thA aura mRtyu ke pazcAt yaha zakrendra mahArAja kI paTTarAnI ke rUpa meM janmI / (dekhie -kAlI AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 9, a. 6 navamukha -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a. 22 vartamAna avasarpiNI kAla ke aSTam nArada / ye zrI rAma I samaya meM hue the| (dekhie nArada) nahapAna saurASTra aura gujarAta kA zakavaMzI eka rAjA, jo IsA kI prathama zatAbdI meM huA / anArya kula meM utpanna hue isa rAjA ne bhAratavarSa meM rahakara yahAM ke Arya dharma ko apnaayaa| jaina dharma kA usake jIvana para utkRSTa prabhAva thaa| kahate haiM ki usane cAlIsa varSa taka zAsana karane ke pazcAt apane nagaraseTha aMtaraMga subuddhi ke sAtha jinadIkSA dhAraNa kara lI thii| saMbhavataH unhoMne AcArya arhadbali ke caraNoM meM pravrajyA dhAraNa jaina caritra koza *** *** 310
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI thii| bAda meM zrutadhara dharasena AcArya ne muni subuddhi aura muni nahapAna ko puSpadanta aura bhUtabali, ye navIna nAma pradAna kie aura unheM zruta kA dAna diyA / nAga vaizAlI nareza gaNAdhyakSa mahArAja ceTaka kA rathika aura varuNa nAmaka vaizAlI ke senApati kA pitA / (dekhie - varuNa) nAga gAthA bhaddilapuravAsI eka dhanapati, ajitasenAdi devakI - putroM ke pAlaka pitA / inakI patnI kA nAma sulasA thaa| (dekhie-sulasA gAthApatnI) - aMtagaDasUtra (ka) nAgadatta ujjayinI nagarI ke seTha sAgaradatta kA putra, eka sadAcArI aura zramaNopAsaka yuvakarana / usakA vivAha usI nagarI ke zreSThI samudradatta kI putrI priyaMguzrI se sampanna huA / priyaMguzrI ke bhAI kA nAma nAgasena thA, jo kuTila aura dhUrta thA / nAgasena nAgadatta para vizeSa rUpa se kupita thA, jisakA kula kAraNa itanA hI ki vaha apanI bahana kA vivAha apane eka mitra ke sAtha karanA cAhatA thaa| para eka bAra jaba vaha grAmAntara gayA huA thA to usake pitA ne priyaMguzrI kA vivAha sAgaradatta ke putra nAgadatta se kara diyA / nAgadatta kA nagara -bhara meM mAna aura sammAna thA / nagaranareza mahArAja dharmapAla bhI usakA sammAna karate the| nagara ke bAhara udyAna meM munijana padArpita hote to nAgadatta agraNI rahakara upadeza sunatA aura muniyoM kI AhAra Adi sambandhI vizeSa sevArAdhanA karatA thaa| eka bAra udyAna meM muni pdhaare| nAgadatta pravacana sunane ke lie gayA / muniyoM ne dharma-zukla Adi dhyAna aura kAyotsarga para vizeSa pravacana diyaa| pravacana sunakara usa para cintana karatA huA nAgadatta udyAna se nikalA / tatkSaNa usake antarmAnasa meM cintana sphuraNa huA ki kAyotsarga meM avasthita banakara dharmadhyAna karanA caahie| udyAna se kucha hI dUrI para mArga ke nikaTa hI nAgadatta kAyotsarga mudrA meM khar3e hokara dharma-dhyAna meM lIna ho gyaa| udhara se nAgasena gujraa| nAgadatta ko kAyotsarga mudrA meM khar3e dekhakara usake prati usake hRdaya meM rahA huA dveSabhAva jAga gyaa| usane apane kaNTha kA maNihAra nAgadatta ke gale meM DAla diyA aura kotavAla ke pAsa jAkara zikAyata kara dI ki usakA bahumUlya maNihAra nAgadatta curAkara bhAga gayA hai| nAgasena ne nAgadatta ke bhAgane kI dizA bhI batA dii| kotavAla usa dizA meM gayA / udyAna ke nikaTa hI usane nAgadatta ko kAyotsarga mudrA meM dekhaa| usake gale meM par3e hue hAra ko bhI dekhaa| pramANa maujUda thaa| phalataH nAgadatta ko bandI banAkara kotavAla ne kArAgRha meM DAla diyA / nAgadatta ne upasthita hue upasarga ko anubhava kiyaa| usakA hRdaya dveSa aura IrSyA kI khAna saMsAra se virakta ho gyaa| usane apane mana meM saMkalpa saMjo liyA ki yadi upasthita upasarga se use mukti mila gaI to vaha saMsAra kA tyAga kara pravrajyA dhAraNa kara legA / dUsare dina kotavAla ne nAgadatta ko mahArAja dharmapAla kI nyAyasabhA meM upasthita kiyA / pramANa nAgasena ke pakSa meM the aura nAgadatta ke vipakSa meM / pariNAmataH ujjayinI ke nyAyAnusAra mahArAja dharmapAla ne nAgadatta ko mRtyudaNDa pradAna kiyA / vadhika ne nAgadatta kI hatyA ke lie jaise hI talavAra kA prahAra usakI gardana para kiyA, talavAra puSpamAlA ke rUpa meM pariNata ho gii| dharma kI jaya-vijaya huii| nAgadatta kI sabhI ne stutiyAM kIM aura nAgasena ko sabhI ne dhikkArA / *** jaina caritra koza - 311 diamondsdiamondsdiamonds
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ apane saMkalpa ke anurUpa nAgadatta ne pravrajyA dhAraNa kara lii| mahArAja dharmapAla ne saMsAra ko mAyAjAla mAnakara tyAga diyA aura ve bhI nAgadatta ke sAtha hI pravrajita ho ge| niraticAra saMyama kI ArAdhanA dvArA donoM paramapada ke adhikArI bne| -bRhatkathA koSa, bhAga 1, (hariSeNa AcArya) (kha) nAgadatta ___ nAgadatta apane pUrvabhava meM samudradatta nAmaka zreSThI thA, jo vasantapura nagara kA rahane vAlA thaa| eka anya zreSThI vasudatta usakA ghaniSTha mitra thaa| donoM mitroM ne eka bAra vajragupta nAmaka muni se zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| kAlakrama se donoM mitra AyuSya pUrNa kara devagati meM ge| vahAM para bhI una donoM ke madhya pragAr3ha maitrI bhAva banA rhaa| vahAM rahate hue hI una donoM ne nizcaya kiyA ki unameM se jo pahale AyuSya pUrNa kara manuSya bhava meM jAegA, use dUsarA pratibodhita kregaa| phalataH samudradatta kA jIva pahale AyuSya pUrNa kara dharAnivAsa nagara ke zreSThI sAgaradatta ke patra rUpa meM utpanna haa| vahAM para usakA nAma nAgadatta rakhA gyaa| yauvana vaya meM nAgadatta ko vizeSa rUpa se saMgIta se anurAga ho gyaa| usane eka mitra-maNDalI banAI aura usake sAtha vaha saMgIta meM nimagna rahane lagA / usakA eka anya zauka thA-nAgoM se khelnaa| nAgoM ko vaza meM karane kI vidyA meM use mahAratha prApta thii| usake mitra vasudatta ke jIva deva ne vacanAnusAra use pratibodha dene ke kaI prayAsa kie, parantu sabhI sukhada prayAsa viphala rhe| Akhira deva ne isa vicAra se ki dukha meM hI vyakti ko dharma kA smaraNa hotA hai, eka kaThora upAya se nAgadatta ko pratibodha diyaa| nAgadatta antataH pratibodha ko prApta ho gyaa| usane apane mitra vasudatta ke jIva deva ko dhanyavAda diyA aura pratyeka-buddha muni banakara ekAkI sAdhanA meM nimagna ho gyaa| utkRSTa cAritra kI ArAdhanA se kevalajJAna prApta kara vaha mokSa meM gyaa| (ga) nAgadatta (gAthApati) maNipura nagara kA eka sdgRhsth| eka bAra usane utkRSTa bhAvoM se indradatta nAmaka mAsopavAsI aNagAra ko AhAra dAna diyaa| usane usa dAna ke phalasvarUpa utkRSTa puNya kA arjana kiyaa| vahAM se AyuSya pUrNa kara vaha mahApura nareza bala ke putra (mahAbala) rUpa meM jnmaa| mahAbala ke bhava meM usane bhagavAna mahAvIra ke caraNoM meM ArhatI pravrajyA aMgIkAra kara siddha pada paayaa| -vipAkasUtra dvi zru. a.7 (gha) nAgadatta (seTha) ___ujjayinI nagarI kA eka dhanI, mAnI, pratiSThita aura mahatvAkAMkSI setth| usake pAsa abjoM kI saMpatti thI parantu usakA upayoga dAna-puNya aura paropakAra meM kama tathA bhoga-vilAsa aura pradarzana meM hI mukhyatayA hotA thaa| seTha ne nagara ke madhya apAra dhana vyaya kara eka saptamaMjilA bhavana bnvaayaa| bhavana banakara taiyAra ho gayA to seTha ne dUra-dezoM ke kuzala citrakAra bulvaae| seTha ne citrakAroM ko nirdeza diyA-bhale kitanA hI dravya vyaya ho jAe, para aisI citrakArI karo ki sAta-pIr3hiyoM ke bAda bhI citra nae pratIta hoM aura loga mujhe smaraNa rkheN| seTha aisA kaha hI rahA thA ki udhara se gujarate hue eka muni ke mukha para muskAna taira gii| seTha cauNkaa| usane socA, muni kI muskAna meM rahasya hai, saMdhyA samaya muni ke pAsa jAkara unakI muskAna kA rahasya jJAta kruuNgaa| seTha apane ghara gayA aura bhojana karane lgaa| seTha kA putra mAtRgoda se utarakara pitRgoda meM A baitthaa| seTha kI goda meM Ate hI usane laghuzaMkA kara dii| mUtra ke chIMTe seTha kI thAlI meM rahe hue bhojana para bhI gire| ...312 . -. jaina caritra koza ...
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ para seTha ne putramoha meM chIMTe lage thor3e se bhojana ko thAlI ke eka kone meM kiyA aura bhojana karatA rhaa| usI kSaNa ve muni AhAra lene seTha ke ghara padhAre aura ukta dRzya dekhakara muskaae| muni kI rahasyamayI muskAna para seTha punaH cauMka pdd'aa| usane mana hI mana apane nizcaya ko punaH susthira kiyA ki saMdhyA samaya muni se unakI muskAna kA kAraNa avazya jJAta karUMgA / bhojana ke bAda seTha ne kucha dera vizrAma kiyA aura usake bAda apanI dukAna para calA gyaa| kucha dera bAda eka bakarA vadhika se chUTakara seTha kI dukAna kI sIr3hiyoM para A khar3A huA aura karuNa dRSTi se seTha ko dekhane lagA / taba taka vadhika bhI A phuNcaa| seTha ne vadhika se kahA, bhale AdamI isa mUka prANI para karuNA kara ise chor3a de| vadhika bolA, seTha! maiM tumheM kahUM ki dukAna karanA chor3a do to kyA tuma chor3a doge? dukAna karanA jaise tumhArA vyavasAya hai, vaise hI mAMsa-vikraya merA vyavasAya hai / seTha ne kahA, dayA dharma bhI to koI cIja hotI hai / vadhika bolA, dayA dikhAte ho to pacAsa mudrAeM gina do aura bakare ko bacA lo / seTha ne socA, yadi isa bakare ko maiM bacA bhI lUM, to kyA yaha vadhika vadha karma chor3a degA? ise nahIM to kisI anya bakare ko yaha mAregA hii| phira maiM kyoM vyartha hI pacAsa mudrAeM vyaya karUM? aisA socakara seTha ne bakare kA kAna pakar3akara use vadhika ko sauMpa diyaa| ThIka usI kSaNa vahI muni udhara se gujare aura muskarA kara apane gantavya para bar3ha ge| nAgadatta ke hRdaya meM halacala maca gii| usane bar3I muzkila se saMdhyA kI / saMdhyA samaya vaha muni ke pAsa phuNcaa| kucha zrAvakajana muni caraNoM meM baiThakara dharmArAdhanA kara rahe the / nAgadatta pratIkSA karane lagA ki ve loga jAeM to vaha muni se unakI muskAna kA rahasya pUche / Akhira nAgadatta kI pratIkSA pUrNa huI / zrAvakajana apane-apane gharoM ko cale ge| muni ko ekAkI pAkara seTha ne unako vandana kiyA aura unakI tIna bAra kI muskAna kA rahasya puuchaa| muni ne kahA, seTha ! jisa rahasya ko tuma pUchane ko utsuka ho, kyA use sunane kI sAmarthya tumhAre andara hai? smaraNa rakho, usa rahasya ko sunakara tumhArA svapna-tulya sAMsArika sukha naSTa ho jaaegaa| kyA usake lie tumhArA mAnasa taiyAra hai ? seTha ne kahA, mahArAja! svapna-sukha sukha hotA hI kahAM hai? svapna ke sukha kA TUTa jAnA hI zreSTha hai| Apa jo jAnate haiM, vaha akSarazaH kahane kI kRpA kareM! satya ko jAne binA mujhe caina na par3egA ! seTha kI paripakva mAnasikatA ko dekhakara muni ne kahA, tuma citrakAroM ko kaha rahe the- ye aisI citrakArI kareM ki ve citra sAta pIr3hiyoM taka nae pratIta hoM / parantu saca yaha hai ki tuma sAta pIr3hiyoM taka citroM kI navInatA kI to cintA kara rahe ho, para yaha nahIM jAnate ho ki tumhArA AyuSya mAtra sAta dina kA hI zeSa hai / sunA nAgadatta ne, aura vaha sahama gyaa| usakA kaNTha sUkha gyaa| muni ne use dhairya diyA aura kahA, sAta dina kA samaya tumhAre pAsa hai| tuma isa avadhi meM apanA bhaviSya saMvAra sakate ho / seTha ko kucha dhairya huA aura usane muni se unakI dUsarI muskAna kA rahasya puuchaa| muni ne kahA, jisa putra ke mUtra sane bhojana para bhI tumheM aprIti na huI, vahI putra pUrvabhava meM tumhArI patnI kA premI thA / tumane hI usakA vadha kiyA thaa| bar3A hone para vaha apanI mAM kA vadha karegA aura tumhAre saptamaMjile bhavana ko becakara tumhArI sArI saMpatti aura pratiSThA ko naSTa kara degA / nAgadatta kI AMkhoM ke samakSa dharatI ghUma rahI thI / sAhasa kara usane muni kI tRtIya muskAna kA kAraNa puuchaa| muni ne spaSTa kiyA, jisa bakare kA kAna pakar3akara tumane use vadhika ke havAle kara diyA aura pacAsa mudrAeM bacAkara prasannatA kA anubhava kiyA, vaha bakarA pUrvabhava meM tumhArA pitA thA / sunakara nAgadatta adhIra ho gyaa| vaha usI kSaNa vahAM se bhAgakara vadhika ke pAsa pahuMcA aura sau mudrAeM *** jaina caritra koza - 313
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ usake hAtha para rakhakara bolA, bhAI! vaha bakarA mujhe lauTA do| vadhika ne kahA, seTha! tuma bahuta vilamba se Ae ho| vaha to logoM kA AhAra bana cukA hai| rotA huA seTha muni ke pAsa phuNcaa| usane munizrI se pUchA, bhagavana ! mere pitA kisa gati meM gae haiM? muni ne pharamAyA, tumhAre pitA krodha aura krUratA se bhare hRdaya se vadhika ke prahAra kA zikAra banakara naraka meM gae haiN| seTha ne kahA, gurudeva! merA mArgadarzana kIjie ki mujhe ina sAta dinoM meM kaise jIvana kA upayoga karanA caahie| muni ne kahA, sAta pala kA samyaktva cAritra bhI AtmotthAna ke lie upAya bana jAtA hai| tumhAre lie yahI upAya hai ki tuma cAritra kI ArAdhanA meM svayaM ko arpita kara do| muni ke mArgadarzana para nAgadatta seTha ne binA eka pala gaMvAe paMca mahAvrata dhAraNa kara lie| prathama cAra dinoM taka usane parISaha-rahita saMyama kI ArAdhanA kii| pAMcaveM dina use ziraHzUla ho gyaa| aMtima tIna dinoM taka usane pUre samatA bhAva se bhayaMkara ziraHzUla se utpanna vedanA ko sahana kiyaa| sAtaveM dina usakI samAdhi mRtyu huii| dehotsarga kara vaha vaimAnika deva bnaa| deva bhava se cyavakara vaha manuSya bhava dhAraNa karegA aura niraticAra saMyama kI ArAdhanA dvArA sarva-karma vimukta bana mokSa meM jaaegaa| / vArA sava-kama vimukta bana mAkSa meM jaaegaa| -jaina kathArNava nAgazrI campAnagarI ke rahane vAle brAhmaNa soma kI ptnii| soma ke do sahodara the somadatta aura somabhUti, jinakI patniyoM ke nAma kramazaH bhUtazrI aura yakSazrI the| tInoM bhAiyoM me pragAr3ha prema thaa| prema ko susthira rakhane ke lie tInoM bhAiyoM ne eka vyavasthA kI thI ki ve pratidina sAtha baiThakara bhojana kareMge aura krama se eka-eka bhAI ke ghara sabhI kA bhojana bnegaa| ___ eka dina jaba bhojana banAne kI bArI nAgazrI kI thI to usane tumbe kA zAka bnaayaa| zAka taiyAra hone para usane use cakhA to usakA mukha viSAkta bana gayA kyoMki tumbI kar3avI thii| nAgazrI ne usa zAka ko DhA~pa kara eka ora rakha diyA tathA anya zAka banAkara parivAra ko bhojana karA diyaa| nAgazrI viSazAka ko phaiMkane kA vicAra kara hI rahI thI ki usI samaya mAsopavAsI muni dharmaruci aNagAra bhikSA ke lie pdhaare| nAgazrI ne muni ke pAtra ko ucita sthAna samajhakara vaha sArA zAka usameM DAla diyaa| muni bhikSA lekara apane guru dharmaghoSa ke pAsa aae| zAka kI gaMdha se hI guru ne anumAna lagA liyA ki vaha akhAdya hai| unhoMne ziSya ko Adeza diyA ki vaha usa zAka ko niravadya sthAna para paraTha aae| dharmaruci aNagAra zAka ko paraThane jaMgala meM ge| saMbhAvita hiMsA se bacane ke lie muni ne usa zAka kA AhAra kara liyA aura saMthArA kara dehotsarga kara diyaa| ____ zAka ke khAne se tapasvI muni kI mRtyu kI khabara pUre nagara meM phaila gii| khulate-khulate bheda khula hI gyaa| gharavAloM ne nAgazrI kI bhartsanA kara use ghara se nikAla diyaa| nAgazrI jahAM bhI gaI, logoM ne use dhikkArA aura usake kutsita kRtya kI niMdA kii| yatra-tatra bhaTakate hue usake zarIra meM solaha mahAroga utpanna ho ge| gahana Arta aura raudra vicAroM meM DUbI nAgazrI marakara chaThI naraka meM gii| . naraka kI Ayu pUrNa kara vaha sudIrgha kAla taka tiryaMca Adi yoniyoM meM bhaTakate hue campAnagarI ke seTha sAgaradatta ke ghara putrI rUpa meM janmI, jahAM use sukumArikA nAma milaa| jaba vaha yuvA huI to jinadatta seTha ke putra sAgara ke sAtha usakA vivAha huaa| para pUrva pApodaya se sukumArikA kI deha kA sparza aMgAra-sparza ke samAna thaa| pariNAmataH usake pati ne prathama rAtri meM hI usakA parityAga kara diyaa| ...314.00 ...jaina caritra koza ...
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirAza-hatAza seTha sAgaradatta ne eka bhikhArI ko paryApta dhana dekara usake sAtha sukumArikA kA vivAha kara diyaa| para bhikhArI bhI prathama rAtri meM hI sukumArikA ko chor3a kara bhAga gyaa| __isase sukumArikA ko ghora AtmaglAni huii| vaha saMsAra tyAga kara gopAlikA nAmaka AryA ke pAsa pravrajita bana gii| gurvAjJA kA ullaMghana kara vaha sArvajanika sthaloM para AtApanA letii| eka bAra jaba vaha eka udyAna meM AtApanA le rahI thI to usakI dRSTi devadattA nAmaka gaNikA para par3I, jo udyAna ke eka bhAga meM pAMca puruSoM ke sAtha Amoda-pramoda kara rahI thii| isase sukumArikA sAdhvI kA mana caMcala bana gyaa| usane nidAna kiyA, yadi mere tapa kA koI phala ho to maiM bhI pAMca puruSoM kI patnI bnuuN| nidAna kI AlocanA kie binA hI sukumArikA sAdhvI AyuSya pUrNa hone para prathama svarga meM devI bnii| svarga se cyava kara vaha pAMcAla deza ke kApilyapura nagara ke rAjA drupada kI rAnI culanI ke garbha se putrI rUpa meM janmI aura use vahAM para draupadI nAma prApta huaa| yauvana meM draupadI nidAna ke prabhAva se pAMca-pANDavoM kI patnI bnii| (dekhie-draupadI) -jJAtAdharmakathAMga, adhyayana 16 / triSaSTi zalAkApuruSa caritra parva 8 nAgasena vAcAlA nagarI kA nivAsI eka sadgRhastha, jisake hAthoM se paramAnna prApta kara bhagavAna mahAvIra ne ardhamAsopavAsa kA pAraNA kiyA thaa| -mahAvIra caritra nAgArjunAcArya __ jaina AcAryoM kI paramparA ke zrutadhara aura sukhyAta aacaary| saMbhavataH ve apane pUrvavartI AcArya himavanta ke ziSya the| naMdI sthavirAvalI meM unakA krama AcArya himavanta ke pazcAt hai| naMdI sthavirAvalI ke anusAra AcArya nAgArjuna kAlika zrutAnuyoga ke dhAraka aura himavAna ke sadRza kSamAvAna zramaNa the| vI.ni. kI navamI zatAbdI meM dvAdazavarSIya bhISaNa duSkAla pdd'aa| aneka zrutadhara muni zramaNa-maryAdA ke anukUla bhikSA aprApti ke kAraNa kAladharma ko prApta ho ge| usa samaya zruta saMrakSA kA gurutara dAyitva nAgArjunAcArya ne sNbhaalaa| vallabhI nagarI meM unhoMne zramaNa sammelana AhUta kiyA aura zruta saMkalana kA mahAna kArya kiyaa| nAgArjuna kI adhyakSatA meM Agama vAcanA hone ke kAraNa usa vAcanA ko nAgArjunIya vAcanA saMjJA milii| vallabhI nagarI meM vAcanA hone se use vallabhI vAcanA bhI kahA jAtA hai| jisa samaya nAgArjunAcArya ke sAnnidhya meM Agama-vAcanA kA yaha krama calA, lagabhaga usI kAlakhaNDa meM mathurA nagarI meM skandilAcArya ke netRtva meM bhI Agama vAcanA kA kArya huA thaa| usa vAcanA ko skandilI vAcanA aura mAthurI vAcanA kI saMjJAoM se jAnA jAtA hai| nAgArjunAcArya kA janma vI.ni. 763 meM huaa| vI. ni. 807 meM unhoMne zramaNa dIkSA dhAraNa kI aura vI.ni. 826 meM ve AcArya pada para AsIna hue| zruta saMrakSA ke rUpa meM jaina dharma aura jaina saMgha para unakA mahAna upakAra hai| -naMdI sUtra sthavirAvalI nAbhirAya avasarpiNI kAla ke saptam kulakara aura Adi tIrthaMkara RSabhadeva bhagavAna ke pitaa| (ka) nArada AcArya kSIra kadambaka kA chAtra ziSya, dharmaprANa, nyAyapriya aura satya kA pujArI puruSa / (dekhie- vasu rAjA) .. jaina caritra koza ... -- 315 ...
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) nArada jaina paramparA ke anusAra nArada kisI vyakti vizeSa kA nAma nahIM hai| vAsudeva, baladeva, cakravartI Adi padoM kI taraha nArada bhI eka pada hai| pratyeka avasarpiNI aura utsarpiNI kAla meM nau-nau nArada hote haiN| vartamAna avasarpiNI kAla ke nau nAradoM ke nAma haiM-1. bhIma, 2. mahAbhIma, 3. rudra, 4. mahArudra, 5. kAla, 6. mahAkAla, 7. caturmukha, 8. navamukha, 9. unmukh| jaina aura vaidika-donoM paramparAeM isa sambandha meM ekamata haiM ki nArada kalahapriya, apratibaddha-vihArI aura Ajanma brahmacArI hote haiN| donoM hI paramparAoM meM nArada (nAradoM) ke hajAroM kisse upalabdha hote haiM, jo rocaka hone ke sAtha-sAtha naitika aura zikSAprada bhI haiN| nArada parivrAjaka kI-sI vezabhUSA meM niraMtara parivrajanazIla rahate haiN| parivrajana hI unakA svabhAva hotA hai| unakI do hI gatiyAM hotI haiM-svarga athavA mokss| (ka) nArAyaNa siddhatyapura nagara ke rAjapurohita yajJadatta kA putra, eka jijJAsa yvk| eka bAra jaba yajJadatta rAjA ke Adeza para pazu bali yajJa karane kI taiyArI kara rahA thA to nArAyaNa ne usase pUchA ki pazu bali meM dharma kaise ho sakatA hai| pitA ne vedoM ke pramANa dene kA prayatna kiyA, para vaha yaha siddha nahIM kara sakA ki pazu bali puNya kA kAraNa ho sakatA hai| nArAyaNa dharma ke zuddha svarUpa ko jAnane ke lie ghara se prasthita huaa| vaha vibhinna sampradAyoM ke saMtoM aura AcAryoM se milA, parantu use kahIM bhI saMtoSajanaka samAdhAna nahIM milaa| Akhira eka jaina muni ne use dharma ke zuddha svarUpa kA bodha pradAna kiyaa| muni ke upadeza se nArAyaNa vizvasta bana gayA ki ahiMsA hI dharma kA prANa hai, ahiMsA kI ArAdhanA hI dharma kI ArAdhanA hai| nArAyaNa ne zrAvaka ke bAraha vrata aMgIkAra kie aura tana-mana-prANa se vratoM kA pAlana kiyaa| sarva karma nivRtta hokara vaha mokSa kA adhikArI bnaa| -kathA ratnakoSa - bhAga 1 (kha) nArAyaNa ___aSTam vAsudeva lakSmaNa kA janmanA nAma / lakSmaNa apane janmanA nAma 'nArAyaNa' se kama aura 'lakSmaNa' isa nAma se adhika vikhyAta haiN| (vizeSa paricaya ke lie dekhie-lakSmaNa vAsudeva) nigaMTha ___mahAvIra kA eka nAma nigaMTha bhI hai, jisakA saMskRta rUpa hai-nirgrantha / nirgrantha arthAt vaha sAdhaka, jo moha-mamatva Adi saMbaMdhoM tathA krodha-kAmAdi samasta kaSAya-bandhanoM se mukta ho gayA hai| bauddha dharmagranthoM meM mahAvIra ke lie isa nAma kA bahuvyavahAra huA hai| (ka) ninhava ninhava athavA nirNaya nAmaka eka anArya vyApArI, jo purimatAla nagara kA nivAsI thaa| (vizeSa paricaya , ke lie dekhie-abhagnasena cora) -vipAkasUtra dvi zru., a.3 (kha) ninhava 'ninhava' jaina pAribhASika zabda hai| ninhava use kahA jAtA hai jo jaina zramaNa kI veza-bhUSA meM rahate hue hI tIrthakara bhASita siddhAnta ke viparIta prarUpaNA karatA hai| bhagavAna mahAvIra ke dharmatIrtha meM sAta ninhava .. 316 ... - jaina caritra koza ..
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ hue haiN| unake nAma kramazaH isa prakAra haiM-1. jamAlI, 2. tiSyagupta, 3. ASAr3hAcArya ke ziSya, 4. azvamitra, 5. gaMga AcArya, 6. rohagupta, 7. gosstthaamaahil| uparokta sAta ninhavoM meM se jamAlI aura tiSyagupta bhagavAna mahAvIra kI vidyamAnatA meM hI ninhava dazA ko prApta hue| zeSa pAMca vIra nirvANa kI tRtIya sadI se chaThI sadI ke madhya hue| sAta ninhavoM meM se dvitIya, tRtIya, caturtha aura paMcam ninhava ninhava-dazA ko tyAga kara punaH saMgha meM sammilita ho ge| zeSa tIna ninhavAvasthA meM hI jIvanaparyaMta rhe| (sAtoM ninhavoM kA paricaya nAmAnukrama meM dekheM) nimbaka ujjayinI nivAsI jaina darzana ke vidvAna brAhmaNa amba RSi kA ikalautA putra, mAlugA nAmaka brAhmaNI kA aatmj| apane nAma ke anurUpa hI nimbaka jhagar3AlU, amilanasAra aura avinIta thaa| jaba alpakAlika rugNatA ke bAda mAlugA kA nidhana ho gayA to ambaRSi ne sAMsArika nazvaratA se virakta banakara ArhatI dIkSA le lii| nimbaka ne bhI pitA kA anugamana kiyaa| para nimbaka dIkSita ho jAne para bhI apane svabhAva ko badala nahIM paayaa| jyeSTha muniyoM kI vaha avinaya karatA, jhgdd'taa| guru aura AcArya dvArA bAra-bAra samajhAe jAne para bhI jaba usane apanA svabhAva nahIM badalA to use saMgha se nikAla diyA gyaa| putra-moha ke kAraNa amba RSi bhI nimbaka ke sAtha hI saMgha se alaga ho ge| ve donoM kisI dUsare munisaMgha meM gae, para nimbaka ke avinIta svabhAva ke kAraNa unheM vahAM se bhI nikAla diyA gyaa| unhoMne kaI saMgha badale aura pratyeka saMgha se unheM nikAla diyA gyaa| isase dukhI hokara ambaRSi eka vRkSa ke nIce baiThakara rone lgaa| jisa nimbaka ko koI zikSA nahIM badala pAI thI, usa nimbaka ko pitA ke AMsuoM ne badala diyaa| pitA ke AMsuoM kI bhASA ne use samajhA diyA ki usake pitA ko bhI usake ucchRkhala vyavahAra kA zikAra bananA par3a rahA hai| usane pitA se kSamA mAMgI aura avinaya ko tyAgane kA saMkalpa kara liyaa| pitA kI anunaya para AcArya zrI ne unako saMgha meM sammilita kara liyA aura nimbaka ne apane vinIta vyavahAra se saba muniyoM ke hRdaya jIta lie| niraMbhA (AryA) AryA niraMbhA kA jIvana paricaya zuMbhA AryA ke samAna hai| vizeSa jo hai, vaha hai-inake pitA kA nAma niraMbha gAthApati aura mAtA kA nAma niraMbhazrI thaa| (dekhie-zuMbhA AyA) / -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., dvi.varga, adhyayana 4 nirmohI nRpa jaina paramparA meM nirmohI nRpa kI kathA kAphI pracalita hai| nirmohI nRpa eka aise rAjA the jinhoMne moha para vijaya prApta kara lI thii| ve rAjya kA saMcAlana nirvikAra, nirlobha aura nirmoha rahakara, mAtra karttavya bodha ke lie karate the| unakI patnI aura putra bhI unhIM ke samAna moha vijetA the| nirmohI nRpa ke moha-vijaya kI kathAeM loka meM kiMvadaMtiyAM bana gaI thiiN| loka kI sImA ko pAra kara devaloka meM unakI kIrtisugaMdha vyApta huii| eka bAra devarAja iMdra ne nirmohI nRpa ke moha-jaya kI gadgada bhAva se prazaMsA kii| ____eka devatA ko iMdra kI bAta para vizvAsa nahIM huaa| vaha nirmohI nRpa kI parIkSA ke lie bhUmaNDala para ... jaina caritra koza ... - 317 -
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ aayaa| usane devabala se rAjakumAra ko kahIM chipA diyA aura eka saMnyAsI kA rUpa dhAraNa kara mahaloM meM phuNcaa| mahArAnI ke pAsa pahuMcakara usane kahA-'mahArAnI! anartha ho gayA! jaMgala meM Apake putra ko siMha ne khA liyaa|' kahakara saMnyAsI rone lgaa| isa para mahArAnI ne kahA-mahArAja! isameM rone kI kyA bAta hai! Apa zAMta rahie! hamAre putra kA AyuSya karma pUrA ho gayA hogA! AyuSya karma pUrA ho jAne para mara jAnA zarIra kA dharma hai| maiM mahArAja ko sUcanA bhejatI hUM jisase kumAra kI dAha kriyA kA prabaMdha kiyA jA ske| ___ mahArAnI kI bAta sunakara saMnyAsI rUpI deva hairAna raha gyaa| vaha vahAM se calA aura mahArAja ke pAsa phuNcaa| rote hue usane kahA-mahArAja! anahonI ho gaI! hamAre rAjakumAra ko jaMgala meM zera ne khA liyA hai| __nirmohI nRpa ne sunA, unake mukha para zoka aura zikana kI eka bhI rekhA nahIM ubhrii| unhoMne zAMta svara meM kahA-mahAtmana! pratyeka mAnava maraNadharmA hai| Ayukarma kI samApti para mAnava ko zarIra chor3a denA par3atA hai| rAjakumAra kA Ayukarma bhI pUrNa ho gayA hai isalie vaha hamase vidA ho gayA hai| rAjA aura rAnI kI mohavijaya ko dekhakara devatA daMga raha gyaa| usane vAstavika rUpa meM prakaTa hokara rAjA aura rAnI ko praNAma kiyA aura iMdra dvArA kI gaI prazaMsA aura usa dvArA lI gaI parIkSA kI pUrI bAta khii| usane rAjakumAra ko prakaTa kara diyaa| rAjakumAra ko sakuzala pAkara bhI rAjA-rAnI sAmAnya rhe| kAlAMtara meM putra ko siMhAsanAsIna karake nirmohI nRpa aura unakI rAnI ne pravrajyA aMgIkAra kI aura jIvana ke aMta meM mokSa prApta kiyaa| nizuMbha - haripura nareza / vaha paMcam prativAsudeva thA, jisakA vadha puruSasiMha vAsudeva ne kiyA thaa| nizuMbhA (AryA) nizuMbhA AryA kA samagra paricaya zubhA AryA ke samAna hai| vizeSa itanA hI hai ki inake pitA kA nAma nizuMbha aura mAtA kA nAma nizuMbha zrI thaa| (dakhie-zuMbhA AryA athavA kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., dvi.varga, adhyayana 2 niSaDha rAjA caturtha viharamAna tIrthaMkara prabhu subAhu svAmI ke jnk| dikhie-subAhu svAmI) niSadha kumAra balabhadra aura revatI ke putra, parama sukumAra aura anupama rUpavAna raajkumaar| yauvana meM pacAsa kanyAoM se unakA vivAha huaa| eka bAra bhagavAna ariSTanemi kA pravacana sunakara kumAra pratibaddha hue aura unhoMne zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| ___kisI samaya niSadhakumAra bhagavAna ariSTanemi ke pAsa baiThe hue the| unake lAvaNya aura teja ko dekhakara bhagavAna ke pramukha gaNadhara varadatta ne bhagavAna se niSadha kumAra kA pUrvabhava puuchaa| bhagavAna ne batAyA-apane pUrvabhava meM niSadhakumAra rohir3a nagara ke mahArAja mahAbala aura unakI paTarAnI padmA kA vIraMgata nAmaka putra thaa| vahAM battIsa kanyAoM ke sAtha usakA vivAha huaa| siddhArtha nAmaka dharmAcArya ke upadeza se jAgrata hokara vIraMgata ne saMyama dhAraNa kiyA aura ugra sAdhanA se apanI deha kA rakta aura mAMsa sukhA diyaa| do mAsa ... 318 - ... jaina caritra koza ....
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke anazana ke sAtha vaha paMcam devaloka kA devatA bnaa| vahAM se cyava kara yahAM AyA hai| pUrva janma ke tapa ke prabhAva se hI niSadha ko aisA rUpa aura teja prApta huA hai| bhagavAna ke zrImukha se niSadha kA pUrvabhava sunakara niSadha sahita samasta zrotA atyanta AhlAdita hue| niSadha pUrI tanmayatA se zrAvaka dharma kA pAlana karatA thA / kAlAntara meM vaha bhagavAna ke pAsa dIkSita ho gyaa| tapa aura saMyama kI samyak ArAdhanA karake tathA ikkIsa dina ke anazana ke sAtha deha tyAga kara vaha sarvArthasiddha meM gyaa| vahAM se cyava kara mahAvideha meM janma legA aura saMyama pAlakara mokSa meM jaaegaa| nIra (dekhie - candana rAjA) nemicaMdra (AcArya) eka jaina AcArya / 'siddhAnta cakravartI' alaMkaraNa se AcArya nemicandra vibhUSita the, jo unake gahana . siddhAnta jJAna ko siddha karatA hai / unake guru kA nAma abhayanandi thA / ve digambara jaina AcArya the / gaMga nareza kA pradhAnamaMtrI aura senApati cAmuNDarAya AcArya nemicandra kA parama bhakta thA / cAmuNDarAya kA apara nAma gommaTa thaa| usane zrI bAhubalI jI kI vizAla mUrtti kA nirmANa karAyA thA, jo gAmmaTezvara ke nAma se vikhyAta huI / AcArya nemicandra ne cAmuNDarAya kI vizeSa prArthanA para saiddhAntika grantha kI racanA kI aura usa kRti kA nAma gommaTasAra rakhA / AcArya nemicandra ne paryApta sAhitya kI racanA kI, jisameM gommaTasAra, trilokasAra, labdhisAra, kSapaNasAra Adi grantha vizeSa rUpa se vikhyAta haiM / AcArya nemicandra kA kAlamAna vI. ni. 15 vIM - 16 vIM sadI kA mAnA jAtA hai| - gommaTasAra karmakANDa neminAtha (tIrthaMkara) jaina paramparA ke bAisaveM tIrthaMkara zrI ariSTanemi kA hI aparanAma / (vizeSa paricayArtha dekhie - ariSTanemi tIrthaMkara) nemiprabha svAmI ( viharamAna tIrthaMkara) solahaveM viharamAna tIrthaMkara / arddhapuSkaradvIpa ke pazcima mahAvideha kSetra kI nalinAvatI vijaya ke antargata sthita vItazokA nagarI meM prabhu kA janma huaa| vahAM ke mahArAja vIra prabhu ke pitA haiM aura sonAdevI mAtA haiM / sUrya ke cihna se suzobhita prabhu ne yauvanAvasthA meM mohinI nAmaka rAjakanyA se vivAha kiyA aura tirAsI lAkha pUrva taka gRhavAsa meM vyatIta kie| tadanantara varSIdAna dekara prabhu ne dIkSA dhAraNa kii| kaivalya prApta kara tIrtha kI sthApanA kii| caurAsI lAkha pUrva kA AyuSya pUrNa kara prabhu mokSa meM jaaeNge| naiSadha ayodhyApati mahArAja nala ke pitA / (dekhie - nala) *** jaina caritra koza ** 319
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMDubhadra AcArya saMbhUtavijaya ke eka shissy| -kalpasUtra sthavirAvalI paMthaka muni (dekhie-zailaka rAjaSi) pataMgasiMha ___ kaMcanapura nareza jitazatru kA ikalautA putr| rAjakumAra ke janma ke samaya hI jyotiSiyoM ne batAyA thA ki zizu para kaSTa kI chAyA hai| kaSTa ko kAla banane se tabhI rokA jA sakatA hai, jaba zIghra hI zizu kA vivAha kara diyA jaae| vaisA hI kiyA gyaa| rAjA ne khoja-par3atAla kara jJAta kara liyA ki janakapara nareza janakasena ko bhI putrIratna kI prApti huI hai| mahArAja svayaM janakapura pahuMce aura janakasena se usakI eka mAsa kI vaya vAlI kanyA kA hAtha apane do mAsa ke putra pataMga siMha ke lie maaNgaa| janakasena kI svIkRti para navajAta zizuoM ko pariNayasUtra meM bAMdha diyA gyaa| ___pataMgasiMha pAMca varSa kA huA to usakI jananI kA dehAnta ho gyaa| ATha varSa kI avasthA meM use nagara se bAhara zAnta vanakhaNDa meM sthita AcArya ke Azrama meM vidyAdhyayana ke lie bhejA gyaa| maMtriyoM aura mitroM kA dabAva mAnakara rAjA ne anaMgamAlA nAmaka eka rAjakumArI se vivAha kara liyaa| anaMgamAlA yuvA aura surUpA thii| usane zIghra hI rAjA ko apane vaza meM kara liyaa| rAjA, maMtrI aura AcArya ne paraspara milakara pahale hI yaha nizcaya kara liyA thA ki vimAtA se rAjakumAra ko chipAkara rakhA jaaegaa| pataMgasiMha gurukula meM vidyAdhyayana karate hue aThAraha varSa kA ho gyaa| zIghra hI usakI zikSA pUrNa hone vAlI thii| rAjA anaMgamAlA para AMkheM mUMda kara vizvAsa karane lagA thaa| use yaha nizcaya ho gayA thA ki anaMgamAlA vimAtAoM jaisI vimAtA nahIM hai| ataH eka dina usane use apane putra ke bAre meM batA diyaa| anaMgamAlA pataMgasiMha ko dekhane ke lie utAvalI ho gii| eka dina usane rAjA kI anupasthiti meM kapaTapUrvaka paMtagasiMha ko apane pAsa bulavA liyaa| paMtagasiMha yuvA aura sundara rAjakumAra thaa| anaMgamAlA usake rUpa-lAvaNya para mohita ho gii| usane rAjakumAra se praNaya-prArthanA kI, jise sunakara rAjakumAra kA hRdaya vitRSNA se bhara gyaa| usane yuktiyukta vacanoM se mAtA ko samajhAne kA yatna kiyaa| para kAma-vihvalA anaMgamAlA para usakI hitazikSA kA koI prabhAva nahIM huaa| usane kumAra ko cetAvanI de DAlI ki vaha yA to use cuna le athavA mRtyu ko cuna le| rAjakumAra anaMgamAlA ke pAza se nikalakara usake mahala se bAhara ho gyaa| isa para anaMgamAlA ne apane vastra phAr3a DAle aura rAjakumAra para usase duSkarma kI ceSTA kA mithyAropa lagA diyaa| usakA nATaka saphala rahA aura rAjA ne apane putra ke vadha kA Adeza de diyaa| udhara rAjakumAra paMtagasiMha maMtrI aura AcArya ke sahayoga se bhAgane meM saphala ho gyaa| vaha kaI nagaroM meM ghUmate-bhaTakate pahale vasaMtapura ... 320 ... ... jaina caritra koza ...
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura bAda meM potanapura phuNcaa| potanapura nagara use pasanda AyA aura usane usI nagara ko apanA karmakSetra banA liyaa| usake puNya pUre vega se vikasita ho utthe| usane jo bhI cAhA, vaha use milaa| usakI pratyeka kAmanA apane Apa hI pUrNa hotI calI gii| durdaiva ne use pradeza diyA to sudaiva ne use apAra saMpatti, aneka labdhiyAM aura sukhyAti pradAna kii| isa nagara meM vaha 'pUnamacanda' nAma se jAnA jAtA thaa| rAjA kA usa para vizeSa anugraha thaa| para bAda meM duSTa nijI sevakoM ne rAjA ko pataMgasiMha kI patniyoM ke prati AkarSita kara diyA / rAjA pataMgasiMha ko mArga se haTAkara usakI patniyoM ko apanI banAnA cAhatA thaa| isake lie dhUrta aMtaraMga sevakoM ke iMgitoM para rAjA ne pataMgasiMha ko bAra-bAra asaMbhava se kArya sauNpe| para pataMgasiMha buddhimAna aura vIra thA, tathA usakA bhAgya usake anukUla thA, isalie usane rAjA ke kahe samasta kAryoM ko cuTakiyoM meM pUrA kara diyaa| unhIM yAtrAoM meM aneka rAjakumAriyoM ke sAtha pataMgasiMha kA vivAha bhI huaa| ___puNya jaba sAtha ho to samasta SaDyaMtra viphala ho jAte haiN| apane puNyoM ke bala para hI aMtataH pataMgasiMha potanapura kA rAjA bnaa| usake bAda vaha vasaMtapura kA rAjA bnaa| tadanantara pataMgasiMha ne vizAla senA ke sAtha apanI mAtRbhUmi ke lie prasthAna kiyaa| jitazatru ke samakSa pahale hI anaMgamAlA kI duSTatA aura pataMgasiMha kI saccaritratA prakaTa ho cukI thii| putra ke lauTane para jitazatru gadgada ho gyaa| zaizavAvasthA meM jisa kanyA se pataMgasiMha kA vivAha huA thA, vaha use bhI le aayaa| pitA aura zvasura (janakasena) pataMgasiMha ko apane-apane rAjya dekara pravrajita ho ge| pataMgasiMha ne dharmanIti se prajA kA pAlana kiyaa| aMtima vaya meM apane putra ko rAjapada dekara usane bhI dIkSA dhAraNa kI aura niraticAra cAritra kI ArAdhanA kara mokSa prApta kiyaa| -pataMgasiMha caritra padma aSTam baladeva zrI rAma kA janmanA naam| parantu ve apane janmanA nAma padma se kama aura 'rAma' nAma se hI adhika vikhyAta hue| bhAratavarSa kI sabhI dharma-paramparAoM meM zrIrAma ko maryAdApuruSottama ke rUpa meM atyucca gaurava prApta hai| (vizeSa paricaya hetu dekhie-rAma) padmanAbha dakSiNa bharata kSetra kI amarakaMkA nagarI kA adhipti| usane nArada ke mukha se draupadI ke anupama rUpa kI carcA sunakara mitra deva ke dvArA draupadI kA apaharaNa karA apane mahala meM mNgaayaa| padmanAbha ne draupadI ke samakSa kAma prastAva rakhA aura use spaSTataH samajhA diyA ki usake patiyoM kA usa taka pahuMcanA asaMbhava hai| draupadI ne caturAI se kAma liyA aura padmanAbha se chaha mahIne kI avadhi prApta kara lii| vaha apanA samaya dharmArAdhanA aura tapasyA meM vyatIta karane lgii| udhara zrI kRSNa vAsudeva kI sahAyatA se pANDavoM ne draupadI kA bheda prApta kara liyaa| zrI kRSNa ke netRtva meM pAMcoM pANDava deva sahAyatA se amarakaMkA phuNce| pahale dina pANDavoM ne padmanAbha se yuddha kiyA aura parAjita ho ge| dUsare dina zrI kRSNa yuddha meM utare aura unhoMne padmanAbha ko raNa chor3ane para vivaza kara diyaa| padmanAbha draupadI kI zaraNa meM pahuMcA aura usane apane prANoM kI bhIkha maaNgii| draupadI ne kahA, strI kA veza banAkara zrI kRSNa ke samakSa jaao| ve strI para prahAra nahIM krte| padmanAbha ne vaisA hI kiyA aura aise use jIvana kI bhIkha prApta huii| zrI kRSNa draupadI aura pANDavoM ke sAtha apane deza meM lauTa aae| -jaina mahAbhArata / triSaSTi zalAkA puruSa caritra ... jaina caritra koza - - 321 ...
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ padmaprabha (tIrthaMkara) ____ vartamAna caubIsI ke SaSTham tiirthNkr| bhagavAna kA janma kauzAmbI nareza dhara kI paTarAnI susImA kI ratnakukSI se huaa| bhagavAna kA jIva jaba mAtRgarbha meM avatarita huA taba mAtA ko padmazaiyA para sone kA dohada utpanna huaa| isIlie unakA nAma padmaprabha rakhA gyaa| ___ mahArAja dhara ne yogyavaya meM padmaprabha ko rAjyasiMhAsana sauNpaa| padmaprabha ne sudIrgha kAla taka suzAsana kiyaa| antima vaya meM unhoMne dIkSA dhAraNa kI aura kevalajJAna prApta kiyaa| unhoMne caturvidha saMgha kI sthApanA kara dharmacakra kA pravartana kiyaa| anta meM sammedazikhara parvata se nirvANa prApta kiyaa| dharmamitra ke bhava meM bhagavAna ne tIrthaMkara gotra kA arjana kiyA thaa| 'suvrata' bhagavAna ke pramukha gaNadhara the| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra (ka) padmaratha . mithilAdhipati niHsaMtAna rAjA, jisane madanarekhA ke jaMgala meM janme zizu ko apanAyA aura apanA uttarAdhikArI bnaayaa| yahI zizu nami rAjarSi ke nAma se khyAta huaa| (dekhie-namirAja) (kha) padmaratha (rAjA) gyArahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI vajradhara svAmI ke jnk| (dekhie-vajradhara svAmI) padmaruci zrAvaka prAcInakAlIna mahApura nagara kA rahane vAlA eka dharmAtmA, puNyAtmA aura paropakArI zrAvaka / vaha bahuta karuNAzIla thaa| kisI bhI dukhI ko dekhakara usakA. hRdaya karuNAI ho jAtA thA aura vaha dukhI kA dukha dUra karane ke lie prayatnazIla bana jAtA thaa| eka bAra padmaruci nagara ke nikaTastha vana se gujara rahA thaa| use vahAM eka maraNAsanna vRSabha dikhAI diyaa| padmaruci baila ke nikaTa phuNcaa| baila kI avasthA dekhakara padmaruci ne jAna liyA ki usakA AyuSya samApta hone ko hai| vaha baila ke pAsa baiTha gayA aura use navakAra maMtra sunAne lgaa| mahAmaMtra ke divya prabhAva se baila kA cintana UrdhvamukhI bana gyaa| prANa tyAga kara vaha mahApura-nareza kI rAnI ke udara meM putra rUpa meM utpanna huaa| padmaruci ne baila ke zava kA saMskAra kara diyaa| rAnI ne putra ko janma diyaa| zizu ke vakSa para vRSabha kA cihna thA, usI ke kAraNa usakA nAma vRSabhadhvaja rakhA gyaa| kAlakrama se vRSabhadhvaja yavA haa| eka bAra vRSabhadhvaja ghamate hae usI sthAna para pahaMca gayA, jahAM baila ke rUpa meM usane dehotsarga kiyA thaa| usa sthAna ko dekhate hI use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| apane upakArI mitra se milane ke lie vRSabhadhvaja ati utsuka ho gyaa| usakI khoja ke lie usane eka upakrama kiyaa| usa sthAna para eka deharA banavAyA aura usakI bhittiyoM para maraNAsanna baila aura use navakAra maMtra sunAte vyakti ke citra bnvaae| rAjakumAra ne eka vizvasta cara dehare para niyukta kara diyA aura use samajhA diyA ki jo bhI vyakti ukta citra kA rahasya spaSTa kare, usake bAre meM zIghra hI use sUcita kre| kAlakrama se eka bAra padmaruci zrAvaka udhara se gujarA to usane dehare kI bhittiyoM para aMkita citra dekhe| vaha ThiThaka gayA aura unheM punaH punaH dekhane lgaa| rAjakumAra dvArA niyukta cara ne seTha se pUchA, mahAzaya! Apa citroM ko itanI utsukatA se kyoM dekha rahe ho| seTha padmaruci ne kahA, kyoMki ina citroM se merA apanA sambandha hai| baila kI bagala meM citrastha vyakti maiM svayaM huuN| ... 322 ... ... jaina caritra koza ...
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ cara ne rAjakumAra ko sUcanA de dI / rAjakumAra vRSabhadhvaja daur3akara padmaruci ke pAsa phuNcaa| padmaruci ke caraNoM meM praNAma kara rAjakumAra ne spaSTa kiyA ki pUrvajanma meM vaha baila thA aura unhIM kI kRpA se rAjakumAra nA hai| padmaruci aura vRSabhadhvaja jIvana bhara saghana snehasUtra meM baMdhe rahe / jaina rAmAyaNa ke anusAra bhavAntara meM padmaruci hI rAma bane aura vRSabhadhvaja sugrIva banA / janmAntara meM bhI donoM kA sneha punarjIvita banA / -AkhyAna maNikoSa padmazrI campAnagarI ke zreSThI dharmAnaMda kI ikalautI santAna, eka jainadharmAnurAginI rUpa- guNa sampanna viduSI bAlA / dharmAnaMda kI icchA thI ki vaha apanI putrI kA vivAha samAna kula AcAra vAle ghara meM karegA / usI ke lie vaha prayatnarata thA / padmazrI ke samAna rUpa-guNa- kula sampanna yuvaka kI use talAza thii| kisI samaya bauddha dharmAnuyAyI yuvaka buddhasiMha kI dRSTi padmazrI ke rUpa para pdd'ii| vaha usake rUpa kA dIvAnA bana gyaa| usane apane mana ke bhAva apane pitA buddhasAgara ke samakSa prakaTa kie aura nivedana kiyA ki agara usakA vivAha padmazrI ke sAtha nahIM hogA to vaha jIvita nahIM raha paaegaa| pitA ne putra ke hRdaya kI sthiti ko samajhA aura use vizvasta kiyA ki vaha cAhe jaise bhI bana par3egA, usakA vivAha padmazrI ke sAtha hI kraaegaa| buddhasAgara eka dharmAndha vaNik thA / vaha apane dharma ko hI dharma mAnatA thaa| zeSa jaina, vaidika Adi dharmoM se ghRNA karatA thA / para putra ke Agraha para use kapaTa- zrAvaka kA abhinaya karanA pdd'aa| apane abhinaya meM vaha saphala rahA aura zreSThI dharmAnaMda ko usane prabhAvita kara liyaa| jaba dharmAnaMda se usakI maitrI sthApita ho gaI to eka dina avasara sAdhakara usane usakI putrI kA hAtha apane putra ke lie mAMga liyA / dharmAnaMda usake kapaTa ko nahIM samajha pAyA aura usane usa ke prastAva ko saharSa svIkAra kara liyA / 1 padmazrI ne zvasura gRha meM praveza kiyaa| prathama dina hI vaha samajha gaI ki usake sAtha dhokhA huA hai / para vaha viduSI thI aura jAnatI thI ki dharma to AtmA kI vastu hai aura usakA ArAdhana sabhI sthAnoM para kiyA jA sakatA hai| usake samakSa jaTilatAeM taba upasthita huIM, jaba use bauddha dharma aMgIkAra karane ke lie bAdhya kiyA gayA / isake lie use vivaza hI nahIM kiyA gayA balki mAnasika aura zArIrika pratAr3anAeM bhI dI giiN| sAsa, zvasura aura nanada, tInoM milakara padmazrI ko pratAr3ita karate / para vaha vIra bAlA samasta pratAr3anAoM ko sahakara bhI prasanna thI / usane na to apane Atmadharma kA tyAga kiyA aura na anya dharma kA grahaNa athavA tiraskAra kiyA / eka bAra padmazrI ko sUcanA milI ki usake mAtA-pitA asvastha haiM / sAsa- zvasura kI AjJA prApta kara vaha apane ghara gii| mAta-pitA se unake sAtha hue chala kA rahasya pracchanna na raha skaa| ve isa AghAta ko saha na sake aura akAla kAlakavalita ho ge| padmazrI ke mAtA-pitA ke avasAna ke pazcAt usake sAsa- zvasura aura nanada kA prakopa bhI zataguNita bana gyaa| jaba unheM yaha nizcaya ho gayA ki ve pratAr3anA se padmazrI ko apanA dharma aMgIkAra nahIM karA pAeMge to unhoMne usakI hatyA kA krUra saMkalpa ThAna liyA / eka SaDyantra racA gayA aura usake anusAra eka sapere se kRSNa viSadhara kharIdA gayA / kRSNa viSadhara ko eka ghar3e meM banda kara diyA gyaa| yojanAnusAra sAsa ne apane svara ko madhura banAte hue padmazrI se kahA, beTI ! bhagavAna kI ArAdhanA ke lie hameM maMdira meM calanA *** jaina caritra koza - 323 diamondsdiamondsdiamonds
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai| kakSa meM rakhe ghar3e meM puSpa mAlA rakhI gaI hai, use nikAla laao| sAsa ke apratyAzita vyavahAra ko dekhakara buddhimatI padmazrI sAvadhAna ho gii| usane navakAra mahAmaMtra kA jApa karate hue ghar3e meM hAtha ddaalaa| mahAmaMtra ke divya prabhAva se kRSNasarpa phUlamAlA meM badala gyaa| usake sAsa, zvasura aura nanada jo isa pratIkSA meM the ki ghaTa ko sparza karate hI padmazrI sarpa kA zikAra bana jAegI, daMga raha ge| unake hRdayoM kI dhar3akaneM bar3ha giiN| unhoMne 'camatkAra' zabda hI sunA thA, camatkAra ko pratyakSa ghaTita hote dekhakara ve kAMpa utthe| tatkSaNa padmazrI ke samakSa nata ho gae aura atIta ke durvyavahAra ke lie kSamApanA karane lge| zvasura ne kAMpate svara meM kahA, putrI ! jinadharma kI vijaya huii| tumhArI vijaya huii| tumhArI kRpA se Aja hameM bhI sanmArga kA bodha ho gyaa| hameM kSamA kara do| padmazrI apane komala svabhAva ke anurUpa sAsa-zvasura ke caraNoM para jhuka gii| ghara meM svarga utara aayaa| pUrA parivAra jinadharma ke raMga meM raMga gyaa| parivAra ke sabhI sadasya vizuddha zrAvaka dharma kI ArAdhanA karate hue sadgati ke adhikArI bne| padmazrI bhI UMce devaloka meM gii| kAlakrama se vaha nirvANa prApta kregii| padmasiMha (padmAvatI) vasantapura nagara kA rahane vAlA eka dhanavAna aura dharmAtmA setth| nagara kA vaha sammAnanIya vyakti thaa| nagara nareza prajApati bhI padmasiMha kI dharmaniSThA, prAmANikatA aura buddhimattA kA vizeSa sammAna karatA thaa| vaha rAjadarabAra meM viziSTa darabArI thaa| yuvAvasthA me padmasiMha kA vivAha padmAvatI nAmaka rUpa-guNa sampanna kanyA se huA, jo vasantapura rAjya ke mahAmAtya sumati kI putrI thii| padmAvatI bhI apane pati ke samAna hI dharmaruci sampanna sannArI thii| pati-patnI kA pArasparika vizvAsa aura prItibhAva dUja ke candra kI bhAMti niraMtara vardhamAna banatA gyaa| ____ eka dina padmasiMha aura padmAvatI rAjodyAna meM bhramaNa ke lie ge| vahAM ke svaccha aura sugandhita vAtAvaraNa meM una donoM kA mana rama gyaa| unhoMne rAtri-pravAsa vahIM karane kA nizcaya kiyaa| para durdaiva ke adRzya paMjoM ko ve nahIM dekha ske| rAtri ke pazcima prahara meM jaba pati-patnI nidrAdhIna the to capala nAmaka eka vidyAdhara udhara se gujraa| cA~da kI cA~danI meM padmAvatI kA rUpa dekhakara vaha usa para mohita ho gyaa| usane padmAvatI kA apaharaNa kara liyaa| prabhAta hone para padmasiMha kI nidrA bhaMga huii| padmAvatI ko na pAkara vaha adhIra ho gyaa| usane udyAna aura nagara meM apanI patnI ko khojaa| rAjA aura mantrI ne usakI pUrI sahAyatA kii| para padmAvatI ko khojA na jA skaa| padmasiMha ne patnI-viraha meM prANatyAga kA nizcaya kara liyaa| para rAjA ne mitra-dharma kA pAlana karate hue use kisI taraha dhairya baMdhAyA aura usake duHsaMkalpa ko dUra kiyaa| saMyoga se nagara meM eka avadhijJAnI muni pdhaare| padmasiMha kI prArthanA para muni ne spaSTa kiyA ki use eka mAsa ke pazcAt usakI patnI punaH prApta hogii| padmasiMha dharmArAdhanApUrvaka virahakAla ko vyatIta karane lgaa| _____ capala nAmaka vidyAdhara padmAvatI ko vaitAdayagiri para sthita apane nagara meM le gyaa| usane vividha pralobhana dekara padmAvatI ko apane anukUla banAnA cAhA, para satI ke sata ko tilabhara bhI vicalita karane meM vaha saphala nahIM ho skaa| satI padmAvatI ne use kaThora aura nItiyukta vacanoM se sIkha dii| Akhira eka mAsa ke satata zrama se bhI vidyAdhara saphala na ho sakA to usakI antarcetanA meM eka mor3a aayaa| padmAvatI ... 324 ... - jaina caritra koza ....
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI dRr3hadharmitA ne usake hRdaya ke kaluSa ko dho ddaalaa| usane padmAvatI se apane duHsAhasa ke lie kSamA mAMgI aura use apanI dharma bahana banA liyaa| usake bAda usane padmAvatI ko eka rUpaparAvartinI guTikA dI aura sasammAna use usake pati ke pAsa pahuMcA diyaa| __padmAvatI ko surakSita aura apane dharma para sudRr3ha pAkara padmasiMha ke harSa kA pArAvAra na rhaa| unakA pArasparika premabhAva pUrvApekSayA aura bhI pragAr3ha ho gyaa| sukha ke jhUle para baiThakara ve samaya yApana kara rahe the| kisI dina paraspara vArtA karate hue ve donoM eka viSaya para bhinna-mata ho ge| viSaya thA-ghara puruSa se calatA hai yA strI se| padmasiMha gRhasaMcAlana meM puruSa ko pradhAna kahatA thA aura padmAvatI strI ko| sahaja vArtAlApa thor3A bhArI bana gayA aura padmasiMha ne mana meM gAMTha bAMdha lI ki vaha padmAvatI ke samakSa ghara meM puruSa kI pradhAnatA siddha kregaa| kucha samaya bItane para padmasiMha ne apanI cala-sampatti ko gupta rUpa se surakSita kara diyaa| usane padmAvatI se bahAnA banAyA aura kahA ki use usake deza saMkhAta acAnaka jAnA par3a gayA hai, vaha zIghra hI lauTa aaegaa| padmAvatI ne sAtha calane kA Agraha kiyA, para padmasiMha ne vividha tarka prastuta karate hue use vasaMtapura rahane ko hI rAjI kara liyaa| padmasiMha ke jAne ke bAda padmAvatI ko pati dvArA chor3A gayA eka saMdeza milA, jisameM ullekha thA ki vaha strI ko ghara meM pramukha taba mAna sakatA hai, jaba vaha usakI anupasthiti meM ye cAra kArya kregii| (1) zAlihotra lakSaNa ke do ghor3e mere lie kharIda kara rakhanA (2) sundara mahala banavAnA (3) mere lie eka rAjasutA ko vivAhita karake lAnA aura (4) mere lauTane taka eka putra paidA karake rkhnaa| ___pati kA ukta saMdeza par3hakara padmAvatI bar3I khinna huii| vaha buddhimatI to thI hI, vaha samajha gaI ki sake pati ke hRdaya meM usakI bAta cabha gaI hai. usI ke pariNAma svarUpa ve usase dara cale gae haiN| padamAvatI ne ArtadhyAna meM samaya-yApana karane ko mUrkhatA maanaa| usane nizcaya kiyA ki vaha apane pati ke asaMbhava prAyaH nirdezoM ko isa vidhi se pUrNa karegI ki usakA nArI dharma bhI surakSita rahe aura usakA kAmya bhI siddha ho jaae| padmAvatI ko jJAta ho gayA ki ghara meM dhana nahIM hai| dhana ke binA saMsAra kA koI bhI kArya pUrA nahIM ho pAtA, phira zAlihotra lakSaNa ke azva aura mahala nirmANa kaise ho| Akhira padmAvatI ne apane buddhikauzala se kisI zreSThI se dhana udhAra liyA aura mahala nirmANa kA kArya zurU karavA diyaa| zAlihotra lakSaNa ke do azva bhI usane kharIda die| parantu tRtIya aura caturtha kArya kramazaH kaThinatara aura kaThinatama the| para padmAvatI kA cintana bhinna thaa| vaha socatI thI, apuruSArthI ke lie kaNa bhI maNa hai aura puruSArthI ke lie maNa bhI kaNa tulya hai| puruSArtha, sAhasa aura dRr3ha nizcaya ke sAtha usane dezATana kA saMkalpa kiyaa| rUpaparavartinI gaTikA dvArA usane puruSa veza dhAraNa kiyaa| dezATana karate hae usane vidyAsAdhanA meM eka vidyAdhara kI sahAyatA kii| cakrezvarI devI se use cintAmaNi ratna kI prApti huii| Age jAkara baMga deza ke rAjA kI putrI vijayavatI se usane pANigrahaNa kiyaa| puruSavezI padamAvatI vijayavatI ko vasantapara le AI aura usake samakSa samparNa rahasya anAvRtta kara diyaa| padmAvatI ke sAhasa se vijayavatI bahuta prabhAvita huii| usane use bahana kA mAna na diyA aura usake catartha kArya ko kaise parA kiyA jA sakatA hai. usakI rUparekhA taiyAra kii| cintAmaNi ratna hone se padmAvatI ke pAsa saba bhAMti samRddhi thii| usane jisa seTha se dhana udhAra liyA thA, vaha lauTA diyaa| phira eka dina vijayavatI ko ghara kA dAyitva pradAna kara vaha saMkhAta ke lie cala dii| saMkhAta pahuMcakara usane eka gvAlina kA veza dharA aura zIghra hI usa veza meM rahate hue hI vaha apane pati ...jaina caritra koza ... - 325 ...
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ padmasiMha ko talAzane meM saphala bhI ho gii| itanA hI nahIM, vaha dUdha-dahI lekara padmasiMha ke pAsa jAne lgii| usase paricaya bar3hAyA aura zanaiHzanaiH use apane vAgjAla aura rUpajAla meM Abaddha kara liyaa| apane mantavya meM saphala banakara padmAvatI apane sthAna (vasantapura) lauTa gii| nau mAsa ke pazcAt usane eka sarvAMga sundara putra ko janma diyaa| ___udhara eka dina padmasiMha kA hRdaya parivartana huaa| use anubhava huA ki usane padmAvatI ke sAtha ghora anyAya kiyA hai, jo binA bAta kI bAta banAkara use akelI chor3a diyaa| pazcAttApa karatA huA seTha vasaMtapura phuNcaa| vahAM kI sthiti dekhakara vaha hairAna bana gyaa| Akhira parata-dara-parata rahasya khule| padmasiMha nArI zakti ko dekhakara daMga raha gyaa| pati-patnI manomAlinya ko dUra kara punaH eka-AtmA bana ge| sudIrgha kAla taka ghara meM rahate hue gRhastha dharma kA unhoMne pAlana kiyaa| jIvana ke pazcima bhAga meM samaMdhara muni se padmasiMha, padmAvatI aura vijayavatI ne dIkSA lii| padmasiMha muni ne utkRSTa cAritrArAdhanA dvArA sarva karma kSaya kara mokSa pada paayaa| padmAvatI aura vijayavatI devaloka meM giiN| -padmAvatI-padmasI rAsa (muni bAlU racita) (ka) padmA pUrvajanma meM niSadha kumAra kI mAtA tathA mahAbala nareza kI raanii| (kha) padmA (AryA) inakA samasta paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dakhie-kamalA AyA). __-jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 13 (ga) padmA (AryA) padmA AryA kI samagra kathA kAlI AryA ke samAna hai| vizeSatA itanI hai ki inakA janma zrAvastI nagarI meM huA thA aura kAladharma ko prApta kara yaha saudharma kalpa ke padmAvataMsaka vimAna meM zakrendra mahArAja kI paTTamahiSI ke rUpa meM janmI, jahAM inakA AyuSya sAta palyopama kA hai| (dekhie-kAlI AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 9, a. 1 (ka) padmAvatI ___ bArahaveM viharamAna tIrthaMkara prabhu caMdrAnana svAmI kI jnnii| (dakhie-zrI caMdrAnana svAmI) (kha) padmAvatI eka rAjakumArI, jisakA pANigrahaNa susImA nagarI ke rAjakumAra devayajJa (viharamAna tIrthaMkara) se huA thaa| (dekhie-devayajJa svAmI) (ga) padmAvatI ___SaSTham vAsudeva puruSa puNDarIka kI pttraanii| vaha rAjendrapura nareza upendrasena kI suputrI thii| usakA rUpa aura lAvaNya adbhuta thaa| usake rUpAkarSaNa meM bandhakara hI bali ne puruSa puNDarIka se yuddha kiyA thA, jisameM usakI mRtyu huii| vaha pativratA sannArI thii| (gha) padmAvatI mahArAja kanakaratha kI rAnI aura kanakadhvaja kI mAtA (dekhie-tetalIputra) ... 326 - jaina caritra koza...
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ (cha) padmAvatI gaNAdhyakSa mahArAja ceTaka kI putrI, campApurI nareza dadhivAhana kI ardhAMginI aura pratyekabuddha karakaNDu kI jnnii| vaha eka parama patiparAyaNa sannArI thii| eka dukhada ghaTanAkrama se gujara kara vaha virakta bana gaI aura dIkSita ho gii| aMga aura kaliMga ke madhya saMbhAvita mahAyuddha ko usane na kevala rokA balki apane pati kA bhI vaha Adarza banI / utkRSTa saMyama kI ArAdhanA kara usane sugati pAI / (ca) padmAvatI __ vAsudeva zrI kRSNa kI pttraanii| bhagavAna ariSTanemi ke pravacana se prabuddha banakara usane pravrajyA aMgIkAra kii| gyAraha aMgoM taka kA adhyayana kiyaa| tapa aura saMyama kI sAkAra pratimA banakara usane bIsa varSoM taka vizuddha cAritra kA pAripAlana kiyA aura mAsika saMlekhanA ke sAtha antima zvAsa meM kaivalya ko sAdhakara siddha huii| -antakRddazAMgasUtra varga 5, adhyayana 1 (cha) padmAvatI koNika kI pttttmhissii| padmAvatI ke haTha ke kAraNa hI koNika aura ceTaka kA saMgrAma huA, jo mahAvinAza kA kAraNa bnaa| padmAvatI ke haTha kI kathA-gAthA nimna prakAra se hai eka bAra devarAja indra ne mahArAja zreNika kI dRr3hadharmitA aura zraddhA kI prazaMsA devasabhA meM kii| eka devatA ko indra kI prazaMsA nahIM rucii| vaha zreNika kI zraddhA kI parIkSA lene ke lie rAjagRha nagarI meM aayaa| usane eka muni kA veza banAyA aura tAlAba ke kinAre baiThakara machaliyAM pakar3ane lgaa| mahArAja zreNika udhara se gujre| eka muni ko anArya karma meM pravRtta dekhakara rAjA ko bar3I khinnatA huii| usane muni ke nikaTa jAkara usake anArya AcaraNa ke bAre meM use TokA / muni vezadhArI deva ne kahA, rAjan! sabhI muni gupta rUpa se aise hI anArya kAryoM meM vyasta rahate haiN| mere bAre meM Apa jAna gae haiM, zeSa ke bAre meM jAna nahIM pAe haiN| muni vezadhArI deva kI bAta sunakara rAjA ne sakhta svara meM kahA, mahArAja! apanI jabAna ko saMbhAlie! apane anArya AcaraNa ko ucita ThaharAne ke lie zeSa muniyoM para doSAropaNa mata kro| aura isa jAla ko pheMkakara apane guru ke pAsa jAo aura AlocanA-prAyazcitta se apanI AtmA ko zuddha kro| muni veza ko aise lajjita karoge to tumheM sakhta se sakhta sajA dI jaaegii| rAjA kI bAta sunakara muni vezadhArI deva jAla phaiMkakara eka dizA meM calA gyaa| mahArAja zreNika Age bddh'e| thor3I hI dUra jAne para unhoMne eka sagarbhA zramaNI ko dekhA, jo eka choTe se bAlaka kI aMgulI pakar3e hue nirlajja bhAva se rAjA ke mArga para hI calI A rahI thii| sAdhvI ko usa dazA meM dekhakara zreNika Thahara ge| sAdhvI se bole, sAdhvI jI! maiM yaha kyA dekha rahA hU~? apane veza aura dharma kA to tumheM tanika vicAra karanA cAhie thA ! khaira, bhUla ho jAnA mAnavIya svabhAva hai ! tuma mere sAtha calo, maiM tumhAre prasava kI samucita vyavasthA karA detA hU~! bAda meM AlocanA-prAyazcitta se apanI AtmA ko parizuddha banAkara tuma punaH cAritra dharma kA pAlana karanA! rAjA kI sIkha kA upahAsa karate hue sAdhvI ne kahA, rAjan ! kisa-kisa ke prasava kI vyavasthA tuma karoge? maiM eka hI patitA nahIM hU~ ! chattIsa hajAra anya bhI haiM, jo chipakara durAcaraNa karatI haiN| kisa-kisa ko Apa saMbhAleMge? rAjA ne roSAruNa banakara sAdhvI ko DAMTA, sAdhvI jI! apane zabdoM para saMyama rakhie! mahAna zramaNiyoM - jaina caritra koza ... -327 ..
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ para doSAropaNa karate hue tumheM tanika bhI lajjA nahIM lagatI! mahAvIra kI zramaNiyoM ke cAritra to dugdha-dhavala aura utkRSTa haiN| apane pApa ko chipAne ke lie anya para doSAropaNa kiyA to tumheM kaThora daNDa diyA jAegA! deva zreNika kI sudRr3ha zraddhA dekhakara gadgada ho gyaa| vaha apane vAstavika rUpa meM prakaTa huaa| usane indra dvArA kI gaI unakI prazaMsA aura usa dvArA lI gaI parIkSA kI pUrI bAta kahate hue rAjA kI stuti kI aura binA mAMge hI unheM eka kuNDaloM kA jor3A tathA eka aThArahasarA hAra pradAna kiyA aura apane sthAna para calA gyaa| zreNika ne kuNDala-yugala mahArAnI naMdA ko die aura aThArahasarA hAra celanA rAnI ke aMgajAta halla aura vihalla kumAra ko diyaa| sAtha hI una kumAroM ko siMcAnaka nAmaka hAthI bhI pradAna kiyaa| kAlAntara meM koNika ne kAlakumAra Adi dasa sautele bhAiyoM ko apane sAtha milA kara apane pitA mahArAja zreNika ko bandI banA liyA aura rAjya ke gyAraha bhAga kara paraspara bAMTa liyaa| aMtataH koNika hI apane pitA kI mRtyu kA kAraNa bhI bnaa| halla-vihalla kumAroM ko rAjya nahIM milaa| isa para bhI ve pitA-pradatta hAra aura hAthI ke sAtha hI saMtuSTa the| hAthI kI pITha para apanI rAniyoM ke sAtha baiThakara ve nikalate to unakI zobhA darzanIya hotI thii| loga paraspara carcA karate the ki rAjA bhale hI koNika hai para rAjalakSmI kA vAstavika upabhoga to halla-vihalla kumAra hI kara rahe haiN| halla aura vihalla kumAra kI yaha jIvana-zailI padmAvatI ke lie IrSyA kA kAraNa bana gii| usane koNika se kahA ki use aThArahasarA hAra aura siMcAnaka hAthI caahie| koNika ne apanI rAnI ko samajhAyA ki ye donoM vastueM usake bhAiyoM ko usake pitA ne dI haiM aura una para unhIM kA adhikAra hai, isalie ve vastueM use nahIM mila sktiiN| padmAvatI ne triyAhaTha apanAte hue kahA, tuma kaise rAjA ho jo apane rAjya kI hI vastuoM para tumhArA adhikAra nahIM hai| mujhe hAra aura hAthI caahie| jaise bhI ho, tumheM ye vastueM mujhe denI hI hoMgI! koNika triyAhaTha ke samakSa jhuka gayA aura usane padmAvatI ko vacana diyA ki vaha hAra aura hAthI use degaa| koNika ne halla aura vihalla ko apane pAsa bulAyA aura hAra va hAthI dene ke lie khaa| halla-vihalla ne hAra aura hAthI ko pitA-pradatta vastueM kahakara koNika ko dene se inkAra kara diyaa| koNika ne haTha pakar3I to donoM bhAiyoM ne hAra aura hAthI ke badale meM rAjya kA hissA maaNgaa| isake lie bhI koNika taiyAra nahIM huaa| usane rAjA hone ke daMbha meM Akara Adeza sunA diyA ki dUsare dina prAtaH hI hAra aura hAthI use sauMpa die jaaeN| halla-vihalla ke lie yaha kaThina samaya thaa| ve apanI rAniyoM ke sAtha hAthI para savAra hokara rAtri meM hI campA nagarI se nikalakara apane nAnA ceTaka ke pAsa vaizAlI bhAga ge| vastasthiti se paricita banakara mahArAja ceTaka ne dohitroM ko apanI zaraNa dI aura nizcinta bhAva se apane pAsa rahane ko khaa| ___Akhira hAra aura hAthI ke lie ceTaka-koNika saMgrAma huaa| aneka dinoM taka mahAsaMgrAma calA, jisameM asaMkhya loga mAre ge| kUlabAluka ke sahayoga se koNika vijayI huaa| isa pUre yuddha ke mUla meM padmAvatI kI hI vaha haTha pramukha thI jisameM usane koNika se hAra aura hAthI dene ke lie kahA thaa| (dekhie-kUlabAlukakoNika) (ja) padmAvatI vasantapura nagara ke koTIzvara zreSThI padmasiMha kI patnI, eka atyanta buddhimatI, catura aura dharmaprANa snnaarii| (dekhie-padmasiMha) ...328 ... jaina caritra koza ....
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ (jha) padmAvatI (dharaNeMdra) (dekhie - dharaNeMdra) padmottara (dekhie -mahApadma cakravartI ) parazurAma vaidika mahAbhArata aura purANoM ke anusAra viSNu ke chaThe avatAra / rAmAyaNa meM bhI parazurAma kA ullekha huA hai aura zivadhanuSa tor3ane para vaha zrI rAma para kruddha huaa| jaina paurANika sAhitya aura triSaSTizalAkA puruSacaritra ke anusAra parazurAma jamadagni RSi kA putra thA / putra ke binA gati nahIM hotI, isa siddhAnta ke anusAra jamadagni ne vRddhAvasthA meM nemikoSTaka nagara ke rAjA jitazatru kI putrI reNukA se vivAha racAyA / RSi jitazatru ke pAsa pahuMcA aura usane usakI aneka putriyoM meM se kisI eka putrI kI yAcanA kii| rAjA RSi kA prastAva svIkRta na thA, para RSizrApa ke bhaya se usane kahA ki merI jo bhI putrI Apako cAhe, Apa use le jA sakate haiN| vRddha aura kurUpa RSi ko kisI bhI rAjakumArI ne pasanda na kiyA / isase krodha ho RSi ne ninyAnave rAjakumAriyoM ko kubjA banA diyaa| taba RSi ne eka alpAyuSka rAjakumArI reNukA ko keloM kA pralobhana de apane sAtha calane ko rAjI kara liyA / jitazatru kI Artta prArthanA para RSi ne ninyAnave kanyAoM ko kubjatva se mukta kara diyA / reNukA kA pAlana-poSaNa kara RSi ne usake yuvatI ho jAne para usase vivAha rcaayaa| usI se parazurAma kA janma huA, jo brAhmaNa aura kSatrANI kA rakta hone se brahma ke teja aura kSatriya ke bala se pUrNa thaa| reNukA ne apanI bahana ke pati hastinApura nareza anantavIrya se anucita sambandha sthApita kara eka putra ko janma diyaa| isase parazurAma vicikitsA aura krodha se bhara gayA / usane apanI mAtA aura usake putra kA vadha kara diyaa| anantavIrya ne jamadagni kA Azrama tur3avA diyaa| usake badale meM parazurAma ne anantavIrya kA vadha kara diyA / eka vidyAdhara kI sevA kara parazurAma ne usase parazu prApta kiyA, jisakA vAra amogha thaa| parazu ke bala para usane kSatriyoM kA saMhAra zurU kara diyA aura kahate haiM ki usane sAta bAra pRthvI ko kSatriyavihIna banA diyA thaa| Akhira anantavIrya ke pautra subhUma cakravartI ne parazurAma kA vadha kara apane pitA, pitAmaha aura kSatriyoM kI hatyA kA pratizodha liyA / - triSaSTi zalAkA puruSacaritra - 6/4 1 parvata kSIrakadambaka AcArya kA putra aura ziSya, jo zAstrapadoM kI galata vyAkhyAeM karake apane ahaMkAra aura asatya kA saMpoSaNa karatA thaa| (dekhie vasurAjA) pallava nareza IsA kI dvitIya sadI meM tamilanADu prAnta meM pallava - rAjavaMza kI sthApanA huii| isa vaMza kA saMsthApaka kIlikavarmana cola kA eka putra thA / kIlikavarmana ke eka putra zAMtivarma ne jaina dharma kI digambara paramparA meM dIkSA bhI lI thii| zAMtivarma AcArya samantabhadra nAma se jaina jagata meM vikhyAta hue| isa vaMza meM siMhavarmana, siMhaviSNu, mahendravarmana Adi kaI nareza hue, jinhoMne jaina dharma ko apane rAjya meM pUrNa prazraya diyaa| AcArya samantabhadra aura AcArya sarvanandi kA ina rAjAoM para vizeSa prabhAva rhaa| *** jaina caritra koza - *** 329
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ dakSiNa bhArata meM pallava rAjavaMza kI sthApanA IsA kI dvitIya sadI meM huii| pallava vaMzIya narezoM ne kaI sau varSoM taka zAsana kiyaa| pallava vaMza ke aMtima narezoM meM nandivarmana kA nAma pramukha hai, jinakA zAsana kAla I. san 844 se 860 taka mAnA jAtA hai| pallaviyA ___ gaMga rAjya ke mahAmaMtrI cAmuNDarAya kI laghu shodraa| pallaviyA kA jaina dharma ke prati sudRr3ha anurAga thaa| choTI avasthA meM hI usane vaibhava ko ThukarAkara zrAmaNI dIkSA grahaNa kI thii| samAdhi-saMlekhanApUrvaka inhoMne paNDita mRtyu prApta kii| pavanaMjaya vidyAdhara rAjA prahlAda ke putra, mahAsatI aMjanA ke pati aura rAmabhakta hanumAna ke jnk| (dakhieaMjanA) pANDu hastinApura ke rAjA aura yudhiSThira, bhIma, arjuna, nakula aura sahadeva ke jnk| dhRtarASTra pANDu ke agraja the| janmAndha hone se dhRtarASTra rAjapada na pA sake aura pANDu rAjA bne| vaidika mahAbhArata ke anusAra pANDu kI akAla mRtyu ke bAda dhRtarASTra ne rAjya saMcAlana kiyaa| dhRtarASTra kA rAjyamoha atyanta prabala thA, usI kAraNa usane apane putra duryodhana ko yuvarAja banAnA cAhA thaa| bhISma-vidurAdi kA tarka thA ki vaha pANDu ke rAjya kI dekharekha-bhara kara rahe haiN| ataH yuvarAja pada kA adhikArI pANDu-putra yudhiSThira hI hai| tarka-vitarka ke bhaMvaroM meM ulajhA kuru rAjya antataH vibhAjana kA zikAra bnaa| pANDu eka nItivAna rAjA the| jaina mahAbhArata ke anusAra antima vaya meM pravrajita bana ve sugati ke adhikArI hue| pAtrakezarI (AcArya) digambara paramparA ke eka vidvAna jaina aacaary| unakA janma ahicchatranagara ke brAhmaNa parivAra meM huA thaa| apane yuga ke ve vizruta vaidika vidvAna the| ahicchatranagara nareza ke ve mahAmAtya the| kisI samaya ve pArzvanAtha caitya meM ge| vahAM cAritrabhUSaNa muni ke mukha se samantabhadra viracita 'devAgama stotra' sunakara unheM jinadharma ke prati anurAga huaa| padmAvatI devI ne bhI unheM svapna meM darzana die| pAtrakezarI jinadharma meM dIkSita ho gae aura unhoMne AgamoM kA pArAyaNa kiyaa| bAda meM ve AcArya pada para AsIna hue| vilakSaNa kadarthana aura pAtrakezarI stotra-ye do racanAeM AcArya pAtrakezarI kI mAnI jAtI haiM, ye donoM utkRSTa racanAeM haiN| pAtrakezarI I. kI chaThI zatAbdI ke AcArya anumAnita haiN| -ArAdhanA kathAkoza pAdalipta (AcArya) vI.ni. kI sAtavIM zatAbdI ke uttarArddha meM hue eka mahAna prabhAvazAlI jaina aacaary| AcArya pAdalipta zreSTha vidvAna, bahuvidha vidyAoM ke jJAtA aura pravacana prabhAvaka munirAja the| unake virATa vyaktitva se sambandhita aneka vidvAnoM ke Alekha, unake jIvana se jur3I aneka alaukika kathAeM vartamAna meM bhI zravaNa aura sAhitya kA viSaya banI huI haiN| unake virATa jIvana-darzana kA saMkSipta itivRtta nimnarUpeNa hai AcArya pAdalipta kA janma kauzalA nagarI ke eka samRddha zreSThI ke ghara huA thaa| unake pitA kA nAma ...330 - ... jaina caritra koza ...
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ phullacaMdra aura mAtA kA nAma pratimA thaa| prAraMbha meM pratimA niHsaMtAna thI aura putra-prApti ke lie usane aneka upakrama kie the| usane vairoTyA devI kI ArAdhanA kii| devI ne prakaTa hokara pratimA se kahA, jinazAsana nAyaka AcArya nAgahastI ke caraNodaka kA pAna karane se tumheM putraratna kI prApti hogii| pratimA upAzraya meM phuNcii| prabala puNyayoga se use AcArya nAgahastI kA caraNa prakSAlita udaka sAmane Ate hue eka muni se prApta ho gyaa| bhaktibhAva se pratimA ne usa jala kA pAna kiyaa| tadanantara usane AcArya zrI ke darzana kie| AcArya zrI viziSTa zrutadhara aura atizaya jJAnI the| lakSaNoM kA adhyayana kara unhoMne pratimA se kahA, tuma dasa putroM kI mAtA bnogii| tumhAre sabhI putra yazasvI hoNge| prathama putra kA yaza sampUrNa bharatakhaNDa meM vyApta hogaa| AcArya deva kI manohara vANI sunakara gadgada-hRdayA pratimA ne pratijJA kI, bhagavan ! apane prathama putra ko maiM jinazAsana kI sevA meM samarpita kruuNgii| kAlakrama se pratimA ne nAga kA svapna dekhakara eka surUpa aura sarvAMga svastha putraratna ko janma diyaa| svapna meM nAga darzana ke kAraNa zizu kA nAma nAgendra rakhA gyaa| ATha varSa kI avasthA meM bAlaka nAgendra ko usakI mAtA ne apanI pratijJA ke anusAra AcArya nAgahastI ke caraNoM meM arpita kara diyaa| parama puNyazAlI aura medhAsampanna bAlaka nAgendra guru ke sAnnidhya meM do varSoM meM hI vyAkaraNa, nyAya, darzana aura AgamoM ke adhikArI vidvAna bana ge| apanI vilakSaNa vAgmitA aura vinayavRtti se bAlamuni nAgendra ne apane guru AcArya nAgahastI ko mantramugdha banA diyaa| AcArya zrI ne bAlamuni ko pAdalepa vidyA pradAna kI, jisase bAlamuni gagana meM yatheccha gamana karane meM samartha ho ge| usI ke kAraNa nAgendra 'pAdalipta' isa nAma se vizruta hue| dasa varSa kI avasthA meM hI unheM AcArya pada pradAna kiyA gayA, jo unakI vilakSaNa aura adbhuta pratibhA va AcAraniSThA kA prabala pramANa hai| AcArya pAdalipta sUri aneka vidyAoM ke koSa the| vidyAoM aura vidvattA ke bala para unhoMne jinazAsana kI mahAna prabhAvanA kii| raMka se lekara bar3e-bar3e rAjAoM taka unake bhaktoM kI saMkhyA agaNita thii| usa yuga ke kaI bar3e-bar3e rAjA AcArya pAdalipta sUri ke ananya upAsaka the| unameM kucha ke nAma haiM-pATaliputra nareza muruNDa, mAnakheTapura nareza kRSNa, vilAsapura nareza prajApati, pRthvIpratiSThAnapura nareza zAtavAhana aura bhakhaMca nagara nresh| ___ AcArya pAdalipta ke aneka ziSyoM meM nAgArjuna viziSTa medhAsampanna ziSya the| AcArya pAdalipta aura nAgArjana kA prathama samparka saurASTa pradeza kI DhaMkA nAmaka mahAparI meM haA thaa| nAgArjana kSatriyapatra thA kI mAtA kA nAma savratA thaa| vaha eka baddhimAna aura parizramI bAlaka thaa| rasAyana siddhi ke prayogoM meM pUrNa kuzalatA prApta karanA use abhISTa thaa| usake lie usane sudUra pradezoM aura vijana vanoM kI saghana yAtrAeM kiiN| jar3I-bUTiyoM ko prkhaa| atyadhika zramapUrNa sAdhanA ke pazcAt vaha rasAyana siddhi meM kuzala bana gyaa| jaba vaha DhaMkA nagarI meM AyA to usane AcArya pAdalipta ke bAre meM sunaa| AcArya pAdalipta kI gaganagAminI lepana vidhi ne use camatkRta kara diyaa| vaha usa vidyA ko AcArya zrI se sIkhane ko utsuka ho gyaa| usane AcArya zrI se sneha-saMbaMdha sthApita karane ke lie eka rasakUpikA apane ziSya ke hAtha AcAryazrI ke pAsa preSita kii| AcArya zrI ne nAgArjuna dvArA preSita rasakUpikA ko dIvAra para TakarAkara cUra-cUra kara diyaa| unhoMne svayaM eka pAtra meM apanA prasravaNa bharakara nAgArjuna ke ziSya ke hAtha meM thamA diyaa| isa pUre upakrama para nAgArjuna kA ziSya kSubdhacitta ho gyaa| nAgArjuna ke pAsa pahuMcakara usane athAnta ghaTita ghaTanA use kaha sunaaii| isase nAgArjuna bhI roSa se bhara gyaa| AcArya zrI dvArA preSita pAtra kA Dhakkana usane ... jaina caritra koza ... -- 331 ...
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ kholA to durgandha se usakA mana glAni se bhara gyaa| kupita hokara usane vaha pAtra eka prastara zilA para paTaka diyaa| AcArya zrI ke prasravaNa ke sparza hote hI vaha vizAlakAya zilA svarNa bana gii| ___ isa dRzya ko dekhakara nAgArjuna AzcaryAbhibhUta ho utthaa| use Aja taka kA apanA sArA zrama vyartha pratIta hone lgaa| vaha AcArya pAdalipta ke pAsa pahuMcA aura unake caraNoM meM usane svayaM ko arpita kara diyaa| kucha samaya taka vaha AcArya zrI ke sAtha sevaka kI bhAMti rhaa| bAda meM usane AcArya pAdalipta kA ziSyatva grahaNa kara liyaa| AcArya zrI ke guru-gambhIra jJAna aura nAnAvidha vidyAoM ko dhAraNa kara nAgArjuna bhI eka suyogya zramaNa bana ge| AcArya pAdalipta apane yuga ke vizruta aura pUjita AcArya the| ve jahAM bhI vicare, unakA dhavala yaza caturdik phailatA rhaa| ve adbhuta kavi bhI the| usa yuga ke bar3e-bar3e kavi AcArya pAdalipta kI kAvya kalA se abhibhUta the| Arya nAgArjuna kI preraNA se zatruJjaya parvata kI talahaTI meM base nagara kA nAma pAdaliptapura rakhA gayA, jo vartamAna meM pAlitANA nAma se vizruta hai| -prabhAvaka caritra/ purAtana prabandha saMgraha pArasanAtha teIsaveM tIrthaMkara pArzvanAtha kA aprnaam| (vizeSa paricaya ke lie dekhie-pArzvanAtha tIrthaMkara) pArAzara prAcIna kAlIna eka samRddha kisaan| (dekhie-DhaMDhaNa muni) pArzvanAtha (tIrthaMkara) teIsaveM tIrthaMkara / svarga se cyava kara prabhu ke jIva ne vArANasI nareza azvasena kI mahArAnI vAmAdevI kI ratnakukSI se pauSa kRSNa dasavIM ko janma liyaa| yuvA hue| ve parama surUpa aura zaktizAlI the| eka bAra pitR-mitra kuzasthala nareza prasannajita para jaba kisI anArya rAjA ne AkramaNa kiyA to pArzvanAtha ne pitA kI AjJA se anArya rAjA kA mAnabhaMga kara kuzasthala nareza kI rakSA kii| kuzasthala kI rAjakumArI prabhAvatI kA vivAha pArzvakumAra se huaa| pArzvakumAra ko ADambara aura ajJAna tapa pasanda na thaa| ve ahiMsA aura karuNA ke agradUta mahApuruSa the| jaba kamaTha nAmaka tApasa ne paMcAgni tapa se pUre vArANasI nagara ko prabhAvita banA liyA to pArzvakumAra ne tapa ke tale sulaga rahI hiMsA kA darzana logoM ko kraayaa| paMcAgni meM jala rahe eka bar3e lakkar3a ko agni se bAhara nikAlakara ciravAyA to usameM se Adhe jala cuke nAga-dampatI bAhara nikle| isase tApasa kI pratiSThA gira gaI aura pArzva kI ahiMsA aura dUradarzitA kA yazagAna mukha-mukha para phaila gyaa| pArzva ne namaskAra maMtra se sarpayugala ko sambodhi-samatA kA sUtra diyaa| sarpayugala dehotsarga kara dharaNendra aura padmAvatI ke rUpa meM jnme| ___pArzvakumAra ne tIsa varSa kI avasthA meM pravrajyA dhAraNa kii| tapa aura dhyAna dvArA kaivalya ko sAdhane lge| udhara kamaTha ajJAna tapa meM jIvana bitAkara marA aura meghamAlI nAmaka bhavanapati deva bnaa| usane prabhu ko dhyAnastha dekhA to usakA vaira-bhAva jAga utthaa| usane prabhu ko anekavidha upasarga die| para jaba vaha kisI bhI bhAMti prabhu ko calita karane meM saphala nahIM huA to usane megha kI vikriyA raca mUsalAdhAra varSA zurU kara dii| jala-thala ekAkAra ho ge| prabhu kI nAsikA taka jala A gyaa| taba dharaNendra kA Asana prakampita ho ... 332 - ... jaina caritra koza ...
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ gyaa| vaha tatkSaNa prabhu ke pAsa AyA, prabhu ke pagataloM ke tale usane svarNa kamala tathA sira para saptaphaNI chatra tAna kara prabhu ko upasarga se mukta kiyaa| isase meghamAlI bhayabhIta bana prabhu ke caraNoM meM avanata ho gyaa| kevalajJAna prApta kara prabhu ne tIrtha kI sthApanA kii| lAkhoM-lAkhoM bhavya jIvoM ne usa tIrtha se AtmalakSya saadhaa| sattara varSa muni paryAya meM rahate hue sau varSa kI Ayu pUrNa kara prabhu mokSadhAma meM jA virAje / -triSaSTi zalAkA puruSacaritra 1/3 (ka) pAlaka eka duSTa aura jaina-dharma-dveSI vyakti / vaha kumbhakaTakapura ke rAjA daNDaka kA mantrI thaa| dharma-dveSa kAraNa hI usane skandaka muni tathA pAMca sau anya muniyoM ko kolhU meM pela diyA thaa| (dekhie-skandaka kumAra) (kha) pAlaka (rAjA) avantI nareza caNDapradyota kA putra / caNDapradyota svayaM bhagavAna mahAvIra kA bhakta thA / pAlaka ko jaina dharma ke saMskAra virAsata meM prApta hue| usakA eka laghu sahodara thA, jisakA nAma gopAla thA / jisa dina bhagavAna mahAvIra kA nirvANa huA, usI dina caNDapradyota kA bhI nidhana huaa| usake nidhana ke pazcAt usakA bar3A putra pAlaka avantI kA rAjA bnaa| usa ke do putra the / avantIvardhana aura rASTravardhana / viraktamanA gopAla Arya sudharmA svAmI ke pAsa dIkSita ho gyaa| pAlaka ne 20 varSoM taka zAsana kiyA / tadanantara apane bar3e putra avantIvardhana ko rAjapada tathA rASTravardhana ko yuvarAja pada pradAna kara pAlaka bhI Arya sudharmA ke dharmasaMgha meM pravrajita ho gayA / zuddha saMyama kI ArAdhanA dvArA usane sadgati kA adhikAra prApta kiyA / pAhinI vI.ni. kI 12vIM-13vIM sadI kI eka Adarza zrAvikA / AcArya hemacandra jaise divya puruSa ratna ko janma dene kA saubhAgya pAhinI ko prApta huaa| prabhAvaka caritra ke anusAra eka rAtri ke pazcima prahara meM pAhinI ne eka zubha svapna dekhA / svapna meM usane dekhA ki usane apane guru devacandra muni ko eka cintAmaNi ratna bheMTa kiyA hai| dUsare dina usane apane guru devacandra ko apanA svapna batAyA aura usakA phala puuchaa| guru ne kahA, pAhinI ! tuma uttama lakSaNa vAle eka putra ko janma dogI, jo jina zAsana meM cintAmaNi banakara bhAsvaramAna hogA / kAlakrama se pAhinI ne eka tejasvI putra ko janma diyaa| bAlaka kucha bar3A huaa| eka dina paha apane putra, jisakA nAma cAMgadeva rakhA gayA thA, ko sAtha lekara upAzraya meM gaI / vaha svayaM to dharmArAdhanA meM laga gii| bAlaka cAMgadeva khela-khela meM gurudeva devacandra ke Asana para jA baiThA / devacandra ne bAlaka ke lakSaNoM ko dekhaa| unhoMne pAhinI se jinazAsana ke lie bAlaka kI yAcanA kI / pAhinI ke lie yaha eka kaThina nirNaya kA kSaNa thaa| vaha binA kucha uttara die apane ghara calI gaI / devacandra muni saMgha ke pratiSThita zrAvakoM ko sAtha lekara pAhinI ke ghara ge| zrAvaka samudAya ne samaveta svara se pAhinI se jinazAsana ke lie putradAna kI prArthanA kii| saMgha kI prArthanA ke samakSa pAhinI natamastaka ho gaI aura usane apanA putra guru caraNoM meM arpita kara diyaa| devacandra muni cAMgadeva ko sAtha lekara usake zikSaNa ke lie khaMbhAta cale ge| jisa samaya yaha ghaTanA ghaTI, usa samaya cAMgadeva ke pitA cAciga nagara meM nahIM the| cAciga jaba lauTe to unheM pUrI ghaTanA jJAta huI aura isase ve nArAja ho ge| putra ko lauTAne ke lie ve khaMbhAta gae / parantu **** jaina caritra koza - *** 333
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ devacandra muni ke samajhAne aura vahAM ke rAjyamaMtrI udayana ke vAtsalyapUrNa vyavahAra se unakI nArAjagI dUra ho gii| yahI bAlaka cAMgadeva dIkSita hone para muni somadeva aura AcArya pada para pratiSThita hone para hemacandra kahalAe, jinhoMne sabhI viSayoM para granthoM kI racanA kara jainadharma ke sAhitya bhaNDAra ko bhara diyaa| jisa dina hemacandra AcArya bane, usI dina pAhinI ne bhI dIkSA grahaNa kI aura saMyama - tapamaya jIvana kI ArAdhanA kara AtmakalyANa kiyaa| (dekhie hemacandrAcArya) pAhila zreSThI dasavIM sadI kA eka jaina zrAvaka, jo udAra hRdaya aura parama jinabhakta thA / usane san 954 meM sAta vistRta vATikAoM kA dAna kiyA thA aura bhAvanA vyakta kI thI ki koI bhI rAjA zAsana kare vaha pAhila ko apanA dAsAnudAsa samajhakara usa dvArA pradatta vATikAoM kI rakSA kare / pAhila zreSThI kI jina bhagavAna ke prati ananya AsthA thI / khajurAho meM usane bhagavAna AdinAtha ke maMdira kA nirmANa bhI karAyA thA, jo vartamAna meM pArasa maMdira ke rUpa meM vidyamAna hai| piMgala nirgrantha mahAvIrakAlIna eka nirgrantha / (dekhie - skaMdaka) pitRsenakRSNA AryA pitRsenakRSNA ne muktAvalI tapa kI ArAdhanA kii| isameM tIna varSa aura do mAsa kA samaya lagatA hai| (zeSa varNana-kAlIvat) - antakRddazAMgasUtra varga 8, adhyayana 9 (ka) puMDarIka puNDarIkiNI nagarI kA svAmI, jisane antima avasthA meM canda dinoM ke cAritra pAlana se hI sarvArtha siddha kI UMcAI ko prApta kara liyA thA / (dekhie - kuNDarIka muni) (kha) puMDarIka ( gaNadhara ) bhagavAna RSabhadeva ke caurAsI gaNadharoM meM prathama gaNadhara / puNiyA zrAvaka jaina paurANika kathA sAhitya ke anusAra rAjagRha nivAsI eka zramaNopAsaka / eka ullekha ke anusAra vaha kAlasaukarika kasAI kA putra sulasa hI thA, jo apane pitA ke hiMsaka vyApAra ko ThukarA kara rAjagRha eka kone meM jhoMpar3I DAlakara rahane lagA thA / vyavasAya rUpa me vaha rUI kI pUNiyAM banAkara becatA thA aura usase jo thor3A-bahuta arjana hotA, usI se peTa pAlakara dharmadhyAna meM masta rahatA thaa| mahAmaMtrI abhayakumAra usakI aMtaraMga mitratA thI / para isa mitratA kA usane apane lie Arthika dRSTi se lAbha ke lie kabhI upayoga nahI kiyaa| eka bAra jaba usake pitA ne usakI jhoMpar3I meM Aga lagavA dI, to abhayakumAra usakI sahAyatA ke lie AyA aura ghara banAne ke lie use Arthika madada denI cAhI to usane spaSTa inkAra kara diyaa| usane aura usakI patnI ne eka-eka dina upavAsa kA krama zurU kiyA aura usa bacata se unhoMne eka varSa kI avadhi meM itanA dhana jor3a liyA ki ve apanI jhoMpaDI banA skeN| eka mAnyatA ke anusAra varSItapa kA pracalana tabhI se jaina paramparA meM pracalita huaa| *** 334 *** * jaina caritra koza ***
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ puNiyA zrAvaka kI sAmAyika kI niSThA ananya thii| tIrthaMkara mahAvIra ne usakI zuddha sAmAyika kI prazaMsA apane zrImukha se kI thii| eka bAra jaba zreNika rAjA ne naraka se mukti kA upAya prabhu se pUchA to prabhu ne kahA ki yadi vaha puNiyA zrAvaka kI eka sAmAyika kharIda sake to naraka jAne se baca sakatA hai| magadheza zreNika puNiyA ke jhoMpar3e para pahuMcA aura usase eka sAmAyika mola dene ke lie khaa| kImata pUchI to puNiyA bole, kImata vahI batA sakate haiM jinhoMne Apako mere pAsa bhejA hai| zreNika prabhu ke pAsa gayA aura sAmAyika kI kImata prabhu se puuchii| prabhu ne spaSTa kiyA, cAMda sitAroM taka hIre javAharAta kA Dhera lagAkara bhI eka sAmAyika ke solahaveM aMza kA bhI mUlya pUrNa nahIM hotA hai| sunakara zreNika mauna ho gyaa| vizuddha sAmAyika kA ArAdhaka puNiyA zrAvaka samyak aura sAdhanAmayI jIvana jIkara devaloka meM gyaa| vahAM se manuSya janma lekara nirvANa pada prApta kregaa| puNyabhadra AcArya saMbhUtavijaya ke eka shissy| -kalpasUtra sthviraavlii| puNyapAla jIva, ajIva, pApa, puNya Adi tatvoM kA jJAtA eka zreSThIputra, ananya zraddhAzIla, dhIra, vIra, gambhIra aura zUravIra yuvkrn| virATanagara ke sampanna zreSThI subuddhi usake pitA the, jo nagaranareza jitazatru ke mahAmaMtrI the| usakI jananI kA nAma kalAvatI thA, jo tatvajJA aura dharmaprANa sannArI thii| kanakamaMjarI nAmaka kanyA se puNyapAla kA pANigrahaNa huA, jo devakanyA-sI rUpavatI aura parama patiparAyaNa sannArI thii| puNyapAla ke puNya gagana kA sparza kara rahe the| nagaranareza aura nagarajana usa para prANa luTAte the| para jaise deha ke sAtha chAyA kA sambandha jur3A rahatA hai, aise hI puNya aura pApa paraspara jur3e rahate haiN| eka bAra puNyapAla ke puNyakarma kucha nisteja ho gae aura pApa karma sateja bana ge| rAjA jitazatru cApalUsa sabhAsadoM se ghirA baiThA thA, jo sabhI use hI prajA ke sukha-dukha kA niyaMtA ghoSita kara rahe the| puNyapAla ko mauna dekhakara rAjA ne use bhI apanI sammati dene ko bAdhya kiyA to usane spaSTa kara diyA ki manuSya apane sukhoM aura dukhoM kA kartA svayaM hotA hai, dUsare to nimitta mAtra haiN| saca meM to prajA apane puNyoM se sukhI hai aura koI dukhI hai to usakA kAraNa bhI vaha svayaM hI hai| puNyapAla kI bAta sunakara rAjA kA ahaMkAra phuphakAra utthaa| usane puNyapAla ko yaha kahate hue dezanikAlA de diyA ki tU svayaM jAna legA-maiM hI tumhAre sukha aura dukha kA niyaMtA huuN| prasanna aura zAnta citta se mAtA-pitA ko praNAma kara puNyapAla apane nagara se cala diyaa| kanakamaMjarI ne pati kA anugamana kiyA / kaI dinoM taka calate-calate donoM ratnapurI nagarI meM phuNce| usa nagarI ko ucita sthAna jAnakara puNyapAla caturAI se kanakamaMjarI se alaga ho gayA aura vahAM se puSpadatta nAmaka yuvA vyApArI ke jahAja para savAra hokara dezATana ke lie nikala gyaa| kanakamaMjarI ne rAjakIya pauSadhazAlA meM zaraNa lI aura dharmadhyAna meM rata rahakara vaha pati ke lauTane kI pratIkSA karane lagI / ___ puNyapAla ke puNyoM kA sUrya punaH camaka utthaa| puSpadatta ke sAtha yAtrA karate hue usane apane puNyayoga aura buddhibala se tIna rAjyoM ko prApta kiyA aura tIna rAjakumAriyoM se pANigrahaNa kiyaa| mArga meM use puNyadatta kI kuTilatA kA zikAra bhI bananA par3A, para puNya sAtha ho to pApI se pApI zatru bhI ahita nahIM kara sktaa| puNyapAla bhArI sainyadala ke sAtha ratnapurI nagarI lauTA aura vahAM se kanakamaMjarI ko sAtha lekara usane apane nagara-virATanagara ke lie prasthAna kiyaa| usake sAtha tIna rAjyoM kI senA, hAthI, ghor3e aura ... jaina caritra koza ... - 335 ...
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNita ratha the| jJAta hotA thA ki koI cakravartI digvijaya ke lie jA rahA hai| mArga meM par3ane vAle sAta rAjyoM ke rAjAoM ne puNyapAla kI adhInatA svIkAra kara lI aura usake sAtha ve bhI virATanagara phuNce| rAjA jitazatru ko sUcanA milI ki aneka rAjAoM ke sAtha koI mahArAjA nagara sImA para AyA hai| jitazatru kAMpa utthaa| vaha bheMTa lekara puNyapAla ke pAsa pahuMcA aura usakI adhInatA svIkAra kara lI / jaba usane puNyapAla ko pahacAnA to apanI bhUla para use ghora pazcAttApa huA / usane apanA rAjamukuTa puNyapAla ko pradAna kara ArhatI dIkSA dhAraNa kara AtmakalyANa kiyA / puNyapAla ke pitA aura mAtA ne bhI dIkSA dhAraNa kii| puNyapAla ne cAra-cAra sAmrAjyoM para dharmanItipUrvaka pralamba kAla taka zAsana kiyA aura aMtima vaya meM cAritra kI ArAdhanA kara mokSa pada prApta kiyaa| puNyamitra sAmudrika zAstra kA jJAtA eka brAhmaNa / puNyavatI brahmadatta cakravartI kI eka rAnI / (dekhie - brahma rAjA) puNyasAra gopAlaka nagara kA zreSThI putra | amita puNyazAlI, samasta kalAoM meM pravINa, vinIta aura mRdu svabhAvI yuvaka ratna / usake pitA nagara ke koTIzvara zreSThI the| bacapana meM puNyasAra ko jUe kI lata laga gii| yuvAvasthA taka yaha lata calatI rhii| isI ke calate usane apane ghara se eka lAkha svarNamudrAoM ke mUlya kA hAra curA liyaa| isase parivAra meM gRhakleza kA vAtAvaraNa nirmita ho gyaa| puNyasAra ko ghara chor3a denA pdd'aa| ka rAtri vaha ghara se dUra rhaa| usake puNya itane prabala the ki usa eka rAtri meM hI ATha kanyAoM se usakA pANigrahaNa huaa| prabhAta meM jaba vaha ghara lauTA to usake zarIra para mUlyavAna vastra aura lAkhoM rupae ke mUlya ke AbhUSaNa the / puNyasAra jaba vidyAlaya meM par3hatA thA to usI nagara ke zreSThI ratnasAra kI putrI ratnasuMdarI se usakA kisI bAta para vivAda ho gayA thaa| usa samaya puNyasAra ne pratijJA kI thI ki vaha ratnasuMdarI se hI vivAha kregaa| udhara ratnasuMdarI ne bhI pratijJA kI thI ki vaha cAhe jisase vivAha kara legI para puNyasAra se vivAha nahIM kregii| donoM ne apanI-apanI pratijJAoM para DaTe rahane ke bharasaka prayatna kie, para daiva ko jo svIkAra thA, vahI huaa| vicitra sthitiyAM nirmita huIM aura ratnasuMdarI kA vivAha aMtataH puNyasAra se hI huA / puNyazAlI puNyasAra ne ATha patniyoM ke sAtha sAMsArika sukhoM kA rasAsvAdana karate hue jIvana kI sAMdhyabelA meM eka jJAnI muni kI dezanA meM unake zrImukha se apanA pUrvajanma kA itivRtta sunakara dIkSA dhAraNa kI aura svarga prApta kiyaa| kAlakrama se manuSya bhava dhAraNa kara puNyasAra siddhatva prApta kregaa| puNyADhya rAjA padmapura nagara kA rAjA, jo paMgu aura rugNa thaa| vaha na to rAjaputra thA aura na hI rAjakula se usakA janmataH koI sambandha thaa| usake rAjA banane ke pIche pUrvajanma ke usake puNyakarma hI kAraNa the| usase pahale padmapuraM nagara kA jo rAjA thA, usakA nAma tapana thaa| tapana eka mahatvAkAMkSI rAjA thaa| vaha rAjA se mahArAjA* jaina caritra koza *** *** 336
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhirAja honA cAhatA thA / puNyayoga se use eka gajarAja kI prApti huI / vaha gajarAja atyanta zubhalakSaNoM se sampanna thaa| nimittijJoM ne rAjA tapana ko batAyA ki usa hAthI kI pITha para baiThakara vyakti ajeya ho jaaegaa| tapana ko apanI mahatvAkAMkSA phalIbhUta banatI pratIta huii| usane usa hAthI ko apanA pradhAna hastI banAyA aura vaha digvijaya ke lie cala diyaa| usane aneka rAjAoM ko jIta liyA para usakI rAjyalipsA zAnta nahIM huii| usane aura Age ke lie prasthAna kiyaa| hAthI ko eka khar3iyA dikhAI dI aura usane khar3iyA ko apanI sUNDa meM lekara eka zloka dIvAra para likhA, jisakA bhAvArtha thA, rAjan ! tuma kAma-krodhAdi AtmazatruoM se nirantara parAjita bana rahe ho| aise meM bAhya zatruoM ko jItanA vyartha hai / vaisA karane se tumhAre puNya kSINa ho rahe haiN| hAthI ke likhe zloka ne tapana kI moha nidrA tor3a dii| saMyoga se rAjA ko eka atizaya jJAnI muni ke darzana hue| rAjA ke pUchane para muni ne use batAyA, yaha hAthI pUrvajanma kA tumhArA mitra hai aura tumhAre hita ke lie hI usane tumheM hita zikSA dI hai| muni ke vacanoM se rAjA kA vairAgya prabala ho gyaa| usane rAja-pATa ko tyAga dIkSA dhAraNa kara lii| kyoMki rAjA niHsaMtAna thA, ataH siMhAsana sUnA ho gayA / tatkAlIna paramparAnusAra pradhAna hastI kI sUDa meM puSpamAlA dekara use nae rAjA ke cunAva kA dAyitva diyA gyaa| pUre nagara me ghUmate hAthI nagara ke bAhara phuNcaa| vahAM eka vRkSa ke nIce eka vyakti cAdara or3hakara so rahA thaa| hAthI ne usa para puSpamAlA DAla dii| vyakti uTha baitthaa| vaha paMgu aura rugNa thA / maryAdAnusAra nAgarikoM ko use hI rAjA mAnanA pdd'aa| logoM ne use puNyADhya kahakara pukArA / usakA yahI nAma pracalita ho gayA / puNyADhya eka kuzala zAsaka siddha huA / usake rAjya meM loga sukhI the aura apane pUrva nareza tapana ko lage the| eka bAra rAjarSi tapana padmapura meM pdhaare| puNyADhya ne muni kA svAgata kiyA / pravacanoparAnta usane zrAvakadharma aMgIkAra kiyaa| usane muni se pUchA, mujha paMgu aura rugNa ko rAjya kisa puNya se milA ? muni ne kahA, pUrvajanma meM tIna mitroM ne eka muni kI upasarga / parISaha se rakSA kI thii| una tIna mitroM meM eka tuma the, dvitIya tumhAre pradhAna hastI kA jIva thA aura tRtIya maiM thaa| usI puNya ke phalasvarUpa pahale maiM aura bAda meM tuma rAjA bane / pradhAna hastI bhI manuSya jaisI buddhi rakhatA hai aura rAjasukha bhoga rahA hai| usa bhava meM muni sevA karate hue tumhAre hRdaya meM tanika glAni bhAva ubhara AyA thA jisake phalasvarUpa tumheM paMgu aura rugNa bananA pdd'aa| kinhIM anya prasaMgoM para mAyA kA sevana karane para tRtIya mitra ko pazu rUpa meM janma lenA par3A / apanA pUrvabhava sunakara puNyADhya kI dharmaruci prabala se prabalatara hotI calI gaI / kAlAntara meM hAtha bImAra ho gayA / antima samaya meM puNyADhya ne hAthI ko navakAra maMtra sunaayaa| samabhAvapUrvaka dehatyAga kara hAthI devatA bnaa| usa devatA ne devaloka ke kalpavRkSa kA eka phala lAkara puNyADhya ko bheMTa kiyA jise khAkara puNyADhya sarvAMga svastha bana gayA / kAlAntara meM puNyADhya ne dIkSA dhAraNa kI aura niraticAra saMyama kI ArAdhanA kara parama pada-mokSa prApta kiyaa| - puNyADhya rAsa (samayasundaragaNi) / (vAsupUjya caritra ) pudgala parivrAjaka AlaMbhikA nagarI kA rahane valA eka tapasvI parivrAjaka, jisane ugra- ajJAna tapa se vibhaMga jJAna prApta kiyA thaa| vibhaMgajJAna meM usane jagata ko jahAM taka dekhA, usI ko sampUrNa aura aMtima mAnakara vaha prarUpaNA karane lgaa| eka bAra puNyodaya se use bhagavAna mahAvIra se sAkSAtkAra kA avasara prApta huaa| bhagavAna ne use usake sImita jJAna ke bAre meM batAyA aura satya kA samyak bodha use pradAna kiyaa| pudgala ne kaI prazna jaina caritra koza *** 337 diamondsdiamonds
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhu se pUche aura samAdhAna pAkara vaha samyaktvI bana gyaa| parivrAjaka paramparA kA tyAga kara vaha zramaNa-dharma meM dIkSita huA aura vizuddha saMyama kI ArAdhanA se sarvakarma vimukta hokara mokSa meM gayA / (ka) purandara vArANasI nareza vijayasena kI mahArAnI kamalamAlA kI kukSI se utpanna eka guNAnurAgI kumAra / guNAnurAgitA se rAjakumAra purandara kA jIvana sadguNoM kA koSa bana gayA aura apane guNoM ke kAraNa vaha jana-jana ke mana ko priya bana gyaa| purandara meM rUpa, guNa aura yauvana kA sundara samanvaya thA / mahArAja vijayasena kI choTI rAnI kA nAma mAlatI thA, jo rUpa meM raMbhA ke samAna thii| rAjA kI usa para atizaya prIti thii| mAlatI kA purandara para sahaja anurAga thA / parantu zanaiHzanaiH usake anurAga-bhAva meM kAma kA viSa-bhAva praveza kara gyaa| eka bAra usane purandara se praNaya- prArthanA kI, jise sunakara purandara apane kAnoM para vizvAsa nahIM kara skaa| purandara ne vimAtA ko nIti aura dharma ke vacanoM se supathA banAne kA prayatna kiyA para use saphalatA nahIM milii| purandara ne vicAra kiyA, vimAtA se dUra rahakara hI usake hRdaya ko parivartita kiyA jA sakatA hai| isI vicAra se purandara ne eka rAtri meM binA kisI ko sUcita kie apane nagara ko chor3a diyaa| rAtri meM hI vaha nagara se bahuta dUra nikala gayA / vana patha para use eka brAhmaNa milaa| donoM meM prItibhAva ho gayA / ghane jaMgala meM dasyurAja vajrabhuja ne purandara kA mArga roka liyaa| vajrabhuja mahArAja vijaya se daNDita ho cukA thA / purandara ko pahacAna kara vaha pratizodha ke bhAva se bhara gayA / usane rAjakumAra para AkramaNa kara diyA / parantu vaha rAjakumAra kA ahita nahIM kara skaa| purandara sAvadhAna thaa| usane bANa-varSA kara vajrabhuja ko ghAyala kara diyaa| vajrabhuja prANoM kI bhIkha mAMga kara bhAga khar3A huA / rAjakumAra purandara Age bddh'aa| use bhUtAnaMda nAmaka eka yogI milA / yogI ne purandara ke bala-vikrama se prabhAvita hokara usase prArthanA kI ki eka viziSTa vidyA sAdhanA meM vaha usakA uttara sAdhaka bane / purandara ne paropakArI bhAva se yogI kA uttara sAdhaka bana kara use vidyA siddhi meM pUrNa sahayoga diyA / prasanna hokara yogI ne purandara ko kaI adbhuta vidyAeM pradAna kIM / purandara naMdIpura nagara meM pahuMcA aura vahIM rahane lagA / vidyA ke camatkAra se use pratidina eka hajAra svarNamudrAeM prApta hotI thIM / una sabhI svarNamudrAoM ko rAjakumAra purandara pratidina dAna kara detA thaa| pariNAmataH naMdIpura meM bhI vaha sukhyAta bana gayA / eka bAra nagara nareza zrIdhara zUra kI yuvA putrI bandhumatI kA eka vidyAdhara ne apaharaNa kara liyA / zrIdhara zUra samasta prayatna karake bhI apanI putrI ko vidyAdhara se mukta nahIM karA skaa| taba purandara ne apane bala aura parAkrama se vidyAdhara ko parAsta kara bandhumatI ko mukta kraayaa| rAjA zrIzUra ne prasanna hokara dhu kA vivAha purandara se kara diyA / purandara kI paropakAritA, dAnavIratA aura zUravIratA kI prazastiyAM bhUmaNDala para vyApta ho gii| mahArAja vijaya bhI jAna gae ki unakA putra naMdIpura meM hai| so unhoMne putra ko vArANasI bulA liyA / vimAtA mAlatI kA hRdaya bhI parivartana ho cukA thA / purandara ko rAjyabhAra pradAna kara mahArAja vijaya apanI donoM rAniyoM ke sAtha pravrajita ho ge| purandara vArANasI kA rAjA bnaa| usake zAsana kAla meM vArANasI kI prajA atyanta sukhI thI / sAmrAjya - jaina caritra koza *** *** 338
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA cahuMmukhI vikAsa huaa| jIvana ke uttara-pakSa meM rAjA purandara ne bhI gRhavAsa kA parityAga kara zramaNa dharma meM praveza kiyaa| rAjarSi banakara ve tapa, japa aura dhyAna meM lIna bana ge| eka bAra rAjarSi purandara asthika grAma ke bAhya bhAga meM dhyAna mudrA meM lIna the| saMyoga se dasyurAja vajrabhuja udhara A niklaa| dhyAnastha rAjarSi ko usane pahacAna liyaa| usakA krodha bhar3aka uThA aura pratizodha kI jvAlAoM se usakA antarmana jalane lgaa| pAsa hI ghAsa-phUsa kA vizAla Dhera thaa| dasyurAja ne muni kI pUrI deha ko ghAsa-phUsa se DhA~pa diyA aura usameM Aga lagA dii| . dhyAna-mudrA meM lIna muni purandara kA zarIra agni meM jalane lgaa| parantu unake antarmAnasa meM kSamA aura titikSA kI gaMgA-yamunA pravAhita ho rahI thii| unake roma-kUpa ke sUkSmatama khaNDa meM bhI dasyurAja ke prati dveSa kA kaMpana taka nahIM ubhraa| parama samatA meM lIna rahakara aMtima zvAsa ke sAtha kaivalya ko sAdhakara rAjarSi purandara mokSa meM jA virAje / ___ muni kI deha ko agni meM arpita kara dasyu vajrabhuja eka dizA meM bhAgA aura eka andhakUpa meM jA giraa| mRtyu kA grAsa banakara vaha naraka meM gyaa| -dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 96 (kha) purandara ___ ayodhyA kA eka sUryavaMzI raajaa| usane kaI varSoM taka prajA kA putravat pAlana kiyA aura antima vaya meM pravrajyA dhAraNa kara sadgati kA adhikAra paayaa| -jaina rAmAyaNa (ga) purandara eka dhIra, vIra, paropakArI, saccaritra aura puNyAtmA rAjakumAra, jo vilAsapura nareza siMharatha kA putra thaa| purandara jaba yuvA huA to ATha rAjakumAriyoM ke sAtha usakA pANigrahaNa karAyA gyaa| vaha sukhapUrvaka devadurlabha sukhoM kA upabhoga karatA huA vicarane lgaa| eka bAra vasantotsava ke avasara para rAjakumAra purandara rAjodyAna meM bhramaNa karane gyaa| usane vahAM eka vidyAdhara ko bandhanoM meM baMdhe hue par3e dekhaa| vidyAdhara ke zarIra se rakta baha rahA thA aura vaha maraNAsanna vedanA se karAha rahA thaa| rAjakumAra purandara usakI dazA dekhakara dayArdra bana gyaa| usane use bandhanoM se mukta kiyA aura usake ghAvoM para saMrohaNI jar3I kA lepa kiyA jisase vidyAdhara ko jIvanadAna mila gyaa| vidyAdhara ne purandara ko apanA jIvanadAtA mAnate hue use praNAma kiyaa| purandara dvArA pUchane para vidyAdhara ne apane bandhanoM meM baMdhe hone tathA ghAyala hone kA kAraNa batA diyaa| usane apane doSoM ko saralacitta se purandara ke samakSa pragaTa kara diyA ki parastrI para kudRSTi rakhane se usakI yaha dazA huI hai| para bhaviSya meM vaha paradArA sahodara banakara jIvana jiiegaa| vidyAdhara ne purandara ko apane guru kA pada diyA aura gurudakSiNA ke rUpa meM use rUpaparAvartinI vidyA bheMTa kara apane nagara ko calA gyaa| ___kAlAntara meM vilAsapura nagara meM jagabhUSaNa muni pdhaare| purandara ne muni se zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| vaha dharmadhyAna-pUrvaka jIvana-yApana karane lgaa| eka bAra rAjakumAra purandara ne kisI cAraNa ke mukha se bhogapura nagara kI rAjakumArI kalAvatI ke rUpa kI prazaMsA sunii| purandara pUrvajanma ke snehavaza rUpa-guNa zravaNa mAtra se hI kalAvatI ko dekhane aura use pAne ke lie vyathita ho gyaa| eka rAtri meM vaha binA kisI ko sUcita kie apane nagara se nikala gyaa| vana aura parvatoM ko lAMghatA huA vaha bhogapura kI dizA meM bddh'aa| mArga meM eka deva ne usake cAritra kI parIkSA lI, jisameM usane pUrNAMka prApta kie| usa deva ne prasanna hokara purandara ko cintAmaNi ratna pradAna kiyaa| .. jaina caritra koza... -- 339 ...
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ purandara bhogapura phuNcaa| usane eka vAmana yogI kA rUpa bnaayaa| zIghra hI usane pUre nagara ko apane prabhAva meM le liyaa| rAjA bhI usase prabhAvita ho gyaa| rAjA kI prArthanA para yogI rAjadarabAra aura rAjamahala jAne lgaa| usI krama meM yogIrUpadhArI purandara ne kalAvatI ke hRdaya meM apanA sthAna banA liyaa| pUrvajanmoM kA anurAga vardhamAna banatA gyaa| eka rAtri meM vAmana rUpadhArI purandara rAjA kA atithi thaa| rAjA kI kaniSTha rAnI madirAvatI jo vAmana ke rUpa para mohita thI, rAtri meM vAmana ke pAsa pahuMcI aura usase bhoga prArthanA karane lgii| purandara caritravAn yuvaka thA aura usane svadAra-saMtoSa vrata dhAraNa kiyA huA thaa| usane rAnI ko mAtRpada dete hue use kAmapatha se punaH dharmapatha para ArUr3ha kara diyaa| ekAnta meM chipA huA rAjA yaha dRzya dekha rahA thaa| vAmana ke prati usakI zraddhA zataguNita bana gii| ___Akhira saMkSipta ghaTanAkramoM ke pazcAt vAmana yogI apane vAstavika rUpa meM prakaTa ho gyaa| rAjA ne apanI putrI kA vivAha usake sAtha kara diyA aura apanA rAjapATa use dekara svayaM pravrajita ho gyaa| udhara mahArAja siMharatha bhI pUrA itivRtta jAnakara ati prasanna hue| unhoMne bhI purandara ko siMhAsana sauMpakara dIkSA dhAraNa kara lii| ___purandara ne aneka varSoM taka nyAya aura nItipUrvaka zAsana kiyaa| usake rAjya meM prajA sukhI aura sampanna thii| Ayu ke pazcima pakSa meM purandara ne apane putra ko rAjyadAyitva pradAna kara apanI rAniyoM ke sAtha saMyama kA patha cunaa| samyak saMyama kI bahuta varSoM taka ArAdhanA kara vaha bArahaveM devaloka meM gyaa| kAlakrama se vaha siddhi prApta kregaa| -mAladeva puSpavatI (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dakhie-kamalA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 24 pUrNA (AryA) ___ inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a.9 prabhaMkarA (AryA) ___AryA prabhaMkarA kI janma nagarI arakkhurI tathA inake mAtA-pitA ke nAma inhIM ke nAmAnurUpa the| inakI zeSa kathA kAlI AryA ke samAna hai| (dekhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 7, a. 4 purandarayazA daNDakadeza kI rAjadhAnI kumbhakaTakapura nareza daNDaka kI rAnI tathA skandaka muni kI sahodarA / purandarayazA ne ratnakambala nirmita eka rajoharaNa apane bhAI muni ko pradAna kiyA thaa| pApI pAlaka ne jaba skaMdaka muni ko kolhU meM pela diyA to eka cIla usa raktaraMjita rajoharaNa ko mAMsa piNDa mAnakara coMca meM dabAkara AkAza meM le udd'ii| bhAra adhika hone se vaha use saMbhAle na rakha sakI aura vaha rajoharaNa saMyoga se mahArAnI purandarayazA ke mahala meM giraa| use pahacAna kara purandarayazA ne pUrA bheda jaanaa| pUrI bAta jAnakara vaha bahuta dukhI huI aura mUrchita ho gii| koI devatA use bhagavAna ke samavazaraNa meM le gyaa| bhagavAna se pratibodha pAkara vaha sAdhvI bana gaI aura siddha huii| ... 340 ... ... jaina caritra koza ...
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ puruSapuNDarIka (vAsudeva) SaSTham vAsudeva, cakrapura nareza mahAzira aura unakI rAnI lakSmIvatI kA puNyazAlI aura parAkramI putra / lakSmIvatI ne isa putra ke garbha meM Ane para sAta zubha svapna dekhe the, jo isa bAta ke saMsUcaka the ki vaha eka aise parAkramI putra ko janma degI jo trikhaNDa kA zAsaka hogaa| rAjA kI eka anya rAnI ne bhI cAra zubha svapna dekhakara eka zAlIna aura sukumAra putra ko janma diyA, jisakA nAma AnaMda rakhA gayA / yahI AnaMda chaThA baladeva kahalAyA / yauvanavaya meM puruSapuNDarIka kA vivAha usa yuga kI aniMdya suMdarI rAjakumArI padmAvatI se huA, jo rAjendrapura nagara ke mahArAja upendrasena kI putrI thI / usa yuga meM ariMjaya nagara kA svAmI bali eka parAkramI rAjA thaa| usane apane parAkrama se pRthvI ke eka bar3e bhUbhAga para apanA rAjya sthApita kara liyA thaa| hajAroM bar3e-bar3e samrAT usakI AjJA kA sara jhukA kara pAlana karate the / vaha prativAsudeva thA / padmAvatI ke rUpa kI khyAti usake kAnoM taka bhI phuNcii| vaha zaktizAlI to thA hI, sAtha hI yaha bhI mAnatA thA ki jagata kI sarvazreSTha bhogya vastuoM ko bhogane kA use adhikAra prApta hai| arthAt apane bala kA use pUrA-pUrA ghamaNDa thaa| usane puruSapuMDarIka ko Adeza preSita kiyA ki vaha padmAvatI ko usake pAsa bheja de| puruSapuNDarIka ne bali ke Adeza kI kar3e aura niMdanIya zabdoM meM bhartsanA kara dI aura usake parAkrama ko sIdhI cunautI de dii| Akhira donoM ke madhya mahAyuddha huA jisameM car3hate sUrya puruSapuMDarIka ne DUbate sUrya bali ko parAjita kiyaa| devatAoM ne isa vijaya ke sAtha hI ghoSaNA kI ki puruSapuMDarIka chaThe vAsudeva haiN| tIna khaNDa para puruSapuNDarIka ne sudIrgha kAla taka zAsana kiyaa| paiMsaTha hajAra varSa kI kula Ayu bhogakara unakA dehAnta huaa| - triSaSTi zalAkA puruSa caritra (ka) puruSasiMha kuMtInagara kA raajaa| (dekhie-khaMdhaka muni) (kha) puruSasiMha (vAsudeva) isa avasarpiNI kAla kA paMcam vAsudeva, jo tatkAlIna prativAsudeva nizumbha ko mArakara vAsudeva banA / puruSasiMha aura nizumbha kA zatrutAbhAva pUrvajanma se hI calA A rahA thA / pUrvajanma meM puruSasiMha kA jIva potanapura nagara kA rAjA vikaTa thA aura nizuMbha kA jIva rAjasiMha nAma se eka anya deza kA rAjA thaa| rAjasiMha rAjyalipsu thA, so usane apanI rAjyalipsA ke vaza banakara potanapura para AkramaNa kara diyaa| vikaTa parAjita ho gayA aura vanoM meM jAkara muni bana tapa karane lgaa| mRtyu se pUrva usane rAjasiMha se badalA lene kA nidAna kara liyaa| vikaTa marakara svarga meM gayA aura vahAM se cyava kara azvapura ke rAjA ziva kI rAnI aMbhakA garbha se putra rUpa meM utpanna huaa| rAjA kI eka anya rAnI vijayA ne bhI eka putra ko janma diyA, jisakA nAma sudarzana rakhA gayA / yahI sudarzana paMcam baladeva khlaae| udhara rAjasiMha rAjA bhI aneka gatiyoM meM janma-maraNa karatA huA haripura nagara ke rAjA ke putra rUpa meM janmA aura nizuMbha nAma se prasiddha huA / nizuMbha ne apane parAkrama se tIna khaNDa ke bRhad bhAga para Adhipatya jamA liyaa| udhara azvapura nareza ziva kI mRtyu ke bAda nizuMbha ne azvapura para Adhipatya jamAnA cAhata puruSasiMha aura sudarzana ne usakA purajora pratirodha kiyA aura pariNAmasvarUpa bhayaMkara yuddha huA / puruSasiMha *** jaina caritra koza *** 341 000
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne apane parAkrama se nizuMbha kI vizAla senA ko parAsta kara diyA aura nizuMbha ko mArakara pUrvajanma ke badale ke sAtha-sAtha vAsudeva kA pada bhI paayaa| puruSasiMha ne lambe samaya taka tIna khaNDa para zAsana kiyaa| usake rAja karane kA DhaMga atyanta kaThora thaa| pariNAmataH vaha marakara chaThI naraka meM gyaa| sudarzana bhAI kI mRtyu ke pazcAt virakta ho gae aura saMyama lekara cAritra pAlana karane lge| tapa aura saMyama kI niraticAra ArAdhanA se unhoMne kaivalya ko sAdhakara mokSapada prApta kiyaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra puruSasena vasudeva aura dhAriNI ke putr| zeSa paricaya jAlikumAra ke samAna hai| (dekhie-jAlikumAra) -antakRddazAMgasUtra varga 4, adhyayana 4 puruSottama (vAsudeva) caturtha trikhaNDAdhIza vAsudeva / ye dvArikA nareza mahArAja soma kI rAnI sItA ke aMgajAta the| inake eka sautele bhAI the, jinakA nAma thA suprbh| donoM bhAiyoM kI mAtAeM bhale hI alaga-alaga thIM, para donoM bhAiyoM meM paraspara ananya anurAga thaa| ___usa yuga meM madhu nAmaka eka atyanta balazAlI rAjA thA aura vaha prativAsudeva thaa| madhu aura puruSottama meM rAjya ke lie vaimanasya jaagaa| phalataH mahAbhayaMkara yuddha huA aura usa yuddha meM puruSottama vijayI hue| puruSottama madhu ko mArakara vAsudeva bne| vastutaH puruSottama aura madhu kA yaha vaimanasya pUrvajanma se hI calA A rahA thaa| pUrva ke eka janma meM puruSottama kauzAmbI nagarI kA rAjA samudradatta thaa| usakI rAnI kA nAma naMdA thaa| samudradatta kA naMdA para atizaya prema thaa| samudradatta kA eka mitra thA caNDazAsana, jo malaya deza kA rAjA thaa| eka bAra caNDazAsana samudradatta se milane kauzAmbI aayaa| kAphI samaya bAda do mitra mile the| samudradatta ke premapUrNa Agraha para caNDazAsana kucha dinoM ke lie kauzAmbI meM Thahara gyaa| isI daurAna caNDazAsana kI dRSTi naMdA para par3I aura vaha usake rUpa para mugdha ho gyaa| phira eka dina anukUla avasara pAkara usakA apaharaNa kara apane deza le gyaa| mitra ke isa vizvAsaghAtI AcaraNa se samudradatta ko bahuta kaSTa huaa| antataH kaSTa se vairAgya aMkurita huA aura samudradatta rAjapATa ko Thokara mArakara muni bana gyaa| usane kaThora tapa kiyA, para mitra ke prati rahA huA roSa usake hRdaya meM banA rhaa| usane caNDazAsana se badalA lene ke saMkalpa ke sAtha dehotsarga kiyaa| vahAM se AyuSya pUrNa kara vaha deva banA, aura devAyuSya pUrNa kara puruSottama ke rUpa meM jnmaa| caNDazAsana vibhinna janma-maraNa karatA huA madhu ke rUpa meM jnmaa| yahAM madhu kA vadha kara puruSottama ne apanA pratizodha pUrNa kiyaa| ___ bhoga-vilAsa aura yuddhoM se bharA jIvana jIkara puruSottama vAsudeva chaThI naraka meM gyaa| suprabha ne saMyama lekara sarvakarma khapA die aura mokSapada paayaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra 4/4 puSpavatI (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 24 puSpasena vasantapura nagara ke rAjA caturasena kA putra, sAhasI aura zUravIra rAjakumAra / eka bAra kisI kalAkAra ... 342 .0 -... jaina caritra koza ...
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne 'rAjakumAra ko eka kASTha kA aisA adbhuta haMsa diyA, jo AkAza meM ur3a sakatA thaa| bhramaNa ke zaukIna rAjakumAra ko mana kI murAda mila gii| eka bAra vaha haMsa para savAra hokara apane nagara se hajAroM kosa dUra lakSmIpura nagara phuNcaa| vahAM ke rAjA kI ikalautI putrI naradveSiNI thii| yaha bAta jAnakara puSpasena rAjakumArI prati vizeSa AkarSita huA / rAjakumArI ko phUla ati priya the aura use pratidina phUloM se tolA jAtA thA / isIlie use phUloM kI rAnI kahA jAtA thaa| puSpasena ne apanI buddhimattA aura madhura vyavahAra se rAjakumArI kA naradveSa dUra kara diyA aura usase vivAha kara use lekara cala diyaa| donoM kaI mAsa taka deza - videza kA bhramaNa karate rhe| usI yAtrA meM phUloM kI rAnI ne eka putra ko janma bhI diyaa| durdaivavaza pati-patnI kA vichoha bhI huA / candrAvatI nagarI meM puSpasena kA haMsa curA liyA gyaa| vahAM vaha rAja jAmAtA bhI bnaa| phUloM kI rAnI para eka yogI kI dRSTi mailI ho gaI / usase bhAga kara usane eka jahAja para Azraya liyA to jahAja kA svAmI bhI usake rUpa para mugdha ho gyaa| kahIM phaTakAra aura kahIM buddhimattA se apane zIla kA rakSaNa karatI huI phUloM kI rAnI candrAvatI nagarI pahuMca gaI, jahAM pati se usakI bheMTa huii| Akhira puSpasena ko usakA haMsa bhI mila gayA, jisa para savAra hokara vaha apanI donoM patniyoM ke sAtha apane nagara meM pahuMca gayA ! pitA ke pazcAt puSpasena rAjA banA aura usane sudIrgha kAla taka zAsana kiyA / jIvana ke uttarArdha bhAga meM eka muni se pratibodhita ho usane dIkSA dhAraNa kii| vizuddha cAritra kI ArAdhanA karate hue usane paramapada prApta kiyA / 1 puSpaketu mahAsatI puSpacUlA ke pitA / (dekhie - puSpacUlA) (ka) puSpacUla (dekhie- puSpacUlA) (kha) puSpacUla campAnagarI kA rAjA / (dekhie - brahmarAjA) (ka) puSpacUlA prabhu pArzvanAtha kI ziSyA zramaNI / - samavAyAMga (kha) puSpacUlA jaina paramparA meM vizruta solaha mahAsatiyoM meM se ek| puSpabhadra nagara ke mahArAja puSpaketu aura mahArAnI puSpavatI usake janaka aura jananI the| usakA eka sahodara thA, jisakA nAma thA puSpacUla / bhAI aura bahana kA prema svAbhAvika hotA hI hai parantu puSpacUla aura puSpacUlA kA pArasparika premabhAva apUrva aura ananya thA / bAlyakAla se hI ve donoM eka dUsare ko dekhe binA eka pala na raha sakate the / sAtha-sAtha khelanA, khAnA, ghUmanA aura sonA unake sneha kI kathA ko AkhyAyita karatA thaa| isI krama meM ve donoM yuvA ho ge| puSpacUlA ko usake vivAha ke lie usake pitA-mAtA dvArA pUchA gayA to usane spaSTa asvIkAra karate hue kahA ki vaha apane bhAI se eka pala bhI alaga nahIM raha sakatI hai, isalie vaha vivAha nahIM kregii| aisA hI uttara puSpala kA bhI thaa| mAtA-pitA dvArA gahana vimarza kiyA gyaa| koI vikalpa na sUjhA to mahArAja puSpaketu ne yaugalika yuga kA saMdarbha prastuta karate hue rASTra aura parivAra ko santuSTa kiyA aura puSpacUlA aura puSpacUla -- -... jaina caritra koza *** 343 ...
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAI aura bahana ko pariNaya sUtra meM bAMdha diyaa| nirvikAra citta vAle bhAI-bahina ne sAtha-sAtha rahane ke lie isa lokApavAdakArI sambandha ko mauna bhAva se svIkAra kara liyaa| para kucha hI samaya meM parivAra aura samAja isa bAta se bhijJa ho gayA ki puSpacUla aura puSpacUlA dAmpatya sUtra meM baMdhakara bhI bhAI-bahina kA pavitra jIvana jI rahe haiN| sabake mastaka usa Adarza sneha ke samakSa nata ho ge| mahArAja puSpaketu aura mahArAnI puSpavatI virakta hokara saMnyasta ho gae / puSpacUla ne sudIrghakAla taka Adarza zAsana kiyaa| kisI samaya nagara meM annikAputra nAmaka AcArya pdhaare| pariSad jur3I / puSpacUlA upadeza sunakara virakta ho gii| usane bhAI se pravrajita hone kI anumati maaNgii| jisa bahina ko pratipala apanI AMkhoM ke samakSa rakhane ke lie puSpacUla ne bar3e-bar3e sAMsArika AkarSaNoM se AMkha mUMda lI thIM, bhalA use sahaja hI kaise anumati de sakate the parantu bahina kI prasannatA ke lie unhoMne isa zarta para use anumati de dI ki vaha dIkSita hone ke bAda bhI usI nagara meM virAjegI aura pratidina use darzana degii| ukta zarta AcArya zrI ke samakSa AI to unhoMne paramArtha kI sAdhanA tathA eka sAtha do AtmAoM kalyANa ko dRSTigata rakhate hue anumati pradAna kara dI ki puSpacUlA dIkSita hokara apane hI nagara meM rahakara sthavirA sAdhviyoM kI zuzrUSA tathA saMyama sAdhanA kA anupAlana kara sakatI hai| phalataH puSpacUlA dIkSita ho gaI aura apane hI nagara meM rahakara AtmasAdhanA karane lgii| vizuddha saMyama ke paripAlana se usakI AtmA vizuddha se vizuddhatara hotI calI gaI aura kevalajJAna prApta kara siddha buddha-mukta bana gii| - Avazyaka niyukti gAH 1284 (ka) puSpadaMta kuntInagara nivAsI dhUrta seTha mammaNa kA putra, jo apane pitA ke samAna hI dhUrta aura dhokhebAja thA / (dekhie - haMsarAja ) (kha) puSpadaMta navam tIrthaMkara zrI suvidhinAtha kA aparanAma / puSpa mAlA ke samAna atisundara daMta-paMkti ke kAraNa bAlyakAla se hI bhagavAna ukta nAma se lokapriya hue| itara mAnyatAnusAra zizu suvidhinAtha ko jaba dAMta Ane lage taba unakI mAtA ko puSpakrIr3A kI icchA utpanna huii| isalie bhI zizu "puSpadaMta" upanAma se suvikhyAta hue| (dekhie - suvidhinAtha tIrthaMkara) (ga) puSpadaMta (aNagAra) eka tapasvI zramaNa, jo nirantara mAsakhamaNa kI ArAdhanA kiyA karate the / (dekhie - sujAta kumAra ) - vipAka sUtra di zru., a. 3 (gha) puSpadaMta (AcArya) eka vidvAna aura prabhAvazAlI digambara jaina AcArya / puSpadanta kA janma zreSThIkula meM huA thaa| unhoMne saurASTra deza ke nahapAna (bhUtabali) nAmaka nareza ke sAtha pravrajyA dhAraNa kii| unhoMne nahapAna ke sAtha hI dharasena AcArya ke pAsa zruta kA pArAyaNa kyaa| ve SaTkhaNDAgama grantha ke eka bhAga ke racayitA mAne jAte haiM / isa grantha kA zeSa bhAga AcArya bhUtabali ne likhA / yaha grantha digambara paramparA meM vizeSa mAnya hai| / AcArya puSpadanta kA samaya naMdIsaMgha paTTAvalI ke anusAra vI. ni. sAtavIM zatAbdI mAnA jAtA hai| indranaMdIzrutAvatAra ke anusAra ve vI. ni. kI AThavIM zatAbdI ke bAda ke AcArya siddha hote haiM / *** 344 * jaina caritra koza ***
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ (Ga) puSpadaMta (kavi) I. kI dasavIM zatI ke eka khyAtilabdha jaina kvi| mAnyakheTa nagara ke mahAmAtya bharata aura nanna ke yahAM rahakara kavivara puSpadaMta ne kaI granthoM kI racanA kii| puSpadaMta kRta 'jasahara cariu' kAphI prasiddha hai| yaha eka khaNDa kAvya hai aura isameM puNya puJja yazodhara ke caritra kA citraNa kavi ne kiyA hai| mahAkavi puSpadaMta ke kaI grantha utkRSTa koTi ke haiM aura unheM apabhraMza ke uccakoTi ke kaviyoM meM UparI sthAna pradAna karate haiN| kavivara puSpadaMta ko 'sarasvatI nilaya' aura 'kAvyaratnAkara' viruda prApta the| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA puSpabhUti (AcArya) nirgrantha-paramparA ke eka mahAna AcArya / unakA prabhAva dig-digantoM meM prasRta thaa| unake hajAroM zrAvaka the| siMhavardhana nagara kA rAjA muDivaka unakA vizeSa bhakta thaa| AcArya zrI ke aneka ziSya the| para sabhI abahuzruta aura alpajJa the| puSyamitra nAmaka eka ziSya bahuzruta aura vinayavAna thA, para vaha zithilAcArI thaa| AcArya zrI kI AjJA se vaha svataMtra vihAra karatA thaa| eka bAra AcArya zrI ne mahAprANa dhyAna karane kA nizcaya kiyaa| dhyAna meM praveza karane ke lie Avazyaka thA ki koI bahuzruta ziSya sahayogI bne| AcArya zrI ke dRSTipatha para puSyamitra muni aae| unhoMne puSyamitra muni ko apane pAsa bulAyA aura unako samajhAyA ki ve mahAprANa dhyAna meM praveza le rahe haiN| dhyAna kI avadhi meM unase koI na mile, darzana-vandana bhI na kre| yahI bAta AcArya zrI ne apane anya ziSyoM ko bhI smjhaaii| tadanantara AcArya zrI eka bhItarI kakSa meM cale gae aura bhUmi para leTakara dhyAna meM praveza kara ge| samAdhistha AcArya zrI kA zarIra nizceSTa aura zAMta ho gyaa| zvAsa itanA sUkSma ho gayA ki kuzala se kuzala vaidya bhI pahacAna na pAe ki ve jIvita haiM yA mRt| AcArya zrI ko dhyAnAvasthA meM eka mAsa bIta gyaa| muni puSyamitra kakSa ke dvAra para apramatta rahakara AcArya zrI ke dhyAna-sahayogI the| eka mAsa bItane para bhI AcArya zrI kakSa se bAhara nahIM Ae to anya ziSya saMdehazIla bana ge| eka bAra jaba puSyamitra muni zarIra-cintA ke nivAraNa ke lie upAzraya se bAhara gae the to ziSyoM ne kakSa meM praveza kiyA aura AcArya zrI ko dekhaa| AcArya zrI ko nizceSTa aura nispaMda dekhakara ve isa niSkarSa para pahuMce ki AcArya zrI kA dehAnta ho cukA hai| unhoMne zrAvakoM ko bulAkara AcArya zrI ke dehAvasAna kI sUcanA dii| zrAvaka ekatrita hokara upAzraya meM phuNce| rAjA muMDivaka bhI upasthita huaa| muni puSyamitra ne sabhI muniyoM aura zrAvakoM ko samajhAne kA yatna kiyA ki AcArya zrI svastha haiM aura dhyAnastha haiN| para unakI bAta kisI ne bhI svIkAra nahIM kI aura eka svara se mAMga kI ki yadi AcArya zrI svastha haiM to unheM jagAkara dikhaaeN| Akhira muni puSyamitra ne AcArya zrI ke dAeM paira ke aMguSTha kA sparza kiyaa| AcArya zrI baiTha ge| ziSyoM aura janasamUha ko upasthita dekhakara AcArya zrI ne usakA kAraNa puuchaa| muni puSyamitra ne yathAsthiti AcArya zrI ke samakSa spaSTa kii| ziSyoM kI ajJAnatA para AcArya zrI anamane ho ge| apanI ajJAnatA para ziSya lajjita ho ge| ziSyoM aura zrAvakoM ne AcArya zrI aura muni puSyamitra se kSamAyAcanA kii| usa ghaTanA ke pazcAt sabhI ziSya zrutArAdhanA meM vizeSa zramazIla bana ge| __-Avazyaka niyukti / jaina kathA ratna koSa bhAga 6 / dharmopadeza mAlA ... jaina caritra koza ... -- 345 ...
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) puSpavatI solaha mahAsatiyoM meM se eka mahAsatI damayaMtI kI jananI / kuMDinapura nareza mahArAja bhIma kI arddhAMginI / (dekhie -damayaMtI) (kha) puSpavatI campA nagarI nareza jitazatru kI putrI aura lalitAMga kumAra kI pariNItA / (dekhie -lalitAMga kumAra) (ga) puSpavatI brahmadatta cakravartI kI eka raanii| (dekhie - brahma rAjA ) puSpasAla suta rAjagRha nagarI ke nikaTavartI grAma gubbara ke nivAsI puSpasAla nAmaka sadgRhastha kA putra / puSpasAla ne eka bAra dharmazAstra-pAThaka ke mukha se eka vAkya sunA - 'sadaiva apane se bar3oM kI vinaya aura sevA - bhakti karanI cAhie, usase vyakti kA kalyANa hotA hai|' isa vAkya ko usane apane hRdaya meM dhAraNa kara liyA / usane vicAra kiyA, mere pitA mujhase bar3e haiM isalie mujhe unakI sevA - bhakti karanI cAhie / vaha pitA kI sevA - bhakti karane lgaa| eka dina vaha apane pitA ke sAtha grAmasvAmI ke pAsa gyaa| usake pitA ne grAmasvAmI ko praNAma kiyaa| puSpasAlasuta ne socA, grAmasvAmI usake pitA se bhI bar3e haiM aura vaha grAmasvAmI kI sevAbhakti karane lgaa| eka prasaMga meM puSpasAlasuta ko sAtha lekara grAmasvAmI magadha ke mahAmaMtrI abhaya kumAra se milane gayA / grAmasvAmI ne abhaya kumAra ko praNAma kiyA / abhaya kumAra ko grAmasvAmI se bhI bar3A mAnakara puSpasAlasuta usakI sevA karane lgaa| abhaya kumAra ko mahArAja zreNika ko namana karate dekhakara puSpasAlasuta mahArAja zreNika kI sevAbhakti karane lgaa| usakI niSkAma sevArAdhanA se mahArAja zreNika atIva prasanna hue| eka bAra bhagavAna mahAvIra rAjagRha ke guNazIla udyAna meM pdhaare| mahArAja zreNika bhagavAna ko vandana karane ge| puSpasAlasuta zreNika ke sAtha thaa| usane zreNika ko bhagavAna ke samakSa natamastaka dekhA to vicAra kiyA - bhagavAna zreNika se bhI bar3e haiN| vaha bhagavAna kI sevA - bhakti karane lgaa| prabhu sevA se use pravrajyA kA mahAlAbha prApta huA aura pravrajyA se Atmasiddhi kA / sIr3hI dara sIr3hI car3hakara puSpasAla AtmakalyANa ko prApta ho gayA / - dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 45 puSyamitra (sAmudrika vettA) ar3hAI hajAra varSa pUrva kA eka sAmudrika zAstravettA / eka bAra jaba vaha gaMgA nadI ke taTa para vica kara rahA thA to usane bAlU para aMkita caraNa - cihna dekhe, jinheM dekhakara use vizvAsa ho gayA ki ve ki cakravartI samrAT ke caraNa-cihna haiM / akasmAt usakI buddhi ne prazna kiyA, cakravartI aura naMge paira ? usakA cintana gaharA huA, saMbhava hai ki abhI cakravartI ko rAjya kI prApti na huI ho| phira yaha bhI saMbhava hai ki kisI kAraNa cakravartI rAjyacyuta ho gayA ho| jo bhI ho, aise meM cakravartI se milana kA yaha suavasara hai| nizcita hI usake darzana se mere bhAgya ke dvAra khula jaaeNge| caraNa-cihnoM kA anugamana karate hue puSyamitra Age bddh'aa| thUNAka sanniveza taka vaha AyA / dekhA azoka vRkSa ke nIce dhyAnastha khar3e kisI bhikSuka taka Akara caraNa-cihna kho gae haiN| puSyamitra ne dekhA, * jaina caritra koza *** *** 346
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhikSu ke zarIra para ve saba lakSaNa pUrNa prakaTa haiM jo sAmudrika zAstra ke anusAra eka cakravartI ke lakSaNa hote haiN| puSyamitra udvelita bana gyaa| apane zAstroM aura adhyayana ko kosane lgaa| vaha bar3abar3AyA-Aja taka kA merA adhyayana vyartha gayA, sAmudrika zAstra samudra meM phaiMka dene ke yogya haiN| kahate haiM ki usI kSaNa zakrendra prabhu kI paryupAsanA ke lie vahAM upasthita huaa| puSyamitra ke mana ke bhAva par3hakara zakrendra ne kahA, sAmudrika zAstra mithyA nahIM haiM, tumhArA jJAna adhUrA hai| jinheM tuma eka sAdhAraNa bhikSu mAnakara apane zAstroM ko kosa rahe ho, ve sAdhAraNa bhikSu nahIM haiM! ve cakravartiyoM ke cakravartI arihanta prabhu mahAvIra haiN| ___ indra kI bAta sunakara sAmudrikavettA puSyamitra ko apanI bhUla kA parijJAna huaa| vaha prabhu ke caraNoM para avanata ho gyaa| indra ne use manovAMcchita upahAra dekara usake puztoM ke dAridrya ko dho diyaa| pUrNa kumAra samagra paricaya gautama ke samAna hai| (dekhie-gautama) (ka) pUrNabhadra eka shresstthii-putr| bhavAntara meM vaha bhagavAna RSabhadeva kI putrI brAhmI ke rUpa meM jnmaa| (dekhie-brAhmI) (kha) pUrNabhadra (gAthApati) vANijya grAmavAsI eka pratiSThita gAthApati jo bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSita huA tathA pAMca varSa taka cAritra pAlakara vipulAcala se siddha huaa| - antakRddazAMgasUtra varga 6, adhyayana 11 (ga) pUrNabhadra (seTha) vizAlA nagarI meM rahane vAlA eka mithyAtvI setth| nayA-nayA seTha banane ke kAraNa use apanI dhana-daulata kA bhI vizeSa ahaMkAra thaa| cAra mAsa ke upavAsI bhagavAna mahAvIra usake dvAra para gae to usane upekSA dikhAte hue apanI dAsI ko Agantuka bhikSu ko kucha dekara calatA karane ke lie khaa| dAsI ne bAsI ur3ada ke bAMkule bhagavAna ke hAtha para rakhe, jise mahAvIra ne pUrNa samatA bhAva se udarastha kiyaa| 'ahodAna' kI divya dhvaniyoM ke sAtha jaba devoM ne paJca divya barasAe to pUrNa ko jJAta huA ki usake dvAra para Ane vAlA bhikSu koI sAdhAraNa bhikSu nahIM balki vItarAga mahAvIra haiM, jo devavandita haiN| dikhie-jIrNa seTha) -triSaSTi zalAkA puruSa caritra pUrNamitrA kaliMga deza ke mahAna yazasvI jaina rAjA khAravela kI paTarAnI evaM eka ananya shrmnnopaasikaa| kaliMga ke kumAriparvata para zruta saMrakSA ke lie mahArAja khAravela ne eka bRhad sammelana AhUta kiyA thA, jisameM kaI sau zramaNoM, zramaNiyoM, zrAvakoM aura zrAvikAoM ne bhAga liyA thaa| himavanta sthavirAvalI ke anusAra sammelana meM zrAvikA pUrNamitrA ke netRtva meM 600 zrAvikAoM ne bhAga liyA thaa| pUrNamitrA eka Adarza zrAvikA thI aura jaina dharma ke prati usake hRdaya meM gaharI AsthA thii| dharma prabhAvanA aura dharma pracAra ke kAryakramoM meM usakI apUrva ruci thI aura unameM vaha utsAha se sammilita hotI thii| -himavanta sthavirAvalI ... jaina caritra koza ... - 347 ..
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrNA (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dakhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a.9 pUSA zramaNopAsaka kuNDakaulika kI ptnii| (ka) pRthvI ___ gobara grAma ke vasubhUti brAhmaNa kI ardhAMginI tathA iMdrabhUti gautama kI maataa| agnibhUti aura vAyubhUti bhI inhIM ke aMgajAta the| (kha) pRthvI bhagavAna supArzva kI jnnii| (ga) pRthvI ___ dvArikA nagarI ke mahArAja rudra kI pttraanii| (dekhie-svayaMbhU vAsudeva) pRthvI zrI prAcIna kAlIna indrapura nagara kI eka gnnikaa| (dakhie-aMjU zrI) pethaDazAha gujarAta prAnta ke eka dhanI aura mAnI jaina shresstthii| pethaDazAha udAra hRdaya ke svAmI zrAvaka the| nirdhana varga ke prati unake hRdaya meM vizeSa karuNA bhAva thaa| apane dvAra se ve kabhI kisI ko udAsa nahIM lauTAte the| pethaDazAha parama jinopAsaka the| eka bAra unhoMne giranAra tIrtha kI sasaMgha yAtrA kI thI, jahAM unakI dillI ke zrAvaka ziromaNi pUrNacanda se bheMTa huI thii| pUrNacanda digambara jaina the aura pethaDazAha zvetAmbara jaina the| donoM zrAvakoM kA sasaMgha madhura sammilana tIrtha sthala para huA thaa| poiNI AryA vI.ni. kI caturtha zatAbdI kI sAdhvI saMgha kI prmukhaa| himavanta sthavirAvalI meM ullekha hai ki zruta-saMrakSA ke lie kumAragiri parvata para mahArAja khAravela dvArA jo bRhad zramaNa sammelana AhUta kiyA gayA thA, usameM tIna sau sAdhviyoM ke sAtha AryA poiNI bhI sammilita huI thiiN| ____'poiNI' zabda kA saMskRta rUpAntara 'potinI' banatA hai| potinI arthAt jhaaj| AryA poiNI bhavya janoM ko saMsAra samudra se pAra utArane vAle jahAja ke tulya thii| -himavanta sthavirAvalI pokkhalI sAvatthI nagarI nivAsI eka prasiddha zramaNopAsaka, bhagavAna mahAvIra ke vacanoM para ananya AsthAzIla aura zaMkha zrAvaka kA aMtaraMga mitra / (dekhie-zaMkha) poTiladeva (dekhie-poTillA) ... 348 . - jaina caritra koza ...
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ poTillA kalAda nAmaka sonI kI putrI aura tetalIputra pradhAna kI bhAryA / pati ke vimukha hone para usane saMyama grahaNa kiyA tathA svarga prApta kiyaa| devaloka se dharatI para Akara usane apane pati ko pratibodha diyA jisake * phalasvarUpa usake pati ne na kevala saMyama grahaNa kiyA apitu kevalajJAna pAkara mokSapada bhI paayaa| svarga meM vaha poTTilla deva khlaaii| (dakhie-tetalIputra) pracaNDA ___ kaMcanapura ke haribala nAmaka dhIvara yuvaka kI yathAnAma-tathAguNa sampanna ptnii| (dekhie-haribala) prajApati - acala baladeva ke jnk| (dekhie-acala baladeva) prajApAla ujjayinI nagarI kA eka daMbhI rAjA, jo svayaM ko sabakA bhAgya vidhAtA mAnatA thaa| (dakhie-zrIpAla) pratibuddhi rAjA unnIsaveM tIrthaMkara mallinAtha ke kAla meM sAketa nagarI kA rAjA, malli ke mahAbala ke bhava kA ananya mitr| kisI samaya usakI patnI ne nAgayajJa kiyaa| pratibuddhi usameM sammilita huaa| usane vahAM sundara mAlA dekhI, jise dekhakara vaha camatkRta aura prasanna huaa| usane apane maMtrI se pUchA ki kyA usane vaisI mAlA pahale kahIM dekhI hai| maMtrI ne kahA, usane videha rAjakumArI malli ke pAsa jaisI adbhuta mAlA dekhI hai, vaisI mAlA anyatra kahIM ho hI nahIM sktii| isa prasaMga se pratibuddhi malli ke prati AkarSita ho gyaa| usane dUta bhejakara mahArAja kumbha se malli kA hAtha maaNgaa| kuMbha ke asvIkAra se pratibuddhi ne mithilA para AkramaNa kI taiyArI kI aura phira malli ke racanAtmaka upadeza se pratibuddhi pratibuddha banA aura dIkSita hokara mokSa meM gyaa| pratiSTha vArANasI nresh| bhagavAna supArzva ke jnk| pradezI rAjA zvetAmbikA nagarI kA rAjA, jo apane jIvana ke antima kucha dinoM ko chor3akara ghora hiMsaka aura nAstika thaa| vaha zarIra ko hI jIva mAnatA thaa| zarIra se bhinna jIva kI sattA use svIkAra na thii| usane kaI aparAdhiyoM aura coroM ko daNDita karate hue yaha zodha karane kA yatna bhI kiyA thA ki zarIra se bhinna koI jIva hai yA nhiiN| isa zodha meM atyanta krUratApUrvaka usane kaI aparAdhiyoM ke zarIroM ko khaNDa-khaNDa kara DAlA thA, kaI ko lauha kuMbhiyoM meM rokakara mAra DAlA thaa| para vaha jIva ko kahIM na dekha paayaa| isase usakI nAstikatA aura pragAr3ha bana gaI thii| vaha mAnatA thA ki zarIra ke sAtha hI jIva bhI mara jAtA hai| svarga, naraka, mokSa, dharma, karma Adi ko vaha kapola-kalpita vastueM mAnatA thaa| prajA usake kuzAsana se saMtrasta thii| citta pradezI rAjA kA mahAmAtya thA, jo jIvAjIva kA jJAtA, dayAlu aura vyavahArakuzala thaa| aMtataH citta ke hI eka gupta prayAsa se rAjA pradezI ke jIvana meM rUpAntaraNa aayaa| citta eka bAra zrAvastI nagarI gayA thaa| ... jaina caritra koza ... -- 349 ...
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ vahAM use prabhu pArzva kI paramparA ke saMvAhaka AcArya kezIkumAra zramaNa ke darzanoM kA saubhAgya prApta huaa| citta ne kezIkumAra zramaNa se zvetAmbikA padhArane kI prArthanA kii| ucita avasara para kezIkumAra zramaNa zvetAmbikA nagarI pdhaare| mahAmAtya citta ke Adeza para mRgavana ke rakSakoM ne muniyoM ke Thaharane kI samucita vyavasthA kii| phira eka dina citta azva parIkSA ke bahAne pradezI rAjA ko mRgavana meM le aayaa| rAjA vahAM Thahare muniyoM ko dekhakara jala-bhuna gyaa| para citta kI vAgkuzalatA meM ghirakara vaha muniyoM se saMvAda ke lie taiyAra ho gyaa| Akhira kezIkumAra zramaNa aura rAjA pradezI ke madhya pralamba saMvAda claa| usa saMvAda ne pradezI kI jIvana dhArA ko badala diyaa| rAjA jitanA hiMsaka aura krUra thA, utanA hI aMhisaka aura dayAlu bana gyaa| vaha bele-bele tapa karane lgaa| para usakA yaha badalA huA rUpa usakI rAnI sUrikAntA ko nahIM suhAyA aura usane terahaveM tele ke pAraNe meM rAjA ko viSa de diyaa| samabhAvapUrvaka dehotsarga kara rAjA prathama devaloka meM gyaa| vahAM se mahAvideha me janma lekara siddha-buddha-mukta hogaa| -rAyapaseNI sUtra pradyumna kumAra zrI kRSNa aura rukmiNI ke putra / apane pitA ke samAna hI prabala praakrmii| triSaSTi zalAkA caritra ke anusAra kathA isa prakAra hai- eka bAra rukmiNI apane mahala meM baiThI thii| satyabhAmA bhI usake pAsa thii| atimuktaka muni bhikSA ke lie aae| rukmiNI ne muni ko bhikSA dI tathA pUchA ki vaha putravatI banegI athavA nhii| muni ne use eka parAkramI putra kI mAM hone kI bAta khii| muni ke cale jAne ke bAda satyabhAmA aura rukmiNI meM yaha vivAda chir3a gayA ki muni ne usake lie varadAna diyA hai| vivAda bar3hA, Akhira zrI kRSNa kI sAkSI se yaha taya huA ki jo pahale putravatI banegI, dUsarI ko usake putra ke vivAha ke prasaMga para muMDana karAnA hogaa| yathAsamaya rukmiNI aura satyabhAmA ne eka-eka putra ko janma diyaa| pahale rukmiNI mAM banI, bAda meM stybhaamaa| rukmiNI ke putra kA nAma pradyumna kumAra aura satyabhAmA ke putra kA nAma bhAnukumAra rakhA gyaa| eka dina eka pUrvajanma ke vairI deva ne navajAta pradyumna kumAra kA haraNa kara liyaa| vaha use mAranA cAhatA thaa| para pradyumna ke prabala puNya ke kAraNa deva ke vicAra badala ge| usane use eka parvata zikhara para isa vicAra se rakha diyA ki vaha svataH hI mara jaaegaa| saMyoga se udhara se meghakUTa nagara kA vidyAdhara rAjA meghasaMvara gujraa| zizu para usakI dRSTi pdd'ii| vaha niHsaMtAna thaa| zizu ko parvatarAja kA upahAra mAnakara usane grahaNa kara liyA aura apanI rAnI kanakamAlA ko lAkara sauMpa diyaa| kanakamAlA prasanna citta se pradyumna kumAra kA pAlana karane lgii| ___putra viraha meM zrIkRSNa aura rukmiNI adhIra ho gae the| nArada jI ne bhagavAna sImaMdhara svAmI se pUrI bAta pUchakara tathA dvArikA lauTakara zrIkRSNa aura rukmiNI ko batAyA ki unakA putra sakuzala hai aura unheM solaha varSa bAda milegaa| udhara pradyumna kumAra solaha varSa kA ho gyaa| vaha aneka vidyAoM meM pAraMgata bana gyaa| rati nAmaka eka vidyAdhara-kanyA se usakA vivAha ho gyaa| eka bAra pradyumna ke rUpa para mohita hokara usase kanakamAlA ne akalpya prArthanA kii| pradyumna ke kaThora virodha para, triyAcaritra dikhAkara use rAjA kI dRSTi se girA diyaa| mlAnamukha pradyumna bagIce meM baiThe the| nArada jI ne Akara pradyumna ko usakA vAstavika paricaya diyA tathA sAtha hI yaha bhI batAyA ki bhAnukumAra se vivAha ke prasaMga para usakI mAtA kA muNDana hone vAlA hai| pradyumna tatkSaNa nArada jI ke sAtha AkAza mArga se dvArikA phuNce| apane prabala parAkrama se na kevala balarAma Adi vIroM ko parAsta kiyA apitu zrI kRSNa .. 350 - - jaina caritra koza ....
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko bhI yaha socane ke lie bAdhya kara diyA ki yaha to unase bhI bar3A parAkramI hai| pradyumna ne satyabhAmA ko sundara banAne kA pralobhana dekara usakA muNDana karA diyaa| bhAnukumAra ko bhI kaI kautuka dikhAe / anta meM nArada jI ne spaSTa kara diyA ki yaha ApakA hI putra rukmiNInaMdana pradyumna kumAra hai| zrI kRSNa ne harSAnubhava karate hue kahA - pradyumna to mujhase bhI bar3A parAkramI hai| kAlAntara meM aneka rAjakanyAoM ke sAtha pradyumna kA vivAha huaa| Ayu ke antima bhAga meM pradyumna ne dIkSA dhAraNa kI aura nirvANa prApta kiyA / -antakRddazAMgasUtra varga adhyayana 6 pradhIkumAra vArANasI nagarI ke zrAvaka moradhvaja kA putra / (dekhie - moradhvaja) prabhaMkarA (AryA ) AryA prabhaMkarA kI janma nagarI arakkhurI tathA inake mAtA-pitA ke nAma inhIM ke nAmAnurUpa the| inakI zeSa kathA kAlI AryA ke samAna hai| (dekhie - kAlI AryA ) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 7, a. 4 prabhava svAmI (AcArya) tIrthaMkara mahAvIra kI zramaNa saMghIya paramparA ke tRtIya paTTadhara anuzAstA / zramaNa dharma meM praveza se pUrva kA inakA jIvana utthAna-patana ke ghaTanAkrama se pUrNa rahA / vivaraNa yUM hai viMdhyAcala parvata ke pAsa 'jayapura' nAma kA eka nagara thaa| vahAM ke rAjA kA nAma viMdhya thA / usake do putra the- prabhava aura prabhu / prabhava bar3A thA aura suyogya bhI thaa| paramparAnusAra vaha rAjapada kA adhikArI thA / parantu mahArAja viMdhya ne paramparA ko tor3ate hue apane choTe putra prabhu ko rAjapada de diyaa| isase prabhava ko bar3A kaSTa huaa| usane ise apanA apamAna bhI mAnA / pitA aura bhAI se apane apamAna kA badalA lene ke lie usane gRhatyAga kara diyA aura viMdhyaparvata ke pAsa ke jaMgaloM meM usane eka corapallI basA lii| dhIre-dhIre usake giroha meM pAMca sau cora sammilita ho gae / usane apane bhAI ke rAjya meM to AtaMka phailAyA hI, anya aneka rAjyoM campA, rAjagRha taka meM usakA AtaMka phaila gyaa| usane ' avasvApinI' aura 'tAlodghATinI' nAmaka do vidyAeM bhI siddha kara liiN| prathama vidyA se vaha jahAM pUre nagara ko nidrAdhIna kara detA thA, vahIM dUsarI vidyA se vaha tAle khola detA thaa| ina vidyAoM ko prApta kara lene ke bAda to usakA saba jagaha nirAbAdha praveza ho gyaa| jahAM bhI use prabhUta dhana kI sUcanA milatI, vaha apane sAthiyoM ke sAtha vahAM pahuMca jAtA aura vidyAoM ke bala para dhana lUTa le jaataa| aise usake pAsa apAra sampatti saMcita ho gaI / rAjagRhavAsI jambUkumAra ke vivAha ke prasaMga para usakI ATha sasurAloM se apAra sampatti daheja meM aaii| isakI sUcanA prabhava taka pahuMcI to vaha vivAha kI rAtri meM hI rAjagRha jA phuNcaa| avasvApinI vidyA se usane pUre nagara ko nidrAdhIna banA diyaa| taba usane apane pAMca sau sAthiyoM ke sAtha jaMbUkumAra ke mahala praveza kiyaa| pUrA dhana gRhAMgana meM hI bikharA par3A thaa| pAMca sau coroM ne dhana ke bar3e-bar3e gaTThara bAMdha lie| para jaise hI ve calane lage, kisI daivI zakti ne unheM staMbhita kara diyaa| unake paira jamIna se cipaka ge| ve na eka kadama Age jA sake aura na pIche haTa ske| prabhava hI thA, jisake paira astaMbhita the| usa apane sAthiyoM se calane ke lie kahA to unhoMne pUrI bAta kaha dI aura cala sakane meM apanI vivazatA darzAI / yaha dekha-sunakara prabhava cakita raha gyaa| usane yahAM-vahAM dekhaa| sahasA usake kAnoM meM kucha svara pdd'e| usane *** jaina caritra koza 351
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ udhara jAkara gavAkSa se kakSa meM jhAMkA to dekhakara hairAna ho gyaa| usane dekhA, ATha navavivAhitA bAlAeM eka yuvaka ko vibhinna hAvoM-bhAvoM aura yuktiyoM se rijhAne kA yatna kara rahI haiN| vaha isa bAta se bhI hairAna thA ki usakI vidyA asaphala ho gaI hai| vaha dvAra se kAna lagAkara una yuvatiyoM aura yuvaka ke madhya cala rahe saMvAda ko sunane lgaa| ___ AThoM yuvatiyoM ne eka-eka dRSTAnta kahakara jaMbUkumAra ko unakA dIkSita hone kA nirNaya badalane ke lie prerita kiyaa| para jaMbU ne jo dRSTAnta die, unakI kATa yuvatiyoM ke pAsa na thii| Akhira AThoM ne jaMbU ke sAtha hI dIkSita hone kA saMkalpa kara liyaa| isa pUre saMvAda ko sunakara prabhava para gaharA prabhAva huaa| use apane Apa para aura apane vyavasAya para bar3I glAni huii| vaha jaMbUkumAra ke caraNoM para jA girA aura pUrI bAta batAte hue apanA nirNaya bhI sunA diyA ki vaha bhI niMdanIya kAryoM kA tyAga kara dIkSita honA cAhatA hai| jaMbUkumAra ne usake nirNaya kI anuzaMsA kii| prabhava apane sAthiyoM ke pAsa gayA aura unheM bhI usane saddharma kA mArga batAyA tathA apane nirNaya se avagata kraayaa| usake sabhI sAthI bhI dIkSita hone ko tatpara bana ge| tabhI ve staMbhana se bhI mukta ho ge| prabhAta hone para prabhava sahita usake sabhI sAthI jaMbUkumAra ke sAtha hI dIkSita ho ge| prabhava eka mahAna muni bne| unhoMne caudaha pUrvo kA jJAna arjita kiyaa| ve Arya jaMbUsvAmI ke bAda zramaNasaMgha ke anuzAstA pada para AsIna hue| eka sau pAMca varSa kI Ayu pUrNa kara bhagavAna mahAvIra ke 75 varSa pazcAt svargavAsI hue| -kalpasUtra subodhikA prabhAkara muni prAcInakAlIna eka dIrgha tapasvI muni| (dakhie-rudrasUri) prabhAcandra (AcArya) ... vI.ni. kI 16vIM zatAbdI ke eka vizruta vidvAna jaina aacaary| padmanaMdi unake dIkSA guru the| mANikyanaMdi unake zikSA guru the| adhyayana ke lie prabhAcaMdra dakSiNa se dhArAnagarI Ae the, jahAM mANikyanaMdi virAjita the| kaI varSoM taka unake caraNoM meM prabhAcaMdra ne adhyayana kiyaa| ve apane samaya ke diggaja vidvAna ke rUpa meM vizruta hue| dhArA nareza bhoja aura unake uttarAdhikArI jayasiMhadeva ke darabAra meM prabhAcaMdrAcArya ko uccAsana prApta thaa| ___prabhAcaMdra ne kaI granthoM kI racanA kii| unake adhikAMza grantha TIkA rUpa haiM jinameM prameyakamalamArtaNDa, nyAyakumudacandra, mahApurANa TippaNa, ArAdhanA kathAkoSa pramukha haiN| (ka) prabhAvatI gaNAdhyakSa mahArAja ceTaka kI putrI, sindhu sauvIra nareza udAyana kI rAnI aura solaha mahAsatiyoM meM se ek| mahAvIra ke upadeza se Atmavibhora banakara vaha dIkSita hone ko tatpara huii| pati se dIkSA kI AjJA maaNgii| udAyana ne use isa zarta para AjJA dI ki vaha saMyama pAlakara devaloka jAegI aura vahAM se lauTakara use pratibodha degii| vacana meM baMdhakara prabhAvatI sAdhvI bana gii| saMyama pAlakara vaha samAdhimaraNa sahita svarga meM gii| vahAM ... 352 ... jaina caritra koza ....
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ se lauTakara usane mahArAja udAyana ko satya dharma kA marma samajhAyA aura bhagavAna mahAvIra kA bhaktaM bnaayaa| patnI se pratibodhita udAyana ke jIvana meM mahAna parivartana aayaa| vaha bAraha vratI zrAvaka bana gyaa| usakI kSamA aura sahanazIlatA advitIya thii| samvatsarI ke parva para usane mahAna kaSTa jhelakara bandI banAe hue caNDapradyota ko sahaja hI kSamA kara diyaa| yaha saba prabhAvatI ke pratibodha kA prabhAva thaa| mahAvideha meM janma lekara prabhAvatI siddha hogii| (kha) prabhAvatI kuzasthala nareza prasannajita kI putrI, jisakA pANigrahaNa pArzvakumAra se huA thaa| (dakhie-pArzvanAtha tIrthaMkara) prabhAsa (gaNadhara) bhagavAna mahAvIra ke gyArahaveM gnndhr| ve rAjagRha ke bala brAhmaNa aura usakI patnI atibhadrA ke putra the| alpAvasthA meM hI ve veda-vedAMgoM ke pAragAmI vidvAna ho gae the aura mAtra solaha varSa kI avasthA meM hI ve bhArata varSa ke gaNyamAnya vidvAnoM meM parigaNita hone lage the| para unake mana meM eka zaMkA thI ki mokSa hai yA nhiiN| bhagavAna mahAvIra ne inakI zaMkA kA samucita samAdhAna kiyA aura mokSa kA astitva siddha kara diyaa| saMdeha-zUla se mukta hokara saralamanA prabhAsa apane tIna sau chAtra ziSyoM ke sAtha bhagavAna ke pAsa dIkSita ho ge| mAtra solaha varSa kI avasthA meM dIkSita hone vAle prabhAsa muniyoM ke gaNadhara bne| ATha varSa pazcAt kevalajJAna ko sAdhakara solaha varSaparyaMta kevalI avasthA meM rahakara cAlIsa varSa kI vaya meM mokSa pdhaare| prabhu viMdhyAcala parvata kI talahaTI meM base jayapura nagara kA rAjA aura paTTa paramparA ke tRtIya paTTadhara prabhava svAmI kA choTA bhaaii| (dekhie-prabhava svAmI) prasannacaMdra rAjarSi prasannacaMdra potanapura nagara ke rAjA the| bhagavAna mahAvIra kA upadeza sunakara pratibodhita hue aura apane alpa AyuSya putra ko siMhAsana para baiThAkara dIkSita ho gae / kisI samaya bhagavAna ke sAtha vicaraNa karate hue rAjagRha nagarI meM padhAre aura samavazaraNa ke bAhara mArga se kucha haTakara sUrya ke sAmane UrdhvabAhu kara dhyAna meM nimagna ho ge| mahArAja zreNika sasainya prabhu vandana ko nikle| utkaTa sAdhanArata prasannacaMdra muni ko dekhakara zreNika bar3e prabhAvita hue aura unheM vandana kara bhagavAna ke pAsa phuNce| zreNika ke pIche-pIche unake do dUta sumukha aura dumukha cala rahe the| prasannacaMdra muni ko dekhakara dumukha ne sumukha se kahA-dekho, ina muni ko ! svayaM to sAdhu bana gae haiN| pIche inake rAjya para zatru rAjA ne AkramaNa kara diyA hai| inake alpAyuSka putra ke prANa saMkaTa meM haiN| prasannacaMdra ke kAnoM meM ukta TippaNI pdd'ii| unakA dharma-dhyAna, Arta aura raudra dhyAna meM badala gyaa| mana hI mana zatruoM se yuddha karane lge| usI samaya mahArAja zreNika ne bhagavAna ko vandana kara prasannacaMdra muni kI gati ke viSaya meM prazna kiyaa| prasannacaMdra ke manobhAvoM kA vizleSaNa karate hue bhagavAna ne spaSTa kiyA ki isa kSaNa prasannacaMdra kAla dharma ko prApta kareM to prathama naraka meM jaaeNge| udhara prasannacaMdra mAnasika yuddha ke maidAna meM raudra se raudratara banate jA rahe the| idhara bhagavAna zreNika ko unakI gati ke sambandha meM batA rahe the| yoM girate-girate prasannacaMdra sAtavIM naraka taka pahuMca ge| ...jaina caritra koza ... -- 353 ...
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ yuddharata prasannacaMdra zastravihIna ho ge| aise meM apane mukuTa ko hI zatru para phaiMka mArane ke lie unakA hAtha sara para gyaa| muNDita sara kA sparza hote hI prasannacaMdra svabhAva meM lautte| unheM bar3A pazcAttApa huaa| cintana jAgA-kauna putra ? kisakA rAjya ? saba mithyA hai| punaH zukla dhyAna kI sIr3hiyAM car3hane lge| car3hate-car3hate antima zikhara ko chU liyA aura unheM kevalajJAna ho gyaa| mana kI vicitra zakti kA varNana suna-dekhakara zreNika cakita the| prasannacaMdra ne mokSa ko prApta kiyaa| prasannajita kuzasthala nagara kA raajaa| (dekhie-pArzvanAtha tIrthaMkara) (ka) prasenajita ye gautama ke anuja the| samagra paricaya gautamavat hai| -antakRddazAMgasUtra prathama varga, navama adhyayana (kha) prasenajita kuzAgrapura nareza, prabhu pArzva ke dharma tIrtha kA zrAvaka tathA nyAya aura nIti se prajA kA pAlana karane vAlA raajaa| usane aneka rAjakanyAoM se pANigrahaNa kiyA thA aura usake pAMca sau putra the, jinameM zreNika jyeSTha the| rAjA ko adher3AvasthA meM bhI ghur3asavArI kA vizeSa zauka thaa| eka bAra vakrazikSita ghor3e para savAra hokara rAjA vanavihAra ko gayA to azva vakrazikSita hone se rAjA ko dUra gahare jaMgala meM le gyaa| jaise hI thakakara rAjA ne lagAma DhIlI chor3I, ghor3A apane Apa ruka gyaa| rAjA samajha gayA ki vaha azva vakrazikSita hai| rAjA pyAsA thA, aura thakA huA thaa| vahAM eka bhIlarAja ne rAjA ko jala pilAyA aura usakI sevArAdhanA kii| saMdhyA ho jAne se bhIlarAja ne prArthanA kara rAjA ko rAtri vizrAma ke lie apanI pallI para roka liyaa| vahAM para bhIlarAja kI poSita putrI tilakavatI para rAjA mugdha ho gyaa| bhIlarAja se usane usakI putrI kA hAtha maaNgaa| bhIlarAja apanI putrI kA hAtha rAjA ke hAtha meM dene ke lie isa zarta para taiyAra huA ki usakI putrI se utpanna putra hI bhAvI zAsaka hogaa| rAjA ke lie isa zarta ko mAnanA ati kaThina thA, kyoMki usakA jyeSTha putra zreNika sarva bhAMti suyogya rAjakumAra thaa| para mohAndha rAjA ne bhIlarAja ko vacana de diyaa| Akhira ayogya hote hue bhI tilakavatI ke putra ko rAjapada diyA gyaa| para vaha ekadama ayogya aura atyAcArI zAsaka siddha huaa| Akhira maMtripariSad aura agragaNya nAgarikoM ne tilakavatI ke putra ko apadastha kara zreNika ko rAjapada para adhiSThita kiyaa| zreNika apane yuga kA eka kuzala, nItijJa aura lokapriya rAjA siddha huaa| zreNika ke hAthoM meM apane sAmrAjya ko surakSita pAkara prasenajita atIva prasanna huaa| -zreNika caritra prahasita pavanaMjaya kA vizvasta mitra / (dekhie-aMjanA) prahalAda saptama prtivaasudev| (dekhie-datta vAsudeva) priyaMkara magadhadeza ke azokapura nagara ke rahane vAle zreSThI pAsadatta aura usakI ardhAMginI priyazrI kA aatmj| ... 354 -... jaina caritra koza ....
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ priyaMkara ke janma ke kucha varSa pUrva seTha durdaivavaza apanI samasta sampatti gaMvA baitthaa| nagara kA parityAga kara seTha-seThAnI eka gAMva meM rahane lge| vahAM seThAnI ne eka putra ko janma diyaa| putra jaba varSa-bhara kA huA to rugNa ho gyaa| auSadhopacAra ke atirikta seTha pUrA-pUrA dina rugNa putra ko navakAra maMtra sunAtA thaa| putra kA nidhana ho gayA aura vaha navakAra maMtra ke prabhAva se dharaNendra parivAra kA deva bnaa| kAlAntara meM priyazrI ne eka anya putra ko janma diyaa| seTha-seThAnI ke dharma prabhAva se eka deva upasthita huA aura usane spaSTa kiyA ki unakA putra atizaya puNyazAlI hai aura pandraha varSa kI avasthA meM vaha azokapura nagara kA rAjA bnegaa| sAtha hI deva ne apanA paricaya pradAna kiyA ki vaha unhIM kA putra hai aura marakara priyaMkara nAmaka deva banA hai| deva ne yaha bhI kahA ki ve apane putra kA nAma bhI priyaMkara rkheN| seTha-seThAnI putra kA bhaviSya jAnakara ati prasanna hue| ve nagara meM lauTa Ae aura unake puNya punaH khilane lge| alpa samaya meM hI ve nagara ke samRddha zreSThI bana ge| priyaMkara bhI zikSA pUrNa kara ghara lauttaa| priyaMkara kI dharma-zraddhA akhaNDa aura agAdha thii| eka muni ne use upasargahara stotra pradAna kara kahA ki vaha ukta maMtra kA pratidina japa kare, usase vaha AtmakalyANa ke sAtha-sAtha janakalyANa bhI kara skegaa| priyaMkara ne upasargahara stotra ke pATha se aneka logoM ke upasargoM kA haraNa kiyaa| apanI paropakAra-vRtti, cAritraniSThA aura dhArmikatA ke kAraNa vaha jana-jana kI AMkhoM kA tArA bana gyaa| kaI kanyAoM se usakA pANigrahaNa bhI huaa| vaha nagaranareza kA vizeSa priyapAtra bana gayA thaa| rAjA ko bahuta pahale hI jyotiSa-vidoM ne batAyA thA ki usake tInoM putroM meM se koI bhI usakA uttarAdhikArI nahIM bana paaegaa| usakA divya hAra jisa vyakti se prApta hogA, vahI usake rAjya kA uttarAdhikArI hogA aura suyogya zAsaka siddha hogaa| . kAlAntara meM rAjA kA vaha divya hAra priyaMkara ke uSNIza se prakaTa huaa| Akhira priyaMkara hI azokapura nagara kA rAjA bnaa| vaha apane yuga kA eka mahAna pratApI nareza siddha huaa| usake rAjya meM jIva vadha pUrNataH niSedha thaa| sudIrgha kAla taka priyaMkara ne rAjya kiyaa| antima vaya meM usane cAritra dharma kA pAlana kara devaloka prApta kiyaa| mahAvideha kSetra meM janma lekara vaha siddha hogaa| priyaMgalA __ viharamAna tIrthaMkara zrI yugamaMdhara svAmI ne gRhavAsa meM priyaMgalA nAmaka rAjakumArI se vivAha kiyA thaa| (dakhie-yugamaMdhara svAmI) priyagraMtha ____ Arya supratibuddha ke ziSya aura Arya indra dinna ke guru-bhrAtA, aneka vidyAoM aura mantroM ke jJAtA muniraaj| para mantravidyA kA prayoga ve dharma prabhAvanA aura jIva rakSA ke hita hI karate the, AtmakhyAti aura lokaraMjana ke lie nhiiN| eka bAra munivara priyagraMtha harSapura nagara pdhaare| vahAM yajJa meM eka bakare kI bali dI jA rahI thii| dharma ke nAma para hiMsA ke protsAhana ko dekhakara Arya priyagraMtha ne eka upakrama kiyaa| unhoMne zrAvakoM ko mantrita cUrNa diyA aura nirdeza diyA ki usa cUrNa ko bali ke lie lAe gae bakare para DAlA jaae| vaisA hI kiyA gyaa| mantra-prabhAva se bakarA mAnava-bhASA meM bolane lgaa| bakare ne yajJa meM hone vAlI hiMsA ko ghora pApa kA kAraNa batAyA tathA jinadharma kI zaraNa ko parama AtmalAbha khaa| bakare kA mAnava-bhASA meM bolanA janatA ...jaina caritra koza ... - 355 ...
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke lie sukhada Azcarya bana gyaa| usake kathana para logoM ne sahaja hI AsthA vyakta kii| usase hiMsA ke prati logoM meM udAsInatA aura dharma ke prati utsAha utpanna huaa| jaina itihAsa meM Arya priyagraMtha muni eka maMtravAdI muni ke rUpa meM khyAta haiN| (ka) priyadarzanA vasantapura nareza mahArAja bhujabala kI putrI, eka akSaya buddhi sampana yuvtii| kanakamaMjarI nAmaka usakI eka sahodarA thii| rAjA ke koI putra nahIM thaa| eka bAra eka vAkya para mahArAja bhujabala aura unakI putrI priyadarzanA ke madhya matabheda ho gyaa| usI matabheda ke kAraNa rAjA apanI putrI para kupita ho gayA aura usane usakA vivAha eka aise yuvaka se kara diyA, jo kaI varSoM se rugNa thA aura cala-phira bhI nahIM sakatA thaa| rAjA ne apanI dUsarI putrI kanakamaMjarI kA vivAha eka rAjakumAra se kiyaa| priyadarzanA ne ise apane pUrvajanmoM ke phala ke rUpa meM dekhaa| vaha viduSI aura dharmazraddhA-sampanna thii| vaha jAnatI thI ki duSkarma yadi duSphala dete haiM to satkarmoM se duSkarmoM kA nivAraNa bhI kiyA jA sakatA hai| usane navakAra mahAmaMtra aura AyaMbila tapa kI ArAdhanA zurU kara dii| sAtha hI usane pati kI zuzrUSA ko bhI apanA jIvana-vrata bnaayaa| dharmArAdhanA aura sevArAdhanA se priyadarzanA ke apuNya naSTa hone lge| zanaiHzanaiH usakA pati pUrNa rUpa se svastha ho gyaa| svastha hone para usake pati ne apanA paricaya priyadarzanA ko diyaa| vaha eka rAjakumAra thA aura usakA nAma zUrasena thaa| puNyodaya se unheM apAra dhana kI prApti bhI ho gaI / priyadarzanA ke kahane para zUrasena ne vasantapura meM rahane kA kAryakrama bnaayaa| bhavya bhavana banAkara ve donoM vasaMtapura meM rahane lge| eka avasara para zUrasena ne rAjA ke prANoM kI rakSA kI to rAjA ne prasanna hokara use apanA uttarAdhikArI ghoSita kara diyaa| rAjA ko jaba yaha jJAta huA ki zUrasena usakA jAmAtA hai to usake harSa kA pAra na rhaa| zUrasena pahale vasaMtapura kA rAjA banA aura bAda meM usane apane khoe hue rAjya ko bhI prApta kiyaa| sudIrgha kAla taka zUrasena aura priyadarzanA rAjasukha bhogate rhe| jIvana ke uttara pakSa meM donoM ne dIkSA dhAraNa kI aura sadgati kA adhikAra prApta kiyaa| (kha) priyadarzanA tIrthaMkara mahAvIra kI saMsArapakSIya putrI, kSatriyakumAra jamAlI kI ptnii| saMyama svIkAra kara usane AtmakalyANa kiyaa| (dekhie-jamAlI) priyadarzI eka abolA rAjakumAra, jise janma lete hI jAtismaraNa jJAna ho gayA thA, usI ke kAraNa usane mauna dhAraNa kara liyA thA, kyoMki bolane ke duSpariNAma ke kAraNa hI use jananI-jaThara kI yAtrA karanI par3I thii| janmajAta maunAvalambI usa kumAra kA paricaya nimnokta hai - priyadarzI pUrvabhava meM eka muni thaa| eka bAra jaba vaha mahArAja arimardana ke mahala meM bhikSA ke lie gayA to usane mahArAnI dhAriNI ko sAzru dekhaa| yuvA muni kA hRdaya karuNArdra ho gyaa| usane mahArAnI ke AMsaoM kA kAraNa pchaa| prauDhA mahArAnI ne batAyA ki apatravatI honA hI usakA kaSTa hai| karuNAI mani ne sahaja svabhAva se mahArAnI ko putravatI hone kA AzIrvAda de diyaa| upAzraya pahuMcane para aticAroM kI AlocanA karate hue muni ne rAnI ko die AzIrvAda kI bAta apane guru ke samakSa khii| sunakara guru gaMbhIra ho gae aura bole, vatsa! vaisA AzIrvAda dekara tUne mahAna bhUla kI hai, kyoMki rAnI ke bhAgya meM saMtAna kA yoga nahIM ...356 . ... jaina caritra koza ...
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai| tumhArA kahA mithyA ho gayA to jinatva kalaMkita ho jaaegaa| aba to yahI upAya hai ki jinatva kI garimA kI rakSA ke lie maiM nidAnapUrvaka prANotsarga kara rAjaputra ke rUpa meM janma luuN| apane avicArapUrvaka bolane ke isa pariNAma ko dekhakara ziSya vihvala ho gyaa| bolA, gurudeva ! nidAnapUrvaka saMthArA kara jinatva ke gaurava kI rakSA maiM kruuNgaa| ziSya kI sudRr3hatA ko dekhakara guru ne ziSya ko AjJA de dI / nidAnapUrvaka saMthArA karake ziSya ne dehotsarga kara rAnI dhAriNI ke garbha se putrarUpa meM janma liyaa| yathAsamaya rAnI ne putra ko janma diyaa| rAja kI prArthanA para vRddha muni bAlaka ko maMgalapATha sunAne ke lie pdhaare| usa kSaNa navajAta rAjakumAra ro rahA thaa| guru ne bAlaka ko iMgita kiyA aura kahA, bola mata, bola mata, cupa raha ! vRddha guru ke vacana ko sunate hI navajAta ziza ko jAtismaraNa jJAna ho gayA aura usane 'na bolane kA nizcaya kara liyaa| rAjakamAra kA nAma priyadarzI rakhA gyaa| kAlakrama se rAjakumAra bar3A huA, parantu usane bolanA zurU nahIM kiyaa| rAjA ne rAjakamAra kI yathAsalabha-darlabha aneka cikitsAeM karAI. para rAjakamAra ne apanA mauna nahIM toddaa| priyadarzI bAraha varSa kA ho gyaa| eka bAra vaha sevakoM se ghirA huA rAjodyAna meM baiThA thaa| eka totA bahuta zora kara rahA thaa| eka bAja jora se tote para jhapaTA aura use le udd'aa| bAja kI pakar3a se chUTakara phar3aphar3AtA huA totA rAjakumAra kI goda meM Akara giraa| rAjakumAra ne tote ko goda meM rakhakara use sahalAyA aura kahA, dekhA ! bahuta bolane kI pariNAma? eka sevaka ne rAjakumAra ko bolate sunA to vaha daur3atA huA rAjA ke pAsa gayA aura rAjakumAra ke bolane kA susaMvAda usako diyaa| rAjA-rAnI daur3akara udyAna meM pahuMce aura rAjakumAra ko bolane ke lie khaa| para rAjakumAra pUrvavat mauna thaa| rAjA kI khIjha sevaka para prakaTa huii| usane use jhUTha bolane ke lie zUlI kA daNDa diyaa| sevaka kAMpa utthaa| usane rAjakumAra se prArthanA kI ki vaha eka bAra bolakara usake prANoM ko bacA le| rAjakumAra bolA, tU bolA hI kyoM? bolane ke bar3e duSpariNAma haiN| __rAjakumAra ko bolatA sunakara sabhI prasanna hue| sevaka ko puraskAra dekara mukta kara diyA gyaa| rAjArAnI ke bahuta kahane para rAjakumAra ne 'bolane ke duSpariNAma' vAkya kA rahasyodghATana karane ke lie pUrvajanma se vartamAna taka kA ghaTanAkrama kaha sunaayaa| usane tatkSaNa guru caraNoM meM pahuMcakara adhUrI sAdhanA ko pUrI karane kA nizcaya prakaTa kiyaa| rAjA-rAnI bhI virakta ho gae aura putra ke sAtha hI dIkSita ho ge| muni priyadarzI niraticAra saMyama kA pAlana kara nirvANa ko prApta hue| priyamitra (cakravartI) pazcima mahAvideha meM mUkA nagarI ke mahArAja dhanaMjaya aura unakI rAnI dhAriNI ke aNgjaat| yauvanavaya meM priyamitra rAjA bane aura zastrAgAra meM cakraratna ke avatarita hone para SaTkhaNDa ko sAdhakara cakravartI bne| antima vaya meM dIkSita hokara saMyama kI ArAdhanA kI aura AyuSya pUrNa kara saptam devaloka meM deva bne| vahAM se cyava kara eka bhava manuSya kA kiyA aura punaH devaloka meM ge| devaloka se cyava kara priyamitra mahArAnI trizalA kI ratnakukSI se janma lekara mahAvIra nAmaka caubIsaveM tIrthakara bne| -mahAvIra caritra ...jaina caritra koza... -- 357 ....
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ phalihamalla . eka kisAna malla / (dekhie-aTTaNamalla) phalgurakSita ___ AryarakSita ke shodr| (dakhie-Arya rakSita) phAlgunI zramaNopAsaka sAlihIpitA kI ardhAMginI aura bAraha zrAvaka-vratoM kA anupAlana karane vAlI eka dharmaprANa zrAvikA / (dekhie-sAlihIpitA) ...358 - jaina caritra koza .... . 4
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMkacUla eka rAjakumAra, jise mAtA-pitA ne puSpacUla nAma diyA thA para apane karma se vaha baMkacUla kahalAne lgaa| rAjakumAra hote hue bhI vaha corI jaisA adhama karma karatA thaa| usakI eka bahina thI, pusspcuulaa| para apane bhAI ke pratyeka nindya kArya meM sAtha nibhAne ke kAraNa vaha baMkacUlA kahI jAne lagI thii| bhAI-bahina ke caurya-atyAcAroM se jaba prajA trAhi-trAhi kara uThI to pitA ne putra aura putrI ko apane deza se nikAla diyaa| ye donoM eka bhIlapallI meM pahuMce aura baMkacUla usa pallI kA zIghra hI saradAra bana baitthaa| yahAM apanA pramukha zauka pUrA karane kA baMkacUla ko paryApta avakAza milaa| eka bAra kAraNavaza eka muni saMgha ko, jisake pramukha AcArya candrayaza the, corapallI meM varSAvAsa karanA pdd'aa| baMkacUla ne isa zarta ke sAtha muniyoM ko apanI pallI meM varSAvAsa bitAne diyA ki ve cAroM mAsa dharmopadeza nahIM kreNge| Akhira varSAvAsa kI parisamApti para muni pramukha ne vihAra karane se pUrva cAra zikSAvacana baMkacUla se kahe-1. ajAnA phala kabhI mata khAnA, 2. kisI para prahAra karane se pUrva sAta-ATha kadama pIche haTanA, 3. rAjA kI rAnI ko mAtA mAnanA, 4. bhUlakara bhI kauvve kA mAMsa nahIM khaanaa| baMkacUla dRr3hanizcayI to thA hI, usane muni ke vyavahAra se khuza hokara unake vacanoM kA pAlana karane kA dRr3ha nizcaya kara liyaa| kisI samaya baMkacUla jaba apane sAthiyoM ke sAtha corI karake lauTa rahA thA to use aura usake sAthiyoM ko bahuta bhUkha aura pyAsa lgii| mArga meM vRkSoM para bar3e sundara phala lage hue the| para ajAnA phala khAne ke vrata ke kAraNa baMkacUla ne una phaloM ko nahIM khaayaa| zeSa sAthiyoM ne ve phala khAe, para kucha hI dera bAda una sabakA nidhana ho gyaa| isa ghaTanA se baMkacUla kA hRdaya muni ke prati zraddhA se bhara gayA aura vaha pUrvApakSayA adhika dRr3hatA se muni ke vacanoM kA pAlana karane lgaa| phira kisI samaya jaba corI Adi karmoM se nipaTakara dera rAta baMkacUla ghara lauTA to usane apanI patnI ke sAtha kisI puruSa ko sote hue dekhaa| Aga-babUlA bana jaba usane usa puruSa para AkramaNa karanA cAhA to muni-vacana ke pAlana ke lie vaha naMgI talavAra hAtha meM le AkramaNa ke lie sAta-ATha kadama pIche httaa| isase usakI talavAra dIvAra se TakarA gii| AvAja hone se vaha puruSa jgaa| vastutaH vaha koI puruSa nahIM balki usI kI bahina thI, jisane dina meM kisI rIti kI saMpUrti ke lie puruSoM ke vastra dhAraNa kie the aura pramAdavaza unhIM vastroM meM apanI bhAbhI ke pAsa so gaI thii| baMkacUla kA vizvAsa muni ke prati aura gaharA ho gyaa| ____eka bAra baMkacUla rAjamahala meM corI ke lie gayA to vahAM rAnI usake rUpa para mugdha ho gaI aura usase bhoga-prArthanA karane lgii| baMkacUla ne muni-vacana ke anurUpa rAnI ko mAM kA darjA dekara usakA prastAva ThukarA diyaa| rAjA chipakara yaha saba dekha rahA thaa| rAjA baMkacUla kI dRr3hadharmitA ko dekhakara itanA khuza huA ki use apanA putra banAkara yuvarAja pada de diyaa| baMkacUla rAjakumAra bana apanI bahina aura patnI ke sAtha rAjamahala ... jaina caritra koza ... -- 359 ...
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM rahane lgaa| phira kisI samaya usane zrAvaka ke bAraha vrata aMgIkAra kara lie aura dRr3ha citta se unakA pAlana karane lagA / eka bAra kisI rAjA ne usa rAjya para AkramaNa kiyA to baMkacUla ne apUrva parAkrama dikhAte hue zatru rAjA ko parAjita kara diyaa| para yuddha ke aMta meM eka viSa bujhA tIra use lagA / aneka vaidyaka prayatnoM se bhI jaba vaha svastha na huA to kisI vRddha vaidya ne rAjA ko salAha dI ki kauvve ke mAMsa ke sevana se hI baMkacUla svastha ho sakatA hai| para apanI pratijJA kI bAta kahate hue baMkacUla ne kauvve ke mAMsa na khAne kA apanA saMkalpa sunA diyA / Akhira usakA samAdhi sahita nidhana ho gayA aura vaha bArahaveM devaloka meM deva banA / apanI dRr3hadharmitA ke kAraNa hI baMkacUla cora se rAjakumAra aura rAjakumAra se deva banA / (ka) baMdhudatta kaMcanapura nagara kA eka shresstthiiputr| eka bAra vaha vyApAra ke lie tAmralipti nagarI meM gyaa| vahAM para usakA paricaya ratisAra nAmaka nagara seTha se huA / ratisAra baMdhudatta ke madhura vyavahAra aura sundara vyaktitva se atIva prabhAvita huA aura usane apanI putrI baMdhumatI kA vivAha usase kara diyaa| baMdhudatta ko Age ke vyApAra ke lie ratnadvIpa jAnA thaa| vaha patnI ko usake pitRgRha meM hI chor3akara ratnadvIpa ke lie prasthita huaa| para prasthAna ke thor3I dera bAda hI usakA jahAja cakravAtI laharoM meM phaMsakara TUTa gyaa| jahAja ke paTTe ke sahAre tairatA huA baMdhudatta kinAre A lgaa| vaha eka dharmazAlA meM jAkara baiTha gayA / apane bhAgya para use bar3A zoka ho rahA thA / usane dharmazAlA ke naukara ko samAcAra dekara zreSThI ratisAra ke pAsa bhejA ki unakA jAmAtA jahAja ke TUTa jAne ke kAraNa dharmazAlA ThaharA huA hai| baMdhumatI udyAna bhramaNa ko gii| vahAM eka cora ne usakI kalAI maror3akara kalAI se svarNakaMgana ur3A liyaa| saMyoga se nagararakSaka udhara se gujara rahA thaa| sthiti se avagata banakara vaha cora kI khoja meM niklaa| cora ko khojate khojate vaha dharmazAlA meM phuNcaa| cora vahIM chipA huA thaa| pakar3e jAne ke bhaya se cora ne kaMgana baMdhutta ke nikaTa rakha diyaa| nagararakSaka ne baMdhudatta ko cora ghoSita kara diyaa| rAjA ne use zUlI kA diyA / baMdhutta ko zUli-sthala para le jAyA gyaa| udhara seTha dharmazAlA meM pahuMcA to use jJAta huA ki usake jAmAtA ko zUlI kA daNDa milA hai| seTha daur3akara rAjA ke pAsa gayA aura usase kahA ki baMdhudatta merA jAmAtA hai aura vaha merI hI putrI kA kaMgana bhalA kyoM curaaegaa| usakI rakSA kI jaae| nagaraseTha ke kahane para rAjA svayaM vadhasthala para pahuMcA aura baMdhudatta ko mukta krvaayaa| baMdhudatta ne spaSTa kiyA ki vaha nahIM jAnatA ki usake pAsa ukta kaMgana kisane rakhA / para yaha saccAI hai ki maiM cora nahIM hUM aura cauryakarma sthAna para mara jAnA zreSTha mAnatA huuN| rAjA ne apane avicArapUrNa nirNaya ke lie baMdhudatta se kSamA maaNgii| nagaraseTha jAmAtA ko apane ghara le gayA / puNyayoga se eka muni tAmralipti nagarI meM pdhaare| muni-vandana ke lie seTha ratnasAra saparivAra muni . caraNoM meM gyaa| muni cAra jJAna se sampanna the| seTha ratnasAra ne muni se pUchA, bhagavan ! nirdoSa hote hue bhI mere jAmAtA ko zUlI kA daNDa kyoM milA? muni ne kahA, seTha! yaha saba karmoM kI vicitratA hai| karma ke nacAe pratyeka prANI nAcatA hai| pUrvajanma ke eka kaThora vacana ke pariNAma svarUpa hI tumhAre jAmAtA ko zUlI kA daNDa apane lie sunanA pdd'aa| muni ke vacana sunakara ratnasAra sahita baMdhudatta Adi bhI apane pUrvabhava ko sunane ko utsuka ho gae / jaina caritra koza *** ... 360
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ seTha kI prArthanA para munizrI ne pharamAyA-pUrvabhava meM baMdhudatta zAlagrAmavAsinI candrA nAmaka nirdhana aura vidhavA gvAlina kA putra thaa| candrA dUsaroM ke gharoM meM sevA kArya karatI thI aura baMdhudatta, jisakA nAma sarga thA, sampanna logoM ke pazu carAne jaMgala meM jAtA thaa| eka bAra sarga kAma se lauTA to usane pAyA ki usakI mAM taba taka kAma se nahIM lauTI thii| sarga bhUkhA thaa| mAM lauTI to sarga ne krodha se kahA, tumheM kisI ne zUlI para TAMga diyA thA jo itanI dera se lauttii| isase mAM ne bhI krodhita hokara kahA, tumhArI kalAI meM moca A gaI thI, jo chIMke se bhojana utArakara khA na ske| munizrI ne kahA, seTha! candrA aura sarga vartamAna bhava meM baMdhumatI aura baMdhudatta bane haiN| una kaThora vacanoM ke pariNAma-svarUpa hI baMdhudatta ko zUlI ke trAsa se sAkSAtkAra karanA par3A aura cora dvArA baMdhumatI kI kalAI maror3I gii| sAdhAraNa se kaThora vacanoM kA pariNAma kitanA bhayAnaka ho sakatA hai, yaha jAnakara sabhI loga cakita bana ge| seTha ratisAra virakta bana gayA aura usane pravrajyA dhAraNa kara lii| baMdhudatta aura baMdhumatI ne zrAvaka dharma grahaNa kiyaa| unhoMne kaI varSoM taka vizuddha zrAvakAcAra kA pAlana kiyaa| jIvana ke uttarapakSa meM unhoMne ArhatI pravrajyA dhAraNa kara paMcamahAvratAtmaka cAritra kA pAlana kiyA aura svargagamana kiyaa| Age ke bhavoM meM ve mokSa prApta kreNge| -upadeza saptatikA, patra 130 (kSemarAja muni viracita) (kha) baMdhudatta muni prAcInakAlIna eka vAdakuzala shrmnn| (dekhie- rudrasUri) (ka) baMdhumatI brahmadatta cakravartI kI eka raanii| (dekhie--brahmarAjA) (kha) baMdhumatI rAjagRha nivAsI arjunamAlI kI ardhaaNginii| (dekhie--arjunamAlI) baMsAlA kanakavatIpurI ke mahArAja makaradhvaja kI putrI aura pRthvIpura nareza jayasiMha kI putravadhU tathA rAjakumAra mukanasiMha kI ptnii| sItA aura sAvitrI ke samAna hI baMsAlA kA caritra mahimApUrNa hai| jaina paurANika sAhitya ke anusAra usakA saMkSipta kathAnaka nimnokta hai pRthvIpura nareza mahArAja jayasiMha ko unake vivAha ke paiMtIsa varSa pazcAt jisa putra kI prApti huI usakA nAma mukanasiMha rakhA gyaa| deza-videza ke vidvAna jyotiSiyoM ne milakara navajAta rAjakumAra kI janmakuNDalI banAI aura usase jo phalAdeza prApta huA, usake anusAra rAjakumAra alpAyu thaa| jyotiSiyoM ne paryApta - manthana ke pazcAt spaSTa kiyA ki rAjakumAra kA AyuSya chaha mAsa kA hai| putra ko alpAyu jAnakara mahArAja udAsa ho ge| unhoMne jyotiSiyoM se punaH phalAdeza nikAlane ke lie khaa| parantu dUsarI bAra bhI vahI phalAdeza niklaa| taba eka vaddha jyotiSI ne kahA, mahArAja! rAjakamAra ke dIrghAya hone kA eka upAya hai aura vaha hai usakA vivAha kisI aisI bAlA se kiyA jAe, jo pativrata dharma kA nirvAha kare aura apane zizu pati kA lAlana-pAlana svayaM kre| ... jaina caritra koza ... - -- 361 ...
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ Akhira vaisA hI kiyA gyaa| rAjakumAra kI Ayu chipAkara usakA sambandha kanakavatIpurI nagarI ke rAjA makaradhvaja kI putrI baMsAlA se kiyA gyaa| sAtha hI rAjA makaradhvaja se yaha vacana bhI le liyA gayA ki rAjakumArI kA vivAha rAjakumAra kI pheMTA-kaTAra se sampanna hogaa| sunizcita samaya para vivAha huaa| usa samaya rAjakumA mAsa thA aura rAjakumArI kI Ayu bAraha varSa thii| vivAha kI prathama rAtri meM hI baMsAlA ko jJAta ho gayA ki usake sAtha chala haA hai| paranta vaha bhAratIya paramparA kI vaha sannArI thI, jo pati ko pratyeka rUpa meM apanA devatA mAnatI haiN| usane apane zizu-pati kA pAlana-poSaNa kiyaa| vaha jaMgala meM rahakara apane pati kA poSaNa kara rahI thI to eka rAjA ne usake pati kA apaharaNa kara liyaa| ikalautA putra rAjA kI do rAniyoM kI IrSyA kA kAraNa banA to rAjA ne eka peTI meM rakhakara use gaMgA nadI meM bahA diyaa| vaha peTI kAzI ke eka samRddha gUjara ke hAtha lagI, jisane mukanasiMha ko apanA putra mAnakara usakA pAlana-poSaNa kiyaa| deva sahAyatA se baMsAlA bhI kAzI pahuMca gaI aura ukta gUjara ke ghara eka dAsI ke rUpa meM sevA-kArya pA gii| vahAM rahakara baMsAlA ne apane pati kA pAlana-poSaNa kiyaa| usI nagara meM rahakara mukanasiMha yuvA huaa| usake puNya karma bhI kramazaH prakaTa hote ge| usane vahAM rahate hue aneka rAjakumAriyoM se vivAha kiyA aura kaI dezoM kA rAjya prApta kiyaa| ____ aMtataH mukanasiMha ko baMsAlA ke apUrva tyAga kA yathArtha jJAta huaa| vaha kRtajJatA se bhara gayA aura usane use apanI paTarANI bnaayaa| bAda meM mukanasiMha apane nagara pRthvIpura lauttaa| mahArAja jayasiMha ne use rAjagaddI para baiThAkara dIkSA le lii| mukanasiMha ne sudIrgha kAla taka zAsana kiyaa| baMsAlA ne bhI pativrata dharma kA ekaniSTha pAlana karate hue Ayu ke uttarArdha pakSa meM saMyama dhAraNa kara paramapada prApta kiyaa| mukanasiMha ne bhI apanI paTarAnI kA anugamana kara ziva pada prApta kiyaa| banArasI dAsa (paMDita) I. kI 16-vIM 17-vIM sadI ke eka vidvAna jaina shraavk| paMDita banArasIdAsa rAjasammAna prApta vyakti the| vyApArI, kavi, vidvAna aura samAja sudhAraka the| bahubhASAvid the| sAhitya kI vidhA-AtmakathA lekhana ke ve Adi puruSa the| paNDita banArasIdAsa vaizya the| unakA parivAra rAjaparivAra kA vizvasanIya aura kRpApAtra thaa| unake pitAmaha aura mAtAmaha rAjya ke ucca padoM para kArya kara cake the| jaunapura meM paMDita banArasIdAsa ne apanA paitRka vyavasAya (javAharAta) sthApita kiyA aura anya kaI vyApAra bhI kie| para adhyAtma aura sAhityarasiyA paMDita jI adhika samaya taka vyApAra meM svayaM ko ulajhA kara na rakha ske| jaunapura chor3akara ve AgarA A gae aura vahIM para sthAyI rUpa se basa ge| vahAM unakI eka vidvadmaNDalI bana gaI, jisameM kaI vidvAna the| vidvadgoSThiyoM aura sAhitya sAdhanA meM paMDita jI kA adhikAMza samaya samarpita hotA thaa| mugala bAdazAha zAhajahAM paMDita jI kA bahuta mAna karate the aura unheM apanA aMtaraMga mitra mAnate the| apane yuga meM hI paMDita jI ne paryApta suyaza arjita kiyA aura ve prAyaH bhArata-bhara ke jaina samAja meM apanI vizeSa pahacAna aura pratiSThA rakhate the| ___paMDita banArasIdAsa jI ne (1586-1641) apane 55 varSa ke jIvana ke AdhAra para apanI AtmakathA 'ardhakathAnaka' nAma se likhI, jo sAhityika kSetra meM isa vidhA kA prathama grantha mAnA jAtA hai| -pramukha aitihAsika jaina puruSa aura mahilAeM ...362 ... m. jaina caritra koza ...
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ bappabhaTTi (AcArya) vAdi-kuJjara-kezarI kI upAdhi se alaMkRta jaina paramparA ke eka atizaya prabhAvazAlI AcArya / apane yuga ke ve samartha vidvAna, kAvyakAra aura prabhAvI vyaktitva ke dhanI puruSaratna the| AcArya bappabhaTTi kA janma kSatriya kula meM vI.ni.1270 meM adhi gAMva (gujarAta) meM huaa| unake pitA kA nAma bappa aura mAtA kA nAma bhaTTi thaa| mAtA-pitA ke saMyukta nAma-bappabhaTTi se hI ve vizvavizruta hue| unakA janma-nAma sUrapAla thaa| 6 varSa kI avasthA meM unhoMne gRhatyAga kiyA aura ve AcArya siddhasena (ye AcArya siddhasena divAkara se bhinna the) ke sAnnidhya meM cale ge| AcArya zrI ke sAnnidhya meM unakA zikSaNa huaa| bAlaka sUrapAla adbhuta medhA sampanna the| eka bAra eka hI dina meM eka hajAra zloka kaNThastha kara unhoMne sabhI ko camatkRta kara diyA thaa| mAtA-pitA ne putra ko ghara lauTane ke lie bAdhya kiyA, para sUrapAla ne lauTanA svIkAra nahIM kiyaa| Akhira vI.ni. 1277 meM sUrapAla kA dIkSA saMskAra sampanna huaa| sUrapAla ke mAtA-pitA ke Agraha para AcArya zrI ne ziSya kA nAma bappabhaTTi svIkAra kiyaa| bAlyAvasthA meM hI bappabhaTTi ne kAnyakubja ke rAjakumAra Ama ko Atyantika rUpa se prabhAvita kiyaa| donoM ke madhya meM aMtaraMga maitrI sthApita huii| udhara Ama rAjA banA, idhara AcArya zrI ne mAtra gyAraha varSa kI avasthA meM bappabhaTTi ko AcArya pada para AsIna kara diyaa| kAnyakubja nareza Ama AcArya bappabhaTTi kA AjIvana bhakta banA rhaa| ___ bappabhaTTi apane yuga ke atizaya prabhAvazAlI AcArya the| unhoMne kaI rAjAoM ko apanI vidvattA aura cAritrabala se prabhAvita kiyaa| gaur3a deza kA rAjA dharmarAja bhI AcArya bappabhaTTi se prabhAvita huaa| kAnyakubja aura gaur3a rAjyoM ke madhya purAnI zatrutA thii| AcArya bappabhaTTi ne apane upadezoM dvArA donoM narezoM ko mitra banA diyaa| eka bAra rAjA Ama ne AcArya bappabhaTTi ke cAritra kI gaharAI nApane ke lie eka gaNikA ko rAtri meM puruSa veza pahanAkara upAzraya meM bhejaa| parantu gaNikA AcArya zrI ke mana-meru para koI kampana na jagA paaii| isase rAjA kI niSThA AcArya zrI ke prati aura bhI dRr3ha ho gii| AcArya bappabhaTTi ne apane jIvana kAla meM kaI bahumUlya granthoM kI racanA bhI kii| 95 varSa kI avasthA meM vI.ni. 1365 meM AcArya bappabhaTTi do dina ke saMthAre ke sAtha svargavAsI hue| kAnyakubja nareza Ama ne aMtima avasthA meM AcArya bappabhaTTi se dIkSA aMgIkAra kii| jinadevoM kI ArAdhanA karate hue rAjarSi Ama kA vI.ni. 1360 meM svargavAsa huaa| rAjA Ama ke dIkSA lene ke pazcAt usakA putra dunduka kAnyakubja ke siMhAsana para AsIna huaa| usakA zAsana kAla alpa rhaa| usakI mRtyu ke pazcAt usakA putra bhoja rAjA bnaa| rAjA bhoja ne jaina dharma kI prabhAvanA ke kaI mahanIya kArya kie| -prabhAvaka caritra bala brAhmaNa bhagavAna mahAvIra ke dharma saMgha ke gyArahaveM gaNadhara prabhAsa ke pitA aura rAjagRha ke eka pratiSThita braahmnn| (ka) balabhadra ___sugrIva nagara nareza, mRgAputra ke pitA aura eka tattvajJa raajaa| (dekhie-mRgAputra) -uttarAdhyayana ... jaina caritra koza .. -363 ...
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) balabhadra (cora) kapila kevalI ke upadeza se pratibuddha hone vAlA cora srdaar| usane apane pAMca sau tIsa cora sAthiyoM ke sAtha munidharma grahaNa kiyA thaa| (ga) balabhadra (baladeva) vasudeva aura rohiNI ke putra, vartamAna avasarpiNI ke aMtima bldev| vAsudeva zrI kRSNa ke ve jyeSTha bhrAtA the| donoM kI mAtAeM bhinna thIM, para pitA eka the| balabhadra aura kRSNa ke madhya bAlyakAla se hI paraspara saghana anurAga thaa| donoM bhrAtA AjIvana dehacchAyAvat sAtha-sAtha rhe| balabhadra eka prAmANika puruSa the| unhoMne jIvana bhara nijI svArtha ke lie athavA vinoda meM bhI kabhI asatya kA pakSa nahIM liyaa| unakI dharmaniSThA sadaiva tIrthaMkara ariSTanemi ke caraNoM se jur3I rhii| unakI kaI rAniyoM aura putroM ne prabhu ariSTanemi ke pAsa pravrajyA dhAraNa kI thii| dvArikA dahana ke pazcAt balabhadra aura zrI kRSNa kA jIvana hI surakSita baca skaa| apanI nagarI, parijanoM va purajanoM kA aisA dukhada aMta dekhakara zrI kRSNa vicalita ho ge| taba balabhadra jI ne hI aneka nIti aura dharmavacanoM se zrI kRSNa ko sAntvanA dii| Akhira donoM bhAI pANDu mathurA kI dizA meM cle| mArga meM hastikalpa nagara ke nikaTa donoM bhAI tthhre| vahAM ke rAjA kA nAma acchaMdaka thA, jo dhRtarASTra kA pautra thaa| zrI kRSNa jI nagara ke bAhara ruke aura balabhadra jI khAdya sAmragI lene ke lie nagara meM ge| vahAM rAjapuruSoM ne balabhadra jI ko pahacAna liyA aura kauravoM kA zatru mAnakara unheM giraphtAra karane kA prayAsa karane lge| rAjA acchaMdaka pratizodha kA ucita avasara jAnakara balabhadra jI ko mArane ko udyata huaa| apane para saMbhAvita AkramaNa kI yojanA ko dekhakara balabhadra jI sAvadhAna ho ge| unhoMne hAthI bAMdhane kA staMbha ukhAr3a liyA aura acchaMdaka ko lalakArA / ghamAsAna yuddha zurU ho gyaa| balabhadra kA siMhanAda zrI kRSNa ko sunAI diyA to ve samajha gae ki agraja saMkaTa meM haiN| krodha se zrI kRSNa kI bhRkuTiyAM car3ha giiN| pAda prahAra se dharA ko kaMpAyamAna karate hue ve yuddha kSetra meM phuNce| zrI kRSNa kI siMhagarjanA ko sunakara acchaMdaka kI senA ke hoza ur3a ge| senA bhAga khar3I huii| nirupAya huA aura bhaya se kAMpatA huA acchaMdaka zrI kRSNa ke caraNoM meM A giraa| Akhira baladeva jI ke kahane para zrI kRSNa ne use kSamA kara diyaa| kRSNa-balabhadra Age bddh'e| kauzAMbI vana meM phuNce| zrI kRSNa ko pyAsa lgii| ve eka vRkSa ke nIce zilA para baiTha ge| balabhadra jI jala kI talAza meM nikle| zrI kRSNa thake hue the| ve zilApaTTa para leTa ge| khar3e hue bAeM paira para unakA dAyAM pAMva thaa| pItAmbara unake zarIra para thA aura paira meM padma camaka rahA thaa| zikAra kI khoja meM ghUma rahe jarAkumAra ne dUra se hI zrI kRSNa ko mRga samajhA aura unake pAMva meM camaka rahe padma ko mRga kI AMkha maanaa| usane padma kA lakSya kara bANa chor3a diyaa| bANa nizAne para lgaa| zrI kRSNa asahya vedanA se vikala ho ge| jarAkumAra vahAM pahuMcA aura vastusthiti ko dekhakara bhArI zoka meM DUba gyaa| vaha zrI kRSNa ke caraNoM se lipaTa kara kSamA mAMgane lgaa| kucha hI kSaNoM meM zrI kRSNa kA dehAnta ho gyaa| ___ balabhadra jI ke bhaya se jarAkumAra vahAM se bhAga gyaa| kucha samaya bAda balabhadra jI jala lekara lautte| zrI kRSNa kI dazA ko dekhakara ve adhIra ho ge| unhoMne punaH punaH bhAI ko pukArA / pratizodha meM jalate hue jaMgala kA kaNa-kaNa chAna DAlA, para zatru ko nahIM khoja paae| punaH zrI kRSNa ke pAsa lautte| unakA mana yaha mAnane ko kadApi taiyAra nahIM thA ki unake bhAI kA avasAna ho cukA hai| unhoMne yahI mAnA ki kRSNa unase ... 364 ... ... jaina caritra koza ...
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ nArAja ho gae haiN| unakI dazA vikSipta jaisI ho gii| bhAI ke zava ko kandhe para uThAkara ve vanoM meM bhaTakane lge| kahate haiM ki chaha mahIne taka ve zrI kRSNa ke zava ko kandhe para liye ghUmate rhe| pUrvajanma ke eka mitra deva ne balabhadra jI kI isa vikSipta dazA ko dekhA to vaha unheM pratibodha dene ke lie vahAM aayaa| usane eka mAlI kA rUpa banAyA aura mArga ke kinAre hI eka patthara kI zilA para kamala kA paudhA lagAne lgaa| kRSNa-zava ko kandhe para rakhe balabhadra jI udhara se gujre| mAlI ke usa ajJAna-prayAsa ko dekhakara ve bole, mUrkha mAlI ! pattharoM para bhI kabhI kamala khilA karate haiM? mAlIrUpI deva ne kahA, yadi mRtyu ko prApta ho cuke zrI kRSNa jIvita ho sakate haiM to patthara para kamala bhI khila sakate haiN| ___balabhadra jI roSAruNa banakara bole, duSTa mAlI! apanI jabAna ko saMbhAla! bhalA kRSNa kabhI mara sakate balabhadra jI Age bar3ha ge| deva ne eka anya upakrama se balabhadra jI ko pratibodha denA caahaa| eka gvAle kA rUpa dhAraNa kara vaha mRtagAya ko ghAsa khilAne kI ceSTA karane lgaa| balabhadra jI vahAM pahuMce aura gvAle kI nAdAnI dekhakara bole-nAdAna gopAla! mRta gAya bhalA ghAsa kaise khA sakatI hai ? gvAla-rUpI deva ne kahA, Apake kandhe para mRta Apake bhAI jIvita ho sakate haiM to mRta gAya ghAsa kyoM nahIM khA sakatI hai? deva ne aise kaI upakrama kie, jisase balabhadra jI kA bhrama dUra ho gyaa| unheM nizcaya ho gayA ki unake bhAI zrI kRSNa kA dehAvasAna ho cukA hai| bhAI ke zava ko sAmane rakhakara balabhadra jI vilApa karane lge| usa samaya deva prakaTa huA aura usane balabhadra jI ko sAntvanA va pratibodha diyaa| balabhadra jI kA zoka kama ho gyaa| unhoMne samudra-sindhu saMgama sthala para zrIkRSNa ke zava kA agni saMskAra kiyaa| usake bAda ve arihanta ariSTanemi ke dhyAna meM lIna hokara saMyama bhAvoM se bhAvita banane lge| bhagavAna ariSTanemi ne eka cAraNa labdhi sampanna muni ko balabhadra jI ke pAsa bhejaa| muni ne balabhadra jI ko upadeza diyaa| balabhadra jI ne munidIkSA dhAraNa kI aura AtmasAdhanA meM saMlagna ho ge| ve mAsa-mAsa kA upavAsa karate aura pAraNe ke lie nagara meM pdhaarte| balabhadra muni viziSTa puruSa ratna the| unakA daihika-sauMdarya adbhuta thaa| eka bAra jaba ve pAraNe ke lie nagara meM bhramaNa kara rahe the to kucha mahilAeM kueM para pAnI bhara rahI thiiN| eka mahilA kI dRSTi balabhadra muni para par3I aura vaha unake tejasvI rUpa para mugdha ho gii| rUpamugdhA usa mahilA kA viveka lupta ho gayA aura usane ghar3e ke sthAna para apane putra ke gale meM rassI DAla dii| baccA cillAyA to munivara kA dhyAna usa ora gyaa| munivara ko vastusthiti samajhate dera nahIM lgii| usa saMbhAvita anartha kA kAraNa munivara ne apane rUpa ko maanaa| usI kSaNa unhoMne nizcaya kara liyA ki ve bhikSA ke lie nagara meM nahIM jAeMge, yadi vana meM hI eSaNIya AhAra upalabdha huA to ve pAraNA kareMge, anyathA tapa meM hI lIna rheNge| aisA nizcaya kara munivara balabhadra jI jaMgala meM rahakara hI tapa karane lge| yadA-kadA pathikoM se zuddha bhikSA milatI to ve pAraNA kara lete| usI avadhi meM eka mRga munivara kA bhakta bana gyaa| munivara ke sAnnidhya se use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| mRga ne apane jJAna se jAna liyA ki munivara ne bhikSA ke lie gAMva meM nahIM jAne kA saMkalpa le rakhA hai| mRga vana meM ghUmakara munivara ke pAraNe kI saMbhAvanAeM talAza karatA aura zuddha AhAra kI saMbhAvanAeM talAza kara munivara ko gocarI kraataa| aise usa mRga ne zuddha aura utkRSTa ...jaina caritra koza .. -- 365 ...
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvoM se mahAna karmoM kI nirjarA kI aura utkRSTa puNya kA arjana kiyaa| eka bAra mRga ne eka sudhAra ko dekhA, jo rathanirmANa meM kAma Ane vAlI lakar3I lene vana meM AyA thA / suthAra ne vRkSa kI eka zAkhA ko kATanA zurU kiyA / AdhI zAkhA kaTane taka dopahara ho gii| AdhI kaTI zAkhA ko madhya meM hI chor3akara vaha vRkSa se nIce utarA aura bhojana karane kI taiyArI karane lgaa| mRga ne upayukta avasara dekhA aura vaha munivara balabhadra ko bhikSA ke lie vahAM le AyA / suthAra ne tapasvI muni ko dekhaa| usane apane ko dhanya mAnA aura munivara se bhikSA kI prArthanA kii| muni zrI balabhadra jI ne apanA pAtra suthAra ke samakSa phailA diyA / utkRSTa bhAvanA se suthAra AhAra baharAne lagA / suthAra kI utkRSTa dAna bhAvanA aura munivara kI tapa sAdhanA para pAsa khar3A mRga gadgada ho rahA thaa| usI samaya havA kA eka teja jhoMkA AyA aura adha-kaTI zAkhA TUTa kara gira pdd'ii| munivara balabhadra jI, suthAra aura mRga, ina tInoM kA eka sAtha prANAnta ho gyaa| utkRSTa bhAvanA bhAte hue mRtyu dharma ko prApta hue ve tInoM jIva pAMcaveM devaloka ke padmottara vimAna meM deva bane / isa prakAra munivara balabhadra jI isa bhUtala se vidA hue| utkRSTa tapArAdhanA ke phalasvarUpa unhoMne tIrthaMkara gotra kA upArjana kiyA thA / AgAmI caubIsI meM ve niSpulAka nAmaka caudahaveM tIrthaMkara hoNge| - Avazyaka cUrNi / triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 22 / harivaMza purANa, 73 / pANDava purANa (gha) balabhadra rAjA rAjagRha nagara kA eka mauryavaMzI rAjA, jo ananya zramaNopAsaka thA / (dekhie - ASAr3hAcArya ke ziSya) balavIra kumAra vasantapura nareza vajrasena kA putra, eka vinIta, sAhasI aura buddhimAna rAjakumAra / usakI jananI kA nAma priyaMvadA thA aura vaha rAjA kI choTI rAnI thii| rAjA kI bar3I rAnI kA nAma sugrIvA thA / usI para rAjA kA anurAga thaa| usake do putra the, dhanavIra aura jayavIra / ye donoM bhI daMbhI aura bhIru the| para rAjA ko ye donoM hI priya the| choTe putra para rAjA kA premabhAva nahIM thA / yathAsamaya tInoM rAjakumAroM ne zikSA pUrNa kii| apane vinamra svabhAva ke kAraNa balavIra zikSA aura zaurya meM apane donoM bar3e bhAiyoM se Age rahA / prajA bhI usI se pyAra karatI thI, parantu sugrIvA ke mohapAza meM Abaddha hone se rAjA usI ke putroM ko adhika cAhatA thaa| dhanavIra ko hI yuvarAja pada bhI diyA gayA / eka bAra rAjA ne svapna meM eka divya vRkSa dekhA / vaha vRkSa use itanA sundara pratIta huA ki vaha use punaH dekhane ke lie vyAkula ho gyaa| rAjA ne svarNathAla meM pAna kA bIr3A rakhA aura ghoSaNA kI ki bIr3e ko vaha vyakti grahaNa kare, jo rAjA ko divya vRkSa dikhA ske| vicitra zarta thI / ataH koI bhI bIr3A uThAne ko taiyAra nahIM huaa| Akhira dhanavIra ne bIr3e ko uThAyA aura apane pitA ko AzvAsana diyA ki eka varSa kI avadhi meM vaha unheM divya vRkSa ke darzana karA degA | divya vRkSa ke rahasya ko khojane ke lie dhanavIra apane sahodara jayavIra ke sAtha cala diyaa| vana meM eka vRddhA ne unase sahayoga maaNgaa| rAjakumAra hone ke daMbhI yuvakoM ne vRddhA kA anAdara kiyA aura Age bar3ha ge| kucha dinoM kI yAtrA ke pazcAt ve eka ThagapallI meM pahuMce aura ThagoM ne unake ghor3e aura samasta dhana lUTa liyA / luTe-piTe Age bar3he to haMsAvalI nAmaka eka yuvatI se zarta meM hAra jAne para una donoM ko usakI gozAlA kA naukara bananA pdd'aa| *** 366 * jaina caritra koza ***
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ do varSoM se adhika samaya taka donoM rAjakumAra nahIM lauTe to rAjA vajrasena aura usakI rAnI sugrIvA atyadhika cintita hue| pitA aura vimAtA ko cintAgrasta dekhakara balavIra ne bhAiyoM kI khoja aura divya vRkSa ke rahasya ko pAne ke lie ghara se prasthAna kiyaa| vaha jaMgala meM phuNcaa| usane Apadgrasta vRddhA kI zuzrUSA kii| balavIra kI zuzrUSA aura bhakti-bhAvanA dekhakara vRddhA gadgada ho gii| vaha vana devI thii| usane balavIra ko usake bhAiyoM kA patA tathA divyavRkSa kI prApti kA rahasya btaayaa| sAtha hI ThagoM aura haMsAvalI ko parAsta karane kI vidhi bhI btaaii| balavIra Age bddh'aa| ThagapallI meM ThagoM ne usakA svAgata kiyA, para ThagoM kI usake samakSa eka na clii| Thaga hI Thage ge| ThagoM kA dhana lekara balabIra Age bar3hA aura haMsAvalI nAmaka yuvatI ko parAsta kara usase pANigrahaNa kiyaa| tadanantara vanadevI ke batAe gae gupta sUtroM ke anusAra aura apanI buddhi va zakti ke bala para balavIra pAtAla-loka pahuMcA aura divya vRkSa kA rahasya pA gyaa| cAra anya bAlAoM ke sAtha usane pANigrahaNa kiyaa| lauTate hue usane haMsAvalI ko bhI apane sAtha le liyaa| haMsAvalI ne kahA, usake do vizvasta cara bhI usake sAtha cleNge| balavIra kI svIkRti para haMsAvalI ne apane vizvasta donoM caroM ko bulaayaa| dhanavIra aura jayavIra ko dekhakara balavIra ati prasanna huaa| usane bhAiyoM kA svAgata kiyA aura unheM rAjasI vastra pradAna kie| usake bAda vaha dala vasantapura ke lie prasthita huaa| ___ mArga meM dhanavIra aura jayavIra kA balavIra ke prati supta vairabhAva punaH jAgrata ho gyaa| donoM bhAiyoM ne balabIra ke vadha kA nirNaya kiyaa| unhoMne cAra alaga-alaga avasaroM para balavIra kI hatyA ke prayAsa kie| parantu cAroM hI bAra balavIra puNyayoga se rakSita rhaa| usane cAroM hI bAra bhAiyoM ko kSamA kara diyaa| Akhira pAMca paliyoM aura donoM bhAiyoM ke sAtha balavIra apane nagara meM phuNcaa| mAtA-pitA aura nagarajanoM ne balavIra kA svAgata kiyaa| balavIra ne prApta vidyAbala se divyavRkSa utpanna kara rAjA sahita sabhI nAgarikoM ko cakita-harSita kiyaa| dhanavIra aura jayavIra balavIra ke ati udAra vyavahAra para gadgada aura apanI duSTatA para lajjita the| AtmaglAni se vairAgya kA srota phUTA aura ve dIkSA lene ko tatpara ho ge| balavIra ko rAjapada dekara rAjA ne bhI dIkSA kA saMkalpa kiyaa| sugrIvA aura priyavaMdA bhI dIkSita huiiN| balavIra ne sudIrgha kAla taka zAsana kiyA aura jIvana ke uttara pakSa meM apane jyeSTha putra ko rAjagaddI pradAna kara apanI pAMcoM rAniyoM ke sAtha usane saMyamapatha cunA aura sadgati prApta kii| (ka) bali eka prAcIna raajaa| (dekhie-svayaMbhU vAsudeva) (kha) bali chaThA prativAsudeva, jise puruSapuMDarIka vAsudeva ne eka kaThina yuddha meM parAsta kiyA thaa| balibhadra sUri (AcArya) ___ caityavAsI paramparA ke eka prabhAvaka AcArya / vikrama kI dasavIM sadI ke kaI rAjA AcArya balibhadra sUri ke bhakta the| balibhadra sUri ke guru kA nAma AcArya yazobhadra sUri thaa| balibhadra sUri unake jyeSTha ziSya the| guru kI AjJA ke binA hI balibhadra ne kaI mAMtrika vidyAeM siddha kI / isase guru ne balibhadra ko saMgha se bahiSkRta kara diyA aura laghu ziSya zAlibhadra ko apanA uttarAdhikAra 'AcArya pada' pradAna kara diyaa| balibhadra giri-kandarAoM meM rahakara tapArAdhanA karane lge| eka bAra cittaur3a ke mahArANA allaTa kI ... jaina caritra koza ... -367 ...
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ paTarAnI asAdhya roga se grasta ho gii| vaidyoM ke samasta upacAra vyartha siddha hue| taba balibhadra ne rAnI ko rogamukta kiyaa| isase mahArANA para muni balibhadra kA atizaya prabhAva pdd'aa| mahArANA ne muni ko bar3I jAgIra denI caahii| para mani balibhadra ne use asvIkAra kara diyaa| isa ghaTanA se mani kI tyAgavatti se mahArApa camatkRta ho gayA aura unakA bhakta bana gyaa| anya aneka loga balibhadra ke zrAvaka bne| mahArANA ne navIna .. zrAvaka saMgha ke sAtha milakara balibhadra muni kI AcArya pada para pratiSThA kii| hathaMDI nagara kA rAThoDavaMzIya rAjA vidAgharAja bhI AcArya balibhadra kA ananya upAsaka bnaa| hathaMDI nagara meM usane AdinAtha bhagavAna kA maMdira banavAyA, jisakI pratiSThA vi.saM. 973 meM AcArya balibhadra ke hAthoM huii| AcArya balibhadra kA gaccha hathaMDIgaccha athavA hastikaNDagaccha ke nAma se prasiddha haa| balissaha (AcArya) ____ naMdI sUtra ke anusAra eka zrutadhara AcArya / unakA AcArya-kAla AcArya suhastI ke bAda kA mAnA jAtA hai| ve AcArya mahAgiri ke dvitIya ziSya the| AcArya balissaha kA janma kauzika gotrIya brAhmaNa parivAra meM huA thaa| dIkSA lene ke pazcAt unhoMne apane guru AcArya mahAgiri se zruta kA adhyayana kiyaa| vizeSa prajJA sampanna aura medhAvI hone ke kAraNa unakI niyukti vAcanAcArya aura gaNAcArya ke padoM para huI thii| bAda meM unake gaNa kI prasiddhi 'uttara balissaha gaNa' nAma se huii| uttara unake jayeSTha gurubhrAtA the| prApta pramANoM se siddha hotA hai ki samrAT khAravela dvArA Ayojita kumAragiri parvata para zramaNa sammelana meM AcArya balissaha upasthita the| AcArya balissaha kA AcArya kAla vI.ni. 245 se mAnA jAtA hai| unakA svargavAsa vI.ni. 329 ke lagabhaga anumAnita hai| -nandI sUtra / kalpasUtra sthavirAvalI (ka) bahuputrikA nirayAvalikA sUtra ke anusAra prathama devaloka kI eka devii| pUrvajanma meM vaha vArANasI nagarI ke eka dhanI sArthavAha kI subhadrA nAma kI patnI thii| usake koI saMtAna na thI, para usakI saMtAna kI lAlasA atyanta tIvra thii| usane saMtAnotpatti ke lie aneka upAya kie para saphala na huii| usake nimitta se dharmadhyAna bhI kiyA, taMtra-maMtra bhI jape, para pUrvajanma ke nikAcita karma ke kAraNa vaha vandhyA hI rhii| udAsIna hokara vaha sAdhvI bana gii| vaha jahAM bhI gRhasthoM ke bAlaka-bAlikAoM ko dekhatI to mugdha ho jAtI, unheM khelAne aura khilAne-pilAne meM tallIna banakara sAdhvAcAra ko vismRta kara baitthtii| guruNI ke punaH-punaH samajhAne para bhI jaba usane apanI lIka na badalI to guruNI ne use saMgha se niSkAsita kara diyaa| vaha akelI rahane lgii| para bAlakoM para usake anurAga meM nyUnatA nahIM huii| anazanapUrvaka marakara vaha bahuputrikA nAmaka devI bnii| svarga se cyava kara vaha jambUdvIpa ke bharata kSetra ke kisI nagara meM brAhmaNa-putrI hogii| vahAM solaha varSoM meM usake battIsa putra paidA hoNge| yaha usakI putra-lAlasA kA pariNAma hogaa| para itane bAlakoM kI sAra-saMbhAla se vaha Arta bana jaaegii| pUrvajanma meM jaise usane saMtAna ke abhAva se udAsIna banakara saMyama liyA thA. vaise hI vahAM saMtAnoM ke Adhikya se saMtrasta banakara vaha dIkSita hogii| vahAM se eka bhava devaloka kA kara mahAvideha se siddha hogii| -nirayAvalikA, varga 3, adhyayana 4 (kha) bahuputrikA (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 10 ...368 - .. jaina caritra koza ...
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ bahurUpA (AryA ) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna jAnanA caahie| (dekhie - kamalA AryA ) bahulA zramaNopAsaka cullazataka kI patiparAyaNa patnI / ( dekhie- metArya muni) bAlacandra bAli -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a. 6 kiSkindhA nareza sUrya kA putra, eka dhIra, vIra aura suvratI rAjA / usake anuja kA nAma sugrIva aura sahodarA kA nAma zrI prabhA thA / pitA kI pravrajyA ke pazcAt bAli rAjA bnaa| usane sugrIva ko yuvarAja pada diyaa| bAli apane samaya kA ajeya rAjA thaa| laMkApati rAvaNa ne use apane adhIna banAnA caahaa| pariNAmataH yuddha kI Thana gaI / yuddha meM bAli ne rAvaNa ko parAjita kara diyA aura usake ahaM ko cUra karane ke lie use bagala meM dabA liyaa| hemacandrAcArya ke anusAra bAli ne rAvaNa ko bagala meM dabAkara samudra sahita pRthvI kI parikramA kara DAlI / Akhira anukaMpA bhAva lAkara bAli ne rAvaNa ko mukta kara diyaa| unheM svayaM bhI rAjya ko kleza kA kAraNa mAnakara saMsAra se virakti ho gii| anuja sugrIva ko rAjyabhAra dekara ve dIkSita ho gae aura aSTApada parvata para dhyAna sAdhanA aura tapa meM lIna ho ge| eka bAra puSpaka vimAna meM baiThA rAvaNa AkAza mArga se aSTApada parvata ke Upara se jA rahA thaa| usane bAlamuni ko dhyAnastha dekhA to usake hRdaya meM pratizodha kA bhAva ubhara aayaa| usane muni sahita parvata ko uThAkara samudra meM phaiMkanA caahaa| isa para bAli muni satarka ho ge| unhoMne paira ke aMguSTha se parvata ko dabA diyaa| usase rAvaNa parvata ke nIce daba gayA aura gir3agir3Akara munivara se prANoM kI bhIkha mAMgane lagA / Akhira munivara bAli ne apane aMguSTha ko saMkoca liyaa| rAvaNa muni ke caraNoM para avanata hokara kSamA mAMgane lagA aura apane gaMtavya kI ora calA gayA / munivara bAli ne kaThora sAdhanA kI aura ghAtI karmoM kA kSaya kara siddha hue / - jaina rAmAyaNa bAhubalI bhagavAna RSabhadeva aura sunaMdA ke putra / bAhubalI ke bAre meM yaha prasiddha hai ki ve apratima balazAlI puruSa the| pUrvajanma meM ve eka muni the / unhoMne eka lAkha vRddha aura glAna muniyoM kI vaiyAvRttya kI thii| usI sevA ke phalasvarUpa unheM ajeya bala prApta huA thA / bhagavAna RSabhadeva ne muni banane se pUrva apane sabhI putroM ko rAjya ke samAna vibhAga pradAna kie the| bAhubalI ko bahalI deza kA rAjya prApta huA thA / cakravartI bharata SaDkhaNDa ko sAdhakara ayodhyA lautte| para sudarzana cakra AyudhazAlA ke dvAra para Akara Thahara gyaa| yaha isa bAta kA pramANa thA ki bharata kI vijaya yAtrA pUrNa nahIM huI hai| paryApta cintana karane ke *** jaina caritra koza - *** 369
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazcAt yaha spaSTa ho gayA ki bharata ke apane hI ninyAnave bhAI abhI taka avijita haiN| bharata ne bAhubalI Adi apane bhrAtAoM ke pAsa Adeza patra bheje ki ve usakI adhInatA svIkAra kara leN| aThAnave choTe bhAI bharata ke isa vyavahAra se kSubdha bana ge| unheM parAdhInatA svIkAra na thii| ve bhagavAna RSabhadeva kI zaraNa meM phuNce| bhagavAna ne unheM jAgaraNa kA upadeza diyA, jise sunakara ve prabuddha bana gae aura dIkSA dhAraNa kara lii| ___bAhubalI svAbhimAnI aura balI the| unhoMne bharata kI adhInatA asvIkAra kara dii| pariNAmataH do bhAiyoM ke madhya yuddha kI Thana gii| kucha anubhavI aura vRddha logoM ke bIca-bacAva karane para donoM bhAI vyaktigata zakti parIkSaNa ke lie taiyAra ho ge| donoM ke madhya dhvani-yuddha, dRSTiyuddha, muSTiyuddha, bAhuyuddha aura daNDayuddha lar3e ge| sabhI prakAra ke yuddhoM meM bAhubalI jIta ge| parAjita bharata khinna ho utthe| vivekAndha hokara unhoMne bAhubalI para sudarzana cakra se prahAra kara diyaa| parantu sudarzana cakra apanoM kA vadha nahIM krtaa| bAhubalI kI pradakSiNA kara cakra lauTa aayaa| isa bAta se bAhubalI roSAruNa ho utthe| muTThI tAnakara bharata kA vadha karane ke lie daur3a pdd'e| bAhubalI ke roSa ko dekhakara darzaka staMbhita ho ge| bharata jI kI saMbhAvita mRtyu se saba ora sannATA chA gyaa| usa kSaNa devoM ne madhyasthatA kii| bAhubalI ko samajhAyA ki una jaise prAmANika puruSa ko apane agraja kA vadha karanA zobhA nahIM detaa| bAhubalI ruka ge| vIroM kA vAra amogha hotA hai isalie unhoMne uThe hue hAtha se paMcamuSTi loca kara liyA aura muni ho ge| bAhubalI muni hokara bhagavAna ke pAsa jAne ko tatpara hue to unake mana meM yaha vicAra jAgA ki bhagavAna RSabha ke pAsa jAne para unheM ratnAdhika vyavasthA kA pAlana karanA par3egA aura pUrvadIkSita anujoM ko pAdavandana karanA pdd'egaa| unheM kevalajJAna arjita karake hI bhagavAna ke pAsa jAnA caahie| isa vicAra se raNAMgana meM hI ve daihika caMcalatA ko saMvarita kara acala dhyAnArUr3ha ho ge| eka varSa taka prastara pratimA bane khar3e rhe| deha meM pakSiyoM ne ghoMsale banA lie| para mana meM sUkSma ahaM kI mekha gar3I thii| jahAM ahaM ho, vahAM kaivalya kaise sadhe? so unheM kevalajJAna nahIM huaa| bhagavAna RSabha bAhubalI ke bhAvoM ko dekha-jAna rahe the| unhoMne brAhmI aura suMdarI, do sAdhviyoM ko bAhubalI ko pratibodha dene bhejaa| sAdhviyAM bAhubalI ke pAsa pahuMcI aura unheM pratibodha dete hue bolIM-bhAI! hAthI se nIce utro| hAthI para car3he-car3he kevalajJAna nahIM hogaa| bAhubalI ne sunaa| cintana claa| bodha jAgA-ki maiM ahaM ke hAthI para savAra huuN| saba chor3akara bhI maiM ahaM ko na chor3a skaa| maiM isI kSaNa jAkara pUrvadIkSita anujoM ko vandana kruuNgaa| ahaM galate hI kaivalya prakaTa ho gyaa| bAhubalI ne nirvANa pada prApta kiyaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra bAhusvAmI (viharamAna tIrthaMkara) tRtIya viharamAna tIrthaMkara, jo vartamAna meM jambUdvIpa kI pUrva mahAvideha ke vaccha vijaya meM virAjamAna haiN| susImApurI nagarI ke mahArAja sugrIva aura unakI rAnI vijayA unake janaka aura jananI haiN| tirAsI lAkha pUrva kI Ayu taka prabhu gRhavAsa meM rhe| vivAha kiyA aura rAjya bhI kiyaa| jaba unakA AyuSya eka lAkha pUrva kA zeSa rahA to prabhu ne dIkSA grahaNa kI aura zIghra hI kevalajJAna prApta kiyaa| tIrtha kI sthApanA kara tIrthaMkara hue| vartamAna meM bhavya jIvoM ko dharma kA svarUpa pradAna karate hue Apa vaccha vijaya meM viharaNazIla biMdusAra (rAjA) ___ caMdragupta maurya kA usakI paTarAnI nandasutA suprabhA se utpanna putra / biMdusAra apane samaya kA eka prabhAvazAlI ... 370 ... jaina caritra koza ....
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ samrAT huaa| mahArAja caMdragupta dvArA pravrajyA dhAraNa kara lene para usane I.pU. 298 meM zAsana sUtra sNbhaalaa| usane pitA dvArA arjita rAjya kA aura bhI vistAra kiyaa| yUnAna aura misra Adi dezoM ke zAsakoM ke sAtha bhI usake maitrI sambandha the / usakI kaI rAniyoM meM helena yUnAna nareza selyukasa kI putrI 1 biMdusAra apane pitA kI hI taraha jaina dharma ke prati AsthAvAna the / apane guru bhadrabAhu aura caMdragupta ke sAdhanA-sthala zravaNabelagola kI usane yAtrA kI aura vahAM kaI jinAlayoM kI bhI usane sthApanA kraaii| I.pU. 273 meM biMdusAra kA nidhana huaa| budhajana (kavi ) unnIsavIM sadI ke eka jaina kavi / unakA janmanA nAma vRddhinaMda thA, para sAhitya meM ve 'budhajana' upanAma se hI vizruta haiN| Apa dvArA racita chaha grantha upalabdha haiM, jinakI nAmAvali nimnokta hai 1. tattvArtha bodha, 2. yogasAra bhASA, 3. paJcAstikAya, 4. budhajana satasaI, 5. budhajana vilAsa, 6. padasaMgraha | kAvya tattvoM kI dRSTi se ApakI racanAeM bhale hI uccakoTi kI na hoM, para nIti aura upadeza kI dRSTi se uccakoTi kI haiN| sarala zabdAvali meM prastuta Apake naitika saMdeza zrotAoM ko mArmika preraNAeM pradAna karate haiN| ApakI racanAoM para rAjasthAnI kA prabhAva spaSTa parilakSita hotA hai / - tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA (caturtha bhAga ) bRhaspatidatta ar3hAI hajAra varSa pUrva kauzAmbI kA rahane vAlA eka mitradrohI aura durAcArI brAhmaNa, jo pUrvajanmoM ke kusaMskAroM ko nidhi rUpa meM apane sAtha lekara paidA huA thaa| apane pUrvajanma meM vaha sarvabhadra nagara ke rAjA jitazatru kA rAjapurohita thA / usakA nAma mahezvaradatta thA / vaha zAstroM aura purANoM kA vidvAna to thA para usakI vRtti ghora hiMsAmaya thii| usane pazu - bali aura mAnava - bali ko zAstrasammata siddha kara rAjA se manacAhI bali dene kA adhikAra pA liyA thaa| vaha pratyeka aSTamI aura caturdazI ko brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra- - cAroM varNoM ke do-do baccoM kI Ahuti yajJa vedI para detA thaa| cauthe mahIne solaha bAlakoM kI, chaThe mahIne battIsa bAlakoM kI tathA varSAnta meM cauMsaTha bAlakoM kI bali detA thA / rAjya kI vRddhi athavA zatru Adi se rAjyarakSaNa kA bahAnA banAkara vaha kabhI-kabhI eka sAtha cAra sau battIsa bAlakoM ko yajJa vedikA para homa detA thaa| bahuta varSoM taka kliSTa karmoM kA upArjana karane ke pazcAt mahezvaradatta marakara pAMcavIM naraka meM gayA / vahAM kA dukhamaya AyuSya bhogakara vaha kauzAmbI nagarI nivAsI somadatta purohita kI patnI vasudattA ke garbha se putra rUpa meM utpanna huA, jahAM usakA nAma bRhaspatidatta rakhA gayA / bRhaspatidatta yuvA huA to rAjakumAra udAyana ke sAtha usakI mitratA ho gii| mahArAja zatAnIka kI mRtyu ke pazcAt udAyana kauzAmbI kA rAjA banA / usane bRhaspatidatta ko apanA rAjapurohita banA liyA / rAjA usakA mitra to thA hI, so usakA AvAgamana antaHpura taka hotA thA / vaha svabhAvataH durAcArI to thA hI, so usane mitra kA vizvAsaghAta kara usakI rAnI padmAvatI se anucita sambandha kAyama kara lie / para pApa kaba taka aprakaTa rahatA! rAjA ne eka dina use Apattijanaka sthiti meM dekha liyA / usake krodha kA pAra na rhaa| usane use bandI banavAkara vibhinna yAtanAeM dilAIM aura zUlI para car3havA diyaa| vaha marakara naraka meM gyaa| lambe samaya taka vaha ananta saMsAra meM bhramaNa karake siddha hogA / - vipAka sUtra 5 *** jaina caritra koza - +371 044
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahma gulAla candravAr3a ke nikaTastha grAma TApU (Tappala) kA nivAsI eka jaina zrAvaka / brahmagulAla candravAr3a nagara ke cauhAna rAjA kIrti siMha kA darabArI thaa| nareza bhI jaina dharma kA anurAgI thaa| brahmagulAla para bhI nareza kA vizeSa premabhAva thaa| brahmagulAla nareza kA darabArI thA aura abhinaya kalA meM pravINa hone ke kAraNa nareza ko khuza rakhatA thaa| eka bAra neraza ne brahmagulAla se kahA ki vaha jaina muni kA abhinaya karake dikhaae| nareza kI AjJA para brahmagulAla ne ghara-bAra tyAga kara zrAmaNI vezavinyAsa dhAraNa kara liyaa| usane kahA, mahArAja! jaina zramaNa kA abhinaya nahIM kiyA jA sakatA, jaina zramaNa to huA jAtA hai aura usake lie paMcamahAvratAtmaka pravrajyA lI jAtI hai| kahate haiM ki brahmagulAla phira saMsAra meM nahIM lautte| unhoMne AjIvana muni-dharma kA pAlana kara Adarza sthApita kiyaa| brahmagulAla 17vIM I. ke pUrvArddha ke mahAmanA munivara the| brahmadatta (cakravartI) avasarpiNIkAlIna bAraha cakravartiyoM meM antima ckrvrtii| uttarAdhyayana sUtra aura triSaSTizalAkA puruSacaritra meM brahmadatta ke jIvana kA usake pUrvabhavoM sahita vivaraNa prApta hotA hai, jo rocaka hone ke sAtha-sAtha jaina darzana ke karma aura nidAna Adi siddhAntoM se bharA hai| paricaya isa prakAra hai____ caturtha cakravartI sanatkumAra ke samaya vArANasI nagarI ke bAhya bhAga meM bhUtadatta nAmaka cANDAla rahatA thaa| usake do putra the-citta aura sNbhuuti| eka bAra vArANasI nareza zaMkha ne apane pradhAna namuci ko apanI paTarAnI ke sAtha anucita avasthA meM pAyA to usane kupita hokara namuci ko mRtyudaNDa de diyaa| namuci ke vadha kA dAyitva bhUtadatta ko sauMpA gyaa| namuci ne bhUtadatta se apane prANoM kI bhIkha maaNgii| bhUtadatta ne isa zarta para use jIvita chor3a diyA ki vaha usake ghara ke talaghara meM rahakara usake putroM ko suzikSita kregaa| namuci bhUtadatta ke talaghara meM rahakara usake putroM ko saMgIta Adi kalAeM sikhAne lgaa| vahAM bhI namuci apanI duSTatA se bAja nahIM AyA aura usane bhUtadatta kI patnI se anucita sambandha sthApita kara lie| bhUtadatta ko isa rahasya kA bheda jJAta huA to vaha namuci ko mArane ko tatpara ho gyaa| citta aura saMbhUti ne namuci ko apanA zikSAguru mAna liyA thA, ataH unhoMne namuci ko surakSita bhAga jAne kA saMketa de diyaa| vahAM se bhAgakara namuci hastinApura pahuMcA aura cakravartI sanatkumAra ke pAsa apanI kuzalatA se unakA priyamitra bana gayA tathA maMtrIpada pA gyaa| eka bAra kisI utsava ke dina citta aura saMbhUti ne rAjA aura prajA ke samakSa apanI saMgIta kalA kA pradarzana kiyaa| rAjA-prajA unakI saMgIta kalA para jhUma utthe| para jaise hI logoM ko yaha jJAta huA ki ve donoM bhAI cANDAla putra haiM to unhe apamAnita aura tiraskRta kara bhagA diyA gyaa| donoM bhAI vikSubdha bana gae aura AtmahatyA ke vicAra se eka parvata para car3ha ge| vahAM eka muni ne unheM AtmahatyA ke duSpariNAma ko samajhAyA aura muni banane ke lie prerita kiyaa| donoM bhAI muni banakara utkaTa tapa karane lage, jisake phalasvarUpa unheM aneka divya RddhiyAM aura siddhiyAM prApta ho giiN| ___ eka bAra vicaraNa karate hue donoM muni hastinApura aae| vahAM namuci ne unako pahacAna liyaa| isa vicAra se ki ye muni usakA atIta na ughAr3a deM, usane unako mAranA zurU kara diyaa| namuci kI isa mAra ko citta muni ne to muni-jIvana ke eka aMga ke rUpa meM svIkAra kara liyA para saMbhUti muni isa akAraNa mAra ko ... 372 .. ..jaina caritra koza ...
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ saha na ske| unhoMne tejolezyA pragaTa karate hue pUre nagara ko dhueM se bhara diyaa| cakravartI sanatkumAra samajha gae ki yaha akAraNa satAe gae kisI muni ke kopa kA pariNAma hai| ve apanI rAnI ke sAtha muni kI sevA meM pahuMce aura nagara -rakSA kI prArthanA karane lage / citta muni ne bhI anuja muni ko samajhAyA, jisase saMbhUti tejolezyA kA haraNa kara liyaa| cakravartI ke sAtha hI unakI rAnI sunandA ne saMbhUti muni ke caraNoM praNAma kiyaa| vaisA karate hue rAnI ke kuMtala - kezoM kA muni ke paira se sparza ho gyaa| usa komala sparza se muni kA citta caMcala bana gyaa| usane rAnI rUpa aura cakravartI ke vaibhava ko dekhakara nidAna kara liyA ki usake tapa ke badale meM use vaisI hI strI aura vaibhava prApta ho / AyuSya pUrNa kara cittamuni aura saMbhUti muni prathama devaloka meM utpanna hue| vahAM se cyava kara citta muni kA jIva purimatAla nagara ke eka dhanI zreSThI ke putra ke rUpa meM janmA tathA saMbhUti muni kA jIva kaMpilapura rAjA brahmabhUti kI rAnI cUlanI ke garbha se putra rUpa meM utpanna huaa| vahAM rAjakumAra ko brahmadatta nAma diyA gyaa| brahmadatta jaba alpAyu hI thA to rAjA brahmabhUti bImAra ho gayA / roga ko asAdhya jAnakara rAjA ne apane mitra kauzala - nareza dIrgha ko apane putra ke lAlana-pAlana aura rAjya ke saMrakSaNa kA dAyitva de diyA / kucha samaya bAda brahmabhUti kA nidhana ho gayA / dIrgharAjA kaMpilapura kA rAjya saMcAlana karane lgaa| vahAM rahate hue usane rAnI cUlanI ke sAtha prema sambandha sthApita kara lie / brahmadatta ko isa rahasya kA patA calA to usane apanI mAtA cUlanI aura dIrgharAjA ko sAMketika bhASA meM daNDa dene kA apanA saMkalpa jatA diyA / isase sAvadhAna hokara cUlanI aura dIrgha ne brahmadatta kI hatyA kA SaDyantra rcaa| para mantrI kI kuzalatA se brahmadatta apane prANa bacAkara gupta mArga se nikala gayA / kAlAntara meM apane bAhubala se brahmadatta ne aneka rAjAoM ko jItakara apanA sAmrAjya sthApita kara liyaa| anta meM usane dIrgha ko bhI parAsta kara apanA paitRka rAjya prApta kiyA / SaDkhaNDa para vijaya patAkA phaharAkara vaha cakravartI samrATa bana gyaa| kisI samaya nATaka dekhate hue brahmadatta ko jAtismaraNa jJAna ho gayA aura usane usa jJAna ke dvArA apane atIta ke kaI bhava dekhe / use citta kI smRti ho AI, jisake sAtha usane pichale chaha bhava sahodara ke rUpa meM jIe the| citta ko khoja nikAlane ke lie usane eka upakrama kiyA / usane eka zlokArtha' kI racanA kara use pracArita karavA diyA aura ghoSaNA karavA dI ki jo koI isa zloka ko pUrNa karegA, use vaha apanA AdhA rAjya degA / zlokArdha meM citta aura saMbhUti pUrva ke chaha bhavoM kA sAMketika artha nihita thA / jana-jana ke mukha para zlokArtha thaa| udhara citta kA jIva purimatAla nagara meM zreSThIputra ke rUpa meM yuvA huA to usane munidIkSA aMgIkAra kara / eka bAra ve muni vihAra karate hue kaMpilapura ke eka udyAna meM aae| vahAM eka gvAlA ukta zlokArtha ko doharA rahA thaa| usa zlokArdha ko sunakara muni ne use pUrA kara diyA / " zlokapUrti se gvAlA gadgada ho gayA aura cakravartI ke Adhe rAjya ko pAne ke pralobhana meM daur3akara rAjA ke pAsa phuNcaa| usane brahmadatta ko pUrA zloka sunAyA, jise sunakara brahmadatta mohAbhibhUta banakara aceta . ho gayA / cakravartI kI acetAvasthA ke lie sainikoM ne gvAle ko uttaradAyI mAnakara use bandI banA liyA / vAle bhaya se kAMpate hue saca ugala diyA ki zloka kI pUrti usane nahIM, balki eka muni ne kI hai / brahmadatta svastha hue aura zIghra hI muni ke pAsa phuNce| donoM bhAI paraspara mile / brahmadatta ne muni ko 1. Asva dAsI mRgI haMsI, mAtaMgA vAmarau tathA / 2. eSA nau SaSThikA jAtiH anyonyAbhayAM niyuktayoH / *** jaina caritra koza * +373 944
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ AdhA rAjya lene kA Agraha kiyaa| parantu muni ne use asvIkAra kara diyaa| muni ne brahmadatta ko dharmopadeza diyA aura saMyama apanAne kI preraNA dii| para brahmadatta ne apanI asamarthatA prakaTa kI / brahmadatta ne sAta sau varSa kI Ayu taka rAjya kiyaa| jaba usakI Ayu aThAraha varSa zeSa thI taba eka brAhmaNa ne chipakara gulela ke vAra se usakI donoM AMkheM phor3a diiN| isase brahmadatta brAhmaNa varga kA zatru bana gyaa| usane Adeza diyA ki pRthvI ke samasta brAhmaNoM kI AMkheM nikAlakara usake samakSa rakhI jaaeN| maMtrI dharmAtmA aura catura thaa| usane manuSya kI AMkha ke AkAra ke zleSmAMtaka phaloM kA thAla rAjA ke samakSa rakha diyaa| una phaloM ko brAhmaNoM kI AMkha mAnakara brahmadatta una para hAtha phirAne lagA aura prasanna banane lagA / aise aThAraha varSoM taka mahAraudra dhyAna ko jIte hue marane para brahmadatta sAtaveM naraka meM gyaa| citta muni ne niraticAra vizuddha saMyama kI paripAlanA kara mokSa pada pAyA / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 9 brahmadIpaka siMha (AcArya) nandI sUtra sthavirAvalI meM vAcanAcArya brahmadIpaka siMha kA sthAna Arya nAgahastI aura Arya revatI nakSatra ke pazcAt hai / Arya revatI nakSatra ke bAda Arya brahmadIpaka siMha vAcanAcArya pada para pratiSThita hue| vAcanAcAryoM krama meM unakA bIsavAM sthAna siddha hotA hai / nandIsUtra sthavirAvalI meM Arya brahmadIpaka siMha ke guNoM kA kathana isa rUpa meM huA hai - Arya brahmadIpaka siMha kAlika zruta ke jJAtA, anuyoga kuzala, dhIra, gaMbhIra Adi uttamottama guNoM se suzobhita AcArya the / acalapura nagara meM unhoMne dIkSA dhAraNa kI thI / vI. ni. kI AThavIM zatAbdI meM unakA kAryakAla anumAnita hai / - nandI sUtra sthavirAvalI brahma rAjA kAmpilya nagara kA samrAT aura bArahaveM cakravartI brahmadatta kA janaka / cAra anya rAjAoM se mahArAja brahma ke pragAr3ha maitrI sambandha the| ve cAra rAjA the - kAzInareza kaTaka, hastinApura nareza kareNudatta, kauzalanareza dIrgha aura campAnareza pusspcuul| ina pAMcoM rAjAoM kI maitrI bar3hate-bar3hate itanI ghaniSTha ho gaI ki pAMcoM ne yaha nirNaya kara liyA ki ve apane-apane aMtaHpura sahita kramazaH eka-eka varSa eka-eka rAjA kI rAjadhAnI meM sAtha-sAtha rheNge| kisI samaya jaba sabhI mitra rAjA mahArAja brahma kI rAjadhAnI kAmpilya nagara meM eka sAtha raha rahe the to mahArAja brahma asvastha ho gae aura usI avadhi meM unakA nidhana ho gyaa| zeSa cAroM mitra rAjAoM ne milakara mahArAja brahma ke alpAyu putra brahmadatta kA rAjyAbhiSeka kiyA aura yaha sunizcita kiyA ki jaba taka brahmadatta rAjya saMcAlana meM samartha nahIM ho jAtA, taba taka ve cAroM eka-eka varSa ke lie brahmadatta ke sahAyaka ke rUpa meM kAmpilya nagara kA zAsana sUtra sNbhaaleNge| isake lie prathama varSa kA dAyitva kauzala nareza dIrgha ko sauMpA gyaa| dIrgha kAmpilya nagara kA zAsanasUtra pAkara maitrI ke pavitra arthoM ko vismRta kara baiThA aura rAjya har3apane ko utAvalA ho gyaa| usane mahArAja brahma kI rAnI cUlanI se avaidha sambandha sthApita kara lie| itanA hI nahIM, vaha brahmadatta kA bhI jAnI duzmana bana gyaa| parantu kAmpilya nagara ke rAjabhakta maMtrI dhanadatta kI sUjha-bUjha se brahmadatta ke prANoM kI rakSA ho gii| brahmadatta ko varSoM taka dUra dezoM meM dIrgha se chipakara rahanA pdd'aa| isa * jaina caritra koza *** *** 374
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhi meM usane apanI zakti bar3hAI aura ucita samaya para dIrgha para AkramaNa kara use mAra DAlA aura apanA rAjya prApta kiyaa| Age calakara brahmadatta cakravartI bnaa| dIrgha se prANa rakSA hetu deza-dezAntaroM meM bhaTakate hue brahmadatta ne nau kumAriyoM se vivAha kie| kumAriyoM- rAjakumAriyoM ke nAma the-baMdhumatI, puSpavatI, zrIkAntA, khaNDA, vizAkhA, ratnAvatI, puNyamAnI, zrImatI evaM kaTakavatI / (dekhie - brahmadatta) brAhmI bhagavAna RSabhadeva tathA unakI rAnI sumaMgalA se utpanna putrI / prathama cakravartI bharata kI sahodara / brAhmI apane pitA bhagavAna RSabhadeva se aThAraha lipiyAM sIkhakara unakA pracAra aura prasAra jagata meM kiyaa| Aja bhI hamArI lipi brAhmI lipi kahalAtI hai / ( zeSa vRtta - suMdarIvat ) *** jaina caritra koza ++ +375
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaddA (dekhie - sudharmA svAmI) bha bhadra (baladeva) pravahamAna avasarpiNI ke tRtIya baladeva / (dekhie-svayaMbhU vAsudeva) bhadrakumAra zrAvastI nagarI ke rAjA jitazatru kA putra / atyanta sukomala hone se kumAra kA nAma bhadrakumAra rakhA gayA thA / yauvanAvasthA meM bhadrakumAra virakta hokara muni bana gyaa| apanI daihika sukomalatA kI parIkSA ke lie aura karmoM kI vizeSa nirjarA ke lie gurvAjJA prApta kara bhadramuni ne anArya deza meM vicaraNa kiyaa| vahAM anArya logoM ne munivara bhadrakumAra ko guptacara mAnakara aneka prakAra kI zArIrika yAtanAeM diiN| munivara ko rassiyoM se bAMdhakara kaMTIlI ghAsa se DhAMpa diyA gyaa| kaMpAyamAna upasargoM ko munivara ne pUrNa samatA bhAva se sahanakara karmoM kI vizeSa nirjarA kii| bAda meM munivara ko bhadra vyakti jAnakara anArya logoM ne mukta kara diyA / utkRSTa samatA sAdhanA ko sAdhakara muni bhadrakumAra ne AtmakalyANa kiyA / bhadragupta (AcArya) arhat paramparA ke eka prabhAvaka AcArya / ve dasa pUrvoM ke jJAtA aura apane samaya ke jyotirdhara AcArya the| ve Aryavajra ke vidyA - guru the| AryarakSita ne anazana kI sthiti meM unakI vizeSa upAsanA kI thii| AcArya dharma ke bAda unakA AcArya kAla mAnA jAtA hai| tadanusAra vI. ni. 495 meM ve AcArya pada para ArUr3ha hue / vI.ni. 533 meM unakA svargArohaNa huA / yugapradhAna paTTAvalI meM AcArya bhadragupta kA AcArya kAla 41 varSa kA mAnA gayA hai| - nandI sUtra sthavirAvalI bhadra caSTana zaka saMvat kA adhiSThAtA eka zaka vaMzaja nRp| lambe samaya taka bhArata meM rahane ke kAraNa zakoM kA bhAratIyakaraNa ho gayA thaa| unhoMne bhArata kI bhASA, rIti-rivAja aura dharma ko apanA liyA thA / mahArAja nahapAna ke dIkSA le lene ke pazcAt usake rAjya para usake senApati ne adhikAra kara liyA thaa| bhadracaSTana usa senApati kA hI putra thaa| jaina dharma se vaha vizeSa prabhAvita thA / AgamoddhAraka AcArya dharasena ke prati usakI aTUTa AsthA thI / AcArya zrI ke svargavAsa ke bAda unakI smRti meM caSTana ne eka zilAlekha likhavAyA thaa| isI rAjavaMza kI eka mahilA ne jaina tIrtha vaizAlI kI yAtrA bhI kI thI / *** 376 *** jaina caritra koza ***
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) bhadranaMdI kumAra RSabhapura nareza mahArAja dhanAvaha kA putra, eka rUpa-guNa sampanna aura bhadra pariNAmI raajkumaar| eka bAra bhagavAna mahAvIra RSabhapura nagara ke bAhya bhAga meM sthita stUpakaraNDaka udyAna meM pdhaare| bhadranandIkumAra prabhu ko vandana karane gyaa| rAjakumAra ke rUpa aura vaibhava ko dekhakara gaNadhara gautama svAmI ne bhagavAna mahAvIra se prazna kiyA ki bhaMte! bhadranaMdIkumAra ne aise kyA puNya karma kie haiM, jinake phalasvarUpa use aisA anupama rUpa aura vaibhava prApta huA hai? bhagavAna mahAvIra ne samAdhAna diyA, gautama! apane pUrvabhava meM bhadranaMdIkumAra mahAvideha kSetra kI puNDarIkiNI nagarI meM vijaya nAmaka kumAra thaa| eka bAra vijaya ne jinanAtha yugabAhu ko car3hate bhAvoM se AhAra-dAna diyaa| usI atipAtra-dAna ke phalasvarUpa bhadranaMdIkumAra ko anupama rUpa aura vaibhava kI prApti huI hai| gautama svAmI ne prabhu se punarprazna kiyA, bhagavan ! kyA bhadranaMdIkumAra dIkSA legA? bhagavAna ne pharamAyA, hAM, gautama! bhadranaMdIkumAra pravrajyA dhAraNa kregaa| bhaTanaMdIkamAra ne kaI varSoM taka sAMsArika sakhoM kA sparza kiyaa| pAMca sau kanyAoM ke sAtha usakA vivAha huA thaa| usake pAMca sau hI mahala the| isa para bhI bhadranaMdIkumAra bhogoM meM DUbakara apane AtmapakSa ko bhUlA nahIM thaa| usane prabhu se zrAvakadharma aMgIkAra kiyA thA aura usakA vaha prANapaNa se pAlana karatA thaa| kAlAntara meM bhagavAna mahAvIra punaH RSabhapura pdhaare| prabhu kA upadeza sunakara bhadranaMdIkumAra prabuddha bana gyaa| dIkSA dhAraNa kara vaha japa-tapa meM saMlagna huA aura AyuSya pUrNa kara devaloka meM gyaa| caudaha bhavoM ke pazcAt bhadranaMdI kA jIva mokSa prApta kregaa| -dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 21 (kha) bhadranaMdI kumAra sughoSa nAmaka nagara ke rAjA arjuna aura rAnI tatvavatI kA putra, eka sakala guNanidhAna yuvk| usakA vivAha zrIdevI pramukha pAMca sau rAjakanyAoM ke sAtha kiyA gyaa| eka bAra sughoSa nagara ke bAhya bhAga meM sthita devaramaNa udyAna meM bhagavAna mahAvIra pdhaare| janatA dharmopadeza sunane ke lie udyAna meM gii| yuvarAja bhadranaMdI bhI bhagavAna kI sevA meM upasthita huaa| bhagavAna kA dharmopadeza sunakara bhadranaMdI atIva prabhAvita huaa| usane bhagavAna se zrAvaka-dharma aMgIkAra kiyA aura apane mahala ko lauTa gyaa| ___bhadranaMdI kumAra ke bhavya rUpa aura devatulya Rddhi ko dekhakara gautama svAmI ne bhagavAna se usake pUrvabhava ke sambandha meM jijJAsA prastuta kii| bhagavAna ne pharamAyA mahAghoSa nAmaka nagara meM dharmaghoSa nAma kA eka gAthApati rahatA thaa| eka bAra usake ghara dharmasiMha nAmaka mAsopavAsI muni pdhaare| mahAmuni ko dekhakara dharmaghoSa atyanta prasanna huA aura usane bar3e bhaktibhAva se muni ko zuddha AhAra kA dAna diyaa| usase usane mahAna puNya kA saMcaya kiyaa| yathAsamaya AyuSya pUrNa kara dharmaghoSa gAthApati yahAM para bhadranaMdI kumAra ke rUpa meM utpanna huA hai| ___ gautama svAmI ke punarprazna para bhagavAna ne pharamAyA ki bhaviSya meM bhadranaMdI AhatI pravrajyA aMgIkAra kara isI bhava meM mokSa meM jaaegaa| kAlAntara meM bhagavAna mahAvIra anyatra vihAra kara ge| eka bAra bhadranaMdI kumAra pauSadhazAlA meM pauSadha kI ArAdhanA kara rahA thaa| sahasA use yaha vicAra utpanna huA ki ve nagara aura janapada dhanya haiM, jahAM bhagavAna mahAvIra dharmodyota karate hue vicaraNa karate haiN| ... jaina caritra koza.. - 377 ...
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ kitanA acchA ho ki bhagavAna mahAvIra hamAre nagara meM pdhaareN| isa bAra jaba bhagavAna yahAM padhAreMge to maiM unake zrI caraNoM meM ArhatI pravrajyA aMgIkAra kruuNgaa| ____ puNyayoga se kucha dina bAda bhagavAna mahAvIra apane ziSya samudAya ke sAtha sughoSa nagara meM pdhaare| apanI bhAvanAnusAra bhadranaMdI kumAra ne prabhu caraNoM meM pravrajyA dhAraNa kara lii| vizuddha cAritra kA pAlana kara ve usI bhava meM mokSa ke adhikArI bne| -vipAkasUtra, dvi zru., a.8 bhadrabAhu (AcArya) bhagavAna mahAvIra kI dharma saMgha-paramparA ke sAtaveM yuga-pradhAna aacaary| ve AcArya yazobhadra ke ziSya aura AcArya saMbhUtavijaya ke laghu gurubhrAtA the| AcArya bhadrabAhu kA janma vI.ni. 94 meM eka brAhmaNa parivAra meM huA thaa| bhadrabAhu surUpa, AjAnubhuja aura sudRr3ha zarIra-sampadA ke svAmI the| vI.ni. 139 meM 45 varSa kI avasthA meM unhoMne muni jIvana meM praveza kiyaa| apane guru AcArya yazobhadra jI se unhoMne Agama sAhitya kA pArAyaNa kiyA aura caturdaza pUrvadhara bne| AcArya yazobhadra ne apane parama suyogya do ziSyoM ko AcArya pada pradAna kiyA, jinameM eka the saMbhUtavijaya aura dvitIya the bhdrbaahu| AcArya yazobhadra ke svargArohaNa ke pazcAt pahale saMbhUtavijaya jI ne AcArya pada kA dAyitva saMbhAlA aura unake svargavAsa ke pazcAt vI.ni. 156 meM bhadrabAhu yugapradhAna AcArya pATa para virAjamAna hue| unhoMne saMghIya dAyitvoM kA pUrI saphalatA se nirvAha kiyA aura jinazAsana ke yaza kI caturdika abhivRddhi kii| ___antima avasthA meM AcArya bhadrabAhu mahAprANa dhyAna sAdhanA ke lie nepAla kI giri- kandarAoM meM cale ge| usase pUrva deza meM bAraha varSIya bhISaNa duSkAla par3A thA aura aneka zrutadhara sthavira kAla-kavalita ho gae the| Agamanidhi kI surakSA ke lie saMgha ekatrita huaa| para usa samaya AcArya bhadrabAhu ke atirikta koI bhI caturdaza pUrvadhara muni jIvita nahIM thaa| Agamanidhi kI surakSA ke lie saMgha ne nirNaya kiyA ki usake lie viziSTa medhAvI muni AcArya bhadrabAhu ke pAsa jAkara dRSTivAda kI vAcanA leN| usake lie zramaNa saMghATaka nepAla meM AcArya bhadrabAhu ke pAsa pahuMcA aura vinIta bhAva se AcArya zrI ko saMgha kA nirNaya sunaayaa| AcArya bhadrabAhu ne vAcanA-vyavasthA ko apanI Atma-sAdhanA meM vikSepa samajhate hue asvIkAra kara diyaa| zramaNa saMghATaka lauTa gyaa| saMgha ko vastusthiti kA patA claa| isase saMgha meM kSobha utpanna huaa| Agamanidhi kI surakSA kA yakSa prazna thaa| saMgha ne vinamratApUrvaka kaThora praznAvalI ke sAtha zramaNa saMghATaka ko punaH nepAla meM AcArya zrI ke pAsa bhejaa| zramaNa saMghATaka ne AcArya bhadrabAhu ko praNata hokara vinamra zabdoM meM kahA, bhagavan ! saMgha jAnanA cAhatA hai ki jo saMgha kI AjJA kA ullaMghana kare, use kisa prAyazcitta kA vidhAna hai? ___isa saMghIya prazna para AcArya bhadrabAhu gaMbhIra ho ge| unhoMne kahA, saMgha kI AjJAoM ko ullaMghana karane vAle ke lie jo prAyazcitta hai, vaha yaha hai ki use saMgha se bahiSkRta kara diyA jAtA hai| isa para zramaNa saMghATaka ne vinamratApUrvaka nivedana kiyA, bhagavan! Apane saMgha kI AjJA ko asvIkAra kiyA hai! mahAna zrutadhara AcArya bhadrabAha ne zramaNa saMghATaka ke samakSa apanI bhUla svIkAra kI aura apane pUrvanirNaya ko badalate hue pharamAyA-maiM apanI sAdhanA ke sAtha-sAtha yathAsamaya vAcanAeM dene ko prastuta huuN| AcArya zrI kI ukta svIkRti se zramaNa saMghATaka meM utsAha aura harSa kA saMcAra ho gyaa| zramaNa saMghATaka ne lauTakara AcArya zrI kI svIkRti kI sUcanA zrIsaMgha ko dii| saMgha ke AdezAnusAra Arya sthUlabhadra ...378 .. jaina caritra koza ...
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ netRtva meM 500 medhAvI muni dRSTivAda kI vAcanA lene ke lie AcArya bhadrabAhu ke caraNoM meM nepAla phuNce| mahAprANa dhyAna sAdhanA se avaziSTa samaya meM AcArya zrI ne dRSTivAda kI vAcanA denI prAraMbha kii| eka to dRSTivAda kA rukSa viSaya aura dUsare vAcanA krama meM ati mandatA se adhikAMza zramaNoM kA utsAha vilIna ho gyaa| 499 zramaNa adhyayana ko madhya meM hI chor3akara lauTa ge| parantu sthUlabhadra kA dhairya akaMpa aura susthira thaa| ATha varSoM ke nirantara adhyayana se unhoMne ATha aMgoM kA adhyayana hRdayaMgama kara liyaa| ATha varSa kI isa avadhi meM paThana aura pAThana ke atirikta AcArya bhadrabAhu ne muni sthUlabhadra se anya koI vArtA nahIM kI / ATha varSa ke pazcAt unhoMne sthUlabhadra se eka dina pUchA, mune! AhAra-vyavahAra aura adhyayana meM tumheM koI kleza to nahIM rahA hai ? sthUlabhadra ne kahA, bhagavan! mujhe kisI prakAra kA kleza nahIM hai / parantu bhagavan ! maiM jAnanA cAhatA hU~ ki ina ATha varSoM kI avadhi meM maiMne kitanA jJAna grahaNa kiyA hai aura abhI kitanA jJAna mujhe aura grahaNa karanA hai ? AcArya bhadrabAhu ne kahA, munivara ! abhI taka tumane jo sIkhA hai, vaha sarasoM ke kaNa jitanA hai aura jo zeSa hai, vaha meru parvata ke sadRza hai| yaha sunakara bhI sthUlabhadra kA dhairya acala rhaa| unhoMne kahA, bhagavan! Apake uttara se maiM adhIra nahIM banA hU~, para socatA hU~ ki Apa zrI jIvana ke saMdhyAkAla meM haiM aura vAcanA kA pravAha mandatApUrvaka cala rahA hai, phira itanI vizAla jJAnarAzi kisa prakAra grahaNa kI jA sakegI ? AcArya bhadrabAhu ne kahA, mune ! merI sAdhanA saMpUrNa prAyaH ho rahI hai, aba maiM aharniza adhikAdhika vAcanA duuNgaa| isase sthUlabhadra saMtuSTa ho gae aura pUre manoyoga se dRSTivAda kA adhyayana-manana karane lge| eka bAra yakSA Adi bhaginI sAdhviyoM ko sthUlabhadra ne svayaM ko siMha rUpa meM dikhAkara camatkAra pradarzana kiyaa| isase AcArya bhadrabAhu gaMbhIra ho ge| unhoMne Age vAcanA dene se inkAra kara diyA aura kahA, vatsa ! labdhi pradarzita kara jJAna-prApti ke lie apanI apAtratA tumane pramANita kara dI hai| sthUlabhadra ko apanI bhUla anubhava huii| unhoMne AcArya deva se kSamApanA kI, punaH punaH anutApa - pazcAttApa kiyaa| khinna svara meM kahA, bhagavan ! yaha merI prathama bhUla hai aura yahI antima bhI siddha hogI, zruta-vicchinnatA kA kAraNa maiM nahIM bananA caahtaa| zrI saMgha ne bhI AcArya bhadrabAhu se punaH punaH prArthanA kI ki ve sthUlabhadra ko kSamA kare deM aura vAcanA kA krama punaH prAraMbha kara deN| Akhira AcArya zrI ne kahA, sthUlabhadra kI bhUla hI vAcanA sthagana meM kAraNa nahIM hai| eka anya kAraNa bhI hai| suno ! sthUlabhadra kI niSThA, medhA aura parAkramazIlatA advitIya hai| usane kozA ke bAhupAza ko tor3akara use zramaNopAsikA banAyA hai aura amAtya jaise pada ko ThukarA kara zramaNatva aMgIkAra kiyA hai| aise parama parAkramI aura dhIra puruSa se bhI bhUla huI hai, phira Ane vAle samaya meM to sAdhakoM kA satva zithi hotA jaaegaa| pAtratA ke abhAva meM zruta kA dAna zruta kI AzAtanA hai / isI lakSya ko rakhakara maiMne vAcanA sthagita kI hai / zrI saMgha mauna ho gyaa| parantu sthUlabhadra kI atizaya prArthanA para AcArya zrI ne zeSa cAra aMgoM kI zAbdI vAcanA dii| isa prakAra sthUlabhadra artha kI dRSTi se dazapUrvadhara aura zabda kI dRSTi se caturdaza pUrvadhara bne| AcArya bhadrabAhu ne cAra cheda sUtroM kI racanA kii| cAra cheda sUtra haiM - 1. dazAzrutaskandha, 2. bRhatkalpa, 3. vyavahAra, 4. nizItha / *** jaina caritra koza ** 379
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya bhadrabAhu apane yuga ke eka mahAna AcArya the| unake samaya meM dvAdaza varSIya bhISaNa duSkAla pdd'aa| zramaNa saMgha ko isa avadhi meM paryApta parISahoM aura upasargoM ko jhelanA par3A, para AcArya zrI ne apanI dUradarzitA aura kuzala netRtva se saMgha ko punaH samunnata rUpa pradAna kiyaa| apane uttarAdhikArI ke rUpa meM unhoMne sthUlabhadra ko cunaa| AcArya bhadrabAhu ke cAra ziSya hue, jinakI nAmAvalI kramazaH isa prakAra hai-(1) sthavira gaudAsa, (2) sthavira agnidatta, (3) jannadatta, (4) somdtt| inake atirikta bhI unake cAra ziSya aura the, jo viziSTa tapasvI aura abhigrahadhArI muni the| unakI nAmAvalI anupalabdha hai| ___vI.ni. 170 meM zrutakevalI zrI bhadrabAhu svAmI kA svargavAsa huaa| unake sAtha hI zrutakevalI paramparA kA vyavaccheda ho gyaa| -naMdI sthavirAvalI / kalpasUtra sthavirAvalI / pariziSTa parva-1 bhadrabAhu AcArya ke cAra ziSya rAjagRha nagarI ke cAra vaNikoM ne AcArya bhadrabAhu ke upadeza se pratibodha pAkara zrAmaNI dIkSA dhAraNa kii| kAlAntara meM vihAra karate hue ve cAroM muni rAjagRha pdhaare| zIta kA pracaNDa prakopa thaa| prathama muni ko vaibhAragiri para saMdhyA ho gaI, ataH vaha vahIM Thahara gyaa| dUsare muni ko vaibhAragiri parvata ke nIce, tRtIya ko patha meM aura caturtha ko rAjagRha nagarI ke dvAra para pahuMcate-pahuMcate saMdhyA huii| muni ukta sthAnoM para hI Thahara gae aura zIta kI upekSA karate hue dhyAna-sAdhanA meM lIna ho ge| zIta ke pracaNDa prakopa ke kAraNa parvata zikhara para dhyAnastha muni kA rAtri ke prathama prahara meM, parvata ke nIce dhyAnastha muni kA rAtri ke dvitIya prahara meM, nagara patha para dhyAnastha muni kA rAtri ke tRtIya prahara meM aura nagara-dvAra para dhyAnastha muni kA rAtri ke aMtima prahara meM svargavAsa ho gyaa| cAroM muniyoM ne zIta parISaha kA sAmanA karate hue samabhAva se prANotsarga to kara diyA para mana se bhI kisI uSNa sthAna kI zaraNa lene kA vicAra nahIM kiyaa| -utta. vRtti. bhadrabAhu dvitIya (AcArya) __jaina paramparA ke eka vidvAna aacaary| ye zrutakevalI bhadrabAhu se bhinna haiM aura inakA samaya vI.ni. kI dasavIM-gyArahavIM zatAbdI hai| niyuktikAra ke rUpa meM AcArya bhadrabAhu kI khyAti hai| Avazyaka, dazavaikAlika, uttarAdhyayana, AcArAMga, sUtrakRtAMga Adi kaI AgamoM para unhoMne niyuktiyAM likhIM, jo unakI Agama niSThA aura jJAna gAmbhIrya kA pramANa hai| sAtha hI isa rUpa meM jaina samAja para aura vizeSa rUpa se adhyetA varga para unakA mahAna upakAra hai| ___ AcArya bhadrabAhu kA janma mahArASTra prAnta ke pratiSThAnapura nagara meM huA thaa| janmanA ve brAhmaNa the| unake laghu sahodara kA nAma varAhamihira thaa| donoM bhAiyoM ne zrAmaNI dIkSA aMgIkAra kii| bhadrabAhu vicakSaNa aura vinIta the| apanI sUkSmagrAhI buddhi ke bala para Agama vAGmaya ko unhoMne hRdayastha kara liyaa| varAhamihira kA svabhAva bhinna thaa| usameM adhyayana ruci nyUna aura yazaHkAmanA kI pradhAnatA thii| AcArya zrI ne bhadrabAhu ko AcArya pada pradAna kiyaa| isase varAhamihira IrSyAgrasta ho gyaa| sAdhu veza kA tyAga kara vaha pratiSThAnapura calA gayA aura vahAM ke rAjA jitazatru kA priyapAtra bana gyaa| use rAjasammAna kI prApti huI aura vaha rAjya kA bar3A jyotirvid mAnA jAne lgaa| agraja bhadrabAhu ke prati usake mana meM dveSa thaa| usane pracchanna rUpa se bhAI kI sukhyAti ko naSTa karane ke bharasaka yatna kie para asaphala rhaa| __eka bAra rAjA ko putra prApti huii| usake darabAra meM sabhI dharmoM ke AcArya upasthita hue aura putraratna ..-3800 - jaina caritra koza ...
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI badhAiyAM dekara tathA pAritoSika pAkara vidA hue| saMyoga se usa avadhi meM AcArya bhadrabAhu bhI nagara meM padhAre hue the| rAjA ke kAna jinadharma-dveSiyoM dvArA bhare gae ki - jaina AcArya bhadrabAhu badhAI dene nahIM Ae haiN| rAjA buddhimAna aura dUradarzI thaa| vaha svayaM AcArya bhadrabAhu ke pAsa pahuMcA aura vandana kara bolA, bhagavan ! mujhe putra ratna kI prApti huI hai| sabhI dharmoM ke AcArya mere darabAra meM padhAre aura rAjakumAra ko AzIrvAda dekara ge| parantu Apa nahIM pdhaare| kyA Apako rAjakumAra ke janma se prasannatA nahIM huI? AcArya zrI ne gaMbhIra svara meM kahA, rAjan ! vyartha AzIrvAda maiM kaise dUM, yahI socakara nahIM aayaa| rAjA AcAryazrI kI bAta samajha na sakA / utsukatApUrvaka usane prArthanA kI, bhagavan ! spaSTa pharamAie, ApakA iMgitArtha maiM samajha nahIM pAyA ! AcArya zrI ne spaSTa kara diyA ki alpAyuSka rAjakumAra ko AzIrvAda dene kA artha hI kitanA hai / rAjA ne AcArya zrI ke vaktavya ko gaMbhIratA se liyA aura pUchA, bhagavan! Apa itanA jAnate haiM to yaha bhI avazya batAie ki rAjakumAra kA nidhana kaba aura kaise hogA ? AcArya zrI ne kahA, sAtaveM dina mArjAra ke nimitta se rAjakumAra kA nidhana hogaa| rAjA apane mahala meM lauTa aayaa| usane mahala para sakhta pahare lagA die| kahate haiM ki rAjAjJA se rAjya kI samasta billiyoM ko pakar3akara banda kara diyA gyaa| rAjA svayaM talavAra lekara dvAra para paharA dene lagA / sAtaveM dina acAnaka dvAra kI argalA TUTakara zizu rAjakumAra para A girI, jisase usakA nidhana ho gayA / vajrAhata rAjA ne putra kA aMtima saMskAra kiyaa| bAda meM vaha AcArya bhadrabAhu ke pAsa phuNcaa| usane vandana kara AcArya zrI se kahA, bhagavan ! mere putra kA nidhana ho gayA hai / parantu Apa dvArA batAyA gayA nimitta asatya siddha huA hai| rAjakumAra kI mRtyu mArjAra ke nimitta se nahIM, balki argalA ke TUTane se huI hai| AcArya zrI ne argalA maMgavAI aura usakA nirIkSaNa kiyaa| argalA para mArjAra kA citra aMkita thA / use dekhakara rAjA AcArya zrI ke sUkSma jyotiSa jJAna se bahuta prabhAvita huA aura unakA bhakta bana gyaa| AcArya bhadrabAhu kA vimala suyaza rAjya meM sarvatra phaila gyaa| usase varAhamihira kI khinnatA bar3ha gii| akAla hI kAla karake vaha vyaMtara jAti kA deva banA / taba bhI AcArya zrI se usakA IrSyAbhAva nyUna nahIM huaa| para tejasvI AcArya kA ahita karane meM vaha asamartha thA / usane AcArya zrI ke prabhAva ko kSINa karane ke lie jaina samAja meM roga phailA die / upacArAdi prayogoM se bhI zrAvaka-zrAvikAoM ke roga ThIka nahIM hue| jaina samAja ne ise daivI prakopa mAnA / agragaNya zrAvaka AcArya bhadrabAhu ke caraNoM meM pahuMce aura vyaMtara bAdhA kI bAta se unheM avagata kraayaa| taba AcArya zrI ne 'uvasaggahara' stotra kI racanA kI / vaha stotra jaina samAja ko AcArya zrI ne pradAna kiyA aura kahA, isa stotra ke jApa se samasta vyaMtara bAdhAeM dUra ho jaaeNgii| ghara-ghara meM stotra kA jApa hone lagA / stotra ke prabhAva ke samakSa vyaMtara kI zakti parAbhUta bana gii| AcArya zrI kA yaza pUrvApekSayA aura adhika bar3ha gyaa| AcArya bhadrabAhu kRta 'uvasaggahara stotra' vartamAna meM bhI vighna vinAzaka stotra ke rUpa meM jaina jagata meM par3hA jAtA hai| mahAna jyotirvid tathA niyuktikAra AcArya bhadrabAhu kA samaya vI.ni. kI dasavIM- gyArahavIM tI mAnA jAtA hai| - prabandha koza (ka) bhadrA eka rAjakumArI / (dekhie - harikezI muni) *** jaina caritra koza +381
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) bhadrA dazam viharamAna tIrthaMkara zrI vizAladhara svAmI kI jananI / (dekhie-vizAladhara svAmI) (ga) bhadrA maghavA cakravartI kI jnnii| -(triSaSTi zalAkApuruSa caritra, parva 4, sarga 6) (gha) bhadrA dhanya athavA dhannA aNagAra kI mAtA / vaha kAkaMdI nagarI kI rahane vAlI eka susamRddha sArthavAhI thii| usake pAsa abjoM kI saMpatti thii| -anuttaraupapAtika sUtra (Ga) bhadrA ___ rAjagRha nivAsI gobhadra seTha kI ardhAMginI aura zAlibhadra kI maataa| vaha eka kuzala gRha saMcAlikA thii| dikhie-zAlibhadra) (ca) bhadrA ___ mahArAja zreNika kI raanii| zeSa paricaya nandAvat / (dekhie-nandA) -antakRddazAMgasUtra varga 7, adhyayana 9 (cha) bhadrA __ acala baladeva kI jnnii| (dekhie-acala baladeva) (ja) bhadrA ___campAnagarI ke dhanADhya gAthApati maMkAI kI dharmapatnI / (dekhie-jinapAla) (jha) bhadrA araNika muni kI maataa| putra muni ko punaH saMyamArUr3ha karane vAlI eka mhaasaadhvii| (dakhie-araNika) (Ja) bhadrA bhagavAna mahAvIra ke ananya upAsaka kAmadeva kI patnI aura eka bArahavratI shraavikaa| (Ta) bhadrA culanIpitA zramaNopAsaka kI maataa| (dakhie-culanIpitA) (Tha) bhadrA ayavaMtI sukumAla kI jananI aura dhana seTha kI ardhaaNginii| (dekhie-ayavaMtI sukumAla) (ka) bharata ayodhyApati mahArAja dazaratha ke putra aura kaikeyI ke aMgajAta / ve Adarza putra, Adarza bhAI, Adarza rAjA ke sAtha-sAtha Adarza puruSa bhI the| icchA na hote hue bhI bhAI aura pitA ke Adeza para unhoMne rAjapada sNbhaalaa| rAjA banakara bhI bharata ne eka saMnyAsI kA kaThora jIvana jiiyaa| rAma ke prati unake mana meM ananya anurAga aura bhaktibhAva thaa| svabhAvataH bharata antarmukhI the aura unhoMne pitA ke sAtha hI pravrajyA lenI cAhI thI, para vidhi ko yaha svIkRta nahIM thA aura saMyama ke badale unheM zAsana-sUtra saMbhAlane pdd'e| ... 382 .. ...jaina caritra koza ...
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya saMskRti meM zrIrAma ke samAna hI bharata kI bhI bar3I mahimA hai| unheM eka Adarza putra aura nispRha puruSa ke rUpa meM zraddhA dI jAtI hai| (kha) bharata rASTrakUTa nareza kRSNa tRtIya ke maMtrI aura parama jinabhakta jaina shraavk| bharata kI prazasti meM tatkAlIna kavivarya puSpadanta ne unake aneka divya guNoM kI carcA karate hue likhA thA-mahAmAtya bharata anavarata-racita jinanAtha-bhakti aura jinavara samaya-prAsAda-staMbha the| samasta kalAoM aura vidyAoM meM kuzala the, satyapratijJa aura nirmatsara the| unake aneka guNoM kA mukta hRdaya se guNagAna karate hue kavi ne kahA, bali, jImUtavAhana, dadhIci Adi parama guNavAna puruSoM ke svargavAsI ho jAne ke kAraNa unake samasta guNa bharata meM Akara AzrayIbhUta bana gae the| ___ nanna bharata kA putra thaa| vaha rASTrakUTa rAjya kA gRhamaMtrI thaa| pitA-putra donoM hI jinabhakta the| unhoMne kaI jinAlayoM kA nirmANa karAyA thaa| mahAmAtya bharata ne kavi puSpadanta se mahApurANa nAmaka grantha kI racanA bhI karAI thii| (ga) bharata (cakravartI) ___avasarpiNI kAla ke prathama ckrvrtii| bhagavAna RSabhadeva ke jyeSTha putra / kahate haiM inhIM bharata ke nAma para isa deza kA nAma bhArata pracalita huaa| SaTkhaNDa ko sAdhakara bharata ne cakravartI pada prApta kiyaa| unhoMne lAkhoM pUryoM taka nyAya aura nItipUrvaka rAjya kiyaa| rAjapada para rahate hue bhI unakA jIvana yogiyoM kA sA jIvana thaa| eka samaya zIzamahala meM khar3e bharata jI zRMgAra kara rahe the| darpaNa meM apane sundara rUpa ko dekhakara mana hI mana prasanna bana rahe the| sahasA unakI aMgulI se mudrikA nikalakara gira gii| mudrikArahita aMgulI kAntihIna pratIta hone lgii| bharata jI ke mana meM cintana calA-dikhAI dene vAlI zobhA unakI apanI nahIM hai| unhoMne eka-eka kara vastra aura AbhUSaNa deha se alaga kara die| deha kAntihIna bana gii| nazvaratA kA darzana gaharA hotA gyaa| vicAra zukla se zuklatara banate cale ge| zIzamahala meM khar3e-khar3e hI unheM kevalajJAna ho gyaa| anukrama se unhoMne siddhatva prApta kiyaa| bhavadeva prAcInakAlIna eka shrmnn| usane sudIrgha kAla taka zramaNa-paryAya kA pAlana kiyA para usakA samyaktva paripakva nahIM thaa| samyaktva se patita hokara usakA maraNa huaa| cAritra kI ArAdhanA ke kAraNa vaha deva bnaa| devaloka se cyava kara manuSya banA aura manuSya bhava ke bAda bhavATavI meM kho gyaa| -kathAratna koSa-bhAga-1 bhavAnI ___ lakSmIpura nagara ke seTha lakSmIdhara kI putrii| apane pUrvajanma meM vaha bhadranagara ke bhadra nAmaka vyApArI kI putrI thii| usa janma meM usakA nAma subhadrA thaa| subhadrA rasanA indriya ke adhIna thii| bhakSyAbhakSya kA use viveka nahIM thaa| abhakSya-bhakSaNa meM use Ananda AtA thaa| parivAra aura parijanoM dvArA punaH-punaH samajhAe aura cetAe jAne para bhI vaha abhakSya-bhakSaNa karatI rhii| usase usane mahA-asAtAvedanIya karmoM kA bandha kiyaa| marakara vaha naraka meM gii| naraka se nikalakara usane kaI bhava tiryaMca ke kie| apuNya kucha zAMta hue to vaha bhavAnI ke rUpa meM jnmii| bhavAnI janma se hI rogiNI thii| aneka rogoM se usakA zarIra grasta thaa| seTha ... jaina caritra koza - 383 ...
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSmIdhara ne aneka vaidyoM se apanI putrI kI cikitsA karAI, para pAnI kI taraha dhana bahAkara bhI vaha apanI putrI ko vyAdhi-mukta nahIM banA skaa| bhavAnI ke ghara ke nikaTa hI upAzraya thaa| eka bAra vahAM kucha AryikAeM padhArI / puNyodaya se bhavAnI bhI AryikAoM ke saMparka meM aaii| nirgrantha pravacana sunakara bhavAnI ko samyaktva-ratna kI prApti huii| usake hRdaya meM tatvaruci nirantara vardhamAna hotI gii| usane upabhoga-paribhoga parimANa vrata aMgIkAra kiyA aura bahuta thor3I-sI vastuoM kA AgAra rakhakara samasta vastuoM kA parityAga kara diyaa| usane kevala tyAga hI nahIM kiyA, sudRr3ha-citta se usakA pAlana bhI kiyaa| vrata-niSThA se usane azubha karmoM ko jalA diyaa| usakI khyAti digdigantoM meM parivyApta ho gii| devarAja indra ne bhI devasabhA meM bhavAnI kI vrata-niSThA kI prazaMsA kii| eka deva bhavAnI kI parIkSA ke lie aayaa| usane eka vaidya kA rUpa dharA aura bhavAnI ke pAsa phuNcaa| usane bhavAnI ke samakSa eka madhura phala rakhA aura bolA, vatse! yaha amRtaphala hai, ise khAne se tumhAre samasta roga zAnta ho jaaeNge| bhavAnI ne apane vrata kI bAta batAkara vaidya dvArA diyA gayA phala khAne se inkAra kara diyaa| vaidya aura parijanoM ne apavAda mArga, auSadha-AgAra Adi ke kaI tarka dekara bhavAnI ko phala khAne ke lie manAyA, para bhavAnI apane vrata para sudRr3ha rhii| usane spaSTa kara diyA ki rogiNI rahanA svIkAra hai para vrata-bhaMga svIkAra nahIM hai| deva bhavAnI kI vrata-niSThA dekhakara daMga raha gyaa| usane vAstavika rUpa meM prakaTa hokara bhavAnI kI vrataniSThA kI bhUri-bhUri prazaMsA kii| usane divya zakti dvArA bhavAnI ko rogamukta banA diyA aura ratnoM kI varSA se usake ghara ko bharakara apane sthAna para calA gyaa| bhavAnI kA sammAna bahuta bar3ha gyaa| mahezvara nAmaka dhanI vyApArI se usakA vivAha huaa| bhavAnI aura mahezvara ne vrataniSTha jIvana jiiyaa| mahezvara AyuSya pUrNa kara agale janma meM campAnagarI kA sahasravIrya nAmaka rAjA bnaa| bhavAnI usI nagarI ke maMtrI bahabaddhi kI patrI bnii| maMtrI patrI ke janma se pUrva campAnagarI meM ghora akAla chAyA haA thaa| mAnava aura pazu anna aura jala ke eka-eka kaNa ke lie tarasa rahe the| maMtrI putrI ke janma ke sAtha hI campAnagarI se akAla vidA ho gyaa| sarvatra subhikSa aura Ananda vyApta ho gyaa| maMtrI putrI yuvA huI to usakA vivAha pUrvajanma ke sambandha ke kAraNa mahArAja sahasravIrya se hI huaa| rAjA aura rAnI ne dharmaniSTha jIvana jiiyaa| Ayu ke uttarapakSa meM saMyama dhAraNa kiyA aura niraticAra cAritra kI paripAlanA se kevalajJAna prApta kara donoM mokSa pdhaare| -jaina kathA ratna koSa, bhAga 4 / zrAvaka pratikramaNa sUtra (ratnazekhara sUri kRta) bhaviSyadatta __ hastinApura nagara ke nagaraseTha dhanasAra kA putra, parama sAhasI aura dharmaprANa yuvk| usakI mAtA kA nAma kamalazrI thaa| seTha aura seThAnI meM paraspara ananya anurAga thaa| para pUrvajanma ke kucha karma udaya meM Ae aura dhanasAra kA anurAga kamalazrI para se samApta ho gyaa| usane kamalazrI kI icchA ke viruddha use usake pIhara ravAnA kara diyA aura eka anya zreSThIkanyA svarUpazrI se vivAha kara liyaa| svarUpazrI se bhI seTha ko eka putra kI prApti huI, jisakA nAma baMdhudatta rakhA gyaa| bhaviSyadatta mAtA-pitA aura vRddhajanoM kA sevA, satkAra aura sammAna karatA thaa| munijanoM ke caraNoM meM baiThakara dharma aura karma ke marma ko samajhatA thaa| isake viparIta baMdhudatta ucchRkhala vRtti kA yuvaka thaa| usake andara IrSyA, dveSa aura vaimanasya ke bhAva the| pariNAmataH bhaviSyadatta ko saba jagaha mAna aura sammAna milatA aura baMdhudatta ko upekSA prApta hotii| isase baMdhudatta mana hI mana bhaviSyadatta se IrSyAbhAva rakhane lgaa| eka ...384 --. jaina caritra koza ...
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAra donoM bhAiyoM ne pAMca sau choTe vyApAriyoM ke sAtha vyApAra ke lie prasthAna kiyaa| eka nirjana dvIpa para jahAja ruke| sabhI loga dvIpa para yatra-tatra Tahalane lge| bhaviSyadatta bhI dvIpa para ghUmane lgaa| baMdhudatta ne bhaviSyadatta ko jahAja se dUra gayA dekhakara ravAnagI kI ghaNTI bajA dii| bhaviSyadatta ko sunasAna dvIpa para hI chor3akara vaha jahAjoM ko lekara ravAnA ho gyaa| bhaviSyadatta baMdhudatta ke manobhAvoM ko samajha gyaa| para usane baMdhudatta para krodha nahIM kiyA aura ise apane hI pUrvajanma ke pApa karmoM kA phala mAnakara vaha eka dizA meM cala diyaa| zAma taka calane para vaha eka nagara meM phuNcaa| nagara kA nAma tilakapurapaTTana thaa| bhaviSyadatta ne dekhA ki vaha nagara to ati sundara aura ramaNIka hai para janazUnya hai| use Azcarya huaa| nagara meM ghUmate hue vaha rAjamahala ke dvAra para phuNcaa| vahAM use tilakasuMdarI nAma kI yuvA aura sundara kanyA milii| usane usase janazUnyatA kA kAraNa puuchaa| yuvatI ne AdyopAnta eka lambA ghaTanAkrama sunAyA aura batAyA ki azanivega nAmaka eka deva ne isa nagara ko janazUnya banA diyA hai| usane sabhI nAgarikoM ko aura rAjA ko samudra meM Dubokara mAra diyA hai, para mujhe usane jIvita chor3a diyA hai| vaha mujhase putrIvat sneha karatA hai| para vaha anya kisI bhI manuSya ko jIvita nahIM chodd'taa| ___ bhaviSyadatta ne tilakasuMdarI ke pUchane para apanA bhI paricaya diyA aura use sAhasa kA sambala dete hue kahA ki aba usake ekAkI jIvana kA anta ho gayA hai aura vaha usakA sahayogI banakara usakI rakSA kregaa| saMdhyA samaya azanivega aayaa| bhaviSyadatta ko dekhakara usakA krodha AsamAna chUne lgaa| usane use llkaaraa| parantu usakI lalakAra kA kucha bhI prabhAva bhaviSyadatta para nahIM huaa| pUre nirbhaya citta se bhaviSyadatta azanivega kA sAmanA karane ko taiyAra ho gyaa| eka mAnava kA aisA sAhasa dekhakara deva cakita raha gyaa| usane avadhijJAna kA upayoga lagAyA aura pAyA ki bhaviSyadatta pUrvajanma kA usakA upakArI hai| isase azanivega ne bhaviSyadatta ko apanA mitra banA liyaa| usane use usa nagara kA rAjA to banAyA hI sAtha hI tilakasuMdarI kA pANigrahaNa bhI usake sAtha kara diyaa| ____ udhara baMdhudatta jahAjoM ko lekara Age bddh'aa| sAtha ke vyApAriyoM ne mana hI mana baMdhudatta ko dhikkArA ki usane bhaviSyadatta jaise dharmAtmA bhAI se chala kiyaa| para pratyakSataH ve baMdhudatta kA virodha nahIM kara sakate the kyoMki ve usake Azrita the| videzoM meM rahakara baMdhudatta ne prabhUta dhana kamAyA aura apane deza ke lie ravAnA huaa| parantu adharmI vyakti phUla to sakatA hai para phala nahIM sktaa| samudrI dasyuoM ne baMdhudatta ke jahAja ko lUTa liyaa| baMdhudatta aura usake sAtha yAtrA kara rahe pAMca sau vyApArI kaMgAla ho ge| Akhira lauTate hue unakA jahAja tilakapurapaTTana kI bandaragAha para lgaa| sabhI loga kSudhAtura the| unakA vicAra thA ki kucha dina ukta nagara meM mehanata-majadUrI karake ve utane dhana kI vyavasthA juTA leM, jisase mArga meM udarapoSaNa saMbhava ho ske| para nagara meM unhoMne janazUnyatA dekhI to ve bhayabhIta ho ge| Akhira bhaviSyadatta se unakI bheMTa huii| baMdhudatta ne kRtrima AMsU bahAkara apane akSamya aparAdha ke lie kSamA maaNgii| ___ nirmala hRdaya bhaviSyadatta ne baMdhudatta ko kSamA kara diyA aura usase kahA ki luTa jAne se vaha dukhI na bane aura jitanA dhana use cAhie vaha usa nagara se prApta kara le| baMdhudatta ne dhana-daulata se jahAja bhara lie, vyApAriyoM ne bhI yatheccha dhana prApta kiyaa| bhaviSyadatta ne bhI bhAI aura sAthI vyApAriyoM ke sAtha apane deza jAne kA nizcaya kara liyaa| vaha tilakasuMdarI ke sAtha jahAja para savAra ho gyaa| para jaise hI jahAjoM kI ravAnagI kA samaya huA, tilakasuMdarI ko smaraNa huA ki vaha apanA eka vizeSa ratna mahala meM hI bhUla AI hai| usane bhaviSyadatta se ratna ke bAre meM khaa| bhaviSyadatta svayaM ratna lene ke lie mahala ke lie cala diyaa| ... jaina caritra koza ... - 385 ...
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ idhara baMdhudatta kI dRSTi tilakasuMdarI para mailI ho cukI thii| bhaviSyadatta ke jAte hI usane jahAjoM ko Age bar3hane kA Adeza de diyaa| eka svara se sabhI ne baMdhudatta ko usakI duSTatA ke lie dhikkArA, para isakA koI asara baMdhudatta para nahIM pdd'aa| bhaviSyadatta lauTakara bandaragAha para AyA to use vahAM jahAja nahIM mile| baMdhudatta ke bhrAtRdroha para use bahuta krodha aayaa| parantu usane apane bhAvoM para niyaMtraNa pA liyA aura apane nagara kaise pahuMcA jAe, isa para ciMtana-manana karane lgaa| mArga meM baMdhudatta ne tilakasuMdarI ko apanI ora AkarSita karane ke aneka upAya kie| para siMhanI bhalA siyAra ko apane priyatama ke rUpa meM kaba cuna sakatI hai? tilakasuMdarI ne baMdhudatta ko kaThora zabdoM meM sAvadhAna kara diyA ki vaha svapna meM bhI usake viSaya meM vicAra karanA banda kara de| para bhalA vaha duSTa hI kyA jo sajjana ke samajhAne se samajha jAe? baMdhudatta nahIM samajhA aura zakti ke sahAre vaha tilakasuMdarI ko pratAr3ita karane lgaa| tilakasuMdarI ne zIla sahAyaka devI kA AhvAna kiyaa| mAM cakrezvarI devI prakaTa huI aura usane baMdhudatta ko llkaaraa| kAmI kAyara bhI hotA hai| vaha mAM cakrezvarI ke caraNoM meM nata ho gyaa| usane devI se kSamA mAMgI aura kisI bhI nArI para zakti pradarzana na karane kA praNa kiyaa| jahAja hastinApura phuNce| baMdhudatta sahita sabhI vyApAriyoM kA nAgarikoM ne svAgata kiyaa| baMdhudatta ne kapaTakathA sunAkara bhaviSyadatta ko hI doSI ThaharA diyaa| usane apanI prazaMsA meM kaI kalpita kathAeM sunAIM aura tilakasuMdarI ko ratnadvIpa kI rAjakumArI btaayaa| usane tilakasuMdarI se vivAha ke lie vizAla mahotsava kA Ayojana kraayaa| vivAha tithi ke ThIka eka dina pahale bhaviSyadatta azanivega deva ke sahayoga se hastinApura pahuMca gyaa| usane rAjA ke samakSa pAMca sau hI vyApAriyoM ko bulAkara baMdhudatta kI duSTakathA ko khaa| baMdhudatta kI duSTatA kI kathA sunakara rAjA-prajA sihara utthe| rAjA ne use apane deza se nikAla diyaa| bhaviSyadatta kA sammAna samasta dizAoM meM vRddhiMgata huaa| rAjA ne apanI putrI kA vivAha bhI bhaviSyadatta ke sAtha kara diyA aura use rAjapada dekara vaha pravrajita ho gyaa| dhanasAra ne kamalazrI ko usakA snehapada punaH pradAna kiyaa| bhaviSyadatta ne aMtima samaya meM saMyamArAdhanA dvArA svarga prApta kiyaa| vahAM se cyava kara manuSya bhava meM janma lekara usane siddhi prApta kii| -bhavissayatta kathA (ka) bhAgacaMda (kavi) unnIsavIM sadI ke uttarArddha tathA bIsavIM sadI ke pUrvArddha ke kavivara bhAgacaMda jI kA janma IsAgar3ha (gvAliyara) meM huaa| Apa osavAla jAti ke jaina zrAvaka the| ___ saMskRta, prAkRta aura hindI bhASAoM ke bhAgacaMda jI adhikArI vidvAna aura kavihRdaya zrAvaka the| ukta tInoM hI bhASAoM meM Apane kAvyoM kI racanAeM kii| ApakI sAta racanAeM upalabdha haiM, jinakI nAmAvali nimnokta hai (1) zrI mahAvIrASTaka stotra (2) amitagatizrAvakAcAra vacanikA (3) upadeza siddhAntaratnamAlA vacanikA (4) pramANaparIkSA vacanikA (5) naminAtha purANa (6) jJAna sUryodaya nATaka vacanikA (7) pada sNgrh| ApakI racanAeM praur3ha, bhaktiparaka evaM bauddhika haiN| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA (kha) bhAgacaMdra (seTha) polAsapura nagara kA eka dhanakubera zramaNopAsaka / deva, guru aura dharma para usakI agAdha AsthA thii| ... 386 .. .. jaina caritra koza ...
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ nagara meM usane kaI dAnazAlAeM khulavAIM thiiN| saba ke mukha para seTha kI prazaMsA thii| seTha kA eka putra thA - viveka / jaba viveka vivAha yogya huA to usake lie riztoM kI paMkti laga gii| para seTha bhAgacaMdra ne eka aisI zarta rakhI ki jisase unake putra ke vivAha kI saMbhAvanAeM to kSINa par3a hI gaIM, loga bhI unake lobha kI nindA karane lge| vaha zarta thI - kanyA ke pitA ko kore kAgaja para paMcoM ke samakSa hastAkSara karane hoMge, aura usa kAgaja para seTha bhAgacaMdra jo saMkhyA bhareMge utanA dhana daheja meM kanyA ke pitA ko denA hogaa| loga sazaMkita the ki kauna jAne seTha kitanI rakama kAgaja para likha deM / isI zaMkA ke kAraNa seTha ke dvAra para rizte Ane prAyaH banda ho gae / polAsapura ke nikaTa hI pAvA nAmaka eka gAMva thA, vahAM sudarzana nAmaka eka zreSThI rahatA thA / usakI putrI thI puSpazrI / vaha bhAgacaMdra ke pAsa gayA aura usakI zarta pUrI karake sagAI kI rasma pUrNa kara dii| seTha ne kore kAgaja para likhA - gyAraha azarphiyAM / upasthita janasamudAya cakita raha gyaa| seTha ne spaSTa kiyA, zarta ke pIche kA rahasya mAtra itanA thA ki maiM eka aise sambandhI ko khojanA cAhatA thA, jo mujha para vizvAsa kara ske| sudarzana ne mujha para vizvAsa kiyA aura sambandhI ke rUpa meM use pAkara maiM gadgada huuN| samucita samaya para bArAta pAvA phuNcii| seTha sudarzana ne bhI svayaM ko kaMgalA dikhAkara eka abhinaya kiyaa| usa parIkSA meM bhAgacaMdra pUrNa uttIrNa hue| isa avasthA meM bhI ve sudarzana kI putrI se vivAha se pIche nahIM khisake balki sambandhI ke sahayoga ke lie dila ke dvAra khola die / donoM sambandhI eka-dUsare se sambandha jor3akara apane-apane manoM meM mudita aura gadgada the| bhANA jI Apa sthAnakavAsI paramparA ke Adya muni mAne jAte haiM / Apa kA janma sirohI ke nikaTastha grAma arahaTavAla - aTakavAr3A meM huA thaa| ApakI jAti poravAla thii| vi.saM. 1531 meM Apane dIkSA grahaNa kii| paiMtAlIsa anya mumukSuoM ne bhI Apake sAtha dIkSA grahaNa kI thii| ina dIkSAoM ke pIche loMkAzAha kI preraNA tathA kriyoddhAra kA prabala saMkalpa thA / lokAzAha kI preraNA se pracalita yaha mata loMkAgaccha kahalAyA / bhAnukumAra vAsudeva zrIkRSNa kA satyabhAmA se utpanna putra / (ka) bhAnumati purimatAla nagara ke seTha jinadatta kI arddhAMginI aura ratnapAla kI jananI / (dekhie-ratnapAla) (kha) bhAnumati satrahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI vIrasena svAmI kI jananI / (dekhie vIrasena svAmI) bhAmaNDala mithilApati mahArAja janaka kA putra, jo balavAna, buddhimAna aura vinIta thaa| rAma-rAvaNa yuddha meM zrI rAma ke pakSa se yuddha karate hue acche jauhara dikhaae| bAda ke jIvana meM aneka varSoM taka rAjya kiyaa| eka bAra jaba vaha apane prAsAda kI chata para baiThe hue dharmadhyAna meM saMlagna thA to akasmAt vidyutpAta se usakA nidhana ho gayA / dharmadhyAna karate hue mRtyu kA varaNa karane se vaha yaugalika manuSyoM meM utpanna huaa| *** jaina caritra koza - (dekhie - jaina rAmAyaNa) *** 387
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAmAzAha bhAramala kAvar3iyA kA putra, tArAcanda kA sahodara, eka vIravara jaina shresstthii| bhAmAzAha ne mevAr3a ke utthAna ke lie jo mahanIya kArya kie, unake kAraNa mevAr3a ke itihAsa meM vaha sadaiva amara rhegaa| bhAmAzAha mahArANA pratApa kA mahAmaMtrI aura aMtaraMga sakhA thaa| haldIghATI ke vikhyAta yuddha meM bhAmAzAha ne apanI talavAra ke jauhara dikhAe the| yuddha meM parAjaya ke pazcAt mahArANA pratApa ko apane parivAra ke sAtha vanoM meM zaraNa lenI pdd'ii| satata kaSTamaya jIvana aura pArivArika durdazA ne mahArANA ke vajra hRdaya ko bhI pighalA diyaa| mevAr3a ko chor3akara ve anyatra jAne ko vivaza ho ge| kucha ullekhoM ke anusAra ve akabara se sandhi karane ke icchuka ho ge| usa samaya vIravara bhAmAzAha unake pAsa pahuMce aura unhoMne rANA ko mevAr3a ke uddhAra ke lie utsAhita kiyaa| mahArANA ne kahA, mere pAsa na senA hai aura na dhana hai, aise meM kaise yaha kArya saMbhava ho paaegaa| usa samaya bhAmAzAha ne apUrva tyAgabhAva ko dhAraNa kara mahArANA ke caraNoM meM apanI aura apane pUrvajoM kI arjita vizAla dhanarAzi arpita kara dI aura kahA mevAr3a ke uddhAra meM mere prANa bhI prastuta haiN| ___ vIravara bhAmAzAha dvArA rANA ko arpita kI gaI dhanarAzi itanI thI ki usase 25000 sainikoM kA bAraha varSoM taka nirvAha ho sakatA thaa| bhAmAzAha ke isa adbhuta tyAga aura samarpaNa ne mahArANA meM navIna sAhasa kA saMcAra kara diyaa| donoM ne milakara senA kA gaThana kiyaa| aneka yuddha lar3e aura aMtataH mugala senA ko mevAr3a se khader3a diyaa| mevAr3a ke itihAsa meM mevAr3a ke uddhArakoM ke rUpa meM jo sarvaprathama nAma hai, vaha vIravara bhAmAzAha kA hai, jo eka jaina zrAvaka the| mahArANA pratApa ke Adeza para bhAmAzAha ke parivAra ke mukhiyA ko paMca-paMcAyatI cauke kA bhojana aura siMhapUjA Adi vizeSa upalakSyoM meM prathama tilaka kA adhikAra diyA gayA jo Aja taka paramparAgata rUpa se yathAvat jArI hai| vIravara bhAmAzAha kA janma 27 jUna 1547 ko aura svargavAsa 28 janavarI 1600 ko huaa| Aja bhI udayapura meM unakI samAdhi maujUda hai| bhAramala kAvar3iyA eka vikhyAta jaina zrAvaka aura mevAr3a rAjya kA AdhAra staMbha mhaamNtrii| bhAramala rANA sAMgA kA aMtaraMga mitra thaa| rANA sAMgA ne usakI niyukti raNathambhaura ke durgapAla ke rUpa meM kI thii| bAda meM kaI ghaTanAkramoM ke bAda bhAramala kAvar3iyA mevAr3a ke mahArANA udayasiMha kA pradhAnamaMtrI bnaa| cittaur3a para akabara kA adhikAra ho jAne ke bAda rANA udayasiMha ne udayapura nagara basAyA, jisake nirmANa aura vikAsa meM bhAramala kA vizeSa yogadAna rhaa| bhArikA (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 12 bhAvadeva revatI nAmaka gAthApatnI ke do putroM meM se choTA putra / revatI ke bar3e putra kA nAma bhavadeva thaa| bhavadeva ... 388 . ... jaina caritra koza ....
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ bacapana se hI antarmukhI thA aura yauvanAvasthA meM bhI vaha bhogoM se virata hI banA rhaa| kisI samaya saMta-saMga kA susaMyoga pAkara vaha virakta ho gayA aura munivrata dhAraNa kara tapa-saMyama meM tallIna ho gyaa| kAlAntara bhAvadeva bhI yuvA huA aura usakA vivAha ho gyaa| jaba vaha prathama bAra apanI patnI nAgalA ko lekara apane grAma ko A rahA thA to use jaMgala meM usakA agraja muni bhavadeva mila gyaa| muni ne bhAvadeva ko upadeza diyA / upadeza se bhAvadeva bhI virakta ho gyaa| para usake samakSa duvidhA kA kAraNa thA usakI navAgantuka patnI nAgalA / nAgalA eka ucca caritra kI yuvatI thii| usane dekhA, usake pati ke lie vaha bandhana bana rahI hai| usane pati se kahA, svAmI! yadi Apa pravrajita banakara AtmakalyANa ke AkAMkSI haiM to usake lie mujhe bandhana na mAneM! maiM Apako saharSa AjJA pradAna karatI hUM ! maiM svayaM sAsU jI kI sevA karake apane jIvana ko dhanya banAUMgI ! bhAvadeva ke bhAva car3he hue hI the / so vaha vahIM dIkSita ho gayA aura saMyama pAlana meM lIna ho gyaa| saMyama kA pAlana karate hue bhAvadeva ko kaI varSa bIta ge| para usakA mana yadA-kadA saMyama patha se vicalita bana jAtA aura patnI nAgalA meM rama jaataa| kAlakrama se agraja muni bhavadeva paraloka sidhAra gae / ise bhAvadeva ne saMsAra meM lauTane kA suavasara maanaa| vaha muniveza meM hI apane gAMva phuNcaa| gAMva ke bAhara udyAna meM tthhraa| udhara nAgalA muni darzana ke lie gii| bhAvadeva nAgalA ko pahacAna nahIM skaa| usane nAgalA se revatI gAthApatnI aura usakI putravadhU ke bAre meM puuchaa| isase nAgalA bhAvadeva ko pahacAna gaI / para apanA paricaya gupta rakhate hue usane muni ko batAyA ki revatI gAthApatnI kaI varSa pahale svarga sidhAra cukI hai aura usakI putravadhU dharmadhyAnapUrvaka jIvana yApana kara rahI hai| nAgalA kI kuzala-kSema jAnakara muni prasanna huaa| usane kahA, maiM nAgalA kA pati huuN| mere viraha meM nAgalA bahuta dukhI rahatI hogii| aba usakA dukha dUra ho jAegA / muni ke vacana sunakara nAgalA sihara gii| para usane apane bhAvoM para aMkuza lagAe rkhaa| usane apanA karttavya sthira kiyA aura saMkalpa kiyA ki patana ko tatpara muni ko vaha patita nahIM hone degii| usane eka upakrama kiyaa| kucha dera ke lie vaha upAzraya se bAhara calI gii| punaH vahAM Akara sAmAyika karane lagI / muni bhAvadeva cAhatA thA ki vaha mahilA upAzraya se zIghra jAe, jisase vaha bhI apane ghara jA ske| usI samaya eka ghaTanA ghttii| eka choTA-sA bAlaka daur3atA huA upAzraya meM AyA aura 'na-na' karane para bhI vaha usa mahilA kI goda meM A baiThA aura bolA, mAM! Aja tumane bahuta svAdiSTa khIra banAI thii| maiMne peTa bhara kara khIra khAI / para antima grAsa meM makkhI A gaI, jisase vamana ho gayA aura pUrI khIra bAhara A gii| bAlaka kI bAta sunakara mahilA ne utsukatA se pUchA, phira kyA huA ? bAlaka ne kahA, phira maiMne usa vamana ko punaH khA liyaa| Akhira itane acche bhojana ko vyartha kaise jAne detA ! bAlaka kI bAta sunakara mahilA ne usake kRtya kI prazaMsA kI aura kahA, ki eka iMgiyAgArasampanna putra se mAtA ko yahI apekSA hotI hai| muni bhAvadeva kA mana mahilA aura bAlaka kI isa bAtacIta ko sunakara vitRSNA se bhara gayA aura bolA, chIchI kaisI zvAnavRtti ! aura usa para bhI prazaMsA ! hIna se hIna manuSya vamana ko khAne kI kalpanA kara sakatA hai ! mahilA ko apanI bAta kahane ke lie bhUmikA prApta ho gii| vaha bolI, mahArAja! yaha saca hai ki eka na se hIna vyakti bhI vamana ko cATane kI kalpanA nahIM kara sakatA hai| para kabhI-kabhI aisA bhI dekhane meM *** jaina caritra koza 389
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai ki Apa jaise prabuddha puruSa bhI vamana ke AkAMkSI bana jAte haiN| jisa nAgalA ko Apa chor3a cuke haiM, use punaH prApta karane kI cAha kyA vamana ko punaH cATane ke samAna nahIM hai ? suno munivara ! maiM hI nAgalA hUM! aura eka muni ke rUpa meM to maiM ApakA svAgata kara sakatI hUM, eka pati ke rUpa meM nahIM ! upayukta bhUmikA ke sAtha kahI gaI bAta ne muni bhAvadeva ke vivekacakSu khola die / ve punaH saMyama meM sudRr3ha bana ge| svaccha saMyama kA pAlana kara sadgati ke adhikArI bane / bhAvana manoramapura nareza ripumardana kI putrI / use bAlyakAla meM hI yaha patA cala gayA thA ki usakA vivAha nirdhana vaNika - putra karmarekha se hogaa| vaha nirdhana vyakti se vivAha nahIM karanA cAhatI thI / usane apane pitA se jidda kara karmarekha ko mRtyudaNDa dilavA diyaa| parantu karma kI rekhAeM to aTala hotI haiN| karmarekha baca gayA aura rAjA bnaa| aMtataH bhAvinI kA vivAha usI ke sAtha huaa| (dekhie karmarekha) bhikSu (AcArya) terApaMtha dharmasaMgha ke Adya pravartaka / AcArya bhikSu kA janma jodhapura ke kaMTAliyA grAma meM vI. ni. 2253 (vi. 1783) meM huaa| unake pitA kA nAma ballU jI aura mAtA kA nAma dIpAMbAI thaa| vI. ni. 2278 (vi. 1808) meM unhoMne sthAnakavAsI paramparA ke AcArya raghunAtha jI ke pAsa dIkSA dhAraNa kii| unhoMne jainAgamoM evaM TIkA granthoM kA adhyayana kiyaa| dIkSA ke kucha varSoM ke pazcAt guru se matabheda ho jAne ke kAraNa bhikSu muni ne apane lie navIna patha cuna liyaa| cAra anya sAthI muniyoM ke sAtha ve sthAnakavAsI muni paramparA se vilaga ho ge| unhoMne 'terApaMtha' nAmaka dharmasaMgha kI sthApanA kI aura usake lie navIna sAmAcArI ghoSita kii| AcArya bhikSu vyAkhyAtA aura lekhaka bhI the| unakI kAvyamayI racanAeM rAjasthAnI bhASA meM haiM / 'eka AcArya, eka sAmAcArI aura eka vicAra' yaha tripadI rUpa bahumUlya avadAna AcArya bhikSu kA hai / isI vicAra sUtra ke kAraNa terApaMtha dharmasaMgha ne kAphI unnati kI hai| vI.ni. 2330 (vi. 1860) meM AcArya bhikSu kA siriyArI ( rAjasthAna) meM anazanapUrvaka svargavAsa huaa| bhIdA jI solahavIM zatAbdI ke pUrvArddha meM jaba loMkAzAha kriyoddhAra kA abhiyAna calA rahe the, usa samaya zrIyut bhIdA jI unake samparka meM aae| vi.saM. 1540 meM unhoMne paiMtAlIsa anya vyaktiyoM ke sAtha loMkAgaccha ke muni zrI bhANAjI RSi se dIkSA aMgIkAra kI aura kriyoddhAra meM apanA jIvana arpita kiyA / (ka) bhIma jaina mahAbhArata ke anusAra eka aparimita balazAlI puruSa / bhIma pANDu aura kuntI ke putra tathA yudhiSThira aura arjuna ke sahodara the| jainetara mahAbhArata athavA pANDavacaritroM meM bhI use asAdhAraNa balI batAyA gayA hai / kahIM kahA gayA hai ki usameM dasa sahasra hAthiyoM kA bala thA / mahAbhArata ke kaI prasaMga bhIma ke isa aparimita bala kA citraNa bhI karate haiM / mahAbhArata ke bhISaNa yuddha meM bhIma ne apane bala para yuddha vijaya meM eka bar3I bhUmikA nibhAI thii| bhIma ke aneka putroM meM eka kA nAma ghaTotkaca thA, jo hiDimbA kA putra thA aura apane pitA ke samAna hI bhISaNa balazAlI thA / vanavAsa ke dinoM meM bhIma mAtA kuntI ko apane kandhe * jaina caritra koza *** **** 3908
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ para baiThAkara yAtrA karate the / yaha bhIma kI mAtRbhakti kI eka sundara gAthA hai| aparimita balI hokara bhI bhIma apane agrajoM kA sadaiva sammAna aura vinaya karate the / duryodhana bhIma se vizeSa rUpa se IrSyA karatA thA / antataH bhIma ne hI duryodhana kA vadha kara pANDavoM kI vijayI gAthA para antima hastAkSara kie the / balarAma bhIma kI gadA - kalA guru 1 aMtima vaya meM apane bhrAtAoM kA anugamana karate hue bhIma ne bhI saMyama dhAraNa kara sugati ko prApta kiyA / (kha) bhIma yaha avasarpiNI kAla ke prathama nArada the / (dekhie - nArada ) (ga) bhIma kumAra kamalapura nareza mahArAja harivAhana kI paTTamahiSI madanasundarI kA aNgjaat| usakA eka abhinna mitra thA-maMtrIputra matisAgara / eka bAra rAjakumAra bhImakumAra ne eka muni kA upadeza sunakara dayA-dharma ke pAlana kA niyama grahaNa kiyaa| eka bAra eka kApAlika rAjakumAra bhImakumAra ke pAsa AyA aura maMtra sAdhane ke lie usane rAjakumAra kA sahayoga maaNgaa| rAjakumAra ne use vacana de diyA ki vaha usakA sahayoga kregaa| sunizcita samaya para kApAlika bhImakumAra ko zmazAna meM le gayA aura maMtroccAra karane lgaa| vastutaH kApAlika eka dhUrta tAMtrika thA aura vaha rAjakumAra kI bali kAlI devI ko denA cAhatA thaa| jaise hI kApAlika talavAra lekara bhImakumAra kI ora bar3hA, aMtaHpreraNA se hI bhImakumAra kApAlika kI kaluSa mAnasikatA ko pahacAna gayA / vaha tatkSaNa uTha khar3A huA aura kApAlika se yuddha karane lagA / kApAlika bhImakumAra kA yuddhakauzala dekhakara daMga raha gyaa| use apane prANa saMkaTa meM dikhAI dene lage / isase usane maMtrabala se bhImakumAra ko AkAza meM uchAla diyA / eka yakSiNI AkAza mArga se jA rahI thI / usane bhImakumAra ko apane vimAna para baiThA liyaa| vaha use vindhyAcala parvata para le gii| usane kumAra ke cAritra kI parIkSA lI, jisameM vaha pUrNataH uttIrNa huA / vindhyAcala parvata para kucha munijana virAjamAna the| muni-darzana ke lie bhImakumAra muniyoM ke pAsa gyaa| muni-caraNoM meM baiThakara upadeza sunane lgaa| usI samaya bhImakumAra ke nikaTa hI eka manuSya kA kaTA huA hAtha AsamAna se giraa| bhImakumAra nirbhaya citta se usa hAtha ke nikaTa gyaa| vaha hAtha bhImakumAra ko uThAkara AkAza meM ur3a claa| hAtha ne bhImakumAra ko jisa sthAna para le jAkara mukta kiyA, vaha sthAna atyanta bhayAvanA thaa| vahAM eka maMdira thA aura usa maMdira kI dIvAreM haDDiyoM se cinI gaI thIM / rudhira aura mAMsa yatra-tatra phailA thA / bhImakumAra ne dekhA, vahI kApAlika usake mitra matisAgara kI kAlI devI kI prastara - pratimA ke samakSa bali dene kI taiyArI kara rahA hai / bhImakumAra kApAlika para jhapaTA aura use pRthvI para girAkara usake sIne para savAra ho gayA / pAda prahAroM se usane kApAlika ko adhamarA kara diyaa| usI samaya vahAM kAlI devI prakaTa huI aura usane bhImakumAra se prArthanA kI ki vaha kApAlika ko kSamA kara de / bhImakumAra ne kAlI devI kI prArthanA svIkAra kara lI aura use ahiMsA aura dayA kA mahatva smjhaayaa| kAlI devI aura kApAlika ne ahiMsA kA mahatva samajhA aura bhaviSya meM bali lene aura dene kA tyAga kara diyaa| bhImakumAra aura matisAgara usa maMdira se nikalakara svaccha sthAna para ge| vahAM eka vizAla hAthI prakaTa huA aura donoM mitroM ko apanI pITha para baiThAkara eka janazUnya nagara meM le gyaa| eka rAkSasa ne usa *** jaina caritra koza --- 391 444
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ nagara ko janazUnya banA diyA thaa| rAkSasa usa nagara ke rAjA ko jaise hI mArane vAlA thA, vaise hI bhImakumAra vahAM phuNcaa| usane rAkSasa ko lalakArA aura rAjA ko usake paMje se mukta kraayaa| rAkSasa saMkSipta muThabher3a ke pazcAt bhImakumAra kA mitra bana gyaa| bhImakumAra ne use dayA kA pATha par3hAyA, jise par3hakara usane usa ujar3e hue nagara ko punaH AbAda kara diyaa| rAjA kI prArthanA para bhImakumAra ne usakI putrI madAlasA se pANigrahaNa kiyA aura vahAM sukhapUrvaka rahane lgaa| eka bAra rAjakumAra bhImakumAra aura maMtrIputra matisAgara ko apane mAtA-pitA aura parijanoM kI yAda satAne lagI to kAlIdevIpradatta AkAzagAminI vidyA se sabhI kamalapura phuNce| rAjakumAra aura maMtrIputra ke lauTane se nagara meM harSa kI lahara daur3a gii| kucha dina bAda zubha muhUrta dekhakara rAjA ne bhImakumAra ko rAjagaddI para baiThA diyA aura svayaM saMyama dhArakara AtmakalyANa kiyaa| bhImakumAra ne bhI lambe samaya taka zAsana kiyA aura surAjya kI sthApanA kii| aMtima vaya meM bhImakumAra ne cAritra kI ArAdhanA kara mokSa gati prApta kii| -pArzvanAtha caritra bhImasena kaccha deza kI rAjadhAnI bhujanagara ke rAjA harisena kA putra, jo parama udAra aura dhArmika prakRti kA yavaka thaa| vaha udAratAparvaka dAna karatA thaa| kisI bhI yAcaka ko rikta nahIM lauTane detA thaa| usakI isI udAratA se usake pitA usa se ruSTa ho gae aura use apane rAjya se nikAla diyaa| bhImasena ne pitA kI nArAjagI ko apane lie suavasara maanaa| usane socA, isa bahAne se deza-videza meM ghUmane kA avasara milegA aura sahaja hI bhAgya parIkSA bhI hogii| bhImasena kI pariNItA dyutiprabhA ne bhI pati se Agraha kiyA ki vaha bhI unake sAtha clegii| bhImasena sahamata ho gyaa| usane patnI ko bhI puruSaveza pahanAyA aura donoM ghor3oM para savAra hokara cala die| kaI dinoM kI yAtrA ke pazcAt donoM kAMgarU deza phuNce| vahAM para eka bhavya bhavana kharIdakara donoM rahane lge| isa nagara meM eka dina bhImasena ghUmane ke lie nikalA to eka maMtra-taMtra jAnane vAlI mahilA ne use maMtra vidyA se meSa banA diyaa| meSa ko usane apane ghara meM banda kara liyA aura usase praNaya-prArthanA karane lgii| parantu bhImasena ne use mAtRpada dekara usake prastAva ko asvIkAra kara diyaa| isa vicAra ke sAtha ki kabhI to vaha usake prastAva ko svIkAra kara hI legA, mahilA ne use apane ghara meM hI bandI banAkara rakha liyaa| ___ dyutiprabhA pati ke na lauTane se cintita huii| usane puruSaveza dhAraNa kara pati ko khojane kA nizcaya kiyaa| eka bAra puruSavezI dyutiprabhA, jisane apanA nAma dyutisena rakha liyA thA, kI bheMTa rAjA se huii| vaha rAjA kI priyapAtra bana gii| rAjA ke vizeSa Agraha para dyutisena ko usakI putrI se pANigrahaNa karanA pdd'aa| Akhira dyutisena maMtravAdinI mahilA ke pAza se apane pati ko mukta karAne meM saphala ho gii| mukta hote hI bhImasena ko rAjaputrI ke rUpa meM eka anya patnI bhI prApta huii| kucha kAla usa deza meM rahane ke pazcAt bhImasena apanI donoM patniyoM ke sAtha siddhapura nagara phuNcaa| vahAM para usane rAjaputrI sahita cAra kanyAoM se vivAha kiyaa| vahAM se vaha apanI chaha patniyoM ke sAtha Age bddh'aa| usane samudrI yAtrA kA nizcaya kiyaa| jahAja ke svAmI ne kapaTa se bhImasena ko samudra meM dhakkA de diyaa| apane vAgcAturya se chahoM striyoM ne jahAja ke svAmI se apane zIla kA rakSaNa kiyaa| jahAja bhar3auca nagara ke bandaragAha para rukaa| chahoM striyAM jahAja ke svAmI kI dRSTi bacAkara jahAja se nikala gaIM aura nagara ke bAhya bhAga meM sthita yakSAyatana meM mauna japa meM lIna ho giiN| ...392 . - jaina caritra koza ....
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ udhara eka matsya kI pITha para savAra hokara bhImasena kinAre para A lgaa| Age kI yAtrA meM bhImasena ne kaI anya rAjaputriyoM se vivAha kiyaa| yAtrA karate-karate Akhira vaha bhar3auca nagara meM pahuMcA, jahAM use usakI sabhI patniyAM mila giiN| bhar3auca nagara ke rAjA ne bhI bhImasena se apanI putrI kA vivAha kara diyaa| sAtha hI use rAjapada dekara svayaM dIkSita ho gyaa| bhImasena apanI udAra vRtti se jagat meM prasiddha hotA gyaa| mahArAja harisena ko bhI apanI bhUla kA anubhava ho cukA thaa| unhoMne putra ko AmaMtrita kiyaa| bhImasena apanI nau paliyoM aura bhArI dala-bala ke sAtha apanI mAtRbhUmi bhuja phuNcaa| pitA ne zAsana-sUtra putra ko sauMpakara dIkSA dhAraNa kara lii| bhImasena ne aneka varSoM taka prajA kA putravat pAlana kiyaa| jIvana kI sAMdhyabelA meM pravrajyA dhAraNa kara aura niraticAra saMyama kA pAlana kara usane parama pada prApta kiyaa| bhImasena (harisena) ____ mAlavadeza kI ujjayinI nagarI kA raajaa| usake sahodara kA nAma harisena thaa| donoM sahodaroM ke madhya rAma-lakSmaNa ke samAna prema bhAva thaa| bhImasena kI rAnI kA nAma suzIlA aura harisena kI rAnI kA nAma surasundarI thaa| pUre parivAra meM paraspara saghana prema bhAva thaa| suzIlA ne kAlakrama se do putroM ko janma diyaa| rAjakumAroM ke nAma devasena aura ketusena rakhe ge| surasundarI kI eka dAsI duSTa svabhAva kI thii| usa dAsI ne surasundarI ke mana meM suzIlA aura bhImasena ke prati viSa bhara diyaa| surasundarI ne apane pati ke hRdaya meM usake bhAI aura bhAbhI ke prati dveSabhAva jagA diyaa| harisena apane agraja, apanI bhAbhI aura donoM bhrAtRputroM ko mArane ke lie udyata ho gyaa| suzIlA kI vizvasanIya dAsI ne harisena ke SaDyaMtra ko jAna liyA aura usane apanI svAminI ko sAvadhAna kara diyaa| suzIlA ne pati ko saceta kiyaa| bhImasena apanI patnI aura donoM putroM ko sAtha lekara suraMga mArga se jaMgala meM calA gyaa| kala kA rAjaparivAra patha kA bhikhArI ho gyaa| bhImasena hIroM kI eka poTalI apane sAtha lAyA thA, jise coroM ne curA liyaa| cAroM prANI kSitipratiSThitapura nagara meM rahakara mehanata-majadUrI se udara poSaNa karane lge| para dina bhara ke kaThina zrama se bhI itanA kama arjana ho pAtA thA ki ve ThIka se bhojana bhI nahIM kara sakate the| _bhImasena aura suzIlA zramaNopAsaka the| jinadharma para unakI agAdha AsthA thii| phalataH ve kisI ko doSa na dekara apanI sthiti ke lie svayaM ke pUrvopArjita karmoM ko hI doSI mAnate the| eka bAra kisI vyakti ne bhImasena ko batAyA ki paThAnapura nagara kA rAjA prati chaha mAsa ke pazcAt yAcakoM ko yatheccha dAna detA hai| bhImasena yatheccha dAna pAne ke lie paiThAnapura jAne ko taiyAra huaa| usane kisI taraha manAkara patnI aura putroM ko kSitipratiSThitapura nagara meM hI rahane ko rAjI kara liyaa| bhImasena paiThAnapura gayA, para usake karma rUThe hue the, phalataH vahAM bhI use nirAzA hI hAtha lgii| Akhira eka sArthavAha ke sAtha milakara usane dezATana kiyaa| varSoM taka vyApAra kara usane paryApta dhana kmaayaa| pUre dhana ke badale hIre-motI kharIdakara vaha apanI patnI aura putroM ke pAsa jA rahA thA to coroM ne usake hIre-motI curA lie| varSoM kA zrama vyartha ho gyaa| isase bhImasena kA dhairya Dola gyaa| usane AtmahatyA karane kA nizcaya kara liyaa| para jaise hI usane AtmahatyA kA nizcaya kiyA, usake azubha karma jIrNatA ke taTa para pahuMca ge| use eka mAsopavAsI muni ke darzana hue| usake pAsa thor3A pAtheya thA, jisase usane muni kA pAraNA kraayaa| muni ko bhikSA dAna dekara bhImasena eka nagara meM phuNcaa| yaha campApura nagara thA, jahAM kA rAjA niHsaMtAna avasthA meM hI kAladharma ko prApta ho ... jaina caritra koza ... -- 393 ...
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ gayA thaa| maMtrimaNDala ne paTTahastinI kI sUNDa meM puSpAhAra dekara nae rAjA ke cayana kA dAyitva use sauMpA thaa| paTTahastinI ne bhImasena ke gale meM puSpahAra DAlakara use nae rAjA ke rUpa meM cunaa| bhImasena rAjA bana gyaa| rAjA banate hI usane apane sainikoM ko kSitipratiSThita nagara meM bhejA aura apanI patnI aura putroM kI khoja kraaii| para use saphalatA nahIM milii| suzIlA eka baMjAre ke jAla meM phaMsakara usakI bandinI bana gaI thii| para baMjAre kI patnI ne suzIlA ke zIla kI rakSA meM usakA sahayoga kiyaa| udhara usake donoM putra-devasena aura ketusena eka vRddhA ke saMrakSaNa meM bar3e hue aura campAnagarI ke ArakSIdala meM naukarI pA ge| eka bAra vahI baMjArA campAnagarI phuNcaa| usane rAjA ko bheMTa dI aura apane lazkara ke lie ArakSiyoM kI yAcanA kii| rAjA ke Adeza para nagararakSaka ne jina do ArakSiyoM ko baMjAre ke lazkara kI surakSA kA dAyitva pradAna kiyA, ve saMyoga se devasena aura ketusena hI * the| rAtri meM jaba donoM sahodara pahare para the to donoM, nIMda na A jAe isalie ApabItI para, carcA karane . lge| lazkara ke bhItara suzIlA unakI carcA ko sunakara jAna gaI ki ve donoM usI ke putra haiN| vaha daur3akara bAhara AI aura putroM se lipaTa gii| mAtA aura putroM kA milana huaa| baMjAre ne isa milana ko dekhA to vaha sazaMkita bana gayA ki mAtA aura putra milakara use rAjA se daNDa dilaaeNge| usane unase pahale hI rAjA bhImasena ke pAsa pahuMcakara usake kAna bhara die ki unake donoM ArakSiyoM ne usakI baMjArana se balAtkAra kiyA hai| rAjA ne krodha meM bharakara donoM ArakSiyoM ke lie zUlI kA Adeza de diyaa| devasena-ketusena kI prArthanA para unheM rAjA ke samakSa lAyA gyaa| suzIlA ko bhI bulAyA gyaa| kumAroM ne vastusthiti spaSTa kI to bhImasena patnI aura putroM ko pahacAnakara unase lipaTa gyaa| ___sainikoM ne baMjAre ko bandI banA liyaa| bajArina kI prArthanA para suzIlA ne use apanI upakAriNI mAnate hue baMjAre ko kSamA dilavA dii| kAlAntara meM bhImasena-harisena kA milana huaa| harisena ne apanI durbuddhi ke lie agraja se kSamA mAMgI aura ujjayinI ke siMhAsana para punaH unheM AsIna kara svayaM pravrajita ho gyaa| kAphI samaya taka bhImasena ne rAjya kiyaa| bAda meM putra ko rAjapada dekara vaha bhI pravrajita ho gyaa| bhImasena, harisena donoM bhAiyoM ne utkRSTa cAritra kA pAlana kiyA aura kaivalya ko sAdhakara nirvANa pada prApta kiyaa| bhujaMga svAmI (viharamAna tIrthaMkara) ___caudahaveM viharamAna tIrthaMkara / ardhapuSkara dvIpa ke pazcima mahAvideha kSetra kI vapu vijaya meM prabhu vartamAna meM dharmodyota karate hue vicaraNa kara rahe haiN| vapu vijaya kI vijayApurI nagarI meM prabhu kA janma huaa| mahArAja mahAbala prabhu ke pitA aura mahArAnI susImA prabhu kI mAtA haiN| padma prabhu kA cihna hai| rAjakumArI gaMdhasenA se yauvanavaya meM prabhu kA pANigrahaNa huaa| tirAsI lAkha pUrva taka prabhu gRhavAsa meM rhe| usake bAda pravrajita banakara kevalajJAna prApta kiyA aura dharmatIrtha kI saMsthApanA kara prabhu tIrthaMkara hue| caurAsI lAkha varSa kA AyuSya pUrNa kara prabhu parama pada prApta kreNge| bhujagavatI (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 26 ... 394 .. jaina caritra koza ...
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhujagA (AryA ) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai / (dekhie - kamalA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5 a. 25 bhuvanatilaka kumAra kusumapura nareza dhanada kA putra, rUpa, guNa aura bahattara - kalA niSNAta rAjakumAra / bhuvanatilaka kumAra ke rUpa aura guNoM kI prazaMsA-prazasti sunakara ratnasthalapura nareza kI putrI yazomatI usake sAtha vivAha karane ko utsuka ho gii| putrI ke hRdaya kI bAta ko pahacAnakara ratnasthalapura nareza mahArAja amaracandra ne apanA eka vizeSa dUta kusumapura bhejaa| dUta ne apanI nipuNatA se kumAra bhuvanatilaka ke hRdaya meM yazomatI ke prati anurAga jagA diyaa| mahArAja dhanada vastusthiti se paricita bane aura vaivAhika prastAva unhoMne svIkAra kara liyA / sunizcita samaya para ratnasthalapura ke lie bArAta ravAnA huii| saghana vana meM akasmAt yuvarAja bhuvanatilaka aceta ho gyaa| maMtrI aura sainika cintita ho gae / aneka upAya karake bhI ve kumAra kI mUrcchA dUra nahIM kara pAe / kucha hI dUrI para devavimAnoM ko utarate dekha kara maMtrI samajha gayA ki udhara kisI muni kA samavasaraNa honA caahie| kucha sevakoM ke sAtha maMtrI udhara gyaa| vahAM para zaradabhAnu kevalI kA samavasaraNa lagA thaa| maMtrI ne kevalI muni se apane yuvarAja kI dazA kahI / kevalI muni ne yuvarAja ke pUrvajanma kA vRtta spaSTa kara usakI mUrcchA ke kAraNa kA varNana kiyaa| sAtha hI spaSTa kiyA ki rAjakumAra ke atizaya puNya jaga gae haiM aura vaha svastha ho gayA hai| 1 kevalI muni ko vandana kara maMtrI apane sevakoM ke sAtha bArAta sthala para phuNcaa| rAjakumAra ko svastha dekhakara use atIva harSa huaa| sAtha hI usane kevalI muni dvArA varNita kumAra kA bhava use sunAyA / apane pUrvabhava ke vRtta ko sunakara kumAra bhuvanatilaka virakta bana gayA / vaha kevalI bhagavAna ke zrIcaraNoM meM pahuMcA aura dIkSita ho gyaa| japa, tapa, svAdhyAya meM vaha tallIna ho gayA / bhuvanatilaka dvArA pravrajyA dhAraNa kara lene ke samAcAra yazomatI ke kAnoM taka bhI phuNce| kucha kAla ke lie vaha kiMkarttavyavimUr3ha bana gii| usake mAtA-pitA ne putrI ko saMbhAlA aura sAntvanA dI ki ve kisI anya rAjakumAra se usakA pANigrahaNa kraaeNge| isa para rAjakumArI ne anya rAjakumAra se vivAha ke lie spaSTa inkAra kara diyA aura bhuvanatilaka dvArA anugamya patha para hI gamana kA saMkalpa kara liyaa| usane bhI pravrajyA dhAraNa kara lii| munivara bhuvanatilaka ne vinayaguNa kI utkRSTa ArAdhanA kI aura samasta karmoM ko nirjarita kara mokSa pada paayaa| - dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 25 bhuvanabhAnu kevalI candrapurI nagarI ke mahArAja akalaMka aura unakI mahArAnI sudarzanA kA aMgajAta, jo janma se hI parama puNyAtmA, dhIra, gaMbhIra aura AtmonmukhI rAjakumAra thA / yauvanAvasthA meM pahuMcakara bhI use aindriya sukhoM meM AkarSaNa nahIM thA aura na hI rAjya-prApti kA pralobhana thA / parantu mAtA-pitA ke AdezAnusAra bhuvanabhAnu, jinheM mAtA-pitA ne bali nAma diyA thA, ko rAjapada svIkAra karanA pdd'aa| usane aneka varSoM taka nirapekSa bhAva se sAmrAjya kA saMcAlana kiyaa| eka bAra jaba bali pauSadhazAlA meM sAmAyika kI ArAdhanA kara rahA thA to AkAza para vAyuprabhAva se milate-bikharate meghoM ko dekhakara use virakti ho gaI aura rAjapATa kA *** jaina caritra koza *** 395
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ parityAga kara usane kuvalayacaMdra kevalI se dIkSA dhAraNa kara lii| moha, ajJAnAdi AtmaripuoM ko naSTa kara usane kaivalya pada paayaa| bali muni hI jagata meM bhuvanabhAnu kevalI ke nAma se sukhyAta hue / asaMkhya bhavya jIvoM ke lie kalyANa kA dvAra banakara ve mokSa padhAra ge| -bhuvanabhAnu kevalI carita (ka) bhuvanasuMdarI candrapurI ke yuvarAja pratApasena kI arddhAMgiNI, eka suzIlA aura parama pativratA sannArI / vaha apane nAma ke anurUpa hI suMdarI aura surUpA bhI thii| vaha ananya bhAva se jinopAsikA aura sahiSNutA kI sAkSAt pratimA thii| usa para kaSToM ke pahAr3a TUTe, para una kaSToM ko usane apane pUrvakRta karmoM kA upabhoga hI mAnA / apakAriyoM para bhI upakAra kara usane nArI kI deha meM nArAyaNI ke Adarza kI sthApanA kii| usakA saMkSipta paricaya krama isa prakAra hai pradyumna caMdrapurI kA rAjA thaa| usakA anuja pratApasena yuvarAja thA / bhuvanasundarI pratApasena kI patnI aura yuvarAjJI thii| eka bAra rAjA pradyumna apane mahala kI chata para Tahala rahA thA / bhuvanasuMdarI bhI kisI kAryavaza apane mahala kI chata para calI gii| rAjA kI dRSTi anujavadhU para pdd'ii| vaha usake rUpa para mugdha ho gyaa| rAjA ke hRdaya meM kAmarAga kA aisA saMcAra huA ki vaha nIti aura maryAdA ko bhI bhUla baitthaa| usane nizcaya kara liyA ki vaha bhuvanasuMdarI ko pAne ke lie kucha bhI kregaa| dUsare dina sImAnta para zatru ke dvandva kA kalpita nATaka racakara usane anuja pratApasena ko zatru kA damana karane ke lie bheja diyaa| rAtri meM vaha bhuvanasuMdarI ke mahala ke dvAra para pahuMcA aura bhrAtR-patnI se usane pariNaya - prArthanA kii| jyeSTha ke mukha se aisA akalpita prastAva sunakara bhuvanasuMdarI sahama gii| usane dvAra khole binA hI saMyata aura maryAdita zabdoM meM jyeSTha ko samajhAne kA prayatna kiyaa| para pradyumna para to kAma kA pizAca car3hA huA thA ! usane vividha pralobhana dekara bhuvanasuMdarI ko dvAra kholane ko kahA / bhuvanasuMdarI ko vizvAsa ho gayA ki rAjA maryAdA aura dharma ko bhUla cukA hai, vaha saMyata zabdoM se bAja nahIM AegA, ataH usane kaThora vacanoM se rAjA kI bhartsanA kI aura kaTAra nikAlakara use cetAvanI dI ki vaha isI kSaNa apane mahala meM nahIM lauTegA to vaha yA to usakA vadha kara degI athavA AtmahatyA kara legii| bhuvanasuMdarI ke caNDIrUpa ko dekhakara rAjA kAMpa uThA aura krodha meM bar3abar3AtA huA apane sthAna para lauTa gayA / rAjA pradyumna kA hRdaya pratizodha kI jvAlAoM meM sulaga rahA thaa| usane eka kuTila SaDyantra kI parikalpanA kii| usane eka kalpita patra bhuvanasuMdarI ke pAsa bhijvaayaa| patra meM aMkita thA ki bhuvanasuMdarI kI mAM asvastha hai aura vaha putrI se milanA cAhatI hai| bhuvanasuMdarI asvastha mAM se milane ko utAvalI ho gaI / saMracita SaDyaMtra saphala rhaa| sevaka bhuvanasuMdarI ko ratha meM baiThAkara usake pIhara ke lie cala pdd'aa| ghora ghane jaMgala meM jAkara sevaka ne bhuvanasuMdarI ko rAjA ke SaDyaMtra ke bAre meM batA diyA ki rAjA kA Adeza use jaMgala meM ekAkI chor3a dene kA hai| sevaka lauTa gayA / bhuvanasuMdarI vana meM bhaTakane lagI / na use mArga kA patA thA aura na dizAoM kA bhAna thA / vaha vana dara vana bhaTakatI rhii| -- kucha dinoM ke bAda bhuvanasuMdarI ko vana meM madanapurI kA eka vyApArI zreSThI milA / bhuvanasuMdarI ke rUpa ko dekhakara vaha mohita bana gyaa| para usane yukti kA Azraya liyA aura bhuvanasuMdarI kA paricaya puuchaa| bhuvanasuMdarI ne apanA itanA hI paricaya diyA ki vaha apane parijanoM ke sAtha dezAntara jA rahI thI aura durdaivavaza parijanoM se bichur3a gii| seTha ne bhuvanasuMdarI ko 'bahina' zabda se sambodhita kiyA aura use vizvAsa diyA ki vaha use usake pIhara indrapurI pahuMcA degA / vizvasta hokara bhuvanasuMdarI seTha ke sAtha calI gii| seTha use jaina caritra koza *** *** 396
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ apanI nagarI meM le gyaa| apane ghara pahuMcakara seTha ne apanA vAstavika rUpa prakaTa kiyA aura bhuvanasuMdarI se kAma-nivedana kiyaa| vizvAsa ko khaNDita banate dekhakara bhuvanasuMdarI kA hRdaya dahala gyaa| usane seTha ko narama aura sakhta zabdoM meM cetAyA / para seTha bala-prayoga para utara AyA to zIla kA camatkAra ghaTita huA / seTha ke zarIra se usI kSaNa kuSTha phUTa par3A / seTha ke ghara se nikalakara bhuvanasuMdarI indrapurI ke mArga para bar3ha clii| rAjA pradyumna ne indrapurI bhuvanasuMdarI ke mAtA-pitA ke pAsa pahale hI yaha sUcanA preSita karA dI thI ki bhuvanasuMdarI ne apane kaluSita caritra se donoM kuloM ko kalaMkita kiyA hai| pariNAmataH mAtA-pitA ne bhI bhuvanasuMdarI ko dvAra se hI dhakke de die / bhuvanasuMdarI ne mAtA-pitA se apanA aparAdha pUchanA cAhA, para usakI eka bhI bAta mAtA-pitA ne nahIM sunii| pitA ne apane putra madhukara ko Adeza diyA ki vaha bhuvanasuMdarI ko jaMgala meM le jAe aura vahAM usakA vadha / madhukara apanI bahana bhuvanasuMdarI ko jaMgala meM le gyaa| usane bhuvanasuMdarI kA vadha karane ke lie jaise hI talavAra Upara uThAI, vaise hI zIla sahAyaka devI vahAM avatarita huI, usane ghoSaNA kI, bhuvanasuMdarI mahAsatI hai, satI ziromaNi hai / usakI hatyA nahIM, rakSA kI jaae| devI ke vacana sunakara madhukara bahina ke caraNoM para avanata ho gyaa| usane bhuvanasuMdarI ko ghara calane ke lie khaa| parantu bhuvanasuMdarI ne ghara lauTane se inkAra kara diyA aura kahA ki vaha vana meM rahakara apane pUrvopArjita karmoM kA bhoga bhogegii| madhukara ne bhI bahina ke sAtha rahakara usakI sevA karane kA saMkalpa kiyaa| bhAI-bahina Age bddh'e| bhuvanasuMdarI ko pyAsa lagI to madhukara jala kI talAza meM gyaa| dUra-dUra bhaTakA, para kahIM bhI pAnI kI eka bUMda use prApta nahIM huI / bhaTakate-bhaTakate pyAsa se vihvala banakara vaha aceta ho gira par3A / bhuvanasuMdarI bhI pyAsa ke kAraNa aceta ho gii| udhara kSitipura kA rAjA vIrasena zikAra khelane gayA thA / bhuvanasuMdarI ko vanakanyA mAnakara vaha use uThAkara apane nagara meM le gyaa| zItalopacAra se bhuvanasuMdarI kI cetanA lauttii| vIrasena ne bhuvanasuMdarI se kAma prastAva kiyA / bhuvanasuMdarI apane bhAgya para AMsU bahAne lgii| vaha punaH punaH puruSa ke patana ko dekha rahI thii| usane vIrasena ko cetAvanI dI ki yadi usane duHsAhasa dikhAyA to vaha AtmahatyA kara legii| para vIrasena kA viveka to vilupta ho cukA thA ! vaha mahAsatI para jhapaTA, para zIla kA camatkAra mahAsatI ke sAtha thaa| vIrasena paira phisalakara dharAzAyI ho gayA aura usake zarIra kI kaI asthiyAM eka sAtha bhagna ho giiN| apane zIla kI rakSA ke lie bhuvanasuMdarI punaH vana meM calI gaI / udhara candrapurI kA eka sArthavAha mUrcchita madhukara ko apane yAna meM rakhakara apane nagara le gyaa| madhukara svastha ho gyaa| sArthavAha niHsaMtAna thA aura usane madhukara ko apanA putra banAkara apane sAtha rakha liyA / vana meM bhuvanasuMdarI apanI sthiti para cintana kara rahI thii| sahasA eka deva prakaTa huaa| usane bhuvanasuMdarI satya aura zIla kI stuti kI aura kahA ki mahAsatI aba tumhAre apuNya samApta ho cuke haiN| zIghra hI tumhArI yazaHkIrti saMsAra meM vyApta hogI aura tumheM tumhAre pati kA sAnnidhya prApta hogaa| deva ne bhuvanasuMdarI ko do ratna die aura unakA mahAtmya btaayaa| prathama ratna se manovAMchita rUpa dhAraNa kiyA jA sakatA hai aura dvitIya ratna se samasta rogoM kA upacAra kiyA jA sakatA hai| divya ratna pAkara bhuvanasuMdarI ne apanA rUpa badalA aura vaha yuvAyogI bana gii| vaha zIghra hI candrapurI ke lie prasthita ho gaI / udhara pratApasena raNakSetra se lauTA to pradyumna andhA bana cukA thaa| pradyumna ne apane andhepana ko garmI kI adhikatA kA pariNAma batAyA tathA bhuvanasuMdarI ke kalpita duzcaritra kA AkhyAna pratApasena ko sunAkara *** jaina caritra koza 397
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ apanA pApa chipAnA caahaa| pratApasena kA hRdaya bhuvanasuMdarI ko duzcaritrA mAnane ko taiyAra nahIM thA, para agraja ke vacanoM ko bhI vaha aprAmANika nahIM mAna sakatA thaa| vaha asamaMjasa kI sI sthiti meM thaa| bhuvanasuMdarI yogI ke rUpa meM candrapurI phuNcii| usane rogiyoM ke upacAra zurU kie| aneka asAdhya rogiyoM ko usane svastha kara diyaa| usakI khyAti zIghra hI dUra-dUra taka parivyApta ho gii| usake pAsa kramazaH madanapurI kA vyApArI, aura kSitipura kA rAjA vIrasena bhI upacAra karAne phuNce| pratApasena bhI apane agraja mahArAja pradyumna kI AMkhoM ke upacAra ke lie yogI ke pAsa phuNcaa| yogIrUpI bhuvanasuMdarI pati ko sAkSAt dekhakara gadgada bana gii| para usane apane bhAvoM para aMkuza rkhaa| usane madanapurI ke vyApArI aura vIrasena rAjA ko kahA ki vaha unakA upacAra mahArAja pradyumna kI rAjasabhA meM kregaa| tithi sunizcita kI gii| sanizcita tithi ko yogI sabhA meM phuNcaa| madanaparI ke vyApArI ne sarvaprathama apane upacAra kI prArthanA yogI se kii| yogI ne kahA, seTha! tumhArA roga kisI pApa kA pariNAma hai| sarvaprathama usa pApa kI AlocanA karo, usake bAda hI upacAra saMbhava hai| seTha ne kalpita AlocanA karanI cAhI, para bhuvanasuMdarI ne use DAMTate hue satya AlocanA karane ko khaa| Akhira seTha ne saca ugala diyaa| usane kahA, bhuvanasuMdarI nAmaka eka satI ke zIlaharaNa ke duSprayAsa ke kAraNa vaha kuSTha roga se vyAdhita huA hai| rAjA pradyumna aura pratApasena sahita sabhI sabhAsada bhuvanasuMdarI kA nAma sunakara cauMka ge| Akhira yogI ne seTha kA upacAra kiyA aura palaka jhapakate hI seTha svarNakAya bana gyaa| tadanantara yogI rUpI bhuvanasuMdarI ne kramazaH rAjA vIrasena aura rAjA pradyumna se bhI unake pApa ugalavA kara unake upacAra kie| pratApasena apanI patnI para kie gae atyAcAroM kI kathA sunakara aceta ho gyaa| yogI ne upacAra se pratApasena ko svastha kiyA aura sAntvanA dI ki bhuvanasuMdarI sakuzala hai aura zIghra hI usakI bheMTa usase hone vAlI hai| indrapurI ke nareza aura usakI rAnI ne bhI AlocanA kI ki unhoMne apanI putrI ko binA usakI bAta sune ghara se nikAla diyaa| unakA putra bhI unase china gyaa| bhuvanasuMdarI ne madhukara ko zreSThI gRha se bulAkara apane mAtA-pitA ko arpita kara diyaa| Akhira pratApasena kI prArthanA para yogI ne-yogIrUpa kA parityAga kiyaa| bhuvanasuMdarI ko dekhakara samasta sabhAsada gadgada ho ge| rAjA pradyumna, rAjA vIrasena, madanapurI kA zreSThI aura bhuvanasuMdarI ke mAtA-pitA sabhI mahAsatI se kSamA mAMgane lge| pati-patnI kA punarmilana huaa| satya-zIla aura bhuvanasuMdarI kI yaza prazastiyoM se dazadik guMjAyamAna ho giiN| ___bhuvanasuMdarI kaI varSoM taka saMsAra meM rahakara apane zIla se Adarza prastuta karatI rhii| antima avasthA meM saMyama dhAraNa kara usane parama pada prApta kiyaa| (kha) bhuvanasuMdarI eka surUpA nttknyaa| (dekhie-ASAr3hamuni) bhuvanAnaMdA eka pativratA sannArI, jisakI paricaya kathA do bhavoM se jur3I hai| vaha isa prakAra hai sukhavAsIna nagara ke rAjodyAna meM rAjA ne muniyoM ke lie eka upAzraya banavAyA thaa| upAzraya ke nikaTa hI eka choTA sA ghara thA, jisameM udyAna pAlaka mAlI rahatA thaa| mAlI kI patnI kA nAma salonI thaa| unake do saMtAneM thIM-eka putra aura eka putrii| mAlI eka anya strI meM anurakta ho gyaa| salonI ne yaha #398 ... - jaina caritra koza ...
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ rahasya jAnA to vaha pati se ulajha gaI / pati-patnI kA vivAda itanA bar3hA ki donoM nyAya ke lie rAjA ripumardana ke darabAra meM phuNce| donoM ne apane - apane pakSa prastuta kie| donoM saMtAnoM para apanA-apanA adhikAra jA rahe the| rAjA ne phaisalA sunAyA, jaise bIja vapana karane vAlA kisAna hI phasala kA svAmI hotA hai, vaise 1 saMtAnotpatti meM puruSa mUla kAraNa hotA hai, isalie puruSa kA hI saMtAna para adhikAra hotA hai / rAjA ke phaisale para mAlI prasanna huaa| para salonI udAsa ho gii| usakI udAsI maMtrI buddhisAgara se chipI na maMtrI kI prArthanA para rAjA ne apane phaisale meM saMzodhana kiyA aura mAlI ko putra evaM mAlina ko putrI kA adhikAra pradAna kiyA tathA udyAna- gRha kA adhikAra bhI mAlina ko hI diyA / kAlAntara meM eka atizaya jJAnI muni upAzraya meM pdhaare| salonI ne muni se apanA bhaviSya pUchA to muni ne batAyA ki vaha tIna dina bAda mRtyu ko prApta hokara maMtrI buddhisAgara kI putrI ke rUpa meM janma legI / salonI ne ukta Azaya kA eka vAkya upAzraya kI dIvAra ke usa bhAga para likha diyA, jahAM sAdhAraNataH logoM kI dRSTi nahIM par3atI thI / salonI mRtyu ko prApta hokara maMtrI buddhisAgara kI putrI ke rUpa meM janmI / vahAM para usakA nAma bhuvanAnaMdA rakhA gyaa| yogya vaya meM vaha striyocita samasta kalAoM meM pAraMgata bana gii| eka bAra upAzraya meM vaha muni darzana ke lie gaI to use jAtismaraNa jJAna ho gayA / use apanA pUrvabhava tathA pUrvabhava kI samasta ghaTanAeM smaraNa ho giiN| maMtrI ke pAsa eka uttama nasla kA ghor3A thaa| rAjA ne uttama nasla ke ghor3oM ko prApta karane ke lie kucha ghor3iyAM maMtrI kI azvazAlA meM bhejI thIM aura Adeza diyA thA ki jaba usakI ghor3iyAM prasava kareM to unheM rAjakIya azvazAlA meM bhijavA diyA jaae| kAlakrama se ghor3iyAM prasavamatI bniiN| rAjA ke Adeza para rAjakarmacArI ghor3iyoM aura unake bachar3oM ko lene aae| isa para bhuvanAnaMdA ne rAjA ko usake nyAya ke anurUpa uttara dilAyA, jaise bIjavapana karane vAlA kisAna hI phasala kA adhikArI hotA hai vaise hI hamAre ghor3e se utpanna bachar3oM para hamArA adhikAra hai, rAjA kA nhiiN| rAjakarmacAriyoM ne bhuvanAnaMdA kI bAta rAjA ko khii| rAjA ko apanA nyAya smaraNa huA / usane socA, maMtrI ne hI ukta bAta apanI putrI ko batAI hogii| para maMtrIputrI ko zikSA denI Avazyaka hai| usane merA apamAna kiyA hai| aisA nizcaya kara aura apane mana kI kaluSatA ko chipAte hue rAjA ne maMtrI se usakI putrI kA hAtha apane lie maaNgaa| maMtrI ne prasannacitta se apanI putrI kA vivAha rAjA se kara diyaa| rAjA ne prathama rAtri meM hI yaha kahate hue ki dekhatA hUM, tuma pati ke binA kaise putravatI banatI ho, bhuvanAnaMdA kA parityAga kara diyA / bhuvanAnaMdA pativratA strI thI / usane paryApta anunaya-vinaya se rAjA ko saMtuSTa karanA cAhA, para rAjA usakA mukha taka dekhe binA hI usake mahala se nikala gyaa| isase bhuvanAnaMdA kA svAbhimAna jAga uThA / usane nizcaya kiyA ki vaha apane pAtivratya kA pAlana karate hue rAjA ko putravatI banakara dikhAegI / ' eka dina gupta rUpa se bhuvanAnaMdA apane pitA ke pAsa pahuMcI aura use samasta sthiti se paricita karAyA / usane apane mantavya kI saphalatA ke lie eka yojanA banAI aura usa yojanA meM apane pitA ko apanA sahayogI bnaayaa| yojanAnusAra dUsare dina maMtrI rAjA ke pAsa pahuMcA aura kahA, mahArAja! bhuvanA ko kucha dinoM ke lie usakI mAtA ke pAsa bheja diijie| rAjA ne kahA, bhuvanA to kala se mahala meM nahIM hai / jAne kahAM gii| rAjA aura maMtrI ne bhuvanA ko bhalA-burA khaa| sAtha hI donoM isa bAta para ekamata the ki aisI strI kA mara jAnA hI zreyaskara hai, jo pati aura pitA donoM ke lie kalaMka siddha huI hai / bhuvanAnaMdA kI yojanA kA prathama caraNa pUrNa ho gyaa| dvitIya caraNa meM usane lIlAvatI nAmaka nRtyAMganA jaina caritra koza *** *** 399 ...
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA rUpa dhAraNa kara rAjA ko mohita kiyaa| usake rUpa para maMtra-mugdha banakara rAjA ne use eka bhavana de diyA aura kahA, ki vaha kevala usI ke lie nRtya kregii| vaha use apanI patnI kA mAna dekara apane sAtha rkhegaa| bhuvanAnaMdA kI yojanA kA dUsarA caraNa bhI pUrA ho gyaa| jaba vaha sagarbhA bana gaI to usane rAjA se usakI mudrikA prApta kI aura eka dina sabakI dRSTi bacAkara apane pitA ke ghara calI gii| usane pitRgRha meM hI putra ko janma diyaa| phira eka dina rathArUr3ha hokara apane mahala meM pahuMca gii| krodha meM unmatta banakara rAjA usake mahala meM phuNcaa| para vahAM bhuvanAnaMdA ke sthAna para lIlAvatI ko dekhakara vaha vibhramita bana gayA / Akhira rAjA ko jJAna ho gayA ki bhuvanAnaMdA hI lIlAvatI thI to usakA krodha kAphUra ho gyaa| usane apanI parAjaya svIkAra kara lI aura bhuvanAnaMdA ko pUrA mAna dekara apanI paTarAnI kA pada use pradAna kiyA / bhuvanAnaMdA ne apane jAtismaraNa kI bAta rAjA ko batAI aura spaSTa kiyA ki pUrvabhava meM vaha salonI mAlina thI / karma kI vicitratA dekha-sunakara rAjA daMga raha gyaa| kAlAntara meM bhuvanAnaMdA aura ripumardana, donoM ne saMyama dhAraNa kara mokSa prApta kiyaa| bhUtadatta eka caannddaal| (dekhie - brahmadatta) bhUtadattA mahArAja zreNika kI rAnI / zeSa paricaya nandAvat / (dekhie - nandA ) - antagaDasUtra varga 7, adhyayana 13 bhUtadina (AcArya) eka prabhAvaka jaina AcArya / naMdI sUtra sthavirAvalI ke anusAra Arya bhUtadinna parama AcAraniSTha AcArya the| prANAnta upasargoM kI upasthiti para bhI ve khinnamanA nahIM banate the / vidvadvarga meM unakA bahuta sammAna thA, jo unakI vidvattA ko siddha karatA hai / ve saMyama vidhi-vizeSajJa AcArya the / ke tulya unake zarIra kI kAMti tapta svarNa ke sadRza, campaka puSpa tulya athavA uttama jAti vAle kamala ke garbha-parAga pIta varNayukta thii| ve bhavya prANiyoM ke hRdayavallabha tathA janatA meM dayA dharma guNa utpanna karane meM the / ve tatkAlIna dakSiNArddha bharata kSetra meM yugapradhAna AcArya the / ve bahuvidha svAdhyAya ke parama vijJAtA, aura saMgha meM svAdhyAya, dhyAna aura vaiyAvRttya ke vizeSa guNoM ko vardhamAna karane vAle the / ve prANiyoM ko bhava-bhaya se mukta karane vAle nAila kula ke prabhAvaka AcArya the| Arya nAgArjuna RSi unake guru the| naMdI sthavirAvalI meM AcArya bhUtadinna kI aise bhAvapUrNa zabdoM meM arcanA-vandanA huI hai| Arya bhUtadinna govindAcArya ke uttaravartI AcArya the| unakA vI. ni. kI navam zatI meM honA anumAnita - naMdI sUtra sthavirAvalI hai / bhUtabali (AcArya) eka suvikhyAta zrutadhara digambara AcArya / muni jIvana aMgIkAra karane se pUrva ve saurASTra deza ke nahapAna nAmaka rAjA the| unhoMne zreSThIputra subuddhi ke sAtha ArhatI pravrajyA dhAraNa kI / dharasena AcArya unake zikSAguru the| AcArya dharasena ne hI unheM 'bhUtabali' tathA subuddhi ko 'puSpadaMta' nAma pradAna kiyA thaa| AcArya bhUtabali "SaTkhaNDAgama" ke uttara bhAga ke racayitA mAne jAte haiM / isa grantha kA prAraMbha AcArya puSpadaMta ne kiyA aura pUrNatA AcArya bhUtabali ne kii| ... 400 * jaina caritra koza ***
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya bhUtabali naMdIsaMgha paTTAvalI ke anusAra vI. ni. kI sAtavIM zatAbdI ke tathA indranaMdIzrutAvatAra ke anusAra vI. ni. AThavIM zatAbdI ke AcArya siddha hote haiM / bhUtazrI campAvAsI brAhmaNa kI bhAryA / (dekhie - nAgazrI) bhUtA 1 nirayAvaliyA sUtra ke anusAra bhUtA bhagavAna pArzvanAtha ke yuga meM rAjagRha nivAsI samRddhizAlI gAthApa sudarzana aura usakI patnI priyA kI aMgajAtA thI / pUrvajanmoM ke azubha karmoM ke kAraNa vaha janma se hI vRddhA jaisI lagatI thii| usakA zarIra kurUpa aura jIrNa thA / yauvanAvasthA prApta hone para bhI vaha deha-dazA ke kAraNa atyanta vRddhA dikhAI detI thii| aise meM koI bhI vyakti usase vivAha karane ko taiyAra nahIM huA / kisI samaya bhagavAna pArzvanAtha rAjagRha nagarI pdhaare| bhagavAna kA upadeza sunakara bhUtA ko vairAgya ho gayA aura vaha puSpacUlA AryA kI ziSyA banakara saMyama aura tapa kI ArAdhanA karane lgii| parantu dhIre-dhIre vaha zithilAcAra kI ora bar3hane lagI tathA zArIrika vibhUSA ke prati AkRSTa ho gii| usakI guruNI ne use samajhAyA to vaha guruNI se pRthak rahakara saMyama kA pAlana karane lgii| jahAM usameM zArIrika vibhUSA ke AkarSaNa kA durguNa thA, vahIM kaThora tapa karane kA guNa bhI maujUda thaa| AyuSya pUrNa kara vaha prathama svarga meM gaI, jahAM vaha zrIdevI nAma kI devI bnii| vahAM se cyavakara mahAvideha kSetra meM janma lekara vaha mokSa prApta karegI / - nirayAvaliyA 4 bhUdhara jI (AcArya) sthAnakavAsI paramparA ke eka prabhAvaka AcArya / AcArya bhUdhara jI kA janma vI. ni. 2182 (vi. 1712) meM nAgaura (rAjasthAna - mAravAr3a) meM huaa| unakA gotra muNota thA / unake pitA kA nAma mANakacaMda aura mAtA kA nAma rUpA devI thA / sojata nivAsI zAhadalAjI rAtar3iyA mUthA kI putrI kaMcanadevI ke sAtha unakA vivAha huA / bhUdhara jI AkarSaka vyaktitva aura baliSTha zarIra - sampadA ke svAmI the / bAlyakAla se hI unheM sainika bananA pasanda thA / yuvAvasthA meM ve senA meM bharatI hue aura ucca padastha sainya adhikArI bne| eka bAra DAkuoM ke eka dala ne kaMTAliyA grAma para dhAvA bolaa| bhUdhara jI ne DAkuoM kA sAmanA kiyA aura unase bahAdurI se yuddha kiyaa| isa krama meM bhUdhara jI ke UMTa para DAkuoM ne talavAra se prahAra kiyaa| UMTa ko tar3apate dekhakara bhUdhara jI kA mana nirveda se bhara gyaa| bhUdhara jI kA samparka AcArya dhannA jI se huaa| unake upadeza se ve virakta banakara dIkSita ho ge| unhoMne vI.ni. 2221 (vi. 1751 ) meM muni jIvana meM praveza kiyaa| ve eka tejasvI muni ke rUpa meM munisaMgha meM arcita hue| unake kaI ziSya bne| jayamala jI, jetasiMha jI, kuzalo jI, jagamAla jI, raghunAtha jI unake pramukha ziSya the| eka bAra virodhiyoM ne AcArya bhUdharajI ko pretabAdhita eka makAna meM ThaharA diyA / usa sthAna para AcArya zrI sAnanda tthhre| unheM kisI prakAra kI hAni nahIM huii| isase virodhI bhI unake bhakta bana ge| AcArya bhUdhara jI kA svargavAsa (vI. ni. 2273 vi. 1803 ) meM anazanapUrvaka huaa| *** jaina caritra koza * 401
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUdharadAsa (kavi ) jIvana ke satya aura adhyAtmAmRta ko sarala zabdAvalI meM padyabaddha karane vAle eka jaina kavi / Apa AgarA ke rahane vAle the aura jAti se khaNDelavAla the / vi. kI aThArahavIM zatI meM Apane kAvya pratibhA meM jahAM vidvadvarga kA mana mugdha kiyA, vahIM apane sarala padoM meM jIvana ke amUlya sUtroM ko prastuta kara sAmAnyajana ke hRdaya ko bhI Apane chUA / "pArzva purANa" Apa dvArA racita mahAkAvya hai, jisameM pArzvanAtha bhagavAna kA AdyopAnta jIvana caritra citrita hai| 'jaina zataka' - isa grantha meM Apa dvArA racita 107 kavittoM, dohoM, savaiyoM aura chappayoM kA saMgraha hai / bAraha bhAvanAoM para Apa dvArA racita bAraha pada Aja bhI jaina jagata kI cAroM sampradAyoM meM atyanta bhaktibhAva se par3he jAte haiM / vastutaH Apa kabIra, raidAsa Adi saMta kaviyoM kI koTi ke kavi the / ApakI kavitAoM meM alaMkAroM kI yojanA atyanta svAbhAvika huI hai| sarala satya se bhare Apake pada pAThakoM ke hRdaya meM sIdhe utara jAte haiN| - tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA bhUmipAla satrarahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI vIrasena svAmI ke janaka / (dekhie vIrasena svAmI) bhRgu purohita uttarAdhyayana sUtra meM varNita eka carama zarIrI brAhmaNa / (dekhie - ikSukAra rAjA) bhaiMsAzAha (pADAzAha) I. kI 12vIM - 13vIM sadI kA buMdelakhaNDa kA eka dhanakubera zreSThI / bhaiMsAzAha aparanAma pADAzAha ke mahanIya kAryoM se sambandha rakhane vAlI saikar3oM kiMvadantiyAM bundelakhaNDa meM pracalita haiN| vaha lakSmIputra thA aura usake dvAra se kabhI koI yAcaka nirAza hokara nahIM lauTA thaa| kahA jAtA hai ki usane apane jIvanakAla meM saikar3oM maMdiroM kA nirmANa karAyA thA / janasAdhAraNa kI suvidhA ke lie aneka kUpa, bAvar3I, tar3Aga Adi the / banavAe kahate haiM ki pADAzAha athavA bhaiMsAzAha apane prAraMbhika jIvana meM nirdhana vaNika thaa| usake pAsa eka bhaiMsA thA, jisa para kuppe lAdakara vaha gAMva-gAMva ghUmakara aura tela becakara apanA jIvana nirvAha karatA thaa| eka dina vaha jaMgala meM baiThA sustA rahA thA / sahasA usakI dRSTi apane bhaiMse ke khura meM lagI nAla para par3I jo sone kI ho gaI thii| isase bhaiMsAzAha camatkRta ho gyaa| use nizcaya ho gayA ki Asa-pAsa kahIM pArasa patthara hai| usane zramapUrNa khoja se pArasa patthara ko DhUMDha nikAlA aura usake kAraNa vaha zIghra hI dhanaku ho gyaa| apane bhaiMse ke nimitta se usakA bhAgyodaya huA, isalie vaha ukta nAma se prasiddha huA / ukta kathA meM tathya kitanA hai, yaha to nahIM kahA jA sakatA hai, parantu itanA saca hai ki bhaiMsa nAmaka vyakti adbhuta dAnI aura udAra vyakti thA / usakI dAnavIratA ke kisse vartamAna lokakathAoM meM bhI sumadhura zruti kA viSaya bane hue haiN| bhogavatI . dhannA sArthavAha kI cAra putravadhuoM meM se dvitiiy| (dekhie - dhannA sArthavAha) *** 402 * jaina caritra koza ***
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhojakavRSNi eka harivaMzIya raajaa| (dekhie-aMdhakavRSNi) .(ka) bhoja rAjA I. kI gyArahavIM sadI kA dhArAnagarI nareza bhoja janmanA jaina to nahIM thA, parantu jaina saMtoM, jaina AcAryoM aura jaina dharma kA bar3A Adara karatA thaa| apane rAjadarabAra meM usane kaI jaina AcAryoM ko uccAsana pradAna kiyA thA aura kaI jainAcAryoM ne rAjyAzraya prApta kara kaI utkRSTa granthoM kI bhI racanA kI thii| AcArya amitagati, mANikyanaMdI, nayanandi, prabhAcandra Adi kA usane bahuta sammAna kiyA thaa| jainakavi dhanapAla bhI bhoja kA bAla-sakhA thA aura rAjapada prApta kara lene ke bAda bhI bhoja usakA sadA sammAna karate rhe| rAjA bhoja kA senApati kulacandra bhI jaina thaa| rAjA bhoja ke pUrvajoM meM sIyaka rAjA kA nAma pramukha hai, jisane apane jIvana ke saMdhyAkAla meM apane poSita putra muMja ko rAjapada dekara jaina dIkSA dhAraNa kara lI thii| muMja bhI jaina muniyoM kA Adara karatA thaa| rAjA bhoja kA uttarAdhikArI jayasiMha prathama bhI jaina dharma se prabhAvita thA aura usane kaI jaina AcAryoM ko Azraya diyA thaa| (kha) bhoja rAjA kAnyakubja kA rAjA / AcArya bappabhaTTi aura unake ziSyoM kA rAjA bhoja para vizeSa prabhAva thaa| bhoja ne jina dharma ke pracAra-prasAra aura prabhAvanA ke kaI mahattvapUrNa kArya kie| (dekhie-bappabhaTTi AcArya) bhramaraketu laMkAdhipati, eka rAkSasavaMzIya krUra raajaa| (dekhie-uttama kumAra) ... jaina caritra koza ... - 403 ...
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ ma kaI gAthA rAjagRha kA rahane vAlA eka samRddha gAthApati / kisI samaya bhagavAna mahAvIra rAjagRha nagarI ke bAhara guNazIlaka udyAna meM pdhaare| bhagavAna kA upadeza sunane ke lie pariSada aaii| maMkAI bhI bhagavAna kA upadeza sunane ke lie gayA / upadeza sunakara vaha virakta ho gyaa| usane apane bar3e putra ko gRhabhAra pradAna kara bhagavAna ke pAsa dIkSA dhAraNa kara lii| usane gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyaa| guNasaMvatsara tapa kA ArAdhana kiyaa| solaha varSoM taka usane vizuddha saMyama kI ArAdhanA kI / anta meM vipulagiri para mAsika saMthAre ke sAtha aura aMtima zvAsa meM kaivalya ko sAdhakara mokSa prApta kiyaa| - antagaDa sUtra varga 6, a. 1 maMkhalI zravaNa grAma kA rahane vAlA maMkha jAti kA gRhastha jo citra - phalaka dikhAkara bhikSAvRtti karatA thA / vaha prasiddha caritra gozAlaka kA pitA thaa| (dekhie gozAlaka) maMgalakalaza ujjayinI nagarI ke zreSThI dhanadatta kI patnI satyabhAmA ne praur3hAvasthA meM svapna meM maMgalakalaza ko dekhakara eka putra ko janma diyA, isIlie putra ko bhI maMgalakalaza nAma hI diyA gyaa| yogyavaya meM maMgalakalaza kalAcArya ke pAsa rahakara vidyAdhyayana karane lagA / vaha eka pratibhAvAna chAtra siddha huaa| yuvAvasthA kI dahalIja para kadama rarate-rarate vaha aneka kalAoM meM niSNAta bana gayA / usI kAla meM campAnagarI meM rAjA surasundara rAjya karatA thaa| usakI putrI kA nAma trailokyasuMdarI thA jo apane nAmAnurUpa atIva sundara thii| rAjA cAhatA thA ki usakI putrI kA vivAha aise sthAna para kiyA jAe jahAM rahakara unheM putrI kA viraha na sahanA pdd'e| rAjA ne apane pradhAnamaMtrI subuddhi se isa sambandha meM vicAra vinimaya kiyaa| subuddhi jAnatA thA ki trailokyasundarI apane mAtA-pitA kI ikalautI saMtAna hai aura usase vivAha karane vAlA yuvaka hI aMtataH campAnagarI kA rAjA bhI bnegaa| maMtrI ne apane putra ko trailokyasundarI ke lie prastAvita kiyaa| rAjA ne isa prastAva ko saharSa svIkAra kara liyaa| hAlAMki pichale kaI mAsa se maMtrI kA putra kuSTha roga se pIr3ita thA, para isa rahasya ko maMtrI ke atirikta anya koI nahIM jAnatA thaa| maMtrI ne rAjA se usakI putrI ke sAtha apane putra ke vivAha kI svIkRti prApta kara lI, para jo vikaTa samasyA thI vaha yaha thI ki apane kor3hI putra ko vaha vivAha maNDapa meM kaise biThAe / bahuta manomanthana ke pazcAt usane apanI kuladevI kI ArAdhanA kii| ArAdhanA se prasanna kuladevI pragaTa huii| maMtrI ne apanI samasyA usake samakSa rakhI aura prArthanA kI ki vaha usake putra ko svastha kara de| kuladevI ne kahA, yaha saMbhava nahIM hai / tumhAre putra ne nikAcita karmoM kA bandha kiyA hai ataH use roga mukta nahIM kiyA jA sakatA hai| maMtrI ne gir3agir3Ate hue pUchA, mAte! vartamAna jaTila sthiti meM mere lie kyA ucita hai, kRpayA merA mArgadarzana kIjie / *** jaina caritra koza *** *** 404
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ kuladevI ne apane avadhijJAna meM vastusthiti kA adhyayana kiyA aura maMtrI se kahA ki phalAM dina prabhAta ke samaya jo yuvaka nagara ke dakSiNa dvAra para Ae usI se apanI samasyA kA samAdhAna kiijie| kahakara kuladevI antardhAna ho gaI / sunizcita samaya kI pratIkSA meM maMtrI ne apane vizvasta anucara nagara ke dakSiNa dvAra para niyukta kara die| kuladevI ne andhar3a meM ur3Akara maMgalakalaza ko campAnagarI ke dakSiNa dvAra para lA chodd'aa| maMtrI ke anucaroM ne maMgalakalaza ko maMtrI ke pAsa phuNcaayaa| maMtrI ne apanI pUrI yojanA maMgalakalaza ko kahI ki usake putra ke sthAna para use vivAha maNDapa meM baiThanA hogaa| maMgalakalaza ne usa kArya ko anaitika aura amAnavIya batAkara vaisA karane se inkAra kara diyaa| maMtrI ne talavAra khIMcakara maMgalakalaza ko dhamakI dI ki yadi vaha usake Adeza kA pAlana nahIM karegA to use mAra diyA jaaegaa| vidhi kA lekha mAnakara maMgalakalaza ne maMtrI kA prastAva isa zarta ke sAtha svIkAra kara liyA ki rAjA kI ora se prItidAna meM milane vAle samasta dhana-mAla para usakA adhikAra hogaa| Akhira maMgalakalaza ke sAtha rAjakumArI trailokyasundarI kA vivAha ho gyaa| maMtrI ke ghara meM rAjakumArI ne kadama rkhaa| maMgalakalaza aura rAjakumArI ne sAtha baiThakara bhojana kiyaa| pAnI pIne ke prasaMga para maMgalakalaza ne kahA, ujjayinI ke jalAzaya kA pAnI adbhuta hai| maMtrI ne usI kSaNa saMketa se maMgalakalaza ko apane pAsa bulAyA aura prItidAna ke dhana-mAla ke sAtha vidA kara diyA / rAtri meM dulhe ke veza meM kuSTharogI maMtriputra ne rAjakumArI ke kakSa meM praveza kiyaa| use dekhate hI rAjakumArI samajha gaI ki usake sAtha SaDayantra huA hai| usane talavAra khIMcakara maMtriputra ko bhagA diyA aura subaha kA sUryodaya hote hI rAjamahala meM pahuMca gii| udhara sUryodaya se pUrva hI maMtrI rote hue rAjA ke pAsa pahuMcA aura kuzala abhinaya karate hue rAjA ko yaha samajhAne meM saphala ho gayA ki rAjakumArI kA sparza karate hI usakA putra kor3hI ho gayA hai| rAjA ne bhI apanI putrI ko durbhAgA mAnA aura usakA mukha taka dekhanA banda kara diyA / rAjakumArI punaH punaH 'ujjayinI ke jalAzaya ke adbhuta jala' vAkya para cintana karatI / Akhira usane yahI cintana niSkarSa nikAlA ki jisa puruSa ke sAtha usakA vivAha huA hai vaha puruSa ujjayinI kA nivAsI honA cAhie / rAjakumArI ne jaise-taise pitA se ujjayinI jAne kI anumati prApta kara lI / ujjayinI jAkara usane apanI kuzalatA se maMgalakalaza ko khoja nikAlA / satya se paricita banakara rAjA surasundara ne maMtrI ko saparivAra deza nikAlA de diyA aura maMgalakalaza ko sarvathA yogya jAnakara rAjasiMhAsana soMpa diyaa| maMgalakalaza dIrghakAla taka prajA kA putravat pAlana kiyA aura aMtima vaya meM sAdhanA meM jIvana samarpita kara sadgati prApta kI / - zAMtinAtha caritra, prastAva 2 maMgalAvatI aSTama viharamAna arihaMta prabhu anantavIrya svAmI kI jananI / (dekhie - anantavIrya svAmI) maMgU (AcArya) zramaNa paramparA ke eka mahAna prabhAvaka AcArya / nandI sUtra sthavirAvalI meM AcArya maMgU kI sundara zabdoM meM prazasti huI hai, tathA cUrNikAra ne bhI AcArya zrI ke mahAna guNoM kI bhAvapUrNa stuti kI hai| ve vizAla zrutarAzi ke dhAraka the, pravacana prabhAvaka, AcAra kuzala, vAdImAna-mardaka aura jinazAsana kI kIrti ko vistRta jaina caritra koza *** *** 405 400 ...
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ karane vAle AcArya the| AcArya maMgU bIsa varSoM taka AcArya pATa para rhe| vI. ni. saM. 470 meM unakA svargavAsa anumAnita hai| - nandI sthavirAvalI maMsUra (AcArya) jaina dharma ke eka prabhAvaka aura sUtradhara AcArya / unakI ziSya saMpadA vizAla thI / eka samaya Arya maMsUri mathurA meM pdhaare| mathurAvAsiyoM kI atizaya bhakti unake lie pramAda kA kAraNa bana gii| pramAda banakara mathurA meM hI ve sthiravAsI bana ge| pramAdI avasthA meM hI marakara ve yakSayoni meM utpanna hue| yakSayoni meM janma lekara maMgUsUri ko apane pramAda para bar3A pazcAttApa huaa| eka bAra unhoMne vicitra rUpa dhAraNa kara pramAda ke prati apane ziSyoM ko pratibodhita bhI kiyA thaa| - nizIthacUrNi bhAga 2-3 maMjulA ma mahAsatI maMjulA kA paricaya - citra mahAsatI aMjanA ke caritra se paryApta samAnatA lie hue hai| isa para bhI usameM paryApta mAtrA meM navInatA aura maulikatA bhI hai| maMjulA eka zreSThi-kanyA thI aura usakA vivAha - zrIpura nagara ke yuvA zreSThi - putra zrIkAnta se huA thA / zrIkAnta kA vyApAra dUra dezoM taka phailA huA thA / saMyoga kucha aisA banA ki vivAha ke dina hI zrIkAnta ko videza jAnA par3a gyaa| videza meM eka tapasvI sAdhu zrIkAnta kI sevArAdhanA se prasanna ho gyaa| eka rAtri meM sAdhu ne zrIkAnta se kahA ki Aja kI rAtri meM phalAM nakSatra-kAla meM jo strI garbha dhAraNa karegI, usakA putra mahAna puNyazAlI hogA aura jaba vaha haMsegA to usake mukha se lAla jhareMge / kahakara sAdhu ne eka haMsa zrIkAnta ko diyA aura sakhta nirdeza diyA ki prabhAta khilane se pUrva hI vaha usakA haMsa use lauTA de| sAdhu ke nirdezAnusAra zrIkAnta haMsa para savAra hokara apane nagara meM apanI patnI ke pAsa phuNcaa| patnI ko apane milane ke pramANa ke rUpa meM mudrikA pradAna kara vaha prabhAta khilane se pUrva hI sAdhu ke pAsa lauTa AyA aura use usakA haMsa lauTA diyaa| cAra mAsa bItane para maMjulA ke garbha ke lakSaNa pragaTa hone lage / pariNAmataH vahI huA jo saMbhAvya thA / maMjulA kI eka bhI bAta sAsa aura nanada ne nahIM sunI aura kalaMkinI kA kAlA tilaka lagA kara maMjulA ko ghara se nikAla diyaa| maMjulA buddhimatI aura dharmaprANa sannArI thii| mahAsatI aMjanA kA Adarza usake sammukha thaa| so pIhara meM na jAkara vaha eka jaMgala meM calI gii| eka giriguhA meM rahakara dharmadhyAna pUrvaka usane garbhapAlana kiyA aura nau mAsa ke pazcAt eka putra ko janma diyaa| para itane se usakA durdaiva saMtuSTa nahIM huA / putra ko janma dete hI use putraviraha kI pralamba kAla- rAtri kATanI par3I / candrakAnta pura nagara ke rAjA jayazekhara ne maMjulA kI eka hAthI se rakSA kI aura use apane mahala meM le gyaa| para maMjulA kI yukti se usake zIla kA rakSaNa ho gyaa| udhara zrIkAnta apane nagara lauTA to vastusthiti kA paricaya pAkara adhIra bana gyaa| ulaTe pAMvoM vaha patnI kI khoja meM nikala gayA / Akhira candrakAntapura meM pati-patnI kA milana ho gyaa| yukti se rAjA ke caMgula se nikalakara maMjulA apane pati ke sAtha zrIpura ke lie cala dii| udhara maMjulA ke putra kA lAlana-pAlana eka banajAre ke saMrakSaNa meM huaa| banajArA niHsaMtAna thA aura usane jaMgala se prApta navajAta zizu ko apanA putra mAnakara usakA pAlana-poSaNa kiyA aura usakA nAma kusumasena rakhA / zrIpura pahuMcane se pUrva hI maMjulA aura zrIkAnta punaH bichur3a ge| zrIkAnta ko eka sarpa ne kATa liyA / vaha zIghra hI mRtaprAya ho gyaa| udhara eka banajAre ke kAphile se apane zIla kI rakSA ke lie maMjulA eka ** jaina caritra koza *** ... 406
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ dizA meM bhAgI / use kaMcanapura ke zreSThI zrIdhara ke ghara zaraNa milii| zrIdhara maMjulA para pitR sneha uMDelate the, para sazaMkitA seThAnI ne maMjulA ko eka gaNikA ke hAtha beca diyaa| vahIM para maMjulA kA apane putra se milana huA / parantu yaha milana bhI kSaNika siddha huA / punaH mAtA aura putra bichur3a ge| zrIkAMta banajAre dvArA svastha kiyA gyaa| banajAre se gArur3I vidyA sIkhakara zrIkAMta Age bar3hA / pitA-putra kA milana huaa| donoM maMjulA ko khojate khojate vArANasI pahuMce / puNyodaya se zrIkAnta vArANasI nagarI kA rAjapada pA gyaa| Akhira isI nagarI meM pitA aura putra kA maMjulA se milana huaa| dukhoM ke vikarAla cakravyUha meM pralamba kAla taka bhaTaka kara bhI maMjulA ne apane zIla kI rakSA kii| sudIrgha kAla taka sAmrAjJI ke sukhAsana para rahakara maMjulA ne saMyama grahaNa kara AtmakalyANa kiyA / pitA zrIkAnta aura putra kusumasena ne bhI mahAsatI kA anugamana kara AtmArtha ko saadhaa| maMDitaputra ( gaNadhara ) bhagavAna mahAvIra ke SaSThama gaNadhara / maurya grAmavAsI vAsiSTha gotrIya dhanadeva brAhmaNa aura unakI patnI vijayAdevI inake pitA aura mAtA the| ye sukhyAta veda vidvAna the aura somila brAhmaNa dvArA Ayojita yajJa meM apane sAr3he tIna sau ziSyoM ke sAtha sammilita hue the| ye bhagavAna mahAvIra ko zAstrArtha meM parAjita karanA cAhate the para svayaM parAjita hokara apane chAtroM ke sAtha bhagavAna ke ziSya bana ge| baMdhana aura mokSa ke saMdarbha meM inakI zaMkA kA bhagavAna ne samAdhAna kiyA thA / maMDitaputra ne cauvana varSa kI avasthA meM dIkSA grahaNa kI, ar3asaThaveM varSa meM unheM kevalajJAna prApta huA tirAsI varSa kA AyuSya pUrNa kara ve mokSagAmI hue / maMDuka (dekhie-zailaka rAjarSi) maMdodarI laMkA ke rAjA rAvaNa kI paTarAnI / yuddha meM rAvaNa kI mRtyu ke pazcAt usakA hRdaya vairAgya se bhara gayA / kevalI munivara zrI aprameyabala ke zrImukha se apanA pUrvabhava sunakara usakA vairAgya paripakva bana gayA aura usane pravrajyA aMgIkAra kara lii| sAdhanA dvArA usane sadgati kA adhikAra paayaa| jaina tathA jainetara rAmAyaNoM ke ullekhAnusAra mandodarI apane yuga kI parama surUpA tathA patiparAyaNA sannArI thI / usane rAvaNa ko sadaiva isa bAta ke lie prerita kiyA thA ki vaha sItA ko sasammAna zrIrAma ko lauTA de| (ka) makaradhvaja kAMti nAmaka nagarI kA parama udAra aura parama puNyavAna raajkumaar| eka bAra usane eka hI dina meM yAcakoM ko eka karor3a svarNamudrAeM dAna meM de diiN| isase usakA pitA rAjA vairidamana usa para nArAja ho gyaa| usane putra se kahA, tumane eka hI dina meM eka karor3a svarNamudrAeM dAna kara diiN| itanI hI svarNamudrAeM tuma eka dina meM arjita kara sako to ghara AnA, anyathA mere rAjya se dUra cale jAnA / makaradhvaja ne pitA ke kathana kA burA nahIM maanaa| use pitA kA AzIrvAda mAna kara vaha ghara se nikalA / jaMgala meM use puNya prabhAva se karor3oM rupaye mUlya ke cAra vaMzamuktA motI mile| unheM prApta kara vaha ghara kI ora claa| mArga meM use saMgIta svara sunAI pdd'e| vaha udhara gyaa| usane dekhA, eka yakSa eka muni ke samakSa *** jaina caritra koza + +407
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ nATyavidhi kA pradarzana kara rahA hai| makaradhvaja muni ke caraNoM meM jAkara baiTha gayA / nATya-vidhi pUrNa kara yakSa adRzya ho gyaa| muni ne dhyAna pUrNa kiyaa| makaradhvaja ne muni ko praNAma kara yakSa kA paricaya unase pUchA / muni ne batAyA ki vaha yakSa pUrvajanma meM eka seTha thA aura usane eka muni se satya bolane kA niyama liyA thaa| para vaha grahIta niyama kA niraticAra pAlana nahIM kara skaa| usa para bhI vaha yakSa jAti meM utpanna huA hai / yadi vaha grahItavrata kA niraticAra pAlana karatA to mahA RddhizAlI vaimAnika deva bntaa| muni kI bAta sunakara rAjakumAra makaradhvaja ko vrata - mahimA kA jJAna huaa| usane muni se sadA satya bolane kA niyama le liyA / niyama lekara vaha apane mahala kI ora cala diyaa| makaradhvaja kI satya kI parIkSA lene ke lie vaha yakSa usase pahale hI nagara meM pahuMca gyaa| usane mAnava rUpa dhAraNa kara rAjA se zikAyata kI ki jaMgala se usake cAra vaMzamuktA motI kisI ne curA lie haiN| ataH cora ko pakar3akara usake motI dilAeM / rAjA ne nagara meM paTaha bajavA dI aura cora ko pakar3ane vAle ke lie puraskAra kI ghoSaNA kii| makaradhvaja ne bhI ghoSaNA sunii| vaha nirbhaya citta se mahArAja ke pAsa phuNcaa| usane motI rAjA ko arpita karate hue kahA ki usane motI curAe nahIM haiM, balki eka sthAna para bAMsoM ke jhuramuTa se prApta kie haiM / yakSa ne makaradhvaja kI satyavAditA dekhI / vaha atIva prasanna huaa| vAstavika rUpa meM pragaTa hokara usane makaradhvaja kI prazaMsA 'aura svarNavRSTi karake adRzya ho gyaa| putra ke puNya prabhAva aura deva dvArA usakI arcA dekha rAjA gadgada ho gyaa| makaradhvaja ko rAjapATa dekara vaha pravrajita ho gyaa| makaradhvaja ne pralamba kAla taka prajA kA putravat pAlana kiyaa| Ayu ke uttara pakSa meM saMyama dhAraNa kara vaha AThaveM devaloka meM gayA / bhavAntara meM vaha siddhi prApta karegA / - jaina kathA ratna koSa bhAga 6 / bAlAvabodha (gautamakulaka) (kha) makaradhvaja vArANasI nagarI kA rAjA / (dekhie - uttama kumAra) maghavA (cakravartI) pandrahaveM tIrthaMkara zrI dharmanAtha jI ke zAsana kAla meM hue maghavA zrAvastI nagarI ke mahArAja samudravijaya kI paTarAnI bhadrA ke aMgajAta the / yuvAvasthA meM unakA aneka rAjakanyAoM ke sAtha pANigrahaNa huaa| unhoMne chaha khaNDoM ko sAdhakara cakravartI pada paayaa| ve tRtIya cakravartI bane / Ayu ke antima bhAga meM saMyama grahaNa karake unhoMne kevalajJAna prApta kiyaa| ve mokSa meM ge| - uttarAdhyayana sUtra macchiyamalla eka balavAna macherA, jisake baliSTha aura sugaThita zarIra se prabhAvita hokara rAjA siMhagiri ne use malla vidyA meM pravINa bnaayaa| vaha macchiyamalla nAma se khyAta huA / maNicandra deva, guru aura dharma para ananya AsthA rakhane vAlA eka dRr3hadharmI zrAvaka, kanakapurI nagarI kA koTIzvara zreSTha aura sammAnita nagara seTha / usane janakalyANa ke lie aneka dAnazAlAeM kholI thIM, dharmazAlAoM aura * jaina caritra koza *** *** 408
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ pauSadhazAlAoM kA nirmANa karAyA thaa| sAtha hI usane eka kaThora niyama liyA thA ki vaha pratidina munidarzana karake hI anna-jala grahaNa kregaa| ukta niyama ke pAlana meM eka bAra use niraMtara tIna mAsa taka nirAhArI rahanA pdd'aa| adher3AvasthA meM use eka putra aura eka putrI kI prApti huii| putra-putrI ke yuvA hone para samAna kuloM meM unake vivAha kie ge| putra kA nAma guNasena aura putravadhU kA nAma vijayA thaa| durdaivavaza putra aura putravadhU viparIta prakRti ke siddha hue| unhoMne maNicandra aura subhadrA-mAtA-pitA ko ghara se nikAla diyaa| maNicandra ne ise apane hI karmoM kA doSa maanaa| isase usakI dharma-zraddhA pUrvApakSayA aura sudar3ha ho gii| apane nagara se nikalakara seTha kaI nagaroM meM ghUmatA huA purapaiThAna nagara meM aayaa| usake puNya karma punaH udaya meM Ae aura alpakAla meM hI vaha punaH koTIzvara bana gyaa| udhara putra guNasena ke jIvana meM dyUta, madirA, vezyAgamana Adi kaI durguNa praveza kara gae aura vaha zIghra hI kaMgAla ho gyaa| use saba ora se phaTakAreM prApta huiiN| Akhira use bhI kanaka purI kA parityAga karanA pddaa| campApurI meM kezI svAmI kA upedaza sunakara guNasena aura vijayA ko dharma zraddhA kI prApti huii| unake hRdaya meM vinaya guNa utpanna huaa| taba unhoMne apane mAtA-pitA kI khoja kI aura apane durvyavahAra ke lie unase kSamA mAMgI tathA apanA jIvana mAtA-pitA kI sevA meM samagrataH samarpita kara diyaa| maNicandra dharmadhyAna pUrvaka jIvana yApana karake sadgati kA adhikArI bnaa| Age ke bhavoM meM vaha mokSa prApta kregaa| (ka) maNicUr3a eka muni (dekhie-madanarekhA) (kha) maNicUr3a ratnapura nresh| maNicUr3a eka vidyAdhara rAjA thA aura usake pitRvya vidyutvega ne rAjya pralobhana ke kAraNa use parAsta kara vana-zaraNa lene ke lie vivaza kara diyA thaa| videza yAtrA ko nikale arjuna kI maNicUr3a se bheMTa huii| usa samaya maNicUr3a jIvana se nirAza hokara AtmahatyA karanA cAhatA thaa| arjuna ne use dhairya diyaa| arjuna kA maitrI-bhAva pAkara maNicUr3a kA kheda naSTa ho gyaa| Akhira arjuna ne vidyutvega ko parAsta kara maNicUr3a ko usakA khoyA huA rAjya dilaayaa| -jaina mahAbhArata maNiprabha eka vidhAdhara / (dekhie-madanarekhA) maNibhadra AcArya saMbhUtavijaya ke eka shissy| -kalpasUtra sthavirAvalI maNiratha kumAra tIrthaMkara mahAvIra kAlIna kAkaMdI nagarI kA yuvarAja, jo AkheTa priya thaa| pratidina vaha jaMgala meM jAkara nirIha prANiyoM para bANavarSA karatA aura rakta bahAkara apanA zauka pUrA krtaa| kisI samaya jaba vaha AkheTa ke lie vana meM gayA to eka sthAna para ghAsa cara rahA mRgasamUha usakI padacApa sunate hI eka dizA meM bhAga khar3A huaa| rAjakumAra ne dekhA, jhuNDa ke sabhI mRga bhAga gae haiM para eka mRgI mRtyu ko samakSa AtA huA jAnakara bhI avicala avasthA meM khar3I hokara ekaTaka dRSTi se usI kI ora dekha rahI hai| mRgI ko dekhakara ... jaina caritra koza ... - 409 ...
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ kisI vanya prANI ke prati jIvana meM prathama bAra rAjakumAra ke hRdaya meM anurAga kA bhAva janmA / mRgI aura rAjakumAra donoM paraspara eka-dUsare ko dekha rahe the / rAjakumAra kucha samajha na skaa| use cintana jagA, saMbhava hai ki isa mRgI se merA koI pUrvajanma kA sambandha ho / tIrthaMkara mahAvIra rAjodyAna meM virAjita haiM, vahI mere prazna kA samAdhAna kara sakate haiN| rAjakumAra bhagavAna mahAvIra ke caraNoM meM phuNcaa| rAjakumAra kI jijJAsA para bhagavAna ne usakI zaMkA kA samAdhAna karate hue pharamAyA - rAjakumAra ! tumhArA isa mRgI ke jIva ke sAtha pUrva bhava meM sneha-sambandha rahA hai| ghaTanA isa prakAra hai- sAketa nagara meM priyaMkara nAmaka eka yuvaka kA sundarI nAmaka eka zreSThi-putrI se vivAha huA thaa| pati-patnI ke madhya tIvra anurAga bhAva thaa| durdaivavaza pati kI Akasmika mRtyu se sundarI ko gaharA AghAta lagA / usane pati ke zava kA saMskAra nahIM karane diyaa| pati ke zava ko lekara vaha jaMgala meM calI gii| use vizvAsa nahIM thA ki usake pati kA dehAnta ho cukA hai| kaI mAsa taka vaha pati ke zava ke sAtha vana meM bhaTakatI rhii| bAda meM eka dhArmika yuvaka ne eka yukti ko AdhAra banAkara sundarI ko saMbodhi dAna diyA / sundarI nagara meM lauTa AI aura dharmadhyAna pUrvaka jIvana yApana karane lagI / bhagavAna ne spaSTa kiyA, rAjakumAra ! usa bhava meM tuma hI sundarI the aura yaha mRgI tumhAre pati ke rUpa meM thii| Aja tuma eka dasare ko dekhakara atIta ke anurAga meM baMdha gae ho| apane pUrvabhava kI kathA sunakara rAjakumAra maNiratha virakta ho gayA / usane prabhu ke caraNoM meM dIkSA dhAraNa kara lI aura saMyama kA pAlana kara sugati prApta kI / - kuvalayamAlA kahA maNiratha (rAjA) sudarzana nagara kA rAjA / vaha eka kAmAndha puruSa thA / kisI samaya usane anuja vadhU madanarekhA ko usake mahala kI chata para zRMgAra karate dekhA / vaha anujavadhU para Asakta bana gyaa| usane eka SaDayantra racA aura apane anuja yugabAhu ko sImA para yuddha ke lie bheja diyaa| apane mArga ko niSkaNTaka pAkara usane madanarekhA se apanA kutsita prastAva kahA jise madanarekhA ne ghRNA se asvIkAra kara diyA / para kAmAndha maNiratha kisI bhI zarta para anujavadhU ko apanI patnI banAnA cAhatA thaa| isIlie usane yuddha se lauTane para apane bhAI yugabAhu kI kapaTa pUrvaka hatyA kara dii| parantu vaha svayaM bhI adhika dera jIvita na raha skaa| andhakAra meM bhAgate hue maNiratha ko eka sarpa ne daMza liyA / vaha usI kSaNa dharAzAyI ho gayA aura marakara naraka meM gyaa| (dekhie-madanarekhA) maNizekhara vasantapura ke koTIzvara zreSThI dhanadatta kA ikalautA putra, eka dRr3ha pratijJayI aura mahatsaMkalpI yuvaka / maNizekhara kI nagara meM acchI pratiSThA thI / vaha sarvAMga sundara, baliSTha, vinIta aura mRdubhASI thaa| maNizekhara ke jIvana meM mor3a taba AyA jaba vaha kucha cApalUsa mitroM para vizvAsa kara baiThA / mitra durvyasanI the| saMgata kI raMgata se maNizekhara mukta na raha sakA aura caurya karma meM lipta bana gyaa| kucha hI dinoM meM vaha nAmI cora bana gyaa| vaha itanI kuzalatA aura saphAI se coriyAM karatA thA ki kisI kI pakar3a meM nahIM AtA thaa| dhanadatta putra kI pravRtti se paricita the aura unhoMne hajAra-hajAra DhaMgoM se putra ko caurya karma chor3ane ke lie manAyA thA / para maNizekhara ko corI karane meM aisA rasa AtA thA ki usane pitA kI sIkhoM ko najaraMdAja kara diyaa| pratidina kI coriyoM se nagara meM bhaya kA vAtAvaraNa nirmita ho cukA thaa| nAgarikoM ne rAjA se cora se jaina caritra koza *** *** 410
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ rakSA kI guhAra kii| rAjA ne mahAmaMtrI matisAgara ko cora ko pakar3ane kA dAyitva soNpaa| matisAgara buddhimAna maMtrI thaa| usakI painI najaroM ne cora ko pahacAna liyA, para binA pramANa ke ve cora ko pakaDeM bhI to kaise? matisAgara ne maNizekhara ko usake kula-gaurava kA vAstA dekara use caurya karma se nivRtti kI salAha dii| para maMtrI kI salAha kA bhI maNizekhara para koI prabhAva nahIM huaa| puNyayoga se AcArya dharmaghoSa vasaMtapura pdhaare| dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke jJAtA AcAryazrI ne apane upadeza meM corI ke duSpariNAma para prakAza ddaalaa| maNizekhara bhI zrotA pariSada meM upasthita thaa| upadeza parisamApti para sabhI ne AcArya zrI se koI na koI niyama-vrata aMgIkAra kiyaa| maNizekhara kI bArI aaii| maNizekhara ne kahA, AcArya deva! corI na karane ke tyAga ke atirikta Apa koI bhI eka tyAga mujhe karA diijie| prANa dekara bhI maiM praNa kA pAlana kruuNgaa| AcArya zrI ne maNizekhara ko satya bolane kA niyama karA diyaa| maNizekhara mahatsaMkalpI to thA hii| so usane antarAtmA se yaha saMkalpa kara liyA ki vaha jIvana meM kabhI jhUTha nahIM bolegaa| __cauryakarma aura satyasaMbhASaNa paraspara virodhI bAteM thIM para isa virodhAbhAsa ko maNizekhara ne saphalatA pUrvaka jiiyaa| maMtrI jaba cora ko raMge hAthoM pakar3ane meM asaphala rahA to svayaM rAjA ne cora ko pakar3ane kA bIr3A utthaayaa| para rAjA ko bhI usameM saphalatA na milii| balki usI rAtri meM rAjA ke rAjakoSa ko maNizekhara ne apanA lakSya banA diyaa| rAjA hairAna-parezAna thaa| usane maMtrI se gahana vicAra-manthana kiyaa| maMtrI ke batAne para rAjA cora ko jAna to gayA para binA pramANa ke vaha maNizekhara ko pakar3a nahIM sakatA thaa| Akhira maMtrI kI maMtraNA para rAjA ne eka yojanA bnaaii| usane maNizekhara ko apane pAsa bulAyA aura mahAmaMtrI pada kA dAyitva use pradAna karate hue kahA, nAgarikoM kI surakSA kA dAyitva aba tumhAre kandhoM para hai, AzA hai tuma apane dAyitva ke saMvahana me saphalatA prApta kroge| rAjA kA tIra nizAne para lgaa| maNizekhara para rAjya rakSA kA bhAra A cukA thaa| rakSaka bhakSaka kaise bane isa vicAra ne maNikhezara ke hRdaya se caurya ke maila ko dho ddaalaa| yahI eka durguNa usake jIvana meM thA jisake dhula jAne para vaha eka zreSTha nAgarika bana gyaa| usane zeSa jIvana dharmArAdhanA karate hue vyatIta kiyaa| AcArya dharmaghoSa se usane zrAvaka ke bAraha vrata aMgIkAra kie aura unakA niraticAra pAlana karate hue vaha uttama gati kA adhikArI bnaa| (ka) matisAgara zrIpura nagara ke rAjA jitAri kA mahAmaMtrI matisAgara atyaMta buddhisampanna evaM dharmaprANa puruSa thaa| rAjA jitAri dharma-karma para vizvAsa nahIM karatA thaa| use apane dhana aura bala para ahaM thaa| vaha socatA thA ki jisake pAsa dhana aura sattA hai vahI zreSTha aura sammAnanIya hai| apanI isI mAnyatA ke kAraNa rAjA apane dhana aura bala ko bar3hAne ke lie sadaiva prayatnazIla rahatA thaa| __rAjA aura matisAgara meM paraspara maitrI sambandha the| phalataH pArasparika vArtAoM meM matisAgara rAjA ko dharma kI mahimA samajhAtA rahatA thaa| para rAjA dharma kI mahimA ko kalpita vizvAsa se adhika mAnane ko taiyAra nahIM thaa| eka bAra dharma ke viSaya para vArtA karate hae rAjA aura maMtrI matisAgara apane-apane pakSa para kaThoratA se DaTa ge| rAjA ne maMtrI se kahA, tumhAre dharma kI mahimA maiM taba mAna sakatA hU~ jaba tuma rikta hAthoM se mere deza se dUra jAkara dharma ke prabhAva se samRddhi sRjita kro| maMtrI ne rAjA kI cunautI ko svIkAra ... jaina caritra koza ... - 411 .
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara liyA aura rikta hAthoM se zrIpura nagara ko tyAga kara vaha alakSita patha para bar3ha calA / matisAgara dharma ko prANoM se bhI bar3hakara mAnatA thaa| dharma ke bala para usane jaMgala se gujarate hue eka rAkSasa kA hRdaya jiitaa| eka yakSa ne usa kI dhArmikatA para prasanna banakara use kAmaghaTa nAmaka eka ghar3A diyA jo icchita padArtha tatkSaNa upasthita kara detA thaa| rAkSasa se maMtrI ne eka aisA daNDa prApta kiyA jo Adeza pAkara hajAroM kosa para rahe hue zatruoM ko daNDita kara sakatA thaa| eka sArtha- saMghapati se usane divya camarayugala aura rAjakIya chatra prApta kie| ina divya vastuoM ke sAtha maMtrI apane nagara meM lauttaa| kAmaghaTa ke dvArA usane eka saptamaMjile devavimAna tulya bhavana kA nirmANa karAyA aura usameM rahane lgaa| rAtoM-rAta vizAla mahala taiyAra hone kI sUcanA phailate phailate rAjA taka bhI pahuMcI / vAstavikatA ko jAnakara rAjA atyaMta prabhAvita huaa| rAjA aura maMtrI kA milana huaa| paraMtu rAjA taba bhI aMtarhRdaya se dharma kI mahimA ko mAnane ko taiyAra thaa| eka prasaMga para rAjA ne maMtrI se kahA, ye saba divya vastueM saMyoga se tumheM mila gaI haiN| isameM dharma kI mahimA jaisI koI bAta nahIM hai| yadi eka bAra tuma punaH apanI patnI ke sAtha dUra dezoM meM jAkara samRddhi arjita kara sako to maiM dharma kI mahimA ko svIkAra kara sakatA hU~ / maMtrI matisAgara ke tana-mana-prANa meM dharma basA huA thaa| vaha socatA thA ki yadi rAjA dharmaruci sampanna hogA to prajA bhI dharmaruci sampanna hogii| isalie rAjA ke mana meM dharmabhAva kA jAgaraNa Avazyaka hai| isI soca se prerita banakara usane eka bAra punaH apanA sarvasva tyAga kara apanI patnI vinayasundarI ke sAtha zrIpura nagara se prasthAna kara diyaa| kaI dina yAtrA karane para matisAgara aura usakI patnI eka taTIya nagara meM phuNce| unhoMne dekhA - eka samudrI vyApArI mAla se jahAja bhara kara yAtrA ke lie taiyAra hai aura samudrI bAdhAoM se bacane ke lie anuSThAna rUpa meM yAcakoM ko dAna de rahA hai / matisAgara ne apanI patnI ko pAsa ke udyAna meM pratIkSA karane ko kahA aura seTha se kucha pAne kI AzA meM usake jahAja para gyaa| saMyoga se usake jahAja para pahuMcate hI jahAja cala diyaa| matisAgara ne ise bhavitavyatA ke rUpa meM mAnA aura seTha ke sAtha rahanA svIkAra kiyaa| udhara usakI patnI vinayasundarI ko eka dhArmika kuMbhakAra ke ghara zaraNa prApta ho gaI / ratnadvIpa para seTha kA jahAja phuNcaa| matisAgara seTha kA vizvasanIya mitra bana cukA thaa| seTha ne vyAvasAyika dAyitva usa ko pradAna kara diyA / vyavasAya ke kuzala saMcAlana se matisAgara ne paryApta dhana arjita kiyaa| udhara ratnadvIpa nareza zakrapurandara ke samakSa eka aisI jaTilatA upasthita huI jise koI bhI hala na kara skaa| Akhira matisAgara ne hI usa jaTilatA kA samAdhAna kiyaa| rAjA isase itanA prasanna huA ki usane apanI putrI kA vivAha matisAgara se kara diyA aura use AdhA rAjya bhI de diyaa| matisAgara ke isa sammAna se seTha ko usase IrSyA ho gii| matisAgara ko apanI patnI vinayasundarI kI yAda satAne lagI to usane prApta rAjya rAjA ko lauTAkara yAtrA kI taiyAra kii| rAjya ke badale meM zvasura rAjA ne matisAgara ko hIre-javAharAta aura sone- cAMdI se bhare . hue pacAsa jahAja bheMTa kie| yAtrA prAraMbha huii| seTha bhI apane jahAja para savAra hokara yAtrAyita huA / seTha ke mana meM matisAgara kI samRddhi ke prati IrSyA aura usakI sadyapariNItA rAjakumArI patnI ke prati kAmAkarSaNa prabala bana cukA thA / usane madhura zabdoM se mohita banAkara matisAgara ko apane jahAja para AmaMtrita kiyA aura avasara sAdhakara use samudra meM phaiMka diyaa| seTha ne matisAgara kI patnI ko saMvedanA dI aura use apanI patnI banAne ke lie anekavidha yatna kie| para rAjakumArI kI kuzalatA se seTha kA manovAJchita svapna sAkAra na ho sakA / ... 412 jaina caritra koza ***
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka kASThakhaNDa ke sahAre matisAgara kinAre para A lgaa| vahAM eka sunasAna nagara meM kisI daitya dvArA bandI banAI gaI rAjakumArI ko daitya se mukta karAke matisAgara usa nagara meM pahuMcA jahAM usakI patnI vinayasundarI thii| udhara seTha bhI usa nagara meM pahuMca cukA thaa| vahAM para pahuMcakara matisAgara ne apanI donoM patniyoM ko bhI prApta kara liyaa| dharma ke bala para usa kA puNya dopahara kA sUraja banakara camaka rahA thaa| vahAM ke rAjA ne bhI usase apanI putrI kA pANigrahaNa karAyA aura AdhA rAjya use daheja meM pradAna kiyaa| Akhira cAra patniyoM tathA bhArI sainyadala ke sAtha matisAgara apane nagara kI sImA para pahuMcA aura rAjA jitAri ko dharma kI mahimA kA parijJAna karAne ke lie usane yuddha kI bherI bajA dii| rAjA jitAri yuddha ke maidAna meM A DaTA para matisAgara kA sAmanA na kara skaa| use bandI banAkara matisAgara ke samakSa lAyA gyaa| matisAgara ko dekhate hI jitAri use pahacAna gyaa| matisAgara maMtrI ne yuddha kA nATaka samApta kara jitAri ko gale se lagA liyaa| rAjA jitAri dharma kI mahimA jAna cukA thaa| usakI dharmazraddhA itanI prabala banI ki rAjapATa tyAga kara vaha muni bana gyaa| maMtrI matisAgara ne bhI munivrata svIkAra kiyaa| ugra tapazcaraNa se jitAri muni aura matisAgara muni ne mokSa prApta kiyaa| - rAjendra sUrikRta kAmaghaTa kathAnaka (kha) matisAgara kamalapura nagara kA rahane vAlA eka buddhimAna aura vicakSaNa mntrii| (dekhie-bhImakumAra) (ga) matisAgara eka buddhimAna aura svAmIbhakta mntrii| (dekhie-zrIpAla) (ka) madana vizvapura nagara kA rahane vAlA eka zreSThi putra, jo sadAcArI aura dharmAtmA thaa| rAjakumAra mahendra se usakI maitrI thii| usake AmaMtraNa para eka bAra rAjakumAra mahendra usake ghara para gyaa| madana kI patnI candravadanA ne mahendra kA svAgata kiyaa| mahendra aura candravadanA donoM eka-dUsare ke prati samarpita bana ge| rAjakumAra mahendra maitrI ke arthoM ko vismRta kara baitthaa| usane eka puruSa ko apanA galahAra dekara use madana kI hatyA kA kArya sauMpA para nagararakSaka kI catura dRSTi se vaha puruSa baca na skaa| jaba vaha madana kI hatyA karane ko tatpara thA, usI kSaNa nagararakSaka ne use bandI banA liyA aura dUsare dina rAjA ke samakSa upasthita kiyaa| sakhtI se pUchatAcha karane para usa puruSa ne zIghra hI satya ugala diyaa| rAjA ne apane putra mahendra ko deza-nirvAsana kA daNDa diyaa| candravadanA bhI usake sAtha calI gii| jaMgala meM una donoM ko taskaroM ne pakar3a liyA aura rakta-vyApAriyoM ko beca diyaa| rakta vyApAriyoM ne unake zarIra kA rakta nikAla liyA jisase unakI mRtyu ho gaI / donoM marakara naraka meM gae aura asaMkhya kAla taka bhavabhramaNa kreNge| mitra dvArA maitrI meM tathA patnI dvArA vizvAsa aura prema meM chale jAne para madana kA hRdaya vairAgya bhAva se pUrNa bana gyaa| usane gRhatyAga kara anagAra vRtti ko aMgIkAra kara liyaa| cAritra kI ArAdhanA kara vaha svarga meM gayA aura bhavAntara meM mokSa prApta kregaa| -bhava bhAvanA, gAthA 440 / jaina kathA ratna koSa,bhAga 6, kathA 6 / gautama kulaka bAlAvabodha (kha) madana ___ kuzasthala nagara kA rahane vAlA eka shresstthii| usakI do patniyAM thIM-caNDA aura prcnnddaa| apane nAma ke ... jaina caritra koza .. 1413 ...
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ anurUpa hI donoM caNDa prakRti kI svAminI thiiN| donoM hI vibhinna vidhiyoM se madana ko parezAna hairAna karatI thiiN| sthiti yahAM taka jA pahuMcI ki madana ko yaha lagane lagA ki usakI patniyAM usakA vadha bhI kara sakatI haiM / bhayabhIta madana ne eka rAtri meM apanA nagara chor3a diyaa| kaI dinoM taka nirantara vaha calatA rahA aura saMkAza nAmaka nagara meM phuNcaa| vahAM bhAnudatta nAmaka zreSThI ne madana kA svAgata kiyA aura usake sAtha apa putrI vidyullatA kA vivAha kara diyA / vidyullatA sundara aura catura thI tathA sAtha aneka divya vidyAeM jAnatI thI / kAlakrama se madana ko pUrva patniyoM se bhaya samApta ho gayA aura unake prati anurAga bhAva utpanna ho gyaa| usane vidyullatA ko apane pUrva jIvana se paricita karAyA aura pUrva patniyoM ke prati apane anurAga kI bAta khii| madana ne kahA ki aba use kuzasthala lauTakara apanI patniyoM ke sukha-dukha kA patA karanA caahie| vidyullatA ko sautoM ke prati apane pati kA anurAga sahana nahIM huaa| para usane hRdaya ke bhAva ko pragaTa nahIM kiyaa| usane abhimantrita pAtheya madana ko dekara vidA kara diyaa| mArga meM madana ko bhUkha lagI to vaha bhojana karane baiThA / usI samaya vahAM para eka saMnyAsI A gayA / madana hRdaya meM atithi satkAra kA bhAva udaya huaa| usane saMnyAsI se bhojana karane kI prArthanA kii| saMnyAsI ne usakI prArthanA svIkAra kara lii| madana ne saMnyAsI ko bhojana kraayaa| sahasA eka durghaTanA ghttii| bhojana karate hI saMnyAsI bakarA bana gayA aura kisI adRzya zakti se prerita banakara saMkAza nagara kI ora cala pdd'aa| hairAna-parezAna banakara madana bakare ke pIche-pIche cala diyaa| bakarA vidyullatA ke ghara phuNcaa| bakare ko dekhate hI vidyullatA krodhita banakara DaNDe se use mArane lgii| madana vastusthiti ko samajha gayA aura vahAM se bhAga chuuttaa| vaha hasaMtIpura nagara meM jA pahuMcA aura vahAM bhagavAna AdinAtha ke caitya meM baiThakara apanI sthiti para AMsU bahAne lgaa| vahAM para use dhanadeva nAmaka eka taruNa milaa| donoM kI paraspara maitrI ho gaI / madana ne dhanadeva ko apanI sthiti se avagata karAyA / sunakara dhanadeva ne madana ko madhura vacanoM se Azvasta kiyA aura kahA ki usa kI apanI sthiti usase bhI badatara hai| madana dvArA pUchane para dhanadeva ne apanI AtmakathA use sunAI / dhanadeva ne kahA, vaha isI nagarI kA rahane vAlA hai aura usakI bhI do patniyAM haiM jo svacchandAcAriNI haiN| donoM hI divya vidyAoM meM pAraMgata bhI haiN| eka bAra daiva -vaza use eka anya kanyA se vivAha karanA par3a gayA / kupita hokara pahalI patniyoM ne use zuka banA diyaa| kaI varSoM taka vaha zuka-yoni meM rahA aura patniyoM kI kaTUktiyAM sahana karatA rhaa| kucha puNyodaya huA to naI patnI ne use zuka yoni se mukti dI, kyoMki vaha bhI aneka divya vidyAoM kI svAminI thI / pUrva patniyoM ne use bAr3ha meM Dubokara mArane kA yatna kiyA, para naI patnI ne punaH usakI rakSA kii| naI patnI kI zakti se paricita hokara pUrva patniyAM hatotsAhita nahIM balki unhoMne milakara naI patnI ko bhI apane anukUla banA liyaa| pariNAma yaha huA ki ve tInoM svacchandAcAriNI ho gaIM aura merI duzmana bana giiN| dhanadeva ne apanI bAta pUrI karate hue kahA, mitravara! una tInoM patniyoM se saMtrasta banakara maiM virakta ho gayA hU~ aura muni dIkSA dhAraNa kara chalachadma se bhare saMsAra se mukta honA cAhatA hU~ / dhanadeva ke vairAgya se prabhAvita banakara madana bhI dIkSA lene ko taiyAra ho gyaa| donoM mitroM ne AcArya vimalabAhu se pravrajyA dhAraNa kI aura tapa-saMyama kI ArAdhanA meM lIna ho ge| AyuSya pUrNa kara donoM saudharma kalpa meM deva bane / devAyu pUrNa kara madana kA jIva vijayapura nagara kA rAjakumAra banA jahAM use maNiprabha nAma prApta huaa| maNiprabha pitA ke bAda rAjasiMhAsana para baiThA aura usane bahuta varSoM taka rAjya kiyaa| kisI samaya kama jaina caritra koza *** *** 414
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ vana ko murajhAyA dekhakara vaha virakta ho gayA aura munivrata dhAraNa kara tapa meM tallIna ho gayA / use avadhijJAna tathA anya aneka labdhiyAM prApta ho giiN| dhanadeva kA jIva devaloka se cyava kara rathanUpura cakravAla nagara meM vidyAdharoM kA cakravartI samrATa mahendra siMha bnaa| usakI paTarAnI kA nAma ratnamAlA thaa| eka bAra ratnamAlA vyAdhigrasta ho gaI, jisase usakI mRtyu ho gaI / mahendra siMha apanI rAnI kI mRtyu se bahuta dukhI huA aura usakI dazA unmatta kI - sI ho gaI / avadhijJAnI muni maNiprabha ne apane pUrvabhava ke mitra kI ukta dazA dekhI / ve mitra ko pratibodha dene rathanUpura nagara phuNce| unake upadeza se mahendrasiMha ke hRdaya kA tApa kucha zAnta huaa| muni ne dekhA ki mahendra siMha kA moha zithila to huA hai para nirmUla nahIM banA hai / yaha dekhakara muni maNiprabha ne mahendrasiMha ko usake pUrvabhava kI kathA sunaaii| apane pUrvabhava ke kathAnaka ko sunakara mahendrasiMha ko jAtismaraNajJAna ho gyaa| jJAna se vairAgya, aura vairAgya se saMyama meM utsAha kA utsa usake hRdaya meM phUTa pdd'aa| usane dIkSA dhAraNa kara lI / utkRSTa aura niraticAra tapa-saMyama kI arAdhanA dvArA muni maNiprabha aura muni mahendra kevalajJAna ko prApta kara mokSa meM gae / - AcArya munisundara / somaprabhAcArya dvArA racita sumatinAtha caritra se madana deva vizAlA nagarI nareza / (dekhie - haribala) madanamaMjarI campAvatI nareza citraketu kI putrI / (dekhie -caMdrasena) madanarekhA mahAsatI madanarekhA kA caritra jaina itihAsa ke pRSThoM para svarNAkSaroM meM uTTaMkita huA hai| vaha sudarzana nagara ke yuvarAja yugabAhu kI arddhAMginI thI / satyazIla ko prANoM para adhimAna dene vAlI madanarekhA vastutaH madana kI rekhA hI thI / parantu kabhI - kabhI saundarya bhI ApadAoM kA hetu bana jAtA hai| kisI samaya madanarekhA ke jyeSTha rAjA maNiratha kI dRSTi usake rUpa lAvaNya para par3a gii| maNiratha eka kAmI puruSa thA / maryAdAoM ko vismRta karake vaha anuja vadhU para Asakta bana gayA aura use apanAne ke lie vibhinna cAleM calane lagA / parantu buddhimatI madanarekhA ne usakI pratyeka cAla niSphala kara dii| isa para kAmAndha maNiratha ne eka SaDayantra racA aura usake anusAra sImA para kRtrima upadrava karavA kara usase nipaTane ke lie apane anuja yugabAhu ko bheja diyaa| madanarekhA ko ekAkI pAkara maNiratha ne apanA kutsita prastAva usake samakSa rkhaa| madanarekhA ne siMhanI banakara maNiratha ko bhayAkula banA diyA / yugabAhu ke lauTane para maNiratha ne kapaTa se usakI hatyA kara dii| isa ghaTanA se madanarekhA vajrAhata ho utthii| apane zIla kI rakSA ke lie vaha jaMgaloM meM calI gii| vahAM para usane eka zizu ko janma diyaa| zizu ko eka vastra meM lapeTa kara usane vRkSa kI zAkhA se bAMdha diyA aura svayaM pAsa kI nadI meM snAna karane calI gii| udhara eka hAthI ne madanarekhA ko apanI sUMDa meM lapeTakara AkAza meM uchAla diyaa| AkAzamArga se maNiprabha nAmaka vidyAdhara jA rahA thaa| usane madanarekhA ko apane vimAna para le liyA / madanarekhA ke lAvaNya para vaha vimugdha bana gyaa| usane use apanI paTarAnI banAne kA saMkalpa kara liyaa| vidyAdhara maNiprabha ke pitA maNicUr3a munitva kI sAdhanA kara rahe the| usa samaya maNiprabha apane pitA ke darzana karane jA rahA thA / madanadekhA kI cetanA lauTI to vaha muni maNicUr3a ke samakSa thii| muni ko sAkSAt *** jaina caritra koza 415
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ dekhakara usake dhairya kA bAMdha TUTa gyaa| muni ne use dharmopadeza dekara zAnta kiyA aura batAyA ki usakA bar3A putra candrayaza sudarzana nagara kA rAjA bana gayA hai tathA usake navajAta zizu ko mithilA nareza padmaratha apanA putra mAnakara le gayA hai| putroM ko surakSita jAnakara madanarekhA ko santoSa huaa| vaha saMsAra ke svarUpa ko dekhakara virakta bana cukI thii| vaha sAdhvI bana gii| kAlAntara meM madanarekhA kA laghu putra mithilA kA rAjA banA jo nami nAma se jaga meM vikhyAta huaa| kisI samaya nami aura candrayaza meM paraspara talavAreM khiMca giiN| ukta samAcAra ko jAnakara mahAsatI madanarekhA kA mAtRhRdaya tar3apa utthaa| vaha raNAMgaNa meM pahuMcI aura donoM bhAiyoM ko unakA paricaya diyaa| apanA paricaya jAnakara donoM bhAiyoM ke madhya upajA dveSa naSTa ho gyaa| isa taraha raNAMgaNa ko premAMgaNa meM badalakara mahAsatI madanarekhA apane upAzraya meM lauTa gii| madanA (AyA) madanA AryA kA samagra jIvana vRtta zuMbhA AryA ke samAna hai| vizeSataH jo antara hai vaha nAmoM kA hI hai| madanA AryA ke pitA kA nAma madana gAthApati aura mAtA kA nAma madanazrI thA (dekhie-zubhA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., dvi.varga, adhyayana 5 madAlasA laMkAdhipati rAkSasarAja bhramaraketu kI putrI, namaskAra sUtra aura sAmAyika kI ananya anuraagikaa| (dekhieuttamakumAra) madruka zrAvaka rAjagRha kA rahane vAlA eka sampanna zramaNopAsaka / vaha tIrthaMkara mahAvIra kA parama bhakta, tatvajJa aura vAdakuzala zrAvaka thaa| eka bAra jaba vaha bhagavAna mahAvIra ke darzanoM ke lie jA rahA thA to guNazIla udyAna ke nikaTa hI sthita AzramoM meM rahane vAle kAlodAyI, zailodAyI Adi parivrAjakoM ne use roka liyA aura dharmAstikAya, adharmAstikAya Adi ke bAre meM prazna karake usakI zraddhA ko calita karane kA prayAsa karane lge| para madraka ne kuzalatA pUrvaka parivrAjakoM ko uttara die aura punarprazna upasthita kara unheM niruttara bhI kara diyaa| isase kAlodAyI aura zailodAyI Adi parivrAjakoM ke hRdaya meM bhagavAna mahAvIra ke pravacanoM ke prati utsukatA jAgI aura usI ke pariNAmasvarUpa ve parivrAjaka-dharma kA tyAgakara jinadharma meM dIkSita ho ge| ___madruka kI vAgkuzalatA aura pravacana-pravINatA kI prazasti svayaM tIrthaMkara mahAvIra ne apane zrImukha se kahI thii| madhu caturtha prtivaasudev| usakA vadha puruSottama vAsudeva ne kiyA thaa| (dekhie-puruSottama vAsudeva) manaka muni zayyaMbhava ke putra jo ATha varSa kI avasthA meM muni bane aura chaha mAsa kA vizuddha saMyama pAlakara devalokavAsI hue| inhIM muni ke lie zayyaMbhavAcArya ne pUrvo se dazavaikAlika sUtra kA nirvRhaNa kiyA thaa| (dekhie-zayyaMbhava AcArya) manoramA sudarzana seTha kI parama patiparAyaNA ptnii| (dekhie-sudarzana seTha) ... 416 ... jaina caritra koza ...
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) mammaNa seTha purimatAla nagara kA eka kRpaNa seTha / (dekhie-ratnapAla) .. (kha) mammaNa seTha mammaNa seTha rAjagRha nagara kA koTIzvara zreSThI thA / usake pAsa abjoM kI saMpatti thI / atula vaibhava svAmI hone para bhI usake hRdaya meM saMtoSa na thaa| eka bAra usake mana meM vicAra AyA ki vaha bailoM kI eka aisI jor3I banAe jaisI jor3I kabhI kisI ne banAI na ho tathA bhaviSya: koI banA na ske| usane apane bhavana ke talaghara meM amUlya hIre, motI aura javAharAta se jaTita pUrNAkAra do svarNa vRSabha bnaae| kahate haiM ki magadha sAmrAjya kI samasta dhanarAzi se bhI adhika dhanarAzi una bailoM ke nirmANa meM vyaya kI gaI thii| eka baila to pUrNarUpa se taiyAra ho gayA, para dUsarA baila kucha adhUrA raha gyaa| adhUre baila ko pUrA karane ke lie mammaNa dina bhara kar3A zrama krtaa| rAtri meM vaha barasAtI nadI ke madhya meM khar3A ho jAtA aura pIche se bahakara AtI huI lakar3iyoM ko bInatA / isa rAtri - vyavasAya meM mammaNa vizuddha lAbha dekhatA thA jisameM vyaya kucha nahIM karanA hotA thA kevala lAbha hI lAbha use prApta hotA thA / isa prakAra aharniza ke kar3e zrama se mammaNa seTha adhUre baila ko pUrNa karane kA prayAsa kara rahA thA / eka ardharAtri meM AkAza ghane kAle meghoM se bharA thA / vikarAla vidyut kI gar3agar3AhaTa aura camaka se prANiyoM ke hRdaya dahala jAte the| mahArAja zreNika aura unakI paTarAnI celanA rAjamahala ke kakSa se bAhara jhAMkakara prakRti ke usa vikarAla rUpa ko dekha rahe the / sahasA vidyut kI camaka meM unhoMne nadI ke madhya meM khar3e lakar3iyAM bInate eka vyakti ko dekhaa| usa dRzya ko dekhakara mahArAnI celanA kA hRdaya dayArdra ho utthaa| usane upAlaMbha ke bhAva se mahArAja zreNika se kahA- mahArAja! Apake rAjya meM aise abhAvagrasta loga bhI haiM jinheM vikarAla ardharAtri meM aisA kaThina zrama karanA par3atA hai| rAjA hone ke nAte kyA isakA uttaradAyitva Apa para nahIM hai? rAnI ke upAlaMbha para zreNika gaMbhIra ho ge| unhoMne usI kSaNa apane sevaka ko usa vyakti ke pAsa bhejA aura kahalavAyA ki dUsare dina vaha rAjadarabAra meM upasthita 1 dUsare dina mammaNa seTha rAjadarabAra meM upasthita huA / mammaNa ne zreNika ko batAyA ki vahI rAtri meM nadI se lakar3iyAM bIna rahA thaa| isase zreNika ko kAphI Azcarya huaa| unhoMneM mammaNa se pUchA -zreSThivarya ! aisI kyA sthiti Ana par3I ki tumheM rAtri meM nadI se lakar3iyAM bInanI par3IM? mammaNa ne kahA, mahArAja! maiM bailoM kI eka jor3I cAhatA huuN| eka baila to mere pAsa hai, para dUsare baila ke lie apekSita rAzi juTAne ke lie mujhe yaha zrama karanA par3a rahA hai| zreNika haMse aura bole, merI gozAlA se tuma apanI pasaMda kA baila le jA sakate ho / mammaNa ne kahA, mahArAja! kSamA kareM! mere baila kI jor3I kA baila ApakI gozAlA meM nahIM milegA / zreNika ko bAta cubhI / tIkSNa svara meM unhoMne pUchA- aisI kyA vizeSatA hai tumhAre baila meM ? mammaNa ne kahA, mahArAja! Apa mere bhavana para padhAreM aura mere kathana ke aucitya - anaucitya kA svayaM nirNaya kareM / dUsare dina mahArAja zreNika apanI rAnI celanA ke sAtha mammaNa zreSThI ke bhavana para ge| dugdha-dhava *** jaina caritra koza *** 417
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaMjile vizAla prAsAda ko dekhakara rAjA aura rAnI daMga raha ge| mammaNa ne mahArAja aura mahArAnI kA svAgata kiyaa| tadanantara mammaNa rAjA aura rAnI ko sAtha lekara prAsAda ke talaghara meM gyaa| mammaNa ne bailoM para DAle gae makhamalI vastra ko khIMcA to pUrA talaghara rozanI se jagamagA utthaa| kalpanAtIta svarNa-hIraka nirmita bailoM kI jor3I ko dekhakara rAjA aura rAnI daMga raha ge| mammaNa ne adhUre baila kI ora iMgita karate hue kahA, mahArAja ! isa baila kA eka zRMga adhUrA hai| use hI pUrNa karane ke lie mujhe aharniza zrama karanA par3atA hai| zreNika ne praznasUcaka dRSTi se celanA kI ora dekhaa| celanA ne mahArAja se kSamA mAMgate hue kahA, mahArAja ! aise abhAvagrastoM ke abhAva to devarAja indra bhI nahIM miTA sakate haiN| mammaNa kI duSpUra tRSNA para karuNApUrvaka cintana karate hue rAjA aura rAnI apane mahala ko lauTa ge| mayAli kumAra jAlikumAra ke shodr| inakA paricaya jAlikumAra ke samAna hai| (dekhie-jAlikumAra) -antagaDasUtra varga 4, adhyayana 2 marIci kumAra AdIzvara prabhu RSabhadeva kA pautra aura prathama SaDakhaNDajayI mahArAja bharata kA putra / marIci ne apane dAdA RSabhadeva ke sAtha hI dIkSA grahaNa kI thI para apanI sukumAratA ke kAraNa vaha kliSTa saMyama kA pAlana na kara skaa| uSNa-zItAdi ke parISaha sahane meM svayaM ko asamartha pAkara vaha tridaNDI tApasa bana gyaa| para usakI zraddhA prabhu RSabhadeva aura una dvArA upadezita dharma para hI sthira rhii| vaha kahA karatA thA-mArga to vahI hai jo prabhu RSabha prarUpita kara rahe haiM para maiM usa mArga para bar3hane meM samartha nahIM huuN| ___marIcikumAra logoM ko prerita kara-kara ke bhagavAna ke pAsa bhejA karatA / isase usane dharma prabhAvanA kI mahAna samRddhi saMcita kara lii| eka bAra vaha asvastha ho gyaa| taba usake mana meM ziSya banAne kI abhilASA jgii| usake bAda usake pAsa koI upadeza sunane AtA to vaha kahatA-dharma kA saccA tattva mere pAsa bhI hai| isa prakAra kucha loga usake ziSya banane lge| eka bAra bhagavAna samavazaraNa meM upadeza de rahe the| apane svabhAva ke anusAra marIci logoM ko prerita karake bhagavAna ke pAsa bheja rahA thaa| upadeza ke pazcAt bharata cakravartI ne bhagavAna se pUchA ki kyA samavazaraNa sabhA meM koI aisI puNyavAna AtmA maujUda hai jo bhagavAna ke samAna hI bhaviSya meM tIrtha kA pravartana kregii| bhagavAna ne kahA-samavazaraNa ke dvAra para hI khar3A marIci vaha puNyavAna jIva hai jo isa avasarpiNI kAla kA antima tIrthaMkara mahAvIra hogaa| itanA hI nahIM vaha bharata kSetra kA tripRSTha nAmaka prathama vAsudeva hogA aura mahAvideha kSetra meM priyamitra nAma kA cakravartI bhI hogaa| apane putra kA cAmatkArika bhaviSya sunakara bharata gadgada bana ge| marIci ke pAsa pahuMcakara unhoMne bhagavAna kI kahI haI bAta use btaaii| sunakara marIci bAMsoM uchala pdd'aa| usakI prasannatA kA pAra na rhaa| vaha yaha kahate hue nAcane lagA ki usakA kula aura vaha svayaM kitanA mahAna hai ki usake dAdA prathama tIrthaMkara haiM, usake pitA prathama cakravartI haiM aura vaha svayaM vAsudeva, cakravartI aura tIrthaMkara jaise tIna-tIna paramazlAghanIya padoM ko prApta kregaa| ...418 . ... jaina caritra koza ....
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ marIci meM kula aura gotra kA mada A gyaa| vahI marIci kAlAntara meM tIrthaMkara mahAvIra huaa| mahAvIra ke sattAvIsa bhavoM meM yaha tRtIya bhava thaa| marutA mahArAja zreNika kI raanii| paricaya nndaavt| (dekhie-nandA) -antagaDasUtra varga 7, adhyayana 5 marudevA mahArAja zreNika kI raanii| paricaya nandAvat / (dekhie-nandA) -antagaDasUtra varga 7, adhyayana 8 marudevI mAtA bhagavAna zrI RSabhadeva kI maataa| RSabhadeva ke pravarjita ho jAne ke bAda vaha putra-darzana ke lie atyanta vyAkula rahatI thii| vaha socatI thI ki usakA putra na jAne kina kaSToM ko bhoga rahA hogaa| bhagavAna ko kevalajJAna huaa| devatAoM ne divya samavazaraNa kI racanA kI / marudevI hAthI para baiThakara putra darzana ke lie gii| bhagavAna kI divya Rddhi dekhakara vaha daMga raha gii| vaha animeSa netroM se bhagavAna ko dekhatI rhii| use AzA thI ki use dekhate hI usakA putra daur3A AegA aura usase lipaTa kara usakI kuzala kSema puuchegaa| para aisA na huaa| prabhu RSabha ne to eka AMkha taka uThAkara mAtA ko nahIM dekhaa| eka kSaNa ke lie marudevI kA mana viSAda se bhara gyaa| para dUsare hI kSaNa usake bhAva badala gae-kauna putra? kauna mAtA? ye to bAhya sambandha haiN| vastutaH AtmA hI mAtA hai| vahI putra hai| sarvasva vahI hai| marudevI ke bhAva zuddha se zuddhatara banate cale ge| hAthI ke hone para baiThe-baiThe hI use kevalajJAna ho gyaa| agale hI kSaNa vaha siddha ho gii| bhagavAna RSabhadeva ne ghoSaNA kI-marudevA bhavai siddhaa| vartamAna avasarpiNI kAla kI isa bharata kSetra se siddha hone vAlI vaha prathama AtmA thii| marubhUti potanapura nagara ke purohita vizvabhUti kA putra / marubhUti kA eka agraja thA jisakA nAma kamaTha thaa| kamaTha kI patnI kA nAma varuNA aura marubhUti kI patnI kA nAma vasundharA thaa| pUre parivAra meM paryApta pArasparika prema bhAva thaa| putroM ko yogya dekhakara vizvabhUti ne pravrajyA dhAraNa kara lii| kamaTha ko purohita pada prApta huaa| kamaTha aura marubhUti ke madhya pUrNa premabhAva thaa| para donoM ke svabhAva viparIta the| marubhUti dharmaruci sampanna aura AtmonmukhI thA to kamaTha bhogapriya thaa| marubhUti ghara meM rahakara hI AtmasAdhanA meM lIna rahatA thaa| apane svabhAva ke vaza kamaTha ne marubhUti kI patnI ko apane vaza kara liyaa| marubhUti ko isa pApalIlA kA patA calA to usane nagara nareza mahArAja aravinda se agraja kamaTha kI zikAyata kara dii| rAjA ne kamaTha ko padacyuta kara diyA aura apamAnita karake apane rAjya se nirvAsita kara diyaa| marubhUti ke prati pratizodha ko hRdaya meM lie kamaTha tApasa bana gayA aura ajJAna tapa karane lgaa| ___marubhUti kA krodha zAnta huA to vaha bhAI se kSamApanA karane ke lie usake pAsa phuNcaa| para kamaTha to ' pratizodha kI Aga meM jala rahA thaa| usane apane pairoM para jhuke hue marubhUti ke sira para patthara se prahAra kara diyaa| patthara ke prahAra se marubhUti kA dehAnta ho gayA aura vaha marakara vindhyAcala parvata para hAthI bnaa| eka muni ke satsaMga se hAthI ko avadhijJAna kI prApti huI aura hAthI ke bhava meM rahakara hI usane tapa tyAga pUrvaka jIvana yApana zurU kara diyaa| tapa se hAthI kI deha kRza ho gii| eka bAra vaha kIcar3a bhare tAlAba meM ... jaina caritra koza ... -- 419 ...
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ phaMsa gayA aura nikala na skaa| udhara kamaTha marakara kukkuTa jAti kA sarpa bnaa| vaha sarpa AkAza meM ur3ane meM samartha thaa| pUrva vaira vaza vaha sarpa usa sthAna para AyA jahAM hAthI kIcar3a meM dhaMsA huA thaa| usane hAthI ko mastaka aura udara para daMza liyaa| dharma cintana meM lIna rahate hue hAthI prANotsarga karake sahasrAra devaloka meM deva bnaa| yathAsamaya sarpa bhI AyuSya pUrNa kara pAMcaveM naraka meM utpanna huaa| marubhUti kA jIva devAyu pUrNa kara vaitADhya parvata para sthita tilakA nAmaka nagarI ke mahArAja vidyudgati kI rAnI kanakatilakA kI kukSI se putra rUpa meM utpanna huA jahAM usakA nAma kiraNavega rakhA gyaa| kiraNavega ke yuvA hone para mahArAja ne use rAjapada dekara ArhatI dIkSA dhAraNa kara lii| kiraNavega kI padmAvatI nAmaka rAnI ne eka putra ko janma diyA jisakA nAma kiraNateja rakhA gyaa| kiraNateja jaba yuvA huA to kiraNavega ne use rAjya kA bhAra pradAna kara muni-dIkSA dhAraNa kara lii| ugra tapa kI ArAdhanA karate hue muni kiraNavega ekala vihAra pratimA aMgIkAra kara vicarane lge| udhara kamaTha kA jIva narakAyu pUrNa kara eka bhayAnaka viSadhara sarpa bnaa| kisI samaya muni kiraNavega ko dekhakara pUrva-vaira bhAva ke jAgRta hone se usa sarpa ne muni kiraNavega ko Dasa liyaa| dharmadhyAna pUrvaka Atmacintana meM lIna rahate hue muni ne dehotsarga kiyA aura ve bArahaveM svarga meM deva bne| sarpa AyuSya pUrNa kara naraka kA adhikArI huaa| deva gati kA AyuSya pUrNa kara ke marubhUti kA jIva pazcima mahAvideha sthita zubhaMkarA nAmaka nagarI ke rAjA vajravIrya kI mahArAnI lakSmIvatI ke garbha se putra ke rUpa meM jnmaa| yuvAvasthA meM vaha rAjA bnaa| usake eka putra huA jisakA nAma cakrAyudha rakhA gyaa| r3halatI umra meM mahArAja vajranAbha ne putra ko rAjyAdhikAra dekara ArhatI pravrajyA dhAraNa kara lii| udhara kamaTha kA jIva naraka se nikalakara kuraMgaka nAma kA bhIla bnaa| eka bAra dhyAnastha muni vajranAbha ko usane dekhaa| dekhate hI usakA vairabhAva jAgRta bana gyaa| bANa ke prahAra se usane muni kA prANAnta kara diyaa| samAdhipUrvaka dehotsarga karake muni graiveyaka svarga meM lalitAMga nAmaka maharddhika deva bne| kAlAntara meM kAla karake kuraMgaka bhIla sAtavIM naraka meM gyaa| jambUdvIpa ke pUrva videha meM potanapura nAma kA eka nagara thaa| vahAM para kulizabAhu nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| usakI rAnI kA nAma sudarzanA thaa| marubhUti kA jIva devaloka kA AyuSya pUrNa kara rAnI sudarzanA kI kukSI meM utpanna huaa| rAnI ne caudaha mahAsvapna dekhe jo isa bAta ke pratIka the ki janma lene vAlA putra cakravartI samrAT hogaa| kAlakrama se rAnI ne putra ko janma diyaa| nAma rakhA gayA suvrnnbaahu| yuvAvasthA meM suvarNabAhu rAjA banA aura bAda meM chaha khaNDoM ko sAdhakara cakravartI samrAT bnaa| ____ gAlava muni ke Azrama meM suvarNabAhu ne vidyAdhara nareza vidyAdharendra kI araNyavAsinI putrI padmAvatI se pANigrahaNa kiyaa| padmAvatI hI suvarNabAhu kI paTarAnI bnii| ___eka bAra tIrthaMkara zrI jagannAtha jI kI dharmadezanA sunate hue mahArAja suvarNabAhu ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| ve rAjapATa kA tyAga kara ke muni bana gae aura ugra tapazcaraNa karate hae vicarane lge| bIsa boloM kI utkRSTa ArAdhanA se unhoMne tIrthaMkara nAma karma kA upArjana kiyaa| ___udhara kamaTha kA jIva kuraMgaka bhIla ke bhava se naraka meM gayA aura naraka se nikalakara siMha bnaa| kisI samaya usa siMha ne mahAmuni suvarNabAhu ko dekhA aura pUrva vaira ke kAraNa muni para jhapaTa pdd'aa| samAdhimaraNa prApta kara muni prANata devaloka meM deva bane aura kAlakrama se siMha marakara caturtha naraka meM gyaa| bIsa sAgaropama kA pralamba aura sukhapUrNa AyuSya pUrNa kara suvarNabAhu (marubhUti) kA jIva vArANasI nareza mahArAja azvasena kI rAnI vAmAdevI kI ratnakukSI se putra rUpa meM utpanna huaa| vahAM para use pArzvakumAra ... 420 - jaina caritra koza ...
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAma diyA gyaa| yahI pArzvakumAra pravahamAna avasarpiNI ke teIsaveM tIrthaMkara lokamAnya prabhu pArzvanAtha bne| udhara kuraMgaka (kamaTha) kA jIva naraka se nikalakara eka choTe se gAMva meM eka ati nirdhana brAhmaNa ke ghara putra rUpa meM jnmaa| usake janma lete hI usake mAtA-pitA kA nidhana ho gyaa| jaise-taise kamaTha bar3A huA aura tApasavRtti kI ora AkRSTa huaa| tApasa banakara vaha paMcAgni tapa tapane lgaa| ___bhaviSya meM pArzvakumAra aura kamaTha kA punaH sAkSAtkAra huaa| (dekhie-pArzvanAtha tIrthaMkara) malayagiri (AcArya) , jaina paramparA ke pratibhAzAlI jaina aacaary| unhoMne kaI AgamoM aura Agametara granthoM para bRhad TIkAeM likhakara Agama adhyetA mumukSuoM para mahAna upakAra kiyaa| unake kaI TIkA grantha vartamAna meM bhI upalabdha AcArya malayagiri ke jIvana aura samaya sambandhI sAmagrI anupalabdha hai| 'kumAra pAla prabandha' nAmaka grantha meM AcArya hemacandra aura AcArya malayagiri ko samakAlIna siddha karane vAlI eka ghaTanA kA ullekha upalabdha hotA hai| AcArya hemacandra ne gacchAMtarIya devendragaNI aura malayagiri ke sAtha revataka tIrtha para siddhicakra maMtra kI ArAdhanA kI thii| ArAdhanA se AkarSita hokara vimalezvara nAmaka deva pragaTa huA aura usane icchita vara mAMgane ke lie khaa| taba malayagiri ne deva se vara rUpa meM apane lie AgamoM kA TIkAkAra hone kA vara mAMgA thaa| yaha ullekha AcArya malayagiri ko AcArya hemacandra kA samakAlIna aura vI.nI0 kI 17vIM zatAbdI ke AcArya ke rUpa meM pramANita karatA hai| 'jaina sAhitya kA bRhad itihAsa' ke anusAra AcArya malayagiri ne 25 AgamoM aura Agametara granthoM para TIkAeM likhiiN| 'zabdAnuzAsana' nAmaka eka svatantra grantha kI bhI unhoMne racanA kI thii| vartamAna meM AcArya malayagiri ke TIkAkRta lagabhaga 20 grantha upalabdha haiM jinakA padya parimANa eka lAkha nabbe hajAra se adhika hai| jaina jagata meM ve TIkAkAra ke rUpa meM carcita aura arcita AcArya haiN| malayAgiri kusumapura ke rAjA candana kI patiparAyaNA ptnii| eka suvikhyAta nArI critr| (dekhie-candana) malayAsundarI zrAvastI athavA sAvatthI nagarI ke mahArAja kanakaketu kI mahArAnI aura khaMdhaka kI maataa| (dekhiekhaMdhaka muni) malUkacandra jI mahArAja (AcArya) sthAnakavAsI paMjAba paramparA ke eka tapasvI aacaary| AcArya lavajI RSi ke uttarAdhikArI zrI somajI RSi hue| unake uttarAdhikArI zrI haridAsa jI, tathA unake bAda unake ziSya vRndAvana lAla jI AcArya bne| unake bAda zrI bhavAnIdAsa jI AcArya pATa para virAjita hue| tadanantara zrI malUkacandra jI ma. AcArya bne| Apa AgamoM ke gaMbhIra jJAtA, utkRSTa AcAra ke ArAdhaka aura tapasvI AcArya the| saM. 1815 meM Apa sunAma (paMjAba) pdhaare| usa samaya vahAM yatiyoM kA bAhulya aura prabhAva thaa| phalataH ... jaina caritra koza - --421 ...
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ nagara meM Thaharane ke lie Apako sthAna nahIM milaa| Apa apanI ziSya maNDalI ke sAtha tAlAba ke kinAre chatariyoM meM Thahara ge| vahIM para Apa nirAhAra rahate hue ziSyoM ko Agama vAcanAeM dete the| nirantara ATha dinoM taka yaha krama claa| ApakI zAnta tapasyA aura Agama ArAdhanA se loga atyanta prabhAvita hue| Apako bhikSA ke lie prArthanA kii| Apane kahA, jo gRhastha savidhi sAmAyika aura santadarzana kA niyama legA usI ke ghara se hama bhikSA leNge| ___kaI logoM ne niyama lie| Apane pAraNA kiyaa| zanaiH-zanaiH nagara meM zuddha dharma kA prabhAva phailA aura aneka loga zrAvaka dharma meM dIkSita hue| malladinna mithilAdhipati mahArAja kuMbha kA putra aura bhagavatI mallI kA sahodara / malladinna eka kalApremI rAjakumAra thaa| (dekhie mallinAtha tIrthaMkara) mallavAdI (AcArya) jaina zvetAmbara paramparA ke eka vidvAna aura vAdI aacaary| AcArya mallavAdI kA janma vallabhI nagarI meM huaa| unakI mAtA kA nAma durlabha devI thA jo ki vallabhI nareza zilAditya kI bahana thii| mallavAdI ke do jyeSTha bhrAtA the-ajitayaza aura ykss| jinAnaMdasUri mallavAdI ke mAmA the| apane yuga ke ve prasiddha sUri aura vAdakuzala AcArya the| eka bAra bauddha vidvAna buddhAnaMda se bharUMca nagara meM unhoMne zAstrArtha kiyA jisameM unheM parAjaya milii| pariNAmataH bharUMca se vihAra kara ve vallabhI pdhaare| vahAM para unake dharmopadeza se malla sahita unake bhrAtA aura mAtA pratibodhita hokara dIkSita hue| malla adhyayanaruci sampanna bAla muni the| unhoMne ekAgracitta se jaina tatvavidyA kA talasparzI adhyayana kiyaa| kahate haiM ki unake guru ke pAsa 'nayacakra' nAmaka eka grantha thaa| guru ne sabhI ziSyoM ko vizeSa rUpa se nirdeza diyA thA ki binA merI AjJA ke use koI na pddh'e| guru eka bAra jaba tIrthayAtrA para gae to malla muni ne utsukatA vaza usa grantha ko par3hanA zurU kara diyaa| para prathama zloka par3hate hI zAsana devI pragaTa huI aura malla muni ke hAtha se grantha lekara adRzya ho gii| isa ghaTanA se malla muni bahuta khinna hue| ve upAzraya kA tyAga karake giri kandarAoM meM cale ge| vahAM unhoMne ugra tapazcaraNa kiyaa| unake tapaH prabhAva se zAsana devI pragaTa huii| zAsana devI ne muni se icchita vara mAMgane ke lie khaa| muni malla ne 'nayacakra' graMtha lauTAne ke lie devI se khaa| devI ne kahA, grantha ko lauTAnA saMbhava nahIM hai| parantu Apane ukta grantha kA jo prathama zloka par3hA thA, usake AdhAra para Apa ukta grantha kI racanA karane meM samartha hoNge| kahakara zAsana devI antardhAna ho gii| ___malla muni ne zAsana devI ke varadAna svarUpa nayacakra grantha ke paThita zloka ke AdhAra para ukta nAma vAle grantha kI racanA kii| usa grantha kI pUrNatA daza sahasra zlokoM meM huii| vartamAna meM vaha grantha 'dvAdazAra nayacakra' nAma se jAnA jAtA hai| saMgha meM usa grantha kI bhArI mAnyatA huI aura malla muni kA sammAna bhI bahuta bar3ha gyaa| tIrthayAtrA pUrNa kara jinAnaMdasUri vallabhI lauTe aura unhoMne malla muni ko AcArya pada pradAna kiyaa| malla muni apane guru kI buddhAnanda se parAjaya kI bAta sthaviroM se jAna cuke the| gurvAjJA prApta kara mallamuni bharUMca pahuMce aura unhoMne buddhAnanda ko zAstrArtha hetu AmaMtrita kiyaa| vaha zAstrArtha chaha mAsa taka calA - jaina caritra koza ...
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ jisameM malla muni kI vijaya huii| isase vahAM ke rAjA ne malla muni ko vAdI kA pada diyA aura ve mallavAdI nAma se sukhyAta hue| __ AcArya mallavAdI ne kAphI sAhitya kI racanA kii| dvAdazAra nayacakra, zrI padmacaritra, sanmati tarka TIkA Adi unake vikhyAta grantha haiN| vartamAna meM ye grantha anupalabdha haiN| ___AcArya mallavAdI ke samaya ke sambandha meM vidvAnoM meM mataikya nahIM hai| vibhinna vidvAnoM kI dRSTi se ve vI.ni. kI nauvIM, dazavIM athavA gyArahavIM zatI ke AcArya haiN| -prabhAvaka caritra malliSeNa (AcArya) vI.ni. kI 19vIM sadI ke pUrvArddha ke eka vidvadvareNya jaina AcArya / AcArya malliSeNa 'syAdvAda-maMjarI TIkA' nAmaka utkRSTa grantha ke racayitA the| yaha unakI eka khyAtilabdha kRti hai| AcArya malliSeNa nAgendra gacchIya udayaprabha sUri ke suyogya ziSya the| saMskRta, prAkRta, apabhraMza Adi bhASAoM para unakA asAdhAraNa adhikAra thaa| vyAkaraNa, nyAya, sAhitya Adi vibhinna viSayoM ke ve gaMbhIra vidvAna the| syAdvAda maMjarI kA lekhana unhoMne vI.ni. 1819 meM saMpanna kiyA thaa| unake sattAkAla ko jAnane kA yaha eka puSTa pramANa hai| mallinAtha (tIrthaMkara) ___avasarpiNI kAla ke unnIsaveM tIrthaMkara / vaha eka rAjakumArI thiiN| Azcaryajanaka ghaTanAoM meM yaha bhI eka Azcaryajanaka ghaTanA hai ki eka strI tIrthaMkara huii| malli ke caritra ke samakSa pakSoM se paricita banane ke lie inake pUrva janma ko jAnanA Avazyaka hai| apane pUrvajanma meM mallI kA jIva jambUdvIpa ke mahAvideha kSetra kI nagarI vItazokA ke rAjA mahAbala ke rUpa meM thaa| mahAbala eka dharmaniSTha aura nyAyazIla rAjA thaa| usake chaha mitra the| yaha maitrI bAlyakAla se calI AI thii| sAtoM mitroM ne bacapana meM hI yaha nirNaya kiyA thA ki ve jo bhI kArya kareMge eka samAna kreNge| yahAM taka ki, saMyama bhI leMge to sAtha hI leNge| kisI samaya AcArya dharmaghoSa kA upadeza sunakara jaba mahAbala vairAgyazIla bana gayA to usane apane saMyama lene ke bhAva apane chahoM mitroM se khe| chahoM mitra bhI dIkSA lene ko taiyAra ho ge| isa prakAra sAtoM mitra dIkSita ho ge| bAlyAvasthA ke saMkalpa ke anusAra sAtoM hI eka samAna japa aura tapa kI ArAdhanA karane lge| para mahAbala ne apane mitroM para apane ko kucha adhika rakhane ke lie kapaTa pUrvaka vizeSa tapa karanA zurU kara diyaa| usane yaha vizeSa tapa isa kuzalatA se kiyA ki usake mitra usakI mAnasikatA ko samajha na ske| yahAM se AyuSya pUrNa kara sabhI mitra anattara vimAna meM deva bane aura vahAM se cyava kara bhArata varSa ke vibhinna rAjakuloM meM paidA hue| vizeSa tapa aura cAritra kI ArAdhanA se mahAbala ne jahAM tIrthaMkara gotra kA bandha kiyA vahIM mAyA sevana ke kAraNa usane strIyonI kA bhI bandha kiyaa| vaha mithilA nareza mahArAja kuMbha kI putrI ke rUpa meM janmA jahAM use mallIkumArI nAma diyA gyaa| mallI jaba yuvA huI to usake rUpa guNoM kI khyAti deza-dezAntaroM meM phaila gii| pUrvajanma ke chaha mitra vibhinna rAjakuloM meM rAjaputroM ke rUpa meM janme the| kramazaH ve chahoM rAjA bne| unameM se eka sAketa nagara kA rAjA pratibuddhi thA, dUsarA campAnareza candracchAyA thA, tIsarA zrAvastI nareza rUpIrAja thA, caturtha vArANasI nareza zaMkha thA, paMcama hastinApura nareza adInazatru thA tathA chaThA kAMpilyapura ... jaina caritra koza ... - 423 ...
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ nareza jitazatru thaa| ina chahoM rAjAoM taka bhI malli ke rUpa guNoM kI carcA phuNcii| chahoM ne apane-apane dUta malli se vivAha ke prastAva ke sAtha mahArAja kuMbha ke pAsa bheje| mahArAja kuMbha ne dUtoM ko phaTakAra kara bhagA diyA to chahoM rAjAoM ne apanI-apanI senAoM ke sAtha mithilA ko ghera liyaa| isase kuMbha ciMtita ho ge| malli ne isa vipadA se nipaTane ke lie pitA se anumati mAMgI aura suvicArita yojanAnusAra chahoM rAjAoM ko AmaMtrita kara liyaa| mallI eka dIrghadarzI rAjakumArI thii| saMbhAvita paristhitiyoM se nipaTane ke lie usane eka bhavana banavAyA thaa| isake cAroM ora chaha jAliyAM thiiN| madhya meM eka vizAla cabUtarA banavAyA thaa| usa para usane apanI eka Adamakada svarNa pratimA rakhavAI thii| yaha pratimA bhItara se khokhalI rakhI gaI thI aura Upara Dhakkana rakhA gayA thaa| malli pratidina bhojana kA eka kaura usa pratimA meM DAla detI thii| pratimA ke bhItara saMcita bhojana sar3ane lagA thaa| rAjakumArI mallI ne una chahoM rAjAoM ko usa bhavana meM tthhraayaa| jAlI se chahoM rAjAoM ne malli kI pratimA ko dekhaa| maMtramugdha banakara ve use ekaTaka dekhate raha ge| tabhI rAjakumArI ne pIche se Akara pratimA kA Dhakkana ughAr3a diyaa| tIvra durgandha se chahoM rAjAoM kI dazA dayanIya ho gii| nAka-bhauM sikoDakara idhara-udhara dekhane lge| taba rAjakamArI mallI ne unheM sIkha dete hue kahA, jisa pratimA meM pratidina eka kaura anna DAlane se usameM asahya durgandha uppanna ho gaI hai, phira jisa zarIra meM pratidina paryApta anna DAlA jAtA hai usa zarIra kI kaisI antardazA hai use sahaja hI samajhA jA sakatA hai| mallI ne chahoM rAjAoM ko unake pUrvajanma kI smRtiyAM dilaaii| chahoM ko jAtismaraNa jJAna ho gayA aura chahoM ne jAna liyA ki ve pUrvajanma ke mitra haiN| mallI ne apane strI hone kA kAraNa bhI mitroM ke samakSa pragaTa kiyaa| chahoM mitra rAjA pratibuddha ho gae aura unhoMne pratijJA kara lI ki ve bhaviSya meM bhI vahI kareMge jo malli kreNgii| ____ malli dIkSita huI to ve chahoM rAjA bhI dIkSita hue| kaivalya prApta kara prabhu malli ne tIrtha racanA kii| vizva ke lie ve kalyANa kA dvAra bniiN| aMta meM mokSadhAma meM jA viraajiiN| pratibuddhi Adi chahoM mitra muni bhI mokSa ko upalabdha ho ge| - jJAtAdharmakathA maharddhika naTa prAcIna kAla kA eka ntt| (dekhie-ASAr3ha muni) mahAkacchA (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 27 mahAkAla vartamAna avasarpiNI kAla ke SaSThama naard| (dekhie-nArada) mahAkAlI ___ mahArAja zreNika kI rAnI aura rAjakumAra mahAkAla kI maataa| yuddha meM apane putra mahAkAla kI mRtyu ke duHsaMvAda se virakta bana mahAkAlI sAdhvI bana gii| usane vizeSa rUpa se laghusiMha niSkrIDita tapa kI ArAdhanA kii| isa tapa kI cAra paripATiyAM hotI haiN| jisameM do varSa aura aTThAIsa dina kA samaya lagatA hai| (zeSa paricaya kAlI vat) -antagaDasUtra varga 8, adhyayana 3 ... 424 ... jaina caritra koza...
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAkRSNA inakA paricaya kAlI ke samAna hai| vizeSa itanA hai ki inhoMne laghusarvatobhadra tapa kiyaa| isa tapa kI cAra paripATiyoM meM eka varSa eka mAsa aura dasa dina kA samaya lagatA hai| isakI pratyeka paripATI sau dina kI hotI hai jisameM paccIsa dina pAraNe ke tathA zeSa pacahatara dina tapasyA ke hote haiN| anta meM mahAkRSNA AryA mAsika saMlekhanA ke sAtha siddha huii| __ -antagaDasUtra varga 8, adhyayana 6 mahAgiri (AcArya) bhagavAna mahAvIra kI paTTa paramparA ke nauveM paTTadhara AcArya / unake zikSA aura dIkSA guru AcArya sthUlabhadra the| Arya mahAgiri kA janma vI.ni. 145 meM huA thaa| vI.ni. 175 meM AcArya sthUlabhadra se pratibodha pAkara ve muni jIvana meM praviSTa hue| guru kI sannidhi meM baiThakara unhoMne daza pUrvo kA jJAna hRdayaMgama kiyA / AcArya sthUlabhadra ko aMtima avasthA meM eka aura supAtra ziSya prApta hue jinakA nAma thA Arya suhstii| AcArya sthUlabhadra ne apane uttarAdhikArI ke rUpa meM Arya mahAgiri aura Arya suhastI-ina donoM ko AcArya pada pradAna kiyaa| dIkSA paryAya meM tathA zrutArAdhanA meM jyeSTha hone ke kAraNa AcArya sthUlabhadra ke svargArohaNa ke pazcAt Arya mahAgiri AcArya pATa para ArUr3ha hue| AcArya suhastI unakA gurutulya mAna karate aura unake AdezAnusAra vicarate / AcArya mahAgiri ne vizAla saMgha kA saMcAlana atyanta kuzalatA se kiyaa| unake dharmasaMgha meM aneka bhavya AtmAoM ne praveza kara jJAna aura darzana kI ArAdhanA kii| unake apane ziSyoM kI saMkhyA kalpasUtra sthavirAvalI ke anusAra ATha thI, jinakI kramika nAmAvalI nimna prakAreNa hai-(1) uttara (2) balissaha (3) dhanADhya (4) zrI ADhya (5) kauNDinya (6) nAga (7) nAgamitra (8) rohgupt| inameM se prathama do ziSya uttara aura balissaha vizeSa prabhAvazAlI the aura unake nAmoM para uttara balissaha gaNa bhI sthApita hue| aSTama ziSya rohagupta ninhava hue jinase trairAzika mata pragaTa huaa| ___AcArya mahAgiri ne antima avasthA meM saMghIya dAyitva AcArya suhastI ko pradAna kara die aura unhoMne ekAkI vicaraNa kara jinakalpa tulya viziSTa abhigrahoM ko apanI sAdhanA kA abhinna aMga bnaayaa| ve nagara se bAhara zmazAnoM meM Thaharate aura kaThora tapa krte| bhikSA meM ve prakSepa yogya AhAra grahaNa krte| aise kaI varSoM taka unhoMne kaThora tapazcaryA kii| unakI caryA kI kaThoratA aura abhigraha vRtti kI prakarSatA se sambandhita eka ghaTanAkrama isa prakAra hai___pATalIputra nagara meM Arya suhastI zreSThI vasubhUti kI prArthanA para usake pArivArika sadasyoM ko bodha dene ke lie usake ghara pdhaare| AcArya zrI vahAM baiThakara zreSThi-parivAra ko pravacana dene lge| saMyoga se usI samaya dRr3ha abhigrahI AcArya mahAgiri bhikSArtha vahAM pdhaare| AcArya mahAgiri ko dekhakara bhakti bhAva se bhAvita banakara AcArya suhastI apane Asana se uTha khar3e hue aura praNata hokara unheM vandana karane lge| AcArya mahAgiri ke lauTa jAne ke bAda zreSThI vasubhUti ne Azcarya cakita hote hue AcArya suhastI se pUchA, he mahAyazasvI ! he parama zrutadhara! kyA Apake bhI koI guru haiM? AcArya suhastI ne kahA, ye mahAabhigrahI munirAja mere guru haiN| inakI tapasvitA adbhuta hai| prakSepa yogya AhAra para ye apanA jIvana calAte haiN| usakI anupalabdhi para sahaja tapa kA avasara mAnakara Ananda mAnate haiN| AcArya suhastI ke mukha se AcArya mahAgiri kI tapasvitA kA AkhyAna sunakara zreSThI vasubhUti camatkRta ... jaina caritra koza ... - 425 ...
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ ho gyaa| AcArya suhastI ke lauTa jAne ke pazcAt usane apane parivAra ke sadasyoM ko samajhAyA-Arya mahAgiri athavA unake tulya mahAna tapasvI zramaNa bhikSArtha padhAreM to unheM viziSTa padArthoM ko prakSepa yogya batAkara bhakti bhAva se pradAna kreN| vaisA karane se mahAna yaza aura puNya kI prApti hogii| saMyoga se dUsare hI dina AcArya mahAgiri bhikSA ke lie vasubhUti ke ghara aae| pArivArika sadasya jAgarUka the| unhoMne gariSTha modakoM ko prakSepa AhAra batAkara ati bhakti bhAva se AcArya ke sammukha prastuta kiyaa| AcArya zrI viziSTa abhigrahI the| prakSepa yogya AhAra unake lie grAhya thaa| para modakoM kA AhAra prakSepa yogya kaise saMbhava hai ? isa Antarika praznacinha ne munivara ko cintana ke lie prerita kiyaa| kSaNabhara rukakara unhoMne apane jJAnopayoga se vastusthiti kA paricaya prApta kara liyaa| vigata divasa kA citra unakI smRti meM tAjA ho gyaa| AhAra ko apane lie akalpya mAnakara AcArya zrI rikta hI lauTa ge| kAlAntara meM AcArya mahAgiri AcArya suhastI se mile to unhoMne unheM upAlaMbha diyA aura kahA, suhasti! mere abhigraha ko tumane zreSThI vasubhUti ke samakSa prakaTa kara mere lie aneSaNIya AhAra ko grahaNa karane kI sthiti nirmita kara dI thii| AcArya suhastI ko apanI bhUla kA parijJAna huaa| ve guru tulya AcArya mahAgiri ke caraNoM para nata ho gae aura bhUla ke lie kSamApanA karane lge| AcArya mahAgiri ne saMgha saMcAlana ke sAtha-sAtha antima vaya meM jinakalpa tulya sAdhanA kara eka Adarza prastuta kiyaa| asaMkhya jIvoM ke lie ve kalyANa kA dvAra bane aura vI.ni. 245 meM lagabhaga 100 varSa kI avasthA meM svargavAsI bne| -nandI sUtra / -kalpasUtra sthavirAvalI / -pariziSTa parva / -upadeza mAlA, vizeSavRtti, patrAMka 369-370 mahAcanda kumAra campAnagarI ke rAjA mahArAja datta kA putra aura mahArAnI raktavatI kA Atmaja, eka rUpa guNa sampanna raajkumaar| yuvAvasthA meM yuvarAja mahAcanda kA vivAha zrIkAntA pramukha pAMca sau rAjakanyAoM ke sAtha kiyA gyaa| __ eka bAra tIrthaMkara mahAvIra campAnagarI ke bAhya bhAga meM sthita pUrNabhadra nAmaka rAjodyAna meM pdhaare| prabhu ke darzana-vandana ke lie prajA ke sAtha-sAtha yuvarAja mahAcanda kumAra bhI gyaa| prabhu kI amRtopama dharma dezanA sunakara yuvarAja kI dharmaruci meM atizaya rUpa se vRddhi huii| usane bhagavAna se zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| rAjA, prajA aura yuvarAja ke apane-apane sthAnoM para lauTa jAne ke pazcAt Arya gaNadhara gautama ne bhagavAna mahAvIra svAmI se pUchA, bhagavan! yuvarAja mahAcanda ne aise kyA zubha puNya karma kie jinake phalasvarUpa use devopama rUpa aura samRddhi kA samAgama prApta huA? bhagavAna mahAvIra ne mahAcanda kA pUrvabhava sunAte hue pharamAyA-gautama! cikitsikA nAma kI eka nagarI thii| vahAM para rAjA jitazatru rAjya karate the| eka bAra dharmavIrya nAmaka eka mAsakhamaNa ke tapasvI aNagAra usake rAjamahala meM pdhaare| mahArAja jitazatru ne utkRSTa bhAvoM se aNagAra ko AhArAdi se pratilAbhita kiyaa| usase unhoMne mahAna puNyoM kA arjana kiyaa| kAlakrama se AyuSya pUrNa kara mahArAja jitazatru kA jIva hI yahAM mahAcaMda ke rUpa meM janmA hai| kAlAntara meM yuvarAja ArhatI pravrajyA dhAraNa kara mokSa meM jaaegaa| .0426 ... jaina caritra koza ...
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ deza-kAlAnusAra tIrthaMkara mahAvIra anyatra vihAra kara ge| eka bAra pauSadhazAlA meM pauSadhArAdhanA karate hue yuvarAja mahAcaMda ko yaha zubha bhAva utpanna hue ki ve nagara aura grAma dhanya haiM jahAM tIrthaMkara mahAvIra vicarate haiN| bhagavAna mere nagara meM padhAreM to maiM bhI unake darzana kara dhanya ho jAUM aura unake zrI caraNoM meM pravrajyA dhAraNa kara AtmakalyANa kruuN| bhAva phala dete haiN| grAmAnugrAma vicarate hue bhagavAna eka bAra punaH campA nagarI meM pdhaare| yuvarAja mahAcanda kA hRtkamala khila utthaa| vaha bhagavAna ke zrI caraNoM meM dIkSita hokara nirvANa ko prApta huaa| -vipAka sUtra, dvi zru., a.9 mahAtmA gAMdhI mahAtmA gAMdhI bhAratavarSa ke eka aise netA the, jinhoMne bhAratIyoM ke mana para zAsana kiyaa| unhoMne apane jIvana meM sadaiva jAgarUka rahakara satya kI sAdhanA kii| asatya aura anyAya ke viruddha ve AjIvana saMgharSa karate rhe| ahiMsA, satya, sarvodaya, sevA Adi ke dharma siddhAMta unake AtmasiddhAnta bane the| unhoMne jeMDa se vakAlata kI DigrI prApta kii| usake bAda ve bhAratIya svataMtratA AMdolana se jar3a ge| unhoMne bhArata kI svatantratA ke lie ahiMsAtmaka AMdolana claayaa| unakI saccaritratA aura satyaniSThA ke kAraNa pUrA deza unakA anugAmI bana gyaa| unhoMne nijI svArthoM kA sarvathA tyAga kara diyA thaa| dezahita aura AdhyAtmika unnati unake jIvana ke dhruva lakSya the| bhArata kI svataMtratA ke pazcAt pradhAnamaMtrI aura rASTrapati jaise sarvocca pada unake lie prastAvita kie gae, para unhoMne koI bhI pada svIkAra nahIM kiyaa| unake utkRSTa tyAga ke lie kRtajJa rASTra ne unheM 'rASTra pitA', 'bApU' aura 'mahAtmA' jaise mahanIya zabdoM se saMbodhita kiyaa| gAMdhI jI kA janma saM. 1925 bhAdoM badI dvAdazI tadanusAra 2 aktUbara 1869 ke dina porabaMdara (gujarAta) meM huaa| unake pitA kA nAma mohanadAsa aura mAtA kA nAma zrImatI putalIbAI thaa| ye donoM hI dharmaruci sampanna aura satyaniSTha jIvana ke anugAmI the| ___ mAtA putalIbAI ke guru jaina muni becara jI svAmI the| mohanadAsa (gAMdhI jI) jaba bairisTrI kI par3hAI ke lie iMglaiNDa jAne lage taba mAtA putalIbAI unheM apane guru ke pAsa le gii| becara jI svAmI ne mohanadAsa ko mAMsa, madirA aura para-strI saMga se dUra rahane kI pratijJA pradAna kii| mohanadAsa ne ina pratijJAoM kA jIvana-bhara dRr3hatA se pAlana kiyaa| ina pratijJAoM se hI gAMdhI jI satya ke sopAnoM para Upara aura Upara car3hate cale ge| zrImad rAyacaMda bhAI ko gAMdhI jI ne guru tulya pada diyaa| rAyacaMda bhAI se unhoMne aneka AdhyAtmika zikSAeM prApta kii| gAMdhI jI ne apanI AtmakathA meM likhA hai-'zrImad rAyacaMda bhAI ne apane sajIva saMparka se mere jIvana para gaharI chApa chodd'ii|' spaSTa hai ki gAMdhI jI ke jIvana kA AdhyAtmika pakSa jaina saMskAroM se anuprANita thaa| -satya ke prayoga athavA AtmakathA mahAdevI hastinApura nareza sudarzana kI ardhAMginI aura prabhu aranAtha kI jnnii| -triSiSTa zalAkA puruSa caritra mahAnanda kumAra mAlava deza kI rAjadhAnI avantI nagarI ke koTIzvara zreSThI dhanadatta kA putra, eka dRr3hadharmI shraavk| usake eka putra huaa| putra parivAra aura parijanoM ko atyanta priya thaa| kisI samaya usa putra ko eka sarpa ne ... jaina caritra koza .. - 427 ...
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ kATa liyaa| dhanadatta aura mahAnanda ne vaidyoM aura gArur3iyoM ko bulaayaa| aneka upacAra kie gae para mahAnanda kA putra svastha nahIM huaa| taba dhanadatta ne ghoSaNA kI ki jo koI vyakti usake pautra ko svastha karegA use vaha eka karor3a svarNamudrAeM puraskAra meM degaa| isa ghoSaNA ko sunakara dUra-dUra se tAMtrika aura mAMtrika Ae, para pariNAma zUnya rhaa| Akhira eka vRddha vaidya ne zizu kA parIkSaNa kiyaa| usane kahA, Aja kI rAtri zizu ko nirviSa nahIM kiyA jA sakA to usakI mRtyu sunizcita hai| maiM isa bAlaka kA upacAra kara sakatA hU~ para auSadha to mere ghara para hI chUTa gaI hai| merA ghara yahAM se eka sau dasa yojana kI dUrI para hai| pau phaTane se pUrva yadi vaha auSadha koI lA sake to zizu ke prANa bacAe jA sakate haiM / mahAnanda kumAra ke pAsa AkAzagAminI vidyA thI aura vaha alpa samaya meM hI hajAroM yojana kI dUrI taya kara sakatA thaa| parantu usane gurudeva se zrAvaka dharma aMgIkAra karate hue praNa kiyA thA ki vaha laukika kAryoM ke lie eka dina meM sau yojana se adhika kI yAtrA nahIM kregaa| vaidya kA gAMva eka sau dasa yojana kI dUrI para thA / isalie vaha isa yAtrA ko nahIM kara sakatA thA / use apane putra ke prANoM se adhika apanA praNa priya thaa| parivAra, parijanoM aura purajanoM ne vividha tarkoM se mahAnanda ko samajhAyA, auSadha lAne ko kahA, para mahAnanda kumAra apane praNa para aDiga rhaa| nagara nareza mahArAja vikramAditya ne bhI mahAnanda ko samajhAyA ki vaha apavAda mArga kA Azraya lekara auSadha le Ae jisase usake putra ke prANa baca sakeM, parantu mahAnanda ne rAjA ke Agraha ko bhI asvIkAra kara diyA / mahAnanda kI dRDhadharmitA se zAsanadevI kA siMhAsana Dola utthaa| zAsanadevI pragaTa huI aura usane ghoSaNA kI, mahAnanda kumAra apane hAtha meM jala lekara zizu para ddaaleN| unakI vrata-niSThA ke prabhAva se vaha jala hI saMjIvanI kA kAma kregaa| mahAnanda kumAra ne vaisA hI kiyA aura dekhate hI dekhate usakA putra aise uTha baiThA jaise ki vaha nidrA se jagA hai / mahAnanda kumAra kI vrataniSThA kI stutiyAM dasoM dizAoM meM vyApta ho giiN| aneka logoM ne usase preraNA pAkara vrata dhAraNa kie aura dRr3hatA se unakA pAlana kiyaa| jIvana ke uttarapakSa meM mahAnanda kumAra ne munidIkSA dhAraNa kI / deha tyAga kara vaha mAhendra kalpa meM indra ke samAna maharddhika deva bnaa| vahAM se cyava kara vaha manuSya bhava dhAraNa karegA aura siddhi prApta karegA / - zrAvaka pratikramaNa sUtra ( ratnazekhara sUrikRta) / jaina kathA ratna koSa, bhAga 4 mahApadma cakravartI vartamAna avasarpiNI kAla ke nauveM cakravartI samrATa / unhoMne apane bAhubala se bharata kSetra ke SaDakhaNDoM para vijaya patAkA phaharAkara cakravartI pada prApta kiyaa| sudIrgha kAla taka vizva ko suzAsana diyA, bAda meM nazvara bhogoM kA parityAga kara anazvara pada prApti ke lie aNagAra dharma ko apanA kara aura kaivalya sAdhakara siddhatva kA varaNa kiyaa| unake zAsanakAla meM jinazAsana para eka abhUtapUrva saMkaTa bhI AyA jo isa prakAra thA mahApadma ke eka jyeSTha bhrAtA the jinakA nAma viSNukumAra thaa| jaba mahApadma ke pitA mahArAja padmottara hastinApura ke rAjA the aura Ayu ke caturtha bhAga meM praveza kara rahe the taba unhoMne viSNukumAra ko rAjapada dekara svayaM dIkSA lene kA vicAra bnaayaa| isa para viSNukumAra ne rAjapada lene se inkAra karate hue svayaM bhI dIkSA lene kA nirNaya kara liyA / viSNukumAra muni banakara meru parvata para ghora tapa karane lge| ghora tapa se unheM aneka divya labdhiyAM aura siddhiyAM prApta ho giiN| viSNukumAra dvArA rAjapada ThukarA dene para mahApadma ne use svIkAra kiyA / SaDkhaNDa sAdhakara ve cakravartI -** jaina caritra koza *** *** 428
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ bne| unakA eka pradhAna thA jisakA nAma namuci thaa| namuci cakravartI kA vizeSa vizvAsapAtra aura kRpApAtra thaa| para eka bAta thI ki namuci jaina zramaNoM se bahuta vidveSa rakhatA thA / usake vidveSa kA eka kAraNa thA jo isa prakAra thA - pahale namuci ujjayinI nareza zrIvarma kA amAtya thA / eka bAra ujjayinI nagarI meM suvrata nAmaka jainAcArya apane ziSya parivAra ke sAtha pdhaare| namuci ne AcArya ke eka laghu ziSya ke sAtha zAstrArtha kiyA aura parAjita ho gayA / vaha parAjaya ko pacA na sakA aura rAta ke andhere meM muni kA vadha karane ke lie naMgI talavAra lekara cala diyaa| muni ke pAsa pahuMcakara usane jaise hI talavAra kA prahAra muni para karanA cAhA vaise hI zAsana deva ne use usI raudrarUpa meM staMbhita kara diyA / usakA hilanA-DulanA banda ho gayA / prabhAta meM logoM ne use usa mudrA meM dekhA to use dhikkaaraa| usakI nindA kii| rAjA ko sUcanA milI / usane use apamAnita karake apane rAjya se nikAla diyaa| vahAM se nikalakara namuci hastinApura phuNcaa| vahAM apanI kuzalatA se cakravartI mahApadma kA vizvAsapAtra banane meM saphala ho gayA aura unakA pradhAna bana gayA / kisI samaya namuci ke kArya para mahArAja mahApadma atyanta prasanna hue aura unhoMne use icchita vara mAMgane ke lie khaa| namuci ne yathAsamaya vara mAMgane kI prArthanA ke sAtha usa vara ko surakSita rakha liyA / eka bAra suvratAcArya grAmAnugrAma vicaraNa karate hue hastinApura pdhaare| namuci ko isa kI sUcanA milI / usake bhItara kA zramaNa- vidveSa bhabhaka utthaa| apane apamAna kA pratizodha lene kA use yaha samucita avasara lgaa| usane mahApadma se apanA surakSita vara sAta dinoM ke lie SaDkhaNDAdhipati hone ke rUpa meM mAMga liyaa| phalataH namuci sAta dinoM ke lie cakravartI bana gayA / usane suniyojita sAjiza ke anusAra eka vizAla yajJa Arambha kiyaa| sabhI loga aura sabhI dharmoM ke AcArya vividha bheMTa lekara namuci ke pAsa pahuMce aura navazAstA ke rUpa meM use badhAiyAM dene lge| ina AgantukoM meM namuci suvratAcArya ko khoja rahA thA / para suvratAcArya ko na AnA thA aura na ve aae| isase namuci tilamilA gayA / usane suvratAcArya ko apane pAsa bulAyA aura madAndha banakara bolA- tuma bheMTa lekara kyoM nahIM Ae ! yA to bheMTa lekara Aie, varana mere rAjya kI sImAoM se bAhara cale jaaie| tIna divasa kI samaya sImA ke bhItara mere Adeza kA pAlana nahIM huA to coroM kI bhAMti tumhArA aura tumhAre zramaNa saMgha kA vadha karavA dUMgA / suvratAcArya cintita mudrA ke sAtha apane sthAna para lauTa aae| Akhira chaha khaNDa ko chor3akara jAeM to kahAM jAeM ? abhUtapUrva saMkaTa thA yaha zramaNa saMgha para / usa samaya AcArya ko viSNu muni kA smaraNa aayaa| unhoMne drutagAmI eka muniko viSNu muni ke pAsa bhejaa| muni ne viSNumuni ke pAsa jAkara unheM zramaNasaMgha para Ae saMkaTa kI bAta khii| viSNu muni labdhibala se AkAzamArga se tatkAla hastinApura pahuMca ge| namuci ke pAsa jAkara unhoMne use samajhAyA ki vaha apanA Adeza vApisa le le| para ahaMkArI namuci kahAM mAnane vAlA thaa| viSNu muni ne kahA ki ve cakravartI ke sahodara haiN| kama se kama unheM to rahane ke lie kucha sthAna diyA jaae| daMbhapUrNa svara meM namuci bolA- maiM tumheM tIna kadama jamIna detA hU~, tuma vahAM raha sakate ho| viSNu muni ko lagA ki namuci ko samajhAnA Avazyaka ho gayA hai| unhoMne labdhi ke prayoga se rUpa vizAla banA liyA aura do hI kadamoM meM cakravartI kA pUrA sAmrAjya nApa diyaa| phira bole- bola, namuci ! tIsarA kadama kahAM rakhUM / viSNu muni ke isa rUpa se cAroM ora bhaya vyApta ho gayA / cakravartI mahApadma daur3akara Ae aura mahA ke caraNoM meM girakara kSamA mAMgane lge| muni ne apanI labdhi sameTa lii| rAjA ne namuci ko apamAnita karake nagara se nikAla diyA / *** jaina caritra koza *** 429
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa prakAra muniyoM kI rakSA huii| kahate haiM jaina paramparA meM usI dina se rakSAbandhana kA parva prAraMbha huaa| viSNukumAra muni ne labdhi prayoga ke lie AcArya se prAyazcitta grahaNa kiyA aura niraticAra saMyama pAlakara kevalajJAna prApta kara mokSa ge| usake bAda mahApadma cakravartI ne bhI rAjapATa chor3akara saMyama grahaNa kara liyA aura ve bhI mokSa meM ge| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 7 (ka) mahAbala jambUdvIpa ke apara videha meM sthita vItazokA nagarI ke rAjA bala kA putra / yuvAvasthA meM 500 rAjakanyAoM ke sAtha usakA pANigrahaNa huaa| pitA kI pravrajyA ke pazcAt vaha apane deza kA rAjA bnaa| nyAya aura nIti se rAjya karate hue usane paryApta suyaza arjita kiyaa| aMtima avasthA meM usane apane chaha bAlamitroM ke sAtha saMyama dhAraNa kiyaa| vizuddha saMyamArAdhanA tathA utkRSTa tapArAdhanA karate hue bhI mahAbala ne sUkSma mAyA kA Asevana kiyaa| utkRSTa tapa ke phala-svarUpa usane tIrthaMkara gotra kA arjana kiyA, para mAyA ke phala rUpa meM use strI yoni prApta huii| kAlAntara meM mahAbala kA jIva mithilAnareza mahArAja kuMbha kI putrI ke rUpa meM janmA jahAM unheM mallI kumArI nAma prApta huaa| yahI mallI bhagavatI jaina dharma kI unnIsaveM tIrthaMkara ke rUpa meM arcita haiN| (dekhie-mallInAtha tIrthakara) (kha) mahAbala ___ mahAvIrakAlIna purimatAla nagara kA raajaa| -vipAka sUtra-3 (ga) mahAbala (kumAra) __mahApura nagara kA yuvraaj| nagara nareza mahArAja bala usake pitA aura mahArAnI subhadrA devI usakI mAtA thii| mahAbala kumAra rUpavAna aura tejasvI yuvaka thaa| vaha sabhI ke prema kA pAtra thaa| yuvAvasthA meM raktavatI pramukha pAMca sau rAjakanyAoM ke sAtha usakA pANigrahaNa huaa| eka bAra grAmAnugrAma vicaraNa karate hue zramaNa bhagavAna mahAvIra svAmI apane zramaNa saMgha ke sAtha mahApura nagara ke bAhya bhAga meM sthita raktAzoka nAmaka udyAna meM pdhaare| pUrA nagara bhagavAna ke darzanoM ke lie umar3a pdd'aa| yuvarAja mahAbala bhI bhagavAna ke zrI caraNoM meM phuNcaa| prabhu kA pravacana sunakara usakA hRdaya harSa aura zraddhAbhAva se pUrNa ho gyaa| usane bhagavAna se zrAvaka dharma grahaNa kiyaa| rAjakumAra aura janatA apane-apane gharoM ko lauTa ge| ___ mahAbala kI atizayI rUpa-guNa sampadA dekhakara zramaNa-zramaNI vRnda meM utsukatA utpanna huii| zramaNa-zramaNIvRnda kI utsukatA ko dekhakara usake samAdhAna ke lie gautama svAmI ne bhagavAna mahAvIra se prazna kiyA-bhaMte! mahAbala kumAra ne aise kyA zubha karma kie haiM jisase use aisA rUpa milA tathA vaha sabhI ke prema kA pAtra banA hai? ___ bhagavAna ne pharamAyA, gautama! pUrva janma meM mahAbala kumAra maNipura nAmaka nagara kA nAgadatta nAmaka gAthApati thaa| vahAM para isane eka bAra car3hate bhAvoM se indradatta nAmaka mAsopavAsI aNagAra ko prAsuka AhAra kA dAna diyA thaa| dAna dete hue nAgadatta ne mahAna puNya kA arjana kiyaa| kAlakrama se vahAM se AyuSya pUrNa kara nAgadatta yahAM mahAbala ke rUpa meM janmA hai| .0430 ... jaina caritra koza ....
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ gautama svAmI ne punaH prazna kiyA-bhagavan! mahAbala kA bhaviSya kaisA hai? kRpA usa para bhI prakAza DAlie! bhagavAna ne pharamAyA, gautama! kucha varSoM taka zrAvaka dharma kI ArAdhanA karane ke pazcAt mahAbala pravrajita ho jAegA aura isI bhava meM mokSa meM jaaegaa| ___ mahAbala kumAra ke gauravamayI atIta aura anAgata ko sunakara zramaNa-zramaNI vRnda samAhita citta ho gyaa| anya kisI samaya meM zramaNa bhagavAna mahAvIra ziSya samudAya ke sAtha anyatra vihAra kara ge| eka bAra yuvarAja mahAbala kumAra pauSadhazAlA meM pauSadha kI ArAdhanA kara rahA thaa| AdhyAtmika cintana meM tallIna mahAbala ke smRti paTa para bhagavAna mahAvIra kA citra ubhara aayaa| mahAbala romAMcita ho utthaa| usakI cintana dhArA baha calI-dhanya haiM ve janapada aura kAnana jahAM para arihaMta prabhu mahAvIra ke caraNoM kI raja giratI hai| dhanya haiM ve loga jo prabhu ke darzana kara apane netroM aura hRdayoM ko pavitra karate haiN| kitanA zubha hogA vaha kSaNa jaba mere ArAdhya arihaMta deva zrI mahAvIra svAmI mere nagara meM pdhaareNge| unake darzana kara maiM dhanya ho jaauuNgaa| sarvajJa mahAvIra mahAbala ke hRdaya ke bhAvoM ko dekha rahe the| viharaNazIla mahAvIra ke caraNa mahApura kI dizA meM gatimAna bana ge| mahAvIra ke padArpaNa kA susaMvAda mahAbala kumAra ne sunA to usake harSa kA ThikAnA na rhaa| vaha prabhu ke caraNoM meM phuNcaa| prabhu ke pravacana-pAvasa kA usane AtRpta pAna kiyaa| pariNAmataH vairAgya kA prabala Avega usake hRdaya meM umar3a aayaa| mAtA-pitA-parijanoM kI anumati prApta kara mahAbala pravrajita ho gyaa| cAritra dharma kI utkRSTa ArAdhanA dvArA samasta karmarAzi ko bhasmIbhUta karake mahAbala muni siddha-buddha-mukta ho ge| _ -vipAka sUtra, dvitIya zruta. a. 6 (gha) mahAbala (kulaputra) ___ zrIpura nagara kA rahane vAlA eka kulIna yuvk| bAlyAvasthA meM hI usake mAtA-pitA kA dehAnta ho - jAne ke kAraNa vaha kusaMgati me par3a gayA aura cora bana gyaa| eka bAra vaha corI karane ke lie rAjA mAnamardana ke mahala meM gyaa| usane hIre javAharAta poTalI meM bAMdhe aura calane ko taiyAra huaa| itane meM usane dekhA ki vahAM eka sarpa AyA aura usane rAnI ko Dasa liyaa| dabe pAMva se mahAbala ne sarpa kA pIchA kiyaa| dvAra para pahuMcate hI sarpa ne baila kA rUpa bnaayaa| dvArapAla ne baila ko bhagAne kI ceSTA kI to baila ne usake peTa meM sIMga se prahAra kara use mAra ddaalaa| mahAbala ne baila kI pUMcha pakar3a lii| baila ne manuSya kI vANI meM usase apanI pUMcha chor3ane ke lie khaa| mahAbala ne usase usakA paricaya pUchA aura jAnanA cAhA ki usane rAnI aura dvArapAla ko kisa lie mAra ddaalaa| baila ne devarUpa meM pragaTa hokara kahA, maiM nAgakumAra deva hU~ aura rAnI aura dvArapAla mere pUrvajanma ke zatru haiN| isIlie unako maiMne mAra diyA hai| ___ mahAbala ne apanI mRtyu ke bAre meM pUchA to deva ne kahA, rAjamArga para khar3e amuka vaTavRkSa se laTakane se terI mRtyu hogii| ____ apanI mRtyu ke kAraNa vaTavRkSa ko dekhakara mahAbala bhayabhIta bana gyaa| vaha jaMgala meM jAkara eka tApasa kA ziSya bana gayA aura tapa karane lgaa| tApasa kI mRtyu ke bAda vaha Azrama kA svAmI bana gyaa| .. jaina caritra koza ... 4431 ...
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ kisI samaya rAjA mAnamardana ke yahAM eka cora ne corI kii| ArakSiyoM ne cora kA pIchA kiyaa| bhAgate-bhAgate cora mahAbala ke Azrama meM pahuMcA aura curAyA huA dhana mahAbala kI bagala meM rakha kara anyatra bhAga gyaa| ArakSiyoM ne mahAbala ko cora samajhA aura use giraphtAra karake ve rAjA ke pAsa le ge| mahAbala ne apanI saphAI dete hue apanA pUrA jIvanavRtta sunA diyA spaSTa kiyA ki vaha mRtyubhaya se tApasa banA hai| rAjA mAnamardana karmaphala aura bhAgya para vizvAsa nahIM karatA thaa| usane kahA, tuma mere pAsa rho| mere rahate hue tumhArA koI kucha nahIM bigAr3a sakatA hai| mahAbala rAjA ke sAtha rahane lgaa| kucha hI dina bAda rAjA ne usakA vivAha bhI karavA diyaa| kisI dina mahAbala rAjA ke sAtha vana-vihAra ko jAne lagA to usakI patnI ne use kisI kAryavaza vApisa bulA liyaa| itane meM rAjA dUra nikala gyaa| rAjA ke pAsa zIghra pahuMcane ke lie mahAbala ne ghor3e ko cAbuka lgaaii| daur3ate hue ghor3A vaTavRkSa ke nIce pahuMcakara jora se uchlaa| mahAbala ke gale me par3I huI sone kI caina ulaTakara vaTavRkSa kI zAkhA meM ulajha gaI aura mahAbala vRkSa se laTaka gyaa| sone kI caina hI usake lie phAMsI kA phandA bana gii| usakA prANAnta ho gyaa| rAjA mAnamardana ko mahAbala kI mRtyu kA samAcAra milaa| isase usakA aMhakAra gala gyaa| karmaphala para usakA vizvAsa aTala bana gyaa| zanai-zanai usakI zraddhA pragAr3ha banatI gii| zrAmaNI dIkSA lekara usane utkRSTa cAritra kI ArAdhanA kI aura mokSa pada prApta kiyaa| -pArzvanAtha caritra (Ga) mahAbala (malayAsundarI) ____eka sAhasI aura zUravIra rAjakumAra / usake jIvana meM deva, dAnava aura mAnavakRta akalpya aura acintya kaSTa ke kSaNa Ae, para usane apane sAhasa, zaurya aura buddhimattA ke bala se samasta kaSToM ko pAra kara apane nAma kI sArthakatA siddha kii| mahAbala paiThAnapura nareza mahArAja zUrapAla kA putra thaa| usane candrAvatI nagarI ke rAjA vIradhavala kI putrI malayAsundarI se vivAha kiyaa| malayAsundarI kI vimAtA kanakamAlA ne malayAsundarI aura mahAbala ke viruddha kaI bAra SaDayaMtra race, jinake pariNAmasvarUpa una donoM ko aneka kaSTa sahana karane pdd'e| parantu una donoM ne kanakamAlA ko kabhI doSI nahIM maanaa| svakRtakarma ko hI doSI mAnakara unhoMne dhairya dhAraNa kiyA aura upasthita kaSToM kA sAhasa se sAmanA kiyaa| eka lambI kaSTa parIkSA se gujara kara mahAbala aura malayAsundarI ke jIvana meM sukha kA samaya aayaa| mahAbala ne suzAsana sthApita kara prajA kA hArdika pyAra prApta kiyaa| jIvana ke aMtima bhAga meM mahAbala aura malayA ne saMyama kI sAdhanA kI aura nirvANa pada prApta kiyaa| -mahAbala malayA caritra (ca) mahAbala (rAjA) ___ bhagavAna RSabhadeva kA jIva apane pUrvabhava meM gaMdhasamRddhi nagara kA mahAbala nAmaka rAjA thaa| mahAbala rAjA apane dharmAtmA maMtrI svayaMbuddha se saMbodhi kA sUtra prApta kara jAgRta bnaa| jaba use saMbodhi kA sUtra prApta huA taba usakI Ayu bAIsa dina zeSa thii| rAjA ne deva, guru aura dharma para avicala zraddhA rakhate hue anazana sahita dehotsarga kara IzAnendra kA sAmAnika deva pada prApta kiyaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra / usaha cariyaM (cha) mahAbala (rAjA) vijayApurI nareza aura caudahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI bhujaMgasvAmI ke jnk| (dekhie-bhujaMga svAmI) ... 432 .. jaina caritra koza ...
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ja) mahAbala (rAjA) rohir3a nagara ke rAjA / niSadhakumAra ke pUrvabhava ke janaka / bhadra svAmI (viharamAna tIrthaMkara) aThArahaveM viharamAna tIrthaMkara / puSkarArddha dvIpa ke pazcima mahAvideha kSetra meM vapu nAma kI eka vijaya hai jisake antargata vijayA nAma kI eka samRddha nagarI hai / usI nagarI ke mahArAja devarAya kI paTTamahiSI ubhayA kI ratnakukSI se prabhu janme / hasti ke cinha se saMyukta prabhu ne yauvana kAla meM sUryakAntA nAmaka rAjakanyA se pANigrahaNa kiyA / tirAsI lAkha pUrva kI avasthA taka prabhu rAjapada para rhe| usake bAda varSIdAna dekara dIkSita hue| kaivalya lAbha prApta kara dharma tIrtha kI sthApanA kI aura tIrthaMkara bane / vartamAna meM asaMkhya bhavyajana prabhu ke upadezoM ko sunakara Atma-sAdhanA meM saMlagna haiM / jaba prabhu kA AyuSya caurAsI lAkha pUrva kA hogA to ve sarva-karma mukta bana mokSa dhAma meM jA virAjeMge / mahAbhIma avasarpiNI kAla ke dvitIya nArada / (dekhie - nArada ) mahAmarutA mahArAja zreNika kI rAnI / zeSa paricaya nandAvat / (dekhie - nandA) - antagaDa sUtra varga 7, adhyayana 8 mahArudra vartamAna avasarpiNI kAla ke caturtha nArada / ( dekhie-nArada ) mahAvIra (tIrthaMkara) jaina dharma ke antima tiirthNkr| kucha jainetara vidvAna mahAvIra ko jaina dharma kA pravartaka bhI mAnate haiM / para jaina paramparA ke anusAra jaina dharma eka zAzvata dharma hai / usakI jyoti manda aura tIvra to hotI rahatI hai para kabhI naSTa nahIM hotI hai / pratyeka tIrthaMkara tIrtha kI sthApanA karatA hai, dharma kI nahIM / dharma to anAdi ananta hai| mahAvIra antima tIrthaMkara the / kSatriyakuMDa nareza mahArAja siddhArtha aura unakI rAnI trizalA prabhu ke janaka aura jananI the| prabhu bAlyAvasthA se hI atyanta sAhasI, vIra aura dhIra the| bacapana meM hI unakI vIratA ko dekhakara unheM vIra aura mahAvIra nAma pukArA jAne lagA thaa| unakA janmanA nAma vardhamAna thA / nandivardhana mahAvIra ke agraja aura sudarzanA unakI bhaginI thI / yuvAvasthA me yazodA nAmaka rAjakumArI se mahAvIra kA vivAha huA / unheM eka putrI huI, jise priyadarzanA nAma diyA gyaa| yogya vaya meM priyadarzanA kA vivAha jamAlI nAmaka kSatriya yuvaka se sampanna huA / mahAvIra apane mAtA-pitA kA atyadhika sammAna karate the aura unase agAdha sneha rakhate the / mahAvIra jaba mAtRgarbha meM the to unhoMne isa vicAra se hilanA-DulanA banda kara diyA thA ki usase mAtA ko vedanA hotI hai / para vaisA hone se amaMgala kI saMbhAvanA se trizalA vihvala ho gii| mAM kI manaHsthiti ko dekha mahAvIra ne punaH svAbhAvika rUpa se hilanA DulanA zurU kara diyaa| usase mAtA bar3I prasanna huI / mAtA kI usI mamatA se prerita banakara mahAvIra ne garbhakAla meM hI yaha saMkalpa kara liyA thA ki mAtA-pitA ke jIvana kAla meM ve dIkSita nahIM hoMge / mahAvIra ne mArgazIrSa kRSNA dazamI ko dIkSA dhAraNa kii| sAr3he bAraha varSoM taka prabhu ne dhyAna aura tapa ke mAdhyama se AtmasAdhanA kI / isa sAdhanA kAla meM prabhu ne asaMkhya kaThina upasargoM aura parISahoM se lohA *** jaina caritra koza *** 433
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ liyaa| kadama-dara-kadama upasargoM ne prabhu ke mArga ko rokA, para apratibaddha vihArI mahAvIra Age aura Age bar3hate rhe| zUlapANiyakSa, caNDakauzika nAMga, kaTapUtanA, saMgama deva-ye kucha aise nAma haiM jinhoMne prabhu ko mAraNAntika upasarga die| saMgama deva chaha mAsa taka prabhu ke sAtha dehacchAyAvat jur3A rhaa| prabhu kI samatA ko khaNDita karane ke lie usane apanI samagra deva zakti lagA dii| para vaha saphala nahIM huaa| eka gvAle ne prabhu ke kAnoM meM kIleM Thoka diiN| para prabhu kI samatA akhaNDa banI rhii| kaThina abhigraha dhAraNa kara prabhu ne candanabAlA kA uddhAra kiyaa| prabhu ne indra ke isa prastAva ko asvIkAra kara diyA ki sAdhanAkAla meM vaha unakI sevA meM rhegaa| prabhu kA ciMtana thA-kaivalya kI sAdhanA kisI ke kandhe ko sahArA banAkara nahIM sAdhI jA sakatI hai| usake lie apanA puruSArtha hI apekSita hotA hai|, sAr3he bAraha varSoM kI durdharSa sAdhanA ke pazcAt bhagavAna sarva karma-kalmaSa se unmukta bana ge| vaizAkha zuklA dazamI ke dina RjuvAlikA nadI ke taTa para goduhikA Asana meM dhyAna lIna prabhu kI AtmA meM kaivalya kA mahAsUrya udita ho gyaa| usake pazcAt prabhu ne jagata kalyANa ke lie dharma tIrtha kI sthApanA kii| gautama svAmI prabhu ke prathama ziSya aura candanabAlA prathama ziSyA bnii| mahAvIra zIghra hI bhAratavarSa ke pUjya bana ge| anekoM rAjAoM ne prabhu ko apanA dharma guru svIkAra kiyaa| anekoM rAjAoM, rAjakumAroM, rAjakumAriyoM, rAjamahiSiyoM ne prabhu ke pAsa dIkSA lii| brAhmaNa aura zUdra, puNyAtmA aura pApAtmA, choTe aura bar3e, dhanI aura nirdhana, prabhu ke lie saba samAna the| prabhu ne kabhI kisI dharma sampradAya kI nindA nahIM kii| unhoMne apanI bAta jaga ke samakSa rakhI, jise suna aura aMgIkAra kara lAkhoM bhavyajana bhavasAgara se taira ge| kArtika kRSNA amAvasyA kI rAtri meM pAvApurI nagarI meM prabhu mokSa meM cale ge| unakI kula Ayu bahattara varSa thI, jisameM se tIsa varSa taka ve gRhavAsa meM rahe, zeSa sAr3he bayAlIsa varSoM taka zramaNaparyAya meM rhe| prabhu ke nirvANa kA utsava devatAoM aura upasthita rAjAoM va zrAvakoM ne ratnoM ke prakAza se prakAzita rAtri meM mnaayaa| vaha dina divAlI ke rUpa meM Aja bhI jaina jagata meM dIpamAlAeM prajjvalita kara tathA tyAga-tapa pUrvaka manAyA jAtA hai| -kalpasUtra /-AcArAMga adhyayana 9/-triSaSTi zalAkA puruSa caritra mahAzataka zrAvaka bhagavAna mahAvIra kA eka agragaNya zrAvaka aura rAjagRha nagara kA eka pramukha dhnaadhiish| usake pAsa caubIsa karor3a svarNamudrAeM tathA dasa-dasa hajAra gAyoM ke ATha gokula the| revatI Adi usakI teraha paliyAM thiiN| pracura sukha sAdhana hote hue bhI vaha sAdA jIvana evaM ucca vicAra ke siddhAnta kA anugAmI thaa| usane bhagavAna mahAvIra se zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA thaa| usane AjIvana apane vratoM kI vizuddha mana se paripAlanA kii| usakI pramukha patnI revatI jo eka dhanI pitA kI putrI thI atyanta mahatvAkAMkSI aura lolupa thii| vaha gupta rUpa se madya aura mAMsa kA sevana karatI thii| tAmasika AhAra se usakI vAsanA atyanta prabala bana gaI thii| pati kA pUrNa prema akelI hI pAne ke lie usane apanI chaha sapaliyoM ko viSa prayoga se tathA chaha ko zastra prayoga se mAra diyaa| usane yaha kArya itanI cAlAkI se kiyA ki koI usa para AzaMkA taka na kara skaa| mArga ke kaMTakoM ko miTA kara vaha pUrNa rUpa se svacchanda bana gii| kisI samaya mahArAja zreNika ne apanI rAjadhAnI meM paJcendriya vadha para pratibandha lagA diyaa| revatI ke lie ye kaThina kSaNa the| mAMsa ke binA vaha raha nahIM sakatI thii| usane eka mArga khojaa| vizvasta anucara se vaha apane pitA kI gozAlA se do bachar3e maravA kara pratidina maMgAne lgii| isa bAta kA patA mahAzataka ko lagA to use revatI ke prati atyadhika ghRNA ho gii| jaba taba revatI mahAzataka ke pAsa aatii| mahAzataka usase AMkheM phera letaa| ukta ...434 ... jaina caritra koza ....
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ ghaTanAeM usakI virakti ko aura adhika sambala pradAna karatIM / usane zrAvaka kI gyAraha pratimAoM kI samyak ArAdhanA kI / deha durbala ho gii| usane AmaraNa anazana grahaNa kara liyaa| sAdhanA kI vizuddhatA se use avadhijJAna kI prApti ho gii| pauSadhazAlA meM antima sAdhanArata mahAzataka ke pAsa rektI AI aura kuceSTAeM karane lagI | majha para bhI na samajhane para mahAzataka ko krodha A gyaa| usane bhartsanA bhare zabdoM meM usase kahA ki vaha sAta dina bAda mara jAegI aura prathama naraka meM caurAsI hajAra varSoM kA kaSTapUrNa jIvana jiiegii| pati kI bAta ko zrApa mAnakara revatI kA nazA utara gayA aura vaha ArttadhyAna karatI huI apane sthAna para calI gii| sAtaveM dina usakI mRtyu ho gaI aura vaha prathama naraka meM gaI / saMyogavaza unhIM dinoM bhagavAna mahAvIra rAjagRha nagarI meM pdhaare| unhoMne pUrI bAta gautama svAmI ko batAte hue kahA ki ve mahAzataka ke pAsa jAeM aura use samajhAeM ki use apanI patnI ke prati anazana avasthA meM jina zabdoM kA prayoga kiyA hai vaha anucita hai| use prAyazcitta lekara vizuddha honA cAhie / gautama svAmI mahAzataka ke pAsa pahuMce aura use bhagavAna mahAvIra kA saMdeza khaa| sunakara mahAzataka kRtakRtya ho gyaa| usane prAyazcitta kiyA aura bhagavAna mahAvIra aura gautama svAmI kA AbhAra mAnA / prAyazvitta aura tapa se apanI AtmA ko vizuddha banAkara mahAzataka deha taja kara prathama devaloka meM gyaa| vahAM se mahAvideha meM janma lekara mokSa meM jaaegaa| mahAzAla pRSThacampA nagarI ke rAjA zAla kA anuja aura yuvarAja / bhagavAna mahAvIra se pravrajita bana usane mokSapada prApta kiyaa| (dekhie - zAla) mahAzirA dakSiNa bharatakSetra ke nagara cakrapura ke eka parama pratApI samrATa jo bhagavAna aranAtha ke zAsana kAla meM hue Ananda baladeva aura puruSapuNDarIka vAsudeva ke janaka the / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra mahAsuvratA arihaMta ariSTanemi kI pramukha zrAvikA / mahAsena tIrthaMkara candraprabha ke janaka / mahAsenakRSNA mahArAja zreNika kI rAnI aura mahAsenakRSNa kumAra kI mAtA / yuddha meM putra kI mRtyu se vaha virakta bana gaI aura dIkSita hokara usane kliSTatama tapArAdhanA kii| unhoMne varddhamAna Ayambila tapa kiyaa| isa tapa kI kAlAvadhi caudaha varSa tIna mAsa aura bIsa ahorAtra kI hai| unakA zeSa paricaya kAlI ke samAna I (dekhie -kAlI) - antagaDa sUtra varga 8, adhyayana 10 EUR. mahAhari kapilapura nareza / (dekhie - harisena cakravartI) - kalpasUtra *** jaina caritra koza *** 435 diamondsdiamondsdiamonds
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahipAla pRthvIpura nagara ke rAjA vIradhavala kA ikalautA putra, eka dharmAtmA aura puNyAtmA yuvk| mahipAla ke tIna ananya va aMtaraMga bAla sakhA the-maMtriputra yazapAla, nagaraseTha-putra zrIpAla aura rAjapurohita-putra punnypaal| cAroM meM pragAr3ha prItibhAva thaa| cAroM kI zikSA-dIkSA sAtha-sAtha huI thii| cAroM hI hamaumra the aura cAroM ke zauka bhI samAna the| cAroM eka sAtha rahate, sAtha-sAtha khAte aura sAtha-sAtha hI ghUmane-Tahalane jaate| cAroM hI apane apane mAtA-pitA kI ikalautI saMtAna the| eka bAra cAroM ne dezATana kA saMkalpa kiyaa| cAroM apane-apane gharoM se paryApta dhana lekara binA kisI ko sUcita kie azvArUr3ha hokara dezATana ke lie cala die| pUre dhana kI eka poTalI banAkara purohita putra puNyapAla ko sauMpa dI gii| yAtrA kaI dinoM taka calatI rhii| eka rAtri meM puNyapAla ke mana meM lobha jAga gayA ki itanA dhana to use jIvana bhara parizrama karane para bhI prApta nahIM hogaa| isa dhana ko lekara use bhAga jAnA caahie| rAtri meM hI puNyapAla dhana kI poTa lekara bhAga khar3A huaa| : prabhAta meM tInoM mitroM ko puNyapAla ke maitrighAta kA patA calanA hI thaa| tInoM ko puNyapAla ke alaga ho jAne kA kaSTa adhika thA, dhana cale jAne kA kaSTa km| tInoM Age bddh'e| mahipAla ko pyAsa laga gii| vaha eka vRkSa ke nIce baiTha gyaa| mitroM se kahA-pyAsa se usakA kaNTha sUkhA jA rahA hai, kahIM se pAnI kI vyavasthA kro| yazapAla aura zrIpAla pAnI aura phaloM kI talAza meM cle| unake Ane ke bAda durdaiva se mahipAla ko eka kRSNa viSadhara ne Dasa liyaa| udhara AkAza mArga se eka vidyAdhara apane gantavya para jA rahA thaa| usakA vimAna staMbhita ho gyaa| usane vimAna ko nIce utArA aura sarpadaMzita yuvaka ko dekhaa| mahipAla ko apane vimAna meM leTAkara vaha apane nagara le gayA aura maMtrauSadhiyoM se usakA upacAra kiyaa| kucha dinoM meM mahipAla pUrNa rUpa se svastha ho gyaa| svastha ho jAne para use apane mitroM kI smRti satAne lgii| vidyAdhara ne use dhairya diyA ki puNyayoga se usake mitra use avazya mileNge| vidyAdhara ne sarvavidha yogya jAnakara mahipAla ke sAtha apanI putrI kA vivAha kara diyaa| mahipAla sukhapUrvaka jIvana yApana karane lgaa| udhara maMtrI-putra yazapAla vRkSa ke pAsa AyA to use mahipAla nahIM milaa| mahipAla aura zrIpAla ko khojate-khojate vaha mahendrapura nagara pahuMca gyaa| usake puNya prabala bane aura vaha rAjajAmAtA bana gyaa| maMtrI ne bhI usake sAtha apanI putrI kA vivAha kara diyaa| mahendrapura nareza sabalasiMha apane jAmAtA yazapAla ko rAjya dekara pravRjita ho gyaa| mahendrapura kA rAjA banakara yazapAla sukhapUrvaka zAsana karane lgaa| vana meM zrIpAla kI bheMTa eka pallipati se huii| pallipati mUlataH eka rAjakumAra thA aura pallipati ke rUpa meM nirvAsita jIvana jI rahA thaa| pallipati ne zrIpAla se apanI putrI kA vivAha kara diyA aura use pallipati kA dAyitva dekara dIkSita ho gyaa| zrIpAla ne apane mitroM ko khojA, para asaphala rhaa| pallI meM rahakara hI vaha sukhapUrvaka zAsana karane lgaa| puNyapAla dhana kI poTa lekara Age bar3hA to use DAkUoM ne lUTa liyA aura mAra-pITakara bhagA diyaa| vaha eka bhikhArI ke rUpa meM dara-dara bhaTaka kara udara poSaNa karane lgaa| eka bAra yazapAla ne mitroM kI khoja ke lie senA sahita mahendrapura se prasthAna kiyaa| udhara zrIpAla ne bhI mitroM kI khoja ke lie abhiyAna zurU kiyaa| ye donoM eka jaMgala meM ikaTThe ho ge| donoM mitroM kI bheMTa huii| gadgada hRdaya se vArtAlApa karane lge| jaMgala me eka muni ko kevalajJAna kI prApti huii| devaduMdubhiyAM sunakara donoM mitra kaivalya mahotsava meM phuNce| vidyAdhara ke sAtha mahipAla bhI kaivalya mahotsava meM upasthita ... 436 ... ... jaina caritra koza ...
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ huaa| tInoM bichur3e mitra punaH mila ge| puNyapAla bhI bhaTakatA huA vahIM A phuNcaa| usake aparAdha ko bhulAkara tInoM mitroM ne use gale lagA liyaa| yazapAla kI prArthanA para sabhI mitra apanI-apanI patniyoM ke sAtha mahendrapura aae| yazapAla ne eka aisA rAjasiMhAsana banavAyA jisa para cAra rAjA eka sAtha baiTha sakate the| yazapAla ke vizeSa Agraha para tInoM ne bhI rAjapada svIkAra kiyaa| mahendrapura cAra rAjAoM kA nagara kahA jAne lgaa| ___ cAroM mitroM ko pRthvIpura se prasthAna kie bAraha varSa bIta cuke the| unheM mAtA-pitA kI smRti satAne lagI to cAroM mitra vizAla senA sajAkara apanI patniyoM ke sAtha pRthvIpura phuNce| pRthvIpura kA kaNa-kaNa harSAbhibhUta ho utthaa| cAroM ke mAtA-pitA putroM aura putravadhuoM ko pAkara ati prasanna hue| sudIrgha kAla taka ye cAroM mitra rAjadharma kA pAlana karate hue gRhastha meM rhe| jIvana ke uttarapakSa meM cAroM ne dIkSA dhAraNa kara mokSa pada prApta kiyaa| mahIdhara kSitipratiSTha nagara kA yuvarAja jo apanI mitramaMDalI ke sAtha milakara lokamaMgala ke kAryoM meM rucizIla thaa| mahAna puNya saMcita karake yaha bhavAntara meM cakravartI bharata ke rUpa meM utpanna huA jinake nAma se isa deza kA nAma bhArata pracalita huaa| mahIsena ____ mevAr3a deza kI rAjadhAnI citrakUTa nagara kA raajaa| (dekhie-uttama kumAra) (ka) mahendra ayodhyApati ikSvAkuvaMzI mahArAja surapati kA putra, eka rUpa-guNa sampanna rAjakumAra / maMtriputra guNasundara usakA bAla-sakhA thaa| donoM mitroM ne sAtha-sAtha zikSA-dIkSA pUrNa kii| yauvanAvasthA meM donoM mitroM ne videza bhramaNa kA nizcaya kiyaa| anekoM dezoM-pradezoM meM donoM mitroM ne bhramaNa kiyaa| usa yAtrA meM rAjakumAra mahendra ke rUpa-guNoM para pAMca kanyAeM maMtra-mohita bniiN| una pAMcoM se rAjakumAra ne pANigrahaNa kiyaa| kAlakrama se eka sau tIna anya kumAriyoM se usane vivAha kiyaa| pitA ke pravrajita ho jAne para vaha ayodhyA ke rAjasiMhAsana para baitthaa| guNasundara ko usane apanA maMtrI niyukta kiyaa| ___mahArAja mahendra ne sudIrgha kAla taka zAsana kiyaa| unake zAsanakAla meM prajA sukhI aura sarvavidha sampanna huii| eka bAra bhuvanabhAnU kevalI ayodhyA ke bAhya bhAga meM sthita udyAna meM pdhaare| mahArAja mahendra muni kI dezanA sunane ge| kevalI muni ne 'apramAda' para upadeza diyaa| upadeza sunakara mahArAja mahendra prabuddha bana gae aura apane jyeSTha putra ko rAjapada sauMpakara pravajita ho ge| niraticAra saMyama kI ArAdhanA se unhoMne kevalajJAna prApta kiyaa| ve nirvANa ko upalabdha hue| -jaina kathA ratnakoSa, bhAga 6, / gautama kulaka, bAlAvabodha-kathA 11 (kha) mahendra (dekhie-aravinda rAjA) mahendra sUri (AcArya) vI.ni. kI dasavIM-gyArahavIM sadI ke eka prabhAvaka jaina AcArya / (dekhie-zobhanAcArya) ... jaina caritra koza ... - 437
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) mahezvaradatta kaliMga deza kI rAjadhAnI kaMcanapura kA eka zreSThi-putra, jo parama sAhasI, zUravIra aura dRr3ha pratijJayI thaa| eka bAra usane eka muni kA upadeza sunakara dayA dharma ko apane jIvana meM dhAraNa kiyaa| usane pratijJA kI ki vaha apanA sarvasva arpita karake bhI Arta prANI ke prANoM kI rakSA kregaa| eka bAra usane nagara ke caurAhe para eka vyAdha ko eka haMsa becate hue dekhaa| haMsa kI Arta avasthA ko dekhakara mahezvaradatta kA hRdaya karuNA se bhara gyaa| usane apane niyama ke anusAra usa haMsa ko eka lAkha svarNamudrAoM meM kharIda liyaa| haMsa ko usane apane pAsa rakha liyaa| vaha pratidina use khAne ke lie motI detaa| kucha hI dinoM meM haMsa ne usa ghara ke kAphI motI khA lie| eka dina mahezvaradatta ke pitA ne motiyoM kI sAra-saMbhAla kI to motiyoM ko na pAkara vaha mUrchita ho gyaa| hoza Ane para aura vastusthiti se paricita banane para use bahuta krodha aayaa| usane mahezvaradatta ko tiraskRta karake apane ghara se nikAla diyaa| . ___ ghara se nikAla die jAne para bhI mahezvaradatta ne apane svIkRta vrata ko khaNDita nahIM banane diyaa| usane kaThina se kaThina kaSTa jhelakara bhI apane vrata ko surakSita banAe rkhaa| devoM ne bhI usake abhaya-vrata kI parIkSA lI aura use apane patha para avicala paayaa| eka deva ne prasanna hokara mahezvaradatta ko sAta divya ratna die| una ratnoM kI divyatA ke bala para mahezvaradatta ne sukha aura gauravapUrNa jIvana jiiyaa| vaha jahAM bhI gayA samRddhi aura prazasti usakI chAyA banakara usake sAtha rhiiN| usane apane jIvana kAla meM aneka rAjakumAriyoM aura kulIna kanyAoM se pANigrahaNa kiyA aura aneka dezoM kA rAjya paayaa| aMtima avasthA meM munitva sAdhanA ko sAdhakara vaha svarga meM gayA jahAM se cyavana ke bAda mAnava-bhava prApta karake siddhi ko prApta kregaa| (kha) mahezvaradatta ___eka yuvaka, jisake jIvana meM kaI durguNa the| dharma, karma, puNya, pApa Adi kA use kiMcit mAtra bhI bodha nahIM thaa| usake mAtA-pitA bhI usI ke samAna anAryadharmI the| eka bAra vRddha pitA rugNa ho gyaa| mRtyu-zaiyA para leTe hue usane mahezvaradatta ko sIkha dete hue kahA, putra! mere zrAddha para eka pADe ko mArakara bandhu-bAndhavoM ko bhojana kraanaa| yaha hamArI kula paramparA hai| aisI zikSA dete hI pitA kA dehAnta ho gyaa| kucha samaya bAda mahezvaradatta kI mAtA bhI gRha-parivAra kI mamatA meM baMdhI rahakara mRtyu ko prApta ho gii| gAMgilA mahezvaradatta kI patnI thii| vaha kulaTA thii| kisI samaya mahezvaradatta ne eka puruSa ko apanI patnI ke sAtha dekhaa| usakA rakta khaula utthaa| usane usa puruSa kA vadha kara diyaa| vaha puruSa marakara gAMgilA kI kukSI meM hI putrarUpa meM utpanna huaa| udhara mahezvaradatta kA pitA marakara usI ke ghara meM bhaiMsa ke garbha se pADe ke rUpa meM jnmaa| mahezvaradatta kI mAtA eka kutiyA ke rUpa meM jnmii| nizcita tithi para mahezvaradatta ko apane pitA kI zikSA kA smaraNa huaa| usane apane ghara meM janme pADe ke vadha karane kA vicAra kiyA aura vaisA hI kiyA bhii| bandhu-bAndhavoM ko bhoja diyaa| vaha kutiyA bhI kucha pAne kI cAha meM vahAM para aaii| mahezvaradatta ne kutiyA ko bhagAne ke lie usa para daNDaprahAra kiyaa| daNDaprahAra se kutiyA kI mRtyu ho gii| usI samaya eka mahAtmA udhara se gujara rahe the| ve bhUta-bhaviSya ke jJAtA the| mahezvaradatta ke daNDa prahAra se kutiyA kI karuNa-mRtyu dekhakara dayArdra bana ge| unake muMha se sahasA ye zabda phUTa par3e-akArya! ghora akArya! ... 438 -... jaina caritra koza ...
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahezvaradatta ke kAnoM meM mahAtmA ke ye zabda pdd'e| zubha muhUrta kA udaya huaa| mahezvaradatta ne mahAtmA ke caraNoM kA sparza kiyA aura kahA, mahAtman! Apake mukha se jo zabda pragaTa hue haiM ve kisI rahasya kI ora iMgita kara rahe haiN| mujha para kRpA kareM aura Apake zabdoM ke pIche rahe hue rahasya kA anAvaraNa kreN| ____mahezvaradatta kI AMkhoM meM tairatI saccI jijJAsA ko dekhakara aura usake bhaviSya ko saMvArane kI dRSTi se mahAtmA ne rahasya pragaTa karate hue kahA, yuvaka! jisa pADe kA vadha karake tumane apane pitA kA zrAddha kiyA hai vaha pADA hI pUrvajanma meM tumhArA pitA thaa| daNDaprahAra se jisa kutiyA ko tumane mAra DAlA vaha pUrvajanma meM tumhArI mAtA thI aura jisa putra ko dekhakara tuma phUle nahIM samA rahe ho yaha pUrva janma meM tumhArI palI kA premI thA jo tumhAre hI hAthoM mRtyu ko prApta huA thaa| mahAtmA dvArA vyAkhyAyita rahasya sunakara karmagati kI vicitratA kA samyagjJAna mahezvaradatta ko prApta ho gyaa| vaha prabuddha ho gayA aura samasta bandhanoM kA usI kSaNa chedana kara pravrajita ho gyaa| sAdhanA se usane apane jIvana ko vimala aura nirmala bnaayaa| (ga) mahezvaradatta veda-vedAMgoM kA jJAtA tathA hiMsaka yajJoM kA yAjJika sarvabhadra nagara meM rahane vAlA eka braahmnn| (dakhie-bRhaspatidatta) mAkaMdI gAthApati __ (dekhie-jinapAla) mAgadhikA gaNikA campAnagarI kI eka catura gnnikaa| usane kapaTa-zrAvikA kA svAMga dhAra kara kUlabAluka muni ko saMyamacyuta kiyA thaa| Akhira kUlabAluka hI koNika-ceTaka saMgrAma meM vaizAlI ke vidhvaMza kA kAraNa banA thaa| (dekhie-kUlabAluka muni) mANikyanandI (AcArya) ___ digambara jaina paramparA ke eka vidvAna jaina aacaary| saMskRta, prAkRta Adi bhASAoM ke ve udbhaTa vidvAna the| nyAya, darzana, vyAkaraNa, Agama Adi viSayoM ke ve talasparzI adhyetA the| AcArya mANikyanandI kA rAjA bhoja (dhArA nareza) kI sabhA meM vizeSa mAna thaa| ve nyAya zAstra ke vikhyAta adhyetA the| kaI chAtra nyAya zAstra kA unake sAnnidhya meM adhyayana kara vizruta vidvAna bane the| AcArya mANikya nandIsaMgha ke vizruta AcArya the| unake guru kA nAma gaNIrAmanandI thaa| unake ziSya nayanandI bhI eka khyAtiprApta jaina AcArya hue haiN| 'parIkSAmukha' nAmaka utkRSTa grantha unakI racanA hai| AcArya mANikyanandI kA kAlamAna vI.ni. kI 15vIM-16vIM zatI mAnA jAtA hai| -sudaMsaNa cariu mAtaMga rAjagRha nagarI meM rahane vAlA eka nimna jAti kA vyakti jise vRkSa kI DAliyoM ko jhukAne kI vidyA jJAta thii| eka bAra usakI patnI garbhavatI thI to use Ama khAne kA dohada utpanna huaa| parantu vaha AmoM kA mausama na thaa| usane apanA dohada mAtaMga se khaa| mAtaMga ne patnI ko Ama lAne kA AzvAsana de diyaa| ___mahArAja zreNika ke bAga meM sabhI RtuoM meM phalane vAle AmravRkSa the| rAtri meM mAtaMga bAga kI dIvAra ...jaina caritra koza... --439 ...
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke pAsa pahuMcA aura maMtra bala se usane Ama kI zAkhA jhukA kara icchita phala prApta kara lie| mAtaMga kI patnI ne icchita phala khAkara tRpti anubhava kii| phira vaha pratidina apane pati se Ama maMgavA kara khAne lgii| vRkSa se Ama gAyaba dekhakara mAlI ne rAjA se zikAyata kii| rAjA ne cora pakar3ane kA kArya abhayakumAra ko sauNpaa| Akhira abhayakumAra ne mAtaMga ko pakar3a liyaa| rAjA ne use mRtyudaNDa diyaa| sainika mAtaMga ko phAMsI para car3hAne ke lie le jAne lage to abhayakumAra ne unako rokA aura rAjA se kahA, mahArAja! mAtaMga kI mRtyu ke sAtha hI usakI vidyA samApta ho jaaegii| use phAMsI dene se pUrva usakI vidyA Apa sIkha leMge to vidyA baca jaaegii| rAjA ko bAta jaMca gii| usane mAtaMga se vidyA sikhAne ke lie khaa| mAtaMga rAjA ko vidyA sikhAne lgaa| para bahuta prayatna karane para bhI rAjA ko vidyA smaraNa na huii| abhayakumAra ne kahA, mahArAja! sikhAne vAlA guru pada kA adhikArI hotA hai| Apa siMhAsana se nIce utarie aura mAtaMga ko siMhAsana para baitthaaie| aisA karake hI Apa vidyA sIkha sakate haiN| rAjA ko abhayakumAra kI bAta yuktiyukta lgii| unhoMne vaisA hI kiyA aura unheM tatkSaNa vidyA smaraNa ho gii| sainika jaba mAtaMga ko vadhabhUmi le jAne lage to abhayakumAra ne 'muru avadhya hotA hai' dalIla dekara use mahArAja se jIvanadAna dilavA diyaa| mAtaMga (yamapAza) ___ cANDAla kulotpanna nagara rkssk| kisI samaya vaha pUrvajanmoM ke pApakarma ke udaya se apane parivAra sahita kisI asAdhya roga se grasita ho gyaa| yathAsaMbhava upacAra karAe para usako aura usake parivAra ko vyAdhi se mukti nahIM milii| eka dina yamapAza kA putra zmazAna meM gyaa| vahAM usane devadanta nAmaka dhyAnamudrAlIna eka aNagAra ke darzana hue| munidarzana karate hI vaha vyAdhimukta ho gyaa| harSa se uchalatA huA vaha apane ghara pahuMcA aura apanI vyAdhimukti kA kAraNa pArivArika janoM ko btaayaa| isase utsAhita hokara yamapAza apane pUre parivAra ko sAtha lekara munidarzana ke lie zmazAna meM gyaa| pUre parivAra ne muni ko bhAva sahita vandana kiyaa| sabhI sadasya vyAdhimukta ho ge| isa ghaTanA se yamapAza ke hRdaya meM dharmazraddhA kA AvirbhAva huaa| usane muni se dharmazravaNa kiyA aura zrAvaka ke bAraha vrata aMgIkAra kara lie| eka bAra nagara nareza ne eka aparAdhI ko mRtyudaNDa diyA aura yamapAza ko Adeza diyA ki vaha ukta aparAdhI kA vadha kara de| usa samaya yamapAza ne rAjA se prArthanA kI ki vaha hiMsA kA tyAga kara cukA hai| hiMsA-tyAga aura zrAvaka-dharma aMgIkAra kA prakaraNa yamapAza ne rAjA ke samakSa prastuta kiyA, jise sunakara rAjA atyanta prabhAvita huaa| rAjA ne yamapAza ko vaise hiMsAmaya kAryoM / dAyitvoM se mukta kara diyaa| cANDAla kula meM janma lekara bhI yamapAza ne zreSTha dharma kA AcaraNa kiyA aura sadgati kA adhikAra paayaa| mAthura vaNika dakSiNa mathurA meM eka samRddha zreSThI rahatA thaa| eka bAra uttara-mathurA kA eka vyApArI dakSiNa mathurA vyApArArtha AyA aura vahAM eka vyApArI ke ghara tthhraa| donoM vyApArI paraspara maitrI baMdhana meM baMdha ge| donoM ne nirNaya kiyA ki ve unake gharoM meM hone vAlI saMtAnoM kA vivAha kara maitrI ko sambandhoM meM bdleNge| kAlAntara meM dakSiNa mathurA nivAsI seTha ke ghara putra paidA huA jisakA nAma mAthura rakhA gyaa| aura uttara mathurA nivAsI ke ghara eka putrI kA janma huaa| zaizavAvasthA meM hI donoM kA lagana kara diyA gyaa| ..440 . ... jaina caritra koza ...
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ zreSThi putra mAthura ne yauvana meM kadama rakhA hI thA ki usake pitA kA dehAnta ho gyaa| cAra dinoM meM hI usakI sArI saMpatti bhI naSTa ho gii| usake ghara meM rakhe svarNathAla AkAza meM ur3a ge| eka thAla ko mAthura ne pakar3a liyaa| parantu usa thAla kA kinArA usake hAtha meM raha gayA aura thAla ur3a gyaa| isa vicitra sthiti se mAthura vaNika virakta hokara muni bana gyaa| svarNa Asakti vaza thAla kA TUTA huA Tukar3A usane apane pAsa chipAkara rakha liyaa| eka bAra vaha muni uttara mathurA AyA aura saMyoga se bhikSArtha eka vaNika ke ghara meM gyaa| vahAM seTha kI putrI aura seTha svarNathAloM meM bhojana kara rahe the| seTha ke samakSa khaNDita thAla dekhakara muni pahacAna gae ki vaha usI ke ghara kA thAla hai| seTha ke pUchane para muni ne pUrI sthiti spaSTa kara dI aura TUTA huA svarNathAla kA khaNDa zreSThI ko de diyaa| seTha ke pUchane para muni ne apanA paricaya diyaa| seTha gadgada banakara uTha khar3A huA aura bolA, Apa hI mere dAmAda haiM, mere mitra ke putra haiN| merI yaha putrI aura merA yaha saba dhana ApakA hI hai| ise grahaNa kreN| muni ne nispRha bhAva se kahA, kabhI manuSya kAmabhogoM ko chor3atA hai aura kabhI kAmabhoga manuSya ko chor3akara cale jAte haiN| isa rahasya-sUtra ko pAkara maiM akAma kI sAdhanA meM saMlagna huuN| vApisa lauTanA asaMbhava hai| kahakara muni cale ge| ucca sAdhanA dvArA parama pada ke adhikArI bne| -dharmopadeza mAlA, vivaraNa kathA 16 mAdhava tRtIya ___gaMga vaMzIya eka rAjA jisakA jIvana jaina saMskAroM se ota-prota thaa| jaina zilAlekha saMgraha ke anusAra-mAdhava tRtIya kaliyuga ke kIcar3a meM phaMse hue dharmarUpI vRSabha kA uddhAra karane vAlA rAjA thaa| mAdhava tRtIya kA zAsana kAla I. sa. 357 se 370 taka kA mAnya hai| mAdhava muni jI (AcArya) kAvya kI antarAtmA ko zabda deha meM pratiSThita karane vAle eka sthAnakavAsI jaina aacaary| ApakA janma vi.saM. 1928 ko bharatapura ke nikaTastha grAma oMr3herA meM huaa| brAhmaNa vaMzIya zrImAna baMzIdhara Apake janaka aura zrImatI rAyakuMvara ApakI jananI thii| jaba Apa choTe hI the to mAtA-pitA kA nidhana ho gyaa| bUA ne ApakA pAlana-poSaNa kiyaa| vi.saM. 1940 meM Apane ajamera nagara meM zrI megharAja jI mahArAja ke zrI caraNoM meM dIkSA dhAraNa kii| chaha mAha bAda hI gurudeva kA svargavAsa ho gyaa| gurudeva ke gurubhrAtA zrI magana muni jI mahArAja ke sAnnidhya meM rahakara Apane saMskRta-prAkRta Adi bhASAoM aura jaina-jainetara darzanoM kA gaMbhIra adhyayana kiyaa| vi.saM. 1979 meM Apa AcArya pATa para virAjamAna hue| 53 varSa kI avasthA meM jayapura se jodhapura jAte hue mArga meM padmAsana dhyAnamudrA meM ApakA svargavAsa huaa| Apa eka vidvAna jaina AcArya evaM kamanIya kAvyakAra the| Apa dvArA racita racanAoM-stutiyoM meM zabda sauSThava aura mAdhurya rasa kA anupama saMyojana hai| Apa dvArA racita padoM / stutiyoM ko gAte hue loga bhakti rasa ke atala meM gote lagAne lagate haiN| 'sevo siddha sadA jayakAra' Apa dvArA racita eka aisI hI stuti hai jo samagra jaina jagata meM kaNThahAra banI huI hai| mAnatuMga (AcArya) ___ eka vidvAna jaina aacaary| saMskRta bhASA ke ve utkRSTa paNDita aura bhakti rasa ke amara aura vilakSaNa kavi the| AcArya mAnatuMga kA janma vArANasI nagarI meM eka jaina parivAra meM huA thaa| unake pitA dhanadeva eka jaina zrAvaka the| mAnatuMga kI eka bahana thI jisakA vivAha lakSmIdhara zreSThI ke sAtha huA thaa| ... jaina caritra koza ... 1441
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahate haiM ki prAraMbha meM mAnatuMga ne digambara paramparA meM dIkSA lI thii| bAda meM bahana kI preraNA se ve zvetAmbara paramparA meM dIkSita hue| zruta ke ve pAragAmI paNDita bne| saMskRta bhASA kA talasparzI adhyayana unhoMne kiyaa| para unake jJAna kA lakSya lokaraMjana na hokara AtmAnveSaNa se sambaddha thaa| usa samaya vArANasI meM harSadeva rAjA kA zAsana thaa| harSadeva eka vidvAna rAjA thaa| vidvAnoM ko vizeSa mAna bhI detA thaa| mayUra aura bANa jaise vidvAna kavi usakI sabhA meM pratiSThita sabhAsada the| eka bAra bANa ko kuSTha ho gyaa| usane sUryastuti meM padyAtmaka zataka kI racanA kI, jisase vaha kuSTha mukta ho gyaa| mayUra ne caNDI kI ArAdhanA se apane kaTe hue aMgoM ko ucita sthAna para sthApita kara liyaa| unake ukta camatkAroM se harSadeva gadgada thA aura unakA vizeSa mAna karatA thaa| harSadeva kA mantrI jaina thaa| usane rAjA se AcArya mAnatuMga ke gaMbhIra jJAna kI carcA kI aura unakI divya siddhiyoM kI prazaMsA kii| rAjA AcArya zrI kI ora AkarSita huaa| usane AcArya zrI ko darabAra meM AmaMtrita kiyA aura camatkAra darzana kI prArthanA kii| AcArya zrI ne kahA, merA dharma camatkAra pradarzana kI AjJA nahIM detA hai| zramaNa kA ekamAtra lakSya mokSa kI sAdhanA hai, usI meM maiM saMlagna huuN| harSadeva AcArya zrI ke camatkAra darzana ko dekhane ko utsuka thaa| usake lie usane acArya zrI ko giraphtAra karane kA upakrama kiyaa| AcArya zrI ko lauha zRMkhalAoM meM jakar3akara andherI koTharI meM DAla diyA gayA aura dvAra para 48 tAle jar3a die ge| AcArya zrI mAnatuMga andherI kArA meM bhI Anandita the| samaya kA sadupayoga unhoMne AdinAtha bhagavAna kI stuti karane meM kiyaa| ve padyAtmaka chandoM meM AdIzvara prabhu kI stuti karane lge| bhakti rasa meM AkaNTha paiThakara AcArya zrI ne eka-eka pada kA sRjana aura gAyana prAraMbha kiyaa| pratyeka pada ke gAyana para eka-eka tAlA TUTatA gyaa| ar3atAlIsa padoM/zlokoM kI racanA ke sAtha ar3atAlIsa hI tAle TUTa ge| AcArya zrI zAnta prazAnta gati se rAjasabhA meM phuNce| dekhakara rAjA harSadeva daMga raha gyaa| vaha AcArya zrI ko ananya upAsaka aura jaina dharmI bana gyaa| 'bhaktAmara stotra' AcArya mAnatuMga kI bhaktirasa kI adbhuta aura kAlajayI racanA hai| usake atirikta 'bhayahara stotra' bhI unakI prasiddha aura bhaya kA haraNa karane vAlI stuti hai| AcArya mAnatuMga eka bAra rugNa ho gae the| dharaNendra kI preraNA para unhoMne ukta stotra kI racanA kI aura svAsthya lAbha prApta kiyaa| mAnatuMgAcArya vI.ni. kI 12vIM zatAbdI ke AcArya the| -prabhAvaka caritra mAnadeva (AcArya) vI.ni. kI terahavIM-caudahavIM sadI ke eka aacaary| unake guru kA nAma pradyotana sUri thaa| AcArya mAnadeva sUri kA janma nADola nagara meM huaa| zreSThI jinadatta aura dhAriNI unake pitA-mAtA the| dIkSA dhAraNa kara mAnadeva ne AgamoM kA adhyayana kiyaa| mAnadeva kA zarIra baliSTha aura saundarya sampanna thaa| sarvavidha yogya dekhakara guru ne unheM AcArya pada para niyukta kiyaa| guru ke mana meM yaha saMzaya utpanna huA ki-sammohaka vyaktitva kA svAmI mAnadeva kyA AcArya pada kA sammAna prApta kara saMyama meM sthira raha sakegA? guru ke saMzaya ko apanI prajJA dvArA anubhava karake mAnadeva ne guru caraNoM kI sAkSI se pratijJA kI-maiM pratyAkhyAna karatA hUM, arthAt dUdha, dahI, ghRta, madhu aura gur3a kA Asevana jIvana bhara nahIM kruuNgaa| ziSya kI isa dRr3ha pratijJA se guru kA saMzaya naSTa ho gyaa| AcArya mAnadeva eka tapasvI aura kaThora AcAra kA pAlana karane vAle muni the| tapaH prabhAva se unheM ... 442 . ... jaina caritra koza ...
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ anAyAsa hI kaI RddhiyAM aura siddhiyAM prApta ho gaI thiiN| 'prabhAvaka caritra' ke ullekhAnusAra jayA aura vijayA nAmaka do deviyAM sadaiva unakI sevA meM upasthita rahatI thiiN| eka bAra takSazilA nagara meM jaina saMgha meM mahAmArI kA prakopa phaila gyaa| zrIsaMgha AcArya mAnadeva kI zaraNa meM phuNcaa| AcArya mAnadeva ne zrIsaMgha ko 'zrI zAntistava' nAmaka maMtra pradAna kiyA aura usake jApa kI preraNA dii| zrIsaMgha meM maMtra jApa kiyA gayA, jisake prabhAva se mahAmArI zAnta ho gii| ____ 'cauvana mahApuruSa cariya' nAmaka pratiSThita grantha ke racayitA AcArya zIlAMka AcArya mAnadeva ke tejasvI ziSya the| mAnamardana zrIpura nagara kA eka pratApI raajaa| (dekhie-mahAbala kulaputra) mAnavatI eka buddhimatI zreSThi knyaa| use apane rUpa-guNa aura buddhi para aTala vizvAsa thaa| vaha apane lie kucha bhI asaMbhava nahIM mAnatI thii| vaha ujjayinI ke dhanakubera dhanamitra kI ikalautI saMtAna thii| rUpa aura guNoM meM vaha advitIya thii| eka bAra vaha apanI sakhiyoM ke sAtha udyAna meM khela rahI thii| vizrAnti ke lie sabhI sakhiyAM eka vRkSa ke nIce baiTha giiN| paraspara vArtAlApa karane lgiiN| vArtAlApa kA viSaya thA- buddhi cAturya meM puruSa Age hai yA strii| sabhI sakhiyoM ne apane-apane vaktavya die aura apane-apane tarka prastuta kie| mAnavatI kI bArI AI to usane nArI kA pakSa liyA aura skhaSTa kiyA ki nArI kI buddhimattA ke samakSa puruSa kI buddhi sAmAnya hotI hai| sakhiyoM kI vArtA Age bar3hate-bar3hate eka aise bindu para pahuMca gaI jahAM mAnavatI ne yahAM taka kaha diyA ki agara vaha cAhe to mahArAja mAnatuMga ko bhI apanA dAsa banA sakatI hai, itanA hI nahIM vaha unheM apanA caraNodaka bhI pilA sakatI hai, unake hAthoM para kadama rakha kara cala sakatI hai aura unheM ghor3A banAkara unakI pITha para savAra bhI ho sakatI hai| idhara sakhiyoM kA yaha vArtAlApa cala rahA thA, udhara mahArAja mAnatuMga jhAr3I ke pIche khar3e isa vArtAlApa ko suna rahe the| mAnavatI ke vacana mAnatuMga ke hRdaya meM gahare taka chida ge| unhoMne mAnavatI ke mAna ko cUra-cUra kara dene kA nizcaya kara liyaa| zIghra hI rAjA ne eka pUrI yojanA apane mastiSka meM banA lii| Ane vAle kucha hI dinoM meM unhoMne usa yojanA ko kriyAnvita bhI kara diyaa| rAjA ne mAnavatI se vivAha karake use eka staMbha vAle mahala meM bandinI banA diyaa| mAnavatI ne rAjA se apanA aparAdha pUchA to rAjA ne udyAna-vArtA kI bAta spaSTa karate hue kahA, tumheM apane buddhi-kauzala para bahuta mAna hai| dekhatA hUM ki tU kaise mAnatuMga ko apanA dAsa banAtI hai| jaba taka tU apane kahe eka-eka vAkya ko pUrA nahIM karegI taba taka isI eka staMbha vAle mahala meM rhegii| mAnavatI samajha gaI ki rAjA ne chipakara sakhiyoM ke sAtha huI usakI vArtA ko suna liyA hai| usane anunaya-vinaya pUrvaka rAjA se kSamA mAMgI, usa vArtA ko sakhI-sulabha vArtA mAnakara bhulA dene kI prArthanA kI, para rAjA apane nAma ke anurUpa mAna kA anaMga zikhara hI thaa| usane mAnavatI kI eka bAta na sunii| Akhira mAnavatI ne rAjA kI cunautI svIkAra kara lii| ___mAnavatI ne dvArapAla ke hAtha apane pitA ko eka patra diyaa| putrI ke patra ke anusAra dhanamitra ne apane ghara se eka staMbha mahala taka suraMga banavA dii| mAnavatI suraMga se apane pitA ke ghara Ane-jAne lgii| usane eka jogana kA veza banAkara pUre nagara para apanI chApa jamA dii| rAjA bhI yuvA-yoginI kA bhakta bana gyaa| ... jaina caritra koza... -443 ...
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhIre-dhIre rAjA para yuvA yoginI kA aisA raMga car3hA ki rAjA ne use na kevala darabAra meM sammAnita Asana pradAna kiyA balki rAjya sambandhI aura vaiyaktika samasta nirNayoM meM usakI anumati aura rAya lene lagA / apanI cunautI ko pUrNa karane ke lie mAnavatI ne eka yojanA bnaaii| usane eka kuzala vidhi se muMgIpaTTaNa nagara kI rAjakumArI ratnavatI ke hRdaya meM rAjA mAnatuMga ke prati AkarSaNa jagA diyaa| ratnavatI ne apanI mAtA se kahakara apanA lagana mAnatuMga se sunizcita karavA liyaa| mAnatuMga ratnavatI se vivAha karane ke lie jAne lage to unhoMne yoginI se prArthanA karake use bhI apane sAtha calane ke lie manA liyaa| mAnavatI kA pratyeka dAMva usake anukUla par3a rahA thA / yoginI rUpadhArI mAnavatI eka alaga ratha meM baiThakara rAjA kI bArAta ke sAtha ravAnA huI / muMgIpaTTaNa aura ujjayinI ke madhya kI dUrI kAphI thii| dasa dina kI yAtrA thii| pAMca divasI para bArAta eka bIhar3a jaMgala meM phuNcii| vahAM eka madhura jala kI vizAla vApikA dekhakara rAjA ne vizrAma kA nizcaya kiyA / yoginI vezadhArI mAnavatI ne isa sthAna ko upayukta jAnakara eka vidyAdhara- kanyA kA veza dhAraNa kiyA aura vRkSoM ke jhuramuTe meM jAkara madhura tAna cher3a dI / tAna meM baMdhakara mAnatuMga usa bAlA ke pAsa phuNcaa| vaha usake rUpa para mugdha ho gayA aura usane usase vivAha kA prastAva kiyaa| mAnavatI ne rAjA ko apane rUpajAla meM phaMsAkara vivekAndha banA diyaa| usane rAjA se vaha saba kucha karavA liyA jisake lie rAjA ne use cunautI dI thii| rAjA ne vidyAdharI vezI mAnavatI kA caraNodaka bhI grahaNa kiyA, usake lie vaha ghor3A bhI banA aura use apane hAthoM para bhI claayaa| bAda meM muMgIpaTTaNa pahuMcakara bhI mAnavatI ne apane buddhi cAturya se rAjA ko apane vaza meM kiyaa| mAnavatI ne kaI veza badale, aura pratyeka veza meM usane apane Apako aisI kuzalatA se prastuta kiyA ki rAjA use alaga-alaga striyoM ke rUpa meM mAnatA rahA / apane abhiyAna meM saphala hokara mAnavatI ujjayinI A gii| sthitiyAM aisI nirmita huIM ki mAnatuMga dasa mAsa taka ujjayinI nahIM lauTa skaa| isI avadhi meM mAnavatI ne eka sundara putra ko janma diyaa| rAjA ko isakI sUcanA milI to ujjayinI pahuMcate hI vaha mAnavatI ke pAsa eka staMbha vAle mahala meM pahuMcA krodha meM rAjA ne mAnavatI ke palaMga para pAda prahAra kiyaa| palaMga haTate hI rAjA ko suraMga dikhAI dii| usane suraMga meM praveza kiyA to use vaha vINA milI jo yoginI sadaiva apane sAtha rakhatI thI / vINA ko kholA to usameM ve vastra nikale jo vibhinna veza dhAraNa karate hue mAnavatI ne dhAraNa kie the| samasta sthitiyAM svataH spaSTa ho giiN| mAnatuMga kA mAna gala gyaa| mAnavatI ko kaNTha se lagAkara usane nArI kI buddhimattA kI mahattA ko svIkAra kara liyA / mAnavatI ne bhI pati se apane vyavahAra ke lie kSamA maaNgii| sukhapUrvaka jIvana yApana karate hue aMtima avasthA meM saMyama pAlakara rAjA aura rAnI ne sadgati prApta kI / - mAnatuMga mAnavatI rAsa mAlugA ujjayinI nivAsI eka sadAcArI brAhmaNa ambar3a RSi kI patnI aura nimbaka kI mAtA / ( dekhie nimbaka) mitra rAjA maNicayikA nagarI nresh| eka bAra puNyayoga se saMbhUtivijaya nAmaka eka mAsopavAsI aNagAra rAjA jaina caritra koza *** *** 444
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ mitra ke rAjamahala meM pdhaare| rAjA mitra ne utkRSTa bhAvoM se muni ko zuddha AhAra kA dAna dekara mahAn puNya kA arjana kiyaa| mitra rAjA kAlakrama se kAladharma ko prApta hokara kanakapura nagara meM rAjaputra ke rUpa meM janme jahAM unakA nAma dhanapati kumAra rakhA gyaa| rAjakumAra dhanapati kumAra ne bhagavAna mahAvIra ke caraNoM meM pravrajyA aMgIkAra kara mokSa pada prApta kiyaa| (dekhie dhanapati kumAra ) - vipAkasUtra, dvi zru, a. 6 mitrazrI AmalakalpA nagara nivAsI eka ananya zramaNopAsaka jo atyanta prajJAvAna bhI thA / (dekhie - tiSyagupta ) mitrasena rAjA SaSThama viharamAna tIrthaMkara zrI svayaMprabha svAmI ke janaka / (dekhie - svayaMprabha svAmI) mitrAcArya eka prabhAvaka dhrmaacaary| araNika muni ke dIkSA guru / (dekhie -araNika) mInaladevI gujarAta prAnta kI eka Adarza zrAvikA / vaha cAlukya nareza siddharAja jayasiMha kI mAtA tathA mahArAja karNa kI rAnI thii| inhoMne mahAmaMtrI muMjAla mehatA ke mArgadarzana meM jaina dharma kI prabhAvanA ke kaI kArya kie| inhIM ke saMskAra inake putra siddharAja jayasiMha meM bhI pragaTa hue / siddharAja jayasiMha bhI jinazAsana kA bahu sammAna karate the aura AcArya hemacandra se bahuta prabhAvita the / siddharAja kI prArthanA para hI AcArya hemacandra vyAkaraNa grantha 'siddhahemazabdAnuzAsana' kI racanA kI thI / gujarAta rAjya meM jaina dharma ke vistAra meM mInaladevI kI mahatvapUrNa bhUmikA rahI / mugdhabhaTTa zAlIgrAma kA rahane vAlA eka braahmnn| usakI patnI kA nAma sulakSaNA thaa| mAtA-pitA kI mRtyu ke pazcAt mugdhabhaTTa vipanna ho gyaa| anna ke eka-eka kaNa ke use lAle par3a ge| usake pAsa koI sAdhana na thaa| vaha nirAza hokara pradeza calA gyaa| use AzA thI ki pradeza meM vaha kucha arjana kara skegaa| para bAraha varSa dara-badara bhaTakane para bhI vaha kucha arjana na kara skaa| ghara lauTA to dekhA ki usakI patnI kA nirvAha saMtoSapUrvaka cala rahA hai| patnI ne usakA svAgata kiyaa| mugdhabhaTTa ne pUchA, tuma saMtuSTa aura suprasanna ho, usakA kyA kAraNa hai? sulakSaNA ne batAyA, mujhe vimalA nAmaka jaina sAdhvI se tatvajJAna kI prApti ho gaI hai / usI se maiM santuSTa aura suprasanna huuN| sulakSaNA ne mugdhabhaTTa ko bhI tatva kA bodha kraayaa| mugdhabhaTTa sarala pariNAmI thaa| usane zIghra hI tatvajJAna hRdayaMgama kara liyaa| usake hRdaya meM samyaktva kA bIjavapana huA / usane brAhmaNa-paramparA ke kriyAkANDoM kA parityAga kara diyaa| pati-patnI ekaniSTha citta se dharmArAdhanA karate hue jIvana yApana karane lge| isase mugdhabhaTTa ke jIvana meM kaI supariNAma aae| prathama to yaha ki alpa prayAsa se hI usakI AjIvikA calane lgii| dUsarA yaha ki kaNa aura maNa donoM avasthAoM meM vaha santuSTa rahatA / tRtIya yaha ki use eka putra kI prApti huI / mugdhabhaTTa sudRr3ha samyaktvI bana gayA / zAlI grAma meM brAhmaNoM kA bAhulya thA / mugdhabhaTTa dvArA jinadharma svIkAra kara lie jAne para brAhmaNoM ne use vidharmI ghoSita kara diyaa| aghoSita rUpa se use jAti se kRta mAna liyA gyaa| eka bAra jaba sardI kA mausama thA to kucha brAhmaNa eka sthAna para baiThakara agni *** jaina caritra koza * *** 445
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ seMka rahe the| mugdhabhaTTa apane putra ko goda meM lie udhara AyA aura agni seMkane lgaa| isa para vahAM upasthita brAhmaNoM ne usake sAtha achUtoM kA sA vyavahAra kiyaa| mugdhabhaTTa ke pUchane para brAhmaNoM ne kahA, tuma brAhmaNadharma se cyuta ho cuke ho aura brAhmaNa-dharma se cyuta vyakti aspRzya hI ho sakatA hai| mugdhabhaTTa ne brAhmaNoM ko jinadharma kI mahimA batAnI caahii| para brAhmaNa use sunane ko bhI taiyAra nahIM hue| unhoMne jinadharma kI nindA kI aura brAhmaNa-dharma ko hI saccA dharma nirUpita kiyaa| isase mugdhabhaTTa ke bhItara bhI pratispardhA kA bhAva utpanna ho gyaa| vaha bolA, jinadharma nindanIya nahIM hai| vaha zuddha Atmadharma hai| " usako dhAraNa karane vAlA nindAdi doSoM se mukta ho jAtA hai| jinadharma kI aisI mahimA hai ki usase akalpya aura acintya sahaja aura kalpya ho jAtA hai| brAhmaNoM ne kahA, aisA hai to jinadharma kI mahimA ko siddha karake dikhaao| mugdhabhaTTa ne kahA, kyoM nahIM! avazya hI maiM tumheM jinadharma kI mahimA siddha karake dikhaauuNgaa| kahakara mugdhabhaTTa khar3A ho gyaa| phira usane ghoSaNA kI, maiM apane putra ko agni meM arpita karatA hUM, yadi jinadharma saccA hogA to agni zAnta ho jaaegii| kahakara mugdhabhaTTa ne apane putra ko agni meM DAla diyaa| zAsana devI ne tatkSaNa adRzya rUpa se upasthita hokara brAhmaNa-putra kI rakSA kI aura agni ko zAnta kara diyaa| isa cAmatkArika ghaTanA se zAlIgrAma ke brAhmaNa camatkRta ho ge| sabhI ne jinadharma kI mahimA ko ekamata se svIkAra kara liyaa| isase mugdhabhaTTa kA yaza bhI sarvatra phaila gyaa| mugdhabhaTTa ghara gyaa| vastusthiti se paricita banakara usakI patnI sulakSaNA ne use samajhAyA ki use camatkAra-pradarzana kI bhAvanA nahIM rakhanI caahie| usake duSpariNAma bhI saMbhava haiN| mugdhabhaTTa ne tatvajJA patnI kI bAta ko hRdayaMgama kiyA aura pUrI zraddhA se dharmArAdhanA meM tallIna bana gyaa| kAlakrama se usakA putra yuvA huaa| mugdhabhaTTa putra ko gRhadAyitva pradAna kara prabhu ajitanAtha ke caraNoM meM pravrajita ho gyaa| sulakSaNA ne bhI pravrajyA dhAraNa kii| niraticAra saMyama kI ArAdhanA dvArA donoM ne kaivalya lAbha arjita kiyA aura mokSa prApta kiyaa| -AcAra pradIpa / triSaSTi zalAkA puruSacaritra / jaina kathA ratnakoSa, bhAga 6 mucaMda seTha __campA nagarI kA dhanI shresstthii| eka bAra usake ghara eka muni bhikSA ke lie aae| grISma Rtu thii| muni pasIne se tara the| asnAna ke bhISma vratI hone se muni ke zarIra se durgandha A rahI thii| mucaMda seTha ne munivara ko bhikSA to dI para durgandha se usane muMha-nAka sikor3a lie| muni ke jAne ke bAda vaha socane lagA, jaina muni tapasvI haiM, para inakA asnAna vrata ghRNita hai| asnAna vrata kI mana hI mana usane tIvra nindA kI jisake phalasvarUpa usane nikAcita karmoM kA bandha kiyaa| kAlAntara meM AyuSya pUrNa kara mucaMda kA jIva kauzAmbI nagarI meM eka vyApArI ke ghara putra rUpa meM utpanna huaa| yahAM para usa dvArA bAMdhA gayA nikAcita karma udaya meM aayaa| janma se hI usake zarIra se mahAdurgaMdha prakaTa hotI thii| usakI janmadAtrI mAM bhI usase ghRNA karane lgii| bar3e hone para use apanI sthiti kA bodha huaa| usane jAnA ki vaha sabhI kI ghRNA kA pAtra hai aura koI bhI usake nikaTa nahIM AnA cAhatA hai| isase use bar3I AtmaglAni huii| vaha AtmahatyA karane ke saMkalpa ke sAtha vana meM calA gyaa| vahAM eka sAdhu ke upadeza se use Atmabodha kI prApti huii| usane dIkSA dhAraNa kara lI aura saMkalpa kiyA ki vaha bhikSA ke lie bastI meM nahIM jaaegaa| vana meM hI eSaNIya AhAra kI prApti hogI to AhAra grahaNa karegA anyathA upavAsI rhegaa| ... 446 ... jaina caritra koza...
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bAra use vana meM hI eka kevalI muni ke darzana hue| usakI jijJAsA para kevalI bhagavAna ne usakA pUrvabhava sunAyA aura spaSTa kiyA ki asnAna vrata kI nindanA ke phalasvarUpa use durgandha yukta zarIra kI prApti huI hai| isase usa muni kA saMyama bhAva pUrvApekSayA prakhara bana gyaa| karmoM ke kSaya ke lie vaha kAyotsarga meM baiTha gyaa| usane saMkalpa kiyA jaba taka usa dvArA arjita nikAcita karma nirjIrNa nahIM hogA taba taka vaha avicala samAdhistha rahegA / kaThora kAyotsarga tapa se usakA nikAcita karma nirjIrNa bana gyaa| usake zarIra se sugaMdha Ane lgii| para usane kAyotsarga samApta nahIM kiyA / mahAna karmoM kI nirjarA kara vaha svarga kA adhikArI banA / bhavAntara meM vaha siddha hogA / -- utta. vRtti mudgarapANayakSa rAjagRha nivAsI arjuna mAlI kA kula devatA / rAjagRha nagara ke bAhyabhAga meM arjunamAlI kA paitRka puSpodyAna thA jisameM mudgarapANi yakSa kA prAcIna yakSAyatana thA / arjunamAlI ke pUrvajoM se hI mudgarapANa yakSa kI mAnyatA thii| usa yakSa kI pratimA ke hAtha meM sahasrapala lauha mudgara hone ke kAraNa usakA ukta nAma pracalita huA thaa| eka durghaTanA vizeSa ke phalasvarUpa mudgarapANi yakSa ne arjunamAlI ke zarIra meM praveza kiyA aura rAjagRha meM arjunamAlI AtaMka kA paryAya bana gayA / (dekhie-arjunamAlI) munipati aMga deza kI rAjadhAnI munipatika nagara kA raajaa| eka bAra rAjA apanI rAnI kI jaMghA para sira rakhakara leTA huA thaa| rAnI ne pati ke sira meM eka zveta keza dekhaa| zveta keza ko cora kahakara rAnI ne use ukhAr3A aura rAjA ko dikhAyA / zveta keza ko vArdhakya kA saMdeza mAnakara rAjA virakta ho gayA aura apane putra ko rAjapada dekara svayaM munidharma meM dIkSita ho gyaa| munidharma kA pAlana karate hue eka bAra muni zrI muna avantInagarI meM aae| vahAM eka udyAna ke eka kone meM dhyAna mudrA meM avasthita ho ge| kaMpakaMpA dene vAlI sardI par3a rahI thii| udyAna ke nikaTa se gujarate hue kucha gvAloM ne nirvastra muni ko dhyAnAvasthita avasthA meM dekhA / zIta se muni kI rakSA ke lie gvAloM ne apane vastra muni kI deha para DhAMpa die / avantInagarI meM hI bodhibhaTTa nAma kA eka tiloM kA vyApArI rahatA thA / usakI patnI kA nAma dhanazrI thA aura vaha kulaTA thI / dhanazrI ne eka bAra apane pati ko bhayabhIta banAne ke lie eka upakrama kiyaa| udyAna meM Akara usane zAkinI kA rUpa banAyA aura kheta para jAkara usane apane pati ko DarAyA / lauTakara vaha udyAna meM AI aura zAkinI kA vidrUpa veza utArakara apane vastra pahanane lgii| udyAna ke nikaTa se hI kucha mazAlacI gujara rahe the| mazAloM ke prakAza meM dhanazrI ne udyAna ke kone meM dhyAnAvasthita muni ko dekhaa| vaha sazaMkita bana gaI ki muni ne usake kunATaka ko dekha liyA hai| usane socA, muni jIvita rahegA to usake nATaka ko pragaTa kara degaa| aisA socakara usane muni kI deha para agni phaiMka dii| gvAloM ke vastra muni ke zarIra para par3e the| vastroM ne zIghra hI agni ko pakar3a liyA aura muni kA zarIra dagdha hone lgaa| muni aceta hokara bhUmi para gira pdd'e| | prabhAta meM gvAle udhara se gujare to unhoMne muni kI avasthA dekhii| muni ko dekhakara gvAle dravita bana ge| ve eka dayAlu aura sahRdaya kuMcika nAmaka seTha ko jAnate the / ve seTha ke pAsa pahuMce aura muni ke dagdha hokara aceta ho jAne kI bAta usase khii| seTha apane anucaroM ko sAtha lekara udyAna meM gyaa| seTha muni ko *** jaina caritra koza *** 447 ...
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ kASThaphalaka para liTAkara apane ghara le gayA aura samucita auSadhopacAra se muni kI sevA karane lgaa| seTha kI sevA se muni munipati zanaiH-zanaiH svastha hone lge| pUrNa svAsthya lAbha ke lie seTha kI prArthanA para muni ne usake ghara para hI varSAvAsa kI svIkRti de dii| kuMcika seTha dharmAtmA to thA para dhana ke prati usakI gahana Asakti thii| jIte jI vaha apane dhana ko - apane putra ke sAtha bhI bAMTane ko taiyAra na thaa| para antarmana meM vaha sadA sazaMkita rahatA thA ki kahIM usakA putra usakA dhana na curA le| usane nizcaya kiyA ki vaha apane dhana ko kisI aise gupta sthAna para chipA de jahAM koI use curA na ske| bahuta manomanthana ke pazcAt usane apanA samasta dhana usa kakSa meM jamIna khoda kara dabA diyA jisameM muni varSAvAsa vyatIta kara rahe the| para isa bheda ko seTha kA putra bhAMpa gayA aura avasara pAkara usane pitA kA dhana apahRta kara liyaa| eka dina jaba seTha apane dhana ko saMbhAlane lagA to dhana ko vahAM na pAkara sanna raha gyaa| usakA mana muni ke prati zaMkA se bhara gayA ki nizcita hI muni ne usake dhana kA haraNa kara liyA hai| usane anekAneka kRtaghnatA ke dRSTAnta dekara muni ko kRtaghna siddha karane kI koziza kii| muni ne bhI kaI dRSTAnta sunAkara usake avizvAsa ko dUra karane kA prayatna kiyaa| parantu seTha kA saMdeha vita banA rhaa| Akhira seTha ke Aropa aura muni ke samatAbhAva se prerita banakara seTha ke putra ne saca ko ujAgara kiyA ki dhana kA haraNa usane kiyA hai, muni ne nhiiN| saca ko jAnakara seTha sahama gyaa| usane muni se punaH-punaH kSamA maaNgii| pazcAttApa kI jvAlA kuMcika ke citta para itanI prakhara banI ki usane avizvAsa ke nidhAna dhana aura ghara kA tyAga kara muni-dIkSA dhAraNa kara lii| vizuddha saMyama sAdhanA karate hue muni munipati tathA kuMcika muni dehotsarga kara prathama devaloka meM ge| vahAM se mahAvideha kSetra meM manuSya bhava prApta kara mokSa jaaeNge| -maNipati caritra (AcArya haribhadra kRta) muni mAyArAma sthAnakavAsI paramparA ke eka tejasvI muni| hariyANA prAnta (tatkAlIna paMjAba) ke grAma bar3audA meM muni zrI mAyArAma jI ma. kA janma saMvat 1911 somavAra ASAr3ha vadi 2 (12 jUna 1854) meM jATa jAti ke cahala gotra meM huaa| unake pitA kA nAma jotarAma aura mAtA kA nAma zobhAvatI thaa| jotarAma grAma pramukha nambaradAra the| pitA ke pazcAta mAyArAma ne isa pada para rahakara grAma kI unnati ke kaI mahanIya kArya kie| jyotirvida munIzvara zrI gaMgArAma jI evaM zrI ratirAma jI se mAyArAma jI ne jaina dharma kA prAraMbhika zikSaNa prApta kiyaa| sAmAyika sahita zrAvaka ke vrata unhoMne aMgIkAra kie| unakI AgamaniSThA itanI utkaSTa thI ki gRhavAsa meM rahate hue hI unhoMne pAMca Agama kaNThastha kara lie the| viveka aura vicAra meM ve vizeSa paripakva the| yauvanAvasthA meM bhI unakI cAritra niSThA apratima thii| lagabhaga 23 varSa kI avasthA meM unhoMne saMvat 1934, mAgha zukla 6 ko paTiyAlA nagara meM muni zrI haranAmadAsa jI ma. se dIkSA vrata aMgIkAra kiyaa| muni-dIkSA aMgIkAra kara unhoMne AgamoM kA gaMbhIra adhyayana kiyA aura aTThAisa jaina Agama kaNThastha kie| svalpa saMyama paryAya meM hI ve saMyama ke pratimAna-puruSa ke rUpa meM arcita hue| unake yuga meM unheM 'saMyama sumeru' aura 'cAritra cUr3AmaNi' jaise saMbodhanoM se saMbodhita kiyA gyaa| tatyugIna kaI jaina AcAryoM ne muni zrI mAyArAma jI ke saMyamaniSTha jIvana kI udAtta zabdoM meM prazastiyAM kahI thiiN| muni zrI mAyArAma jI eka prabhAvazAlI vaktA aura madhura kaNTha ke svAmI the| unakI vANI meM cumbakIya AkarSaNa thA jo zrotAoM ko apanI ora khIMca letA thaa| 'paMjAba kI koyala' ke nAma se Aja bhI unheM pukArA / jAnA jAtA hai| ... 448 . .. jaina caritra koza...
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA se lekara raMka taka zrI mAyArAma jI ma. ke caraNoM meM upasthita hote the| udayapura ke mahArANA kI prArthanA para muni zrI ne vahAM para cAturmAsa kiyaa| eka avasara para eka sAtha 22 nareza muni zrI ke darzanoM ke lie upasthita hue aura unakA upadeza sunakara mugdha ho ge| muni zrI mAyArAma jI ma. eka kaThora saMyamI munirAja the| unakA saMyamamaya jIvana svayaM eka camatkAra thaa| ve aneka labdhiyoM aura siddhiyoM ke dhAraka mahAmuni the| unake mukha se jo bhI vacana nikalatA thA vaha pUrNa hotA thaa| kahate haiM ki devatA bhI unake pravacanoM ko adRzya rahakara zravaNa karate the, aisA aneka ghaTanAoM se pramANita hotA hai| unake sAta ziSya hue jinakI nAmAvalI isa prakAra hai-(1) zrI nAnakacaMda jI ma., (2) zrI devIcaMda jI ma., (3) zrI choTelAla jI ma., (4) zrI vRddhicaMda jI ma., (5) zrI manoharalAla jI ma., (6) zrI kanhaiyAlAla jI ma. evaM (7) zrI sukhIrAma jI m.| gaNAvacchedaka zrI javAhara lAla jI ma., tapokesarI zrI kesarI siMha jI ma. unake sahayogI munirAja the| unakI ziSya paraMparA meM tapasvI ratna zrI phakIracaMda jI ma., vyAkhyAna vAcaspati zrI madanalAla jI ma., yogirAja zrI rAmajIlAla hI ma. jaise saMyama aura saMnyAsa ke dhvajArohI mahAmuni hue| vartamAna meM bhI muni mAyArAma paramparA ke kaI darjana munirAja haiM jo apanI kriyAniSThA aura vidvattA ke rUpa meM apanI vizeSa pahacAna rakhate haiN| hariyANA meM jaina dharma ke pracAra-prasAra kA adhikAMza zreya zrI mAyArAma jI ma. ko hI jAtA hai| bhAdra zuklA 11, saMvat 1969 meM muni zrI mAyArAma jI ma. kA bhivAnI nagara meM svargavAsa huaa| munisundara (AcArya) tapAgaccha paramparA ke eka tejasvI aacaary| unake guru kA nAma somasundara thaa| AcArya muni sundara kA janma vI.ni. 1906 meM huA aura mAtra 8 varSa kI avasthA meM unhoMne munidIkSA dhAraNa kii| bAlyakAla se hI munisundara medhAvI the| guru sAnnidhya meM AgamAdhyayana se unakI prajJA prakhara bana gii| apane yuga ke vizrutavAdI muni ke rUpa meM ve carcita rhe| unakI vAda nipuNatA se prabhAvita hokara gujarAta ke sultAna mujaphpharakhAM ne unako 'vAdigokula saMDa' kI upAdhi se vibhUSita kiyA thaa| sirohI nareza sahasramalla bhI AcArya munisundara kI pratibhA se vizeSa prabhAvita thA aura unake kathana para usane apane rAjya meM amAri ghoSita kI thii| AcArya munisundara ne kaI granthoM kI racanA bhI kI thii| vI.ni. 1973 athavA 1969 meM unakA svargavAsa huaa| __ AcArya munisundara sUri 'siddhasarasvatI sUri' isa apara nAma se bhI vizruta haiN| munisuvrata svAmI (tIrthaMkara) ___ jina paramparA ke bIsaveM tIrthaMkara / rAjagRhI nareza mahArAja sumitra aura mahArAnI padmAvatI prabhu ke janaka aura jananI the| yauvanakAla meM aneka rAjakumAriyoM se prabhu kA pANigrahaNa huaa| aneka varSoM taka prabhu ne rAjya bhI kiyaa| jaba bhogAvalI karmoM kA nirasana ho gayA taba prabhu ne varSIdAna dekara munivrata grahaNa kiyaa| gyAraha mAsa kI sAdhanA meM hI prabhu ne kevalajJAna ko sAdha liyA aura tIrtha kI sthApanA kii| asaMkhya logoM ke lie prabhu kalyANa kA dvAra bne| jyeSTha vadI nauvIM ko prabhu nirvANa ko upalabdha ho ge| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra ... jaina caritra koza .. m449 ...
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ muSkara-mokkara-kauMgaNivRddha (rAjA) ___gaMgavaMza kA eka raajaa| gaMga vaMza ke prAyaH sabhI rAjAoM kI taraha vaha bhI parama jinabhakta rAjA thaa| usakA zAsana kAla I.sa. 513 se prAraMbha mAnA jAtA hai| mUka seTha ujjayinI nagarI ke rAjakumAra aura purohita-putra meM saghana maitrI thI aura donoM zramaNa-dveSI the| ve donoM zramaNoM ko nagarI meM nahIM Ane dete the| acalapurI nagarI ke rAjakumAra aura purohita putra ne eka sAtha dIkSA dhAraNa kara tapasyA dvArA kaI siddhiyAM prApta kii| kramazaH vihAra karate hue muni-dvaya ujjayinI nagarI meM aae| unheM dekhakara rAjaputra aura purohita-putra kA zramaNa-dveSa jAga utthaa| muniyoM ko apamAnita karane ke lie ve bole-muniyo! nRtya dikhAo ! muniyoM ne kahA, tuma vAdiMtra bjaao| isase rAjaputra aura purohita-putra krodhita hokara muniyoM ko mArane daudd'e| muniyoM ke tapasteja ke prabhAva se ve rakta vamana karane lage aura mUrchita hokara gira pdd'e| munidvaya apane sthAna para ravAnA ho ge| rAjA ko apane putra kI dazA kA parijJAna huA to vaha khinna bana gayA aura muniyoM kI zaraNa meM phuNcaa| usane apane putra tathA purohita putra ko svastha karane kI muniyoM se prArthanA kii| muniyoM ne kahA, ye donoM kumAra munidharma aMgIkAra kareM to svastha ho sakate haiN| rAjA kI svIkRti para munidvaya dvArA una donoM ko svastha kara diyA gyaa| vivaza hokara rAjaputra aura purohita-putra ko pravrajita honA pdd'aa| ___rAjaputra kA mana saMyama meM rama gayA, para purohita-putra ne jAtyAdi abhimAna kA parityAga nahIM kiyA aura amana se saMyama kA pAlana kiyaa| AyuSya pUrNa kara donoM deva hue| phira kisI samaya donoM deva bhagavAna sImaMdhara svAmI ke darzanoM ke lie ge| unhoMne bhagavAna se apane bhaviSya sambandhI prazna puuche| bhagavAna ne pharamAyA-rAjaputra sulabha bodhi hogA aura purohita-putra durlabhabodhi hogaa| purohita-putra ke prazna para bhagavAna ne pharamAyA, devabhava se cyava kara vaha mUka seTha kA bhAI bnegaa| mUkaseTha kauzAmbI nagarI kA zreSThI hai| ___apane sthAna para lauTakara purohita-putra se deva hue deva ne eka upakrama kiyaa| vaha mUkaseTha ke pAsa gayA aura bolA, bhAI ! devaloka se cyava kara maiM tumhAre sahodara ke rUpa meM janma luuNgaa| tuma mujhe pratibodhita krnaa| mUka seTha ne devatA kA prastAva svIkAra kara liyaa| kAlakrama se vaha deva cyava kara mUka seTha ke sahodara ke rUpa meM utpanna huaa| jaba vaha bar3A huA to mUka seTha ne use pratibodha dene ke kaI prayAsa kie, parantu usakI bAta sunate hI vaha rone lgtaa| mUka seTha jIvana bhara use dharma ke lie prerita karatA rahA para vaha use dharmapatha para lAne meM saphala nahIM ho skaa| ___ mUka seTha zrAvaka dharma kI paripAlanA karate hue svargavAsI hue| avadhijJAna ke upayoga meM unhoMne apane bhAI ko dekhaa| bhAI ko pratibodha dene ke lie mUka seTha kA jIva-deva usake pAsa aayaa| deva ne use jalodara rogI banA diyA aura svayaM vaidya banakara usake samakSa aayaa| roga se vyathita bhAI ne vaidya rUpI deva se upacAra kI prArthanA kii| vaidya ne kahA, vaha sAdhu bane to upacAra ho sakatA hai| maratA kyA na karatA ? vaha bolA, maiM sAdhu banane ko taiyAra huuN| deva ne use svastha kara diyA aura AcArya zrI ke pAsa dIkSA dilA dii| parantu vaha durlabhabodhi avasara lagate hI sAdhu-veza kA parityAga kara bhAga gyaa| devatA ne use punaH rogI banA diyA aura phira se sAdhu banane kI zarta para use roga mukta kiyaa| use phira sAdhu bananA pdd'aa| para saMyama use bhAra pratIta hotA thaa| vaha punaH saMyama kA parityAga kara ghara kI dizA meM cala diyaa| ... 450 .. .. jaina caritra koza ...
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva punaH usake samakSa upasthita huaa| deva ne use pratibodha dene ke lie eka upakrama kiyaa| lakar3ahAre kA rUpa dhAraNa kara, sira para sUkhe ghAsa kA pUlA rakha vaha agni meM praveza karane lgaa| use dekha durlabhabodhi ne kahA, mUrkha ! yaha kyA kara rahA hai, sira para sUkhe ghAsa kA pUlA lekara agni se gujaranA cAhatA hai, isase to tU jala mregaa| deva ne kahA, mahArAja ! maiM mUrkha hU~, para Apa to mahAmUrkha haiN| agni-praveza se maiM to eka hI bAra marUMgA, para kAma rUpa saMsAra meM praveza karake Apa ananta bAra mreNge| ___isa para bhI vaha durlabha bodhi nahIM samajhA to deva ne dUsarA upAya kiyaa| sApha-svaccha rAjamArga hote hue bhI vaha nagna pairoM se kaMTIle mArga para calane lagA jisase usake pAvaM raktaraMjita bana ge| use dekhakara durlabha bodhi bolA, mUrkharAja ! sApha svaccha mArga hote hue bhI tU kaMTIle mArga para cala rahA hai ? deva bolA, mahArAja ! Apa bhI to vaisI hI mUrkhatA karane jA rahe ho| saMyama ke svaccha rAjamArga kA tyAga kara bhogoM ke kaMTIle mArga para Apa jA rahe haiN| deva dvArA punaH-punaH pratibodhita karane para vaha durlabhabodhi saMbhala gyaa| deva ne pragaTa hokara apanA paricaya diyaa| usase usakA sahodara saMbodhi ko prApta huaa| vaha punaH apane dharmAcArya kI zaraNa meM calA gayA aura zuddha cAritra kI ArAdhanA kara sulabha bodhi banakara devaloka meM deva huaa| -utta. vRtti mUladattA dvArikAdhIza zrI kRSNa ke putra zAmba kI ptnii| usane bhagavAna ariSTanemi ke pAsa dIkSA lekara siddhatva prApta kiyaa| -antagaDasUtra, varga 5, adhyayana 10 mUladeva bhUmibhUSaNa nagara kA raajkumaar| kisI samaya usake pitA ne ruSTa hokara use ghara se nikAla diyaa| mUladeva ujjayinI nagarI calA gayA aura devadattA nAmaka gaNikA ke ghara rahane lgaa| devadattA ke ghara acala nAmaka vyApArI kA AvAgamana hotA thaa| acala mUladeva ko vahAM dekhakara krodhita ho gayA aura use baMdhanoM meM bAMdha diyaa| mUladeva ne kahA, mitra ! tuma mujhe mukta kara do, eka samaya AegA jaba maiM bhI tumheM mukta kara duuNgaa| acala ne use mukta kara diyaa| vahAM se dUra-dezAntaroM meM bhaTakatA huA mUladeva veNAtaTa pATana nagara meM aayaa| vaha kaI dina kA bhUkhA thA aura usake pAsa thor3e se ur3ada ke chilake the| unheM khAne baiThA to udhara se eka mAsopavAsI muni pdhaare| mUladeva ne bhakti pUrvaka vaha AhAra munivara ke pAtra meM baharA diyaa| rAtri meM mUladeva nagara ke bAhara kisI jogI kI jhoMpar3I meM so gyaa| rAtri meM svapna meM usane candramA ko apane peTa meM utarate dekhaa| aisA hI svapna jogI ne bhI dekhaa| dUsare dina jogI ne eka rAha calate brAhmaNa se apane svapna kA phala puuchaa| brAhmaNa ne kahA, candra ke AkAra kI ghRtagur3a vAlI roTI tumheM milegii| udhara mUladeva ne udyAna se puSpa-phala grahaNa kie aura eka nimittajJa ke pAsa phuNcaa| use puSpa-phala bheMTa kara usane svapna phala puuchaa| nimittajJa ne kahA, tuma merI putrI se pANigrahaNa karo to svapna kA phala btaauuN| mUladeva ne usakI bAta svIkAra kara lii| nimittajJa ne svapna kA phala batAyA, mUladeva ! Aja se sAtaveM dina tuma rAjA bnoge| vaisA hI huA bhii| usa nagara kA rAjA niHsaMtAna avasthA meM hI kAladharma ko prApta ho gyaa| vRddha aura vijJajanoM ne paMca-divya chodd'e| paMca divyoM ne udyAna meM leTe mUladeva kA varaNa kiyaa| mUladeva rAjA bana gyaa| usane nimittajJa kI putrI tathA devadattA gaNikA ko apanI rAnI bnaayaa| brAhmaNa nimittajJa ko darabAra meM ucca pada pradAna kiyaa| ... jaina caritra koza ... - 451 ...
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ kisI samaya acala vyApArI ko rAjapuruSoM ne kara corI ke aparAdha meM giraphtAra kara liyaa| bandhanoM meM bandhe acala ko rAjA mUladeva ke samakSa upasthita kiyA gyaa| mUladeva ne acala ko pahacAna liyA aura bandhana mukta karavA diyaa| acala ne bhI mUladeva ko pahacAna liyA aura usakA upakAra mAnate hue apane sthAna para calA gyaa| eka dina mUladeva hAthI para savAra hokara kahIM jA rahA thaa| use vaha jogI milA jisakI jhoMpar3I meM usane rAtri vizrAma kiyA thA tathA svapna meM candramA dekhA thaa| yogI ne dekhate hI mUladeva ko pahacAna liyaa| usane pUchA, tuma rAjA kaise bana gae? mUladeva ne kahA, tumhArI jhoMpar3I meM sote hue candradarzana ke lAbha ke kAraNa hI mujhe rAjapada milA hai| yogI ne kahA, lekina vaisA hI svapna maiMne bhI dekhA thA aura mujhe usake phalasvarUpa mAtra eka roTI kA hI lAbha milA, aisA kyoM? eka samAna svapna ke bhinna phala kyoM? ____ mUladeva ne kahA, Apane vidhi se svapna kA phala jJAta nahIM kiyaa| yogI ko apanI bhUla samajha par3a gii| aba vaha yogI sadaiva apanI jhoMpar3I meM sokara candra svapna darzana kI pratIkSA karane lgaa| para kyA yaha sarala hai ki vaha punaH vaisA hI svapna dekhe aura rAjapada pAe? jaise usa dvArA vaisA svapna punaH dekhA jAnA sulabha nahIM hai, vaise hI mAnava janma kA punaH prApta honA sulabha nahIM hai| -uttarAdhyayana vRtti mUlazrI vAsudeva zrI kRSNa kI putravadhU aura rAjakumAra zAmba kI ptnii| bhagavAna ariSTanemi kA upedaza sunakara use nazvara bhogoM se virakti ho gii| usane bhagavAna ke pAsa pravrajyA grahaNa kii| niraticAra cAritra kA pAlana kara vaha siddha-buddha-mukta huii| -antagaDasUtra, varga 5, adhyayana 8 mUlA seThAnI kauzAmbI nagarI ke dharmAtmA seTha dhanAvaha kI ptnii| (dekhie-caMdana bAlA) mRga suMdarI ___mRgapura nagara ke zrAvaka jinadatta kI putrI, eka dRr3ha-dharmiNI bAlA / bAlyAvasthA meM hI usane gurudeva se kaI niyama grahaNa kie the, jinameM pramukha the-rAtri-bhojana tyAga, jinastavana ke pazcAt hI anna-jala grahaNa karanA aura pratidina muniyoM ko pratilAbhita karane ke pazcAt hI bhojana karanA aadi| ina niyamoM kA vaha prANapaNa se pAlana karatI thii| mRgapura se sAmAnya dUrI para vasantapura nAmaka nagara thaa| vahAM para devadatta nAma kA eka gRhastha rahatA thaa| usake cAra putra the| usake choTe putra kA nAma dhanezvara thaa| eka bAra dhanezvara mRgapura nagara meM gyaa| vahAM usane mRgasundarI ko dekhaa| vaha usake rUpa para mohita ho gyaa| usane mana hI mana mRgasuMdarI se vivAha karane kA nizcaya kara liyaa| para use jJAta huA ki mRgasuMdarI ke pitA jinopAsaka haiM aura unakA praNa hai ki ve apanI putrI kA vivAha jinopAsaka yuvaka se hI kreNge| mRgasuMdarI ko pAne ke lie dhanezvara ne kapaTa-zrAvaka kA abhinaya itanI kuzalatA se kiyA ki jinadatta usake jAla meM phaMsa gae aura usake prastAva para unhoMne apanI putrI mRgasuMdarI kA vivAha usase kara diyaa| pati-gRha meM praveza karate hI mRgasuMdarI samajha gaI ki usake sAtha chala huA hai| para aba usake pratikAra kA koI upAya na thaa| devadatta ne dharmArAdhanA rata mRgasuMdarI ko dekhakara use kaTu zabdoM meM samajhAyA ki usakA yaha AcAra usake ghara meM nahIM clegaa| mRgasuMdarI aura zvasura-gRha ke samasta sadasyoM ke madhya kaI dinoM taka tanAva banA ... 452 .. ... jaina caritra koza ...
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ rhaa| mRgasuMdarI ko apane prANoM se bhI apane vrata priya the| rAtri-bhojana tyAga aura jina stavana vrata kA to vaha pAlana kara rahI thI para muniyoM ko pratilAbhita vaha nahIM kara pA rahI thii| isIlie usane kaI dinoM taka bhojana grahaNa nahIM kiyaa| eka dina use eka muni ke darzana hue| usane muni ke samakSa apanI samasyA rkhii| muni ne mRgasuMdarI ko vikalpa batAyA ki vaha cUlhe para caMdovA bAMdhakara rasoI banAe, usase vaha asaMkhya trasa-sthAvara jIvoM kI rakSA kara pAegI aura usase use vahI puNya lAbha hogA jo muniyoM ko pratilAbhita karane para prApta hotA hai| mRgasuMdarI ne ghara Akara vaisA hI kiyaa| usase usake zvasura pakSa ke samasta sadasyoM para viparIta prabhAva pdd'aa| mRgasuMdarI ne bahuvidha upAyoM se parivArajanoM ko samajhAne kA yatna kiyA ki vaha jIvarakSA kA upakrama hai para parivAra jana samajhe nhiiN| unhoMne use mRgasuMdarI dvArA kiyA gayA jAdU-TonA hI maanaa| dhanezvara ne cUlhe para bandhe candove ko jalA ddaalaa| dUsare dina mRgasuMdarI ne dUsarA candovA baaNdhaa| dhanezvara ne use bhI jalA diyaa| nirantara sAta dinoM taka mRgasuMdarI candovA bAMdhatI rhii| dhanezvara pratidina use jalAtA rhaa| Akhira mRgasuMdarI ko jiddI aura TonA karane vAlI ghoSita karake zvasura-parivAra ne use usake ghara bhejane kA nirNaya kara liyaa| mRgasuMdarI ne zvasura se prArthanA kI ki use jisa vidhi se sasammAna vivAhita kara lAyA gayA thA usI vidhi se use usake pIhara bhejA jaae| zvasura ne vivaza hokara usakI bAta mAna lii| dUsare dina parivAra ke samasta sadasyoM aura aneka dAsa-dAsiyoM ke sAtha kaI vAhanoM para savAra hokara devadatta mRgasuMdarI ko usake pIhara pahuMcAne ke lie gyaa| mArga meM saMdhyA ho gii| eka gAMva meM devadatta kA sambandhI rahatA thaa| pUrA kAphilA usa sambandhI kA atithi bnaa| rAtri ghira cukI thii| mejabAna ne bhojana bnvaayaa| sarvaprathama mRgasuMdarI ke lie hI bhojana parosA gyaa| para mRgasuMdarI ne apane niyama kI bAta kahakara bhojana asvIkAra kara diyaa| devadatta aura usake parijanoM ko bhI mRgasuMdarI kA anusaraNa karanA pdd'aa| so unhoMne bhojana nahIM kiyaa| Akhira dAsa-dAsiyoM ko bhojana karAyA gyaa| rAtri biitii| prabhAta huaa| sabhI loga sokara utthe| para ve dAsa-dAsI nahIM uThe jinhoMne rAtri meM bhojana kiyA thaa| una sabakI mRtyu ho cukI thii| rahasya khulate-khulate khulA ki bhojana viSAkta thA jisake kAraNa dAsa-dAsiyoM kI mRtyu huii| zAka kA nirIkSaNa kiyA gyaa| usameM sarpa ke zarIra kA Tukar3A pAyA gyaa| mRgasuMdarI ne spaSTa kiyA, bhojana banAte hue chata se sAMpa bhojana-pAtra meM girA jisase bhojana viSAkta ho gyaa| sAtha hI mRgasuMdarI ne apane parijanoM ko caMdove aura rAtri bhojana tyAga ke mahatva ko bhI smjhaayaa| ucita samaya kI bAta ne dhanezvara aura usake pUre parivAra kI AMkheM khola dii| sabhI ne mRgasuMdarI ke niyamoM kA mahatva jAnA aura usI kSaNa sabhI ne rAtri-bhojana tyAga kA niyama le liyaa| yAtrA zurU huii| para yaha yAtrA mRgapura ke lie na thI, vasaMtapura lauTane ke lie the| mRgasuMdarI kA mAna sammAna bar3ha gyaa| dhanezvara to pUrNarUpa se patnI kA anugAmI aura sahacara bana gyaa| usane jinadharma aMgIkAra kara liyaa| pUrNa niSThA se dharmamaya jIvana jIkara pati-patnI deha-tyAgakara svarga meM ge| svarga se cyava kara dhanezvara kA jIva zrIpura nareza zrISeNa kA putra devarAja bnaa| yuvAvasthA meM devarAja ko kuSTha roga ho gyaa| samasta upacAra viphala ho ge| taba rAjA ne ghoSaNA karAI ki jo bhI nara-nArI rAjakumAra devarAja ko rogamukta. karegA use AdhA rAjya diyA jaaegaa| mRgasuMdarI zrIpura nagara ke seTha yazodatta kI putrI ke rUpa meM utpanna huI thI jahAM usakA nAma lakSmIvatI rakhA gayA thaa| lakSmIvatI ne paTaha kA sparza kiyaa| use rAjA ke samakSa upasthita kiyA gyaa| lakSmIvatI ke ...jaina caritra koza... -- 453 ...
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathana para rAjakumAra devarAja ko bulAyA gyaa| lakSmIvatI ne mana hI mana saMkalpa kiyA- yadi usane tana-mana-vacana se zIla pAlana kiyA hai to usake sparza se rAjakumAra kuSThamukta ho jaae| isa saMkalpa ke sAtha lakSmIvatI ne rAjakumAra devarAja kA sparza kiyaa| usake sparza mAtra se rAjakumAra roga mukta ho gyaa| rAjya meM sarvatra prasannatA vyApta ho gii| rAjA kI prArthanA para yazodatta ne apanI putrI lakSmIvatI kA vivAha rAjakumAra devarAja se sampanna kara diyaa| mahArAja zrISeNa devarAja ko rAjapada pradAna kara pravrajita ho gae / devarAja ne sundara zAsana kiyaa| lakSmIvatI usakI ikalautI rAnI thii| sukhapUrvaka samaya bitAte hue eka bAra devarAja ko eka jJAnI muni ke darzanoM kA saubhAgya prApta huA / rAjA-rAnI ne muni-vandana kiyA / devarAja ne apane kuSTha roga ke bAre meM muni se puuchaa| muni ne rAjA ko usakA pUrva bhava sunAyA aura spaSTa kiyA ki usane sAta bAra caMdovA jalAyA thA jisake phalasvarUpa use sAta varSoM taka kuSTha rogI rahanA pdd'aa| apanA pUrvabhava sunakara devarAja aura lakSmIvatI prabuddha bana ge| donoM ne dIkSA dhAraNa kI aura devagati meM ge| anukrama se siddhatva prApta kreNge| - jaina kathA ratna koSa, bhAga-4 / - zrAvaka pratikramaNa sUtra ( zrI ratnazekhara sUrikRta ) mRgAMkuza eka prAcIna jaina muni / (ka) mRgAputra (mRgAloDhA) vipAka sUtra ke prathama adhyayana kA eka aisA pAtra jisane mAnava deha pAkara bhI nArakIya jIvana paayaa| vaha janma se hI andhA, baharA, apaMga aura asahya durgandha sampanna zarIra vAlA manuSya thA / manuSya kyA thA, basa mAtra kahane ko manuSya thA / indriyoM ke cinhoM ke sthAna para usa mAMsa piNDa meM chidra mAtra the / ghora azuci, rakta aura mavAda una chidroM se jharatA rahatA thA jise vaha punaH punaH cATatA thaa| eka mAnava ko aisA nikRSTa jIvana kyoM milA? isakA uttara bhagavAna mahAvIra ne svayaM apane zrImukha se diyA hai, usakA vivaraNa isa prakAra hai prAcIna samaya meM bhAratavarSa meM zatadvAra nAma kA eka nagara thaa| vahAM dhanapati nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| usake rAjya meM vijayavardhamAna nAma kA eka grAma thA / usa grAma meM ikAI rAThora nAma kA eka ThAkura rahatA thaa| vaha pAMca sau grAmoM kA svAmI thA / vaha atyanta krUra aura adharmI thA / dharma aura adharma kA usake lie koI artha na thA / prajA ko pIr3ita karanA, usake dhana aura dravya ko har3apa lenA, corI karanA aura karAnA, yAtriyoM ko lUTa lenA usake dainika kArya the| usakA ekamAtra lakSya thA dhana saMgraha / jIvanabhara vaha aise hI nindanIya karmoM meM lagA rhaa| usake adhInastha janatA trAhi-trAhi karatI rahI / Akhira pratyeka bAta kI eka sImA hotI hai| eka bAra ikAI bImAra ho gyaa| solaha mahAroga usake zarIra meM ubhara aae| dhana ko pAnI kI taraha bahAkara usane apanA upacAra kraayaa| aneka vaidya aura hakIma Ae para vaha rogamukta na ho sakA aura atRpta kAmanAoM ke sAtha hI mahAna vyAdhi bhogatA huA marakara prathama naraka meM gyaa| sudIrghakAla taka naraka kI yAtanAeM bhogane ke pazcAt ikAI kA jIva mRgA grAma ke rAjA vijaya kI rAnI mRgAvatI ke garbha meM utpanna huaa| ukta pApAtmA ke garbha meM Ate hI rAjA kA apanI rAnI para se premabhAva kama ho gyaa| rAnI ne ise garbhastha zizu ke prabhAva ke rUpa meM hI dekhA / auSadhopacAra Adi ke dvArA usane garbha girAne ke aneka yatna kie para saba niSphala hue| garbhakAla se hI zizu bhasmaka roga se grasta thA / vaha jo bhI khAtA usakA rakta *** 454 * jaina caritra koza ***
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ Aa ho jaataa| Akhira nau mAsa ke bAda rAnI ne prasava kiyaa| yaha eka vicitra bAlaka thaa| aMgopAMga rahita aura indriyoM ke sthAna para mAtra cinha the| vaha eka mAMsa kA lothar3A pratIta hotA thaa| tIvra durgandha usake aMgoM se phUTa rahI thii| use dekhakara vitRSNA aura bhaya se rAnI kAMpa utthii| usane use bAhara ukurar3I para phiMkavAne ke lie rAjA se khaa| rAjA ne rAnI ko samajhAyA aura jaise-taise usake pAlana-poSaNa ke lie use mnaayaa| rAnI ne use apane mahala ke bhoyare (talaghara) meM rakha diyA aura nizcita samaya para use vahIM para bhojana-pAna dene lgii| jaba rAnI usake sAmane bhojana rakhatI to vaha mAMsa piNDa uchala-uchala kara usa bhojana ko udarastha krtaa| use punaH-punaH vamana hotA aura vaha punaH-punaH usa vamana ko khaataa| isa prakAra vaha nArakIya avasthA meM apanA jIvana jIne lgaa| eka bAra mRgA grAma meM bhagavAna mahAvIra pdhaare| pariSada darzanoM ke lie gii| unameM eka janmAndha bhikhArI bhI sammilita thA jo kisI sajjana ke sAtha A gayA thaa| vaha vidrapa aura glAna thaa| usake zarIra para asaMkhya makkhiyAM bhinabhinA rahI thiiN| use dekhakara gautama svAmI kA hRdaya karuNA yukta bana gyaa| pariSada ke lauTane para ukta janmAndha bhikhArI kI carcA karate hae gautama svAmI ne bhagavAna mahAvIra se pachA-prabha! kyA usa janmAndha bhikhArI se adhika dayanIya dazA bhI kisI mAnava kI ho sakatI hai? isa para bhagavAna ne pharamAyA-hAM. gautama! isa janmAndha bhikhArI se bhI adhika narakamaya jIvana isa nagara ke rAjA kA putra-mRgAputra jI rahA hai| vaha manuSya loka aura manuSya deha meM hokara bhI nArakIya avasthA meM jI rahA hai| gautama mRgAputra ko dekhane ke lie utsuka bana ge| ve bhagavAna kI AjJA lekara rAnI mRgAvatI ke meM pahuMce aura usake putra ko dekhane kI jijJAsA vyakta kii| rAnI ne apane svastha aura sundara anya putra gautama svAmI ko dikhaae| para gautama svAmI ne use usake jyeSTha putra ko dikhAne ke lie khaa| rAnI ne apane jyeSTha putra ke bAre meM gautama svAmI ke mukha se sunA to use mahAna Azcarya huA, kyoMki usa rahasya ko rAjA aura rAnI ke atirikta anya koI nahIM jAnatA thaa| rAnI ke pUchane para gautama svAmI ne bhagavAna kI sarvajJatA kI bAta btaaii| isase rAnI santuSTa ho gii| vaha gautama svAmI ko lekara talaghara meM gii| gautama svAmI ne vahAM mRgAputra ko nArakIya jIvana yApana karate dekhaa| karmoM kI aisI vicitratA dekhakara ve daMga raha ge| lauTakara bhagavAna ke pAsa Ae aura mRgAputra ke karmoM kI kathA bhagavAna se puuchii| bhagavAna ne gautama svAmI ko ikAI ke bhava meM saMcita kie gae duHsaha karmoM kI vyAkhyA kI aura spaSTa kiyA ki mRgAputra unhIM karmoM ko bhoga rahA hai| ____ gautama svAmI dvArA mRgAputra ke bhaviSya ke bAre meM pUche jAne para bhagavAna ne pharamAyA-chattIsa varSa kI Ayu meM marakara mRgAputra siMha ke rUpa meM janma legaa| vahAM se marakara prathama naraka meM jaaegaa| vahAM se nevalA hogA aura marakara dUsarI naraka meM jaaegaa| yoM vibhinna janma-maraNa karatA huA sAtoM hI narakoM meM bhttkegaa| ananta kAla taka janma-maraNa ke cakkara meM ghUmate-bhaTakate hue antataH mahAvideha se siddha hogaa| -vipAka sUtra,pra.zru.,a.1 (kha) mRgAputra ___ uttarAdhyayana sUtra ke anusAra mRgAputra sugrIva nagara ke rAjA balabhadra aura unakI rAnI mRgAvatI ke putra the| ve rAjakumAra the isalie unakA lAlana-pAlana aura zikSA-dIkSA rAjasI vidhi se huI thii| yuvAvasthA meM aneka rAjakanyAoM ke sAtha unakA pANigrahaNa huaa| pUrNa vaibhava meM jIvana yApana karate hue eka dina mahala ... jaina caritra koza ... -- 455 ...
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke jharokhe se unhoMne rAjamArga para jAte eka muni ko dekhaa| muni kI zAnta-prazAnta mudrA unake hRdaya para aMkita ho gii| cintana jagA ki aise veza-vinyAsa ko maiMne pahale bhI kahIM dekhA hai, para kahAM dekhA hai ? socate-socate unheM jAtismaraNa jJAna ho gyaa| apane jJAna meM unheM spaSTa dikhAI dene lagA ki pUrvabhava meM ve muni the| ekAeka unakA hRdaya virakti se bhara gyaa| bhoga unheM dukha ke mUla tathA yoga sukha kA mUla dikhAI dene lgaa| usI kSaNa ve apane mAtA-pitA ke pAsa pahuMce aura dIkSA kI anumati mAMgane lge| ___ mRgAputra kI bAta se mAtA-pitA sanna raha ge| unhoMne saMyama kI durUhatA, kliSTatA, upasargoM, parISahoM Adi ke tarka upasthita kara putra ko rokanA caahaa| para mRgAputra ne narakAdi kI bhayaMkara yAtanAoM kA digdarzana prastuta kara mAtA-pitA ke tarkoM ko nirasta kara diyaa| sAtha hI usane kahA ki ve yadi unake putra ko vastutaH sukhI dekhanA cAhate haiM to use saMyama lene kI anumati de deN| ___ putra aura mAtA va pitA ke madhya lambA saMvAda claa| Akhira mAtA-pitA ko lagA ki unake putra kA saccA sukha saMyama meM hI hai| unhoMne use anumati de dii| mRgAputra muni bne| utkRSTa saMyama aura tapa kI ArAdhanA karake unhoMne kevalajJAna prApta kiyA aura mokSa ge| -uttarAdhyayana, adhyayana 19 (ka) mRgAvatI vaizAlI gaNataMtra ke adhyakSa mahArAja ceTaka kI putrI aura kauzAmbI nareza mahArAja zatAnIka kI pariNItA ptnii| mRgAvatI eka parama-suzIlA nArI thii| jaina paramparA meM vikhyAta solaha mahAsatiyoM meM usakI bhI gaNanA hotI hai| usane apane viveka aura sAhasa ko kaSTa ke samaya meM bhI jIvita rakhA jisake pariNAmasvarUpa vaha apane dharma kI rakSA kara pAne meM saphala ho skii| zatAnIka eka kalApremI rAjA thaa| usane ujjayinI nivAsI eka yuvA kuzala citrakAra se eka citrazAlA bnvaaii| vaha citrakAra itanA kuzala citerA thA ki kisI bhI strI athavA puruSa ke zarIra ke eka aMga ko dekhakara hI usakA pUrA citra banA detA thaa| kisI samaya gavAkSa se usane mahArAnI mRgAvatI ke paira ke aMgUThe ko dekha liyA aura usI ko AdhAra banAkara usane mahArAnI ko citrita kara diyaa| citrakAra kI tulikA se eka bindu citrita rAnI kI jaMghA para gira gyaa| citrakAra ke poMchane para bhI vaha jyoM kA tyoM aMkita rahA to citrakAra ko vizvAsa ho gayA ki rAnI kI jaMghA para avazya hI tila honA caahie| usane use yathAvat rahane diyaa| rAjA citrazAlA dekhane aayaa| apanI rAnI ke hUbahU citra ko dekhakara rAjA daMga raha gyaa| para jaMghA ke tila ko dekhakara vaha zaMkita aura krodhita bana gyaa| usane citrakAra ko mRtyudaNDa de diyaa| citrakAra sahama gyaa| Akhira buddhimAna maMtrI ne rahasya kA patA lagAyA aura citrakAra ko jIvanadAna mila gyaa| zatAnIka ne citrakAra ke dAeM hAtha kA aMgUThA kaTavAkara use apane deza se nikAla diyaa| niraparAdha citrakAra tilamilA utthaa| usameM pratizodha kI bhAvanA prabala bana gii| usane dAeM hAtha se citra banAne kA abhyAsa kiyA aura mRgAvatI kA eka adbhuta citra bnaayaa| citra lekara vaha ujjayinI nareza caNDapradyota ke pAsa phuNcaa| usane vaha citra caNDapradyota ko bheMTa kiyaa| caNDaprayota mRgAvatI ke anupama lAvaNya para mohita ho gyaa| usane zatAnIka ke pAsa apanA dUta bhejA aura Adeza diyA ki mRgAvatI ko usake havAle kara de use vaha apanI paTarAnI bnaaegaa| dUta ke mukha se caMDapradyota kA prastAva sunakara zatAnIka Aga-babUlA bana gyaa| usane dUta ko apamAnita karake sabhA se nikAla diyaa| ___ kAmAndha caNDapradyota ne kauzAmbI para AkramaNa kara diyaa| zatAnIka balazAlI caNDaprayota kA sAmanA ... 456 .. -- jaina caritra koza ...
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ karane ke lie na to taiyAra thA aura na hI sakSama thaa| usane apane nagara ke dvAra banda karavA die| vaha isa Akasmika ApadA ko saha na sakA aura hRdayagati ruka jAne ke kAraNa kAladharma ko prApta ho gayA / mRgAvatI ke lie yaha kliSTatama kSaNa thaa| parantu vaha sAhasI aura vIra mahilA thI / usane apane mAnasika santulana ko DAvAMDola nahIM banane diyA / kUTanaitikatA kA Azraya lete hue usane caNDapradyota ke pAsa saMdeza bhijavAyA ki use pati-mRtyu ke viSAda se mukta hone ke lie kucha samaya diyA jAe usake bAda vaha svayaM usakA prastAva svIkAra kara legii| mRgAvatI kI isa kUTanIti se caNDapradyota parAsta ho gayA aura prasannatA se uchalatA huA apane deza ko lauTa gayA / mRgAvatI ne apane pati kA saMskAra kiyaa| tatpazcAt usane apanI sainyazakti ko saMgaThita kiyA aura anna ke koThAra bhre| sAtha hI vaha apane alpAyuSka putra udayana ko bhI rAjanIti aura dharmanIti kI zikSA dene lagI / isa madhya caNDapradyota ne mRgAvatI ke pAsa apanA dUta bhejA aura saMdeza diyA ki aba vaha apane vacanAnusAra ujjayinI aae| sunakara mRgAvatI kI bhRkuTI Ter3hI ho gii| usane bhartsanApUrNa zabdoM se dUta ko tiraskRta karate hue bhagA diyaa| rahasya jAnakara caNDapradyota apanI mUrkhatA para jheMpa gayA aura usane punaH kauzAmbI para AkramaNa kara diyaa| para buddhimatI mahArAnI apane durga ko sudRr3ha banavA cukI thii| usane durga dvAra banda karavA die| caNDapradyota kI senA durga ko tor3a na sakI / caNDapradyota kAmAndha aura krodhAndha thA / usane nagara ke bAhara hI apanA sainya zivira DAla diyA / mahArAnI mRgAvatI ne tapa kA Azraya liyA aura dharmacakravartI mahAzramaNa mahAvIra ko smaraNa kiyA / bhakti aura pukAra meM apAra bala hotA hai| so bhagavAna mahAvIra kauzAmbI ke bAhara padhAra ge| bhagavAna ke padArpaNa se krodha, kAma aura vaimanasya ke bhAva zamita ho ge| caNDapradyota svayaM bhagavAna kA bhakta thA / usane apane sainikoM ko Adeza diyA ki jaba taka mahAvIra kauzAmbI meM virAjeM taba taka pUrNa rUpa se ahiMsA kA pAlana kiyA jaae| bhagavAna mahAvIra ke Agamana kI sUcanA pAte hI mahArAnI mRgAvatI ne bhI apanI nagarI ke dvAra khulavA die| vaha mahAvIra ke samavasaraNa meM gii| bhagavAna ne upadeza diyaa| mRgAvatI ne dIkSA lene kA nizcaya kara liyaa| dIkSA se pUrva usane apane chalapUrNa vyavahAra ke lie caNDapradyota se kSamAyAcanA kii| isase caNDapradyota kA hRdaya bhI parivartana ho gyaa| usane bhI apanI duSTatA ke lie mRgAvatI se kSamA mAMgI aura use vacana diyA ki vaha usake putra udayana kA rAjatilaka karegA aura sadaiva usakA saMrakSaNa kregaa| dIkSita hokara mRgAvatI AtmasAdhanA meM lIna bana gii| kisI samaya vaha samaya kA bhAna na rakhate hue sUryodaya ke pazcAt bhI mahAvIra ke samavasaraNa meM baiThI rhii| sahasA use bhAna huA to vaha zIghra kadamoM se apanI guruNI candanabAlA ke pAsa upAzraya meM phuNcii| sAdhvI maryAdA ke ullaMghana karane para candanabAlA ne mRgAvatI ko upAlaMbha diyaa| mRgAvatI pahale hI pazcAttApa pUrNa banI huI thii| gahana pazcAttApa se kSapaka zreNI car3hakara usane kevalajJAna pA liyaa| triloka usake jJAna meM jhalaka utthe| usI samaya eka kRSNasarpa ko mahAsatI candanabAlA ke paTTe para se nIce laTake hAtha kI ora bar3hate hue mRgAvatI ne dekhaa| usane guruNI kA hAtha Upara ko uThA diyaa| isase candanabAlA kI nidrA TUTa gaI / candanabAlA ne mRgAvatI se vaisA karane kA kAraNa pUchA to usane sarpa kI bAta batA dii| ghane andhakAra meM kRSNasarpa kaise dikhAI de sakatA hai, aisA socakara candanA nemRgAvatI se pUchA ki kyA use jJAna prApta ho gayA hai| mahAsatI mRgAvatI ne vinamratA se kahA ki use unakI kRpA se jJAna kI prApti ho gaI hai| candanabAlA ko bahuta pazcAttApa huA ki usane eka puNyAtmA ko kaThora zabdoM meM upAlambha diyA / *** jaina caritra koza *** 457 944
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazcAttApa kI prakharatA se candanabAlA ko bhI kevalajJAna ho gayA / - Avazyaka niyukti gAthA 1048 / - dazavaikAlika niyukti a. 1 gAthA 76 (kha) mRgAvatI mRgAgrAma ke rAjA vijaya kI rAnI aura mRgAputra kI janmadAtR / (dekhie -mRgAputra) (ga) mRgAvatI - vipAka sUtra, 1 sugrIva nagara ke mahArAja balabhadra kI paTarAnI aura mRgAputra kI maataa| vaha eka tattvajJA nArI thI / saMyamI jIvana kI kliSTatAoM kA use pUrA jJAna thA / putra dvArA dIkSA kI anumati mAMgane para usane saMyama kI kliSTatA kA jaisA jIvaMta zabda - citra prastuta kiyA thA vaha usake tattvajJAna kA paricAyaka hai / ( dekhiemRgAputra) -uttarAdhyayana, adhyayana 16 mRgAsuMdarI vIrapura nareza candrazekhara ke putra sajjanakumAra kI patnI / mRgAsuMdarI eka Adarza patnI aura sAhasI vIrabAlA thii| mahArAja candrazekhara ne apane putra sajjanakumAra kA vivAha ATha rAjakumAriyoM se sunizcita kiyA thA / tatkAlIna rIti ke anusAra AThoM rAjakumAriyAM apane- apane bandhu bAndhavoM ke sAtha vIrapura aaiiN| dUsare hI dina unakA vivAha rAjakumAra sajjanakumAra ke sAtha hone vAlA thaa| para jaise hI dUsare dina kA sUryodaya huA to rAjakumAra sajjanakumAra kA apaharaNa kara liyA gyaa| mAtA-pitA aura nAgarikoM ke sAtha-sAtha AThoM avivAhita rAjakumAriyoM ke lie yaha vajrapAta ke samAna thaa| mahArAja candrazekhara ne AThoM rAjakumAriyoM para pitR-vAtsalya uMDelA aura kahA ki ve kinhIM anya rAjakumAroM se vivAha racA leM / AThoM rAjakumAriyoM kI ora se jyeSTha rAjakumArI mRgAsuMdarI ne rAjA se kahA, mahArAja! niHsaMdeha mAMtrika vidhi-vidhAna se hamArA vivAha Apake putra se nahIM huA hai, para hama mana se Apake putra ko apanA pati mAna cukI haiN| isalie aba yaha saMbhava nahIM hai ki hama kisI anya kumAra se vivAha kreN| hama ApakI putra- vadhUeM haiN| hameM apane caraNoM meM rahane kI anumati dIjie / rAjakumAriyoM ke saMkalpa ke samakSa aMtataH sabhI ko jhukanA pdd'aa| AThoM rAjakumAriyAM apane pati sajjanakumAra ke lauTane kI pratikSA karatI huIM vIrapura meM hI rahane lgiiN| mahArAja candrazekhara ne dUra-dUra taka apane putra kI khoja kraaii| para rAjakumAra ko khojA na jA skaa| Akhira eka dina mRgAsuMdarI ne apane zvasura se vinIta prArthanA kI ki use sajjanakumAra ko khojane kI anumati dI jaae| usane zvasura kI AjJA prApta kara lI aura yoginI kA veza dhAraNa kara vaha pati ko khojane ke lie cala dii| aneka nagaroM aura gAMvoM meM bhramaNa karatI huI mRgAyoginI dakSiNa bhArata meM phuNcii| vahAM para bhI vIrapura nAma kA eka nagara thaa| nagara nAma sAmya ne rAjakumArI mRgAsuMdarI (mRgAyoginI) ko AkarSita kiyA aura usI nagara meM vaha ruka gii| eka mAlina ne usakA Atithya kiyaa| mAlina se use jJAta huA ki ukta nagara ke bAhara eka duSTa yogI rahatA hai jo sundara nAriyoM kA zIla bhaMga karatA hai| usake vidyAbala ke samakSa rAjA bhI niruttara aura vivaza hai| sAtha hI mAlina ne yaha bhI batAyA ki kucha hI dina pUrva duSTa yogI ne sajjanakumAra nAmaka eka paradesI aura usakI patnI ko bhI bandI banA liyA hai| pati kA nAma sunakara mRgAsuMdarI ko tamasa meM prakAza kI kiraNa dikhAI dI / use apane dharma aura buddhi para pUrA bharosA thaa| vaha yogI ke maTha kI ora cala dii| mArga para eka anya maTha thA jahAM eka yuvAyoginI * jaina caritra koza *** *** 458
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ rahatI thii| mRgAyoginI usa yuvA yoginI ko apanI sahacarI banAkara duSTa yogI ke maTha para phuNcii| usane apane vAgcAturya se yogI ko isa kadara mohita banA liyA ki yogI ne use apane samasta rahasya batA die| mRgAyoginI ne jAna liyA ki usakA pati yogI dvArA totA banA diyA gayA hai aura sAtha hI yaha bhI jAna liyA ki yogI ke prANa eka bhUse se nirmita samAna rUpAkAra vAlI AkRti meM nihita haiN| avasara ko sAdhakara mRgAyoginI ne bhUse kI mAnavAkRti ko maror3a diyaa| tatkSaNa duSTa yogI mRtyu ko prApta ho gyaa| isa prakAra apane cAturya se mRgAsuMdarI ne apane pati aura unakI patnI ko duSTayogI ke bandhana se mukta kraayaa| sajjna kumAra apanI avivAhitA patnI mRgAsuMdarI kI bahAdurI, sAhasa aura buddhimattA ko dekhakara atyaMta prasanna huaa| usane eka vidyAdharI dvArA apane apaharaNa kI bAta mRgAsuMdarI ko batAI aura sAtha hI yaha bhI spaSTa kiyA ki usakI cAritrika sudRr3hatA se prabhAvita hokara hI vidyAdhara ne apanI putrI kA pANigrahaNa usake sAtha kara diyaa| phira jaba vaha apane nagara ko lauTa rahA thA to yahAM vIrapura nagara meM use aura usakI sadyapariNItA patnI ko duSTayogI dvArA bandI banA liyA gyaa| sajjanakumAra kA puNya prakarSa para thaa| usI dina usa nagara ke niHsaMtAna rAjA kA nidhana ho gyaa| paramparAnusAra hathinI ko puSpAhAra dekara chor3A gyaa| hathinI ne puSpAhAra sajjanakumAra ke gale meM DAla diyaa| sajjanakumAra rAjA bana gyaa| Akhira kucha dina bAda mRgAsuMdarI kI preraNA se sajjanakumAra apane nagara meM lauttaa| usane mRgAsuMdarI sahita AThoM rAjakumAriyoM se pANigrahaNa kiyaa| mahArAja candrazekhara sajjanakumAra ko rAjagaddI para baiThAkara muni bana ge| rAjA sajjanakumAra ne sudIrghakAla taka suzAsana kiyaa| aMta meM saMyama svIkAra kara muni bana ge| AyuSya pUrNa kara sarvArtha siddha vimAna meM ge| mRgAsuMdarI bhI saMyama dhAraNa kara aura AyuSya pUrNa kara acyutakalpa devaloka meM gii| vahAM se manuSya deha pAkara sajjanakumAra aura mRgAsuMdarI siddhatva ko prApta kreNge| mRgeza varmana kadamba vaMzaja eka nresh| vanavAsI kSetra para usakA Adhipatya thA jo dakSiNApatha kA eka kSetra thaa| jaina dharma ke prati mRgeza varmana kI pragAr3ha AsthA thii| jaina dharma ke pracAra-prasAra aura prabhAvanA ke usane kaI ullekhanIya kArya kie| mRgeza varmana kA rAjya kAla I. san 475 se 490 taka kA mAnA jAtA hai| megha tIrthaMkara sumatinAtha ke pitA, vinItA nagarI ke nRp| inheM megharatha bhI kahA jAtA thaa| meghakumAra ___mahArAja zreNika kI rAnI dhAriNI se utpanna putra / usake ukta nAma ke pIche bhI eka tathya hai jo isa prakAra hai-mahArAnI dhAriNI jaba garbhavatI thI to use eka dohada utpanna huA ki vaha mahArAja ke sAtha hAthI para baiThakara vana-vihAra ko jAe aura usa samaya AkAza meghoM se bharA ho, cAroM ora hariyAlI ho, varSA ho.. rahI ho| zreNika saba kara sakate the para akAla meM varSA karAnA unake vaza meM na thaa| phalataH ve cintita bana ge| unakI cintA kA nidAna abhayakumAra ne kiyaa| pauSadhazAlA meM jAkara unhoMne telA kiyA aura pUrva paricita deva kA AhvAna kiyaa| devatA ne akAla meM vRSTi kI to mahArAnI dhAriNI kA hRtkamala khila utthaa| vaha mahArAja ke sAtha hAthI para baiThakara vana-vihAra ko gii| isa prakAra usakA dohada pUrNa ho gyaa| ... jaina caritra koza ... - 459 ...
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ putra utpanna hone para megha - darzana ke dohada se saMsUcita usakA nAma meghakumAra rakhA gayA / yauvana meM ATha rAjakanyAoM ke sAtha usakA pANigrahaNa karAyA gyaa| eka bAra bhagavAna mahAvIra rAjagRha pdhaare| bhagavAna kA upadeza sunakara meghakumAra virakta bana gyaa| usane mAtA-pitA se dIkSA kI anumati maaNgii| zreNika aura dhAriNI ne saMyama kI durUhatA kA digdarzana karAte hue putra ko usakA nirNaya badalane ke lie kahA / para kisI bhI vidhi se ve megha kA nizcaya na badala ske| Akhira dhAriNI ne use eka dina kA rAjya karane ke lie khaa| megha ne mAtA kI prasannatA ke lie isa prastAva ko svIkAra kara liyaa| megha kA rAjatilaka kiyA gyaa| rAjA banate hI megha kA sarvaprathama Adeza yahI thA ki usakI dIkSA kI taiyArI kI jaae| antataH megha kI dIkSA pUre ThATa-bATa se sampanna kI gaI / mahAvIra ke muni saMgha kI maryAdA ke anusAra rAtri meM navadIkSita megha muni kA Asana saba muniyoM ke bAda dvAra ke pAsa lagA / muniyoM ke AvAgamana se aura pAdasparza se meghamuni ko pUrI rAta nIMda nahIM AI / usakA mana khinnatA se bhara gyaa| usane socA, jo muni merA itanA sammAna karate the sAdhu-jIvana meM praveza karate hI unhoMne mujhe yoM dvAra para DAla diyA hai| sAdhu banakara maiMne ThIka nahIM kiyaa| subaha prabhu se pUchakara apane ghara lauTa jaauuNgaa| subaha hone para megha mahAvIra ke pAsa phuNcaa| mahAvIra to saba jAna rahe the| unhoMne use pratibodhita karane ke lie usakA pUrva bhava sunaayaa| unhoMne kahA - megha ! pUrvajanma meM tU yUthapati hAthI thaa| garmI se vana meM sulaga jAne vAle dAvAnala se sva-para rakSA ke lie tUne apane yUtha ke hAthiyoM ke sAtha milakara jaMgala ke madhya meM eka vizAla maidAna taiyAra kiyA thaa| dAvAnala bhar3aka jAne para pUre jaMgala ke choTe-bar3e pazu usa maidAna meM ekatrita ho ge| tuma bhI vahAM eka kone meM khar3e the| pUrA maidAna choTe-bar3e pazuoM se bhara gayA thaa| paira rakhane taka ko sthAna zeSa na thaa| tumane zarIra khujalAne ke lie apanA eka agrapada Upara ko uThAyA to usa sthAna para eka zazaka A baitthaa| zazaka kI prANa rakSA ke lie tumane apanA paira Upara ko laTakAe rkhaa| usI avasthA meM tuma tIna dina aura tIna rAta taka khar3e rhe| cauthe dina dAvAnala zAnta ho jAne para sabhI pazu yatra-tatra cale ge| para tuma vaisA na kara ske| tumane apanA paira nIce karanA cAhA to tuma usameM saphala na hue| paira akar3a cukA thaa| tuma gira par3e aura tumhArA AyuSya pUrNa ho gyaa| vahAM se AyuSya pUrNa kara tuma zreNika ke putra ke rUpa meM utpanna hue ho 1 bhagavAna ne megha muni ko usakA pUrvabhava batAkara use pratibodha diyaa| apanA pUrvabhava sunakara megha muni ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane apanA pUrvabhava svayaM dekha liyaa| saMyama ke prati usameM utpanna huA anutsAha miTa gayA aura zataguNita utsAha kA jvAra jAga uThA / usane mahAvIra ke caraNoM para mastaka rakhakara kahA - prabhu ! IryA zodhana ke lie apane do netroM ke atirikta Aja se merA pUrA zarIra muniyoM kI sevA aura saMyama ke lie arpita hai| saMyama aura sevA meM apanA samagra jIvana arpita kara megha muni AyuSya pUrNa kara sarvArthasiddha vimAna meM gyaa| vahAM se mahAvideha meM janma lekara vaha siddha hogA / - jJAtAdharmakathA, adhyayana 1 megha gAthApati rAjagRha ke dhanI gAthApati / megha gAthApati bhagavAna mahAvIra ke pAsa pravrajita hokara vipulAcala se siddha hue / - antagaDa sUtra varga 6, adhyayana 14 meghamAlI eka bhavanapati deva / (dekhie - pArzvanAtha tIrthaMkara) *** 460 * jaina caritra koza ***
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) megharatha rAjA mAdhyamikA nagarI ke eka dharmAtmA raajaa| eka bAra mahArAja megharatha ke mahala meM sudharmA nAmaka eka mAsopavAsI aNagAra pdhaare| mahArAja ne atyacca bhAvoM se manivara ko AhAra dAna diyaa| sapAtra dAna se mahArAja ne jahAM atizaya puNya kA arjana kiyA, vahIM bhArI karmapuMja kA nirjaraNa bhI kiyaa| bhavAntara meM mahArAja megharatha saugaMdhikA nagarI meM rAjakumAra jinadAsa kumAra ke rUpa meM jnme| jinadAsa ne bhagavAna mahAvIra .. ke caraNoM meM pravrajyA dhAraNa kara parama pada prApta kiyaa| (dekhie-jinadAsa kumAra) -vipAka sUtra, dvi. zru.a. 5 (kha) megharatha rAjA vartamAna avasarpiNI kAla ke solahaveM tIrthaMkara zrI zAMtinAtha jI pUrvabhava meM pUrva mahAvideha kI puMDarIkinI nagarI ke megharatha nAmaka rAjA the| rAjA megharatha atizaya karuNAzIla rAjA the| unakI karuNA aura zaraNAgatavAtsalya kI yaza-surabhi devalokoM taka pahuMca gaI thii| eka bAra rAjA megharatha kI zaraNAgata-vAtsalya bhAva kI prazaMsA devarAja iMdra ne kii| iMdra ke kathana kI satyatA jAnane ke lie eka deva rAjA megharatha ke pAsa aayaa| usane devamAyA se eka kabUtara aura eka bAja kI vikurvaNA kii| bAja kabUtara para jhpttaa| jAna bacAne ke lie kabUtara rAjA megharatha kI goda meM jA baitthaa| rAjA ne premapUrvaka kabUtara ko shlaayaa| tabhI bAja vahAM pahuMcA aura usane rAjA se apane zikAra kI yAcanA kii| rAjA ne kabUtara ko apanA zaraNAgata batAyA aura kahA-maiM kabUtara ko tumheM nahIM duuNgaa| bAja ne kahA-rAjan! maiM bhUkhA hUM, aura yaha merA zikAra hai| Apa ise nahIM deMge to maiM bhUkhA raha jaauuNgaa| rAjA ne bAja se vividha khAdyAnna dene kA prastAva kiyaa| bAja ne rAjA ke prastAva ko ThukarAte hue kahA-'maiM mAMsAhArI pakSI hUM, mAMsa hI mujhe priya hai| yadi Apa kabUtara kI rakSA karanA cAhate haiM to usake vajana ke tulya mAMsa kA prabaMdha mere lie kara dIjie!' megharatha ne kucha kSaNa ciMtana kiyA aura bole-'maiM apane zarIra kA mAMsa dene ke lie taiyAra huuN| bAja kI svIkRti para rAjA ne tarAjU maMgAyA aura eka palar3e meM kabUtara ko baiThAkara dUsare palar3e meM apane zarIra kA mAMsa kATakara car3hAne lge| parijanoM-purajanoM ne rAjA ko rokane kA prayatna kie, para rAjA apane nirNaya para aTala .. rhe| rAjA ne kAphI mAMsa tarAjU para car3hA diyA para kabUtara kA palar3A apane sthAna se hilA taka nhiiN| Akhira rAjA uThe aura svayaM usa palar3e meM baiTha ge| rAjA ko kabUtara kI rakSA ke lie apane zarIra ko arpita karate dekhakara devatA daMga raha gyaa| usane apanI mAyA sameTa lI aura apanI parIkSA ke lie rAjA se kSamA maaNgii| devoM ne rAjA para puSpa varSA kii| jIvana ke uttara pakSa meM mahArAjA megharatha ne saMyama-patha cunA aura ugra tapazcaraNa dvArA tIrthaMkara gotra kA baMdha kiyaa| Ayu kI samApti para ve sarvArtha siddha vimAna meM deva bne| kAlakrama se vahAM se cyava kara hastinApura nareza vizvasena kI rAnI acirAdevI kI ratnakukSI se solahaveM tIrthaMkara ke rUpa meM jnme| (dekhie-zAMtinAtha tIrthaMkara) meghavAhana laMkAdhipati rAvaNa kA putra / rAma-rAvaNa yuddha meM usane acchA raNakauzala dikhaayaa| aMtataH zrI rAma ke pakSa ke vIroM ne use bandI banA liyA jahAM se use yuddhoparAnta hI mukti milii| Akhira aprameyabala nAmaka kevalI muni se apanA pUrvabhava sunakara use pratibodha prApta huaa| dIkSA dhAraNa kara usane AtmakalyANa kiyaa| -jaina rAmAyaNa .. jaina caritra koza -- -461 ...
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ meghahastI mahAvIrakAlIna eka jamIMdAra jo cauryakarma bhI karatA thaa| (dekhie-kAlahastI) meghA (AryA) meghA AryA kA jIvana paricaya kAlI AryA ke samAna hai| vizeSa itanA hai ki inake pitA kA nAma megha gAthApati aura mAtA kA nAma meghazrI thaa| (dekhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru, pra.varga, adhyayana 5 metArya (gaNadhara) ___bhagavAna mahAvIra ke dasaveM gnndhr| ve vatsa deza ke tuMgika nagara nivAsI kauMDinya gotrIya brAhmaNa datta kI patnI varuNadevA ke Atmaja the| unhoMne veda vedAMgoM kA talasparzI adhyayana kiyA thaa| unake gurukula meM tIna sau brAhmaNa chAtra vaidika zAstroM kA adhyayana karate the| metArya apane yuga aura kSetra ke labdhapratiSTha vidvAna brAhmaNa the| apApAvAsI somila brAhmaNa ne unheM apane mahAyajJa meM yAjJika ke rUpa meM AmaMtrita kiyA thaa| __indrabhUti Adi nau brAhmaNa vidvAna jaba bhagavAna mahAvIra ko parAjita na kara pAe aura svayaM parAjita hokara bhagavAna ke ziSya bana gae taba metArya bhagavAna se zAstrArtha karane cle| bhagavAna ne unake mana ke saMzaya ko bhI prakAzita kara diyaa| unakA saMzaya thA, devaloka hai yA nhiiN| bar3e yatana se chipAe hue apane saMzaya kA prakAzana aura usakA samucita samAdhAna pAkara metArya abhibhUta bana gae aura apane tIna sau ziSyoM ke sAtha prabhu ke pAsa dIkSita ho ge| ve dasaveM gaNadhara khlaae| ___metArya saiMtIsa varSa kI Ayu meM dIkSita hue| saiMtAlIsa varSa kI avasthA meM unheM kevalajJAna prApta huA aura bAsaTha varSa kI avasthA meM ve mokSa meM cale ge| -Avazyaka cUrNi metArya muni metArya muni kA jIvana-AkhyAna jaina kathA sAhitya ke pRSThoM para svarNAkSaroM meM aMkita huA hai| caramazarIrI hote hue bhI ve bar3I zramapUrNa preraNAoM se saMyama-patha para aae| eka bAra saMyama-patha para Ae to usakA pAlana unhoMne siMhavRtti se kiyA aura titikSA kI mizAla kAyama karate hue siddhatva ko prApta kiyaa| metArya muni carama zarIrI hote hue bhI durlabhabodhi kyoM the, isake sUtra khojane ke lie unake pUrvabhava para eka dRSTipAta karanA anivArya hai| vaha isa prakAra hai prAcIna bhArata meM sAketapura nagara meM candrAvataMsaka rAjA rAjya karate the| unake do rAniyAM thIM-sudarzanA aura priydrshnaa| kAlakrama se donoM rAniyoM ne do-do putroM ko janma diyaa| sudarzanA ke putroM ke nAma sAgaracandra aura municandra tathA priyadarzanA ke putroM ke nAma guNacandra aura bAlacandra rakhe ge| ___ yauvanavaya meM sAgaracandra yuvarAja banA aura municandra ujjayinI kA zAsana saMbhAlane lgaa| zeSa do sautele bhAI abhI alpAyuSka the| eka dina mahArAja candrAvataMsaka pauSadhazAlA meM isa saMkalpa ke sAtha kAyotsarga meM lIna the ki jaba taka dIpa jalatA rahegA ve kAyotsarga meM sthira rheNge| mahArAja ke saMkalpa se anabhijJa dAsI isa Azaya se punaH-punaH dIpa meM tela DAlatI rahI ki mahArAja ke kakSa meM prakAza banA rhe| pUrI rAta kAyotsarga meM khar3e rahane se mahArAja kA zarIra akar3a gyaa| samatAbhAva se deha tyAga kara ve devalokavAsI bana ge| akasmAt pitR viyoga se sAgaracandra virakta bana ge| para vivazatA vaza unheM zAsanasUtra saMbhAlanA pdd'aa| ... 462 .. ...... jaina caritra koza ...
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ unake suzAsana se unakI khyAti cahuM ora phaila gii| isase dukhI banakara vimAtA ne usake lie viSamodaka bheje| para saMyoga se ve viSamodaka usI ke putroM guNacandra aura bAlacandra ne khA lie| viSa phailane lgaa| sAgaracandra ko pUrA rahasya samajhate dera na lgii| usane maNimaMtra se bhAiyoM ko viSamukta banA diyaa| isa ghaTanA se unakA vairAgya aura sudRr3ha bana gyaa| rAjapATa tyAga kara ve muni bana ge| kisI samaya muni sAgaracandra bhramaNa karate hue ujjayinI nagarI padhAre jahAM unhIM kA anuja municandra zAsana karatA thaa| municandra to dharmaniSTha thA parantu usakA putra purohita-putra ke sAtha milakara bar3e ucchRkhala svabhAva kA bana gayA thaa| kyoMki vaha yuvarAja thA isalie usakI ucchRkhalatA niraMkuza DhaMga se bar3hatI gii| vaha purohita putra ke sAtha milakara manamAnI karatA aura vizeSa rUpa se ye donoM zramaNa-nirgranthoM ko parezAna krte| eka dina mani sAgaracandra una donoM ke dRSTipatha para A gae to unhoMne unheM bhI bahuta parezAna kiyaa| unheM zikSA dene ke lie munizrI ne unakI haDDiyAM utAra dI aura svayaM nagara se bAhara Akara prAyazcitta lekara kAyotsarga meM lIna ho ge| rAjA ko pUrI bAta jJAta huI to vaha muni ke pAsa phuNcaa| usane muni se kSamA mAMgI aura apane putra tathA purohita-putra ko svastha karane kI prArthanA kii| muni ne una donoM ko isa zarta para svastha kiyA ki ve donoM mani dIkSA le leNge| Akhira vacanabaddhatA ke kAraNa donoM ne dIkSA le lii| saMyama pAlakara donoM vaimAnika deva bne| eka bAra ye donoM deva naMdIzvara dvIpa meM virAjita tIrthaMkara bhagavAna ke darzanoM ke lie ge| unhoMne bhagavAna se pUchA ki ve sulabhabodhi hoMge yA durlabhabodhi / bhagavAna ne yuvarAja se deva hae devatA ko durlabhabodhi aura purohita-putra vAle deva ko sulabha-bodhi hone kI bAta khii| yuvarAja vAle deva ne mitra deva se prArthanA kI ki vaha ucita samaya para use pratibodhita kre| mitra ne use pratibodha dene kA vacana de diyaa| rAjagRha nagara meM eka seTha rahatA thaa| usakI patnI mRtavatsA thii| isase seTha aura seThAnI bar3e dukhI rahate the| unake ghara metI nAma kI eka cAMDAlinI AtI thii| eka bAra seThAnI ne use apanI vyathA sunAI to cANDAlinI ne apanA putra use dene kA vacana diyaa| saMyoga se seThAnI aura cAMDAlinI eka hI samaya garbhavatI huiiN| prasava para metI ne eka sundara putra ko janma diyA aura seThAnI ne eka kurUpa kanyA ko| metI ke garbha se janmA putra yuvarAja vAle deva kA jIva hI thaa| metI ne use seThAnI ke pAsa pahuMcA diyA aura usakI putrI ko apane sAtha le gii| seTha seThAnI phUle na smaae| putra kA nAma unhoMne metArya rakhA aura dhUmadhAma se usakA janmotsava mnaayaa| ____metArya jaba yuvA huA to usake mitra deva ne vacanabaddhatA ke kAraNa use pratibodhita kiyA, para metArya ko pratibodha nahIM lgaa| unhIM dinoM seTha ne metArya kA sambandha ATha zreSThi kanyAoM se sunizcita kara diyaa| deva ne metArya ko pratibodha dene kA eka anya upakrama kiyaa| usane metI cANDAlinI meM praveza karake AThoM zreSThiyoM ke samakSa metArya ke janma aura kula kA rahasya khola diyaa| cANDAla-putra ke sAtha zreSThI apanI putriyoM ke vivAha kaise karate? unhoMne metArya se sunizcita kie gae apanI putriyoM ke sambandha tor3a die| itanA hI nahIM, metArya ko cANDAla gRha meM jAkara rahanA pdd'aa| itanA hone para bhI metArya pratibodhita na huaa| mitra deva ne use saMsAra kA svarUpa samajhAyA aura dIkSA ke lie prerita kiyaa| isa para metArya bolA, yadi merI khoI huI pratiSThA mujhe vApisa mila jAe aura rAjA zreNika mujhe apanA jAmAtA banA le tathA zreSThI punaH mujhe apanA putra mAna le to maiM dIkSA le luuNgaa| mitra deva ne metArya ko vaisA karane kA vacana de diyA aura use eka aisA bakarA pradAna kiyA jo sone ... jaina caritra koza.. - 463 ...
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI mIMgaNiyAM detA thaa| metArya ke pitA mehara cANDAla ne una svarNa mIMgaNiyoM ko sameTA aura unheM lekara mahArAja zreNika ke pAsa phuNcaa| unheM mahArAja ko bheMTa karate hue usane unakI putrI kA hAtha apane putra ke lie maaNgaa| isa para abhayakumAra ne mehara ke samakSa eka asaMbhava zarta rakhI ki yadi vaha rAjagRha ke cAroM ora sone kA parakoTA banavA de, vaibhAragiri parvata para pula bAMdha de tathA usake nIce gaMgA, yamunA, sarasvatI aura kSIra sAgara kA jala pravAhita kara de, usa jala meM usakA putra snAna karake pavitra ho taba use rAjakanyA mila sakatI hai anyathA nhiiN| niHsaMdeha yaha asaMbhava kArya thA parantu devazakti ke kAraNa yaha saMbhava bana gyaa| phalataH metArya kA vivAha mahArAja zreNika kI putrI ke sAtha ho gayA, zreSThI ne use punaH apanA putra mAna liyA tathA usakI pratiSThA pahale se bhI adhika bar3ha gii| yaha saba hone para mitra deva ne metArya ko dIkSA lene ko kahA to usane bAraha varSa sAMsArika sukha bhogane kI icchA pragaTa kii| bAraha varSa bAda deva punaH upasthita huA to isa bAra metArya kI patnI ne bAraha varSa aura mAMga lie| usake pazcAt metArya ne bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSA dhAraNa kara lii| metArya muni ne sthavira muniyoM se nau pUrvo taka kA adhyayana kiyA aura jinakalpI banakara ekalavihArI bana ge| ugra tapazcaraNa karate hue vicaraNa karane lge| eka bAra vicarate hue rAjagRha nagarI meM aae| bhikSA ke lie bhramaNa karate hue eka svarNakAra ke dvAra para phuNce| usa samaya svarNakAra rAjAjJA se svarNayava banA rahA thaa| muni ko apane dvAra para dekhakara vaha zraddhA se bhara gayA aura svarNayavoM ko vaise hI chor3akara bhikSA lene ghara ke bhItara calA gyaa| saMyoga se usI samaya vahAM eka kroMca pakSI yugala A gyaa| unhoMne svarNayavoM ko asalI yava samajhakara nigala liyA aura ur3akara sAmane hI eka vRkSa para baiTha gyaa| svarNakAra ghara se bAhara AyA to usakI dRSTi svarNayavoM para pdd'ii| svarNayavoM ko na pAkara vaha saMdehazIla bana gyaa| usane unake bAre meM muni se puuchaa| muni ke samakSa dharma saMkaTa upasthita ho gyaa| yadi ve satya kahate to kroMcayugala kA jIvana saMkaTa meM par3a jAtA aura asatya kahate to unakA satya mahAvrata khaNDita ho jaataa| aise meM unhoMne mauna rahanA hI zreyaskara mAnA aura svarNakAra ke prazna kA koI uttara na diyaa| muni ke mauna se svarNakAra kA saMdeha vizvAsa meM badala gyaa| svarNakAra vivekAndha bana gyaa| vaha muni ko apane gRhAMgana meM le gyaa| dvAra banda kara usane muni ke mastaka para Ardra camar3A kasa kara bAMdha diyaa| dhUpa meM AI camar3A sUkhane lagA aura usase muni kA mastaka bhiMcane lgaa| muni ko asahya pIr3A huI, para ve usa pIr3A kA garalapAna pUrNa samatA bhAva se karate rhe| muni kA mastaka picaka gyaa| samatA aura kSamA bhAva kI parAkASThA para viharaNa karate hue muni ko kevalajJAna ho gayA aura ve deha tyAga kara mokSagAmI bana ge| udhara eka lakar3ahArA lakar3iyoM kA gaTThara lekara svarNakAra ke ghara aayaa| usane jora se gaTThara jamIna para paTaka diyaa| usakI AvAja se kroMca yugala bhayabhIta bana gayA aura usane viSThA kara dii| usase svarNayava jamIna para A gire| ise dekhakara svarNakAra ko satya kA jJAna ho gyaa| vaha apane kRtya para dukhita aura bhayabhIta bana gyaa| daur3akara muni ke pAsa pahuMcA to vahAM muni kA zava dekhakara usakA hRdaya mahAna glAni se bhara gyaa| usI samaya vaha bhagavAna mahAvIra ke pAsa phuNcaa| usane niSkapaTa hRdaya se apanA pApa bhagavAna ke samakSa pragaTa kara diyaa| prAyazcitta se vizuddha banakara vaha dIkSita ho gayA aura sadgati kA adhikArI bnaa| -AkhyAnaka maNikoSa 41/126 jaina caritra koza... ...464 -
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ tI meraka ( dekhie- metArya muni) naMdanapura nareza mahArAja samarakezarI kA putra aura vartamAna avasarpiNI kA tRtIya prativAsudeva / (dekhie - svayaMbhU vAsudeva) (ka) merutuMga (AcArya) vI.ni. kI 19vIM sadI ke eka vidvAna AcArya / 'prabandha cintAmaNi' nAmaka aitihAsika grantha ke racanAkAra ke rUpa meM unakI vizeSa khyAti hai / 'meghadUta' kAvyakAra merutuMga inase bhinna aura uttaravartI AcArya the| prabandha cintAmaNi nAmaka grantha meM zrI RSabhadeva, zrI zAntinAtha, zrI neminAtha, zrI pArzvanAtha tathA zrI mahAvIra svAmI Adi tIrthaMkaroM kA saMkSipta zailI meM jIvana paricaya hai / isa grantha kI racanA AcArya merutuMga ne vI. ni. 1831 meM sampanna kii| isa ullekhAnusAra AcArya merutuMga vI. ni. kI 19vIM sadI ke AcArya pramANita hote haiM / (kha) merutuMga (AcArya) zreSTha granthoM kI racanA karane vAle eka vidvAna jaina AcArya / AcArya merutuMga vI. ni. kI 19vIM - 20vIM sadI ke prabhAvaka AcArya the| aMcalagaccha ke mahendraprabha sUri unake guru the| AcArya merutuMga kA janma mAravAr3a prAnta ke nANI grAma meM vI. ni. 1873 meM huA thaa| poravAla vaMza ke zreSThI vIrasiMha unake pitA aura nAlhadevI unakI mAtA thii| gRha jIvana meM unakA nAma vastiga thA / munidIkSA lene ke pazcAt muni merutuMga ne jaina aura jainetara darzanoM kA gaMbhIra adhyayana kiyA tathA kaI bhASAoM ke ve adhikArI vidvAna bne| unhoMne kaI utkRSTa granthoM kI racanA bhI kii| SaDadarzana samuccaya, rasAdhyAya TIkA, meghadUta, saptatikA bhASyavRtti, zatapadI sAroddhAra, kAmadeva carita Adi unake vizruta grantha haiN| vI.ni. 1941 meM unakA svargavAsa huaa| -muni lAkhAguru paTTAvalI mainAsuMdarI eka patiparAyaNA sannArI jo svakRta karma ko pradhAna mAnatI / usakA dRr3ha vizvAsa thA ki vyakti svayaM apane bhAgya kA vidhAtA hotA hai| mAtA-pitA yA anya koI kisI ke bhAgya kI racanA nahIM kara sakatA hai| usake isI vizvAsa ke kAraNa usake ahaMkArI pitA ne usakA vivAha eka kor3hI ke sAtha kara diyA, para usane zIghra hI apane puruSArtha pUrNa tapa-japa bala se apane pati ko svastha banA diyA aura alpasamaya meM hI usakA pati vizAla sAmrAjya kA svAmI bana gayA aura vaha paTarANI bana gaI / (dekhie - zrIpAla ) motIcandra 1 sAketa nagara ke dhanI zreSThI / AcArya dharmaghoSa kA pravacana sunakara motIcandra ke hRdaya meM dayA aura dAna ke bhAva prabala bne| vaha pratidina hRdaya ke kapATa kholakara jarUratamaMdoM kI sahAyatA karatA thA / dAna se usakI lakSmI pUrvApekSayA aura adhika vRddhi ko prApta hotI gii| pUre rAjya meM usakA suyaza phailA thA / eka rAtri meM lakSmI motIcandra ke samakSa upasthita huI aura bolI, zreSThin ! merA nAma caMcalA hai| eka sthAna para maiM adhika samaya taka nahIM ThaharatI huuN| tumhAre sAtha maiM kAphI lambe samaya taka rhii| aba maiM tumhAre pAsa se jAnA cAhatI huuN| Aja se AThaveM dina maiM tumase apanA sambandha viccheda kara lUMgI / *** jaina caritra koza *** 465
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ aisI sUcanA dekara lakSmI adRzya ho gii| seTha udAsa ho gayA / kaThinatA se usane rAtri vyatIta kI / prAtaHkAla usane apane cAroM putroM, cAroM putravadhuoM aura apanI patnI ko apane pAsa bulAyA aura sabake samakSa rAtri kI ghaTanA kahI / kSaNabhara ke lie sabhI sadasya cauMka ge| seTha ne kahA, aisI sthiti meM hameM kyA karanA cAhie yaha socane kA mahatvapUrNa viSaya hai| zoka karanA samucita upAya nahIM hai| koI aisA upAya kiyA jAe ki vidA hotI huI lakSmI ko dekhakara bhI hama apane dhairya aura sAhasa ko banAe rkheN| parivAra ke sabhI sadasyoM ne apane-apane sujhAva die / para koI bhI sujhAva tarka kI kasauTI para kharA nahIM utraa| Akhira parivAra kI sabase choTI sadasyA - seTha kI choTI putravadhU ne eka sujhAva rkhaa| usane kahA, pitAjI! yaha to saca hai ki aba lakSmI hamAre ghara se vidA ho jAegI, aise meM hamArI buddhimattA isI bAta meM hai ki hameM svayaM hI lakSmI ko apane hAthoM se vidA denI cAhie, arthAt Ane vAle ATha dinoM meM hameM apanI sArI cala-acala sampatti ko dAna-puNya meM samarpita kara denA cAhie / lakSmI kI vidAyagI kI yaha vidhi parivAra ke pratyeka sadasya ko ucita pratIta huii| seTha ne usI dina se apanA vyApAra sameTa liyA aura donoM hAthoM se dAna denA zurU kara diyaa| ATha dina vyatIta hote-hote seTha aura usake parivAra ke sadasyoM ke zarIra para dhAraNa karane vAle vastroM ke atirikta kucha bhI zeSa nahIM thA / nagara jana seTha aura usake parivAra kI isa Atyantika udAratA 'dekhakara cakita the / seTha kI dAnavIratA kI kathA vyakti-vyakti ke adharoM se udgIta bana rahI thI / zreSThI parivAra ne nagara ke bAhya bhAga meM sArvajanika sthala para ghAsa-phUsa kI eka jhoMpar3I DAla lI aura sabhI sadasya mehanata majadUrI karake udarapoSaNa karane lge| seTha aura usakA parivAra abhAva meM bhI santuSTa thaa| sAta dina bIte ! rAtri meM punaH lakSmI pragaTa huii| usane seTha se kahA, seTha jI ! ina sAta dinoM meM maiM aneka sthAnoM para bhaTakI, para tumhAre ghara mujhe jo sammAna aura sadupayoga prApta huA, vaisA kahIM nahIM milaa| mujhe AjJA deM, maiM phira se ApakI sevA meM AnA cAhatI huuN| seTha ne lakSmI kA svAgata kiyaa| dekhate hI dekhate seTha - motIcandra punaH lakSmIpati bana gae / moradhvaja vArANasI nagarI kA rahane vAlA eka dRr3hadharmI shraavk| mahAmaMtra navakAra para usakI agAdha AsthA thI / dharma meM vaha Age thA para dhana usake pAsa adhika nahIM thaa| usakA eka putra thA, jisakA nAma pradhIkumAra thA / nirdhanatA ke kAraNa pradhIkumAra ko apane samRddha zreSThi- putra mitroM ke samakSa aksara hIna siddha honA par3atA / AtmahInatA ke bhAva usake mana meM praveza kara ge| vaha udAsa rahane lgaa| pitA ne putra kI udAsI ko dekhA aura usake mana kI thAha ko paayaa| moradhvaja ne putra ko mahAmaMtra navakAra smaraNa karAyA aura usakI ananta mahimA usako batAI / para mahAmaMtra sIkha lene para bhI dhanI mitroM meM vaha samAnatA kA adhikAra prApta nahIM kara skaa| putra kI udAsI se pitA bhI udAsa ho gyaa| usane putra ko mahAmaMtra kI mahimA kA darzana karAne ke lie tela kiyA / deva pragaTa huaa| moradhvaja ne deva se tIna dina ke lie cintAmaNi ratna kI yAcanA kI / tadanantara usane putra ko apane pAsa bulAyA aura use batAyA ki mahAmantra ke camatkAra se hI use yaha ratna prApta huA hai jo saMsAra kI bar3I se bar3I samRddhi de sakatA hai| pradhIkumAra cintAmaNi ratna ko dekhakara atyanta prasanna huaa| usake prabhAva se use bahattara koThe motiyoM *** jaina caritra koza *** diamondsdiamondsdiamonds 466
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke prApta hue| moradhvaja nahIM cAhatA thA ki cintAmaNi kA upayoga ho, para pradhIkumAra ke bAla-svabhAva ke kAraNa svataH hI aisI paristhitiyAM nirmita ho gaIM ki use vaha sampadA grahaNa karanI pdd'ii| pradhIkumAra kI samRddhi aura moradhvaja kI mahAmaMtra ke prati niSThA dekhakara sabhI nAgarika gadgada bana ge| kAlAntara meM pitA-putra donoM hI dIkSita ho ge| donoM ne mokSa prApta kiyaa| mohanAdevI viharamAna tIrthaMkara prabhu bAhusvAmI ne rAjakumArI mohanAdevI se kumArAvasthA meM vivAha kiyA thaa| (dakhiebAhusvAmI) mohinI ___eka rAjakumArI jisakA pANigrahaNa nemiprabha rAjakumAra (solahaveM viharamAna tIrthaMkara) se huA thaa| (dakhie-nemiprabha svAmI) maurya brAhmaNa maurya grAmavAsI kAzyapa gotrIya brAhmaNa aura bhagavAna mahAvIra ke saptama gaNadhara mauryaputra ke jnk| (dakhie-mauryaputra gaNadhara) mauryaputra (gaNadhara) bhagavAna mahAvIra ke sAtaveM gaNadhara / ve maurya gAMva ke nivAsI kAzyapa gotrIya maurya brAhmaNa tathA usakI patnI vijayadevI ke putra the| ve cAra veda, chaha zAstra, aThAraha purANa Adi ke jJAtA aura adhikArI vidvAna the| una dvArA sthApita gurukula meM sAr3he tIna sau brAhmaNa chAtra vidyAdhyayana karate the| indrabhUti ke samAna hI mauryaputra bhI apApAvAsI somila brAhmaNa dvArA Ayojita yajJa meM sammAnita yAjJika atithi ke rUpa meM AmaMtrita hue the| indrabhUti Adi chaha brAhmaNa vidvAnoM dvArA vaidika paramparA kA tyAga karake zramaNadharma meM dIkSita ho jAnA unheM bahuta akhraa| ve mahAvIra ko zAstrArtha meM parAjita karane aura brAhmaNa-dharma kI dhvajA ko phaharAne ke uddezya se bhagavAna ke samakSa phuNce| para mahAvIra ke sAmane pahuMcate hI unakA sArA jJAna saMcita jJAna siddha huaa| mahAvIra ke AtmajJAna ke samakSa unakA ahaMkAra aura bhrama barpha kI taraha pighala gyaa| unake hRdaya meM sthita devoM kI vidyamAnatA yA avidyamAnatA kA saMdeha mahAvIra ne na kevala prakAzita kiyA apitu use samAdhIta bhI kara diyaa| isase mauryaputra pratibuddha bana gae aura apane ziSyoM sahita mahAvIra ke pAsa dIkSita ho ge| ve sAtaveM gaNadhara niyukta hue| unhoMne paiMsaTha varSa kI avasthA meM dIkSA dhAraNa kii| assIveM varSa meM kevalajJAna prApta kara, picAnaveM varSa kA saMpUrNa AyuSya jIkara ve siddha -Avazyaka cUrNi ... jaina caritra koza ... --- 467 ...
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ yakSadatta (dekhie - agar3adatta) yakSadinna gajapura nivAsI zramaNopAsaka jinabhadra kA ikalautA putra jo duHsaMgati meM par3akara apane kula ke viparIta AcaraNa aura svabhAva vAlA ho gayA thaa| usake jIvana meM sAtoM hI kuvyasana praveza pA gae the| jinabhadra jaba kAladharma ko prApta hone lagA to usane apane putra ko apane pAsa bulAyA aura kahA, tumane kabhI bhI merI AjJAoM kA pAlana nahIM kiyA, Aja aMtima AjJA ke rUpa meM maiM tumheM eka maMtra de rahA hUM, isa maMtra ko pratidina par3hanA / putra ko navakAra maMtra pradAna kara jinabhadra paralokavAsI bana gyaa| pitA kI mRtyu ke pazcAt yakSa dinna ghara kA samasta dhana durvyasanoM ko arpita kara diyA aura vipannAvasthA meM AvArA bhaTakane lgaa| eka kApAlika kI dRSTi usa para pdd'ii| vaha yakSadinna ko dhana kA pralobhana dekara apane sAtha le gyaa| use vidyAsiddha karanI thii| rAtri meM vaha yakSadinna ke sAtha zmazAna meM pahuMcA / yakSadinna ko usane eka zava kI chAtI para baiThA diyA aura nirdeza diyA ki vaha zava ko pakar3e rakhe / kahakara kApAlika maMtra par3hane lgaa| zava meM spaMdana hone lagA to yakSadinna Dara gyaa| vaha pitA - pradatta navakAra maMtra ko par3hane lgaa| usase usakA bhaya kama ho gayA aura sAtha hI kApAlika ke maMtroM kA prabhAva bhI kama hone lagA / kApAlika ne ucca svara se maMtra par3hane zurU kie| sahasA yakSadina kI pakar3a se chUTakara vaha zava AkAza meM uchalA aura kApAlika ke sira para A giraa| isase kApAlika aura vaha zava donoM hI svarNapuruSa bana ge| palaka jhapakate hI yakSadinna kA dAridrya dhula gyaa| usane ise navakAra maMtra kA hI prabhAva maanaa| samasta durvyasanoM se dUra haTakara usane navakAra maMtra ke jApa meM svayaM ko arpita kara diyaa| dharmamaya jIvana jIkara usane sadgati prApta kI / - dharmopadezamAlA, vivaraNa kathA - 96 yakSa zrI campAnagarI ke rahane vAle brAhmaNa somabhUti kI bhAryA / (dekhie - nAgazrI) yakSA mahAmaMtrI zakaDAla kI sAta putriyoM meM jyeSTha / usakI smaraNa zakti itanI painI thI ki vaha jisa bhI zloka athavA gAthA ko eka bAra suna letI thI use vaha zabdazaH smaraNa ho jAtA thA / yakSA sAdhvI banI aura vizuddha cAritra kI ArAdhanA kara svargastha huI / yakSiNI arihaMta ariSTanemi ke dharmasaMgha kI AryikA pramukha / *** 468 - kalpasUtra jaina caritra koza ***
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ yavarAjarSi eka prAcInakAlIna muni jo apane jIvana ke pUrva bhAga meM yavapura nagara ke rAjA the| gardabhalla nAma kA unakA eka putra aura aNulliyA nAma kI eka putrI thii| unake maMtrI kA nAma dIrghapRSTha thaa| gardabhilla taba bAlaka hI thA jaba yava dIkSita hue| dIrghapRSTha para rAjya saMcAlana kA dAyitva thA / dIrghapRSTha ke mana meM kAlAntara meM maila A gyaa| usane rAjakumArI se vivAha kara rAjya hathiyAne kA SaDyantra rcaa| yavarAjarSi yavapura nagara meM padhAre to maMtrI ne putra ke hAthoM pitA ke vadha kA bhI prabandha pakkA kara diyaa| yavarAjarSi ko tIna gAthAeM smaraNa thIM, rAtri meM ve unheM doharA rahe the / una gAthAoM se artha grahaNa kara gardabhilla na kevala pitRhatyA ke doSa se baca gayA balki dIrghapRSTha ke SaDyaMtra kA bhaMDAphor3a bhI usane kara diyaa| isa ghaTanA se pahale yavarAjarSi jJAna kI mahatvatA ko kama AMkate the / una gAthAoM ke pATha se unakA jJAna aura svAdhyAya kA pakSa atyanta sudRr3ha bana gayA / niraticAra saMyama pAlakara muni sadgati ke adhikArI bane / yazA bhRgu purohita kI patnI / (dekhie - ikSukAra rAjA) (ka) yazodA mahArAjA samaravIra kI putrI aura vardhamAna mahAvIra kI arddhAMginI / yazodA pativratA, vinamra aura Adarza sannArI thii| usane vardhamAna ke tapa-tyAga aura vairAgya pradhAna svabhAva- patha para apanI icchAoM ko kabhI bAdhA ke rUpa meM upasthita nahIM hone diyA thaa| eka mAnyatA ke AdhAra para vardhamAna kI pravrajyA se pUrva hI yazodA kA svargavAsa ho gayA thaa| kucheka itihAsavettAoM kA mAnanA hai ki prabhu kI pravrajyA ke samaya yazodA jIvita thii| satya kevaligamya hai| yazodA ne eka putrI ko janma diyA thA jisakA nAma priyadarzanA thA / (kha) yazodA gokulavAsI nanda kI patnI aura zrIkRSNa kI pAlaka mAtA / vaidika paramparA meM zrIkRSNa ko yazodAnandana bhI kahA jAtA hai / (ka) yazodhara kuNDapura kA eka vyApArI / (dekhie - kezava) (kha) yazodhara ujjayinI nagarI kA eka nItinipuNa aura putravat prajA - pAlana karane vAlA rAjA / rAjamAtA kA nAma candramatI thaa| nayanAvalI yazodhara kI paTTamahiSI thI / rAjA kA eka putra thA guNadhara / yazodhara karuNAvAna thA aura ahiMsA bhagavatI kA ArAdhaka thaa| eka bAra use eka duHsvapna dikhAI diyaa| usane apanI mAtA ko apanA svapna sunAyA / rAjamAtA ke apane vizvAsa the aura unake anurUpa usane nizcaya kiyA ki devI ko pazubali dekara saMbhAvita aniSTa kI AzaMkA ko dUra kiyA jaaegaa| yaha prastAva yazodhara ke samakSa AyA - to usane pazubali kA virodha kiyaa| mAtA aura putra ke madhya lambA vAda-vivAda calA, para yazodhara ne pazubali ke sthAna para AtmabalidAna kA prastAva prastuta karake mAtA ke haThAgraha ko tor3a diyA / Akhira mAtA yazodhara ko ATe se bane murge kI bali dene ke lie manA liyA / yazodhara ne dukhI citta se ATe ke murge kI / yazodhara virakta ho cuke the| unhoMne putra ko rAjagaddI para baiThAkara dIkSita hone kA nizcaya kiyA / * jaina caritra koza - *** 469
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ parantu rAjA dvArA dIkSA ke lie sunizcita kie gae dina se eka dina pUrva hI usakI patnI nayanAvalI ne viSa dekara usakI hatyA kara dii| candramatI putra viraha ko saha na sakI aura hRdayAghAta se usakI bhI mRtyu ho gii| yazodhara aura candramatI ne ATe ke murge kI bali dI thI, usa pApa ke phala ke rUpa meM ve donoM tiryaMca yoni meM paidA hue| donoM ne nirantara chaha bhava pazu yoni ke kie aura pratyeka bAra apane hI putra guNadhara ke hAthoM se mAre ge| AThaveM bhava meM ve donoM punaH manuSya bhava ko prApta hue| karmoM kI vicitratA prakaTa huI aura ve donoM guNadhara kI rAnI jayAvalI ke garbha se putra aura putrI ke rUpa meM jnme| pUrva janma ke putra aura mAtA vartamAna bhava meM bhAI aura bahana bne| guNadhara yazodhara kA putra aura candramatI kA pautra thA, para vartamAna bhava meM vaha yazodhara aura candramatI kA pitA thaa| karma kI yahI vicitratA hai jise saMsArI prANI jAna nahI pAte haiN| guNadhara ne putra kA nAma abhayaruci aura putrI kA nAma abhayamatI rkhaa| kAlakrama se ye donoM bar3e hue aura zikSAdi meM pravINa bana ge| abhayaruci ko guNadhara ne yuvarAja pada para abhiSikta kiyaa| ___ eka bAra guNadhara zikAra ke lie vana meM gyaa| vahAM eka vRkSa ke nIce sudatta muni dhyAnamagna the| muni darzana ko guNadhara ne apane lie apazakuna mAnA aura apane zikArI kutte muni para chor3a die| para kutte muni ke nikaTa pahuMcate hI krodha aura hiMsA ke bhAva se zUnya ho ge| isase rAjA guNadhara kA darpa gala gyaa| usake hRdaya meM bhaya kA saMcAra ho gyaa| muni ke caraNoM para avanata banakara usane kSamA maaNgii| muni ne use upadeza diyA jise sunakara rAjA virakta ho gyaa| usane vahIM para dIkSita hone kA nizcaya kara liyA aura sevakoM se saMdeza bhejakara apane parivAra ko vana meM hI bulA liyaa| rAjakumAra abhayaruci aura rAjakumArI abhayamatI bhI muni ke nikaTa aae| muni darzana se hI donoM ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| apane pUrvabhavoM ko dekhakara donoM aceta ho ge| zItalopacAra se donoM svastha hue to guNadhara ne muni se putra-putrI ke aceta ho jAne kA kAraNa puuchaa| muni ne unake vigata sAta bhavoM kI kathA kaha sunaaii| karmoM kI vicitratA suna sabhI hairAna ho ge| Akhira guNadhara, abhayaruci aura abhayamatI-tInoM ne dIkSA dhAraNa kara lI aura tapa va saMyama kA niraticAra rUpa se pAlana karate hue vicaraNa karane lge| rAjapura nareza mAridatta eka balipriya rAjA thaa| kisI samaya usane eka lAkha prANI yugala kI bali ke lie itane hI prANiyoM ko piMjaroM meM banda kiyA thaa| abhayaruci muni ke upadeza se rAjA mAridatta hiMsA ke garta se nikala kara ahiMsaka banA aura sabhI prANiyoM ko usane mukta kara diyaa| abhayaruci muni (yazodhara) aura abhayamatI sAdhvI (candramatI) vizuddha cAritra kA pAlana kara nirvANa ko upalabdha hue| -yazodhara caritra-(A. mANikyasiMhasUrikRta) (ga) yazodhara (rAjA) ___ vellUra nagara kA raajaa| usake tIna putra the-anantavIrya, zrIdhara aura priycndr| eka bAra rAjA apane tInoM yuvA putroM ke sAtha apane mahala kI chata para Tahala rahA thaa| usakI dRSTi AkAza para sthira ho gii| kucha samaya pUrva hI varSA huI thii| varSA jala se rikta hue zveta aura zubhra megha AkAza para vicaraNa kara rahe the| meghoN| kI zubhratA dekhakara rAjA kA cintana AtmonmukhI bana gyaa| vaha socane lagA, jaba megha pAnI se bhare hote haiM to unakA raMga kAlA ho jAtA hai aura jaba pAnI barasa jAtA hai to unakA raMga zubhra aura dhavala ho jAtA hai| yahI avasthA AtmA kI hai| parigraha ke kAraNa AtmA kAlI aura bhArI ho jAtI hai, aura parigraha se mukta hone para AtmA zubhra aura nirbhAra ho jAtI hai| parigraha hI AtmA kI kaluSatA kA mUla kAraNa hai| ...470 .. ... jaina caritra koza ...
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa cintana se rAjA yazodhara kA hRdaya parigraha se mukta hone ke lie utAvalA bana gayA / usane apane tInoM putroM se apanA nirNaya sunA diyA ki vaha zIghrAtizIghra pravrajita honA cAhatA hai / anantavIrya aura zrIdhara bhI pitA ke sAtha hI pravrajita hone ke lie tatpara ho gae / rAjA ko lagA ki anantavIrya kA saMkalpa to sudRr3ha hai para zrIdhara kA saMkalpa bhAvAvega kA pariNAma hai| rAjA ne zrIdhara ko samajhAyA ki vaha gRhasthadharma kA pAlana kare aura rAjapada svIkAra kre| para zrIdhara usake lie taiyAra nahIM huA / Akhira priyacandra kA rAjatilaka karake rAjA yazodhara apane putroM - anantavIrya aura zrIdhara ke sAtha pravrajita ho ge| niraticAra saMyama kI ArAdhanA se muni yazodhara kevalajJAna arjita kara mokSa pdhaare| anantavIrya kaThora tapa aura saMyama kI ArAdhanA se sarvArthasiddha vimAna meM deva bane / muni zrIdhara vibhinna prakAra kI tapazcaryAeM karate hue zrI parvata para sAdhanAzIla the / priyacandra ne nyAya aura nIti se zAsana kiyA / para niHsaMtAna avasthA meM hI sarpa dvArA Dasa lie jAne se usakI mRtyu ho gii| siMhAsana sUnA ho gyaa| mahAmaMtrI zrIparvata para sAdhanArata muni zrIdhara ke pAsa pahuMca aura usane muni ko vastusthiti se avagata karAyA tathA sAtha hI prArthanA bhI kI ki ve padhAreM aura siMhAsana kI zobhA bddh'aaeN| zrIdhara muni kA citta sAdhanA meM susthira nahIM bana pAyA thaa| maMtrI kA AmaMtraNa usake lie saMsAra meM punarpraveza kA sarala upAya bana gyaa| usane pravrajyA kA parityAga kara diyA aura zAsana sUtra saMbhAla liyA / jisa samaya zrIdhara ke mastaka para rAjamukuTa rakhA gayA usa samaya usakA sira muNDita thA / isalie vaha vaMza muNDita vaMza ke nAma se prasiddha huaa| zrIdhara bhogopabhogoM meM isa kadra gRddha banA ki usakA adhyAtmapakSa zUnya ho gyaa| saMyama se cyuta hone ke kAraNa vaha ananta saMsAra meM bhaTaka gyaa| muMDita vaMza meM aneka prabhAvazAlI rAjA hue| - AcArya hariSeNa, bRhatkathA koSa, bhAga 1 (ka) yazobhadra (AcArya) tIrthaMkara mahAvIra kI arhat paramparA ke paMcama paTTadhara AcArya aura zrutakevalI paramparA ke tRtIya zrutakevalI / ve janmanA brAhmaNa the aura veda-vedAMgoM va darzana zAstra ke samartha vidvAna the / nandI sUtra ke anusAra yazobhadra kAyana gotrIya brAhmaNa the| vI.ni. 36 meM unakA janma huA thA aura 22 varSa kI avasthA meM zayyaMbhavAcArya ke pAsa ve dIkSita hue| caudaha varSoM taka zayyaMbhavAcArya ke sAnnidhya meM rahakara unhoMne caudaha pUrvo kI vizAla jJAnarAzi ko hRdayaMgama kiyA / zayyaMbhavAcArya ke devaloka ke pazcAt vI. ni. 98 meM ve yuga-pradhAna AcArya pada para virAjamAna hue aura pAMca dazaka taka isa vizAla dAyitva kA kuzalatA pUrvaka nirvAha karate hue unhoMne magadha, aMga aura videha janapadoM meM jaina dharma kA prabhUta pracAra-prasAra kara jinazAsana kI mahatI prabhAvanA kI / vI.ni. 148 meM 86 varSa kI avasthA meM unakA devaloka huA / AcArya yazobhadra ke aneka ziSyoM meM saMbhUtavijaya aura bhadrabAhu - ye do parama medhAvI aura zrutadhara ziSya the / yazobhadra ke svarga gamana ke pazcAt inhIM do mahAmuniyoM ne jinazAsana ke netRtva kA dAyitva saMvahana kiyA - nandI sUtra / pariziSTa parva, sarga -6 thaa| (kha) yazobhadra (muni) AcArya saMbhUtavijaya ke eka ziSya / (ka) yazomatI sagara cakravartI kI jananI / (dekhie - sagara cakravartI) *** jaina caritra koza - - kalpasUtra sthavirAvalI *** 471
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) yazomatI (dekhie - agar3adatta) yazovarmA kalyANakaTakapura nagara kA dharmAtmA aura mahAna nyAyapriya rAjA / nyAya ko vaha apanA sarvopari dharma mAnatA thA / usane apane mahala ke dvAra para eka nyAya - ghaNTA laTakAyA thA jise koI bhI vAdI kisI bhI samaya bajA sakatA thaa| rAtri - nidrA se jagakara bhI rAjA vAdI kA pakSa sunatA aura nyAya karatA / dig-diganta meM usake nyAya kI carcAeM aura prazaMsAeM hotI thiiN| atidurdama rAjA kA ikalautA aura rUpa- guNa sampanna putra thaa| eka bAra vaha azva kI pITha para car3hakara vana-vihAra ko gyaa| azva tejI se daur3a rahA thaa| sAmane eka gAya apane navajAta bachar3e ke pAsa khar3I use cATa rahI thii| azva bachar3e para jA car3hA / azva ke khura bachar3e ke udara ke pAra ho ge| tar3apa kara bachar3A mara gyaa| apane zizu kI mRtyu para gAya raMbhAne lagI aura karuNa vilApa karane lgii| rAjakumAra kA hRdaya glAni aura karuNA se bhara gyaa| loga ekatrita ho ge| kisI ne kahA, gAya ThaharI eka nirIha pazu / mAnava hotI to rAjA kA nyAya kA ghaNTA bajA detI aura nyAya paatii| tabhI logoM ne Azcarya se dekhA ki gAya rAjabhavana kI ora bar3ha clii| rAjabhavana ke dvAra para pahuMcakara usane nyAya kA ghaNTA bajA diyaa| rAjA bhojana karane baiThA hI thaa| nyAya ke ghaNTe kI dhvani sunakara rAjA nIce aayaa| gAya ko ghaNTA bajAte dekhakara aura pIche khar3e bhArI janasamUha ko dekhakara rAjA cakita bana gayA / usane kahA, go mAtA ! maiM kaise jAnUM ki tumhAre sAtha kyA anyAya huA hai ? rAjA kI bAta sunakara gAya saMketa dekara cala pdd'ii| rAjA gAya ke pIche-pIche calA / apane zizu ke zava ke pAsa pahuMcakara gAya ruka gii| rAjA samajha gayA ki gAya ke zizu kI kisI ne hatyA kara dI hai| rAjA ne upasthita logoM se gAya ke aparAdhI kA patA puuchaa| para prajAjana rAjakumAra para prANa luTAkara prema karate the| kisI ne koI uttara nahIM diyaa| rAjA ne ghoSaNA kI, jaba taka gAya ke aparAdhI ko khojakara use daNDita nahIM karUMgA taba taka anna-jala grahaNa nahIM karUMgA / rAjA kI pratijJA ko sunakara loga sahama ge| rAjA apane mahala meM phuNcaa| rAnI ne bhojana upasthita kiyA, para rAjA ne apanI pratijJA kI bAta batAkara bhojana asvIkAra kara diyaa| rAjA cintanazIla bana gayA ki gAya ke aparAdhI ko kaise khojA jaae| usI samaya rAjakumAra rAjA ke samakSa upasthita huA aura bolA, rAjan! gAya kA aparAdhI maiM huuN| maiM daNDa bhogane ko prastuta huuN| rAjA ne sAzcarya pUchA ki vaha use Aja nae sambodhana se kyoM pukAra rahA hai| isa para rAjakumAra ne kahA, mahArAja! isa samaya maiM ApakA putra nahIM aura Apa mere pitA nhiiN| maiM eka aparAdhI hUM jisakI Apako khoja hai aura Apa eka nyAyavAdI haiN| nyAya ke avasara para sambandhoM kA zUnya ho jAnA hI nyAya kA dharma hai| rAjA ne putra ko kaNTha se lagA liyaa| dUsare dina rAjA ke kaThina nyAya ko sunane ke lie bhArI bhIr3a jamA ho gii| rAjA ne nyAya diyA- rAjakumAra ne jisa prakAra aviveka se azva daur3Ate hue gauzizu kI hatyA kI, vaise hI eka azvArohI ghor3e ko daur3Akara rAjakumAra para cddh'aaegaa| rAjA ke nyAya ko sunakara logoM ne dAMtoM tale jIbha dabA lii| para koI bhI azvArohI rAjakumAra para azva car3hAne ko taiyAra na huaa| Akhira svayaM rAjA ne azvArohI kA dAyitva nibhAne kA nizcaya kiyaa| ThIka usI sthAna para rAjakumAra ko liTA diyA gayA jisa sthAna para gauzizu leTA huA thaa| rAjA ne tIvra vega se ghor3A daudd'aayaa| para rAjakumAra se kadama bhara kI dUrI para azva ekAeka camatkArapUrNa jaina caritra koza *** *** 472
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ DhaMga se ThiThaka gyaa| AkAza se rAjA yazovarmA para puSpoM kI varSA hone lgii| kuladevI ne prakaTa hokara rAjA se kahA, vatsa! tumhArI jaya ho| tumhArI parIkSA lene ke lie hI maiMne gAya kA rUpa dhAraNa kara yaha pUrA upakrama kiyA thaa| tuma parIkSA meM uttIrNa hue| prajA ne zraddhAbhibhUta banakara apane rAjA kI nyAyapriyatA kI jaya-jayakAra kii| usake bAda rAjA ne apane putra atidurdama ko rAjapada pradAna kara AhatI dIkSA dhAraNa kI aura vizuddha cAritra kI ArAdhanA karake parama pada prApta kiyaa| ___atidurdama ne bhI apane pitA ke pagacinhoM para calakara nyAya aura nItipUrvaka zAsana kiyaa| jIvana ke uttara-pakSa meM usane bhI saMyama kI ArAdhanA dvArA AtmakalyANa kiyA aura sadgati kA adhikAra paayaa| -upadeza saptatikA yugabAhu sudarzana nagara kA yuvarAja, aura nagara ke rAjA maNiratha kA anuj| yugabAhu sarala aura zUravIra yuvaka thaa| aniMdya suMdarI madanarekhA usakI ardhAMginI thii| eka bAra maNiratha madanarekhA ke lAvaNya para mugdha bana gayA aura usane kapaTa se yugabAhu ko rAjyasImA para yuddha ke lie bheja diyaa| para maNiratha madanarekhA ko apane jAla meM phaMsA pAne meM asaphala rhaa| bhAI ke samakSa usakA pApa prakaTa na ho jAe isalie yugabAhu ke lauTane para usane kapaTa se usakI hatyA kara dii| antima samaya meM madanarekhA ne apane pati yugabAhu ko krodha aura vaira se mukta rahane kA zikSA maMtra diyA jisake pariNAmasvarUpa mRtyu ko prApta kara yugabAhu Rddhisampanna devatA bnaa| (dakhie-madanarekhA) / yugamandhara svAmI (viharamAna tIrthaMkara) dvitIya viharamAna tIrthaMkara jo vartamAna meM pazcima mahAvideha kI vapu vijaya meM virAjamAna haiN| vijayA nagarI ke mahArAja sudRr3ha kI rAnI sutArA ke garbha se prabhu kA janma huaa| tirAsI lAkha pUrva taka gRhastha aura rAjapada bhogakara prabhu saMyamI bane aura kaivalya sAdhakara tIrthaMkara pada para ArUr3ha hue| bhavya jIvoM ke lie kalyANa kA dvAra bane prabhu vartamAna meM vapu vijaya meM viharaNazIla haiN| yudhiSThira hastinApura nareza mahArAja pANDu ke jyeSTha putra evaM mahArAnI kuntI ke Atmaja / apanI satyavAditA ke kAraNa yudhiSThira dharmarAja khlaae| unakA jIvana itanA pavitra thA ki unake zatru bhI parokSa rUpa se unake sadguNa gAte the| jahAM ye saba guNa unake jIvana meM the vahAM eka durguNa bhI thA, vaha durguNa thA dyUta / vastutaH usa yuga meM dhUta ko bhI yuddha ke samAna hI mAnA jAtA thaa| kSatriya ke lie jaise yuddha kA AmaMtraNa asvIkAra karanA apamAnajanaka mAnA jAtA thA vaise hI cUta kA AmaMtraNa asvIkAra karanA bhI apamAnajanaka mAnA jAtA thaa| kauravoM aura pANDavoM meM pArasparika IrSyA ke bIja unake adhyayana kAla se hI vapita ho gae the| bAda meM dhRtarASTra ko jaba naitika dabAvoM ke samakSa jhukakara yudhiSThira ko yuvarAja ghoSita karanA par3A to duryodhana kI / IrSyA AsamAna chUne lgii| usane lAkSAgRha kA SaDyantra racakara pANDavoM kI hatyA karanI cAhI para buddhimAna pANDava usase baca nikle| parantu prakaTa rUpa se yahI pracArita huA ki pANDava lAkSAgRha meM jalakara mara gae haiN| pariNAmataH duryodhana ko hastinApura kA yuvarAja banA diyA gyaa| pANDava jaba hastinApura lauTe to eka hI rAjya ke do-do yuvarAja ho jAne se vikaTa sthiti bana gii| taba rAjya ke do bhAga karake isa samasyA kA ... jaina caritra koza ... 1473 ...
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ samAdhAna kiyA gayA / yudhiSThira indraprastha ke rAjA bane aura zIghra hI apane suzAsana se ve vizva meM vikhyAta bana ge| yudhiSThira kI khyAti bhalA duryodhana ko kaise svIkRta ho sakatI thI / usane apane mAmA zakuni se milakara dyUta kA SaDayantra racA aura yudhiSThira ko dyUta kA AmaMtraNa bhejA / yudhiSThira ne vaha AmaMtraNa svIkAra kara liyaa| zakuni ke kuTila pAsoM ke bala para duryodhana ne yudhiSThira ko parAsta kara diyaa| yudhiSThira rAjapATa to hAre hI, svayaM sahita apane bhAiyoM aura draupadI ko bhI hAra baitthe| IrSyAlu duryodhana ne draupadI ko sabhA meM apane bhAI duzAsana dvArA apamAnita kraayaa| isa prakAra cacere bhAiyoM meM IrSyA ke bIja eka mahAvRkSa ke rUpa meM badala gae / pANDavoM ko teraha varSoM kA vanavAsa milaa| samrAT hokara bhI yudhiSThira ko virATa ke pAsa kiMkara ho jAnA par3A, tiraskAra, apamAna aura kaSToM ke asaMkhya ghUMTa pIne pdd'e| aneka aise kSaNa Ae jaba yudhiSThira asatya kA sevana kara saMbhAvita duHsaha kaThinAiyoM se baca sakate the, para unheM sukha priya na the, satya priya thA / isalie ve sadaiva satya ke hI patha para bar3hate rhe| kahate haiM, mahAbhArata ke yuddha meM eka kSaNa aisA AyA jaba yudhiSThira ne sAMketika asatya kA sahArA liyaa| guru droNa pANDava senA ko tahasa-nahasa kara rahe the| unheM rokA jAnA anivArya thA, varana pANDavoM kI parAjaya sunizcita ho calI thii| aise meM kUTanIti kA Azraya lete hue yaha pracArita kara diyA gayA ki azvatthAmA mArA gayA hai| para isa pracAra para droNa ko vizvAsa na huaa| yudhiSThira kI satyavAditA para droNa ko vizvAsa thaa| aise meM droNa ne yudhiSThira se satya jAnanA caahaa| suniyojita yojanAnusAra azvatthAmA nAmaka hAthI kA vadha kiyA gayA thA / droNa ke pUchane para yudhiSThira ne kahA, hAM, azvatthAmA mArA gayA hai para tumhArA putra azvatthAmA nahIM, azvatthAmA hAthI mArA gayA hai| yudhiSThira ke prathama vAkya ke bolate hI zrIkRSNa ne zaMkhadhvani karake zeSa vAkya droNa ke kAnoM taka nahIM pahuMcane diyaa| isase droNa zastra tyAgakara zithila ho gae aura arjuna ne una para AkramaNa kara unheM parAsta kara diyaa| aMtataH yudhiSThira vijayI hue| unakA rAjatilaka huaa| sudIrgha kAla taka unhoMne zAsana kiyaa| aMta meM saMyama kA varaNa kara ve sugati ko prApta hue / *** 474 --- jaina caritra koza ***
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ raMbhA (AyA) ___ raMbhA AryA kA sampUrNa jIvana paricaya zubhA AryA ke samAna hai| vizeSa itanA hai ki inake pitA kA nAma raMbha gAthApati aura mAtA kA nAma raMbhazrI thaa| (dekhie-zuMbhA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru, dvi.varga, adhyayana 3 raidhU (kavi) vi. kI pandrahavIM-solahavIM sadI ke apabhraMza bhASA ke jaina kvi| ApakA pArivArika paricaya nimnokta rUpa meM prApta hotA hai Apake dAdA kA nAma saMghapati devarAja, pitA kA nAma harisiMha aura mAtA kA nAma vijayazrI thaa| ApakI patnI kA nAma sAvitrI aura putra kA nAma udayarAja thaa| Apake do jyeSTha bhrAtA the jinake nAma kramazaH bahola aura mAnasiMha the| ___Apane gRhasthAvasthA meM rahakara apanI vidvattA aura bahumukhI pratibhA ke kAraNa paryApta suyaza arjita kiyA thaa| hariyANA, dillI aura gvAliyara meM Apa kAphI khyAta the| kriyAkANDa aura mUrtipratiSThA bhI Apa sAdhikAra sampanna karate the| ___ Apane kaI utkRSTa granthoM kI racanA kii| Apa dvArA racita granthoM kI saMkhyA para vicAra kiyA jAe to DA. rAjArAma jaina ne Apa dvArA racita saiMtIsa granthoM kA ullekha kiyA hai| Apa dvArA racita kucha khyAtilabdha granthoM kI nAmAvali isa prakAra hai-mehesacariu, siribAla cariu, bahahaddacariu, sukkosala cariu, dhaNNakumAra cariu, sammattaguNaNihANakavva, jasaharacariu, vittasAra, siddhatatthasAro, aNathamiukahA aadi| bhASA, bhAva Adi kI dRSTi se ye grantha uttama aura kAvya guNoM se samunnata haiN| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA rakSitA (dekhie-dhannA sArthavAha) raghunAtha jI (AcArya) zvetAmbara sthAnakavAsI paramparA ke eka yazasvI AcArya __AcArya zrI raghunAtha jI kA janma sojata meM osavAla parivAra meM vI.ni. 2236 (vi. 1766) meM huaa| unake pitA kA nAma nathamala aura mAtA kA nAma somAdevI thaa| nathamala sojata ke hAkima the| raghunAtha jI ko dharmasaMskAra virAsata meM mile the| unakI adhyayana ruci bhI kAphI tIvra thii| eka ghaTanA ne unake jIvana kI dizAM ko badala diyaa| unake eka priya mitra kI mRtyu ho gii| mitra viyoga se raghunAtha jI ... jaina caritra koza ... 475 ..
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA hRdaya Ahata ho gyaa| AtmahatyA ke nizcaya se ve ghara se nikala ge| puNyayoga se unheM AcArya bhUdhara darzana hue| bhUdhara jI ke samakSa unhoMne apanI manaHsthiti prakaTa kI / bhUdhara jI ne raghunAtha jI ko dharma kA marma smjhaayaa| raghunAtha jI kA mana vairAgya se pUrNa bana gayA / unhoMne pravrajyA dhAraNa kara lii| vI.ni. 2257 (vi. 1787) meM ve dIkSita hue| muni raghunAtha ne jaina AgamoM kA gahana pArAyaNa kiyaa| tapa aura kriyA meM ve agraNI bane / unakI gaNanA prabhAvazAlI muniyoM meM hone lagI aura ve apane muni saMgha ke AcArya niyukta hue / pAlI (rAjasthAna) meM 17 dina ke saMlekhanA - anazana ke sAtha deha tyAga kara ve svargavAsI hue| vi.ni. 2316 (vi. 1846) mAgha zuklA ekAdazI ko unakA svargavAsa huaa| rajanI (AryA ) inakA vistRta paricaya kAlI AryA ke samAna hai| vizeSa itanA hai ki inake pitA kA nAma rajanI gAthApati aura mAtA kA nAma rajanI zrI thA / (dekhie - kAlI AryA ) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., pra. varga, adhyayana 3 rati eka vidyAdhara kanyA jisakA vivAha vAsudeva zrI kRSNa ke putra pradyumna kumAra ke sAtha huA thA / ratipriyA (AryA ) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai / (dekhie - kamalA Aya) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a. 20 (ka) ratisAra mahiSmatI nagarI ke rAjA subhUma kA putra / usakI mAtA kA nAma subhAmA thaa| rAjakumAra ratisAra rUpa meM jahAM kAmadeva kA avatAra pratIta hotA thA vahIM guNoM meM bhI vaha ananya guNavAna yuvaka thA / vaha svayaM guNavAna thA aura guNiyoM kA Adara- mAna karane meM use vizeSa Ananda prApta hotA thA / pUrvajanma ke puNya daiva usake sAtha rahate the| eka bAra zrAvastI nagarI kA subandhu nAmaka eka vyakti eka adbhuta zloka becane ke lie mahiSmatI nagarI aayaa| subandhu ne zloka kI kImata eka lAkha svarNamudrAeM taya kI thiiN| para eka zloka badale itanI bar3I dhanarAzi bhalA kauna detA? rAjakumAra azva para savAra hokara nagara bhramaNa kara rahe the / unhoMne subandhu ko zloka becate dekhA aura eka lAkha svarNamudrAeM use dekara zloka kharIda liyA / zloka ko par3hakara rAjakumAra gadgada ho gyaa| zloka kA bhAvArtha thA - jaba-jaba manuSya kA vaibhava bar3hatA hai to pUrva puNya karma baha jAte haiM kyoMki unhIM ke pariNAmasvarUpa vaibhava kI prApti hotI hai| isalie vaibhava para abhimAna nahIM karanA caahie| aura jaba- jaba vipattiyAM AtI haiM to dukhI nahIM bananA cAhie kyoMki vipattiyAM hI pUrva saMcita duSkRta kI nirjarA karatI haiM / ' mahArAja subhUma se koSAdhyakSa ne rAjakumAra kI zikAyata kI ki ve dhana kA durupayoga kara rahe haiN| - vastusthiti se avagata banakara rAjA ko bahuta krodha AyA aura usane putra ko deza nikAlA de diyA / kaThora (1) kAryaH sampadi nAnandaH pUrvaH puNyabhide hi sA / naivApadi viSAdastu sA hi prAk pApapiSTaye / / *** 476 *** jaina caritra koza ***
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ daNDa pAkara bhI ratisAra dukhI nahIM huA / zloka ne use naI prANa UrjA dI ki kaSTa pApoM ko kATane kI hai / prasannacitta se rAjakumAra mahiSmatI nagarI kA tyAga karake alakSya dizA meM bar3ha gyaa| tIna dinoM kI niraMtara yAtrA ke pazcAt vaha zrAvastI nagarI meM phuNcaa| udyAna meM sthita kAmadeva ke maMdira meM Akara vaha Thahara gyaa| udhara rAjakumArI saubhAgyamaMjarI apanI do aMtaraMga sakhiyoM ke sAtha kAmadeva kI pUjA karane maMdira meM aaiiN| tInoM hI sakhiyAM ratisAra para mugdha ho giiN| rAtri meM tInoM ne hI ratisAra se gupta vivAha kara liyA / jJAta hone para rAjA ne isakA sakhta virodha kiyA aura ratisAra kA vadha karane kA Adeza diyA / para jisake puNya prabala hoM usakA koI ahita nahIM kara sakatA / ratisAra kA puNya parAkrama dekhakara rAjA jhuka gayA aura usane dhUmadhAma se apanI putrI aura usakI donoM aMtaraMga sakhiyoM kA vivAha ratisAra se sampanna kara diyaa| sAtha hI ratisAra kA rAjatilaka karake vaha pravrajita ho gayA / ratisAra kA dhavala yaza caturdik meM vyApta thA / usake pitA subhUma ko bhI apanI bhUla para prAyazcitta ho rahA thaa| usane putra ko AmaMtrita kara aura usakA rAjatilaka karake pravrajyA dhAraNa kara lI / ratisAra ne sudIrgha kAla taka mahiSmatI aura zrAvastI kA rAjyabhAra vahana kiyaa| usake zAsana kAla meM prajA bahuta sukhI thii| eka bAra ratisAra apanI tInoM rAniyoM ke sAtha premAlApa meM vyasta thA / usane apanI rAnI saubhAgyamaMjarI ke kaMgaNa rahita hAtha dekhe to use ve zobhAhIna lge| phira usane usake eka-eka karake sabhI AbhUSaNa utAra die| rAnI kI zobhA vidA ho gii| rAjA kA ciMtana patnI ke zarIra se svazarIra para aura Atmatatva para susthira bana gyaa| anyatva Adi bhAvanAoM kI parAkASTha para pahuMcakara usI avasthA meM ratisAra kevala ho ge| tInoM patniyoM ne bhI kevalI bhagavaMta kA upadeza zravaNa kara dIkSA dhAraNa kI aura kramazaH sabhI paramapada ke adhikArI bane / (kha) ratisAra rAjagRha nagarI kA rahane vAlA eka dRr3hadharmI zrAvaka / vaha jIvAjIva kA jJAtA thA aura pratyeka prANI ko Atmatulya mAnatA / jAnatA thaa| eka bAra devarAja indra ne usake ahiMsAvrata kI bhUri-bhUri prazaMsA devasabhA meM karate hue kahA ki zrAvaka ratisAra prANimAtra ke sAtha maitrIbhAva rakhatA hai| vaha apane maitrIbhAva meM itanA sudRr3ha hai ki jagata kI koI bhI zakti use usake dharma se vicalita nahIM kara sakatI hai| devasabhA meM upasthita do deva ratisAra kI parIkSA lene ke lie pRthvI para Ae / eka deva ne kRSNa viSadhara kA rUpa dhAraNa karake ratisAra ke ikalaute putra ArakSaka kumAra ko Dasa liyaa| kucha hI kSaNa meM pIr3A se chaTapaTAte hue ArakSaka kumAra kA zarIra zAnta ho gayA / seTha ratisAra aura asakI patnI rambhA ke lie yaha ghaTanA vajrapAta ke samAna thii| seTha ne to kucha dhairya rakhA para seThAnI ke zoka kA pArAvAra na thA / udhara parivAra aura pAsa-par3ausa meM vilApa cala rahA thA tathA sAtha hI zavayAtrA ke lie arthI bAMdhI jA rahI thI, usI samaya dUsarA deva sapere kA rUpa dhara kara vahAM upasthita huA / usane logoM ko apanI vidyA ke bAre meM batAyA aura vizvasta kiyA ki sarpa ke daMza kA acUka upacAra usake pAsa hai| loga usake dAeM-bAeM jhUma gae aura zreSThi-putra ke upacAra kI prArthanA karane lge| sapere ne zava ke nikaTa Asana jamA diyA aura mantroccAra karane lgaa| phira usane zreSThi ratisAra ko bulAyA aura usase kahA ki vaha yaha vAkya bole- 'sarpa mara jAe aura usakA putra jIvita ho jAe / ' ratisAra ne kahA, maiM putra ke jIvana kA vAkya to bola sakatA hU~, para sarpa ke maraNa kA vAkya nahIM boluuNgaa| maiM kisI bhI jIva ke ahita kI kAmanA nahIM kara sakatA huuN| sapere ne zreSThI ko vaisA bolane ke lie *** jaina caritra koza *** 477
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ punaH punaH prerita kiyA, para seTha apane saMkalpa se tilamAtra bhI vicalita nahIM huaa| seTha ke isa saMkalpa ko logoM ne niSThuratA aura usake dharma ko pAkhaNDa kI saMjJA taka de ddaalii| para seTha mauna rahe / usake bAda zavayAtrA ke prAraMbha se lekara zava ko citA para rakhe jAne taka deva ne gArur3I aura vRddhayogI ke rUpa meM upasthita hokara zreSThiputra ke upacAra ke do aura upakrama kie| ina donoM prasaMgoM para bhI ratisAra ko sarpa kI mRtyu kA saMvAda bolane ke lie kahA gyaa| para ratisAra apane nizcaya para aDiga rahA / Akhira devoM ne apanI parAjaya svIkAra kara lii| unhoMne AkAza se ratisAra para puSpavarSA kii| jana-jana ke adharoM para ratisAra kI dRr3hadharmitA kI carcA vyApta ho gaI / ratisuMdarI sAketa nareza narakezarI kI putrI, eka aniMdya suMdarI aura zIlavatI rAjakumArI / rAjA ne ratisuMdarI putrI kA vivAha nandanadeza ke rAjA candra se kiyaa| kurudeza kA rAjA mahendra bhI ratisuMdarI ke rUpa para mugdha thA / usane mahArAja narakezarI ke pAsa apanA dUta bhejA / ' ne narakezarI ko mahendra kA sandeza diyA ki vaha usakI putrI ke sAtha vivAha kA icchuka hai| narakezarI ne dUta ko vastusthiti spaSTa kI ki unakI putrI kA vivAha nandananareza candra se ho cukA hai| nirAza dUta lauTa gayA / parantu dUta ke nirAzAjanaka uttara se mahendra rAjA nirAza nahIM huaa| usane dUta ko candra rAjA ke pAsa isa sandeza ke sAtha bhejA ki vaha ratisuMdarI ko use samarpita kara de| dUta candra rAjA ke pAsa pahuMcA aura usane apane rAjA kA saMdeza use diyA / dUta kA niMdanIya saMdeza sunakara rAjA candra ke nainoM meM rakta utara aayaa| usake pAsa sainya-sAdhana alpa the para vaha ka svAbhimAnI nareza thaa| usane dUta ko tiraskRta karake bhagA diyaa| caMdra jAnatA thA ki kurunareza eka bhI vyakti hai aura vaha zAnta nahIM baitthegaa| usane apane sainikoM ko caukannA kara diyA / aMtataH mahArAja candra kA anumAna satya siddha huA / kurunareza mahendra ne nandanadeza para AkramaNa kara diyaa| usake pAsa vizAla senA aura apAra zastrAstra the / candra kI senA ne pUre sAhasa se usakA sAmanA kiyA / para aMtataH candra yuddha meM dharAzAyI ho gayA / kurunareza ratisuMdarI ko lekara apane deza calA gyaa| usane ratisuMdarI ke samakSa vivAha kA prastAva rakhA / ratisuMdarI ne yukti se kurunareza ko samajhAne kA nirNaya kiyaa| usane kahA, mahArAja! mujhe pati-mRtyu ke zoka se ubarane ke lie cAra mAsa kA samaya diyA jaae| usase kurunareza sahamata ho gayA / ratisuMdarI ne kaThora tapa se apane zarIra ko jIrNa banA diyaa| usakI deha kA rakta aura mAMsa sUkha gyaa| usakI rUpa-rAzi vilIna ho gii| cAra mAsa bItate-bItate use pahacAna pAnA kaThina ho gyaa| rAjA usake pAsa phuNcaa| ratisuMdarI kA asthipaJjara zarIra dekhakara rAjA Ahata ho gyaa| para usa avasthA meM bhI vaha usase vivAha karane ko utsuka thaa| rAjA ko yathArUpa saMkalpita dekhakara auSadhAdi ke upayoga se ratisuMdarI vamana kara diyA aura rAjA se kahA, vaha usa vamana ko cATe / rAjA ne kahA ki vaha zvAna nahIM hai jo vamana kA upabhoga kare / ratisuMdarI bolI, maiM mahArAja candra kI vamana huuN| merA upabhoga karake Apa zvAnavRtti ko hI apanA rahe haiN| kurunareza apane durAgraha para aDiga thaa| usane kahA, ratisuMdarI ! tumhAre lAkha upadeza bhI mere lie vyartha haiN| maiMne tumhAre sAtha vivAha karane kA praNa kiyA hai| apane praNa ko maiM avazyameva pUrA kruuNgaa| ratisuMdarI ne kahA, mahArAja! Apane usa ratisuMdarI se vivAha karane kA saMkalpa kiyA thA jo kabhI * jaina caritra koza *** *** 478
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ sundara deha vAlI thii| Aja to ratisuMdarI asthipaMjara aura kurUpA hai| isalie Apako apane durAgraha kA tyAga kara denA caahie| rAjA ne kahA, suMdarI ! bhale hI zarIra se tuma asthipaMjara bana gaI ho, para tumhAre netroM meM to Aja bhI vahI AkarSaNa hai jisane mujhe AkarSita kiyA thaa| sunA ratisuMdarI ne| eka kSaNa ke lie usane vicAra kiyA aura bolI-mere netra tumheM AkarSita karate haiM to ina netroM ko hI tumhAre arpita karatI huuN| kahakara ratisuMdarI ne apanI kaTAra se apane donoM netra nikAla kara rAjA ke samakSa DAla die| ___ratisuMdarI ke isa samarpaNa ne kurunareza ko jhakajhora diyaa| usane satI ke caraNoM para girakara apanI bhUla ke lie kSamA maaNgii| kurunareza kA jIvana usa kSaNa ke pazcAt AmUla-cUla rUpAntarita ho gyaa| ratisuMdarI sAdhanAmaya jIvana yApana kara devaloka meM gii| Age ke bhavoM meM vaha mokSa meM jaaegii| ratnacanda jI mahArAja (zatAvadhAnI) sthAnakavAsI zramaNa paramparA ke eka vidvadvareNya muniraaj| Apa zrI kA janma kaccha pradeza ke bhorArA gAMva meM vi.saM. 1936 ko huaa| AcArya zrI gulAbacanda jI mahArAja ke caraNoM meM Apane ArhatI pravrajyA dhAraNa kii| adhyayana meM ApakI vizeSa ruci thii| Apane hindI, saMskRta, pAlI, prAkRta Adi bhASAoM kA gahana adhyayana kiyaa| ina bhASAoM meM Apa nirantara likha sakate the aura pravacana de sakate the| jaina siddhAnta kaumudI, arddhamAgadhi-koSa Adi ApakI utkRSTa racanAeM haiN| anya bhI kaI granthoM kI racanA Apane kii| 'bhArataratna bhUSaNa' kI upAdhi se Apa alaMkRta hue| zatAvadhAna kI kalA meM Apa pravINa the| sau vyaktiyoM ke alaga-alaga praznoM ko sunakara kramazaH unake uttara dene meM Apa kuzala the| san 1940 meM ghATakopara mumbaI meM ApakA svargavAsa huaa| ratnacandra jI mahArAja pUjya zrI manoharadAsa jI mahArAja kI sampradAya ke tejasvI sNt| ApakA janma gurjara kula meM jayapura ke nikaTastha grAma tAtIjA meM vi.saM. 1850 meM zrI gaMgArAma jI kI dharmapatnI zrImatI sarUpAdevI kI ratnakukSI se huaa| mAtra bAhara varSa kI avasthA meM hI eka siMha ko gozizu para AkramaNa karate dekha Apa virakta bane aura Apane saM. 1862 meM tapasvI zrI harajImala jI mahArAja ke caraNoM meM dIkSA aMgIkAra kara lii| dIkSita hokara Apane saMskRta, prAkRta, pAlI Adi bhASAoM kA talasparzI adhyayana kiyaa| battIsa hI AgamoM kA pArAyaNa kiyaa| sAtha hI jainetara darzanoM ko bhI Apane pddh'aa| adhyayana ruci se ApameM tarka zakti kA vikAsa huaa| kaI prasaMgoM para Apane zAstrArtha meM bhAga lekara jaina darzana ke dhvaja ko UMcA kiyaa| bali prathA, pazu hatyA, jAtivAda Adi sAmAjika burAiyoM ke Apa prabala virodhI the| kaI sthAnoM se ina burAiyoM kA unmUlana Apane kiyaa| Apa eka vidvAna munirAja the| Apa dvArA racita sAhitya prabhAvazAlI aura prAmANika hai| saM. 1921 meM AgarA nagara meM ApakA svargavAsa huaa| ...jaina caritra koza... -479 ..
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ ratnacUr3a tAmralipti nagarI ke dhanakubera zreSThI maNicUr3a kA putra, eka saubhAgya aura buddhi kA nidhAna yuvk| dAna, dayA aura dharma para ratnacUr3a kI avicala zraddhA thii| usake pAsa pitA dvArA arjita apAra dhana thA, para apane pauruSa kI parIkSA ke lie usane vyApAra ke lie dUra dezoM kI samudrI yAtrAeM kIM aura kAphI dhana kmaayaa| yAtrA meM usake samakSa aneka prakAra ke kaSTa Ae para samasta kaSToM ko pAra karake usane apane saMkalpa ko 1 . sudRr3ha bnaayaa| usane tIna vivAha kie| sukha pUrvaka jIvana yApana karate hue AyuSya ke aMtima bhAga meM ratnacUr3a apanI tInoM patniyoM ke sAtha pravrajita huaa| cAritra kA pAlana kara cAroM bhavya jIva svarga meM ge| kAlakrama se sarvakarma khapAkara siddha hoNge| ratnadvIpA devI ratnadvIpa kI svAminI eka devii| (dekhie-jinapAla) ratnapAla purimatAla nagara ke koTIzvara seTha jinadatta kI ardhAMginI bhAnumatI kA aNgjaat| ratnapAla ke janma se pahale jinadatta para lakSmI kI jitanI kRpA thI usake janma ke pazcAt utanI hI vaha kupita bhI bana gii| ratnapAla ke mAtRgarbha meM Ate hI jinadatta kI lakSmI naSTa hone lgii| garbhakAla ke saptama mAsa meM sthiti yaha banI ki 'sAdha purAI' ke utsava ke lie bhI jinadatta ke pAsa dhana nahIM bcaa| kula kI pratiSThA ke lie yaha utsava Avazyaka thaa| jinadatta pUre nagara meM ghUmane para bhI dhana kA prabandha nahIM kara paayaa| Akhira apane bAlasakhA manmana seTha ke pAsa pahuMcA aura 'sAdha purAI' ke lie eka hajAra mudrAeM karja svarUpa maaNgiiN| para manmana ThaharA lakSmI kA pujaarii| dhana use prANoM se adhika priya thaa| usane dhana ke badale meM kisI vastu ko giravI rakhane ke lie jinadatta se khaa| para jinadatta ke pAsa to aisI koI vastu zeSa thI hI nahIM jise vaha giravI rakha ske| Akhira usane apane ajanme putra ko hI manmana ke pAsa giravI rakha diyaa| manmana niHsantAna thaa| usane prasanna citta se yaha saudA kara liyA aura paMcoM ke samakSa isa saMdarbha ke pakke kAgaja taiyAra karavA lie| taya kiyA gayA ki jinadatta kA putra javAna hokara apane zrama se jaba eka hajAra svarNamudrAeM kamA kara manmana seTha ko degA tabhI vaha apane mAtA-pitA ke pAsa jA sakatA hai| jinadatta ne apane putra kA nAma ratnapAla rakhA aura use manmana seTha ko sauMpa diyaa| apayaza se bacane ke lie rAtri meM jinadatta apanI patnI ke sAtha purimatAla nagara ko chor3akara nikala gyaa| dUra deza ke vasantapura nagara meM jAkara vaha lakar3ahAre kA jIvana jIne lgaa| varSA Rtu AI to vana meM sUkhI lakar3iyoM kA abhAva ho gyaa| harI lakar3I na kATane kA jinadatta ko niyama thaa| phalataH use kaI-kaI dina taka binA bhojana ke hI rahanA pdd'aa| eka dina gahana vana meM ghUmate hue jinadatta ko bAvanA candana kA sUkhA vRkSa mila gyaa| para durdaivavaza jinadatta pahacAna na sakA ki vaha bAvanA candana hai| bhAra banAkara vaha nagara meM gyaa| nagara meM dhanadatta nAmaka eka dhUrta vyApArI kI dRSTi jinadatta ke bhAra para pdd'ii| vastusthiti samajhate use eka pala na lagA aura dhArmikatA kA svAMga raca kara solaha meMmudI (tatkAlIna eka rupae se bhI kama paise) meM vaha bAvanAcandana usane kharIda liyaa| sAtha hI dhanadatta ne vAgjAla phailAkara jinadatta ko isa bAta ke lie anubandhita kara liyA ki vaha apanI lakar3iyoM ko kevala use hI becegaa| jinadatta ne ise seTha kI dharmavRtti hI maanaa| vaha isa bAta se prasanna thA ki use bAjAroM meM ghUma-phira kara lakar3iyAM nahIM becanI par3eMgI tathA adhika mUlya bhI prApta hogaa| ... 480 , jaina caritra koza ...
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ udhara ratnapAla kA pAlana-poSaNa manmana ne apane putra ke samAna hI kiyaa| use vizvAsa thA ki jinadatta aba kabhI nahIM lauTegA aura ratnapAla kabhI bhI vAstavikatA ko nahIM jAna pAegA tathA usI ke putra ke rUpa meM usakI vaMza-paramparA ko Age bddh'aaegaa| parantu usake vizvAsa kA dharAtala usa kSaNa khisaka gayA jaba ratnapAla yuvA huA aura kisI ne use manmana seTha kA krItadAsa kahA / ratnapAla ne apane vizvasta logoM se apane bAre meM saba kucha jAna liyaa| usane praNa kiyA ki vaha svataMtra vyApAra karake manmana kA RNa utAregA aura apane vAstavika mAtA-pitA ko khoja kara unake pAsa lauTa jaaegaa| usane vyApAra ke lie samudrI mArga se dezATana kiyaa| usakA jahAja kAlakUTa dvIpa para jAkara lgaa| puNyodaya se ratnapAla vahAM ke rAjA kA vizvasta bana gyaa| rAjA ne apanI putrI ratnavatI kA vivAha ratnapAla se kara diyaa| vyApAra meM prabhUta dhana kamAkara ratnapAla apane deza lauttaa| ratnavatI bhI yogI puruSa kA veza dharakara ratnapAla ke sAtha AI / ratnapAla ko kahA gayA thA ki yaha yuvA yogI ratnavatI kA bAla sakhA hai aura use ratnavatI kI smRti detA rahegA isalie usake sAtha hI rahegA / ratnapAla ne manmana seTha kA karja cukA diyA aura paMcoM ke samakSa usa hastAkSarita sahamati patra ko phAr3a diyA gyaa| ratnapAla apane paitRka ghara meM A gyaa| paitRka godAmoM meM mAla bharA aura purimatAla nagara kA pratiSThita vyApArI bana gyaa| aba ratnapAla ke samakSa eka hI lakSya thA- apane mAtA-pitA kI khoja / yuvA yogI ne isa kArya ko apane hAthoM meM liyA aura chaha mAsa ke athaka dezATana se vaha vasantapura meM raha rahe jinadatta aura bhAnumatI ko khojane meM saphala ho gyaa| itanA hI nahIM usane apanI kuzalatA se dhanadatta dvArA kaur3iyoM ke mUlya se kharIdA gayA karor3oM rupae kI kImata kA bAvanA - candana bhI punaH prApta kara liyaa| jinadatta aura bhAnumatI ko sAtha lekara yuvA yogI purimatAla nagara lauttaa| ratnapAla mAtA-pitA ko pAkara aura mAtA-pitA putra ko pAkara kSaNabhara meM hI kaSTamaya atIta ko bhUla gae / ratnapAla ratnavatI ko lene kAlakUTa dvIpa jAne kI taiyArI karane lagA to yuvAyogI ne bAta kA rahasya anAvRtta karate hue puruSaveza tyAga kara strIveza dhAraNa kara liyaa| pati-patnI kA madhura milana huaa| jIvana ke samasta sukha usa parivAra para sAvana kA meha banakara barasane lage / kAlAntara meM ratnavatI ne eka putra ko janma diyaa| putra yuvA huA to use gRhadAyitva dekara ratnapAla 'aura ratnavatI pravrajita ho gae aura uttama gati ke adhikArI bane / ratnaprabha sUri (AcArya) 1 'neminAha cariya' aura 'doghaTTIvRtti' jaise zreSTha granthoM kI racanA karane vAle eka suprasiddha vidvAna aura manISI jaina AcArya | AcArya ratnaprabhasUri bar3agaccha ke prabhAvI AcArya zrI vAdideva sUri ke ziSya the / ve saMskRta, prAkRta, apabhraMza Adi bhASAoM ke adhikArI vidvAna aura samartha sAhitya sarjaka the| unhoMne 'neminAha cariya' grantha kI racanA vI. ni. 1702 meM tathA 'doghaTTI vRtti' grantha kI racanA 1708 meM kI thii| tadanusAra AcArya ratnaprabha sUri vI. ni. kI 18vIM sadI ke pUrvArddha ke AcArya pramANita hote haiM / (ka) ratnavatI zIla ke prati ananya niSThA rakhane vAlI eka sannArI / vaha Anandapura nAmaka nagara ke zreSThI dhanapati thii| eka bAra suvratA nAmaka AryA ne apanI ziSyA - vRnda ke sAtha Anandapura nagara meM varSAvAsa kiyA / ratnavatI para dharma kA aisA raMga car3hA ki usane AjIvana brahmacAriNI rahane kA bhISma saMkalpa le liyA / * jaina caritra koza - 481 ...
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ nagara nareza mahArAja ripumardana kA putra lalitAMga kumAra bhI sAdhvI jI ke pravacanoM ko sunakara unakA bhakta bana gyaa| usane vacana-pAlana kA niyama sAdhvI jI se grahaNa kiyA / niyama grahaNa karate hue usane pratijJA kI ki jAne-anajAne se bhI usake mukha se nikale pratyeka vacana kA vaha prANa dekara bhI pAlana kregaa| samaya apanI gati se sarakatA rhaa| eka bAra nagara bhramaNa karate hue rAjakumAra lalitAMga kI dRSTi ratnavatI para pdd'ii| ratnavatI ke rUpa para rAjakumAra mugdha ho gyaa| usane usase vivAha kA nizcaya kara liyA aura apane nizcaya se apane janaka-jananI ko paricita karA diyA / putra ke hRdaya kI bAta se paricita hokara rAjA ne seTha dhanapati ko apane pAsa bulAyA aura usakI putrI kA hAtha apane putra ke lie mAMgA / zreSThI gadgada ho gayA aura usane AMkheM mUdaMkara apanI svIkRti rAjA ko de dI / ratnavatI ko pUrI bAta jJAta huI / vaha sanna raha gii| vaha vicArazIla bana gaI ki kyA vivAha racAkara vaha apane niyama kA nirvAha kara pAegI ? para zIghra hI use smaraNa huA ki rAjakumAra vacana kA dhanI hai| maiM usase aisA vacana ugalavAUMgI ki usake sAtha rahane para bhI merA zIla dharma akhaNDa banA rhe| huA bhI vaisA hI / ratnavatI ne lalitAMga ke suhAga kakSa meM pahuMcane se pUrva hI nidrA kA abhinaya kiyaa| kucha vilamba se lalitAMga suhAgakakSa meM AyA aura ratnavatI ko nidrAdhIna dekhakara kara sparza se use jagAne lgaa| isa para ratnavatI ne suvicArita vAkya kahA, bhaiyA ! sone do, mujhe nIMda A rahI hai| ise zIla kI mahimA kaheM yA daivayoga kaheM, lalitAMga ke mukha se nikalA, Aja to apanI bahana ko sone nahIM duuNgaa| rAjakumAra ke mukha se aisA zabda nikalA aura vaha tatkSaNa zaiyA se pIche haTa kara khar3A ho gyaa| bolA, ratnavatI! ajAne se hI sahI, para mere mukha se tumhAre lie 'bahana' zabda nikalA hai| aba maiM prA dekara bhI isa vacana kA pAlana kruuNgaa| maiM tumheM bhAI kA hI pada de sakatA hU~, pati kA nahIM / ratnavatI kA kAmya pUrNa ho gayA, usane bhI apanA saMkalpa doharA diyA ki hama donoM lokadRSTi se bhale hI pati-patnI haiM para dharma dRSTi se hama AjIvana bhAI-bahana bane rahakara dharmArAdhanA kareMge / ratnavatI kI prArthanA para lalitAMga ne eka anya rAjakumArI se pANigrahaNa kiyaa| para rAjakumAra kA mana bhogoM meM nahIM ramA / vaha apanA adhika se adhika samaya ratnavatI se dharmacarcA meM vyatIta krtaa| isase IrSyA kI agni meM jalakara rAjakumAra kI navAgantuka patnI ne ratnavatI para cAritrahInatA kA doSAropaNa bhI kiyaa| para use svayaM hI nIcA dekhanA pdd'aa| eka bAra AryikA suvratA punaH nagara meM padhArIM / unhoMne apane pravacana meM ratnavatI ke zIla kI mahimA kA rahasyodghATana kiyA jise sunakara nagarajana abhibhUta ho uThe / ratnavatI mAnavoM aura devoM kI AsthA kA kendra bana gii| devaloka taka meM usake zIladharma kA yazagAna hone lagA Ayu ke uttarArdha pakSa meM ratnavatI aura lalitAMga kumAra ne pravrajyA dhAraNa kii| vizuddha saMyama kI ArAdhanA karate hue donoM ardhamAsika anazana ke sAtha dehotsarga karake deva gati meM ge| vahAM se mahAvideha meM janma lekara donoM bhavya jIva mokSa jaaeNge| (kha) ratnavatI kAlakUTa dvIpa kI rAjakumArI aura yuvA vyApArI ratnapAla kI arddhAMginI / ( dekhie- ratnapAla) (ga) ratnavatI siMhaladvIpAntargata jayapura nagara kI rAjakumArI aura ratnapurI nareza ratnazikhara kI pariNItA / (dekhie - * jaina caritra koza *** ratnazikhara) *** 482 ***
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ ratnazikha prAcInakAlIna eka yuvA nareza jo nandIpura nagara kA rAjA thaa| vaha eka jijJAsu rAjA thaa| kathA aura kAvya se usakA vizeSa lagAva thaa| naI-naI kathAeM sunakara use bar3A sukha milatA thaa| para vaha kevala zravaNa-rasika hI nahIM thA, balki kathA-kahAnI se use jo AdarzAmRta prApta hotA usake anusAra vaha jIvana jIne kA bhI yatna karatA thA / eka bAra eka satyakathA sunakara ratnazikha ke hRdaya meM dezATana karake bhAgya parIkSA karane kA saMkalpa jgaa| kyoMki usane jo satyakathA sunI thI usakA kathya yahI thA ki zUravIra puruSa vaha hotA hai jo vaMza paramparA se prApta aizvarya se AMkheM mUMdakara apane puruSArtha se apanA bhAgya likhatA hai / ratnazikha ne apane kuzala va vizvasta maMtriyoM ko rAjya bhAra pradAna kara dezATana kiyaa| usake mArga meM aneka bAdhAeM AIM, para karmayogiyoM ke lie to bAdhAeM bhI unakI yAtrA ko gati dene vAlI hI siddha hotI haiM / ratnazikha ne apane puruSArtha aura bhAgya bala se apAra samRddhi arjita kI, paryApta suyaza pAyA aura anekoM sundara kumAriyoM se usane pANigrahaNa kiyA / ratnazikha ne aneka varSoM taka devadurlabha rAjasukha kA upabhoga kiyaa| bAda meM usane apane putra ko rAjapada dekara zrAmaNI dIkSA grahaNa kii| niraticAra cAritra kI arAdhanA se sarvakarma khapA kara vaha mokSa meM gayA / - puhavIcaMda cariyaM ratnazikhara prAcInakAlIna ratnapurI nagarI kA eka dharmaniSTha raajaa| usake maMtrI kA nAma sumati thA jo saca meM hI sumati kA nidhAna thaa| rAjA aura maMtrI meM paraspara pragAr3ha maitrI thI / kisI samaya rAjA aura maMtrI vana-vihAra ke lie vana meM ge| eka vRkSa kI zItala chAyA meM baiThakara ve vizrAma karane lage / vRkSa para eka zuka-yugalaM paraspara carcA kara rahA thA / zuka ne mAdA zuka se kahA, isa pRthvI para ratnavatI nAma kI aniMdya suMdarI rAjakanyA hai| vivAha yogya Ayu meM pahuMcakara bhI vaha vivAha ke lie taiyAra nahIM hai / Aja taka usane kisI puruSa kI ora AMkha taka uThA kara nahIM dekhA hai| hAM, ratnazikhara jaisA koI puruSa rAjakumArI ke samakSa jAe to nizcita hI rAjakumArI usa para mugdha banakara use apane vara ke rUpa meM svIkAra kara legii| isa vArtA ke sAtha hI zukayugala vahAM se anyatra ur3a gayA / rAjA aura maMtrI pakSiyoM kI bhASA ko samajhate the / ratnavatI kA nAma kAnoM meM par3ate hI kisI adRzya AkarSaNa meM rAjA baMdha gyaa| rAjA aura maMtrI nagara meM lauTa aae| parantu rAjA ratnavatI ko hRdaya se nahIM nikAla skaa| dina-rAta vaha usI kI smRtiyoM aura kalpanAoM meM utaratA tairatA rahatA / nirantara nirAzA ne use rugNa banA diyaa| Akhira maMtrI sumati se rAjA kI cintA-vyathA chipI na raha skii| usane praNa kiyA ki vaha sAta mAsa kI avadhi meM ratnavatI ko khoja nikAlegA aura sAtha hI usake hRdaya meM apane mahArAja ke lie anurAga jagA degA / dRr3ha pratijJA karake maMtrI cala diyA / alakSya dizAoM meM yAtrA karate hue maMtrI sumati eka bAra eka vijana vana se nikala rahA thaa| vahAM use eka sundara yuvatI dikhAI dii| yuvatI kA nAma lakSmI thA aura vaha eka yakSa-yakSiNI ke saMrakSaNa meM jaMgala meM rahatI thI / yaha yakSa aura yakSiNI pUrvajanma meM sadgRhastha the aura lakSmI unakI putrI thI / mRtyu ke pazcAt akelI raha gaI lakSmI ko ve apane sthAna para le Ae the| yakSa ne sumati se bheMTa kI aura use apanI putrI ke sarvathA yogya mAnakara usake sAtha putrI kA vivAha kara diyaa| sumati ne apanI yAtrA kA uddezya yakSa ko batAyA to yakSa ne apane jJAna se ratnavatI kA paricaya jAna *** jaina caritra koza 483 diamondsdiamondsdiamonds
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ liyA aura sumati ko siMhaladvIpa sthita jayapura nagara meM pahuMcA diyA / yakSa ne sumati ko rUpa - parAvartinI vidyA dI aura kahA, ratnavatI yahAM kI rAjakumArI hai| sAtha hI usane kahA- jaba bhI use usakI sahAyatA kI AvazyakatA par3e use smaraNa kara le, vaha tatkSaNa upasthita ho jaaegaa| sumati kA kArya bahuta sarala ho gyaa| use jJAta thA ki rAjakumArI puruSa kI ora AMkheM taka uThAkara nahIM dekhatI hai, isalie usane rUpaparAvartinI vidyA se eka yuvA yoginI kA rUpa banA liyaa| kucha hI dinoM meM yoginI rUpI sumati ne nagara nivAsiyoM para apane tyAga - vairAgya kA adbhuta prabhAva jamA liyA / yoginI kI carcA rAjakumArI ratnavatI ke kAnoM taka bhI phuNcii| usane use AmaMtrita kiyA / yoginI aura ratnavatI kA pArasparika saMparka bar3hate-bar3hate pragAr3hatA meM badala gayA / Akhira eka dina yoginI ne rAjakumArI se usakI puruSa vimukhatA kA kAraNa puuchaa| rAjakumArI ne kahA, svAminI! jo rahasya maiMne Aja taka apane mAtA-pitA ko bhI nahIM batAyA vaha Apako batAtI huuN| mujhe bacapana meM hI jAtismaraNa jJAna ho gayA thA / jJAna se maiMne jAna liyA ki pUrvajanma meM maiM eka hariNI thii| mere sAthI hariNa se merA gaharA anurAga thaa| hariNa bhI mere pUrNa samarpita thaa| usa pazuyoni meM rahate hue eka muni ke upadeza se hama donoM meM dharmabuddhi kA udaya huA aura hama niyamita cauvihAra upavAsa kI ArAdhanA karane lge| usI upavAsa kI mahimA kA yaha phala huA ki maiM AyuSya pUrNa kara rAjakumArI banI huuN| mujhe vizvAsa hai ki merA mitra hariNa bhI nizcaya hI kisI rAjakula meM utpanna huA hogaa| maiM mana hI mana usI rAjakumAra kI pratIkSA kiyA karatI huuN| vahI rAjakumAra mujhe mile to maiM usase vivAha karUMgI anyathA AjIvana kuAMrI rahUgI / yoginI rUpI sumati ne kucha kSaNa ke lie AMkhe banda kiiN| AMkheM kholIM aura bolA, rAjakumArI ! tumhArA anumAna saca hai| tumhArA mitra hariNa bhI rAjakula meM hI utpanna huA hai, aura zIghra hI tumase usakI bheMTa hone vAlI hai| rAjakumArI ke yaha pUchane para ki vaha use pahacAnegI kaise, yoginI ne kahA, kAmadeva ke maMdira meM jo puruSa tumhArA mArga rokegA jAna lenA vahI tumhAre pUrvajanma kA mitra hai / kucha dina usa nagara meM rahakara yoginI yakSa ke sahayoga se ratnapurI phuNcii| mUla rUpa dhAraNa kara maMtrI sumati rAjA ratnazikhara se milA aura apanI saphalatA kI AdyopAnta kathA use sunA dii| sunakara rAjA * abhibhUta bana gyaa| Akhira maMtrI kI yojanAnusAra calate hue ratnazikhara ne ratnavatI ko prApta kara liyA aura usase vivAha racA kara use apane nagara meM le AyA / rAjA ratnazikhara aura rAnI ratnavatI ne zrAvaka ke bAraha vrata aMgIkAra kie| pUrvajanma meM unhoMne upavAsa kI ArAdhanA kI thI, vartamAna meM unhoMne pauSadhavrata kI ArAdhanA kI / unake pauSadhopavAsa pUrNa rUpa se niyama anurUpa hote the| saba tyAga kara bhI ve pauSadha ko nahIM Talane dete the| kahate haiM ki kaI bAra devI-devatAoM ne bhI anakI pauSadha-dRr3hatA kI saMyukta rUpa se tathA alaga-alaga se kaThina parIkSAeM lIM, para ve apanI dRr3hatA para sadaiva aTala aura aDiga rahe / samAdhipUrvaka dehotsarga karake rAjA aura rAnI bArahaveM devaloka meM ge| maMtrI sumati pAMcaveM devaloka meM gyaa| devaloka se cyava kara ye tInoM hI bhavya jIva bharata kSetra meM manuSya bhava dhAraNa kara aura vizuddha saMyama ka pAlana kara mokSa prApta kreNge| - ratnazikhara rAsa ratnazravA rAkSasavaMzI vidyAdhara sumAlI kA putra aura rAvaNa, kubhakarNa tathA vibhISaNa kA janaka / *** 484 * jaina caritra koza ***
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) ratnasAra zAmbI nagarI kA eka ratna vyApArI / (dekhie - sahasramalla) (kha) ratnasAra ratnavizAlA nAmaka nagarI ke zreSThI vasusAra kA putra, eka dhIra, vIra aura dRr3ha pratijJayI yuvaka / AcArya vinayadhara se usane parigraha - parimANa vrata grahaNa kiyA thA / vasusAra ke pAsa eka drutagAmI azva aura eka buddhimAna totA thA / ratnasAra ne ye donoM upahAra pitA se prApta kie aura pitA kI anumati prApta kara vizvabhramaNa ke lie cala diyaa| mArga meM eka saghana vana meM eka manohArI rUpa vAle yuvA tApasa ne ratnasAra kA svAgata kiyaa| ratnasAra ne tApasa kA paricaya puuchaa| tApasa apanA paricaya batAne lgaa| usI samaya tIvra aMdhar3a uThA aura tApasa kumAra usa aMdhar3a meM ur3akara adRzya ho gyaa| ratnasAra samajha gayA ki kisI cAmatkArika zakti ne tApasa kumAra ko adRzya kiyA hai| sAtha hI use yaha bhI bhalIbhAMti vizvAsa ho gayA ki tApasa kumAra puruSa na hokara nArI hai| tote ne ratnasAra ke vizvAsa ko yaha kahakara AdhAra pradAna kiyA ki tApasa kumAra puruSa nahIM nArI hai aura kisI vidyAdhara ke caMgula meM kaida / ratnasAra tApasa kumAra ko khojane ke lie Age bddh'aa| vaha eka udyAna meM phuNcaa| vahAM use eka rUpasI rAjakanyA milii| rAjakanyA ne apanA nAma tilakamaMjarI btaayaa| sAtha hI yaha bhI batAyA ki usakI bahana azokamaMjarI kA apaharaNa kisI vidyAdhara ne kara liyA hai aura usakI kuladevI ne batAyA hai ki isI udyAna meM use usakI bahana milegii| idhara yaha vArtAlApa ho hI rahA thA ki eka haMsI ratnasAra kI goda meM Akara girI / ratnasAra ne haMsI ko saMbhAlA hI thA ki pIche se vidyAdhara A gayA / ratnasAra ne dharma bala aura Atmabala ke dama para vidyAdhara ko mAra bhgaayaa| haMsI devakRpA se apane mUlarUpa meM A gii| vaha azokamaMjarI hI thI jise vidyAdhara ne pahale tApasakumAra aura bAda meM haMsI banA diyA thaa| donoM bahanoM kA milana huaa| donoM ne ratnasAra se pANigrahaNa kara liyA / ratnasAra ke eka mitra deva ne usI sthAna para eka saptamaMjilA bhavya bhavana banA diyaa| ratnasAra apanI donoM patniyoM ke sAtha usa mahala meM rahakara Amoda-pramoda pUrvaka samaya vyatIta karane lagA / eka rAtri meM eka deva ne ratnasAra ke mitra zuka ko curA liyaa| ratnasAra ne deva kA pIchA kiyaa| para kucha hI dUra jAne para deva zuka ke sAtha hI adRzya ho gayA / ratnasAra calate-calate eka nagara-dvAra para phuNcaa| vahAM deva ne ratnasAra ke parigraha - parimANa vrata kI parIkSA lii| deva ne ratnasAra ko rAjA banAnA cAhA, para ratnasAra ne usake prastAva ko yaha kahakara nakAra diyA ki use parigraha-parimANa kA vrata hai aura rAjapada svIkAra karane se usakA vrata khaNDita ho jaaegaa| ratnasAra dvArA rAjapada asvIkAra karane para deva ne use bhayabhIta karanA cAhA, use jAna se mAra dene kI dhamakI dI, parantu ratnasAra to abhaya puruSa thA / vaha mRtyu se bhaya nahIM mAnatA thA / vrata pAlana use prANoM se adhika priya thaa| Akhira deva usakI dRr3ha-dharmitA ke samakSa natamastaka ho gayA / usane ratnasAra ko usakA totA lauTA diyaa| vahAM se ratnasAra tilakamaMjarI, azokamaMjarI, zuka Adi ke sAtha pahale kanakapurI pahuMcA aura bAda meM apane gRhanagara ratnavizAlA nagarI meM aayaa| pitA aura putra kA milana huaa| pitA ne putravadhuoM kA svAgata kiyA / zuka ne ratnasAra kA yAtrA vRttAnta sunAkara sabhI ko Anandita kiyA / *** jaina caritra koza *** 485 944
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ sudIrgha kAla taka vrata-niSThAmaya jIvana jIkara ratnasAra ne apanA jIvana saphala bnaayaa| vaha sadgati kA adhikArI bnaa| -vardhamAna dezanA-2/1 ratnAkara nandapura nagara kA rahane vAlA eka shresstthii| (dekhie-zIla) ratnAkara sUri (AcArya) vI.ni. kI 18vIM sadI ke eka vidvAna jaina aacaary| unake guru kA nAma devaprabha sUri thaa| AcArya ratnAkara sUri kI eka racanA 'ratnAkara paccIsI' vartamAna meM upalabdha hai| vairAgya rasa pradhAna yaha eka utkRSTa racanA hai| isa racanA ke paccIsa zloka haiN| isa kRti kI racanA AcArya ratnAkara sUri ne vI.ni. 1778 meM kI thii| usI ke AdhAra para ve vI.ni. kI 18vIM sadI ke uttarArddha ke AcArya pramANita hote haiN| ratnAvatI brahmadatta cakravartI kI eka raanii| (dekhie-brahmadatta cakravartI) rathanemi soriyapura nareza mahArAja samudravijaya kA kaniSTha putra aura arihaMta ariSTanemi kA lghubhraataa| ariSTanemi ne jaba vivAha se inkAra kara diyA aura toraNadvAra se lauTa Ae to rathanemi ne rAjImatI se vivAha kA prastAva rkhaa| rAjImatI ne Arya bAlAoM kA Adarza rakhate hue rathanemi kA prastAva asvIkAra kara diyA aura kahA-maiM tumhAre agraja kI parityaktA huuN| para-puruSa kA cintana taka mujhe asvIkAra hai| maiM ariSTanemi kA hI anugamana kruuNgii| sunakara rathanemi nirAza bana ge| nirAzA se vairAgya upjaa| ve muni banakara Atma-sAdhanA karane lge| ___eka bAra sAdhvI rAjImatI ko ekAnta meM pAkara rathanemi kA mana saMyama rUpI gRha se nikala kara caMcala bana gyaa| para rAjImatI dvArA samajhAne para ve punaH saMyama meM sthira ho ge| prAyazcitta se apanI AtmA ko zuddha karake kevalI bane aura nirvANa prApta kiyaa| ramaNIka lAla prAcInakAlIna vasantapura nagara kA eka samRddha shrmnnopaask| usakI patnI kA nAma suzIlA thA jo apane nAma ke anurUpa suzIla zrAvikA thii| sAmAyika, saMvara, pauSadha, pratikramaNa Adi dharmakriyAeM seTha-seThAnI ke jIvana vrata the| ghara meM dUdha, dahI kI nadiyAM bahatI thiiN| dhana ke aMbAra lage the| para samaya sadA eka jaisA nahIM rhtaa| dhUpa aura chAMva usake niyama haiN| yathaiva sukha aura dukha, saMpannatA aura vipannatA mAnava jIvana ke niyama haiN| seTha ramaNIkalAla ke dina phire aura dekhate hI dekhate vaha vipanna ho gyaa| zanaiH zanaiH sthiti yaha banI ki ghara meM anna kA eka kaNa bhI zeSa na rhaa| mAMgane se mara jAnA priya thA ramaNIkalAla ko| tIna dina se anna kA kaNa pati-patnI ke udara meM nahIM utarA thaa| jaise-taise pati-patnI svayaM ko saMbhAle the, para do dina ke upavAsI nanhe aMgajAtoM kI sthiti ne seTha ramaNIkalAla ko hilA diyaa| ___ramaNIkalAla vipatti ke bhayAvaha duScakra se ghirA thA, para upAzraya meM jAkara sAmAyika karanA usakA akhaNDa niyama thaa| sAmAyika karane ke bAda ramaNIkalAla ne vastra phne| tabhI usakI dRSTi sAmAyika sAdhanA rata nagara seTha jinadAsa ke vastroM para pdd'ii| vastroM meM rakhe nIlama ke hAra ko dekhakara ramaNIkalAla bhUkhe ... 486 ... - jaina caritra koza ...
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgajAtoM kI bhUkha ko taira nahIM paayaa| hAra curAkara ghara A gayA aura patnI ko saba bAta kaha dii| sunakara suzIlA kAMpa gii| zramaNopAsaka hokara corI ......? upAzraya se corI ....? usane seTha ko vivaza kiyA ki isI kSaNa lauTakara vaha nagara seTha kA hAra lauTA kara aae| para ramaNIkalAla ne baccoM kI bhUkha kI bAta kahakara patnI kA prastAva asvIkAra kara diyaa| patnI ne kahA, to tuma sIdhe nagara seTha ke pAsa jAo aura usakA hAra usI ke pAsa giravI rakhakara kucha dhana prApta kara lo| nizcita hI jinadAsa hamArI sthiti ko jAnakara samucita vyavahAra kreNge| ___ udhara jinadAsa ne vastroM se hAra ko gAyaba paayaa| ve eka sacce jaina zrAvaka the| socA, kisI saMkaTagrasta sAdharmI bandhu ne hI hAra liyA hogaa| isameM doSI hAra lene vAlA nahIM, doSI maiM hUM jisane saMkaTagrasta sAdharmI ko na pahacAna kara usakI sahAyatA nahIM kii| aisA socakara jinadAsa ne hAra kI corI kI bAta vismRta kara dii| dUsare dina ramaNIkalAla hAra ko giravI rakhane jinadAsa ke pAsa phuNcaa| pahacAna kara bhI aparicita bane rahakara jinadAsa ne ramaNIkalAla kI icchAnurUpa use dasa sahasra svarNamudrAeM udhAra dI aura kahA, tuma mere sAdharmI bhAI ho, isalie maiM hAra ko giravI nahIM rkhuugaa| ramaNIkalAla ne giravI rakhane kI jidda kii| idhara yaha Agraha-anugraha cala rahA thA ki seTha jinadAsa kA putra udhara A gayA aura uchalakara bolA, pitAjI ! yaha hAra to ApakA hI hai| jinadAsa ne putra se kahA, saMbhala kara bolo ! kisI ke hAra ko apanA kaha rahe ho| hAM, yaha saca hai ki ramaNIkalAla ke pitA ne aura maiMne eka hI samaya meM do hAra banavAe the, jo eka samAna the| yaha ramaNIkalAla ke pitA kA hAra hai| ramaNIkalAla jinadAsa kI mahAnatA dekhakara bar3I kaThinAI se apane AMsUoM ko rokakara aura bharapUra Agraha pUrvaka hAra ko giravI rakhakara dhana lekara apane ghara A gyaa| usa dhana se usane vyApAra zurU kiyA aura zIghra hI usa dhana ko kaI guNA banA diyaa| ucita samaya para seTha ko dhana lauTAne ke lie ramaNIkalAla usake ghara gyaa| dhana lekara jinadAsa ne hAra ramaNIkalAla ke hAtha para rakha diyaa| isa bAra ramaNIkalAla apane dhairya ko roka na sakA aura seTha ke caraNa chUkara vastusthiti varNita kara dii| jinadAsa ne kahA, bhAI! corI kA aparAdha tumane nahIM kiyaa| asala aparAdhI to maiM hUM jisane apane sAdharmI bhAI ke kaSTa ko nahIM phcaanaa| maiM idhara svarNathAloM meM bhojana karatA rahA aura mere bhAI ke nanhe-munne anna ke kaNa ko tarasate rhe| ___ donoM sAdharmI gle-mile| dharma kA samyak pAlana karate hue seTha ramaNIkalAla aura nagaraseTha jinadAsa Adarza jIvana jIkara sadgati ko prApta hue| ravi varmA kadamba vaMzIya nareza / jaina dharma ke prati ananya AsthAzIla ravi varmA ne jaina dharma ko rAjya saraMkSaNa diyA thaa| jina prabhAvanA ke kaI mahanIya kAryakrama usane kie| I.sa. 490 se 537 taka usane zAsana kiyaa| -jaina zilAlekha saMgraha "rasAla kumAra Anandapura nareza jitazatru aura rAnI mAlinI kA ikalautA putra / jaba vaha paidA huA taba bhaviSyavettAoM ne rAjA ko batAyA ki yaha putra unake kula ke lie apayaza kA kAraNa bnegaa| isa bAta se rAjA bahuta cintita huaa| usane bhaviSyavettAoM se usakA nidAna pUchA to unhoMne jyotiSa kA gaNita baiThAte hue eka ... jaina caritra koza .. -487 ...
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ mArga rAjA ko btaayaa| unhoMne kahA, chaha mAsa kI Ayu meM hI kumAra kA vaivAhika sambandha kiyA jAe aura bIsa varSa kI avasthA taka usakA lAlana-pAlana bhUmigRha meM kiyA jAe to duSTa grahoM kA prakopa kucha nyUna ho sakatA hai aura eka nizcita kAlAvadhi ke pazcAt kumAra kula ke gaurava ko bar3hAne vAlA siddha ho sakatA hai| mahArAja jitazatru ne chaha mAsa kI avasthA meM hI apane putra rasAlakumAra kA vaivAhika sambandha nandanapura nareza siMhadatta kI putrI zIlavatI ke sAtha kara diyaa| tadanantara putra ko rAjodyAna ke talaghara meM rakhA gyaa| vahIM para usakI samucita zikSA-dIkSA kA prabandha bhI kara diyA gyaa| bhUmigRha meM rahakara hI kumAra yuvA huaa| kramazaH vaha sabhI kalAoM meM dakSa bana gyaa| ___udhara rasAlakumAra kI bhAvI patnI (vAgdattA) zIlavatI bhI yuvatI ho gii| usake mana meM apane pati ko dekhane ke bhAva balavAna banane lge| ekadA usane apane mAtA-pitA se tIrthATana kA bahAnA kara AjJA prApta kI aura vaha Anandapura ke rAjodyAna meM pahuMca gii| dvAra-rakSakoM ko kisI taraha saMtuSTa kara vaha rasAlakumAra se milane meM saphala ho gii| donoM ke madhya premAlApa claa| zIlavatI ke mana meM yaha kSobha thA ki usake pati ko bhUmigRha meM rakhA jA rahA hai| bhUmigRha meM cupacApa par3e rahane se rasAlakumAra para bhI vaha nArAja thii| kSobha meM usane rAjakumAra ko 'mUrkha' kaha diyaa| isase rasAlakumAra krodhita ho gyaa| usane mana hI mana zIlavatI ko usake kaTu zabda kA daNDa dene kA saMkalpa kara liyaa| zIlavatI ko bhI apanI bhUla anubhava ho gaI a rAjakumAra kI AMkhoM meM tairatA kopa bhI usase chipA nahIM raha skaa| usane rAjakumAra se punaH-punaH kSamA mAMgI, para rAjakumAra ke hRdaya meM zUla cubha cukA thaa| zIlavatI vidA ho gii| bIsa varSa kI avasthA meM rasAlakumAra ko bhUmigRha se bAhara nikAlA gyaa| mahArAja jitazatru ne apUrva utsava Ayojita kie| kAlakrama se rAjakumAra ke vivAha kI tithi sunizcita kI gii| sunizcita samaya para bArAta nandanapura phuNcii| vivAha maNDapa sjaa| rasmAnusAra vara-vadhU agni kI pradakSiNA karane lge| para rasAlakumAra ke hRdaya meM to kopa sulaga rahA thaa| tIna pradakSiNA lene para vaha udarazUla kA bahAnA kara maNDapa se uTha gyaa| usane zaguna ke pratIka kaMgaNa ko tor3a DAlA aura eka dizA meM cala diyaa| isa para usake pitA jitazatru ko apane putra para bar3A krodha aayaa| use vizvAsa ho gayA ki usakA putra usake kula ke lie kalaMka hI siddha huA hai| usane kaThora vacanoM se putra kI bhartsanA kara ddaalii| zIlavatI ne rasAlakumAra kA mArga rokakara usase kSamA maaNgii| para bhavitavyatA vaza kumAra ne zIlavatI kI koI bAta na sunii| vaha ghor3e para car3hakara calA gyaa| rasAlakumAra kaI varSoM taka deza-videzoM meM ghUmatA rhaa| eka mAlina ke upadeza se usane parastrI-sevana kA tyAga kiyaa| yAtrA ke daurAna do rAjakumAriyoM se usane pANigrahaNa kiyA, para pariNItAoM ke duzcaritra ko dekhakara usakA hRdaya Ahata ho utthaa| usI krama meM zIlavatI ke prati usake hRdaya meM anurAga kA aMkura utpanna huaa| bAraha varSoM ke pazcAt vaha zIlavatI ke pAsa lauttaa| eka DhUMTha ko phalavAna banAkara zIlavatI ne apane akhaNDa zIla kI parIkSA dii| zIlavatI jaisI suzIla patnI ko pAkara rasAlakumAra apane Apako bhAgyazAlI mAnane lgaa| pitA aura zvasura ne bhI rasAlakumAra ko kSamA kara diyaa| pitA aura zvasura apane-apane rAjya rasAlakumAra ko sauMpakara dIkSita ho ge| rasAlakumAra ne aneka varSoM taka rAjya kiyaa| aMtima vaya meM usane apanI rAnI zIlavatI ke sAtha pravrajyA dhAraNa kii| donoM ne vizuddha saMyama kA pAlana kara mokSa prApta kiyaa| ...488 ... - jaina caritra koza ...
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjasiMha rAjasena susImApurI nareza aura pandrahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI Izvara svAmI ke janaka / (dekhie - Izvara svAmI) rAjasenA puNDarIkiNI nagarI ke rAjakumAra vIrasena (viharamAna tIrthaMkara) kI pariNItA / (dekhie - vIrasena svAmI) rAjI (AryA ) prAcInakAlIna eka rAjA / (dekhie - puruSasiMha vAsudeva) prabhu pArzvakAlIna AmalakalpA nAmaka nagarI meM rAjI nAmaka eka gAthApati rahatA thaa| usakI patnI kA nAma rAjazrI aura putrI kA nAma rAjI thA / kumArI rAjI ne prabhu pArzva kA dharmopadeza sunakara pravrajyA dhAraNa kii| zainaH zanai rAjI AryA zarIra bakuzA bana gaI aura AlocanA ke binA hI deha tyAga kara camareMdra kI paTTamahiSI ke rUpa meM janmI / vahAM se AyuSya pUrNa kara vaha mahAvideha kSetra meM janma legI aura niraticAra saMyama kI ArAdhanA dvArA sarva karma khapA kara siddha hogii| inakA vistRta paricaya kAlI AryA ke samAna hai| (dekhie -kAlI AryA) -jJAtAdharmakathAMga, dvi.zru., pra. varga, adhyayana 2 rAjImatI apara nAma rAjula / solaha satiyoM meM se ek| mahArAja ugrasena kI putrI tathA kRSNa vAsudeva kI rAnI satyabhAmA kI bhaginI / bhagavAna zrI ariSTanemi kI aprinniitaa| jaina purANoM ke anusAra rAjImatI aura ariSTanemi pichale ATha bhavoM se pati-patnI rUpa meM rahate Ae the| vartamAna bhava meM bhI rAjImatI ne pati kI anugAminI banakara apane prema ko ananta ke lie amara kara diyaa| vaha sAdhvI banakara sAdhvI saMgha kI pravartinI banI / rAjImatI ke jIvana kI eka ghaTanA atyanta vizruta hai / kisI samaya bhagavAna ariSTanemi giranAra parvata para virAjamAna the| sAdhvI rAjImatI sAdhvI samudAya ke sAtha bhagavAna ke darzana karane jA rahI thI / madhya mArga AMdhI aura barasAta A gii| sabhI sAdhviyAM yahAM-vahAM ho giiN| rAjImatI ne eka parvata guphA meM zaraNa lii| usane Ardra vastra utArakara sUkhane ke lie phailA die / saMyoga se usI guphA meM rathanemi dhyAna sAdhanA kara rahe the| bAdaloM meM vidyut cmkii| aMdherI guphA prakAza se bhara gaI / kSaNika prakAza rekhA meM rathanemi aura rAjImatI ne eka-dUsare ko dekhaa| rAjImatI lajjA aura saMkoca se bhara gii| usane deha para vastra lapeTe / para rathanemi kA mana saMyama rUpI gRha se bAhara bhaTaka gyaa| usane rAjImatI se bhoga prArthanA kI aura punaH gRhastha meM lauTane kI bAta khii| rAjImatI rathanemi ke kutsita vicAra sunakara siMhanI kI taraha dahAr3a uThI / usane vibhinna kaThora-mRdu zabdoM se rathanemi ko punaH saMyama meM susthira banA diyA / rAjImatI ne vizuddha saMyamArAdhanA dvArA kaivalya sAdhakara bhagavAna ariSTanemi se cauvana dina pahale siddhatva prApta kiyA / 'rAjyapAla bIsaveM viharamAna tIrthaMkara ajitavIrya svAmI ke janaka / (dekhie - ajitavIrya svAmI) rAma (baladeva) ayodhyApati sUryavaMzI mahArAja dazaratha ke nandana, kauzalyA ke aMgaja, maryAdApuruSottama, tapasvI, yazasvI *** jaina caritra koza 489 444
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura manasvI puruss| bhArata kI samasta dharma paramparAoM aura saMskRtiyoM meM zrIrAma ko bhagavadsvarUpa puruSa svIkAra kiyA gayA hai| vaidika paramparA meM to zrIrAma ko parabrahma paramezvara ke avatAra ke rUpa meM pratiSThA dI gaI hai| jaina paramparA meM bhI unheM pahale mAnava aura phira mahAmAnava (paramAtmA) kA pada diyA gayA hai| zrIrAma eka Adarza puruSa the| mahArAja dazaratha kI tIna anya rAniyoM-kaikeyI, sumitrA aura suprabhA se janme tIna putra-bharata, lakSmaNa aura zatrughna zrIrAma ke anuja the| cAroM bhAiyoM meM paraspara ananya anurAga thaa| . yaha anurAga sadaiva akhaNDa aura aTUTa rhaa| ayodhyA ke rAja parivAra meM bar3I-bar3I ghaTanAeM ghaTI, para bhAiyoM ke prema meM kiMcit mAtra bhI maila nahIM aayaa| eka bAra jaba dazaratha ne saMyama lekara AtmakalyANa kA saMkalpa liyA to bharata ne bhI pita-anugamana kA saMkalpa kara liyaa| isase mahArAnI kaikeyI vicalita bana gii| vaha pati aura putra kA viraha eka sAtha sahana nahIM kara sakatI thii| dazaratha kula paramparA ke anusAra zrIrAma ko rAjapada denA cAhate the| kaikeyI ne vicAra kiyA ki yadi usake beTe ko rAjapada mila jAegA to vaha saMyama nahIM legaa| isa vicAra se kaikeyI ne mahArAja dazaratha ke pAsa dharohara rUpa apane vacana ko bharata ke rAjatilaka ke rUpa meM mAMga liyaa| mahArAja dazaratha ke lie rAma aura bharata meM bheda na thA, so unhoMne bharata ke rAjatilaka kI ghoSaNA kara dii| parantu bharata isa bAta se sahamata nahIM hue aura bole ki agraja rAma ke rahate bhalA maiM rAjapada kaise le sakatA huuN| zrIrAma ne gahana manomaMthana karate hue pitA ke vacana kI rakSA ke lie AtmanirvAsana kA nirNaya kara liyaa| sItA aura lakSmaNa ne zrIrAma ke sAtha vana meM jAne kA saMkalpa kiyaa| tInoM vana meM cale ge| isase bharata bahuta dukhI hue| kaikeyI ko bhI bahuta kaSTa huaa| kaikeyI apane putra bharata ke sAtha rAma ko lauTAne ke lie vana meM gii| para zrIrAma ne pitA ke vacana kA vAstA dekara lauTane se iMkAra kara diyaa| caudaha varSoM ke lie vivaza mana se bharata ko zAsana sUtra saMbhAlanA pdd'aa| ___ zrIrAma lakSmaNa aura sItA ke sAtha caudaha varSoM taka vana meM rhe| usa avadhi meM aneka ghaTanAeM ghttiiN| eka bAra anajAne meM lakSmaNa ke hAtha se rAkSasa kula ke sAdhanArata yuvaka zaMbUka kA vadha ho gyaa| isase zanaiH-zanaiH samasta rAkSasa jAti zrIrAma aura lakSmaNa ko apanA zatru mAnane lgii| vizAla rAkSasa senA ne zrIrAma aura lakSmaNa para dhAvA bola diyA, para parama parAkramI rAma aura lakSmaNa ne rAkSasoM ko parAjita kara diyaa| zaMbUka kI mAtA sUrpaNakhA apane bhAI laMkA nareza rAkSasa vaMzIya rAvaNa ke pAsa sahAyatA ke lie gii| rAvaNa ne sUrpaNakhA kI bAta meM vizeSa ruci nahIM dikhaaii| taba rAvaNa kI durbalatA ko kuredate hue sUrpaNakhA ne rAma kI patnI sItA ke aniMdya saundarya kI prazaMsA karate hue kahA ki vaha nArIratna laMkeza ke mahaloM kI zobhA honI caahie| isase rAvaNa sItAharaNa ke lie taiyAra ho gayA aura usane tarka yaha diyA ki apanI patnI ko chur3Ane ke lie rAma jaba usake pAsa AegA to use aura usake bhAI ko zaMbUka ke vadha kA daNDa diyA jaaegaa| rAvaNa ne sAdhu kA veza banAkara usa samaya sItA kA haraNa kara liyA jaba rAma aura lakSmaNa khara Adi rAkSasoM ke sAtha yuddha meM ulajhe hue the| yuddha se lauTakara kuTiyA meM sItA ko na pAkara rAma aura lakSmaNa ciMtita aura dukhita hue| vana-vana ghUmakara sItA ko khojane lge| usI daurAna sugrIva aura hanumAna se zrIrAma kI bheMTa huii| paraspara maitrI huii| zrIrAma ke prayAsa se sugrIva ko usakA khoyA huA rAjya mila gyaa| phira sugrIva aura hanumAna ke prayAsoM se yaha patA lagAyA gayA ki sItA laMkA meM hai| Akhira hanumAna mAtA sItA ko khojane meM saphala ho ge| hanumAna ne rAvaNa ko samajhAyA ki vaha sasammAna mAtA sItA ko zrIrAma ko lauTA de| para zakti ke mada meM cUra rAvaNa ne hanumAna kI bAta kA upahAsa udd'aayaa| rAma kI zakti kA paricaya dene ke lie hanumAna ne rAvaNa ke putra kA vadha kara diyA aura laMkA meM Aga lagA dii| tadanantara sakuzala zrIrAma ke pAsa lauTa aae| ... 490 .. jaina caritra koza ...
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMtataH samudra para setu bAMdhakara zrIrAma aura lakSmaNa ne sugrIva, hanumAna tathA unakI senA ke sAtha laMkA meM praveza kiyaa| dUta bhejakara zrIrAma ne punaH yuddha se bacane kA mArga tlaashaa| para rAvaNa jhukane ko tatpara na thaa| pariNAmataH bhayAnaka yuddha huaa| usa yuddha meM rAvaNa kula sahita vinAza ko prApta ho gyaa| rAvaNa kA anuja vibhISaNa yuddha zurU hone se pahale hI zrIrAma kI zaraNa meM pahuMca gayA thA, phalataH vaha baca gyaa| use hI laMkA kI rAjagaddI sauMpakara zrIrAma ne apanI nispRhatA kA paricaya diyaa| yaha vaha kSaNa thA jaba caudaha varSa kA vanavAsa kAla pUrNa ho cukA thaa| zrIrAma lakSmaNa, sItA, hanumAna, sugrIva Adi ke sAtha ayodhyA lautte| vaidika paramparA ke anusAra zrIrAma kA rAjatilaka huaa| jaina paramparAnusAra zrIrAma rAjapada se nirlepa hI rahe aura bharata ne bhI rAjamukuTa lene se inkAra kara diyA to lakSmaNa ayodhyA ke rAjA bne| tIna khaNDa ko sAdhakara lakSmaNa ne vAsudeva kA pada paayaa| zrIrAma baladeva bne| sudIrgha kAla taka rAjasukha bhogakara lakSmaNa kA dehAnta ho gyaa| isase zrIrAma ke zoka kA pArAvAra na rhaa| virakta hokara unhoMne saMyama dhAraNa kara liyA aura niraticAra cAritra kI ArAdhanA karake ve mokSadhAma meM jA viraaje| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 7 rAmakRSNA sAdhvI rAmakRSNA ne bhadrottara pratimA kI ArAdhanA kii| isa tapa vidhi kI cAra paripATiyAM haiM tathA pratyeka paripATI meM pAMca latAeM haiN| isa tapa kI cAroM paripATiyoM meM do varSa, do mAsa aura bIsa dina lagate haiN| inakA zeSa paricaya 'kAlI' ke samAna hai| (dekhie-kAlI) rAmacandra (AcArya) kalikAla sarvajJa AcArya hemacandra ke suyogya ziSya evaM prakRSTa pratibhA ke dhanI eka jaina aacaary| AcArya hemacandra ne munivara rAmacandra ko apanA uttarAdhikArI niyukta kiyA thaa| muni rAmacandra apanI agAdha prajJAzIlatA ke kAraNa isake adhikArI bhI the| apane samaya ke ve khyAtilabdha vidvAna aura utkRSTa sAhitya ke racanAkAra the| unhoMne kaI zreSTha granthoM kI racanA kii| nATya vidhA para sAhitya racanA meM unakA asAdhAraNa adhikAra thaa| ___ AcArya rAmacandra kI vidvattA aura pratyutpannamati pratibhA para tatkAlIna narezoM se lekara pratidvandvI vidvAnoM taka camatkRta the| unakI pratibhA se upaje eka zloka para abhibhUta hote hue tatkAlIna gujarAta nareza siddharAja jayasiMha ne unako 'kavikaTAra malla' kI upAdhi se alaMkRta kiyA thaa| ___ AcArya rAmacandra jI ne utkRSTa sAhitya kI racanAoM dvArA paryApta suyaza arjita kiyaa| una dvArA racita aneka granthoM meM nATyadarpaNa aura dravyAlaMkAra vRtti vizeSa khyAti prApta grantha haiN| ___ AcArya hemacandra ke svargArohaNa ke pazcAt muni rAmacandra AcArya pATa para virAjamAna hue| parantu unakA zAsana kAla eka varSa kA hI rhaa| itihAsa kI eka krUra ghaTanA ne AcArya rAmacandra jaise pratibhApuruSa ko jaina jagata se chIna liyaa| ghaTanA ke bindu isa prakAra haiM___AcArya hemacandra ne AcArya rAmacandra ko apanA uttarAdhikArI niyukta kiyA thaa| isase muni rAmacandra ke guru bandhu bAlacandra muni kA hRdaya Idigdha bana gyaa| udhara saMyoga se AcArya hemacandra ke svargavAsa ke 32 dina pazcAt hI nareza kumArapAla kA nidhana ho gyaa| kumArapAla kA bhatIjA zAsanArUr3ha huaa| usakA ... jaina caritra koza ... - 491 ...
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAma ajapAla thA aura vaha adUradarzI tathA mandabuddhi thaa| muni bAlacandra se usakI aMtaraMgatA thii| bAlacandra ne ajapAla ke kAna bhara die aura ajapAla ne SaDyantra racakara AcArya rAmacandra kA vadha karA diyaa| kAnoM ke kacce eka rAjA ne bhale hI AcArya rAmacandra ko deha se atIta kara diyA, para apane amara aura utkRSTa sAhitya meM ve sadaiva jIvita haiN| -prabaMdha ciMtAmaNi rAmarakSitA (AryA) AryA rAmarakSitA kA samagra jIvana vRtta kAlI AryA ke samAna jAnanA caahie| vizeSatA itanI hai ki AryA rAmarakSitA kA janma rAjagRha nagara meM huA, tathA mRtyu ke pazcAt vaha IzAnendra mahArAja kI paTTarAnI ke rUpa meM jnmii| (dekhie-kAlI AyA) __-jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru, varga 10, a. 4 rAmA (AryA) AryA rAmA kA samagra jIvana vRtta kAlI AryA ke samAna varNita hai| aMtara itanA hai ki rAmA AryA kA janma rAjagRha nagarI meM huA aura kAladharma ke pazcAt vaha IzAnendra kI paTTamahiSI ke rUpa meM jnmii| (dakhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 10, a. 3 rAmAdevI bhagavAna suvidhinAtha kI jnnii| (dekhie-suvidhinAtha tIrthaMkara) rAvaNa laMkA kA rAjA jo dazAnana, dazakaMdhara Adi nAmoM se bhI khyAta thaa| rAkSasa vaMzIya rAvaNa ke pitA kA nAma ratnazravA aura mAtA kA nAma kekasI thaa| bAlyakAla se hI uddhata prakRti kA rAvaNa jaba bahuta choTA hI thA tabhI usane eka dina apane prapitAmaha kA navamANika hAra uThAkara apane gale meM DAla liyA jisameM pratibimbita hokara usake dasa mukha dikhAI dene lge| aise vaha dazamukha aura dazAnana kahalAne lgaa| rAvaNa bahuta parAkramI thA aura usI ke bala para usane apanA sAmrAjya tIna khaNDoM para sthApita kara liyA thaa| vaha prativAsudeva khlaayaa| ___ mandodarI rAvaNa kI patnI thii| vibhISaNa aura kuMbhakaraNa rAvaNa ke bhAI the| indrajIta, meghavAhana Adi usake kaI zaktizAlI putra the| candranakhA jo sUrpaNakhA nAma se prasiddha huI rAvaNa kI bahana thii| rAvaNa meM jahAM kaI avaguNa the vahAM eka vizeSa guNa yaha bhI thA ki vaha kisI bhI strI ko usakI anumati ke binA sparza nahIM karatA thaa| sUrpaNakhA ke vAgjAla meM phaMsakara rAvaNa rAma kI bhAryA sItA ke rUpa para mohita ho gayA aura usane chalapUrvaka sItA kA haraNa kara liyaa| phalasvarUpa use zrIrAma kA pratirodha jhelanA pdd'aa| rAvaNa ko apane bala para ghamaNDa thA aura vaha socatA thA ki alpa sAdhana aura alpa senA ke sAtha rAma usakA kucha bhI ahita nahIM kara sakatA hai| para usakA vizvAsa usakA sAtha na de sakA aura vaha parivAra aura putroM sahita yuddha meM mArA gyaa| bhAratIya saMskRti meM Aja bhI rAvaNa ko burAI kA pratIka mAnA jAtA hai| jaina kathA sAhitya ke anusAra rAvaNa bhaviSya meM sanmArga kA pathika banakara siddhatva prApta kregaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva rukmI mahArAja bhIma kA putra aura rukmiNI kA shodr| ... 492 ... ... jaina caritra koza ...
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) rukmiNI viharamAna tIrthaMkara prabhu sImaMdhara svAmI ne gRhAvasthA meM rukmiNI nAmaka rAjakumArI se vivAha kiyA thaa| (dekhie-sImaMdhara svAmI) (kha) rukmiNI . vAsudeva zrI kRSNa kI paTarAnI, vidarbha deza ke kuDinapura nagara ke mahArAja bhIma kI putrI tathA yuvarAja rukmI kI bhn| usakI mAtA kA nAma zikhAvatI thaa| kRSNa dvArA rukmiNI-haraNa kA prasaMga jaina, vaidika aura Adhunika sAhitya meM sarasatA se citrita huA hai| kathA yUM hai___satyabhAmA zrIkRSNa kI paTarAnI thii| vAsudeva kI paTarAnI hone ke kAraNa vaha garvitA bana gaI thii| nArada jI satyabhAmA ke garva ko tor3anA cAhate the| ve kisI aisI suzIla kanyA kI talAza meM the jo zrIkRSNa kI paTarAnI banane ke sarvathA yogya ho| ghumakkar3a prakRti ke nArada jI kI dRSTi rukmiNI para pdd'ii| unheM rukmiNI sarvathA yogya kanyA pratIta huii| citroM ke AdAna-pradAna aura guNa saMkathana ke dvArA nAradajI zrIkRSNa aura rukmiNI ke madhya premAkarSaNa jagAne meM saphala ho ge| para rAjakamAra rukmI ne apane pitA aura bahana kI icchA kI avahelanA karake canderI nareza zizapAla ke sAtha rukmiNI kA sambandha taya kara diyaa| zizupAla bArAta lekara kuMDinapura phuNcaa| rukmiNI ne eka vizvasta aura kuzala purohita ke hAtha zrIkRSNa ke pAsa eka patra bheja diyaa| zrIkRSNa agraja balarAma ke sAtha kuMDinapura ke bAhya bhAga meM sthita pramada bAga meM phuNce| saMketAnusAra rukmiNI kAmadeva kI pUjA ke bahAne pramada bAga meM pahuMca gii| zrIkRSNa ne rukmiNI kA haraNa kara liyaa| zizupAla aura rukmI ne zrIkRSNa kA pIchA kiyaa| zrIkRSNa ne una donoM ko parAsta kara diyaa| zizupAla bhAga khar3A huaa| rukmI ko zrIkRSNa ne bandI banA liyaa| Akhira rukmiNI kI prArthanA para use mukta kara diyaa| apanI putrI ko sarvayogya vara ke sAtha dekhakara mahArAja bhIma ati prasanna hue| unhoMne zrIkRSNa ke sAtha apanI putrI kA savidhi vivAha kara diyaa| zrIkRSNa ne rukmiNI ko apanI paTarAnI bnaayaa| rukmiNI ne zrIkRSNa ke hI samAna eka parama tejasvI putra ko (pradyumna kumAra) janma diyaa| kAlAntara meM bhagavAna zrI ariSTanemi se pratibodha pAkara rukmiNI ne dIkSA dhAraNa kI aura parama pada prApta kiyaa| -antagaDa sUtra varga 5, adhyayana 8 (ga) rukmiNI __pATaliputra nagara ke eka dhanakubera dhanadeva nAmaka zreSThI kI rUpavatI putrii| vaha viduSI aura guNavAna thii| nagarabhara meM usake rUpa-guNa carcita the| eka bAra Arya vajrasvAmI apane ziSya samudAya ke sAtha pATaliputra pdhaare| rukmiNI vajrasvAmI ko dekhakara unake rUpa para mugdha ho gii| usane apane pitA dhanadeva se niHsaMkoca kaha diyA ki Arya vajra hI usake pati hoNge| yadi aisA nahIM huA to vaha agni-praveza karake prANa de degii| dhanadeva zreSThI apanI viduSI aura priya putrI ke nizcaya se sahamata hokara karor3oM kI sampatti tathA putrI rukmiNI ko sAtha lekara Arya vajra kI dharmasabhA meM phuNcaa| sampatti Arya vajra ke caraNoM meM rakhakara zreSThI ne apanI putrI kA nizcaya unheM btaayaa| Arya vajra ne rukmiNI ko Atma prema kA rahasya smjhaayaa| Arya vajra ke AtmasparzI upadeza ne rukmiNI kI vicAra dhArA ko dharma jala se AplAvita kara diyaa| rukmiNI ghara nahIM lauTI aura Arya vajra ke dharma saMgha meM dIkSita hokara Atma-patha kI sAdhikA bana gii| mRNmaya prema se cinmaya prema kI sAdhikA banakara rukmiNI amara bana gii| -prabhAvaka caritra pRSTha 6 .. jaina caritra koza .. -493 ...
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) rudra vartamAna avasarpiNI kAla ke tRtIya nArada / (dekhie-nArada) (kha) rudra dvArikA nagarI kA rAjA aura tRtIya vAsudeva svayaMbhU kA jnk| (dekhie-svayaMbhU vAsudeva) (ka) rudradatta guDakheTaka nagara kA rahane vAlA eka shaiv| vaha dhanI, mAnI, guNavAna aura sadAcArI yuvaka thaa| usameM eka hI durguNa thA, vaha thA-jina dharma se vidveSa / mukhara rUpa se to vaha jinadharma kI nindA nahIM karatA thA, para hRdaya meM zramaNoM aura zramaNa-dharma se dveSabhAva rakhatA thaa| usI nagara meM jinadatta nAmaka eka ananya zramaNopAsaka zreSThI nivAsa karatA thaa| usakI eka putrI thI jisakA nAma jinamatI thaa| jinamatI bhI ananyarUpeNa jinopAsikA thii| jina saMskAra use virAsata meM prApta hue the| vaha parama rUpavAna aura yuvA thii| seTha jinadatta kA manas saMkalpa thA ki ve apanI putrI kA vivAha kisI jaina yuvaka se hI kreNge| kisI utsava ke samaya rudradatta kI dRSTi jinamatI para par3I to vaha usake rUpa para mugdha ho gyaa| vaha avivAhita thaa| usane nizcaya kara liyA ki vaha vivAha karegA to jinamatI se hI kregaa| usane apane vizvasta mitra se apane hRdaya kI bAta khii| mitra ne rudradatta ko samajhA diyA ki usakA saMkalpa kabhI bhI yathArtha nahIM bana pAegA, kyoMki jinadatta apanI putrI kA vivAha jinopAsaka yuvaka se hI kregaa| mitra kI bAta sunakara rudradatta ne kapaTa-zrAvaka banane kA nizcaya kara liyaa| vaha catura to thA hI, usane zIghra hI zramaNoM se jina dharma ke siddhAntoM aura tatvoM ko sIkha liyA tathA zramaNa sabhA meM vaha pratyeka prasaMga para agraNI rahakara sAmAyika-saMvara-pauSadhAdi kI ArAdhanA karane lgaa| usakI kapaTa kriyAoM se munijana bhI prabhAvita hue aura usakI dharmaniSThA kI prazaMsA karane lge| zanaiH zanaiH rudradatta ne jinadatta se samparka bar3hAyA aura apanI kapaTa kriyAoM se use bhI usane prabhAvita banA liyaa| phira ucita avasara sAdhakara usane jinadatta se usakI putrI jinamatI kA hAtha apane lie maaNgaa| seTha rudradatta se prabhAvita to ho hI cukA thA, so usane rudradatta kA prastAva svIkAra kara liyA aura zubha muhUrta meM jinamatI kA vivAha rudradatta se kara diyaa| vivAha ke kucha dina bAda hI rudradatta apanI lIka para lauTa gyaa| sAtha hI usane jinamatI ko kaha diyA ki vaha bhI zivArAdhanA kre| jinamatI samajha gaI ki usake sAtha chala huA hai| parantu aba usakA nirAkaraNa saMbhava nahIM thaa| pati-patnI ke madhya kleza ubhara aayaa| Akhira kleza kaba taka cltaa| donoM suzikSita the| paraspara baiThakara donoM ne madhya mArga nikAlA-ki rudradatta zivAlaya nahIM jAegA aura jinamatI upAzraya nahIM jaaegii| yaha krama kaI dinoM taka claa| ___eka dina pArzvavartI vana meM rahane vAle bhIloM ne nagara meM Aga lagA dii| dekhate hI dekhate Aga ne pUre nagara ko capeTa meM le liyaa| loga apane-apane gharoM kI bahumUlya vastueM sAtha lekara surakSita sthAna talAzane lge| jinamatI ne dekhA, rudradatta Aga se AMkheM mUMdakara zivArAdhanA meM tallIna hai| jinamatI ne rudradatta ko samajhAyA ki vaha apanI aura apane dhana kI agni se rakSA kre| isa para rudradatta bolA, Aja parIkSA kA ucita avasara AyA hai, maiM zivArAdhanA ke prabhAva se apane ghara ko agni ke prakopa se mukta rakhake tumheM dikhaauuNgaa| jinamatI ne pUchA, yadi asaphala hue to ? rudradatta bolA, yadi asaphala huA to mAna lUMgA ki zaiva dharma niHsAra hai| ...494 ... jaina caritra koza ....
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ phira tumheM apane dharma kA prabhAva dikhAnA hogaa| yadi vaisA karane meM tuma saphala rahI to maiM tana-mana se jina dharma ko aMgIkAra kara luuNgaa| rudradatta ne jinamatI para yaha zarta thopa dii| jinamatI dharma kI parIkSA nahIM lenA cAhatI thI aura na hI vaha camatkAra meM dharma mAnatI thI / para pati ke nirNaya ke samakSa vivaza thI / rudradatta bulanda svara se zivArAdhanA meM tallIna thA, vaha punaH punaH prArthanA kara rahA thA ki he mahAdeva ! agni ke prakopa se usake ghara kI rakSA kro| parantu usane dekhA, usakA ghara agni jvAlAoM se ghira gayA hai| taba usane anya devI-devatAoM se agni se rakSA kI prArthanA kI, para usakI prArthanA viphala rhii| rudradatta kI AsthA Dola gaI / vaha uTha khar3A huaa| usane jinamatI se kahA ki aba vaha usake ghara kI rakSA kre| jinamatI ne socA, saMbhava hai ki camatkAra - darzana se usake pati ko samyagdarzana prApta ho jaae| isa vicAra se usane apane hRdaya meM saMkalpa kiyA aura karabaddha prArthanA kI, he zAsanadeva! nagara ko aura nAgarikoM Satara prakopa se mukta kro| jinamatI ke ina zabdoM ke sAtha hI agni kA prakopa aise zAnta ho gayA jaise phUMka mAra dene para dIpaka bujha jAtA hai| yaha dekhakara rudradatta cakita raha gyaa| sabhI logoM ne jinamatI stutigAna kie aura jinadharma kI jaya-jayakAra kI / aneka logoM ne zramaNa-dharma ko Atmadharma ke rUpa meM aMgIkAra kiyA / rudradatta ne bhI jinadharma aMgIkAra kara liyA / jinamatI ne kahA, camatkAra jina dharma kA lakSaNa nahIM hai| jinadharma kA lakSaNa to AtmakalyANa hai / aura isa jagata meM AtmakalyANa hI parama camatkAra hai / rudradatta sahita janasamudAya ne jinamatI ke vacanoM ko hRdayaMgama kiyaa| jinamatI aura rudradatta pUre bhAva se dharma kA pAlana karate rahe / anta meM donoM ne pravrajyA dhAraNa kI aura paramagati kA adhikAra prApta kiyaa| - bRhatkathA koSa, bhAga 1 ( AcArya hariSeNa) (kha) rudradatta eka purohita (dekhie-harikezI muni) rudrasUri (AcArya) prAcIna kAla ke eka jainAcArya / nirgrantha dharma meM pravrajita hone se pUrva rudrasUri (rudradatta) brAhmaNa dharma kA samartha saMvAhaka thA / guNasena AcArya ke pravacana se pratibodha pAkara vaha muni bana gayA aura zAstroM kA adhyayana kara samartha vidvAna banA / guNasena AcArya rudrasUri kI vidvattA para mugdha the, isalie kAladharma ko prApta hone se pUrva unhoMne use AcArya pada para AsIna kara diyA / AcArya rudrasUri ke zramaNa saMgha meM aneka jJAnI-dhyAnI aura vidvAna munirAja the| para cAra muni viziSTa guNa sampanna the / prathama muni the - bandhudatta muni Satara meM the| dvitIya the- prabhAkara muni, jo dIrghatapasvI the / tRtIya the-somilana nimittazAstra ke pAragAmI vidvAna the| aura caturtha the - sAmajja muni, jo yogavidyA meM kuzala the| ina cAra muniyoM kA zramaNa saMgha aura zrAvaka saMgha meM vizeSa Adara-mAna thaa| unake prabhAva se AcArya rudrasUri mana hI mana IrSyA kA sUkSma bhAva rakhate the| phalataH ve kabhI ukta muniyoM kI prazaMsA athavA guNAnuvAda meM eka zabda bhI nahIM bolate the / eka bAra rudrasUri apane muni saMgha ke sAtha rAjagRhI nagarI meM virAjamAna the / pATaliputra zrIsaMgha ne eka muni ko AcArya zrI ke pAsa bhejA aura saMdeza nivedita kiyA ki pATaliputra nagara meM vidura nAmaka eka vyaktaliMgI *** jaina caritra koza - - 495
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ vidvAna AyA hai, vaha bhAratavarSa ke aneka diggaja vidvAnoM ko vAda meM parAsta kara cukA hai, yahAM Akara usane zramaNa saMgha ko vAda ke lie cunautI dI hai, ataH zramaNa saMgha ke mAna kI rakSA ke lie AcArya zrI pATaliputra pdhaareN| ukta saMdeza pAkara AcArya zrI ne bandhudatta muni ko pATaliputra bhejaa| rAjadarabAra meM vidura aura bandhudatta ke madhya zAstrArtha huaa| bandhudatta muni ne anekAnta darzana ke nirUpaNa se vidura ko kucha hI samaya meM niruttara kara diyaa| isase bandhudatta muni kA vizeSa sammAna muni saMgha aura zrAvaka saMgha meM huaa| bandhudatta " muni AcArya rudrasUri ke pAsa phuNce| parantu AcArya ne muni ke lie do zabda bhI guNAnuvAda meM nahIM khe| isase muni bandhudatta kA utsAha zithila par3a gyaa| ve pramAdI bana ge| ___ udhara prabhAkara muni cAturmAsika tapa pUrNa karake AcArya zrI ke caraNoM meM aae| para AcArya zrI ne unakI prazaMsA meM bhI kRpaNatA kA hI paricaya diyaa| spaSTa hai ki AcArya guNiyoM ke guNAnuvAda se sadaiva paraheja karate rhe| isase muni saMgha meM pramAda kI pravRtti bar3hane lgii| guNoM ke prati anAdara bhAva rakhane vAle AcArya rudrasUri marakara kilviSI jAti ke deva bne| vahAM kA AyuSya pUrNa karake eka daridra brAhmaNa ke ghara putra rUpa meM jnme| brAhmaNa-putra gUMgA thaa| usake pAsa jabAna to * thI para vaha zabda-vyavahAra meM samartha na thA, isase brAhmaNa-putra mana hI mana bahuta dukha anubhava karatA thaa| ___ eka bAra eka AcArya kA sAnnidhya brAhmaNa-putra ko prApta huaa| AcArya zrI ne brAhmaNa-putra ko usakA / pUrvabhava sunAyA aura spaSTa kiyA ki guNoM ke prati usake anAdara bhAva ke kAraNa hI use pahale kilviSI jAti meM janma lenA par3A aura vartamAna meM gUMgA honA par3A hai| AcArya zrI ke zrImukha se apanA atIta sunakara brAhmaNa-putra pratibodhita bana gayA aura cAritra grahaNa kara uttama gati kA adhikArI bnaa| -kathA ratnakoSa, bhAga 1 rUpakalA ___ anUpagar3ha nagara ke rAjA sumaticandra kI ikalautI santAna, eka buddhimati aura pativratA snnaarii| rAjA sumaticandra eka haThI rAjA thaa| apanI haTha ke kAraNa hI usane apanI ikalautI putrI kA vivAha eka vajramUrkha aura daridranArAyaNa yuvaka se kara diyaa| rUpakalA apane pitA ke isa kArya se kiMcit mAtra bhI khinna nahIM huii| zaMkara nAmaka ukta daridra yuvaka ko hI apanA prANezvara mAnakara vaha usake sAtha calI gii| zaMkara eka lakaDahArA thA aura jaMgala se lakar3iyAM lAkara zreSThI mANakacanda ko becakara udara poSaNa karatA thA Aya meM vadhi lAne ke lie eka dina rUpakalA bhI zaMkara ke sAtha jaMgala meM lakaDiyAM lene gii| yaha dekhakara vaha cakita ho gaI ki zaMkara pratidina gozIrSa candana kI lakar3iyAM zreSThI ko becatA hai| usane apane buddhibala se seTha mANakacanda ko yaha samajhA diyA ki vaha varSoM se bhole-bhAle zaMkara ko ThagatA rahA hai| use zaMkara ko atIta meM dI gaI lakar3iyoM kA pUrNa mUlya denA hogA anyathA use rAjadaNDa kA pAtra bananA pdd'egaa| rUpakalA ke vAgcAturya aura sAhasa ke samakSa seTha nata ho gyaa| usane ikkIsa lAkha svarNamudrAeM zaMkara ko dii| rUpakalA ne nagara ke madhya meM eka vizAla bhavana kharIdA aura jaMgala se gozIrSa candana ke aneka vRkSa kaTavAkara-paryApta mAtrA meM candana prApta kiyaa| usane zaMkara ke lie zikSaka kI vyavasthA kI aura kucha hI varSoM meM use suzikSita banA diyaa| zaMkara pUre deza meM candana vyApArI aura zaMkara seTha ke nAma se khyAta ho gyaa| ____ rUpakalA ne eka putra ko janma diyaa| yathAsamaya putra kA nAmakaraNa huA aura eka prItibhoja kA Ayojana zaMkara seTha ne kiyaa| rAjA sumaticandra ko bhI ukta bhoja meM AmaMtrita kiyA gyaa| bhoja meM ve sabhI padArtha taiyAra karAe gae jo rAjA ko vizeSa rUpa se pasanda the| bhoja se rAjA atyadhika prasanna huaa| bhojanoparAnta ...496 . ...jaina caritra koza ...
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA ne zaMkara se kahA, seTha! tuma to hamAre rAjya kA gaurava ho| tumhArA nAma to maiMne kaI bAra sunA para bheMTa kA avasara Aja hI AyA hai| zaMkara ne kahA, mahArAja! Apa bhUla rahe haiM, pahale bhI hamArI bheMTa ho cukI hai| rAjA ne kahA, hama pahale kaba mile, mujhe smaraNa nahIM A rahA hai| zaMkara ne kahA, itane nikaTa ke rizte ko bhI Apa bhUla rahe ho! para maiM apane zvasura ko nahIM bhUla sktaa| zaMkara kI bAta sunakara rAjA vismita ho gyaa| rUpakalA ne upasthita hokara apane pitA ko praNAma kiyaa| rAjA gadgada ho gyaa| use apanI haTha para glAni aura apanI putrI kI buddhimattA aura bhAgya para apAra harSa huaa| utsava mahotsava meM badala gyaa| mahotsava ke anta meM rAjA sumaticandra ne zaMkara ko apanA uttarAdhikArI ghoSita kiyaa| ____ rUpakalA aura zaMkara zreSTha jIvana jIkara sadgati ko prApta hue| rUpakAMtA (AryA) inakA samagra paricaya rUpA AryA ke samAna hai| (dekhie-rUpA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., caturtha varga, adhyayana 5 rUpaprabhA (AryA) AryA rUpaprabhA kA saMpUrNa kathAnaka AryA rUpA ke tulya jAnanA caahie| (dekhie-rUpA Ayo) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., caturtha varga, adhyayana 6 rUpalI rAjapura gAMva ke eka kSatriya kisAna kI putrI jisakA bAlyakAla gAMva ke nikaTa jaMgaloM meM gAeM carAte hue bItA aura mAtRmRtyu ke pazcAt kizorAvasthA vasaMtapura nagara meM seTha dhanapAla kI gausevA karate hue vyatIta huii| dhanapAla seTha eka jinadharmAnuyAyI zrAvaka the aura rUpalI para pitRsneha uMDelate the| para rUpalI ko gauoM ke sAtha vana-vihAra karane meM vizeSa Ananda prApta hotA thA isalie usane nagara meM rahakara bhI gausevA ko hI apane lie cunA thaa| vaha pratidina prabhAta meM gAyoM ke saMga vana meM calI jAtI aura saMdhyA meM gAyoM ko lauTA laatii| aise hI vaha yauvana ke dvAra para pahuMca gii| rUpalI ke jIvana meM nagara meM Ane ke pazcAt jo eka anya parivartana huA vaha thA usake hRdaya meM jina dharmAnurAga kA bIjAvapana ho jaanaa| dharmapitA ke saMga vaha kaI bAra maniyoM ke darzanoM ke lie gii| upadeza sunakara deva-garu-dharma para usakI AsthA sudRr3ha bnii| vaha navakAra maMtra kI nitya ArAdhanA krtii| ___eka bAra vasaMtapura nareza vimalasena zikAra khelane ke lie vana meM gyaa| rAjA kI dRSTi gausevA meM lIna rUpalI para par3I to vaha usa kanyA ke AkarSaNa meM baMdha gyaa| usane rUpalI se usakA paricaya prApta kiyA aura nagara meM lauTa aayaa| rAjA ke aMtaHpura meM kaI rAniyAM thIM, para rUpalI sI rUpavAna eka bhI nahIM thii| rAjA ne rUpalI ko apanI paTarAnI banAne kA nizcaya kara liyaa| usane apane pradhAnamaMtrI ko seTha dhanapAla ke pAsa rUpalI kA hAtha mAMgane ke lie bhejaa| mahAmaMtrI ke mukha se akalpita prastAva sunakara seTha kI prasannatA kA pArAvAra na rhaa| usane isa saMdarbha meM rUpalI kI rAya puuchii| rUpalI ke prastAva para mahAmaMtrI ne usase bheMTa kii| rUpalI ne kahA, maMtrIvara! merA vivAha mere dharmapitA kI icchA para nirbhara hai| yadi ve merA hAtha rAjA ke hAtha meM denA cAheM to isameM mujhe Apatti nahIM hai| parantu rAjA mujhase vivAha karane ko utsuka haiM to unheM merI kucha zarte mAnanI hoNgii| pradhAnamaMtrI ke pUchane para rUpalI ne apanI zarte batAIM-rAjA ko mere dharmapitA ko nagara seTha kA ... jaina caritra koza ... -- 497 ...
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ pada denA hogA, unheM zikAra kA tyAga karanA hogA aura madya-mAMsa ke AhAra kA parityAga lenA hogaa| rAjA ne prasannatA se rUpalI kI zarte mAna lI aura usase vivAha karake use paTarAnI kA pada de diyaa| rUpalI kisAna ke ghara meM janma lekara bhI mahArAnI ke siMhAsana taka pahuMca gaI para usane ahaMkAra ko apane hRdaya meM praveza nahIM lene diyaa| gAya carAte hue vaha jina maile-kucaile vastroM ko dhAraNa karatI thI unheM apane sAtha lekara AI thii| pratidina una vastroM ko dhAraNa karake vaha mahAmaMtra navakAra kA jApa karatI thii| usane dAsiyoM kI sevA kabhI svIkAra nahIM kii| apane kArya vaha apane hI hAthoM se karatI thii| rAjA kI anya rAniyAM rUpalI ke bhAgya se IrSyA karatI thiiN| unhoMne rAjA ke kAna bhare ki rUpalI jAdU-TonA karatI hai| rAjA ne rUpalI kI parIkSA lI aura saMtuSTa ho gayA ki rAniyoM ne vaisA IrSyAvaza kahA hai| para rAjA ko yaha pasanda nahIM thA ki rUpalI apanA purAnA veza dhAraNa kre| yahI bAta rAjA ke krodha kA kAraNa banI aura usane rUpalI ko jaMgala meM bhijavA diyaa| rUpalI ne ise sAdhanA kA suavasara mAnA aura vaha jaMgala meM rahakara sAdhanA karane lgii| chaha mAsa pazcAt rAjA use lene gayA to usakI vItarAga sAdhanA ko dekhakara na kevala camatkRta bana gayA balki virakta bhI bana gyaa| aMtataH rUpalI ke sAtha hI rAjA bhI pravrajita ho gyaa| niraticAra cAritra kI ArAdhanA karake rUpalI aura rAjA devaloka ke adhikArI bne| anukrama se donoM siddhatva prApta kreNge| (ka) rUpavatI (AryA) AryA rUpavatI kI pUrI kathA kamalA AryA kI kathA ke samAna hai| (dakhie-kamalA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 5 (kha) rUpavatI (AryA) rUpavatI AryA kA samagra jIvana paricaya rUpA AryA ke samAna jAnanA caahie| (dekhie-rUpA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 4, adhyayana 4 rUpasuMdarI (dekhie-zrIpAla) rUpasena pRthvIbhUSaNa nagara ke zreSThI kA sarvAMgapUrNa sundara putra / (dakhie-sunandA) rUpAMzA (AryA) rUpAMzA AryA kI sampUrNa kathA rUpA AryA kI kathA ke samAna hI hai| (dekhie-rUpA AyA) ___ -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., caturtha varga, adhyayana 3 rUpA (AryA) zrI jJAtAdharmakathAMga sUtra ke anusAra rUpA AryA kA janma campA nagarI meM huaa| usake pitA kA nAma rUpaka gAthApati aura mAtA kA nAma rUpakazrI thaa| puruSAdAnIya prabhu pArzvanAtha eka bAra apane munisaMgha ke sAtha campAnagarI ke bAhya bhAga meM sthita pUrNabhadra nAmaka caitya meM pdhaare| prabhu kA upadeza sunane ke lie vizAla pariSada upasthita huii| kumArI rUpA bhI vahAM upasthita huii| prabhu kA upadeza sunakara use saMsAra asAra pratIta hone lgaa| mAtA-pitA kI anujJA prApta kara vaha pravrajita ho gii| AryA puSpacUlA ke nirdezana meM rUpA AryA ... 498 - ... jaina caritra koza ....
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyaa| vaha tapa aura saMyama meM AtmaramaNa karatI huI vicarane lgii| __kAlAMtara meM rUpA AryA kA mana saMyama ke prati zithila ho gayA aura zarIra-zRMgAra ke prati vaha rucizIla bana gii| AryA puSpacUlA dvArA use punaH punaH sAvadhAna kiyA gayA para pramAda ke prati vaha ajAgarUka hI banI rhii| phalataH saMghIya maryAdAoM ke anurUpa use saMgha se pRthak kara diyA gyaa| rUpA AryA svataMtra vicaraNa kara saMyama meM doSoM kA Asevana karatI rhii| aMtima samaya AlocanA kie banA hI kAladharma ko prApta kara vaha bhavanapati devoM meM bhUtAnaMda nAmaka iMdra kI paTTamahiSI bnii| kAlI devI ke samAna rUpA devI ne bhI prabhu ke samavasaraNa sthala meM nATyavidhi kA pradarzana kiyaa| gaNadhara gautama svAmI ke prazna para bhagavAna mahAvIra ne rUpA devI ke jIvana para AdyopAMta prakAza DAlA aura spaSTa kiyA ki vaha devaloka se cyava kara mahAvideha kSetra meM janma legI aura vahAM cAritra dharma kA niraticAra pAlana kara mokSa prApta kregii| __ -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., caturtha varga, adhyayana 1 rUpIrAja zrAvastI nagarI kA rAjA, prabhu malli ke pUrvabhava kA mitr| eka bAra jaba vaha apanI putrI ke majjanaka mahotsava para maMtramugdha bana rahA thA to varSadhara nAmaka usake aMtaHpura rakSaka ne yaha kahakara usakI ciMtana-dhArA ko parivartita kara diyA ki malli kumArI ke majjanaka mahotsava ke samakSa tumhArA yaha mahotsava kahIM nahIM ThaharatA hai| mallI ke nAma zravaNa mAtra se hI rUpIrAja ke hRdaya meM malli ke prati anurAga umar3a ayaa| usane apanA eka dUta mahArAja kuMbha ke pAsa bhejA aura malli se vivAha kA prastAva rkhaa| mahArAja kuMbha ke asvIkAra karane para yuddha ke bAdala taka maMDarAe, aMtataH malli kI yukti se rUpIrAja pratibuddha bana mokSa meM gyaa| dikheM-mallinAtha tIrthaMkara) (ka) reNukA nemikakoSThaka nagara ke rAjA jitazatru kI zatAdhika putriyoM meM se ek| bAlyAvasthA meM hI vaha phala ke pralobhana meM Akara RSi jamadagni ke sAtha vana meM calI gaI thii| jaba vaha yuvA huI to RSi ne usase vivAha rcaayaa| usI se jo putra utpanna huA usakA nAma parazurAma rakhA gyaa| anucita sambandhoM ke kAraNa kupita / ho parazurAma ne hI apanI mAtA kA vadha kara diyA thaa| (dekhie-subhUma evaM parazurAma) (kha) reNukA terahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI candrabAhu svAmI kI jnnii| (dekhie-candrabAhu svAmI) (ka) revatI zrAvastI nagarI kI rahane vAlI dRr3hadharmiNI shraavikaa| jinavacanoM para usakI sudRr3ha AsthA thii| usakA samyaktva sunirmala thaa| kisI samaya manovega nAmaka vidhAdhara dakSiNa-mathurA meM virAjita AcArya munigupti ke darzanoM ke lie gyaa| vahAM se use zrAvastI jAnA thaa| usane AcArya deva se kahA, bhagavan ! maiM zrAvastI nagarI jA rahA hU~, vahAM kisI ke lie koI saMdeza hai to phrmaaeN| AcArya zrI ne pharamAyA, zrAsvatI meM revatI nAmaka eka zrAvikA rahatI hai, use dharmasaMdeza kaha denaa| vaha dRr3hadharmiNI zrAvikA hai| vidhAdhara zrAvastI nagarI phuNcaa| usane vicAra kiyA, jisa revatI ke lie AcArya zrI ne dharmasaMdeza preSita kiyA hai aura use dRr3hadharmiNI kahA hai usakI parIkSA lenI caahie| vidyAdhara rUpaparAvartinI Adi aneka ... jaina caritra koza ...
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ vidyAoM kA jJAtA thaa| usane prAtaHkAla brahmA jI kA rUpa dhAraNa kiyA aura nagarI ke pUrvIdvAra para AkAza meM kamalAsana para virAjita ho gyaa| nagarajana brahmAjI ko avatarita dekhakara zraddhAbhibhUta bana ge| logoM ke jhuNDa ke jhuNDa brahmAjI ke darzanoM ke lie pUrvI dvAra para jAne lge| nagara ke sabhI loga gae, para revatI nahIM gii| dUsare, tIsare aura cauthe dina vidyAdhara ne viSNu, ziva aura buddha ke rUpa dhAraNa kara nagarI ke zeSa dvAroM para Asana jmaayaa| pUrA nagara unake darzanoM ke lie gayA para revatI nahIM gii| pAMcaveM dina vidyAdhara ne paccIsaveM tIrthaMkara kA rUpa dhraa| sabhI loga darzanArtha gae para revatI taba bhI nahIM gii| vidyAdhara ko vizvAsa ho gayA ki revatI kI zraddhA sudRr3ha hai, vaha kisI bhI bhrama athavA pAkhaNDa se bhramita banane vAlI nahIM hai| vidyAdhara ne revatI kI eka anya prakAra se bhI parIkSA lii| usane eka rugNa muni kA rUpa banAyA aura eka sthAna para leTa gyaa| phira eka kRtrima vyakti kA rUpa dhAraNa kara revatI ke pAsa sUcanA pahuMcAI ki amuka sthAna para eka zramaNa rugNa haiM aura unheM sevAcaryA kI AvazyakatA hai| revatI tatkSaNa muni ke pAsa phuNcii| apane sevakoM ke sahayoga se vaha rugNa muni ko apane pauSadhagRha meM le gaI aura unakI AhAra-auSadhAdi se aglAna sevA bhakti kii| revatI kI zraddhA ko vicalita karane ke lie muni rUpI vidyAdhara ne pUre ghara kA anna udarastha kara liyaa| usake bAda usane durgandhamayI zauca se pUre pauSadhagRha ko bhara diyaa| revatI ke mastaka para ghRNA kI eka bhI rekhA nahIM ubharI aura usane apane hI hAthoM se azuci ko sApha kiyaa| yaha dekhakara vidyAdhara daMga raha gyaa| apane vAstavika rUpa meM upasthita hokara usane revatI kI dharma zraddhA aura zramaNa sevA bhAva kI bhUri-bhUri prazaMsA kii| usane revatI ko AcArya zrI kA dharmasaMdeza diyA aura apane sthAna para calA gyaa| (kha) revatI mahAzataka zramaNopAsaka kI ptnii| (dekhie-mahAzataka) (ga) revatI zrIkRSNa ke agraja balabhadra jI kI rAnI aura niSadha kumAra kI maataa| (gha) revatI bhagavAna mahAvIra kI ananya upAsikA, mIr3hA grAmavAsI eka dhanADhya seTha kI ptnii|goshaalk ne bhagavAna para tejolezyA chodd'ii| tejolezyA bhagavAna ke zarIra meM to praveza na kara sakI para una kI deha ko paritApita avazya kara gii| usake prabhAva se bhagavAna ko do mahIne taka dasta lagate rhe| bhagavAna kI deha kRza ho gii| isase zrIsaMgha meM cintA vyApta ho gii| zrIsaMgha kI cintA ko miTAne ke lie bhagavAna ne siMha aNagAra ko revatI ke ghara bhikSA lene bhejA aura nirdeza diyA ki revatI ne kUSmANDa pAka aura bijorA pAka-aise do pAka taiyAra kie haiN| prathama pAka usane mere nimitta se tathA dUsarA pAka apane azva ke lie taiyAra kiyA hai| vaha dUsare pAka meM se kucha bhAga le aae| siMha aNagAra revatI ke ghara phuNce| zraddhAbhibhUta banI revatI ne muni ko kUSmANDa pAka baharAnA cAhA para muni ne use sadoSa batAte hue grahaNa nahIM kiyaa| unhoMne bijorApAka kI yAcanA kii| revatI ne zraddhA ke uttuMga zikhara para ArohaNa karate hue vaha pAka muni ko bhaaraayaa| usa kSaNa usake bhAva itane UMce the ki usane tIrthaMkara nAmakarma kA upArjana kara liyaa| bijorApAka ko grahaNa karake bhagavAna svastha ho ge| zrIsaMgha meM prasannatA kI lahara daur3a gii| revatI ... 500 .0 - jaina caritra koza...
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ zuddha zrAvaka dharma kA pAlana karake svarga meM gii| Agata caubIsI meM revatI kA jIva samAdhinAtha nAmaka satrarahavAM tIrthaMkara bnegaa| revatI nakSatra (AcArya) nandI sUtra sthavirAvalI ke anusAra eka viziSTa prabhAvazAlI jaina aacaary| unakA zrutajJAna vizada aura gahana thaa| vAcanAcArya ke garimAmayI pada para rahate hue unhoMne saMgha meM zrutajJAna kI lau ko prakhara bnaayaa| ApakA sthAna vAcanAcAryoM kI paramparA meM unnIsavAM hai| revatImitra nAmaka yuga pradhAna AcArya se revatInakSatra bhinna the| donoM ke madhya lagabhaga sau varSoM kA antarAla mAnA jAtA hai| vAcanAcArya revatInakSatra kA samaya vIra nirvANa kI sAtavIM zatAbdI anumAnita hai| -nandI sUtra sthavirAvalI raina maMjUSA (dekhie-zrIpAla) rohaka __ autpAtikI buddhi kA svAmI eka nttputr| - rohaka ke pitA kA nAma bharata thaa| bharata ujjayinI nagarI ke nikaTa sthita eka choTe se naTa grAma kA pradhAna thaa| akasmAt bharata kI patnI kA nidhana ho gyaa| usa samaya rohaka alpAyuSI hI thaa| bharata ne punarvivAha kara liyaa| vimAtA duSTa svabhAva kI thI ataH vaha sautele putra rohaka ko kaSTa dene lgii| eka dina dukhita hokara rohaka ne vimAtA se kahA-mAM! tuma mujhe kaSTa kyoM detI ho? vimAtA ne krodha se bharakara kahA, aisA pUchane vAlA tU hotA kauna hai? maiM jaisA cAhUM vaisA hI kruuNgii| vimAtA ke isa rUkSa vyavahAra se dukhita hokara rohaka ne usase kahA, mAM! tumheM apane vyavahAra para avazya pazcAttApa karanA pdd'egaa| kahakara rohaka apane pitA ke pAsa calA gyaa| vimAtA krodha meM jalatI-bhunatI rhii| eka rAtri meM rohaka apane pitA ke sAtha ghara ke bAhara so rahA thaa| vimAtA ghara ke aMdara so rahI thii| suvicArita yojanAnusAra rohaka sahasA uThA aura jora-jora se cillAne lagA-uTho pitA jI! dekho koI puruSa apane ghara se nikala kara bhAgA jA rahA hai| bharata ekAeka jgaa| rohaka dvArA iMgita dizA meM vaha daur3A para aMdhere meM kucha dikhAI nahIM diyaa| isa ghaTanA se bharata ko apanI patnI ke caritra para saMdeha ho gayA aura usane patnI se bolanA baMda kara diyaa| pati ke anamane vyavahAra ko dekhakara vaha strI samajha gaI ki saMbhava hai rohaka ne hI usake khilApha apane pitA ko bhaDakAyA hai| usane rohaka se madhara vyavahAra karanA zurU kara diyA aura use isa bAta ke lie manA liyA ki vaha apane pitA ke rUkSa vyavahAra ko usake prati madhura banA degaa| rohaka ne punaH eka yojanA socii| eka bAra cAMdanI rAta meM ghara ke bAhara vaha apane pitA ke sAtha so . rahA thaa| yojanAnusAra vaha har3abar3A kara uThA aura jora se cillAyA-pitA jI! koI puruSa yahAM hai| pitA ne tatkSaNa uThakara pUchA ki puruSa kahAM hai? rohaka ne apanI parachAIM kI ora iMgita karake batAyA ki yaha rahA puruss| ... jaina caritra koza ... -- 501 ...
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ naTa ne ise bAlasulabha bhaya mAnA aura pUchA ki kyA usa dina bhI tumane isI puruSa ko dekhA thA / rohaka ne uttara diyA, hAM, maiMne usa dina bhI isI puruSa ko dekhA thA / rohaka ke uttara se bharata kA patnI para utpanna saMdeha naSTa ho gayA aura vaha usase punaH prema karane lagA / usa ghaTanA ke pazcAt rohaka vizeSa sAvadhAna ho gyaa| isa AzaMkA se ki pratizodha vaza usakI vimAtA use viSAdi na de de, vaha apane pitA ke sAtha hI rahane lagA aura usake sAtha hI bhojana karane lagA / kisI samaya bharata ko kAryavaza ujjayinI jAnA pdd'aa| rohaka bhI pitA ke sAtha hI gyaa| bharata apane Avazyaka kArya meM laga gayA, usa avadhi meM rohaka pUre nagara meM ghUma aayaa| nagara kA pUrA citra usane apane dimAga meM baiThA liyaa| kArya pUrNa kara pitA putra lauTa cale / ziprA nadI ke taTa para pahuMcane para bharata ko punaH eka Avazyaka kAma smaraNa ho aayaa| vaha rohaka ko nadI taTa para baiThAkara zIghra kadamoM se nagara meM calA gyaa| rohaka nadI ke taTa para bikhare reta para ujjayinI kA citra banAne lgaa| usane apanI adbhuta smaraNa zakti ke bala para pUre nagara kA citra ukera diyA / yathAsthAna vizAla aura suMdara rAjamahala bhI usane citrita kiyA / nagara nareza vana vihAra ko gayA thaa| vaha sainikoM se bichur3a gayA aura akelA hI udhara se lauTA / jaise rAjA roha ke citrita nagara para se gujarane lagA to rohaka ne use TokA, mahAzaya ! jarA saMbhala ke nikalie / ye rAjamahala hai, yahAM binA AjJA ke praveza nahIM kiyA jA sakatA hai / eka choTe se bAlaka kI aisI bAta sunakara kutUhalavaza rAjA ne jhukakara nIce dekhA / apane nagara kA yathArUpa citra dekhakara rAjA ko sukhada Azcarya huaa| choTe se bAlaka kI aisI buddhimattA para vaha camatkRta thaa| rohaka se vArtAlApa karake usane jAna liyA ki usane prathama bAra hI ujjayinI nagarI ko dekhA hai, aura yaha bhI jAna liyA ki vaha naTagrAma ke pradhAna bharata kA putra hai| roha ko prema se dulArakara usakI buddhimattA para maMtramugdha banA rAjA apane gantavya para bar3ha gayA / usane apane mana meM nizcaya kiyA ki aisA buddhimAna bAlaka yadi usake maMtrimaNDala kA pradhAna bana jAe to rAjya meM vizeSa vikAsa kI saMbhAvanAeM sAkAra ho sakatI haiN| para isake lie Avazyaka hai ki rohaka kI buddhi kA sUkSma parIkSaNa kiyA jaae| rAjA ne vaisA karane kA nizcaya kara liyaa| yathAsamaya bharata ziprA nadI para lauTa AyA aura rohaka ko sAtha lekara apane gAMva calA gyaa| dUsare hI dina se rAjA ne rohaka kI buddhi kI parIkSA ke lie upakrama zurU kara die| rAjA ne kramazaH kaI vidhiyoM se rohaka kI parIkSA lI, jinakA saMkSipta vizleSaNa nimna prakAra se hai (1) zilA - rAjA ne naTa grAma meM Adeza bhijavAyA ki rAjA lie eka maNDapa banavAyA jAe aura usa maNDapa kI chata grAma ke nikaTa hI sthita zilA ko banAyA jaae| para dhyAna rahe ki zilA ko usake sthAna se hilAyA na jaae| rAjA kA Adeza sunakara grAmavAsI cintita ho ge| maNDapa banAnA to kaThina na thA, para apane sthAna se hilAe binA zilA ko maNDapa kI chata banAnA unake lie saMbhava na thA / bharata ke netRtva meM grAmavAsI ekatrita hue, para rAjAjJA ke pAlana kA koI upAya ve khoja na ske| taba pitA kI bagala meM baiThe rohaka ne kahA, aisA kiyA jAnA kaThina nahIM hai| usake lie zilA ke cAroM ora kI miTTI haTAkara staMbha banA do * jaina caritra koza *** *** 502
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura jaba zilA kA bhAra staMbhoM para A jAe to usake nIce kI miTTI haTA do| usake bAda dIvAreM khIMcakara maMDapa banA do| isase zilA ko usake sthAna se haTAe binA hI use maMDapa kI chata banAyA jA skegaa| rohaka kI bAta sabhI ko ucita lgii| usI vidhi se maNDapa taiyAra karake rAjA ko sUcita kara diyA gyaa| rAjA ne gAMva meM jAkara maNDapa dekhaa| jAMca karane para use jJAta huA ki rohaka kI buddhi se hI vaisA saMbhava ho pAyA hai| mana hI mana rAjA atyaMta prasanna huA aura nagara ko lauTa gyaa| (2) meNr3hA-kucha dina bAda rAjA ne eka meMr3hA gAMva meM bhijavAyA aura Adeza diyA ki pandraha dina bAda meMr3he ko rAjA ko lauTAyA jAe, para isa bAta kA vizeSa dhyAna rakhA jAe ki ukta avadhi meM meMr3he kA vajana na to ghaTanA cAhie aura na hI bar3hanA caahie| ___ vicitra rAjAjJA se bhole-bhAle grAmavAsI punaH asamaMjasa meM par3a ge| jaTila samasyA thii| meMr3he ko yadi bhUkhA rakhA jAegA to vajana kama honA nizcita thA aura niraMtara khilAyA-pilAyA jAegA to vajana bar3hanA taya thaa| grAmINoM kI sthiti ko samajhakara rohaka ne hI upAya nikaalaa| usake batAe upAya ke anusAra grAmINoM ne eka bAgha ke piMjare ke pAsa meMr3he ko rakhane kA prabaMdha kiyA aura usake lie bar3hiyA padArtha khAne ke lie upasthita kie ge| pauSTika padArtha khAne ke kAraNa meMr3hA durbala nahIM huA aura niraMtara bhaya ke sAe meM rahane se vizeSa puSTa bhI nahIM huaa| pandraha dina bAda use rAjA ko sauMpa diyA gyaa| pUrvatulya vajana pAkara rAjA hairAna huaa| rohaka kI buddhi se niSpanna upAya para rAjA atyanta santuSTa huaa| (3) murgA-rAjA ne eka murgA isa Adeza ke sAtha gAMva bhijavAyA ki binA anya murge ke isa murge ko lar3anA sikhAyA jaae| grAmINa punaH shme| Akhira rohaka ke upAya se eka bar3A darpaNa murge ke samakSa rakhA gyaa| apane pratibimba ko zatru mAnakara murgA darpaNa para punaH-punaH jhapaTA aura lar3anA sIkha gyaa| (4) hAthI-rAjA ne naTa gAMva meM eka maraNAsanna hAthI bhejA aura Adeza preSita kiyA ki hAthI ke aura sabhI samAcAra denA para 'hAthI mara gayA hai' aisA samAcAra na diyA jaae| aisA samAcAra diyA gayA to grAmavAsiyoM ko kaThora daNDa diyA jaaegaa| hAthI maraNAsanna to thA hI so gAMva meM pahuMcane ke dUsare dina hI vaha mara gyaa| gAMva vAle bhayabhIta ho ge| Akhira rohaka ne hI unheM eka aisA uttara smaraNa karAyA jisase unakA bhaya miTa gyaa| gAMva vAle rAjA ke pAsa gae aura bole-mahArAja! Apa kA hAthI sarapaTa leTa gayA hai, na hilatA hai, na DulatA hai, na khAtA hai aura na hI kucha pItA hai, yahAM taka ki vaha sAMsa bhI nahIM letA hai| rAjA ne pUchA-to kyA vaha mara gayA hai? grAmINoM ne kahA, mahArAja! aisA hama kaise kaha sakate haiM Apa samartha haiM, jaisA cAheM pharamA sakate haiN| rAjA ne patA lagA liyA ki ukta uttara bhI rohaka kI buddhi se hI niSpanna huA hai| rAjA ne uparokta parIkSAoM ke atirikta bhI rohaka kI buddhi kI kaI anya parIkSAeM lIM jinameM rohaka pUrI taraha saphala rhaa| Akhira rAjA ne grAma meM saMdeza bhijavAyA ki rohaka ko rAjA ke pAsa bhejA jaae| para dhyAna rahe ki vaha na zukla pakSa meM Ae aura na kRSNa pakSa meM, na dina meM Ae aura na rAtri meM, na dhUpa meM Ae na hI chAyA meM, na AkAzamArga se Ae aura na bhUmimArga se, na mArga se Ae aura na unmArga se, na snAna karake Ae aura na binA snAna kie| kintu vaha Ae avshy| ... jaina caritra koza ... -- 503 ...
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ gAMva vAle isa vicitra rAjAjJA se sahama ge| para rohaka ne muskAte hue kahA, maiM rAjA ke Adeza ke anusAra hI unake pAsa jAUMgA, ataH Apa loga kiMcitmAtra bhI cintA na kreN| amAvasyA aura ekama ke saMdhi samaya se kucha pUrva rohaka ne kaNTha taka snAna kiyA aura saMdhyA samaya calanI kA chatra sira para dhAraNa karake, eka meMr3he para baiThakara gAr3I ke pahie ke bIca ke mArga se vaha rAjA ke pAsa cala diyaa| mArga se usane eka miTTI kA r3helA rAjA ko bheMTa dene ke lie uThA liyaa| isa vidhi se vaha rAjA ke pAsa phuNcaa| rohaka ne rAjA ko praNAma kiyaa| usake Agamana vidhi-vidhAna se rAjA atyaMta prasanna huaa| para rohaka ne jaba miTTI kA r3helA rAjA ko bheMTa diyA to rAjA ne cakita hokara pUchA- yaha kyA hai ? rohaka ne kahA- mahArAja ! Apa pRthvIpati ho, isIlie maiM Apako bheMTa karane ke lie pRthvI lAyA huuN| rohaka kI vAkuzalatA para rAjA mugdha ho gayA / usane rohaka ko apane pAsa rakha liyA / rAjA ne rohaka ko rAtri meM bhI apane kakSa meM hI sulaayaa| rAtri ke dvitIya prahara meM rAjA kI nIMda khulI to unhoMne pUchA- rohaka! jAga rahA hai yA so rahA hai? rohaka ne kahA- jAga rahA hUM mahArAja ! rAjA ne pUchA- kyA soca rahA hai? rohaka ne uttara diyA- mahArAja ! soca rahA hUM ki bakarI ke peTa meM gola-gola mIMganiyAM kaise banatI haiM? rAjA ko koI uttara na sUjhA to rohaka se hI pUchA- tuma hI batAo ki mIMganiyAM gola kaise banatI haiM? rohaka ne kahA- bakarI ke peTa meM saMvarttaka vAyu hotA hai jisase gola mIMganiyoM kA nirmANa hotA hai / kahakara rohaka so gayA / rAtri ke tRtIya prahara meM rAjA ne punaH rohaka se pUchA ki jAga rahA hai athavA so rahA hai| rohaka ne kahA- jAga rahA hUM, mahArAja ! rAjA ne pUchA- kyA soca rahA hai ? rohaka ne kahA- mahArAja soca rahA hUM ki pIpala ke patte kI zikhA lambI hotI hai athavA DaMThala ? rAjA ne pUchA- to tumane kyA nirNaya kiyA? rohaka ne kahA- mahArAja ! jaba taka zikhA kA kucha bhAga sUkhatA nahIM hai taba taka donoM barAbara hote haiN| kahakara rohaka punaH so gyaa| rAtri ke caturtha prahara meM rAjA ne rohaka se punaH pUchA ki vaha kyA soca rahA hai| rohaka ne uttara diyA, vaha yaha soca rahA hai ki gilaharI kI pUMcha usake zarIra se bar3I hotI hai yA choTI / rAjA punaH asamaMjasa meM par3A aura rohaka se hI usane nirNaya puuchaa| rohaka ne uttara diyA - mahArAja ! gilaharI kI pUMcha usake zarIra jitanI lambI hotI hai| aisA kahakara vaha punaH so gayA / prabhAta hone para maMgalavAdyoM kI dhvani sunakara rAjA jAga gyaa| usane rohaka ko bhI jagAnA cAhA, para vaha gaharI nidrA meM so rahA thA, ataH jagA nhiiN| taba rAjA ne char3I kI nukIlI kIla se rohaka ko koMcA to vaha ekAeka uTha baitthaa| rAjA ne pUchA- rohaka ! aba kyA soca rahA hai ? rohaka ne kahA- mahArAja ! soca rahA hUM ki Apake pitA kitane haiM? *** 504 --- jaina caritra koza ...
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM thA rohaka kI bAta sunakara rAjA tilamilA utthaa| para usane apane krodha para niyaMtraNa rakhate hue pUchA-acchA tuma hI batAo ki mere kitane pitA haiM? rohaka ne kahA, mahArAja! Apake prathama pitA to kubera haiM, kyoMki kubera ke samAna Apa udAracitta ho| ApakA dvitIya pitA cANDAla hai, kyoMki zatruoM ke lie Apa cANDAla ke samAna krUra haiN| tRtIya pitA hai dhobI, kyoMki jaise dhobI Ardra vastra ko nicor3a kara usameM rahA huA pUrA jala nicor3a letA hai, vaise hI Apa bhI dezadrohiyoM kA sarvasva haraNa kara lete haiN| caturtha hai bicchU, kyoMki jaise bicchU DaMka mArakara pIr3A pahuMcAtA hai aise hI Apane mujha nanhe nidrAdhIna bAlaka ko char3I kI kIla cubho kara pIr3A pahuMcAI hai| aura pAMcaveM Apake lokaprasiddha pitA mahArAja haiM, kyoMki unhIM ke samAna Apa nyAyapUrvaka prajA kA pAlana karate haiN| rohaka kI bAta sunakara rAjA gaMbhIra ho gyaa| nitya-kriyAoM se nipaTakara vaha apanI mAtA ke pAsa phuNcaa| mAtA ko vaMdana kara rAjA ne rohaka kI bAta use btaaii| rAjamAtA ne kahA, putra! agara vikArI bhAva se dekhane mAtra se hI tere saMskAroM kA sajana huA hai to rohaka kA kathana akSarazaH saca hai| kyoMki jaba tU garbha to eka dina maiM kabera deva kI pajA karane gaI thii| mArga meM eka cANDAla aura dhobI ko maiMne dekhaa| mahala meM lauTakara kakSa ke eka kone meM bicchu-yugala ko krIr3Arata dekhaa| isa pUrI avadhi meM merA mana vikArAvasthA meM thaa| anyathA saca to yahI hai ki tuma apane pitA kI hI saMtAna ho| mAM kI parI bAta sanakara rAjA rohaka kI baddhimattA para maMtramagdha ho gyaa| rohaka ko sAdara rAjadarabAra meM le jAkara rAjA ne use apanA mahAmaMtrI ghoSita kara diyaa| kahate haiM ki rohaka ke mahAmaMtri ujjayinI rAjya ne mahAna utkarSa kiyaa| -naMdI sUtra (ka) rohagupta campAnagarI kA eka dharmAtmA aura buddhisampanna mhaamNtrii| (dekhie-kSullaka muni) (kha) rohagupta (ninhava) trairAzikavAda kA prarUpaka aura AcArya zrIgupta kA shissy| bhagavAna mahAvIra ne do rAzi kahI, jIva rAzi aura ajIva raashi| rohaka ne isameM nojIvarAzi ko jor3akara usakI saMkhyA tIna kara dii| aisA usane eka vizeSa prasaMga para kiyA thA aura vaisA karane para use vijayI saphalatA milI thii| prasaMga aise thA ___ ataraMjikA nagarI meM bhramaNa karate hue rohagupta ne poTazAla nAmaka eka parivrAjaka ko dekhA jo apane peTa para lohe kI paTTiyAM bAMdhe hue thA aura hAtha meM jambUvRkSa kI TahanI lie ghUma rahA thaa| pUchane para usane rohagupta ko batAyA ki jJAnAdhikya se usakA peTa na phaTa jAe isalie vaha peTa para lohe kI paTTiyAM bAMdhe rakhatA hai aura jambUdvIpa meM usako zAstrArtha meM cunautI dene vAlA koI nahIM hai, jambUvRkSa kI TahanI usI kA pratIka hai| usakI garvokti dekha rohagupta ne usakI zAstrArtha kI cunautI svIkAra kara lii| rAjyasabhA meM zAstrArtha prAraMbha huaa| poTazAla ne apanA pakSa rakhA-rAzi do haiM, jIva rAzi aura ajIva raashi| rohagupta ko usake pakSa kA nirAkaraNa karanA thA anyathA use parAjita ghoSita kara diyA jaataa| usane kahA, rAzi do nahIM tIna haiM, jIva rAzi, ajIva rAzi aura nojiivraashi| manuSya, pazu aura deva jIvarAzi haiM, ghaTa-paTAdi ajIva rAzi haiM aura chaDUMdara kI kaTI huI pUMcha nojIva rAzi hai| isa mithyA prarUpaNA kA poTazAla ke pAsa uttara na thaa| rohagupta vijayI ghoSita huaa| vaha guru ke pAsa phuNcaa| guru ne mithyAprarUpaNA ke lie use AlocanAdi se Atmazaddhi karane ke lie khaa| rohagapta ne garu kI bAta nahIM maanii| vaha apane hI haTha para aDA rhaa| phalataH use saMgha se niSkAsita kara diyA gyaa| vaha ninhava avasthA meM hI mraa| ...jaina caritra koza... -- 505 ...
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) rohiNI pATaliputra nagara ke nagaraseTha dhanAvaha kI patnI, eka parama patiparAyaNA snnaarii| eka bAra seTha dhanAvaha vyApAra ke lie videza ge| usI avadhi meM nagara nareza zrInanda ne eka bAra rohiNI ko dekhA to vaha usake rUpa para magdha bana gyaa| zrInanda zramaNopAsaka aura zrAvaka thA. so vaha zakti se rohiNI ko apanI nahIM banA sakatA thaa| usane yukti kA Azraya liyA aura apanI eka vizvasta dAsI ko apane prema prastAva ke sAtha rohiNI ke pAsa bhejaa| rAjA kA aisA nindanIya prastAva sunakara rohiNI ko bar3A krodha aayaa| parantu usane zIghra hI apane krodha para aMkuza lagA liyaa| usane vicAra kiyA rAjA merA sAdharmI bhAI hai| merA dAyitva yaha hai ki unmArga para jAne ko utsuka apane bhAI ko dharma yukti se rokuu| aisA socakara usane rAjA kA prastAva svIkAra kara liyaa| dAsI ke makha se usakI saphalatA kA saMvAda sanakara rAjA ati prasanna haa| rAjA rAtri meM rohiNI ke bhavana para phuNcaa| rohiNI ne rAjA kA svAgata kiyaa| taba usane battIsa prakAra kA bhojana bnaayaa| usa bhojana kI vizeSatA yaha thI ki vaha raMga-rUpa aura AkAra meM to battIsa prakAra kA thA para svAda meM eka smaanthaa| rohiNI ne battIsa svarNa kaToriyoM meM rAjA ko bhojana prosaa| rAjA ne kahA, maiM jinopAsaka zrAvaka hU~ aura rAtri bhojana kA mujhe tyAga hai| isa para rohiNI ne kahA, mahArAja! tyAga to dina ke ujAle meM hotA hai, rAtri ke parde meM nhiiN| isa vAkya se rAjA ke hRdaya para eka coTa lagI para usane rohiNI ke prastAva para bhojana zurU kara diyaa| bhojana battIsa prakAra kA thA para sabhI vyaMjanoM kA svAda eka samAna thaa| isa para rAjA ne kahA, rohiNI! battIsoM hI kaToriyoM kA svAda samAna hai, raMga-rUpa meM hI vibheda hai| acchA hotA ki tuma eka hI kaTorI mere lie prostii| isa para rohiNI bolI, mahArAja ! maiMne ApakI ruci ko dhyAna meM rakhate hue hI aisA kiyA hai| rAjA ne pUchA, merI ruci aisI kyoMkara hai ? rohiNI bolI, rAjan ! Apa raMga aura rUpa ke lobhI haiN| isIlie to apanI aneka patniyoM ko chor3akara mere rUpa para lubdha banakara yahAM cale Ae ho| rAjan! jaise ye battIsa kaToriyoM ke vyaMjana mAtra raMga-rUpa meM hI bhinna haiM , svAda meM nahIM, aise hI samasta striyAM mAtra raMga-rUpa meM hI to bhinna haiM, strItva to saba meM samAna hai| rohiNI kI bAtoM kA rAjA para acUka prabhAva huaa| usake bAda rohiNI ne use samajhAyA ki kAma pravAha meM bahakara vaha prathama kadama para hI niyama bhraSTa ho gayA hai| kAmI ke patana kI koI parAkASThA nahIM hai| isalie use apane viveka aura caritra se bhraSTa nahIM honA caahie| rAjA prajA kA pitA hotA hai| isalie eka pitA dvArA putrI kA upabhoga sarvathA niMdanIya aura tyAjya hai| sunakara rAjA kI viveka-buddhi jAgRta ho gii| usane rohiNI ko apanI bahana mAna liyA aura apane mahaloM meM lauTa aayaa| kucha samaya pazcAta seTha dhanAvaha videza se lauTA aura apane vizvasta sevakoM dvArA yaha jAnakara ki eka rAtri meM rAjA usake bhavana para AyA thA aura rohiNI ne usakA svAgata kiyA thA, durAzaMkA se grasta ho gyaa| rohiNI ko duzcaritrA mAnakara vaha usase vimukha rahane lgaa| isase rohiNI udAsa ho gii| unhIM dinoM eka ghaTanA ghttii| teja barasAta hone lgii| jala-sthala eka rUpa ho gyaa| nagara pAnI se bhara gyaa| kacce ghara baha ge| pakke bhavanoM kI bhI pahalI maMjila pAnI meM DUba gii| eka ajJAta bhaya se janamAnasa saMtrasta bana gyaa| aise meM nimittijJoM ne rAjA se batAyA ki koI satI sannArI jalasparza kara jala utarane kA saMkalpa kare to nagara jala ke upasarga se rakSita ho sakatA hai| rAjA ne nagara meM vaisI ghoSaNA kraaii| parantu koI bhI nArI vaisA karane kA sAhasa na dikhA skii| saMdhyA ke samaya naukA para ArUr3ha hokara rohiNI rAjamahala ke sAmane phuNcii| ... 506 .. -... jaina caritra koza ...
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ lAne ke paTa kA sparza kara usane jala hAtha meM liyA aura bolI-yadi maiMne mana-vacana-kAya se zIla kA pAlana kiyA hai to nagara jala ke upasarga se mukta ho jaae| satI rohiNI ke ukta kathana se dekhate hI dekhate kucha hI kSaNoM meM pAnI utara gyaa| AkAza se satI para divya puSpoM kI varSA huii| rohiNI ke jayanAdoM se nabha maNDala gUMja utthaa| dhanAvaha ko apane para mahAna glAni huii| usane apanI patnI se kSamA mAMgI aura batAyA ki vaha usake prati durAzaMkA se grasta bana gayA thaa| rohiNI pati kA panama pAkara gadagada ho gii| usane apane pati ko batAyA ki rAjA ko samArga para lie hI usane use AmaMtrita kiyA thA aura vaha apane prayatna meM saphala rahI thii| pUrI bAta sunakara dhanAvaha apanI patnI kI subuddhi kA bhI dIvAnA bana gyaa| rohiNI apane dharma para sudRr3ha rahakara sadgati kI adhikAriNI bnii| -upadeza saptati (kSemarAja muni)/-bharatezvara bAhubali vRtti (zubhazIlagaNi)/-upadeza prAsAda (kha) rohiNI tIrthaMkara zrI vAsupUjya ke putra campAdhipati mahArAja maghavA kI putrI, eka aparimita puNyazAlinI knyaa| rohiNI ne apane jIvana meM yaha taka nahIM jAnA thA ki ronA kyA hotA hai, dukha kI anubhUti kaisI hotI hai| vaha aise vAtAvaraNa meM pala-bar3hakara bar3I huI ki usane kisI ko rote hue bhI nahIM dekhA thaa| mahArAja maghavA ne putrI ke vivAha ke lie svayaMvara kI samAyojanA kii| nAgapura nareza mahArAja azokacandra ke kaNTha meM rohiNI ne varamAlA ddaalii| azokacandra rohiNI ko lekara apane nagara A gyaa| usane eka patnIvrata dhAraNa kiyA thA, phalataH rAnI bhI rohiNI hI thI aura paTarAnI bhI vahI thii| rohiNI ne kAlakrama se bAraha saMtAnoM ko janma diyA jinameM ATha putra aura cAra putriyAM thiiN| sukha aura samRddhi ke jhUle meM jhUlate hue rohiNI aura azokacandra jIvana-yApana kara rahe the| __ eka bAra rohiNI apane sabase choTe putra ko goda meM lie gavAkSa meM baiThI thii| azokacandra bhI usake pAsa baiThA thaa| rAjamArga para eka mahilA vilApa karatI huI cala rahI thii| vaha sira paTaka-paTaka kara ro rahI thii| usake rodana se sahaja hI prakaTa ho rahA thA ki usakA ikalautA putra mara gayA hai| usakI dazA dekhakara rAjA azokacandra kA hRdaya karuNA-vigalita bana gyaa| vaha usa mahilA ke dukha se anukampita bana gyaa| rohiNI usa strI ko dekhakara haMsane lgii| usane pati se pUchA, mhaaraaj| aise gIta to maiMne jIvana meM prathama bAra sune haiN| dekhie-usakA nRtya bhI kitanA ajIba hai| rAjA rohiNI kI asAmayika muskAna aura vArtA sunakara vitRSNA se bhara gyaa| bolA, tuma dukhI mahilA kA upahAsa ur3A rahI ho| pratIta hotA hai tumheM apane puNya-gaurava para ghamaNDa ho gayA hai, tabhI tuma aisI bAteM kara rahI ho| rohiNI ne muskarAte hue hI pUchA, Apa nAhaka nArAja ho rahe haiN| maiMne to usa strI ke nRtya kA nAma hI pUchA hai| maiMne aneka nRtya sIkhe haiN| para aisA nRtya bhI hotA hai kisI ne mujhe sikhAyA hI nahIM / rohiNI kI bAta sunakara rAjA apanA viveka kho baitthaa| bolA, vaisA nRtya aba tuma bhI kro| kahakara rAjA ne usakI goda se usakA putra chInakara mahala se nIce pheMka diyaa| taba bhI rohiNI haMsatI rhii| viSAda kI rekhA bhI usake cehare para nahIM ubhrii| kuladevI ne rohiNI ke putra ko nIce girane se pahale hI lapaka liyA aura lAkara rAjA kI goda meM rakha diyaa| rAjA azokacandra sAmAnya ho gyaa| use samajha meM A gayA ki usakI rAnI itanI puNyazAlinI hai ki use dukha kI anubhUtiyoM ke saca kA jJAna hI nahIM hai| ... jaina caritra koza. 1507 ...
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlAntara meM prabhu vAsupUjya ke ziSya muni rUpyakuMbha nAgapura pdhaare| rAjA-rAnI sahita nagarajana muni zrI ke darzana ke lie ge| muni kA upadeza sunakara zrotA dhanya bana ge| pravacanoparAnta rAjA ne muni se apanI jijJAsA prastuta kI, mahArAja ! merI rAnI ne aise kauna se puNya kie haiM jinase vaha isa jIvana meM sadA-sukhiyA rahI hai, rodana-dukha ko jAnatI taka nahIM hai? / muni ne rohiNI ke kaI janmoM kI kathA sunAI aura aMta meM spaSTa kiyA ki rohiNI ne pUrvajanma meM 'rohiNI' nAmaka tapa kI ArAdhanA kI thii| usI tapa kI ArAdhanA ke phalasvarUpa rohiNI ne samasta asAtAvedanIya karmoM ko nirmUla banA diyaa| usake puNya karma zeSa haiM jinakA upabhoga kara vaha mokSa jaaegii| rohiNI ko apanA parvabhava sanakara jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane zrAvaka dharma dhAraNa kara liyaa| rAjA ne bhI zrAvaka ke vrata dhAraNa kie| kAlAntara meM rohiNI ne pravrajyA dhAraNa kara mokSa pada prApta kiyaa| rAjA azokacandra bhI dIkSA dhAraNa kara siddha-buddha-mukta hue| -rohiNI-azokacandra nRpa kathA (kanaka kuzala gaNi-vi.saM.1656) (ga) rohiNI sudarzana zreSThI aura manoramA kI AtmajA jisakA vivAha bAlyAvasthA meM hI kara diyA gayA thA, para durdaiva vaza rohiNI yuvAvasthA meM praveza se pUrva hI vidhavA ho gii| pitRgRha meM rahakara hI vaha jIvana-yApana karane lgii| mAtA-pitA jinAnuyAyI the, vahI saMskAra rohiNI meM bhI the| anya kisI taraha kA dAyitva nahIM hone ke kAraNa rohiNI kA adhikAMza samaya sAdhu-sAdhviyoM ke darzana, pravacana-zravaNa, dhyAna, sAmAyika aura svAdhyAya meM hI samarpita bntaa| rohiNI dharma aura dhyAna meM sadA saMlagna rhtii| mAtA-pitA rohiNI kA punarvivAha karanA cAhate the, para rohiNI usake lie taiyAra nahIM huii| upAzraya meM sAdhu-sAdhviyoM kI anupasthiti meM rohiNI hI zrAvikAoM ko svAdhyAya karAtI, zAstravAMcana krtii| isase rohiNI kA sammAna saba ora vyApta ho gyaa| para usa sammAna ko rohiNI sthira nahIM rakha paaii| dharmakathA kahate-kahate usakI ruci vikathAoM para kendrita banane lgii| dhIre-dhIre usane dharmakathA ko gauNa aura vikathA ko pramukha mAna liyaa| upAzraya meM vikathA-kathana para rohiNI ko zrAvaka-zrAvikAoM ke pratirodha ko jhelanA pdd'aa| jo bhI rohiNI kA virodha karatA, vaha usakI sArvajanika rUpa se nindA krtii| usI krama meM eka bAra rohiNI ne nagara-nareza para bhI aMguli uThA dii| pariNAmataH rAjA ne use apane nagara se nirvAsita kara diyaa| rohiNI vikSiptAvasthA meM kaI varSoM taka yatra-yatra bhaTakatI rhii| usake gRhIta samasta vrata khaNDita bana cuke the| vikathA meM rasa kA use aMtima duSpariNAma naraka meM jAkara bhoganA pdd'aa| -dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 20 (gha) rohiNI rAjagRhI ke samRddha sArthavAha dhannA kI cAra putravadhuoM meM sabase choTI aura eka buddhimati mhilaa| apane buddhibala se usane zvasura pradatta pAMca akSata dhAnoM ko sahasra guNA banAkara apanI subuddhi kA paricaya diyA aura gRhasvAminI kA gaurava bhI paayaa| (dekhie-dhannA sArthavAha) - jJAtAdharmakathAMga sUtra (Ga) rohiNI (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 21 .. 508 ... ... jaina caritra koza ...
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ca) rohiNI (AryA) rohiNI AryA kA janma kAmpilyapura nagara meM huaa| mRtyu ke pazcAt vaha zakrendra mahArAja kI paTTamahiSI ke rUpa meM jnmii| inakA zeSa kathAvRtta kAlI AryA ke samAna hai| (dekhie-kAlI AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 9, a. 5 rohiNeya cora rAjagRha nagara ke nikaTa hI sthita vaibhAragiri parvata kI kandarAoM meM rahane vAlA eka cor| corI karanA usakA puztainI kArya thaa| usakA pitA bhI nAmI cora thaa| pitA ne mRtyu ke kSaNa meM rohiNeya ko antima sIkha dI thI ki vaha cAhe aura kucha bhI kare para mahAvIra nAmaka tIrthaMkara ke na to nikaTa jAe tathA na usakA eka bhI vacana sune| pitA kI sIkha ko sadaiva smaraNa rakhatA huA rohiNeya una sthAnoM se sadaiva dUra-dUra rahatA thA jina sthAnoM para mahAvIra virAjate the| para eka bAra use guNazIla udyAna ke nikaTa se gujaranA pdd'aa| udyAna meM bhagavAna upadeza de rahe the| mahAvIra kA koI zabda kAnoM meM na par3a jAe isalie usane donoM kAnoM meM aMguliyAM DAla liiN| saMyoga se usake paira meM kAMTA cubha gyaa| kAMTA nikAlanA anivArya thaa| usane kAMTA nikaalaa| usa samaya mahAvIra ke kucha zabda usake kAnoM meM pdd'e| bhagavAna devatAoM kI vizeSatAoM kA varNana kara rahe the ki devatAoM kI deha kI praticchAyA nahIM banatI, unake galahAra sadaiva khile rahate haiM, unake paira pRthvI se cAra aMgula Upara rahate haiM aura ve palaka nahIM jhapakate haiN| rohiNeya ina zabdoM ko bhulA denA cAhatA thA para usane jitanA bhUlanA cAhA utanI hI prakharatA se ve zabda usakI smRti para aMkita ho ge| unhIM dinoM meM rohiNeya abhaya ke jAla meM phaMsa gyaa| vibhinna prakAra se bhaya dikhAkara abhaya ne rohiNeya se usa dvArA kI gaI coriyAM svIkRta karAnI cAhIM para usane svIkAra nahIM kii| isIlie kisI pramANa ke abhAva meM use daNDa nahIM diyA jA skaa| Akhira abhaya ne eka yukti nikaalii| usane rohiNeya ko mAdaka dravya pilAkara aceta kara diyaa| use eka aise sthAna para liTA diyA gayA jo devaloka kI anukRti mAlUma hotA thaa| jaise hI rohiNeya ko hoza AyA to usane apane ko devaloka meM paayaa| sAmane khar3I deviyoM ne rohiNeya kA madhura zabdAvali meM svAgata karate hue pUchA ki unhoMne aise kyA satkarma kie ki unheM devaloka meM janma prApta huA hai? ___ abhaya ne yaha pUrA samAyojana isalie kiyA thA ki isase rohiNeya spaSTa kaha degA ki usane satkarma nahIM, corI ke dhaMdhe hI kie haiM, jisake AdhAra para use daNDa diyA jA skegaa| para kucha kahane se pUrva hI rohiNeya ko bhagavAna ke vacana smaraNa ho aae| usane dekhA ki ina deviyoM kI to palakeM bhI jhapaka rahI haiM, galahAra ke puSpa murajhAe hue haiM, deha kI chAyA bana rahI hai aura paira jamIna para Tike haiN| use vizvAsa ho gayA ki yaha abhaya kA phailAyA huA jAla hai| vaha saceta ho gayA aura bolA ki usane bahuta satkarma kie haiM jisase use devaloka meM janma milA hai| ___abhaya kA dAMva asaphala ho gyaa| usane rohiNeya ko mukta kara diyaa| mukta hokara rohiNeya ko bhagavAna ke vacanoM para gaharI zraddhA ho gii| usane socA ki anicchA se sune vacanoM ne usakI prANa rakSA kara dii| yadi bhagavAna ke vacana zraddhA se sune jAeM to niHsaMdeha kalyANa ho jaae| rohiNeya ne corI kiyA huA samasta dhana rAjakoSa meM jamA karA diyA aura bhagavAna ke pAsa jAkara dIkSita ho gyaa| use sadgati prApta huii| -vyavahAra sUtra vRtti ...jaina caritra koza... --509 ...
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakuca ___lakuca ujjayinI nareza dhanavarma kA ikalautA putra thaa| vaha puruSa kI bahattara kalAoM meM nipuNa, sAhasI, dhIra aura vIra puruSa thaa| eka bAra ujjayinI kI sImAoM para kAlamleccha rAjA ne dhAvA bola diyaa| kAlamleccha usa yaga kA eka balavAna aura kara rAjA mAnA jAtA thaa| usakA sainyabala savizAla thA aura ujjayinI ke sainyabala se ikkIsa thaa| rAjA dhanavarma yaddhakSetra meM jAne lagA to lakaca ne usase prArthanA kI ki yaddhakSetra meM jAne kI anumati use dI jaae| rAjA ne putra ko aneka taraha se samajhAyA-manAyA ki raNAMgaNa krIDAMgaNa nahIM hai,vahAM bala ke sAtha anubhava kI bhI AvazyakatA hai| para rAjA kI uktiyAM aura yuktiyAM lakuca ke utsAha ko zAnta nahIM kara paaii| Akhira rAjA ne putra ko yuddha meM jAne kI anumati de dii| lakuca siMha zizu kI bhAMti kAlamleccha rUpI gajarAja para TUTa pdd'aa| bhayaMkara yuddha huA aura yuddha meM lakuca kI vijaya huii| kAlamleccha ko bandI banAkara lakuca ne use mahArAja dhanavarma ke caraNoM meM lA pttkaa| rAjA apane putra ke raNa kauzala ko dekha-suna kara prasannatA se abhibhUta bana gyaa| usane lakuca ko manovAJchita varadAna mAMgane ko khaa| para lakuca ke pAsa saba kucha thA, aisA kucha na thA jo usake pAsa nahIM thaa| parantu rAjA ne use vivaza kiyA aura kahA, kucha bhI mAMgo, para mAMgo avshy| kucha dera taka socane ke bAda lakuca ne kahA, pitA jI! denA hI cAhate ho to mujhe aisA adhikAra pradAna karo ki mujha para koI bhI rAjanaitika pratibandha lAgU na ho, jo maiM cAhUM so karUM, mujhe kucha na kahA jaae| rAjA ne putra ko vacana de diyA ki use kucha nahIM kahA jAegA, vaha jo cAhe kre| isa rAjavacana ko pAkara lakuca niraMkuza aura svacchaMda bana gyaa| vaha jo cAhatA, vahI krtaa| use rokane vAlA athavA samajhAne vAlA koI nahIM thaa| lakuca maryAdAeM tor3atA rahA, rAjA aura nAgarika dekhakara bhI AMkheM mUMde rhe| ujjayinI meM paMgula nAma kA eka seTha rahatA thaa| lakuca usakI patnI nAgavarmA ke rUpa para Asakta ho gayA aura usake sAtha svacchanda tathA unmukta krIr3AeM karane lgaa| paMgula bar3A dukhI huaa| usakI sAmAjika pratiSThA to gaI hI, patnI bhI gii| vaha aharniza AtmaglAni kI agni meM jalatA rahatA / vaha cAha kara bhI yuvarAja lakuca kA kucha bhI ahita nahIM kara sakatA thaa| ___ eka bAra yuvarAja nAgavarmA ke sAtha udyAna meM bhramaNa kara rahA thaa| yuvarAja ne vahAM para eka muni ko dhyAna mudrA meM dekhaa| muni kI zAnta-prazAnta dhyAna-mudrA dekha yuvarAja bahuta prabhAvita huaa| vaha muni ke nikaTa baiTha gyaa| dhyAna pUrNa hone para muni ne yuvarAja lakuca ko upadeza diyaa| muni ke sAragarbhita upedaza ko sunakara lakuca usI kSaNa pravrajita ho gyaa| rAjA aura nAgarika lakuca ke isa apratyAzita parivartana ko dekhakara hairAna raha ge| nAgavarmA apane pati paMgula ke pAsa calI gii| lakuca ke sAtha rahane ko usane apanI vivazatA aura parAdhInatA btaayaa| usane madhura-miSTha vacanoM se pati ko saMtuSTa banA liyaa| paMgula ke hRdaya se patnI ke prati ... 510 .. ... jaina caritra koza ...
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ zikAyata-bhAva dUra ho gayA parantu lakuca ke prati usake hRdaya meM pratizodha kI jvAlAeM jalatI hI rahI, vaha lakuca kI dhRSTatA ko bhulA nahIM paayaa| lakuca muni kucha varSoM taka guru ke sAtha rahe aura jJAnArAdhanA karate rhe| jaba ve gItArtha bana gae to guru na unako ekala vihAra pratimA kI AjJA pradAna kii| ekAkI vihAra karate hue muni lakuca eka bAra " ujjayinI nagarI meM pdhaare| mahAkAla zmazAna meM eka vRkSa ke nIce dhyAna-lIna bana ge| saMyoga se udhara se paMgula seTha gujraa| usane lakuca muni ko dhyAna-mudrA meM dekhaa| usake hRdaya meM sulagatA pratizodha anukUla avasara pAkara dAvAnala bana gyaa| paMgula ne dAeM-bAeM aura Age-pIche dekhaa| jaba vaha vizvasta ho gayA ki use koI nahIM dekha rahA hai to usane lakuca muni kI saMdhiyoM meM kIle Thoka die aura vahAM se bhAga khar3A huaa| ___muni prANAntaka vedanA se gujare para unhoMne apane cintana ko rAga-dveSa se unmukta rkhaa| samabhAva se deha kA tyAga kara ve devaloka meM ge| bhavAntara meM siddhi ko prApta kreNge| -bRhatkathA koSa, bhAga 1 (A. hariSeNa) lakkhI banajArA (dekhie-candana rAjA) lakSmaNa (vAsudeva) ayodhyAdhipati mahArAja dazaratha ke putra, sumitrA ke aMgajAta aura maryAdApuruSottama zrIrAma ke anuja tathA ananya bhkt|jain kathA sAhitya tathA triSaSTi zalAkA puruSa caritra ke anusAra lakSmaNa vartamAna avasarpiNI kAla ke AThaveM vAsudeva the aura unake agraja zrI rAma AThaveM baladeva the| lakSmaNa zrIrAma ke ananya upAsaka aura AjJAkArI the| krodha ke kSaNa meM bhI ve zrIrAma ke AdezoM kI avahelanA nahIM karate the| jaina rAmAyaNa ke anusAra rAma rAvaNa yuddha meM lakSmaNa ne adbhuta parAkrama dikhAyA aura rAvaNa ke hI sudarzana cakra se usakA vadha kiyaa| zrIrAma ke sAtha caudaha varSoM taka lakSmaNa vana-dara vana unake anugAmI aura sevaka bane rhe| nispRha bhrAtR-parAbhakti kA yaha eka utkRSTa udAharaNa hai| vana se lauTane para zrIrAma ke Adeza para hI lakSmaNa ne rAjapada svIkAra kiyaa| tadanantara tIna khaNDoM para vijaya patAkA phaharAkara lakSmaNa vAsudeva ke pada para abhiSikta hue| vaidika paramparA meM lakSmaNa jati (yati) rUpa meM vizeSa rUpa se vandita hue haiN| caudaha varSoM taka vanavAsa kAla meM sAtha rahakara bhI lakSmaNa kI dRSTi sItA ke caraNoM se Upara nahIM uThI thii| AgAmI bhava meM lakSmaNa saMyama dhAraNa kara mokSa prApta kreNge| -tri.za.pu. caritra-parva (ka) lakSmaNA kSitipratiSThita nagara ke rAjA mahArAja vIraketu kI putrI, eka aniMdya suMdarI raajkumaarii| putrI ke vivAha ke lie rAjA ne svayaMvara kI racanA kI jisameM dUra-dezoM ke rAjA aura rAjakumAra sammilita hue| rAjakumArI lakSmaNA ne sUryakAnta nAmaka rAjakumAra ke gale meM varamAlA DAlakara use apane vara ke rUpa meM cunaa| bAda meM vivAha maNDapa meM vidhipUrvaka vara-vadhU agni ke girda pradakSiNA karane lge| vivAha sambandhI maMtrAdi pUrNa hue| durdaivavaza rAjakumAra sUryakAnta kA paira phisala gayA aura vaha gira pdd'aa| rAjavaidya upasthita hue| vaidyoM ne rAjakumAra ko mRta ghoSita kara diyaa| lakSmaNA vivAha hote hI vidhavA ho gaI / usa para kaSTa kA pahAr3a TUTa pdd'aa| para - jaina caritra koza ... 1511 ...
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaha zIghra hI saMbhala gaI / jIvana para mRtyu kI acAhI dastaka ne use vairAgyavatI banA diyaa| usane dIkSA dhAraNa kara lii| vaha japa-tapa meM lIna rahane lgii| bAla brahmacAriNI hone se saMgha meM usakA vizeSa sammAna thA / eka bAra lakSmaNA sAdhvI bhikSA ke lie jA rahI thI / usane eka vRkSa kI zAkhA para baiThe kapotayugala ko kAmakrIr3A karate dekhA / usase usakI supta vAsanA jAga uThI / usane vicAra kiyA, tIrthaMkaroM ne binA vicAra kie hI brahmacarya kA vidhAna kara ddaalaa| kAma to zarIra kI vaisI hI svAbhAvika AvazyakatA hai jaise kSudhA aura tRSA / aisA socate hue vaha upAzraya lauttii| para upAzraya meM praveza karate hI usakI vicAra dhArA badala gaI aura tIrthaMkaroM ke prati anyathA ciMtana para use ghora glAni huI / guruNI jI se usane hRdaya meM kapaTa bhAva rakhate hue tIrthaMkaroM ke prati anyathA ciMtana kA prAyazcitta pUchA / guruNI jI ke batAe anusAra usane tapa bhI kiyA para usakI zraddhA kSINa bana cukI thI / marakara vaha vezyA banI aura ananta saMsAra sAgara meM sudIrghakAla taka ke lie kho gii| - upadeza prAsAda zrAddhavidhi (kha) lakSmaNA bhagavAna candraprabha kI mAtA / (ga) lakSmaNA vAsudeva zrI kRSNa kI rAnI / kisI samaya bhagavAna ariSTanemi dvArikA nagarI meM pdhaare| bhagavAna kA upadeza sunane ke lie lakSmaNA bhI upasthita huI aura upadeza sunakara cAritra pAlana ke lie utkaNThita bana gii| vAsudeva zrIkRSNa kI anumati lekara vaha pravrajita ho gii| utkRSTa saMyama kA pAlana karake aura antima zvAsa sAtha kevalajJAna prApta kara vaha mukti meM jA virAjI / - antagaDasUtra varga 5, adhyayana 4 lakSmI zrAvastI nagarI ke dhanI zreSThI guNacandra ke putra lIlAdhara kI patnI / lakSmI vinamra, AjJAkAriNI, vyavahAra kuzala, parama buddhimatI aura dharmaprANa sannArI thI / guNacandra seTha eka anubhavI zreSThI thA / usane apane putra ke pahale do vivAha kie the| rUpavatI aura lIlAvatI lIlAdhara kI prathama aura dvitIya patniyAM thii| ye donoM bar3e seThoM kI putriyAM thIM / parantu unake vyavahAra aura dhArmika - aruci se seTha santuSTa nahIM huaa| taba usane apane putra kA vivAha lakSmI se kiyA jo eka sAmAnya parivAra kI kanyA thI, para akSaya buddhi nidhAnA aura dharmaruci sampanna thI / eka bAra seTha ko rAtri meM kuladevI ne darzana die aura cetAvanI dI ki usa para bAraha varSa ke lie durdina Ane vAle haiN| seTha ne lakSmI se prArthanA kI ki mAtA ! kRpA karake durdinoM kA nivAraNa kara deN| kuladevI ne kahA, seTha! maiM durdaiva ko dUra karane meM samartha nahIM huuN| hAM, itanA kara sakatI hU~ ki durdeva ke samaya ko tumhAre bur3hApe taka ke lie TAla sakatI huuN| para bAraha varSoM taka to tumheM kaSTa jhelane hI hoNge| yaha tuma para nirbhara hai ki kaSTa ke samaya ko abhI jhelanA cAhate ho yA bur3hApe meN| seTha ne pArivArika sammati jAnakara dUsare dina uttara dene ke lie kahA to kuladevI antardhAna ho gii| prAtaH kAla seTha ne putra, patnI aura putravadhuoM ko apane pAsa bulAyA aura kuladevI kI bAta unase khii| donoM bar3I putravadhuoM ne kahA, kaSTa ko bur3hApe ke lie mAMga liijie| abhI to mauja mastI kA samaya hai| seTha ne lakSmI kI rAya pUchI to usane kahA, pitA jI ! javAnI kaSTa ke samaya ko vyatIta karanA sukara rhegaa| bur3hApe meM kaSTa ko sahanA ati dukhada hogA, kyoMki bur3hApA to apane Apa meM hI dukhoM kA ghara hai, usa para bhI karmoM kI mAra par3I to eka-eka kSaNa pahAr3a bana jAegA / *** jaina caritra koza *** *** 512
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ phira dukha ke bAda prApta hone vAlA sukha bhI atyaMta madhura hotA hai / merI sammati to yahI hai ki kaSTa ko abhI mAMga lIjie / seTha ko lakSmI kI bAta ucita lagI aura rAtri meM usane kuladevI se vartamAna ke lie kaSTa mAMga liyA / dUsare hI dina zreSThI parivAra para durdaiva savAra ho gayA / kAraNa- akAraNa rAjA ne seTha kI dukAnoM kA mAla ta kara liyA, godAma Aga kI bheMTa car3ha gae, jahAja samudra meM DUba gae, denadAroM ne denadArI se inkAra kara diyA aura munIma beImAna bana ge| lakSmI ne kucha bahumUlya ratna apane aMtaraMga vastroM meM chipA lie| seTha ne parivAra ko ekatrita karake rAya dI ki kaSTa ke samaya ko dezAntara meM bitAnA hI yukti-yukta rhegaa| isa nizcaya ke sAtha seTha apanI patnI, putra aura putravadhuoM ke sAtha rAtri meM dezAntara ke lie ravAnA ho gyaa| ve jo bhI dhana-saMpatti apane sAtha lAe the use mArga meM coroM ne curA liyaa| kaI dinoM kI yAtrA ke pazcAt zreSThI parivAra ratnapura phuNcaa| lakSmI ne zvasura aura sAsa ko eka-eka ratna dekara kahA ki ve bhojana aura AvAsa kI vyavasthA kreN| seTha-seThAnI ratna becane ke lie nagara meM gae / ve eka dhUrta zreSThI ke jAla meM phaMsa ge| zreSThI ne unake ratna le lie aura unheM apane ghara ke talaghara meM bandI banA diyaa| sAsa- zvasura nahIM lauTe to lakSmI ne eka ratna apane pati ko dekara vidA kiyA / lIlAdhara bhI usI dhUrta zreSThI ke caMgula meM jA phaMsA aura ratna gaMvAkara talaghara meM paTaka diyA gayA / 1 lakSmI sahita tInoM putravadhueM atyadhika ciMtita huiiN| Akhira lakSmI ne dhairya dhAraNa kiyA aura donoM bahanoM ko dhairya dekara vaha svayaM puruSa veza dhAraNa karake nagara meM gaI / saMyoga se dhUrta zreSThI se usakA bhI sAmanA huaa| para lakSmI ne use phaTakAra kara bhagA diyA aura jauharI bAjAra meM pahuMcakara usane caudaha lAkha svarNamudrAoM meM eka ratna beca diyaa| madhya bAjAra meM usane eka bhavana khriidaa| usane apanI donoM bahanoM ko bhavana para bulA liyA / lakSmI ne donoM se kahA, zIla rakSaNa ke lie ucita hai ki hama tInoM hI puruSaveza meM rheN| para donoM ne-rUpavatI aura lIlAvatI ne ise apane lie azakya batAyA aura kahA ki tuma hI puruSaveza meM raho, hama tumhArI patniyAM banakara isa kaSTa ke samaya ko pUrA kara leNgii| lakSmI ne apanA nAma lakSmaNa siMha rakha liyA / usane apane bhavana ke nIce ke khaNDa meM vastroM kI dukAna khola lI aura ye tInoM prANI sukhapUrvaka jIvana yApana karane lage / lakSmaNa siMha apane pati aura sAsa- zvasura kI nirantara khoja karatA rahA, para use saphalatA nahIM milI / ratnapura nagara meM rahate hue lakSmaNa siMha ke rAjA se madhura sambandha ho ge| rAjA ke vizeSa Agraha para usane do lAkha svarNamudrAoM kI mAsika vRtti para nagara rakSA kA dAyitva svIkAra kara liyaa| eka devI se nagara saMtrasta thA / lakSmaNa siMha ne apane zIla aura dhairya ke bala para devI ko vaza meM kara liyA aura nagarajanoM ko abhaya banA diyaa| rAjA kI prArthanA para lakSmaNa siMha ne usakI rAniyoM ke lie divya vastrAbhUSaNa devI se prApta kara rAjA ko die / lakSmaNa siMha ke divya bala para rAjA gadgada thA / punaH punaH asvIkAra karane para bhI rAjA ne AnI putrI kanakamAlA kA vivAha lakSmaNa siMha se kara diyaa| lakSmaNa siMha ne SaDamAsika brahmacarya vrata kI bAta kanakamAlA se kahakara rahasya kI rakSA kI / lakSmaNa siMha ne vaivAhika bhoja diyaa| usa avasara para bhoja meM Ae ukta dhUrta zreSThI ko lakSmaNa siMha ne pahacAna liyaa| usakI aMgUThI meM jar3e ratnoM ko dekhakara usakA saMzaya vizvAsa meM rUpAyita bana gyaa| rAjadaNDa kA bhaya dikhAkara lakSmaNa siMha ne dhUrta zreSThI se satya ugalavA liyA / seTha, seThAnI aura lIlAdhara ko isa vidhi se mukti milI / kaSTa ke bAraha varSa vyatIta ho cuke the| lakSmaNa siMha ne rAjA se apane deza jAne kI AjJA maaNgii| rAjA *** jaina caritra koza 513
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne hAthI, ghor3e, ratha aura pracura dhana-saMpatti jAmAtA ko dekara use vidA kiyaa| zrAvastI ke nikaTa pahuMcakara lakSmaNa siMha ne sAsa-zvasura aura patnI ke samakSa apanA vAstavika rUpa prakaTa kiyaa| rUpavatI aura lIlAvatI ko bhI balA liyA gyaa| parA parivAra Ananda ke jhale meM jhalane lgaa| lakSmI ne kanakamAlA ko bhI samasta rahasya samajhAyA aura use apanI choTI bahana kA mAna diyaa| zrAvastI nagarI meM seTha guNacandra kI pratiSThA pUrvApekSayA aura bar3ha gii| udhara kAlakrama se lakSmI ne putra ko janma diyaa| Ayu ke uttarArdha pakSa meM usane saMyama patha para kadama bddh'aae| tapa aura cAritra kI niraticAra sAdhanA sAdhate hue kaivalya prApta kara vaha siddha-buddha aura mukta ho gii| lakSmIdhara seTha lakSmIpura nagara kA eka dhArmika aura dhanI shresstthii| usakI ImAnadArI aura prAmANikatA kI nagara bhara meM zapatheM lI jAtI thiiN| eka rAtri meM seTha ke kakSa meM ekAeka ujAlA ho gyaa| seTha ne dekhA, unake samakSa dhana kI devI lakSmI khar3I hai| lakSmI ne seTha se kahA ki vaha usake ghara se jAnA cAhatI hai| lakSmI kI bAta sunakara seTha sAmAnya banA rhaa| bolA-jAnA cAhatI ho to jaao| dUsare dina seTha sokara uThA to usakI tijoriyAM rikta ho cukI thIM, vastrAbhUSaNa aura dhAnya kA eka kaNa taka usake pAsa zeSa na thA, isase bhI seTha khinna nahIM bnaa| usakA dhana hI azeSa huA thA, usakI prAmANikatA to jindA thii| so usane udhAra uThA kara mIThe tela kA vikraya karanA zurU kara diyaa| gRhakharca nikalane lgaa| lakSmI aneka sthAnoM para ghUmatI rhii| parantu kisI ne usakA upayoga jUe meM kiyA, kisI ne madirA meM aura kisI ne use jamIna meM hI gAr3a diyaa| use kahIM bhI sammAna aura sadupayoga nahIM milaa| Akhira punaH eka rAtri meM vaha seTha lakSmIdhara ke samakSa upasthita huI aura prArthita-svara meM bolI, seTha ! mujhe Azraya de do, maiM tumhAre ghara meM Azraya cAhatI huuN| seTha ne kahA, tumheM isa zarta ke sAtha mere ghara meM Azraya mila sakatA hai ki merA ghara chor3ane se eka varSa pUrva tumheM isakI sUcanA denI hogii| lakSmI ne lakSmIdhara ko vacana de diyA aura usake ghara meM Tika gii| seTha punaH sampanna bana gyaa| usake gRhAMgana meM dhana-dhAnya bahane-barasane lgaa| varSoM bAda punaH eka rAtri meM lakSmI lakSmIdhara seTha ke samakSa upasthita huI aura bolI, seTha jI ! merA nAma capalA hai| aba maiM anyatra jAnA cAhatI huuN| vacanabaddha hone ke kAraNa maiM tumheM yaha sUcanA dene AI hU~ ki ThIka eka varSa ke pazcAt maiM tere ghara se vidA ho jaauuNgii| seTha ne dUsare dina se hI donoM hAthoM se dAna denA zurU kara diyaa| eka varSa bItate-bItate usane apanA sarvasva dAna kara diyaa| digdiganta meM seTha aura seTha kI lakSmI kI prazaMsA hotI thii| sunizcita samaya para rAtri meM lakSmI punaH seTha ke samakSa upasthita huii| bolI, tumhAre pAsa to anna kA eka kaNa bhI zeSa nahIM hai, tumhAre pAsa kyA hai, jo maiM lekara jAUMgI? para tumane mujhe jo sammAna dilAyA hai, usane mujhe tumase bAMdha diyA hai| maiM sthAyI rUpa se tumhAre ghara rahanA cAhatI huuN| seTha ke koThAra dhana-dhAnya se punaH bhara ge| prAmANika aura udAra jIvana jIkara seTha lakSmIdhara sadgati kA adhikArI bnaa| -jaina kathA ratna koSa, bhAga 6/-bAlAvabodha (gautama kulaka) lakSmIpuja hastinApura nagara kA rahane vAlA eka parama puNyavAna zreSThI yuvk| usake janma se pUrva usake pitA sudharmA kI Arthika sthiti kAphI kamajora thii| lakSmIpuja ke garbha meM Ate hI sudharmA kI Arthika sthiti meM ... 514 ... ... jaina caritra koza ...
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ aisI unnati huI ki vaha nagara kA sabase samRddha vyakti bana gyaa| yuvAvasthA meM lakSmIpuMja kA ATha kanyAoM ke sAtha pANigrahaNa huaa| utkRSTa bhoga sAmagrI use sahaja prApta thii| ___eka dina lakSmIpuMja ekAnta kakSa meM baiThA huA apanI puNyavAnI para cintana kara rahA thA ki ve kauna-se puNya karma haiM jinake phalasvarUpa use binA yatna kie hI aisI samRddhi prApta huii| jaba vaha kisI niSkarSa para nahIM pahuMca pAyA to sahasA eka ghaTanA ghttii| usakA kakSa divya prakAza se Alokita ho utthaa| eka deva usake samakSa prakaTa huaa| deva ne lakSmIpuMja ko praNAma kiyaa| lakSmIpuMja ne deva ke praNAma karane kA prayojana aura usakA paricaya pUchA to deva ne batAyA, lakSmIdhara nAmaka nagara meM eka sarala hRdayI guNadhara nAmaka vyApArI rahatA thaa| eka bAra eka muni kisI vyakti ko adatta-tyAga ke bAre meM batA rahe the| guNadhara udhara se gujarA to use muni dikhAI die| vaha bhI muni ko praNAma kara unake pAsa baiTha gayA aura unakA upadeza sunane lgaa| muni ke upadeza se prabhAvita hokara guNadhara ne bhI adatta-grahaNa kA tyAga kiyaa| guNadhara vyApArI thA aura usakA vyApAra dUra-dezoM taka phailA thaa| eka bAra guNadhara apane sArtha ke sAtha pradeza jA rahA thaa| vaha svayaM ghor3e para savAra thA aura usakA sArtha usake pIche-pIche cala rahA thaa| saMyoga kucha aisA banA ki guNadhara sArtha se bichur3a gyaa| vaha vijana-vana meM bhaTakane lgaa| sahasA usakI dRSTi eka bahumUlya ralahAra para pdd'ii| para guNadhara ke hRdaya meM usa hAra ke prati tilamAtra bhI AkarSaNa nahIM jgaa| vaha Age bar3hA to usake ghor3e ke khura se eka svarNa ghaTa TakarAyA jo ratnoM se bharA huA thaa| para guNadhara ne usa ghaTa kI ora AMkha uThAkara bhI nahIM dekhaa| kucha dUra jAne para guNadhara kA ghor3A gira par3A aura mara gyaa| vijana vana meM apane ekAkI sahayogI ko mRta dekhakara use bar3A dukha huaa| usane pukArakara kahA, koI mere ghor3e ko jIvita kara de to use maiM apanI sArI sampatti de duuNgaa| para usakI pukAra asunI hI siddha huii| vaha svayaM pyAsa se vyAkula thaa| pAnI kI talAza meM bhaTakate hue vaha eka vRkSa ke nIce phuNcaa| vRkSa kI zAkhA para jala kI eka mazaka laTakI huI thii| para adatta kA tyAgI binA die jala kaise grahaNa krtaa| vaha idhara-udhara dekhane lgaa| vRkSa kI eka anya zAkhA para laTake svarNa-piMjare meM baiThe eka tote ne guNadhara se kahA, yaha jala eka vaidya kA hai jo jaMgala meM jar3I-bUTiyAM lene gayA hai| vaha kaba lauTegA, kahA nahIM jA sakatA hai| parantu tuma cAho to jala grahaNa kara sakate ho| guNadhara ne kahA, bhale hI prANa cale jAeM para maiM adatta vastu grahaNa nahIM kruuNgaa| pyAsa kI tIvratA se guNadhara ne AMkheM mUMda liiN| sahasA saba dRzya badala gyaa| eka tejasvI yuvaka guNadhara ke samakSa upasthita thaa| usa yuvaka ne apanA paricaya dete hue guNadhara se kahA ki vaha sUra nAmaka vidyAdhara hai| usa dina muni use hI corI ke tyAga kA upadeza de rahe the| ve muni usake saMsAra-pakSIya pitA haiN| vaha usake adatta tyAga vrata kI parIkSA lene AyA thaa| parIkSA meM vaha zuddha svarNa siddha huA hai| vidyAdhara sUra ne batAyA, usI ne mArga meM svarNahAra aura svarNaghaTa rakhA thA, para eka vaNika hote hue bhI Apa apane vrata para itane sudRr3ha rahe ki ApakI usa sudRr3hatA ne merA jIvana bhI rUpAntarita kara diyA hai| mere jIvana meM corI kA durvyasana thaa| Aja se maiM usa durvyasana kA parityAga karatA huuN| ApakI vrata niSThA ne merA hRdaya parivartana kiyA hai, ataH Apa mere guru haiN| aisA kahakara vidyAdhara ne vizAla dhana sampatti guNadhara ko bheMTa kI aura usakA ghor3A bhI jIvita kara diyaa| parantu guNadhara ne vidyAdhara kA diyA huA dhana asvIkAra karate hue apanI sArI sampatti vidyAdhara ke samakSa prastuta kara kahA, aba merI isa sampatti para ApakA adhikAra hai, kyoMki maiMne yaha pratijJA kI thI ki koI mere ghor3e ko jIvita kara de to maiM use apanI sArI sampatti arpita kara duuNgaa| donoM paraspara eka dUsare ko apanI-apanI sampatti denA cAhate ...jaina caritra koza... -- 515 ...
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ the, para donoM ne hI eka-dUsare ke prastAva ko svIkAra nahIM kiyaa| antataH una donoM ne apanI-apanI sampatti ko janakalyANa meM lagAne kA nizcaya kiyA aura vaisA hI kiyA bhii| lakSmIpuMja ke samakSa upasthita devatA ne kahA, mitra ! pUrvajanma meM tuma hI guNadhara zreSThI the aura maiM sUra nAmaka vidyAdhara thaa| pUrvajanma meM kie gae adatta tyAga aura janakalyANa ke puNyoM kA hI yaha phala hai ki isa janma meM tumheM akUta sampatti aura utkRSTa bhogopabhogoM kI ayatna se hI prApti ho gaI hai| maiM vyaMtara deva banA huuN| cUMki maiMne pUrvabhava meM tumhe apanA guru svIkAra kiyA thA, phalataH apane guru ke darzanoM ke lie maiM upasthita huA huuN| deva ke mukha se apanA pUrvabhava sunakara lakSmIpuMja ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| vaha apanA pUrvabhava dekhane lgaa| usakA cintana AtmonmukhI bana gyaa| usane socA, eka vrata pAlana kA hI aisA mahAphala hai to sarvavrata pAlana kA kitanA bar3A phala hogA? nizcita hI sarvavrata pAlana kA phala mokSa hogaa| isa cintana ke sAtha hI lakSmIpuMja ne sarvavrata pAlana kA dRDhanizcaya kara liyaa| vaha muni bana gyaa| sarvavirati saMyama kA pAlana kara vaha bArahaveM devaloka meM gyaa| vahAM se cyava kara vaha eka bhava manuSya kA karegA aura cAritra kI ArAdhanA dvArA sarva karma khapA kara mokSa meM jaaegaa| lakSmIvatI SaSThama vAsudeva puruSapuNDarIka kI jnnii| lacchInivAsa zrIpura nagara ke maMtrI kA putr| (dekhie-dhanasAgara) (ka) lalitAMga ___prAcIna bhAratavarSa ke zrIbAla nAmaka nagara ke rAjA naravAhana aura usakI rAnI kamalA kA putra, eka atizaya rUpa aura guNa sampanna rAjakumAra / lalitAMga kumAra samasta kalAoM meM pAraMgata thaa| dharma para usakI pragAr3ha AsthA thii| dIna-dukhiyoM ke lie vaha kalpavRkSa ke tulya thaa| donoM hAthoM se vaha dIna-dukhiyoM ko dAna diyA karatA thaa| ___sajjana nAmaka eka yuvaka se lalitAMga kI pragAr3ha maitrI thii| para sajjana nAma se hI sajjana thA, karma se durjana thaa| IrSyA, vizvAsaghAta Adi durguNa usake svabhAva meM kUTa-kUTa kara bhare the| para lalitAMga use apanA mitra mAnatA thA aura mitra ke durguNa prAyaH dikhAI nahIM diyA karate haiN| eka bAra rAjakumAra ne eka lAkha mUlya kA apanA galahAra bhikhArI ko dAna meM de diyA to sajjana ne rAjA se cugalI kI ki mahArAja rAjakumAra ko samajhAyA nahIM gayA to usakI dAnazIlatA ke pariNAmasvarUpa zIghra hI rAjakoSa rikta ho jaaegaa| rAjA ko sajjana kI bAta tathyaparaka lgii| usane rAjakumAra ko apane pAsa bulAyA aura dhana kI mahattA batAte hue dAna meM usake vyaya para aMkuza lagAne ke lie khaa| rAjakumAra ne pitA kA Adeza zirodhArya kara liyaa| parantu meghagarjana sunakara jaise mayUra binA kUhake nahIM raha sakatA vaise hI jarUratamaMda ko sAmane pAkara dAnI binA die nahIM raha sakatA hai| eka anya prasaMga para rAjakumAra ne dAna diyA to sajjana ne phira se rAjA ke kAna bhre| nArAja hokara rAjA ne lalitAMga ko apane deza se nirvAsita kara diyaa| ___ lalitAMga pitA ke Adeza ko varadAna ke rUpa meM svIkAra karake pradeza ke lie cala diyaa| sajjana bhI usake sAtha ho liyaa| dUra jaMgala meM pahuMcakara donoM eka vRkSa ke nIce baiTha ge| durjana ne adharma kI mahimA kA ... 516 ... jaina caritra koza ...
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ bakhAna kiyA aura dharma kI nindA karate hue kahA ki dharma ke kAraNa hI tuma rAjakumAra se daridra bana gae / lalitAMga ne usake pakSa ko nirasta kiyA aura prApta sthiti ko pUrva karma kA phala batAte hue dharma kI mahattA kA guNagAna kiyaa| pArasparika saMvAda bar3hate-bar3hate vivAda meM badala gyaa| donoM ke madhya yaha taya huA ki ve paMcoM se nirNaya karAeMge aura jisake pakSa ko samarthana milegA vaha parAjita pakSa se yatheccha vastu mAMgane kA adhikArI hogaa| pAsa hI gAMva thaa| paMcoM ke samakSa bAta prastuta kI gii| paMcoM ne nirNaya liyA, dhArmikoM ko dukhI aura pApiyoM ko sukhI hI sarvatra dekhA jAtA hai / isI se svayaMsiddha hai ki adharma hI mahimAmaya hai / durbaddhasajjana vijayI huA aura usane lalitAMga kI AMkheM mAMga lIM / lalitAMga ne vacana baddhatA ke kAraNa apanI AMkheM nikAla kara sajjana ko de diiN| acakSu rAjakumAra ko asahAya dazA meM jaMgala meM chor3akara aura usakI sabhI kImatI vastueM aura AbhUSaNa lekara sajjana campata ho gayA / svakRta karmaphala mAnakara lalitAMga jaMgala meM bhaTakane lgaa| vaha eka vRkSa ke nIce vizrAma kara rahA thA to usane eka pakSI yugala kA saMvAda sunaa| saMvAda thA - campAnareza kI ikalautI putrI puSpavatI netra jyoti kho baiThI hai| jo koI use netra jyoti lauTAegA rAjA use AdhA rAjya degA aura usI se apanI putrI kA vivAha bhI kregaa| pakSI - yugala ke saMvAda se yaha bhI spaSTa ho gayA ki usI vRkSa se lipaTI bela ko pIsa kara aMjanavat AMkhoM meM DAlane se netroM meM rozanI prakaTa ho jAtI hai| tAMga ke lie pakSI yugala kA saMvAda sukhamaya jIvana kA AdhAra bana gyaa| usane pahale svayaM netra jyoti prApta kI aura bAda meM rAjakumArI ko netra jyoti dekara use patnI banAyA tathA AdhA rAjya bhI prApta kiyA / udhara sajjana rAjakumAra lalitAMga ke vastrAbhUSaNa curAkara jaise hI Age bar3hA to use dasyuoM ne lUTa liyA aura ghAyala karake chor3a diyaa| bhikhAriyoM kA jIvana jIte hue sajjana eka bAra campAnagarI meM AyA to lalitAMga ne use pahacAna kara aura usakI duSTatA ko kSamA kara use punaH apanA mitra banA liyA aura maMtrI pada para niyukta kara diyaa| kahAvata hai ki durjana saba chor3akara bhI apanI durjanatA ko nahIM chor3atA hai| yahAM para sajjana ne jitazatru rAjA ke kAna bhara die ki lalitAMga to dAsI - putra hai| isase jitazatru ko bar3I AtmaglAni huI ki usane apanI putrI kA vivAha nimna kula meM kara ke mahAna bhUla kii| usane lalitAMga kI hatyA ke lie eka gupta sainika tainAta kara diyA / lalitAMga ko rAjA ne rAtri ke samaya usa mArga se apane pAsa bulAyA jisa para ukta sainika tainAta kiyA gayA thA / kAraNavaza lalitAMga ne sajjana ko rAjA ke pAsa bheja diyaa| sainika ne eka hI prahAra se sajjana kA vadha kara diyaa| Akhira rAjA jitazatru ke buddhizAlI maMtrI kI yukti se lalitAMga ke kula-gotra kA patA lagAyA gayA / tAMgako rAjakumAra aura kSatriya kulotpanna jAnakara jitazatru atIva prasanna huA aura prAyazcitta svarUpa apanA pUrA sAmrAjya lalitAMga ko arpita kara pravrajita bana gayA / bAda meM lalitAMga apane pitA-mAtA se milA / putra ko pAkara pitA gadgada bana gayA aura use rAjya sauMpakara vaha bhI pravrajita banakara AtmasAdhanA meM tallIna bana gayA / lalitAMga kumAra ne sudIrgha kAla taka suzAsana kiyA aura aMtima avasthA meM AtmasAdhanA ke lie pravrajyA dhAraNa kI aura svarga pada prApta kiyaa| - pArzvanAtha caritra - 1 *** jaina caritra koza ** 517 ...
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) lalitAMga Anandapura nagara ke mahArAja ripumardana kA ikalautA putra, vacana kA dhanI raajkumaar| (dekhie-ratnavatI) (ga) lalitAMga lalitAMga kumAra vasaMtapura nagara ke samudrapriya nAmaka sArthavAha kA putra thaa| vaha yuvA aura sundara thaa| eka bAra vaha nagara meM ghUmane ko niklaa| jaba vaha rAjamahala ke nikaTa se gujara rahA thA to nagaranareza zatAyudha kI rAnI lalitA ne usako dekhaa| lalitA rAnI lalitAMga ke rUpa aura yauvana para mugdha bana gii| usane apanI catura aura vizvasta dAsI ko bhejakara lalitAMga ko mahala meM bulA liyA aura svAgata va sumadhura saMbhASaNa se use apane vaza meM kara liyaa| lalitAMga lalitA rAnI ke sAtha bhoga bhogate hue vahIM rahane lgaa| . eka dina akasmAt rAjA zatAyudha lalitA rAnI ke mahala meM aayaa| lalitA aura lalitAMga sAvadhAna ho ge| catura dAsI ne apanI svAminI kI rakSA ke lie zIghra hI eka upakrama kiyaa| usane pAkhAne ke andhakUpa meM lalitAMga ko utAra diyaa| pUre rAjamahala kI gaMdagI bahakara usa aMdhakUpa meM AtI thii| lalitAMga usa aMdhakUpa meM par3A huA mahAna kaSTa bhogane lgaa| kahate haiM ki vaha kaI mAsa taka usa kUpa meM par3A nArakIya dazA ko bhogatA rhaa| puNyayoga se varSA Rtu meM vaha andhakUpa jala se bhara gyaa| jala nistAraNa ke lie kUpa ke kapATa haTAe gae to jala ke tIvra vega ke sAtha lalitAMga bhI bahakara dUra jA giraa| mahInoM taka andhakUpa ke mahA durgandhamaya sthAna para rahane ke kAraNa vaha svaccha havA ko sahana nahIM kara pAyA aura aceta ho gyaa| zanaiH-zanai usakI cetanA lauTI to vaha apanI dazA para mahAna pazcAttApa karane lgaa| kisI taraha usane svayaM ko svaccha kiyA aura apane ghara pahuMca gyaa| lalitAMga ke lauTa Ane para usake parijana bahuta khuza hue| kucha hI dinoM meM lalitAMga svastha ho gyaa| eka bAra phira vaha nagarabhramaNa karate hue rAjamahala ke nikaTa phuNcaa| rAnI ne use dekhA aura apane pAsa bulaayaa| para buddhimAna lalitAMga ne usakA prastAva to kyA svIkAra karanA thA. usane AMkha taka uThA kara rAnI kI ora nahIM dekhaa| kathAsAra itanA hI hai ki jo bhogoM kI ora AkarSita hote haiM unheM andhakUpa ke samAna garbha jUna meM giranA par3atA hai| jo vivekayukta vyakti bhogoM se sAvadhAna rahate haiM ve sadaiva sukhI rahate haiN| lava zrIrAma aura sItA kA putra tathA kuza kA shodr| lava dhIra-vIra aura tejasvI kizora thaa| usane kizorAvasthA meM hI apane sahodara kuza ko sAtha lekara trikhaNDajayI ayodhyA kI senA kA mAnamardana kara diyA thaa| (dekhie-sItA) lava jI RSi (AcArya) zvetAmbara sthAnakavAsI paramparA ke kriyoddhAraka AcAryoM meM pramukha / lavajI RSi kA janma gujarAta pradeza ke sUrata zahara meM huA thaa| unakI mAtA kA nAma phUlAbAI thaa| unake pitA kA svargavAsa unake bAlyakAla meM hI ho gayA thaa| unakA pAlana-poSaNa unake nAnA vIra jI borA ne kiyA jo sUrata ke samRddha zreSThI the| ___lava jI bAlyakAla se hI AtmonmukhI the| unhoMne bajaraMga jI yati ke pAsa zAstrAdhyayana kiyA aura virakta hokara ve yati jI ke ziSya bana ge| parantu yati saMgha kI AcAra-zithilatA ko dekhakara lava jI ...jaina caritra koza ... ... 518 ..
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ atyanta nirAza hue| unhoMne bajaraMga jI yati se anujJA aura AzIrvAda prApta kara kriyoddhAra kA saMkalpa kiyaa| yati-pravrajyA ko chor3akara unhoMne paMca mahAvrata rUpa dIkSA dhAraNa kI aura loMkAzAha kI dharmakrAnti ko unhoMne apane AcAraniSTha jIvana se sudRr3hatA pradAna kii| ___AcArya lavajI RSi eka ucca koTi ke kSamAzIla aura kriyApAtra muni the| dharma pracAra meM bhI ve kuzala the| unake upadezoM kA jaina samAja para apUrva prabhAva pdd'aa| isase yatiyoM ke prati logoM kI AsthA zithila par3ane lgii| yatiyoM ne vIra jI borA ko isake virodha meM zikAyata kii| vIra jI borA ke nivedana para khambhAta ke navAba ne lavajI RSi ko kArAgRha meM DAla diyaa| parantu navAba eka nirdoSa aura tejasvI muni ko adhika samaya taka bandIgRha meM nahIM rakha skaa| usane kSamA prArthanA ke sAtha lavajI RSi ko sasammAna mukta kara diyaa| lavajI RSi ke eka ziSya bhAnu RSi ko vidveSa ke kAraNa virodhiyoM ne viSa de diyA jisase unakA dehAnta ho gyaa| una kaThina kSaNoM meM bhI lavajI RSi ne apUrva sahanazIlatA kA paricaya diyaa| bAda meM lavajI RSi ko bhI AhAra meM viSa de diyA gyaa| apUrva zAnti aura samAdhi meM rahate hue anazana pUrvaka lavajI RSi ne deha tyAga kiyaa| somajI RSi AcArya lavajI RSi ke eka tejasvI ziSya the| vartamAna RSi sampradAya aura khambhAta sampradAya AcArya lavajI RSi kI sampradAeM haiN| lIlApata ayodhyA nagarI ke koTIzvara zreSThI sunandana kA putra / lIlApata suzikSita, guNavAna aura dhuna kA dhanI yuvaka thaa| yuvAvasthA meM eka rUpa-guNa sampanna zreSThi-kanyA se usakA vivAha huaa| ___eka rAtri meM lIlApata ne eka svapna dekhaa| svapna meM usane jhaNakArA nAmaka rUpasI bAlA ko dekhA jisane usase kahA ki vaha usI kI pratIkSA kara rahI hai| sAtha hI svapna meM usane yaha bhI jAna liyA ki jhaNakArA rAmAvatI nagarI ke rAmezvara halavAI kI ikalautI patrI hai| lIlApata kI nidrA bhaMga haI to usakA caina kho gyaa| usane mana hI mana dRDha nizcaya kara liyA ki vaha rAmAvatI nagarI jAegA aura jhaNakArA se vivAha kregaa| usane apanA svapna apane mAtA-pitA aura patnI ko btaayaa| sabhI ne use svapna ko svapna mAnakara bhUla jAne ke lie kahA, para vaha vaisA na kara skaa| Akhira usake nizcaya ke samakSa parivAra ke sabhI sadasya parAsta ho gae aura use jAne kI anumati de dii| ____ lIlApata cala diyaa| kaI dinoM taka yatra-tatra bhaTakatA rahA, para use rAmAvatI nagarI kI koI khoja-khabara kahIM se prApta na huii| thakakara usane yakSArAdhanA kA nizcaya kiyaa| ArAdhanA se suprasanna yakSa ne use rAmAvatI nagarI ke eka udyAna meM pahuMcA diyaa| yaha udyAna rAmezvara halavAI kA hI thaa| udyAna rakSaka ne lIlApata ko rAmezvara halavAI ke bAre meM kaI bAteM btaaiiN| usane batAyA ki rAmezvara halavAI nagara kA sabase samRddha vyakti hai| usakI dukAna kI miThAI prati sera sau svarNa azarphiyoM meM bikatI hai| usakI jhaNakArA nAmaka putrI devAMganAoM se bhI adhika sundara hai| parantu putrI ke vivAha ke lie rAmezvara halavAI ne eka vicitra zarta rakhI hai jisakA pUrA honA prAyaH asaMbhava sA lagatA hai| lIlApata ne zarta ke bAre meM pUchA to udyAnarakSaka ne batAyA, rAmezvara halavAI ne yaha zarta rakhI hai ki jo vyakti usake udyAna ke jalakuNDoM ko svarNamaya aura bAvar3iyoM ko rajatamaya banAegA usI ke sAtha vaha apanI putrI kA vivAha kregaa| .. jaina caritra koza ... -- 519 ...
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ lIlApata sunakara vicArazIla bana gyaa| usane punaH yakSa kI ArAdhanA zurU kara dI / yakSa prakaTa huaa| lIlApata kI prArthanA para yakSa ne udyAna ke jalakuNDoM ko svarNamaya aura bAvar3iyoM ko rajatamaya banA diyA / pariNAmataH rAmezvara halavAI ne apanI putrI kA vivAha lIlApata se kara diyA / lIlApata kA svapnila kAmya pUrNa huaa| usake harSa kA ora-chora na thA / patnI jhaNakArA ko lekara vaha apane nagara ke lie claa| zubha karma prakaTa ho gae aura rAtri meM kisI duSTa yogI ne jhaNakArA kA apaharaNa kara liyaa| kaI mAsa taka pati-patnI kA viyoga banA rhaa| jhaNakArA buddhimatI thii| apanI yukti se usane yogI se apane zIla kI rakSA kii| vaha yogI ke caMgula se bhAgI to punaH eka yogI ke caMgula meM phaMsa gii| apane buddhibala se usa yogI se svataMtra huI to cAra coroM ne use ghera liyaa| coroM ko bhI usane apanI buddhi se parAsta kiyA aura kAzI nagarI meM phuNcii| vahAM puruSaveza meM rahakara usane apane buddhibala se eka rAkSasa se nagara kI janatA kI rakSA kI aura Adhe rAjya ke sAtha-sAtha rAjakumArI se pANigrahaNa kiyaa| kula paramparA kI bAta kahakara usane rAjakumArI ko isa bAta ke lie rAjI kara liyA ki ve chaha mAsa taka bhAI-bahana bana kara raheMge / Akhira kAzI meM rahate hue hI lIlApata aura jhaNakArA kA punarmilana huA / jhaNakArA ke buddhibala para zIla rakSaNa kI sabhI ne mukta kaNTha se prazaMsA kI / 1 do patniyoM ke sAtha lIlApata ayodhyA lauttaa| parijanoM aura patnI se milana huA / harSa kA sAgara umdd'aa| sukhapUrvaka jIvana yApana karate hue jIvana ke aMtima pakSa meM lIlApata aura jhaNakArAne saMyama kara svargAdhikAra paayaa| vahAM se cyava kara donoM manuSya janma lekara siddha hoNge| (ka) lIlAvatI eka rAjakumArI jisakA pANigrahaNa rAjakumAra candrAnana svAmI (viharamAna tIrthaMkara) se huA thA / (dekhie - candrAnana-svAmI) (kha) lIlAvatI 1 bhayapura pATaNa nagara ke seTha dhanadatta kI putrI, eka buddhimatI aura patiparAyaNA nArI / usakA vivAha kauzAmbI nagarI ke zreSThI putra zrIrAja se huA thA / lIlAvatI ke vivAha ke kucha hI dina pazcAt usakI mAtA kA dehAnta ho gayA aura usake pitA pravrajita ho ge| lIlAvatI apane mAtA-pitA kI ikalautI saMtAna thii| phalataH usakA pIhara zUnya ho gyaa| pati kA ghara hI usakA ekamAtra ghara thA / lIlAvatI kI tIna jeThAniyAM thiiN| cAroM meM paraspara pUrNa sneha bhAva thA / eka bAra jaba cAroM kaumudI mahotsava se lauTa rahI thIM, to mArga meM eka vRkSa ke nIce baiThakara apane-apane pIhara ke bAre meM bAteM karane lagIM / lIlAvatI usa vArtA meM mauna sAdhe baiThI thI / jeThAniyoM ne use TokA to vaha bolI, merA pIhara to zUnya hI hai / merI mAtA kA dehAnta ho gayA aura pitA muni bana gae haiN| eka mAmA haiM, jinakA nAma jinasena hai, unako Aja dina taka maiMne dekhA nahIM hai, videza meM rahakara vyApAra karate haiM, yahI mere pIhara kI kathA hai| lIlAvatI ke isa kathana ko rUgA nAmaka eka Thaga ne suna liyaa| rUgA eka nAmI Thaga thaa| bar3e-bar3e logoM ko usane ThagA thaa| so eka dina lIlAvatI kA mAmA jinasena banakara zrIrAja ke ghara pahuMca gyaa| sabhI sadasyoM ko apanI vArtAoM se mohita banAkara lIlAvatI ko apane ghara le gayA / rugA ke ghara pahuMcate hI lIlAvatI samajha gaI ki vaha ThagI gaI hai| rUgA ne bhI spaSTa kara diyA ki vaha use apanI patnI banAne ke lie lAyA hai| lIlAvatI bahuta buddhimatI thI / usane apane buddhibala se na kevala apane zIla kI rakSA kI * jaina caritra koza *** *** 520
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ balki rUgA ko 'acchA sabaka sikhaayaa| bAda meM rUgA ko vaha sajjana banAne meM bhI saphala rhii| lIlAvatI ne dharmadhyAna pUrvaka jIvana vyatIta kara svarga prApta kiyaa| (ga) lIlAvatI candrapura nareza jayasena kI raanii| eka Adarza mAtR-hRdayA nArI / (dekhie - candrasena) (gha) lIlAvatI paiThaNapura nareza mahArAja naravAhana kI paTarAnI aura eka duzcaritrA nArI / ( dekhie-hasaMrAja) (Ga) lIlAvatI bharatapura nareza jayasena kI mahArAnI padmAvatI kI aMgajAtA, eka aniMdya suMdarI rAjakumArI / lIlAvatI jaba avivAhitA hI thI to jayasena ne apane vizvasta maMtrI sajjana sena ko rAjya bhAra aura putrI kA vivAha dAyitva pradAna kara apanI rAnI padmAvatI ke sAtha pravrajyA dhAraNa kara lI thI / kAlAntara meM sajjana sena ne lIlAvatI kA svayaMvara rcaayaa| svayaMvara meM vijayapura nagara kA yuvarAja candrasena aura kanakapura nareza kanakaratha sahita aneka rAjA aura rAjakumAra aae| lIlAvatI ne candrasena ke gale meM varamAlA DAlakara use apane pati ke rUpa meM cunaa| kanakaratha ne ise apanA apamAna smjhaa| vaha usa yuga kA eka balavAna rAjA thaa| usane candrasena ko lalakArA, para upasthita rAjAoM aura rAjakumAroM dvArA dhikkAra die jAne para kanakaratha ko mauna ho jAnA par3A / candrasena lIlAvatI ko sAtha lekara apane nagara ko calA gyaa| kanakaratha svayaMvara maNDapa meM to mauna ho gayA, para lIlAvatI ke rUpa-saundarya ko vaha bhulA nahIM pAyA / kAlAntara meM usane vijayapura para AkramaNa kara diyA / candrasena aura lIlAvatI kI jaMgala kI zaraNa lenI pdd'ii| kaI varSoM taka candrasena aura lIlAvatI alaga-alaga aneka kaSTa sahate hue yatra-tatra bhaTakate rahe / lIlAvatI ke zIla para kaI bAra duSTa puruSoM kI kudRSTi pdd'ii| usase use duHsaha sthitiyoM se gujaranA par3A, para usane apane zIlavrata kA pUre sAhasa se pAlana kiyaa| aMtataH candrasena ne mitra rAjAoM ke sahayoga se kanakaratha ko parAjita kiyA aura apanI rAnI va rAjya ko punaH prApta kiyaa| lIlAvatI ne pativrata dharma kA pAlana karate hue, jIvana ke aMtima bhAga meM sAdhvI vrata aMgIkAra kiyA aura vizuddha cAritra kI ArAdhanA kara sugati prApta kI / letikApitA (zrAvaka ) bhagavAna mahAvIra aura una dvArA prarUpita dharma ko ArAdhya rUpa meM aMgIkAra karane vAlA eka jaina zrAvaka / letikApitA gAthApati zrAvastI nagarI kA rahane vAlA thA / vaha bahuta dhanI thA aura kisI se bhI parAbhUta hone vAlA nahIM thA / usake pAsa solaha karor3a mUlya kI cala-acala sampatti thI / dasa-dasa hajAra gAyoM ke cAra gokula usake pAsa the / letikApitA gAthApati kI patnI kA nAma phAlgunI thA jo surUpA aura pativratA thI / eka bAra nagarI ke bAhya bhAga meM sthita koSThaka caitya meM bhagavAna mahAvIra pdhaare| janatA bhagavAna ke darzana karane aura pravacana sunane gaI / letikApitA bhI bhagavAna ke caraNoM meM upasthita huaa| bhagavAna ke darzana karake aura unakI vANI ko sunakara letikApitA ko saMbodhi kI prApti huii| usane apane bala aura puruSArtha ko tolaa| usane svayaM ko aNagAra dharma ko grahaNa kara pAne meM asamartha anubhava kiyaa| taba usane bhagavAna se *** jaina caritra koza * 521 diamondsdiamondsdiamonds
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| usakI patnI ne bhI zrAvaka dharma kI dIkSA grahaNa kii| letikApitA ne avicala zraddhA bhAva se zrAvaka dharma kA pAlana kiyaa| yathAsamaya usane apane jyeSTha putra ko gRhadAyitva pradAna kara apanA adhikAMza samaya dharmadhyAna meM arpita karanA zurU kara diyaa| usane krama se zrAvaka kI gyAraha pratimAoM kI ArAdhanA kii| ukta kaThina tapa se letikApitA kI deha atyanta kRza ho gii| taba usane saMlekhanA saMthArA dvArA aMtima sAdhanA meM praveza kiyaa| mAsika anazana ke sAtha dehotsarga karake letikApitA saudharma kalpa meM deva bnaa| kAlAntara meM vaha mahAvideha kSetra se siddha hogaa| -uvAsagadasAo lepa gAthApati rAjagRha nagara ke upanagara nAlandA meM rahane vAlA eka samRddha shraavk| vaha bhagavAra mahAvIra kA ananya upAsaka aura nirgrantha pravacana kA dRr3ha zraddhAlu thaa| vaha aSTamI, caturdazI aura pakkhI ko niyamita pauSadhopavAsa kI ArAdhanA karatA thaa| lokAzAha dharma prANa loMkAzAha vikrama saM. kI 15vIM-16vIM sadI ke dharmavIra puruSa the| vi.saM. 15vIM sadI ke uttarAMza meM unakA janma huaa| adhyayana pUrNa kara ve vyavasAya ke kSetra meM praviSTa hue| pahale unhoMne paitRka vyavasAya kiyA, bAda meM ahamadAbAda meM rahakara javAharAta kA vyavasAya sthApita kiyaa| vyApAra meM prAmANikatA aura kuzalatA ke kAraNa ve rAjamAnya jauharI bne| bAdazAha mohammadazAha ke prastAva para unhoMne kucha varSoM taka pATaNa meM rAjasva adhikArI ke pada para apanI sevAeM bhI diiN| lokAzAha bacapana se hI satya ke upAsaka the| unakA jIvana jaina dharma ke saMskAroM se otaprota thaa| pariNAmataH ve tatyugIna yatiyoM ke pAsa dharmazravaNa karane ke lie niyamita rUpa se jAte the| loMkAzAha kI eka pramukha vizeSatA yaha thI ki unakA lekhana bahuta sundara thaa| unake sundara lekhana ko dekhakara yati jI ne unako AgamoM kI jarjarita pratiyAM punarlekhana ke lie diiN| Agama sevA ke rUpa meM isa kArya ko loMkAzAha ne apanA puNyodaya maanaa| ve AgamoM kI pratilipi taiyAra karane lge| sAtha hI unheM vizuddha rUpa se jinavANI ke adhyayana kA suavasara bhI prApta huaa| AgamoM ke adhyayana se unheM zuddha dharma kA svarUpa jJAta huaa| zuddha zramaNAcAra ke sAtha yatiyoM ke AcAra kI tulanA karane para loMkAzAha dukhada vismaya se bhara ge| unheM isa bAta kA atizaya kaSTa huA ki bhagavAna mahAvIra ne zramaNa ke lie jisa AcAra-vicAra kA nirUpaNa kiyA hai usakA yativarga meM AMzika tatva bhI dRSTigocara nahIM hotA hai| isI kaSTapUrNa anubhUti ne loMkAzAha ko dharmakrAnti ke lie prerita kiyaa| unhoMne battIsoM AgamoM kI do-do pratilipiyAM taiyAra kii| eka-eka pratilipi apane pAsa rakha lii| AgamoM kI unhIM zuddha pratilipiyoM ke AdhAra para hI loMkAzAha ne zuddha dharma kA pracAra prAraMbha kiyaa| unake zuddha dharma ke pracAra se zIghra hI bahuta se jaina zrAvaka unase prabhAvita hue| kucha hI samaya meM loMkAzAha kI dharmakrAMti eka Andolana ke rUpa meM ubhrii| hajAroM bhavya AtmAoM ne ADambara aura parigraha ke daladala meM dhaMse yativarga ke prabhAva se mukta hokara AgamAnusAra zuddha dharma kI ArAdhanA-arcanA prAraMbha kara dii| lagabhaga 1000 varSoM se yatiyoM ne jinadharma ko apanI suvidhAnusAra tor3a-maror3a kara vidrUpa banA diyA thaa| loMkAzAha ne AjIvana saMgharSa kara jinadharma ke maulika tatvoM -satya, ahiMsA, asteya, brahmacarya aura ... 522 .. ... jaina caritra koza ...
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ aparigraha kI punaH prANa pratiSThA kii| isase parigrahI aura suvidhAbhogI yatiyoM kI gaddiyAM hila giiN| unhoMne lokAzAha kA tIvra virodha kiyA aura use jinamata virodhI kahakara usakI nindA kI / parantu dharmaprANa lokAzAha apanI niMdA kI paravAha kie binA apane mizana ko Age aura Age bddh'aayaa| loMkAzAha ke jIvana kAla meM hI unakI kriyoddhAra rUpI dharmakrAnti sudUra aMcaloM meM phaila gaI aura hajAroM zrAvaka usase jur3a ge| lokAzAha ne AgamoM ke pramANa prastuta kara mUrttipUjA kA niSedha kiyA, aura sampUrNa aparigraha aura ahiMsA kI pUrNa pratiSThA kI / vartamAna sthAnakavAsI paramparA kA svarUpa loMkAzAha se hI pracalita huA / isa paramparA meM AcArya jIvarAja jI, AcArya lavajI RSi, AcArya dharmadAsajI, AcArya dharmasiMha jI, AcArya bhUdhara jI, AcArya amarasiMha jI aura muni mAyArAma jI jaise saMyama prANa puruSa hue| Aja se lagabhaga sAr3he pAMca sau varSa pUrva hue dharmavIra loMkAzAha zuddha dharma ke anveSaka, pracAraka aura usake lie AjIvana saMgharSakarttA ke rUpa meM sadaiva arcita- vandita raheMge / lohitya (AcArya) nandI sthavirAvalI meM Arya lohitya kI stuti isa prakAra huI haisumuNiya - NiccANicvaM, sumuNiya- suttatya-dhArayaM vaMde / tatthaM lohiccaNAmANaM / / sabmAvubbhAvaNayA, arthAt lohityAcArya nitya - anitya rUpa se vastutatva ke jJAtA the, sUtrArtha ko dhAraNa karane vAle the aura sarva padArthoM ke yathAvasthita prakAzana meM kuzala the / lohityAcArya kA samaya vI. ni. kI navamI zatAbdI kA uttarArddha aura dasavIM zatAbdI kA pUrvArddha saMbhAvita - nandI sUtra sthavirAvalI hai / *** jaina caritra koza *** 523
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaccharAja paiThaNapura nareza mahArAja naravAhana kI rAnI haMsAvalI kA aNgjaat| (dekhie-haMsarAja) vajrajaMgha puMDarIkiNI nagarI kA rAjA / usane vana meM mahAsatI sItA kI na kevala rakSA hI kI balki use bhaginI kA pada de apane sAtha apane nagara meM le gyaa| vahIM para lava aura kuza kA janma huA tathA zikSA-dIkSA bhI huii| (dekhie-sItA) vajradhara svAmI (viharamAna tIrthaMkara) __ gyArahaveM viharamAna tiirthNkr| dhAtakI khaNDa ke pUrva mahAvideha kSetra kI vaccha vijaya meM sthita susImApurI nagarI ke mahArAja padmaratha kI paTTamahiSI sarasvatI ke ratnagarbha se prabhu kA janma huaa| yauvanAvasthA meM vijayA nAmaka rAjakumArI se prabhu kA vivAha huaa| zaMkha prabhu kA cinha hai| tirAsI lAkha pUrva taka gRhavAsa bhogakara prabhu pravrajita hue aura tapa-saMyama kI arAdhanA se kevalI bne| tadanantara prabhu ne tIrtha kI sthApanA kara loka kalyANa kA patha prazasta kiyaa| caurAsI lAkha pUrva kI sarvAyu bhoga kara prabhu nirvANa ko prApta hoNge| vajranAbha prabhu pArzvanAtha kA pUrvabhava kA nAma / vajranAbha zubhaMkarA nagarI ke mahArAja vajravIrya kA putra thaa| (dakhie-marubhUti) vajrabAhu ayodhyA kA eka sUryavaMzI raajkumaar| usake pitA vijaya ayodhyA ke rAjA the| usakA eka sahodara thaa-purndr| yuvarAja vajrabAhu kA vivAha nAgapura nareza kI putrI manoramA ke sAtha huA thaa| manoramA kA eka bhAI thA jisakA nAma udayasundara thaa| eka bAra rAjakumAra udayasundara apanI bahana se milane ayodhyA meM aayaa| apane sAle ke Agamana kI khuzI meM yuvarAja vajrabAhu ne vanavihAra kA kAryakrama banA liyaa| vaha apanI patnI manoramA aura sAle udayasundara ke sAtha eka ratha para savAra ho gyaa| anya kaI rathoM para rAjaparivAra ke anya yuvaka aura sevaka savAra hue| vanavihAra ke krama meM rathoM kA vaha kAphilA eka aise saghana vana pradeza meM pahuMcA jahAM adbhuta prAkRta chaTA bikharI huI thii| vajrabAhu ne ratha roka diyaa| pAsa hI vRkSa ke nIce eka muni dhyAnastha the| vajrabAhu ekaTaka ho muni ko dekhane lgaa| usake aMtaHkaraNa meM ciMtana calA-yathArtha rUpa meM to yaha muni hI samrAT haiM jo viSayoM aura kaSAyoM ko jIta kara Atma-ArAma meM vihAra kara rahe haiN| vajrabAhu ko muni kI ora ekaTaka nihArate hue dekhakara udayasundara ne vinoda kiyA-jIjA jii| dIkSA lene kI to nahIM soca rahe ho? yadi vaisA vicAra ho to hameM bhI apane sAtha rkhie| ... 524 -- - jaina caritra koza ....
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinoda-prasaMga vairAgya kA kAraNa bana gayA / vajrabAhu ne tatkSaNa apanA nirNaya sunA diyA, maiM muni banakara yathArtha samrAT bananA cAhatA huuN| kahakara vajrabAhu muni ke pAsa pahuMce aura unase pravrajyA kI prArthanA karane lage / vairAgya kA mahAnada aisA pravAhita huA ki usI dina vajrabAhu ke sAtha usakA sAlA udayasundara tathA patnI manoramA ne dIkSA dhAraNa kara lI / vana vihAra meM sAtha meM Ae paccIsa anya yuvakoM ne bhI dIkSA dhAraNa kii| rAjA vijaya ko yaha sUcanA milI to ve bhI virakta ho ge| putra purandara ko rAjapada dekara ve zra meM dIkSita ho ge| vajrabAhu kA satsaMkalpa kaI bhavyoM ke lie kalyANa kA kAraNa bana gayA / vajravIrya - jaina rAmAyaNa jambUdvIpa ke pazcima mahAvideha meM sthita zubhaMkarA nAmaka nagarI kA eka rAjA / (dekhie-marUbhUti) vajrasena (AcArya) Arya siMhagiri kI gaNa paramparA ke eka mahAna AcArya / vRddhAvasthA meM ve AcArya pada para ArUr3ha hue aura unakA zAsana kAla cAra varSoM kA rhaa| Arya vajrasena kA janma vI.ni. 492 meM huaa| 9 varSa kI Ayu meM hI ve jinadharma meM pravrajita ho gae / AgamoM kA gaMbhIra adhyayana kara ve AgamoM ke viziSTa jJAtA bane / Arya vajrasvAmI Ayu aura dIkSA paryAya meM Arya vajrasena se choTe the, parantu AcArya pada para vajrasena kI niyukti vajrasvAmI ke bAda hI huI thii| vI. ni. 584 meM deza meM bhISaNa duSkAla pdd'aa| Arya vajrasvAmI ne rathAvarta parvata para apane 500 ziSyoM ke sAtha anazana kA saMkalpa kiyaa| usa samaya Arya vajrasvAmI ne Arya vajrasena ko gaNa kA bhAra sauMpa kara kuMkuNa deza meM vihAra karane ke lie khaa| Arya vajrasena kuMkuNa deza meM vicarane lage / duSkA kI trAsadI se pUrA deza trasita thA / svAbhAvika hai ki AcArya vajrasena ko bhI una sthitiyoM meM kaThina parISoM kA sAmanA karanA par3A hI hogA / vI.ni. 592 meM Arya vajrasena sopAraka nagara meM pdhaare| duSkAla carama para thaa| annAbhAva kA grAsa bana rahI thii| jo loga jIvita the, asahya kaSTa pUrvaka jI rahe the| sopAraka nagara meM jinadatta nAmaka eka zramaNopAsaka zreSThI rahate the| unakI patnI kA nAma IzvarI thaa| unake cAra putra the| jinadatta eka samRddha seTha the| para annAbhAva meM unake parivAra kI dazA karuNAmayI bana gaI thii| pratyeka sadasya anna ke kaNa-kaNa ke lie tarasa rahA thA / IzvarI ne vicAra kiyA ki tila-tila kara marane kI apekSA AtmahatyA hI kara lI to zreSTha hogaa| usane lakSa mudrA mUlya ke zAli pakAe aura unameM viSa kA mizraNa kara diyaa| jaba vaha apane parivAra ko ukta zAli parosane kI taiyArI kara rahI thI usI samaya puNyodaya se Arya vajrasena bhikSA kI khoja meM vahAM pdhaare| IzvarI ne Arya vajrasena kA svAgata kiyaa| usane viSamizrita bhojana kA pAtra chipAne kA prayatna kiyaa| parantu Arya vajrasena kI dRSTi se usakA vaha prayAsa chipa na skaa| Arya vajrasena ne IzvarI se usake vaisA karane ke kAraNa ko pUchA / sAzru nayanoM se IzvarI ne yathArtha vyakta kara diyA / zramaNopAsaka parivAra kI isa dazA ko dekhakara Arya vajrasena cintanazIla bana gae / jJAnopayoga se jAnakara unhoMne IzvarI se kahA, bahana ! duSkAla samApti para hai, dhairya dhAraNa karo aura suprabhAta kI pratIkSA *** jaina caritra koza *** 525
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ kro| IzvarI ne muni ke kathana ko svIkAra kiyaa| dUsare hI dina anna se bhare pota nagara sImA para A phuNce| duSkAla vidA huaa| sukAla kA suprabhAta sabake lie jIvana kA sandeza lekara aayaa| isa ghaTanA se jinadatta aura IzvarI kA dharmAnurAga atizaya rUpa se bar3ha gyaa| una donoM ne apane cAroM putroM ke sAtha dIkSA dhAraNa kara lii| nAgendra, nivRtti, candra aura vidyAdhara nAmaka cAroM zreSThi-putra apane samaya ke mahAprabhAvI aura zrutadhara muni hue| una cAroM ke nAma se cAra kuloM kA udbhava bhI huaa| Arya vajrasena eka sudIrgha AyuSya vAle AcArya the| vI.ni. 617 meM unhoMne AcArya pada saMbhAlA thaa| vI.ni. 620 meM 128 varSa kI avasthA meM unakA svargArohaNa huaa| -prabhAvaka carita/-pariziSTa parva, sarga-13 vajrasenA (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 19 vajrasvAmI (AcArya) ___ vI.ni. kI chaThI zatAbdI meM Arya vajrasvAmI eka mahAprabhAvI AcArya hue| AcArya suhastI kI paramparA ke Arya siMhagiri Arya vajra ke guru the| Arya vajra eka dharmaniSTha parivAra meM janme the| unakA parivAra ananya zramaNopAsaka thaa| Arya vajra ke dAdA zreSThI dhana khyAti prApta dAnavIra the| Arya vajra ke pitA dhanagiri bacapana se hI jinadharma ke prati sudRr3ha AsthAvAna aura virakta mana the| saMkSipta kathAsUtra isa prakAra hai___ dhanagiri tumbavana nAmaka nagara ke rahane vAle zreSThI dhana ke putra the| ve dIkSA lekara Atmapatha para bar3hanA cAhate the| para usI nagara ke rahane vAle zreSThI dhanapAla ke vizeSa Agraha para unheM usakI putrI sunandA se pANigrahaNa karanA pdd'aa| dhanapAla bhI jaina zrAvaka thA aura usakA putra samita pahale hI Arya siMhagiri ke caraNoM meM pravrajita ho cukA thaa| kAlakrama se sunandA garbhavatI huii| isakI sUcanA usane pati dhanagiri ko dii| dhanagiri ne prasanna hokara kahA, devi ! pati ke bAda putra strI ke lie AdhAra hotA hai| vaha AdhAra aba tumheM prApta ho gayA hai| aba mujhe anumati de do jisase adhyAtmapatha kA pathika banakara maiM Atma-kalyANa kara skuu| sunandA svayaM eka dharmaparAyaNA sannArI thii| usane pati kI hArdika kAmanA meM apane ko bAdhA nahIM banane diyA aura sahaja rUpa se unheM dIkSA kI anumati pradAna kara dii| dhanagiri Arya siMhagiri se dIkSita hokara tapa-saMyama se apanI AtmA ko bhAvita karate hue vicarane lge| __ udhara kAlakrama se sunandA ne eka tejasvI putra ko janma diyaa| ucita velA meM bAlaka kA janma mahotsava manAyA gyaa| mahotsava meM upasthita mahilAoM ne sunandA se kahA, Aja dhanagiri bhI upasthita hote to mahotsava kA raMga hI vilakSaNa hotA, para ve to munirUpa meM jAne kahAM vicara rahe hoNge| mahilAoM ke ye zabda navajAta zizu ke kAnoM meM pdd'e| vilakSaNa zizu kA cintana muni zabda para sthira ho gyaa| cintana dhArA Age bar3hI aura use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane saMyamI pitA ko bhAva pUrvaka praNAma kiyA aura socA, vastutaH saMyama hI sAra hai| para mamatva ke baMdhana saMyama meM bAdhA haiN| koI aisA upAya kiyA jAe jisase saralatA se mamatva kA baMdhana chinna ho jaae| usake lie zizu ne eka upAya khoja liyA aura usane sahasA ronA zurU kara diyaa| usakA rudana anavarata calatA rhaa| sunandA ne hajAra upAya kie, para zizu kA rodana nahIM rukaa| dina-rAta zizu rotA rhtaa| anavarata rodana kA yaha krama chaha mAsa taka calatA rhaa| sunandA kA AhAra, vihAra, zayana durUha ho gyaa| usakI vyathA kA anta na thaa| .-526 ... jaina caritra koza...
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ unhIM dinoM Arya siMhagiri tumbavana nagara meM pdhaare| bhikSA velA meM Arya dhanagiri bhikSA ke lie gamana karane lge| usa samaya zubha zakuna hue| Arya siMhagiri ne dhanagiri se kahA, vatsa ! atIva zubha zakuna ho rahe haiN| Aja bhikSA meM tumheM jo bhI sacitta-acitta mile, niHsaMkoca le aanaa| guru ke Adeza ko smRti meM aMkita kara dhanagiri Arya samita ke sAtha bhikSA ke lie ravAnA hue| krama se ve sunandA ke ghara ge| sunandA rudana karate hue zizu se bhArI parezAna ho rahI thii| usane Arya dhanagiri ke pAtra meM apane zizu ko rakhate hue kahA, Arya ! putra kA dAyitva pitA para bhI hotA hai| chaha mahIne maiMne ise saMbhAlA hai, aba Apa saMbhAlie! apUrva sthiti ko dekhakara dhanagiri asamaMjasa meM par3a ge| tabhI unheM guru kA Adeza smaraNa ho AyA ki Aja bhikSA meM jo bhI mile, le aanaa| dhanagiri ne kahA, bhadre ! maiM tumhArI yaha bhikSA svIkAra kara sakatA hU~, para tumheM vacana denA hogA ki bAda meM tuma isa zizu para apanA adhikAra nahIM jatAogI ! sunandA zizu se itanI parezAna thI ki bhAvukatA vaza usane dhanagiri ko vacana de diyA ki Aja ki bAda yaha ziza sampUrNa adhikAra ke sAtha ApakA huaa| bAlaka ne pitR-muni ke pAtra meM Ate hI rodana banda kara diyaa| dhanagiri pAtra meM zizu ko lekara guru ke pAsa lautte| unhoMne jholI gurudeva Arya siMhagiri ko arpita kii| jholI kAphI bhArI thii| sahaja bhAva se guru ne kahA, dhanagiri ! yaha vajropama kyA le Ae ho? Arya siMhagiri kA zabda 'vajra' hI zizu kA nAma pracalita ho gyaa| tejasvI bAlaka ko dekhakara siMhagiri ne kahA, yaha bAlaka Age calakara mahAna pravacana prabhAvaka hogaa| guru ke Adeza se zizu vajra ko sAdhviyoM ke upAzraya meM zayyAtara mahilA ko arpita kiyA gyaa| zayyAtara mahilA apane putra kI taraha bAlaka vajra kA pAlana-poSaNa karane lgii| muni saMgha anyatra vihAra kara gyaa| sAdhviyAM svAdhyAya karatI to pAlane meM jhUlatA huA vajra use suntaa| kahate haiM ki pAlane meM jhUlate hue hI vajra ne ekAdaza aMgoM ko kaNThastha kara liyA thaa| bAlaka vajra tIna varSa kA ho gyaa| sunandA sAdhviyoM ke darzanArtha AtI thii| apane putra ko vaha punaH-punaH dekhtii| mAtR-mamatva zanaiH-zanaiH prabala banatA gyaa| apane vacana ko vismRta kara usane sAdhviyoM se apane putra kI yAcanA kii| sAdhviyoM ne kahA, yaha bAlaka Arya siMhagiri kI nidhi hai| unakI AjJA ke binA isa zizu ko Apako nahIM diyA jA sakatA hai| ___ unhIM dinoM AcArya siMhagiri ziSya-maNDala ke sAtha tumbavana nagara meM pdhaare| sunaMdA ne Arya siMhagiri aura Arya dhanagiri se apane putra kI yAcanA kii| muniyoM ne sunandA se kahA, zrAvike ! bhikSA meM prApta vastu ko lauTAne ke lie hama bAdhya nahIM haiN| phira tuma vacana bhI de cukI ho ki putra para tumhArA koI adhikAra nahIM hogaa| sunandA ne kahA, mamatva kA Avega mujhe vacana bhaMga ke lie bAdhya banA rahA hai| Apako merA putra lauTAnA hogA, anyathA maiM rAjA kI zaraNa meM jaauuNgii| aura Akhira sunandA rAjA kI zaraNa meM pahuMca gii| vicitra sthiti ko dekhakara rAjA ne muni saMgha ko AmaMtrita kiyaa| niSpakSa nyAya ke lie donoM pakSoM ke samakSa prastAva rakhA gayA ki bAlaka jisa pakSa ko cunegA usa para usI kA adhikAra mAnA jaaegaa| rAjAjJA se eka ora sunandA hAtha meM miSThAnna aura khilaune lekara baiTha gaI tathA dUsarI ora muni dhanagiri rajoharaNAdi dhArmika upakaraNa lekara baiTha ge| madhya meM bAlaka vajra ko chor3a diyA gyaa| vajra jAtismaraNa jJAnI bAlaka the| ve jAnate the ki yahI vaha kSaNa hai jo unakI jananI ke lie bhI mamatva-mukti kA dvAra bana sakatA hai| unhoMne sAzru sunandA ko pITha dikhA dI aura lapakakara rajoharaNa ko grahaNa kara liyaa| ...jaina caritra koza ... ... 527 ...
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirNaya ho gyaa| bAlaka dhanagiri ko arpita kara diyA gyaa| isase sunandA ke antarnayana bhI khula ge| mamatva aura ghara kA tyAga kara vaha pravrajita ho gii| vajra ko poSaNa ke lie punaH zayyAtara mahilA ko sauMpa diyA gyaa| ___ ATha varSa kI avasthA meM vI.ni. 504 meM vajra ne Arya siMhagiri se dIkSAmaMtra grahaNa kiyaa| bAlamuni vajra parama-AcAra niSTha muni bne| kahate haiM ki kucha avasaroM para devoM ne bhI bAlamuni vajra kI AcAra-dRr3hatA kI parIkSA lI thI aura bAlamuni vajra ko AcAra meM vajra ke samAna hI sudRr3ha pAyA thaa| pAlane meM jhUlate hue hI vajra ekAdaza aMgoM ko kaNThastha kara cuke the| para isa bAta kA jJAna anya kisI ko nahIM thaa| eka dina sabhI muni upAzraya se bAhara gae the| bAlamuni vajra upAzraya meM ekAkI the| anya koI kAma na hone ke kAraNa bAla muni ne muniyoM ke upakaraNoM ko Asa-pAsa rakhA aura unake madhya meM baiThakara vAcanA dene lge| manonukUla kArya meM ve itane tallIna bana gae ki unheM samaya kA bhI dhyAna nahIM rhaa| usa samaya Arya siMhagiri upAzraya meM lautte| Agama padyoM kA mAtrA, bindu sahita spaSTa-sumadhura uccAraNa aura sAMgopAMga vivecana bAlamuni ke mukha se sunakara AcArya Azcarya cakita raha ge| unhoMne vajra ko kaNTha se lagA liyaa| ___muni maNDala ko Arya vajra kI jJAna pratibhA kA paricaya dene ke lie AcArya dhanagiri ne eka upAya nikaalaa| unhoMne muni maNDala se kahA, mujhe phalAM kSetroM meM vicaranA hai, ataH kucha muniyoM ke sAtha maiM vihAra kara rahA hU~, zeSa muni maNDala yahIM rhe| svAdhyAyI muniyoM ne AcArya zrI se nivedana kiyA, bhagavan ! ApakI anupasthiti meM hameM vAcanA kauna degA? AcArya zrI ne pharamAyA, vajra muni tumheM vAcanA deNge| ziSyoM ne guru vacana ko pramANa kiyaa| Arya siMhagiri kI anupasthiti meM Arya vajra ne vAcanA kA krama zurU kiyaa| unakI vAcanA kalA ko dekhakara sthavira aura sAmAnya muni cakita bana ge| bAlamuni vajra kI vAcanA vidhi atyanta prabhAvazAlI aura manda se manda mati vAloM ke lie bhI grAhya thii| isase bAlamuni vajra kA yaza saMgha meM vizeSa vRddhi ko prApta huaa| kucha samaya pazcAt Arya siMhagiri lautte| unhoMne muni maNDala ko Arya vajra kI vAcanA se santuSTa paayaa| taba unhoMne rahasyodghATana kiyA ki ve svayaM bAlamuni kI pratibhA ko pahale hI parakha cuke the, muni maNDala ko bAlamuni vajra kI pratibhA kA paricaya dene ke lie hI unhoMne anyatra vihAra kiyA thaa| AcArya siMhagiri jAnate the ki bAlamuni vajra kA jJAna guptarIti se grahaNa kiyA gayA jJAna hai| vizeSa yogyatA prApta karane ke lie gurugamya jJAna kI anivAryatA apekSita hotI hai| isa cintana bindu ko samakSa rakhakara AcArya zrI ne tapoyoga pUrvaka vajramuni ko AgamoM kA adhyayana kraayaa| pUrvo ke adhyayana ke lie AcArya zrI ne vajra muni ko AcArya bhadragupta ke pAsa bhejaa| AcArya bhadragupta daza pUrvadhara the| Arya vajra ne unake sAnnidhya meM rahakara daza pUrvo kA sAMgopAMga adhyayana kiyaa| daza pUrvadhara Arya vajra kA saMgha meM vahI sthAna thA jo sitAroM ke madhya candra kA hotA hai| unakA vimala dhavala yaza digdigantoM taka vistRta bnaa| unake 500 ziSya bne| ve jahAM bhI padhAre jinazAsana kI mahAna prabhAvanA huii| ibhya zreSThI varga aura kaI samrAT unake bhakta bne| Arya vajra jahAM adbhuta aura vizAla jJAna rAzi ke svAmI the vahIM atizaya rUpavAna bhI the| pATaliputra ... 528 .. --- jaina caritra koza ...
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke zrIsampanna zreSThI dhana kI rUpavatI putrI rukmiNI Arya vajra ke rUpa aura guNoM para mantramugdha ho gii| usane apane pitA se kahA ki vaha Arya vajra se pANigrahaNa karegI anyathA agni meM jalakara AtmahatyA kara legii| lakSakoTi mudrAoM aura apanI putrI ke sAtha zreSThI Arya vajra ke pAsa phuNcaa| usane Arya vajra se prArthanA kI ki ve prastuta dhana ke sAtha usakI putrI ko svIkAra kareM / Arya vajra ne bhogoM ko bhujaMga kI upamA dete hue upadeza kI aisI dhArA pravAhita kI jisameM rukmiNI kA mamatva vairAgya meM rUpAyita ho gayA / rukmiNI ne pravrajita hokara Atma-kalyANa kiyA / Arya vajra ke samaya meM do bAra bhayaMkara duSkAla pdd'aa| prathama bAra ke duSkAla meM Arya vajra saMgha sahita AkAza mArga se mahApurI nagarI meM cale ge| vahAM sukAla thA / duSkAla velA meM caturvidha saMgha vahAM para sukha pUrvaka rhaa| dvitIya duSkAla taba par3A jaba Arya vajra jIvana ke saMdhyAkAla meM the| ziSyoM kI dhRti kI parIkSA ke lie unhoMne labdhiyukta AhAra grahaNa karane ke lie prastAva rkhaa| parantu ziSya sudRr3ha AcAra ke pAlane vAle the / ziSyoM ne spaSTa kiyA, bhagavan ! hameM anazana pUrvaka prANotsarga kA mArga saharSa svIkAra hai para AdhAkarmI AhAra svIkAra nahIM hai / ziSyoM ke isa saMkalpa se Arya vajra santuSTa hue / Akhira rathAvartta parvata para jAkara Arya vajra ne pAMca sau ziSyoM ke sAtha anazana dhAraNa kara liyaa| samAdhi pUrvaka dehotsarga karake ve svargagAmI hue / vI. ni. 584 meM Arya vajra svAmI ne zarIra kA parityAga kiyaa| Arya vajra aMtima daza pUrvadhara, aneka vidyAoM aura labdhiyoM ke dhAraka tathA jaina zAsana ke mahAna jyotipuruSa tathA yuga pradhAna AcArya the / vatsarAja - nandI sUtra sthavirAvalI / kalpa sUtra sthavirAvalI / pariziSTa parva, sarga 12 / prabhAvaka caritra kSitipratiSThitapura nagara ke rAjA vIrasena kA putra, eka saccaritra, satyaniSTha, nItijJa aura zUravIra rAjakumAra / vatsarAja kA eka sahodara thA devarAja, jo bAlyakAla se hI kuTila aura IrSyA kA puJja thaa| devarAja ke duSTa svabhAva se paricita mahArAja vIrasena ne pracalita paramparA ko tor3akara apane choTe putra vatsarAja ko yuvarAja pada para adhiSThita kara diyaa| isase devarAja tilamilA utthaa| usane SaDayaMtra raca kara senApati aura maMtriyoM ko apane pakSa meM kara liyaa| eka bAra saMkSipta sI rugNatA ke pazcAt mahArAja vIrasena kA nidhana ho gayA / devarAja ko avasara mila gyaa| vaha rAjagaddI para baiTha gayA aura usane vatsarAja ko dezanirvAsana kA daNDa de diyA / mAtA aura mausI bhI vatsarAja ke sAtha hI kSitipratiSThitapura nagara se nikala gii| ve tInoM prANI ujjayinI nagarI pahuMce aura eka zreSThI ke ghara sevAvRtti pA gae / ujjayinI meM rahate hue hI vatsarAja kA bhAgya cmkaa| vaha vahAM ke rAjA kA priya pAtra bana gyaa| usane deza - videzoM meM bhramaNa kara aneka sAhasika kArya kie| anekoM ke kaSTa haraNa kie| usane jo bhI kArya hAtha meM liyA saphalatA pUrvaka use pUrA bhI kiyaa| usake yaza meM prabhUta vRddhi huI / saphalatA kI sIr3hiyAM car3hate hue usane aneka dezoM kA rAjya pAyA aura kaI rAjakumAriyoM se pANigrahaNa kiyaa| aMta meM prajA kI prArthanA para vaha kSitipratiSThitapura lauTA aura vahAM suzAsana kI sthApanA kI / nyAya, nIti aura satyaniSThA se usane sudIrghakAla taka prajA kA pAlana kiyA / kAlAntara meM apane putra ko rAjapada dekara usane pravrajyA dhAraNa kI aura sadgati prApta kI 1 - zAntinAtha caritra ke AdhAra para *** jaina caritra koza *** 529
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanamAlA vIraka nAmaka mAlI kI ptnii| (dakhie-tiSyagupta) vanarAja cAvar3A (rAjA) bRhad gujarAta rAjya kI sthApanA karane vAlA vanarAja cAvar3A eka jaina rAjA thaa| caityavAsI paramparA ke AcArya zIlaguNasUri aura unake paTTaziSya devacandra sUri se usane jaina dharma ke saMskAra prApta kie| rAjA banane para usane jaina dharma ke pavitra siddhAntoM kA pracAra-prasAra kiyA aura rAjya ke mahatvapUrNa padoM para jaina zrAvakoM kI niyukti bhI kii| AcArya zIlaguNasUri ke kahane para usane caityavAsI jaina muniyoM ke atirikta anya sabhI sampradAyoM ke dharmaguruoM ke gujarAta praveza para pratibandha lagA diyA thaa| vanarAja cAvar3A AcArya zIlaguNasUri ke prati pUrNataH samarpita thaa| isakA kAraNa thA ki AcArya zIlaguNa sUri hI vanarAja ke jIvana nirmAtA aura jIvana trAtA the| vanarAja jaba mAtRgarbha meM hI thA to zatrurAjA ne usake pitA ke rAjya para AkramaNa kara diyA thaa| yuddha meM vanarAja ke pitA mAre ge| vanarAja kI mAtA rUpasuMdarI ne vijana vana meM chipa kara apanA tathA garbhastha zizu (vanarAja) kA jIvana bcaayaa| vana meM janma lene ke kAraNa zizu 'vanarAja' khaayaa| vana meM hI zIlaguNasUri kI bheMTa rUpasuMdarI se huii| AcArya zrI ne rUpasuMdarI ko sarvavidha vizvasta kiyA aura usakI tathA usake zizu ke rahana-sahana kI vyavasthA gupta rUpa se jaina saMgha ko pradAna kii| ___ vanarAja kI zikSA-dIkSA AcArya zIlaguNasUri ke paTTaziSya devacandra sUri ke sAnnidhya meM huii| yuvAvasthA meM apane bAhubala aura guru AzIrvAda ke bala para vanarAja ne gujarAta kA zAsana sUtra sNbhaalaa| vaha vIra aura sAhasI thaa| aneka kaSToM kA usane sAmanA kiyA aura apane lakSya kI prApti kii| ___jIvana bhara vanarAja cAvar3A jaina dharma ke siddhAntoM kA pAlana karatA rhaa| itihAsa meM use 'jaina rAjA' ke rUpa meM sthAna prApta huaa| vaprA cakravartI jaya kI jnnii| vayarasena hastinApura nareza zUrasena kA prabala puNyavAna aura parAkramI putr| (dekhie-amarasena) (ka) varadatta padmapura nagara kA rAjakumAra jo pUrvakRta karmoM ke kAraNa gaMbhIra rUpa se jar3abuddhi thaa| usake pitA mahArAja ajitasena ne use ATha varSa kI avasthA meM kalAcArya ke pAsa bhejA, para eka varSa taka kaThina zrama karake bhI kalAcArya varadatta ko eka zabda bhI nahIM sikhA paayaa| kalAcArya ne mahArAja ajitasena ko unakA putra varadatta sauMpa diyA aura vastusthiti spaSTa kI, rAjan ! pUrvakRta karma ke kAraNa rAjakumAra kA jJAnAvaraNIya karma ati pragAr3ha hai, usa para zrama vyartha hai| koI jJAnI muni hI jJAnAvaraNIya karma ke ucchedana kI ucita vidhi batA sakate haiM, maiM asamartha huuN| rAjA ajitasena bahuta cintita huaa| vaha pratIkSA karane lagA kisI jJAnI muni kii| udhara varadatta yuvA ho gyaa| pUrvakRta karmoM ne apane khela dikhAe aura varadatta kI deha meM kuSTha roga phUTa pdd'aa| rAjA ne deza-videza ... 530 - - ... jaina caritra koza ...
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke vaidya bulaae| vaidyoM ne prabhUta upacAra kie para saba vyartha siddha hue| rAjakumAra kA roga bar3hatA hI gyaa| rAjA zoka-magna rahakara samaya bitAne lgaa| eka bAra AcArya vinayasena padmapura ke rAjodyAna meM pdhaare| rAjA ko bahuta prasannatA huii| ve rAnI aura rAjakumAra ke sAtha AcArya zrI ke darzanArtha ge| nagara kA AbAlavRddha udyAna meM umar3a pdd'aa| AcArya cAra jJAna ke dhAraka the| rAjA ne AcArya zrI se apane putra varadatta ke bAre meM pUchA, bhagavan! mere putra ne aise kauna se duHsaha karma kie haiM jinake kAraNa yaha jar3abuddhi to rahA hI, sAtha hI kuSTharogI bhI ho gayA ? aura ve kauna se upAya haiM jinase isakI buddhi kI jar3atA aura kuSTha roga dUra hoM? AcArya zrI ne pharamAyA, pratyeka vyakti karmoM se baMdhA huA hai| vaise hI varadatta bhI karmoM ke duHsaha baMdhana meM hai| pichale janma meM varadatta ne ghora jJAnAvaraNIya karma kA bandha kiyaa| mana, vacana va zarIra se jJAna aura jJAnopakaraNoM kI isane AzAtanA kI, jisake phalasvarUpa use buddhi kA jar3atva aura kuSTharoga prApta huA hai| pUrvajanma meM varadatta vasudeva nAmaka zreSThI putra thaa| yauvana meM hI vaha muni bana gyaa| jJAnAbhyAsa se vaha zIghra hI saMgha kA advitIya vidvAna muni bana gyaa| use AcArya pada prApta huaa| vaha vidvAna thA, phalataH usa para saMgha saMcAlana ke atirikta kaI anya dAyitva bhI the| ziSyoM ko par3hAnA, saMtoM, zrAvakoM kA zaMkA-samAdhAna karanA, vAdiyoM se zAstrArtha karanA, aadi-aadi| isase vasudeva AcArya isa kadra vyasta aura zramazIla rahate ki unheM vizrAma kA samaya hI nahIM mila pAtA / isase unake mana meM jJAna ke prati vitRSNA utpanna ho gii| ve socane lage ki maiMne vyartha hI jJAnArjana kiyA, usI kA yaha phala hai ki mujhe eka pala ko caina nahIM hai| yadi maiM jJAnArjana nahIM karatA to anya muniyoM kI taraha zAnta-sukhI rhtaa| isa vicAra ke sAtha vasudeva ne pratijJA kara lI ki ve aba kabhI vAcanA nahIM deMge, kisI kA zaMkA-samAdhAna nahIM kareMge aura vAdiyoM se zAstrArtha nahIM kreNge| sAtha hI unhoMne jJAna ke upakaraNoM -pustakAdi ko phAr3akara phaiMka diyaa| ve adhika se adhika zArIrika sAtA ko tlaashte| usI DhaMga se AyuSya pUrNa kara ve tiryaMca gati meM ge| vahAM se tumhAre putra ke rUpa meM vasudeva ne janma pAyA hai| jJAna kI ghora AzAtanA ke kAraNa hI varadatta jar3a buddhi aura kuSTharogI huA hai| sAtha hI AcArya zrI ne jJAnAvaraNIya karma chedana kI eka suvyavasthita vidhi kA nirUpaNa kiyaa| yaha sAdhanA kArtika zukla paMcamI se prAraMbha kI jAtI hai aura pAMca varSoM meM pUrNa hotI hai| __ varadatta ne usa vidhi kI ArAdhanA kii| pAMca varSa kI sAdhanA pUrNa hote-hote varadatta ke jJAnAvaraNIya karma zAnta ho ge| usakA kuSTha roga bhI dUra ho gyaa| tadanantara alpa abhyAsa se hI varadatta samasta kalAoM meM pAraMgata ho gyaa| eka hajAra rAjaputriyoM se usakA pANigrahaNa huaa| mahArAja ajitasena varadatta kA rAjatilaka karake pravrajita ho ge| varadatta ne sudIrgha kAla taka suzAsana kiyA aura rAjasI sukhoM kA upabhoga kiyaa| jIvana ke uttarArdha bhAga meM usane dIkSA dhAraNa kara ucca bhAvoM se saMyama kI ArAdhanA kii| AyuSya pUrNa kara vaha anuttara vimAna meM deva bnaa| vahAM se cyava kara munaSya bhava dhAraNa kara nirvANa prApta kregaa| -jJAna paMcamI kathA (kha) varadatta (kumAra) sAketa nAmaka nagara meM rAjA mitranandI rAjya karate the| unakI rAnI kA nAma zrIkAntA aura putra kA nAma varadatta kumAra thaa| varadatta kumAra yuvarAja thaa| vaha atizaya rUpa aura guNoM kA svAmI thaa| varasenA pramukha pAMca sau rAjakumAriyoM ke sAtha usane pANigrahaNa kiyA thaa| ... jaina caritra koza.. - 531 ....
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ kisI samaya nagara ke bAhya bhAga meM sthita uttarakuru nAmaka udyAna meM bhagavAna mahAvIra svAmI pdhaare| yuvarAja ne bhagavAna ke upadeza se pratibuddha banakara zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| gautama svAmI ne bhagavAna se varadatta kumAra ke pUrva aura AgAmI bhavoM ke bAre meM jijJAsA prastuta kii| bhagavAna ne yuvarAja varadatta ke jIvana para prakAza DAlate hue pharamAyA-gautama! zatadvAra nAmaka nagara meM vimalavAhana nAma kA eka rAjA rAjya karatA thaa| eka bAra usane dharmaruci nAmaka eka mAsa ke tapasvI aNagAra ko bahuta UMce bhAvoM se AhAra kA dAna diyaa| usase usane utkRSTa puNya kA bandha kiyaa| AyuSya kI parisamApti para vimalavAhana rAjA hI vartamAna meM varadatta kumAra ke rUpa meM janmA hai| varadatta kumAra mere pAsa pravrajyA dhAraNa karegA aura yahAM se saudharma kalpa meM jaaegaa| kucha bhavoM ke bAda vaha siddha-buddha hogaa| varadatta kA vRttAnta sunakara gautama svAmI kI jijJAsA ko samAdhAna prApta ho gyaa| kucha samaya sAketa nagarI meM virAjakara bhagavAna anyatra vihAra kara ge| varadatta kumAra ne prANapaNa se zrAvaka dharma kA pAlana kiyaa| eka bAra vaha pauSadhazAlA meM pauSadha kI ArAdhanA kara rahA thaa| sahasA use vicAra utpanna huA-ve grAma aura nagara dhanya haiM jahAM bhagavAna mahAvIra svAmI vihAra karate haiN| kitanA zubha ho ki bhagavAna yahAM pdhaareN| bhagavAna yadi yahAM padhAreMge to maiM unake caraNoM meM pravrajyA aMgIkAra kara AtmakalyANa kruuNgaa| puNyodaya se kucha samaya ke pazcAt bhagavAna mahAvIra sAketa nagarI meM pdhaare| apane mahatsaMkalpa ke anusAra yuvarAja varadatta ne pravrajyA aMgIkAra kii| kaI varSoM taka cAritra kI ArAdhanA kara varadatta muni saudharma devaloka meM ge| manuSya aura devaloka ke kucha bhava karake ve nirvANa ko prApta kreNge| -vipAka sUtra dvi zru., a. 10 (ga) varadatta (gaNadhara) arihaMta ariSTanemi ke aThAraha gaNadharoM meM se pramukha gnndhr| -kalpasUtra (gha) varadatta (muni) __ varadattanagara meM varadatta nAma kA mahAmantrI thA jo jIvAjIva kA jJAtA zramaNopAsaka thaa| eka bAra dharmaghoSa nAmaka eka gItArtha muni varadatta ke ghara bhikSA ke lie pdhaare| ghara meM khIra banI thii| atyucca bhAvoM meM bharakara varadatta zrAvaka muni ko khIra baharAne lgaa| muni ke pAtra meM khIra DAlane se pUrva hI khIra kA eka bindu jamIna para Tapaka pdd'aa| isase muni ne apane pAtra sameTa lie aura ve binA AhAra lie hI lauTa ge| isase varadatta ko viSAda huaa| para jaba taka vaha anya kucha cintana karatA, usane dekhA, khIra bindu para eka makkhI baiTha gaI, makkhI para eka chipakalI jhapaTI aura use nigala gii| chipakalI para eka kauvA jhapaTA aura kauve ko eka billI ne pakar3a liyaa| billI ke pIche eka kuttA bhAgA aura kutte ko bhauMkate dekhakara caurAhe para aneka kutte ekatrita ho ge| kutte paraspara lar3ane lge| isase parezAna hokara varadatta kA naukara lAThI lekara kuttoM ko bhagAne gyaa| aura bhI kaI loga lAThiyAM lekara vahAM A ge| kuttoM kI lar3AI banda karAte hue loga paraspara hI saMgharSa para utara aae| talavAreM khiMca gaIM, do samUhoM meM baMTakara loga kAphI dera taka lar3ate rhe| phira kisI taraha unakA saMgharSa zAnta huaa| ___ varadatta khIra bindu se zurU hue saMgharSa ko dekha rahA thaa| saMgharSa kI isa ghaTanA ko dekhakara varadatta ko vairAgya ho gyaa| use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| svayaM-saMbuddha banakara vaha pravrajita hone kI kAmanA karane ... 532 .. ... jaina caritra koza ...
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ lgaa| devatAoM ne upasthita hokara use muniveza pradAna kiyaa| varadatta muni saMyama kA pAlana karate hue janapadoM meM vicaraNa karane lge| niraticAra cAritra kI ArAdhanA kara varadatta muni paramapada ke adhikArI bne| - upadeza mAlA gAthA-113 varadhanu kAmpilya nagara ke rAjabhakta maMtrI dhanadatta kA putra aura cakravartI brahmadatta ke bAlyakAla kA mitr| bAlyAvasthA meM jaba dIrgharAjA brahmadatta ke prANoM kA pyAsA banA huA thA taba varadhanu brahmadatta ke sAtha dehacchAyAvat rahA aura usake sukha-dukha kA mitra rhaa| varAha bhagavAna suvidhinAtha ke pramukha gnndhr| varuNa bhagavAna mahAvIra aura unake dharma ke prati ananya AsthA rakhane vAlA eka bAraha vratI zrAvaka / varuNa vaizAlI nareza mahArAja ceTaka ke nAga nAmaka rathika kA putra thA aura vaizAlI sAmrAjya kI vizAla senA kA senApati thaa| senApati jaise pada para rahate hue bhI vaha pUrNa jAgarUkatA se zrAvaka-dharma kI ArAdhanA meM rata rahatA thaa| vaha jitanA mahAsamartha senApati thA utanA hI mahAsamartha zrAvaka-dharma kA ArAdhaka bhI thaa| eka bAra jaba vaha bele kI tapasyA kI ArAdhanA kara rahA thA to mahArAja ceTaka ne use yuddha meM jAne ke lie khaa| varuNa kA yaha niyama thA ki vaha zatru para prathama vAra nahI karatA thaa| svayaM para prahAra karane vAle para hI vaha pratiprahAra / pratyAkramaNa karatA thaa| mahArAja ke Adeza se vaha kUNika ke viruddha yuddha meM gyaa| kUNika ke senApati ne varuNa para prahAra kiyaa| yaha prahAra itanA ghAtaka thA ki varuNa burI taraha ghAyala ho gyaa| para usane pratyAkramaNa meM eka hI bANa se kUNika ke senApati ko dharAzAyI kara diyaa| ghAyalAvasthA meM varuNa yuddhabhUmi se dUra ekAnta meM calA gyaa| vahAM bhUmi kA parimArjana kara saMlekhanA-saMthAre sahita deha-visarjita kara devaloka meM gyaa| vahAM se mahAvideha kSetra meM janma lekara siddha hogaa| -bhagavatI sUtra 5/9 varuNa devI vatsa deza ke tuMgika nagara nivAsI brahmadatta kI patnI aura bhagavAna mahAvIra ke dasaveM gaNadhara metArya kI jnnii| -Avazyaka cUrNi varuNA potanapura nagara ke purohita kamaTha kI ardhaaNginii| (dekhie-marubhUti) vardhamAna tIrthaMkara mahAvIra kA janmanA nAma vardhamAna hai| mahAvIra kA jIva jaba mAtA tRSalA kI kukSI meM avatarita huA, tabhI se kSatriyakuNDapura rAjya meM sarvatobhAvena samRddhi kA vistAra hone lgaa| rAjakoSa akSaya bana gae, sainyavRddhi huI, mahArAjA siddhArtha kA suyaza vistRta huA, kheta-khalihAnoM meM apUrva kRSi huI, dhana-dhAnya, rAja-pATa, yaza-kIrti Adi meM vizeSa vRddhi huii| isa vRddhi samRddhi kA kAraNa garbhastha jIva ke puNya ko mAnA gyaa| zizu ke nAmakaraNa ke avasara para mahArAja siddhArtha ne ukta tathya kA ullekha karate hue apane putra kA nAma vardhamAna rkhaa| ... jaina caritra koza... - 533 ...
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ valkalacIrI eka rAjakumAra jisakA janma jaMgala meM huA aura jaMgala meM hI pAlana-poSaNa hone se vastroM ke rUpa meM vRkSa-chAla use or3hane-pahanane ko milI-isI se vaha valkalacIrI nAma se prasiddha huaa| vastutaH usake pitA mahArAja somacandra potanapura nagara ke rAjA the| kisI dina rAnI dhAriNI jaba pati ke kezoM meM kaMghI kara rahI thI to eka zveta keza dekhakara usane pati se kahA, mahArAja! bur3hApe kA dUta A gayA hai| isa bAta se hI rAjA ne apane putra prasannacandra ko rAjagaddI para baiThAkara vAnaprastha Azrama kI dIkSA le lii| rAnI dhAriNI ne pati kA anugamana kiyaa| rAnI ko taba gUDha garbha thA, jisakA patA use bAda meM claa| vijana-vana meM sAdhanAzIla rAnI ne jisa putra ko janma diyA vaha valkalacIrI khaayaa| putra janma ke kucha samaya bAda hI dhAriNI kA dehAvasAna ho gyaa| pitA ne hI valkalacIrI kA pAlana-poSaNa kiyaa| kanda-mUla tathA phala-phUla khAkara valkalacIrI yuvA huaa| vaha tapasvI pitA kI sevA karane lgaa| mRgoM ke sAtha vaha khelatA, btiyaataa| bahuta thor3e se zabda usakI bhASA thI aura thor3e se RSi va mRga usakA saMsAra thaa| strI-puruSa taka kA bheda use jJAta na thaa| mRgoM kI AMkhoM kI saralatA usake jIvana kI saralatA thii| rAjA prasannacandra ko jJAta thA ki usake eka laghubhrAtA hai| vaha bhAI se milane ko utsuka rahatA, para pitA kA Adeza thA ki usakI tapasthalI meM kisI bhI nara-nArI kA praveza na ho| eka bAra jaba prasannacandra bhrAtRprema ke pravAha ko nahIM roka pAyA to usane kucha kuzala aura catura gaNikAoM ko prabhUta dhana dekara apane bhAI ko saMsAra kI ora AkRSTa karane tathA apane sAtha nagara meM le Ane ke lie vana bhejaa| gaNikAoM ne vana meM vicaraNa karate valkalacIrI ko dekhA aura apane prati AkRSTa kara liyaa| sAtha hI usake hRdaya meM potanapura Ane kA AkarSaNa jagA diyaa| usI samaya RSi kI pagacApa sunakara aura zrApa ke bhaya se bhayatIta ra gaNikAeM vahAM se bhAga giiN| valkalacIrI ke hRdaya meM AkarSaNa ke aMkara uga cake the| vaha jaise-taise potanapura pahuMca gyaa| nagara meM eka gaNikA ne usakA svAgata kiyA aura usase apanI putrI kA vivAha kara diyaa| una dinoM rAjA bhrAtR-prema meM itanA khoyA rahatA thA ki usane nagara meM vAdya-vAdintroM ke bajAne para bhI pratibandha lagA diyA thaa| gaNikA ne valkalacIrI se apanI putrI ke vivAhotsava para vAdya-vAdintra bjvaae| rAjAjJA ke ullaMghana para gaNikA ko giraphtAra karake mahArAja ke sammukha lAyA gyaa| gaNikA ne valkalacIrI se apanI putrI ke vivAhotsava kI bAta btaaii| bheda khulate-khulate rAjA ko apane bhAI kI prApti ho gaI / prasannacandra ne bhAI kI zikSA kA ucita prabandha kiyA aura usake sarvavidha kuzala ho jAne para use AdhA rAjya de diyaa| bAraha varSoM taka valkalacIrI ne rAjya kiyaa| eka madhya rAtri meM valkalacIrI ko pitA kA smaraNa huaa| pitA ko smaraNa karake aura unakI saMbhAvita avasthA para cintana karake valkalacIrI rone lgaa| prAtaH hote hI usane agraja prasannacandra ko apanA nirNaya sunA diyA ki vaha apane pitA ke pAsa vana meM jAegA aura vahIM rahakara pitA kI sevA kregaa| antataH donoM bhAI pitA ke pAsa phuNce| pitA ke harSa kA pArAvAra na rhaa| valkalacIrI Azrama ke kone meM par3e apane upakaraNoM ko saMbhAlane lgaa| upakaraNoM para dhUla dhavAMsa kA sAmrAjya thaa| vaha bar3e hI prema aura viveka se eka-eka upakaraNa kI pratilekhanA karane lgaa| pratilekhanA meM vaha aisA tanmaya huA ki use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| usane jJAna meM dekhA ki vaha pUrvajanma meM muni thA aura aise hI upakaraNoM kI pratilekhanA kiyA karatA thaa| usakA cintana saghana se saghanatara banatA gyaa| bhAva zubha se zubhatara banate cale ge| usa bhAvadazA meM car3hate-car3hate kSapaka zreNI para ArohaNa kara usane kevalajJAna ko pA liyaa| ...534 - ... jaina caritra koza ...
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ pitA somacandra ko lekara kevalI valkalacIrI potanapura Ae aura vahAM virAjita bhagavAna mahAvIra ke dharmasaMgha meM unheM dIkSita hone ko prerita kiyA / somacandra vAnaprastha saMnyAsa ko tyAgakara zramaNadharma meM dIkSita ho ge| kAlAntara meM prasannacandra bhI bhagavAna se pravrajita banakara siddha hue / (dekhie-prasannacandra rAjarSi) valmIka vItazokA nagarI ke mahArAja aura bArahaveM viharamAna tIrthaMkara ke janaka / (dekhie - candrAnana svAmI) vasaMtamAdhava kauzAmbI nareza yazodhara kA putra / eka bAra eka devI ne prasanna hokara use yAna- nirmANa kA maMtra diyA jise pAkara rAjakumAra ko mAno mana kI murAda mila gaI / yAna para savAra hokara usane apane mitra mantriputra guNacandra ke sAtha vizvabhramaNa kiyA / isa bhramaNa meM aneka Aroha-avaroha aae| donoM mitra bichur3e bhI aura mile bhI / vasaMtamAdhava ne kaI rAjakanyAoM se vivAha kiyA, do rAjyoM kA use svAmItva prApta huA / apane nagara meM lauTA to usake pitA ne use rAjapada arpita kara dIkSA dhAraNa kii| vaMsatamAdhava ne lambe samaya taka rAjya kiyA aura aMtima vaya meM dIkSA dhAraNa kara mokSa prApta kiyA / vasantara vasantara eka udAra hRdaya rAjakumAra thaa| kahate haiM ki usake lie kucha bhI adeya nahIM thA / yAcaka kI mAMga aura icchA para vaha apane prANa bhI luTAne ko tatpara rahatA thA / usakA paricayasUtra nimnokta hai vasantara zivA nagarI ke rAjA saMjaya aura rAnI dhAriNI kA ikalautA putra thA / mandI nAmaka rAjakumArI se usakA pANigrahaNa huA / mandI eka pativratA sannArI thI aura pati ke pUrNa anukUla rahakara usakI sevA karanA apanA dharma samajhatI thI / kAlakrama se mandI ne do putroM ko janma diyA / vasantara kA svabhAva nirantara varSaNa thA / vaha donoM hAthoM se dhana, vastra, pAtra yAcakoM ko bAMTatA rahatA thA / yAcaka jo bhI mAMgatA, eka kSaNa bhI cintana na karate hue vasantara yAcaka ko yAcita vastu pradAna kara detA thaa| vasantara ke pAsa eka caturdantI zveta hasti thA jo rAjya kI khuzahAlI kA pratIka mAnA jAtA thaa| liMgadeza ke rAjA ne eka brAhmaNa ko vasantara ke pAsa bhejA / brAhmaNa ne vasantara se zveta hasti kI mAMga kI / vasantara ne tatkSaNa vaha hAthI brAhmaNa ko dAna kara diyA / vasantara ke isa dAna se rAjya bhara meM halacala maca gii| rAjA ko bhI apane putra kI ati dAnazIlatA para paryApta krodha AyA / darabAriyoM ne eka svara se prastAva pArita kiyA ki vasantara ko nirvAsana kA daNDa diyA jaae| rAjA ne prajA ke pratinidhiyoM ke prastAva ko mAnya kara vasantara ko Adeza diyA ki vaha baMkacUla parvata para rahakara nirvAsana kA daNDa bhoge / pitA kI AjJA kA pAlana kara vasantara cala diyA / usakI patnI mandI aura usake putroM ne bhI usakA anugamana kiyA / rAjA ne unako eka ratha diyaa| ratha para savAra hokara cAroM prANI baMkacUla parvata ke lie cale to mArga meM eka daridra yAcaka ne vasantara se usakA ratha mAMga liyA / vasantara tatkSaNa patnI aura baccoM ke sAtha ratha se nIce utara gyaa| cAroM prANI paidala calakara hI baMkacUla parvata para phuNce| vahAM para parNakuTI DAlakara rahane lage / I kaliMga deza meM jaka nAma kA eka daridra brAhmaNa thA / use dAsa-dAsI kI AvazyakatA thI para arthAbhAva ke kAraNa vaha dAsa-dAsI kharIda nahIM sakatA thaa| usake cintana-patha para vasantara kA citra ubhara AyA / vaha baMkacUla parvata para pahuMcA aura vasantara se usake putra aura putrI kI yAcanA kI / vasantara ne apane putra-putrI kA dAna brAhmaNa ko de diyA / *** jaina caritra koza *** 535 444
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ vasantara kI isa dAnazIlatA kI kIrtikathA pRthvI kI paridhi ko pAra kara svarga taka meM kahI sunI jAne lgii| gadgada banA devarAja indra eka vRddha, azakta aura rugNa brAhmaNa kA rUpa dhAraNa kara vasantara ke samakSa upasthita hue aura apanI avasthA kI bAta kahate hue bole, dAnavIra ! yadi tuma apanI patnI ko merI sevA ke lie arpita kara sako to merA bur3hApA zAMti se bIta sakatA hai| kaThinatama kSaNa upasthita thA vasantara ke samakSa / usane patnI kI ora dekhaa| pati kI parIkSA ke kSaNa meM vIrAMganA maMdI ne pati ko praNAma kiyA aura kahA ki maiM vRddha brAhmaNa kI sevA ke lie prastuta hU~ / vasantara apanI patnI ko bhI dAna meM de diyA / vasanta kI dAnavIratA ko dekhakara devarAja daMga raha ge| prakaTa hokara unhoMne vasantara kI mukta kaNTha se prazaMsA kI aura use akSaya samRddhi ke dAtA kuNDala yugla pradAna kie| zivAnagarI ke darabAriyoM ko jaba jJAta huA ki vasantara ne apane putra aura putrI bhI dAna de die haiM to unheM apane nirNaya para bar3I glAni huI / unakI samajha meM A gayA ki jo vyakti apane putra-putrI ko bhI dAna meM de sakatA hai usake lie eka hAthI ko dAna meM de denA kahAM muzkila hai ? vasantara ke pitA mahArAja saMjaya ne jujaka brAhmaNa ko paryApta svarNa dekara apane pautra aura pautrI ko prApta kara liyaa| zivAnagarI kI prajA ne baMkacUla parvata para pahuMcakara rAjakumAra vasantara se kSamA mAMgI aura nagara meM lauTa calane kI prArthanA kii| prajA kI prArthanA ko zirodhArya kara vasantara nagarI meM A gyaa| mahArAja saMjaya vasantara ko rAjagaddI para baiThAkara pravrajita ho ge| vasantara ne sudIrgha kAla taka zAsana kiyaa| usake dAna kI kIrti-kathAeM jana-jana ke kaNTha se gUMjatI rhiiN| aMtima avasthA meM pravrajita banakara vasaMtara ne vizuddha saMyama kA pAlana kiyA aura svarga pada pAyA / devabhava se vyava kara aura mAnava janma grahaNa kara vasaMtara mokSa jaaegaa| vasantazrI kaMcanapura kI rAjakumArI aura haribala kI pariNItA / ( dekhie-haribala) vasantasenA eka buddhimatI gaNikA, jisane apane jIvana ke pazcima prahara meM nindanIya vyavasAya ko tilAMjali dekara dharmamaya jIvana jIne kA saMkalpa liyA thA / (dekhie - jinadatta) vasuMdharA potanapura nagara ke purohita-putra marubhUti kI patnI / ( dekhie-marubhUti) vasuMdharA (AryA ) AryA vasuMdharA kA samagra jIvana vRtta kAlI AryA ke samAna Agama meM varNita huA hai / vizeSatA mAtra itanI hai ki inakA janma kauzAmbI nagarI meM huA aura kAladharma ko prApta kara yaha IzAnendra kI paTTamahiSI ke rUpa meM janmI / (dekhie - kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 10, a. 8 (ka) vasu kaMcanapura nagara nivAsI eka zramaNopAsaka jisakA samagra jIvana prAmANikatA, paropakAritA Adi sadguNoM kI surabhi se surabhita thaa| usI nagara meM haMsa nAmaka eka anya zreSThI rahatA thA jo dhUrta aura atizaya dhana-lolupa thaa| vasu ko Thagane ke lie haMsa ne madhura vyavahAra kA AvaraNa or3hakara usase maitrI sthApita kara lI aura apane putra ke vivAhotsava para vasu se usakA eka karor3a mUlya kA svarNahAra udhAra le gyaa| haMsa ke mana meM maila jaina caritra koza *** *** 536
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ thA aura usake anusAra hI usane binA hAra lauTAe hI hAra lauTA die jAne kI bAta vasu se khii| vasu haMsa kI hRdaya - kaluSatA ko pahacAna gyaa| use hAra jAne kA itanA kaSTa nahIM thA jitanA kaSTa isa bAta kA thA ki use chalA gayA hai| vasu ne vicAra kiyA ki haMsa na jAne kitane logoM ko chlegaa| usake chala kA parihAra merA naitika dAyitva hai / aisA vicAra karake vasu ne rAjyAzraya liyA / vasu para rAjA ko pUrA vizvAsa thaa| rAjA jAnatA thA ki vasu sadaiva satya kA pakSadhara rahA hai aura vaha kisI para mithyA Aropa nahIM lagA sakatA hai| rAjA ne apane buddhibala se haMsa se satya ugalavA liyA / satya kI vijaya huI aura asatya parAsta ho gyaa| haMsa ko usake atizaya lobha aura chala kA phala ghora apayaza aura kArAgAra ke rUpa meM prApta huaa| jaba ki vasu ko usakI satyavAditA kA phala suyaza aura rAjA kI ora se die gae nagara seTha ke pada ke rUpa meM prApta huA / (kha) vasu (AcArya) eka caturdazapUrvadhara AcArya / (dekhie - tiSyagupta ) (ga) vasu (AryA ) vasu AryA kA janma zrAvastI nagarI meM huaa| kAladharma ko prApta kara vaha IzAnendra kI paTTamahiSI ke rUpa meM janmI / inakA zeSa jIvanavRtta kAlI AryA ke samAna jAnanA caahie| (dekhie -kAlI AryA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 10, a. 5 vasuguptA (AryA ) AryA vasuguptA kA samagra kathA vRttAnta kAlI AryA ke samAna varNana kiyA gayA hai| vizeSatA itanI hai ki inakA janma zrAvastI nagarI meM huA thA aura mRtyu ke pazcAt yaha mahArAja IzAnendra kI paTTamahiSI ke rUpa meM janmI / (dekhie -kAlI AryA ) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 10, a. 6 vasudatta vasantapura nagara kA rahane vAlA eka zreSThI, jisane zrAvaka dharma kI ArAdhanA karake devapada prApta kiyA thaa| (dekhie-nAgadatta) vasudeva vAsudeva zrIkRSNa ke janaka / vasudeva ko kAmadeva kahA jAtA hai| ve surUpa, saubhAgyazAlI aura zaktizAlI puruSa the| kahate haiM ki unakI cauMsaTha hajAra patniyAM thiiN| devakI unakI paTaTmahiSI thI / usI se zrI kRSNa kA janma huA thaa| vasudhIra kusumapura nagara kA raajkumaar| vasurAja usakA sahodara thaa| donoM kumAroM ke viruddha unakI vimAtA ne SaDayantra rcaa| SaDayantra kA saMketa pAkara donoM rAjakumAra dezATana lie cala die| kucha hI samaya meM vasurAja kA bhAgyodaya ho gayA aura vaha vasaMtapura kA rAjA bana gyaa| vasudhIra ko aneka varSoM taka vividhAneka kaSToM se gujaranA pdd'aa| kitanI hI bAra vaha mRtyu se ghirA para usane dhairya aura dharma kA parityAga nahIM kiyA / aMtataH duSkarma chaMTa gae aura use bhI rAjasukha prApta huaa| aMtima Ayu meM vasudhIra ne cAritra kA pAlana kara svarga pada - prAcIna jaina purANa (lAla kavi racita) paayaa| *** jaina caritra koza - ***537 944
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ vasupAla (dekhie-zrIpAla) vasupUjya arihaMta vAsupUjya ke janaka / (dekhie-vAsupUjya tIrthaMkara) (ka) vasu brAhmaNa navama gaNadhara acalabhrAtA ke pitaa| (kha) vasu brAhmaNa campAnivAsI eka braahmnn| dAna dharma meM usakI zraddhA thI para use pAtra-kupAtra kA bheda-jJAna nahIM thaa| brAhmaNa ko hI vaha supAtra mAnatA thaa| usI nagarI meM dhanadatta nAmaka eka zrAvaka rahatA thaa| vasu kI usase maitrI thii| dhanadatta supAtra dAna karatA thA aura vaisA karane ke lie vaha vasu ko bhI prerita karatA thaa| parantu vasu apanI haTha ko chor3ane ko taiyAra nahIM thaa| mRtyu ke uparAnta vasu brAhmaNa siMcAnaka nAmaka hAthI banA aura supAtra dAna ke phalasvarUpa dhanadatta mahArAja zreNika kA nandISeNa nAmaka putra huaa| -uttarA. vRtti vasubhUti ___bhagavAna mahAvIra ke prathama tIna gaNadharoM-indrabhUti, agnibhUti aura vAyubhUti ke janaka / gobara grAma ke samRddha aura pratiSThita braahmnn| (ka) vasumatI kuNAlA nagarI ke samRddha brAhmaNa kI putrii| yuvAvasthA meM vasumatI kA vivAha sampanna kula meM kiyA gayA para vasumatI kA vaivAhika jIvana sukhamaya nahIM bana paayaa| zvasura-gRha meM use sabhI sadasyoM se pratAr3anA aura ghRNA prApta huii| aMtataH eka dina pati ne use ghara se niSkAsita kara diyaa| vasumatI apane pitA ke ghara aaii| pitA ne karmadoSa kahakara putrI ko sAntvanA dii| eka dina devadhara nAmaka naimittijJa kuNAlA nagarI meM aayaa| brAhmaNa ne usase apanI putrI ke bAre meM puuchaa| naimittijJa ne nimitta zAstra kA upayoga lagAyA aura batAyA, vasumatI ne pUrvajanma meM eka muni ke maile-kucele vastroM aura sveda-sane zarIra ko dekhakara ghRNA kI thI jisase usane nikAcita karmoM kA bandha baadhaa| nikAcita karmoM ke nijIrNa hone para hI use zvasura-gRha me sammAna kI prApti ho sakatI hai| -kathA ratnakoSa-bhAga1 (kha) vasumati campAnareza dadhivAhana kI putrI rAjakumArI candanabAlA kA upanAma vasumati thaa| (dakhie-candanabAlA) (ga) vasumati (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dakhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 14 vasumitrA (AryA) AryA vasumitrA kA janma kauzAmbI nagarI meM huA evaM mRtyu ke pazcAt vaha IzAnendra mahArAja kI paTTamahiSI ..538 ... ... jaina caritra koza ...
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke rUpa meM janmI / ukta vizeSatA ke atirikta inakA samagra paricaya kAlI AryA ke samAna Agama meM varNita hai / (dekhie kAlI AryA -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 10, a. 7 vasumitra ayodhyA nagarI kA rahane vAlA eka dRr3hadharmI zrAvaka, usake pAsa vizAla dhanarAzi thI / bharA-pUrA parivAra thaa| vaha rAjamAnya nagara seTha thA / para ye samasta bAteM usake dharma kI bAta ke samakSa nagaNya thii| vaha bAraha vratI zrAvaka thA aura niyamataH dharmArAdhanA karatA thA / eka bAra vaha pauSadhazAlA meM pauSadha kI ArAdhanA ke sAtha rAtri meM dharma jAgarikA kara rahA thaa| eka deva ne jinadharma ko pAkhaNDa aura DhakosalA batAte hue vasumitra ko use chor3ane ke lie prerita kiyA / parantu vasumitra kI to asthi majjA meM jinadharma basA thA / bhalA vaha deva kI bAta kaise mAna sakatA thA / devatA ne asaMkhya sukhad kalpanAeM vasumitra ke samakSa sAkSAt rUpa se upasthita kIM aura kahA, jinadharma ke parityAga karane para use ve saba vastueM prApta hoMgI, para vasumitra ne devatA kI bAta para dhyAna nahIM diyaa| anukUla upasargoM kI asaphalatA para devatA ne pratikUla upasargoM kI eka lambI zrRMkhalA prastuta kI / usane aisA dikhAyA ki jaise koI puruSa vasumitra kI patnI kA zIla haraNa karane kA prayAsa kara rahA hai aura patnI vasumitra ko sahAyatA ke lie pukAra rahI hai| vasumitra ne ise bhI devamAyA hI smjhaa| phira deva ne usake putroM ko kaSTa meM ghire hone kA dRzya upasthita kiyA, usake dhana ke haraNa ke dRzya dikhaae| vyakti ko vicalita kara dene vAlI pratyeka sthiti devatA ne racI para vaha vasumitra ke mana meM tanika bhI bhaya, pralobhana athavA anyAnya bhAva ko janma nahIM de pAyA / Akhira deva zakti parAjita ho gii| gadgada banakara devatA ne vasumitra zrAvaka kI dRr3hadharmitA kI bhUri-bhUri prazaMsA kI, aura use AkAzagAminI vidyA dekara vaha apane sthAna para lauTa gayA / - bRhatkathA koSa, bhAga 9 ( AcArya hariSeNa) vasu rAjA zuktimati nagarI kA satyavAdI rAjA / vasu bAlyakAla se satyavAdI thaa| usakI zikSA-dIkSA kSIra AcArya Azrama meM huI thii| usake do anya sahapAThI the - parvata aura nArada / parvata AcArya kSIrakadambaka kA putra thaa| eka bAra rAtri meM AcArya kSIrakadambaka ko nidrA nahIM laga rahI thii| udhara se do cAraNa muni gujara rahe the jo paraspara vArtAlApa kara rahe the ki isa Azrama meM par3hale vAle tIna chAtroM meM se eka mokSagAmI hai aura do narakagAmI haiN| muniyoM kI vArtA se AcArya bar3A cintita huA ki usake do chAtra narakagAmI haiN| mokSagAmI kI pahacAna ke lie dUsare dina AcArya ne apane tInoM chAtroM ko ATe ke bane hue tIna murge die aura Adeza diyA ki jahAM koI na dekhatA ho aise sthAna para jAkara apane-apane murge kI gardana maror3a do| vasu aura parvata to kSaNa bhara meM hI apane-apane murgoM kI gardaneM maror3a laae| para nArada saMdhyA ke samaya lauTA aura usake murge kI gardana yathAvat thii| guru ne nArada se pUchA ki usane Adeza kA pAlana kyoM nahIM kiyA ? nArada ne kahA, gurudeva ! maiM aisA sthAna nahIM khoja pAyA jahAM koI na dekhatA ho| maiM jahAM bhI gayA maiMne pAyA ki prakaTa rUpa meM maiM svayaM dekha rahA hU~, aura aprakaTa rUpa se sabhI brahmajJAnI 'dekha rahe haiN| AcArya ne nArada ko kaNTha se lagA liyaa| ve isa nirNaya para pahuMce ki nArada hI mokSagAmI hai / usakA putra parvata aura rAjaputra vasu narakagAmI haiN| isase kSIrakadambaka virakta ho gae aura pravrajita hokara sAdhanA karane lage / kAlAntara meM vasu rAjA banA, parvata AcArya banakara Azrama calAne lagA aura nArada AtmasAdhanA karane lagA / vasu rAjA kI satyavAditA kI carcA saba ora phaila gii| isa prazaMsA se vasu ko bar3a sukha milatA thA / *** jaina caritra koza 1 *** 539 ...
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bAra eka zikArI ne vasu rAjA ko eka pAradarzI zilA kI sUcanA dii| rAjA ne usa pAradarzI zilA se apanA siMhAsana nirmita kraayaa| usa siMhAsana para baiThakara rAjA aise dikhatA thA jaise vaha AkAza para baiThA ho / prakaTa rUpa se yahI pracArita kiyA gayA ki rAjA satya ke bala para AkAzIya siMhAsana para ArUr3ha hotA hai / isase rAjA kI khyAti pUrI pRthvI para phaila gaI / kisI samaya nArada parvata ke Azrama meM aayaa| parvata chAtroM ko adhyayana karA rahA thA aura 'ajairyaSTavyaM' pada kA artha bakare se yajana karanA cAhie, aisA kara rahA thaa| nArada ne use TokA aura kahA, isa pada kA artha bakarA nahIM, balki na ugane yogya tIna sAla purAnA cAvala hai| aisA hI AcArya ne hameM par3hAyA thA / parvata nArada kI bAta mAnane ko taiyAra na huaa| donoM me paraspara vAda-vivAda calatA rhaa| aMtataH nirNaya kiyA ki . ve vasu ke pAsa jAeMge, vasu satyavAdI hai, vaha jo nirNaya degA vaha donoM ko mAnya hogA aura jisakA pakSa mithyA siddha hogA use apanI jihvA kaTavAnI par3egI / parvata aura nArada ke isa nizcaya ko sunakara parvata kI mAtA sahama gii| vaha jAnatI thI ki nArada kA pakSa hI ucita hai, aura usake putra ko parAjita hI honA hogA aura jihvA chidavAne kA daNDa bhugatanA hogA / vaha nahIM cAhatI thI ki usake putra ko daNDa mile| isalie vaha zIghra hI mahArAja vasu ke pAsa pahuMcI aura apane putra ke prANoM kI bhIkha mAMgane lgii| usane rAjA vasu ko isa bAta ke lie rAjI kara liyA ki vaha parvata ke pakSa kA samarthana kregaa| kahate haiM ki asatya saMbhASaNa karate hI satya ke sahAyaka devoM ne vasu rAjA ko sphaTika siMhAsana se dharatI para lA pttkaa| rakta vamana karatA huA vaha apayazapUrNa mRtyu ko prApta kara naraka meM gyaa| kAladharma ko prApta kara parvata bhI naraka meM gayA / vizuddha cAritra kI ArAdhanA karake nArada mokSa meM ge| - triSaSTi zalAkA puruSa caritra / pArzvanAtha caritra vasusAra ratnavizAlA nagarI kA eka pratiSThita vaNika / (dekhie - ratnasAra) vastupAla (tejapAla ) IsA kI terahavIM sadI ke ye bhrAtRyugala Adarza jaina zrAvaka the / gujarAta rAjya ke ye mantrI the aura pramukha senA nAyaka bhii| vastupAla ne gujarAta rAjya kI rakSA ke lie tiresaTha bAra gurjara senA kA yuddha meM saphala netRtva kiyA thA / bhrAtRdvaya adbhuta vIra aura dAnI the / jaina dharma ke lie unhoMne AbU meM neminAtha bhagavAna kA bhavya maMdira banavAyA thA / anya kaI maMdiroM ke nirmANa meM bhI unhoMne karor3oM rupae vyaya kie the| bhrAtRdvaya meM sarvadharma sahiSNutA aura udAratA kA vilakSaNa guNa thA / usa yuga meM pracalita sabhI dharmoM aura sampradAyoM ke utthAna ke lie unhoMne prabhUta dhana vyaya kiyA thaa| jana sAdhAraNa ke lie unhoMne kUpoM, tar3AgoM aura vApikAoM kA nirmANa karAyA thaa| aneka vidvAnoM ko bhI unhoMne apanA saraMkSaNa pradAna kiyA thA jinhoMne utkRSTa sAhitya kA sRjana kiyA / jaina dharma ke utthAna, pracAra-prasAra aura sarvadharma meM samanvaya samarpaNa jaisA isa bhrAtRyugala meM dekhane ko milatA hai vaisA anyatra kama hI dikhAI detA hai / vAgbhaTTa (kavi) vi. kI bArahavIM zatI ke eka vidvAna jaina kavi / *** 540 * jaina caritra koza ***
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ Apake pitA kA nAma nemikumAra thA jo ananya AsthAzIla jinopAsaka the| unhoMne rAhar3apura meM bhagavAna neminAtha tathA naloTapura meM bhagavAna AdinAtha ke bhavya aura vizAla maMdira nirmita karAe the| chandonuzAsana aura kAvyAnuzAsana vAgbhaTTa kI atiprasiddha racanAeM haiM jo sadiyoM se kaviyoM kA mArgadarzana karatI rahI haiN| ina racanAoM ke atirikta bhI ApakI kaI racanAoM kI sUcanA milatI hai, para vartamAna meM ve upalabdha nahIM haiN| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA vAdideva (AcArya) prabhAvaka caritra ke anusAra vI.ni. kI satarahavIM zatAbdI ke eka diggaja vAdI aacaary| vAda kalA meM nipuNa hone se hI ve vAdideva khaae| AcArya vAdideva kA saMkSipta paricaya isa prakAra hai__gujarAta pradeza ke madAhRta nAmaka gAMva meM vIrasena / vIranAga nAmaka zreSThI rahate the| unakI patnI kA nAma jinadevI thaa| candramA kA svapna dekhakara jinadevI ne garbha dhAraNa kiyaa| putra janma para usakA nAma pUrNacandra rakhA gyaa| nau varSa kI avasthA meM apanI mAtA ke sAtha pUrNacandra ne AcArya municandrasUri ke zrI caraNoM meM dIkSA dhAraNa kii| pUrNacandra ko navIna nAma diyA gayA rAmacandra / jinadevI ko 'candanabAlA' nAma diyA gayA aura kucha samaya pazcAt use mahattarA pada para pratiSThA milii| ___kAlAMtara meM muni rAmacandra AcArya pada para pratiSThita hue aura unheM deva nAma pradAna kiyA gyaa| AcArya deva apane yuga ke samartha vidvAna aura vAdiyoM kA mAnabhaMga karane vAle AcArya the| unhoMne aneka dhurandhara vAdiyoM ko zAstrArtha meM parAjita kiyaa| usI kAraNa se AcArya deva vAdideva ke nAma se vikhyAta hue| "pramANanayatatvalokAlaMkAra" AcArya vAdideva kI eka utkRSTa racanA hai| vI.ni. 1696 meM 83 varSa kI avasthA meM AcArya vAdideva divaMgata hue| -prabhAvaka caritra vAdirAja (AcArya) ___ eka vidvAna jaina aacaary| unake guru kA nAma matisAgara thaa| ve dramila yA drAvir3a saMgha paramparA ke AcArya the| ve tArkika vidvAna aura vAda nipuNa AcArya the| dakSiNa ke solaMkI vaMza ke rAjA jayasiMha (prathama) AcArya vAdirAja ke bhakta the| AcArya vAdirAja ne apane jIvanakAla meM paryApta sAhitya kA sRjana kiyaa| nyAya vinizcaya vivaraNa, pramANa nirNaya, yazodhara cAritra, ekIbhAva stotra, pArzvanAtha caritra, adhyAtmASTaka, trailokya dIpikA Adi unakI zreSTha racanAeM haiN| AcArya vAdirAja vI.ni. kI 16vIM zatAbdI ke AcArya the| -nagara tAllukA abhilekha vAmAdevI vArANasI nareza mahArAja azvasena kI rAnI aura prabhu pArzvanAtha kI jnnii| (dekhie-pArzvanAtha tIrthaMkara) vAyubhUti (gaNadhara) bhagavAna mahAvIra ke tRtIya gaNadhara tathA indrabhUti gautama aura agnibhUti ke shodr| gautama gotrIya vasubhUti brAhmaNa aura pRthvI unake janaka-jananI the| indrabhUti aura agnibhUti donoM sahodaroM ko mahAvIra ke samakSa parAjita huA jAnakara ye apane pAMca sau ziSyoM ke sAtha bhagavAna ke pAsa phuNce| bhagavAna ne inakA antaHsaMdeha kA bhI nivAraNa kara diyaa| inakA saMdeha thA, zarIra aura AtmA bhinna haiM yA abhinna / saMdeha zUla se mukta hote hI inhone ziSyoM sahita svayaM ko mahAvIra ke pAda-padmoM para arpita kara diyaa| inhoMne taiMtAlIsa ... jaina caritra koza .. -- 541 ...
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa kI avasthA meM dIkSA dhAraNa kI, tirepanaveM varSa meM inheM kevalajJAna kI prApti huI, aura sattara varSa kA kula AyuSya pUrNa kara ye siddha hue / - AvazyakacUrNa vAta gAthApati rAjagRha nivAsI vAra ne bhagavAna mahAvIra se dIkSA lI aura bAraha varSoM taka niraticAra saMyama pAla kara vipulAcala se siddhi prApta kI / - antagaDa sUtra, varga 6, adhyayana 9 vArikhilla AdIzvara prabhu RSabha kA pautra aura mithilAdhipati mahArAja dravir3a kA putra / usakA eka sahodara bhI thA jisakA nAma drAvir3a thA / drAvir3a jyeSTha aura vArikhilla kaniSTha thaa| mahArAja dravir3a ne jyeSTha putra drAvir3a ko mithilA kA rAjya aura vArikhilla ko eka lAkha gAMvoM kA Adhipatya dekara dIkSA dhAraNa kara lii| pitA Shah kucha samaya taka to donoM bhAiyoM ke madhya paraspara premabhAva rahA, para bAda meM IrSyAbhAva jAga uThA / bharata aura bAhubalI ke yuddha ko Adarza mAnakara donoM bhAI paraspara eka dUsare kA rAjya- har3apane ke lie yuddha ke lie utsuka bana gae / vizAla senAeM donoM ora se sajIM aura do sahodaroM meM rAjya lipsA kAraNa ghora yuddha huaa| Akhira eka tApasa ke upadeza se donoM bhAiyoM ko apanI bhUla parijJAta huii| donoM ne apane-apane putroM ko rAjyabhAra pradAna kara tApasI pravrajyA dhAraNa kara lii| kaI varSoM taka vArikhilla aura drAvir3a tApasI pravrajyA kA pAlana karate rahe / kAlAntara meM unheM rAjarSi nami - vinami ke do ziSya-muniyoM kA saMga prApta huaa| unakI saMgati aura upadeza se donoM bhAiyoM ne tApasI pravrajyA kA parityAga kara zrAmaNI pravrajyA aMgIkAra kii| unhIM muniyoM ke sAtha ve donoM zatruMjaya parvata para phuNce| vahAM para unhoMne tapa saMyama kI utkRSTa ArAdhanA se kevalajJAna prApta kiyaa| donoM bhAI nirvANa ko prApta hue / - zatruJjaya mahAtmya / triSaSTi zalAkA puruSacaritra / upadeza prAsAda / gautama kulaka, bAlAvabodha kathA 90 vAriSeNa kumAra vasudeva aura dhAriNI ke putra / (paricaya - jAlivat) vAruNI - antagaDa sUtra varga 4, adhyayana 5 kollAka grAmavAsI dhanamitra kI arddhAMginI aura bhagavAna mahAvIra ke caturtha gaNadhara vyakta svAmI kI jananI / vAsavadattA ujjayinI ke rAjA caNDapradyota kI putrI aura kauzAmbIpati vINAvAdakuzala mahArAja udayana kI rAnI / (dekhie - udayana) vAsudeva vaidika mAnyatAnusAra vasudeva ke putra hone se zrIkRSNa 'vAsudeva' khlaae| jaina mAnyatA meM thor3A hai| jaina mAnyatAnusAra 'vAsudeva' eka pada hai / vAsudeva pada kA saMvAhaka / dhAraka vaha zreSTha vIra puruSa hotA hai jo apane parAkrama ke bala para tIna khaNDoM para apanA zAsana sthApita karatA hai / pravahamAna avasarpiNI meM nau vIra puruSa isa pada ke dhAraka hue jinameM zrIkRSNa kA krama aMtima hai / dazaratha putra lakSmaNa aSTama vAsudeva hue / *** 542 * jaina caritra koza ***
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ bahumukhI vyaktitva ke svAmI hone ke kAraNa zrI kRSNa bhAratIya janamAnasa meM sarvAdhika samAdRta puruSa haiN| vAsudeva pada ke dhAraka hone ke kAraNa tathA vasudeva ke putra hone ke kAraNa ve 'vAsudeva' nAma se bhI vikhyAta haiM / vAsupUjya (tIrthaMkara) vartamAna avasarpiNI kAla ke bArahaveM tIrthaMkara / dasaveM devaloka se cyava kara prabhu kA jIva campAnagarI ke mahArAja vasupUjya kI rAnI jayAdevI kI ratnakukSI meM utpanna huaa| mahArAnI jayAdevI ne caudaha mahAna svapna dekhe| svapna sunakara svapnazAstriyoM ne ghoSaNA kI ki mahArAnI cakravartI athavA dharma cakravartI putra ko janma | phAlguna kRSNa caturdazI ko prabhu kA janma huaa| unheM vAsupUjya nAma diyA gayA / vAsupUjya bAlyakAla hI virakta prakRti ke the / yauvana meM unakI virakti aura prabala bana gii| mAtA, pitA aura parijanoM ke Agraha aura anugraha para bhI prabhu ne vivAha aura rAjapada ke prastAvoM ko asvIkAra kara diyaa| bhogoM se kumAra kI virakti dekhakara sabhI ko vizvAsa ho gayA ki vAsupUjya jAgatika cakravartI nahIM balki dharmacakravartI hoNge| huA bhI vahI / kumArakAla ke zikhara para Arohita prabhu ne varSIdAna dekara phAlguna kRSNA amAvasyA dina dIkSA dhAraNa kara lii| prabhu ke vairAgya kI kucha aisI lahara calI ki unake sAtha sAta sau rAjAoM ne bhI pravrajyA dhAraNa kii| eka mAsa kI alpakAlika sAdhanA meM hI prabhu ne ghanaghAtI karmoM kA ghAta karake kevalajJAna ko sAdha liyA / prabhu ne tIrtha kI sthApanA kii| sUkSma pramukha prabhu ke chiyAsaTha gaNadhara the / lAkhoM-lAkha bhavyaprANiyoM ke lie kalyANa kA dvAra bana kara prabhu ne chaha sau muniyoM ke sAtha nirvANa pada prApta kiyA / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra viMdhya viMdhyAcala parvata ke nikaTa base jayapura nagara kA rAjA, aura paTTa paramparA ke tRtIya paTTadhara prabhava svAmI kA pitA / (dekhie - prabhava svAmI) vikaTa potanapura nareza / (dekhie -puruSa siMha vAsudeva) vikrama kumAra tilakapura nagara ke mahArAja maNiratha kA putra, eka sAhasI, zUravIra, buddhimAna aura vibhinna klaaraajkumaar| jaba vaha yuvA huA to usane bhAgya parIkSA ke lie dezATana kiyaa| usane apanI yAtrA meM kaI logoM kI sahAyatA kI, kaI rAjAoM ko apane zaurya aura buddhi se camatkRta kiyA / pariNAmataH use aneka divya vidyAoM aura cAra patniyoM kI prApti huI / usakI tIna patniyAM rAjakumAriyAM thIM aura caturtha maMtri-putrI thii| dezATana ke pazcAt vikrama kumAra apane nagara meM lauTa AyA / eka bAra tilakapura nagara ke rAjodyAna meM viziSTa jJAnI muni akalaMka pdhaare| rAjA maNiratha apane putra aura putravadhuoM ke sAtha muni-darzana ke lie ge| mArga meM rAjA ne eka rugNa bhikhArI ko bhUmi para par3e dekhA / . use dekhakara rAjA kA hRdaya karuNA se bhara gayA / sevakoM se kahakara rAjA ne use vRkSa ke nIce leTA diyaa| tadanantara rAjA munisabhA meM phuNcaa| pravacanoparAnta rAjA ne muni se rugNa bhikhArI ke bAre meM pUchA ki usane aise kyA karma kie haiM jinase vaha aisA nArakIya jIvana jIne para vivaza hai / *** jaina caritra koza *** 543
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ muni ne rAjA aura upasthita jana samudAya ke samakSa bhikhArI kA pUrvabhava sunaayaa| muni ke pharamAyA, maNimaMdira nAmaka nagara meM soma aura bhIma nAmaka do mitra rahate the, ve donoM hI kulaputra the, parantu atyanta nirdhana the| samAna dazA hote hue bhI donoM meM vibhinnatA yaha thI ki soma akSudra vRtti vAlA thA aura bhIma kSudravRtti vAlA thaa| eka bAra ve donoM majadUrI ke lie jA rahe the ki puNyayoga se unheM eka muni eka vRkSa ke nIce dhyAna mudrA meM baiThe dikhAI die| soma ne bhIma se muni darzana karane ke lie khaa| para bhIma ne soma ke prastAva kA upahAsa uDAyA aura kahA. unheM manidarzana kI nahIM udarapoSaNa kI AvazyakatA hai| maniyoM ke pAsa tyAga-paccakkhANa ke atirikta rakhA hI kyA hai? ve svayaM bhIkha mAMga kara peTa bharate haiM, ataH unake pAsa jAne kA kula pariNAma itanA hai ki vyartha samaya naSTa kiyA jaae| ___ bhIma ke vacana sunakara soma usase kSubdha ho gyaa| usane usase apane maitrI sambandha usI kSaNa samApta kara die aura vaha svayaM mani ke caraNoM meM phuNcaa| muni ne use dhamopadeza diyA aura usakI prArthanA para usa zrAvakadharma pradAna kiyaa| soma niSThA pUrvaka zrAvakadharma kI ArAdhanA karake rAjakumAra vikrama ke rUpa meM janmA aura bhIma AyuSya pUrNa kara ukta bhikhArI ke rUpa meM jnmaa| rAjA aura prajA bhikhArI aura rAjakumAra vikrama kA pUrvabhava sunakara dharma ke prabhAva ko dekha-suna kara gadgada ho ge| aneka logoM ne zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| mahArAja maNiratha apane putra vikrama ko rAjapada dekara pravrajita ho ge| vikrama ne bhI zrAvaka ke bAraha vrata aMgIkAra kie| rAjA vikrama ne sudIrgha kAla taka nyAya aura nIti pUrvaka prajA kA pAlana kiyaa| Ayu ke uttara pakSa meM usane apane putra ko rAjya sauMpakara cAritra aMgIkAra kiyA aura paramapada kA adhikAra paayaa| -dharmaratna prakaraNa, gAthA 8 vikramAditya IsA pUrva 57 ke bhAratavarSa ke eka tejasvI aura yazasvI smraatt| ujjayinI nareza gardabhilla ne sarasvatI nAmaka eka jaina sAdhvI kA apaharaNa kara liyA thaa| sarasvatI ke sahodara aura jaina dharma ke prabhAvaka AcArya kAlaka dvArA samajhAe jAne para bhI gardabhilla ne sAdhvI ko mukta nahIM kiyA to kAlakAcArya ne zakazAhoM ko prabhAvita kara una se gardabhilla para AkramaNa kraayaa| yuddha meM gardabhilla kA patana huA aura sAdhvI sarasvatI ko mukti milI, para ujjayinI kA sAmrAjya anArya zakazAhoM ke hAthoM meM calA gyaa| isa bAta kI pIr3A kAlakAcArya ko bhI thii| gardabhilla kA tejasvI putra (itara mAnyatAnusAra pArivArika yuvaka) vikramAditya ke lie to zakoM kA sAmrAjya asahya ho utthaa| usane mAlavajanoM ko apane netRtva meM saMgRhIta kiyA aura zaka zAhoM ke viruddha yuddha kiyA jisameM zakoM kI karArI parAjaya huii| vikramAditya ujjayinI ke sArvamauma samrAT bne| vikramAditya gardabhilla se pUrNarUpeNa viparIta svabhAva nRpa siddha hue| ve vIra, udAra aura prajAvatsala nareza the| prajA ke hita ke lie unhoMne aneka kArya kie aura aharniza prajA hita ke lie ve samarpita rhe| unake rAjyakAla kI samatA rAmarAjya se kI jAtI hai| vikramAditya ke caritra ke sAtha paurANika sAhitya meM anekAneka atiraMjita kathAeM jur3I huI haiM jinase vikramAditya kI tejasvitA, zUravIratA, nyAya parAyaNatA aura lokapriyatA sahaja rUpa meM pramANita hotI hai| mAlavA para vikramAditya ke zAsana sthApanA ke samaya se hI vikrama saMvat kA prAraMbha huaa| vikramAditya ke sambandha meM prApta zilAlekhoM aura sAhityika ullekhoM se sahaja siddha hotA hai ki ve .544 .. ... jaina caritra koza ...
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka jaina rAjA the| jaina dharma ke prati unake hRdaya meM agAdha AsthA thii| jaina dharma ke pracAra-prasAra ke lie vidvAnoM ko unhoMne araba aura irAna dezoM taka bhejA thaa| vikramAditya SaSTha tribhuvanamalla sAhasatuMga * cAlukya vaMzI eka jaina nareza jo IsA kI gyArahavIM-bArahavIM sadI meM huaa| janmanA jaina hone para bhI vaha sabhI dharmoM kA samAna rUpa se sammAna karatA thaa| AcArya arhanandi usake guru the jinake dizAnirdezana meM isa rAjA ne kaI jinAlayoM kA nirmANa aura kaI kA punaroddhAra karAyA thaa| nareza kI paTarAnI kA nAma jakkaladevI thA jo iMgalaMgi prAnta kI zAsikA thii| vicitravIrya ___ hastinApura nareza mahArAja zAntanu kA putra / usakI mAtA kA nAma satyavatI thaa| (dekhie-satyavatI) vijaya vijayavarddhana nagara ke zreSThI vizAla kA putra, eka parama vinIta aura komala hRdaya yuvk| usane eka bAra muni zrI kA upadeza sunakara krodha na karane kA saMkalpa grahaNa kiyaa| usakA vivAha vasaMtapura nagara ke seTha sAgaradatta kI putrI gozrI se huaa| jaba vijaya gozrI ko lekara vasaMtapura se calA to gozrI ne mArga ke nikaTa hI eka kuAM dekhA aura vijaya se pAnI pilAne ko khaa| vijaya kueM se pAnI nikAlane lagA to gozrI ne use kueM meM dhakkA de diyaa| pati ko kueM meM dhakelakara gozrI apane ghara pahuMca gii| mAtA-pitA ke pUchane para usane asatya kaha diyA ki vana meM vijaya kA mArga eka billI kATa gaI, usI andhavizvAsa para vijaya ne use vApisa lauTA diyaa| mAtA-pitA gozrI ke asatya se saMtuSTa ho ge| para saca yaha thA ki gozrI apane hI nagara ke eka yuvaka se prema karatI thI aura vaha use chor3anA nahIM cAhatI thii| rAtri meM gozrI apane premI ke pAsa pahuMcI aura use pUrI ghaTanA batA kara bolI ki aba unheM koI alaga nahIM kara paaegaa| para gozrI ke ukta krUra rUpa para cintana karake usakA premI usase virakta ho gayA aura usane usase apane sambandha samApta kara die| vijaya kA AyuSya zeSa thA aura usI ke bala para vaha kueM se bAhara nikala aayaa| patnI ke AcaraNa para cintana karake use krodha Ane lgaa| para zIghra hI apane gRhIta saMkalpa ko smaraNa kara usane krodha ko thUka diyaa| vaha apane nagara meM phuNcaa| mAtA-pitA dvArA yaha pachane para ki vaha baha ko kyoM nahIM lAyA. vijaya ne vizvasanIya bahAnA banAkara mAtA-pitA ko saMtuSTa kara diyaa| mAta-pitA samaya-samaya para vijaya ko bahU lAne ke lie kahate, Akhira vijaya ke samasta bahAne cuka gae aura vaha vasantapura jAkara gozrI ko apane sAtha le aayaa| usane apane vyavahAra se gozrI ko kabhI zaMkita athavA bhayabhIta nahIM banane diyaa| gozrI bhI Akhira mAnavI hI thI, vijaya ke isa akalpya vyavahAra para vaha usakI dIvAnI bana gaI aura pUrNataH pati ke anukUla bana gii| ____ kAlakrama se vijaya ke mAtA-pitA divaMgata ho ge| vijaya ke apane putra yuvA ho ge| vijaya akrodha kI satata sAdhanA kara rahA thaa| apane putroM ko bhI vaha sadA akrodha kI zikSAeM detaa| eka dina usake mukha se eka vAkya nikala gayA ki akrodha ke vyavahAra se dveSI bhI premI bana jAte haiM, yaha usakA apanA anubhava hai| apane anubhava kI bAta sunakara putroM ne pitA ko usa anubhava ke vizleSaNa ke lie vivaza kara diyaa| putroM ke Agraha para vijaya ne gozrI dvArA use kueM meM dhakela dene kI bAta batA dI, sAtha hI putroM ko sAvadhAna ... jaina caritra koza ... - 545 ...
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara diyA ki ve ukta rahasya kabhI unakI mAM ke samakSa prakaTa na kareM / samaya biitaa| para rahasya eka dina prakaTa ho gyaa| putroM ne kisI prasaMga para apanI mAM se pUcha liyA ki usane unake pitA ko kueM me kyoM dhakelA thA / gozrI ne putroM se pUchA ki unheM yaha bAta kisane kahI hai| putroM ne apane pitA kA nAma le diyaa| isase go zrI ko kaThora AghAta lagA / vaha usI kSaNa niSprANa ho gaI / vijaya ne patnI kI mRtyu kA aparAdhI svayaM ko mAnA / usane vicAra kiyA, yadi vaha putroM para ukta rahasya prakaTa na karatA to gozrI kI mRtyu nahIM hotii| usakA hRdaya AtmaglAni se pUrNa bana gyaa| vaha jinopAsaka thaa| so AtmaglAni vairAgyabhAva me badala gaI / usane muni vimalasUri ke caraNoM meM dIkSA dhAraNa kara lI / mahAvratoM kA pAlana karake vaha AyuSya pUrNa kara devaloka meM deva banA / - dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 10 vijaya kumAra vizAlA nagarI ke mahArAja jayatuMga kA ikalautA putra, eka sAhasI aura paropakAravRtti - sampanna rAjakumAra / pUrvajanma meM vaha vIrapura nagara kA dhana nAmaka samRddha zreSThI thaa| jinadAsa nAmaka eka zramaNopAsaka zreSThI se usakI maitrI thii| jinadAsa dhana zreSThI ko jinadharma ke lie nirantara preraNAeM diyA karatA thA, para dhana kI ruci tApasa dharma kI ora thI / vRddhAvasthA meM dhana ne tApasI pravrajyA dhAraNa kii| AyuSya pUrNa kara vaha vyaMtara deva banA / jinadAsa ne ArhatI pravrajyA dhAraNa kI aura vaha AyuSya pUrNa kara vaimAnika deva banA / vaimAnika deva jinadAsa ne avadhijJAna se apane mitra dhana kI sthiti ko jAnA aura usase milane ke lie usake pAsa gyaa| vyaMtara deva dhana vaimAnika deva jinadAsa kI Rddhi aura divya kAMti dekhakara hairAna huaa| jinadAsa ne use batAyA ki vaha saba jinadharma kA prabhAva hai| usane spaSTa kiyA, jinadharma kA yaha to kSudra-sA prabhAva hai, usakI samyak ArAdhanA kA antima phala to mokSa hai| jinadharma kI mahimA ko dekhakara vyaMtara deva dhana camatkRta ho gyaa| usane kahA, mitra merA AyuSya tumhAre se choTA hai| yahAM se cyavana hone para maiM jahAM janma lUMgA, tuma mujhe pratibodha dene padhAranA / jinadeva ne dhana ko vaisA karane kA vacana de diyA / dhana kA jIva vyaMtara-yoni se cyava kara vizAlA kA rAjakumAra vijaya banA / jinadAsa ke jIva deva ne rAjakumAra vijaya ko pratibodhita kiyaa| deva se pratibodha pAkara vijaya ko avadhijJAna ho gyaa| usane apane donoM pUrvabhavoM ko dekhaa| jina pravrajyA dhAraNa kara vaha sAdhanA meM lIna bana gayA / AyuSya pUrNa kara jinadAsa ke vimAna meM hI vaha deva banA / donoM deva cyavana ko prApta kara mahAvideha se siddha hoNge| - dharmaratna prakaraNa TIkA. gA. 16 vijayaghoSa vArANasI kA rahane vAlA eka karmakANDI brAhmaNa / vaha brAhmaNa dharma kA purajora pakSadhara thA aura yajJakaratA rahatA thA / usI ke sahodara jayaghoSa jo kAphI samaya pUrva zramaNa dharma meM dIkSita ho gae the ne use brAhmaNatva aura yajJAdi ke AdhyAtmika artha batAe to vaha pratibuddha bana gayA aura zramaNadharma meM dIkSita hokara vizuddha saMyama kI ArAdhanA kara mokSa meM gayA / - uttarAdhyayana, adhyayana 25 (ka) vijayacandra eka rAjakumAra jo pitA dvArA yuvarAja pada na die jAne se kSubdha hokara muni bana gayA / jJAna-dhyAna aura japa se usane AcArya zrI ko prabhAvita banA liyA / AcArya zrI ne vijayacandra muni ko AcArya pada * jaina caritra koza *** *** 546
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradAna kiyA aura sadaiva apramatta rahane kI zikSA dekara samAdhimaraNa ko prApta ho gae / AcArya pATa para A jAne se vijayacandra muni meM pramAda kI mAtrA bar3ha gii| ziSya vAcanA lene ke lie Ate to ve TAla dete aura kahate, svAdhyAya vyartha hai, tapa-japa- pratikramaNAdi uttama vidhiyAM haiM AtmakalyANa kii| AcArya zrI kI isa mAnasikatA kA duSprabhAva yaha huA ki muni saMgha meM jJAna -ruci zithila hone lagI / isase AcArya vijayacandra ne duHsaha jJAnAvaraNIya karma kA bandha kiyaa| marakara ve deva bane / devAyu pUrNa karake zreSThI putra bane / jJAnAvaraNIya ke udaya ke kAraNa zreSThi-putra vajramUrkha thaa| usake pitA ne hajAra upAya kie para usakA putra eka zabda na sIkha paayaa| eka jaina muni ne zreSThi-putra kI avasthA ko jAnA aura jJAnAvaraNIya karma kI nirjarA ke lie use upAya batAyA ki vaha jJAniyoM kA bahumAna kare aura jJAnopayogI upakaraNoM kA jJAnapipAsuoM ko dAna kre| vaisA karake vaNika putra ne jJAnAvaraNIya karma rke baMdha ko kucha zithila kiyaa| AyuSya pUrNa kara vaha svarga meM gyaa| vahAM se cyava kara punaH manuSya bnaa| usakA nAma dhanadatta rakhA gyaa| isa janma meM bhI usane jJAniyoM ke sevA - bahumAna tathA jJAnopayogI upakaraNoM ke dAna kA silasilA jArI rakhA / phalataH usakA jJAnAvaraNIya karma kSINa ho gyaa| vaha muni bana gayA aura ghanaghAtI karmoM ko naSTa kara kevalajJAna IT adhikArI banA / - kathA ratnakoSa : bhAga 1 (kha) vijayacandra kAmapura nagara kA rAjA / (dekhie -kezarI) (ka) vijaya cora rAjagRha nagara ke bAhara corapallI kA saradAra jisake adhIna pAMca sau cora the / ( dekhie- cilAtIputra) -jJAtAdharmakathAMga sUtra (kha) vijaya cora purimatAla nagara ke nikaTavartI pahAr3iyoM meM pallI banAkara rahane vAlA eka duHsAhasI cora / vaha pAMca sau coroM ke samUha kA netA thA / - vipAka sUtra- 3 vijayadeva (AcArya) zvetAmbara maMdira mArgI tapAgaccha paramparA ke eka prabhAvaka jaina aacaary| unake guru kA nAma vijayasena sUri thA / AcArya vijayadeva sUri kA janma gujarAta pradeza ke ilAdurga gAMva meM huaa| ve mahAjana parivAra se the / unake pitA kA nAma sthira aura dAdA kA nAma mAdhava thA / unakI mAtA kA nAma rUpA devI thA / gRhasthAvAsa meM unakA svayaM kA nAma vAsudeva kumAra thA / vI.ni. 2104 (vi. 1634) meM AcArya vijayadeva kA janma huaa| vI. ni. 2113 (vi. 1643) meM unhoMne dIkSA dhAraNa kii| vI. ni. 2127 (vi. 1657 ) meM ve AcArya pada para pratiSThita hue / AcArya vijayadeva sUri kA prabhAva sAmAnyajana se lekara samrAToM taka para thA / bAdazAha jahAMgIra, udayapura nareza jagatasiMha, IDara nareza rAyakalyANa mala AcArya vijayadeva ke vyaktitva aura tapapradhAna jIvana se vizeSa prabhAvita the| bAdazAha jahAMgIra ne unako 'mahAtapA' upAdhi pradAna kI thii| mAravAr3a, mevAr3a aura saurASTra AcArya vijayadeva ke vihAra kSetra rhe| *** jaina caritra koza *** 547
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ 79 varSa kI avasthA meM vI.ni. 2183 (vi. 1713) meM gujarAta pradeza ke UnA grAma meM AcArya vijayadeva kA svargavAsa huaa| ___ -vijayadeva sUri mahAtmya vijaya devI vatsa deza ke tugika nagara nivAsI brAhmaNa datta kI patnI aura bhagavAna mahAvIra ke dasaveM gaNadhara metArya kI jnnii| -Avazyaka cUrNi vijaya (baladeva) dvitIya bldev| antima samaya meM zrAmaNI dIkSA lekara unhoMne ugra tapazcaraNa se samasta karma khapA siddhatva prApta kiyaa| (dekhie-dvipRSTha vAsudeva) vijayamitra nareza varddhamAnapura nagara kA raajaa| eka bAra bhagavAna mahAvIra varddhamAnapura nagara meM pdhaare| nagara ke bAhya bhAga meM sthita vijayavarddhamAna nAmaka udyAna meM prabhu apane dharmasaMgha ke sAtha samavasRta hue| bhagavAna ke padArpaNa kA susaMvAda cahuM ora prasRta huaa| mahArAja vijayamitra ko bhI tatsambandhI sUcanA prApta huii| rAjA ke harSa kA pArAvAra na rhaa| usane prabhu ke caraNoM meM pahuMcakara prabhu kA svAgata aura abhinandana kiyaa| prabhu ne dharmadezanA dii| prabhu ke upadezoM ko sunakara vijayamitra nareza unakA parama bhakta bana gyaa| -vipAka pra. zru., a. 10 (pI.ela. vaidya dvArA sampAdita) vijayamitra seTha ___ ujjhitakumAra kA pitaa| (dekhie-ujjhita kumAra) (ka) vijaya rAjA (dekhie-mRgAputra) (kha) vijaya rAjA mahAvIrakAlIna polAsapura nareza aura atimukta ke jnk| (dekhie-atimukta kumAra) (ga) vijaya rAjA gyArahaveM cakravartI jaya ke jnk| (dekhie-jaya cakravartI) vijaya-vijayA vijaya aura vijayA paraspara vivAha sUtra meM baMdhakara bhI AjIvana akhaNDa brahmacarya kI sAdhanA karate rhe| unakI isa brahmacarya sAdhanA ne unheM itanI uccatA pradAna kara thI ki eka sAtha caurAsI hajAra zramaNoM ko AhAra dAna se jitanA puNya saMcita ho sakatA hai utanA hI puNya saMcaya usa yugala ko stuti pUrvaka AhAra dAna se prApta hotA thaa| usa dampati kA jIvana paricaya isa prakAra hai kaccha deza meM arhaddAsa nAma kA eka zreSThI rahatA thaa| usakI patnI kA nAma arhadAsI thaa| unake eka putra thA jisakA nAma vijaya thaa| yaha pUrA parivAra sadAcArI aura jaina dharma kA ananya anurAgI thaa| kisI samaya eka muni kA upadeza sunakara vijaya ne AjIvana zuklapakSa meM brahmacarya-pAlana kA niyama le liyaa| ... 548 ... jaina caritra koza ...
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlakrama se vijaya kA vivAha kaccha deza ke eka zreSThI dhanAvaha kI putrI vijayA ke sAtha sampanna huaa| yaha parivAra bhI dharmaniSTha aura ananya zramaNopAsaka thA aura saMyoga se vijayA ne bhI eka sAdhvI se jIvana bhara ke lie kRSNa pakSa meM brahmacarya pAlana kA niyama le liyA thaa| ina donoM ke isa niyama kI bAta sarvathA gupta thii| vivAha kI prathama rAtri meM hI vijaya aura vijayA ne paraspara eka-dUsare ko apane-apane niyama kI bAta btaaii| eka dUsare kI bAta sunakara kSaNa bhara ke lie donoM avAk raha ge| para zIghra hI saMbhalate hue donoM ne pUre manovega se yaha bhISma saMkalpa kiyA ki ve donoM samAja ke samakSa pati-patnI raheMge para vAstavika jIvana ke tala para ve bahana aura bhAI kI taraha jIvana yApana kreNge| isake sAtha hI jisa dina unakA yaha rahasya anAvRta ho jAegA usa dina ve saMsAra kA tyAga kara dIkSA dhAraNa kara leNge| isa prakAra sAtha-sAtha rahate, sAtha-sAtha eka zaiyA para sote hue bhI pavitra aura utsAhita saMkalpa ke sAtha unhoMne jIvana yApana prAraMbha kara diyaa| isa taraha rahate hue aneka varSa bIta ge| ___ aMgadeza kI rAjadhAnI campAnagarI meM jinadAsa nAma kA eka bAraha vratI zrAvaka rahatA thaa| zramaNoM kI sevA bhakti meM use vizeSa Ananda prApta hotA thaa| eka bAra usake mana meM eka mahatsaMkalpa jAgA ki vaha eka sAtha caurAsI hajAra zramaNa-zramaNiyoM ko apane hAtha se AhAra de| para yaha kaise saMbhava ho sakatA hai? itane zramaNa-zramaNI eka sthAna para kaise ekatrita hoN| ekatrita hoM bhI to eka hI dAtA ke hAtha se ve AhAra kaise leM? aise saMkalpa-vikalpa usake bhItara tairte| saMyoga se unhIM dinoM muni vimala nAmaka eka atizaya jJAnI muni campAnagarI pdhaare| jinadAsa ne muni ko apanA saMkalpa kahA aura pUchA ki usakA yaha saMkalpa kisa vidhi se pUrNa ho sakatA hai| jJAnI muni ne spaSTa kiyA ki eka sAtha caurAsI hajAra zramaNoM kA ekatrita honA to asaMbhava sA hai| para usake saMkalpa kI pUrti kA eka anya mArga bhI hai| jinadAsa ke pUchane para muni ne kahA-caurAsI hajAra zramaNoM ko dAna dene se use jisa Ananda aura ahobhAva kI prApti hogI usI Ananda aura ahobhAva kI prApti use kacchadeza vAsI dampatI vijaya aura vijayA ke darzanoM se prApta hogii| vijaya aura vijayA varSoM se sAtha-sAtha rahakara aura sahazaiyA para zayana karate hue bhI akhaNDa brahmacarya kI ArAdhanA kara rahe haiN| jinadAsa vijaya-vijayA kI adbhuta sAdhanA kI bAta sunakara kRtakRtya bana gayA aura vaha apane parivAra ke sAtha kaccha deza gyaa| vahAM vijaya-vijayA ke pAsa pahuMcakara bhAvavibhora banakara unakI stuti karane lgaa| isa stuti se logoM ko vismaya huA aura unhoMne isakA kAraNa puuchaa| isa para jinadAsa ne pUrA AkhyAna spaSTa kara diyA ki yaha dampati sAtha-sAtha rahakara tathA sarvavidha yogya va samartha hote hue bhI akhaNDa brahmacarya kI sAdhanA kara rahe haiN| inake darzanoM meM caurAsI hajAra zramaNoM ke darzanoM kA puNya lAbha chipA hai| isa bAta ko sunakara vijaya-vijayA ke mahAna tapa ko saba ne dhanya-dhanya khaa| apane saMkalpa ke anusAra rahasya anAvRta hone para vijaya-vijayA ne dIkSA dhAraNa kara lI aura vizuddha saMyama pAlakara evaM kaivalya sAdhakara mokSa gati paaii| (ka) vijayasena devazAla nagara kA raajaa| (dekhie-kalAvatI) (kha) vijayasena (AcArya) ___ eka prabhAvazAlI jaina aacaary| ve vidvAna muni the aura vAda kalA meM nipuNa the| unakA prabhAva kSetra ... jaina caritra koza ... --549 ...
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ suvizAla thaa| zahaMzAha akabara bhI unase vizeSa prabhAvita thaa| akabara kI prArthanA para unhoMne lAhaura meM do cAturmAsa kie the| eka prasaMga para akabara ke darabAra meM unhoMne kaI vidvAnoM ke sAtha zAstrArtha kiyA aura vijaya prApta kii| do bhinna-bhinna avasaroM para bAdazAha akabara ne unako 'savAI hIranI' tathA 'kAlI sarasvatI' kI upAdhiyoM se sammAnita kiyA thaa| AcArya vijayasena kA janma nAradapurI meM vI.ni.saM. 2078 (vi. 1608) meM huaa| dIkSA vI.ni. 2087 (vi. 1617) meM tathA AcArya pada para niyukti vI.ni. 2098 (vi. 1628) meM huii| tapAgaccha ke AcArya hIravijaya unake guru the| -paTTAvalI samuccaya (ka) vijayA rAjakumAra vajradhara (viharamAna tIrthaMkara) kI prinniitaa| (dekhie-vajradhara svAmI) (kha) vijayA navama viharamAna tIrthaMkara prabhu sUraprabha svAmI kI jnnii| (dekhie-sUraprabha svAmI) (ga) vijayA azvapura nareza ziva kI rAnI aura puruSasiMha vAsudeva kI jnnii| (dakhie-puruSasiMha vAsudeva) (gha) vijayA SaSThama gaNadhara maMDitaputra kI jnnii| (dekhie-maMDitaputra gaNadhara) (Ga) vijayA prabhu ajitanAtha kI maataa| (ca) vijayA eka rAjakumArI jisakA vivAha rAjakumAra anantavIrya (viharamAna tIrthaMkara) se huA thaa| dikhie-anantavIrya svAmI vi.tI.) (cha) vijayA . tRtIya viharamAna tIrthaMkara zrI bAhusvAmI kI jnnii| (dekhie-zrI bAhusvAmI vi.tI.) vidarbha bhagavAna supArzva nAtha ke 95 gaNadharoM meM se jyeSTha gaNadhara / (ka) vidura kuruvaMzI vicitravIrya kA aMbA rAnI se utpanna putr| dhRtarASTra aura pANDu vidura ke jyeSTha bhrAtA the| dhRtarASTra ke netrahIna hone ke kAraNa pANDu hastinApura ke rAjA bane aura vidvAna va nIti-nipuNa hone ke kAraNa vidura hastinApura sAmrAjya ke maMtrI niyukta hue| kuru rAjanIti kI uThApaTaka meM vidura ne sadaiva satya kA pakSa liyaa| maMtrIpada kA vyAmoha unake satya saMbhASaNa meM kabhI bhI bAdhA nahIM bnaa| dhRtarASTra aura duryodhana ke anucita nirNayoM kI vidura sadaiva tIkhI AlocanA karate rhe| duryodhana ne jaba vidura kI avamAnanA karanI zurU kara dI to vidura ne binA vilamba kie maMtrI pada ko tyAga diyaa| ... 550 .. ..jaina caritra koza...
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ itihAsa meM vidura ko eka svaccha hRdaya, nirbhIka aura satyavAdI puruSa ke rUpa meM sthAna prApta huA hai| - jaina mahAbhArata (kha) vidura prAcInakAlIna ekAntavAda kA vidvAna brAhmaNa / ( dekhie-rudrasUri ) vidyAnanda (AcArya) jaina paramparA ke vidvAna jaina AcAryoM kI paMkti meM AcArya vidyAnanda kA sthAna kAphI Upara hai| vaidika, bauddha aura jaina - bhArata kI ina tInoM cintana dhArAoM ke ve talasparzI adhyetA the / una dvArA sRjita sAhitya meM unakI prakhara pratibhA aura adbhuta vidvattA kA sahaja darzana hotA hai| AcArya vidyAnanda ne apane jIvana kAla meM nau granthoM kI racanA kii| inameM tIna TIkA grantha haiM aura chaha svataMtra viSayoM para bRhad racanAeM haiN| AcArya vidyAnanda kA gRhastha saMbaMdhI paricaya anupalabdha hai| vidyut (AryA ) vidyut AryA kA sampUrNa vRtta kAlI AryA ke samAna hai / vizeSa itanA hai ki inake pitA kA nAma vidyut gAthApati aura mAtA kA nAma vidyut zrI thA / (dekhie -kAlI AryA -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., pra.varga, adhyayana 4 vidyutgati vaitADhya parvata para sthita tilakAnAmA nagarI kA rAjA / (dekhie - marubhUti) vidyutA (AryA ) vidyutA AryA kI sampUrNa kathA ilA AryA kI kathA ke samAna hai / (dekhie - ilA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., tR. varga, adhyayana 6 vidyullatA devanagara nAmaka nagara ke pratiSThita vyAparI zreSThI lakSmIdhara kI putrI jisakA vivAha kanakapura ke zreSThI dharma ke putra vidyutse se huA thaa| jisa dina vidyullatA kA vivAha huA, usI rAtri meM usake pati vidyutsena kA nidhana ho gyaa| eka kanyA ke lie yaha eka vajrApAta ke samAna ghaTanA thI / para vidyullatA bacapana se dharma ke raMga meM raMgI huI thii| vaha zIghra hI saMbhala gii| usane apane sAsa- zvasura ko bhI dhairya baMdhAyA aura unako zoka ke sAgara se bAhara nikAlA / vastutaH zUrasena aura usakI patnI pahale se hI zaMkita the ki unake putra kA nidhana ho sakatA hai| vidyutsena jaba mAtRgarbha meM AyA to kuladevI ne zUrasena ko darzana dekara batAyA thA ki usakA putra alpAyuSi hogaa| sAtha hI kuladevI ne yaha bhI batAyA thA ki yadi putra ko apaThita rakhA gayA athavA use avivAhita rakhA gayA to vaha dIrghajIvI ho sakatA hai| seTha-seThAnI ne apane putra ko vidyAlaya nahIM bhejaa| para vidyutsena meM par3hane kI tIvra jijJAsA thI / usane mAtA-pitA se chipakara par3hanA zurU kara diyA / vaha itanA medhAvI thA ki thor3e hI samaya meM vaha vidyAvAna ho gyaa| parantu usake vidyAvAna hone ko seTha-seThAnI nahIM jAna pAe, isIlie unhoMne usakA vivAha vidyullatA ke sAtha sampanna kara diyaa| suhAga rAtri meM hI vidyutsena kA nidhana ho gyaa| vidyullatA ne isa kaSTa ko dhairya se sahakara sAsa- zvasura kI sevA ko apanA jIvana-vrata banA liyaa| sevA se zeSa samaya meM vaha dharmadhyAna meM lIna rhtii| eka bAra eka *** jaina caritra koza - 551
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ puNyAtmA ne vidyullatA ke samakSa upasthita hokara batAyA ki usakA pati marA nahIM hai| yaha saba eka devI kI mAyA hai jisane vidyutsena kA apaharaNa karake usake sthAna para mAyAkRta vidyutsena kI AkRti rakha dii| puNyAtmA kI bAta se vidyullatA camatkRta bana gii| usane savinaya puNyAtmA se pUchA ki use usakA pati kisa vidhi se prApta ho sakatA hai| puNyAtmA ne vidyullatA ko eka vidhi btaaii| vidhi kaThina thI, para eka pativratA strI ke lie isa jagata meM kucha bhI kaThina nahIM hotA hai| puNyAtmA ke nirdezAnusAra vidyullatA ne nagara ke bAhara campaka vRkSa ke nIce aDola samAdhi lagA dI aura devI kI ArAdhanA karane lgii| devI apanI ArAdhanA se suprasanna banakara vidyullatA ke samakSa upasthita huI aura use varadAna mAMgane ke lie khaa| vidyullatA ne devI se apanA pati maaNgaa| devI sahama gii| parantu vacanabaddha hone ke kAraNa use vidyullatA ko usakA pati lauTAnA pdd'aa| vidyutsena ko lauTAte hue deva vidyullatA se kahA, bahana ! vidyutsena jaise vartamAna bhava meM tumhArA pati hai vaise hI pUrvabhava meM yaha merA pati thaa| pUrvabhava ke prema se parAbhUta banakara hI maiMne usakA apaharaNa kiyA thaa| maiM hI tumhAre zvasura pakSa kI kula devI bhI huuN| vidyutsena chaha mAsa taka mere bandhana meM rahA, para usane kabhI bhI merI ora AMkha uThA kara nahIM dekhaa| tumhAre pativrata dharma ne mujhe apanA nirNaya badalane para vivaza kara diyA hai| yamapAza se mukta satyavAna ko dekhakara jo harSa satI sAvitrI ko huA thA vahI harSa vidyutsena ko pAkara vidyallatA ko haa| pati ke sAtha vaha ghara lauttii| vidyatsena ko jIvita dekhakara nagara meM Azcarya kI lahara daur3a gii| Akhira satI vidyullatA ne pUrA ghaTanAkrama parivAra aura nAgarikoM ko kaha sunaayaa| kaNTha-kaNTha meM satI kI mahimA gAI jAne lgii| vidyutsena aura vidyullatA ne sukhapUrvaka lambA jIvana jiiyaa| jIvana ke sAMdhyapakSa meM donoM ne ArhatI pravrajyA dhAraNa kii| vizuddha saMyama kI ArAdhanA kara donoM mokSa ke adhikArI bne| vidradAja nareza suzmaka deza kI rAjadhAnI podanapura thI jahAM vidradAja nAmaka nareza nyAyanIti pUrvaka zAsana karate the| kisI samaya carama tIrthaMkara mahAzramaNa mahAvIra apane ziSya saMgha ke sAtha podanapura nagara meM pdhaare| nareza prabhu kI paryupAsanA ke lie gyaa| prabhu kA amRtopama upadeza sunakara usakI antarcetanA jAga utthii| uttarAdhikArI ko rAjapada dekara apane mahAmAtya ke sAtha nareza prabhu ke dharmasaMgha meM pravrajita ho gyaa| utkRSTa tapa-saMyama kI ArAdhanA dvArA rAjarSi vidradAja ne sadgati prApta kii| -tIrthaMkara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA (bhAga 1) vidvatsena anIyasena ke anuj| (dekhie-anIyasena) -antagaDasUtra tRtIya varga, caturtha adhyayana vinayaMdhara campApurI nagarI kA rahane vAlA eka jinopAsaka shresstthii| vinayaMdhara atIva puNyazAlI thaa| usake pAsa apAra aizvarya thA aura vaha mukta hasta se dAna detA thaa| usake cAra patniyAM thIM jo paramasurUpA aura parama patiparAyaNA thiiN| nagara meM usakI akSaya aura niSkalaMka kIrti thii| dharmabuddhi rAjA campApurI kA zAsaka thA jo yathAnAma tathAguNa thaa| para eka bAra kisI ke mukha se vinayaMdhara kI patniyoM ke rUpa kI gAthA sunakara rAjA apane patha se vicalita ho gyaa| usane vinayaMdhara para ... 552 .. - jaina caritra koza ....
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalpita Aropa lagAkara use kArAgRha meM DAla diyA aura usakI cAroM patniyoM ko apane aMtaHpura meM balAt maMgavA liyaa| vinayaMdhara kI patniyoM ke rUpa ko dekhakara rAjA hairAna raha gyaa| vaise rUpa kI kalpanA bhI saMbhava nahIM thii| rAtri meM vaha usa kakSa meM pahuMcA jahAM vinayaMdhara kI patniyoM ko rakhA gayA thaa| para rAtri meM use ve cAroM hI nAriyAM bhayaMkara rAkSasiyAM dikhAI diiN| unake vIbhatsa aura vidrUpa ceharoM ko dekhakara rAjA vahAM palabhara ke lie bhI khar3A nahIM raha skaa| vaha ulTe kadamoM se vahAM se calA aura pauSadhazAlA meM jAkara baiTha gyaa| vaha vinayaMdhara kI patniyoM ke rUpa aura vidrUpa para cintana karane lgaa| usakI kubuddhi vilupta ho gaI aura sadbuddhi jaga gaI / use vizvAsa ho gayA ki use pathabhraSTa banane se bacAne ke lie hI kisI divya zakti ne surUpA nAriyoM ko kurUpa-rUpa meM use dikhAyA hai| rAjA usI kSaNa kArAgRha rakSaka ke pAsa phuNcaa| usane vinayaMdhara ko karAgRha se mukta kraayaa| itanA hI nahIM, usane vinayaMdhara ke samakSa apane mana ke durbhAvoM ko kholakara Atma-AlocanA kI aura vinayaMdhara se kSamA mAMgakara use mukta kara diyaa| usakI patniyoM ko bhI sasammAna usake ghara pahuMcA diyaa| isa ghaTanA ne rAjA ke dharmabhAva ko puSTa kara diyaa| vaha ekAgracitta se dharmArAdhanA karane lgaa| rAjakAja se usakA citta ucaTa gyaa| usI avadhi meM eka avadhijJAnI muni campAnagarI bAhara sthita rAjodyAna meM pdhaare| rAjA muni-vandana ke lie gayA / vinayaMdhara bhI muni darzanoM ke lie upasthita huaa| rAjA ne muni se pUchA, munivara ! mere nagara meM vinayaMdhara nAmaka parama puNyAtmA zreSThI nivAsa karatA hai| usane apane pUrva janma meM aise kyA puNya kie the jinake prabhAva se vaha aisA devopama samRddha aura sukhI jIvana yApana kara rahA hai ? zrI vinayaMdhara kA pUrvajanma vyAkhyAyita kiyA - vinayaMdhara pUrva janma meM hastizIrSa nagara kA vaitAlika nAmaka sadgRhastha thaa| eka bAra vaha bindu-upavana meM bhramaNArtha gyaa| vahAM para prabhu suvidhinAtha kAyotsarga mudrA meM the| prabhu ko dekhakara vaitAlika ko atyanta harSa huA / usane ucca bhAvoM se bhare hRdaya se prabhu kI vandanA aura stuti kii| puNyayoga se prabhu suvidhinAtha pAraNe ke lie usI ke gRhadvAra para pdhaare| vaitAlika prabhu ko apane dvAra para dekhakara gadgada bana gyaa| usane utkRSTa bhAvoM se prabhu ko AhAra dAna diyaa| devoM ne paMcadivya prakaTa kara vaitAlika ke dAna kI prazasti kI / vaitAlika kA samyaktva sudRr3ha bana gyaa| kAlAntara meM usane zrAvadharma aMgIkAra kiyA aura AjIvana usakA pAlana kara devaloka meM gyaa| devaloka se cyava kara vaitAlika vinayaMdhara ke rUpa meM janmA / jina bhakti aura zrAvaka dharma kI ArAdhanA ke phalasvarUpa hI vinayaMdhara ko devatulya sukha-sampannatA prApta huI hai| rAjA ne muni se punaH pUchA, munivara ! maiMne dina meM vinayaMdhara kI patniyoM ko dekhA to ve deviyAM pratIta huIM aura rAtri meM dekhA to ve mujhe rAkSasiyAM dikhAI dIM, isa rahasya ko bhI spaSTa karane kI kRpA kreN| muni ne pharamAyA, rAjana ! tumhAre puNya prabhAva ke kAraNa hI zAsana rakSaka deva ne tumhe patita hone se bacAne ke lie una nAriyoM ke rUpa vidrUpa dikhAe the / phalataH zAsana rakSaka deva kA dAMva saphala rahA aura tumhArI dharmabuddhi jaga gaI / rAjA dharmabuddhi prabuddha bana gyaa| usane zAsana kA bhAra apane putra ko dekara pravrajyA dhAraNa kara lI / vinayaMdhara bhI virakta hokara pravrajita ho gyaa| donoM ne niraticAra tapa-saMyama kI ArAdhanA se kevalajJAna arjita kara nirvANa prApta kiyA / - dharmaprakaraNa TIkA, gAthA 11 vinayavatI eka patiparAyaNA sannArI, campApurI nagarI ke nagara seTha jinadAsa kI putravadhU aura dhanapati kI arddhAMginI / *** jaina caritra koza - *** 553
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ zreSThI jinadAsa ke cAra putra the aura eka putrii| vinayavatI sabase choTe putra dhanapati kI patnI thii| putrI kA vivAha kauzAmbI nagarI meM kiyA gayA thaa| seTha kA pUrA parivAra jinopAsaka thaa| eka bAra dhanapati vyApAra ke lie videza gyaa| usa samaya vinayavatI sagarbhA thii| zvasura kI AjJA prApta karake vaha apane mAtA-pitA se milane ke lie apane pIhara gii| saMyoga se durdaivavaza rAnI ke hAra kI corI kA Aropa vinayavatI para laga gyaa| rAjA ne vinayavatI ko mRtyudaNDa diyaa| para vadhika vinayavatI kA vadha na kara paae| karuNArdra hokara unhone vinayavatI ko dezAntara cale jAne ko kahA aura lauTakara rAjA ko saMtuSTa kara diyA ki vinayavatI kA vadha kara diyA gayA hai| ___ jaMgala meM bhaTakate hue vinayavatI ko eka sAdhu kA Azraya prApta huaa| vahAM para usane eka putra ko janma diyaa| navajAta zizu jaba muskarAyA to usake mukha se lAla jharane lge| putra kI isa puNyavAnI ko dekhakara vinayavatI ke harSa kA Ara-pAra na rhaa| eka dina jaba RSi anyatra gae hue the to vinayavatI putra ko Azrama meM sulAkara nikaTastha jalAzaya para snAna karane gii| eka cora jo navajAta zizu ke mukha se prakaTa hone vAle lAloM kA rahasya jAna cukA thA, zizu ko curA kara bhAga gyaa| putra kI corI ne vinayavatI ko adhIra banA diyA aura vaha vana-kAntara meM putra-putra pukAratI huI bhaTakane lgii| unmatta kI sI dazA meM vaha kauzAmbI nagarI pahuMcI aura vahAM eka seThAnI ke ghara sevA vRtti pA gii| seThAnI karkazA aura kaThora hRdaya kI nArI thI, vaha vinayavatI se kSamatA se adhika kAma letI thii| vinayavatI ne vahAM rahate hue bAraha varSa bitA die| vastutaH vaha seThAnI vinayavatI kI nanada thI, para durdaivavaza donoM paraspara eka dUsarI ko pahacAnatI na thiiN| videza se lauTate hue dhanapati bahana kA mehamAna banA aura bahana ke ghara patnI ko dAsIvRtti karate dekha bahuta khinna huaa| vaha patnI ko apane sAtha le gayA aura sukhapUrvaka campApurI meM rahane lgaa| udhara rAjA ko bhI usakA hAra prApta ho gayA aura use apane nirNaya para ghora pazcAttApa huaa| vinayavatI ko jIvita dekhakara rAjA ko saMtoSa huaa| udhara vinayavatI ke putra ko curAkara cora apane nagara vijayanagara phuNcaa| usakI corI kA rahasya nagara nareza dhanaMjaya ne jAna liyA aura navajAta zizu ko apane saMrakSaNa meM le liyaa| rAjA ne use apanA putra mAnakara usakA pAlana-poSaNa kiyA aura usakA nAma lAlasena rkhaa| rAjA ke sAta anya putra bhI the| sAtoM vivAhita the| sAtoM rAjakumAra aura unakI rAniyAM lAlasena para prANa nyochAvara karane ko tatpara rahate the| eka bAra bhAbhI kA eka madhura upAlaMbha lAlasena ko laga gayA aura vaha naradveSiNI padmakhaNDapura kI rAjakumArI padminI se vivAha karane cala diyaa| apane saMkalpa meM use saphalatA prApta huii| usane padminI kA naradveSa dUra kara diyA aura usase vivAha kiyaa| ikalautI putrI kA vivAha karake padmakhaNDa nareza virakta ho ge| unhoMne jAmAtA lAlasena ko rAjapada arpita kara saMyama kA patha cuna liyaa| ___Akhira meM lAlasena ko apane janaka-jananI ke bAre meM yathArtha jJAta huaa| vaha apanI mAtA vinayavatI aura pitA dhanapati ko apane pAsa le aayaa| vinayavatI ke jIvana ke samasta abhAva dhula ge| aneka varSa rAjamAtA ke pada para rahane ke pazcAt usane apane pati ke sAtha dIkSA dhAraNa kara paramapada prApta kiyaa| jIvana ke sAMdhya pakSa meM lAlasena ne bhI pravrajyA dhAraNa kI aura mokSa prApta kiyaa| vinayasuMdarI zrIpura nagara ke mahAmaMtrI matisAgara kI patiparAyaNA ptnii| (dekhie-matisAgara) ... 554 .00 ... jaina caritra koza ...
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhISaNa laMkApati prativAsudeva rAvaNa kA anuja / vibhISaNa ke pitA kA nAma ratnazravA aura mAtA kA nAma kekasI thaa| rAvaNa ke sAtha hI vibhISaNa ne bhI vidyAoM kI sAdhanA kI thI aura vaha kaI vidyAoM kA svAmI bana gayA thaa| eka bAra eka jyotiSI ne rAvaNa ko batAyA ki usakI mRtyu ayodhyApati dazaratha ke putroM-rAma aura lakSmaNa ke hAthoM se hogI aura usakA kAraNa hogI mithilApati janaka kI putrI siitaa| agraja kI mRtyu ke nimittoM ke bAre meM sunakara vibhISaNa kupita ho gyaa| usane pratijJA kI ki isase pahale ki rAma aura sItA kA janma ho vaha unake janmadAtAoM kA hI vadha kara degaa| krodha kI Aga meM jalatA huA vibhISaNa dazaratha ke vadha ke lie ayodhyA kI dizA meM cala diyaa| nArada jI ne pahale hI yaha sUcanA dazaratha ke pAsa pahuMcA dI ki vibhISaNa unake vadha ke lie A rahA hai| kuzala maMtriyoM ne eka gupta yojanA nirmita kii| yojanAnusAra mahArAja dazaratha veza parivartana karake pradeza ravAnA ho gae aura unake sthAna para unake jaisI hI eka kRtrima AkRti nirmita karake unakI zayyA para leTA dI gii| sAtha hI yaha pracArita kara diyA ki dazaratha bImAra haiN| vibhISaNa ko apanI tAkata para ghamaNDa thaa| ayodhyA meM kisI prakAra kA avarodha na pAkara vaha sIdhA rAjamahala meM phuNcaa| zayyA para leTAI gaI AkRti ko hI dazaratha samajhakara usane talavAra kA prahAra kiyaa| kuzala maMtriyoM kI yojanAnusAra chipe hue vyakti ne cItkAra kiyaa| kRtrima rakta se bhIgI talavAra ko dekhakara vibhISaNa ko vizvAsa ho gayA ki usake bhAI ke zatru kA janmadAtA mara cukA hai| __ ayodhyA se lauTate hue vibhISaNa ne vicAra kiyA-rAma kA janma hI aba saMbhava nahIM rahA to sItA ke lagna kI rAma se kalpanA upahAsya hai| isa prakAra janaka ke vadha kA vicAra tyAga kara vaha apane deza ko calA gyaa| kAlAntara meM zanaiH-zanaiH vibhISaNa meM vaicArika parivartana hotA gyaa| vizeSa rUpa se jaba vRddhAvasthA meM rAvaNa ne sItA kA anIti pUrvaka tathA chala-bala se haraNa kiyA to yaha vibhISaNa ko pasanda na aayaa| usane rAvaNa ko kaI bAra samajhAyA ki vaha rAma ko usakI patnI lauTA de| para usakI neka zikSAoM ko rAvaNa ne svIkAra nahIM kiyA tathA usakA upahAsa bhI udd'aayaa| antataH nirAza vibhISaNa ne rAvaNa ko chor3a diyA aura vaha zrI rAma kI zaraNa meM calA gyaa| yuddha meM rAvaNa kI mRtyu ke pazcAt zrI rAma ne vahAM kA zAsana sUtra vibhISaNa ko pradAna kiyaa| vibhISaNa ne nyAya-nIti pUrvaka rAjya kA saMlAcana kiyaa| sAhitya meM vibhISaNa ko eka dharmAtmA puruSa ke rUpa meM sammAnita sthAna prApta hai| -jaina rAmAyaNa (ka) vimala apane nAma ke anurUpa vimala mana aura vimala buddhi sampanna eka yuvaka / vaha kuzasthala nagara ke zreSThI kuvalayacandra kA putra thaa| usakA eka sahodara anuja thA jisakA nAma sahadeva thaa| vimala sAtvika vRtti kA tathA sahadeva rAjasI vRtti kA yuvaka thaa| kisI samaya donoM bhAiyoM ko muni-darzana kA saubhAgya prApta huaa| " muni kI dharma dezanA se donoM ke hRdaya meM dharmAnurAga jAgRta huaa| donoM ne zrAvaka dharma aMgIkAra kara liyaa| donoM zrAvaka-vratoM kA pAlana karane lge| para vimala jisa ekaniSTha bhAva se vratoM kA pAlana karatA thA, vaisI niSThA sahadeva meM nahIM thii| ... jaina caritra koza ... -- 555 ..
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ kisI samaya donoM bhAI vyApAra ke lie pradeza ge| mArga meM vana thaa| eka deva ne vimala ke ekaniSTha bhAva se zrAvakAcAra -pAlana kI parIkSA lI / deva ke vibhinna pralobhanoM ke samakSa bhI vimala vicalita nahIM bnaa| isase deva ati prasanna huaa| usane prakaTa hokara vimala kI dharmaniSThA kI bhUri-bhUri prazaMsA kI aura use eka viSaharaNI maNi pradAna kii| vimala ko maNi meM AkarSaNa nahIM thA, para deva dvArA vivaza kara die jAne para usane vaha maNi paropakArArtha upayoga ke lie grahaNa kara lI / vimala ne deva dvArA lI gaI parIkSA aura usa dvArA bheMTa svarUpa dI gaI maNi kI bAta anuja sahadeva ko btaaii| ise sunakara sahadeva bahuta prasanna huaa| use bhAI ke parIkSA meM saphala rahane para vaisI prasannatA nahIM thI, jaisI prasannatA cAmatkArika maNi prApti kI thii| yAtrA krama meM donoM bhAI Age bddh'e| eka nagara meM phuNce| vahAM ke rAjA kA nAma puruSottama thA / puruSottama kA eka hI putra thA arimalla / arimalla ko vigata divasa kisI bhayAnaka viSadhara ne DaMsa liyA thaa| usake upacAra meM samasta mAMtrika aura gArur3I asaphala ho cuke the| rAjA ne ghoSaNA kI thI ki jo bhI vyakti rAjakumAra ko svastha karegA use AdhA rAjya diyA jaaegaa| ukta ghoSaNA ko sahadeva ne bhI sunA / use atIva prasannatA huii| usane vimala se kahA, bhAI ! svarNa avasara hai / rAjakumAra ko svastha karake AdhA rAjya prApta kara lo| vimala ne kahA, mujhe rAjya meM ruci nahIM hai| sahadeva ne vimala ko mUrkha mAnA aura usake pallU se baMdhI maNi kholakara vaha rAjA ke pAsa jA phuNcaa| maNi ke prabhAva se usane rAjakumAra ko svastha kara diyA / nagarabhara meM prasannatA kI lahara daur3a gii| rAjA ne sahadeva ko AdhA rAjya de diyaa| sahadeva ne rAjapada apane agraja vimala ko arpita karanA cAhA, para vimala ne use asvIkAra kara diyaa| vimala kI nispRhatA para rAjA puruSottama bahuta prabhAvita huaa| usane use nagara seTha kA pada de diyaa| sahadeva rAjya kA saMcAlana karane lgaa| samasta anukUla sAdhana prApta ho jAne para vaha bhogopabhogoM meM ddha bana gyaa| muni se grahaNa kie hue nimaya- vrata usane bhaMga kara die| asImita bhogopabhoga ke lie dhana kI AvazyakatA rahatI hI hai so usane prajA para vibhinna prakAra ke kara lagA die| usakA naitika patana nirantara hotA rahA / vimala ne use aneka bAra sAvadhAna kiyA, para sahadeva ne vimala kI bAtoM ko pratyeka bAra asunA kara diyaa| pariNAmataH sahadeva AyuSya pUrNa kara prathama naraka meM gayA / vratoM kA niraticAra pAlana kara vimala devaloka meM gyaa| anukrama se mokSa prApta karegA / - dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 13 (kha) vimala (AcArya) 'paumacariya' nAmaka bRhad grantha ke racayitA eka vidvAna aura prabhAvazAlI jaina AcArya | AcArya vimala prajJA ke dhanI AcArya the| anumAnataH 1500 varSa pUrva unhoMne 'paumacariya' nAmaka bRhad prAkRta bhASA ke grantha kI racanA kI / vaidika paramparA meM jo sthAna vAlmIki rAmAyaNa ko hai, jaina paramparA meM vahI sthAna 'paumacariya' kA hai 1 zrIrAma kA eka nAma padma bhI thA / padma nAma ko AdhAra banAkara hI AcArya vimala ne zrIrAma ke caritra kA citraNa kiyA hai| isa grantha ke anusAra rAvaNa, hanumAna, sugrIva Adi sabhI pAtra rAkSasa yA vAnara na hokara kulIna mAnava hI the / isa grantha meM mAnavIya pakSa ko vizeSa rUpa se ujAgara kiyA gayA hai| paumacariya grantha jaina purANa sAhitya kA sarvAdhika prAcIna grantha hai| AcArya vimala ko 'harivaMzacariya' * jaina caritra koza *** *** 556
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ grantha kA racayitA bhI mAnA jAtA hai jisameM zrIkRSNa ke caritra kA citraNa huA hai| yaha grantha vartamAna meM upalabdha nahIM hai| AcArya vimala ke samaya ke sambandha meM vidvAnoM meM mataikya nahIM hai| -paumacariya vimalanAtha (tIrthaMkara) pravahamAna avasarpiNI kAla ke terahaveM tIrthaMkara / aSTama svarga se cyava kara prabhu kapilapura nareza mahArAja kRtavarmA kI paTTamahiSI zyAmArAnI kI ratnakukSI meM avatarita hue| caturdaza zubha svapna darzana se spaSTa ho gayA ki mahArAnI cakravartI athavA tIrthaMkara putra ko janma degii| mAghazuklA tIja ko mahArAnI ne eka tejasvI putra ko janma diyA, jise nAmakaraNa ke dina 'vimalanAtha' nAma diyA gyaa| prabhu yuvA hue to aneka rAjakanyAoM ke sAtha unakA vivAha kiyA gayA aura phira prabhu kA rAjatilaka kiyA gayA / aneka varSoM taka prabhu ne rAjya kiyaa| Akhira mAgha zuklA caturthI ke dina prabhu ne nazvara rAjya kA tyAga kara AtmarAjya ke zAsana kI prApti ke lie dIkSA dhAraNa kii| do varSa kI tapa-dhyAna sAdhanA se hI prabhu ne kaivalya ko sAdha liyA aura dharmatIrtha kI sthApanA kara loka kalyANa kA zaMkhanAda phuuNkaa| prabhu ke tIrtha se lAkhoM bhavyAtmAoM ne AtmalakSya ko hastagata kiyaa| sATha lAkha varSoM kA kula AyuSya bhoga kara prabhu ne sammeda zikhara parvata para chaha hajAra muniyoM ke sAtha anazana kiyA aura nirvANa ko upalabdha ho ge| 'maMdara' pramukha bhagavAna ke 57 gaNadhara the| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra vimala muni eka atizaya jJAnI muni| (dekhie-vijaya-vijayA) vimalavAhana ___ zatadvAra nagara ke eka dharmAtmA raajaa| eka bAra unhoMne atyucca bhAvoM se dharmaruci nAmaka mAsopavAsI aNagAra ko AhAra dAna kara mahAna puNya kA saMcaya kiyA aura janma-maraNa paramparA ko sImita kiyaa| vimalavAhana nareza hI bhavAntara meM sAketa ke yuvarAja varadatta ke rUpa meM janme / (dekhie-varadatta kumAra) -vipAka sUtra dvi. zru./ dhavalA TIkA vimalazAha (maMtrI) gyArahavIM sadI kA gujarAta ke solaMkI nareza bhImadeva prathama kA mNtrii| vimalazAha zrImAla jAti kA jaina zrAvaka thaa| vaha rAjya kA sarvAdhika dhanI aura pratiSThita puruSa thaa| gujarAta nareza ne use maMtrI aura senAnAyaka ke do-do ucca padoM para pratiSThita kiyA thaa| vimalazAha jAti se bhale hI osavAla vaNika thA, para usa yuga meM usake zaurya kI gAthAeM dig-digantoM meM vyApta huI thiiN| usake netRtva meM mahArAja bhIma ne kaI yuddhoM meM vijaya prApta kii| gajanI kI sImAoM taka jAkara vimalazAha ne vaijayaMtI patAkAeM phaharAI thiiN| vimalazAha kI dharmaniSThA bhI parAkASThA kI thii| arihaMta devoM ke prati usake hRdaya meM sudRr3ha anurAga thaa| AbU parvata para sthita sthApatya kA bejor3a pratIka pAvana AdIzvara jinAlaya kA nirmANa vimalazAha ne hI karAyA thaa| yaha jinAlaya 'vimala basahI' bhI kahalAtA hai| isa maMdira kA nirmANa san 1032 meM huA thaa| -pramukha aitihAsika jaina puruSa aura mahilAeM ... jaina caritra koza... - 557 ...
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) vimalA ___ maNDanapura nareza mahArAja kIrtidhvaja kI putrI aura RSabhapura nagara ke yuvarAja padmadhvaja kI ardhAMginI, eka buddhimatI aura pativratA snnaarii| RSabhapurI nareza vRSabhadhvaja eka dharmAtmA aura nIti parAyaNa nareza the| unake do putra the| bar3A rAjadhvaja aura choTA padmadhvaja / rAjadhvaja uddaNDa aura anyAyI thaa| usake jIvana meM neka burAiyAM thIM, akAraNa hI vaha prajA ko kaSTa diyA karatA thaa| isake viparIta choTA rAjakumAra padmadhvaja vinayavAna, dharmAtmA aura prajAvatsala thaa| rAjadhvaja ke durguNoM se dukhI pitA vRSabhadhvaja ne paitRka paramparA ko tor3akara apane choTe putra padmadhvaja ko yuvarAja banA diyaa| isase rAjadhvaja jala-bhuna gyaa| usane rizvata pralobhanAdi se kaI rAjyAdhikAriyoM ko apane pakSa meM kara liyaa| mahArAja vRSabhadhvaja kI mRtyu ke pazcAt RSabhapura meM sattA-saMgharSa carama para pahuMca gyaa| prajA padmadhvaja ko rAjA banAnA cAhatI thI, parantu kucha pramukha rAjyAdhikArI rAjadhvaja ke pakSa meM the| Akhira padmadhvaja ne usa saMgharSa ko virAma diyA aura ghoSaNA kI ki agraja rAjadhvaja hI paramparAnusAra rAjya ke adhikArI haiN| vaha svayaM binA pada grahaNa kie hI prajA kI sevA kregaa| pariNAmataH rAjadhvaja RSabhapura kA rAjA bnaa| kRtrima prema dikhA kara vaha padmadhvaja ko apane anukUla rkhtaa| sarala hRdayI padmadhvaja rAjadhvaja ke prema ko nizchala aura sahaja hI mAnatA thaa| eka bAra rAjadhvaja kI dRSTi choTe bhAI kI patnI vimalA para par3I, to vaha usake rUpa para mugdha ho gyaa| usane dUtI ke hAtha mUlyavAna vastueM bheMTa svarUpa vimalA ke pAsa bhejii| vimalA ne sarala hRdaya se jyeSTha jI kI kRpA mAnakara ve vastueM rakha liiN| dUsarI bAra rAjadhvaja ne zrRMgAra-prasAdhana vimalA ke pAsa bheje, isase vimalA samajha gaI ki usake jyeSTha kI nIyata ThIka nahIM hai| usane dUtI ko apamAnita karake bhagA diyaa| vimalA dharmasaMkaTa meM thI ki jyeSTha jI kI nIyata ke bAre meM apane pati ko kahe athavA na khe| vaha nahIM cAhatI thI ki usake kAraNa do bhAiyoM meM mano-mAlinya utpanna ho, para mauna bhI upAya nahIM thaa| usane saMketa mAtra se apane pati ko samajhA diyaa| para padmadhvaja ne ise vimalA kA bhrama hI maanaa| rAjadhvaja padmadhvaja ko apane patha kA kAMTA mAnane lgaa| vaha padmadhvaja ko apane patha se haTAne kI yukti socane lgaa| usI avadhi meM use sUcanA milI ki usake rAjya kI dakSiNa dizA ke grAmoM para zatru utpAta macA rahe haiN| isase rAjadhvaja ko mArga mila gyaa| usane yuddha ke nagAr3e bajavA die aura sImAnta pradeza para jAne kI taiyArI karane lgaa| padmadhvaja ne agraja se kahA, choTe bhAI ke hote hue bar3A bhAI yuddha meM jAe, yaha choTe bhAI ke lie zobhanIya nahIM hai| yuddha meM jAne kI mujhe AjJA pradAna kreN| rAjadhvaja yahI cAhatA thaa| sane padamadhvaja ko AjJA de dii| tadanantara padamadhvaja vimalA ke pAsa pahuMcA aura usako apane yaddha meM jAne kI bAta khii| vimalA bhAvI ko spaSTa anubhava kara rahI thii| usane pati se kahA, jaba taka Apa yuddha se lauTeM taba taka maiM apane pIhara jAnA cAhatI hU~, yuddha se lauTate hue Apa svayaM mujhe laaeN| padmadhvaja ne vimalA kI bAta svIkAra kara lii| usane vimalA ko usake pIhara bheja diyA aura svayaM yuddha meM calA gyaa| rAjadhvaja kA dAMva asaphala gyaa| udhara yuddha kSetra se padmadhvaja ne sUcanA bhijavAI ki zatru cAlAka hai aura use parAsta karane meM chaha mAsa taka laga sakate haiN| rAjadhvaja ko jaise jIvana kA saMdeza mila gyaa| vaha maNDanapura vimalA ko lene phuNcaa| vimalA ke pitA mahArAja kIrtidhvaja ko kapaTa saMdeza diyA ki usakA anuja padmadhvaja yuddha meM vijayI hokara lauTA hai| parantu vaha yuddha meM ghAyala ho gayA hai| ataH vimalA ko usake sAtha zIghra bhejA jaae| ...558 .. - jaina caritra koza ...
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ vimalA jyeSTha kI kapaTa-nIti ko jAnatI thI / so usane kucha dina bAda Ane kA AzvAsana dekara rAjadhvaja ko vidA kara diyA / parantu pandraha dina bItane para rAjadhvaja punaH A dhamakA aura kapaTa saMdeza diyA ki usakA bhAI gaMbhIra rUpa se ghAyala hai / ataH vimalA kA usake pAsa honA Avazyaka hai| mahArAja kIrtidhvaja apanI putrI ko samajhAyA aura jyeSTha jI ke sAtha jAne ko kahA / vimalA ne pitA ko saba bAteM samajhA dIM ki jyeSTha jI kI nIyata ThIka nahIM hai / usa para bhI mAtA-pitA ne vimalA ko samajhA kara zvasura gRha jAne para vivaza kara diyaa| vimalA ke samakSa cakravyUha thA jisameM vaha phaMsanA nahIM cAhatI thI / vaha rAtri meM apane ghara se nikala gaI aura dUra jaMgaloM meM calI gii| eka parvata guphA meM chipakara vaha navakAra maMtra kI ArAdhanA karane lagI / udhara dUsare dina vimalA ko ghara meM na pAkara saba para vajrapAta ho gayA / nirAza rAjadhvaja apane nagara lauTA to vahAM kA citra badalA huA thA / polAsapura nagara ke rAjA ne RSabhapura ke zAsana para adhikAra kara liyA thA / rAjadhvaja ke kuzAsana se prajA trasta thI hI / isalie polAsapura nareza ko vizeSa avarodha kA sAmanA nahIM karanA pdd'aa| rAjadhvaja ke RSabhapura meM praveza karate hI use bandI banAkara kArAgRha meM DAla diyA gayA / sImAnta pradeza meM zatru ko parAsta kara padmadhvaja maNDanapura phuNcaa| pUrI sthiti ko jAnakara jahAM vimA ke viraha se vaha vyAkula bana gayA vahIM polAsapura nareza kI dhRSTatA para usake netra raMjita bana ge| usake pAsa thor3I hI senA thI / zvasura kI senA ke sahayoga se usane polAsapura nareza ko zIghra hI dhUla caTA dI / bhAI ko kArAgRha se mukta karake use punaH siMhAsanAsIna kiyaa| usake bAda vaha vimalA kI khoja meM nikalA / kucha mAsa kI khoja ke pazcAt use saphalatA prApta ho gii| patnI ko sAtha lekara vaha RSabhapura pahuMcA / vimalA kI cAritradRr3hatA, zIla-niSThA tathA anuja padmadhvaja kA bhrAtRsamarpaNa dekhakara rAjadhvaja ko svayaM para ghora AtmaglAni huI, usakA hRdaya parivartana ho gayA / usane anuja aura anujavadhU se kSamA maaNgii| itane se hI usakA pazcAttApa / prAyazcitta pUrNa nahIM huaa| usane padmadhvaja ko rAjagaddI para baiThAkara svayaM pravrajyA dhAraNa kara lii| padmadhvaja ne RSabhapura kI prajA kA putravat pAlana kiyaa| kAlakrama se vimalA ne eka putra ko janma diyA jisakA nAma guNadhvaja rakhA gayA / yuvAvasthA meM guNadhvaja ko rAjapada dekara padmadhvaja aura vimalA ne dIkSA dhAraNa kii| donoM devaloka meM ge| vahAM se cyava kara manuSya bhava dhAraNa kara donoM mokSa jaaeNge| (kha) vimalA (AryA ) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai / (dekhie - kamalA AryA) (ga) vimalA devI rAjakumAra vizAladhara (viharamAna tIrthaMkara) kI pariNItA / (dekhie - vizAladhara svAmI) vilAsa pRthvIpura nagara kA rAjA aura prativAsudeva madhu kA janaka / -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a.30 vizalyA kautukamaMgala nagara ke rAjA droNamegha kI putrI / droNamegha dazaratha - putra bharata jI ke mAmA the| va rUpavatI aura suzIla kanyA thI / pUrvajanma meM kie gae tapa se use vizeSa zakti / labdhi kI prApti huI thI - vaha *** jaina caritra koza 559
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ jisa kisI bhI rugNa athavA ghAyala vyakti kA sparza karatI athavA jisa para usakA snAnodaka chir3akA jAtA vaha tatkSaNa rogamukta bana jAtA thaa| rAma-rAvaNa yuddha meM rAvaNa ne lakSmaNa para zakti kA prahAra kiyaa| lakSmaNa mUJchita ho ge| zrI rAma ke zivira meM nirAzA vyApta ho gii| vijJa janoM ne zrI rAma ko batAyA ki sUryodaya se pUrva lakSmaNa kA upacAra saMbhava hai| para upacAra kaise ho aura kauna kare yaha koI nahIM jAnatA thaa| ghora nirAzA ke una kSaNoM meM praticandra nAmaka eka vidyAdhara ne zrI rAma ke zivira meM praveza kiyaa| vidyAdhara ne zrI rAma se kahA, prabhu ! lakSmaNa ke upacAra kA upAya maiM batA sakatA huuN| zrI rAma ne utsukatA se kahA, bhadra puruSa ! mere anuja ke upacAra kA upAya zIghra btaaie| vidyAdhara ne kahA, maiM saMgIta pura nareza zazimaNDala kA putra huuN| eka bAra eka vidyAdhara se yuddha karate hue maiM ghAyala ho gayA aura ayodhyA ke mAhendrodaya udyAna meM giraa| taba Apake anuja bharata jI ne vizalyA ke snAnodaka kA siMcana mere zarIra para kiyA jisase maiM zIghra hI svastha ho gyaa| zrI rAma ke pUchane para vidyAdhara ne vizalyA kA paricaya dete hue kahA, mahArAja ! vizalyA bharata ke mAmA kI putrI hai| pUrva janma ke tapaHprabhAva se use vizeSa labdhi prApta hai| usake snAnodaka se hajAroM rogI mukta bana cuke haiN| aisA mujhe Apake anuja se jJAta huA thaa| zrI rAma ko AzA kI kiraNa dikhAI dii| hanumAna, bhAmaNDala aura aMgada zrI rAma kI AjJA prApta kara AkAza mArga se ayodhyA phuNce| bharata jI ko unhoMne vastusthiti se paricita kraayaa| una tInoM ke sAtha bharata jI kautukamaMgala nagara meM phuNce| bharata jI ne apane mAmA ko lakSmaNa mUrchA kI sUcanA dI aura usase putrI vizalyA kI yAcanA kii| droNamegha ne avilamba apanI putrI lakSmaNa jI ke lie pradAna kara dii| vizalyA ko sAtha lekara hanumAna, bhAmaNDala aura aMgada zrI rAma ke zivira meM phuNce| sUryodaya sannikaTa thaa| vizalyA ne zrI lakSmaNa jI ke zarIra kA sparza kiyaa| usake sparza ke prabhAva se lakSmaNa ke zarIra se zakti kA prabhAva tatkSaNa naSTa ho gyaa| lakSmaNa svastha ho ge| zrI rAma ke zivira meM harSa kI lahara daur3a gii| vizalyA kA vivAha lakSmaNa jI ke sAtha hI huaa| yuddha meM ghAyala sainikoM para vizalyA kA snAnodaka prakSepita kiyA gayA jisase sabhI ghAyala sainika svastha ho ge| -jaina rAmAyaNa (ka) vizAkhadatta jayatthala nagara kA eka dhanI aura buddhimAna setth| (dekhie-saMvara) (kha) vizAkhadatta kauzAmbI nagarI kA eka dRr3hadharmI zrAvaka / vaha nagara kA dhanI-mAnI seTha thaa| para usake pUrvajanma ke pApa udaya meM Ae aura vaha apanI samasta samaddhi gaMvA baitthaa| usane vaIrAgara deza ke bAre meM sanA thA ki vahAM vajaratnoM kI khAna hai| kacha mitroM ke sAtha vaha vaIrAgara deza ke lie cala diyaa| para mArga meM usake mitra hI drohI bana gae aura usake pAsa jo bhI sAdhana-sAmagrI thI use curA kara bhAga ge| asahAya-nirupAya seTha kisI taraha vaIrAgara deza meM phuNcaa| para usake samakSa eka samasyA yaha thI ki use vajraratnoM kI pahacAna nahIM thii| vaha vahAM mehanata-majadUrI karake udarapoSaNa karane lgaa| divAkara nAmaka eka yogI kI dRSTi seTha para pdd'ii| usane use apane vAgjAla meM ulajhA liyA aura kahA ki yahAM se tIna kosa kI dUrI para kAtyAyinI devI kA maMdira hai| usa maMdira ke pAsa hI pAMca karor3a sonaiyA kA koSa dabA huA hai| vaha jAe aura usa koSa ko prApta kara le| seTha devI ke maMdira ke nikaTa gyaa| yogI usake sAtha thaa| yogI ne usase kahA ki khudAI ..-560 . .. jaina caritra koza ...
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ zurU karane se pUrva devI kI ArAdhanA Avazyaka hai| vizAkhadatta ne devI kI ArAdhanA karane se inkAra karate hue kahA ki vaha eka jaina zrAvaka hai aura arihaMta prabhu ke atirikta kisI bhI devI-devatA kI upAsanA / ArAdhanA vaha nahIM karatA hai| yogI ne apanA pracaNDa rUpa prakaTa kiyaa| vizAkhadatta samajha gayA ki yogI dhUrta hai aura usakI bali dene ke lie use vahAM lAyA hai| para usane bhaya ko apane hRdaya meM praveza nahIM lene diyaa| pUrI dRr3hatA se usane yogI kA prativAda kiyaa| yogI ne kar3aka kara kahA, dekho ! isa talavAra ke prahAra se maiM isI kSaNa tumhArA sira kATatA hU~, dekhatA hU~ ki mujhe kauna rokatA hai| maMdira ke nikaTa hI dhana nAma kA eka puruSa rahatA thaa| vaha pahale muni thaa| usake kisI gurutara aparAdha para AcArya ne use pArAMcika prAyazcitta diyA thaa| isa prAyazcitta meM muni-veza kA parityAga kara sAdhanA kI jAtI hai| dhana ne svadharmI seTha ko kaSTa meM dekhA to vaha usake pAsa AyA aura usane yogI ko llkaaraa| yogI ke akar3ane para dhana ne vidyAbala se use daNDita kara seTha kI rakSA kii| taba seTha kA paricaya jAnane ke pazcAt dhana ne use vajraratnoM kI pahacAna btaaii| seTha ne khAna se do vajraratna prApta kie aura apane deza ko calA gyaa| usakI samRddhi lauTa AI aura vaha Ananda pUrvaka rahane lgaa| ___ prAyazcitta kI avadhi pUrNa hone para dhana punaH muni bana gyaa| eka bAra vaha vicaraNa karate hue kauzAmbI nagarI meM aayaa| usakA upadeza sunakara vizAkhadatta seTha ne saparivAra pravrajyA dhAraNa kI aura AtmakalyANa kiyaa| -kathA ratna koSa : bhAga 1 vizAkhA brahmadatta cakravartI kI eka raanii| vizAladhara svAmI (viharamAna tIrthaMkara) dazama viharamAna tIrthaMkara / dhAtakI khaNDadvIpa ke pazcima mahAvideha ke antargata vapu vijaya meM sthita vijayapurI nAmaka nagarI meM prabhu kA janma huaa| mahArAja nabharAya aura mahArAnI bhadrA prabhu ke pitA aura mAtA haiN| vimalA devI nAmaka rAjakanyA se yauvanavaya meM prabhu kA pANigrahaNa huaa| pitA ke pazcAt prabhu rAjapada para ArUr3ha hue aura tirAsI lAkha pUrva kI avasthA taka unhoMne rAjya kiyaa| tadanantara varSIdAna dekara prabhu dIkSita hue| alpakAlika sAdhanA se hI prabhu ne kevalajJAna prApta kara caturvidha dharmatIrtha kI saMsthApanA kii| caurAsI lAkha pUrva kA AyuSya pUrNa kara prabhu mokSa jaaeNge| prabhu kA cinha sUrya hai| vizuddha kevalI ___ eka prAcInakAlIna kevalajJAnI muni jinakA upadeza sunakara sahasramalla cora dIkSita huA thaa| (dekhiesahasramalla) (ka) vizvabhUti rAjagRha nareza vizvanaMdI ke anuja yuvarAja vizAkhabhUti kA putra aura eka zakti sampanna va tejasvI raajkumaar| use apanI rAniyoM ke sAtha puSpodyAna meM krIr3A karanA priya lagatA thaa| rAjaparivAra meM yaha maryAdA sunizcita kI gaI thI ki jaba koI rAjaparivAra kA sadasya apane aMtaHpura ke sAtha puSpodyAna meM ho to rAjaparivAra kA anya sadasya vahAM nahIM jA sakatA thaa| eka bAra jaba vizvabhUti apane ataHpura ke sAtha puSpodyAna meM krIr3A kara rahA thA to rAjA vizvanaMdI kA putra vizAkhanaMdI vahAM aayaa| para rAjaparivAra kI maryAdA kI bAta kahakara paharedAroM ne use puSpodyAna ke dvAra para hI roka diyaa| isase vizAkhanaMdI ne apane Apako apamAnita ... jaina caritra koza ... -- 561 ...
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahasUsa kiyA aura vizvabhUti ke prati usakA mana vidveSa aura IrSyA se bhara gyaa| ghara jAkara usane apanA avasAda apanI mAM se khaa| usakI mAM ne apane pati se zikAyata kI aura triyAhaTha ke brahmAstra se rAjA ko vivaza kara diyA ki vaha kisI vidhi se vizvabhUti ko puSpodyAna se bAhara nikaale| rAjA ne chalanIti dvArA vizvabhUti ko sImAnta pradeza para ucchRkhala sAmaMta ko sabaka sikhAne ke lie bheja diyaa| para sImAnta pradeza para jAkara vizvabhUti ne pAyA ki vahAM kA sAmanta rAjAjJAoM kA pUrNa pAlana kara rahA hai| - vizvabhUti rAjadhAnI lauTA aura aMtaHpura ko sAtha lekara puSpodyAna meM gayA to use isalie dvAra para roka diyA gayA ki puSpodyAna meM pahale hI vizAkhanaMdI apane aMtaHpura ke sAtha maujUda thaa| isa ghaTanA se vizvabhUti rAjA aura rAjakumAra ke chala ko samajha gyaa| use bahuta krodha AyA aura pAsa hI khar3e zAla vRkSa ko ukhAr3a kara usane pheMka diyaa| para zIghra hI usane apane krodha para viveka kA aMkuza lagA liyA aura chala ko saMsAra kA svarUpa jAnakara vaha muni bana gyaa| thor3e hI samaya meM usane ugra tapa se apanI deha ko kRza banA diyaa| eka bAra jaba muni vizvabhUti mathurA kI galiyoM meM bhikSA ke lie gae to saMyoga se usa samaya vizAkhanaMdI usI nagarI me apanI sasurAla AyA huA thaa| udhara muni ko eka gAya punaH-punaH sIMgoM ke prahAra se bhUmi para paTaka rahI thii| yaha dRzya dekhakara vizAkhanaMdI ne muni ke pUrvabala kA upahAsa ur3AyA aura kahA ki zAlavRkSa ko ukhAr3a kara phaiMka dene vAlA usakA bala aba kahAM calA gayA hai| vizAkhanaMdI ke upahAsa ne muni kI samatA ko khaNDita kara diyaa| muni ne gAya kA sIMga pakar3a kara use AkAza meM uchAla diyaa| isase bhayabhIta banakara vizAkhanandI vahAM se bhAga khar3A huaa| para muni kA roSa zAnta nahIM huaa| unhoMne praNa kiyA ki bhavAntara meM ve vizAkhanandI kA mAnamardana karane vAle bneN| ___ nidAna svarUpa vizvabhUti bhavAntara meM tripRSTha vAsudeva banA aura vizAkhanaMdI azvagrIva nAmaka prativAsudeva bnaa| vahAM para tripRSTha ne azvagrIva kA mAnamardana karake vaira kA badalA liyaa| vizvabhUti muni hI kAlAntara meM bhagavAna mahAvIra ke rUpa meM paidA hue jo jaina dharma ke caubIsaveM tIrthaMkara the| (kha) vizvabhUti potanapura nagara kA purohita aura marubhUti tathA kamaTha kA jnk| (dakhie-marubhUti) (ga) vizvabhUti (brAhmaNa) ujjayinI nagarI kA eka braahmnn| vaha apAra saMpattizAlI thA, para jitanI usake pAsa saMpatti thI vaha utanA hI bar3A kRpaNa bhI thaa| usake cAra putra aura cAra putravadhueM thiiN| ye AThoM hI prANI vizvabhUti kI kRpaNatA se saMtrasta the aura kAmanA karate the ki vaha mare to unakA jIvana sukha se calane lge| eka rAtri meM lakSmI ne vizvabhUti ko darzana die aura use cetAyA ki usake pUrvapuNya ke kAraNa hI vaha usake ghara meM hai, bhaviSya meM puNyabandha ke lie vaha dAna-puNya kre| lakSmI dvArA cetAe jAne para vizvabhUti ke hRdaya meM dAna-puNya kI aisI umaMga jagI ki vaha aMjalI bhara-bhara kara svarNamudrAeM yAcakoM ko dene lgaa| pitA ke isa parivartana para putroM ne socA ki pitA jI pAgala ho gae haiN| unhoMne apane pitA kA upacAra kraayaa| vaidyoM ne batAyA ki ikkIsa dinoM taka seTha jI ko bhojana na diyA jAe, kevala davA dI jaae| vizvabhUti ne putroM ko bahuta samajhAyA ki vaha bImAra nahIM hai, para usakI eka na sunI gii| kahate haiM ki putroM ke vyavahAra se saMtrasta banakara vizvabhUti punaH apanI purAnI kRpaNatA kI lIka para lauTa gyaa| taba putroM ko lagA ki unake pitA jI svastha ho gae haiN| usake bAda vizvabhUti kRpaNa kA jIvana ... 562 .. jaina caritra koza ...
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIkara hI samasta puNyoM ko kRpaNatA ke arpita kara mRtyu ko prApta huA aura durgati meM jA giraa| -dhanya caritra vizvasena solahaveM tIrthaMkara prabhu zAMtinAtha ke janaka aura hastinApura nagara ke raajaa| (dekhie-zAMtinAtha tIrthaMkara) viSNu samagra paricaya gautama vat hai| (dekhie-gautama) -antagaDasUtra prathama varga, dazama adhyayana viSNukumAra muni hastinApura nareza mahArAja padmottara ke putra aura navama cakravatI mahApadma ke agraja / bhagavAna munisuvrata svAmI ke zAsana kAla meM muni saMgha para eka abhUtapUrva saMkaTa upasthita huA to usakA nirAkaraNa inhIM muni ne kiyA thaa| (dekhie-mahApadma cakravatI) -triSaSTi zalAkA puruSacaritra, parva 6 viSNudevI ____ siMhapura nareza mahArAja viSNu kI rAnI aura gyArahaveM tIrthaMkara prabhu zreyAMsanAtha kI jnnii| (dekhiezreyAMsanAtha tIrthaMkara) viSNu rAjA siMhapura ke mahArAja aura gyArahaveM arihaMta prabhu zreyAMsanAtha ke jnk| (dekhie-zreyAMsanAtha tIrthaMkara) (ka) vIra tIrthaMkara mahAvIra ko bAlyAvasthA meM prApta nAma jo eka devatA ne unakI vIratA se abhibhUta banakara unheM diyA thaa| vIra kA artha hai-nirbhaya, balavAna, vijetaa| mahAvIra ko bAlyakAla meM hI isa nAma se pukArA aura pahacAnA gyaa| isake pIche eka ghaTanAkrama hai| yathA-usa samaya mahAvIra sAta-ATha varSIya bAlaka the| eka bAra devarAja indra ne devasabhA meM rAjakumAra vardhamAna ke bala, vIrya aura buddhi kI bhUri-bhUri prazaMsA karate hue kahA ki bAlaka vardhamAna bhale hI alpAyu haiM, para deva, dAnava, gandharva Adi koI bhI unake bala ko cunautI nahIM de sakatA hai, ve pUrNa rUpa se abhaya aura ajeya haiN| devarAja kI prazaMsA eka deva ko atizayoktipUrNa pratIta huii| vaha vardhamAna ke bala kI parIkSA lene ke lie kuNDalapura nagara meM aayaa| usane dekhA-vardhamAna apane sAthI bAlakoM ke sAtha vRkSa para car3hane-utarane kA khela khela rahe haiN| deva ne vizAla sarpa kA rUpa banAyA aura vaha sarpa rUpa meM vRkSa ke tane se lipaTa gyaa| bAlakoM ne vikarAla sarpa ko vRkSa ke tane se lipaTA dekhA to bhaya se cillA uThe aura jise jidhara sUjhA udhara hI bhAga khar3A huaa| mitroM ko bhayabhIta dekhakara vardhamAna ne vastusthiti ko smjhaa| vikarAla sarpa ko dekhakara bhI unake mana meM bhaya kA sUkSma sA spaMdana bhI nahIM ubhraa| nirbhaya mana se ve Age bddh'e| unhoMne eka hAtha se sarpa kA phana aura dUsare hAtha se pUMcha ko pkdd'aa| sarpa ko uThAkara ve dUra jaMgala meM chor3a aae| vardhamAna ke isa abhaya aura nirbhaya rUpa ko jisane bhI dekhA, vahI daMga raha gyaa| sabhI ke mukha se vardhamAna ke lie 'vIra' zabda niklaa| tabhI se vardhamAna ko 'vIra' nAma se pukArA jAne lgaa| ..jaina caritra koza ... - 563 ...
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIra (AcArya) zvetAmbara paramparA ke eka vidvAna aura camatkArI aacaary| vIrAcArya vAda-kalA niSNAta jaina AcArya the| gujarAta nareza siddharAja jayasiMha unake parama bhakta the| kahate haiM ki eka bAra siddharAja ne vinodapUrvaka eka vAkya AcArya zrI ko kahA jo unheM cabha gyaa| vIrAcArya pATaNa ko choDa kara jAne lge| para siddharAja ne dvArapAloM ko sakhta Adeza diyA ki ve AcArya zrI ko nagara se bAhara na jAne de| aisI sthiti meM AcArya vIra AkAza mArga se anyatra vihAra kara ge| isase jayasiMha ko AcArya zrI kI siddhi para AzcaryapUrNa prasannatA huI, para kheda isa bAta kA huA ki AcArya zrI usake nagara se cale gae haiN| siddharAja AcArya zrI ke pAsa pahuMcA aura unheM pATaNa calane kI prArthanA kii| siddharAja ke vizeSa Agraha para kaI gAMvoM aura nagaroM meM vicaraNa karate hue AcArya zrI pATaNa pdhaare| - vIrAcArya ne apane jIvanakAla meM kaI vidvAnoM se zAstrArtha kiyA aura sadaiva vijayI rhe| unakA samaya vI.ni. kI 17vIM sadI hai| -prabhAvaka caritra vIraka ___ eka maalii| (dekhie-harirAjA) vIrakumAra zrInilaya nagara ke rAjA ripumardana kA putra / vaha guNoM kA nidhAna thA, para usameM eka durguNa bhI thaa| vaha thA aakhett-priytaa| eka bAra vaha apane mitroM ke sAtha zikAra ke lie vana meM gyaa| bahuta ghUmane ke bAda bhI use koI pazu dikhAI nahIM diyaa| vaha aura Age bar3hA, usane dekhA, eka sthAna para saikar3oM pazu-pakSI ekatrita haiN| unake madhya eka muni virAjita haiM jo upadeza de rahe haiN| yaha dekhakara rAjakumAra cakita raha gayA ki zazaka aura siMha, mRga aura cIte Adi janmajAta vairI pazu bhI muni ke prabhAva se vairabhAva vismRta kara eka sAtha baiThe hue haiN| vIrakumAra bhI muni kA upadeza sunane ko utsuka huaa| vaha bhI zrotAoM meM baiTha gayA aura upadeza sunane lgaa| muni ne ahiMsA, satya aura sadAcAra kA upadeza diyA, jise sunakara vIrakumAra ne ahiMsA, satya aura sadAcAra ke niyama dhAraNa kara lie| vaha pUrNa niSThAbhAva se ukta vratoM kA pAlana karane lgaa| ___mahArAja ripumardana ke vIrakumAra ke atirikta bhI kaI putra the| mahArAja jAnate the ki vIrakumAra hI unake zAsana kA suyogya adhikArI hai, para ve yaha bhI jAnate the ki vIrakumAra ko rAjapada dene se usake putroM meM sattA saMgharSa ujAgara ho sakatA hai| isa vicAra se unhoMne vIrakumAra ko bhAgya parIkSaNa ke lie pradeza bhejane kA saMkalpa kara liyaa| kRtrima roSa pradarzita karate hue unhoMne akAraNa hI vIrakumAra ko rAjya se cale jAne ko kaha diyaa| vIrakumAra parama pitRbhakta thaa| vaha pitA ke pratyeka Adeza meM apanA hita dekhatA thaa| pitA ko praNAma kara vaha zrInilaya nagara kA tyAga kara cala diyaa| vaha kaI dinoM kI yAtrA ke bAda kozalapura nagara phuNcaa| vahAM usane eka dRzya dekhA, paTTahasti ke pIche-pIche rAjA sahita aneka gaNyamAnya loga cala rahe haiN| paTTahasti kI sUNDa meM puSpamAlA hai aura usakI pITha para rAjakumArI ArUr3ha hai| usa dRzya ko dekhakara vIrakumAra jaba taka kisI cintana-niSkarSa para pahuMca pAtA, paTTahasti usake nikaTa pahuMca gayA aura usane usake gale meM puSpamAlA DAla dii| rAjakumArI hasti kI pITha se utarI aura usane bhI vIrakumAra ke kaNTha meM jayamAlA DAla dii| vIrakumAra ke Azcarya kA nirAkaraNa kozalapura nareza ne kiyaa| usane kahA, vIravara! maiM kozalapura nareza raNadhavala huuN| maiMne kuladevI kI preraNA se apanI putrI ke lie suyogya vara ke cayana ke lie yaha upakrama kiyA ...564 . - jaina caritra koza ...
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai| tuma hI merI putrI ke suyogya vara ho| ___ rAjA ne vIrakumAra ke sAtha apanI putrI kIrtimatI kA vivAha utsava pUrvaka kiyaa| usane vIrakumAra ko daheja meM aneka grAmoM kI jAgIra dii| vIrakumAra vahAM para sukhapUrvaka rahane lgaa| ___vIrakumAra buddhimAna aura rUpavAna thaa| usake rUpa aura guNoM para pUrA kozalapura mugdha thaa| usake rUpa para kaI mahilAeM bhI mugdha bana gaI thiiN| para vIrakumAra eka sadAcArI yuvaka thaa| usane aneka saMbhrAnta aura sAdhAraNa kula kI nAriyoM ko sadAcAra ke patha para ArUr3ha kiyaa| vIrakumAra ke ina guNoM se rAjA itanA prabhAvita huA ki usane vIrakumAra ko hI apanA uttarAdhikArI niyukta kara diyaa| ucita avasara para raNadhavala vIrakumAra kA rAjatilaka karake pravrajita ho gyaa| udhara mahArAja ripumardana ne bhI vIrakumAra ko AmaMtrita kara zrInilaya nagara kA sAmrAjya pradAna kara dIkSA dhAraNa kara lii| sudIrgha kAla taka vIrakumAra ne do-do sAmrAjyoM kA nyAya-nIti se saMcAlana kiyaa| jIvana ke uttara pakSa meM usane bhI pravrajyA dhAraNa kara mokSapada prApta kiyaa| __ -supArzva nAtha caritra / jaina kathA ratna koSa,bhAga 6 / bAlAvabodha (gautama kulaka) vIrakRSNA __ mahArAja zreNika kI rAnI aura vIrakRSNa kumAra kI maataa| dIkSita hokara usane mahAsarvatobhadra tapa kI ArAdhanA kii| isa tapa kI cAra paripATiyAM aura pratyeka paripATI kI sAta latAeM hotI haiN| isa tapa vidhi meM nau sau assI dina lagate haiN| (zeSa paricaya-kAlIvat) -antagaDa sUtra, varga 8, adhyayana 6 vIra jI boharA sUrata nagara kA rahane vAlA eka jaina shresstthii| 17-vIM I. sana kA vaha koTIzvara zreSThI thA aura kaI dezoM meM usakA AyAta-niryAta kA vyavasAya thaa| kucha videzI lekhakoM ke ullekhoM ko yadi pramANa mAnA jAe to vIra jI boharA apane samaya kA vizva kA sarvAdhika dhanI vyakti thaa| iMglaiNDa, phrAMsa, purtagAla aura araba deza ke vyApArI vIra jI boharA ke kRpApAtra the| sthAnakavAsI paramparA ke saMsthApakoM meM pramukha lavajI RSi vIra jI voharA kI putrI ke putra the| pitA kI mRtyu ke pazcAt lavajI ne vIra jI voharA ke saMrakSaNa meM hI adhyayana kiyaa| vIra jI voharA niHsaMtAna the aura lavajI hI unake uttarAdhikArI the| parantu viraktamanA lavajI ko vizAla sampatti kA AkarSaNa bAMdha na skaa| unhoMne vIrajI se AjJA lekara zrAmaNI dIkSA aMgIkAra kI aura kriyoddhAra dvArA vizuddha jinadharma kA bigula bjaayaa| ___ mahArASTra kI RSi paramparA aura paMjAba kI muni paramparA ke lavajI RSi hI Adi-puruSa the| (dekhie-lavajI RSi) vIradamana (dekhie-zrIpAla) vIra baMkeyarasa rASTrakUTa nareza amoghavarSa prathama kA mhaasenaapti| vIra baMkeyarasa eka zUravIra yoddhA thaa| usake netRtva meM rASTrakUTa sAmrAjya ne kAphI unnati kI thI aura aneka yuddhoM meM use vijaya zrI prApta huI thii| ... jaina caritra koza .... - 565 ...
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA amoghavarSa svayaM bhI jaina dharma ke prati samarpita thaa| vIra baMkeyarasa kA janma jaina kula meM huA thaa| jinamaMdiroM ke nirmANa, sthApanA aura unake sucArU saMcAlana ke lie baMkeyarasa ne sthAyI vyavasthAeM kI thiiN| raNazUra aura dharmazUra-ye donoM mahAna guNa baMkeyarasa ke jIvana ke bhUSaNa the| vIra baMkeyarasa IsA kI nauvIM sadI meM huaa| vIrabhAna (udayabhAna) kanakapura ke rAjA vIradhavala kA putra, dharmaprANa aura rUpa-guNa sampanna rAjakumAra / usakA eka bar3A bhAI thA jisakA nAma udayabhAna thaa| donoM bhrAtAoM meM rAma-lakSmaNa sA anurAga thaa| donoM rAjakumAra mantrI ke adhikAra meM rahakara zikSA grahaNa karane lge| rAjakumAroM kI jananI kA dehAnta pahale hI ho cukA thaa| aMtaraMga mitroM ke dabAva meM Akara rAjA ne zrIrAnI nAmaka eka rAjakumArI se vivAha kara liyaa| yahI rAnI vIrabhAna-udayabhAna ke lie apazakuna siddha huii| rAnI ne donoM kumAroM se praNaya-prArthanA kI jisake ThukarA die jAne para usane kumAroM para balAtkAra kA Aropa mar3hakara rAjA se unake lie mRtyudaNDa kA Adeza dilavA diyaa| maMtrI kI kuzalatA se kumAroM ke prANa to baca gae para unheM deza chor3akara bhAga jAnA pdd'aa| putroM ko prANadaNDa dene se rAjA AtmaglAni se bhara gayA aura zIghra hI use jJAta ho gayA ki duzcaritrA rAnI ne usake putroM para jhUThA Aropa lagA kara unheM mRtyudaNDa dilavAyA hai| rAjA ne rAnI ko kArAgRha meM DAla diyaa| kucha hI dinoM meM zrIrAnI kA dehAnta ho gyaa| vIradhavala putra-zoka se saMtapta banA rahatA thaa| eka dina eka naimittika ne rAjA ko santuSTa kiyA ki usake putra jIvita haiN| rAjA ne maMtrI se pUchA to usane bhI naimittika ke kathana kI puSTi kI aura svayaM dvArA rAjAjJA ke ullaMghana ke lie daNDa kI yAcanA kii| rAjA ne maMtrI ko kaNTha se lagA kara kahA ki usane rAjAjJA kA ullaMghana karake usa para jo upakAra kiyA hai usakA badalA vaha zata-zata janmoM meM bhI nahIM cukA sakatA hai| vIrabhAna-udayabhAna kaI dinoM taka jaMgala meM bhaTakate rhe| eka rAtri meM jaba udayabhAna so rahA thA aura vIrabhAna jAga kara paharA de rahA thA to zrI rAnI jo marakara sarpiNI banI thI pUrvajanma ke vaira vaza vahAM A gaI aura udayabhAna ko Dasane ko udyata huii| vIrabhAna sAvadhAna thA, usane daNDa prahAra se sarpiNI ko mAra diyaa| isase sarpiNI ke zarIra se chitara kara kucha raktakaNa vIrabhAna ke zarIra para gire / viSa ke prabhAva se vIrabhAna aceta ho gyaa| ___prAtaH kAla bhAI ko aceta dekhakara tathA nikaTa hI par3e sarpiNI ke zava ko dekhakara udayabhAna zokasAgara meM DUba gyaa| bhAI ko kandhe para uThAkara vaha eka dizA meM bddh'aa| eka surakSita sthAna dekhakara usane vIrabhAna ko vahAM liTA diyA aura kisI cikitsaka ko khojane eka dizA meM bddh'aa| vaha ujjayinI nagarI meM pahuMcA aura puNyayoga ne use vahAM kA rAjA banA diyaa| karmadazA vaza udayabhAna kI smRti se yaha bAta utara gaI ki usakA bhAI jaMgala meM aceta par3A hai| udhara jaMgala se eka mAMtrika gujarA jisane vIrabhAna ko svastha banA diyaa| vIrabhAna ujjayinI nagarI pahuMcA aura yaha jAnakara harSita huA ki usakA agraja rAjA bana gayA hai| usane bhAI ke pAsa jAne ke sthAna para svataMtra vicaraNa kara bhAgya parIkSaNa kA saMkalpa kiyaa| usane ujjayinI nagarI ko yakSa ke kopa se mukta bnaayaa| vaha sAgaradatta nAmaka seTha se maitrI sambandha sthApita karake usake sAtha rahane lgaa| eka bAra kesara seTha nAmaka eka dhanI vyApArI videza vyApAra ke lie jAne lagA to vIrabhAna bhI usake sAtha ho liyaa| kAMtipura nagara ke taTa para seTha ke jahAja lge| vahAM vyApArAdi se seTha ko prabhUta ...566 . jaina caritra koza..
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ lAbha huaa| puNya saMyoga se nagara nareza kanakasena ne apanI putrI tilakamaMjarI kA vivAha vIrabhAna se kara diyaa| vIrabhAna ne tilakamaMjarI ke vizeSa premAgraha para apanA pUrA jIvana vRtta sunA diyaa| kesara seTha lauTane lagA to vIrabhAna bhI usake sAtha ujjayinI jAne ko taiyAra huaa| tilakamaMjarI bhI sAtha hI clii| kesara seTha kI dRSTi tilakamaMjarI para mailI ho gaI aura usane avasara sAdhakara vIrabhAna ko sAgara meM dhakkA de diyaa| tilakamaMjarI ne apanI buddhimattA se apane zIla kI rakSA kii| ujjayinI pahuMcakara tilakamaMjarI ne apane jyeSTha mahArAja udayabhAna ke samakSa Apa-bItI sunaaii| rAjA ne kesara seTha ko kArAgRha meM DAla diyA aura anujavadhU kI samucita vyavasthA kii| vaha bhrAtR-viraha meM zokamagna bana gyaa| eka naimittika se yaha saMvAda sunakara use saMtoSa huA ki usakA anuja sakuzala hai aura kucha samaya pazcAt unakA sammilana hogaa| udhara bhAgya-hatbhAgya ke thaper3oM para jhUlate vIrabhAna ko prAtaH kAla eka anya vyApArika jahAja para zaraNa milii| jahAja para savAra hokara vIrabhAna ratnAvatI nagarI phuNcaa| vahAM para rAjakumArI vijayA se usakA vivAha huaa| rAjA ke koI putra nahIM thA, isalie jAmAtA ko hI rAjapada dekara ratnAvatI-nareza pravrajita ho gyaa| isa nagarI meM rahate hue bhI vIrabhAna ko chaha mAsa taka kAmasenA nAmaka gaNikA kI kAlakoTharI meM rahanA pdd'aa| para kAjara kI koTharI meM rahakara bhI vaha kajarArA nahIM huaa| ___ratnAvatI nagarI para zAsana karate hue vIrabhAna ko bhAI udayabhAna kI smRti satAne lgii| vizvasta maMtrI ko rAjyabhAra pradAna kara vIrabhAna ujjayinI aayaa| bhrAtRmilana ke sAtha-sAtha use apanI patnI tilakamaMjarI bhI prApta ho gaI / kucha dina donoM bhAI sAtha rhe| taduparAnta pitRdarzana ke lie kanakapura phuNce| pitA-putroM kA milana huaa| ____dukhoM kI rAtri bIta cukI thii| sukhoM kA suprabhAta khila AyA thaa| putroM ko rAjyabhAra dekara vIradhavala pravrajita ho gyaa| vIrabhAna-udayabhAna ne milakara tIna-tIna rAjyoM kA saMcAlana kiyaa| dharma-nIti pUrvaka rAjya saMcAlana karate-karate jaba unake putra suyogya ho gae to unheM rAjapada dekara donoM bhAI bhI pravrajita ho ge| AyuSya pUrNa kara devagati ko ge| bhaviSya meM mAnava janma dhAraNa kara nirvANa prApta kreNge| -vIrabhAna udayabhAna rAsa vIramatI vIramatI ToMka-ToMDA riyAsata ke mahArAja vikramasiMha kI putrI thii| usakI mAtA kA nAma indumatI thaa| vIramatI kA vivAha mAtra gyAraha varSa kI avasthA meM dhArAnagarI ke rAjakumAra jagadeva siMha ke sAtha ho gayA thaa| vIramatI aura jagadeva donoM kSatriya kulotpanna the para unake jIvana para jaina dharma kI amiTa chApa thii| jaina zramaNoM ke prati unake hRdayoM meM agAdha AsthA aura zraddhA bhakti thii| donoM ne hI samaya-samaya para muniyoM se aneka vrata-niyama grahaNa kie the| sAmAyika kI ArAdhanA karanA unakA nitya niyama thaa| jagadeva ke pitA kA nAma thA mahArAja anUpasiMha aura mAtA kA nAma thA sulNkinii| mahArAja ne eka anya kumArikA se vivAha kiyA jisakA nAma baghelinI thaa| vaha rUpavAna strI thii| apane rUpa ke bala para usane rAjA ke hRdaya para apanA zAsana sthApita kara liyaa| usake eka putra huA jisakA nAma raNadhavala rakhA gyaa| pAramparika rIti ke anusAra jagadeva yuvarAja pada kA adhikArI thaa| parantu baghelinI apane putra ko yuvarAja banAnA cAhatI thii| usane mahArAja anUpasiMha ko vacanoM me bAMdhakara apane putra ke lie yuvarAja pada .... jaina caritra koza ... 1567 ...
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura jagadeva ke lie deza-nirvAsana kA vara mAMga liyaa| vacanavIra anUpasiMha ne apane vacanoM kA pAlana kiyA aura raNadhavala ko yuvarAja banA diyA tathA jagadeva ko apane rAjya se cale jAne ko kaha diyaa| sAtha hI pitA ne jagadeva ko kahA, vaha ToMka-ToMDA avazya jaae| jagadeva sasurAla phuNcaa| vahAM kucha dina ThaharA aura apanI sthiti spaSTa karake Age bar3hane ko tatpara huaa| vIramatI bhI usake sAtha jAne ko taiyAra ho gii| vIramatI aura jagadeva donoM hI kaI gAMva-nagaroM meM ghUmate hue pATaNa phuce| vahAM para siddharAja solaMkI kA zAsana thA jo eka nyAyapriya rAjA thaa| vIramatI ko nagara ke bAhya bhAga meM baiThAkara jagadeva bhojana aura AvAsa kI vyavasthA karane ke lie nagara meM calA gyaa| __pATaNa meM madanamaMjarI nAmaka eka gaNikA rahatI thI jo pradezina yuvatiyoM ke zikAra ke lie sadaiva caukannI rahatI thii| usane vIramatI ko bAga meM ekAkI baiThe dekhA to dAsI ko bhejakara usakA mantavya aura paricaya prApta kara liyA / usake bAda vaha svayaM rathArUr3ha hokara aura jagadeva kI buA banakara vIramatI ke pAsa phuNcii| usane apane vAgjAla meM vIramatI ko phaMsA liyA aura bolI, beTI ! mahaloM meM calo ! mahArAja siddharAja aura jagadeva tumhArI pratIkSA kara rahe haiN| sarala-hRdaya vIramatI madanamaMjarI ke vAgjAla meM phaMsa gaI aura usake sAtha usake ghara calI gii| madanamaMjarI ne kotavAla ke putra se paryApta dhana prApta kara usako vIramatI ke kakSa meM bhejaa| vIramatI ke samakSa sthiti spaSTa ho gaI ki vaha duzcakra meM phaMsa gaI hai| usane kotavAla ke putra ko yukti-yukta vacanoM se smjhaayaa| para usake durAgraha ko dekhA to vIramatI ne durgArUpa prakaTa kara kotavAla-putra para chipA kara rakhI gaI kaTAra se vAra kara usakA vadha kara diyA aura usake zava ko bAhara phaiMka diyaa| kotavAla-putra ke vadha kA samAcAra kucha hI dera meM nagarabhara meM phaila gyaa| krodha aura pratizodha meM jalatA huA kotavAla kaI sainikoM ke sAtha madanamaMjarI ke bhavana para phuNcaa| vIramatI ke kakSa kA dvAra banda thaa| kotavAla ke Adeza para sainikoM ne khir3akI se kakSa meM praveza karanA caahaa| para jisane bhI vaisA kiyA vahI vIramatI kI kaTAra kA zikAra bana gyaa| kotavAla bhI usI prayAsa meM mArA gyaa| siddharAja solaMkI taka bAta phuNcii| usane svayaM ukta sthAna para pahuMcakara satI se usakA mantavya puuchaa| satI ne rAjA ko upasthita dekhakara dvAra khola diyA aura samasta ghaTanAkrama sunA diyaa| jagadeva bhI vahAM para pahuMca cukA thaa| rAjA ke Adeza para madanamaMjarI ko giraphtAra kara liyA gyaa| rAjA ne jagadeva aura vIramatI kA svAgata kiyA aura unakA Atithya svIkAra kiyaa| pATaNa ke AbAlavRddha ke mukha se vIramatI kI vIratA aura satItva ke yazagAna gUMja utthe| siddharAja aura jagadeva ke madhya prema bhAva niraMtara vardhamAna hotA rhaa| jagadeva kI hI yukti se siddharAja ne pATaNa meM baliprathA aura jIvahiMsA para pratibaMdha lgaayaa| udhara dhArAnagarI meM raNadhavala ke utpAta se prajA trAhimAma-trAhimAma karane lgii| Akhira mahArAja anUpasiMha ne jagadeva ko AmaMtrita kara use rAjapada pradAna kiyaa| jagadeva ne nItiparAyaNatA se prajA kA putravat pAlana kiyaa| jIvana ke uttarArdha bhAga meM jagadeva aura vIramatI ne saMyama-patha para caraNa bar3hA kara sadgati prApta kii| vIra rAjA solahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI nemiprabha svAmI ke jnk| (dekhie-nemiprabha svAmI) vIra zreNI (dekhie-citrshrennii)| ... 568 . .. jaina caritra koza...
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) vIrasena kanakazAlapura nagara ke rAjA harikezarI aura mahArAnI guNAvalI kA aMgajAta, eka paramapuNyavAna, dhIra, vIra aura sAhasI raajkumaar| usake jIvana meM sukha aura dukha ke aneka ghaTanAkrama ghaTe, kaI bAra vaha mAraNAntika upasargoM se ghirA, para apane dhairya, dharma aura sAhasa ke bala para usane pratyeka paristhiti kA sAmanA kiyA / vIrasena kusumasuMdarI nAmaka ratnapurI nagarI kI rAjakumArI ke svayaMvara meM sammilita huaa| rAjakumArI ne vIrasena kA varaNa kiyaa| kusumasuMdarI ke pitA mahArAja raNadhIra ke koI putra nahIM thA / so unhoMne putrI kA vivAha vIrasena se sampanna karane ke bAda vIrasena ko hI ratnapurI ke rAjapada para adhiSThita kiyA aura svayaM pravrajita ho gae / rAjakumArI kusumasuMdarI ke pAsa pitA- pradatta tIna adbhuta vastueM thIM- eka catura totA, dUsarA divya azva aura tIsarI divya zaiyA / eka bAra vIrasena aura kusumasuMdarI divya azva para savAra hokara kusumapura nAmaka nagara meM ge| vaha eka ujar3A huA nagara thA / vIrasena kI ArAdhanA se prasanna hokara kusumapura nagara kI rakSaka devI ne usa nagara ko AbAda kiyA aura vIrasena ko vahAM kA rAjA banAyA / kisI samaya vIrasena aura kusumasuMdarI ke pAsa rahe hue divya azva aura divya zaiyA ko kisI ne curA liyaa| isIlie eka bAra jaba ve donoM samudra se yAtrA kara rahe the to durdaivavaza jahAja TUTa gayA aura ve donoM samudra meM DUbane lage / AyuSya zeSa hone ke kAraNa donoM hI alaga-alaga nagaroM ke kinAroM para A lage / kusumazrI zrIpura nagara meM eka gaNikA ke caMgula meM phaMsa gii| usane apane buddhi ke bala para vezyA ke caMgula meM rahane ke bAda bhI apane zIlavrata ko khaNDita nahIM banane diyA / dharma dhyAna kA Azraya lekara vaha apane svAmI ke lauTane kI pratIkSA karane lagI / udhara vIrasena bhRgupurI nagarI ke taTa para A lgaa| vahAM eka niHsaMtAna zreSThI ne use apanA putra mAnakara apane ghara rakha liyaa| kucha hI samaya bAda zreSThI kA nidhana ho gayA / dharma pitA kA agni saMskAra karake vIrasena kusumazrI kI khoja meM nikAlA / daiva anukUla hone se vaha zrIpura nagara meM hI pahuMca gyaa| usane kusumazrI ko khoja nikAlA / parantu vezyA ke ghara meM use dekhakara vIrasena saMdeha se ghira gyaa| phira eka ghaTanA ke saMdarbha meM kusumazrI ne apane pativrata dharma kI mahimA se pUre nagara ko camatkRta kara diyaa| usake bAda vIrasena aura kusumazrI kA milana huA / kAlAntara meM vIrasena apanI rAnI kusumazrI ke sAtha kanakazAlapura phuNcaa| pitA ne vIrasena ko rAjapada dekara pravrajyA aMgIkAra kara lii| vIrasena tIna sAmrAjyoM kA akelA svAmI thaa| usake pAsa divya azva thA, isalie eka sAtha tIna rAjyoM ke saMcAlana meM use parezAnI nahIM thI / sudIrghakAla taka vIrasena ne rAjya kiyaa| bAda meM kusumazrI ke sAtha hI vaha pravrajita huA aura zuddha saMyama kI ArAdhanA dvArA bArahaveM devaloka meM deva banA / kusumazrI bhI bArahaveM devaloka meM devarUpa meM janmI / vahAM se cyavakara ve donoM mAnavabhava prApta kara mokSa meM jaaeNge| (kha) vIrasena (AcArya) TIkAkAra ke rUpa meM suvikhyAta eka jaina AcArya | AcArya vIrasena vI. ni. kI caudahavIM zatAbdI ke eka khyAtilabdha jaina AcArya the| una dvArA viracita dhavalA aura jayadhavalA nAmaka TIkA grantha jaina paramparA ke prasiddha grantha | dhavalA TIkA SaTakhaNDAgama grantha kI vyAkhyA hai| yaha TIkA 62000 zloka parimANa hai / *** jaina caritra koza - 569
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaya dhavalA AcArya guNadhara kRta 'kaSAya prAbhRta' nAmaka grantha para vizAla TIkA hai jisakA parimANa 60000 zloka hai| isameM 20000 zlokoM ke racayitA vIrasena haiM aura zeSa ke racayitA AcArya jinasena haiN| rASTrakUTa nareza amogha varSa para AcArya vIrasena kA vizeSa prabhAva thaa| rAjA amoghavarSa kA upanAma dhavala thaa| saMbhava hai usI upanAma para AcArya zrI ne apane TIkA granthoM kA nAmakaraNa dhavalA aura jayadhavalA kiyA ho| elAcArya AcArya vIrasena ke vidyAguru the aura AryanandI unake dIkSAguru the| vIrasena svAmI (viharamAna tIrthaMkara) satrahaveM viharamAna tIrthaMkara / vartamAna meM prabhu ardhapuSkaradvIpa ke pUrva mahAvideha kSetra kI puSkalAvatI vijaya meM virAjamAna haiN| ukta vijaya ke antargata puNDarIkiNI nagarI prabhu kI janmasthalI hai| isa nagarI ke mahArAja bhUmipAla kI rAnI bhAnumatI kI ratnakukSI se prabhu kA janma huA thaa| prabhu vRSabha ke lakSaNa se suzobhita haiN| prabhu jaba yuvA hue to rAjasenA nAmaka rAjakanyA ke sAtha vivAhita hue| tirAsI lAkha pUrva kI avasthA taka prabhu ne rAjya kiyA, usake bAda varSIdAna dekara dIkSita hue| kevalajJAna prApta kara dharmatIrtha kI sthApanA kii| asaMkhya bhavya jIva prabhu ke zAsana meM AtmakalyANa kA Atmapatha prazasta kara rahe haiN| caurAsI lAkha pUrva kA AyuSya pUrNa kara prabhu mokSa meM jaaeNge| (ka) vIrasenA eka rAjakumArI jisakA vivAha kumAra svayaMprabha (viharamAna tIrthaMkara) se huA thaa| (dakhie-svayaMprabha svAmI) (kha) vIrasenA saptama viharamAna tIrthaMkara prabhu RSabhAnana svAmI kI jnnii| (dakhie-RSabhAnana svAmI) vIrAMgada vijayapura nagara ke rAjA surAMgada kA karmazUra aura buddhizUra putra jo ati udArahRdayI aura zaraNAgatavatsala bhI thaa| vijayapura ke maMtrI kA putra sumitra jo akSaya buddhinidhAna thA vIrAMgada kA ananya anurAgI aura mitra thaa| kisI samaya vIrAMgada aura sumitra nagara ke bAhara udyAna meM baiThe prAkRtika suSamA kA darzana kara rahe the to eka bhIta aura kAtara vyakti vIrAMgada ke caraNoM meM A girA aura zaraNa maaNgii| zaraNAgatavatsala rAjakumAra ne use apanI zaraNa meM le liyaa| pIche-pIche sainika bhI rAjakumAra ke pAsa A pahuMce aura bole-yuvarAja! yaha aparAdhI hai aura Apake pitA ne ise mRtyudaNDa diyA hai, ise hameM sauMpa dIjie tAki hama rAjAjJA kA pAlana kara skeN| vIrAMgada ne kahA ki vaha usakA zaraNAgata hai aura usakI rakSA kA usane vacana de diyA hai, isalie vaha use nahIM lauttaaegaa| rAjakumAra ke haTha kI sUcanA rAjA taka pahuMcI jisase kSubdha hokara rAjA ne apane putra ko apane deza se nirvAsita kara diyaa| suprasanna citta se vIrAMgada ne pradeza ke lie prasthAna kara diyaa| usakA mitra sumitra usakA anugAmI bnaa| donoM mitroM ne dezATana kiyaa| apane buddhibala aura bhAgyayoga se vIrAMgada ne mantrazAla nagara kA sAmrAjya hastagata kiyA aura aneka rAjakumAriyoM se pANigrahaNa kara sukhapUrvaka jIvana yApana karane lgaa| udhara sumitra ne bhI svataMtra vicaraNa kara apAra vaibhava ke sAtha-sAtha kaI kumAriyoM se vivAha rcaayaa| bAda meM donoM mitroM kA punarmilana huaa| kAlAntara meM donoM mitra vizAla senA ke sAtha vijayapura ge| pitA-putra kA milana huaa| ... 570 . jaina caritra koza ...
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA surAMgada putra ko rAjapada dekara pravrajita ho gayA / vIrAMgada ne sudIrghakAla taka do-do sAmrAjyoM kA kuzala saMcAlana kiyaa| aMtima avasthA meM muni dIkSA dhAraNa kara aura niraticAra cAritra paryAya pAlakara vaha mokSa meM gayA / - puhavIcaMda cariyaM vRddhavAdI (AcArya) eka suprasiddha vAdakuzala jaina AcArya / AcArya vRddhavAdI kA jIvana paricaya kAphI rocaka hai| ve brAhmaNa kula meM paidA hue the| unakA janmanA nAma mukunda thA / vRddhAvasthA meM mukunda ko vairAgya huA aura ve AcArya skandila ke ziSya bana ge| muni mukunda meM adhyayana kI tIvra utkaNThA thI / AcArya deva se pATha lekara ve ucca svara se prahara rAtri bItane ke bAda bhI ucca ghoSa se svAdhyAya karate rhte| isase anya muniyoM ko svAdhyAya-zayanAdi kriyAoM meM bAdhA utpanna hotI / AcArya zrI ne vastusthiti ko samajhakara muni mukunda ko Adeza diyA ki ve dina meM svAdhyAya kareM aura rAtri meM dhyAnAdi AbhyaMtara tapoM kI ArAdhanA kreN| gurvAjJA ko zirodhArya kara mukunda muni dina bhara ucca ghoSa pUrvaka svAdhyAya karate rhte| unheM svAdhyAya meM isa prakAra saMlagna dekhakara zrAvakoM ne unakA upahAsa ur3Ate hue kahA, mUsala meM puSpa ugeM to ye vidvAna bneN| isa vyaMgya ne munivara mukunda ko nirutsAhita nahIM kiyA balki unhoMne ise eka cunautI ke rUpa meM svIkAra kiyaa| AcArya zrI kI AjJA lekara unhoMne ikkIsa dina kI vizeSa tapArAdhanA dvArA brAhmI vidyA kI sAdhanA kI / devI ne prakaTa hokara muni ko sarvavidyA niSNAta hone kA varadAna diyA / usake bAda muni mukunda adbhuta vidvAna muni banakara ubhre| unhoMne nagara ke caurAhe para mUsala ropa kara vidyA prabhAva se use puSpita banAkara vyaMgya karane vAle zrAvakoM ko samucita uttara diyaa| mukunda vAdakalA meM vizeSa nipuNa bne| usa yuga ke dhurandhara brAhmaNa vidvAna siddhasena ko zAstrArtha meM parAsta kara unako apanA ziSya bnaayaa| isase muni mukunda - 'vRddhavAdI' isa guNaniSpanna nAma se bhArata-bhara meM vizruta ho ge| skandilAcArya ne vRddhavAdI ko apanA uttarAdhikAra pradAna kiyaa| AcArya vRddhavAdI kA samaya vI. ni. kI nauvIM zatAbdI kA uttarArddha siddha hotA hai / vRSabhadatta jaina dharmAnurAgI eka zrAvaka / amarapura ke nagara seTha aura pratiSThita vyavasAyI / ( dekhie-sulasa kumAra) vRSabhadeva - prabhAvaka caritra Adi tIrthaMkara RSabhadeva ke caraNa meM vRSabha kA cinha hone ke kAraNa unheM ukta nAma pradAna kiyA gyaa| vRSabhadeva hI uccAraNa saralatA ke kAraNa 'RSabhadeva' nAma se vizeSa vizruta hue / vaijayaMtI chaThe baladeva Ananda 'jananI ( dekhie- Ananda baladeva) vaidarbhI bhojakaTa nareza rukmi kI putrI jisakA lagna zrIkRSNa ke putra pradyumna kumAra ke sAtha huA thaa| vairisiMha aMgadeza kI rAjadhAnI puSpAvatI ke rAjA mahIpatirAya kA tejasvI putra | vairisiMha jaba yuvA huA aura *** jaina caritra koza 571
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ samasta kalAoM meM pravINa ho gayA to aneka rAjakumAriyoM ke sAtha usakA pANigrahaNa kiyA gyaa| vaha sukhapUrvaka jIvana-yApana karane lgaa| eka dina jaba vaha apane rAjodyAna meM baiThA thA to usane eka sundara haMsa ko dekhaa| haMsa ne rAjakumAra se mAnava vANI meM kahA, rAjakumAra! tumhAre pAsa saba sukha-sAdhana haiM, parantu jaba taka rAjakumArI bAvanAcandana tumhAre pAsa nahIM hai taba taka tuma adhUre ho| kahakara haMsa eka dizA meM ur3a gyaa| rAjakumArI bAvanAcandana kA nAma sunate hI vairisiMha ke hRdaya meM ajJAta prIti ubhara aaii| tatkAlIna sUcanA-sAdhanoM se rAjakumAra ne rAjakumArI bAvanacandana ke sambandha meM jAnakArI prApta kara lI ki vaha kanakavatI nagarI ke rAjA kanakabhrama kI putrI hai| rAjakumAra ne apane mAtA-pitA aura mitra tulya maMtrI matinidhAna ko apane hRdaya kI avasthA batAI ki jaba taka use bAvAnAcandana nahIM milegI taba taka use zAnti nahIM milegii| rAjA ke Adeza para maMtrI rAjakumArI kA hAtha rAjakumAra vairisiMha ke lie mAMgane ke lie kanakavatI nagarI gyaa| vahAM ke rAjA ne maMtrI kA Adara mAna kiyA aura batAyA ki usakI putrI kA apaharaNa eka nAga ne kara liyA hai, aisI avasthA meM usakA hAtha rAjakumAra vairisiMha ke hAtha meM kaise diyA jA sakatA hai| maMtrI nirAza hokara lauTa AyA aura vastusthiti se vairisiMha ko avagata kraayaa| para rAjakumAra itane bhara se saMtuSTa nahIM huaa| usane apanA nirNaya sunA diyA ki vaha svayaM rAjakumArI bavAnAcandana kI khoja karegA aura use prApta karake hI punaH apane nagara meM lauttegaa| patra ke nirNaya ko sunakara rAjA cintita ho gyaa| maMtrI matinidhAna ne rAjA ko Azvasta kiyA ki vaha svayaM rAjakumAra ke sAtha jAegA aura usake kArya meM usakA sahayoga kregaa| rAjA ko maMtrI kI baddhimattA para parA vizvAsa thaa| so usane maMtrI ko pracara dhana dekara upane patra ke sAtha vidA kara diyaa| rAjakumAra aura maMtrI kanakavatI phuNce| vahAM se Avazyaka sUcanAeM ekatrita kara donoM ne samudra yAtrA kii| ve eka sunasAna dvIpa para pahuMce jahAM unheM nAgamaNi prApta huii| usa maNi ke prabhAva se ve nAgaloka pahuMce, vahAM para unheM rAjakumArI bAvanAcandana prApta huii| maMtrI kI sAkSI se vairisiMha aura bAvanAcandana pariNaya-sUtra meM baMdha ge| yahAM para bhI kucha kAla ke lie vairisiMha ko bAvanAcandana kA viraha jhelanA pdd'aa| eka rAjA ne bAvanAcandana kA apaharaNa kara liyA bAvanAcandana eka pativratA aura buddhimatI sannArI thii| usane apane buddhibala se apane zIla kI rakSA kii| Akhira maMtrI ke sahayoga se vairisiMha bAvanAcandana ko khojane meM saphala ho gyaa| vairisiMha bAvanAcandana aura maMtrI matinidhAna tInoM kanakavatI nagarI phuNce| kanakabhrama putrI ko dekhakara Anandamagna ho gyaa| usane pUre vidhi-vidhAna se usakA vivAha rAjakumAra vairisiMha se sampanna kiyA, sAtha hI vairisiMha ko kanakavatI kA rAjyasiMhAsana sauMpakara vaha svayaM pravrajita ho gyaa| kanakavatI nagarI kA zAsana sUtra yogya maMtriyoM ko sauMpakara vairisiMha apane nagara meM lauttaa| pitA putra kA punarmilana huaa| bAvanAcandana ko putravadhU ke rUpa meM pAkara rAjA-rAnI dhanya ho ge| putra ko rAjapada dekara rAjA-rAnI sAdhanA patha para cale ge| bahuta varSoM taka vairisiMha ne nyAya aura dharmanIti pUrvaka rAjya kiyaa| bAda meM saMyama dhAraNa kara usane paramapada prApta kiyaa| bAvanAcandana bhI samyak cAritra kI ArAdhanA karake mokSa kI adhikAriNI bnii| -vairisiMha bAvanAcandana caupAI vaizAlika mahAvIra kA eka nAma vaizAlika thaa| vaizAlI nareza mahArAja ceTaka ke dauhitra hone ke kAraNa tIrthaMkara mahAvIra jagata meM ukta nAma se bhI sukhyAta haiN| ... 572 . jaina caritra koza..
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaizyAyana tapasvI mahAvIrakAlIna eka tejolabdhi sampanna taaps| (dekhie-gozAlaka) vaizramaNa bhadra aNagAra prAcInakAlIna eka tapasvI anngaar| (dekhie-suvAsava kumAra) -vipAka sUtra dvi zru., a. 4 vyakta svAmI (gaNadhara) bhagavAna mahAvIra ke caturtha gnndhr| ye kollAka grAmavAsI bhAradvAja gotrIya dhanamitra brAhmaNa kI dharmapatnI vAruNI ke aMgajAta the| veda-vedAMgoM ke gaMbhIra jJAtA the| inake gurukula meM pAMca sau brAhmaNa vidyArthI vidyAdhyayana karate the| indrabhUti kI bhAMti ye bhI apApAvAsI somila brAhmaNa ke AmaMtraNa para unake vizAla yajJa meM sammilita hue the| jisa dina ukta yajJa kI pUrNAhuti hone vAlI thI usI dina zramaNa dharma ke unnAyaka carama tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra apApA nagarI ke mahAsena udyAna meM pdhaare| zramaNa dharma ke navIna sUrya ko udayAvasthA meM hI brAhmaNa vidvAnoM ne nisteja karane kA praNa kiyA aura isa krama meM indrabhUti, agnibhUti aura vAyubhUti bhagavAna ko zAstrArtha meM parAjita karane unake pAsa phuNce| para svayaM parAjita hokara unake ziSya bana ge| usI krama meM vyakta brAhmaNa bhagavAna ke pAsa phuNce| bhagavAna ne paMcabhUtoM ke astitva-nAstitva sambandhI unakI zaMkA nirasta kara unheM bhI jhukA diyaa| ve apane 500 ziSyoM sahita dIkSita ho ge| ikyAvana varSa kI avasthA meM unhoMne dIkSA lI, tiresaThaveM varSa meM unheM kevalajJAna huA aura 80 varSa kI avasthA meM ve mokSa cale ge| - jaina caritra koza - -- 573 -
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ zaMkara seTha anUpagar3ha nagara kA eka candana vyaapaarii| (dekhie-rUpakalA) (ka) zaMkha hastinApura nareza zrIsena kA putra, eka rUpa-guNa sampanna raajkumaar| yuvAvasthA meM zaMkha balavAna aura aneka kalAoM meM niSNAta bnaa| yauvana vaya meM usane durdAnta pallIpati kA damana kara prajA ko bhayamukta bnaayaa| bAda meM eka duSTa vidyAdhara ke caMgula se aMgadeza kI rAjakumArI yazomatI ko mukta kraayaa| pUrva janmoM ke anurAga ke kAraNa zaMkhakumAra aura yazomatI kA pANigrahaNa huaa| kAlakrama se zaMkha hastinApura ke rAjA bne| unhoMne kaI varSoM taka nyAyapUrvaka prajA kA pAlana kiyaa| Ayu ke uttarArdha meM rAjapATa kA parityAga karake zaMkha ne pravrajyA dhAraNa kii| yazomatI ne bhI pati kA anugamana kiyaa| zaMkha muni ne utkRSTa tapArAdhanA tathA 20 boloM kI ArAdhanA dvArA tIrthaMkara nAma karma kA saMcaya kiyaa| AyuSya pUrNa kara zaMkha muni aparAjita svarga meM utpanna hue| yazomatI ne bhI utkRSTa tapArAdhanA kI aura vaha bhI aparAjita devaloka meM utpanna huii| aparAjita devaloka kA AyuSya pUrNa kara zaMkha kA jIva zoripura nareza mahArAja samudravijaya kI rAnI zivA devI kI kukSI se putra rUpa meM janmA jahAM usakA nAma ariSTanemi rakhA gyaa| yahI ariSTanemi jaina dharma ke bAIsaveM tIrthaMkara bne| yazomatI kA jIva ugrasena kI putrI ke rUpa meM janmA jahAM usakA nAma rAjimatI rakhA gyaa| (kha) zaMkha vijayavardhana nAmaka nagara ke nagaraseTha kA putra, eka buddhimAna aura karuNAzIla yuvk| usane apane jIvana kAla meM aneka prANiyoM kI rakSA kI aura abhayadAna kA Adarza sthApita kiyaa| AyuSya pUrNa kara vaha bhavanapati deva huaa| devAyu pUrNa karake vaha vijayapura nareza vijayasiMha kA putra 'jaya' huaa| pitA ke bAda jaya rAjA bnaa| eka bAra eka citra dekhakara use avadhijJAna ho gyaa| avadhijJAna se usane jAnA ki jIvadayA aura abhayadAna ke kAraNa hI vaha pahale deva banA aura phira rAjA bnaa| jaya abhaya kI samagra sAdhanA ko sAdhane ke lie muni bana gayA aura kevalajJAna prApta kara mokSa meM gyaa| -kathAratna koSa, bhAga-1 (ga) zaMkha zrAvastI nagarI kA rahane vAlA eka dhanI aura dharmajJa shrmnnopaask| bhagavAna mahAvIra kA vaha ananya upAsaka thaa| zrAvastI nagarI kA zrIsaMgha suvizAla thaa| unameM se pokhalI nAmaka zramaNopAsaka zaMkha kA antaraMga mitra thaa| eka bAra jaba bhagavAna mahAvIra zrAvastI nagarI padhAre to zaMkha aura pokhalI Adi aneka ... 574 ... ... jaina caritra koza ...
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAvaka bhagavAna ke pAsa ge| paryupAsanA kI aura prabhu kA upadeza sunaa| upadeza ke bAda zaMkha ne sabhI zrAvakoM se kahA ki Aja cAroM prakAra kA AhAra banavAyA jAe, hama saba sAtha hI bhojana kareMge, taduparAnta pAkSika pauSadha karake dharma jAgaraNA kreNge| kahakara zaMkha apane ghara calA gyaa| ghara pahuMcate hI zaMkha kA cintana badala gyaa| usane socA ki gariSTha AhAra karake pauSadha karanA ucita nahIM hai| isa soca ke sAtha patnI utpalA ko kahakara vaha pauSadhazAlA meM calA gayA aura pauSadha kI ArAdhanA karane lgaa| udhara bhojana taiyAra hone para sabhI zrAvaka zaMkha kI pratIkSA karane lge| use bulAne pokhalI ko bhejA gyaa| zaMkha ke ghara pahuMcakara pokhalI ko jJAta huA ki zaMkha to pauSadha meM baiThA hai| vaha pauSadhazAlA meM gayA aura usane zaMkha ko tIkSNa upAlaMbha diyaa| dUsare dina zaMkha ne vicAra kiyA ki prabhu kI paryupAsanA ke pazcAt hI pauSadha kA pAraNA karanA caahie| isa vicAra se vaha bhagavAna ke pAsa gyaa| vahAM upasthita zrAvakoM ne kahA, zaMkha ne unake sAtha chala kiyA hai isalie vaha nindA kA pAtra hai| zrAvakoM kI bAta sunakara bhagavAna ne spaSTa kiyA, zaMkha ne jo kiyA vaha duzcintana se prerita banakara nahIM kiyaa| usakA cintana dharmamaya thaa| usane sudRSTa jAgarikA se jagakara dharma-jAgaraNA kI hai| isalie vaha nindA kA nahIM, balki prazaMsA kA pAtra hai| bhagavAna kI bAta sanakara sabhI zrAvakoM ne zaMkha se kSamApanA kii| sabake mana nirmala bana ge| bhagavAna ne gautama svAmI ke eka prazna ke uttara meM spaSTa kiyA ki zaMkha utkRSTa zrAvakAcAra kA pAlana kara prathama devaloka meM jaaegaa| vahAM se mahAvideha kSetra meM janma lekara mokSa prApta kregaa| -bhagavatI sUtra 12 / 1 (gha) zaMkha vArANasI nagarI kA eka raajaa| eka bAra jaba malli ke kuNDaloM kI saMdhi TUTa gaI to use mithilA kA koI svarNakAra ThIka na kara skaa| isase ruSTa hokara rAjA kuMbha ne sabhI svarNakAroM ko apane deza se nikAla diyaa| ve sabhI svarNakAra vArANasI nagarI pahuMce aura unhoMne vahAM ke rAjA se zaraNa maaNgii| rAjA zaMkha ne unake deza-nikAle kI pUrI bAta pUchI to svarNakAroM ne saba saca-saca kaha diyaa| mallI kA nAma sunate hI zaMkha kA hRdaya usake prati anurakta ho gyaa| dUta bhejaa| asvIkRti para yuddha ke lie taiyAra huaa| Akhira malli kI yukti se sambodhi ko prApta kara usane saMyama dhAraNa kiyA aura mokSa ko prApta huaa| (dekhie-mallinAtha tIrthaMkara) (Ga) zaMkha airAvata kSetrAntargata jayapura nAmaka nagara kA rahane vAlA eka purohit| nagara nareza candra ne AtmarakSArtha zaMkha ke patra ko rAjapada pradAna kiyaa| kacha hI dina bAda vidyatpAta se zaMkha ke patra kA nidhana ho gyaa| zaMkha ne jAna liyA ki rAjA ne apane bacAva ke lie usake patra kI bali dI hai| para rAjA se vaha prativAda nahIM kara sakatA thaa| putra-viraha se vyAkula banakara usane AtmahatyA kA nizcaya kara liyaa| AtmahatyA ke lie usane apane nagara se prasthAna kiyaa| mArga meM use avadhijJAnI jaina mani sadharmA kA dharmopadeza sanane kA paNya-prasaMga prApta huaa| usakA AtmahatyA kA vicAra badala gayA aura usane muni dIkSA dhAraNa kara lii| ekalavihAra pratimA ko dhAraNa kara vaha deza-dezAntara meM vicaraNa karane lgaa| kisI samaya eka tApasa ke laukika prabhAva ke pravAha meM pravAhita banakara usane jinadharma ko chor3akara tApasI pravrajyA dhAraNa kara lI aura marakara kilviSI deva bnaa| devAyu pUrNa kara vaha ucca-nIca gatiyoM meM bhaTakane lgaa| -kathAratna koSa, bhAga-1 ... jaina caritra koza ... -575 ...
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ca) zaMkha (rAjA) zaMkhapura deza kA rAjA jisase kalAvatI kA pANigrahaNa huA thaa| (dekhie-kalAvatI) zakaTakumAra sAhajanI nagarI nivAsI eka dhanapati zreSThI subhadra aura usakI ardhAMginI bhadrA kA putra / zakaTakumAra juArI aura vyabhicArI yuvaka thaa| bhagavAna mahAvIra ne gautama svAmI ke pUchane para svayaM apane zrImukha se usakA pUrvabhava kahA thA, jo isa prakAra hai-pUrvabhava meM zakaTa chagalapura nagara kA chaNika nAma kA eka bahuta bar3A mAMsa vikretA thaa| gAya, bhaiMsa, bher3a, bakare, mora Adi hajAroM kI saMkhyA meM pazu aura pakSI usake yahAM mAMsa ke lie bAr3oM meM baMda rakhe jAte the, vaha mAMsa kA eka prasiddha kretA aura vikretA thaa| vaha svayaM bhI mAMsa bhakSaNa karatA thaa| pazuoM ke prati tanika bhI karuNA kA vicAra usake mana meM nahIM thaa| sAta sau varSa kI Ayu bhogakara vaha caturtha naraka meM gyaa| vahAM se nikalakara subhadra seTha ke ghara putra rUpa meM utpanna huaa| bacapana meM hI zakaTa ke mAtA-pitA kA dehAnta ho gyaa| dhIre-dhIre usake jIvana meM sAtoM hI kuvyasana praviSTa ho ge| nagara kI prasiddha gaNikA sudarzanA kA vaha dIvAnA bana gyaa| mahAmAtya suSeNa ko isa bAta kA patA lagA to usane zakaTa ko mAra-pITakara bhagA diyA aura gaNikA ko apane prAsAda meM rakha liyaa| para kAmI ko caina kahAM ? eka dina avasara sAdhakara zakaTa kumAra mahAmAtya ke prAsAda meM ghusa gyaa| mahAmAtya ne use dekha liyA aura rAjapuruSoM dvArA use bandI banavA diyA gyaa| sAtha hI zakaTa ke prati Asakta sudarzanA ko bhI bandinI banA liyA gyaa| rAjAjJA se una donoM ke aMga bhaMga karAke zUlI para laTakA diyA gyaa| zakaTakumAra ke jIva ke sambandha meM jo eka jJAtavya tathya hai vaha yaha hai ki asaMkhyAta kAla taka saMsAra meM bhaTakate hue use kabhI dharma kA AdhAra prApta hogA aura vaha cAritra kI ArAdhanA karake mokSa meM jaaegaa| -vipAka sUtra, 4 zakaDAla mahAmaMtrI pATaliputra nareza dhanananda ke mahAmaMtrI aura AsthAzIla jaina zrAvaka / vararuci nAmaka eka brAhmaNa rAjA ko pratidina navIna zloka sunAkara khajAne se bahuta sA dhana le jAtA thaa| mahAmaMtrI isameM janatA ke dhana kA apavyaya dekhatA thaa| usane apanI putriyoM kI sahAyatA se yaha siddha kara diyA ki vararuci nae nahIM balki purAne zloka sunAkara rAjA ko dhokhA detA hai| rAjA ne vararuci ko apamAnita kara nagara se nikAla diyaa| vararuci ne eka anya cAla calI jise zakaDAla ne nirasta kara diyaa| isase vararuci pratizodha kI jvAlAoM meM jala uThA aura usane zakaDAla ke putra zrIyaMka ke vivAha ke prasaMga para rAjA ko bhar3akA kara zakaDAla ke prati use avizvAsa se bhara diyaa| Akhira svAmibhakti kA paricaya dene ke lie zakaDAla ko apane hI putra ke hAthoM mRtyu svIkAra karanI pdd'ii| usakI mRtyu ke pazcAt usakA bar3A putra sthUlabhadra sAdhu bana gayA aura choTA putra zrIyaMka mahAmaMtrI bnaa| zaka kSatrapa SoDAsa __ I. pUrva prathama sadI kA mathurA kA rAjA jo jAti aura kula se anArya hote hue bhI jaina dharma ke prati AsthAvAna thaa| usake zAsana kAla meM mathurA nagarI meM jaina saMgha ne kAphI utthAna kiyA thaa| mathurA se prApta kSatrapakAlIna zilAlekhoM meM jaina dharma ke zilAlekhoM kI saMkhyA sarvAdhika hai| kaI jaina zrAvakoM aura zrAvikAoM dvArA jinAlayoM kI vibhinna rUpoM meM sthApanA Adi ke kaI ullekha prApta hue haiM jo zaka-kSatrapa rAjyakAla ko 0576 ... jaina caritra koza ...
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ mathurA meM jaina dharma kA svarNakAla siddha karate haiN| zatAnIka kauzAmbI kA rAjA / mahAsatI mRgAvatI usakI paTarAnI thii| vaha apanI rAnI ke kAraNa jainadharmI bnaa| mahAvIra ke caraNoM para usakI ananya AsthA thii| usane apane jIvana kAla meM kaI yuddha bhI ldd'e| jaya-parAjaya kA samAna AsvAda ckhaa| eka bAra ujjayinI ke rAjA caNDapradyota ne usa ke rAjya para AkramaNa kiyaa| usa akasmAt AkramaNa ko vaha jhela na skaa| bhaya se vaha bImAra ho gayA aura usakA dehAnta ho gyaa| mahAvIra kI ananya upAsikA jayantI usakI bahana thI tathA usake ikalaute putra kA nAma udayana thaa| zatruJjaya parvata .. ukta zabda kA ullekha jaina AgamoM aura Agametara sAhitya ke kaI sthaloM para huA hai| vastutaH yaha zabda eka aise pavitra sthala kA vAcaka hai jahAM se aneka AtmAoM ne mokSa ko upalabdha kiyaa| isakA zAbdika artha hai-vaha parvata jahAM se sAdhakoM ne Atmika zatruoM para vijaya prApta kii| asaMkhya sAdhakoM kI sAdhanA sthalI hone ke kAraNa hI isa parvata kA ukta nAma pracalita huA hai| zatruJjaya parvata ko jaina paramparA meM tIrtharAja kA darjA prApta hai| yaha gujarAta-kAThiyAvAr3a meM pAlitANA se do mIla kI dUrI para sthita hai| Agama sAhitya ke anusAra isa parvata kA itihAsa asaMkhya varSa purAnA hai| bhagavAna RSabhadeva ke pramukha gaNadhara puNDarIka the| unhoMne isI parvata se siddha pada prApta kiyA thaa| isalie isa parvata kA apara nAma puNDarIka bhI hai| yudhiSThira Adi pAMcoM pANDavoM ne bhI isI parvata se siddha gati prApta kI thii| zatruJjaya parvata kA jaina paramparA meM vahI mahatva hai jo vaidika paramparA meM haridvAra, prayAgarAja athavA kisI bhI pramukha tIrtha kA hai| isa parvata para lagabhaga 4000 choTe-bar3e jaina maMdira haiN| jaina dharma se sambandhita itane adhika mandira anyatra nahIM haiN| adhikAMza maMdira atyanta bhavya aura sthApatya tathA citrakalA ke adbhuta udAharaNa haiN| solaMkI rAjAoM ke zAsanakAla meM zatrujaya nAmaka tIrthasthala kA vizeSa utkarSa huaa| solaMkI narezoM meM pramukha mahArAja kumArapAla ne isa dizA meM vizeSa zrama kiyaa| usane prAcIna maMdiroM kA jIrNoddhAra karAyA tathA kaI navIna jinAlayoM kA nirmANa bhI kraayaa| zatrughna ayodhyA nareza dazaratha kA putra aura suprabhA kA aMgaja / (dekhie-rAma-dazaratha) zayyaMbhava (AcArya) AcArya zayyaMbhava tIrthaMkara mahAvIra ke dharmasaMgha ke caturtha paTTadhara AcArya the| ve AcArya prabhava ke ziSya the aura caturdaza pUrvadhara the| AcArya zayyaMbhava kA janma vI.ni. 26 meM rAjagRha nagarI ke eka brAhmaNa parivAra meM huA thaa| unakA gotra vatsa thaa| ve veda aura zAstroM ke pAragAmI vidvAna bne| yajJoM meM unakI gaharI AsthA thii| nirgrantha dharma ke ve prabala virodhI the| usa samaya ke vaidika samAja meM unakA bahuta UMcA sthAna thaa| ____ AcArya prabhava jIvana ke sandhyA kAla meM the| uttarAdhikAra pradAna kA eka bar3A dAyitva unake samakSa thaa| aise samartha hAthoM meM ve saMgha kA dAyitva denA cAhate the jo saMghonnati kara ske| unake dRSTipatha para ... jaina caritra koza .. -- 577 ...
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ zayyaMbhava kA vyaktitva sthira ho gyaa| para usake lie Avazyaka thA ki zayyaMbhava ko pratibodha dekara dIkSita kiyA jaae| prabhava pratibodha dene meM samartha the, parantu vaha tabhI saMbhava thA jaba zayyaMbhava unake pAsa aaeN| yaha dAyitva do muniyoM ne apane kandhoM para liyaa| muni yugala bhikSA ke lie zayyaMbhava kI yajJavATa meM ge| jaisA ki saMbhAvita thA-vahAM muni yugala kA ghora tiraskAra huaa| muni yugala zAnta svara meM bole-"aho kaSTamaho kaSTaM tattvaM vijJAyate nhi|" arthAt mahAna kheda kA viSaya hai ki tattva ko nahIM jAnA jA rahA hai| muniyoM kI tatva sambandhI bAta ne zayyaMbhava ko zaMkita banA diyaa| use vizvAsa thA ki aparigrahI muni asatya bhASaNa nahIM krte| apanI zaMkA ke sAtha zayyaMbhava apane upAdhyAya ke pAsa phuNce| upAdhyAya kI gardana para talavAra rakhakara unhoMne pUchA, tatva kA svarUpa kyA hai? adhyApaka kAMpa gyaa| usane apane pUrva nirNaya ko badalate hue kahA, arhat dharma hI yathArtha tatva hai| zayyaMbhava yajJa ko tilAMjali dekara yathArtha tatva kI khoja meM nikale aura AcArya prabhava se unakI bheMTa huii| AcArya prabhava ne unako yathArtha tatva kA bodha diyaa| zayyaMbhava ko pratibodha mila gayA aura ve arhat dharma meM dIkSita ho ge| AcArya prabhava ko eka samartha uttarAdhikArI mila gyaa| unhoMne zayyaMbhava ko caudaha pUrvo kA vizAla jJAna pradAna kiyA aura apanA uttarAdhikArI ghoSita kiyaa| ___muni banane se pUrva zayyaMbhava vivAhita the| jaba ve muni bane taba unakI patnI sagarbhA thii| usane putra ko janma diyA, jisakA nAma manaka rakhA gyaa| manaka ATha varSa kA huA to usane apanI mAM se apane pitA kA paricaya puuchaa| mAM ne use batA diyA ki usake pitA zayyaMbhava usake janma se pUrva hI jaina zramaNa bana gae the aura vartamAna meM ve arhat saMgha ke AcArya haiN| mAM kI AjJA lekara manaka pitA ke darzanoM ke lie claa| campA nagarI meM acAnaka use zayyaMbhavAcArya ke darzana hue| bAlaka kI jijJAsA se zayyaMbhava jAna gae ki vaha unhIM kA putra hai| unhoMne svayaM ko zayyaMbhava kA abhinna mitra batAkara manaka ko apane pAsa rakha liyaa| tabhI sahasA AcArya zrI kI dRSTi manaka kI hasta rekhAoM para pdd'ii| AcArya zrI hastarekhA vijJAna ke jJAtA the| unhoMne jAnA ki bAlaka kA AyuSya mAtra chaha mAsa kA zeSa hai| AcArya zrI ne vizeSa udbodhana-pratibodhana se bAlaka ko pratibodha diyA aura use dIkSita kiyaa| AcArya zrI jAnate the ki manaka ke pAsa itanA samaya nahIM hai ki use samasta zrutajJAna par3hAyA jaae| unhoMne pUrvo meM se dazavaikAlika sUtra kA nirvRhaNa kiyA jisameM saMkSepa meM sAdhu jIvana kI AcAra saMhitA kA varNana hai| manaka muni ko unhoMne yaha sUtra par3hAyA aura sAdhvAcAra meM pravINa banA diyaa| chaha mAsa kA vizuddha saMyama pAlakara manaka muni kA svargavAsa ho gyaa| ___kahate haiM ki usa samaya zayyaMbhavAcArya ke netra putramoha meM Ardra ho ge| eka zrutakevalI-caturdaza pUrvadhara kI AMkhoM meM ArdratA dekha ziSyamaNDala vizeSa jijJAsAzIla bana gyaa| usa samaya AcArya zrI ne spaSTa kiyA-manaka merA saMsArapakSIya putra thaa| yaha bAta maiMne pahale isalie nahIM batAI ki AcArya-putra jAnakara anya sthavira usase sevA lene meM saMkoca karate aura vaha sevA-dharma ke lAbha se vaMcita raha jaataa| AcArya zrI kI dRSTi-vizAlatA ko dekhakara sabhI zramaNa Azcarya cakita raha ge| __AcArya zayyaMbhava apane yuga ke eka mahAna AcArya hue| 28 varSa kI avasthA meM ve pravrajita hue aura 39 varSa kI avasthA meM AcArya pada para ArUr3ha hue| 23 varSa taka AcArya pada para rahakara unhoMne jinazAsana kI mahatI prabhAvanA kii| 62 varSa kI avasthA meM tathA vI.ni. 98 meM unakA svargavAsa huaa| -dazavai. hAri-vRtti / zrI nandI sUtra ...578 ... ... jaina caritra koza...
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAntanu rAjA hastinApura kA kuruvaMzI raajaa| vaha nyAya-nIti niSNAta, balavAna aura aneka kalAoM meM pravINa thaa| AkheTa-priyatA usakA vyasana thaa| AkheTa-tyAga kI zarta para hI gaMgA ne usase vivAha kiyA thaa| para kAlAntara meM jaba rAjA ne apanI zarta khaNDita kara dI to gaMgA usakA tyAga karake calI gii| bAda meM zAntanu ko apanA putra gAMgeya kumAra prApta ho gyaa| zAntanu gAMgeya ke vIratA-vinayAdi guNoM para mugdha thA aura use hastinApura ke rAjasiMhAsana para baiThAnA cAhatA thA, para eka ghaTanA ne niyati kI gati badala dii| zAntanu satyavatI nAmaka dhIvara kanyA-vastutaH jo eka rAjasutA hI thI-ke rUpa-pAza meM Abaddha ho gyaa| rAjA ne dhIvara se usakI kanyA kI yAcanA kI jisa para dhIvara ne yaha zarta rakha dI ki yadi ve satyavatI kI saMtAna ko hI kuru siMhAsana para uttarAdhikAra kA vacana deM to unake sAtha satyavatI kA vivAha kiyA jA sakatA hai| ____dhIvara kI kaThina zarta para zAntanu mauna ho gayA, kyoMki vaha gAMgeyakumAra kA adhikAra kisI anya ko nahIM de sakatA thaa| para satyavatI ke AkarSaNa ko vaha apane hRdaya se dUra nahIM kara sakA aura usI kAraNa bhItara hI bhItara kSINa hone lgaa| pitA kI cintA ke kAraNa ko gAMgeya ne khojA aura vaha svayaM dhIvara ke pAsa apane pitA ke lie satyavatI kI yAcanA karane jA phuNcaa| dhIvara dvArA zarta doharAe jAne para gAMgeya ne siMhAsana para na baiThane kI pratijJA kara lii| dhIvara dvArA zaMkA vyakta kI gaI ki vaha na sahI, para usakI saMtAna to siMhAsana ke lie saMgharSa kara hI sakatI hai| isa para gAMgeya ne AjIvana brahmacarya pAlana kI pratijJA kara dhIvara kI zaMkA ko nirmUla kara diyaa| isI dRr3ha pratijJA ke kAraNa gAMgeya jagata meM 'bhISma' nAma se vikhyAta hue| zAntanu kA vivAha satyavatI se huA jisase use do putroM kI prApti huii| atizaya bhogoM meM DUbe rahane ke kAraNa zAntanu kA nidhana ho gyaa| -jaina mahAbhArata zAntinAtha (tIrthaMkara) prabhu zAMtinAtha caubIsa-tIrthaMkara zrRMkhalA ke solahaveM tIrthaMkara aura dvAdaza-cakravartI zrRMkhalA ke paMcama cakravartI the| hastinApura nareza mahArAja vizvasena aura unakI rAnI acirAdevI prabhu ke janaka aura jananI the| jyeSTha kRSNA trayodazI ke dina zubha muhUrta meM prabhu kA janma huaa| prabhu ke garbha meM Ane se pUrva rAjya meM marI nAmaka roga phailA huA thaa| aneka prayAsoM se bhI yaha roga zAnta nahIM ho rahA thaa| prabhu ke garbha meM Ate hI rAjya se yaha roga samUlataH samApta ho gayA aura saba ora zAnti hI zAnti vyApta ho gii| isI se prabhu ko "zAntinAtha" nAma diyA gyaa| yauvanAvasthA meM zAntinAtha kA aneka rAjakumAriyoM se pANigrahaNa huaa| paccIsa hajAra varSa kI avasthA meM ve rAjapada para pratiSThita hue| zastrazAlA meM cakraratna pragaTa huA jo isa bAta kA saMketa thA ki zAntinAtha digvijaya ke lie prasthAna kreN| zAntinAtha digvijaya ke lie nikle| SaTakhaNDa ke samasta zAsaka una ke adhIna svecchayA se hI ho ge| isa prakAra prabhu cakravartI pada para abhiSikta hue| pacAsa hajAra varSoM taka rAja karane ke pazcAt varSIdAna dekara eka hajAra rAjAoM ke sAtha prabhu pravrajita hue aura eka mAsa kI sAdhanA ke andara hI kevalI bana tIrthaMkara bana ge| tIrtha kI sthApanA se lAkhoM-lAkha bhavyajIva AtmakalyANa ke patha ke pathika bne| eka lAkha varSa kA kula AyuSya bhoga kara prabhu nirvANa ko upalabdha hue| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra ... jaina caritra koza ... - 579 ...
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAntyAcArya (zAnti AcArya) ___"vAdi vetAla" upanAma se jaina itihAsa meM vikhyAta zAntyAcArya pATaNa ke upAzraya meM rahate the| unake guru kA nAma vijayasiMha sUri thaa| gujarAta pradeza ke antargata unnatAyu nAmaka grAma meM zAntyAcArya kA janma zreSThI kula meM huaa| unakI mAtA kA nAma dhanazrI aura pitA kA nAma dhanadeva thaa| zAntyAcArya kA janmanA nAma bhIma thaa| bhIma kA zArIrika saundarya prabhAvazAlI thaa| AcArya vijayasiMha sUri eka bAra unnatAyu grAma meM pdhaare| unakI dRSTi bAlaka bhIma para pdd'ii| lakSaNa vijJAna ke vijJAtA AcArya zrI ne bAlaka bhIma meM utkRSTa lakSaNa dekhe| zreSThI dhanadeva se unhoMne bhIma kI yAcanA kii| zreSThI ne apanA putra AcArya zrI ko arpita kara diyaa| AcArya zrI ke sAnnidhya meM bhIma ne adhyayana kiyA aura utkRSTa vidyA ke nidhAna bana ge| dIkSA ke bAda unakA nAma zAnti rakhA gyaa| bAda meM ve AcArya padArUr3ha hue| unameM vAda kalA kA guNa vizeSa rUpa se vikAsamAna haa| unhoMne apane samaya ke kaI vidvAnoM ko vAda ke kSetra meM parAbhata kiyaa| usase pATaNa nareza bhIma zAntyAcArya kA bhakta bana gyaa| dhArA nagarI ke rAjA bhoja vidvAnoM kA vizeSa sammAna karate the| unhoMne zAntyAcArya ko apane darabAra meM AmaMtrita kiyaa| dhArA ke darabAra meM zAntyAcArya ne kaI diggaja vidvAnoM ko zAstrArtha meM parAjita kiyaa| rAjA bhoja zAntyAcArya kI vAdakalA se camatkRta bana ge| unhoMne unako 'vAdi vetAla' ke pada se sammAnita kiyaa| zAntyAcArya kA eka TIkA grantha upalabdha hai-paaiyttiikaa| yaha eka utkRSTa grantha hai| vIra ni. kI solahavIM zatAbdI meM (1566) jyeSTha zuklA navamI ke dina 25 dina ke anazana ke sAtha giranAra parvata para zAntyAcArya kA svargavAsa huaa| -prabhAvaka caritra zAmba kumAra vAsudeva zrIkRSNa aura jAmbavatI ke putr| zeSa paricaya jAlikumAra ke samAna hai| -antagaDasUtra varga 4, adhyayana 7 zAkaTAyana (AcArya) vikrama kI navamI sadI ke yApanIya paramparA ke eka vidvAna jaina aacaary| unakI gaNanA ATha vaiyAkaraNoM meM pAMcaveM sthAna para kI gaI hai| una dvArA racita 'zabdAnuzAsana' nAmaka vyAkaraNa grantha kaI zatAbdiyoM taka bhArata kA sarvAdhika lokapriya vyAkaraNa grantha rhaa| zabdAnuzAsana ke atirikta AcArya zAkaTAyana ke 3 anya grantha upalabdha haiM -(1) zabdAnuzAsana kI svopajJa amoghavRtti, (2) strImukti prakaraNa, (3) kevalI bhukti prkrnn| AcArya zAkaTAyana aparanAma 'pAlyakIrti' se bhI vizruta haiN| 'sakala jJAna sAmrAjya samrAT' ke rUpa meM zAkaTAyana kI sakala bhAratavarSa meM prasiddhi huI thii| zAla __ pRSThacaMpA nagarI kA raajaa| jaba bhagavAna mahAvIra pRSThacampA nagarI meM padhAre to zAla ne bhagavAna kA pravacana sunA aura apane bhAnaje gAgalI ko rAjapada sauMpakara vaha apane anuja mahAzAla ke sAtha pravrajita ho gyaa| donoM bhAI vizuddha saMyama kI ArAdhanA karake mokSa meM ge| ... 580 .. ... jaina caritra koza ...
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAlArya vyaMtarI bahuzAlagrAma ke bAhya bhAga meM sthita zAlavana nAmaka udyAna meM rahane vAlI eka vyNtrii| sAdhanA kAla ke aSTama varSa meM jaba bhagavAna mahAvIra ukta udyAna meM samAdhistha the to zAlArya ne mahAvIra kI samAdhi khaNDita karane ke lie unheM aneka upasarga die| para mahAvIra kI samAdhi ko vaha khaNDita na kara skii| Akhira vyaMtarI hAra gaI aura mahAvIra ke caraNoM para avanata bana gii| zAlibhadra rAjagRha nagara ke rahane vAle dhana-kubera seTha gobhadra tathA unakI ardhAMginI ke aMgajAta, sundara, sukomala aura zAlIna yuvaka / unake mahaloM meM samRddhi kA dariyA bahatA thaa| yaha samRddhi taba aura adhika vistRta bana gaI jaba seTha gobhadra muni banakara, saMyama pAlakara devaloka vAsI hue| kyoMki deva bane gobhadra pratidina apane putra aura battIsa putravadhuoM ke lie divya AbhUSaNa, vastra aura bhojana bhejate the| zAlibhadra kI battIsa patniyAM pratidina nae vastra aura AbhUSaNa dhAraNa kiyA karatI thiiN| ____ eka bAra nepAla ke kucha vyApArI solaha ratnakambala lekara rAjagRha aae| ve ina sabhI kambaloM ko eka hI sAtha becanA cAhate the| isI AzA ke sAtha ve mahArAja zreNika ke pAsa ge| zreNika aura celanA ko "kaMbala bahuta pasanda the para apanI vaiyaktika sukha-suvidhA ke lie mahArAja zreNika rAjakoSa para anAvazyaka bojha nahIM DAlanA cAhate the| vyApAriyoM ko nirAza lauTate bhadrA kI dAsI ne dekhA aura unheM apane sAtha apanI svAminI ke pAsa le gii| bhadrA bolI, solaha hI kaMbala haiM, mere to battIsa putravadhueM haiN| battIsa kaMbala hote to ThIka rhtaa| phira bhI usane solahoM kambala kharIda lie| pratyeka ke do-do bhAga karake apanI sabhI putra- vadhuoM ko eka-eka Tukar3A de diyaa| putravadhuoM ne una ratnakambaloM ko eka dina or3hA aura dUsare dina mahala ke pichavAr3e meM pheMka diyaa| mahatarAnI ne unheM sameTa liyA aura eka ratnakambala ko or3he hue vaha rAjamahala meM saphAI ke lie gaI to use ratnakambala or3he dekha mahArAnI celanA daMga raha gii| usane pUrI bAta kI jAnakArI prApta kI aura usase mahArAja zreNika ko avagata kraayaa| zAlibhadra kI samRddhi kI svarNima gAthA sunakara zreNika bhI staMbhita raha ge| bhadrA seThAnI se AmaMtrita banakara ve zAlibhadra ke saptamaMjile mahala meM phuNce| bhadrA ne unheM caturtha maMjila para baiThAyA aura putra ko AvAja dI ki nIce Ao, Aja hamAre svAmI hamAre ghara Ae haiN| _ 'svAmI' zabda sunakara zAlibhadra stabdha raha ge| unheM svapna meM bhI yaha kalpanA nahIM thI ki unake Upara bhI koI svAmI hai| mAtrAjJA kA pAlana karake ve nIce aae| zreNika ne unheM goda meM baiThA liyaa| para vaha goda unheM tapta bhaTThI pratIta ho rahI thii| prathama bAra unheM jJAta huA thA ki ve svataMtra nahIM haiN| putra kI manodazA aura manovyathA mAtA se chipI na raha skii| usane mahArAja zreNika ko vidAI dI aura putra ko sahaja banAne ke lie madhura zabdoM meM samajhAne lgii| para zAlibhadra to samajha cuke the| gahana cintana ne unameM jAtismRti kA dvAra anAvRta kara diyA thaa| unhoMne apanA pUrvabhava jAnA ki ve dhanyA nAmaka eka gvAlina ke putra the aura unakA nAma saMgama thaa| dhanyA isI bastI meM rahakara apanA aura apane putra kA udara poSaNa karatI thii| eka bAra tyauhAra ke prasaMga para merI jidda para sAdhanahIna dhanyA ne yahAM-vahAM se dUdha, zakkara aura cAvala juTAkara mere lie khIra banAI thii| samRddha bAlakoM ko eka tapasvI muni ko apane ghara calane kA Agraha karate dekha maiMne bhI vaisA hI Agraha muni se kiyA thA aura una muni ne samasta samRddha bAlakoM ke Agraha ThukarA kara merA Agraha svIkAra kiyA thaa| usa kSaNa kI merI prasannatA apAra thI aura maiMne usI Atmavibhora manaHsthiti se muni kA ... jaina caritra koza ... -- 581 ...
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAtra khIra se bhara diyA thaa| muni kA pAtra hI nahIM bharA thA merA puNya kA pAtra bhI bhara cukA thaa| mAtA ne zeSa khIra mere pAtra meM uMDelI to maiMne bharapeTa AhAra kiyA / gariSTha AhAra nimitta banA aura deha tyAga kara maiM puNya ko bhogane yahAM Akara janmA huuN| eka muni ko diyA gayA alpa dAna itanA cAmatkAraki ho sakatA hai to svayaM muni ho jAnA kitanA cAmatkArika hogA ? zAlibhadra ne sudRr3ha saMkalpa kara liyA muni banane kA / ve pratidina eka-eka patnI ko samajhAne lage / udhara zAlibhadra kI sahajAtA subhadrA dhanya seTha (dhana jI / dhannA jI) ke sAtha vivAhita thii| subhadrA ke upAlaMbha para dhanya seTha zAlibhadra ke pAsa pahuMce aura unhoMne use samajhAyA ki battIsa dina kA samaya patniyoM ko samajhAne meM vyartha karanA nAsamajhI hai| siMha puruSa to saMkalpa ko tatkSaNa pUrNa karate haiM / zAlibhadra aura dhanya jI bhagavAna mahAvIra ke pAsa jAkara dIkSita ho ge| ugra tapa se dhanya jI ne nirvANa prApta kiyA aura zAlibhadra jI ne sarvArthasiddha vimAna / mahAvideha meM janma lekara zAlibhadra bhI mokSa prApta kreNge| (dekhie dhanya jI) - sthAnAMga vRtti zAlizuka maurya eka mauryavaMzI raajaa| vaha azoka mahAna kA prapautra aura samrAT samprati kA putra thaa| I.pU. 190 ke Asa-pAsa vaha siMhAsanAsIna huA / zAlika apane pitA aura pitAmaha kI taraha hI jaina dharmAnurAgI thA / apane pitA samprati 1 bhAMti hI usane bhI jaina dharma ke pracAra-prasAra ke aneka upakrama kie aura jainadharma ko rAjyAzraya pradAna kiyA / zAlika kA zAsana kAla alpa varSoM kA hI rhaa| apane alpa zAsanakAla meM usane jina prabhAvanA ke acche prayAsa kie| zikhAvatI kuMDinapura ke mahArAja bhIma kI rAnI aura rukmiNI kI mAtA / (ka) ziva azvapura nagara ke rAjA aura puruSasiMha vAsudeva ke janaka / (dekhie-puruSasiMha vAsudeva) (kha) ziva kumAra mahAvideha kI vItazokA nagarI kA rAjakumAra / yuvAvasthA meM usakA kaI rAjakanyAoM ke sAtha pANigrahaNa huaa| rAjakumAra zivakumAra sukhabhoga pUrvaka jIvana yApana kara rahA thaa| ekadA usakI nagarI meM avadhijJAnI muni sAgaradatta pdhaare| zivakumAra munidarzana kara sAgaradatta muni ke prati Atyantika rUpa se AkarSita huaa| sAgaradatta muni ke prati usake hRdaya meM tIvra anurAga bhAva utpanna huaa| usane muni se apane hRdaya meM unake prati ubhare ajJAta sneha kA kAraNa puuchaa| muni sAgaradatta ne pharamAyA, pUrvajanma meM tuma mere anuja the| tumhArA nAma bhavadeva aura merA nAma bhavadatta thA / maiMne pahale pravrajyA dhAraNa kii| bAda meM mere prati sneha aura Adara sUtra meM baMdhakara tumane bhI dIkSA dhAraNa kii| pUrva janma kA bhrAtRtva vartamAna ke anurAga kA AdhAra hai| apane pUrva janma kA vivaraNa sunakara zivakumAra virakta ho gyaa| usane rAjamahala lauTakara mAtA-pitA ko apane pUrvabhava kA itivRtta sunAyA aura pravrajyA dhAraNa karane kI anujJA maaNgii| parantu usake punaH punaH ke Agraha para bhI putra-moha-mugdha mAtA-pitA ne use pravrajyA kI anumati nahIM dii| isa para bhI zivakumAra kA * jaina caritra koza *** *** 582
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMyama lene kA utsAha kSINa nahIM huaa| vaha rAjabhavana eka kone ko hI apanI sAdhanAsthalI banAkara bhAva saMyama kA pAlana karane lgaa| vahIM para rahakara usane kaThora AcAra kA pAlana kiyA / vaha bele- bele kA tapa karatA aura pAraNaka AyaMbila se karatA / dRDhadharma nAmaka zrAvaka usake pAraNaka ke lie gocarI dvArA vigaya rahita AhAra kA anveSaNa karatA thA / isa prakAra zivakumAra ne dvAdazavarSa taka rAjamahala ke eka kone meM utkRSTa bhAva saMyama aura tapAcAra kI ArAdhanA kara Ayu pUrNa kii| AyuSya pUrNa kara zivakumAra pAMcaveM devaloka meM maharddhika aura mahAna tejasvI vidyunmAlI nAmaka deva banA / devA pUrNa kara vaha rAjagRha nagara meM RSabhadatta zreSThI ke putra rUpa meM janmA jahAM usakA nAma jaMbUkumAra rakhA gyaa| yahI jaMbUkumAra vartamAna avasarpiNI kAla ke aMtima kevalI bane / (dekhie - jaMbUkumAra) (ga) ziva kumAra ratnapura nivAsI seTha yazobhadra aura seThAnI zivA kA ikalautA putra / yazobhadra aura zivA ananya zramaNopAsaka aura jina dharmAnurAgI the| navakAra maMtra para unakI avicala zraddhA thI / dhana-dhAnya bhI unake pAsa prabhUta thaa| adher3AvasthA meM unheM jisa putra kI prApti huI usI kA nAma zivakumAra thaa| zivakumAra kA pAlana-poSaNa atyadhika lAr3a-pyAra meM huA / phalasvarUpa yuvAvasthA taka pahuMcate-pahuMcate zivakumAra ke jIvana meM sAtoM kuvyasana praveza kara ge| mAtA-pitA ne putra ko sabhI vidhiyoM se samajhAyA para saba vyartha siddha huaa| isase seTha bahuta udAsa rahane lagA aura bImAra ho gyaa| apanA antima samaya jAnakara seTha ne putra zivakumAra ko apane pAsa bulAyA aura kahA, putra ! tumane merI zikSAoM ko sadaiva upahAsa meM ur3AyA hai| mujhe AzA hai ki merI antima sIkha ko tuma sadaiva smaraNa rakhoge / pitA kI sthiti se zivakumAra kA hRdaya pighala gyaa| usane kahA, pitA jI ! Apa kI antima sIkha kyA hai, use Apa kaheM, use maiM sadaiva smaraNa rkhuuNgaa| pitA ne kahA, putra ! samasta dharmoM, dharmagranthoM aura maMtroM kA sAra navakAra maMtra meM rahA huA hai| use tuma sadaiva smaraNa rkhnaa| isa maMtra ke smaraNa se tuma bar3e se bar3e kaSToM se bhI mukti pA sakate ho / apanI bAta pUrNa karake yazobhadra ne zivakumAra ko navakAra maMtra smaraNa karavA diyaa| kucha hI samaya bAda yazobhadra kA nidhana ho gayA / pati viraha ko zivA bhI saha nahIM sakI aura vaha bhI cala bsii| mAtA-pitA ke nidhana ke bAda zivakumAra pUrNa rUpa se svacchanda ho gyaa| apane durvyasanI mitroM ke sAtha milakara usane apane pitA ke samasta dhana ko durvyasanoM meM ur3A diyaa| zIghra hI vaha kaMgAla ho gayA / anna ke kaNa-kaNa ke lie vaha mohatAja ho gayA / usake durvyasanI mitra bhI usakA sAtha chor3a ge| dhana kI cAha meM zivakumAra idhara-udhara bhaTakane lgaa| eka dina jaMgala meM use eka tridaNDI sAdhu milA / zivakumAra ne sAdhu ke samakSa apanI durAvasthA kA kathana kiyA aura prArthanA kI ki use koI aisA upAya batAeM jisase use paryApta dhana mila ske| tridaNDI sAdhu mAtraveza se hI sAdhu thA / vastutaH vaha eka pApAtmA paruSa thA aura kisI aise vyakti kI talAza meM thA jo sarvAMga pUrNa aura sAhasI ho / zivakumAra meM use apanA icchita vyakti dikhAI par3a gayA / usane zivakumAra ko madhura vAgjAla meM ulajhAyA aura kahA, yadi vaha usake kathanAnusAra kArya karegA to use akUta aura zAzvata dhana kI prApti hogI / *** jaina caritra koza * *** 583
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ zivakumAra atyanta prasanna huaa| usane tridaNDI sAdhu ke pratyeka Adeza ko pUrNa karane kA vacana diyaa| tridaNDI sAdhu ne zivakumAra se kahA ki vaha kisI akhaNDa zava kI talAza karake usake pAsa lAe, usa zava ko mantra-sAdhanA dvArA svarNa puruSa meM rUpAyita kiyA jaaegaa| idhara-udhara bhaTaka kara zivakumAra ne eka akhaNDa zava khoja nikAlA aura use tridaNDI sAdhu ke pAsa pahuMcA diyaa| tridaNDI sAdhu ne zivakumAra ko Adeza diyA ki vaha usa zava ko zmazAna meM le cale aura mantra-sAdhanA meM usakA sahayogI bne| zmazAna meM zava ko rakhA gyaa| caturdazI kI andherI rAta thii| tridaNDI sAdhu ne zava ke hAtha meM talavAra de dii| zava ke pairoM kI ora zivakumAra ko baiThane kA Adeza dekara tridaNDI sAdhu mantroccAra karane lgaa| zmazAna kA vAtAvaraNa atyanta bhayAvaha thaa| teja havAeM cala rahI thiiN| AsamAna meM bijaliyAM kar3aka rahI thiiN| bAhya vAtAvaraNa aura aMtaHprareNA se hI zivakumAra ko anubhava huA ki tridaNDI sAdhu usake viruddha SaDayantra raca rahA hai| zanaiH-zanaiH usakA anumAna vizvAsa meM badalane lgaa| vaha mana hI mana bhayabhIta ho utthaa| usakA bhaya bar3hatA gyaa| use sAkSAt mRtyu dikhAI dene lgii| usa kSaNa use usake pitA dvArA diyA gayA mahAmaMtra smaraNa ho aayaa| vaha ekAgracitta se mahAmaMtra navakAra kA smaraNa karane lgaa| isase tridaNDI kI maMtra sAdhanA meM vyavadhAna utpanna ho gyaa| tridaNDI ne dogune-caugune vega se mantroccAra kiyaa| zava meM vetAla praviSTa huaa|m gaa| mahAmaMtra ke prabhAva se vaha zivakamAra kA kacha bhI ahita nahIM kara skaa| anya lakSya samakSa na pAkara usane tridaNDI sAdhu ko hI uThAkara havana kI jvAlAoM meM pheMka diyaa| isase tridaNDI kA anta ho gayA aura usakA zarIra svarNa-puruSa meM rUpAyita ho gyaa| bAda meM vetAla ne pragaTa hokara kahA, yuvaka! tuma mahAmaMtra ke prabhAva se jIvita ho, anyathA isa svarNapuruSa ke rUpa meM tumhArA zarIra hotaa| isa svarNa puruSa ke adhikArI aba tuma ho| ise le jAo aura icchita vaibhava ke sAtha jIvana yApana kro| zivakumAra mahAmaMtra ke prabhAva se Atyantika rUpa se prabhAvita huaa| mahAmaMtra navakAra para usakI avicala zraddhA ho gii| usane durvyasanoM se mukta jIvana jIne kA saMkalpa kiyA aura prApta akUta vaibhava ko sva-para kalyANa meM samarpita kiyaa| zivabhadra hastinApura nareza ziva kA putra / (dekhie-ziva rAjarSi) ziva rAjarSi mahAvIra kAlIna hastinApura kA rAjA jisane apane putra zivabhadra ko rAjapATa sauMpakara tApasI dIkSA svIkAra kI thii| usane dIkSita hote hI do-do dina kA utkaTa tapa prAraMbha kiyA aura utkRSTa kriyA kA pAlana kiyaa| parantu usakA yaha tapa aura kriyA samyaktva se zUnya thii| phira bhI tapa kA apanA eka viziSTa prabhAva hotA hI hai jisake phalasvarUpa zivarAjarSi ko vibhaMgajJAna kI prApti ho gii| use sAta samudra aura sAta dvIpa dikhAI dene lge| apane usa jJAna ke AdhAra para usane na kevala svayaM ko sarvajJa ghoSita kara diyA apitu isa siddhAnta kI sthApanA bhI pUre jora-zora se kara dI ki saMsAra meM sAta hI dvIpa aura sAta hI samudra haiN| bhagavAna mahAvIra hastinApura pdhaare| bhagavAna ke pramukha ziSya gautama svAmI bhikSA ke lie nagara meM gae to unhoMne zivarAjarSi kI sarvajJatA aura unake siddhAnta kI carcA sunii| lauTakara ukta carcA kI bAta unhoMne ... 584 - ...jaina caritra koza ...
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIra se khii| bhagavAna ne kahA, dvIpa aura samudra sAta hI nahIM haiM, balki asaMkhyAta haiN| zivarAja ne apane apUrNa jJAna meM sAta dvIpa-samudroM hI ko dekhA hai, isIlie vaha aisI bAta kahate haiN| bhagavAna kI isa bAta ko aneka logoM ne sunaa| kAna dara kAna yaha carcA ziva-rAjarSi taka bhI phuNcii| vaha svayaM calakara bhagavAna mahAvIra ke pAsa aayaa| usane prabhu se saMvAda kiyA jisase usakA vibhaMgajJAna avadhijJAna meM rUpAyita ho gyaa| itanA hI nahIM usane bhagavAna kA ziSyatva grahaNa kara liyA aura niraticAra saMyama kA pAlana kara mokSa meM gyaa| -bhagavatI sUtra 11/9 zivazarma sUri (AcArya) eka vidvAna jaina aacaary| 'kammapayaDi' aura 'karmagrantha' ye do una dvArA race gae utkRSTa grantha haiN| ina granthoM kI racanA pUrvo ke jJAna ke AdhAra para kI gii| bAda ke kaI vidvAna muniyoM-AcAryoM ne ina granthoM para bhASya, cUrNi aura TIkAgranthoM kI bhI racanA kii| AcArya zivazarma sUri saMbhavataH vi.saM. tRtIya zatAbdI ke AcArya the| (ka) zivA solaha satiyoM meM parigaNita mahAsatI zivA gaNAdhyakSa mahArAja ceTaka kI kanyA aura ujjayinIpati mahArAja caNDapradyota kI rAnI thii| vaha aniMdya sundarI tathA paramapativratA sannArI thii| caNDapradyota kA vizvasta pradhAnamaMtrI kisI samaya zivA ke rUpa para Asakta bana baitthaa| ranivAsa meM usakA avyAhata praveza to thA hii| so eka dina usane apane kutsita manobhAva zivA ke samakSa pragaTa kara die| 'prANa jAeM para praNa na jAe' Adarza kI udgAyikA zivA siMhanI banakara usa para dahAr3a utthii| use vaha sIkha dI ki use prANoM ke lAle par3a ge| vaha ghara jAkara bhayakAtara ho rugNa ho gyaa| usake samakSa mRtyu tANDava kara rahI thii| mahArAja ko sUcanA milI to ve apanI rAnI zivA ke sAtha bhUdeva kI kuzalakSema jAnane ke lie usake ghara phuNce| bhUdeva apanI bhUla pahacAna cukA thaa| vaha zivA ke kadamoM para natamastaka ho gyaa| hRdaya se ubhare pazcAttApa se rAnI Ardra bana gii| usane use mauna kSamA de dI jisase bhUdeva svastha bana gyaa| kisI samaya ujjayinI ugra agni-jvAlAoM se ghira gii| agni ko bujhAne ke sarva yala niSphala ho . ge| usa kSaNa zivA ne apane prAsAda zikhara para car3hakara cahuM ora jala chiTakate hue kahA ki yadi usane pUrNa pAtivratya kA pAlana kiyA hai to agni zAnta ho jaae| dekhate hI dekhate agni zAnta ho gii| kAlAntara meM usane saMyama dhAraNa kara siddha gati ko prApta kiyaa| -Avazyaka niyukti 1284 (kha) zivA (AryA) zivA AryA kA samagra paricaya kAlI AryA ke samAna hai| vizeSatA itanI hai ki zivA AryA kA janma zrAvastI nagarI meM huA thA aura kAladharma ko prApta kara vaha saudharmendra kI agramahiSI ke rUpa meM janmI thii| (dekhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 9, a.2 (ga) zivA devI bAIsaveM tIrthaMkara bhagavAna zrI ariSTanemi kI maataa| soriyapura nRpa mahArAja samudravijaya kI pttraanii| zivAnandA Ananda zrAvaka kI ardhAMginI aura eka bArahavratI shraavikaa| ...jaina caritra koza... -- 585 ...
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ zizupAla mahAbhArata kAlIna cedI deza kA raajaa| zizupAla zrI kRSNa ko apanA janmajAta zatru mAnatA thaa| kahate haiM ki zrIkRSNa ne zizupAla ke sau aparAdha kSamA karane kA usakI mAM ko vacana diyA thaa| eka sau ekaveM aparAdha para zrIkRSNa ne zizupAla kA vadha kara diyaa| jaina purANoM ke anusAra jarAsandha-kRSNa yuddha meM zizupAla ne jarAsandha ke pakSa se zrIkRSNa ke viruddha yuddha ldd'aa| usI yuddha meM usakI mRtyu huii| -jaina mahAbhArata zItalanAtha (tIrthaMkara) bhagavAna zItalanAtha bhaddilapura nagara ke rAjA dRr3haratha aura unakI rAnI nandA devI ke Atmaja the| prANata svarga se cyava kara bhagavAna jaba mAtRgarbha meM Ae to cahuM ora sukha kI zItalatA chA gii| sAtha hI mahArAja ke zarIra kA tApa jo lambe samaya se banA huA thA aura bahuvidha upacAroM se bhI zAnta nahIM huA thA rAnI ke kara sparza se hI zAnta-zItala ho gyaa| sabhI ne ise garbhastha zizu ke puNya prabhAva kA pratiphala mAnA aura zizu ke janma para usakA nAma zItalanAtha rkhaa| zItalanAtha yuvA hue| aneka rAjakanyAoM se unakA pANigrahaNa karAyA gyaa| pitA ke bAda zItalanAtha rAjasiMhAsana para baiThe aura sudIrghakAla taka unhoMne rAjya kiyaa| bAda meM dIkSA lI aura tIna mAha ke saMyama ke pazcAt kevalajJAna prApta kara dharmatIrtha kI sthApanA kI aura tIrthaMkara pada prApta kiyaa| bhagavAna ke gaNoM kA saMcAlana 81 gaNadhara karate the| lambe samaya taka bhavya prANiyoM ko dharma kA amRtapAna karAke bhagavAna vaizAkha vadI 2 ko sammeda zikhara se siddha hue| Apa 24 tIrthaMkaroM meM dasaveM tIrthaMkara the| -triSaSTi zalAkA puruSa parva 3/8 zIlagaNasUri (AcArya) vikrama saM. kI 12-vIM 13-vIM sadI ke eka mahAna jaina AcArya / AcArya zIlagaNasUri kA nAma kriyoddhAraka AcAryoM meM sammilita hai| unhoMne AgamAnusAra cAritra dharma kA pAlana aura pracAra kiyA jisake kAraNa unakA gaccha Agamika gaccha ke nAma se jAnA gyaa| zIlagaNasUri ke jIvana kA saMkSipta paricaya nimnokta hai kannauja rAjya ke bhaTTAnika nAmaka rAjA kA eka putra thA jisakA nAma kumAra thaa| ekadA kumAra zikAra ke lie vana meM gayA aura usane eka sagarbhA hiraNI para bANa chor3a diyaa| hiraNI kA garbha phaTa gayA aura zAvaka dharA para A giraa| hiraNI aura zAvaka ne tar3apate hue kucha hI dera meM prANa tyAga die| isa ghaTanA se rAjakumAra kA hRdaya bhI tar3apa utthaa| pazcAttApa kI agni meM jalatA huA vaha rAjamahala lauTA aura ghaTita ghaTanA apane mAtA-pitA ko sunaaii| rAjA ne putra ko anekavidha dhairya baMdhAyA aura usake saMtoSa ke lie sone kI hiraNI aura zAvaka nirmita karAkara brAhmaNoM ko dAna meM die| parantu isase bhI rAjakumAra ke pazcAttApa se dagdha hRdaya ko zAnti nahIM milii| eka rAtri meM rAjakumAra rAjamahala kA tyAga karake nikala gyaa| aneka dinoM taka bhaTakane ke pazcAt use siddhasiMha nAmaka jainAcArya ke upadeza se zAnti milI aura vaha dIkSita ho gyaa| jijJAsu kumAra zIghra hI AgamoM kA jJAtA bana gyaa| parantu usane anubhava kiyA ki usake gaccha ke muniyoM kA AcAra Agama meM varNita sAdhvAcAra se sarvathA bhinna hai| usane apanI jijJAsA apane guru ke samakSa rkhii| guru ne kahA, ziSya! hama meM vaha sAmarthya nahIM hai ki hama Agamokta zramaNAcAra kA ArAdhana kara skeN| ... 586 .. --. jaina caritra koza ...
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ kumAra muni ne pUchA, gurudeva! Agama viruddha AcAra kA pAlana karane vAle zramaNa ArAdhaka haiM yA virAdhaka? guru ne uttara diyA, vatsa! haiM to ve virAdhaka hii| kumAra muni ne kahA, gurudeva! maiM virAdhaka nahIM honA cAhatA huuN| mujhe AzIrvAda dIjie, jisase maiM AgamAnusAra zramaNAcAra kA pAlana karake ArAdhaka bana skuuN| guru kA AzIrvAda prApta kara kumAra muni ne ekAkI vihAra kara diyA aura ve Agamokta zramaNAcAra kI ArAdhanA aura pracAra meM tallIna ho ge| kAlAntara meM kumAra muni kA AcArya yazodeva se milana huA jo kriyoddhAra ke uddezya se apane gaccha se svataMtra vicara rahe the| ina donoM muniyoM kA eka hI lakSya thA, ataH donoM kA saMgaThana ho gyaa| kumAra muni dIkSAjyeSTha the isalie AcArya pada para unakI niyukti huI aura unheM navIna nAma-zIlagaNasUri pradAna kiyA gyaa| ___ eka bAra AcArya zIlagaNasUri aNahillapura pATaNa pdhaare| ariSTanemi jinAlaya meM ve vandana karane ge| jinAlaya meM pahale se hI AcArya hemacandra aura mahArAja kumArapAla upasthita the| zIlagaNasUri ko tIna stuti se deva vandana karate dekha samrAT kumArapAla ne hemacandrAcArya se pUchA, bhagavan ! yaha kisa prakAra kI deva vandanA hai? kyA yaha vidhipUrvaka hai? AcArya hemacandra ne pharamAyA, rAjan! yaha Agamika vidhi hai, arthAt yaha vidhi AgamAnusAra hai| AcArya hemacandra ke ukta zabda-'Agamika' se hI zIlagaNasUri kA gaccha 'Agamika gaccha' nAma se jagat meM vikhyAta huaa| zIlapuMja eka zreSThiputra / sevAniSTha aura komalahRdaya yuvk| bhavAntara meM zIlapuMja bhagavAna RSabhadeva kI putrI suMdarI ke rUpa meM jnmaa| (ka) zIlavatI ___ nandapura nagara ke zrImanta zreSThI ratnAkara kI putravadhU aura ajitasena kI ptnii| vaha eka pativratA, buddhimatI aura apane nAma ke anurUpa zIlavAna strI thii| usakI aneka vizeSatAoM meM se eka vizeSatA yaha thI ki vaha pazu-pakSiyoM kI bolI bhI samajhatI thii| eka bAra jaba vaha rAtri meM so rahI thI to eka zRgAla bolaa| zRgAla ke kahe ko samajhakara zIlavatI uThI, kucha khAdya-padArtha apane sAtha lekara vaha jaMgala kI ora cala dii| usane zRgAla ko khAdya padArtha die aura nadI kinAre eka vRkSa se aTake zava kI jaMghA se pAMca amUlya lAla prApta kara vaha ghara lauTa aaii| pati ko nidrAdhIna dekhakara vaha bhI so gii| para pati kI vaha nidrA kRtrima thii| usane zIlavatI ko jAte aura Ate dekha liyA thaa| vaha ghora avizvAsa se bhara gyaa| use nizcaya ho gayA ki usakI patnI durAcAriNI hai| usane use tyAgane kA nizcaya kara liyaa| prabhAta hote hI ajitasena ne pitA ratnAkara ko rAta kI ghaTanA kahI aura apanA nirNaya sunA diyA ki vaha zIlavatI ke sAtha eka kSaNa bhI nahIM raha sakatA hai| ratnAkara ko apanI putravadhU ke caritra para saMdeha to nahIM thA para putra ke kahe ko bhI vaha nakAra nahIM sakatA thaa| Akhira usane eka kalpita saMvAda kahakara zIlavatI ko usake pIhara calane ko khaa| zIlavatI ne bAta ke rahasya ko samajhakara bhI anajAna banI rahane kA abhinaya kiyaa| ratnAkara zIlavatI ko ratha meM baiThAkara usake pIhara ke lie cala diyaa| mArga para mUMga ke hare-bhare kheta ko dekhakara ratnAkara ne kisAna ke bhAgya ko sraahaa| isa para zIlavatI bolI, isa kheta kA svAmI kisAna to bhUkhoM mregaa| putravadhU dvArA apanI bAta kA khaNDana dekhakara seTha ko bahuta burA lgaa| para vaha kucha bolA ... jaina caritra koza.. - 587 ...
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ nhiiN| kucha Age bar3hane para eka ghAyala yoddhA ko dekhakara ratnAkara ne usakI vIratA kI prazaMsA kI to zIlavatI ne use kAyara kahakara zvasura kI bAta ko ulaTa diyaa| Age calane para eka maMdira meM ratnAkara ne rAtri-vizrAma kI bAta kahI to zIlavatI ne maMdira ko naraka kahakara Age kisI gAMva meM rukane ke lie khaa| Age eka gAMva aayaa| ratnAkara ne vahAM Thaharane kA nizcaya kiyA, para zIlavatI ne usa gAMva ko zmazAna kahakara Age kisI gAMva meM Thaharane kI prArthanA kii| phira se eka gAMva aayaa| gAMva ke bAhara vRkSa ke nIce ratnAkara ne ratha roka diyaa| vRkSa ke nIce ratnAkara ne bistara lagAyA aura leTa gyaa| zIlavatI ratha meM hI vizrAma karane lgii| itanI hI dera meM vRkSa para baiThA huA kauvA kAMva-kAMva karane lgaa| kauve kI kAMva-kAMva kA artha samajhakara zIlavatI bolI, kAkarAja ! zRgAla kI bAta sunI to Aja mujhe deza-nirvAsana mila rahA hai, tumhArI bAta mAnUMgI to kauna jAne merI kyA gati hogI ? ___putravadhU ko akele bolate dekhakara seTha asamaMjasa meM par3a gyaa| use lagA ki usakI putravadhU na kevala duHzIlA hai balki haThI, abhimAninI aura pAgala bhI hai| phira bhI usane apane bhAvoM ko dabAyA aura zIlavatI se asaMgata vArtA kA kAraNa puuchaa| pUchane para zIlavatI ne kahA ki kauvA vRkSa kI jar3a meM cAra svarNaghaTa hone kA saMketa de rahA hai aura bhojana kI yAcanA kara rahA hai| seTha gaMbhIra ho gyaa| usane kauve ko roTI kA Tukar3A diyA aura vRkSa kI jar3a ke nikaTa gaharA gaDDhA khodA to use cAra svarNaghaTa prApta ho ge| isase seTha ke Azcarya kA ThikAnA na rhaa| taba usane zIlavatI se pUrI bAta kahI aura bAtoM ke rahasya jaane| zIlavatI ne eka-eka bAta kA rahasya anAvRta kiyaa| usane kahA, zRgAla kI bAta sunakara maiMne murde kI jaMghA se lAla prApta kie the| para mujhe kalaMkinI mAnakara Apa logoM ne mere parityAga kA nizcaya kara liyaa| mArga meM jisa kheta ke svAmI ke bhAgya ko Apa sarAha rahe the, vastutaH usa kheta ko usakA svAmI kisI seTha ko giravI rakha cukA thA jisake nAma kI paTTI kheta kI meMr3ha para lagI thii| isIlie maiMne kahA thA ki kisAna to bhUkhoM mregaa| jisa yoddhA ko Apane vIra kahA, use maiMne kAyara isalie kahA kyoMki usakI pITha para vAra ke nizAna the, vIra kI to chAtI para vAra ke nizAna hote haiN| jisa maMdira meM Apane Thaharane kA nizcaya kiyA thA usa maMdira ke Asa-pAsa madirA kI khAlI botaleM par3I thIM jo isa bAta kA pratIka thIM ki vaha madyapoM aura juAriyoM kA aDDA hai| isIlie use maiMne naraka kahA thaa| pichale gAMva meM hamArA koI paricita nahIM thA, aura aparicita gAMva zmazAna ke samAna hI hotA hai| isalie usako maiMne zmazAna kahA thaa| isa gAMva meM mere mAmA rahate haiN| isalie yahAM Thaharane meM hameM Apatti nahIM hai| ___ zIlavatI kI buddhimattA pUrNa bAtoM ko sunakara ratnAkara Azcaryacakita raha gyaa| usane putravadhU se kSamA maaNgii| do dina putravadhU ke mAmA ke ghara Thaharakara ratnAkara putravadhU ko sAtha lekara apane ghara A gayA aura putra ko yathArtha kA jJAna kraayaa| ajitasena ne bhI patnI se kSamA maaNgii|| kAlAntara meM naMdapura ke rAjA ne bhI zIlavatI ke zIla kI parIkSA lii| zIlavatI usa parIkSA meM saphala huii| rAjA ko zIlavatI ke zIla aura buddhi ke samakSa natamastaka bananA pdd'aa| (kha) zIlavatI nandanapura nareza siMhadatta kI putrI aura rasAlakumAra kI pariNItA, eka zIlavatI sannArI, jisane usI bhava meM mojha prApta kiyaa| (dekhie-rasAlakumAra) (ga) zIlavatI apane nAma ke anurUpa hI eka parama suzIlA-pativratA snnaarii| (dekhie-sumanacandra) ... 588 ... ...jaina caritra koza ...
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ (gha) zIlavatI kAMcanapura nagara ke rahane vAle kSatriya kisAna mahipAla kI cAra putravadhuoM meM se sabase choTI putravadhU, eka Adarza aura suzIla snnaarii| usake pati kA nAma zUrapAla thA jo parama puNyAtmA, sAhasI, svAbhimAnI aura guNAnurAgI yuvaka thaa| kisI samaya zIlavatI apanI tInoM jeThAniyoM ke sAtha kheta para jA rahI thii| sahasA teja barasAta A gii| una cAroM nAriyoM ne eka vizAla vaTavRkSa ke nIce Azraya liyaa| pIche-pIche mahipAla bhI kheta para jA rahA thA, usane bhI vaTavRkSa ke nIce hI Azraya liyaa| putravadhueM yaha nahIM jAna pAIM ki unake atirikta anya koI vyakti bhI vaTavRkSa ke nIce Azraya lie hue hai| ekAnta pAkara cAroM putravadhueM apane-apane mana kI kAmanAeM paraspara kahane lgiiN| prathama tInoM ne to apane lie vibhinna prakAra ke bhojanoM kI kAmanA vyakta kI, para zIlavatI ne kahA, vaha to yaha cAhatI hai ki vaha utkRSTa vastrAbhUSaNa dhAraNa kare aura apane sAsa-zvasura, jyeSTha, jyeSThAniyoM aura pati ko unake manonukUla bhojana parose tathA zeSa bace-khuce ko svayaM khAkara udarapoSaNa kre| ___mahipAla ne cAroM putravadhuoM ke kAmya sune| usane vicAra kiyA, prathama tIna putravadhuoM kI kAmanA to vaha pUrNa kara sakatA hai, para zIlavatI to AkAza meM ur3anA cAhatI hai, pratIta hotA hai ki use kheta ke kAma pasanda nahIM haiM, use to vastrAbhUSaNoM kI bhUkha hai jo eka kRSaka gRha meM kabhI pUrNa nahIM ho sakatI hai| zIlavatI ke kathya kA tathya samajhe binA hI mahipAla ne ghara meM vicitra vyavasthA kI paramparA prAraMbha kara dii| usane apanI patnI ko Adeza diyA ki vaha tInoM bar3I bahuoM ko unake icchita bhojana pradAna kiyA kare aura choTI bahU ko rUkhA-sUkhA aura avaziSTa anna diyA kre| zIlavatI avaziSTa anna meM bhI santuSTa thI para vaha samajha cukI thI ki usakI vArtA ko suna liyA gayA hai aura usake kahe kA viparIta artha nikAlA gayA hai| eka dina bar3I putravadhU ne apanI sAsa se pUchA, mAtA! hameM pratidina yaha utkRSTa bhojana kyoM diyA jAtA hai? sAsa ne kahA, tumhArI kAmanA tumhAre zvasura ne suna lI thI aura unhIM ke Adeza para aisI vyavasthA kI gaI hai| sAsa ke uttara para tInoM bar3I bahueM to prasanna huIM para zIlavatI udAsa ho gaI, kyoMki usake kathana kA viparIta artha nikAlA gayA thaa| rAtri meM usakI udAsI zUrapAla se chipI na raha skii| zIlavatI pati ko kucha bhI batAnA nahIM cAhatI thii| vaha nahIM cAhatI thI ki usake pati ke hRdaya meM parivAra ke prati parAyApana paidA ho| para zUrapAla ne zIlavatI ko usakI udAsI kA kAraNa batAne ke lie bAdhya kara diyaa| vivaza zIlavatI ne pUrA ghaTanAkrama sunA diyaa| apane pitA dvArA apanI patnI ke ucca bhAvoM kI aisI avamAnanA dekhakara zUrapAla kA hRdaya vyathita ho gyaa| usane socA, vaha apane zrama ke bala para apanI patnI ke kAmya ko avazya pUrNa kregaa| usane zIlavatI ko apanA mantavya samajhAyA aura arthArjana ke lie binA kisI ko sUcita kie pradeza ke lie ravAnA ho gyaa| zUrapAla kaI dinoM kI yAtrA ke bAda mahAzAla nAmaka nagara meM phuNcaa| vaha zrAnta thaa| vizrAma ke lie eka udyAna meM eka Amra vRkSa ke nIce leTakara so gyaa| usa nagara kA rAjA niHsaMtAna avasthA meM hI kAladharma ko prApta ho gayA thaa| nae rAjA ke cayana ke lie tatyugIna prathAnusAra pAMca divya chor3e gae the| paMcadivyoM ne zUrapAla kA cayana kiyaa| zUrapAla mahAzAla nagara kA rAjA bana gyaa| udhara zUrapAla ke cale jAne ke kAraNa usake parivAra meM bhArI cintA huii| khoja-khabara kI gii| para use khojA na jA skaa| zUrapAla ke cale jAne se usa ghara se lakSmI bhI rUTha gii| kahate haiM ki puNyavAna ke sAtha hI puNya bhI vidA ho jAtA hai| anAvRSTi ke kAraNa khetI sUkha gii| mahipAla kA parivAra bhUkhoM marane lgaa| ... jaina caritra koza ... -- 589 ...
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ Akhira majadUrI kI talAza meM mahipAla ne apane tIna putroM, cAra bahuoM aura apanI patnI ke sAtha usa nagara ko chor3a diyaa| ye nau prANI majadUrI kI khoja meM dara-badara bhaTakane lge| zUrapAla ne apane parivAra kI khoja karAI para use nirAzA hI hAtha lgii| nirdhanoM kI AjIvikA ke lie zUrapAla ne eka jalAzaya khudavAnA zurU kiyaa| aneka majadUroM ko usase AjIvikA milii| mahipAla kA parivAra bhI AjIvikA kI talAza meM vahAM pahuMcA aura majadUrI karane lgaa| eka dina zUrapAla svayaM khudAI ke kArya kA nirIkSaNa karane vahAM para AyA to usane apane parivAra ko pahacAna liyaa| apane parivAra aura patnI kI aisI durAvasthA dekhakara vaha khinna bana gyaa| usane eka yojanA banAI aura usake anusAra mahipAla kI choTI bahU zIlavatI ko yaha dAyitva diyA gayA ki vaha pratidina rAjamahala se chAcha le jaaegii| rAjA kI isa akAraNa-kRpA para mahipAla aura usakA parivAra bahuta khuza huaa| zIlavatI chAcha lene rAjamahala jAne lgii| dRSTi ko nIce rakhane ke kAraNa vaha apane pati ko pahacAna nahIM pAtI thii| eka dina zUrapAla ne zIlavatI ke cAritra kI parIkSA lI aura use nae vastra aura AbhUSaNa bheMTa kie| zIlavatI ne rAjA kI isa bheMTa ko ThukarA diyaa| rAjA ne usake samakSa apanI rAnI banane kA prastAva rkhaa| isa para zIlavatI ghAyala siMhanI kI bhAMti garaja uThI aura kar3e zabdoM meM usane rAjA kA pratirodha kiyaa| gadgada bhAva se zarapAla ne zIlavatI ko apanA paricaya diyaa| pati ko pahacAnakara zIlavatI kA harSa apAra ho gyaa| pati-patnI kA milana huaa| Akhira zUrapAla ne apane mAtA-pitA, bhAiyoM aura bhAbhiyoM ko bhI apane pAsa bulA diyaa| vastrAbhUSaNoM se susajjita banakara zIlavatI ne apane parivAra ko bhojana karAyA aura zeSa bacA-khucA bhojana usane svayaM kiyA, usake Ananda kA pArAvAra na thaa| ___ mahipAla ne apanI putravadhU zIlavatI aura putra zUrapAla se apanI nAdAnI ke lie kSamA maaNgii| zUrapAla aura zIlavatI ne pitA ke caraNa sparza kara usako mAna diyA aura use hI prApta vaibhava kA kAraNa btaayaa| zUrapAla ne apane tInoM agrajoM ko rAjya ke vibhAga pradAna kie| mAtA-pitA ko usane apane hI pAsa rkhaa| zIlavatI sAsa, zvasura aura pati kI sevA meM nimagna rahatI aura apane ko dhanya maantii| kAlAntara meM zIlavatI ne eka putra ko janma diyA jisakA nAma candrapAla rakhA gyaa| candrapAla yuvA huaa| eka muni se apanA pUrvabhava sunakara zIlavatI aura zUrapAla ko jAtismaraNa jJAna kI prApti ho gii| putra ko rAjagaddI para adhiSThita karake unhoMne munidharma aMgIkAra kiyA aura utkRSTa cAritra kI ArAdhanA dvArA kevalajJAna prApta kiyaa| donoM hI mokSa ke adhikArI bne| zIlAMkAcArya ___ jaina paramparA meM ukta nAma ke kaI AcArya hue haiN| unameM pramukha do haiM-(1) TIkAkAra AcArya zIlAMka aura (2) 'cauppanna mahApurisa cariyaM' nAmaka grantha ke racanAkAra AcArya shiilaaNk| kucha vidvAnoM ne ina donoM ko eka hI AcArya mAnA hai| para adyAvadhi prApta pramANoM ke AdhAra para TIkAkAra aura cauppanna cariyaM ke racayitA do alaga-alaga AcArya rahe haiN| zIlAMkAcArya saMskRta aura prAkRta bhASAoM ke marmajJa the| ve utkRSTa pratibhA ke dhanI the| AcArAMga sUtra para unhoMne 12,000 zloka parimANa TIkA kI racanA kI aura sUtrakRtAMga para 12850 zloka parimANa TIkA kA nirmANa kiyaa| __AcArAMga sUtra kI TIkA kA racanA samApti kAla zaka saM. 772 hai jisake anusAra zIlAMkAcArya vI. ni. kI 13-14vIM zatI ke AcArya pramANita hote haiN| ... 590 .. - jaina caritra koza ...
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ zIlAMkAcArya ke do apara nAma haiM-vimalamati aura ttvaadity| Apa nivRtti kula ke AcArya the| kucha vidvAnoM ke matAnusAra vartamAna meM AcArAMga aura sUtrakRtAMga para hI ApakI TIkAeM upalabdha haiN| zuMbhA (AryA) prabhu pArzva ke samaya meM zrAvastI nAma kI eka nagarI thii| usa nagarI meM jitazatru nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| vahAM zuMbha nAma kA eka dhanI sArthavAha rahatA thaa| usakI patnI kA nAma zubhazrI thaa| ___eka bAra puruSAdAnIya prabhu pArzvanAtha zrAvastI nagarI meM pdhaare| prabhu kA dharmopadeza sunakara kumArI zuMbhA virakta ho gii| mAtA-pitA kI anumati prApta kara vaha prabhu ke dharmasaMgha meM dIkSita ho gii| kucha samaya taka usane vizuddha cAritra kI ArAdhanA kii| bAda meM vaha zarIra bakuzA bana gaI aura aMtima samaya meM AlocanA ke binA kAladharma ko prApta karake vairocanendra (balIndra) kI paTarAnI ke rUpa meM jnmii| ___kAlakrama se vahAM se cyava kara vaha mahAvideha kSetra meM janma legI aura vahAM vizuddha saMyamArAdhanA se sarva karma khapA kara siddha hogii| inakA vizeSa paricaya kAlI AryA ke samAna jAnanA caahie| (dekhie-kAlI AyA) ___-jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., dvi.varga, adhyayana 1 zuka aNagAra zuka apane pUrva jIvana meM eka prabhAvazAlI parivrAjaka thA aura zucimUlaka dharma kA upadeSTA thaa| usakA prabhAva itanA adhika thA ki usake ziSyoM kI saMkhyA eka hajAra taka pahuMca gaI thii| kisI samaya arihaMta ariSTanemi ke ziSya thAvarcApatra aNagAra se usakA zAstrIya-saMvAda huaa| zaka sulabhabodhi thaa| zIghra hI use thAvarcAputra aNagAra ke vinayamUlaka dharma para zraddhA ho gaI aura vaha apane eka hajAra ziSyoM ke sAtha zramaNadharma meM pravrajita ho gyaa| niraticAra saMyama sAdhanA se usane sarvakarmoM ko rAkha karate hue apane eka hajAra ziSyoM sahita puNDarIka parvata se siddhatva prApta kiyaa| -jJAtAdharmakathAMga-5 zubhaMkara (AcArya) ___ eka prAcIna jaina AcArya jisake upadeza se prabhAvita banakara zreSThiputra suvrata ne saMyama vrata aMgIkAra kiyA thaa| (dekhie-suvrata) zubhacandra (AcArya) digambara jaina paramparA ke eka dhyAnayogI aacaary| Apa dvArA racita 'jJAnArNava' nAmaka grantha dhyAna sambandhI pracura sAmagrI ko lie hue hai| Apa vikrama kI gyArahavIM zatI ke tathA rAjA muMja ke samakAlIna AcArya mAne jAte haiN| -jJAnArNava zubhamati kautukamaMgalanagara nareza evaM bharata kI mAtA kaikeyI ke pitaa| (dekhie-kaikeyI) ayodhyA nagarI ke rAjA aura satarahaveM tIrthaMkara prabhu kunthunAtha ke jnk| -triSaSTizalAkA puruSa caritra zUracandra rathyapura nagara kA rahane vAlA zreSThiputra / usakA eka sahodara thA jisakA nAma zUramitra thaa| donoM bhAiyoM ... jaina caritra koza... -- 591 ...
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke madhya prakRSTa premabhAva aura AtmabhAva thaa| unake pitA kA nAma zUradatta, mAtA kA nAma zUradattA aura bhaginI kA nAma mitravatI thaa| zUradatta eka samRddha gRhastha thA, para usakI mRtyu ke pazcAt usa ghara se samRddhi vidA ho gii| zUramitra aura zUracandra ne pradeza meM jAkara dhanArjana kA nizcaya kiyaa| mAtA kI AjJA lekara donoM bhAI pradeza ke lie ravAnA ho ge| kaI varSoM taka ve gAMva-gAMva aura nagara-nagara bhaTakate rahe, parantu unheM dhana arjana karane kA suyoga prApta nahIM huaa| bhaTakate hue ve siMhaladvIpa phuNce| unheM vahAM para eka amUlya maNi prApta ho gii| usa maNi kA mUlya karor3oM svarNa mudrAoM meM thaa| donoM bhAI maNi ko lekara apane nagara ke lie cala die| maNi bar3e bhAI zUramitra ke pAsa thii| donoM bhAI eka gAMva meM ruke| choTA bhAI bhojana lene ke lie gAMva meM gyaa| bar3e bhAI ke mana meM lobha jAgA ki yadi vaha choTe bhAI kI hatyA kara de to maNi para usI kA ekAdhikAra ho jaaegaa| durvicAra usake mana para hAvI ho ge| para zIghra hI usakA viveka jAgRta ho gyaa| usane apane Apa ko dhikkArA ki eka maNi ke lie vaha apane bhAI kI hatyA kA vicAra kara baitthaa| dUsare dina yAtrA Age bddh'ii| bar3e bhAI kA mana nirantara zubha aura azubha bhAvoM kA akhAr3A banA rhaa| Akhira usane vaha maNi choTe bhAI ko de dI, usase usakA mana zAnta ho gyaa| maNi pAkara choTe bhAI kA mana azAnta ho gyaa| vaha bhI maNi ke ekAdhikAra ke lie bar3e bhAI ko mArane ke saMkalpa-vikalpa meM ulajha gyaa| choTe bhAI ne bar3e bhAI ko rokA aura vaha maNi usake hAtha para rakha dii| bar3e bhAI ke pachane para choTe bhAI ne saralatA se apanI manaHsthiti usake samakSa spaSTa kara dii| bar3e bhAI ne bhI apanI manaHsthiti choTe bhAI ke samakSa yathArUpa pragaTa kara dii| donoM bhAiyoM ne usa maNi ko anarthakAriNI mAnakara use mArga meM baha rahI nadI meM DAla diyA aura apane ghara pahuMca ge| mAtA ne patroM ko kaNTha se lagAkara unakA svAgata kiyaa| patroM ke Agamana kI khazI meM mAtA ne vicAra kiyA ki vaha pAsa-par3osiyoM ko bhI bhojana kraae| bhojana ke lie vaha bAjAra se eka matsya kharIda laaii| matsya ke udara se use maNi prApta huii| usakI prasannatA kA pArAvAra na rhaa| usane parivAra aura parijanoM ko prasannatA se bhojana kraayaa| taba usake mana meM lobha kA viSadhara praveza kara gayA ki yadi apane donoM putroM ko samApta kara dUM to maNi para usI kA adhikAra ho jaaegaa| usakA mana bhI zubhAzubha bhAvoM kA akhAr3A bana gyaa| Akhira usane azubha bhAvoM ko jhaTakakara nirNaya kiyA ki maNi ke kAraNa hI usake hRdaya meM apane putroM ke prati durbhAva utpanna hue haiN| usane vaha maNi apanI putrI mitravatI ko de dii| mitravatI kI bhI vahI dazA huii| vaha apane bhAiyoM aura mAtA kI hatyA kI yojanA banAne lgii| Akhira use bhI sadbuddhi jagI aura maNi apane bhAiyoM aura mAtA ke samakSa rakhakara apane hRdaya meM utpanna hue durbhAvoM ke lie usane pazcAttApa aura prAyazcitta kiyaa| mAtA ne bhI apanI bAta kahI aura putroM ne bhI apanI bAta khii| Akhira maNi ko ghora anarthoM kA mUla-mAnakara sAgara meM pheMka diyA gyaa| isa pUre ghaTanAkrama se zUramitra aura zUracandra kA hRdaya virakti se pUrNa bana gyaa| dhana ko anarthoM kA mUla mAnakara unhoMne dharma kI zaraNa meM jAne kA saMkalpa kara liyaa| mAtA kI AjJA lekara ve nandana nAmaka muni ke caraNoM meM pravrajita ho gae aura divya loka ke adhikArI bne|-aacaary hariSeNa, bRhatkathA koSa-bhAga 1 zUrapAla ___eka kSatriya kisAna yuvaka jo apane puNyabala se mahAzAla nagara kA rAjA banA aura aMtima avasthA meM vizuddha saMyama kI ArAdhanA kara mokSa meM gyaa| (dekhie-zIlavatI) ..592 .m ... jaina caritra koza ...
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ zUlapANi (yakSa) ___ asthigrAma ke pArzvabhAga meM sthita yakSAyatana kA svAmI yakSa / pUrvabhava meM vaha eka baila thA aura apane svAmI dhanadeva ko atipriya thaa| kisI samaya dhanadeva vyApAra ke lie vardhamAna grAma ke nikaTa se gujara rahA thA to usakI gAr3iyAM kIcar3a meM dhaMsa giiN| taba usa baila ne hI eka-eka karake una samasta gAr3iyoM ko kIcar3a se bAhara nikaalaa| para vaisA karate hue usake kandhe TUTa ge| vaha gira pdd'aa| dhanadeva ne grAmINoM ko pracura dhana dekara kahA ki ve usake baila kI sevA kareM, vaha lauTate hue use apane sAtha le jaaegaa| para gAMva vAloM ne usa baila ko marane ke lie ekAkI chor3a diyA aura vaha dhana paraspara bAMTa liyaa| baila sabhI kucha dekha aura samajha rahA thaa| vivazatA aura krodha meM marakara vaha zUlapANi nAmaka yakSa bnaa| pUrvajanma kI smRtiyAM jagate hI usake krodha kA pAra na rhaa| usane grAmINoM para AkramaNa kara diyA aura unheM mAra ddaalaa| eka sthAna para haDDiyoM kA vizAla Dhera laga gyaa| isI se usa grAma kA nAma vardhamAna grAma se asthigrAma ho gyaa| bace-khuce grAmINoM ne yakSa kI pUjA-pratiSThA kI aura usake lie yakSAyatana kA nirmANa kraayaa| yakSAyatana meM rAta meM Thaharane vAle musAphiroM ko yakSa mAra detA thaa| udhara sAdhanAkAla kA prathama varSAvAsa bitAne ke lie bhagavAna mahAvIra usa yakSAyatana meM aae| pujArI sahita grAmINoM ne bhikSu mahAvIra ko yakSAyatana meM na Thaharane ke lie kahA aura samagra itihAsa sahita zUlapANi kI kathA sunaaii| para abhayamUrti mahAvIra ne yakSAyatana ko hI apanI sAdhanA ke anukUla pAyA aura vahIM Thahara ge| rAtri meM yakSa ne vibhinna rUpa dhAraNa kara mahAvIra kI samAdhi ko khaNDita karanA cAhA, para saphala na ho skaa| Akhira mahAvIra ne hI use ahiMsA hI dIkSA dekara use hiMsaka se ahiMsaka aura daitya se deva banA diyaa| -triSaSTi zalAkApuruSa caritra zeSavatI vArANasI nareza agnisiMha kI rAnI aura saptama vAsudeva datta kI maataa| (dekhie-datta vAsudeva) zailaka (yakSa) ratnadvIpa para rahane vAlA eka ykss| (dakhie-jinapAla) zailaka rAjarSi arihaMta ariSTanemi kAlIna eka rAjarSi / pUrva-jIvana meM vaha zailakapura nagara kA rAjA thaa| paMthaka pramukha pAMca sau usake maMtrI the| thAvarcAputra aNagAra ke dharmopadeza se rAjA aura usake pAMca sau maMtriyoM ne zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| kAlAntara meM zuka aNagAra ke sAnnidhya meM rAjA ne apane pAMca sau maMtriyoM ke sAtha dIkSA dhAraNa kara lii| kisI samaya zailaka rAjarSi janapada meM vicaraNa karate hue apane nagara meM aae| ve kucha asvastha ho ge| apane putra maMDUka rAjA kI prArthanA para apane hI nagara meM rahakara zailaka upacAra karAne lge| rAjAjJA se muniyoM ke lie samasta rAjasI suvidhAeM juTA dI giiN| zanaiH-zanaiH zailaka rAjarSi tana se to svastha ho gae para mana se asvastha ho ge| saMyamAcAra ko vismRta kara zithilAcArI bana ge| zailaka muni ko zithilAcArI jAnakara cAra sau ninyAnave ziSya anyatra vihAra kara ge| paMthaka muni hI zailaka rAjarSi kI sevA meM rhaa| ___ eka bAra cAturmAsika pratikramaNa karake paMthaka muni ne zailaka rAjarSi ko vandana karate hue kSamApanA kI ... jaina caritra koza ... -- 593 ...
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ to unakI nidrA bhaMga ho gii| unheM krodha A gyaa| jagAne kA kAraNa pUchA to paMthaka muni ne vinamratA se uttara diyA, guru mahArAja! Aja cAturmAsika pakSa hai| usI ke lie.kSamApanA hetu Apake caraNa sparza maiMne kie jisase ApakI nidrA bhaMga ho gii| isa ghaTanA ne zailaka rAjarSi ko jhiMjhor3a kara rakha diyaa| unakA prasupta saMyamIya-parAkrama jAga utthaa| zithilAcAra ke lie AlocanA kara ve tapa-saMyama meM prANa paNa se saMlagna bana ge| aMta meM sarva karma khapA kara siddha gati ko prApta hue| -jJAtAdharmakathAMga sUtra -5 zailodAyI parivrAjaka mahAvIrakAlIna eka privraajk| (dekhie-madruka) zobhanarAya (rAjA) zobhanarAya vaizAlI nareza gaNAdhyakSa mahArAja ceTaka kA putra thaa| vaizAlI vidhvaMza ke pazcAt anazana pUrvaka mahArAja ceTaka divaMgata ho ge| zobhanarAya apane zvasura kaliMgapati sulocana ke pAsa calA gyaa| sulocana niHsaMtAna thaa| usane zobhanarAya ko apanA uttarAdhikArI ghoSita kiyaa| sulocana kI mRtyu ke pazcAt vI.ni.saM. 18 meM zobhanarAya kaliMga kA rAjA bnaa| zobhanarAya ke hRdaya meM jaina dharma ke prati daDha anarAga thaa| zobhanarAya ke vaMza meM pIr3hI dara pIr3hI jaina dharma ke saMskAra calate rhe| zobhanarAya kI dasavIM pIr3hI meM mahArAja khAravela hue jinhoMne zrutarakSA ke lie kumAragiri parvata para mahAmuni sammelana AhUta kiyA thaa| zobhanAcArya vi. kI 10vIM-11vIM sadI ke eka jaina aacaary| zobhanAcArya kA janma dhArAnagarI meM huA thaa| ve brAhmaNa jAti ke the| unake pitA kA nAma sarvadeva thaa| sarvadeva ke do putra the, bar3A dhanapAla aura choTA zobhana / daivayoga se sarvadeva nirdhana ho gyaa| use jJAta thA ki usake pitA dvArA arjita aparimita dhana usake hI ghara meM kahIM rakhA athavA dabAyA gayA hai, parantu use yaha jJAna nahIM thA ki dhana kahAM dabAyA gayA hai| usakA bheda jAnane ke lie sarvadeva ne usa yuga ke prabhAvaka aura jJAnI AcArya mahendrasUri kI zaraNa lii| mahendrasUri ne kahA, dvija! maiM tumhArI madada karUMgA, para badale meM tumheM merA kAmya mujhe denA hogaa| sarvadeva ne AcArya zrI ko vacana de diyaa| AcArya zrI ne upayoga pUrvaka ghara kA nirIkSaNa kara sarvadeva ko batA diyA ki dhana amuka sthAna para gar3A huA hai| sarvadeva ne iMgita sthala ko khanana kara dhana prApta kara liyaa| use vahAM se cAlIsa lAkha svarNa mudrAeM prApta hiiN| AdhA dhana lekara sarvadeva AcArya mahendrasUri ke pAsa phuNcaa| parantu AcArya zrI ne dhana asvIkAra kara diyaa| AcArya zrI ne kahA, dhana merA kAmya nahIM hai| yadi tuma apane vacana kA pAlana karanA cAhate ho to apane do putroM meM se eka putra jinazAsana kI sevA meM arpita kara do| vahI merA kAmya hai| sarvadeva ne ghara lauTakara apane donoM putroM ko apane vacana kI bAta khii| dhanapAla vaidika zAstroM kA pAragAmI paNDita thA, aura use jinadharma se ghRNA thii| usane pitR prastAva ko mUla se hI asvIkAra kara diyaa| choTA putra zobhana sarala aura vinIta thaa| usane pitA ke vacana kI rakSA ke lie muni dIkSA dhAraNa kii| laghubhrAtA dvArA ArhatI pravrajyA dhAraNa kara lene se dhanapAla kA jaina virodha atyanta mukhara bana gyaa| rAjA bhoja ke darabAra meM use uccAsana prApta thaa| rAjA bhoja ko kahakara usane mAlava dharA para jaina saMtoM kA vicaraNa niSiddha karavA diyaa| pariNAmasvarUpa AcArya mahendrasUri ko bhI ziSya parivAra sahita mAlava chor3a denA pdd'aa| ...594 ... jaina caritra koza ....
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ aNahillapura pATaNa meM rahakara zobhana muni ne AgamoM kA pArAyaNa kiyaa| kramazaH upAdhyAya aura AcArya pada para unakI niyukti huii| unakA vimala suyaza caturdika meM vyApta ho gyaa| eka bAra zobhanAcArya ne guru se AjJA mAMgI ki vaha apane agraja ko pratibodhita kara mAlava bhUmi meM zramaNoM ke vicaraNa ko prazasta karanA cAhate haiN| ziSya kI yogyatA ko pahacAnakara guru ne unheM AjJA pradAna kara dii| - zobhanAcArya apanI ziSya maNDalI ke sAtha avantI ge| dhArA nagarI meM pahuMcakara unhoMne dhanapAla ko pratibodhita kiyaa| zobhanAcArya ke laghuziSyoM ne dahI meM jIvoM kI vidyamAnatA ko sAkSAt dikhAkara dhanapAla ko jainadarzana ke sUkSma jJAna kA paricaya diyaa| dhanapAla prabuddha bana gyaa| usakA mithyA ahaM gala gyaa| anuja zobhanAcArya se vaha gale milA aura rAjA se prArthanA kara usane zramaNoM ke mAlavA meM vihAra ko prazasta kraayaa| dhanapAla dRr3hadharmI jaina zrAvaka bana gyaa| jinazAsana ke pakSa ko samarthana karane vAlI 'tilakamaMjarI' nAmaka eka kAvyakRti kA praNayana dhanapAla ne kiyaa| yaha grantha rAjA bhoja ko bhI bahuta pasanda aayaa| kAvya ke pAtroM ke parivartana ke lie rAjA bhoja ne dhanapAla ko bAdhya kiyA, para dhanapAla usake lie taiyAra nahIM huaa| ruSTa hokara bhoja ne usa grantha ko agnikuNDa meM DAlakara jalA ddaalaa| isase dhanapAla marmAhata ho utthaa| usakI varSoM kI kAvyasAdhanA kSaNoM meM hI naSTa ho gaI thii| parantu dhanapAla kI nava varSIya putrI sAkSAt sarasvatI rUpa banakara pragaTa huI thii| 'tilakamaMjarI' kI prati jaba dhanapAla taiyAra kara rahA thA, usI samaya usa bAlikA ne kAvya pATha ko sunane mAtra se use kaNThastha kara liyA thaa| usa nanhI bAlikA kI smaraNa zakti ke AdhAra para hI 27000 zloka parimANa vAlI usa amara racanA ke 24000 zlokoM ko punaH likhA gyaa| _____ agraja dhanapAla ko jinopAsaka banAkara zobhanAcArya ne jinazAsana kI mahatI prabhAvanA kii| antima avasthA meM samAdhi pUrvaka dhanapAla ne deha tyAga kiyaa| bahuta varSoM taka jinazAsana kI ArAdhanA kara zobhanAcArya svargavAsI hue| zaurikadatta prAcInakAlIna bhAratavarSa meM zaurikapura nAma kA eka nagara thaa| nagara ke bAhara zaurikAvataMsaka nAma kA eka udyAna thaa| udyAna meM zaurika yakSa kA eka prAcIna sthAna thaa| eka bAra bhagavAna mahAvIra zaurikanagara meM pdhaare| Arya indrabhUti gautama bhikSA ke lie nagara meM ge| jaba ve bhikSA lekara lauTa rahe the to unhoMne pIr3A se karAhate hue, asthipaMjara zeSa aura atyanta ghRNita puruSa ko dekhA jo thor3I-thor3I dera meM rudhira, pIva aura kRmi-kavaloM kA vamana kara rahA thaa| usa puruSa kI dazA ko dekhakara gautama svAmI karmoM ke vipAka para cintana karate hue bhagavAna ke samIpa phuNce| AhArAdi se nivRtti ke pazcAt gautama svAmI bhagavAna ke sAnnidhya meM phuNce| bhagavAna ko vandana karake unhoMne usa dekhe hue puruSa ke atIta aura anAgata ke sambandha meM jijJAsA prastuta kii| bhagavAna ne pharamAyA___ gautamaH bahuta pahale kI bAta hai| nandipura nAma kA eka nagara thaa| vahAM ke rAjA kA nAma mitra thaa| rAjA kA eka rasoiyA thA jisakA nAma zrIyaka thaa| zrIyaka mahAdharmI aura duSpratyAnanda thaa| vaha nitya madirA aura mAMsa kA bhojana rAjA ko parosatA thA aura svayaM bhI mAMsa-madirA kA AhAra karatA thaa| usakI mAMsa-priyatA itanI pragAr3ha thI ki usake lie vaha hajAroM pazu-pakSiyoM kA pratidina vadha karavAtA thaa| isake lie usane aneka karmacArI niyukta kie hue the| vibhinna pazu-pakSiyoM ke mAMsoM ko vaha vibhinna vidhiyoM se talatA aura bhUnatA thaa| apane usa vyavasAya meM vaha itanA pAraMgata aura rucizIla thA ki usane usake pariNAmasvarUpa - jaina caritra koza ... -595 ...
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ duHsaha karmoM kA bandha kara liyaa| teMtIsa sau varSoM kA AyuSya bhogakara zrIyaka rasoiyA marakara chaThe naraka meM gyaa| / / bhagavAna mahAvIra ne Age pharamAyA-gautama! isI zaurika nagara meM macheroM kA eka mohallA hai| vahAM para samudradatta nAmaka eka macherA rahatA thaa| usakI patnI kA nAma samudradattA thaa| samudradattA mRtavatsA thI, arthAt usakI saMtAneM paidA hote hI mara jAyA karatI thiiN| usane zaurika yakSa kI manautI maaNgii| saMyoga se use eka ciraMjIvI putra kI prApti huii| usake putrarUpa meM jo jIva paidA huA vaha zrIyaka kA jIva hI thA jo chaThI naraka se nikala kara usake garbha meM AyA thaa| putra kA nAma zaurika yakSa kI manautI mAnane ke kAraNa zaurikadatta rakhA gyaa| samudradatta matsyoM kA zikAra aura vyavasAya karatA thaa| usake pAsa bahuta dhana saMcita ho gayA thA aura vaha macheroM kA nAyaka mAnA jAtA thaa| samudradatta kI mRtyu ke pazcAt usakA pada usake putra zaurikadatta ko prApta huaa| zaurikadatta ne apane paitRka anArya vyavasAya ko aura adhika vikasita kiyaa| vaha vibhinna vidhiyoM ne macchaliyAM pakar3atA, unheM becatA aura kAphI lAbha arjita krtaa| vaha svayaM bhI mAMsAhAra karatA tathA chaha prakAra kI madirAoM kA sevana krtaa| aise usane duHsaha karmoM kA bandha kiyaa| eka bAra matsyAhAra karate hue zaurikadatta ke kaNTha meM machalI kA kAMTA laga gyaa| usase use mahAvedanA utpanna huii| usane pAnI kI taraha dhana bahA kara upacAra karAyA, para saba vyartha siddha huaa| usakA khAna-pAna avaruddha ho gyaa| dhana ke nirantara vyaya se vaha vipanna bhI bana gyaa| kucha hI samaya bAda usake zarIra meM anya aneka roga bhI ubhara aae| bhagavAna ne pharamAyA, gautama! jisa puruSa ko tumane Aja dekhA hai vaha pUrvajanma kA zrIyaka rasoiyA aura vartamAna bhava kA zaurikadatta hai| ___ karmoM ke vipAka para cintana karate hue gautama svAmI ne bhagavAna se pUchA, bhagavan! zaurikadatta kA bhaviSya kaisA hogA, kRpA usa para bhI prakAza DAlie? bhagavAna ne pharamAyA-gautama! sattara varSa kI Ayu bhoga kara zaurikadatta marakara prathama naraka meM jaaegaa| vahAM se pRthvIkAya Adi sthAvara yoniyoM aura narakoM meM asaMkhyAta kAla taka pralamba kaSTa yAtrA kregaa| phira hastinApura nagara meM matsya hogaa| mecheroM dvArA mAra die jAne para vaha matsya usI nagara meM zreSThiputra ke rUpa meM janma legA jahAM use zramaNa-sthaviroM kA sAnnidhya prApta hogA aura usake Atma-vikAsa kA abhiyAna prAraMbha hogaa| tadanantara mahAvideha kSetra se vaha siddhatva prApta kregaa| zaurikadatta ke AdyopAnta jIvana yAtrA ke varNana ko sunakara gautamasvAmI samAdhIta bana gae aura tapa va saMyama se apanI AtmA ko bhAvita karate hue vicarane lge| -vipAka sUtra, pra. zru., adhyayana 8 zyAmadattA __ agar3adatta kI ptnii| (dekhie-agar3adatta) zyAmAcArya ___ bhagavAna mahAvIra kI dharma saMgha paramparA ke prabhAvaka pradhAnAcArya / unakA zrutajJAna suvizAla thaa| sudIrgha kAla taka unhoMne AcArya pada para rahakara saMgha kA cahuMmukhI vikAsa kiyaa| zyAmAcArya kA janma vI. ni. 280 meM brAhmaNa parivAra meM huaa| unakA gotra hArita thaa| vI.ni. 300 meM unhoMne muni jIvana meM praveza ... 596 .. ... jaina caritra koza ...
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiyaa| vI.ni. 335 meM ve yuga pradhAnAcArya aura vAcanAcArya ke padoM para AsIna hue| do-do viziSTa padoM para unakI niyukti unake jJAna-gAMbhIrya aura netRtva kuzalatA ko pramANita karatI hai| zyAmAcArya kA tatva jJAna gahana aura suvizAla thaa| nikoda ke vyAkhyAkAra ke rUpa meM unakI prasiddhi hai| isa saMdarbha meM eka kathA bhI pracalita hai| eka bAra saudharmendra ne mahAvideha kSetra meM virAjamAna zrI sImandhara svAmI ke mukha se nikoda kI vyAkhyA sunii| saudharmendra usa viziSTa aura sUkSma vyAkhyA ko sunakara romAJcita bana ge| unhoMne prabhu se pUchA, bhagavan ! kyA bharatakSetra meM bhI nikoda kA vyAkhyAkAra koI muni hai| bhagavAna ne pharamAyA, zyAmAcArya nikoda ke sUkSma vyAkhyAtA haiN| sunakara indra AlhAdita ho gae aura zyAmAcArya ke darzanoM ke lie vRddha brAhmaNa kA rUpa dhara kara unake pAsa phuNce| vRddha brAhmaNa kI hasta rekhAoM para AcArya zrI kI dRSTi pdd'ii| AcArya zrI isa niSkarSa para pahuMce ki Agantuka brAhmaNa kI Ayu palyopama se Upara jA rahI hai| unhoMne vRddha brAhmaNa se kahA, bhadra! tuma mAnava nahIM, deva ho| devarAja indra AcArya zrI ke jJAna ko dekhakara Anandita hue| unhoMne nikoda ke bAra meM AcArya zrI se vyAkhyA karane kI prArthanA kii| AcArya zrI ne nikoda kA vizada vivecana prastuta kiyaa| sunakara indra abhibhUta bana ge| unhoMne AcArya zrI ko zrI sImandhara svAmI ke kathana ke bAre meM batAyA aura unheM vandana kara lauTane lge| AcArya zrI ne pharamAyA, devarAja ! apane Agamana kA koI pratIka chor3a jAie jisase saMgha meM dharma ke prati vizeSa AsthA bddh'e| devarAja indra ne upAzraya kA dvAra pUrva se pazcima dizA meM kara diyA aura apane sthAna para lauTa ge| AhArAdi se nivRtti ke pazcAt ziSya samudAya AcArya zrI ke pAsa aayaa| upAzraya ke pazcimAbhimukha dvAra ko dekhakara ziSya cakita ho ge| unhoMne AcArya zrI ke samakSa apanA Azcarya pragaTa kiyaa| AcArya zrI ne indra ke Agamana kI bAta ziSyoM ko sunaaii| ziSya samudAya Anandita bana gayA aura ukta ghaTanA se jinadharma kI prabhAvanA meM abhivRddhi huii| aisI hI ghaTanA kA ullekha anya-anya granthoM meM kAlakAcArya aura Arya rakSita ke sAtha bhI sambaddha kiyA gayA hai| zyAmAcArya ne prajJApanA sUtra kI racanA kI jo samavAyAMga kA upAMga mAnA jAtA hai| 41 varSoM taka yugapradhAna pada para rahate hue 96 varSa kI avasthA meM vIra ni. 376 meM zyAmAcArya kA svargavAsa huaa| zyAmArAnI terahaveM tIrthaMkara zrI vimalanAtha bhagavAna kI mAtA aura kapilapura nareza mahArAja kRtavarmA kI ardhaaNginii| dikhie-vimalanAtha tIrthaMkara) zyena kAMcI nagara kA shresstthii| usakI patnI kA nAma kuvalayamAlA thA aura usake tIna putra the| zreSThI zyena ne eka muni se svAdhyAya kA svarUpa jAnakara pratidina usakI ArAdhanA kA niyama liyA thaa| vaha pratidina tIna samaya svAdhyAya krtaa| nirantara svAdhyAya-sAdhanA se zreSThI kA jJAna to sunirmala banA hI usakA citta bhI adhyAtma meM rama gyaa| usakI sAMsArika ruciyAM kama ho giiN| ___kAlAntara meM zyena ne putroM ke vivAha kie| putravadhueM aaiiN| parivAra phailA aura pArasparika kleza bhI phailaa| zyena ne sabhI putroM ko alaga-alaga kara diyaa| sampatti aura jAyadAda ke tIna hisse karake unako ... jaina caritra koza ... - 597 ...
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ sauMpa die| apane lie eka choTA sA kakSa hI rkhaa| para putroM kI dRSTi usa kakSa para bhI lagI thii| zyena ne vaha kakSa bhI tyAga diyaa| zyena kI maMtrI se maitrI thii| vaha maMtrI ke pAsa gyaa| usase makAna ke bAre meM puuchaa| maMtrI ne use eka aise makAna ke bAre meM batAyA jo vyaMtara - bAdhA se bAdhita thA, aura vyaMtara dvArA usa makAna meM rahane ko gae kaI logoM kA vadha kiyA jA cukA thA / zyena ne usI makAna meM rahane kA Agraha kiyaa| maMtrI dvArA punaH punaH samajhAe jAne para bhI zyena ne usakI bAta svIkAra nahIM kI aura usa makAna meM rahane ko vaha calA gyaa| usane vyaMtara kI AjJA lekara makAna meM praveza kiyA aura rAta bhara svAdhyAya karake usane eka hI rAtri meM vyaMtara ko ahiMsaka banA diyA / vyaMtara ne vizAla khajAne kA paricaya zyena ko diyA aura svayaM sadA ke lie anyatra calA gayA / zyena kucha varSoM taka gRhavAsa meM rahakara svAdhyAya karatA rhaa| bAda meM pravrajita hokara mokSagAmI bnaa| - dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 43 zramaNa mahAvIra kA eka guNaniSpanna nAma / samatva sAdhanA meM nirantara zrama karake karmoM kA zamana karane se mahAvIra zramaNa kahalAe / zramaNabhadra kumAra campAnagarI nareza jitazatru ke putra jo kisI zramaNa ke upadeza ko sunakara pravrajita ho gae aura parISahajayI muni bne| eka bAra ve eka vRkSa ke nIce kAyotsarga mudrA meM lIna the| vRkSa kI zAkhA para madhumakkhiyoM kA chattA lagA huA thaa| kucha aisA kAraNa nirmita huA ki chatte se zahada kI bUMdeM Tapakakara munivara ke zarIra para girane lgiiN| isase madhumakkhiyAM muni ke zarIra para A cipkiiN| madhumakkhiyoM ne daMza para daMza calAkara munivara ke zarIra ko chalanI kara diyA, para munivara ne apanI samAdhi ko bhaMga nahIM hone diyA / ve narakoM meM AtmA dvArA ananta bAra bhoge gae kaSToM kA cintana karate hue avicala samAdhistha rhe| daMzoM ke Adhikya se unakA nidhana ho gyaa| zAntacitta se zarIra tyAga kara munivara devaloka ke adhikArI bane / 7 - utta. vRtti zrIkAntA brahmadatta cakravartI kI eka rAnI / (dekhie - brahmarAjA ) zrIgupta eka vaNika-putra, zrIgupta bAlyakAla se hI durvyasanoM kA zikAra bana gayA aura cauryakarma meM pravRta ho gyaa| eka bAra vaha pakar3A gayA aura rAjA ne use apane deza se nikAla diyaa| jaMgala meM vaha eka vRkSa ke rAtri vizrAma kara rahA thA to use eka zuka zukI kA saMvAda sunane kA puNya-prasaMga milaa| zuka ne zukI se batAyA ki Aja use eka muni ke darzana hue| usakI jijJAsA para muni ne usakA pUrvabhava sunAyA aura batAyA ki vaha pUrvabhava meM eka muni thaa| muni hokara bhI vaha kapaTa kA AcaraNa karatA thA / usI ke phalasvarUpa use tiryaMca yoni meM janma lenA par3A hai| zuka ne Age kahA, zuki! aba mujhe bodha prApta ho gayA hai| prabhAta hote hI maiM puMDarIka zaila para jAkara samAdhi-maraNa prApta karUMgA / zrIgupta zuka ke saMkalpa ko sunakara AtmaciMtana ke lie bAdhya ho gyaa| usane socA, yaha totA eka tiryaMca prANI hokara bhI dharmArAdhanA ke lie kitanA utsuka hai aura maiM manuSya hokara bhI pApoM ke gahana garta meM ** jaina caritra koza *** *** 598
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhaMsA huuN| use bar3I AtmaglAni huI aura usane nizcaya kiyA ki bhaviSya meM vaha dharmAcaraNa ke sAtha jIvana jiiegaa| usane tote se apane hRdaya ke bhAva kahe aura apane lie uttama patha puuchaa| tote ne use deva-guru-dharma kI zraddhA kA mArga batA diyaa| usake bAda zrIgupta ne tana-mana-vacana se svayaM ko dharmArAdhanA meM arpita kara diyaa| ghara meM rahate hue hI usane utkRSTa japa-tapa kI ArAdhanA kI aura marakara deva gati meM gyaa| deva gati se cyava kara kucha acche aura ucca kuloM ke bhava karake vaha siddha hogaa| -kathAratna koSa bhAga 1 zrIdeva rAjA ____ pAMcAla deza ke kapilapura nagara kA raajaa| usake pitA kA nAma zrIharSa thaa| zrIharSa eka parAkramI rAjA thA aura usane aneka dezoM para vijaya-vaijayantI phaharAI thii| para kAmaru deza ke rAjA ko vaha parAjita na kara sakA thaa| Akhira vaha virakta hokara muni bana gayA aura AtmakalyANa kI sAdhanA meM lIna ho gyaa| usake muni bana jAne para pratizodha kI bhAvanA se kAmaru nareza ne kapilapura para AkramaNa kara diyaa| rAjA zrIdeva usakA sAmanA adhika dinoM taka nahIM kara pAyA aura maMtrI kI salAha para jaMgala meM calA gyaa| vahAM use eka muni ke darzana hue| muni ne zrIdeva ko dharma kA upadeza diyaa| zrIdeva ke hRdaya meM samyaktva kA udaya huaa| use nirgrantha-pravacana para aTUTa zraddhA ho gaI, para usane cAritra grahaNa nahIM kiyaa| usake hRdaya meM to parAjaya kA apamAna-janaka kSobha bharA thaa| vaha muni se aisA upAya cAhatA thA jo use usake lakSya taka phuNcaae| usakI jijJAsA para muni ne use navakAra maMtra kI ArAdhanA kI salAha dii| zrIdeva ne savidhi navakAra maMtra kI ArAdhanA kii| eka lAkha japa pUrNa hone para eka samyaktvI deva zrIdeva ke samakSa upasthita huaa| zrIdeva ne deva se apanI kaSTa kathA kahI aura apane khoe hue rAjya ko punaH prApta karane kI AkAMkSA vyakta kii| deva ke kRpApUrNa AzIrvAda se zrIdeva ko usakA khoyA huA rAjya prApta ho gyaa| zrIdeva kA teja itanA bar3hA ki kAmarunareza dUma dabA kara apane deza ko bhAga gyaa| zrIdeva rAjA ne sudIrgha kAla taka niSkaNTaka zAsana kiyaa| navakAra maMtra para usakI agAdha AsthA thii| vaha apanI prajA ko bhI navakAra maMtra kI ArAdhanA ke lie niraMtara preraNAeM diyA karatA thaa| vRddhAvasthA meM usane apane putra ko rAjapada pradAna kiyaa| zeSa jIvana usane navakAra maMtra kA japa karate hue pUrNa kiyA aura marakara devaloka meM gyaa| vahAM se cyava kara siddha hogaa| -kathAratna koSaH bhAga 1 (ka) zrIdevI ayodhyA nareza mahArAja zUra kI rAnI aura satarahaveM tIrthaMkara prabhu kunthunAtha kI maataa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra (kha) zrIdevI ___ kapila kevalI kI mAtA aura kauzAmbI ke rAjapurohita kAzyapa kI ptnii| (dekhie-kapila kevalI) (ga) zrIdevI polAsapura nareza mahArAja vijaya kI rAnI aura atimukta muni kI maataa| vaha akelI aisI mAtA thI jo apane putra ke mukha se dIkSA kI bAta sunakara AhlAdita hokara muktamana se haMsI thii| (ka) zrIpAla (mainAsuMdarI) paurANika jaina sAhitya ke pRSThoM para zrIpAla kA jIvanavRtta bhAvapUrNa zailI meM aMkita hai| vaha aMgadeza ... jaina caritra koza... ... 599 ...
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI rAjadhAnI campApurI ke mahArAja siMhastha kA putra thaa| usakI mAtA kA nAma kamalaprabhA thA jo koMkaNa deza ke rAjA vasupAla kI choTI bahana thii| mahArAja siMharatha ke maMtrI kA nAma matisAgara thaa| vaha mahArAja kA dAhinA hAtha samajhA jAtA thaa| zrIpAla jaba pAMca-chaha varSa kA thA tabhI use pitRviyoga jhelanA par3A aura yahIM se usa rAjakumAra ke jIvana meM kaSTa kI kAlI rAtri kA Arambha huaa| rAjya kA adhikArI to zrIpAla thA para usake cAcA vIradamana ne svayaM rAjya siMhAsana hathiyA liyaa| itanA hI nahIM vaha zrIpAla ko bhI mauta ke ghATa utAranA cAhatA thA para kamalaprabhA aura matisAgara kI kuzalatA se zrIpAla kI prANarakSA saMbhava ho skii| rAta ke andhakAra meM mAtA apane putra ko lekara jaMgaloM meM nikala gii| vahAM use sAta sau kor3hiyoM (kuSTha rogiyoM) kA eka dala milaa| rAnI ne apane putra ko una kor3hiyoM ke madhya chipA diyaa| kucha dina kor3hiyoM ke madhya rahane se zrIpAla ko bhI kuSTha roga ho gyaa| zrIpAla kI mAtA kuSTha roga kI davA khojane ke lie yahAM-vahAM bhaTakane lgii| zrIpAla bhale hI choTA thA para sabhI kor3hI usakA vizeSa mAna karate the aura use umbara rANA kahakara pukArate tathA apanA rAjA mAnate the| bahuta varSoM taka idhara-udhara bhaTakate hue yaha dala eka bAra mAlavadeza kI rAjadhAnI ujjayinI kI sImA para phuNcaa| ___usa kAla meM ujjayinI nagarI para prajApAla nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| saubhAgya sundarI aura rUpasundarI nAmaka usakI do rAniyAM thiiN| donoM rAniyoM kI eka-eka putrI thI jinake nAma kramazaH surasundarI aura mainAsundarI the| rAjA prajApAla ahaMkArI pravRtti kA vyakti thaa| vaha apane ko hI apanA aura anya saba kA bhAgya niyaMtA mAnatA thaa| jo usakI isa pravRtti kA virodha karatA use vaha daNDita karatA thaa| eka bAra jaba usane svayaM ke bhAgyavidhAtA hone kI bAta kahI to usakI bar3I putrI surasundarI ne to usakA anumodana kiyA para mainAsundarI ne vinamratApUrvaka pitA kI bAta kATate hue kahA ki vyakti svayaM apanA bhAgya-vidhAtA hotA hai, usake bhAgya kA vidhAtA anya nahIM ho sakatA hai| apanI hI putrI dvArA apanA virodha dekhakara rAjA tilamilA gyaa| usane apanI bar3I putrI surasundarI kA vivAha to rAjaparivAra meM kara diyA aura mainAsundarI kA vivAha kuSTha rogI zrIpAla se yaha kahate hue kara diyA ki dekhatA hUM tU apane bhAgya kA nirdhAraNa svayaM kaise karatI hai| mainAsundarI ne ise hI apanA bhAgya mAnA aura vaha umbara rANA (zrIpAla) ke kuSThamukta karane ke upAya para cintana karane lgii| AryAoM ke nirdeza para usane navapada kI ArAdhanA kI aura apane pati sahita sabhI sAta sau kor3hiyoM ko svastha banA diyaa| sabhI ke zarIra kundana kI taraha damakane lge| kamalaprabhA bhI apane putra ko khojatI huI vahAM pahuMca gii| putra aura putravadhU ko dekhakara vaha Anandamagna ho gii| usake bAda zrIpAla ne videza yAtrA kii| usakA bhAgya prabhAta ke sUrya kI taraha nirantara tejasvI banatA gyaa| usane apane puruSArtha aura bhAgya ke bala para rainamaMjUSA, guNamAlA Adi sAta rAjakanyAoM se vivAha kiyaa| sAtha hI usane eka vizAla caturaMgiNI senA kA bhI gaThana kiyaa| sadalabala vaha ujjayinI nagarI meM lauTA to usake zvasura prajApAla ko apanI bhUla samajha meM A gii| usakA ahaMkAra gala gyaa| apanI putrI mainAsundarI kA usane vizeSa Adara mAna kiyaa| tadanantara zrIpAla ne apane cAcA vIradamana para AkramaNa kiyaa| vIradamana yuddha meM parAjita huaa| usane apane kie para pazcAttApa karate hue muni-dIkSA dhAraNa kara lii| zrIpAla caMpA kA adhizAstA bnaa| nau sau varSoM taka usane sukhapUrvaka rAjya kiyaa| bAda meM apane jyeSTha putra tribhuvanapAla ko rAjapATa dekara muni dharma meM dIkSita huaa| vizuddha cAritra kI ArAdhanA kara AyuSya pUrNa kara nauveM devaloka meM gyaa| vahAM se naveM bhava meM siddha hogaa| ... 600 .. ... jaina caritra koza ...
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ mainAsundarI ne bhI dIkSA dhAraNa karake AtmakalyANa kiyaa| -siri sirivAla kahA (ratnazekhara sUrikRta) (kha) zrIpAla (zreSThI) polAsapurI nagarI kA rahane vAlA eka dhanI aura dharmAtmA shresstthii| usakI patnI kA nAma cetanA thA jo pativratA aura dharmaruci saMpanna sannArI thii| durdaivavaza eka bAra zrIpAla ko vyApAra meM aisA nukasAna huA ki usake pAsa eka phUTI kaur3I bhI zeSa na bcii| use bhojana taka ke lAle par3a ge| aise meM usakI patnI cetanA ne usako dhairya diyA aura kahA ki vaha usake pIhara calA jAe, usake bhAI usakI avazya hI sahAyatA kreNge| zrIpAla isa satya se bhalIbhAMti paricita thA ki bhAgya ke rUThane para koI sAtha nahIM detA, phira bhI patnI kA Agraha usane mAna liyaa| zvasura-nagara kA mArga itanA lambA thA ki tIna dina kI yAtrA ke bAda hI vahAM pahuMcA jA sakatA thaa| zrIpAla ne pAtheya taiyAra karane ke lie patnI se khaa| cetanA ne dekhA ki ghara meM to anna kA eka kaNa bhI zeSa nahIM hai| para usane himmata nahIM haarii| vaha pAsa-par3osa se ATA-gur3a udhAra le AI aura usane cAra laDDU banAkara eka vastra meM bAMdhakara pati ko thamA die| zrIpAla ne yAtrA prAraMbha kii| usake bhAva bane aura usane upavAsa kara liyaa| eka grAma meM rAtri bitAkara usane dUsare dina kI yAtrA prAraMbha kii| dUsare dina bhI usane pAraNA nahIM kiyA aura upavAsa kara liyaa| eka sarAya meM rAtri vizrAma karake usane tIsare dina kI yAtrA zurU kii| dopahara ko vaha eka vRkSa ke nIce baiThakara vizrAma karane lgaa| bele ke pAraNe ke lie usane pAtheya nikaalaa| car3hate pariNAmoM se usane bhAva bhAyA, kitanA zubha ho ki koI muni mere hAtha se AhAra grahaNa kre| usakI bhAvanA phalavatI banI aura udhara se eka mAsopavAsI muni gujre| muni abhigrahadhArI the aura unakA abhigraha yahI thA ki koI bele tapa kA upavAsI yAtrI pAraNA karane baiThA ho aura usake pAsa cAra hI laDDU hoM to ve usake hAtha se pAraNA kreN| muni ne jJAnopayoga meM apane abhigraha ko phalita hote dekhA to apanA pAtra zrIpAla ke samakSa rakha diyaa| umaMgita bhAvoM se zrIpAla ne supAtra dAna diyaa| usane cAroM hI laDDU muni ko baharA die| muni ko vidA kara zrIpAla svayaM bhI yAtrAyita bnaa| saMdhyA samaya zvasura-gRha ke dvAra para phuNcaa| parantu vahAM para usakA Adara-satkAra nahIM huaa| kisI ne use pAnI taka ke lie nahIM puuchaa| jahAM Adara nahIM, aise dvAra para ThaharanA zrIpAla ne ucita nahIM smjhaa| vaha apane nagara ke lie lauTa claa| mArga meM eka nadI thii| vahAM para usane jala piiyaa| nadI taTa para raMga-biraMge patthara par3e the| unako zrIpAla ne eka thaile meM bhara liyaa| usakA vicAra thA ki una pattharoM ko bAToM ke sthAna para kAma meM liyA jA skegaa| tIna dinoM kI yAtrA ke pazcAt zrIpAla ghara phuNcaa| vaha chaha dinoM se nirAhAra thaa| ghara pahuMcakara patnI ko athAnta kathA kaha sunaaii| apane bhAiyoM ke nirdaya-vyavahAra para cetanA ko bar3A kaSTa huaa| taba usane pati dvArA lAe gae thaile ko palaTA to pati-patnI yaha dekhakara sukhada Azcarya se bhara gae ki unake samakSa hIre javAharAta kA Dhera laga gayA thaa| donoM ne ise supAtra dAna kI mahimA kA mahAphala maanaa| zrIpAla kA vyavasAya pahale kI apekSA aura bhI bar3hA-car3hA ho gyaa| nagara meM usakI pratiSThA bhI pahale se adhika bar3ha gii| udhara samaya ne palaTA khAyA aura zrIpAla ke zvasura pakSa ko vyApArika ghATA lgaa| ghara-dvAra bika ge| vaha parivAra zrIpAla ke dvAra para phuNcaa| zrIpAla ne apane anAdara ko bhUlakara usa parivAra ko bharapUra sahayoga diyaa| ... jaina caritra koza...
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIpAla aura cetanA ne zrAvakadharma dhAraNa kiyaa| ucca bhAvoM se zrAvakadharma kA ArAdhana karate hue ve donoM hI bhavya jIva devagati meM ge| (ka) zrImatI eka buddhimatI aura Adarza pativratA naarii| zrImatI nagara ke koTIzvara seTha sAgadatta kI patnI thii| usakA rUpa-saundarya adbhuta thaa| eka bAra vaha apane ghara kI chata para Tahalate hue nagara-darzana kara rahI thii| udhara nagara nareza jitazatru bhI apane mahala kI chata para cahala-kadamI kara rahA thaa| rAjA kI dRSTi zrImatI para pdd'ii| use dekhate hI vaha usa para mohita ho gyaa| zrImatI ne rAjA ko apanI ora ekaTaka dRSTi jamAe dekhA to vaha chata se nIce A gaI aura gRhakArya meM saMlagna bana gii| jitazatru rAjA thA aura vaha samajhatA thA ki rAjA hone se usake rAjya kI pratyeka vastu aura vyakti para usakA adhikAra hai| usane zrImatI ko apanAne kA mana hI mana dRr3ha nizcaya kara liyaa| parantu vaha vaisA kaise kare isa bAta kA vaha nirNaya nahIM kara paayaa| usane apane pradhAna subuddhi ke samakSa apane kutsita bhAva khe| subuddhi ne rAjA ko aneka dalIleM dekara samajhAne kA prayatna kiyA, para kAmAndha ko samajhAnA sahaja nahIM hotA hai| vivaza hokara mantrI ne rAjA ko yaha upAya batAyA ki kisI na kisI bahAne se vaha sAgaradatta ko chaha mAsa ke lie dezATana para bheja de| sAgaradatta kI anupasthiti meM zrImatI ko rijhAnA kaThina nahIM hogaa| rAjA ko mArga mila gyaa| usane sAgaradatta ko darabAra meM bulAyA aura usase kahA ki vaha 'acambhe kA baccA' lekara aae| sAgaradatta sarala citta vyakti thaa| usane rAjAjJA ko zirodhArya kara liyaa| ghara jAkara usane apanI patnI se rAjAjJA ke bAre meM btaayaa| zrImatI buddhimatI thii| vaha rAjA ke mana ke bhAvoM ko tAr3a gii| usane sAgaradatta se kahA ki vaha rAjA ke pAsa jAe aura dezATana kI anumati prApta kara ravAnA ho jaae| para rAta meM hI lauTa aae| use kahIM jAne kI AvazyakatA nahIM hai| sAgaradatta ko apanI patnI kI buddhimattA para pUrNa vizvAsa thaa| so usane vaisA hI kiyA jaisA zrImatI ne kahA thaa| rAjA sAgaradatta ko videza bheja kara mana hI mana ati prasanna huaa| usane apanA mArga niSkaNTaka jAnA aura eka dUtI ko zrImatI ke pAsa bhejA / zrImatI ne suvicArita yojanAnusAra rAjA ko rAtri meM AmaMtrita kiyaa| usane rAjA ke Agamana se pUrva hI Avazyaka taiyAriyAM pUrNa kara liiN| rAtri meM rAjA aayaa| zrImatI ne rAjA kA svAgata kiyaa| zrImatI ke kahane para rAjA ne rAjasI vastrAbhUSaNa utAra kara rakha die| usI samaya zrImatI ke saMketa para sAgaradatta ne dvAra para dastaka dI aura patnI se daravAjA kholane ke lie khaa| sAgaradatta kI AvAja sunakara rAjA ke pAMva tale kI dharatI khisaka gii| usane zrImatI se prArthanA kI ki vaha use kahIM chipA de| zrImatI ne eka koTharI kA dvAra kholA aura vahAM rakhe kuNDa meM rAjA ko chipane ke lie khaa| rAjA kuNDa meM baiThA to vaha kisI tarala padArtha (goMda) se nakha-zikha taka bhIga gyaa| kuNDa se bAhara nikala kara usane zrImatI se kisI ucita sthAna para use chipAne ko khaa| eka anya koTharI meM zrImatI ne use bhejA to vahAM tAjA pInI gaI rUI se rAjA kA pUrA zarIra r3haka gyaa| taduparAnta zrImatI ne eka piMjare meM rAjA ko baiThAyA aura usake dvAra para tAlA lagA diyaa| sAgaradatta ghara meM AyA to zrImatI ne usase kahA, Apa vyartha hI bhaTaka rahe haiM, 'acaMbhe kA baccA' to ghara meM hI maujUda hai| kala ise darabAra meM le jaanaa| piMjare ko ghasITa kara subaha sAgaradatta darabAra meM le gyaa| acaMbhe ke bacce ko dekhakara sampUrNa nagara cakita ho gyaa| rAjA ko kisI ne pahacAnA nahIM / Akhira maMtrI aura sAgaradatta ne rAjA ke sammAna kI rakSA .. 602 .. ..jaina caritra koza ...
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI aura ekAnta meM piMjare ko le jAkara rAjA ko mukta kiyaa| rAjA apane kie para pazcAttApa meM DUbA jA rahA thaa| aise zrImatI ne apane buddhibala se apane cAritra aura nArI ke gaurava kI rakSA kii| (kha) zrImatI __ ayodhyA nagarI ke koTIzvara zreSThI dhavala kI patnI, eka pativratA aura buddhimatI snnaarii| dhavala kA vyApAra dUra-dezoM taka meM phailA huA thaa| nagara meM usakI acchI pratiSThA thii| nagara nareza kIrtidhavala ne use nagara seTha ghoSita kiyA thaa| nagara seTha hone se amAtya matisAgara, kotavAla candradhavala aura rAjapurohita zrIdhara se usakI acchI maitrI thii| eka bAra jaba seTha videza jAne lagA to usane seThAnI zrImatI ko samajhAyA ki use kisI prakAra kA kaSTa ho to rAjapurohita usakI sahAyatA kreNge| seTha ne rAjapurohita, kotavAla, maMtrI aura rAjA se AjJA lI aura videza ravAnA ho gyaa| ____eka bAra purohita zrImatI ke ghara aayaa| pati kA mitra mAnakara seThAnI ne usase vArtAlApa kiyaa| purohita seThAnI ke rUpa para mohita ho gyaa| usane usase praNaya-prArthanA kii| seThAnI ne use yukti-yukta vacanoM se samajhAyA, para na samajhane para use rAtri ke prathama prahara meM AmaMtrita kara liyaa| Asanna ApadA ko dekhate hue zrImatI sahAyatA ke lie kotavAla ke pAsa gaI aura pUrI bAta batAkara usase sahayoga maaNgaa| kotavAla ne kahA, maiM purohita ko avazya hI sabaka sikhAUMgA, para tumhArA rUpa ati madhura hai| merI praNaya-prArthanA svIkAra kara lo| seThAnI ko bar3A kaSTa huaa| kotavAla ko zikSita karane ke lie usane use rAtri ke dvitIya prahara meM apane bhavana para AmaMtrita kara liyaa| taba vaha sahayoga-sahAyatA ke lie kramazaH maMtrI aura rAjA ke pAsa gii| para unhoMne bhI usase praNaya-nivedana kiyaa| zrImatI ne unheM rAtri ke kramazaH tRtIya aura caturtha prahara meM AmaMtrita kara liyaa| __apane bhavana para pahuMcakara seThAnI ne nizcaya kiyA ki ye cAroM puruSa rAjya kI dhurI hokara bhI caritrahIna haiN| inheM samucita zikSA denA anivArya hai| usane eka pUrI yojanA banA DAlI aura usameM apane eka vizvasta anucara ko bhI sahabhAgI bnaayaa| rAtri ke prathama prahara meM purohita A phuNcaa| seThAnI ne use madhura bAtoM meM bharamAte hue bhojana karane ke lie manA liyaa| usane bhojanAdi kA kArya isa gati se kiyA ki purohita ke bhojana karate-karate rAtri kA prathama prahara bIta gyaa| tabhI dvAra para kotavAla ne dastaka dii| isase parohita ghabarA gyaa| usane chipane ke lie seThAnI se khaa| seThAnI ne use eka vizAla maMjUSA ke eka khaNDa meM chipA diyaa| taba vaha kotavAla ke jana-pAna meM lgii| usI vidhi se maMtrI ke Ane para kotavAla ko aura rAjA ke Ane para maMtrI ko maMjaSA ke alaga-alaga khaNDoM meM chipA diyaa| rAjA ke Ane para suzikSita anucaroM ne seThAnI kA dvAra khaTakhaTAyA aura kRtrima saMdeza diyA ki seTha jI kA nidhana ho gayA hai, dvAra para parijana Ae haiN| rAjA kaaNpaa| seThAnI ne use bhI maMjUSA ke caturtha khaNDa meM chipA diyaa| taba upasthita parijanoM kI upasthiti meM zrImatI ne rAjapuruSoM ko bulAyA aura kahA, mere pati kA Akasmika nidhana ho gayA hai isalie mere pati ke dhana para rAjA kA adhikAra hai| mere ghara kA pUrA dhana isa maMjUSA meM hai| ise rAjamahala le jAo aura dhyAna rahe ki isa maMjUSA ko yA to svayaM mahArAja kholeM yA mhaaraanii| anya koI na khole| ... jaina caritra koza ... -- 603 ...
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMjUSA rAjamahala le jAI gii| mahArAnI ne maMjUSA ke eka-eka karake cAroM khaNDa khole aura unameM purohita, kotavAla , maMtrI aura rAjA ko dekhakara daMga raha gii| vastusthiti vaha samajha gii| cAroM ne mahArAnI se apanA aparAdha svIkAra kiyaa| taba rAjA ne zrImatI ko AmaMtrita kara usase apane aparAdha ke lie kSamA mAMgI, use bhaginI kA pada diyA aura usake nirmala cAritra kI mukta kaNTha se prazaMsA kii| purohita, kotavAla aura maMtrI ne bhI zrImatI ke caraNa sparza kara usase kSamA mAMgI aura use apanI bahana maanaa| ___ zrImatI ne AjIvana vizuddha pativrata dharma kA pAlana kiyaa| kAlAntara meM usake eka putra huaa| putra jaba yuvA huA to eka zreSThi kanyA se usakA pANigrahaNa karAyA gyaa| putravadhU ke A jAne para zrImatI ne svayaM ko dAyitva mukta mAnA aura dIkSA dhAraNa kara lii| vizuddha cAritra aura tapa kI ArAdhanA karake vaha devaloka meM gii| Age ke bhavoM meM vaha nirvANa prApta kregii| (ga) zrImatI __jaina kula meM janmI eka knyaa| mAtR-dUdha ke sAtha hI zrImatI ko jaina dharma ke amRta saMskAra ghuTTI rUpa meM prApta hue the| sAmAyika sAdhanA aura navakAra maMtra kI ArAdhanA usake dainika jIvana ke vaise hI aMga the jaise anna aura jl| zrImatI yuvA huii| usakI dharmaniSThA bhI usI krama se sudRr3ha banatI gii| para usakA vivAha saMyoga se aise kula meM huA jahAM dharma zabda se bhI ghRNA kI jAtI thii| zrImatI zvasura-gRha meM rahakara bhI apanI dhArmika kriyAeM niraMtara karatI rhii| isase usakI sAsa, zvasura aura pati usake virodhI bana ge| sabhI ne zrImatI ko dharma kriyAoM se vimukha karane ke prayAsa kie| zrImatI ne parivAra ko samajhAne ke aura svayaM ko vyavasthita karane ke aneka upakrama kie para vaha saphala na ho skii| ghara kA pUrA vAtAvaraNa azAnta bana gyaa| Akhira sAsa ne apane putra ke sAtha milakara zrImatI kI hatyA kA SaDayantra raca diyaa| SaDayantra ke anusAra usane apane putra se ghar3e meM rakhavA kara eka viSadhara sarpa mNgvaayaa| ghar3e ko ghara meM ucita sthAna para sthApita kara diyA gyaa| yojanAnusAra pati ne zrImatI se madhura zabdoM meM kahA, priya! jaba se maiMne tumase vivAha kiyA hai taba se tumheM eka bhI upahAra maiM nahIM de pAyA huuN| Aja maiM tumhAre lie eka puSpAhAra lekara AyA huuN| andara ghar3e meM rakhe usa puSpAhAra ko tuma dhAraNa kara lo| pati ke madhura vyavahAra para zrImatI mugdha ho gii| usakA niyama thA ki jaba bhI vaha kisI navIna vastu ko grahaNa karatI pahale navakAra maMtra kA jApa karatI thii| niyamAnusAra navakAra mantra par3hakara usane ghar3e meM hAtha DAlA to viSadhara sarpa phUloM kI mAlA bana gyaa| pati kA upahAra zrImatI ne gale meM dhAraNa kara liyA jisase usakA rUpa nikhara utthaa| yaha camatkAra dekha kara pati, sAsa aura zvasura daMga raha ge| sabhI ne dharma ke mahAna prabhAva ko sAkSAt dekhA aura sarpa ko phUla mAlA meM badalate hue dekhaa| isase sAsa, zvasura aura pati ke hRdaya badala ge| unhoMne zrImatI ko apane SaDayantra ke bAre meM batAyA aura apane akSamya aparAdha ke lie kSamA maaNgii| sAsa, zvasura aura pati ke hRdaya parivartana dekhakara zrImatI ko hArdika prasannatA huii| taba se usa ghara kA pUrA vAtAvaraNa dharma ke raMga meM raMga gyaa| (gha) zrImatI devazAla nagara nareza vijaya sena kI raanii| (dekhie-kalAvatI) ... 604 .. -- jaina caritra koza ...
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ (Ga) zrImatI vasantapura nagara ke eka zreSThI kI rUpa-guNa sampanna putrI, jisane Ardraka muni ko pati rUpa meM cunA thaa| (dekhie-Ardraka kumAra) (ca) zrImatI brahmadatta cakravartI kI eka raanii| (dekhie-brahmarAjA) (cha) zrImatI kuNDalapura nareza mahArAja sarvArtha kI rAnI, nRpa siddhArtha kI jananI aura carama tIrthaMkara mahAvIra kI pitaamhii| zrImatI bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA kI eka Adarza zrAvikA thii| parama puNyodaya se use tIrthaMkara mahAvIra kI pitAmahI-dAdI hone kA maMgalamaya saMyoga prApta huaa| (ja) zrImatI ___ AbU parvata ke jinamaMdira ke nirmAtA vimalazAha kI ardhaaNginii| vimalazAha bhImadeva rAjA kA maMtrI thaa| vaha jaina dharma kA ananya anurAgI thaa| ___zrImatI bhI ananya jinopAsikA zrAvikA thii| zrImatI aura vimalazAha ke jIvana meM sarvatobhAvena samRddhi thii| eka abhAva thA, unake koI saMtAna nahIM thii| vimalazAha ne apanI kuladevI ambikA kI ArAdhanA meM tIna dina kA nirjala upavAsa kiyaa| devI pragaTa huii| vimalazAha ne devI se do vara mAMge -(1) putra prApti aura (2) AbU parvata para jinamaMdira kA nirmaann| devI ne kahA, tumhArA puNya itanA hI hai ki tuma dvArA yAcita eka hI vara saphala ho sakatA hai, tuma eka hI icchita vara kI yAcanA kro| __devI se AjJA prApta kara vimalazAha apanI patnI ke pAsa pahuMcA aura use devI dvArA kahI gaI bAta btaaii| zrImatI ne kahA, prANadhana! santati to janma-janma meM prApta hotI hai, bhavasantati ke vinAza rUpa meM jinamaMdira nirmANa rUpa vara devI se prApta kara lIjie! vimalazAha ne vaisA hI kiyaa| devI ke varadAna svarUpa mahAmaMtrI vimalazAha ne AbU parvata para kalAtmaka jinAlaya kA nirmANa karAyA jo sthApatya kalA kA adbhuta udAharaNa hai| ___ zrImatI ne mamatva ko visAra kara eka aisA bhavya pAritoSika vizva ko pradAna kiyA jisakA udAharaNa anyatra milanA duSkara hai| ____ukta jinamaMdira kA nirmANa I. san 1032 meM huaa| I. san 1010 se 1062 taka vimalazAha kA kAryakAla rhaa| zrImad rAyacaMda bhAI unnIsavIM sadI ke uttarArdha ke eka Adarza jaina shraavk| zrImad rAyacaMda bhAI bAlyakAla se hI aMtarmukhI the| janma, jIvana aura mRtyu ke rahasyoM ko jAnane kI unameM saghana jijJAsA thii| jaba ve 6-7 varSa ke hI the to par3osa meM kisI vyakti kI mRtyu ho gii| mRtyu ke yathArtha ko jAnane ke lie bAlaka rAyacaMda usa vyakti ke aMtima saMskAra ko dekhane ke lie zmazAna meM jA phuNce| bar3e-bujurgoM ne bAlaka rAyacaMda ko bAlaka samajhakara zmazAna parisara meM na jAne diyaa| isase rAyacaMda kI utkaNThA aura tIvra ho gii| kucha dUrI para khar3e eka vRkSa para ve car3ha gae aura zava dAha kriyA ko ekaTaka ho nihArane lge| ve yaha dekhanA cAhate the ki zarIra se jIva ... jaina caritra koza .. - 605 ...
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaise alaga hotA hai| kahate haiM ki usa vRkSa para baiThakara ekAgra citta se zavadAha saMskAra ko dekhate-dekhate hI bAlaka rAyacaMda ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| atIndriya jJAna se rAyacaMda bhAI ne Atmabodha prApta kiyaa| unhoMne apane pichale kaI bhavoM kA darzana kiyaa| isa prakAra bAlyakAla se hI rAyacaMda bhAI adhyAtma se jur3a ge| unhoMne yogiyoM jaisA jIvana jIyA aura kaI AdhyAtmika rahasyoM se sAkSAtkAra kiyaa| rASTrapitA mahAtmA gAMdhI zrImad rAyacaMda bhAI se vizeSa rUpa se prabhAvita the aura kaI bAra unake darzana karane gae the| zrImad rAyacaMda bhAI ne kucha varSoM taka muMbaI meM javAharAta kA vyavasAya bhI kiyaa| vyavasAya meM satyaniSThA ke sAtha hI prema aura mAnavatA ke uccatama Adarza unhoMne sthApita kie| zrImad rAyacaMda bhAI janmanA gujarAtI the| unhoMne gujarAtI bhASA meM kAphI AdhyAtmika sAhitya kI racanA bhI kii| una dvArA racita gadya-padya racanAeM unake anubhUta AdhyAtmika jJAna ke utkRSTa udAharaNa haiN| Ayu ke caturtha dazaka meM praveza karate hI zrImad rAyacaMda bhAI paraloka ko prasthAna kara ge| (ka) zrIyaka mahArAja nanda ke pradhAnamaMtrI jaina zrAvaka zakaDAla kA putra tathA Arya sthUlabhadra kA anuja / parivAra kI rakSA ke hita mahAmaMtrI zakaDAla ne mRtyu patha kA AliMgana kiyA to naMda rAjA ko apanI bhUla jJAta huii| usane zakaDAla ke sthAna para usake putroM ko mahAmaMtrI pada denA caahaa| sthUlabhadra ne mahAmaMtrI pada ko ThukarA kara dIkSA dhAraNa kara lii| taba yaha dAyitva zrIyaka ne vahana kiyaa| kucha varSoM taka usane isa pada para rahakara deza kA saMcAlana kiyaa| udhara sthUlabhadra kI dIkSA ke bAda usakI sAtoM bahanoM ne bhI dIkSA le lii| taba zrIyaka ko bhI vairAgya ho gyaa| maMtrIpada ko tyAgakara unhoMne bhI ArhatI pravrajyA aMgIkAra kara lii| kahate haiM ki zrIyaka kA zarIra bahuta hI sukomala thaa| kSudhA aura tRSA unase sahana nahIM hotI thii| samvatsarI parva ke avasara para unhoMne upavAsa kiyaa| kSudhA vedanIya karma ke udaya se upavAsa meM hI unakA svargavAsa ho gyaa| (dekhie-sthUlabhadra) (kha) zrIyaka nandipura nagara meM rahane vAlA eka raaj-rsoiyaa| (dekhie-zaurikadatta) -vipAkasUtra, pra.zru., a.8 zrIvarma rAjA (dekhie-mahApadma cakravartI) zrI vikrama eka parama jinabhakta gaMgavaMzIya nRp| vaha parama jinabhakta nareza kuzala rAjanItijJa aura vIra bhI thaa| usakA rAjya sudUra kSetroM meM phailA huA thaa| zreNika rAjA tIrthaMkara mahAvIra kAlIna magadha deza kA eka dhIra, vIra, nyAyI aura prajAvatsala nareza / apane jIvana ke uttarArddha bhAga meM usane jaina dharma ko aMgIkAra kiyaa| vaha mahAvIra kA ananya upAsaka bnaa| jaina dharma ke ...606 . ... jaina caritra koza ...
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ pracAra aura prasAra meM usane mahatI yogadAna diyaa| jinazAsana ke prati usake hRdaya meM akhaNDa AsthA thii| saMkSepa meM usakA jIvana paricaya nimnokta hai kuzAgrapura nareza prasenajita ke sau putra the jinameM se jyeSTha putra the shrennik| antima Ayu meM prasenajita ne eka pallIpati kI putrI se vivAha kiyaa| parantu yaha vivAha isa zarta para huA thA ki usa kanyA se utpanna saMtAna hI rAjya kI adhikArI hogii| mana ke gulAma rAjA ne pallIpati kI isa zarta ko mAna liyA thA para use isa bAta kA kheda avazya thA ki usane apane sarvavidha yogya aura pitRbhakta putra ke adhikAra kA hanana kiyA hai| adhikArI hote hue bhI anAdhikArI banA die gae apane putra zreNika ko prasenajita dekhatA to use bar3A kaSTa hotaa| isa dRSTi se ki 'zreNika anyatra jAkara apane bhAgya ko camakAe' prasenajita ne kRtrima roSa pradarzita karate hue use apane rAjya se nikAla diyaa| ___zreNika cle| eka bauddha Azrama meM ruke| AzramAdhipati ne zakunavicAra se tathA zreNika kI mastakIya rekhAoM ko par3hakara jAna liyA ki vaha alpakAlAvadhi meM hI aMga aura magadha kA rAjA banane vAlA hai| usane zreNika ko yaha bAta btaaii| zreNika ne kahA, agara aisA huA to vaha unakA sammAna kregaa| yahAM-vahAM bhaTakate zreNika venAtaTa nagara phuNce| vahAM eka vaNika ke atithi bne| vaNika ne zreNika ko sarvavidha yogya pAkara unase apanI putrI nandA kA vivAha kara diyaa| ___udhara prasenajita ne pallIpati kI kanyA se prApta putra ko rAjagaddI para baiThA diyaa| para vaha ayogya uttarAdhikArI siddha huaa| prasenajita ke Adeza para sacivoM ne zreNika ko khoja nikAlA aura unheM sasammAna AmaMtrita karake magadha deza kA rAjA banA diyaa| zreNika eka suyogya aura prajAvatsala rAjA siddha hue| unhoMne apanI vIratA aura buddhimattA se apane rAjya kI sImAoM kA vistAra kiyaa| bauddha bhikSu ne unheM zIghra hI rAjA banane kI bAta kahI thI phalataH zreNika bauddha bhikSuoM kA vizeSa Adara-mAna karane lage aura unhoMne bauddha dharma aMgIkAra bhI kara liyaa| kAlAntara meM zreNika rAjA ne mahArAja-ceTaka kI putrI celanA se vivAha kiyaa| celanA ke mana-prANa meM jaina dharma basA huA thaa| celanA zreNika ko jaina dharma aMgIkAra karane ke lie tathA zreNika celanA ko bauddha dharma aMgIkAra karane ke lie prerita karate rhe| donoM apane-apane prayatnoM meM asaphala rhe| lekina eka ghaTanA prasaMga ne zreNika ko aisA sammohita kiyA ki ve jaina dharmAvalambI bana ge| vaha ghaTanA isa prakAra thI thI___eka dina zreNika vana bhramaNa ko ge| unhoMne vahAM eka jaina zramaNa-anAthI muni ko dhyAnastha dekhaa| muni ke rUpa aura yauvana ko dekhakara rAjA gadgada bana gyaa| usane zramaNa se kahA, ki vaha isa adbhuta rUpa aura yauvana ko jaMgaloM meM akelA bhaTaka kara kyoM vyartha banA rahA hai| vaha usake saMrakSaNa meM rahe aura manacAhe bhog-bhoge| anAthI muni ne apanI pravrajyA kA kAraNa apanI anAthatA btaayaa| isa para rAjA ne kahA ki vaha usakA nAtha bnegaa| rAjA kI bAta sunakara muni ne aisI bAta kahI jise sunakara rAjA hairAna raha gyaa| muni ne kahA ki vaha svayaM anAtha hai aura jo svayaM anAtha hai vaha kisI kA nAtha kaise bana sakatA hai| rAjA ne apanI daulata. samaddhi aura sattA kI bAta kahI to mani ne pUchA ki kyA ye saba kucha use mRtyu se trANa de sakate haiN| kyA mRtyu ke kSaNa meM dhana, senA aura samRddhi ke bala para vaha usase baca sakatA hai ? rAjA ko lagA ki muni kA kathana akSarazaH saca hai| usane usI kSaNa jaina dharma ko aMgIkAra kara liyaa| vaha saccA zramaNopAsaka aura bhagavAna mahAvIra kA ananya upAsaka bana gyaa| bhagavAna mahAvIra jaba bhI rAjagRha nagara meM athavA pAsa-par3osa ke kSetroM meM vicaraNa karate to zreNika unake darzana kie binA anna-jala ... jaina caritra koza ... - 607 ...
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ grahaNa nahIM karatA thaa| bhagavAna mahAvIra aura unake saMgha ke prati rAjA ke hRdaya meM aisI dRr3ha AsthA thI ki unakI AsthA kI anuzaMsA devalokoM meM bhI hotI thii| eka bAra jaba devarAja indra ne zreNika kI zraddhA kI saMstuti devasabhA meM kI to eka devatA zreNika kI parIkSA lene aayaa| rAjA jisa mArga se gujara rahe the usa mArga para vaha devatA eka zramaNa kA veza dhAraNa kara jalAzaya se machaliyAM pakar3ane lgaa| zreNika isa dRzya ko dekhakara khinna bana ge| unhoMne zramaNa ko smjhaayaa| zramaNa bolA, aisA kArya vaha akelA nahIM karatA hai, mahAvIra ke anya zramaNa bhI aisA hI karate haiN| mahAvIra ke zramaNoM kI nindanA sunakara zreNika ne usa zramaNa ko kaThoratA se sajaga kiyA aura kahA ki vaha apane pApa ko ucita siddha karane ke lie mahAvIra ke ziSyoM kI nindanA kara rahA hai| usa zramaNa ko samajhAkara zreNika kucha hI Age bar3he the ki unheM rAjapatha para eka sagarbhA sAdhvI dikhAI dii| zreNika sanna raha ge| unhoMne sAdhvI ko usake pApa ke lie prAyazcitta karane kI salAha dI to sAdhvI ne AMkheM tarerate hue kahA, kaisA prAyazcitta lUM ? prAyazcitta to gautama Adi zramaNoM ko lenA cAhie jo isa akArya ke lie uttaradAyI haiN| zreNika kA hRdaya usa sAdhvI ke prati vitRSNA se bhara gyaa| unhoMne sakhta zabdoM meM sAdhvI ke doSAropaNa kA prativAda kiyA aura kahA, ki vaha parama cAritravAna gautamAdi zramaNoM ke prati abhyAkhyAna karegI to use kaThora rAjadaNDa diyA jAegA aura yadi vaha apane pApa kA prAyazcitta kara legI to na kevala usake samucita prasava kI vyavasthA kI jAegI apitu bAda meM usake saMyama-praveza para bhI usakA samucita sahayoga kiyA jaaegaa| zreNika kI mahAvIra aura unake zramaNoM ke prati aisI dRr3ha niSThA dekhakara devatA daMga raha gyaa| usane apane mUla rUpa meM pragaTa hokara zreNika kA abhinandana kiyA aura unakI mukta kaNTha se saMstuti kii| jAte hue upahAra svarUpa eka divya hAra aura do svarNa kaMkaNa usane zreNika ko bheMTa svarUpa pradAna kie| zreNika ne apanA pUrvArddha jIvana pUrNa bhoga-vilAsa aura aizvarya pUrNa DhaMga se jIyA parantu jIvana kA uttarArddha bhAga unhoMne pUrNa dhArmika manovRtti ke sAtha vyatIta kiyaa| apanI prakRSTa zraddhA aura dharma prabhAvanA ke kAraNa unhoMne tIrthaMkara gotra arjita kiyaa| dhAriNI, nandA, kAlI, celanA Adi unakI kaI rAniyoM tathA megha, abhaya, naMdIsena Adi kaI putroM ne mahAvIra ke dharmasaMgha meM dIkSA dhAraNa kii| zreNika ne inako khuzI-khuzI dIkSA kI AjJA pradAna kii| celanA se utpanna zreNika kA kauNika nAmaka putra eka ati mahatvAkAMkSI yuvaka thaa| usane apane kucha sotele bhAiyoM ko sAtha milAkara apane pitA zreNika ke viruddha vidroha kara diyaa| usane zreNika ko kArAgAra meM DAla diyA aura svayaM magadha kI rAjagaddI para AsIna ho gyaa| kArAgAra meM hI zreNika kA nidhana huaa| samyaktva sparza se pUrva hI unakI bhAvI gati naraka kI bandha cukI thii| phalataH ve prathama naraka meM ge| vahAM se nikalakara AgAmI caubIsI meM padma nAma ke prathama tIrthaMkara hoNge| (ka) zreyAMsa (kumAra) ____bhagavAna RSabhadeva ke pautra, hastinApura nareza somaprabha ke putra tathA vartamAna avasarpiNI kAla ke prathama daataar| RSabhadeva muni bne| usa samaya taka jagata dAna-dharma aura bhikSA vidhi se aparicita thaa| bhagavAna bhikSA ke lie nagara meM jAte to loga unheM bahumUlya vastueM denA cAhate para bhojana dene kA vicAra kisI ko nahIM suujhtaa| eka varSa taka bhagavAna nirAhAra ghUmate rhe| ve kRzakAya ho ge| .. 608 ... jaina caritra koza ...
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka rAtri meM zreyAMsa kumAra ne eka svapna dekhA-mAno vaha kAle par3ate hue sumeru parvata ko apane hAthoM se amRta ghaTa se sIMca rahA hai| usI rAta meM mahArAja somaprabha ne bhI eka svapna dekhA-eka divya puruSa zatru senA dvArA harAyA jA rahA hai para zreyAMsa kumAra ke sahayoga se usane zatru senA ko parAsta kara diyaa| usI rAtri meM nagara ke eka pramukha zreSThI subuddhi ne bhI eka svapna dekhA-kiraNoM se rahita hote hue sUrya ko zreyAMsa kumAra ne punaH kiraNoM se saMyukta banA diyA hai| __dUsare dina zreyAMsa kumAra apane mahala ke jharokhe meM baiThe rAta meM dekhe gae svapna para cintana kara rahe the| saMyoga se bhagavAna RSabhadeva bhikSArtha ghUmate hue udhara aae| zreyAMsa ne bhagavAna ko dekhaa| cintana jagA ki usane pahale bhI aise veza-vinyAsa ko kahIM dekhA hai| yoM cintana karate-karate use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| use bhikSA vidhi kA parijJAna mila gyaa| usane prabhu se bhikSA lene kI prArthanA kii| prabhu ko zuddha ikSurasa kA dAna dekara usane prathama dAtAra hone kA gaurava paayaa| prabhu ne varSItapa kA pAraNA kiyaa| zreyAMsa kumAra kA yaza cahuM ora phaila gyaa| sabake svapna sAkAra bana ge| vaha dina akSaya tRtIyA ke rUpa meM Aja bhI tapa aura dAna ke sAtha manAyA jAtA hai| (kha) zreyAMsa (muni) eka ati prAcIna jaina muni| (ga) zreyAMsa (rAjA) viharamAna prabhu zrI sImandhara svAmI ke janaka / (dakhie-sImaMdhara svAmI) zreyAMsanAtha (tIrthaMkara) prabhu zreyAMsanAtha vartamAna caubIsI ke gyArahaveM tIrthaMkara the| siMhapura nareza mahArAja viSNu prabhu ke pitA the aura unakI mahArAnI viSNudevI prabhu kI mAtA thiiN| phAlguna kRSNA dvAdazI ke dina prabhu kA janma huaa| yauvana vaya meM aneka rAjakumAriyoM kA prabhu ke sAtha vivAha huaa| prabhu ne pitA ke bAda zAsana sUtra apane hAthoM meM saMbhAlA aura suzAsana se janatA ko prasanna aura samRddha kiyaa| phAlguna kRSNA trayodazI ke dina prabhu ne dIkSA lii| gyAraha mAsa kI AtmasAdhanA ke pazcAt prabhu kevalI bne| tIrtha sthApita kara tIrthaMkara pada para abhiSikta hue| asaMkhya bhavyAtmAoM ke lie parama patha prazasta karake prabhu zrAvaNa vadI tRtIyA ko sammeda zikhara se nirvANa ko upalabdha hue| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra ... jaina caritra koza ... 609 ....
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ SANDilya (AcArya) arhat paramparA ke yugapradhAna aacaary| unakA janma brAhmaNa parivAra meM huA thA aura unakA gotra kauzika thaa| vI.ni. 306 meM unakA janma huA aura vI.ni. 328 meM unhoMne muni-dharma meM praveza kiyaa| vI.ni. 376 meM ve pradhAnAcArya aura vAcanAcArya padoM para pratiSThita hue| 108 varSa kI avasthA meM vI.ni. 414 meM unakA svargArohaNa huaa| ___SANDilyAcArya ne zyAmAcArya ke pazcAt saMgha kA dAyitva saMbhAlA thaa| himavanta sthavirAvalI ke anusAra unake do ziSya the-Arya jItadhara aura Arya smudr| pANDilyAcArya ke jIvana darzana ke sambandha meM pracura sAmagrI upalabdha nahIM hai| para itanA to sahaja siddha hai ki ve apane samaya ke eka mahAna vidvAna aura kuzala saMghazAstA AcArya the| -nandI sthavirAvalI ... 610 ... - jaina caritra koza ...
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) saMgama (deva) saudharmendra kA eka sAmAnika dev| use apane bala para bahuta ghamaNDa thaa| eka bAra jaba indra ne prabhu mahAvIra kI samatA, samAdhi aura sAdhanA kI gadgada bhAva se prazaMsA kI to usase yaha prazaMsA sahana na huii| usane indra ko cunautI de DAlI ki vaha bhagavAna ko samatA samAdhi se calita karake dikhaaegaa| saMgama dharatI para AyA aura usane mahAvIra para kaSToM kI barasAta kara dii| eka hI rAtri meM bIsa prakAra ke mAraNAntika upasarga usane upasthita kie| para bhagavAna kI samatA-samAdhi ko vaha bhaMga nahIM kara paayaa| isI se vaha saMtuSTa nahIM huA aura niraMtara bhagavAna ke sAtha rahakara unheM upasarga dene lgaa| chaha mAsa taka vaha niraMtara prabhu ke kadama-kadama para kaThinAiyAM upasthita karatA rhaa| para prabhu ko calita karane meM asaphala rhaa| aMtataH prabhu se kSamA mAMgakara lauTane lagA to kahate haiM ki prabhu ke netra Ardra ho ge| saMgama ne socA, sAtha rahakara vaha jo na kara pAyA sAtha choDate hae vaha ho gyaa| usane prabha se unake AMsaoM kA kAraNa pachA to prabha ne saMgama ke aMdhakArAchanna bhaviSya kI bAta kahI aura kahA, unake pAsa Ane vAlA to halkA hokara lauTatA hai para vaha bahuta bhArI banakara lauTa rahA hai| mahAvIra kI isa niHzabda karuNA ne saMgama ko cauMkA diyaa| vaha kalpanA nahIM kara sakatA thA ki kisI mAnava meM karuNA kA vaisA vikAsa bhI saMbhava hai| vaha prabhu ke caraNoM para nata ho gayA aura apane kRta ke lie punaH-punaH kSamA mAMgane lgaa| mahAvIra kI bhagavattA se camatkRta banA saMgama apane loka ko lauTa gayA jahAM saudharmendra ne usakA svAgata vajra se kiyA aura use svarga se bahiSkRta kara diyaa| -Avazyaka cUrNi (kha) saMgama (zAlibhadra) dhanyA nAmaka nirdhana aura vidhavA mahilA kA putra / saMgama ke janma lene se pUrva dhanyA eka bhare-pUre parivAra vAlI mahilA thii| usake pati ke pAsa aneka gAeM thii| dUdha-dahI ke vikraya se parivAra-poSaNa sAnanda hotA thaa| para samaya badalA to samasta pArivArika-jana paralokavAsI ho ge| usake pAsa raha gayA usakA alpAyuSI putra sNgm| udara poSaNa kA koI sAdhana dhanyA ke pAsa zeSa na thaa| aise meM apanA gAMva chor3akara vaha rAjagRha nagara meM A gii| vahAM dhanADhya zreSThiyoM kI bastI ke pAsa hI eka jhoMpar3I DAlakara vaha rahane lgii| zreSThiyoM ke gharoM meM jhADU-bartana karane se utanA anna mila jAtA jisase vaha apanA tathA apane putra kA udara poSaNa kara letii| kucha bar3A hone para saMgama zreSThiyoM ke pazu carAne jaMgala meM jAne lgaa| mAtA majadUrI krtii| aise meM samaya saraka rahA thaa| eka dina kisI utsava para bAlaka saMgama ne hamaumra bAlakoM se sunA ki unake gharoM meM khIra banI hai| nanhA bAlaka jhoMpar3I meM Akara khIra ke lie mAtA se jidda karane lgaa| nanhe putra kI jidda ne mAtA ko rulA diyaa| seThAniyoM ko jJAta huA to unhoMne karuNAvaza cAvala, zakkara aura dUdha dhanyA ko madhura upAlaMbha ke sAtha upalabdha karA die| dhanyA ne khIra bnaaii| AdhI khIra usane thAlI meM DAlI aura putra .. jaina caritra koza ... -- 611 ..
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ se yaha kahakara ki ThaNDI hone para vaha khIra khAle, svayaM kAma karane calI gii| saMgama ne hamaumra zreSThI putroM kA zora sunA to usane dekhA ki bAlaka eka mAsopavAsI muni ko apane-apane ghara calane kI prArthanA kara rahe haiN| lapakakara saMgama bhI muni ke samakSa pahuMcA aura unheM apane ghara bulAne lgaa| samasta prArthanAoM meM muni ne saMgama kI prArthanA ko mAnyatA dI aura usakI jhoMpar3I para Akara apanA pAtra phailA diyaa| jisa khIra ke lie kucha dera pahale saMgama ro rahA thA usa pUrI khIra ko usane muni ke pAtra meM uMDela diyA aura prasannatA se nAca utthaa| ____ muni ke jAne ke bAda saMgama thAlI ke kinAroM para rahI huI khIra ko cATane lgaa| usI kSaNa dhanyA lauttii| pUrI bAta se aparicita dhanyA ne socA ki usakA putra abhI bhUkhA hai| usane bartana meM zeSa pUrI khIra ko bhI saMgama kI thAlI meM uMDela diyaa| pUre bhAva se saMgama ne khIra kA AhAra kiyaa| gariSTha bhojana se use apaca ho gyaa| udarazUla se vaha vyAkula bana gayA aura kucha hI dera meM usakA dehAnta ho gyaa| (vastutaH saMgama ne kSIradAna se itanA mahApuNya saMcita kara liyA thA ki usa mahAna puNya ke upabhoga ke lie kisI ucita sthAna kI apekSA thii| ajIrNa to nimitta mAtra hI banA thaa|) vahAM se deha chor3akara saMgama usI mohalle ke sabase samRddhizAlI seTha gobhadra seTha kI patnI bhadrA kI kukSI se putra rUpa meM utpanna huA jahAM usakA nAma zAlibhadra rakhA gyaa| (dekhie-zAlibhadra) saMghadatta kAmapura nagara kA eka dhanI vyaapaarii| (dekhie-kezarI) saMjaya rAjarSi uttarAdhyayana sUtra ke saMjayIya nAmaka adhyayana ke naayk| saMjaya kAmpilyanagara ke rAjA the| gardabhAlI * AcArya se pratibodha pAkara saMjaya hiMsA se virata hue aura muni banakara AtmakalyANa kI sAdhanA meM rata bana ge| (dekhie-gardabhAlI) samprati (rAjA) mauryavaMzI samrATa azoka ne bauddha dharma ke pracAra-prasAra meM jo mahanIya kArya kie vahI kArya jaina dharma ke pracAra-prasAra meM unake pautra aura bhAratavarSa ke yazasvI samrAT samprati ne kie| samrAT samprati ke hRdaya meM jaina dharma ke prati pragAr3ha zraddhA thii| usane jaina dharma ko rAjadharma kA darjA diyA thaa| jaina dharma ke pracAra-prasAra ke lie usane Andhra pradeza taka apane anucaroM ko muni veza pahanAkara bhejA thA jisase jaina zramaNa ke vezavinyAsa se sAdhAraNa janatA paricita ho sake tathA jaina zramaNoM kA vicaraNa sugama bana ske| misra, araba, IrAna, yUnAna, cIna aura jApAna Adi dezoM meM bhI jaina dharma ke vidvAna aura pracAraka bheja kara usane jaina dharma ko vizvadharma banAne ke mahanIya prayAsa kie the| kathA-sAhitya ke anusAra AcArya suhastI ke darzana karake samrAT samprati ko apanA pUrvajanma smaraNa ho AyA thaa| usase samprati kI jaina dharma ke prati AsthA aura bhI sudRr3ha bana gii| usane nirdhanoM ke kalyANa ke lie apane rAjya meM sAta sau dAnazAlAeM khulavAI thiiN| usane kaI jina maMdira bhI banavAe aura kaI jinAlayoM kA jIrNoddhAra bhI karAyA-aise ullekha prApta hote haiN| samrAT samprati kA zAsanakAla IsA pUrva 230 se 190 taka kA mAnA gayA hai| ... 612 .. ... jaina caritra koza ...
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMbhavanAtha (tIrthaMkara) saMbhavanAtha jaina paramparA ke tIsare tIrthaMkara the / zrAvastI nagarI ke mahArAja jitAri aura unakI rAnI sonA devI saMbhavanAtha ke janaka aura jananI the| bhagavAna ke garbha meM Ate hI rAjya ke asaMbhava se kArya sahaja saMbhava bana gae isalie unake janma lene para unakA nAma saMbhavanAtha rakhA gayA / yuvA hone para saMbhavanAtha ne pitA kA uttarAdhikAra saMbhAlA aura sudIrgha kAla taka suzAsana kiyaa| jIvana ke antima bhAga meM unhoMne jina dIkSA grahaNa kI aura kevalajJAna ko sAdhakara tIrthaMkara pada pAyA / unake dharmopadezoM se jagata meM navIna dhArmika krAnti kA udghoSa huA / lAkhoM bhavya prANiyoM ne saddharma kA amRtapAna karake mokSa kA patha prazasta kiyA / bhagavAna saMbhavanAtha ke do pUrvabhavoM kA varNana prApta hotA hai / do bhava pUrva bhagavAna kA jIva mahAvideha kSetra kI kSemapurI nagarI kA rAjA thA jisakA nAma vimalavAhana thA / vimalavAhana kA hRdaya atyanta komala aura karuNAzIla thaa| kisI samaya usa kSetra me duSkAla par3A / annAbhAva se prajA trasita bana gii| usa samaya karuNAzIla rAjA ne apane anna bhaNDAroM ke dvAra khulavA die| unhoMne apane pAcaka ko nirdeza diyA ki unakI rasoI se koI bhI atithi khAlI na lautte| aise meM kaI bAra rAjA ko bhUkhA bhI rahanA par3A / phalasvarUpa rAjA ne tIrthaMkara gotra kA bandha kiyA / kAlAntara meM duSkAla samApta ho gyaa| para rAjA kA mana virakta ho cukA thaa| unhoMne munivrata aMgIkAra karake apanA zeSa jIvana saMyama aura sAdhanA ko samarpita kara diyA / AyuSya pUrNa kara ve Anata devaloka meM gae aura vahAM se cyava kara saMbhavanAtha ke rUpa meM janme / - triSaSTi zalAkApuruSa caritra saMbhUtavijaya (AcArya) tIrthaMkara mahAvIra ke dharmazAsana ke chaTThe paTTadhara AcArya aura caturtha zrutakevalI / unakA janma mAra gotrIya brAhmaNa parivAra meM vIra nirvANa 66 meM huA thA / AcArya zayyaMbhava kI upasthiti meM hI ve dIkSita hue aura AcArya zrI yazobhadra jI ke ziSya bane / AcArya yazobhadra jI se hI unhoMne caturdaza pUrva kA adhyayana kiyA aura unake svargavAsa ke pazcAt ve vI. ni. 148 meM yugapradhAna AcArya ke pATa para ArUr3ha hue / AcArya bhadrabAhu saMbhUtavijaya ke laghu gurubhrAtA the / ina do caturdaza pUrvadhara mahApuruSoM kI chatrachAyA meM jinazAsana kI mahatI prabhAvanA huii| usa samaya magadha para aMtima naMda kA zAsana thA aura usake mantrI zakaDAla eka jaina zrAvaka the / jaina dharma para mahAmantrI zakaDAla kI zraddhA apUrva aura ananya thii| unhIM ke saMskAra unakI saMtAnoM meM bhI yathAvat utare the| apanI prAmANikatA kI parIkSA ke lie zakaDAla ne icchAmRtyu kA varaNa kiyA / pitRmRtyu se Ahata sthUlabhadra kA vaiSayika anurAga kSINa ho gayA aura mantripada ke lie nandarAjA ke prastAva ko asvIkAra karake AcArya saMbhUtavijaya ke ziSya bana ge| bAda meM yakSA Adi unakI ATha bhaginiyoM ne bhI AcArya saMbhUtavijaya ke dharmasaMgha meM dIkSA grahaNa kii| kucha varSa bAda sthUlabhadra ke anuja zrIyaka bhI mantripada kA tyAga kara pravrajita ho ge| aise eka hI parivAra ke nau sadasyoM ne zrI saMbhUtavijaya ke dharmasaMgha meM dIkSA dhAraNa kii| AcArya saMbhUtavijaya kA dharmasaMgha suvizAla thA / unake aneka ziSya, praziSya aura antevAsI zramaNa the| kalpasUtra sthavirAvalI meM unake 12 ziSyoM ke nAmoM kA ullekha huA hai, yathA - ( 1 ) naMdana bhadra, ( 2 ) upanaMdana bhadra, (3) tIsabhadra, (4) yazobhadra, (5) sumaNibhadra, ( 6 ) maNibhadra, (7) puNyabhadra, (8) sthUlabhadra, (9) ujjumaI, jaina caritra koza *** 613
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ (10) jaMbU, (11) dIhabhadra, (12) pnnddubhdr| __AcArya saMbhUtavijaya 42 varSoM taka gRhavAsa meM rhe| 40 varSoM taka ve sAmAnya muni avasthA meM rahe tathA ATha varSoM taka yugapradhAna AcArya pada para rhe| vI.ni. 156 meM unakA svargavAsa huaa| -pariziSTa parva, sarga -8-9 / upadeza mAlA, vizeSa vRtti / nandI sUtra / kalpasUtra (ka) saMvara jayatthala nagara ke zreSThI vizAkhadatta kA putra, eka dRr3ha nizcayI, AtmavizvAsI aura zraddhAzIla yuvk| saMvara ke anuja kA nAma dhanadeva thaa| dhanadeva asthira citta aura zaMkAzIla svabhAva kA yuvaka thaa| gRhadAyitva kisa putra ko pradAna kiyA jAe, isa prazna para zreSThI vizAkhadatta ne putroM kI buddhi kI parIkSA ke lie unako samAna dhana dekara vyApArArtha videza bhejaa| saMvara videza gyaa| kAMcIpura nagara meM jAkara usane UMce dAmoM para apanA mAla vikraya kiyA aura rAjA kA vizvAsapAtra banakara apane dhana ko sUda para dekara kaI guNA banA liyaa| kyoMki vaha rAjA kA vizvAsa pAtra thA isalie usake dhana ko dabAne kA duHsAhasa koI nahIM kara sakatA thaa| kucha hI varSoM meM usane prabhUta dhana arjita kara liyaa| dhanadeva zaMkAzIla thaa| vaha gajjanaya nagara ke lie ravAnA huaa| mArga meM use kucha vyApArI mile| vyApArI dhUrta aura catura the| dhanadeva ke svabhAva ko samajhate unheM dera na lgii| unhoMne dhanadeva ko batAyA ki usake mAla kA mUlya use gajjanaya nagara meM kor3iyoM ke bhAva se milegaa| vaha cAhe to ve usake mAla ko samAna mUlya para kharIda sakate haiN| hAni ke bhaya se dhanadeva ne apanA pUrA mAla una vyApAriyoM ko alpa mUlya para becakara bhArI nukasAna utthaayaa| bace dhana ko lekara vaha Age bar3hA aura zaMkAgrasta citta ke kAraNa punaH-punaH vyavasAya badalatA rhaa| isase zIghra hI usakI pUMjI samApta ho gaI aura bhikhArI banakara vaha apane ghara lauttaa| nirdhArita samaya para saMvara bhI apane mUla dhana ko kaI guNA karake apane nagara ko lauttaa| usake pitA, nagara ke rAjA aura nagara nivAsiyoM ne usakA sammAna aura svAgata kiyaa| seTha ne saMvara ko gRhasvAmI kA uttaradAyitva pradAna kara diyaa| -kathAratna koSa, bhAga 1 (kha) saMvara ayodhyA ke eka raajaa| bhagavAna abhinandana ke pitaa| saMvega eka satyaniSTha svrnnkaar| vaha jinopAsaka, adatta kA tyAgI aura pUrNa prAmANika vyApArI thaa| usakI prAmANikatA para rAjA aura prajA ko pUrNa vizvAsa thaa| phalataH vaha dhana to saMcita nahIM kara pAyA, para suyaza kA usane prabhUta arjana kiyaa| kAlakrama se usake cAra putra hue| cAra putravadhueM aaiiN| parivAra phailaa| cAroM putra pitA ke kArya meM hAtha baMTAne lge| saMvega sadaiva putroM ko satyaniSThA, ImAnadArI aura prAmANikatA kI sIkha detaa| para putroM ko satya para zraddhA na thI, unheM to dhana kI kAmanA thii| para saMvega ke samakSa unakI eka nahIM calatI thii| putravadhueM bhI AbhUSaNa cAhatI thiiN| parantu mAtra majadUrI se AbhUSaNa baneM bhI to kaise? pitA kI prAmANikatA para putra khIjhate the| ___ eka bAra rAjA ne motiyoM kA eka hAra pirone ke lie saMvega ke pAsa bhejaa| eka putravadhU ne rAjA ke motiyoM meM se eka motI curA liyaa| isa para saMvega bahuta nArAja huA aura pUre parivAra ko ekatrita karake ... 614 .. - jaina caritra koza ...
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ motI maaNgaa| cAroM putra aura cAroM putravadhU paraspara eka ho gae aura bole ki ve motI nahIM lauttaaeNge| unhoMne kahA, pitAjI ! rAjA Apa para AMkheM mUMda kara vizvAsa karatA hai| use jJAta hI nahIM hogA ki itane motiyoM meM koI nakalI motI bhI hai| phira bhI yadi kabhI rAjA ko saMdeha ho gayA to hama cAroM putroM meM se corI kA dAyitva koI eka apane sira para le legaa| Apa nizciMta rhie| Akhira pArivArika durAgraha ke samakSa saMvega ne hAra meM eka nakalI motI piro diyaa| eka bAra darabAra meM videzI ratnapArakhI aae| rAjA ne apanA motiyoM kA hAra una pArakhiyoM ke samakSa parakha ke lie rkhaa| kuzala pArakhiyoM ne tatkSaNa parakha liyA ki hAra meM eka motI nakalI hai| unhoMne rAjA ko nakalI motI dikhaayaa| rAjA kA krodha saMvega para umdd'aa| rAjapuruSa saMvega kI giraphtArI ke lie phuNce| saMvega rAjapuruSoM ko dekhate hI pUrI bAta jAna gyaa| usane apane putroM aura putravadhuoM ko ekatrita karake pUchA, kaho, kauna hai jo corI kA dAyitva apane Upara lekara rAjadaNDa bhogane ko taiyAra hai| saMvega kI bAta sunakara sabhI ke prANa sUkha ge| sabhI ne kahA, pitA jI ! Apa vRddha ho cuke haiN| yaha dAyitva Apa hI liijie| phira vyavasAya kA uttaradAyitva to Apa para hI hai, hameM kauna jAnatA hai ? saMvega kA mana nirveda se bhara gyaa| putroM aura putravadhuoM ke svArthI cehare usake samakSa pragaTa ho cuke the| vaha rAjadarabAra meM phuNcaa| rAjA ne use mRtyudaNDa diyaa| para apanI vAgcAturI se saMvega ne rAjA ko yaha samajhA diyA ki usane asalI motI ke sthAna para nakalI motI kyoM lgaayaa| isa para rAjA itanA prasanna huA ki usane vaha hAra hI saMvega ko puraskAra svarUpa pradAna kara diyaa| parantu saMvega ne vaha hAra rAjA ko lauTA diyA aura motI kI saccI kathA rAjA ko sunA dii| sAtha hI usane spaSTa kara diyA ki sambandhoM kI vidrUpatA ne usake mana meM saMvega ko jagA diyA hai| usane kahA, mahArAja ! aba maiM ghara nahIM lauttuuNgaa| pravrajita hokara AtmakalyANa kruuNgaa| rAjA bhI virakta ho gyaa| usI dina eka muni nagara ke bAhya bhAga meM sthita rAjodyAna meM padArpata hue| rAjA aura saMvega ne muni se pravrajyA dhAraNa kii| muni kA upadeza sunakara aura pitA ko virakta dekhakara saMvega ke putroM aura putravadhuoM meM bhI dharma niSThA jAgRta huI aura unhoMne zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| rAjarSi aura saMvega muni cAritra paryAya kA pAlana kara devaloka meM ge| bhavAntara meM ve mokSa prApta kreNge| sakaDAlaputra (zrAvaka) upAsakadazAMga sUtra meM sakaDAla putra kA caritra atyanta vistAra se upalabdha hai| vaha polAsapura nagara kA eka dhanI kuMbhakAra thaa| usane bartana nirmANa ko eka udyoga kA darjA de diyA thA aura usase usane athAha dhana arjita kara liyA thaa| usake pAsa tIna koTi svarNamudrAeM aura dasa hajAra gAyoM kA eka gokula thaa| usakI patnI kA nAma agnimitrA thaa| pati-patnI donoM hI gozAlaka mata ke anuyAyI the| eka dina jaba sakaDAlaputra apanI azokavATikA meM baiThA dharma cintana kara rahA thA to kisI deva ne usase kahA ki kala nagara meM mahAmAhana AeMge, ve trikAladarzI aura bhagavAna haiM, use unakI sevA karanI caahie| _____sakaDAlaputra ne socA ki mahAmahAna to usake guru gozAlaka haiN| deva ne unhIM ke Agamana kI sUcanA dI hai| dUsare dina prasanna citta sakaDAlaputra gozAlaka ke Agamana kI pratIkSA karane lgaa| para use sUcanA milI ki sahasrAmravana meM bhagavAna mahAvIra padhAre haiN| isa vicAra se ki mahAvIra bhI mahAmAhana hI haiM vaha bhagavAna ke darzana karane gyaa| use dekhakara bhagavAna ne bIte dina kI bAta ko pragaTa kiyaa| kahA ki kala deva ...jaina caritra koza ... - 615 ...
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne use mahAmAhana ke Agamana kI sUcanA dI thii| usane mahAmAhana se gozAlaka kA artha samajhA thA / bhagavAna dvArA apane mana kI bAta kA rahasyodghATana sunakara sakaDAlaputra bahuta prabhAvita huaa| usane vinamratA se bhagavAna kI bAta kA samarthana kiyaa| bhagavAna ne kahA- aba to use vizvAsa ho gayA ki deva kA saMketa gozAlaka ke lie nahIM thaa| sakaDAlaputra pUrNataH vizvasta ho gayA ki mahAvIra hI mahAmAhana haiN| usane sabhakti bhagavAna se apanI kuMbhakArApaNazAlA meM virAjane kI prArthanA kii| usakI prArthanA ko mAna dekara bhagavAna usakI kuMbhakArApaNazAlA meM virAjita hue / gozAlaka niyativAda kA pravartaka thA / usakA siddhAnta thA - jo hone vAlA hai vaha hotA hai, puruSArtha vyartha hai| sakaDAlaputra bhI usI siddhAnta ko mAnatA thA / usameM satya darzana jAgRta karane ke lie bhagavAna ne usase pUchA ki ye miTTI ke bartana kaise bne| sakaDAlaputra ne apanI mAnyatA kI rakSA karate hue uttara diyA ki inheM bananA hI thA, so bana gae haiN| mahAvIra ne punaH prazna kiyA ki yadi ina bartanoM ko koI phor3a de to ! sakaDAlaputra bolA ki vaha inheM tor3ane vAle ko daNDita kregaa| bhagavAna ne kahA- tumhArA to siddhAnta hai ki jo ho rahA hai vaha pUrva- nizcita hai, phira vyakti kA aparAdha hI kyA hai ? use daNDa kyoM doge ? niyativAda kI atArkikatA sakaDAlaputra ke samakSa spaSTa ho gii| usakI prArthanA para bhagavAna ne use satya tatva kA bodha diyaa| usane bhagavAna se bAraha zrAvaka vrata aMgIkAra kara lie aura pUrNa niSThA se unakA pAlana karane lagA / sakaDAlaputra dvArA dharma-parivartana kI sUcanA ne gozAlaka ko stabdha banA diyaa| vaha polAsapura phuNcaa| sakaDAlaputra ke pAsa gayA para sakaDAlaputra ne usako guru kA Adara nahIM diyaa| gozAlaka ne bhedanIti kA sahArA lekara mahAvIra kI prazaMsA ke pula baaNdhe| para vaha sakaDAlaputra se usakI kuMbhakArApaNazAlA meM vizrAma sthala pAne ke sivA kucha na pA sakA / kisI samaya rAtri meM sakaDAlaputra pauSadhazAlA meM dharmaciMtana meM rata thaa| eka deva ne usakI parIkSA lii| usake samakSa usake putroM kI hatyA kara unake rakta ko ubAlakara saikaDAlaputra ke zarIra para uMDelA / mAnasika aura zArIrika vyathA meM bhI use avicalita dekha deva ne usakI patnI agnimitrA ko usake samakSa upasthita kiyA aura use mArane ko udyata huaa| isa para sakaDAlaputra sahama gayA aura patnI kI rakSA ke lie uThakara lapakA to eka khambhe se TakarA gyaa| deva antardhAna ho gyaa| zora sunakara agnimitrA daur3akara AI, pUrI sthiti se paricita banakara usane pati ko dhairya baMdhAyA aura batAyA ki ghara meM saba kuzalatA hai| yaha kisI deva kI mAyA thI / sakaDAlaputra svastha bnaa| mana meM zeSa patnI ke prati moha ko sAdhanA se nirasta karane ke lie kRtsaMkalpa bnaa| anta meM mAsika saMlekhanA ke sAtha dehatyAga kara prathama svarga meM gyaa| vahAM se mahAvideha meM janma lekara siddhatva ko upalabdha hogA / sakhA jI Apa dillI ke nivAsI the / Apa apane samaya ke eka pratiSThita vyaktitva the| kahA jAtA hai ki Apa bAdazAha ke vajIra the / vajArata kA parityAga karake Apane 1550 meM loMkAgaccha meM pravrajyA aMgIkAra kI / eka anuzruti ke anusAra jaba Apa dIkSA lene ko tatpara hue to bAdazAha ne Apa se kahA, sakhA ! tuma kyoM bananA cAhate ho? isa para sakhA jI ne kahA, bAdazAha salAmata ! isa jagata meM jo bhI janma letA hai use avazyameva maranA par3atA hai| janma aura maraNa kI anAdikAlIna paramparA ke vyavacheda ke lie maiM dIkSA jaina caritra koza *** *** 616
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ lenA cAhatA huuN| maiM aisA maraNa cAhatA hUM ki punaH-punaH na maranA pdd'e| antataH sakhA jI ne apane saMkalpa para kalazArohaNa bhI kiyaa| kaI varSoM taka zuddha saMyama kI ArAdhanA ke pazcAt eka mAsa ke saMthAre ke sAtha unhoMne paNDita maraNa kA varaNa kiyaa| sagara (cakravartI) ___ sagara dUsare cakravartI the| ve bhagavAna ajitanAtha ke cacere bhAI the| unake janaka kA nAma sumitra aura jananI kA nAma yazomatI thaa| ajitanAtha apanA rAjapATa sagara ko sauMpakara muni bana gae to sagara ne apane rAjya kI sImAeM samudra pAra taka vistArita kI aura ve cakravartI samrAT khlaae| jaina aura jainetara purANoM ke anusAra sagara cakravartI ke sATha hajAra putra the| unake jyeSTha putra kA nAma janhukumAra thaa| kisI samaya janhukumAra ke netRtva meM sATha hajAra cakravartI-putra vizvadarzana ko cle| ve aSTApada parvata para pahuMce to parvata ke saundarya ne unakA mana moha liyaa| parvata ke saundarya ko surakSita rakhane ke vicAra se unhoMne usake cAroM ora gaharI khAI khoda kara usameM gaMgA nadI kA pravAha mor3a diyaa| isase nAgakumAra devoM ke bhavanoM meM pAnI bhara gyaa| isase devatA roSAruNa bana ge| unhoMne janhukumAra sahita sATha hajAra cakravartI putroM ko svAhA kara diyaa| ____ cakravartI sagara ke lie yaha samAcAra akalpita pIr3AdAyaka thaa| parantu sagara ne apane dhairya ko DAvAMDola nahIM banane diyaa| sakArAtmaka cintana ne unake bhItara vairAgya ke dvAra udghATita kara die| ve bhagavAna ajitanAtha ke caraNoM meM pahucakara pravrajita ho ge| utkRSTa saMyama sAdhanA se kevalajJAna arjita karake unhoMne mokSa prApta kiyaa| -triSaSTi zalAkApuruSa caritra / uttarAdhyayanasUtra, adhyayana 18 (ka) sajjana zrIbAla nagara kA eka duSTa yuvk| (dekhie-lalitAMga kumAra) (kha) sajjana kumAra vIrapura nagara ke rAjA candrazekhara kA putra / (dekhie-mRgAsundarI) satI (AryA) ___ AryA satI kA samagra jIvana vRtta kAlI AryA ke samAna hai| vizeSa itanA hai ki inakA janma hastinApura nagara meM huA thA aura mRtyu ke pazcAt ye zakrendra mahArAja kI paTTamahiSI ke rUpa meM janmI / (dekhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru, varga 9, a. 3 saterA (AryA) saterA AryA kA samagra jIvana vRtta ilA AryA ke samAna hai| (dekhie-ilA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., tR.varga, adhyayana ? satyakI (rAjA) viharamAna tIrthaMkara prabhu sImaMdhara svAmI ke jnk| (dekhie-sImaMdhara svAmI) satyanemi ___ mahArAja samudravijaya aura zivAdevI ke putra tathA bAIsaveM tIrthaMkara arihaMta ariSTanemi ke anuja / (zeSa paricaya jAlivat) -antagaDa sUtra varga 4 adhyayana 9 .... jaina caritra koza ... - 617 ...
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ satyabhAmA vAsudeva zrIkRSNa kI pttraanii| bhagavAna ariSTanemi se pravrajita banakara usane mokSa prApta kiyaa| -antagaDasUtra varga 5, adhyayana 6 satyabhUti eka caturjJAnI muni| (dekhie-kaikeyI) satyavatI ratnapura nareza ratnAMgada kI putrii| navajAta avasthA meM hI kisI pApAtmA puruSa ne satyavatI kA apaharaNa kara liyA aura use hastinApura ke nikaTa yamunA nadI ke taTa para rakha diyaa| vahAM eka kevaTa kI dRSTi bAlikA para pdd'ii| niHsaMtAna kevaTa ne navajAta kanyA ko uThAkara kaNTha se lagA liyaa| yahI bAlikA 'satyavatI' nAma se jAnI gii| yauvanAvasthA prApta kara satyavatI kA rUpa atyadhika khila utthaa| hastinApura nareza zAntanu usake rUpa para mohita huA aura usane kevaTa se usakI yAcanA kii| kevaTa catura thA aura satyavatI para usakA asIma vAtsalya bhI thaa| pratyeka paristhiti meM vaha apanI putrI ko prasanna dekhanA cAhatA thaa| usane rAjA se kahA, mahArAja ! isa zarta para maiM apanI putrI kA pANigrahaNa Apake sAtha kara sakatA hU~ ki usakA putra hI yuvarAja bne| isase zAntanu vivaza ho gyaa| kyoMki gAMgeya kumAra usakA putra thA aura vahI hastinApura kA bhAvI rAjA thaa| vivaza hokara zAntanu apane mahala meM lauTa gyaa| parantu satyavatI kA rUpAkarSaNa usake lie vyathA kA kAraNa bana gyaa| rAjA kI kSudhA aura nidrA vilupta ho gii| ___ Akhira gAMgeya kumAra ne pitA kI udAsI kA kAraNa jJAta kiyaa| gAMgeya kevaTa ke pAsa gae aura unhoMne vacana diyA ki satyavatI kA patra hI hastinApara kA rAjA bnegaa| paranta itane bhara se kevaTa santaSTa nahIM huaa| usane kahA, kumAra ! maiM isa AzaMkA se bhI trasita hU~ ki ApakI saMtAna merI putrI kI saMtAna ko vaira-dRSTi se dekheNgii| gAMgeya ne kahA, prazna pitA kI prasannatA kA hai, unake sukha ke lie maiM koI bhI mUlya cukAne ke lie taiyAra hU~, suno kevaTa! tumhArI AzaMkA ko dUra karane ke lie maiM AjIvana brahmacArI rahane kI pratijJA karatA huuN| gAMgeya kumAra kI isa pratijJA se kevaTa abhibhUta bana gyaa| apanI isI pratijJA ke kAraNa gAMgeya kumAra kA nAma "bhISma" vikhyAta huaa| satyavatI kA vivAha mahArAja zAntanu ke sAtha huaa| kAlakrama se satyavatI ke do putra hue-citrAMgada aura vicitravIrya / yuvAvasthA meM citrAMgada hastinApura kA rAjA bnaa| citrAMgada ne kaI rAjAoM ko jItakara apanA rAjya bddh'aayaa| usakI pratyeka vijaya meM usake bar3e bhAI bhISma kA AzIrvAda aura parAkrama usake sAtha thaa| parantu citrAMgada ise apane hI parAkrama kA phala mAnatA thaa| usake mastiSka meM ahaM kA sarpa praveza kara gayA aura usane bhISma kI upekSA karanI zurU kara dii| ___eka bAra nIlAMgada nAmaka rAjA ne citrAMgada para AkramaNa kiyaa| bhISma ko sUcita kie binA hI citrAMgada yuddha meM kUda par3A aura mArA gyaa| bhISma ko jJAta huA to unhoMne raNakSetra meM pahuMcakara nIlAMgada ko dharAzAyI karake bhAI kI mRtyu kA pratizodha pUrNa kiyaa| citrAMgada kI mRtyu ke pazcAt vicitravIrya ko hastinApura ke siMhAsana para AsIna kiyA gyaa| bhISma ke parAkrama ke kAraNa kAzIrAja kI tIna putriyoM-aMbA, aMbAlikA aura aMbikA ke sAtha vicitravIrya kA ...618 .0 ... jaina caritra koza ...
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ pANigrahaNa huaa| kAlakrama se vicitravIrya ko tInoM rAniyoM se tIna putra prApta hue| aMbikA ne janmAMdha putra ko janma diyA jisakA nAma dhRtarASTra rakhA gyaa| aMbAlikA ke putra kA nAma pANDu aura aMbA ke putra kA nAma vidura rakhA gyaa| vicitravIrya kAma bhogoM meM Atyantika rUpa se Asakta rahane ke kAraNa kSaya roga se grasta hokara akAla meM hI kAladharma ko prApta ho gyaa| janmAMdha hone ke kAraNa dhRtarASTra ne rAjapada asvIkAra kara diyaa| pariNAmataH hastinApura ke siMhAsana para pANDu ko AsIna kiyA gyaa| satyavatI ne sadaiva nIti kA anusaraNa kiyA aura bhISma ko bhI putravat sneha pradAna kiyaa| -jaina mahAbhArata sadayavatsa ujjayinI nagarI kA yuvarAja, parama udAra, nirbhaya aura paradukha-kAtara hRdayI yuvk| usameM eka hI durguNa thA-chUta kA shauk| kisI samaya yuvarAja ne madonmatta pradhAna hastI se eka sagarbhA strI ke prANoM kI rakSA kI, vaisA karate hue use pradhAna hastI ko mAranA pdd'aa| puraskAra-svarUpa yuvarAja ko deza nirvAsana kA daNDa bhoganA pdd'aa| pratiSThAnapura kI rAjakumArI sAvaliMgA yuvarAja kI patnI thii| patnI ne bhI pati kA anugamana kiyaa| sadayavatsa aura sAvaliMgA donoM ne kaI varSoM taka dezATana kiyaa| unake yAtrA patha para kaI Aroha-avaroha upasthita hue| sadayavatsa ne apane sAhasa se aneka kaSTa kSaNoM ko saphalatApUrvaka pAra kiyaa| kaI dezoM kI rAjakumAriyoM se usane pANigrahaNa bhI kiyaa| isa yAtrA meM usane kaI bAra apanI udAratA kA bhI paricaya diyaa| eka vIrAna nagara ko usane apane sAhasa aura zaurya se AbAda kiyA aura vaha vahAM kA rAjA bhI bnaa| kaI varSoM taka deza, pradeza aura videzoM meM bhramaNa kara vaha sAvaliMgA, anya aneka pariNItAoM aura vizAla aizvarya ke sAtha apane nagara meM lauttaa| pitA ko apanI bhUla kA ahasAsa ho cukA thaa| usane putra ko rAjagaddI para baiThAkara saMyama kA mArga cunaa| sadayavatsa ujjayinI kA eka Adarza rAjA siddha huaa| usane aneka varSoM taka nyAya aura nItipUrvaka prajA kA putravat pAlana kiyaa| eka muni kA upadeza zravaNa kara usane aura sAvaliMgA Adi usakI rAniyoM ne zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA aura jIvana bhara ekaniSTha bhAva se zrAvaka dharma kA pAlana kiyaa| dehotsarga karake sadayavatsa svargaloka meM gyaa| Age ke bhavoM meM vaha sarva karma vimakta banakara mokSa meM jaaegaa| sanatkumAra (cakravartI) pravahamAna avasarpiNI kAlacakra ke caturtha cakravartI aura devadurlabha saundarya ke svAmI puruss| hastinApura nareza azvasena unake janaka the aura mahArAnI sahadevI unakI jananI thii| pitA kI mRtyu ke pazcAt sanatkumAra rAjA bane aura SaDakhaNDa ko sAdhakara cakravartI samrAT khlaae| sanatkumAra kA rUpa aisA adbhuta thA ki eka bAra devatAoM ke adhipati indra ne apane mukha se devasabhA meM unake rUpa kI bhUri-bhUri prazaMsA kii| do devatA sanatkumAra kA rUpa dekhane ke lie dharatI para aae| usa samaya sanatkumAra snAna karane kI taiyArI kara rahe the| brAhmaNoM ke veza meM devatA unake pAsa pahuMce aura unakA rUpa dekhakara daMga raha ge| unake mukha se 'aho rUpaM' zabda niklaa| apane rUpa kI prazaMsA hote dekha cakravartI ko acchA lgaa| unhoMne kahA, abhI kyA dekhate ho, taba dekhanA jaba vastrAbhUSaNoM se sajjita banakara maiM rAjyasiMhAsana para baitthuu| ... jaina caritra koza ... --619 ...
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ rUpa ke ahaM rUpI sarpa se daMzita sanatkumAra vizeSa sAja-sajjA se rAjasiMhAsana para ArUr3ha hue| brAhmaNa vezI deva darabAra meM aae| rAjA ne garva se unakI ora dekhA / para brAhmaNoM ne gardana hilA dii| bole, aba vaha bAta nahIM rahI, Apake zarIra kI kAnti vilupta ho cukI hai| Apa jarA thUka kara to dekhie ! sanatkumAra ne thUkA to thUka meM asaMkhya kRmI kulabulA rahe the| eka jhaTakA lagA unheM / rUpa kI asthiratA aura nazvaratA ne unameM vairAgya jagA diyA aura usI kSaNa SaDakhaNDa ke aizvarya ko ThukarAkara ve cakravartI samrAT muni bana gae / sAta sau varSoM taka sanatkumAra muni kA zarIra solaha mahArogoM kA kendra banA rahA, para muni kI samatA itanI vilakSaNa thI ki rogopacAra kA vicAra taka unake mana meM nahIM utthaa| eka bAra indra ne vaidya kA rUpa dhara kara rAjarSi se upacAra kI prArthanA kii| muni ne kahA ki yadi karmoM kA upacAra ho sake to ThIka varana deha roga to ve svayaM zAnta karane meM samartha haiM / kahakara muni ne apanI aMgulI para apanA thUka lgaayaa| kuSTha se galita aMgulI svarNa kI taraha camaka uThI / deva daMga raha gyaa| sAta sau varSoM kI ugra sAdhanA se sarva karma khapA sanatkumAra ne nirvANa prApta kiyA / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra sanma mahAvIra kA bacapana kA eka naam| sanmati kA artha hai samyak aura zreSTha mati - buddhi sampanna | mahAvIra ke isa nAma ke pracalana ke pIche unake jIvana kI eka ghaTanA hai - mahAvIra jaba pAMca varSa ke the to eka dina apane mahala kI chata para baiThakara dhyAna mudrA meM lIna ho ge| usI samaya saMjaya aura vijaya nAmaka do jaMghAcAraNa labdhi sampanna muni AkAza mArga se jA rahe the| unhoMne eka tejasvI bAlaka ko dhyAnamudrA meM lIna dekhA to ve AkarSita hokara rAjamahala kI chata para utara aae| dhyAnastha tejasvI bAlaka ko munidvaya ekaTaka dRSTi se dekhane lge| vardhamAna ne dhyAna pUrA kiyA aura upasthita munirAjoM kA abhinandana kiyaa| muniyoM ne apane jJAnabala se jAna liyA ki yaha bAlaka mahAna yogI banakara jagata kA kalyANa kregaa| muniyoM ke mana meM kucha saMdeha the jinakA nirAkaraNa vardhamAna ne sahaja hI kara diyaa| eka paMcavarSIya bAlaka ke mukha se gUr3ha praznoM ke sahaja samAdhAna sunakara muniyoM ke mukha se nikalA - sanmati ! sanmati ! usI samaya mAtA tRSalA vahAM A gii| usane muniyoM ko vandana kiyaa| muniyoM ne kahA, zrAvike ! tumhArA putra adbhuta buddhi sampanna bAlaka hai| isakA nAma to sanmati honA caahie| taba se vardhamAna ko " sanmati" nAma se bhI pukArA jAne lagA / saptarSi prabhApura ke rAjA zrInanda aura dhAriNI ke sAta putra the jinake nAma kramazaH isa prakAra the - 1. surananda, 2. zrInanda, 3. zrI tilaka, 4. sarvasundara, 5. jayaMta, 6. cAmara aura 7. jayamitra / kAlAntara meM dhAriNI ne AThaveM putra ko janma diyaa| jaba vaha navajAta putra eka mAsa kA huA to rAjA zrInanda ne usakA rAjyAbhiSeka kara diyA aura apane zeSa sAtoM putroM ke sAtha vaha pravrajita ho gayA / tapaHsAdhanA dvArA karmarAzi ko niHzeSa karake muni zrInanda mokSa meM ge| surananda Adi sAtoM sahodara muni ugra tapazcaraNa se Atma ArAdhanA karane lage / tapaHprabhAva se unheM cAraNa labdhi prApta ho gii| itanA hI nahIM, balki ve jahAM bhI vihAra karate vahAM kI janatA rogamukta bana jAtI thI / sAtoM muni sAtha-sAtha vicarate aura sAtha-sAtha tapa krte| isase ve jagata meM 'saptarSi' nAma se vikhyAta ho gae / - dekhie jaina rAmAyaNa * jaina caritra koza *** *** 620
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ samantabhadra (AcArya) digambara jaina paramparA ke eka vidvAna jaina aacaary| zvetAmbara paramparA meM jo sthAna AcArya siddhasena divAkara kA hai, digambara paramparA meM vahI sthAna AcArya samantabhadra kA hai| samantabhadra janmanA kSatriya the| ve uragapura nareza ke putra the| munidharma meM pravrajita hokara adhyayana ruci aura prakhara medhA ke bala para ve vidvadvarya bne| ve vAdakuzala AcArya the| unake prabala tarkoM aura yuktiyoM ke samakSa pratidvandvI Thahara nahIM pAte the| ve bhArata bhara meM vizruta the| kahate haiM ki samantabhadrAcArya ko eka bAra bhasmaka roga ho gayA thaa| isa roga se grasta vyakti jo bhI bhojana karatA hai vaha zIghra hI bhasma ho jAtA hai, aura rogI nirantara kSudhAtura rahatA hai| isa roga ke nidAna ke sabhI upAya vyartha siddha hue| Akhira guru ke Adeza se samantabhadra ko veza parivartana karake kAphI samaya rahanA pdd'aa| samantabhadra ne jAnA ki-kAzInareza zivakoTi zivabhakta haiM aura unake Adeza se zivAlaya meM SaDarasa yukta naivedya paryApta mAtrA meM car3hatA hai| samantabhadra kAzI nareza ke pAsa pahuMce aura use apane pANDitya se prabhAvita karake zivAlaya meM pujArI bana ge| paryApta sarasa bhojana kI niyamita prApti se samantabhadra kA roga upazAnta hone lgaa| kisI ne rAjA se samantabhadra kI cugalI kara dI ki naivedya kA bhoga ve svayaM khAte haiN| rAjA ne gupta rUpa se apane anucara maMdira meM tainAta kara die| vicakSaNa samantabhadra ne vastusthiti ko bhAMpa liyaa| ve baiThakara jinadeva kI stuti karane lge| rAjA ne svayaM upasthita hokara unheM dhamakI dI, para unhoMne apanI stuti ko banda nahIM kiyaa| bhagavAna candraprabha kI stuti krama prAraMbha hote hI ziva piNDI se prabhu candraprabha kI svarNamayI pratimA pragaTa huii| isase rAjA aura anya darzaka cakita ho ge| prabhu vardhamAna paryaMta stuti pATha pUrNa kara samantabhadra ne apanI samAdhi mudrA ko virAma diyaa| rAjA zivakoTi AcArya samantabhadra kA bhakta bana gyaa| AcArya zrI ne use jinatva kA amRtapAna karAke jaina upAsaka bnaayaa| bAda meM samantabhadra AlocanA-prAyazcitta se Atmazuddhi karake saMgha meM lauTa aae| AcArya samantabhadra ko syAdvAda kA prakhara aura sUkSma vyAkhyAkAra mAnA jAtA hai| unakI racanAoM meM isakI puSTi bhI hotI hai| unhoMne paryApta sAhitya sRjana kiyaa| devAgama stotra, svayaMbhU stotra, yuktyanuzAsana Adi unakI kRtiyAM haiN| unakA 'ratnakaraNDa zrAvakAcAra' zrAvaka dharma kA prathama grantha mAnA jAtA hai| __ AcArya samantabhadra kisake ziSya the, aisA spaSTa ullekha prApta nahIM hai| unake samaya ke bAre meM bhI vibhinna vidvAnoM ke vibhinna mata haiN| adhikAMza vidvAnoM ke mata meM ve vi. kI chaThI zatAbdI ke AcArya the| samantabhadrAcArya eka prAcIna jaina AcArya / (dakhie-aravinda rAjA) samara kesarI nandanapura nareza / (dakhie-svayaMbhU vAsudeva) samarAditya kevalI samarAditya ujjayinI nagarI ke mahArAja puruSasiMha ke putra the| ve pUrva janmoM ke uttama saMskAroM ko sAtha lekara janme the| bacapana se hI ve kSamAmUrti, karuNAvAna, vicArazIla, vinayI, vivekI aura virala AdhyAtmika guNoM ke koSa the| upazama aura zAnti ke ve avatArI puruSa the| atIta ke ATha bhavoM se ve upazama kI sAdhanA karate Ae the| vigata ATha bhavoM meM eka jIva ne unakI samatA kI punaH-punaH parIkSA lI, pratyeka bhava meM usa ... jaina caritra koza... - 621 ...
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva ne vibhinna rUpoM meM unheM kaSTa die aura pratyeka bhava meM unakI hatyA kI, para unhoMne sadaiva use kSamA kiyaa| vaha jIva Aga ugalatA rahA aura samarAditya kA jIva pratyeka bAra usa Aga meM jalakara bhI upazama ko sAdhatA rahA / vaira paramparA vartamAna se ATha bhava pUrva-arthAt navama bhava meM usa samaya zurU huI thI jaba samarAditya kA jIva kSitipratiSThita nagara kA yuvarAja thaa| usakA nAma thA guNasena / guNasena samasta kalAoM meM pAraMgata rUpa aura guNa sampanna yuvaka thaa| usameM asaMkhya guNa the, para eka avaguNa bhI thaa| vaha avaguNa thA-kautukapriyatA, upahAsyoM ko upahAsa-pAtra banAne meM use vizeSa Ananda AtA thaa| usI nagara meM agnizarmA nAmaka eka brAhmaNa-putra rahatA thaa| pUrva janma ke pApa-karmoM ke kAraNa vaha vidrUpatA kA jIvanta paryAya thaa| yuvarAja guNasena agnizarmA kI vidrUpatA kA dila kholakara upahAsa udd'aataa| eka bAra to yuvarAja ne sabhyatA kI sImAoM ko lAMghakara agnizarmA ko upahAsita kiyaa| usane apanI mitramaNDalI ke sAtha milakara agnizarmA ko jUtoM kI mAlA pahanAkara aura gadhe para baiThAkara nagara meM usakA julUsa nikAla diyaa| pragaTa rUpa se to agnizarmA haMsatA rahA, para isa akAraNa apamAna ne usakI AtmA ko kacoTa liyaa| vaha kauDinya RSi ke Azrama meM jAkara tApasI pravrajyA dhAraNa kara kaThora tapa karane lgaa| usake kaThora tapa se thor3e samaya meM hI dUra-dUra taka usakI khyAti phaila gii| vaha eka-eka mAsa ke upavAsa karatA aura eka ghara para hI pAraNA karatA / pAraNe meM jo milatA usI se santuSTa banakara vaha punaH eka mAsa kA upavAsa grahaNa kara letaa| udhara yuvarAja guNasena kSitipratiSThita nagara kA rAjA bana gyaa| rAjya kA dAyitva kaMdhoM para dhAraNa karate hI usake jIvana kA ekamAtra durguNa-kautukapriyatA bhI dUra ho gyaa| vaha sAgara ke samAna gaMbhIra ho gyaa| eka dina usane bhI agnizarmA kI tapasvitA kI prazaMsA sunii| vaha usake darzanoM ke lie gyaa| usane pUrva-upahAsoM ke lie agnizarmA se kSamApanA kI aura prArthanA kI ki mAsopavAsa kA pAraNA vaha usake mahala para kre| agnizarmA ne sahaja rUpa se svIkRti pradAna kara dii| pAraNe ke dina agnizarmA rAjamahala ke dvAra para phuNcaa| para saMyoga aisA banA ki guNasena yaha bhUla hI gayA ki usane tApasa agnizarmA ko AmaMtrita kiyA hai| tApasa ko dvAra se hI binA bhojana kie lauTa jAnA pdd'aa| tApasa ke lauTa jAne para rAjA ko apane AmaMtraNa kI smRti jgii| paharedAroM se use jJAta ho gayA ki tApasa AyA thA aura binA pAraNA kie hI lauTa gayA hai| usase guNasena ko bhArI anutApa huaa| vaha tApasa ke pAsa pahuMcA aura apanI bhUla ke lie pazcAttApa karane lgaa| sacce hRdaya se ubhare pazcAttApa ke bhAva ko agnizarmA ne pahacAna liyA aura rAjA ko kSamA kara diyaa| rAjA ne bhAva bhare hRdaya se dUsare mAsa ke pAraNe ke lie agnizarmA se prArthanA kI, jise usane svIkAra kara liyaa| nirdhArita samaya para dvimAsika tapa ke pAraNe ke lie tApasa mahala ke dvAra para phuNcaa| para karmoM kI vicitratA apanA khela khela rahI thii| usa dina guNasena ko ziraHzUla ho gayA aura usake kAraNa tApasa ke AmaMtraNa kA prastAva sabhI kI smRti se dhula gyaa| usa dina bhI tApasa ko nirAhAra hI lauTanA pdd'aa| tApasa ke lauTate hI rAjA kA ziraHzUla zAnta ho gyaa| para tApasa ke lauTa jAne ke saMvAda ne rAjA ko adhIra banA diyaa| kisI taraha rAjA tApasa ko apanI vivazatA samajhAne meM saphala rahA aura traimAsika tapa ke pAraNe kI svIkRti tApasa se le lii| para isa bAra zatru rAjA ke Akasmika AkramaNa ke kAraNa aura rAjA ke yuddhakSetra meM cale jAne ke kAraNa tApasa kA pAraNA nahIM ho paayaa| isa bAra tApasa apane krodha para aMkuza nahIM lagA paayaa| usake mana ne kahA , yaha rAjA merA upahAsa kara rahA hai, mujhe bhUkhoM mAra dene para tulA hai| ... 622 --- jaina caritra koza ...
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ yadi mere tapa kA koI phala ho to maiM isa rAjA ko mArane vAlA bnuuN| zIghra hI zatru rAjA yuddha-kSetra chor3akara bhAga khar3A huaa| yuddha se nivRtta hone para rAjA ko tapasvI ke pAraNe kI bAta smaraNa huii| vaha zIghra hI tApasa ke pAsa gyaa| gahanatama pazcAttApa AMsU banakara usake netroM se bahA, para tApasa ne use rAjA kA svAMga hI mAnA / yahAM se krodha aura upazama kA viSa aura amRta ke rUpa meM dvandva prAraMbha huaa| prAraMbha huA to yaha dvandva nau bhavoM taka taba taka calatA rahA jaba taka guNasena ke jIva ne samarAditya ke bhava meM kevalajJAna prApta kiyaa| agnizarmA kA jIva kabhI putra rUpa meM guNasena kI hatyA karatA to kabhI mAtRrUpa meM putra kA vadha krtaa| kabhI usane patnI ke rUpa meM pati guNasena kI hatyA kI to kabhI bhAI ke rUpa meM usa kA vadha kiyaa| pratyeka janma meM agnizarmA kA jIva guNasena ke jIva kA akAraNa vadha karatA rahA, upakAra aura prema kA badalA apakAra aura ghRNA se detA rhaa| agnizarmA ke jIva kI krUratA pratyeka nae jIvana meM praveza karake saghanatama banatI rhii| isake viparIta guNasena kI karuNA, maitrI aura kSamA saghanatama banatI rhii| gaNasena ne kabhI use apane kaSTa kA kAraNa nahIM maanaa| vaha apane karmoM ko hI apane kaSToM kA kAraNa mAnatA rhaa| nauveM bhava meM guNasena ujjayinI ke yuvarAja samarAditya ke rUpa meM jnmaa| isa janma taka pahuMcate-pahuMcate usakA upazama bhAva carama para pahuMca gyaa| eka dina yuvarAja samarAditya jaba vasantotsava ke lie nagara se bAhara udyAna meM jA rahA thA to eka rogI, eka vRddha aura eka murde ko dekhakara vaha virakta ho gyaa| usane saMyama grahaNa karane kA mahatsaMkalpa kara liyaa| rAjA ne do rAjakumAriyoM se samarAditya kA pANigrahaNa karAyA, para prathama rAtri meM hI yuvarAja ne una donoM rAjakumAriyoM ke hRdaya parivartana kara die| usane una rAjakumAriyoM ke hRdaya meM apane sAtha hI pravrajita hone kI utsukatA aura umaMga jagA dii| vairAgya ke bahate mahAnada meM samarAditya ke pitA aura mAtA bhI baha cle| isa prakAra eka sAtha pAMca viraktAtmAoM ne dIkSA dhAraNa kii| yuvarAja se muni bane samarAditya ne tapa, tyAga aura jina-pravacanoM se jinazAsana kI mahatI prabhAvanA kii| eka bAra ve ujjayinI nagarI ke bAhya bhAga meM sthita udyAna meM pdhaare| rAtri meM kAyotsarga mudrA meM lIna ho ge| udhara agnizarmA ke jIva ne bhI mAnava janma prApta kiyaa| usakA nAma girisena rakhA gyaa| eka bAra rAtri meM nizAcarI karate hue girisena ne dhyAna-lIna muni samarAditya ko dekhA to purAtana vairabhAva se usakA hRdaya jalane lgaa| tela se AI karake kucha purAne vastroM se usane muni kI deha ko r3hAMpa diyaa| tadanantara vastroM para agnikaNa pheMka kara vaha apane nivAsa para calA gyaa| vastroM ke sAtha-sAtha muni kI deha bhI jalane lgii| para muni to vItarAga avasthA kI bhAva-bhUmikA para viharaNazIla the| deha ne raudra pIr3A ugalI para muni kI AtmA uccatA ke ananta zikharoM taka sAmyabhAva meM uTha gaI thii| kaivalya se muni kI AtmA snAta bana gii| duMdubhiyAM bajAkara devoM ne samarAditya kevalI kA kaivalya-mahotsava mnaayaa| asaMkhya bhavyoM ke lie kalyANa kA dvAra banakara samarAditya kevalI siddha ho ge| anuzruti hai ki mAtra tIna zlokoM meM saMguMphita samarAditya kevalI ke iMgitAtmaka caritra ko sunakara hiMsA ke raurava bar3avAnala meM praveza ko udyata AcArya haribhadra sUri punaH upazama ke upAsaka ho gae the| taba unhoMne gadgada bhAva se bhara dasa hajAra zlokoM meM 'samarAiccakahA' grantha kA praNayana karake samArAditya kevalI ke parama upazama bhAva kI kIrtikathA kahI aura apane pramoda bhAva ko amara banA diyaa| -samarAicca kahA (haribhadra sUrikRta) - jaina caritra koza ---- --- 623 ..
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) samudra inakA sampUrNa paricaya gautama ke samAna hai| ye gautama ke anuja the| inhoMne bhI bhagavAna ariSTanemi se pravrajita banakara siddhi prApta kI thii| (dekhie-gautama) -antagaDasUtra, prathama varga, dvitIya adhyayana (kha) samudra (AcArya) bhagavAna mahAvIra kI zramaNa paramparA ke khyAti prApta aacaary| naMdI sUtra sthavirAvalI ke anusAra unakA vimala suyaza samudra paryaMta vistRta thA aura samudra ke samAna ve gaMbhIra va guNoM ke akSaya sAgara the| AcArya SANDilya ke bAda Arya samudra kA zAsana kAla mAnA jAtA hai| Arya samudra vI.ni. 414 meM AcArya pada para pratiSThita hue aura vI.ni. 454 meM unakA svargArohaNa huaa| -naMdI sUtra sthavirAvalI (ga) samudra (kumAra) inakA samagra paricaya gautama ke samAna hai| (dekhie-gautama) -antagaDasUtra, dvitIya varga, tRtIya adhyayana (ka) samudradatta campAnagarI ke suprasiddha zreSThI sAgarapota kA ikalautA putra / usakI mAtA kA nAma kamalaprabhA aura patnI kA nAma nandA devI thaa| samudradatta bhadra, vinIta aura aneka kalAoM meM pravINa thaa| vaha apane dvAra se kisI ko rikta nahIM jAne detA thaa| usakI udAratA nagara bhara meM vikhyAta thii| ___ mAtA-pitA kA putra para ananya anurAga thaa| para seTha ke munIma ko samudradatta kI yaha udAratA pasanda nahIM thii| eka dina usane kumAra para vyaMgya kiyA, pitA ke dhana se udAratA arjita karanA jitanA sarala hai, svopArjita dhana se udAratA arjita karanA utanA hI duSkara hai, svayaM kamAoge to jJAta hogA ki kamAnA kitanA kaThina hai| munIma kA yaha vyaMgya samudradatta ke hRdaya meM zalya kI bhAMti cubha gyaa| usane apane zrama se dhana arjita karane kA saMkalpa kara liyaa| usake lie usane videza jAne kA nizcaya kiyA aura apane saMkalpa se apane mAtA-pitA aura patnI ko paricita karA diyaa| mAtA-pitA ne putra ko aneka tarka upasthita karake samajhAyA ki unake pAsa dhana ke ambAra lage haiM, use videza nahIM jAnA caahie| para balavAna tarka prastuta karake samudradatta ne mAtA-pitA se AjJA prApta kara lii| ____nandA aura samudradatta ke madhya ananya prItibhAva thaa| donoM eka dUsare ke binA apane jIvana kI kalpanA nahIM kara sakate the| nandA ne pati se sAtha calane kA Agraha kiyaa| para samadradatta ke isa tarka ke samakSa ki usakI anapasthiti meM usake mAtA-pitA kI use sevA karanI hai. nandA mauna ho gii| zubha muhUrta meM samudradatta ne sAgara meM pota bddh'aae| cAra dina kI yAtrA ke pazcAt usake pota eka zUnya taTa para lge| potoM ke nAyaka ne samudradatta ko sUcanA dI ki unheM mausama kI anukUlatA kI pratIkSA meM kucha dina usI taTa para rukanA hogaa| isa samAcAra se samudradatta ne vicAra kiyA, kitanA acchA ho ki maiM isa samaya kA upayoga apanI patnI se punaH milana meM karUM! vaha apane vizvasta mitra ko sAtha lekara eka tIvragAmI choTI naukA meM baiThakara apane nagara meM jA phucaa| rAtri ke tRtIya prahara meM vaha sabakI dRSTi bacAkara apanI patnI ke kakSa meM jA phuNcaa| usane patnI ke samakSa spaSTa kara diyA ki samudrIdvIpa para vyartha samaya bitAne kI ... 624 ... jaina caritra koza ...
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ apekSA usane ghara Ane ko samaya kA sadupayoga mAnA / nandA pati ke anurAga bhAva ko dekhakara gadgada bana gii| prabhAta khilane se pUrva hI samudradatta lauTane ko tatpara huaa| nandA ne samudradatta se vizeSarUpa se Agraha kiyA ki vaha apane Ane kI sUcanA apane mAtA-pitA ko avazya dekara jAeM, kyoMki ApakI mAtA isa tathya se bhalI-bhAMti paricita hai ki Apake videza ravAnA hote samaya * RtumatI thii| samudradatta saMkocavaza apane mAtA-pitA se mile binA hI lauTa gyaa| samaya kI vicitratA vaza nandA ne bhI isa tathya ko gaMbhIratA se nahIM liyA, kyoMki vaha apane sAsa- zvasura ko apane mAtA-pitA se bhI adhika pyAra karatI thii| sAsa- zvasura kA bhI usa para pUrNa vAtsalya bhAva thA / samaya apanI gati se gati karatA rhaa| cAra mAsa vyatIta hote-hote garbha ke lakSaNa pragaTa hone lage / sAsa kA hRdaya nandA ke prati durAzaMkA se bhara gayA / usane apane pati se ukta bAta khii| karmoM kI gati ke kAraNa komala hRdaya sAsa- zvasura pASANa hRdaya bana ge| seTha ne apane munIma se vastusthiti kahI aura ukta sthiti se nipaTane kA upAya puuchaa| kuTila hRdayI munIma ne bAta ko saMvArane kI apekSA use aura adhika vikRta rUpa meM prastuta kiyaa| usane seTha ko samajhAyA ki aisI kulakalaMkinI strI ko jitanA zIghra ho sake apane ghara se nikAla denA caahie| sAsa- zvasura aura munIma - tInoM ne milakara eka yojanA nirmita kI aura yojanAnusAra nandA ko bhojana meM mUrcchA kI auSadha milA kara khilA dI / nandA bhojana karane ke pazcAt mUrcchita ho gii| usI avasthA meM seTha ne apane vizvasta anucara dvArA nandA ko eka ratha meM DAla kara bhayAnaka jaMgala meM chur3avA diyaa| nandA kI cetanA lauTI to usane apane Apako ghora ghane jaMgala meM pAyA / sahasA use apanI paristhiti para vizvAsa nahIM huaa| vaha staMbhita bana gii| kucha nirNaya nahIM kara pAI ki vaha jaMgala meM kaise A phuNcii| socate, cintana karate hue vastusthiti spaSTa hone lgii| use vizvAsa ho gayA ki use kalaMkinI mAna kara jaMgala meM chor3A gayA hai| pavitra hote hue bhI usa para kalaMkinI kA mithyA doSa lagA, isa vicAra ne use kaMpA diyaa| usake karuNa krandana se vana- prAntara kA kaNa-kaNa dayArdra bana gyaa| vaha bahuta dera taka rotI rhii| para ronA to upAya na thA / vaha viduSI thii| usane nirNaya kara liyA ki jaba taka usa para lagA mithyA Aropa dhula nahIM jAtA taba taka vaha apane kisI paricita ke ghara nahIM jaaegii| nandA jaMgala meM ekAkI bhaTakane lgii| ekadA kucha bhIloM ne use ghera liyA aura pallipati ke pAsa le gae / pallipati ne naMdA ko apanI patnI banAnA cAhA / nandA ke zIla kA camatkAra pragaTa huA / pallipati kAMpa utthaa| usane nandA ko bahana kA pada dekara eka nagara ke nikaTa chur3avA diyaa| nagara nareza padmasiMha se nandA kI bheMTa huii| padmasiMha eka nyAya nIti sampanna nareza thaa| usane nandA ko apanI bahana banA liyA / rAjA ke pUchane para nandA ne apanI pUrI kathA rAjA ko sunA dI aura prArthanA kI ki jaba taka usa para lagA yaha kalaMka dhula nahIM jAtA hai taba taka vaha kisI ekAnta pavitra sthAna meM rahakara dharmArAdhanA karanA cAhatI hai / rAjA ne nandA ko jaMgala meM sthita eka Azrama meM chor3a diyaa| Azrama kA kulapati rAjA kA guru thaa| vahAM rahakara nandA apane garbha ke pAlana ke sAtha-sAtha dharmArAdhanA meM lIna rahane lgii| kAlakrama se usane eka putra ko janma diyaa| RSi patnI ne mAtRvat nandA kI zuzrUSA kI / bAlaka guru ke sAnnidhya meM amRta saMskAroM ko AtmasAt karate hue bar3A hone lagA / udhara pAMca varSoM taka videzoM meM rahakara aura karor3oM kI saMpatti kamA kara samudradatta apane nagara meM lauttaa| nandA ko ghara se nikAla dene para seTha sAgarapota kI Arthika dazA DAvAMDola bana gaI thii| samaya kA aisA *** jaina caritra koza - *** 625 444
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakkara calA ki seTha aura seThAnI udarapoSaNa bhI ThIka se nahIM kara pAte the| samudradatta ko mAtA-pitA kI yaha durdazA dekhakara hArdika kaSTa huaa| para jaba use nandA ke nikAla die jAne kI ghaTanA jJAta huI to usakA hRdaya hAhAkAra kara utthaa| usane praNa kara liyA ki jaba taka vaha nandA ko nahIM khoja legA taba taka anna kA eka kaNa bhI grahaNa nahIM kregaa| eka tIvragAmI azva para ArUr3ha hokara samudradatta nandA kI khoja meM niklaa| jaMgaloM kI khAka chAnatA huA, bhAgyodaya se usI Azrama meM pahuMca gayA jahAM nandA ko saMrakSaNa prApta thaa| pati-patnI kA milana huaa| nandA pati ke darzana kara sAre kaSToM ko bhUla gii| pahale RSi aura bAda meM rAjA padmasiMha ke prati hArdika kRtajJatA jJApita kara samudradatta nandA aura apane putra ko sAtha lekara apane nagara meM phuNcaa| sAsa-zvasura ne zata-zata azrudhArAeM pravAhita kara nandA se kSamA maaNgii| nandA ne sAsa-zvasura ko vandana kiyA aura kahA ki isameM ve nirdoSa haiM, manuSya ke sukha-dukha kA kAraNa svayaM usake apane karma hI hote haiN| kucha samaya bAda AcArya caritragupta campAnagarI meM pdhaare| seTha ne gRhadAyitva putra samudradatta ko arpita kara cAritra dharma grahaNa kara liyaa| seThAnI ne bhI pati kA anugamana kiyaa| samudradatta aura nandAdevI ne zrAvaka ke dvAdazavrata aMgIkAra kie| AjIvana vizuddha zrAvaka dharma kI ArAdhanA karake ve donoM sadgati ke adhikArI bne| kAlakrama se donoM mokSa meM jaaeNge| (kha) samudradatta kauzAmbI kA raajaa| (dekhie-puruSottama vAsudeva) samudrapAla bhagavAna mahAvIra ke parama bhakta campAnagarI ke rahane vAle pAlita seTha kA putra / samudra ke madhya tairate hue jahAja meM janma lene ke kAraNa usakA nAma samudrapAla rakhA gayA thaa| samudrapAla yuvA huA to rUpa-guNa sampanna eka zreSThi kanyA se usakA pANigrahaNa kiyA gyaa| samRddhi ke jhUle para jhUlatA huA vaha jIvana vyatIta karane lgaa| ___ eka dina apane mahala ke jharokhe se samudrapAla ne rAjapuruSoM dvArA bandI banAkara le jAe jAte hue eka cora ko dekhaa| usake bhItara cintana kA utsa phUTa par3A ki vyakti ko usake karmoM kA phala avazya bhoganA par3atA hai| vibhinna taloM ko sparza karatA huA usakA cintana Atmakendrita bana gayA aura use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| mAtA-pitA kI AjJA lekara vaha muni bana gayA aura utkRSTa cAritra kI ArAdhanA karake kevalajJAna prApta kara mokSa kA adhikArI bnaa| -uttarAdhyayana sUtra, a. 21 (ka) samudravijaya ___ eka yaduvaMzI rAjA, dasa dazAoM meM prathama aura bhagavAna zrI ariSTanemi ke jnk| vAsudeva zrIkRSNa ke pitA vasudeva inake laghubhrAtA the| (kha) samudravijaya zrAvastI nresh| maghavA cakravartI ke jnk| samRddhadatta dhAtakIkhaNDa dvIpa ke bharata kSetra kA rahane vAlA eka kisaan| vaha samRddha thA, para thA viparIta mati ... 626 .. jaina caritra koza...
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaalaa| vyartha aura anAvazyaka cintana aura kAryoM meM vaha ruci rakhatA thaa| kalpanAoM kI UMcI ur3AneM bharatA rahatA thaa| socA karatA-bharata kSetra ke chaha khaNDoM ko vijaya kara vaha cakravartI bnegaa| eka bAra paryApta dhana vyaya kara usane eka tIkSNa talavAra bnvaaii| coroM ne usakI talavAra curA lI aura usase kaI logoM kA vadha kara diyaa| cora bhI nagararakSakoM dvArA mAra girAe ge| talavAra para aMkita nAma dekhakara samRddhadatta ko bhI bandI banA liyA gyaa| samRddhadatta kAMpa utthaa| usane talavAra ke coroM dvArA curA lie jAne kA pUrA vivaraNa rAjA ko sunA diyaa| para phira bhI rAjA ne use doSI mAnA aura daNDa diyaa| eka anya avasara para rAjya ke eka zatru guptacara ne samRddhadatta se viSa kharIdakara jala srotoM meM milA diyaa| viSaile pAnI ko pIkara kaI loga mara ge| samRddhadatta punaH pakar3A gyaa| anajAne meM aparAdhI kA sAtha dene kA aparAdhI use ThaharAyA gyaa| rAjA ne usakA samasta dhana haraNa kara liyA aura use kaThora daNDa diyaa| ___ isa saba se bhI samRddhadatta kI vRttiyoM kA pariSkAra nahIM huaa| eka bAra usane eka kisAna ko dekhA jo do bachar3oM ko lekara jA rahA thaa| samRddhadatta ne usa kisAna ko bachar3oM ko saMvArane ko prerita kiyaa| usakI preraNA se kisAna ne asamaya meM hI bachar3oM ko saMvAranA caahaa| bachar3e asahya yAtanA ko saha na sake aura maraNa-zaraNa bana ge| ve donoM marakara vyaMtara deva bne| apanI mRtyu aura bhayAnaka yAtanA kA kAraNa unhoMne samRddhadatta ko mAnA aura pratizodha-svarUpa usake zarIra meM solaha mahAroga utpanna kara die| kAla taka samRddhadatta ne nArakIya jIvana kA upabhoga kiyaa| jIvana ke saMdhyApakSa meM eka muni ke upadeza se vaha antarmukhI bnaa| usakI vRttiyAM zuddha bniiN| sAdhanA se usakA jIvana pariSkRta bnaa| saMyama pAlakara vaha devagati meM gyaa| vahAM se cyavakara sAdhanA dvArA karma-mukta banakara vaha siddhi prApta kregaa| (ka) sarasvatI rAjA dhanamoda kI parama patiparAyaNA aura parama buddhimatI raanii| rAjA aura rAnI kI vRttiyAM bhI unake nAmAnurUpa hI thiiN| dhanamoda dhana meM mudita rahatA thA aura sarasvatI vidyA-vyasanI thii| rAnI janmajAta vicakSaNa aura buddhi kA nidhAna thii| vaha apane buddhibala se rAjya kI aneka samasyAoM kA cuTakiyoM meM samAdhAna kara cukI thii| isa para bhI rAjA ne sadaiva buddhibala para dhanabala ko hI zreSTha mAnA thaa| eka bAra rAjA aura rAnI paraspara premAlApa kara rahe the| vArtA-prasaMga yAtrA karate-karate dhana aura buddhi kI tulanA taka pahuMca gyaa| rAjA ne dhana ko buddhi se bar3A siddha karane kI koziza kI, para rAnI ne buddhi ko hI dhana se bar3A khaa| premAlApa kA sthAna saMvAda, aura saMvAda kA sthAna vivAda ne le liyaa| rAnI ne rAjA ko zAMta karane kI lAkha ceSTAeM kI, para rAjA jidda para DaTa gayA ki vaha apane buddhibala se siddha kare ki buddhi dhana se bar3I hai| Akhira rAnI ne rAjA kI cetAvanI svIkAra kara lii| rAjAjJA se rAnI sAdhAraNa vastroM meM mahaloM ko chor3a kara cala dii| vaha eka nagara meM phuNcii| vahAM kA rAjA kahAniyAM sunane kA zaukIna thaa| usakI ghoSaNA thI ki jo use aisI kahAnI sunAegA jise sunakara vaha Uba jAegA, usa kahAnI sunAne vAle ko vaha dasa sahasra svarNamudrAeM degaa| sarasvatI puruSaveza dhAraNa kara rAjadarabAra meM pahuMcI aura usane rAjA ko aisI kahAnI sunAnI prAraMbha kI jise sunakara rAjA khIjha aura Uba se bhara gyaa| pariNAmataH puraskAra jIta kara sarasvatI apane nagara meM A gii| nagara ke bAhya bhAga meM usane Adhe dhana se eka makAna banavAyA aura Adhe ko vyApAra meM vyaya kara apane buddhibala se apAra dhana arjita kiyaa| isa para rAjA ne kahA, yaha to koI buddhi pramANa nahIM hai| buddhibala ko tabhI zreSTha mAnA jAegA jaba usase dhana ke atirikta kucha anya arjita kiyA jaae| ... jaina caritra koza ... -- 627 ...
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA eka bAra pradeza gyaa| mArga meM eka ekAkSa aura eka bUce ne rAjA ko Thaga liyaa| rAjA ne dasa hajAra svarNamudrAeM dekara jAna bcaaii| 'dhana ke badale jAna bacI' ise bhI rAjA ne dhana ke bala ke rUpa meM hI dekhaa| rAjA sovanapurI nagarI meM phuNcaa| vahAM kI rAjakumArI caubolI kI yaha ghoSaNA thI ki jo puruSa use zataraMja meM parAjita karegA usase vaha vivAha karegI, para parAjita hone vAle ko kArAgAra meM Ayu bitAnI pdd'egii| rAjA dhanamoda ne caubolI se zataraMja khelI aura parAjita banakara use kArAgAra kA bandI bananA pdd'aa| kaI varSoM taka dhanamoda nahIM lauTA to rAnI sarasvatI ko cintA huii| pati ko khojane ke lie puruSaveza dhAraNa kara vaha usI dizA meM cala dI jisa dizA meM rAjA gayA thaa| saMyoga se kAnA aura bUcA Thaga use bhI mile| rAnI ne apane buddhibala se unako parAsta kiyA aura rAjA se aiMThA huA dhana unase ugalavA liyA aura sAtha hI unase zapatha patra bhI likhavA liyA ki ve bhaviSya meM kisI ko nahIM tthgeNge| vahAM se puruSavezI sarasvatI sovanapurI phuNcii| anumAna se usane jAna liyA ki usake pati caubolI ke kArAgAra meM hI hone caahieN| usane caubolI se zataraMja khelanA taya kiyaa| prathama dina usane caubolI ke usa cAturya ko pakar3A jisake bala para vaha ajeya banI huI thii| dUsare dina vaha apane sAtha eka billI le gaI jisane caubolI ke cAlAka cUhe kA AhAra kara liyaa| cUhA hI caubolI ke pAsoM ko yathAvazyaka krama meM ulaTa-pulaTa karatA thaa| cUhe kI anupasthiti meM caubolI parAjita ho gii| use puruSavezI sarasvatI se vivAha karanA pdd'aa| puruSavezI sarasvatI ke kahane para sabhI bandI rAjAoM aura rAjakumAroM ko mukta kara diyA gyaa| mukta hone vAloM meM rAjA dhanamoda bhI thaa| sarasvatI ne dhanamoda aura caubolI ko eka sAtha baiThAkara apane svarUpa kA paricaya diyA aura caubolI kA vivAha apane pati dhanamoda se karake use apanI choTI bahana banA liyaa| sAtha hI sarasvatI ne ThagoM dvArA likhA gayA zapatha patra rAjA ko dikhAyA aura unase prApta dasa sahasra svarNa mudrAeM rAjA ko dii| rAjA sarasvatI ke buddhibala para gadgada bana gyaa| usane svIkAra kara liyA ki dhanabala para buddhibala hI bhArI ___ rAjA dhanamoda apanI donoM rAniyoM ke sAtha apane nagara meM lauTa AyA aura sukhapUrvaka rAjya karane lgaa| do buddhi nidhAna paliyoM ko pAkara vaha dhanya thaa| eka bAra sarasvatI ne rAjA se kahA-mahArAja! zreSTha buddhi vahI hai jo vyakti ko dharma ke patha para le jaae| merI icchA hai ki maiM zeSa jIvana sAdhanA ko samarpita kruuN| rAjA aura caubolI ko sarasvatI kI bAta yuktiyukta lgii| tInoM ne sAdhanA-patha para kadama bddh'aae| AyuSya pUrNa kara tInoM deva bane aura kAlakrama se mokSa prApta kreNge| (kha) sarasvatI ___eka atyanta buddhimatI zreSThi knyaa| usake pitA kA nAma dhana thA jo nagara kA dhanI aura mAnI seTha thaa| sarasvatI kI mAtA kA nAma premavatI thaa| mAtA ke nidhana ke pazcAt gRhadAyitva sarasvatI ke kandhoM para A gyaa| vaha vidyAdhyayana pUrNa kara cukI thI aura yauvana meM praveza le cukI thii| eka bAra jaba vaha pAnI lene ke lie kueM para gaI to cAra pyAse yuvaka pAnI pIne usake pAsa aae| logoM ke kaTAkSoM se bacane ke lie sarasvatI ne yuvakoM ko adekhA kara diyaa| para yuvaka pAnI pInA cAhate the| prathama yuvaka ne apanA paricaya diyA, mujhe praharI kahate haiN| sarasvatI ne kahA, praharI to do haiM, unheM hI maiM jAnatI hU~, tumheM nahIM, isalie pAnI nahIM pilA sakatI huuN| isI taraha dUsare, tIsare aura cauthe yuvaka ne kramazaH apanA paricaya rasika, garIba aura gadhe ke rUpa meM diyaa| sarasvatI ne pratyeka ko pUrva ke javAba kI taraha hI kahA, rasika, garIba aura gadhe to do ...628 .. - jaina caritra koza ...
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ hI haiM, unheM hI maiM jAnatI hU~, tumheM nahIM, isalie pAnI nahIM pilaauuNgii| kahakara sarasvatI pAnI kA ghar3A lekara apane ghara A gaI aura bhItara se dvAra banda kara liyaa| cAroM yuvaka jijJAsA meM baMdhakara sarasvatI ke pIche-pIche usake ghara pahuMce aura dvAra para baiTha ge| eka par3osI dhana zreSThI se IrSyA karatA thaa| dhana ko apamAnita karane kA usane ise suavasara maanaa| usane rAjA ke pAsa jAkara sarasvatI kI zikAyata kI ki vaha durAcAriNI hai, usake dvAra para cAra-cAra yuvaka baiThe haiN| rAjA ne zreSThI dhana ko bulAyA aura usakI putrI ke AcAra ke bAre meM puuchaa| zreSThI dhana bhayabhIta ho gayA aura koI uttara nahIM de paayaa| Akhira rAjA ne sarasvatI ke pAsa Adeza bhejA ki vaha darabAra meM upasthita ho| sarasvatI ne rAjA se kahalavAyA ki usake lie pAlakI bhejI jAe tabhI vaha darabAra meM aaegii| rAjA ne sarasvatI ke lie pAlakI bhejii| sarasvatI pAlakI meM baiTha kara rAjadarabAra meM phuNcii| rAjA ne sarasvatI se pUchA, tumhAre dvAra para jo cAra yuvaka baiThe haiM, ve kauna haiM aura tumase kyA cAhate haiM? sarasvatI ne kahA, mahArAja! yaha Apa una yuvakoM se hI pUchie! maiM unheM nahIM jaantii| rAjA ne cAroM yuvakoM ko bulAyA aura unase unakA paricaya tathA sarasvatI ke dvAra para baiThane kA kAraNa puuchaa| yuvakoM ne saca-saca batA diyA ki ve pyAse the aura unhoMne sarasvatI ko apane-apane nAma batAkara pAnI pilAne ko khaa| para usane jo uttara diye unhIM kA rahasya jAnane ke lie ve usake dvAra para A baitthe| rAjA ne sarasvatI se usake kahe ko spaSTa karane kA Adeza diyaa| sarasvatI ne AzaMkA jAhira kI, mahArAja ! merA spaSTIkaraNa sunakara Apa krodhita ho jAeMge, isalie maiM uttara nahIM duuNgii| rAjA ne sarasvatI ko abhaya dete hue spaSTIkaraNa karane ko khaa| sarasvatI ne spaSTa kiyA, pahale vyakti ne apanA nAma praharI batAyA, para praharI to do hI haiM, sUrya aura candra jo pratikSaNa ghUmate rahate haiN| dUsare ne apane ko rasika btaayaa| para rasika do hI haiM, anna aura jala na hoM to saba rasa aura rasika miTa jaaeN| tIsare ne apane ko garIba btaayaa| parantu maiMne kahA ki garIba to do hI haiM, eka laDakI kA pitA aura dUsarI bkrii| cauthe ne apane ko gadhA khaa| para maiMne kahA, gadhe to do hI haiM, eka yahAM kA rAjA aura dUsarA merA pitaa| aMtima samAdhAna se rAjA cauMka gyaa| usane kahA. sarasvatI! prathama tIna samAdhAna to yakti-yakta haiM para aMtima samAdhAna kA AdhAra kyA hai use spaSTa kro| sarasvatI ne kahA, mahArAja ! maiMne apane pitA ko gadhA isalie kahA ki Apake bulAne para vaha bhayabhIta bana gayA aura mauna ho gayA, jabaki usakA sahaja dAyitva banatA thA ki vaha apane stara para hI ukta Aropa kI taha meM jAkara usakA samAdhAna krtaa| dUsare, Apako gadhA maiMne isalie kahA ki Apane eka par3osI kI bAta para AMkheM mUMda kara vizvAsa kara liyaa| jabaki rAjA kA dAyitva to yaha hotA hai ki samucita pramANa ke AdhAra para hI vaha Aropa nirdhArita karatA hai| Apane par3osI ke dveSapUrNa vacanoM para vizvAsa kiyA aura Aropa taya kara diyaa| isameM mujhe ApakI buddhihInatA dikhAI dI aura buddhihIna hI to gadhA hotA hai| sarasvatI ke samAdhAna se rAjA ko apanI bhUla parijJAta ho gii| usane sarasvatI ko apanI putrI kA mAna diyA aura apane aviveka ke lie usase kSamA mAMgakara use sasammAna vidA kiyaa| (ga) sarasvatI ___gyArahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI vajradhara svAmI kI jnnii| (dakhie-vajradhara svAmI) (gha) sarasvatI eka jaina shrmnnii| sarasvatI dhArAvAsa nagara ke rAjA vajrasiMha kI putrI thii| usakA eka sahodara thA ... jaina caritra koza ... - 629 ...
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ jisakA nAma kAlaka thaa| bhAI aura bahana donoM ne zrAmaNI pravrajyA aMgIkAra kii| yahI kAlaka jaina dharma ke prabhAvaka AcAryoM meM 'kAlakAcArya' nAma se vikhyAta haiN| eka bAra sarasvatI AryA ujjayinI nagarI meM padhArIM / vahAM para usa samaya gardabhilla nAmaka rAjA kA rAjya thA jo svabhAva se uddaNDa thaa| sAdhvI sarasvatI ke rUpa para usakI dRSTi par3I to vaha usa para mohita ho gayA aura usane apane anucaroM se sAdhvI kA apaharaNa karAkara use apane ranivAsa meM pahuMcavA diyaa| sarasvatI apane dharma para aDiga rahI / pratiSThita nAgarikoM aura kAlakAcArya ne rAjA ko usake anArya kArya ke lie samajhAyA aura nivedana bhI kiyA ki vaha sAdhvI sarasvatI ko sasammAna mukta kara de / parantu kAmAndha aura darpAndha gardabhilla ne sAdhvI sarasvatI ko mukta karane se inkAra kara diyaa| isase kAlakAcArya ne jina zAsana ke gaurava tathA sAdhvI bahana ke zIla kI rakSA ke lie gardabhilla ko daNDita karane kA saMkalpa kara liyaa| kAlakAcArya ne dUra dezoM kI eka lambI yAtrA kI aura kucha parAkramI rAjAoM ko prabhAvita kara unase gardabhilla para AkramaNa kraayaa| aMtataH gardabhilla ko usake kie kA daNDa prApta huA aura sAdhvI sarasvatI ko sasammAna mukta karAyA gayA / kAmAndha nareza ke bandhanoM meM lambe samaya taka rahane para bhI sAdhvI sarasvatI ne apane zIladharma para AMca nahIM Ane dI jo unakI utkRSTa cAritra niSThA kA pramANa hai| (dekhie -kAlakAcArya) (Ga) sarasvatI (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai / (dekhie - kamalA AryA ) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a. 32 sarvajJabhA kaMcanapura ke seTha dhanasena kI putrI jisakA vivAha nagara seTha dharmasena ke putra candrasena se huaa| sarvajJa tana-mana-prANa meM dharma racA-basA thA / kAlakrama se usane eka putra ko janma diyA jisakA nAma indrasena rakhA gyaa| indrasena do varSa kA huA to eka dina sarvajJaprabhA use goda meM lekara pitRgRha se zvasura gRha jA rahI thii| jaba vaha rAjamahala ke nIce se gujara rahI thI to usane nagara nareza kanakasena ko gavAkSa meM baiThe hue apanI rAnI se Amoda-pramoda karate dekhA, unheM dekhakara sarvajJaprabhA ke mukha se muskAna phUTa pdd'ii| rAjA kI dRSTi sarvajJaprabhA para hI / vaha usakI muskAna kA kAraNa jAnane ko utsuka ho gyaa| usane sarvajJaprabhA ko apane pAsa bulAyA aura usakI muskAna kA kAraNa puuchaa| sarvajJaprabhA ne kahA, mahArAja ! isa muskAna kA kAraNa maiM Apako phira btaauuNgii| abhI mujhe zIghra jAnA hai| jauharI bAjAra ke mor3a para merI mRtyu merI pratIkSA kara rahI hai| yahAM se marakara maiM Apake hI nagara meM phalAM sthAna para zUkarI ke udara se janma luuNgii| amuka-amuka merI pahacAna hogii| vahAM maiM Apake prazna kA uttara duuNgii| kahakara sarvajJaprabhA calI gaI aura nirdiSTa sthAna para pahuMcate hI do sAMDoM kI bhir3aMta meM phaMsakara usa kI mRtyu ho gii| usakI goda meM rahA huA putra indrasena uchalakara eka vyakti kI goda meM jA par3A aura usakI prANa rakSA ho gii| pUrI ghaTanA jAnakara rAjA kI jijJAsA sarvajJaprabhA kI haMsI kA rahasya jAnane ko aura adhika saghana bana gii| usane apane vizvasta anucara ko usa sthAna para niyukta kara diyA jahAM sarvajJaprabhA ne janma lene kI bAta kahI thii| udhara zUkarI ne prasava kiyA to rAjA vahAM pahuMcA aura nirdiSTa pahacAna vAle zUkarI - zAvaka se usane *** 630 * jaina caritra koza ***
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ haMsI kA rahasya puuchaa| zUkarI-zizu ne kahA, rAjan ! tuma vilamba se Ae aura kucha hI kSaNa meM merI mRtyu hone vAlI hai| yahAM se marakara phalAM sthAna para maiM mRga-zAvaka ke rUpa meM janma lUMgI aura tabhI tumheM haMsI kA rahasya btaauuNgii| kahakara zUkarI-zizu kA nidhana ho gyaa| nirdiSTa samaya para mRgI ne zAvaka ko janma diyaa| rAjA ne vahAM pahuMcakara usase haMsI kA rahasya puuchaa| zAvaka ne kahA, yahAM bhI maiM palabhara ko huuN| yahAM se marakara maiM tumhAre pradhAna kI patnI ke udara se putrI rUpa meM janma lUMgI, vahIM para haMsI kA rahasya spaSTa kruuNgii| kahakara zAvaka ke prANa nikala ge| cakita, vismita rAjA ke pAsa pratIkSA ke atirikta anya upAya nahIM thaa| usane apanI maryAdA ke anurUpa pradhAna kI patnI ko apanI dharmabahana banA liyaa| jaba usane putrI ko janma diyA to dasaveM dina rAjA putrI ko dekhane pradhAna ke ghara gyaa| pradhAna kI putrI ko goda meM lekara usane apanA prazna dohraayaa| navajAta kanyA ne kahA, rAjan ! abhI thor3I pratIkSA aura kiijie| jaba maiM pandraha varSa kI ho jAUMgI aura merA vivAha hogA taba vivAha-maNDapa meM maiM tumheM haMsI kA rahasya btaauuNgii| nirAza hokara rAjA apane mahala meM A gyaa| pradhAna ne apanI putrI kA nAma muktiprabhA rkhaa| jaba muktiprabhA pandraha varSa kI ho gaI to usane usakA sambandha dharmasena ke pautra indrasena se kara diyaa| vivAha-maNDapa meM rAjA pahuMcA aura usane muktiprabhA se muskAna kA rahasya puuchaa| muktiprabhA haMsI aura bolI, rAjan ! Apa itanA kucha dekha cuke haiM, kyA yaha saba haMsane yogya nahIM hai| pUrvajanma meM maiMne jise putra rUpa meM janma diyA thA, isa janma meM vahI merA pati hone jA rahA hai| usa kSaNa Apako apanI rAnI se Amoda-pramoda karate dekha kara mujhe jo haMsI AI thI usakA bhI eka aisA hI kAraNa thaa| aura vaha kAraNa thA, ApakI patnI hI pUrvajanma meM ApakI mAtA thii| Apa jaba pAMca varSa ke the to ApakI mAtA kA dehAnta ho gayA thA aura usakA jIva hI ApakI vartamAna rAnI hai| basa isI vicAra se mujhe haMsI A gaI thii| yadi yaha rahasya usI kSaNa maiM pragaTa kara detI to Apa vizvAsa nahIM krte| satya kI parakha ke lie dhairya aura pratIkSA kI Avazyaka Apane dhairya rakhA aura apanI jijJAsA ko jIvita rakhA, so Aja Apake pAsa merI bAta para avizvAsa kA koI kAraNa nahIM honA caahie| __sunakara rAjA vismita bana gyaa| usane upasthita jana-samUha ke samakSa pUrA itivRtta khaa| isase rAjA, rAnI aura indrasena muktiprabhA ke sAtha hI virakta bana gae aura usI dina saMsAra kA tyAga kara nirgrantha sAdhanA patha para bar3ha ge| utkRSTa saMyama kA pAlana karake cAroM hI jIva siddha gati meM ge| sarvabhUti unnIsaveM viharamAna tIrthaMkara zrI devayajJa svAmI ke jnk| (dekhie-devayajJa svAmI) (ka) sarvAnubhUti aNagAra bhagavAna mahAvIra ke eka ziSya jinheM gozAlaka ne tejolezyA se bhasma kara diyA thaa| (dekhie-gozAlaka) (kha) sarvAnubhUti aNagAra eka tapasvI aNagAra jo nirantara mAsakhamaNa kI tapasyA karate the| (dakhie-dhanapati kumAra) -vipAka sUtra, dvi.zru., a. 6 sarvArtha kSatriya kuNDagrAma / kuNDalapura nagara ke rAjA siddhArtha ke pitA aura caubIsaveM tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra ... jaina caritra koza ... - 631 ...
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke pitAmaha / sarvArtha bhagavAna pArzvanAtha kI dharma paramparA ke zrAvaka the aura zIla-sadAcAra sampanna jIvana jIte the| sarvArtha ke do putra hue-siddhArtha aura supaarshv| vaizAlI nareza ceTaka kI bahana trizalA se siddhArtha kA pANigrahaNa huaa| siddhArtha aura trizalA se hI jaina dharma ke caubIsaveM tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra jaise dharma pravartaka aura yugAntakArI parama puruSa kA janma huA thaa| (ka) sahadeva eka kASTha zilpI kA putra, jisane pitA se kASThazilpa kalA pUre manoyoga se sIkhI aura samaya Ane para vaha apane pitA se bhI zreSTha kalAkRtiyAM banAne meM nipuNa bana gyaa| sahadeva ne pitA se kalA to sIkhI, para zurU-zurU meM usane usa kalA kA upayoga nahIM kiyaa| usameM Alasya kA mahAdurguNa thaa| pitA aura agraja kamAte the, unakI kamAI para hI vaha palatA thaa| usake jimme itanA hI kAma thA ki vaha kheta para bhAI kA bhojana phuNcaae| para isa kArya meM bhI usakA Alasya bAdhA banatA aura vaha kabhI bhI samaya para bhojana nahIM phuNcaataa| isase bhAI aura pitA ne nArAja hokara use ghara se nikAla diyaa| ____ alakSita patha para bar3hate hue sahadeva ne jaMgala meM par3I eka asthi ko cAvaloM ke rUpa meM traashaa| usake cAvaloM kI kalAkArI dekhakara padmapura-vAsI premazaMkara kASThazilpI ne apanI putrI guNavatI kA vivAha usake sAtha kara diyaa| apane hI pAsa use eka makAna rahane ko de diyaa| binA parizrama se hI sahadeva ko patnI aura ghara mila gae to usakI Alasya vRtti punaH jAga gii| vaha zvasura kI kamAI para udarapoSaNa karane lgaa| chaha mAsa bIta ge| Akhira zvasura ne apanI putrI se sahadeva ko karttavya ke prati jAgarUka banane ke lie khaayaa| guNavatI ne apane vAk cAturya se sahadeva ko zrama ke lie prerita kiyaa| patnI kI preraNA se sahadeva ke bhItara prasupta karttavya bodha jAgRta ho gyaa| usane jaMgala meM dUra-dUra taka bhaTakakara eka candana ke vRkSa kI khoja kii| kaThina aura satata zrama se usane eka paMlaga taiyAra kiyaa| palaMga ke cAroM pAyoM para usane cAra putaliyAM bnaaiiN| usakI ekaniSTha zrama sAdhanA meM eka yogI kI sAdhanA dhvanita bana gaI thii| usakI zrama niSThA se prabhAvita banakara eka deva ne use varadAna diyA ki tumhAre dvArA nirmita vastueM divya zaktiyoM se adhiSThita hoNgii| sahadeva kA palaMga taiyAra ho gyaa| usane becane ke lie palaMga ko bAjAra meM rkhaa| para usakI kImata sunakara koI bhI vyakti use kharIdane kI sAmarthya nahIM juTA paayaa| sahadeva ne palaMga kI AMzika kImata eka sahasra svarNamudrAeM rakhI thii| usakA kathana thA ki palaMga kA pUrA mUlya cAra dinoM meM svayaM palaMga hI btaaegaa| rAjA kA yaha niyama thA ki jo vastu koI na kharIde use vaha kharIdatA thaa| saMdhyA samaya rAjA ne eka sahasra svarNamudrAeM pradAna kara sahadeva kA palaMga kharIda liyaa| rAtri meM rAjA usI palaMga para soyaa| nirantara cAra rAtoM meM eka-eka kara cAroM putaliyoM ne aise kartavya kie ki rAjA aneka kaSToM se baca gyaa| nagara meM AtaMka phailAne vAle coroM ko eka putalI ne mAra ddaalaa| do putaliyoM ne alaga-alaga durghaTanAoM se rAjakumAra ke prANoM kI rakSA kI aura caturtha putalI ne rAjya ko Adamakhora siMha se rakSita kiyaa| isase rAjA camatkRta ho gyaa| sahadeva ko AmaMtrita karake rAjA ne use apAra dhana rAzi pradAna kii| rAjA ne sahadeva ko apanA mitra mAnakara apane pAsa rakha liyaa| rAjA kI vizeSa utsukatA para sahadeva ne eka kASTha azva banAyA jo AkAza meM ur3a sakatA thaa| usa azva para ArUr3ha hokara rAjakumAra ne dUra dezoM kI yAtrA kI aura kusumapura kI rAjakumArI se pANigrahaNa bhI kiyaa| rAjA sahadeva kI kalA para mugdha thaa| usane apanI putrI kA vivAha usase kara diyA aura paryApta daheja pradAna kiyaa| kaI varSoM taka sahadeva padmapura ... 632 -- jaina caritra koza ...
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ meM rahane ke bAda apanI donoM patniyoM aura apAra aizvarya ke sAtha apane nagara meM aayaa| mAtA, pitA aura bhAI sahadeva ko isa avasthA meM dekhakara gadgada bana ge| jIvana ke uttarArdha pakSa meM sahadeva ne apanI donoM patniyoM ke sAtha saMyama kI dIkSA lI aura tInoM hI AyuSya pUrNa kara svarga gati meM ge| (kha) sahadeva mahArAja pANDu kI rAnI mAdrI kA aMgajAta aura pAMcoM pANDavoM meM pNcm| (dekhie-nakula) (ka) sahadevI hastinApura nareza mahArAja azvasena kI rAnI aura caturtha cakravartI sanatkumAra kI maataa| (kha) sahadevI (dekhie-sukozala) sahasrakalA moTapallI nagara ke eka dhanI zreSThI kI putrii| (dekhie-uttamakumAra) sahasramalla kauzAmbI nagarI kA eka vaNik-putra jo atyaMta durdAnta aura duHsAhasI thaa| bacapana se hI duHsaMgati ke kAraNa vaha cauryakarma meM lipta bana gayA aura yuvA hote-hote eka nAmI cora bana gyaa| vaha veza-parivartana kI kalA meM niSNAta thaa| vibhinna veza banAkara vaha vibhinna logoM ko tthgtaa| seMdha lagAkara corI krtaa| usakI mAM usake lie dautya karma karatI aura corI meM usakA sahayoga karatI thii| eka bAra sahasramalla ne nagara ke pratiSThita ratna vyApArI ratnasAra ke ghara ratna curAne ke lie rozanadAna ke rAste se praveza kiyaa| jaise hI rozanadAna se usane praveza karanA cAhA, bhItara se seTha ke putra jaga gae aura unhoMne sahasramalla ke paira pakar3akara khiiNce| sahasramalla sAvadhAna ho gyaa| seTha ke putra use bhItara khIMca rahe the aura vaha apanA pUrA bala lagAkara bAhara kUdanA cAhatA thaa| isase usake paira aura pITha chila ge| kisI na kisI taraha svayaM ko mukta karAke sahasramalla ghara pahuMcA aura mAM ko apanI dayanIya dazA btaaii| mAM ne sahasramalla ko sAntvanA dI aura kahA ki yaha saba to usake kArya kA aMga hai| isa kArya meM to kabhI pakar3e jAne para aMga-bhaMga karAne ko bhI taiyAra rahanA par3atA hai, phAMsI kI sajA bhI ho sakatI hai| para tuma himmata mata haaro| apanI kuzalatA aura kAryakSamatA ko painA bnaao| ___mAM se protsAhana pAkara sahasramalla doguNe utsAha se caurya karma meM laga gyaa| vaha pratidina corI krtaa| nagara meM trAhi-trAhi maca gii| rAjA ke pAsa nitya corI kI zikAyateM AtIM, para rAjapuruSa cora ko giraphtAra nahIM kara paate| eka dina dhanasAra nAmaka vastra vyavasAyI aura divAkIrti nAmaka nApita ne rAjA se kahA ki ve cora ko pkdd'eNge| sahasramalla kI mAM ne bAjAra meM ghUmakara isa bAta kA bheda prApta kara liyA ki dhanasAra aura divAkIrti ne sahasramalla ko pakar3ane kA bIDA uThAyA hai| usane lauTakara sahasramalla ko isakI sacanA dii| sahasramalla una donoM ko sabaka sikhAne ke lie ghara se niklaa| usane dhana kubera kA veza banAyA aura nApita se hajAmata karavAne phuNcaa| nApita ne dhanI seTha jAnakara pUre citta se usakI mAliza-masAja kI aura hajAmata kii| sahasramalla ne jeba meM hAtha DAlA aura ceharA banAkara bolA, paise to ghara para hI chUTa gae haiN| - jaina caritra koza -- -633 ...
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ apane bacce ko mere sAtha bheja dIjie maiM ise paryApta dhana duuNgaa| nAI ne apanA putra usake sAtha bheja diyaa| vahAM se sahasramalla dhanasAra kI dukAna para phuNcaa| mahaMge se mahaMge vastra khriide| nApita ke putra ko apanA putra batAkara sahasramalla ne use seTha ke havAle kiyA aura zIghra hI lauTakara dhana dene kI bAta kahakara campata ho gyaa| Akhira bheda khulA to nAI aura dhanasAra ne sira pITa liyA aura rAjA se tadartha zikAyata kii| dUsare dina eka videzI azva vyApArI aura nagaravadhU kAmapatAkA ne sahasramalla ko pakar3ane kA bIr3A utthaayaa| mAM ne isakI sUcanA sahasramalla ko dii| sahasramalla ne bar3e sArthavAha kA veza dhara kara na kevala azva vyApArI se eka kImatI ghor3A prApta kara liyA balki vezyA kI ratnamaMjUSA bhI hathiyA lii| azva vyApArI aura gaNikA ne apane luTa jAne kA samAcAra rAjA ko diyaa| rAjA hairAna-parezAna bana gyaa| usane nagararakSaka ko bulAkara sakhta Adeza diyA ki jaise bhI ho sahasramalla ko giraphtAra kro| nagara-rakSaka ne nagara ke cappe-cappe para sainika tainAta kara die| sahasramalla ne isa cunautI ko bhI svIkAra kiyaa| eka brAhmaNa kA veza dhara kara vaha nagara meM niklaa| eka vIrAna devAlaya meM kucha juArI juA khela rahe the| brAhmaNavezI sahasramalla vahAM AyA aura juA khelane lgaa| udhara se nagara rakSaka bhI vahAM phuNcaa| juAriyoM se cora kA kucha sUtra mile aisA socakara vaha unase ghulane-milane kI dRSTi se unake sAtha juA khelane lgaa| Akhira sahasramalla aura nagara-rakSaka ke madhya juA khelA gyaa| sahasramalla ne nagara-rakSaka kA sArA dhana jIta liyaa| kahAvata hai ki hArA huA juArI kabhI pIche nahIM dekhtaa| nagara-rakSaka ke pAsa jaba kucha bhI zeSa nahIM rahA to usane aMgulI meM pahanI apanI nAmAMkita mudrikA bhI dAMva para lagA dii| sahasramalla kA lakSya to vaha mudrikA jItanA hI thaa| usa mudrikA ko lekara sahasramalla nagara-rakSaka ke ghara pahuMcA aura usakI patnI ko usake pati kI mudrikA dete hue svayaM ko nagara-rakSaka kA vizvasta mitra btaayaa| usane kahA, virodhiyoM ne mere mitra ke viruddha rAjA ke kAna bhara die haiN| zIghra hI rAjapuruSa ApakA samasta dhana-mAla lene ke lie yahAM Ane vAle haiN| mere mitra ne yaha mudrikA dekara mujhe isalie Apake pAsa bhejA hai ki sArA gupta dhana Apa mujhe de deM jisase usako kisI surakSita sthAna para chipAkara rAjA se bacAyA jA ske| nagara-rakSaka kI patnI pati kI mudrikA dekhakara vizvasta bana gaI aura sArA dhana sahasramalla ke havAle kara diyA, jise lekara sahasramalla apane ghara pahuMca gyaa| zAma ko nagara-rakSaka ghara pahuMcA to bheda khulA aura vaha sira pakar3akara rone lgaa| nagara-rakSaka ke luTa jAne kA samAcAra rAjA ne sunA to usakI sthiti bhI darzanIya bana gii| roSa meM bhara kara rAjA ne svayaM cora ko pakar3ane kA bIr3A utthaayaa| ___ isa se sahasramalla ko apanI caurya aura Thaga kalA para bar3A garva huA ki svayaM rAjA ne use pakar3ane kA bIr3A uThAyA hai| sahasramalla rAjA ko Thaga kara svayaM ko aparAjeya siddha karane ko utAvalA bana gyaa| usane aMgamardaka (mAliza karane vAlA) kA veza dharA aura rAjamahala ke dvAra para phuNcaa| usane dvArapAla se apane mAliza karane ke kauzala kI prazaMsA kI aura sAtha hI use pralobhana diyA ki yadi vaha rAjA kI mAliza ke lie use niyukta kara sakA to use milane vAle pAritoSika se AdhA dhana vaha use degaa| dvArapAla ko pralobhana A gyaa| usane rAjA ko jAkara sUcita kiyA ki koI adbhuta aMgamardaka AyA hai aura ApakI sevA kI anumati prApta karanA cAhatA hai| rAjA ne anumati de dii| sahasramalla ne isa kuzalatA se rAjA kI mAliza kI ki rAjA ko nidrA laga gii| rAjA ke nidrAdhIna banate hI sahasramalla ne rAjA ke AbhUSaNa aura mukuTa sameTe aura eka mudrikA dvArapAla ko dekara caMpata ho gyaa| rAjA kI nidrA TUTI to use apane luTa jAne kA parijJAna huaa| rAjA bhauMcakkA raha gyaa| usane sahasramalla ... 634 - .... jaina caritra koza ...
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ ke samakSa apanI parAjaya svIkAra kara lii| sahasramalla ne caurya karma meM zikhara chU lie| athAha dhana usake pAsa jamA ho gayA para usake mana se zAnti kosoM dUra thii| eka bAra nagara meM vizuddha nAmaka kevalI muni pdhaare| muni kA upadeza sunane sahasramalla bhI gyaa| jIvana meM prathama bAra use zAMti kA anubhava huaa| usakA ciMtana AtmonmukhI bana claa| azAMti phailAkara bhalA zAMti kI AkAMkSA kaise saphalIbhUta bana sakatI hai| mere lie yahI ucita hogA ki maiM lUTA huA samasta dhana punaH dhana ke mAlikoM ko lauTA dUM aura pravrajita banakara AtmakalyANa kruuN| usane apane mana ke bhAva muni se khe| muni ne usake cintana kI anumodanA kii| Akhira sahasramalla ne samasta dhana rAjA ko arpita kara saMyamI hone ke apane saMkalpa kA use paricaya diyaa| isase rAjA ne use kSamA kara diyA aura usakI dIkSA kA samucita prabandha kiyaa| ___sahasramalla kI mAM ne bhI putra ke sAtha hI pravrajyA dhAraNa kii| 'kamme sUrA so dhamme sUrA' sUtra ke saca ko sahasramalla ne saca siddha kiyaa| vaha pApakarma meM jitanA zUra thA dharmapatha para usase bhI bar3hakara zUra siddha huaa| usI bhava meM kevalajJAna ko sAdhakara mokSadhAma meM jA viraajaa| -vardhamAna dezanA sahasrAMzu rAvaNa kA samakAlIna, mahiSmatI nagarI kA rAjA / sahasrAMzu eka jinadharmAnuyAyI rAjA thaa| vaha eka hajAra rAjAoM kA svAmI thaa| usakI rAniyoM kI saMkhyA bhI itanI hI thii| digvijaya ke lie nikalA rAvaNa revA nadI ke kinAre baiThakara dhyAnamudrA meM lIna banakara sAdhanA kara rahA thaa| udhara sahasrAMzu apanI eka hajAra rAniyoM ke sAtha revA nadI meM jalakrIDA ke lie gyaa| eka sAtha eka hajAra rAniyoM ke nadI meM utarane se nadI meM bAr3ha jaisI sthiti utpanna ho gii| rAvaNa kI grIvA taka sahasA jala A gyaa| usase usakA dhyAna bhaMga ho gyaa| krodhita ho rAvaNa ne sahasrAMzu para dhAvA bola diyaa| pracaNDa yuddha ke pazcAt sahasrAMzu rAvaNa kA bandI bana gyaa| bandI sahasrAMzu ko rAvaNa kI sabhA meM upasthita kiyA gyaa| usI samaya zatabAhu nAmaka muni AkAza mArga se usa sabhA meM utre| muni ne dharmopadeza diyA aura apanA paricaya dete hue kahA ki ve mahiSmatI ke pUrva zAsaka aura sahasrAMzu ke saMsAra pakSIya pitA haiN| pitR-darzana se sahasrAMzu virakta ho gyaa| usake vairAgya bhAva ko dekhakara rAvaNa ne use mukta kara diyA aura usakI dIkSA kA Ayojana kiyaa| sahasrAMzu munidharma kA pAlana kara sadgati kA adhikArI bnaa| -jaina rAmAyaNa (ka) sAgara inakA samagra paricaya gautama ke samAna hai| (dekhie-gautama) / -antagaDasUtra, prathama varga, tRtIya adhyayana (kha) sAgara campAnagarI ke samRddha zreSThI jinadatta kA putr| (dakhie-nAgazrI) (ga) sAgara (kumAra) samagra paricaya gautamavat hai| (dekhie-gautama) -antagaDa sUtra, dvitIya varga, dvitIya adhyayana (ka) sAgaracandra (kumAra) balarAma kA pautra aura niSadhakumAra kA putra / sAgaracaMdra surUpa aura mahatvAkAMkSI prakRti kA yuvaka thaa| dvArikA nagarI meM hI dhanasena nAmaka seTha rahatA thA jo dhanI aura mAnI thaa| usake eka putrI thI jisakA nAma ... jaina caritra koza .. -- 635 ..
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ thA kamalAmelA / kamalAmelA adbhuta lAvaNyamatI aura surUpA thii| dhanasena vaNika thA, para cAhatA thA ki usakI putrI kA vivAha rAjaparivAra meM ho| usane apanI putrI kA sambandha ugrasena ke putra nabhasena se sunizcita kara diyaa| nabhasena kamalAmelA ke citra ko dekhakara mana hI mana usake rUpa aura lAvaNya para mugdha ho gayA / vaha aharniza usI ke vicAroM meM khoyA rhtaa| eka bAra ghUmate-ghUmate devarSi nArada nabhasena ke mahala meM aae| kamalAmelA kI kalpanAoM meM tallIna nabhasena nArada ke Agamana ko jAna nahIM pAyA, pariNAmataH usane na to nArada jI ko praNAma kiyA aura na hI unheM Asana diyaa| isase nArada jI burA mAna ge| unhoMne ise apanA apamAna mAnA aura mana hI mana nizcaya kara liyA ki jisa kanyA ke dhyAna meM DUbakara yaha rAjakumAra sAdhAraNa niyama aura vyavahAra ko bhI vismRta kara baiThA hai, usa kanyA ke sAtha maiM isakA vivAha nahIM hone duuNgaa| aisA vicAra karake nArada jI vahAM se calakara sIdhe sAgaracandra ke mahala meM phuNce| sAgaracandra ne nArada jI kA bhAva bhInA svAgata kiyA aura unheM baiThane ke lie Asana diyaa| taba kumAra ne devarSi se pUchA, mune! Apa to tInoM lokoM ke vihArI haiN| kucha vicitra darzana kI bAta sunAie ! nArada ne kahA, vicitra darzana ke lie tInoM lokoM kA bhramaNa anivArya niyama nahIM hai| vicitra vastu to tumhAre hI nagara meM maujUda hai| kumAra kI jijJAsA prabala bana gaI aura usane pUchA, vaha vicitra vastu kyA hai maharSi ? nArada jI ne kahA, vaha hai kamalAmelA ! vaha tumhArI hI nagarI ke rahane vAle dhanasena seTha kI putrI hai| usa jaisI sundarI pRthvImaNDala para durlabha hai| para dhanasena ne usakA sambandha ugrasena ke putra nabhasena se kara diyA hai| parantu usakI jor3I ke to tuma hI ho / kahakara nArada prasthita ho ge| sAgaracandra kamalAmelA para mugdha bana gyaa| usakI dazA unmatta jaisI ho gaI / usake pitRvya zAmbakumAra ne usakI dazA dekhI aura kAraNa puuchaa| sAgaracandra ne pUrI bAta pitRvya ko batA dI aura kahA ki vaha kamalAmelA ke binA jIvita nahIM raha sakatA hai| zAmbakumAra ne sAgaracandra ko vacana diyA ki vaha kamalAmelA ke sAtha usakA vivAha avazya karAegA / udhara nArada jI kamalAmelA ke pAsa pahuMce aura unhoMne usake hRdaya meM bhI sAgaracandra ke prati anurAga utpanna kara diyaa| zAmbakumAra aneka vidyAoM se sampanna the / unhoMne eka suraMga taiyAra kI jo dvArikA ke bAhya bhAga meM sthita udyAna se kamalAmelA ke mahala taka jAtI thii| usI suraMga mArga se jAkara sAgaracandra kamalAmelA ko udyAna meM le aayaa| zAmbakumAra ke AhvAna para nArada jI pragaTa hue aura unakI upasthiti meM sAgaracandra aura kamalAmelA vivAha - sUtra meM baMdha gae / dhanasena ne apanI putrI ko mahala meM nahIM pAyA to vaha cintAtura ho gyaa| usane vAsudeva zrIkRSNa se isakI zikAyata kii| zrIkRSNa ke sainikoM ne zIghra hI patA lagA liyA ki kamalAmelA udyAna meM hai| zrIkRSNa vahAM pahuMce / nabhasena bhI prativAdI banakara phuNcaa| zAmba ne pakSa prastuta kiyA, bhagavan! kamalAmelA aura sAgaracandra paraspara eka dUsare se prema karate haiM aura donoM ne apanI icchA se vivAha kiyA hai isalie ve donoM niraparAdha haiN| zrIkRSNa ko usakA pakSa nyAyocita pratIta huA / para unhoMne kahA, isake lie sAgaracandra ko nabhasena se kSamA mAMganI hogii| sAgaracandra nabhasena ke kadamoM para avanata ho gayA aura usane usase kSamA maaNgii| Upara seto nabhasena ne sAgaracandra ko kSamA kara diyA, para usake hRdaya meM dveSa kI granthI jama gaI / vaha pratizodha lene ke lie ucita avasara kI pratIkSA karane lagA / sAgaracandra kamalAmelA para aisA mugdha banA ki dharma-karma saba kucha bhulA baiThA / kAlAntara meM arihaMta ariSTanemi dvArikA nagarI pdhaare| prabhu kA upadeza sunakara sAgaracandra ke hRdaya meM Atmabodha jAgRta huaa| * jaina caritra koza *** *** 636
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ usane prabhu se zrAvaka-dharma aMgIkAra kiyaa| eka bAra zrAvaka - pratimA kI ArAdhanA ke lie sAgaracandra ne zmazAna meM jAne kA nizcaya kiyA / vaha zmazAna meM jAkara pratimA dhAraNa kara dhyAnAvasthita ho gyaa| saMyoga se zmazAna bhUmi ke nikaTa se nabhasena gujraa| sAgaracandra ko pratimA kI ArAdhanA meM lIna dekhakara usakA pratizodha umar3a aayaa| usane pAsa hI rahe hue tAlAba ke kinAre se Ardra miTTI lI aura usase sAgaracandra ke sira para pAla bAMdha dI / tadanantara citA se agni lekara usane sAgaracandra ke sira para uDela dii| aisA karake nabhasena bhAga khar3A huA / udhara sAgaracandra ne atyaMta samabhAvoM se agni- parISaha ko sahana kiyaa| unhoMne apanI pratimA ko khaNDita nahIM banane diyA aura nabhasena ke prati durbhAva ko apane hRdaya meM praveza nahIM lene diyaa| samatA sAdhaka sAgaracandra vimala bhAvoM se dehotsarga karake devaloka prApta kiyaa| Age ke bhavoM meM ve mokSa jaaeNge| - upadeza mAlA, gAthA 120 (kha) sAgaracaMdra (muni) ( dekhie- metArya muni) (ka) sAgaradatta prabhu pArzvakAlIna tAmralipti nivAsI eka vaNika putra / sAgaradatta jaba yuvA huA to use jAti-smaraNa jJAna ho gayA / jJAna meM use apanA pUrvabhava dikhAI dene lagA / pUrvabhava meM vaha eka brAhmaNa kA putra thaa| usakI patnI durAcAriNI thI / patnI ne eka bAra use viSa de diyA aura svayaM eka anya puruSa ke sAtha calI gaI / eka mAlina kI sevA aura upacAra se brAhmaNa-putra svastha ho gayA / para patnI ke vizvAsaghAta ne usake hRdaya strI jAti ke prati ghRNA bhara dii| vaha saMsAra kA tyAga karake parivrAjaka bana gyaa| vahAM kA AyuSya pUrNa kara vaha yahAM vaNikaputra bnaa| yahAM para vaha striyoM se ghRNA karane lgaa| yuvA hone para bhI usane vivAha nahIM kiyA / pUrvabhava meM jisa gvAlina ne usakI sevA kI thI vaha bhI isI nagarI meM eka zreSThI kanyA banI thI / usa kanyA ke hRdaya meM sAgaradatta ke prati sahaja anurAga jAgRta huaa| sAgaradatta dvArA usake prema prastAva ko ThukarAe jAne para bhI vaha nirAza nahIM huii| usane sAgaradatta ke strI jAti se ghRNA ke mUla ko jaanaa| usane sAgaradatta ko patra likhA aura spaSTa kiyA ki sabhI striyAM burI nahIM hotI haiN| yaha saca hai ki eka strI ne tumhAre sAtha vizvAsaghAta kiyA, parantu yaha bhI saca hai ki eka strI ne hI tumhAre prANoM kI rakSA bhI kI / zreSTha kanyA kI isa yukti se sAgaradatta ke hRdaya meM usake prati anurAga uga AyA aura usane usase vivAha kara liyaa| bAda meM sAgaradatta ne samudrI vyApAra zurU kiyaa| zurU meM vaha kaI bAra asaphala huaa| aMtataH vyApAra meM use saphalatA milii| khoI huI lakSmI kI use prApti huii| vaha pATalIpatha meM rahakara vyavasAya karane lgaa| vahIM para usane zrAvaka dharma aMgIkAra kiyaa| una dinoM bhagavAna pArzvanAtha puNDravardhana deza meM vicaraNa kara rahe the| sAgaradatta bhagavAna kA upadeza sunane gayA / prabhu ke upadeza se vaha prabuddha bana gayA / dIkSA lekara usane Atma-sAdhanA kA patha prazasta kiyA aura uttama gati kA adhikArI banA / (kha) sAgaradatta campAnagarI ke eka sampanna zreSThI / (dekhie - nAgazrI) (ga) sAgaradatta mahAvideha kSetra kI puNDarIkiNI nagarI ke cakravartI samrAT vajradatta aura unakI mahArAnI yazodharA kA *** jaina caritra koza 637
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ Atmaja eka tejasvI raajkumaar| yuvAvasthA meM aneka kulIna kanyAoM ke sAtha usakA vivAha huA / bhogopabhoga ke samasta sukha sAdhana pUrva puNyodaya se use sahaja rUpa meM prApta hue / parantu utkRSTa bhoga sAmagrI ke madhya meM rahakara bhI rAjakumAra kA antarmAnasa jala kamalavat nirlipta thaa| eka bAra zarada Rtu meM rAjakumAra sAgaradatta apane prAsAda ke gavAkSa meM baiThA huA apanI patniyoM ke sAtha Amoda-pramoda kara rahA thA / sahasA usake AkAza para sthira ho ge| usane dekhA - AkAza meM eka choTA sA meghakhaNDa dekhate hI dekhate pUre AkAza para phaila gyaa| kAlI-kAlI ghaTAeM chA giiN| dRzya atIva nayanAbhirAma bana gayA / rAjakumAra kA mana usa megha saundarya meM rama gyaa| para zIghra hI dakSiNa dizA se havA kA eka jhoMkA uThA jisane kucha hI samaya meM meghoM ke sAmrAjya ko chinna-bhinna kara diyaa| isa ghaTanA ne rAjakumAra kI cintana dhArA ko badala diyaa| usane vicAra kiyA, megha ke sAmrAjya kI taraha hI mujhe prApta sukha-sAdhana aura jIvana bhI zIghra hI chinna-bhinna ho jAne vAlA hai| buddhimattA isa bAta meM hai ki isase pUrva ki merA jIvana mere hAthoM se phisala jAe mujhe AtmakalyANa kA upAya kara lenA caahie| rAjakumAra sAgaradatta ne rAjapATa aura moha mamatva ke AvaraNoM ko haTAkara abhayasAra nAmaka AcArya se pravrajyA dhAraNa kara lI / AgamoM kA pArAyaNa kara ve bahuzruta muni bane / kAlAntara meM unheM avadhijJAna prApta huA / karmakalmaSa ko dhvasta kara ve ucca gati ke adhikArI bane / (gha) sAgaradatta vIrapura grAma kA eka zreSThI jisake lie dhana hI dharma thaa| gAMva meM usakI ikalautI dukAna thI / vaha grAmavAsiyoM kI ajJatA aura vivazatA kA bharapUra dohana karatA / paune - savAe bATa rakhatA, asalI vastu ke mUlya para nakalI vastu becatA / isase usane dhana to bahuta kamAyA para mAnasika zAnti aura pratiSThA kho baitthaa| loga usakI beImAnI ko pahacAnane lage aura use 'vaMcaka baniyA' kahane lage / parantu isa nAma se sAgaradatta ko koI khinnatA na thI / kyoMki use pratiSThA se dhana priya thA / seTha kA eka putra thaa| seTha ne sulakSaNA nAmaka kanyA se putra kA vivAha kiyA / sulakSaNA mAtra nAma se sulakSaNA na thI, guNoM se bhI vaha sulakSaNA thI / vaha logoM ke mukha se apane zvasura ke lie nindA ke zabda suntii| loga usake zvasura ko 'vaMcaka vaNika' kahate to use bar3I khinnatA hotI / usane zvasura ke isa upanAma ko badalane kA saMkalpa kara liyaa| apane madhura AcAra-vicAra se usane zvasura kA hRdaya to pahale hI liyA thaa| eka dina ucita avasara dekhakara usane zvasura se kahA, pitA jI ! loga Apako vaMcaka-vaNika kahate haiM, aisA kyoM hai? kyA isa upanAma se Apako kaSTa nahIM hotA ? sAgaradatta ne kahA, loga merI AmadanI para IrSyA karate haiM / isIlie ve mujhe vaMcaka-vaNika kahate haiN| para kaheM, isase merA kyA ghaTatA hai / vyakti ke pAsa dhana ho to usake lie kunAma bhI sunAma hai| sulakSaNA ne kahA, ApakA dhana bhI bar3he aura loga ApakA sammAna bhI kareM, yadi aisA ho to kaisA rahegA ? seTha bolA, aisA hogA to bahuta acchA hogaa| sulakSaNA ne pUre vizvAsa se kahA- aisA avazya hogA, para usake lie Apako mere kahe ke anusAra calanA hogaa| seTha ne pUchA, vaha kauna-sI vidhi hai jisase dhana aura yaza donoM eka sAtha surakSita - saMcita raha sakate haiM ? 1 putravadhU ne kahA- vaha vidhi hai prAmANikatA / merI prArthanA para Apa apane vyApAra meM prAmANikatA ko sthAna diijie| usase Apake dhana aura yaza donoM meM AzAtIta vRddhi hogI / putravadhU kI bAta seTha ne svIkAra kara lii| vaha pUrNa prAmANikatA se nApa-tola karane lagA / ucita mUlya para asalI vastu grAhakoM ko dene lgaa| dekhate-hI-dekhate grAmINoM kA vizvAsa seTha ke prati jAga gyaa| loga * jaina caritra koza *** 638
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ seTha ke AcAra, vyavahAra aura vANI ko pramANa mAnane lge| chaha mAha vyatIta hote-hote gAMva meM seTha kA yaza phaila gyaa| prAmANikatA ke kAraNa usake vyApAra meM bhI AzAtIta uchAla aayaa| pUrvApekSayA use doguNA-tIna guNA lAbha bhI prApta huaa| loga 'vaMcaka vaNika' zabda ko bhUla gae aura sAgaradatta ko 'seTha jI' kahakara pukArane lge| sulakSaNA ne zvasura aura pati ke hRdaya meM dharma ke saMskAroM kA bIjAropaNa kiyaa| sAmAyika-saMvara kI niSThA unake bhItara jAgRta kii| seTha prAmANika aura dhArmika jIvana jIkara sadgati kA adhikArI bnaa| -upadeza prAsAda (zrAddhavidhi) sAmajja muni prAcInakAlIna eka jaina zramaNa jo yoga-vidyA meM kuzala the| (dekhie-rudrasUri) sAyara (dekhie-candana rAjA) sAraNa kumAra mahArAja vasudeva aura mahArAnI dhAriNI ke aMgajAta, bhagavAna ariSTanemi ke pravacana se pratibodha pAkara sAraNa pravrajita bne| bIsa varSoM taka vizuddha saMyama pAlakara mAsika saMlekhanA ke sAtha zatrujaya parvata se siddha-buddha-mukta bne| -antagaDasUtra, tRtIya varga, saptama adhyayana sAlihIpitA zrAvaka bhagavAna mahAvIra ke dasa zramaNopAsakoM meM se ek| vaha zrAvastI nagarI kA nivAsI thaa| usake pAsa bAraha koTi svarNamudrAeM tathA cAlIsa hajAra gAeM thiiN| usane apanI patnI phAlgunI sahita bhagavAna mahAvIra se zrAvaka dharma kI dIkSA lI thii| usane caudaha varSoM taka vizuddha zrAvakAcAra kI ArAdhanA kii| antataH mAsika anazana sahita deha visarjita kara prathama devaloka meM gyaa| vahAM se mahAvideha meM janma lekara nirvANa prApta kregaa| sAviyabbe ___ gaMgakAla kI eka jaina mhilaa| sAviyabbe dharmaprANa sannArI thii| zravaNabelagola ke eka pASANa para isa vIrAMganA kA eka citra hai tathA sAtha hI zilAlekha bhI hai| citra meM isa vIrAMganA ko ghor3e para savAra hokara eka gajArUr3ha yoddhA para AkramaNa karate hue dikhAyA gayA hai| lekha meM ullekha hai-sAviyabbe revatI jaisI dRr3hadharmiNI zrAvikA, sItA jaisI pativratA, devakI jaisI rUpavatI, arundhatI jaisI dharmapriyA tathA zAsanadevI jaisI jinendra bhakta thii| zilAlekha se siddha hai ki sAviyabbe eka yoddhA bhI thii| usane apane pati ke sAtha milakara rAjA rakkasagaMga kI senA kI ora se bagepura yuddha meM apane jauhara dikhAe the| raNabhUmi meM hI vaha vIragati ko prApta huI thii| sAhasamati ___ cakrAMka rAjA kA putr| usane sugrIva kA rUpa dhAraNa kara sugrIva ke lie vikaTa sthitiyAM utpanna kara dI thiiN| (dekhie-tArA) ... jaina caritra koza ... --- 639 ...
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) siMha ___ magadhadeza ke mahAlaya grAma kA rahane vAlA eka sdgRhsth| usakA eka choTA bhAI thA, jisakA nAma vasanta thaa| donoM sahodaroM meM pragAr3ha prIti bhAva thaa| donoM ImAnadArI aura zrama se AjIvikA kamAte aura sukhapUrvaka jIvana-yApana karate hue samaya bitA rahe the| kAlakrama se donoM bhAiyoM ke vivAha ho ge| kucha varSoM taka to pArivArika prema calatA rhaa| bAda meM vasaMta kI patnI ne pArivArika prema meM seMdha lagAnA zurU kara diyaa| vaha apane pati vasaMta ko nita-naI kAlpanika kathAeM sunAkara bar3e bhAI se alaga hone ke lie ukasAne lgii| vaha kahatI ki usake bar3e bhAI alaga se dhana jamA karake rakhate haiM, jeThAnI palaMga para vizrAma karatI rahatI hai aura vaha dina bhara zrama karatI hai| dhIre-dhIre patnI ne vasaMta ke hRdaya ko viSailA banA diyaa| usane bar3e bhAI se alaga hone kA nizcaya kara liyaa| usane apane mana ke bhAva bar3e bhAI se khe| siMha ne vasaMta ko UMca-nIca samajhAI aura sAtha rahane ke lie manAne kA prayAsa kiyaa| parantu vasaMta usake lie taiyAra nahIM huaa| Akhira siMha ne use AdhA dhana aura AdhI jamIna dekara alaga kara diyaa| ___ vasaMta kI patnI ko icchita-varadAna mila gyaa| vaha apane DhaMga se khAne, pahanane aura vyaya karane lgii| thor3e hI dinoM meM unakA saMcita dhana samApta ho gyaa| siMha kI patnI buddhimatI thii| vaha Aya se kama vyaya karatI aura dhana bacAkara rkhtii| phalataH apekSAkRta kama zrama karake bhI siMha kA jIvana sukhapUrvaka calatA rahA / vasaMta kI patnI ne pati ko bhar3akAyA, tumhAre bar3e bhAI prAraMbha se hI alaga dhana jamA karate rahe the| isIlie to binA zrama kie hI ve sAnanda usa dhana kA upabhoga kara rahe haiN| ataH tuma unake pAsa jAo aura gupta rakhe dhana kA hissA mAMga laao| patnI ke kahe anusAra vasaMta siMha ke pAsa gayA aura gupta dhana meM se hissA mAMgane lgaa| siMha ne spaSTa kiyA ki usake pAsa koI gupta dhana nahIM hai| bhAI dvArA saMdeha kie jAne para siMha ko bar3A kaSTa huA aura usane vasaMta ko icchita dhana de diyaa| para vaha dhana bhI kaba taka calatA? patnI ke dvArA ukasAe jAne para vasaMta bhAI kI hatyA karane ke lie gyaa| para siMha saceta thaa| vaha vasaMta ke prahAra se baca gyaa| bhAI ke dveSapUrNa vyavahAra ko dekhakara siMha virakta ho gyaa| gRha-tyAga kara vaha muni bana gyaa| ugra tapazcaraNa karake vaha saudharmakalpa meM deva bnaa| udhara vasaMta ko grAmINoM kA kopa sahana karanA pdd'aa| vaha bhI gRha-tyAga kara tApasa bana gayA aura ajJAna tapa karake jyotiSI deva bnaa| devabhava se cyava kara siMha kA jIva gajapura nagara ke zreSThI surendra ke putra rUpa meM jnmaa| yuvAvasthA meM eka muni ke darzana kara use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| use apanA pUrvabhava spaSTa dikhAI dene lgaa| usane muni se apane choTe bhAI ke bAre meM pUchA to muni ne batAyA, tApasI jIvana jIkara vaha jyotiSI devoM meM janmA hai| vahAM se kaI choTe-choTe bhava karate hue vartamAna meM vaha acala nagara ke bAhya bhAga meM sthita bahuzAla udyAna meM mahAbhayaMkara viSadhara banA hai| karmoM kI vicitratA ko dekha-sunakara zreSThi putra vasudhara pravrajita ho gyaa| ugra tapazcaraNa aura svAdhyAyAdi se muni vasudhara ne avadhijJAna aura manaHparyavajJAna prApta kiyaa| kisI samaya bhramaNa karate hue muni vasudhara bahuzAla udyAna meM padhAre aura viSadhara ko dharmopadeza dekara jAgRta kiyaa| vasaMta ke jIva viSadhara ko bhI jAtismaraNa jJAna kI upalabdhi huii| usane muni kI sAkSI se anazana kiyA aura saudharmakalpa meM deva bnaa| vahAM se cyava kara manuSya-bhava prApta kara vaha mokSa meM jaaegaa| ... 640 .. ... jaina caritra koza ...
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ muni vasudhara kevalajJAna prApta kara mokSa meM ge| -bhava bhAvanA vRtti, nemi caritra / bAlAvabodha, gautama kulaka, kathA 16 / jaina kathA koSa-bhAga 6 (kha) siMha ramaNIya nAmaka nagara kA rahane vAlA eka dRr3hadharmI zrAvaka / kisI samaya vaha vyApAra ke lie apane sArtha ke sAtha uttarApatha jA rahA thaa| eka nadI ke kinAre usane par3Ava ddaalaa| saMdhyA meM vaha ekAnta sthAna meM jAkara sAmAyika kI ArAdhanA karane lgaa| usa pradeza meM maccharoM kI bahulatA thii| sArtha ke logoM ne maccharoM se bacAva ke lie dhuAM kiyA, zrAvaka siMha ekAnta meM sAmAyika-sAdhanA meM tallIna thaa| vikSubdha macchara-senA ne vizeSa rUpa se siMha para AkramaNa kara diyaa| siMha samatA sAdhanA meM nimagna thaa| usane akaMpa aura susthira rahate hue sAmAyika kii| do ghar3I taka maccharoM ne nirAbAdha rUpa se usake rakta kA pAna kiyaa| sAmAyika sAdhanA kI pUrNatA para siMha zivira meM lauttaa| dakSiNAbhimukha havA ke calane se maccharoM kA prakopa zAnta ho gyaa| para siMha kA zarIra sUjana se bhara cukA thaa| pracalita upacAra se kucha dina meM usakA zarIra svastha ho gyaa| zrAvaka siMha ko vyApAra meM AzAtIta lAbha huaa| usane apane lie thor3A sA dhana rakhakara zeSa dhana dAna-dayA meM arpita kara diyaa| zrAvaka-dharma kA pUrNa niSThA se pAlana karate hue AyuSya pUrNa kara siMha devaloka meM gyaa| vahAM se cyava kara vaha manuSyabhava prApta karegA aura saMyama kI ArAdhanA dvArA sarva karma khapA kara siddha hogaa| siMha aNagAra mahAvIra ke eka ziSya jinakA mahAvIra para ananya anurAga aura zraddhAbhAva thaa| bhagavAna para gozAlaka dvArA prayukta tejolezyA ke samAcAra se siMha aNagAra bahuta pIr3ita hue aura jora-jora se rone lge| Akhira unhIM dvArA bhikSA meM lAI gaI auSadhi se prabhu vyAdhimukta hue| (dekhie-revatI ) (ka) siMhagiri sopAraka nagara kA zAsaka jo mallavidyA kA premI thaa| (dekhie-aTTaNamalla) (kha) siMhagiri (AcArya) ___ Arya suhastI kI paramparA ke eka aacaary| ve vI.ni. kI caturtha sadI ke uttarArddha meM hue| Aryadinna unake guru the| ____ Arya siMhagiri ke cAra ziSya hue -(1) Arya dhanagiri (2) Arya vajra (3) Arya samita (4) Arya arhdtt| inameM se Aryavajra jaina paramparA meM vizeSa rUpa se vikhyAta haiN| -kalpasUtra sthavirAvalI siMhabhadra vaizAlI nareza gaNAdhyakSa mahArAja ceTaka ke jyeSTha putr| mahArAja ceTaka ke dasa putra the jinake nAma kramaza isa prakAra haiM-siMhabhadra, dattabhadra, dhana, sudatta, upendra, sukumbhoja, akampana, supataMga, prabhaMjana aura prbhaas| ____ siMhabhadra zUravIra yoddhA thaa| vaha licchaviyoM kA pradhAna senApati thaa| usake jIvana kI sabase bar3I vizeSatA yaha thI ki vaha ananya zramaNopAsaka thaa| bhagavAna mahAvIra ke prati usake hRdaya meM ananya AsthA thii| ... jaina caritra koza ... - 641 ...
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) siMhastha campApura kA eka raajaa| (dekhie-zrIpAla) (kha) siMhastha prAcInakAlIna rAjagRha nagarI kA eka raajaa| (dekhie-ASAr3ha) siMhala kumAra siMhaladvIpa ke siMhalapura nagara ke rAjA siMhastha aura rAnI siMhalA kA Atmaja, eka parama rUpavAna, buddhimAna aura sAhasI raajkumaar| vasantotsava ke avasara para jaba rAjya kA pradhAna hastI matta hokara bhAga chUTA aura eka kanyA ko usane apanI sUNDa meM lapeTa liyA to rAjakumAra ne hI apane cAturya aura sAhasa se gajarAja kA sAmanA kiyA aura usa kanyA ke prANoM kI rakSA kii| vaha kanyA thI zreSThI dhana kI putrI dhnshrii| dhanazrI apane prANa rakSaka rAjakumAra ke prati anurAginI bana gii| usane apane mAtA-pitA se spaSTa kaha diyA ki vaha rAjakumAra siMhalakumAra se vivAha karegI, anyathA prANa tyAga degii| vivaza zreSThI ne apanI putrI kI bAta rAjA se kahI, rAjA ne rAnI se aura rAnI ne siMhalakumAra se| siMhalakumAra ke mauna ko svIkRti mAnA gayA aura usakA vivAha dhanazrI se sampanna ho gyaa| dhanazrI rUpa-guNa sampanna aura pativratA bAlA thii| rAjakumAra sukhapUrvaka apanI patnI ke sAtha samaya vyatIta karane lgaa| rAjakumAra kA rUpa-saundarya kAmadeva ko lajjita karane vAlA thaa| vaha nagara-bhramaNa ko nikalatA to vivAhitA aura avivAhitA striyAM apane kuladharma ko bhUlakara usake rUpa ko dekhane lagatI thiiN| maryAdAoM ke TUTane kI sambhAvanA se bhayabhIta vRddha nAgarikoM ne rAjA se tatsambaMdhI prArthanA kii| rAjA ne putra ke lie Adeza jArI kara diyA ki vaha nagara bhramaNa na kare aura apane mahala meM rahakara hI Amoda-pramoda kre| rAjakumAra ne ise apane lie paratantratA mAnA aura bhAgya-parIkSaNa ke lie dezATana kA saMkalpa kara liyaa| usane dhanazrI ko apane saMkalpa se paricita kraayaa| dhanazrI Agraha karake sAtha calane ko taiyAra ho gii| eka rAtri meM kisI ko sUcita kie binA siMhalakumAra dhanazrI ke sAtha samudrataTa para A gayA aura prasthAna ko taiyAra eka jahAja para vaha apanI patnI ke sAtha savAra ho gyaa| kaI dinoM taka yAtrA sakuzala calatI rhii| eka dina durdaivavaza jahAja eka caTTAna se TakarAkara Tukar3e-Tukar3e ho gyaa| dhanazrI aura siMhalakumAra ko alaga-alaga kASTha khaNDa hAtha laga ge| dhanazrI kusumapura nagara ke taTa para lgii| vahAM eka yakSAyatana thaa| eka vRddhA se use jJAta huA ki yaha yakSAyatana 'priya melaka tIrtha' nAma se jAnA jAtA hai| jo bhI virahina yahAM baiThakara mauna japa karatI hai use zIghra hI usake priyatama se milana ho jAtA hai| dhanazrI yakSAyatana meM baiThakara mauna japa meM lIna ho gii| udhara siMhalakumAra ratnapura nagara ke taTa para A lgaa| eka garur3ayugala kI vArtA se use sarpa viSa kI auSadhi prApta huii| usane ratnapura kI rAjakumArI ratnavatI ko viSamukta karake usase pANigrahaNa kiyaa| jaba vaha apane nagara lauTane lagA to ratnapura nareza ne eka pota dhana-saMpadA se bhara kara use diyA aura apane vizvasta maMtrI rudra ko usake sAtha bhejaa| rudra ratnavatI ke rUpa para mohita thA, so usane dAMva sAdhakara siMhalakumAra ko samudra meM dhakela diyaa| ratnavatI ne buddhibala se rudra se apane zIla kA rakSaNa kiyA aura daivayoga se vaha bhI priyamelaka yakSAyatana meM pahuMcakara priya milana kI AzA se mauna jApa karane lgii| bhAgya bala se siMhalakumAra taTa para A lgaa| jaMgala meM eka rAjarSi kI kanyA se usane pANigrahaNa kiyaa| RSi sutA bhI siMhalakumAra ... 642 ... jaina caritra koza ...
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ bichur3akara priyameka tIrtha para pahuMcakara mauna japa meM lIna ho gii| bhAgya ke Aroha-avaroha se khelatA siMhala kumAra Akhira kusumapura nagara meM phuNcaa| vahAM kusumapura nareza kI kanyA se usane pANigrahaNa kiyA aura priyamelaka tIrtha para sAdhanArata apanI tInoM patniyoM se mulAkAta kI / Akhira apanI cAroM patniyoM ke sAtha sihaMlakumAra siMhalapura nagara meM phuNcaa| pitA ke pravrajita hone para vaha rAjA banA aura nyAyanIti pUrvaka - rAjya saMcAlana karate hue jIvana ke uttarArdha bhAga meM pravrajita ho usane sadgati prApta kI / - priyamelaka tIrtha kathA (ka) siMhasena campAnagarI kA rAjA / (dekhie - kSullaka muni) (kha) siMhasena pratiSTha nagara kA rAjA / (dekhie - devadattA) vipAka sUtra, pra. zru., a. 9 siddharSi (AcArya) vI. ni. kI 15vIM zatAbdI ke eka vidvAna jaina AcArya | AcArya siddharSi ke guru kA nAma garSi thA jo nivRtti gaccha ke AcArya the / siddha gujarAta ke zrImAlapura nagara meM huA thA / ve zrImAla gotrIya the aura rAjamaMtrI suprabhadeva ke pautra the / mahAkavi mAgha ko unakA cacerA bhAI bhI kucha vidvAnoM dvArA mAnA jAtA hai| AcArya siddharSi kA gRha samRddha thA / unakA vivAha bhI huaa| ve vinamra aura jijJAsu the| jahAM kaI virala guNa unake jIvana meM the vahIM eka avaguNa bhI thA jisane unake samasta guNoM ko AvRtta kara liyA thA / vaha avaguNa thA- dyUta kA vyasana / siddharSi dera rAtri bItane taka dyUta khelate aura pazcima rAtri meM ghara aate| unakI patnI ke mlAna mukha ne unakI mAM kA dhyAna AkRSTa kiyaa| mAM sajaga ho gii| eka bAra dera rAtri meM siddharSi lauTe to mAM ne dvAra kholane se inkAra kara diyaa| usane kahA, maryAdAoM ko atikramaNa karane vAle ke lie mere ghara ke dvAra banda haiN| jahAM tumheM dvAra khule mileM, vahAM cale jaao| siddharSi lauTa gae aura upAzraya ke dvAra khule dekhakara vahAM cale ge| prabhAta ke prathama prahara meM svAdhyAya - dhyAnarata munijanoM ko dekhakara siddharSi apane jIvana kI tulanA unake jIvana se kii| use AtmaglAni ho gaI / AtmaglAni se vairAgya ubharA aura ve vahAM virAjita AcArya gargarSi ke ziSya bana gae / jaina darzana kA sAMgopAMga adhyayana kara siddharSi jinazAsana ke samartha vidvAnoM meM gine jAne lage / kAlAntara meM unake jIvana meM eka aisA prasaMga bhI AyA jaba ve bauddha dharma se prabhAvita hokara jainadharma kA parityAga kara bauddha bhikSu bana gae / usa avadhi meM AcArya gargarSi ne eka bheMTa meM unako eka grantha par3hane ko diyA, jisake adhyayana se siddharSi punaH jaina dharma meM lauTa aae| siddharSi AcArya pada se abhimaNDita hue| kucha vidvAna AcArya siddharSi ko AcArya haribhadra kA ziSya bhI mAnate haiN| aisA bhI ullekha milatA hai ki siddharSi jaba bauddhoM meM dIkSita ho gae to vahAM unake lie AcArya pada prastAvita kiyA gayA / parantu apane guru haribhadra se ve vacana baddha the ki ve bauddha dharma meM praveza se pUrva eka bAra unase milane avazya aaeNge| siddharSi AcArya haribhadra se milane aae| donoM meM zAstrArtha huA jisameM siddharSi parAjita hue aura punaH jaina dharma meM dIkSita ho ge| aisA bhI ullekha hai ki ve ikkIsa bAra bauddha dharma meM tathA itanI hI bAra jaina dharma meM dIkSita hue| parantu eka vidvAna munivara kA aisA asthira citta honA avizvasanIya pratIta hotA hai / *** jaina caritra koza 643
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya siddharSi eka kuzala sAhitya sAdhaka the| 'upamiti bhava prapaJca kathA' unakI eka zreSTha racanA -prabhAvaka caritra siddhasena divAkara (AcArya) eka suprasiddha aura uccakoTi ke sAhityakAra jaina aacaary| siddhasena divAkara svatantra cintaka aura krAntadraSTA AcArya the| unakI lekhanI se nisRta sAhitya zvetAmbara aura digambara donoM paramparAoM meM prAmANika aura AdarAspada mAnA jAtA hai| ___jaina dIkSA lene se pUrva hI siddhasena bhArata ke vizruta vidvAna the| unakA janma ujjayinI nagarI ke kAtyAyana gotrIya brAhmaNa parivAra meM huA thaa| unake pitA kA nAma devarSi aura mAtA kA nAma devazrI thaa| usa samaya ujjayinI para mahArAja vikramAditya kA zAsana thaa| devarSi rAjamAnya brAhmaNa the| siddhasena bAlyakAla se hI adhyayanazIla aura utkRSTa medhA sampanna the| vedoM, vedAMgoM aura zAstroM kA unhoMne talasparzI adhyayana kiyA thaa| ve saMskRta ke udbhaTa vidvAna the| sAtha hI vAda kalA meM bhI ve pravINa the| apane yuga ke samasta vAdiyoM ko unhoMne zAstrArtha meM parAjita kara diyA thaa| isase siddhasena meM ahaMkAra bhI utpanna ho gayA thaa| unhoMne ghoSaNA kI thI ki-zAstrArtha meM unheM jo parAjita karegA ve use apanA guru mAna leNge| udhara vRddhavAdI nAmaka jaina AcArya kI khyAti bhI bhArata bhara meM prasRta ho rahI thii| siddhasena svayaM ke atirikta kisI kI khyAti kaise saha pAte? AcArya vRddhavAdI ko zAstrArtha meM parAsta karane ke lie ve utAvale bana gae aura unheM khojane nikle| Akhira avantI ke nikaTastha vana meM siddhasena aura vRddhavAdI kI paraspara bheMTa huii| siddhasena ne vRddhavAdI ko zAstrArtha ke lie AmaMtrita kiyaa| vRddhavAdI ne unakA AmaMtraNa svIkAra kara liyaa| unhoMne kahA, zAstrArtha ke lie samucita sthAna taya kara lIjie, maiM upasthita ho jaauuNgaa| para siddhasena to zIghratA meM the| pratIkSA unake lie sahya nahIM thii| unhoMne kahA, yahAM gopAla haiM, unheM hI nirNAyaka mAnakara zAstrArtha hogaa| vRddhavAdI usake lie bhI sahamata ho ge| apanA pakSa rakhane kA prathama avasara siddhasena ko prApta huaa| siddhasena ne sarvajJa-niSedha para saMskRta bhASA meM dhArA pravAha bolanA zurU kara diyaa| parantu unakA vAgvilAsa gvAloM ko kucha samajha nahIM pdd'aa| gvAloM ne unheM apanA vaktavya roka dene ke lie khaa| taba vRddhavAdI ne sarvajJa-siddhi para prAkRta bhASA meM apanI bAta khii| unakI bhASA meM saralatA aura mAdhurya thaa| gvAloM ne use saralatA se samajhA aura vRddhavAdI ko vijetA ghoSita kara diyaa| siddhasena kA daMbha gala gayA aura ve vRddhavAdI ke ziSya banane ko taiyAra ho ge| isa para vRddhavAdI ne kahA, rAjasabhA meM vidvAnoM ke samakSa bhI maiM vAda ke lie taiyAra hU~, kyoMki vidvadsabhA meM hI satya kA nirNaya saMbhava hai| aMtataH mahArAja vikramAditya kI sabhA meM AcArya vRddhavAdI aura siddhasena ke madhya zAstrArtha huaa| vahAM para bhI AcArya vRddhavAdI vijayI rhe| siddhasena ne brAhmaNa dharma kA tyAga kara zramaNa dharma aMgIkAra kara liyA aura ve vRddhavAdI ke ziSya bana ge| eka vidvAna vyakti ko ziSya rUpa meM pAkara vRddhavAdI ko apAra harSa huaa| kucha samaya bAda unhoMne siddhasena ko AcArya pada para AsIna kiyA tathA svataMtra vihAra kA Adeza diyaa| ___AcArya siddhasena svataMtra vicaraNa kara jinadharma kA pracAra-prasAra karane lge| apane yuga ke kaI rAjAoM ko unhoMne prabhAvita kara jaina dharmI bnaayaa| eka bAra AcArya siddhasena avantI ke rAjapatha se kahIM jA rahe the| bhArI jana samUha unakI jaya-jayakAra karate hue unake pIche cala rahA thaa| udhara se vikramAditya kI savArI A rahI thii| vikramAditya ne mana hI mana AcArya zrI ko praNAma kiyaa| vikramAditya ke nikaTa Ane para . .. jaina caritra koza...
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya zrI ne ucca ghoSa pUrvaka hAtha Upara uThAkara use AzIrvAda diyaa| vikramAditya bolA-mere dvArA namana kie binA hI Apa mujhe AzIrvAda de rahe haiM? isa para AcArya zrI ne kahA, Apa dvArA kie gae mAnasika praNAma ke badale meM maiM AzIrvAda de rahA huuN| __AcArya siddhasena kI sUkSma jJAnazakti se vikramAditya bahuta prabhAvita huaa| usane pracura dhana siddhasena ko bheMTa kiyA, jise AcArya zrI ne asvIkAra kara diyaa| dhana ke prati AcArya zrI kI anAsakti ne vikramAditya ko aura adhika prabhAvita kiyaa| unhoMne vaha samasta dhana jaina dharma kI prabhAvanA meM vyaya kara diyaa| ve AcArya siddhasena kA vizeSa mAna karane lge| eka bAra AcArya siddhasena citrakUTa pdhaare| vahAM eka stambha meM granthoM kA vizAla bhaNDAra thA, jinameM se vizeSa prayAsa karane para AcArya siddhasena ko eka grantha kA eka hI pRSTha prApta ho paayaa| stambha rakSaka deva ne anya sAmagrI AcArya zrI ko nahIM lene dii| usa eka pRSTha ke adhyayana se siddhasena ko sarSapa vidyA aura svarNasiddhi vidyA-ye do vidyAeM prApta huiiN| prathama vidyA ke prayoga se ve vizAla sazastra senA ko taiyAra kara sakate the aura dvitIya vidyA se icchita svarNa prApta kara sakate the| vicaraNa karate hue AcArya siddhasena kurmArapura nagara meM pdhaare| vahAM ke rAjA devapAla para AcArya zrI kA bahata prabhAva pdd'aa| devapAla unakA ananya bhakta bana gyaa| usane AcArya zrI ko darabAra meM uccAsana pradAna kiyaa| kahate haiM ki rAjasammAna pAkara AcArya zrI suvidhAbhogI bana gae aura sAdhu maryAdAoM se patita ho ge| eka bAra kisI zatru rAjA ne devapAla para AkramaNa kiyaa| devapAla zatru rAjA ke samakSa asahAya thaa| usane AcArya zrI se AtmarakSA kI prArthanA kii| AcArya zrI ne sarSapa vidyA se vizAla senA nirmita kara zatru rAjA ko bhagA diyA aura svarNasiddhi vidyA se apAra svarNa nirmita kara rAjakoSa ko bhara diyaa| AcArya zrI ke isa camatkAra para devapAla gadgada bana gyaa| usane AcArya zrI kI prazasti karate hue kahA, bhagavan ! zatru rAjA dvArA upasthita bhaya rUpI aMdhakAra se maiM ghira gayA thaa| Apane sUrya ke samAna pragaTa hokara mere aMdhakAra kA haraNa kara liyaa| Apa vAstava meM divAkara tulya ho| taba se AcArya siddhasena upanAma 'divAkara' se khyAta hue| AcArya vRddhavAdI ko jJAta huA ki siddhasena suvidhA bhogI banakara zramaNa maryAdAoM kA ullaMghana kara rahe haiN| ve gupta rUpa se kurmArapura pahuMce aura siddhasena ko pratibodha dekara sAdhvAcAra ke prati jAgarUka bnaayaa| AlocanA-prAyazcitta se Atmazuddhi karake AcArya siddhasena punaH zramaNa maryAdAoM meM sthira ho ge| ___AcArya siddhasena saMskRta bhASA ke udbhaTa vidvAna the| usa yuga meM saMskRta bhASA ko vizeSa gaurava prApta ho rahA thaa| eka bAra saMgha ke samakSa AcArya zrI ne prastAva rakhA-AgamoM ko saMskRta bhASA meM anudita kiyA jAnA caahie| AcArya zrI ke isa prastAva kI saMgha meM tIvra AlocanA huii| zramaNoM ne kahA, kyA tIrthaMkara aura gaNadhara saMskRta bhASA nahIM jAnate the? AcArya siddhasena ke prati virodha ke svara itane tIvra hue ki saMgha ne unheM bAraha varSoM ke lie saMgha aura sAdhu veza se bahiSkRta kara diyaa| sAtha hI kahA, isa avadhi meM yadi jaina dharma kI prabhAvanA kA vizeSa kArya una dvArA hotA hai to unheM ukta avadhi se pUrva bhI saMgha meM liyA jA sakatA hai| siddhasena sAta varSoM taka viharaNa karate rhe| punaH eka bAra avantI nagarI meM Ae aura ziva maMdira meM tthhre| unhoMne zivaliMga ko praNAma nahIM kiyaa| pujArI ne unako punaH-punaH zivaliMga ko praNAma karane ke lie kahA para siddhasena ne praNAma nahIM kiyaa| pujArI ne bAta rAjA taka phuNcaaii| rAjA vikramAditya svayaM vahAM ... jaina caritra koza .. - 645 ...
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ pahuMce, unhoMne siddhasena ko nahIM phcaanaa| unase pUchA-tuma deva pratimA ko vandana kyoM nahIM karate? isa prazna para siddhasena bole, suno rAjan ! yaha pratimA merA vandana sahana nahIM kara paaegii| rAjA ne kahA, jo bhI ho, tuma ise vandana kro| ___ Akhira siddhasena zivapratimA ke samakSa baiTha gae aura stuti pATha karane lge| una dvArA par3hA gayA vaha stuti pATha 'kalyANa-maMdira' stotra ke rUpa meM Aja bhI maujUda hai| gyArahavAM pada bolate hI ziva pratimA phaTa gaI aura usake bhItara se pArzvanAtha kI pratimA pragaTa huii| rAjA prajA isa camatkAra ko dekhakara cakita raha ge| jinadharma aura AcArya siddhasena ke jayagAnoM se caturdik gUMja utthe| mahAna dharma prabhAvanA kA prakaraNa dekhakara saMgha ne AcArya siddhasena ko saMgha meM sammilita kara punaH AcArya pada para ArUr3ha kiyaa| kAlAntara meM AcArya siddhasena bhRgukaccha nagara meM pdhaare| vahAM ke rAjA dhanaMjaya ne AcArya zrI kA svAgata kiyaa| ekadA dhanaMjaya bhI zatrusenA se ghirA to AcArya zrI ne sarSapa vidyA prayoga se use vijayI bnaayaa| isa cAmatkArika ghaTanA se dhanaMjaya rAjA AcArya zrI kA ananya bhakta aura zramaNopAsaka bana gyaa| AcArya siddhasena ne paryApta sAhitya kI racanA kii| una dvArA sRjita kucha sAhitya vartamAna meM bhI upalabdha hai| battIsa dvAtriMzikAeM, sanmatitarka, nayAvatAra, kalyANa maMdira stotra unakI kAlajayI racanAeM __ AcArya siddhasena divAkara niHsaMdeha zramaNa paramparA ke kSitija ke divAkara the| unakA samaya vI.ni. kI 10vIM-11vIM zatAbdI mAnA jAtA hai| -prabhAvaka caritra (ka) siddhArtha ___ chammANi grAmavAsI eka dharmAtmA sdgRhsth| bhagavAna mahAvIra ke kAnoM meM eka gvAle ne kIleM Thoka dI thiiN| pAraNe ke lie bhagavAna saMyoga se siddhArtha ke ghara pdhaare| prabhu kI dazA dekha siddhArtha staMbhita bana gyaa| prabhu ke lauTane ke pazcAt vaha apane mitra kharaka vaidya ko sAtha lekara tathA taila, auSadha, saMDAsI Adi sahita usa sthAna para gayA jahAM prabhu dhyAnAvasthita the| usake sahayoga se kharaka ne prabhu kA upacAra kiyA aura unheM zalyamukta kiyaa| (kha) siddhArtha (AcArya) niSadhakumAra ke vIraMgata bhava ke dhrmaacaary| (ga) siddhArtha rAjA kuNDalapura athavA kSatriya kuNDagrAma nagara ke rAjA evaM caubIsaveM tIrthaMkara mahAvIra svAmI ke pitaa| siddhArtha eka nyAyazIla nareza aura dharmaparAyaNa puruSaratna the| prabhu pArzva kI dharma paramparA ke ve zrAvaka the| aMtima tIrthaMkara ke janaka ke rUpa meM unakI kIrti-kaumudI sadiyoM se loka meM parivyApta hai aura bhaviSya meM bhI rhegii| -siddhArthA bhagavAna abhinandana kI maataa| (ka) sItA mithilAdhipati mahArAja janaka kI putrI, maryAdA puruSottama zrI rAma kI ardhAMginI aura vizvavanyA ... 646 ... jaina caritra koza ...
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ mhaastii| sItA aniMdya saundarya kI svAminI thii| usake vivAha ke lie mahArAja janaka ne svayaMvara kA Ayojana kiyA thaa| pRthvI ke samasta yazasvI rAjA aura rAjakumAra usa svayaMvara meM sammilita hue the| jaba koI bhI rAjA aura rAjakumAra dhanuSa para pratyaMcA nahIM car3hA pAyA taba zrI rAma ne yaha kAma bahuta hI sahajatA se kara diyaa| sItA ne zrI rAma ko apanA pati cuna liyaa| sItA eka Adarza kanyA to thI hI, vaha eka Adarza patnI bhI bnii| jaba pitRvacana kI rakSA ke lie zrIrAma vana jAne lage to sItA ne bhI pati ke sAtha vana meM jAne kA praNa kiyaa| komalAMgI hote hue bhI vaha vana-bAdhAoM se kabhI trasita nahIM huii| laMkAdhipati rAvaNa ne chala-veza dhAraNa kara daNDakAraNya se sItA kA haraNa kara liyaa| vaha use laMkA le gayA aura azokavATikA meM use bandinI banA diyaa| sItA ko rAvaNa se usakI paTarAnI banane ke asaMkhya prastAva mile para sItA ko una prastAvoM ko sunanA bhI svIkArya na thaa| Akhira zrI rAma aura lakSmaNa ne rAvaNa ko parAsta kara sItA ko mukta kraayaa| ayodhyA lauTane para bhI mahAsatI sItA kI kaSTa kathA kA anta na huaa| vaidika rAmAyaNa ke anusAra eka dhobina ke apalApa para aura jaina rAmAyaNa ke anusAra zrIrAma kI anya paliyoM ke SaDayantra ke kAraNa sagarbhA sItA ko punaH ekAkI vana meM dhakela diyA gyaa| vana meM puMDarIkiNI nareza vajrajaMgha ne sItA ko bhagInI kA mAna diyA aura use apane nagara meM le gyaa| vahAM sItA ne lava aura kuza- ina do putroM ko janma diyaa| kizorAvasthA prApta karate-karate lava aura kuza meM adbhuta zaurya utara aayaa| jaba unheM saccAI kA jJAna huA to donoM nanheM vIra ayodhyA para car3ha aae| ayodhyA kI vizAla senA aura senApati kA unhoMne dekhate hI dekhate mAna mardana kara diyaa| lakSmaNa, rAma, hanumAna Adi bhI yuddha meM utre| para unakA koI zastra una nanheM vIroM kA kucha ahita na kara skaa| rAma aura lakSmaNa ko lagane lagA ki aba unakI parAjaya sunizcita hai| taba devarSi nArada ne zrI rAma ko rahasya bheda btaayaa| sArA vAtAvaraNa badala gyaa| parAjaya bhI vijaya meM badala gii| Akhira pitA putra gale mile| sItA ko sasammAna lAyA gyaa| jaba zrI rAma ne sItA se mahaloM meM calane ke lie kahA to sItA ne kahA, jisa saMdeha ke kAraNa use vana meM bhejA gayA thA, usa saMdeha kA nirAkaraNa to aba bhI zeSa hai| mahAsatI sItA ne apanI pavitratA kA pramANa dene ke lie agnisnAna kA saMkalpa kiyaa| vizAla agni-kuNDa taiyAra kiyA gyaa| sItA ne ucca ghoSa pUrvaka kahA, maiMne yadi svapna meM bhI zrIrAma ke atirikta kisI puruSa kA cintana kiyA hai to agni mujhe bhasma kara de| kahakara sItA agni meM kUda gii| dekhate hI dekhate agni kuNDa nIla-salIla jala se pUrNa ho gyaa| jala ke madhya pragaTa hue svarNa siMhAsana para baiThI sItA muskurA rahI thii| isa prakAra sItA ne apanI pavitratA ko pramANita kiyaa| vaidika rAmAyaNa ke anusAra ukta ghaTanA ke bAda sItA pRthvI meM samA gii| jaina rAmAyaNa ke anusAra sItA ne mahaloM meM calane ke zrIrAma ke prastAva ko vinamratA pUrvaka asvIkAra karake pravrajyA dhAraNa kI aura vizuddha saMyama aura kaThora tapa kI sAdhanA ke dvArA dehotsarga kara vaha bArahaveM svarga meM sItendra ke rUpa meM utpanna huii| bhaviSya meM vaha gaNadhara pada para abhiSikta banakara mokSa prApta kregii| (kha) sItA dvArikA nareza soma kI raanii| (dekhie-puruSottama vAsudeva) sImandhara svAmI (viharamAna tIrthaMkara) bIsa viharamAna tIrthaMkaroM meM prathama tIrthaMkara jinakA janma jambUdvIpa ke pUrva mahAvideha kSetra meM puSkalAvatI ... jaina caritra koza ... -647 ...
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ vijaya kI puNDarIkiNI nagarI ke mahArAja zreyAMsa kI rAnI satyakI kI ratnakukSI se huA / yauvana meM Apa rAjA bane aura tirAsI lAkha pUrva taka rAjapada para rahane ke pazcAt muni bane / kevalajJAna prApta kara tIrtha kI sthApanA kara tIrthaMkara pada para abhiSikta hue| ApakI sarvAyu caurAsI lAkha pUrva kI hai| bharata kSetra meM utsarpiNI kAla ke pandrahaveM tIrthaMkara jaba vicara rahe hoMge taba sImaMdhara svAmI nirvANa prApta kreNge| sundara rAjA aMgadeza kI rAjadhAnI dhArApura nagara kA nyAyapriya aura cAritravAna nareza / usakI rAnI kA nAma madanavallabhA aura putroM ke nAma kIrtipAla aura mahIpAla the / yaha dharmaniSTha rAjaparivAra sukhapUrvaka jIvanayApana kara rahA thaa| eka rAtri meM kuladevI ne rAjA ko darzana die aura batAyA ki rAjaparivAra para saMkaTa Ane vAlA hai aura kRtkarma duSphala dene vAle haiN| rAjA ne pUrva cetAvanI ke lie kuladevI ko dhanyavAda diyaa| dUsare dina rAjA ne apanI rAnI aura putroM ko kuladevI dvArA sUcita rAjaparivAra ke saMkaTagrasta bhaviSya kI bAta batAI aura kahA ki zreSTha puruSa vahI hote haiM jo saMkaTa Ane se pUrva hI usakA sAmanA karane ko tatpara ho jAte haiN| rAjA ne kahA, hameM apanA nagara chor3akara anyatra cale jAnA cAhie aura udaya meM Ane vAle duSkarmoM ke phala kA sAmanA karanA caahie| rAnI aura rAjakumAroM ne rAjA ke kahe kA samarthana kiyaa| rAjA ne apanI yojanA apane vizvasta maMtrI ko batAI aura rAjasiMhAsana kA dAyitva maMtrI ko pradAna kara yaha rAjaparivAra pradeza ke lie ravAnA ho gyaa| maMtrI ne rAjA kI khar3AUM rAjagaddI para AsIna kI aura niSThAbhAva pUrvaka rAjya kA saMcAlana karane lagA / sundara rAjA apanI rAnI aura putroM ke sAtha sAmAnya veza meM yAtrA karate hue pRthvIpura nagara meM phuNcaa| vahAM zrIsAra nAmaka eka zreSThI ne rAjaparivAra ko Azraya pradAna kiyaa| rAnI madanavallabhA seTha ke ghara meM kAma karatI aura badale meM isa parivAra ko bhojana aura AvAsa prApta hotA thaa| eka bAra somadeva nAmaka eka banajArA usa nagara meM aayaa| zrIsAra kI dukAna para vaha kirayANe kA sAmAna kharIdane AyA to usakI dRSTi madanavallabhA para par3a gii| banajAre ne rasoI banAne ke lie kisI mahilA kI yAcanA zrIsAra seTha se kI to seTha ne madanavallabhA ko rasoI banAne ke lie banajAre ke jahAja para bheja diyaa| rAtri meM banajArA madanavallabhA ko sAtha lekara hI Age ke lie prasthAna kara gayA / banajAre ne apane mana ke kaluSita bhAva rAnI ke samakSa pragaTa kie to rAnI ne parapuruSa ke ciMtana mAtra kI apekSA mRtyu varaNa ko zreyaskara batAkara banajAre ko mauna kara diyA / banajAre ne vicAra kiyA, Akhira eka na eka dina yaha mahilA usake anukUla ho hI jAegI, isalie jora-jabaradastI vyartha hai / udhara sundara rAjA aura donoM rAjakumAra rAnI ke na lauTane se bar3e cintita hue| para ve jAnate the ki kaSTa kI kAlI ghaTAeM unheM lIlane ko utsuka haiM jinakA unheM sAhasa pUrvaka sAmanA karanA hai| kaSTa kI usI kar3I meM seTha zrIsAra eka dina kumAroM para nArAja ho gayA aura usane rAjA aura donoM kumAroM ko apane ghara se nikAla diyaa| rAjA apane donoM putroM ke sAtha grAmAntara ke lie prasthita huA / mArga meM eka barasAtI nadI pAra karate hue rAjA usameM baha gyaa| donoM kumAra kinAre para khar3e apane pitA ko nadI meM bahatA dekhate rahe / AyuSya zeSa hone se eka kASThakhaNDa rAjA ke hAtha laga gyaa| kaI dina bAda vaha eka nagara ke kinAre para A lgaa| vahAM eka sajjana vyakti ke ghara para rAjA sevA kArya karane lgaa| sajjana vyakti ne rAjA ke bhojana aura AvAsa kA samucita prabandha kara diyaa| para yahAM para gRhasvAmI kI patnI rAjA ke rUpa para Asakta ho gaI aura rAjA se praNaya prArthanA karane lgii| rAjA ne use mAtRpada dekara cupake se usa ghara kA tyAga kara * jaina caritra koza 999 *** 648
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ diyaa| aneka dinoM taka aneka grAmoM-nagaroM meM bhaTakate hue rAjA sundara ne duSkarmoM ko nirjINa kara ddaalaa| eka bAra vaha zrIpura nagara meM phuNcaa| vahAM kA rAjA niHsaMtAna avasthA meM hI kAladharma ko prApta ho gayA thaa| puNyodaya se navIna rAjA ke cayana ke lie chor3I gaI hathinI ne rAjA sundara ke gale meM puSpamAlA DAlakara rAjA ke rUpa meM usakA cayana kara liyA / rAjA sundara zrIpura nagara ke rAjasiMhAsana para baiThA aura kuzalatA se rAjya-saMcAlana karane lgaa| udhara rAjA ke donoM putra bhI bhaTakate hue zrIpura phuNce| kotavAla ne unakI yogyatA ko parakhakara unheM paharedAra ke rUpa meM niyukta kara diyaa| donoM bhAI apane mAtA aura pitA se punarmilana kI AzA meM zrIpura meM rahakara samaya vyatIta karane lge| ____eka bAra somadeva banajArA zrIpura nagara meM aayaa| usane kotavAla se apane lie paharedAroM kI yAcanA kii| saMyoga se donoM rAjakumAroM ko kotavAla ne banajAre ko paharedAra ke rUpa meM pradAna kara diyaa| eka rAtri meM donoM bhAI banajAre ke zivira ke bAhara paharA dete hue Apa bItI para carcA kara rahe the| banajAre kI dAsI banI madanavallabhA ne rAjakumAroM kI Apa-bItI sunI to use samajhate dera na lagI ki ve donoM usake hI putra haiN| vaha zivira se bAhara Akara apane putroM se lipaTa gii| mAtA aura putroM kA yaha milana banajAre ko phUTI AMkha na shaayaa| usane kapola-kalpita zikAyata rAjA se kii| sandara rAjA ne donoM paharedAroM aura banajAre kI dAsI ko darabAra meM bulaayaa| sabhI ne paraspara eka-dUsare ko pahacAna liyA aura isa prakAra isa rAjaparivAra para AyA saMkaTa sadA ke lie samApta ho gyaa| baNajAre ko rAjA ne apane deza se niSkAsita kara diyaa| zanaiH-zanaiH sundara rAjA kI kIrti-sugandha dhArApura taka bhI pahuMca gii| vahAM kA maMtrI gaNyamAnya nAgarikoM ke sAtha rAjA sundara kI sevA meM pahuMcA aura rAjya grahaNa kI usase prArthanA kii| rAjA sundara ne zrIpura aura dhArApura kA zAsana eka sAtha vahana kiyA aura Adarza rAmarAjya kI sthApanA kara prajA kA putravat pAlana kiyaa| aMtima-vaya meM putroM ko rAjapada dekara sundara rAjA aura madanavallabhA rAnI ne saMyama patha para kadama bar3hAe aura sadgati kA adhikAra prApta kiyaa| -pArzvanAtha caritra sundara seTha pATaNapura nagara kA eka dhanI setth| (dekhie-jayasundarI) (ka) sundarI ___ solaha mahAsatiyoM meM dvitiiyaa| bhagavAna RSabhadeva kI sunaMdA rAnI se utpanna putrii| bAhubalI sundarI ke sahodara the| usane apane pitA RSabhadeva se gaNita kalA sIkhakara jagata meM usakA pracAra aura prasAra kiyaa| bhagavAna ko jaba kevalajJAna huA to brAhmI ke sAtha hI suMdarI bhI pravrajita hone ko taiyAra huii| para bharata ne sundarI ko etadartha anujJA pradAna nahIM kii| vaha use SaDakhaNDa vijaya ke pazcAt strIratna banAnA cAhatA thaa| para sundarI to bhogoM se vimukha thii| bharata ke SaDakhaNDa vijaya abhiyAna prAraMbha karate hI sundarI ne ghara meM rahakara hI ugra tapazcaryA zurU kara dii| usane kaThora tapa se apanI deha kA rakta aura mAMsa sukhA ddaalaa| bharata ko digvijaya meM sATha hajAra varSa lge| jaba vaha ayodhyA lauTA to kRzagAtrA sundarI ko dekhA / bAta kA bheda jAnakara vaha khinna bana gyaa| usane apane mithyAgraha ke lie sundarI se kSamAyAcanA kI aura use pravrajita hone kI AjJA pradAna kara dii| sundarI ne saMyama lekara kevalajJAna sAdhA aura anta meM mokSa prApta kiyaa| -Avazyaka niyukti gAthA 196-349 / triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva / .. jaina caritra koza ...
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) sundarI naMdanapura nagara ke rAjA samarakezarI kI raanii| sundarInanda ___ dakSiNApatha ke nAsika nagara kA eka ibhya zreSThI, jisakA nAma to nanda thA, para apanI patnI sundarI para atyadhika snehAsakta ho jAne para vaha 'sundarInanda' nAma se jAnA jAne lagA thaa| patnI para usakI Asakti kA yaha Alama thA ki vaha dharma-karma to bhUla hI gayA thA, lokavyavahAra kA bhI usakA viveka kuNThita ho gayA thaa| vaha jaba aura jahAM jisase bhI bAta karatA apanI patnI ke rUpa kI hI prazaMsA krtaa| isalie loga use sundarInanda nAma se pukArane lage the| nanda kA eka bhAI bhI thA jo muni bana gayA thaa| ve muni eka bAra nAsika nagara meM aae| sabhI loga muni-darzana ke lie Ae para nanda nahIM aayaa| muni ne logoM se nanda ke bAre meM pUchA to unheM usakI sthiti kA jJAna huaa| muni nanda ke ghara ge| nanda ne muni kA svAgata kiyaa| muni ne nanda ko dharma-karma kI preraNA dii| nanda ne kahA, mahArAja! mujhe dharma kA phala sundarI ke rUpa meM prApta hai hI, phira dharma ke usa phala ko chor3akara kisa phala kI kAmanA meM dharma karUM ? muni samajha gae ki nanda kI Asakti pragAr3ha hai| nanda ko samajhAne ke lie muni ne eka vicitra yukti kA Azraya liyaa| unhoMne nanda se kahA, tumhArI sundarI koI vizeSa sundara nahIM hai, tuma cAho to isase bhI sundara striyAM maiM tumheM dikhA sakatA huuN| nanda kI svIkRti para muni use sumeru parvata para le ge| vahAM unhoMne eka kinnarI ko use dikhAyA aura pUchA, kyA tumhArI sundarI isase bhI sundara hai? nanda ne kahA, isase sundara to merI sundarI nahIM hai| phira muni Age bddh'e| vahAM para vaimAnika deviyAM krIr3A kara rahI thiiN| muni ne pUchA, saca batA tumhArI sundarI ina sundariyoM ke samakSa kaisI hai? vaimAnika deviyoM kI sundaratA ko dekhakara nanda daMga raha gyaa| bolA, inake samakSa to merI sundarI bandariyA ke jaisI hai| phira usane pUchA, mahArAja! ye sundariyAM kaise prApta hotI haiM ? muni ne kahA, nanda! jaise ina sundariyoM ke samakSa tumhArI sundarI bandariyA ke samAna hai, aise hI mukti-sundarI ke samakSa ye sundariyAM bhI bandariyA ke samAna haiN| dharma ke dvArA hI mukti-sundarI kA varaNa saMbhava hai| nanda prabuddha bana gyaa| muni ne nanda ko dharma kA svarUpa samajhAyA aura use dIkSita kiyaa| sundarInanda sundarI ke mohapAza se mukta hokara paramapada kA adhikArI bana gyaa| -dharmopadezamAlA, vivaraNa kathA 103 sukAlI ___ mahArAja zreNika kI rAnI aura sukAlakumAra kI maataa| bhagavAna ke mukha se putra kI mRtyu kA saMvAda sunakara dukhagarbhita vairAgya ke pariNAmasvarUpa vaha dIkSita huii| usane vizeSa rUpa se kanakAvalI tapa kI kI jisakI cAra paripATiyoM ko pUrNa karane meM pAMca varSa nau mAsa aura aThAraha dina kA samaya lagatA hai| pratyeka paripATI meM aThAsI dina pAraNe ke tathA eka varSa do mAsa caudaha dina tapasyA ke hote haiN| (zeSa paricaya kAlIvata) -antagaDasUtra varga 8, adhyayana 2 sukumArikA campAnagarI ke seTha sAgaradatta kI putrii| (dekhie-nAgazrI) ... 650 -- jaina caritra koza ...
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ sukumAlikA campAnagarI ke rAjA kI raanii| (dekhie-jitazatru) sukRSNA mahArAja zreNika kI rAnI aura sukRSNa kumAra kI maataa| usane pravajita hokara sapta-saptamikA, aSTa-aSTamikA, nava-navamikA aura daza-dazamikA nAmaka bhikSu pratimAoM kI ArAdhanA kii| zeSa paricaya kAlI ke samAna hai| (dekhie-kAlI) -antagaDasUtra varga 8, adhyayana 5 sukauzala kuzasthala ke parAkramI nareza aura mahAsatI kauzalyA ke jnk| sukauzala muni ayodhyA nareza mahArAja kIrtidhara ke putr| unakI mAtA kA nAma sahadevI thaa| kIrtidhara dvArA dIkSA dhAraNa kara lene ke pazcAt ve ayodhyA ke siMhAsana para baiThe aura kaI varSoM taka nyAya aura nIti pUrvaka zAsana karate rhe| Akhira eka ghaTanA ne unheM saMsAra se vimukha banA diyA aura unhoMne dIkSA dhAraNa kara lii| vaha ghaTanA isa prakAra thI eka bAra muni kIrtidhara vicaraNa karate hue apane hI nagara ayodhyA meM aae| jaba bhikSA ke lie ve rAjamArga se jA rahe the, to unakI patnI sahadevI ne unheM dekha liyaa| sahadevI AzaMkita bana gaI ki kahIM usakA putra bhI apane pitA ko dekhakara unake padacinhoM para na cala pdd'e| isa AzaMkA se trasta banakara usane kotavAla se kahakara apane pati muni kIrtidhara ko nagara se bAhara nikalavA diyaa| Akhira rAjA se yaha ghaTanA kaise chipI rahatI ? dhAyamAtA ne rAjA sukauzala ko pUrI bAta batA dii| apanI hI nagarI meM apane pitA muni kA yaha apamAna sukauzala saha na skaa| isa ghaTanA ke pIche "unakI apanI hI jananI kA hAtha hai", isa bAta ne to use aura bhI vicalita banA diyaa| vaha daur3akara nagara ke bAhara gayA aura pitA muni ko kotavAla se chudd'aayaa| saMsAra ke svarUpa ko sAkSAt dekhakara sukauzala bhI rAjapATa tyAga kara muni bana gyaa| isase sahadevI kA dhairya DAvAMDola bana gyaa| putra viraha ke ArtadhyAna meM DUbI huI marakara vaha jaMgala meM siMhanI bnii| udhara eka bAra kIrtidhara muni aura sukauzala muni usa jaMgala se jA rahe the| siMhanI ne muni sukauzala para AkramaNa kara diyaa| muni sukauzala ne samatA bhAva se isa upasarga ko sahana kiyaa| samatA kI parAkASThA ke pariNAmasvarUpa antima sAMsa ke sAtha kevalI banakara ve siddha hue| apane hI prANa-pyAre putra kA mAMsa khAte hue siMhanI ko jAtismaraNa jJAna ho gyaa| satya ko jAna / dekhakara siMhanI kI deha meM rahI huI sahadevI kAMpa utthii| use apane Apa para bahuta ghRNA huii| cintana jAgA-jisa patra ke moha meM usane prANa de die Aja vaha usI patra ke prANoM kI pyAsI banI haI hai| aise pazcAttApa meM DabI haI usa siMhanI ne AmaraNa anazana kara liyaa| vizaddha citta ke sAtha deha tyAga kara vaha AThaveM devaloka meM gii| manaSya bhava meM usane jisa bAta ko bigAr3A thA usI bAta ko eka hiMsra jantu kI deha meM rahate hue sudhAra liyaa| kIrtidhara muni isa pUre ghaTanAkrama ko dekha rahe the| samatA meM sthira rahate hue unhoMne kevala jJAna arjitakara siddha gati prApta kii| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 7 (ka) sugandhA ___ kanakapura nagara ke dhanI seTha jinadatta kI putrii| sugaMdhA ke zarIra se janma se hI sugandha nikalatI thii| ... jaina caritra koza ..
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ seTha ne apanI putrI kA nAma tilakamatI rakhA thA para zarIra se sugandha nikalane ke kAraNa vaha sugandhA khlaaii| usake zarIra kI sugandha eka yojana taka jAtI thI isalie usakA eka aparanAma yojanagaMdhA bhI prasiddha huaa| sugandhA ke janma ke kucha kAla pazcAt hI usakI mAtA kA dehAnta ho gyaa| seTha ne dUsarA vivAha kara liyaa| naI seThAnI bandhumatI ne bhI kAlakrama se eka putrI ko janma diyA jisakA nAma tejamatI rakhA gyaa| vimAtA bandhumatI ne sugandhA se sautelA vyavahAra kiyA aura sadaiva use kaSTa detI rhii| parantu bhAgya ko kauna miTA sakatA hai| bandhumatI kI putrI kA vivAha eka sAdhAraNa zreSThI ke putra ke sAtha huA aura sugandhA kA pANigrahaNa nagara nareza kanakaprabha se huaa| ___ eka bAra kanakapura nagara meM cAra jJAna ke dhanI eka muni pdhaare| rAjA ne muni se pUchA, mahArAja! merI rAnI ne aise kauna se zubha puNya kie haiM, jisase usake zarIra se sugandha jharatI hai? muni ne pharamAyA, tumhArI rAnI ne pUrvajanma meM sugandhadazamI vrata kI ArAdhanA kI thI jisake puNyaphala svarUpa usake zarIra se sugandha jharatI hai| sAtha hI muni ne sugandhA ke atIta ke kaI bhava bhI sunaae| usane atIta ke kaI janmoM meM vicitra Aroha-avaroha-puNyaphala aura pApaphala bhoge the| ___apane pUrvabhava kI kathA sunakara sugandhA kI dharma ruci atyanta prakhara bana gii| usane zrAvaka-dharma aMgIkAra kiyaa| pUrNa niSThAbhAva se zrAvaka-dharma kA pAlana karate hue usane sumaraNa prApta kiyA aura strI veda kA cheda kara vaha IzAna svarga meM devatA bnii| devaloka se cyava kara sugandhA kA jIva manuSya bhava dhAraNa karegA aura mokSa meM jaaegaa| -sugandhadazamI kathA (kha) sugaMdhA ___eka rAjakumArI jisakA pANigrahaNa rAjakumAra candrabAhu (viharamAna tIrthaMkara) se huA thaa| (dekhie-candrabAhu svAmI) (ka) sugrIva ___ kiSkindhAdhipati vAnararAja aura zrI rAma kA skhaa| jaba use zrIrAma ke darzana hue to vaha atikaSTamaya samaya kATa rahA thaa| sAhasagati nAma kA vidyAdhara usakA rUpa dharakara usakI rAnI aura rAjya kA svAmI bana baiThA thaa| taba zrI rAma ne usakI sahAyatA kI aura sAhasagati ko daNDita kara sugrIva ko usakI rAnI aura rAjya lauttaae| bAda meM sagrIva ne bhI apanA sakhA dharma nibhAte hue zrI rAma kI sahAyatA kii| pahale usane apane mitra hanumAna aura apanI senA caturdik meM phailAkara sItA kI khoja karAI aura bAda meM zrI rAma ke sAtha laMkA jAkara rAvaNa se lohA liyaa| jaina, vaidika aura itara rAmacaritoM meM sugrIva kA caritra pUre bhAva se citrita huA hai| (dakhie-tArA) -triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 7 (kha) sugrIva (rAjA) kAkandI nareza aura bhagavAna suvidhinAtha ke pitaa| (ga) sugrIva (rAjA) tRtIya viharamAna tIrthaMkara zrI bAhusvAmI ke jnk| (dakhie-bAhusvAmI) sughoSA (AyA) ___ inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dakhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 29 ...6520 - jaina caritra koza...
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ sujaya rAjarSi sujaya ayodhyA ke rAjA vijayarAja kA putra thaa| pitA ke pazcAt sujaya siMhAsana para AsIna huaa| svabhAva se hI vaha dAnI pravRtti kA thaa| khule hRdaya se aura donoM hAthoM se vaha dAna detA thaa| usake puNyoM se usake koSa sadA hI dhana se bhare rahate the| eka bAra vana-prAntara meM vihAra karate hue sujaya ko eka tapasvI muni ke darzana hue| sujaya ko ve muni jAne-pahacAne se lge| vaha socane lagA ki usane muni ko kahIM avazya dekhA hai| cintana karate-karate, smRti para jora DAlate-DAlate use jAtismaraNa jJAna ho gyaa| use apanA pUrvabhava hastAmalakavat dikhAI dene lgaa| usane dekhA, vaha pUrva janma meM saMgamaka nAmaka eka vaNikaputra thaa| vyApAra ke lie vaha samudra yAtrA para thA to usakA jahAja himazilA se TakarAkara TUTa gyaa| puNya yoga se kASTha khaNDa ke sahAre vaha kinAre para A lgaa| jaMgala meM usane kucha phala tor3e aura unako khAne ko udyata huaa| usI kSaNa eka zubha bhAva usake hRdaya meM pragaTa huA ki kitanA acchA ho ki koI muni-mahAtmA usake hAtha se bhikSA grahaNa kre| usake zubhabhAva phalita hue aura eka muni udhara pdhaare| ucca bhAvoM se usane muni zrI ko prAsuka phala pradAna kie| AhAra lekara muni zrI lauTa gae aura usI rAtri meM saMgamaka kA dehAnta ho gyaa| vaha saMgamaka hI maiM hU~ aura ye muni vahI haiM jinako maiMne AhAra dAna dekara mahAna puNyoM kA arjana kiyA thaa| sujaya ne muni ko vandana kiyA aura apanA paricaya diyaa| usakI prArthanA para munizrI ne usake hAtha se bhikSA grahaNa kii| sujaya kA hRdaya saMyama grahaNa karane ke lie utsuka bana cukA thaa| usane rAjapATa chor3akara AhatI dIkSA grahaNa kara lii| tapa aura saMyama kI niraticAra sAdhanA karake sujaya rAjarSi acyuta svarga meM ge| anukrama se mokSa jaaeNge| -kathAranakoSa bhAga1 (ka) sujAta kumAra ___campAnagarI ke rahane vAle samyaktvI zramaNopAsaka dhanamitra aura dhanazrI kA Atmaja, rUpa aura guNoM kA nidhAna yuvk| vaha itanA surUpa thA ki nara-nAriyoM kI dRSTi usake rUpa para cipaka kara raha jAtI thii| use dekhakara kuMvArI kanyAeM aura vivAhita striyAM loka lAja ko vismRta kara use dekhatI raha jAtI thiiN| eka bAra mahAmaMtrI dharmaghoSa kI patniyoM ne sujAta kumAra ko dekhA to ve bhI usake rUpa para maMtramugdha bana giiN| para ve kulIna nAriyAM thiiN| unhoMne apane manoM para viveka kA aMkuza lgaayaa| para itanA viveka ve avazya vismRta kara baiThIM ki paraspara ekatrita hokara mugdha bhAva se sujAta kumAra ke rUpa kI prazaMsA karane lgii| unakI carcA ke svara maMtrI ke kAnoM meM par3a ge| maMtrI bahuta buddhimAna thaa| vaha socane lagA, sujAta kumAra kA rUpa merI paliyoM ke anurAga kA kAraNa bana gayA hai, bhaviSya meM yahI rUpa kabhI na kabhI usake pArivArika jIvana ke AdhAra ko khisakA bhI sakatA hai| ataH koI aisA upAya karanA cAhie, jisase sujAta ko rAste se haTAyA jA ske| bahuta cintana-manana karake maMtrI ne eka yukti socii| usa yukti ke anusAra usane rAjA ke samakSa yaha siddha kara diyA ki sajAta kamAra ke hRdaya meM dezadroha kA bhAva panapa rahA hai| rAjA aura maMtrI-donoM hI jAnate the ki dhanamitra aura usake patra ke viruddha binA pramANa ke kacha bhI anacita nahIM kiyA jA sakatA hai| usase nAgarikoM meM asaMtoSa bhar3aka jAne kI pUrNa saMbhAvanA thii| maMtrI ne eka yukti prastuta kI, mahArAja! amarApurI nareza candradhvaja Apake antaraMga mitra haiN| Apa eka patra dekara sujAta ko unake pAsa bheja dIjie aura patra meM likha dIjie ki patra-vAhaka dezadrohI hai usakI hatyA kara dI jaae| rAjA ko maMtrI kI yukti ucita lgii| usane ukta Azaya kA eka patra taiyAra kiyA aura sujAta ... jaina caritra koza ... - 653 ...
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ kumAra ko apane pAsa bulAkara kahA, sujAta! tuma mere vizvAsa-pAtra vyakti ho| merA patra mere mitra nareza taka pahuMcA do| sujAta ne sarala hRdaya se rAjA kI AjJA zirodhArya kara lii| vaha amarApurI pahuMcA aura usane apane mahArAja kA patra mahArAja candradhvaja ko de diyaa| patra par3hakara candradhvaja cauMka gyaa| usane sujAta ko dekhA, sujAta ke sarala aura saumya mukha para dezadroha kI eka bhI rekhA nahIM khojI jA sakatI thii| usane vicAra kiyA, usakA mitra avazya hI kisI dhUrta kI bAtoM meM A gayA hai| sujAta deza drohI hotA to vaha svayaM daNDa de sakatA thaa| rAjA sujAta ko ekAnta meM le gayA aura usane use patra pddh'aayaa| patra par3hakara sujAta bhI daMga raha gyaa| para usane itanA hI kahA, mahArAja! Apa mitra-dharma kA pAlana kIjie, maiM prastuta huuN| candradhvaja ne kahA, maiM nirdoSa vyakti ko daNDa nahIM de sakatA huuN| tuma mere rAjya meM rho| isase campAnareza yahI mAnegA ki usakA mantavya siddha ho gayA hai| sujAta ne rAjA candradhvaja kA prastAva ahobhAva se svIkAra kara liyaa| rAjA ne eka anya prastAva sujAta ke samakSa rakhate hue kahA, sujAta! merI eka prArthanA hai| usa prArthanA ko prArthanA hI mAnanA, Adeza nahIM, aura tuma bAdhya bhI nahIM ho ki use tumheM mAnanA hI pdd'e| sujAta ne kahA, mahArAja ! Apa mere jIvana dAtA haiN| pharamAeM maiM Apake lie kyA kara sakatA hU~ ? rAjA ne kahA, merI eka bahana hai cndryshaa| use kuSTharoga hai| maiM cAhatA hU~ ki tuma usase vivAha kara lo| yaha merI prArthanA hai| tuma isake lie bAdhya nahIM ho| sujAta ne kahA, mahArAja! mujhe ApakA prastAva svIkAra hai| maiM caMdrayazA ke roga kA nidAna karUMgA aura apanI sevA se use prasanna rmuuNgaa| rAjA ne apanI bahana kA vivAha sujAta kumAra se kara diyaa| sujAta ne pUre premabhAva se candrayazA kI sevA kii| usane use jinadharma kA amRta pAna kraayaa| candrayazA ne rugNAvasthA meM bhI apane ko dhanya maanaa| vaha pUre mana se jinadharma kI ArAdhanA karane lgii| para usakA roga asAdhya thA aura kucha hI varSoM meM usakA nidhana ho gyaa| jinadharma ke prabhAva se vaha devaloka meM devarUpa meM utpanna huii| apane upakArI pati ke darzana karane ke lie vaha sujAta ke pAsa aaii| usane sujAta ko praNAma kiyA aura batAyA ki usI kI kRpA se use devabhava kI prApti huI hai, mahAbhAga! Adeza kareM ki maiM Apake lie kyA kara sakatI huuN| sujAta ne kahA, maiM dIkSA lenA cAhatA hU~, para dIkSA lene se pUrva eka bAra apane mAtA-pitA ke darzana karanA cAhatA huuN| deva ne kahA, aisA hI hogaa| deva sujAta kumAra ko campAnagarI le gyaa| use udyAna meM baiThAkara deva ne eka vizAla parvata apane hAthoM para uThAyA aura ghora gaMbhIra cetAvanI rAjA ko dI, rAjan ! tumane niraparAdha sujAta kumAra kI hatyA kA SaDayaMtra racA hai| maiM tumhe pUre nagara sahita naSTa kara duuNgaa| deva kI cetAvanI se nAgarika kAMpa utthe| rAjA bhI bhayabhIta bana gyaa| usane prArthanA kI, he deva! mujhe kSamA kara do| yadi sujAta kumAra jIvita hai to mujhe batAeM vaha kahAM hai, maiM usase kSamA mAMga lUMgA aura apanA sAmrAjya usako arpita kara duuNgaa| deva ne batA diyA ki sujAta kumAra udyAna meM hai| isa upakrama ke pazcAt deva ne apanI mAyA sameTa lii| rAjA, maMtrI aura pUrA nagara udyAna meM umdd'aa| rAjA ne apanA mukuTa sujAta ke kadamoM meM rakha diyaa| sujAta ne rAjya asvIkAra kara diyaa| vaha apane mAtA-pitA se milaa| putra milana se mAtA-pitA ke hRtkamala khila utthe| sujAta ne pUrA ghaTanAkrama mAtA-pitA ko sunAyA aura apanA saMkalpa spaSTa kara diyA ki aba vaha dIkSA lenA cAhatA hai| putra ke samyak-saMkalpa se mAtA-pitA bhI dIkSA lene ke lie saMkalpita bana ge| ... 654 .. .... jaina caritra koza ...
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ sujAta muni ne niraticAra saMyama kI ArAdhanA dvArA mokSa prApta kiyaa| rAjA aura maMtrI ko bhI apane Apa para glAni huii| sacce hRdaya se saMsAra kA tyAga kara unhoMne bhI munivrata aMgIkAra kie aura utkRSTa tapa se samasta karmoM ko nirjarita kara ve bhI paramapada ke adhikArI bne| -dharmaratna prakaraNa TIkA,gAthA 9 (kha) sujAta kumAra sujAta kumAra vIrapura nAmaka nagara kA yuvarAja thaa| usake pitA mahArAja vIrakRSNamitra eka nItinipuNa zAsaka the| usakI mAtA kA nAma zrIdevI thA jo nArI ke sabhI sadguNoM se sampanna tathA nirgrantha dharma kI anugAminI thii| ___yuvarAja sujAta kumAra ke jIvana meM samasta prakAra kI samRddhi thii| samasta mAnavIya guNa usake jIvana meM maujUda the| usake jIvana meM mahanIya sadguNoM kI vidyamAnatA ke sAtha-sAtha usakA rUpa bhI atyanta manohara thaa| sahaja hI vaha sabakI prIti aura zraddhA kA kendra banA huA thaa| usakA vivAha balazrI pramukha pAMca sau rAjakanyAoM ke sAtha sampanna huA thaa| utkRSTa sAMsArika bhogopabhogoM kA rasAsvAdana karate hue vaha jIvana yApana kara rahA thaa| __ eka bAra grAmAnugrAma vicaraNa karate hue zramaNa bhagavAna mahAvIra svAmI apane muni saMgha ke sAtha vIrapura nagara meM padhAre aura manorama nAmaka udyAna meM virAjamAna hue| prabhu ke Agamana kA susaMvAda jAnakara rAjA aura rAnI sahita sabhI nagara nivAsI unake darzana-vandana ke lie udyAna meM ge| yuvarAja sujAta bhI bhagavAna ke darzanoM ke lie upasthita huaa| prabhu kA pravacana sunakara rAjA, rAnI aura nAgarika apane-apane sthAna ko lauTa ge| sujAta kumAra para prabhu ke vacanoM kA vizeSa prabhAva pdd'aa| prabhu ko vandana kara usane savinaya nivedana kiyA-bhagavan! Apake vacana yathArUpa aura pUrNa prAmANika haiN| parantu mere andara abhI itanA sattva nahIM hai ki maiM zramaNadharma kA ArAdhana kara skuuN| merI prArthanA hai ki Apa mujhe zrAvakadharma meM dIkSita karane kI kRpA kreN| sujAta kumAra kI prArthanA para bhagavAna ne use zrAvakadharma meM dIkSita kiyaa| prabhu ko vandana kara aura vrata sampadA ko hRdaya meM dhAraNa kara ullasita citta se sujAta kumAra apane mahala meM lauTa gyaa| ____ sujAta kumAra ke lauTa jAne para bhagavAna ke pramukha ziSya Arya indrabhUti gaNadhara ne bhagavAna ke caraNoM meM jijJAsA prastuta kI-bhaMte! sujAta kumAra ne aise kauna se zubha puNya karma kie jinake pariNAmasvarUpa use aise rUpa, guNa aura samRddhi prApta huI hai? bhagavAna mahAvIra ne pharamAyA-gautama! pUrvajanma meM yuvarAja sujAta kumAra ikSusAra nagara kA RSabhadatta nAmaka gAthApati thaa| vaha sarala aura udAra thaa| eka bAra RSabhadatta ke ghara eka mAsa ke upavAsI puSpadatta nAmaka aNagAra pdhaare| RSabhadatta ne utkRSTa bhAvoM se muni ko AhAra dAna diyaa| devatAoM ne pAMca divyoM kI varSA karake usake utkRSTa dAna kI prazasti kii| usI utkRSTa dAna ke phalasvarUpa RSabhadatta kAlakrama se kAladharma ko prApta kara yahAM sujAta kumAra ke rUpa meM janmA hai| ise usI puNya ke phala rUpa meM yahAM para utkRSTa Rddhi aura anupama rUpa kI prApti huI hai| bhagavAna ke vacana sunakara gautama ko apanI jijJAsA kA samAdhAna prApta ho gyaa| kAlakrama se bhagavAna apane saMgha sahita anyatra vihAra kara ge| ... jaina caritra koza .. -- 655 ..
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ sujAta kumAra bhagavAna se prApta zrAvaka dharma kA pAlana utkRSTa bhAvoM se karatA rhaa| eka bAra vaha pauSadhazAlA meM pauSadha kI ArAdhanA kara rahA thaa| vibhinna dharmatatvoM para paryaTana karatA huA usakA cintana apane ArAdhya dharmadeva bhagavAna mahAvIra para kendrita ho gyaa| usane vicAra kiyA - ve grAma, nagara aura janapada dhanya haiM, jahAM tIrthaMkara mahAvIra vicaraNa karate haiM / ve manuSya dhanya haiM jo bhagavAna mahAvIra ke darzana karate haiM aura unakI amRtavANI kA zravaNa karate haiN| kitanA zubha ho ki bhagavAna mahAvIra vIrapura padhAreM! bhagavAna yadi yahAM padhAreM to maiM samasta sAMsArika mamatvoM kA parityAga kara unakA ziSya bana jAUMgA / isa prakAra sujAta kumAra AdhyAtmika cintana dvArA apane ArAdhya deva ko AmaMtrita karatA hai / sujAta kumAra ke AmaMtraNa meM bandhe hue bhagavAna mahAvIra vIrapura pdhaare| prabhu padArpaNa kA susaMvAda jaba sujAta kumAra ne sunA to usake harSa kA pArAvAra na rahA / vaha prabhu ke caraNoM meM pahuMcA / upadeza sunaa| usake hRdaya meM vairAgya kA pravAha umar3a aayaa| mAtA-pitA aura parijanoM kI AjJA prApta kara vaha bhagavAna ke caraNoM pravrajita ho gayA / sujAta kumAra ne kaI varSoM taka zuddha saMyama kA pAlana kiyaa| AyuSya pUrNa kara vaha saudharma kalpa meM devatA bnaa| vahAM se vaha punaH manuSya bhava dhAraNa karegA / manuSya aura deva gati ke kucha bhava karane ke pazcAt sujAta kumAra mahAvideha kSetra se siddha pada ko upalabdha hogA / - vipAka sUtra 2/3 sujAta svAmI (viharamAna tIrthaMkara) paMcama viharamAna tIrthaMkara jo dhAtakI khaNDa ke pUrva mahAvideha kSetra kI puSkalAvatI vijaya meM dharmodyota kara rahe haiN| devasena aura devasenA prabhu ke mAtA-pitA ke nAma haiM / tirAsI lAkha pUrva taka prabhu gRhavAsa meM rhe| tadanantara dIkSita ho tIrthaMkara pada para ArUr3ha hue / prabhu kA kula AyuSya caurAsI lAkha pUrva kA hai| sujAtA mahArAja zreNika kI eka raanii| zeSa paricaya nandAvat / (dekhie - nandA) sutArA jaina vAGmaya ke anusAra mahArAja uzInara kI kanyA, aura vaidika mAnyatAnusAra mahArAja zivi kI putrI, isIlie usakA eka nAma zaivyA bhI loka meM pracalita hai / vaha ayodhyAdhipati mahArAja harizcandra kI rAnI aura rohitAzva kI jananI thii| bhArata varSa meM mahAsatI tArA kA nAma sarvAdhika vandanIya mahAsatiyoM meM parigaNita hai / (dekhie -harizcandra ) sutArA devI dvitIya viharamAna tIrthaMkara yugamandhara kI jananI / (dekhie - yugamandhara svAmI) (ka) sudarzana hastinApura nareza aura aThArahaveM arihaMta prabhu aranAtha ke janaka / (kha) sudarzana - antagaDa sUtra varga 7, adhyayana 11 aThArahaveM arihaMta aranAtha jnk| *** 656 -triSaSTI zalAkA puruSa caritra *** jaina caritra koza ***
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ga) sudarzana (arjunamAlI) ___ antagaDasUtra ke anusAra sudarzana seTha rAjagRha nagara kA eka dhanI aura pratiSThita zreSThI thaa| usakI sabase bar3I pahacAna thI ki vaha eka dRr3hadharmI zrAvaka thaa| bhagavAna mahAvIra ke caraNoM para usakI agAdha aura apAra AsthA thii| usakI zraddhA itanI prakRSTa thI ki prANoM ke mUlya para bhI vaha apanI zraddhA kI rakSA ke lie prastuta rahatA thaa| vaNika hote hue bhI vaha ati sAhasI thaa| vAstava meM usakI zraddhA aura bhakti ne use abhaya banA diyA thaa| eka samaya jaba pUrA rAjagRha nagara arjuna mAlI ke raudrarUpa se AtaMkita thA aura svayaM mahArAja zreNika apane sainyabala se bhI arjuna kA pAra nahIM pA sake the tathA pUrA rAjagRha nagara apanI hI cAra dIvArI meM bandI banakara raha gayA thA taba sudarzana seTha ne hI isa bhaya se nagarI ko mukta kiyA thaa| unhIM dinoM nagarI ke bAhara bhagavAna mahAvIra pdhaare| sabhI zraddhAlu bhagavAna ke darzanoM ke lie jAnA cAhate the, para arjuna ke AtaMka ne sabhI kI zraddhA-bhakti ko jar3a banA diyA thaa| para sudarzana kI bhakti jar3a nahIM bnii| usane bhagavAna kI paryupAsanA ke lie jAne kA saMkalpa kiyaa| usake mAtA-pitA aura mitroM ne arjuna ke bhaya kI vyAkhyA kara use usakA saMkalpa badalane ke lie bAdhya kiyaa| parantu sudarzana ne isa tarka ke sAtha ki mRtyu kA kSaNa sunizcita hai, use TAlA yA nirmita nahIM kiyA jA sakatA hai-saba ke praznoM-zaMkAoM ko nirasta kara diyaa| svayaM samrAT zreNika ne sudarzana se usake saMkalpa para punarvicAra karane ko kahA, para vinamratA se sudarzana ne ise asvIkAra kara diyaa| sudarzana nagara-dvAra se nikalA hI thA ki raudra rUpa arjuna mudgara ko laharAtA huA usake samakSa A gyaa| sudarzana ne nirbhaya bhAva se mahAvIra ko bhAvavandana kiyA aura sAgArI anazana ke sAtha dhyAnastha bana gyaa| arjuna ne sudarzana para prahAra karane ke lie mudgara Upara uThAyA para usake zarIra meM rahA huA yakSa sudarzana ke teja ko saha na skaa| arjuna kA hAtha Upara hI staMbhita bana gyaa| usI kSaNa yakSa usakI deha se nikala apanA mudgara sAtha lekara apane sthAna para calA gyaa| lagabhaga pAMca mAsa se adhika kA bhUkhA-pyAsA arjuna dhar3Ama se jamIna para A giraa| upasarga ko atIta jAnakara sudarzana ne AMkheM kholiiN| usane arjuna ke sira para hAtha rakhA aura use apane sAtha bhagavAna ke caraNoM meM le gyaa| mahAvIra ke upadeza se pratibuddha banakara arjuna ne munivrata dhAraNa kara liyaa| sudarzana kI zraddhA ke samakSa yakSa parAjita ho gyaa| mAnava se dAnava bane arjuna ke lie vaha Atmasiddhi kA dvAra bnaa| isa sabase cahuM ora sudarzana kI jaya-jayakAra huii| kAlAntara meM sudarzana ne bhI dIkSA dhAraNa kI aura AtmakalyANa ke paramayajJa meM karmAhuti de parama gati paaii| -antagaDa sUtra 6/3 (gha) sudarzana (gAthApati) ___vANijya grAmavAsI eka samRddha gaathaapti| kisI samaya vANijya grAma ke bAhara dhutipalAza nAmaka udyAna meM bhagavAna mahAvIra pdhaare| bhagavAna kA upadeza sunakara sudarzana virakta banakara pravrajita ho gayA aura zuddha saMyama pAlakara siddha huaa| -antagaDasUtra varga 6, adhyayana 10 (Ga) sudarzana (nRpa) __sudarzana nRpa ko Amraphala khAne kA bahuta zauka thaa| usane apane bagIce meM sabhI RtuoM meM phala dene vAle AmravRkSa lagavAe the| vaha pratidina paryApta mAtrA meM Amraphala khAtA thaa| pariNAma yaha huA ki rAjA ... jaina caritra koza ... - 657 ...
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ rugNa ho gyaa| dUra-dezoM ke vaidyoM ne milakara rAjA kI cikitsA kii| sabhI vaidyoM ne rAjA se nivedana kiyA ki Ama unake zarIra ke lie viSa bana gae haiN| yadi ve bhaviSya meM AmoM kI chAyA se bhI dUra raheM to unakA jIvana baca sakatA hai| rugNatA se khinna rAjA ne vaidyoM ke samakSa saMkalpa kiyA ki vaha bhaviSya meM Ama nahIM khaaegaa| rAjA ko davA dI gaI jisake sevana se vaha dhIre-dhIre svastha ho gyaa| vaidyoM ne maMtrI ko bhI ekAnta meM bulAkara cetAyA, yadi ve apane rAjA kA jIvana cAhate haiM to unheM sadaiva AmoM se dUra rakhA jaae| rAjabhakta maMtrI ne apane pUre rAjya se AmoM ke vRkSa kaTavA die| dhIre-dhIre rAjA aura prajA bhUla hI gae ki Ama nAmaka koI phala bhI hotA hai| __ kaI varSoM ke pazcAt maMtrI ko sAtha lekara sudarzana rAjA ghur3asavArI ke lie jaMgala meM gyaa| donoM bahuta dUra nikala ge| par3osI rAjA kI sImA prAraMbha ho gii| maMtrI ne rAjA ko lauTane kI prArthanA kii| rAjA ne kahA, maiM thaka gayA hU~, sAmane hI udyAna hai, vahAM thor3I dera vizrAma kruuNgaa| maMtrI ne dekhA, usa udyAna meM kaI AmravRkSa haiN| usane rAjA ko cetAyA ki usa udyAna meM Ama ke vRkSa haiM aura vaidyoM kA parAmarza hai ki Apako AmravRkSa kI chAyA se bhI dUra rahanA caahie| rAjA ne maMtrI kI bAta aura vaidyoM ke parAmarza kA upahAsa udd'aayaa| vaha AmravRkSa kI chAyA meM jAkara baiTha gyaa| eka Amraphala vRkSa se TUTakara rAjA ke samakSa giraa| Amraphala kA raMga dekhakara rAjA ke purAne saMskAra jAgRta ho ge| maMtrI rAjA ko punaH-punaH sAvadhAna karatA rahA parantu rAjA kI soca thI ki eka Ama khAne se bhalA usakA kyA bigar3egA ? maMtrI ke bAra-bAra manA karane para bhI rAjA ne vaha Ama khA liyaa| Amarasa ke udara meM jAte hI rAjA udarazUla se chaTapaTAne lgaa| rAjA ko nagara meM lAyA gyaa| vaidyoM ne punaH cikitsA kI, para sabhI cikitsAeM vyartha siddha huiiN| vyAdhi se chaTapaTAte hue rAjA kA dehAnta ho gyaa| rasanA kA vazavartI sudarzana nRpa akAla meM hI kAla kA grAsa bana gyaa| -uttarAdhyayana vRtti (ca) sudarzana (baladeva) ___ azvapura nareza mahArAja ziva ke putra evaM paMcama bldev| (dekhie-puruSasiMha vAsudeva) (cha) sudarzana (muni) sudarzana muni pArzvanAtha bhagavAna kI paramparA ke muni the| unakI dhyAna niSThA aura cAritra sAdhanA uccakoTi kI thii| mRtyu ke kSaNa upasthita karane vAloM para bhI unake hRdaya meM dveSa kA bhAva utpanna nahIM hotA thaa| ___ eka bAra sudarzana muni vihAra kara rahe the| kucha tAMtrika taMtra vidyA kI siddhi ke lie battIsa lakSaNa saMpanna puruSa kI talAza meM the| unakI dRSTi muni para pdd'ii| unhoMne muni ko pakar3a liyA aura bali sthAna para le ge| muni ko vadha-sthAna para khar3A kara diyA gayA aura tAMtrika maMtroccAraNa karane lge| isa pUre ghaTanAkrama ko dekhakara muni samajha gae ki unheM bali dene ke lie lAyA gayA hai| mAraNAMtika upasarga ko samakSa dekhakara bhI ve vicalita nahIM hue| unhoMne aMtima samAdhi dhAraNa kI aura dhyAnamudrA meM khar3e ho ge| bhaya kI sUkSma-sI rekhA bhI unake Anana para nahIM thii| pradhAna tAMtrika ne muni ke zirocchedana ke lie talavAra kA prahAra kiyaa| parantu sahasA talavAra tAMtrika ke hAtha se chUTa gaI aura usI kI gardana para A girii| muni kI mRtyu kA kAmI svayaM mRtyu kA grAsa bana gyaa| isa ghaTanA se zeSa tAMtrika ghabarA ge| unhoMne ise muni ke dharma kA camatkAra maanaa| ve muni ke caraNoM meM girakara kSamA mAMgane lge| muni ne unako dharmopadeza diyA aura hiMsA kA tyAgA kraayaa| ...658 ... jaina caritra koza ..
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ niraticAra saMyama kI sAdhanA dvArA sudarzana muni siddhakAma bne| (ja) sudarzana seTha (zUlI-siMhAsana) aMgadeza kI rAjadhAnI campA kA rahane vAlA parama suzIla aura surUpa eka samRddha shresstthii| zUlI ko siMhAsana meM badala dene vAle unake niSkalaMka cAritra kI gAthA jaina paramparA meM zatAbdiyoM se pracalita hai| ___ sudarzana apAra saMpadA kA svAmI thaa| parantu usakI vAstavika sampadA to usakI guNazIlatA, satyavAditA, saccaritratA Adi sadguNa the jinake kAraNa usakI khyAti dUra-dUra taka phailI huI thii| isI kAraNa campAnareza dadhivAhana ne use nagara seTha kI upAdhi se alaMkRta kiyA thaa| ___usI nagara kA rahane vAlA kapila purohita sudarzana kA aMtaraMga mitra thaa| donoM paraspara eka-dUsare ke ghara Ate-jAte rahate the| kisI samaya kapila kI patnI kapilA sudarzana seTha kI surUpatA para mohita bana gii| eka dina jaba kapila grAmAntara gayA huA thA to kapilA ne apanI vizvasta dAsI ko eka kalpita samAcAra ke sAtha sudarzana seTha ke pAsa bhejaa| dAsI ne sudarzana ke pAsa jAkara samAcAra diyA ki usake mitra kapila kAphI bImAra haiM aura unheM isI kSaNa bulA rahe haiN| sarala citta seTha dAsI ke SaDayantra ko kaise jAna pAtA ? vaha usI samaya kapila ke ghara phuNcaa| ghara meM praveza karate hI dAsI ne dvAra jar3a die| jaba taka sudarzana kucha pUchatA, kapilA apane kutsita prastAva ke sAtha usake samakSa A khar3I huii| apane sAtha hue chala se sudarzana paricita bnaa| para isa kSaNa apane cAritra kI rakSA karanA ahaM prazna thaa| sudarzana ne eka yukti nikaalii| dInatA se svayaM ko napuMsaka batAte hue usakI kAmanA pUrti meM svayaM ko asamartha jtaayaa| kapilA ko jaise sAMpa sUMgha gyaa| usane bhartsanA ke sAtha sudarzana ko apane ghara se nikAla diyaa| ____ sudarzana ko mitra-patnI kI isa bAta se atyanta kaSTa huA, para use prasannatA isa bAta kI thI ki usane apane cAritra para AMca nahIM Ane dii| kisI samaya kaumudI mahotsava para nagara ke sabhI nara-nArI apane-apane baccoM ke sAtha nagara se bAhara Ayojita samAroha meM bhAga lene jA rahA the| sudarzana seTha bhI apanI patiparAyaNA patnI manoramA aura cAroM putroM ke sAtha ratha meM baiTha kara usa mahotsava meM bhAga lena jA rahA thaa| saMyoga se unake ratha ke Age dadhivAhana kI rAnI abhayA kA ratha thaa| abhayA aura kapilA meM aMtaraMga maitrI thii| so kapilA bhI rAnI ke ratha meM hI baiThI thii| sahasA rAnI kI dRSTi pIche A rahe ratha meM baiThe sudarzana ke putroM para pdd'ii| sudarzana ke putra apane pitA ke samAna surUpa the| rAnI ne dAsI se pUchA-ye kisake putra haiM ? dAsI ne batAyA-ye hamAre nagara seTha sudarzana ke putra haiN| rAnI ke sAtha-sAtha yaha bAta kapilA ne bhI sunii| pUrI tasvIra usake samakSa spaSTa ho gii| vaha samajha gaI ki sudarzana ne usase chala kiyA hai| usane vaha pUrI kathA apanI sahelI abhayA ko sunAI aura use ukasAyA ki vaha rUpAbhimAnI seTha kA mAna-mardana kre| vaisA karane ke lie abhayA ne kapilA ko vacana diyaa| abhayA rAnI kI eka dAsI thI pNdditaa| abhayA ko usakI kuTilatA aura svayaM ke prati usakI niSThA para pUrNa vizvAsa thaa| usane sudarzana ko ranivAsa taka lAne kA dAyitva use sauMpa diyaa| paMDitA ne yukti ke anusAra sudarzana ke AkAra-prakAra kI eka pratimA banavAI aura usa para vastra r3hAMpa kara vaha use mahala meM le jAne lgii| paharedAroM ne use TokA to usane pratimA paTaka dI aura rauba dikhAyA ki vaha mahArAnI se unheM daNDita kraaegii| paharedAra bhayabhIta bana ge| unhoMne kSamAyAcanA tathA anunaya-vinaya pUrvaka paNDitA ko prasanna karanA cAhA tathA kahA ki ve bhaviSya meM use nahIM rokeNge| ...jaina caritra koza... -659 ...
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrI pRSThabhUmi taiyAra hone para eka dina paNDitA ne pauSadhazAlA meM dhyAnastha sudarzana seTha ko apane sira para uThAyA aura ThIka pratimA kI bhAMti hI usa para vastra DAla kara mahaloM meM le gii| Age kA kArya abhayA ko pUrNa karanA thaa| use apane rUpa para ghamaNDa thaa| vaha socatI thI ki vaha duniyA ke kisI bhI puruSa ko calita kara sakatI hai| usane sudarzana ko apane rUpajAla meM phaMsAne kA yatna kiyaa| sudarzana ne use 'mAM' kA sambodhana diyaa| usane kahA ki rAjA kI patnI prajA ke lie mAtA hotI hai| eka mAtA kA apane putra ke prati aisA vicAra nindanIya hai| para sudarzana kI ina bAtoM kA abhayA para koI prabhAva na pdd'aa| vaha use rijhAne-manAne meM lagI rahI para use saphalatA nahIM milii| use jaba lagA ki sudarzana usakI bAta svIkAra nahIM karegA to usane triyAcaritra kA antima pAsA phaiNkaa| usane kahA ki yadi vaha usakI bAta nahIM mAnegA to vaha usa para doSAropaNa karake use zUlI para car3havA degI, aura yadi mAnegA to use na kevala apane hRdaya ke siMhAsana para baiThA legI apitu vRddha dadhivAhana ko mArga se haTAkara use aMgadeza ke siMhAsana para bhI baiThA degii| sudarzana ne abhayA ke isa kutsita prastAva kI kar3e zabdoM meM bhartsanA kI aura spaSTa kara diyA ki use apane cAritra ke mUlya para svarga kA siMhAsana bhI svIkArya nahIM hai| apane cAritra kI rakSA ke sAtha vaha janma-janmAntara meM zUlI para car3hanA pasanda kregaa| sudarzana ke isa uttara se abhayA kA krodha AkAza chUne lgaa| usane triyAcaritra racate hue apane vastra phAr3a DAle, bAla bikhera lie aura apane hI nAkhunoM se apane cehare ko noMcate hue 'bacAo-bacAo' ke ucca svara se cillAne lgii| sudarzana jAnate the ki aisI paristhitiyoM meM unake spaSTIkaraNa ko koI nahIM sunegA aura sunegA to vizvAsa nahIM kregaa| so unhoMne tIrthaMkara-siddhoM ko vandana karate hue sAgArI anazana dhAraNa kiyA tathA akhaNDa mauna samAdhi meM lIna ho ge| udhara sainika daur3akara mahaloM meM phuNce| dadhivAhana bhI phuNcaa| abhayA ne kalpita kahAnI kahakara sudarzana ko zUlI para car3hAne kI rAjA se prArthanA kii| rAjA ko bhI lagA ki sudarzana kA duHsAhasa akSamya hai| usane jallAdoM ko bulAkara sudarzana ko zUlI para car3hAne kA Adeza de diyaa| sudarzana ke lie zUlI ke daNDa kI bAta pUre janapada meM phaila gii| sudarzana ko dekhane ke lie pUrA nagara umar3a pdd'aa| koI ise anyAya tathA koI ucita daNDa kaha rahA thaa| jitane muMha utanI bAta / antataH sudarzana ko zUlI para jaise hI baiThAyA gayA vaise hI eka camatkAra ghaTita huaa| zUlI svarNa siMhAsana meM badala gii| satya aura zIla kI vijaya huii| dadhivAhana daur3akara AyA aura sudarzana se apane avicArapUrNa daNDa ke lie kSamA mAMgane lgaa| abhayA ko pUrI bAta jJAta huI to vaha sambhAvita mRtyu-daNDa ke bhaya se kAMpa utthii| usane mahala se kUdakara AtmahatyA kara lii| marakara vaha vyantarI bnii| paNDitA dAsI bhI campAnagarI se bhAgakara pATaliputra pahuMcI aura vahAM devadattA vezyA kI paricaryA karane lgii| sudarzana seTha ne aneka varSoM taka zreSTha gRhastha jIvana jIne ke pazcAt dIkSA dhAraNa kii| eka bAra ve pATaliputra gae to vahAM paNDitA ne unheM aneka upasarga die| vyantarI banI abhayA ne bhI sudarzana muni ke lie vividha upasarga nirmita kie| para sudarzana muni ne ina samasta upasargoM ko samatA se sahakara karma bIjoM ko nirbIja banA diyA aura kaivalya prApta kara mokSa meM ge| -Avazyaka kathA (ka) sudarzanA __ (dekhie-metArya muni) ... 660 - ... jaina caritra koza ...
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) sudarzanA ___ dvArikA nareza soma kI raanii| (dekhie-puruSottama vAsudeva) (ga) sudarzanA (AryA) inakI sampUrNa kathA kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 4 sudRr3ha rAjA dvitIya viharamAna tIrthaMkara prabhu yugamandhara svAmI ke janaka / (dekhie-yugamandhara svAmI) sudharmA aNagAra eka utkRSTa tapasvI aNagAra, jo niraMtara eka-eka mAsa kA upavAsa karate the| (dekhie-jinadAsakumAra) -vipAka sUtra, dvitIya zruta., a. 5 sudharmA svAmI (gaNadhara) tIrthaMkara mahAvIra ke gyAraha gaNadharoM meM paMcama gnndhr| agnibhUti, vAyubhUti Adi nau gaNadhara bhagavAna mahAvIra kI vidyamAnatA meM hI siddha ho gae the aura prathama gaNadhara indrabhUti gautama bhagavAna ke nirvANa prApta karane kI rAtri meM kevalI bana gae the| kevalI saMghIya dAyitva ke saMvahana se parimukta bana jAte haiM ataH bhagavAna ke prathama paTTadhara sudharmA svAmI bne| sudharmA svAmI kollAka sanniveza vAsI vezyAyana gotrIya dhanamitra brAhmaNa ke putra the| unakI mAtA kA nAma bhahilA thaa| ve apane yuga ke eka bahata bar3e vidvAna the| veda-vedAMgoM aura zAstroM ke marmajJa the| itanA saba hone para bhI unake mastiSka meM eka saMdeha kaNTaka gar3A thaa| unakA saMdeha thA-prANI jaisA isa bhava meM hotA hai parabhava meM vaisA hI rahatA hai yA usakA svarUpa bhinna ho jAtA hai| isa saMdeha kA ve nivAraNa nahIM kara pAe the| indrabhUti Adi vidvAna brAhmaNa jaba bhagavAna mahAvIra ko parAsta karane unake pAsa pahuMce aura svayaM parAsta banakara unake ziSya bana gae to sudharmA para brAhmaNa dharma ke gaurava kI rakSA kA dAyitva A gyaa| so ve bhI bhagavAna ko zAstrArtha meM parAjita karane ke lie apanI ziSya maNDalI ke sAtha bhagavAna ke pAsa phuNce| bhagavAna ne sudharmA ko dekhakara kahA-sudharmA ! tuma svayaM saMdehazIla ho| pahale apanA saMdeha to miTA lo, bAda meM anya kucha socnaa| aura bhagavAna ne unake saMdeha ko miTA diyaa| saMdeha ke dUra hote hI sudharmA kA mAnasa nirbhAra aura sunirmala bana gyaa| unhoMne bhagavAna ko apanA guru mAna liyA aura muni banakara sva-para kalyANa kI sAdhanA meM rata bana ge| bhagavAna mahAvIra ke zrImukha se dharma ke svarUpa ko artha rUpa meM grahaNa kara sudharmA svAmI ne use sUtra rUpa meM grathita kiyaa| gaNa ke netA hone se ve gaNadhara khlaae| bhagavAna ke nirvANa ke bAda sudharmA ke ziSya jambU svAmI ne unase praznottara ke mAdhyama se Agama sAhitya kI paramparA ko svarUpa pradAna kiyaa| Aja jo Agama upalabdha haiM ve sudharmA praNIta haiN| ataH unakA jagata para mahAna upakAra hai| bhagavAna ke nirvANa ke bAraha varSa bAda sudharmA kevalI bane aura ATha varSa kevalI avasthA meM rahakara sampUrNa sau varSa kI Ayu meM siddha hue| -Avazyaka cUrNi sudhAsindhu ____ kaMcanapura nagara kA dhIra, vIra aura cAritra sampanna yuvarAja / sudhAsindhu kA tana aura mana rUpa aura guNoM .. jaina caritra koza ... --661 ...
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA apUrva saMgama thaa| rAjapurohita kI kanyA usake rUpa para mugdha ho gaI, para usane usakI ora AMkha taka uThAkara nahIM dekhaa| isa para purohita-kanyA ne rAjakumAra para doSAropaNa kara diyaa| purohita kI zikAyata para rAjA ne rAjakumAra se spaSTIkaraNa pAe binA hI use deza-nirvAsana kA daNDa de diyaa| vana meM rAjakumAra ko eka muni ke darzana hote haiM jinase vaha paradhana ko miTTI ke samAna tathA paradArA ko mAtA ke samAna mAnane ke niyama grahaNa kara letA hai| usake bAda rAjakumAra aneka dezoM kA bhramaNa karatA hai| usa yAtrA meM usake sAhasa, zaurya aura paropakAra vRtti ke punaH punaH darzana hote haiN| vaha svayaM kaSTa jhelakara bhI dUsaroM ko sukha pahuMcAtA hai| madhupura nagara meM vaha rAkSasa kA vadha karake nagara kI janatA ko abhaya banAtA hai| anya aneka prasaMgoM para vaha paropakAra ke lie apane jIvana ko bhI saMkaTa meM DAla detA hai| maNipura nareza usakA zatru bana jAtA hai aura usakI anamola vastuoM ko pAne ke lie usakI hatyA ke aneka SaDayantra racatA hai| parantu rAjakumAra sudhAsindhu usa para bhI upakAra hI karatA hai| bAraha varSoM taka dezATana karake tathA aneka rAjyoM aura rAjakumAriyoM kA svAmI banakara sudhAsindhu apane nagara meM lauttaa| usane aneka varSoM taka pRthvI ke vizAla bhUbhAga para nyAya aura nIti se zAsana kiyaa| Ayu ke uttara pakSa meM saMyama dhAraNa kara vaha saudharma kalpa meM deva bnaa| vahAM se mahAvideha meM manuSya janma dhAraNa karake aura cAritra kI ArAdhanA karake vaha mokSa prApta kregaa| (ka) sunaMda hastinApura kA eka prAcInakAlIna nareza / (dekhie-ujjhita kumAra) (kha) sunaMda prabhu pArzvanAtha ke pramukha zrAvakoM meM se ek| (ka) sunandA pRthvIbhUSaNa nagara ke rAjA kanakadhvaja kI ikalautI putrii| sunandA jaba bAlikA thI to usane eka vyakti ko apanI patnI kI nirmamatA pUrvaka piTAI karate dekhaa| usa dRzya ko dekhakara rAjakumArI ke komala mana para yaha vizvAsa-rekhA khiMca gaI ki puruSa svabhAvataH hI duSTa hote haiN| usane nirNaya kiyA ki vaha kabhI vivAha nahIM kregii| apane nirNaya se usane apane mAtA-pitA tathA saheliyoM ko bhI avagata karA diyaa| para kisI ne bhI usake nirNaya ko gaMbhIratA se nahIM liyaa| sunandA yuvA huii| eka dina usane eka premIyugala ko premAlApa karate dekhA to usakA bAla nirNaya bAlU kA taTabandha siddha ho gyaa| usake mana ke AkAza para vAsanA kA vAyu bahane lgaa| sahasA gavAkSa se nIce jhAMkate hue usakI dRSTi rUpasena nAmaka sarvAMga sundara yuvaka para pdd'ii| vaha usake premapAza meM Abaddha bana gii| rUpasena bhI sunandA ke rUpa para mohita ho gyaa| kaumudI mahotsava ke avasara para sunandA aura rUpasena bahAnA karake nagara meM hI ruka ge| sunizcita yojanAnusAra sunandA ne mahala ke pichavAr3e se rassI nirmita sIr3hI laTakA dii| udhara se eka juArI gujara rahA thaa| rassI kI sIr3hI ko mahala ke pichavAr3e se laTakate dekha kara juArI usa sIr3hI se car3hakara mahala meM pahuMca gyaa| andhere kakSa meM rAjakumArI ne juArI ko hI rUpasena mAnakara svayaM ko usake arpita kara diyaa| juArI rAjakumArI ke AbhUSaNoM para hAtha sApha karake nau do gyAraha ho gyaa| rUpasena ghara se mahala ke lie calA to mArga meM eka khaNDahara ke sahasA gira jAne se usake nIce dabakara ... 662 .. - jaina caritra koza ...
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ mara gyaa| marakara vaha sunandA ke udara meM utpanna huaa| dhIre-dhIre garbha ke lakSaNa pragaTa hone lage to sunandA ne apanI vizvasta paricArikAoM ke sahayoga se garbha giravA diyaa| rUpasena kA jIva garbha se marakara eka sarpa bnaa| udhara sunandA kA vivAha kSitipratiSThita nagara ke rAjA ke sAtha kara diyA gyaa| pUrva janma ke prema-saMyoga ke kAraNa sarpa sunandA ke nikaTa pahuMcA aura use dekhakara jhUmane lgaa| rAjA ne sarpa ko mAra ddaalaa| sarpa marakara kauvA bnaa| vaha kauvA bhI rAjA dvArA mAra diyA gyaa| phira vaha haMsa banA aura rAjA dvArA mAra die jAne para hariNa bnaa| hariNa bhI vana-vihAra ko AI sunandA ko dekhakara mohita ho gyaa| rAjA ne use bhI mAra diyA aura apane pAcaka ko Adeza diyA ki vaha hariNa kA mAMsa pakAkara unheM prose| hariNa kA mAMsa bhakSaNa karate hue rAjA aura sunandA paraspara vArtAlApa kara rahe the ki unhoMne vaisA madhura mAMsa pahale kabhI nahIM khAyA hai| udhara se do atizaya jJAnI muni gujara rahe the| rAjA aura sunandA kA vArtAlApa sunakara donoM muniyoM ne jIva aura saMsAra kI vicitratA para gardana hilAkara Azcarya pragaTa kiyaa| sunandA buddhimatI thii| vaha samajha gaI ki muni unheM dekhakara hI gardana hilA rahe haiN| vaha khAnA jyoM kA tyoM chor3akara apane pati ko sAtha lekara muniyoM ke pAsa AI aura vinamratA pUrvaka unake gardana hilAne kA kAraNa puuchaa| muni mauna rhe| para sunandA ke punaH-punaH kie gae Agraha para muniyoM ne usake jIvana kA AdyopAnta kathAnaka sunAte hue kahA, jisa garbhastha zizu ko tumane girAyA vaha rUpasena kA hI jIva thA, vaha sarpa, vaha kauvA, vaha haMsa aura vaha hariNa bhI rUpasena kA hI jIva thaa| hamAre gardana hilAne ke pIche usa Azcarya kA bhAva thA ki rUpasena mAtra viSaya ke cintana se hI janma-maraNa kI durladhya aTavI meM ghira gayA hai, phira jo loga dina-rAta bhogoM meM lipta rahate haiM, unakI kaisI gati hogii| __sunandA muni kI bAtoM se aisI prabhAvita huI ki usane dIkSA dhAraNa kara lii| rAjA ne bhI usakA anugamana kiyaa| Akhira sunandA ke upadeza se hI rUpasena kA jIva jo hAthI kI yonI meM thA prabuddha huaa| use jIvana kI samyaka dizA milii| vaha vahAM se devaloka meM gyaa| bhaviSya meM vaha mokSa jaaegaa| sunandA ugra tapa se samasta karmarAzi ko azeSa kara siddha huii| -dhanyacaritra (kha) sunandA ___ bhagavAna RSabhadeva kI dvitIya patnI, bAhubalI tathA sundarI kI maataa| (dekhie-RSabhadeva tIrthaMkara) (ga) sunandA sAvatthI nareza kanakaketu kI putrI, skandaka kumAra kI sahodarA aura kuntInagara ke rAjA puruSasiMha kI raanii| (dakhie-skandaka muni) (gha) sunandA caturtha viharamAna tIrthaMkara zrI subAhu svAmI kI jnnii| (dekhie-subAhu svAmI) (Ga) sunandA prabhu pArzvanAtha kI pramukha zrAvikAoM meM ek| -samavAyAMga (ca) sunandA dhanagiri kI ardhAMginI aura jaina dharma ke mahAna prabhAvazAlI AcArya vajrasvAmI kI maataa| sunandA ... jaina caritra koza ... -- 663 ...
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRr3hadharmAnurAgiNI zrAvikA thii| usake pati dhana ne jaba usase pravrajyA kI anumati mAMgI, usa samaya vaha garbhavatI thii| jinAnurAga/dharmazraddhA kI prabalatA ke kAraNa usane apane pati ko munidIkSA dhAraNa karane kI anumati pradAna kara dii| yathAsamaya usane putra ko janma diyaa| kahate haiM ki putra ko janma grahaNa karane ke kucha samaya bAda hI jAtismaraNa jJAna ho gyaa| mAtR-mamatva se mukti pAne ke lie navajAta zizu ne anavarata rodana prAraMbha kara diyaa| chaha mAsa kI avadhi sunandA ke lie chaha yugoM ke samAna vyatIta huii| Akhira dhanagiri kI jholI meM putra ko rakha kara sunandA ne kaha diyA ki-putra kA dAyitva pitA para bhI hotA hai, aba vahI apane putra ko sNbhaaleN| bAlaka vajra ko jo cAhie thA vaha prApta ho gayA thaa| usane kRtrimarodana banda kara diyaa| usakA pAlana-poSaNa jaina saMgha kI mahilAoM dvArA huaa| ____ kucha varSa bAda apane tejasvI putra ko prApta karane ke lie sunandA ne kaI prayAsa kie| vivAda rAjadarabAra taka gyaa| Akhira bAlaka vajra ke nirNayAnusAra sunandA ko apane prayAsa meM saphalatA prApta nahIM huii| putra ke dharmAnurAga ko dekhakara sunandA bhI virakta ho gaI aura usane bhI jinadIkSA dhAraNa kara lii| vizuddha saMyama kI paripAlanA kara vaha sadgati kI adhikAriNI bnii| (dekhie-vajrasvAmI) sunakSatra aNagAra bhagavAna mahAvIra kA ziSya jise gozAlaka ne tejolezyA pragaTa kara bhasma kara diyA thaa| (dekhie- gozAlaka) supArzvanAtha (tIrthaMkara) saptama tIrthaMkara / vArANasI nareza pratiSTha aura unakI rAnI pRthvI ke aatmj| supArzva ne sudIrgha kAla taka rAjya kA saMcAlana kiyA aura bAda meM dIkSita hokara kevalajJAna prApta kara dharmatIrtha kA pravartana kiyaa| bhagavAna ke 95 gaNadhara the jinameM vidarbha nAmaka gaNadhara pramukha the| sundarabAhu ke bhava meM bhagavAna ne tIrthaMkara gotra kA arjana kiyA thaa| vahAM se graiveyaka devaloka kA eka bhava karake supArzvanAtha ke rUpa meM jnme| pAMca sau muniyoM ke sAtha bhagavAna sammeda zikhara se siddha hue| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra 4 supratibuddha (AcArya) __kalpasUtra sthavirAvalI ke anusAra AcArya suhastI ke bAda gaNAcArya ke rUpa meM supratibuddha kA nAmollekha haA hai| jisa eka aura AcArya ke nAma kA vahAM ullekha huA hai ve haiM AcArya susthit| vastutaH Arya supratibuddha aura Arya susthita donoM sahodara aura guru bandhu the| ve kAkandI nagarI ke rAjakumAra aura AcArya suhastI ke ziSya the| donoM meM atizaya prIti thii| donoM munivara sAtha-sAtha tapa-japa karate the aura sAtha-sAtha vicaraNa karate the| mahArAja khAravela dvArA kumAragiri parvata para AhUta mahAzramaNa sammelana meM ye donoM munivara upasthita hue the| bandhudvaya AcArya pravara ne bahuta varSoM taka zramaNa saMgha ko saphala netRtva pradAna kiyA aura jinazAsana kI prabhUta prabhAvanA kii| -kalpasUtra sthavirAvalI supratiSThita gAthApati ___zrAvastI nagarI ke eka dhanI gAthApati jo bhagavAna mahAvIra ke pAsa pravrajita hue aura sattAvIsa varSa kA saMyama pAlakara vipulAcala se siddha hue| -antagaDa sUtra, varga 6, adhyayana 13 ... 664 ... jaina caritra koza ...
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ suprabha (baladeva) caturtha bledv| (dakhie-puruSottama vAsudeva) (ka) suprabhA campAnagarI nivAsI zreSThi putra guNabhadra kI ardhAMginI, nArI ke samasta guNoM meM dakSA, surUpA aura suzIlA naarii| eka bAra guNabhadra ko vyApArika-kArya ke lie videza jAnA pdd'aa| pati kI anupasthiti meM suprabhA para eka vikaTa kaSTa Ana pdd'aa| usI nagarI ke rahane vAle bhavabhUti nAmaka eka kAmI-kapaTI kSatriya yuvaka ne eka klIva ko apanA sahayogI banAkara suprabhA ko apanI patnI banAne kA SaDayantra rcaa| SaDayantra ke anusAra klIva ne eka banda ratha meM baiThakara nArI svara meM nagara bhara meM yaha duSpracAra kara diyA ki vaha guNabhadra vaNika kI patnI suprabhA hai, vaha svecchA se apane pati kA tyAga kara Aja se sAtaveM dina bhavabhUti ko apane pati ke rUpa meM svIkAra kregii| kyoMki ratha cAroM ora se banda thA isalie loga satya ko nahIM jAna sake aura suprabhA ke nirNaya para avarNavAda karane lge| ukta sUcanA jaba taka suprabhA ke kAnoM taka pahuMcI taba taka jana-jana ke mukha para usake lie ghRNA vyApta ho cukI thii| pati kI anupasthiti meM suprabhA ke lie ukta duHsaha paristhiti se pAra pAnA sarala nahIM thaa| usane apane mAtA-pitA kA Azraya liyA para unase bhI use phaTakAra hI milii| Akhira apane pati ke eka vizvasta mitra ko usane apane pati ke pAsa bhejaa| vastusthiti se paricita banakara guNabhadra avilamba apane nagara meM phuNcaa| usane suprabhA ko dhairya bNdhaayaa| rAtri ke andhakAra meM apanI patnI ko sAtha lekara vaha nagara nareza yazovarma ke pAsa phuNcaa| yazovarma eka buddhimAna aura nyAya parAyaNa nareza the| suprabhA ke darzana-vacana se hI ve vizvasta ho ge| dUsare hI dina unhoMne adbhuta buddhimattA se klIva ko ratha se khIMca liyaa| SaDayantra ke anAvRtta hote hI nAgarika satya se paricita bana ge| suprabhA kA yaza sarvatra phaila gyaa| klIva aura bhavabhUti ko apamAnita, tiraskRta aura tAr3ita karake rAjA ne apane deza se nirvAsita kara diyaa| (kha) suprabhA mahArAja dazaratha kI rAnI aura zatrughna kI jnnii| (dekhie-dazaratha) (ga) suprabhA dvArikA nagarI ke mahArAja rudra kI pttraanii| (dekhie-svayaMbhU vAsudeva) subAhu kumAra ____ mahAvIra yugIna hastizIrSa nagara ke rAjA mahArAja adInazatru aura unakI rAnI dhAriNI kA putra, eka atyanta sukumAra aura surUpa raajkumaar| puSpacUlA pramukha usakI pAMca sau rAniyAM thIM jinake sAtha rahakara vaha deva-durlabha sukhoM kA bhogopabhoga karatA thaa| eka bAra jaba bhagavAna mahAvIra apane muni saMgha ke sAtha hastizIrSa nagara meM padhAre to mAtA-pitA aura patniyoM ke sAtha subAhu kumAra prabhu ke darzanoM ke lie gyaa| subAhu kI sukumAratA aura surUpatA dekhakara gautama svAmI sahita sabhI aNagAra suprasanna bana ge| ajJa-sujJa zramaNoM ke manobhAvoM ke pArakhI indrabhUti gautama ne prabhu se prazna kiyA, prabhu ! subAhu kumAra kI sukumAratA aura surUpatA dekhakara hama zramaNa bhI atyanta harSa anubhava kara rahe haiN| subAhu kumAra ne aisA kyA puNya kiyA hai ki vaha nirmohI aNagAroM kA bhI prItapAtra bana rahA hai? ... jaina caritra koza ... 1665...
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna ne pharamAyA, yaha supAtradAna kA suphala hai| subAhu kumAra pUrvajanma meM hastinApura nagara kA sumukha nAmaka gAthApati thaa| vaha zramaNopAsaka thA aura zramaNoM kI sevA bhakti kA vizeSa dhyAna rakhatA thaa| eka bAra usane dharmaghoSa sthavira ke ziSya sudatta aNagAra ko atyanta ucca bhAvoM se AhAradAna diyA thaa| usake atyucca bhAvoM se abhibhUta banakara devatAoM ne usake gRhAMgana meM sAr3he bAraha karor3a svarNa mudrAeM barasAI thIM tathA paMcadivya pragaTa kie the| paramocca bhAvoM se die gae usa supAtra dAna kA phala Aja bhI subAhu kumAra bhoga rahA hai| isIlie yaha aNagAroM kI bhI prIti kA pAtra hai| apane pUrvabhava kI kathA sunakara subAhu kumAra ati Anandita huaa| usane saMsAra tyAga kara ArhatI dIkSA dhAraNa kara lii| utkRSTa cAritra kI ArAdhanA karake vaha prathama svarga meM gyaa| bhaviSya meM mahAvideha kSetra se nirvANa pada prApta kregaa| -sukhavipAka sUtra -1 subAhu svAmI (viharamAna tIrthaMkara) caturtha viharamAna tiirthNkr| jambUdvIpa ke pazcima mahAvideha kI vapu vijaya meM vItazokA nAmaka nagarI meM prabhu kA janma huaa| mahArAja niSar3ha aura mahArAnI sunandA Apake mAtA aura pitA haiN| yauvana vaya meM prabhu kA vivAha kiMpuruSA nAmaka rAjakanyA se huaa| tirAsI lAkha pUrva kI Ayu taka prabhu ne rAjya kiyaa| tadanantara pravrajita bne| sAdhanA se kevalI bne| tIrtha sthApanA kara tIrthaMkara bne| vartamAna meM prabhu vapu vijaya meM dharmodyota karate hue viharaNazIla haiN| prabhu kA pUrNa AyuSya caurAsI lAkha pUrva kA hai| (ka) subuddhi kSitipratiSThita nagara kA rahane vAlA eka sajjana gRhastha / duHsaMyoga se usakI maitrI usI nagara meM rahane vAle durbuddhi nAmaka yuvaka se ho gaI jo apane nAma ke anurUpa hI durbuddhi aura duSTa svabhAvI thaa| kisI samaya donoM mitra vyApAra ke lie ge| vahAM para unako bhUmi meM gar3A huA khajAnA mila gyaa| usa khajAne ko lekara ve apane nagara kI dizA meM cala die| para durbuddhi apane svabhAva vaza usa dhana para akelA hI adhikAra karanA cAhatA thaa| usane yukti lar3Ate hue subuddhi se kahA ki hameM isa dhana ko vRkSa kI jar3a meM chipA denA cAhie aura samaya-samaya para eka sAtha milakara AvazyakatAnusAra dhana le lenA caahie| sarala hRdayI subuddhi ne usakA prastAva svIkAra kara liyaa| unhoMne AvazyakatAnusAra sau-sau svarNa mudrAeM apane pAsa rakhakara zeSa dhana ko eka vRkSa ke mUla meM chipA diyA aura nagara meM A ge| ___eka rAtri meM avasara sAdhakara durbuddhi ne pUrA khajAnA vRkSamUla se nikAla liyA aura apane ghara meM lAkara chipA diyaa| kucha dina bItane para subuddhi ko dhana kI AvazyakatA par3I to vaha durbuddhi ko sAtha lekara vRkSa ke pAsa pahuMcA, para khojane para bhI vRkSamUla meM dhana prApta nahIM huaa| durbuddhi ne rone-pITane kA svAMga racA aura dhana-apaharaNa kA doSAropaNa subuddhi para mar3ha diyaa| donoM meM vivAda bar3hA aura bAta rAjA taka pahuMca gii| jaba rAjA bhI kisI niSkarSa para nahIM pahuMca pAyA to durbuddhi ne rAjA ko eka upAya sujhAyA, mahArAja! manuSya rUpa meM to mere pAsa aisA koI gavAha nahIM hai, para svayaM vaha vRkSa merI gavAhI de sakatA hai ki dhana subuddhi ne hI apaharaNa kiyA hai| isa bAta para subuddhi bhI sahamata ho gayA ki yadi vRkSa bolegA aura vaha jo nirNaya degA vaha use bhI mAnya hogaa| rAjA ne dUsare dina vRkSa se hI nirNaya karAne kA Adeza dekara una donoM ko vidA kara diyaa| durbuddhi apane ghara phuNcaa| usake pitA kA nAma bhadra thA jo svabhAva se sarala thaa| durbuddhi ne jaise-taise ... 666 .. - jaina caritra koza ....
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ apane pitA ko isa bAta ke lie manA liyA ki vaha vRkSa ke koTara meM chipakara subuddhi ke viruddha phaisalA sunaaegaa| durbuddhi rAtri meM hI apane pitA ko vRkSa ke koTara meM baiThA aayaa| udhara subuddhi ko apanI satyatA para pUrNa bharosA thaa| use vizvAsa thA ki yadi vRkSa para devatA kA vAsa bhI hogA to vaha bhI mithyA nahIM bolegaa| dUsare dina rAjA sahita saikar3oM loga vRkSa ke pAsa phuNce| durbuddhi ne svAMgapUrvaka vRkSa kI pUjA arcanA kI aura kahA, he vRkSa deva ! nyAya karo aura batAo ki dhana kA apaharaNa kisane kiyA hai| vRkSa se svara ubharA subuddhi ne| __rAjA subuddhi para bahuta krodhita huaa| upasthita janasamudAya bhI subuddhi ko burA-bhalA kahane lgaa| isase subuddhi ne kahA, mahArAja ! mujhe bhI apanA pakSa prastuta karane kA adhikAra diyA jaae| rAjA ne use adhikAra pradAna kara diyaa| subuddhi ne kahA, maiMne vRkSa ke koTara meM hI dhana chipAyA hai, abhI vaha dhana Apake samakSa prastuta karatA huuN| kahakara subuddhi vRkSa ke pAsa gayA aura usane koTara meM hAtha DAlakara vastusthiti kA jJAna kara liyaa| usane koTara meM chipe hue bhadra seTha kI gardana-pakar3akara use bAhara khiiNcaa| bhadra seTha pIr3A se tilamilAtA aura cillAtA huA koTara se bAhara A gyaa| subuddhi ne kahA, mahArAja! ye hai vRkSa devatA jisane mere viruddha gavAhI dI hai| durbuddhi ke pagataloM kI jamIna khisaka gii| dUdha kA dUdha aura pAnI kA pAnI ho cukA thaa| rAjAjJA para sainikoM ne durbuddhi ke ghara meM chipAyA huA dhana khoja nikaalaa| rAjA ne vaha dhana subuddhi ko pradAna kiyA aura durbuddhi ko apamAnita aura tAr3ita kara apane rAjya se nikAla diyaa| ___ subuddhi ne usa dhana ko janakalyANa meM lagA diyA aura dharmadhyAna pUrvaka jIvana yApana kara sadgati ko prApta huaa| (kha) subuddhi kSitipratiSTha nagara ke maMtrI kA putra / subuddhi eka komala hRdaya kumAra thaa| loka sevA meM vaha vizeSa rucizIla thaa| bhavAntara meM vaha bhagavAna RSabha ke putra bAhubalI ke rUpa meM janmA aura apUrva balazAlI bnaa| (ga) subuddhi avantI nagarI ke mahArAja jitazatru kA pradhAna / (dekhie-atUMkArI bhaTTA) (gha) subuddhi ___RSabhakAlIna hastinApura kA eka zreSThI jisane yaha svapna dekhA thA ki zreyAMsa kumAra kiraNoM se rahita hote hue sUrya ko punaH kiraNoM se sahita kara rahA hai| dUsare hI dina zreyAMsa kumAra ne eka varSa se nirAhArI bhagavAna RSabhadeva ko bhikSA dI aura subuddhi zreSThI kA svapna phalita ho gyaa| (Ga) subuddhi (pradhAna) campAnagarI ke rAjA jitazatru kA atyanta catura, tatvajJa aura jinopAsaka mNtrii| usane apanI tatvajJa dRSTi se rAjA ko bhI tatvajJa banA diyA thaa| mantrI kI tatvaparAyaNatA ke do dRSTAnta suzruta haiM eka bAra rAjA ne bhoja diyaa| susvAdiSTa bhojana kI sabhI mehamAnoM ne prazaMsA kii| para rAjA to subuddhi ke mukha se bhojana kI prazaMsA sunane ko utAvalA bana rahA thaa| usane maMtrI se kahA, tuma bhojana kI prazaMsA nahIM kara rahe ho, kyA tumheM bhojana acchA nahIM lagA? maMtrI ne kahA, mahArAja ! isameM acchA lagane aura acchA ... jaina caritra koza ... - 667 ...
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ na lagane kI kyA vizeSa bAta hai| yaha to pudgala kA svabhAva hai| vaha zubha aura azubha rUpoM meM badalatA rahatA hai / sunakara rAjA mauna ho gayA / vaha subuddhi kI bAta kI gaharAI ko nahIM parakha pAyA / phira kisI dina rAjA aura maMtrI ghUmane nikle| khAI meM saMcita azuci jala se tIvra durgandha prakaTa ho rahI thii| rAjA nAka-bhauM sikor3ane lagA, para maMtrI ne vaisA nahIM kiyaa| rAjA ke pUchane para maMtrI ne punaH vahI bAta doharAI ki yaha to pudgala kA svabhAva hai, vaha zubha se azubha meM tathA azubha se zubha meM badalatA rahatA hai| rAjA ne kahA, tuma apane kathana ko satya siddha karake batAo / maMtrI ne kahA, samaya Ane do mahArAja ! maiM apane kathya ko satya siddha karake batA dUMgA / maMtrI ne apane vizvasta anucaroM se usa khAI kA durgandhita pAnI maMgavAyA / vividha prayatnoM se usa pAnI ko sApha krvaayaa| sugandhita padArthoM se use susvAdiSTa aura suvAsita banAkara bhojana ke samaya rAjA ko pilaayaa| vaha jala rAjA ko bahuta madhura lgaa| usane kahA, itanA bar3hiyA jala mujhe pahale kyoM nahIM pilAyA gayA ? isa para maMtrI ne jala kA pUrA rahasya udghATita kara diyaa| sunakara rAjA daMga raha gyaa| maMtrI kA tatvadarzana -zanai rAjA kA jIvana-darzana bana gyaa| aMtima avasthA meM subuddhi pradhana aura rAjA ne saMyama dhAraNa kara paramapada ko prApta kiyA / -jJAtAdharmakathAMga sUtra 12 subhagA (AryA ) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai / (dekhie - kamalA AyA ) subhadra seTha kaMsa kA pAlaka pitA, zaurIpura kA eka pratiSThita zreSThI / (ka) subhadrA rAjagRhavAsI gobhadra seTha kI putrI aura zAlibhadra kI bahana subhadrA kA vivAha dhanya seTha ke sAtha huA thaa| jaba use jJAta huA ki usakA bhAI zAlibhadra pratidina eka-eka patnI ko samajhAkara battIsaveM dina dIkSA le legA to vaha bahuta udAsa ho gii| jaba vaha apanI anya sAta sapatniyoM ke sAtha apane pati ko snAna karA rahI thI to bhAI ke sambhAvita viraha kI kalpanA se usakI AMkhoM meM AMsU A ge| pati ke pUchane para usane unheM pUrI bAta kaha sunAI jise sunakara dhanya jI ThahAkA lagA kara haMse aura bole ki usakA bhAI to kAyara hai, saMyama hI lenA hai to patniyoM ko samajhAne bahAne se battIsa dina rukane kA artha hI kyA hai? pati ke mukha se bhAI ke lie apamAna janaka TippaNI sunakara subhadrA ko krodha A gayA aura usane kaha diyA ki kAyara usakA bhAI nahIM, ve svayaM haiM jo ATha-ATha patniyoM ke anurAgI bane haiN| subhadrA kI bAta sunate hI dhanya jI arddhasnAna ke madhya hI uTha khar3e hue aura bole, Aja se tuma AThoM merI patniyAM nahIM, bahaneM ho / kahakara ve zAlibhadra ke pAsa pahuMce aura unheM sAtha lekara bhagavAna mahAvIra ke pAsa jAkara dIkSita ho gae / subhadrA ne bhI bAda meM dIkSA lekara AtmakalyANa kiyA / dhanya jI kI zeSa sAta patniyAM bhI dIkSita huiiN| (kha) subhadrA mahArAja zreNika kI rAnI / zeSa paricaya nandAvat / (dekhie - nandA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a. 8 *** 668 - antagaDasUtra varga 7, adhyayana 10 - jaina caritra koza ***
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ga) subhadrA __ RSabha kAlIna, vidyAdhara vinami kI putrI jo bharata cakravartI kI strI ratna thii| (gha) subhadrA vijayamitra seTha kI ptnii| (dekhie-ujjhita kumAra) (Ga) subhadrA rAjagRhI ke nikaTastha zravaNa grAma ke maMkhalI nAmaka citra-phalaka dikhAkara udarapoSaNa karane vAle gRhastha kI bhAryA aura gozAlaka kI maataa| (dakhie-gozAlaka) (ca) subhadrA amarapura nagara ke dhanADhya seTha kI putrI, sulasa kumAra kI pativratA patnI aura eka dharmAnurAgiNI yuvtii| (dakhie-sulasa kumAra) (cha) subhadrA zrIkRSNa kI bahana jisakA vivAha pANDuputra arjuna ke sAtha huA thaa| abhimanyu subhadrA kA hI aMgajAta thaa| subhadrA eka dharmaniSTha aura patiparAyaNA nArI thii| -jaina mahAbhArata (ja) subhadrA (mahAsatI) solaha mahAsatiyoM meM se eka jisakA caritra jaina paurANika sAhitya ke pRSThoM para svarNima akSaroM meM uTuMkita huA hai| subhadrA vasantapura nagara ke jaina dharmAvalambI zreSThI jinadAsa kI putrI thii| usakI mAtA kA nAma tattvamAlinI thaa| jinadAsa vasantapura nareza mahArAja jitazatru ke mantrI the| para mantrI honA unakI vAstavika pahacAna na thii| unakI vAstavika pahacAna thI dRr3hadharmI jaina zrAvaka honaa| unhoMne yaha praNa kiyA thA ki ve apanI putrI kA vivAha jaina parivAra meM hI kreNge| __subhadrA bacapana se hI dhArmika saMskAroM se sampanna kanyA thii| jaba vaha yuvA huI to usakA rUpa aura saundarya cahuM ora carcita bana gyaa| usase vivAha karane ke lie aneka zrIsampanna yuvaka llcaae| asaMkhya vaivAhika prastAva jinadAsa ke dvAra para aae| para jinadAsa apanI pratijJA para aDiga the| subhadrA ke rUpa para sammohita campAnagarI kA yuvaka buddhadAsa kisI bhI bhAMti subhadrA se vivAha karanA cAhatA thaa| usane jinadAsa kI zarta pUrI karane ke lie kapaTa pUrvaka jaina dharma apanA liyaa| vaha bar3ha-car3hakara jaina zramaNoM kI sevA karane lagA aura sabase Age rahakara sAmAyika-pauSadhAdi kI ArAdhanA karane lgaa| vaha jinadAsa ko apane kapaTa jAla meM phaMsAne meM saphala ho gyaa| buddhadAsa ko saccA zramaNopAsaka mAnate hue jinadAsa ne apanI putrI subhadrA kA vivAha usake sAtha sampanna kara diyaa| subhadrA bahu banakara buddhadAsa ke ghara meM AI to prathama dina hI vaha satya jAna gaI ki usake sAtha dhokhA haA hai| para vaha to bhAratIya sannArI thI jo jIvana meM eka hI bAra aura eka hI puruSa ko apane jIvana sAthI ke rUpa meM cunatI hai| usane bhI buddhadAsa ko apane patirUpa meM cuna liyA thaa| usakA cintana thA-dharma to vyaktigata cunAva hai| usake pati anya dharma kI ArAdhanA kara sakate haiM aura vaha apane svIkRta dharma kI ArAdhanA kara sakatI hai| parantu buddhadAsa tathA usake parivAra kA yaha Agraha thA ki subhadrA bhI usI dharma ko mAne jisa dharma ko ve mAnate haiM aura jinadharma kA parityAga kara de| unhoMne subhadrA para isake lie dabAva bhI banAyA para subhadrA ne jinadharma ko chor3ane se vinamratA pUrvaka inkAra ... jaina caritra koza ... - 669 ...
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ ranA kara diyaa| pariNAmataH use pati, sAsa aura nanada kI pratAr3anAeM sahanI pdd'ii| ye pratAr3anAeM nirantara bar3hatI giiN| para subhadrA ise apane karma phala ke rUpa meM dekhatI aura dharmArAdhanA meM vyasta rhtii| ___ sAsa aura nanada subhadrA ko lAMchita karane ke lie avasara kI tAka meM rahane lgii| eka dina unheM yaha avasara isa prakAra milA-eka jinakalpI muni eka dina bhikSA ke lie subhadrA ke dvAra para aae| subhadrA ne bhaktipUrvaka muni ko AhAra bhraayaa| AhAra baharAne ke pazcAt subhadrA ne Upara dekhA to use jJAta huA ki muni kI AMkha meM tRNa girA huA hai| muni kI AMkha sUjI huI thI aura ThIka se khula bhI nahIM rahI thii| subhadrA jAnatI thI ki jinakalpI muni kisI bhI sthiti meM apane zarIra kI saMbhAla nahIM karate haiN| usakA hRdaya karuNA se bhara gayA / usane pUre viveka aura kuzalatA se muni kA ceharA apane hAthoM meM pakar3A aura apanI jIbha se muni kI AMkha meM girA huA tRNa nikAla diyaa| aisA karate hue subhadrA ke lalATa kI bindI muni ke mastaka para laga gii| isa dRzya ko subhadrA kI sAsa aura nanada ne dekha liyaa| unhoMne galI, mohalle aura pUre nagara meM subhadrA kA apayaza phailA diyaa| muni ke bhAla para lagI subhadrA kI bindI ko unhoMne apanI bAta ke pramANa ke rUpa meM logoM ko dikhaayaa| pUre nagara meM subhadrA aura jaina dharma kA apayaza phaila gyaa| mahAsatI subhadrA ke lie ve pralaya ke pala the| vaha apane apayaza ko to sahana kara sakatI thI para jinadharma para lagA kalaMka vaha saha na skii| kucha dera to use kucha na sjhaa| vaha AMsaoM aura pIDA kI pratimA banI rhii| para kauna thA vahAM jo use dhairya detA? Akhira usane apane Atmabala ko jgaayaa| vaha apane kakSa meM calI gii| akhaNDa samAdhi lagAte hue aura mahAmaMtra namokAra ko apanI samAdhi kA sambala banAte hue usane praNa kara liyA ki jaba taka usake dharma para lagA kalaMka dhula nahIM jAegA vaha samAdhi nahIM kholegii| mahAsatI ni rhii| devAsana prakampita bana ge| aura cauthe dina jaba campAparI ke loga nidrA se jAge to unhoMne apane ko apanI hI nagarI meM kaida paayaa| nagara dvAra khole se na khle| rAjAjJA se matta hAthiyoM kI Takkara se bhI dvAra na toDe jA ske| pare nagara meM bhaya vyApta ho gyaa| nagara dvAroM ko kholane kA koI upAya kisI ke pAsa na thaa| usa samaya eka devavANI huI-nagara ke dvAra tabhI khula sakate haiM jaba koI satI kacce sUta se calanI bAMdha kara kueM se jala nikAle aura usa jala ke chIMTe dvAroM para de| rAjA ne nagara meM ghoSaNA karavA dI ki koI satI Age Akara isa kArya ko kare aura nAgarikoM kA saMkaTa mittaae| jo satI aisA karegI use rAjakIya sammAna diyA jaaegaa| nagara ke pramukha kueM para mahilAoM kI bhIr3a laga gaI, para koI bhI mahilA kacce sUta se calanI bAMdhakara kueM se jala na nikAla skii| kuAM calaniyoM se bhara gyaa| isase saba ora nirAzA chA gii| usa samaya mahAsatI subhadrA ne apanI sAsa se kueM para jAne kI AjJA maaNgii| sAsa ne subhadrA ko jalI-kaTI sunaaii| parantu subhadrA ko apane zIla para pUrA bharosA thaa| isa avasara ko usane apane dharma kI pavitratA aura uccatA ko siddha karane kA suprasaMga maanaa| vaha pUre AtmavizvAsa se kueM para phuNcii| nagara kI mahilAeM subhadrA ko kueM para dekhakara usakA upahAsa ur3Ane lgiiN| para kisI kI bAta kI paravAha na karate hue subhadrA ne kacce sUta ke dhAge se calanI ko bAMdhakara kueM meM utAra diyaa| usane gaMbhIra ghoSa pUrvaka ghoSaNA kI-yadi merA zIla akSuNNa hai aura merA jinadharma saccA hai to maiM isa kArya meM saphalatA prApta kruuN| - aisA kahakara subhadrA ne kacce sUta se baMdhI calanI ko kueM se bAhara khiiNcaa| upasthita nagara-nareza sahita hajAroM nAgarika yaha dekhakara daMga raha gae ki subhadrA kI calanI jala se pUrNa thii| subhadrA ne kramazaH nagara dvAroM ...670 jaina caritra koza ...
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ para jAkara jala ke chIMTe die aura binA prayAsa se hI nagara-dvAra khula ge| AkAza meM rahe hue devatAoM ne subhadrA para puSpa barasAe aura usake zIladharma kI mukta kaNTha se prazaMsA kii| isa ghaTanA se nagara ke AbAlavRddha subhadrA kI jaya-jayakAra karane lge| rAjA ne subhadrA ko praNAma kiyA aura usake satitva kI prazastiyAM kiiN| ___apanI prazaMsA se nirapekSa subhadrA ne nagara ke tIna dvAroM ko khola diyaa| cauthe daravAje ko binA khole hI vaha apane ghara lauTane lgii| taba nagara ke rAjA ne subhadrA se prArthanA kI-bahana ! nagara ke cauthe daravAje ko bhI kholakara nAgarikoM para upakAra kiijie| subhadrA ne kahA, mahArAja ! isa daravAje ko banda hI rahane diyA jaae| bhaviSya meM yadi kisI satI ke satitva para kalaMka AegA to vaha isa daravAje ko khola kara apanI pavitratA kI parIkSA de skegii| subhadrA kI isa bAta ko sunakara nagara jana bhAva-vihvala ho ge| subhadrA kI sAsa, sasura, nanada aura pati subhadrA ke zIla aura jinadharma kI mahimA ko sAkSAt dekha cuke the| una sabhI ne subhadrA se kSamA mAMgI aura usa dina ke bAda vaha pUrA parivAra tathA pUrA nagara jinAnurAgI bana gyaa| subhUma (cakravartI) ___ hastinApura nareza anantavIrya kA pautra aura kRtavIrya kA putra / bAraha cakravartiyoM kI zrRMkhalA kA aSTama ckrvrtii| triSaSTi zalAkApuruSa caritra ke anusAra tathA jaina purANoM ke anusAra usane pratizodha se bhare hRdaya ke sAtha apane jIvana kA adhikAMza bhAga jiiyaa| pratizodha ke pratyeka par3Ava para prApta hone vAlI saphalatA ne use atyadhika ahaMkArI banA diyaa| jaina kathA sAhitya ke ullekha ke anusAra subhUma kA pitA eka dRSTi se jamadagni RSi kA putra tathA parazurAma kA bhAI thaa| jamadagni RSi kI sAdhanA se utpanna do phaloM ko RSipatnI reNukA aura reNukA kI bahana jo hastinApura nareza anantavIrya kI rAnI thI ne khAyA aura phalasvarUpa RSi patnI ne parazarAma aura usakI bahana ne katavIrya ko janma diyaa| parazarAma kA janmanA nAma rAma thA, para eka vidyAdhara kI sevA se use paraza vidyA milane se tathA nirantara parazu dhAraNa karane se vaha parazarAma nAma se khyAta huaa| kisI samaya parazurAma kI mAtA reNukA apanI bahana se milane hastinApura gaI, jahAM rAjA anantavIrya se usake anacita sambandha sthApita ho gae aura use eka patra bhI ho gyaa| patra sahita lauTI mAtA ko dekhakara parazarAma ke krodha kI sImA na rhii| usane sahodara sahita mAtA kA vadha kara diyaa| yahAM se parazarAma hiMsaka ho gyaa| reNakA ke vadha kA samAcAra sanakara anantavIrya ne jamadagni aura parazarAma ke ma tur3avA die| parazarAma ne krodhita banakara anantavIrya ko mAra ddaalaa| anantavIrya ke patra katavIrya ne jamadagni RSi kA vadha kara diyaa| parazurAma pitA ke vadha ke samAcAra se vihvala bana gyaa| usane kRtavIrya kI to hatyA kI hI, sAtha hI pRthvI ko kSatriyahIna karane kA praNa bhI kara liyaa| kRtavIrya kI rAnI tArA una dinoM garbhavatI thii| apane garbhastha zizu kI rakSA ke lie vaha vana meM calI gii| eka tApasa ke Azrama meM use zaraNa milI, vahIM usane eka putra ko janma diyA jisakA nAma subhUma rakhA gyaa| __parazurAma kSatriyoM kA zatru bana baiThA thaa| kahate haiM ki usane sAta bAra pRthvI ko kSatriyahIna kara diyA thaa| subhUma tApasa ke Azrama meM pala kara bar3A huaa| tApasa ne usake mastaka kI rekhAoM kA adhyayana kara bhaviSyavANI kI ki yaha cakravartI samrAT bnegaa| meghanAtha nAmaka vidyAdhara ne tApasa kI bAta jAnI to usane subhUma ke sAtha apanI putrI kA vivAha kara diyaa| eka dina jaba subhUma ko mAtA se yaha patA calA ki usake .. jaina caritra koza ... -671 ...
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ pitA aura dAdA kI hatyA parazurAma ne kI hai to usake mana meM pratizodha kI jvAlAeM dhadhakane lgiiN| parazurAma se badalA lene ke lie vaha hastinApura pahuMcA jahAM parazurAma ne apanA adhikAra jamAyA huA thaa| parazurAma ko bhI kisI naimittika ne batAyA thA ki usa dvArA kSatriyoM kI dAr3hAoM se bharA thAla jisa puruSa ke samakSa Ate hI khIra meM badala jAegA vahI puruSa usakI hatyA kregaa| apane hatyAre kI khoja ke lie parazurAma ne eka upakrama kiyA thaa| usane eka dAnazAlA khulavAI thI aura usake dvAra para kSatriya-dAr3hAoM se bharA huA thAla rakhavA chor3A thaa| usake guptacara vahAM tainAta rahakara usa puruSa ko pahacAnane ke lie pratikSaNa taiyAra rahate the| parazurAma se pratizodha lene ke lie subhUma hastinApura phuNcaa| vaha dAnazAlA ke bAhara se nikalA to usakI dRSTi par3ate hI dAr3hAoM se bharA thAla khIra se bhare thAla meM badala gyaa| subhUma bhUkhA thaa| vaha jisa siMhAsana vaha thAla rakhA thA usI siMhAsana para baiThakara khIra khAne lgaa| parazurAma ko tatkSaNa sUcanA dI gii| parazu lie hue parazurAma vahAM pahuMcA aura usane subhUma para parazu se vAra kiyaa| para parazurAma kA puNya cuka cukA thaa| parazu subhUma kA kucha bhI ahita na kara skaa| subhUma ke pAsa koI zastra na thaa| usane usI thAla ko jisameM usane khIra khAI thI parazurAma para phaiNkaa| thAla ne cakra kA kAma kiyA aura parazurAma kA sira dhar3a se alaga kara diyaa| para itane se hI subhUma santuSTa nahIM huaa| parazurAma ne sAta bAra pRthvI ko kSatriya vihIna kiyA thA, usI ke anurUpa subhUma brAhmaNa-jAti kA zatru bana gayA aura kahate haiM ki usane ikkIsa bAra pRthvI ko brAhmaNa-hIna kiyaa| bharatakSetra ke SaDakhaNDoM para vijaya patAkA phaharAkara subhUma cakravartI bana gyaa| para isase use santuSTi na huii| usane dhAtakI khaNDa ke chaha khaNDoM para bhI vijaya patAkA phaharAne kA saMkalpa kiyaa| maMtriyoM aura bujurgoM ne use bahuta samajhAyA, para vaha ahaMkAra hI kyA jo kisI kI samajha ko svIkAra kara le| sabhI ke kahe ko asanA kara subhama ne apanI vizAla senA ke sAtha lavaNa samudra meM apanA carmaratna utAra diyaa| naukA ke rUpa meM carmaratna lavaNa samudra kI sataha para tairane lgaa| kahate haiM ki eka hajAra devatA carmaratna ke rakSaka hote haiN| para jaise-jaise carmaratna lavaNa samudra meM Age bar3hA kramazaH sabhI devatAoM ne carmaratna kI surakSA kA dAyitva chor3a diyaa| taba bhI carmaratna laharoM para tairatA rhaa| subhUma ne kahA, use dhAtakIkhaNDa vijaya ke lie devatAoM ke sahayoga kI apekSA nahIM hai| zUravIroM ko apane bAhubala para bharosA hotA hai, kisI ke sahayoga para nhiiN| yaha mere hI puNya parAkrama kA phala hai ki devatAoM ke asahayogI hote hue bhI merA carmaratna lavaNa samudra meM Age bar3ha rahA hai| taba eka devatA ne pragaTa hokara kahA, yaha tumhArA puNya parAkrama nahIM hai, balki carmaratna para aMkita navakAra maMtra kI mahimA kA phala hai aura usI ke bala para yaha carmarala pAnI para taira rahA hai| ahaMkArI subhUma ne aMkita navakAra maMtra para talavAra se vAra kiyA jisase carmaratna meM chidra bana gyaa| palaka jhapakate hI subhUma apanI vizAla senA sahita lavaNa samudra ke garbha meM samA gayA aura marakara sAtavIM naraka meM gyaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra 6/4 sumaMgala rAjA ___ sumaMgala basantapura nagara ke mahArAja jitazatru kI mahArAnI amarasundarI kA aMgajAta thaa| vaha eka sarvAMga sundara aura tejasvI rAjakumAra thaa| rAjakumAra sumaMgala kA eka mitra thA jisakA nAma senaka thaa| senaka maMtrI kA putra thA aura apane nAma ke anurUpa hI kurUpa thaa| apanI kurUpatA ke kAraNa vaha sabhI jagaha upahAsa kA pAtra banatA rahatA thaa| rAjakumAra sumaMgala bhI senaka kA upahAsa karatA rahatA thaa| isase senaka kA hRdaya gahana glAni se bhara gyaa| eka bAra vaha cupake se apane ghara se nikala gayA aura tApasoM ke eka ... 672 ... ... jaina caritra koza ....
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ Azrama meM phuNcaa| tApasI pravrajyA dhAraNa kara ajJAna tapa karane lgaa| mAsa-mAsa ke tapa karate hue vaha ugra tapazcaraNa meM lIna ho gyaa| udhara kAlakrama se sumaMgala rAjA bana gyaa| saMyoga se senaka tApasa eka bAra vasantapura aayaa| mantriputra aura tapasvI hone se vasantapura meM senaka ko paryApta sammAna milaa| rAjA ko sUcanA milI to vaha bhI apane pUrva mitra ke darzana karane gyaa| usane senaka se bacapana meM kie gae upahAsa ke lie kSamApanA kI aura sAtha hI prArthanA kI ki mAsakhamaNa kA pAraNA ve rAjamahala meM kreN| senaka ne apanI svIkRti de dii| ___mAsakhamaNa pUrA huA to senaka tApasa rAjamahala ke dvAra para phuNcaa| para saMyoga kucha aisA banA ki rAjA usa dina akasmAt asvastha ho gyaa| asvasthatA ke kAraNa rAjA bhUla hI gayA ki tApasa pAraNe ke lie Ane vAlA hai| tApasa AyA aura dvAra se hI lauTa gyaa| kisI ne usakI ora dhyAna nahIM diyaa| tApasa apane sthAna para pahuMcA aura binA pAraNA kie hI usane dvitIya mAsakhamaNa dhAraNa kara liyaa| rAjA svastha huaa| use tApasa ke pAraNe kI smRti jgii| jAMca karane para rAjA ko jJAta huA ki tApasa ko binA pAraNA kie hI lauTanA par3A hai| pazcAttApa se bhare hRdaya ke sAtha rAjA tApasa ke pAsa phuNcaa| usane anajAne meM huI bhUla ke lie kSamA mAMgI aura dUsarI bAra apane yahAM pAraNA karane ke lie tApasa kI svIkRti le lii| senaka tApasa kA dvitIya mAmakhamaNa pUrNa huaa| para bhavitavyatA kucha aisI banI ki isa bAra bhI rAjA asvastha ho gayA aura tApasa ko binA pAraNA kie hI rAjamahala ke dvAra se lauTa AnA pdd'aa| apane sthAna para lauTakara tApasa ne tRtIya mAsakhamaNa grahaNa kara liyaa| rAjA svastha huA to use tApasa ke pAraNe kI bAta yAda aaii| vastusthiti se paricita banakara use ghora pazcAttApa huaa| vaha tApasa ke pAsa pahuMcA aura apane pramAda se hue aparAdha ke lie kSamA yAcanA karane lgaa| isa bAra bhI tApasa zAnta thA aura usane rAjA ko kSamA kara diyaa| rAjA ne punaH pAraNe ke lie nivedana kiyA jise tApasa ne svIkAra kara liyaa| tApasa kA mAsopavAsa pUrNa huaa| isa bAra bhI pUrva kI taraha hI ghaTanA ghaTI aura rAjA phira se asvastha ho gyaa| dvAra para Ae tApasa ko dekhakara dvArapAla bhar3aka uThe aura unhoMne yaha kahate hue ki jaba-jaba yaha tApasa yahAM AtA hai taba-taba mahArAja asvastha ho jAte haiM, tApasa ko apamAnita karake vahAM se bhagA diyaa| isa apamAna ko senaka tApasa sahana nahIM kara paayaa| usake mana meM yaha vizvAsa nirmita ho gayA ki yaha rAjA kI hI cAla hai aura usa cAla ke antargata hI rAjA use apamAnita aura pratAr3ita karane para tulA huA hai| usane mana meM saMkalpa dhAraNa kiyA-yadi mere tapa kA bala hai to maiM rAjA ko mArane vAlA bnuuN| bhavAMtara meM rAjA sumaMgala rAjagRha nareza zreNika banA aura senaka tApasa koNika nAmaka usakA putra bnaa| pUrvajanma ke saMkalpa ke kAraNa hI koNika pitRhatyA kA nimitta bnaa| (dekhie-zreNika rAjA) (ka) sumaMgalA paMcama arihaMta bhagavAna sumatinAtha kI mAtA aura mahAna buddhimati snnaarii| (dekhie-sumatinAtha tIrthaMkara) (kha) sumaMgalA ___ bhagavAna RSabhadeva kI ptnii| vaha bharata cakravartI Adi ninyAnave putroM tathA brAhmI nAmaka putrI kI mAtA thii| ... jaina caritra koza .. 673 ...
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ga) sumaMgalA SaSThama viharamAna tIrthaMkara zrI svayaMprabha svAmI kI jnnii| (dekhie-svayaMprabhasvAmI) sumaNibhadra chaThe paTTadhara AcArya saMbhUtavijaya ke eka shissy| -kalpasUtra sthavirAvalI sumaticandra rAjagRha ke rAjA pRthvIbhUSaNa kA buddhizAlI aura cAritra kA dhanI mNtrii| vaha jaTila se jaTila samasyAoM ko bAtoM hI bAtoM meM hala kara detA thaa| usakI buddhimattA ke kAraNa rAjagRha kI janatA sukhI aura sampanna thii| avantI nareza pRthvIsena ne bhI sumaticandra kI buddhimattA kI prazastiyAM sunI to usane aneka kaThina prazna sumaticandra ke samAdhAnArtha bheje| pRthvIsena ke pratyeka prazna, prahelikA aura samasyA kA samucita samAdhAna sumaticandra ne kiyaa| pRthvIsena rAjagRha ko jItane kI kalpanA apane hRdaya meM saMjoe baiThA thaa| maMtrI sumaticandra kI buddhimattA ko jAna lene ke pazcAt usane rAjagRha para AkramaNa kA vicAra tyAga diyaa| kyoMki pRthvIsena svayaM eka buddhimAna rAjA thA aura vaha jAnatA thA ki buddhibala ke samakSa sainyabala zIghra hI parAsta ho jAtA hai| __eka bAra rAjagRha ke rAjodyAna meM eka muni pdhaare| muni ne maMtrI sumaticandra ko lakSya karake upadeza diyaa| munizrI ne pharamAyA, buddhi kI utkRSTatA kA lakSaNa hai ki use tatvacintana, AtmakalyANa aura paramArtha meM niyojita kiyA jaae| muni ke upadeza se prabuddha bana kara sumaticandra ne pravrajyA dhAraNa kara lii| mahArAja pRthvIbhUSaNa ne maMtrI kA anugamana kiyA aura usane bhI pravrajyA dhAraNa kara lii| tapa-saMyama kA pAlana kara donoM devaloka meM ge| kaI bhavoM ke bAda maMtrI sumaticandra kA jIva hI vartamAna avasarpiNI kAla ke paMcama tIrthaMkara sumatinAtha ke rUpa meM avatarita huaa| sumatinAtha (tIrthaMkara) vartamAna caubIsI ke paMcama tIrthaMkara / vinItA nagarI ke vizruta mahArAja megha sumatinAtha ke pitA the aura mahArAnI sumaMgalAdevI unakI mAtA thii| bhagavAna jaba garbha meM Ae to eka ghaTanA ghttii| eka dina mahArAja megha ke darabAra meM do mahilAeM nyAya karAne aayiiN| unake sAtha eka choTA sA bAlaka thaa| ve donoM mahilAeM usa bAlaka para apanA-apanA adhikAra batA rahI thiiN| bAlaka itanA choTA thA ki vaha ThIka se bola nahIM sakatA thaa| sAtha hI use janma se hI una donoM mahilAoM kA samAna pyAra prApta huA thaa| vastutaH ve donoM mahilAeM eka sArthavAha kI patniyAM thiiN| sArthavAha kI mRtyu ke pazcAt yaha vivAda utthaa| isake pIche kA rahasya yaha thA ki putravatI mAtA hI pati ke dhana kI svAminI hone vAlI thii| mahArAja megha aura unake buddhimAna maMtrI isa vivAda kA hala nahIM nikAla paae| rAnI sumaMgalA ko isa vivAda kA patA calA to usane isa vivAda ko cuTakiyoM meM sulajhA diyaa| usane donoM mahilAoM ko apane pAsa bulAyA aura mAtRhRdaya ko pahacAnane ke lie vicitra Adeza diyA ki putra ko do hissoM meM kATakara eka-eka hissA donoM ko de diyA jAe, isase donoM ko putra aura pati kA AdhA-AdhA dhana mila jaaegaa| nakalI mAM ne mahArAnI ke nyAya ko tatkSaNa ...674 - jaina caritra koza ...
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ svIkAra kara liyA parantu asalI mAM kA hRdaya dahala gyaa| usane rote hue kahA - mahArAnI ! mujhe putra nahIM caahie| yaha ise hI de dIjie para ise kaTavAie mt| nyAya ho cukA thA / mAtRhRdaya kI tar3apa ko pahacAnakara rAnI ne use usakA putra de diyA aura nakalI mAM kI bhartsanA kI / mahArAnI ke nyAya ko dekhakara saba daMga raha ge| sabhI ne ise bhAvI putra kA prabhAva mAnA / phalataH bhagavAna ke janma lene para unakA nAma sumatinAtha rakhA gyaa| yuvAvasthA meM sumati kA aneka rAjakanyAoM ke sAtha pANigrahaNa karAyA gyaa| pitA ne unheM rAjapada pradAna kiyaa| lambe samaya taka sumatinAtha ne rAjya kA saMcAlana kiyaa| bAda meM pravrajita hokara kaivalya sAdhakara tIrthaMkara pada paayaa| tIrtha kI sthApanA kara unhoMne jagata kalyANa kA mahAyajJa prAraMbha kiyaa| anta meM sammedazikhara parvata se prabhu ne nirvANa pada prApta kiyA / -triSaSTi zalAkA puruSa caritra sumati maMtrI ratnapurI kA maMtrI / (dekhie -ratnazikhara) sumatisAgara muni 1 bhUta, bhaviSya aura vartamAna ko apane jJAnabala se dekhane meM samartha eka muni / svAdhyAya, dhyAna aura tapa kI nirantara sAdhanA se muni AMkheM mUMda kara bhUta aura bhaviSya ko akSarazaH dekha lete the| eka bAra ve bhikSA ke lie eka yuvA kSatrANI ke dvAra para gae jo AMsuoM meM DUbI gRhadvAra para baiThI thI / use dekhakara muni kA hRdaya karuNA se bhIga gayA aura unhoMne usake AMsuoM kA kAraNa puuchaa| yuvA kSatrANI jisakA nAma subhAmA thA ne batAyA, mahArAja! mere pati chaha mAsa se yuddha meM gae haiN| taba se unakI ora se koI sUcanA nahIM hai| yahI mere AMsuoM kA kAraNa hai| muni ne AMkheM mUMdI aura vastusthiti ko jAnakara bole, subhage ! tumhArA pati vijayazrI kA varaNa karake kala dopahara se pahale hI lauTa AegA / subhAmA gadgada bana gii| usane pati Agamana kI prasannatA meM pUrA ghara sApha kiyA, zaiyA sajAI aura zRMgAra karake sAMketika samaya se pUrva hI dvAra para A baitthii| usakA pati aayaa| patnI ko suzRMgArita dekhakara vaha durAzaMkA se grasta bana gyaa| usakI bhRkuTI Ter3hI ho gaI / usane patnI se garaja kara pUchA ki vaha kisakI pratIkSA meM zRMgAra kie baiThI hai| subhAmA pati kA pracaNDa rUpa dekhakara kSaNabhara ke lie sahama gii| para usake hRdaya meM pApa kA kaNa bhI nahIM thA isalie vaha bhayabhIta nahIM huii| usane muni kI bhaviSyavANI kI bAta use batAI aura spaSTa kiyA ki merA zRMgAra mere pati ke lie hI hai / kSatriya yuvaka ko vizvAsa nahIM huaa| vaha muni ke pAsa pahuMcA aura bolA, mahArAja! tumane jJAna bala se merA Agamana jAna liyA, aba apane jJAnabala se yaha bhI jAnakara batAo ki merI isa ghor3I ke garbha meM bacher3A hai yA bacher3I? muni ne saMdeha nivAraNa kI dRSTi se spaSTa kara diyA ki usakI ghor3I ke garbha meM bacher3A hai / krodhAndha kSatriya ne talavAra ke tIvra prahAra se ghor3I kA udara cIra diyaa| ghor3I ke udara se bacher3A hI nikalA jo kSaNabhara bAda hI ghor3I ke sAtha hI dama tor3a gyaa| kSatriya kA saMdeha nivAraNa ho gayA / para isa ghaTanA se muni kA antaraMga gahana pazcAttApa se pUrNa bana gayA / unhoMne apane Apako hI do paJcendriya jIvoM kI hatyA kA doSI maanaa| muni ne prAyazcitta svarUpa AmaraNa anazana kara liyA / pUre ghaTanAkrama meM subhAmA ne bhI apane Apako doSI maanaa| kSatriya yuvaka ne bhI patnI aura muni ke apane saMdeha ke kAraNa svayaM ko doSI maanaa| pati-patnI muni ke pAsa pahuMce aura unase zrAvaka-dharma aMgIkAra kara liyA / *** jaina caritra koza - *** 675
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ anazana aura AdhyAtmika cintana meM saMlagna muni sumatisAgara ne kevalajJAna sAdha kara mokSa prApta kiyA / sumanacandra mahAvideha kSetra ke eka nagara meM rahane vAle eka sadgRhastha / unakI patnI kA nAma zIlavatI thA / patnI-pati ke madhya saghana prItibhAva aura vizvAsa thA / sumanacandra patnIvrata dharma ke pAlaka the aura zIlavatI pativrata dharma para apane prANa nyauchAvara karatI thii| eka bAra vyApAra ke lie seTha ko dezAntara jAnA pdd'aa| unhoMne apane mitra dhanadatta ko unakI anupasthiti meM unakA vyavasAya aura pArivArika sAra-saMbhAla kA dAyitva pradAna kiyaa| seTha ke vidA ho jAne ke bAda dhanadatta unake vyavasAya kI dekhabhAla karane lagA / yadA-kadA vaha seTha ke ghara bhI jAtA / seTha ke ghara jAnA dhanadatta ke mana meM maila kA kAraNa bana gayA / zIlavatI kI rUpa-rAzi para vaha mohita ho gyaa| eka dina avasara dekhakara usane apane mana ke durbhAva zIlavatI ke samakSa pragaTa kara die| pati-mitra ke aise durbhAva jAnakara zIlavatI ko hArdika kaSTa huaa| usane kaThora zabdoM meM dhanadatta kA tiraskAra kara diyA aura apane ghara para usake Ane para pratibandha lagA diyaa| isa ghaTanA se dhanadatta kA mana IrSyA bhAva se bhara gyaa| sAtha hI use yaha bhaya bhI satAne lagA ki zIlavatI dvArA seTha ke samakSa usakI vAstavikatA pragaTa kara die jAne para seTha usa para krodha kareMge aura saMbhava hai use daNDa bhI deM / bhaya aura AzaMkA se bhare dhanadatta ne eka SaDayantra racA aura usake anusAra usane eka patra seTha sumanacandra ko likhA / patra meM usane likhA ki unakI anupasthiti meM seThAnI svacchandAcAriNI ho gaI hai, aise meM ve videza se zIghra hI svadeza padhAreM / dhanadatta kA patra pAkara sumanacandra kA hRdaya dagdha ho gyaa| unheM apanI patnI ke pAtivratya para pUrNa vizvAsa thA para mitra ke kathana para bhI vaha avizvAsa nahIM kara sakatA thaa| vaha videza se svadeza lauTa aayaa| nagara praveza kiyA para nagara meM pahuMcakara bhI vaha apane ghara nahIM gayA aura apane udyAna meM Thahara gyaa| zIlavatI pati ke Akasmika Agamana se jahAM hairAna thI vahIM patimilana - patidarzana ke bhAva se mudita bhI thI / usane bhojana taiyAra kiyA aura dvAra para baiThakara pati kI pratIkSA karane lgii| para saMdhyA taka seTha sumanacandra ghara para nahIM Ae to zIlavatI ne apanI vizvasta dAsI ko seTha ke pAsa unheM bulAne bhejA / patnI kI vizvasanIya dAsI se seTha ne kahA, maiMne tumhArI svAminI ke cAritra ke sambandha meM kucha ana bAteM sunI haiN| jaba taka mere mana kA saMdeha zalya dUra nahIM ho jAtA taba taka maiM ghara meM nahIM AUMgA / dAsI ne lauTakara seTha kA saMvAda zIlavatI ko sunA diyaa| isase zIlavatI ko gaharA AghAta lagA / pati kI ko usane apane lie mRtyu-tulya kaSTa mAnA / para vaha viduSI thii| zIghra hI usane apane bhAvoM para aMkuza lagA liyA aura saMkalpa kara liyA ki jaba taka usake pati kA saMdeha zalya dUra nahIM ho jAtA, taba taka vaha apanA mukha pati ko nahIM dikhAegI varSoM para varSa atIta ke garbha meM vilIna ho ge| kahate haiM ki sATha hajAra varSa bIta ge| pati-patnI eka hI nagara meM the| para donoM ne eka-dUsare kA mukha darzana nahIM kiyaa| eka bAra nagara meM AcArya dharmaghoSa pdhaare| seTha bhI AcArya zrI ke darzanoM ke lie ge| zIlavatI bhI upasthita huI / pravacanoparAnta jaba janatA apane-apane gharoM ko lauTa gaI to seTha sumanacandra ne muni zrI se pUchA, bhagavan ! hajAroM varSoM se maiM eka zalya se baMdhA huA huuN| kRpA kara usa zalya se mujhe mukti dIjie aura pharamAie ki mere mitra kA kathana saca hai athavA merI patnI kA pAtivratya saca hai ? AcArya zrI ne pharamAyA, seTha ! tumhArI patnI kA pAtivratya saca hai, vaha parama zIlavatI nArI hai| * jaina caritra koza *** *** 676
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ zIlavatI bhI AcArya zrI ke sAnnidhya meM upasthita thii| seTha ne saghana pazcAttApa meM bhIge hRdaya se patnI se kSamA maaNgii| pati-patnI ke madhya kI avizvAsa kI dIvAra Dhaha gii| dhanadatta bhI varSoM se pazcAttApa kI jvAlA meM jala rahA thA ki usane apane pApa ko chipAne ke lie pati-patnI ke madhya saMdeha zalya bo diyA hai| vaha seTha ke samakSa upasthita huaa| seTha ke caraNoM para girakara usane pUrA prakaraNa sarala hRdaya se kaha diyaa| dharmaprANa seTha-seThAnI ne dhanadatta ko kSamA kara diyaa| sumanacandra seTha aura zIlavatI ne AcArya zrI se zrAvaka-dharma aMgIkAra kiyA aura AyuparyaMta pUrNa niSThAbhAva se usakA pAlana kiyaa| Ayu pUrNa kara donoM sadgati ko prApta hue| kAlAntara meM seTha aura seThAnI kramazaH nAbhirAya aura marudevI ke rUpa meM avatarita hue jo Adima prabhu RSabhadeva ke janaka aura jananI the| sumanabhadra gAthApati zrAvastI nivAsI pratiSThita gAthApati jo bhagavAna mahAvIra kA pravacana sunakara pravrajita huA aura niraticAra saMyama pAlakara vipulAcala se siddha huaa| -antagaDa sUtra, varga 6, adhyayanA2 sumanAyikA mahArAja zreNika kI raanii| zeSa paricaya nandAvat / (dekhie-nandA) -antagaDa sUtra varga 7, adhyayana 12 sumarutA mahArAja zreNika kI raanii| zeSa paricaya nandAvat / (dekhie-nandA) -antagaDa sUtra varga 6, adhyayana 6 sumitra ___ sagara cakravartI ke janaka aura tIrthaMkara ajitanAtha ke caacaa| (dekhie-sagara cakravartI) sumitrA ___ mahArAja dazaratha kI rAnI, aSTama vAsudeva lakSmaNa kI mAtA aura zrIrAma kI lghumaataa| bhAratIya itihAsa kI eka mauna aura zreSTha naayikaa| (ka) sumukha __ antagaDasUtra ke anusAra sumukha mahArAja baladeva aura mahArAnI dhAriNI ke putra the| bhagavAna ariSTanemi ke upadeza se sambodhi ko prApta kara sumukha aNagAra bane aura bIsa varSoM taka vizuddha saMyama kI ArAdhanA kara zatruJjaya parvata para mAsika saMlekhanA ke sAtha siddha hue| -antagaDa sUtra varga 3, adhyayana 9 (kha) sumukha kauzAmbI nagarI kA raajaa| (dekhie-harirAjA) (ga) sumukha-durmukha magadheza zreNika ke do duut| (dekhie-prasannacandra rAjarSi ) surasundara eka zreSThi-putra, jisakA nAma mAtA-pitA ne bar3e cAva se surasundara rakhA thA para vaha apanI zarAratoM aura svabhAva se itanA udhamI siddha huA ki sabhI use 'naTakhaTa' kahane lge| bAlyakAla se hI vaha naTakhaTa ... jaina caritra koza ... -- 677 ..
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ svabhAva kA thaa| sahapAThiyoM kI pustakeM phAr3a denA, unakI paTTikAoM ko tAlAba meM phaiMka denA Adi kAryoM meM use bar3A rasa thaa| pariNAma yaha huA ki zikSaka ne usake pitA se usakI zikAyata kI aura vidyAlaya se nikAla dene kI cetAvanI taka de ddaalii| isa para khIjhakara naTakhaTa ne patthara mArakara adhyApaka kA sira phor3a ddaalaa| isase usako vidyAlaya se nikAla diyA gyaa| tirAhoM, caurAhoM, zUnya gRhoM, dharmazAlAoM Adi meM ghUmakara naTakhaTa apanA dina pUrA karatA aura pratidina aneka aise kArya karatA jisase usake pitA ke pAsa upAlaMbhoM kI katAra laga jaatii| mAtA-pitA putra ko samajhA-bujhAkara thaka gae to unhoMne logoM se kaha diyA ki ve jaisA cAheM vaisA daNDa naTakhaTa ko deN| loga saceta ho ge| kaI logoM ne kaI prasaMgoM para naTakhaTa kI piTAI kara ddaalii| para jisane bhI use pITA use hI sabaka sikhAyA ki use usake devatA yAda A ge| Akhira loga naTakhaTa se bacakara calane meM hI apanI bhalAI mAnane lge| naTakhaTa yuvA huA, para usake svabhAva meM kahIM koI parivartana nahIM huaa| pitA ne yaha socakara usakA vivAha kara diyA ki saMbhava hai patnI usake bhItara kucha dAyitva-bodha jagA ske| zrImatI nAmaka usakI patnI eka Adarza nArI ke guNoM se sampanna aura jinopAsikA thii| usane pati ko sudhArane ke aneka prayatna kie| para naTakhaTa nahIM sudhraa| itanA aMtara jarUra A gayA ki vivAha ke pazcAt usakI zarAratoM meM guNavattA A gii| vaha svayaM chipakara logoM ke kAma bigAr3atA aura pragaTataH unakI sahAyatA karake vAhavAhI luutttaa| use do vicitra jar3I-bUTiyAM hAtha laga giiN| unameM se eka ke suMghAne se vyakti mUrchita ho jAtA aura dUsarI ke suMghAne se mUrchita vyakti hoza meM A jaataa| vaha pratidina chipakara logoM ko mUrcchita karatA aura pragaTataH unakI mUrchA kA upacAra krtaa| isase usakI khyAti phaila gii| aneka loga usake mitra bana ge| zrIpura nareza kusuma siMha kA putra kusumasena bhI usakA parama mitra bana gyaa| eka bAra naTakhaTa ne eka vicitra nATaka kiyaa| usane rAjakamAra ko marchita kara diyA aura rAtri meM use nagara kI gaNikA ke dvAra para khar3A kara diyA aura dvAra para dastaka dekara gAyaba ho gyaa| gaNikA ne dvAra kholaa| dvAra khalate hI dvAra ke sahAre khaDA marchita rAjakamAra gira pdd'aa| gaNikA ne gaura se dekhA to vaha sahama gii| use apanI mRtyu sAkSAt dikhAI dene lgii| vaha svarNa mudrAoM se bharI thailI lekara naTakhaTa ke ghara pahuMcI aura svarNa mudrAeM naTakhaTa ko arpita karake bolI kisI taraha rAjakumAra kA upacAra kara do anyathA maiM nirdoSa mArI jaauuNgii| mana meM muskAte hue naTakhaTa ne gaNikA ko Azvasta kiyaa| vaha usake sAtha usake ghara gayA aura rAjakumAra ko kandhe para DAlakara bolA, gaNikA ! tuma nizcinta rho| maiM rAjakumAra ko svastha karake rAjamahala pahuMcA duuNgaa| usa rAta naTakhaTa ne kaI logoM ke dvAroM para rAjakumAra ko rakhA aura paryApta dhana arjita kiyaa| Akhira meM rAjamahala ke dvAra para rkhaa| rAjA bhI putra kI dazA dekhakara ghabarAyA aura naTakhaTa kI zaraNa meM phuNcaa| naTakhaTa ne rAjakumAra kA upacAra kiyaa| rAjA itanA kRtajJa huA ki usane naTakhaTa ko prabhUta puraskAra diyA aura nagaraseTha kA pada dekara use sammAnita kiyaa| pracura dhana aura pada prApta kara naTakhaTa apanI patnI ke pAsa pahuMcA aura usane apane cAturya kI zekhI bghaarii| sArI bAta sunakara zrImatI naTakhaTa ke cAturya ke prati vitRSNA se bhara gii| ___usane upAlaMbha pUrNa kaThora vacanoM se use phaTakAra pilAI aura kahA ki vaha usake sAtha jIvana nahIM bitA pAegI vaha to dIkSita hokara AtmakalyANa kregii| naTakhaTa kA apanI patnI para anurAga bhAva thaa| usakI kaThora phaTakAra ne usake hRdaya ko chU liyaa| vaha apanI patnI ke sAtha hI nagara ke bAhara upavana meM ... 678 .... jaina caritra koza ...
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ virAjita muni-darzana ke lie gayA / avadhijJAnI muni ne naTakhaTa aura usakI patnI ko dharmopadeza diyaa| munivara kA upadeza naTakhaTa ke antarhRdaya meM paiTha gayA / use apane jIvana para ghRNA ho gii| muni caraNoM meM baiThakara usane AtmAlocanA kI aura vahIM dIkSita ho gyaa| vaha jitanA vakra thA usase bhI adhika Rju bana gyaa| utkRSTa cAritra kI ArAdhanA se usane svarga pada paayaa| vahAM se cyava kara manuSya bhava dhAraNa kara surasundara mokSa prApta karegA / (ka) surasuMdarI eka Adarza patiparAyaNA rAjakumArI jisane bhArI kaSToM ko jhelakara bhI apane satItva kI rakSA kI / usakA saMkSipta paricaya nimnokta hai surasuMdarI campAdhipati mahArAja aridamana kI ikalautI putrI thii| jaba vaha chaha varSa kI huI to use vidyAdhyayana ke lie kalAcArya ke pAsa bhejA gayA / kalAcArya ke pAsa kucha anya kulIna chAtra-chAtrAeM bhI vidyAdhyayana karate the, jinameM zreSThIvarya dhanapAla kA putra amara kumAra eka ati suyogya chAtra thaa| eka dina Adhe avakAza ke samaya sabhI chAtra-chAtrAeM paraspara krIr3Amagna the| surasuMdarI eka vRkSa kI chAyA meM leTa kara so gii| vinoda - vinoda meM amarakumAra ne surasuMdarI ke pallU meM bandhI sAta kaur3iyAM khola lIM aura unase miThAI kharIda kara sabhI chAtra-chAtrAoM meM bAMTa dii| surasuMdarI ko bhI amarakumAra ne miThAI dii| surasuMdarI ne pUchA, ! kisa khuzI meM miThAI bAMTa rahe ho? surasuMdarI ke isa prazna ko sunakara sabhI chAtra-chAtrAeM haMsane lge| haMsI kA rahasya jJAta kara surasuMdarI gaMbhIra ho gaI aura bolI, amara ! zreSThiputra hokara bhI tumane corI kI hai, yaha tumheM zobhA nahIM detA hai| amara kumAra bolA, rAjakumArI! tuma nAhaka burA mAna gaI ho / sAta kaur3iyAM hI to thIM, kyA tuma sAta kaur3iyoM se rAjya kharIda letI ? rAjakumArI ne kahA, nizcita hI maiM sAta kaur3iyoM se rAjya kharIda letii| idhara yaha vArtA cala hI rahI thI ki kakSA meM kalAcArya A ge| bAta AI-gaI ho gaI / amarakumAra aura surasuMdarI mila-julakara par3hane lge| kAlakrama se adhyayana pUrA kara chAtra-chAtrAeM apane-apane gharoM ko ge| surasuMdarI vivAha yogya huI to usakA vivAha amarakumAra se kara diyA gyaa| seTha dhanapAla kA vyApAra videzoM meM phailA huA thaa| eka bAra seTha dhanapAla jahAjoM meM mAla bhara kara vyApAra ke lie videza jAne lage to amarakumAra ne pitA se Agraha kiyA ki videza vaha jAegA / putra ke Agraha ko pitA ne mAna liyaa| surasuMdarI pati kA viraha sahana nahIM kara sakatI thI ataH usane bhI anunaya-vinaya se sAsa- zvasura ko prasanna banA liyA aura amarakumAra ke sAtha videza jAne kI anumati prApta kara lI / amarakumAra ne apanI patnI surasuMdarI ke sAtha jahAja para savAra hokara prasthAna kiyaa| kaI dinoM kI yAtrA ke pazcAt peya jala lene ke lie jahAjoM ko yakSadvIpa para rokA gyaa| amarakumAra aura surasuMdarI yakSadvIpa para ghUmane lge| nikaTa hI vana thaa| donoM eka vRkSa ke nIce vizrAma karane lge| saMyoga se surasuMdarI ko nidrA laga gii| surasuMdarI ko sote dekhakara amarakumAra ke acetana se eka smRti ubharI - " nizcita hI sAta kaur3iyoM se maiM rAjya kharIda letii|" amarakumAra kI buddhi bhramita bana gii| usane surasuMdarI ke pallU se sAta kaur3iyAM bAMdhI aura eka patra likhakara usake pAsa chor3A tathA jahAja para A gyaa| svAMga racate hue usane anucaroM ko yaha kahakara vizvasta kara diyA ki surasuMdarI ko yakSa khA gayA hai| amara ne zIghra hI apane jahAjoM ko Age ke lie ravAnA kara diyaa| surasuMdarI kI nidrA ttuuttii| patra par3hakara vaha ThagI sI raha gii| usake vilApa se vana- prAntara anukaMpita bana * jaina caritra koza - 679 ...
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ gyaa| para vilApa vyartha hai, yaha bAta vaha jAnatI thii| vaha zIghra hI zAnta ho gii| usane apanI sthiti ke lie amarakumAra ko nahIM, apane karmoM ko hI doSI maanaa| use kucha dina usI vijana vana meM vyatIta karane pdd'e| vaha jAnatI thI ki avazya hI koI vyApArika jahAja yahAM para aaegaa| huA bhI vhii| eka jahAja vahAM para aayaa| kamaladatta seTha jahAja kA svAmI thaa| usane sarasaMdarI ko dekhA aura vaha usake rUpa para mohita ho gyaa| pragaTataH usane use 'bhaginI' kaha kara pukArA aura vizvAsa diyA ki vaha use venAtaTa pahaMcA degA jahAM usakA pati vyApAra ke lie gayA hai| vizvasta banakara surasuMdarI jahAja para savAra ho gii| jahAja Age bddh'aa| eka-do dina bItane para kamaladatta ne surasuMdarI ke samakSa apane kaluSita bhAva pragaTa kie| apratyAzita prastAva para surasuMdarI ne kamaladatta ko phaTakAra pilaaii| kamaladatta ne bala prayoga kI dhamakI dI to apane zIla ke rakSaNa ke lie surasuMdarI ne samudra meM chalAMga lagA dii| tatkSaNa kamaladatta kA pApa phalA aura usakA jahAja TUTakara samudra meM samA gyaa| jahAja ke eka takhte ke sahAre surasuMdarI samudra meM tairane lgii| udhara se eka anya jahAja gujraa| jahAja ke svAmI seTha ne surasuMdarI kI prANa rakSA kii| usa seTha ne bhI surasuMdarI se kAma-prastAva rkhaa| surasuMdarI ne kahA, para puruSa ke cintana mAtra kI apekSA vaha mara jAnA pasanda karatI hai| dAla na galate dekha seTha ne sovanakula nagara meM jAkara eka vezyA ke hAtha surasuMdarI ko beca diyaa| kisI na kisI taraha vezyA ke caMgula se surasuMdarI bhAgI to nagara ke rAjA ke caMgula meM phaMsa gii| rAjA kI rAnI ke sahayoga se surasuMdarI ne apane zIla ko rakSita kiyaa| vahAM se bhAga kara vaha jaMgala meM phuNcii| eka cora pallIpati ke jAla meM ulajha gii| punaH-punaH usake zIla para bhinna-bhinna rUpoM meM puruSa rUpI rAhU use grasa lene ko udyata huA, para apanI yuktiyoM aura sAhasa se usane apane zIla ko akhaNDa rkhaa| Akhira candragati nAmaka eka vidyAdhara ke ghara usako zaraNa milii| vidyAdhara ne na kevala surasuMdarI ko bhaginI kA mAna diyA balki use kaI vidyAeM bhI pradAna kii| ___eka jJAnI saMta ne eka dina surasuMdarI ko batAyA ki use usakA pati venAtaTa nagara meM milegaa| bhAI kI anumati prApta kara surasuMdarI venAtaTa nagara phuNcii| vidyAdhara pradatta vidyA se usane puruSaveza dhAraNa kiyA aura eka mAlina ke ghara vaha atithi bnii| usane mAlina ko sAta kaur3iyAM pradAna kI aura unake badale meM kucha phUla prApta kie| phUloM se usane eka paMkhA banAyA aura mAlina se kahA ki vaha isa paMkhe ko eka lAkha svarNamudrAoM meM bece| mAlina ke pUchane para usane paMkhe kI vizeSatA batAI ki usakI havA se asAdhya roga tatkSaNa miTa jaaegaa| Akhira nagara-nareza jo kuSTharoga se pIr3ita thA usane paMkhA kharIdA aura kuSTha roga se mukti prApta kii| rAjA ne apanI ghoSaNA ke anusAra puruSavezI surasuMdarI ko AdhA rAjya pradAna kiyA aura usake sAtha apanI putrI kA vivAha bhI kara diyaa| isa prakAra surasuMdarI ne sAta kaur3iyoM se rAjya prApta kiyaa| ___ surasuMdarI puruSaveza meM thI, para thI to vaha nArI hii| rAjakumArI se usakA vivAha huA to usane rAjakumArI se kahA ki usakA mitra usase bichaDa gayA hai aura jaba taka vaha apane mitra ko prApta nahIM kara legA taba taka akhaNDa brahmacarya kA pAlana kregaa| rAjakumArI ne puruSavezI surasuMdarI ke mitra-prema kI prazaMsA kI aura brahmacarya kA pAlana karate hue usake sAtha rahane lgii| ___vyApAra ke lie amarakumAra venAtaTa nagara phuNcaa| surasuMdarI ne bandaragAha para apane aMtaraMga vyakti niyukta kie hue the| Akhira amara kumAra ko kautuhala Adi se gujAra kara surasuMdarI ne usase bheMTa kii| amarakumAra patnI ko pAkara Anandamagna ho gyaa| sAta kaur3iyoM se kharIde rAjya kI kathA sunakara use nArI kI nArAyaNI zakti kA paribodha bhI prApta ho gyaa| ... 680 ... jaina caritra koza ...
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ do-do patniyoM ke sAtha rahakara amarakumAra ne sudIrgha kAla taka suzAsana kiyA aura aMtimavaya meM surasuMdarI ke sAtha pravrajita banakara uttama gati kA adhikAra prApta kiyaa| -surasuMdarI caritra (kha) surasuMdarI surasuMdarI campApurI ke seTha dhanadatta ke cAra putroM kI cAra patniyoM meM sabase choTI thii| Ayu meM choTI hokara bhI viveka, vicAra aura baddhi meM vaha sabase Upara thii| eka bAra seTha dhanadatta ko svapna meM kaladevI ke darzana hue| kuladevI ne use batAyA ki usake aura usake putroM ke puNya cuka gae haiM, Ane vAle bAraha varSa usake aura usake putroM ke lie kaSTa bhare haiN| dhanadatta campApurI kA sabase dhanI zreSThI thA aura use rAjadarabAra meM nagara-seTha kA pada prApta thaa| para jaba daiva ne palaTA khAyA to na dhana rahA aura na pada hI rahA / rAjakarmacAriyoM ne usakI sabhI dakAnoM kA mAla jabta kara liyaa| usake godAmoM meM Aga laga gii| jahAja samudra meM DUba ge| seTha ko kuladevI se agrima sUcanA mila hI cukI thI, so eka hI dina meM ghaTI ina ghaTanAoM para use Azcarya nahIM huaa| usane apanI patnI, putroM aura putravadhuoM ko pUrI sthiti kahI aura rAya dI ki hameM campApurI ko chor3akara kisI anya sthAna para rahakara ye kaSTa se bhare bAraha varSa vyatIta karane caahieN| parivAra ke sabhI sadasyoM ne seTha kI bAta kA anumodana kiyaa| AdhI rAta meM yaha parivAra ghara meM zeSa sampatti ko apane sAtha lekara ajJAta dizA meM prasthita ho gyaa| para durdaiva unake sAtha thaa| sAtha lAe gae dhana ko coroM ne curA liyaa| mehanata majadUrI karake udarapoSaNa karate hue ye sabhI sadasya kaMcanapura phuNce| vahAM pahuMcakara surasuMdarI ne apane zvasura ke hAtha para savA karor3a mUlya kA eka ratna rakhA aura kahA, pitA jI ! aise tIna aura ratna maiM apane sAtha le AI huuN| isa eka ratna ko becakara hI hama bAraha varSa sUkhapUrvaka bitA sakate haiN| Apa isa ratna ko bAjAra meM beca aaie| seTha apanI patnI ke sAtha ratna becane gyaa| durdaiva usake pIche-pIche cala rahA thaa| dukAnadAra ne seTha kA ratna chipA liyA aura use dhakke dekara dukAna se nikAla diyaa| seTha-seThAnI-sAsa-zvasura ke na lauTane para surasuMdarI ne apane pati aura tInoM jyeSThoM ko dUsarA ratna dekara bAjAra bhejaa| usI dukAna para ve cAroM bhAI pahuMce aura dukAnadAra dvArA Thaga lie ge| surasuMdarI aura usakI jeThAniyAM saMdhyA taka apane patiyoM ke lauTane kI pratIkSA karatI rhiiN| para na to ve lauTe aura na hI unheM lauTanA thaa| Akhira surasuMdarI ke nirdeza para una cAroM mahilAoM ne puruSa veza dhAraNa kiyA aura ratna becane ke lie usI dukAna para ve phuNcii| dukAnadAra ne unheM bhI Thagane ke lie unase ratna maaNgaa| isa para surasuMdarI ne use DapaTate hue kahA ki kyA use dUra se dikhAI nahIM par3a rahA hai| dukAnadAra samajha gayA ki yahAM usakI ThagI nahIM calane vAlI hai| so usane sAr3he bAsaTha lAkha rupae meM ratna ko giravI rakha liyaa| puruSavezI cAroM mahilAoM ne nagara meM eka bhavya bhavana kharIda liyA aura sukhapUrvaka jIvana yApana karane lgiiN| surasuMdarI ne apanA nAma surasundara rakha liyaa| usane eka ratna rAjA ko bheMTa kiyA aura darabAra meM sammAnita pada prApta kiyaa| puruSaveza meM rahate hue apane madhu-miSTha aura suziSTa svabhAva se surasundara ne rAjA aura anya darabAriyoM ko apanA banA liyaa| rAjA usake kuzala vyavahAra aura dharma niSThA se itanA prabhAvita huA ki usane apanI ikalautI putrI ratnasuMdarI kA vivAha surasundara se kara diyaa| vivAha to rAjA kA dabAva mAnakara surasundara ne kara liyA para vaha isa samasyA se ghira gaI ki ratnasuMdarI ko kaise samajhAe ki vaha bhI eka nArI hI hai| Akhira apane buddhikauzala aura vAgcAturya se vaha ratnasuMdarI ko eka varSa taka brahmacarya kA pAlana ...jaina caritra koza ... -681 ...
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ karane ke lie manAne meM saphala ho gaI / surasuMdarI ko vizvAsa thA ki isa avadhi meM usakA pati use prApta ho hI jaaegaa| udhara bAraha varSa vyatIta hone meM eka varSa se bhI kama samaya zeSa thaa| rAja jAmAtA ke rUpa meM surasundara kI khyAti pUre nagara meM thI hii| surasundara ne apane prabhAva kA upayoga karate hue usa dukAnadAra se ve donoM ratna bhI prApta kara lie jo usane usake zvasura aura pati va jyeSThoM se lUTe the| bAraha varSa kI avadhi bItate hI parivAra ke sabhI sadasya eka hI sthAna para ekatrita ho ge| surasuMdarI ke buddhikauzala ko sabhI ne prazaMsita kiyaa| surasuMdarI ne apane pati ko rAjakumArI ratnasuMdarI patnI rUpa meM bheMTa kI / parivAra kA apuNya samApta ho cukA thaa| puNya karma prabala bana cuke the| pUrA parivAra apane nagara lauTA aura sasammAna apanA vilupta huA gaurava punaH pA gyaa| jIvana ke uttarArdha bhAga meM surasuMdarI ne sAdhanA patha para kadama bar3hAe aura sadgati prApta kI / (ga) surasuMdarI harisena kI arddhAMginI / (dekhie - bhImasena) (gha) surasuMdarI Ahar3a nagara kI rAjakumArI (dekhie - dhanasAgara ) (Ga) surasuMdarI (dekhie - zrIpAla ) sudeva ( zrAvaka ) vArANasI nagarI nivAsI bhagavAna mahAvIra kA eka ananya upAsaka aura gaNyamAnya dhanAdhIza zreSThI / surAdeva aThAraha koTi svarNamudrAoM tathA dasa-dasa hajAra gAyoM ke chaha gokuloM kA svAmI thA / arddhAMginI dhanyA sahita usane bhagavAna mahAvIra se zrAvaka-dharma aMgIkAra kiyA thaa| kisI samaya rAtrikAla meM jaba vaha dharma jAgaraNa kara rahA thA to eka deva ne use dharmacyuta karane ke lie usakI kar3I parIkSA lii| usake samakSa usake tInoM putroM kI hatyA kI mAyA phailAyI / putroM ke rakta ke zUle pakAkara usake zarIra para male / para vaha aDola rahA / hatAza deva ne use cetAvanI dI ki yadi vaha apanI samAdhi bhaMga nahIM karegA to vaha usake zarIra meM eka sAtha solaha mahAroga utpanna kara degaa| isa cetAvanI se surAdeva calita ho gayA / cillAkara usane AMkheM kholiiN| deva adRzya ho cukA thA / kolAhala sunakara usakI patnI daur3a kara aaii| usane surAdeva ko batAyA ki usake sabhI putra svastha haiN| yaha kisI deva kI mAyA thI jo aba samApta ho cukI hai| surAdeva kaI varSoM taka cAritra dharma kA pAlana kiyA / jIvana ke sAMdhya pakSa meM mAsika saMlekhanA ke sAtha dehotsarga kara vaha prathama devaloka meM deva bnaa| vahAM se mahAvideha meM janma lekara siddha hogA / (ka) surUpA (AryA ) AryA surUpA kA samagra jIvana vRtta rUpA AryA ke samAna hai / ( dekhie-rUpA AryA -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., caturtha varga, adhyayana 2 (kha) surUpA (AryA ) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie - kamalA AryA) *** 682 -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a. 7 * jaina caritra koza ***
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) sulasa amarapura nagara ke nagara seTha vRSabhadatta kA putra / bAlyakAla se hI sulasa kumAra jaina muniyoM ke saMparka meM rahA aura jaina dharma ke prati ananya AsthA usake hRdaya meM sAkAra bana gii| usane zrAvaka ke bAraha vratoM meM se gyAraha vratoM ko dhAraNa kiyaa| vaNika putra hone se parigraha-parimANa kA vrata usane nahIM liyaa| usake pitA ke pAsa abjoM kI saMpatti thI, parantu saMpatti meM sulasa ko kataI AkarSaNa nahIM thaa| sAmAyika, saMvara, pauSadha Adi kI ArAdhanA meM vaha saMlagna banA rahatA aura svAdhyAya se apane samyaktva ko zuddha aura parizuddha banAtA rahatA thaa| kramazaH vaha yuvA huaa| yauvanAvasthA meM bhI kAmAkarSaNa use sparza nahIM kara paayaa| seTha ne eka sammAnita aura samRddha zreSThI kI jinadharmAnurAginI suputrI subhadrA se sulasa kA vivAha kara diyaa| para sulasa Atma-sAdhanA meM itanI saghanatA se tallIna thA ki use yaha bhI anubhava nahIM haA ki usakA vivAha ho gayA hai| pauSadhazAlA meM svAdhyAya aura sAmAyika karate hue hI usake aharniza atIta banate the| usake vivAha ko kaI mAsa bIta gae para usane patnI kA mukhadarzana taka nahIM kiyaa| sulasa ke mAtA-pitA-vRSabhadatta aura jinadevI putra kI isa vairAgyazIlatA se parezAna bana ge| ve cAhate the ki unakA putra apanI patnI ke sAtha haMsa-khela kara samaya bitAe aura thor3A samaya dharmadhyAna kre| parantu sulasa to pUre samaya hI dharmArAdhanA meM juTA rahatA thaa| kaI bAra mAtA-pitA ne putra ko usakI patnI ke prati usake dAyitva bodha kA smaraNa dilAyA, para salasa ke mana meM saMsAra ke prati ve anarAga nahIM jagA paae| Akhira gahana-gaMbhIra vicAra vimarza ke pazcAt mAtA-pitA ne yaha nirNaya kiyA ki sulasa kI saMgata ko rUpAntarita kiyA jAe, use aise logoM ke saMparka meM rakhA jAe jo usake bhItara saMsAra kA AkarSaNa jagA skeN| yojanAnusAra seTha vRSabhadatta ne kucha madyapoM aura juAriyoM ko apane putra se mitratA karane ke lie AkarSita kiyaa| kucha madyapa aura juArI aharniza sulasa ke Asa-pAsa maMDarAne lge| zanaiH-zanaiH sulasa ko madirA aura jue kA zauka lagane lgaa| eka dina usake mitra use gaNikA kAmapatAkA ke mahala para le ge| kAmapatAkA rUpavAna aura catura thii| usane nagaraseTha ke putra sulasa para aisA jAdU kiyA ki sulasa saba kucha bhUla gyaa| use jo smaraNa rahA, vaha thI kaamptaakaa| vRSabhadatta ke ghara se dhana kI nadI bahakara gaNikA ke ghara para girane lgii| dina, mahIne aura varSa atIta ho ge| seTha vRSabhadatta ne aneka upAya kie apane putra ko ghara bulAne ke, para use saphalatA nahIM milii| subhadrA pati kI pratIkSA karatI rhii| solaha varSoM taka sulasa ne gaNikA ke mahala se bAhara kadama nahIM dharA / isa avadhi meM sulasa ke ghara kA samasta dhana to gaNikA ke ghara pahuMcA hI, sAtha hI usake mAtA-pitA bhI cala bse| isa pralamba avadhi meM gaNikA kAmapatAkA bhI sulasa se hRdaya se prema karane lagI thii| dhana kA Agamana banda ho jAne para bhI vaha sulasa ko apane se vilaga nahIM karanA cAhatI thii| para gaNikA kI vRddhA bUA ko nirdhana sulasa bojha dikhAI dene lgaa| eka dina kAmapatAkA kI anupasthiti meM usakI vRddhA bUA ne sulasa ko ghara se nikAla diyaa| solaha varSoM ke pazcAt sulasa jaise nidrA se jgaa| use jJAta huA ki usake mAtA-pitA kA nidhana ho cukA hai| use ghora AtmaglAni ne ghera liyaa| sAtha hI usane jAnA ki usakI pativratA patnI ekAkI rahakara Aja bhI usakI pratIkSA kara rahI hai| parantu vaha subhadrA se milane kA sAhasa nahIM juTA paayaa| usane subhadrA ko patra likhakara apane vyavahAra ke lie kSamA mAMgI aura likhA ki jahAM usane usakI solaha varSa taka kaThina pratIkSA kI hai vahIM kucha samaya aura pratIkSA kre| vaha zIghra hI dhana kamAkara usake pAsa lauttegaa| ... jaina caritra koza .. -- 683 ..
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAlina ke dvArA apanI patnI ke pAsa patra pahuMcAkara sulasa pradeza ke lie ravAnA ho gyaa| usane athaka zrama, prAmANikatA aura satya ke bala para apAra saMpatti arjita kii| usa saMpatti ko lekara jaba vaha apane nagara ke lie ravAnA huA to samudra meM eka caTTAna se TakarAkara usakA jahAja khaNDita ho gyaa| usakA sArA samudra meM samA gyaa| kASTha phalaka ke sahAre vaha samudra ke taTa para pahuMcane meM saphala avazya ho gayA / saba kucha gaMvA kara bhI sulasa ne apane sAhasa ko nahIM khoyA / dUsarI bAra usane phira se prayatna kiyA aura paryApta dhana arjita kiyaa| isa bAra usakA samasta dhana dAvAgni kI bheMTa car3ha gyaa| phira usane tIsarI bAra dhana jodd'aa| nagara ke lie ravAnA huA to jaMgala meM cora - luTeroM ne use lUTa liyaa| kahate haiM ki kaI bAra apanI arjita saMpatti gaMvA kara bhI sulasa ne himmata nahIM haarii| vaha pratyeka bAra pahale se adhika niSThA aura zrama se vyApAra karatA aura pahale se adhika saMpatti arjita karatA / Akhira aMtarAya karma kSINa hue aura eka mitra deva kI sahAyatA se paryApta dhana arjita karake sulasa kumAra apane nagara meM lauttaa| svayaM nagara-nareza ne sulasa kA svAgata kiyA aura usake pitA ke dehAnta ke pazcAt rikta huA nagara seTha kA pada use pradAna kara usakA sammAna kiyA / sulasa aura subhadrA kA milana huaa| azru pravAha ne samasta bhUloM aura kaSToM kI kaluSatAoM ko prakSAlita kara ddaalaa| sulasa ke jAne ke pazcAt kAmapatAkA bhI gaNikA - karma kA parityAga kara usake lauTane kI pratIkSA kara rahI thii| sulasa ke lauTane para vaha bhI usake pAsa A gii| sulasa ne use patnI kA pada dekara usakA mAna kiyaa| sulasa lambe samaya taka dharmadhyAna pUrvaka jIvana yApana karatA rhaa| jIvana ke pazcima bhAga meM usane pravrajyA dhAraNa kI aura ugra tapazcaraNa tathA sunirmala saMyama kI sAdhanA se kevalajJAna prApta kara mokSapada paayaa| - zAnti nAtha caritra (bhAvacandra sUrikRta ) (kha) sulasa rAjagRha nagara ke nivAsI aura kukhyAta kasAI kAlasaukarika kA putra / para kasAI - kula meM janma lekara bhIla mRduhRdayI yuvaka thA / magadhadeza ke mahAmaMtrI abhayakumAra kI susaMgati ke pazcAt to usake jIvana meM ahiMsA aura satya kI sugaMdha utara aaii| abhaya ke saMga vaha bhagavAna mahAvIra ke pAsa gayA aura unakA ananya upAsaka bana gayA / pitA kI mRtyu ke pazcAt jaba gRhapati pada para sulasa ko abhiSikta kiyA jA rahA thA to parijanoM ne usake hAtha meM talavAra dekara bhaiMse kI gardana kATane ke lie usase khaa| sulasa ne isa hiMsaka paramparA kA virodha kiyA aura kahA ki talavAra calAnA Avazyaka hI hai to maiM apane paira para calA sakatA huuN| jaise hI usane apane paira para talavAra calAnI cAhI, parijanoM ne usakA hAtha pakar3a liyA aura usakI karuNA kI prazaMsA kI / kahIM kahIM yaha bhI ullekha hai ki sulasa aura puNiyA zrAvaka eka hI vyakti ke nAma haiN| - Avazyaka kathA (ka) sulasA rAjagRha nagara nivAsI aura magadheza zreNika ke prItapAtra rathika nAga kI arddhAMginI, tIrthaMkara mahAvIra kI ananyA upAsikA aura parama samatA sAdhikA eka dRr3hadharmiNI sannArI / use koI saMtAna na thI / pati aura patnI donoM kI prabala icchA thI ki unheM saMtAna prApta ho para azubha karmodaya ke kAraNa vaisA nahIM ho pA rahA thaa| laukika anuSThAna sulasA ko pasanda na the| use to mahAvIra aura unakA dharma pasanda the jinakI ArAdhanA vaha sote-jAgate kiyA karatI thI / * jaina caritra koza *** *** 684
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bAra sulasA kI samatA kI anuzaMsA devarAja indra ne kii| eka deva parIkSA kI dRSTi se muniveza dhArakara sulasA ke ghara AyA aura lakSapAka tela kI yAcanA kii| sulasA ke iMgita para usakI dAsI lakSapAka tela kA ghar3A uThA kara lAI / devamAyA se dAsI kA hAtha kAMpA aura ghar3A gira kara TUTa gayA / dAsI kaaNpii| sulasA ne use dhairya dete hue dUsarA ghar3A lAne ko khaa| deva ne vaha bhI girA diyaa| sulasA ne tIsarA ghar3A maMgAyA to deva ne vaha bhI girA diyaa| isa para bhI sulasA ke mastaka para zikana na ubharI / munivezadhArI deva ne kahA, mujhe kheda hai jo mere kAraNa tumheM itanA nukasAna uThAnA pdd'aa| sulasA bolI, nukasAna kI koI bAta nahIM, mujhe cintA isa bAta kI hai ki maiM Apako icchita vastu na de skii| sulasA kI samatA dekha deva gadgada ho gyaa| usane prakaTa hokara devarAja dvArA kI gaI usakI prazaMsA kI bAta kahI aura kahA ki vaha manovAJchita vastu mAMga le| sulasA ne putra - prApti kI bAta kahI / devatA ne sulasA ko battIsa goliyAM dIM aura kahA, pratyeka golI se use eka - eka putra prApta hogA / para sulasA to battIsa nahIM eka hI putra cAhatI thI / isa vicAra se ki battIsa lakSaNoM vAlA eka putra ho jAe sulasA ne sabhI golI eka sAtha khA lii| kahate haiM ki eka sAtha battIsa jIva sulasA ke garbha meM aae| garbha bar3hane ke sAtha-sAtha sulasA ko asahya udarazUla honA svAbhAvika thaa| Akhira usane usI deva kA smaraNa kiyA aura deva ke upAya se ucita samaya para battIsa putroM ko janma diyaa| deva ne kahA, ye sabhI putra eka hI sAtha janme haiM aura eka hI sAtha kAladharma ko bhI prApta hoNge| putra jaba zikSita-dIkSita hokara yuvA hue to mahArAja zreNika ke aMgarakSaka niyukta hue aura celanA-haraNa ke prasaMga para suraMga ke aMdara hI sabhI eka sAtha mRtyu ko prApta ho ge| battIsa putroM kI eka sAtha mRtyu kA samAcAra sunakara bhI sulasA calita na huI aura apane dharma meM aura adhika sRdRr3ha bana gii| eka anya ghaTanA ke pariprekSya meM sulasA kI dRr3hadharmitA ke darzana hote haiN| aMbar3a nAmaka paribrAjaka bhagavAna mahAvIra kA paramabhakta thaa| eka bAra jaba bhagavAna mahAvIra campAnagarI meM virAjamAna the to vaha bhagavAna ke darzanoM ke lie gayA / darzanoM ke pazcAt vaha lauTane lagA to usane bhagavAna se prArthanA kI ki avasara lagane para prabhu rAjagRha pdhaareN| prabhu ne aMbar3a se kahA, tuma rAjagRha jA / vahAM sulasA nAmaka eka zrAvikA rahatI hai| vaha eka dRr3hadharmiNI sannArI hai / use dharma saMdeza kaheM / prabhu kA dharmasaMdeza lekara aMbar3a rAjagRha AyA / usane vicAra kiyA, jisa nArI kI prazaMsA svayaM arihaMta bhagavAna ne kI hai, usakI mahimA dekhanI caahie| aMbar3a ke pAsa vaikriya labdhi thI / labdhi kA upayoga kara usane brahmA kA rUpa dhAraNa kiyA aura vaha pUrva dizA ke nagara dvAra para AkAza meM avasthita ho gyaa| sabhI nAgarika use brahmA bhagavAna mAnakara usake darzanoM ke lie gae, para sulasA nahIM gii| dUsare, tIsare aura cauthe dina kramazaH viSNu, ziva aura tIrthaMkara mahAvIra kA rUpa dharakara vaha nagara ke pazcima, uttara aura dakSiNa dvAroM para avasthita huaa| saba usake darzanoM ke lie gae para sulasA na gaI / antima dina mahAvIra ke rUpa meM aMbar3a sulasA ke ghara pahuMcA aura roSAruNa hokara usane kahA, sulasA! tuma mere darzana karane nahIM AI, kyA maiM mahAvIra nahIM hU~ ? sulasA ne kahA, hAM, tuma mahAvIra nahIM ho| aMbar3a ne pUchA, tuma aisA kisa AdhAra para kaha rahI ho ? sulasA ne kahA, tumhArI AMkheM krodha se lAla haiM, mahAvIra kI AMkheM lAla nahIM ho sakatI / aMbar3a ne apanI mAyA sameTI, sulasA kI mukta kaNTha se prazaMsA kI aura prabhu kA saMdeza use diyA / sulasA gadgada bana gii| vaha Ayu pUrNa kara svarga meM gaI / Agata caubIsI meM vaha amama nAmaka pandrahavAM tIrthaMkara hogii| - Avazyaka cUrNi, patra saM. 164 *** jaina caritra koza *** 685 944
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) sulasA bhaddilapura ke nAga gAthApati kI patnI, ajitasenAdi chaha devakI putroM kI pAlaka maataa| sulocanA pUrvabhava meM kalAvatI sulocanA nAma kI rAjakumArI thii| (dekhie-kalAvatI) suvAsava kumAra ar3hAI hajAra varSa pUrva bhAratavarSa meM vijayapura nAma kA eka nagara thaa| vahAM ke rAjA kA nAma vAsavadatta aura rAnI kA nAma kRSNAdevI thaa| rAjA aura rAnI kA eka rUpa-guNa sampanna putra thA, jisakA nAma suvAsava kumAra thaa| suvAsava kumAra sarvakalAnidhAna aura anupama rUpa rAzi kA svAmI thaa| vaha yuvarAja thaa| bhadrA pramukha pAMca sau zreSTha rAjakanyAoM ke sAtha usakA pANigrahaNa huA thaa| eka bAra tIrthaMkara mahAvIra apane ziSya samudAya ke sAtha vijayapura nagara meM padhAre aura nandanavana nAmaka rAjodyAna meM virAjamAna hue| nagara ke nara aura nArI bhagavAna ke darzana karane ke lie tathA unakI vANI sunane ke lie udyAna meM ge| rAjA, rAnI aura yuvarAja suvAsava kumAra bhI bhagavAna ke zrI caraNoM meM upasthita hue| bhagavAna ne dharmopadeza diyaa| zrotAoM ke hRdaya dharma ke raMga se raMga ge| apanI-apanI sAmarthyAnusAra vrata-paccakkhANa lekara loga apane gharoM ko lauTa ge| savAsava kamAra ne bhI bhagavAna se zrAvaka ke bAhara vratoM ko aMgIkAra kiyA aura Anandita citta se apane mahala meM lauTa gyaa| ____ suvAsava kumAra ke bhavya rUpa aura utkRSTa samRddhi ko dekhakara gautama svAmI ne bhagavAna mahAvIra se prazna kiyA-bhaMte! suvAsava kumAra ne pUrva janma meM aise kina puNyoM kA upArjana kiyA jinake pariNAmasvarUpa use aisA tejasvI rUpa aura samRddhi kA samAgama prApta huA? ___ bhagavAna mahAvIra ne yuvarAja suvAsava kumAra kA pUrvabhava sunAte hue pharamAyA-gautama! kauzAmbI nAmaka nagarI meM dhanapAla nAmaka rAjA rAjya karatA thaa| rAjA hokara bhI dhanapAla svabhAva se saumya aura dharmaruci sampanna thaa| eka bAra vaizramaNa bhadra nAmaka eka mAsopavAsI muni usake ghara bhikSA ke lie pdhaare| munirAja ko dekhakara dhanapAla ke harSa kA pArAvAra nahIM rhaa| usane atyucca bhAva-pariNAmoM se munirAja ko zuddha AhAra kA dAna diyaa| usa dAna ke phalasvarUpa dhanapAla ne utkRSTa puNyoM kA upArjana kiyaa| vahAM se AyuSya pUrNa kara dhanapAla kA jIva hI vartamAna bhava meM suvAsava kumAra ke rUpa meM janmA hai| samAdhAna prApta kara gautama svAmI dAnAdi ke utkRSTa phala para cintana karane lge| usake bAda unhoMne bhagavAna se punaH prazna kiyA, bhagavan ! suvAsava kumAra kyA Apake caraNoM meM dIkSita hogA? aura bhavAntara meM usakI gati kyA hogI? bhagavAna ne pharamAyA-gautama! suvAsava kumAra kAlAntara meM mere pAsa pravrajita hogA aura utkRSTa cAritra kA ArAdhana karake paramagati kA adhikArI bnegaa| bhagavAna kA samAdhAna sunakara gautama svAmI aura zrotAvarga santuSTa va harSita huaa| anyadA kisI samaya bhagavAna mahAvIra vijayapura se vihAra kara gae aura janapadoM meM dharmodyota karate hue vicarane lge| eka bAra yuvarAja suvAsava kumAra pauSadhazAlA meM pauSadha vrata kI ArAdhanA kara rahe the| AdhyAtmika ... 686 ... ... jaina caritra koza ...
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ cintana karate hue unake hRdaya meM yaha bhAva utpanna hue ki ve grAma aura janapada dhanya haiM jahAM arihaMta deva bhagavAna mahAvIra vicaraNa kara rahe haiN| kitanA sundara ho ki bhagavAna hamAre nagara meM bhI pdhaareN| aba kI bAra jaba bhI bhagavAna yahAM padhAreMge to maiM unake zrI caraNoM meM ArhatI dIkSA dhAraNa kara Atma-kalyANa kruuNgaa| kAlAntara meM bhagavAna mahAvIra svAmI vijayapura nagara meM pdhaare| yuvarAja suvAsava ne apane AdhyAtmika saMkalpa ke anurUpa bhagavAna mahAvIra ke caraNoM meM pravrajyA dhAraNa kii| niraticAra saMyama kI ArAdhanA dvArA samasta karmakalmaSa ko khapAkara ve siddha pada ke adhikArI bne| -vipAka sUtra, dvitIya, zruta. a. 4 suvidhinAtha (tIrthaMkara) vartamAna caubIsI ke navama tiirthNkr| Apa kAkandI nareza mahArAja sugrIva kI paTarAnI rAmA devI ke Atmaja the| Apake garbha meM Ate hI mAtA ne samasta vidhiyoM meM vizeSa kuzalatA hastagata kara lI, phalataH Apako suvidhinAtha nAma diyA gyaa| yogyavaya meM Apane zAsanasUtra saMbhAlA aura pralamba samaya taka rAjya kiyaa| Apake suzAsana meM prajA pUrNa santuSTa aura sukhI thii| antima vaya meM Apane jinadIkSA dhAraNa kI aura kevalajJAna prApta kara dharma tIrtha kI saMracanA kii| jagata ke lie kalyANa kA dvAra udghATita karake kucha kama eka lAkha pUrva kA cAritra paryAya pAlakara kArtika kRSNA navamI ke dina sammeda zikhara se mokSa pdhaare| 'varAha' pramukha Apake 88 gaNadhara the| yugabAhu ke bhava meM Apane tIrthaMkara gotra kA arjana kiyA thaa| tadanantara vaijayanta devaloka kA eka bhava karake Apa tIrthaMkara bane aura nirvANa ko upalabdha hue| bhagavAna ke nirvANa ke kucha kAla bAda taka to dharmazAsana calatA rahA kintu bAda meM sAdhu tIrtha kA viccheda ho gyaa| zrAvakoM ne tIrtha saMcAlana kA dAyitva apane hAthoM meM liyaa| para ve jaina dharma kI garimA ko akSuNNa nahIM rakha ske| dharmopadeza ko unhoMne arthArjana kA sAdhana banA liyaa| dharmopadeza ke badale ve bhUmi, loha, tila, svarNa, gau aura kanyA Adi taka kA dAna lene lage the| tabhI se ukta prakAra ke dAnoM kA pracalana prAraMbha huaa| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra (ka) suvrata sudarzanapura nivAsI gRhapati subhAga aura usakI patnI sujasA kA aatmj| jinatva kA amRta janmaghuTTI ke rUpa meM suvrata ko mAtA-pitA se prApta huA thaa| suvrata yuvA huaa| usake sadsaMskAra bhI vRddhimAna bne| eka bAra eka muni nagara meM pdhaare| suvrata muni ke darzanoM ke lie gyaa| muni kA upadeza sunakara suvrata ne AtmakalyANa kA nizcaya susthira banA liyaa| usane dIkSita hone ke lie mAtA-pitA se AjJA maaNgii| usake mAtA-pitA bhI bhavikajana the| putra ke utkRSTa bhAvoM ko dekhate hue use dIkSita hone kI anumati mAtA-pitA ne de dii| suvrata pravrajita ho gyaa| usane jJAnAbhyAsa kiyA aura gItArtha bana gyaa| guru kI anumati para usane ekalavihAra pratimA aMgIkAra kI aura akelA hI janapadoM meM vicaraNa karane lgaa| suvrata muni ne samatA bhAva kI vizeSa ArAdhanA kii| dig-digantoM meM muni kI samatA sAdhanA yazasvI bana gii| devaloka taka meM muni kI samatA sAdhanA kI sugandha vyApta ho gii| eka bAra devarAja indra ne muni kI samatA kI anuzaMsA karate hue devasabhA meM kahA-sura, nara, kinnara aura deva bhI suvrata muni ko samatA se vicalita nahIM banA sakate haiN| ____do deva muni kI parIkSA lene ke lie pRthvI para aae| unhoMne aneka anukUla aura pratikUla parISaha aura ...jaina caritra koza ... - 687 ..
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ upasarga upasthita karake muni kI sAdhanA ko khaNDita karane kA upakrama kiyA, para asaphala rhe| aMtataH muni kI samatA kA guNAnuvAda karate hue apane sthAna para lauTa ge| utkRSTa sAdhanA se kevala-jJAna arjita kara suvrata muni ne mokSapada prApta kiyaa| -Avazyaka niyukti / yoga saMgraha / jainakathA ratna koSa, bhAga 6 (kha) suvrata bhagavAna padmaprabha ke jyeSTha gaNadhara / suvrata (muni) ___ eka zreSThi-putra jise bacapana se hI kesariyA modaka atyadhika priya the| AcArya zubhaMkara ke upadeza se prabhAvita hokara suvrata pravrajita ho gyaa| jJAna, dhyAna aura tapa meM zIghra hI vaha pravINa bana gyaa| kisI samaya AcArya rAjagRha nagarI meM pdhaare| usa dina nagarI meM modakotsava thaa| modaka ko gariSTha bhojana mAnate hue karane kI preraNA dii| suvrata ke atirikta sabhI ziSyoM ne upavAsa kara liyaa| suvrata ke mana meM chipA bAlyAvasthA kA saMskAra jAgRta ho gyaa| kesariyA modaka khAne kI bhAvanA prabala banI aura bhikSA ke lie cala die| para saMyoga kucha aisA banA ki muni ko kahIM bhI kesariyA modaka kA yoga na milaa| subaha se zAma taka muni dvAra-dvAra ghUmatA rhaa| usa para rasagRddhi isa kadra savAra ho gaI ki use yaha taka viveka na rahA ki sUryAsta ho gayA hai| 'kesariyA modaka-kesariyA modaka' pukArate hue vaha mArgoM para ghUma rahA thaa| jinabhadra nAmaka eka zramaNopAsaka kI dRSTi muni para pdd'ii| muni ko dekhakara usane vastusthiti ko samajha liyaa| usane zraddhA bhakti se muni ko AmaMtrita kiyA aura kesariyA modaka bhraae| muni jaba bhikSA lekara calane lage to zrAvaka jI ne mRdu zabdoM meM pUchA, mahArAja! samaya kyA huA hai ? muni ne AkAza kI ora dekhaa| sitAroM bhare AkAza ko dekhakara muni cauNke| gahana pazcAttApa meM DUba ge| zrAvaka kI prArthanA para rAtri vyatIta karane ke lie usa kI pauSadhazAlA meM hI Thahara ge| muni kA ciMtana AtmonmukhI bana cukA thaa| bhAva vizuddha se vizuddhatara banate cale gae aura unheM kevalajJAna ho gyaa| devoM aura manuSyoM ne muni kI sAdhanA aura zrAvaka jI kI apUrva sUjha kI mukta mana se prazaMsA kii| (ka) suvratA ratnapura nareza mahArAja bhAnu kI mahArAnI aura pandrahaveM tIrthaMkara dharmanAtha kI jnnii| (dekhie-dharmanAtha tIrthaMkara) (kha) suvratA (AryA) tetalIputra pradhAna ke kathAnaka meM varNita sAdhvI prmukhaa| (dekhie-tetalI putra) (ka) suvratAcArya bhagavAna munisuvrata ke zAsana meM hue eka aacaary| (dekhie-mahApadma cakravartI) (kha) suvratAcArya eka jaina aacaary| suvratAcArya ziSyoM ko sadaiva sAdhvAcAra kI zikSAeM dete the| eka dina unhoMne ziSyoM ko zikSA dete hue kahA, rAtri meM paraThane ke sthAna kA dina meM hI sUkSma avalokana kara lenA caahie| isa para eka avinIta ziSya ne kahA, vahAM para kyA UMTa baiThA hai jo avalokana karanA caahie| avinIta ziSya ke isa avinIta vyavahAra para AcArya mauna rhe| zAsanarakSaka deva ne avinIta ziSya ko yathocita sIkha dene ke lie eka upAya kiyaa| vaha UMTa kA rUpa dhAraNa kara paraThane ke sthAna para baiTha gyaa| rAtri meM vaha ziSya paraThane gayA ... 688 ... jaina caritra koza ...
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ to vahAM UMTa ko baiThe dekha Azcaryacakita huA / AcArya zrI se usane kSamA mAMgI aura svayaM ko vinaya dharma meM sthApita kiyA / - utta. vRtti suzIlA bhImasena kI rAnI, eka Adarza pativratA sannArI / (dekhie - bhImasena) suSamA rAjagRhavAsI dhannA seTha kI ikalautI putrI jise cilAtIputra apanI patnI banAnA cAhatA thA / cilAtIputra ne usakA apaharaNa bhI kiyA para pakar3e jAne se bhayabhIta banakara usakA sira kATa kara hatyA kara dI / (dekhie-cilAtIputra) -jJAtAdharma kathAMga sUtra (ka) susImA SaSThama tIrthaMkara prabhu padmaprabha kI mAtA / (kha) susImA caudahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI bhujaMga svAmI kI jananI / (dekhie - bhujaMga svAmI) (ga) susImA vAsudeva zrI kRSNa kI rAnI / bhagavAna ariSTanemi ke pravacana se pratibodhita banakara usane ArhatI dIkSA dhAraNa kI aura vizuddha cAritra pAlakara mokSa prApta kiyA / - antagaDasUtra varga 5, adhyayana 5 susvarA (AryA ) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie - kamalA AryA ) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi. zru., varga 5 a. 31 susthita (AcArya) bhagavAna mahAvIra kI dharma saMgha paramparA eka prabhAvI AcArya / AcArya suhastI unake guru the| guru ke svargavAsa ke pazcAt unhoMne gaNa kA netRtva saMbhAlA aura apane sahodara tathA guru bhrAtA supratibuddha ke AtmIya sahayoga se saMgha kA kuzalatA pUrvaka saMcAlana kiyA / Arya susthita kAkandI nagarI ke rAjakumAra the| unake sahodara kA nAma supratibuddha thA / ina donoM bhAiyoM jaina dharma ke prakhyAta zrutadhara AcArya suhastI se dIkSA dhAraNa kii| Arya susthita kA janma vI.ni. 243 meM aura dIkSA saMskAra vI.ni. 274 meM huaa| Arya susthita kaThora saMyamI, tapasvI aura svAdhyAya premI munirAja the / kAkandI nagarI meM supratibuddha ke sAtha milakara unhoMne jinezvara deva kA koTi bAra japa kiyaa| isase saMgha meM atyadhika harSa huaa| unakI usI sAdhanA ke phalasvarUpa unake gaccha kA nAma koTika gaccha huA / mahArAja khAravela dvArA Ayojita kumAra giri parvata para zramaNa sammelana meM AcArya susthita aura Arya supratibuddha ke upasthita hone ke bhI pramANa haiM / AcArya susthita ne 48 varSoM taka zramaNa saMgha ko netRtva pradAna kiyaa| vI.ni. 339 meM unakA svargavAsa huaa| AcArya susthita ke pAMca ziSya the - (1) indradinna (2) priyagrantha (3) vidyAdhara gopAla (4) RSidatta (5) arhadatta / - kalpa sUtra sthavirAvalI / himavaMta sthavirAvalI * jaina caritra koza
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) susthita (deva) lavaNa samudra kA adhiSThAtA dev| (dekhie-jinapAla) susthira (AcArya) (dekhie-candana rAjA) suhastI (AcArya) tIrthaMkara mahAvIra ke dasaveM paTTadhara aura dasa pUrvadhara eka mahAna prabhAvazAlI aacaary| unhoMne AcArya sthUlabhadra se dIkSA dhAraNa kI thI aura AcArya mahAgiri unake gurubhAI tathA zikSA-guru the| AcArya sthUlabhadra ne mahAgiri aura suhastI-ina donoM ko AcArya pada pradAna kiyA thA, para suhastI sadaiva mahAgiri ko guru tulya aura apanA dharmanetA mAnate rhe| unakI virala vinaya vRtti kA yaha pramANa hai| Arya suhastI kA janma vI.ni. 191 meM huaa| unakA gotra viziSTa thaa| yakSA AryA ke sAnnidhya meM unhoMne prArambhika zikSA prApta kii| yuvaka suhastI ne vI.ni. 215 meM AcArya sthUlabhadra se munivrata grahaNa kiyaa| AcArya sthUlabhadra ke svargArohaNa ke pazcAt ve mahAgiri ke sAnnidhya meM rahe aura dasa pUrvo kA jJAna grahaNa kiyaa| kAlAntara meM Arya suhastI ko sarvavidha suyogya anubhava karate hue saMgha saMcAlana ke samasta dAyitva unheM dekara AcArya mahAgiri viziSTa sAdhanA meM saMlagna ho ge| AcArya suhastI ne kuzalatA se saMgha ke dAyitva kA nirvAha kiyaa| unake zAsana kAla meM arhat saMgha kI kAphI prabhAvanA huii| samrAT-samprati unakA ananya bhakta thaa| usane AcArya zrI ke dharmazAsana ke pracAra-prasAra me apUrva sahayoga pradAna kiyaa| AcArya zrI ke prati samprati ke ananya samarpaNa aura zraddhAbhAva ke pIche eka tathya thA, jo isa prakAra hai___AcArya suhastI zramaNa saMgha ke sAtha kauzAmbI nagarI meM virAjita the| usa samaya bhISaNa duSkAla cala rahA thaa| prajA anna ke kaNa-kaNa ke lie tar3apa rahI thii| parantu isa sthiti meM bhI samRddha jaina zreSThI apane guruoM ke AhArAdi ke prati vizeSa jAgarUka the| zramaNoM ke AhAra-vihAra kA samucita dhyAna rakhA jA rahA thaa| eka dina AcArya suhastI ke ziSya zreSThI gRha se AhAra prApta kara rahe the| eka kSudhAtura raMka ne AhAra dAna kI isa ghaTanA ko dekhaa| munijana AhAra grahaNa karake upAzraya kI ora prasthita hue| kSudhAtura raMka muniyoM ke pIche-pIche calane lgaa| usane muniyoM se AhAra kI yAcanA kii| muniyoM ne kahA, hama apane guru kI AjJA ke binA koI kArya nahIM karate haiN| raMka muniyoM kA anugamana karatA huA AcArya suhastI ke pAsa pahuMcA aura unase AhAra kI yAcanA kii| AcArya suhastI jJAnI puruSa the| unhoMne raMka ke bhAvI jIvana para dRSTipAta kiyA aura jAnA ki yaha AtmA bhaviSya meM jinazAsana kI atizaya prabhAvanA karane meM sahayogI hogii| aisA jAnakara AcArya zrI ne usa raMka se kahA, bandhu! yadi tuma muni-jIvana svIkAra karo to hama sAdhu-maryAdAnusAra tumheM AhAra de sakate haiN| raMka ne kSudhA se marane ke bajAya kaThora muni jIvana ko aMgIkAra karanA ucita smjhaa| vaha muni banane ke lie tatkSaNa taiyAra ho gyaa| AcArya zrI ne use dIkSita kiyA aura use AhAra bhI pradAna kiyaa| vaha kaI dinoM kA bhUkhA thaa| usane bhara peTa bhojana kiyaa|maatraatikraant bhojana karane se usakI zvAsanalikA avaruddha-prAyaH ho gii| rAtri meM hI samAdhi pUrvaka usakA nidhana ho gyaa| usakI alpakAlika muni sAdhanA ke pariNAma meM use rAjaputra hone kA gaurava prApta huaa| vaha samrATa azoka ke pautra aura kuNAla ke putra rUpa meM janmA jahAM use saMprati nAma prApta huaa| ... 690 ... .. jaina caritra koza ....
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bAra rAjakumAra saMprati ne rAjapatha para vihAra karate hue AcArya suhastI ko dekhA / apane paramopakArI guru ko dekhakara use jAtismaraNa jJAna ho gayA / prAsAda se nIce Akara vaha guru caraNoM para praNata ho gayA aura usane apanA paricaya AcArya suhastI ko diyaa| usane kahA, bhavagana ! ApakI akAraNa karuNA-vatsalatA yaha phala hai jo Aja maiM rAjakumAra ke rUpa meM huuN| mere lie Adeza kareM ki maiM ApakI kyA sevA karUM / AcAryazrI ne rAjakumAra samprati ko upadeza diyA aura pharamAyA ki jinadharma ubhaya loka meM kalyANakArI hai, usI kA tuma anugamana kro| samprati ne AcArya zrI ke kathana ko praNata bhAva se hRdayaMgama kiyA aura vaha vratadhArI zrAvaka bana gyaa| rAjapada prApta karane ke bAda samprati ne jaina dharma ke pracAra-prasAra ke lie kaI mahanIya kArya kie| usane Andhra Adi anArya pradezoM meM jaina dharma kA pracAra-prasAra karAyA aura vaha kSetra zramaNoM ke vihAra ke anukUla bnaayaa| AcArya suhastI ke jIvana se jur3e kaI kathA-prasaMga pracalita haiM jo unakI mahAnatA ko sahaja siddha karate haiN| ve asaMkhya logoM ke lie kalyANa kA dvAra bane the| unake jIvana se sambaddha ayavaMtI sukumAla kA prasaMga bhI kAphI rocaka hai| AcArya zrI kI svAdhyAya ke pada sunakara bhadrAputra ayavaMtI sukumAla ko jAti - smaraNa jJAna ho gayA aura battIsa patniyoM ke anurAga tathA mAtRmamatva kA parihAra kara vaha AcArya zrI kA ziSya bana gyaa| AcArya zrI se vizeSa sAdhanA kI anujJA prApta kara vaha avantI ke zmazAna kI dizA meM cala diyaa| vaha sukomala gAtra thaa| naMge paira calane se pAMvoM se rakta bahane lgaa| para samatA bhAvI muni ne pUrNa samatA banAe rkhii| vaha muni zmazAna meM jAkara dhyAnastha ho gyaa| rAtri meM rakta gandha se AkRSTa banI eka zrRgAlI apane zizu parivAra sahita vahAM A phuNcii| vaha zrRgAlI muni ke pairoM para lage rakta ko cATane lagI / muni samAdhi bhAva meM lIna rahe aura unhoMne zRgAlI kA pratirodha nahIM kiyA / zRgAlI ne muni ke ghAyala paira kA bhakSaNa karanA zurU kara diyaa| kramazaH jaMghA aura udara ko bhI usane apane zizuoM ke sAtha udarastha kara liyA / mahAna samatA sAdhaka ayavaMtI sukumAla dehotsarga karake nalinIgulma vimAna meM deva bane / dUsare dina sukumAla kI paliyoM ne muni pariSad meM sukumAla ko nahIM dekhA to AcArya zrI se unake bAre meM puuchaa| AcArya suhastI ne athAnta vRtta kA varNana kiyA / zrotAgaNa romAMcita ho utthe| mAtA bhadrA aura usakI ikatIsa putravadhuoM ne usI dina pravrajyA dhAraNa kara lii| ayavaMtI sukumAla kI eka patnI ne sagarbhA hone ke kAraNa pravrajyA nahIM lI / kAlakrama se usane putra ko janma diyA / kAlAntara meM usa putra ne apane pitA kI mahAkAlajayI sAdhanA kI smRti ko akSuNNa rakhane ke lie zmazAna meM eka maMdira bnvaayaa| vaha maMdira mahAkAla ke nAma se prasiddha huA / Aja bhI ujjaina meM usa maMdira kI bhArI mAnyatA hai / AcArya suhastI ke kaI ziSya hue / unake 12 ziSyoM ke nAma kramazaH isa prakAra haiN| (1) Arya rohaNa (2) yazobhadra (3) meghavANI (4) kAmarddhi gaNI (5) susthita ( 6 ) supratibuddha ( 7 ) rakSita (8) rohagupta (9) RSigupta ( 10 ) zrI gupta ( 11 ) brahmagaNI ( 12 ) somagaNI | AcArya sustI ke zAsana kAla meM jinadharma kA prabhUta prasAra huaa| ve 46 varSoM taka yugapradhAna pada para rahe / vI.ni. 292 meM unakA svargArohaNa huA / - nandI sUtra / bRhatkalpa bhASya, vibhAga 3 / pariziSTa parva, sarga 11 suhAga suMdarI zrIpura nagara kI rAjakumArI (dekhie - dhanasAgara ) *** jaina caritra koza
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUra eka vidyAdhara jisane eka zreSThI kI vrataniSThA se prabhAvita hokara cauryakarma kA tyAga kiyA aura apane samasta dhana ko janakalyANa meM samarpita kara diyA tathA maraNoparAnta deva pada paayaa| (dekhie-lakSmIpuja) sUraprabha svAmI (viharamAna tIrthaMkara) navama viharamAna tIrthaMkara / dhAtakI khaNDa dvIpa ke pUrva mahAvideha kSetra kI puSkalAvatI vijaya ke antargata puNDarIkiNI nagarI meM prabhu kA janma huaa| mahArAja vijaya prabhu ke janaka aura mahArAnI vijayA jananI haiN| prabhu jaba yuvA hue to nandasenA nAmaka rAjakumArI se unakA pANigrahaNa huaa| tirAsI lAkha pUrva taka prabhu gRhavAsa aura rAjapada pada rhe| tadanantara varSIdAna dekara dIkSita hue| zIghra hI prabhu ne kevalajJAna prApta kiyA aura dharmatIrtha kI sthApanA kii| prabhu asaMkhya bhavya jIvoM ke lie kalyANa kA kAraNa bne| caurAsI lAkha pUrva kA sarvAyu bhoga kara prabhu nirvANa ko prApta hoNge| candra ApakA cinha hai| sUrAcArya eka suvikhyAta jaina aacaary| sUrAcArya vAdakalA meM nipuNa aura vidvAna munirAja the| unake sAnnidhya meM aneka virakta chAtra adhyayana karate the| AcArya zrI unheM jJAna dAna ke sAtha-sAtha vAda-vidyA kA prazikSaNa bhI dete the| sUrAcArya kA janma aNahillapura (pATaNa) nagara meM huA thaa| ve janmanA kSatriya the| unake pitA kA nAma saMgrAma siMha thaa| unake kAkA droNa jaina dharma meM dIkSita hokara AcArya pada ko zobhAyamAna kara rahe the| sUra jaba alpAyuSI hI the to unake pitA kA dehAnta ho gyaa| sUra kI mAM ne yogya zikSA ke lie putra ko droNAcArya ke caraNoM meM arpita kara diyaa| droNAcArya ke caraNoM meM rahakara sUra ne adhyayana kA krama prAraMbha kiyaa| zIghra hI ve jaina-jainetara darzanoM ke prakANDa paNDita bana ge| droNAcArya ne sUra ko AhatI dIkSA pradAna kI aura yathAsamaya sUra AcArya pada para pratiSThita hue| __vAdakuzala sUrAcArya ne vAda ke kSetra meM paryApta suyaza arjita kiyaa| gurjara nareza bhIma aura mAlava nareza bhoja sUrAcArya kI vidvattA se vizeSa prabhAvita the| ina donoM rAjAoM kI sabhA meM sUrAcArya ko uccAsana prApta thaa| sUrAcArya vI.ni. kI 16vIM zatAbdI ke AcArya the| -prabhAvaka caritra sUrpaNakhA rAvaNa kI bhginii| janma se usakA nAma candranakhA thA para sUrpaNakhA nAma se hI vaha loka meM prasiddha huii| usakA eka putra thA zaMbUka jo tapa ke dvArA candrahAsa khar3aga ko prApta karane kI sAdhanA kara rahA thaa| anajAne meM lakSmaNa dvArA usakA vadha ho gyaa| isase sUrpaNakhA jala-bhuna utthii| rAma-lakSmaNa ko dekhakara vaha unake rUpa para bhI mugdha banI aura praNaya yAcanA karane lgii| usake durAgraha para lakSmaNa ne use apamAnita karake bhagA diyaa| pratizodha ke lie sUrpaNakhA ne apane bhAI rAvaNa ko sItA haraNa ke lie bhdd'kaayaa| pariNAmataH rAma-rAvaNa yuddha huaa| vastutaH rAma aura rAvaNa ke yuddha kI nIMva DAlane vAlI sUrpaNakhA hI thii| (dekhie-rAma-rAvaNa) sUryakAnta rAjA pradezI kA putr| ... 692 . ....jaina caritra koza...
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakAntA ___vijayA nagarI ke rAjakumAra mahAbhadra (viharamAna tIrthaMkara) kI prinniitaa| (dekhie-mahAbhadra svAmI) sUryaprabhA (AryA) AryA sUryaprabhA kA samasta varNana kAlI AryA ke samAna jAnanA caahie| vizeSatA itanI hai ki yaha arakkhurI nagarI ke sUryAbha gAthApati kI patnI sUryazrI kI AtmajA thI aura yahAM se kAladharma ko prApta hokara sUrya nAmaka jyotiSka indra kI paTTamahiSI bnii| (dekhie-kAlI AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 7, a. 1 sUryayaza prathama cakravartI bharata kA jyeSTha putra, eka dRr3ha pratijJa aura sUrya sama tejasvI yuvk| eka bAra usane prabhu RSabhadeva ke pramukha ziSya gaNadhara usabhasena se jIvana-paryaMta aSTamI aura caturdazI ke dina pratipUrNa pauSadha karane kA niyama aMgIkAra kiyaa| usakI dharmaruci atyanta prakhara thii| bharata dvArA kevalajJAna prApta kara lene ke pazcAt vaha ayodhyA ke siMhAsana para ArUr3ha huaa| apane pUjya dAdA aura pitA ke samAna hI vaha bhI tejasvI samrATa siddha huaa| pUre pRthvImaNDala para usakA yaza phailA huA thaa| ___eka bAra sUryayaza kI dRr3hadharmitA kI bhUri-bhUri prazaMsA karate hue devarAja indra ne kahA, ayodhyA nareza saryayaza apane dharma patha para sameru ke samAna aDola haiN| deva, dAnava, mAnava koI bhI unheM unake patha se-grahaNa kie gae vratoM se DigA nahIM sakatA hai| deva sabhA meM raMbhA aura urvazI nAmaka do deviyAM upasthita thiiN| unheM indra dvArA kI gaI prazaMsA ucita nahIM lgii| unheM apane rUpa aura cAturya para atizaya garva thaa| ve donoM sUryayaza ko usake vratoM se bhraSTa karane ke lie pRthvI para aaiiN| donoM ne vidyAdhara-kanyAoM kA veza banAyA aura ayodhyA ke rAjakIya udyAna meM phuNciiN| udhara bhramaNa karate hue rAjamaMtrI bhI udyAna meM phuNcaa| una donoM kanyAoM ke rUpa ko dekhakara maMtrI daMga raha gyaa| usane kanyAoM se unakA paricaya aura prayojana pUchA / kanyAoM ne apanA paricaya vidyAdhara-kanyAoM ke rUpa meM diyA aura apanA prayojana spaSTa kiyA ki ve suyogya mAnava-vara kI talAza meM vahAM AI haiN| maMtrI ne apane mahArAja sUryayaza kA paricaya una kanyAoM ko diyA aura kahA ki ve pRthvI ke bhUSaNa nararatna haiN| una jaisA vara unheM pUrI pRthvI para khoje se nahIM milegaa| kanyAoM ne kahA, Apake mahArAja ko hamArI eka zarta mAnanI hogii| yadi ve vaisA karane kA vacana deM to ve unase vivAha ke lie taiyAra haiN| ___ maMtrI sUryayaza ke pAsa pahuMcA aura use kanyAoM kA paricaya diyaa| sAtha hI kahA ki aise nArIratna pRthvI maNDala para durlabha haiN| sUryayaza udyAna meM gyaa| kanyAoM ke rUpa aura vAgcAturya se prabhAvita banakara aura vacanabaddha hokara usane unase pANigrahaNa kara liyaa| __ aSTamI ke dina pauSadhopavAsa kI ghoSaNa huii| sUryayaza pauSadha kI ArAdhanA ke lie pauSadhazAlA jAne lagA to raMbhA aura urvazI ne usakA mArga roka liyA aura kahA, ve eka pala ke lie bhI unakA viraha sahana nahIM kara sakatI haiM, isalie apane vara ke rUpa meM unase yAcanA karatI haiM ki ve pauSadhopavAsa na kareM aura unhIM ke pAsa rheN| vicitra mAMga sunakara sUryayaza cauMka gyaa| usane kahA, yaha nahIM ho sakatA hai| pauSadhopavAsa mere jIvana kI maryAdA hai, maiM usakA tyAga nahIM kara sakatA huuN| raMbhA aura urvazI ne kahA, hamane to sunA thA ki kSatriya apane vacana ke lie prANa bhI de dete haiM, para Apa to apane vacana ko bhaMga kara rahe haiN| sUryayaza ne kahA, yadi ... jaina caritra koza ... -693 ...
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ tuma apane vara para aDiga ho to maiM apane prANa dene ko tatpara huuN| raMbhA aura urvazI ne kahA, hameM hamArA vara cAhie, yA to hamAre vara ko pUrNa kIjie anyathA apane prANoM kA utsarga kiijie| sUryayaza ne eka kSaNa kA vilamba kie binA kaTAra khIMca lI aura apanA sira kATane ke lie prahAra kiyaa| raMbhA aura urvazI sUryayaza kI vrata dRr3hatA dekhakara daMga raha gii| unhoMne devazakti se sUryayaza kA prahAra mithyA kara diyA aura ve donoM unake caraNoM para nata ho giiN| unhoMne rAjA ko apanA vAstavika paricaya diyA aura indra dvArA unakI kI gaI prazaMsA se lekara una dvArA lI gaI parIkSA taka kA pUrA kathAnaka kaha diyaa| sAtha hI kahA ki unakI dRr3ha-dharmitA se ve gadgada haiM aura unakI mithyA mati sumati meM badala gaI hai| donoM deviyAM rAjA kI prazaMsA karatI huI apane sthAna para calI giiN| sUryayaza bhI utkRSTa jIvana jIkara pUrNakAma hokara isa saMsAra se vidA hue| seTha pUrNacanda ___ I. kI terahavIM sadI ke sultAna alAuddIna khilajI ke zAsanakAla meM dillI ke nagara setth| seTha pUrNacanda digambara jaina the| unakI dharmaniSThA uttama thI jisase sultAna bhI vizeSa rUpa se prabhAvita thaa| ____ eka bAra kucha nAstika logoM ne sultAna ke kAna bharakara usase yaha pharamAna jArI karAyA ki dillI ke jaina apane dharma kI parIkSA deN| taba pUrNacanda ne dakSiNApatha meM nivAsa karane vAle bhaTTAraka mAdhavasena ko dillI AmaMtrita kiyaa| mAdhavasena dillI Ae aura unhoMne apanI vidvattA aura camatkAroM se sultAna ko camatkRta kara diyaa| sultAna atyanta prabhAvita huaa| vaha usake bAda jaina samAja aura jaina dharma kA sammAna karane lgaa| eka bAra seTha pUrNacanda ne vizAla saMgha ke sAtha giranAra tIrtha kI yAtrA kii| udhara gujarAta ke mAnya jaina zreSThI pethaDazAha bhI saMgha-sahita tIrtha yAtrA ke lie Ae the| jaina dharma ke do Adarza zrAvakoM kA sammilana huA aura vAtAvaraNa meM mAdhurya utara aayaa| senaka tApasa koNika (campAnareza) kA jIva pUrvabhava meM senaka nAma kA tApasa thaa| (dekhie-sumaMgala rAjA) (ka) sonA devI tRtIya tIrthaMkara saMbhavanAtha kI maataa| (dekhie-saMbhavanAtha) (kha) sonA devI ___ solahaveM viharamAna tIrthaMkara zrI nemiprabha svAmI kI jnnii| (dekhie-nemiprabha svAmI) (ka) soma campAnagarI kA eka dhanADhya braahmnn| (dekhie-nAgazrI) (kha) soma dvArikA nagarI kA raajaa| (dekhie-puruSottama vAsudeva) somacandra eka dRr3ha pratijJa sadgRhastha jo ati nirdhana thaa| mehanata-majadUrI karake vaha apanA aura apanI patnI ... 694 ... jaina caritra koza ...
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa kA jaise-taise udara-poSaNa karatA thaa| eka bAra use AcArya suhastI kA pravacana sunane kA puNya-prasaMga prApta huaa| pravacanoparAnta sabhI zrotAoM ne kucha na kucha niyama-vrata grahaNa kie| somacandra kA krama AyA to usane AcArya zrI se apanI dazA kA varNana kiyA aura prArthanA kI ki usake lie jo ucita ho vaisA niyama kasa deN| AcArya zrI ne use ahiMsA bhagavatI kI mahimA batAI aura kahA ki vaha acchI taraha dekha-parakha kara banAI gaI sabjI hI khAe, binA upayoga se banAI gaI sabjI na khaae| niyama grahaNa kara vaha ghara gayA aura patnI se usane apane niyama kI bAta btaaii| patnI pracaNDa svabhAva kI thii| usane somacandra ko aneka jalI-kaTI sunAI aura nirNaya sunA diyA ki upayoga sAdhuoM kA viSaya hai, tuma jaisoM kA nahIM, yahAM upayoga nahIM clegaa| pariNAmataH somacandra ko AyaMbila-jIvI hokara jInA pdd'aa| rUkhA-sUkhA khAkara bhI use pUrNa saMtoSa thA ki usakA niyama akhaNDa hai| usakI dRr3hadharmitA se usake apuNya zIghra hI jala kara khAka ho gae aura puNyoM kA udaya ho aayaa| eka dina use nagara ke bAhara yakSAyatana meM rAtri vyatIta karanI par3I jahAM se use apAra dhana prApta huaa| dhana ko dekhate hI-athavA puNyoM ke udaya hote hI patnI kA pracaNDa svabhAva bhI sumadhura bana gyaa| vaha na kevala pati ke niyama-pAlana meM pUrNa sahayogI banI, balki usane bhI AcArya zrI se sAmAyika, saMvara, niyamAdi grahaNa kie| pati-patnI dharma pUrvaka jIvana-yApana kara sadgati ke adhikArI bne| soma jI RSi ___AcArya lavajI RSi ke ziSya aura unake kriyoddhAra abhiyAna ko kuzalatA pUrvaka Age bar3hAne vAle eka tejasvI muni| vI.ni. 2180 (vi. 1710) meM unhoMne muni dIkSA dhAraNa kI aura utkRSTa AcAra kA pAlana aura pracAra kiyaa| (dekhie-lavajI RSi) (ka) somadatta campAnagarI kA eka dhanI brAhmaNa / (dekhie-nAgazrI) (kha) somadatta (somadeva) kauzAmbI nagarI ke bhagadatta nAmaka brAhmaNa ke do putra the-somadatta aura somdev| somadatta aura somadeva ne datta nAmaka jainAcArya ke upadeza se pratibodha prApta kara dIkSA lii| zIghra hI ve gItArtha bana ge| guru kI AjJA prApta kara kisI samaya ve donoM muni AcArya somaprabha ke darzanoM ke lie ujjayinI nagarI kI dizA meM vihAra kara rahe the| mArga meM bhikSA meM unheM viSamizrita anna kI prApti huii| viSAkta AhAra se muni-dvaya vyAdhi grasta ho ge| jaMgala meM eka nadI ke kinAre vizAla kASTha ko prAsuka jAnakara donoM muni anazana dhAraNa kara usa para leTa ge| pIche teja varSA huI aura akasmAt nadI meM teja bAr3ha A gii| muniyoM sahita vaha lakkar3a bhI pAnI meM baha gyaa| samatA sAdhanA meM lIna rahate hue muniyoM ne prANotsarga kiyA aura uccagati ke adhikArI bne| bhavAntara meM munidvaya siddhi prApta kreNge| -utta. vRtti (ka) somadeva jaina dharma ke prabhAvaka AcArya AryarakSita ke saMsArapakSIya jnk| Arya rakSita ke upadeza se unakA bhAI phalgurakSita aura mAtA dIkSita ho ge| somadeva ne Arya rakSita ke sAtha rahanA to svIkAra kiyA parantu brAhmaNa dharma ke pratIka daNDa-kamaNDala aura dhotI kA tyAga nahIM kiyA jisake kAraNa AcArya zrI ne use dIkSita nahIM kiyaa| loga AcArya zrI aura unake ziSyamaNDala ko vandana krte| somadeva ko koI vandana nahIM krtaa| vaha ... jaina caritra koza ... -695 ...
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ logoM se usakA kAraNa pUchatA to use uttara milatA-hama sAdhuoM ko vandana karate haiM, daNDa kamaNDaladhArI gRhastha ko nhiiN| isase somadeva ne daNDa-kamaNDala kA parityAga kara diyA, parantu usane dhotI kA tyAga nahIM kiyaa| ___Arya rakSita apane jJAna meM dekha rahe the ki unake pitA bhadrika pariNAmI haiN| lajjA unake dIkSita hone meM bAdhA hai| AcArya zrI ne eka upakrama kiyaa| zrAvakoM ke kucha nanhe bAlakoM ko samajhAkara unhoMne somadeva kI dhotI chIna lene ke lie khaa| bAlakoM ne vaisA hI kiyaa| hairAna hokara somadeva ThiThaka gyaa| AcArya zrI dvArA prerita eka zrAvaka ne tatkAla somadeva ko colapaTTa pradAna kiyaa| somadeva ne colapaTTa dhAraNa kara liyA aura AcArya zrI ke pAsa upasthita hokara naTakhaTa baccoM kI zikAyata kii| tabhI eka zrAvaka ne kahA, mahAzaya! Apa cAheM to Apake lie dhotI kI vyavasthA karUM? somadeva ne kahA, aba colapaTTa dhAraNa kara hI liyA hai to isakA tyAga nahIM kruuNgaa| phira somadeva kI prArthanA para AcArya zrI ne use pravrajyA kA dAna diyaa| zuddha sAdhvAcAra kA pAlana kara Arya somadeva devaloka ke adhikArI bne| (kha) somadeva (AcArya) digambara jaina paramparA ke eka samartha vidvAna, sAhitya-sraSTA aura vAdakuzala aacaary| AcArya somadeva deva saMgha ke the aura unake guru kA nAma nemideva thA jo yazodeva ke ziSya the| ___ AcArya somadeva apane samaya ke yazasvI aura vAdI muni the| unakI vAdakuzalatA ke samakSa tatkAlIna vidvAna natamastaka the| AcArya zrI ne kaI zAstrArthoM meM vijaya prApta kI thii| AcArya somadeva udbhaTa vidvAna the| yazastilaka campU kAvya unakI eka zreSTha racanA hai| unhoMne anya kaI granthoM kI racanA bhI kii| uparokta grantha ke atirikta unake do anya grantha nItivAkyAmRta aura adhyAtma taraMgiNI vartamAna meM upalabdha haiN| una dvArA racita tIna anya granthoM kI nAmAvalI bhI prApta hotI hai| AcArya somadeva ne lupta prAya artha bahula zabdoM kA apane sAhitya meM pUrNa adhikAra ke sAtha sundara prayoga kiyA hai jo unakI vidvattA ko sahaja hI siddha karatA hai| unakA samaya vI.ni. kI 15vIM zatI mAnA jAtA hai| (ka) somaprabha (AcArya) zvetAmbara maMdiramArgI paramparA ke eka vizruta aacaary| bar3agaccha ke vijayasiMha sUri unake guru the| AcArya somaprabha poravAla vaMzaja the| unake dAdA kA nAma jinadeva aura pitA kA nAma sarvadeva thaa| unake dAdA maMtrI pada para pratiSThita the| somaprabha dIkSA dhAraNa kara adhyayanazIla mani bne| vividha bhASAoM aura darzanoM ke ve adhikArI vidvAna the| una dvArA racita pramukha granthoM kI nAmAvalI isa prakAra hai-sumatinAha cariya, kumArapAla par3iboho, zRMgAra-vairAgya taraMginI, sindUra prakara, zatArthakAvya aadi| AcArya somaprabha ne 'kumArapAla par3iboho' grantha kI racanA vI.ni. 1711 meM kI thii| isa ullekhAnusAra AcArya somaprabha vI.ni. kI 18vIM sadI ke pUrvArddha ke AcArya siddha hote haiN| (kha) somaprabha (AcArya) tapAgaccha ke eka prabhAvaka jaina aacaary| dharmaghoSasUri unake guru the| AcArya somaprabha kA janma vI. ni. 1780 meM huA thaa| mAtra 11 varSa kI avasthA meM hI ve pravrajita hue| adhyayana ruci aura zreSTha medhA ke ... 696 ... jaina caritra koza ...
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAraNa ve apane yuga ke samartha vidvAna muni bne| zAstrArtha meM unheM vizeSa kuzalatA prApta thii| cittaur3a meM unhoMne kaI vaidika vidvAnoM ko zAstrArtha meM parAjita kiyaa| unhoMne jaina dharma kI mahAna prabhAvanA kii| jyotiSa vidyA ke bhI ve adhikArI vidvAna the| usake dvArA ve bhaviSya kI ghaTanAoM kA adhyayana kara lene meM samartha the| vI.ni. 1843 meM AcArya somaprabha sUri kA svargavAsa huaa| (ga) somaprabha (rAjA) / bhagavAna RSabhadeva kA putra, zreyAMsa kumAra kA pitA aura hastinApura kA raajaa| somabhUti campAnagarI kA dhanI braahmnn| (dekhie-nAgazrI) somavasu kauzAmbI nagarI kA rahane vAlA eka jijJAsu yuvk| somavasu satya kA khojI thA aura usase kama para use saMtoSa nahIM thaa| aneka varSoM taka vaha dUra-dUra taka bhaTakatA rhaa| aneka vidvAnoM ke pAsa vaha gayA, aneka yogiyoM aura RSiyoM ke dvAra para usane dastaka dI, para usakI satya-zodha ko santuSTi nahIM milii| Akhira eka bAra use jaina zramaNa AcArya sughoSa ke darzanoM kA suavasara prApta huaa| AcArya zrI ke darzana se hI somavasa ko anabhava haA ki vaha apanI maMjila ke sannikaTa hai| rAtri meM ziSya zramaNa gurvAjJA prApta kara nidrita ho ge| AcArya zrI vaizramaNa adhyayana kA parAvartana karane lge| vaizramaNa deva svayaM upasthita huA aura AcArya zrI ko vandana kara pATha sunane lgaa| pATha pUrNa hone para deva ne AcArya zrI ko vandana kiyA aura prArthanA kI, bhagavan ! mere yogya sevA batAkara mujhe dhanya kIjie! AcArya zrI ne pharamAyA, tumhArA hRdaya sadaiva dharmadIpa se Alokita rhe| deva apane sthAna para lauTa gyaa| somavasu AcArya zrI kI nispRhatA dekhakara gadgada bana gyaa| usane vicAra kiyA, jina devatAoM kI kRpA kI AkAMkSA meM jagata meM hor3a lagI rahatI hai vahI devatA ina akiMcana aNagAroM kI caraNaraja prApta kara svayaM ko dhanya anubhava karate haiN| isa prakAra cintana karate-karate somavasu ne AcArya zrI ke pAsa dIkSA dhAraNa karane kA saMkalpa kara liyaa| vaha dIkSita huaa| usane satya se sAkSAtkAra saadhaa| nAnAvidha sugama-durgama sAdhanAoM se usane apanI AtmA ko bhAvita kiyA aura sugati kA adhikAra prApta kiyaa| -dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 92 (ka) somazarmA devakoTapura nagara kA rahane vAlA eka vedapAThI braahmnn| vaha cAra vedoM, chaha zAstroM aura aThAraha purANoM kA pAragAmI paNDita thaa| vidvAna hote hue bhI vaha apanI vidyA kA upayoga artha upArjana ke lie nahIM karatA thaa| vaha vyApAra karatA aura usI se apanA tathA apane parivAra kA pAlana-poSaNa karatA thaa| eka bAra usane viSNudatta zarmA se kucha dhana udhAra liyA aura vyApAra ke lie pradeza gyaa| mArga meM DAkuoM ne usake dhana kA haraNa kara liyaa| isase somazarmA bar3A dukhI huaa| jaMgala meM use eka muni ke darzana hue| muni ne usako dharmopadeza diyaa| somazarmA vidvAna to thA hI, pariNAmataH usane sulabhatA se muni kA upadeza hRdayaMgama kara liyaa| usakA hRdaya vairAgya se pUrNa ho gayA aura usane muni se pravrajyA svIkAra kara lii| muni somazarmA kucha varSoM taka guru ke sAnnidhya meM vicarate rhe| gItArtha hone para unhoMne ekala-vihAra pratimA dhAraNa kara lii| ... jaina caritra koza .. - 697 ...
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bAra muni somazarmA vicaraNa karate hue devakoTapura nagara meM pdhaare| bhikSA ke lie bhramaNa karate hue muni somazarmA ko viSNuzarmA ne dekhA aura pahacAna liyaa| viSNuzarmA vaidika-paNDita thA aura brAhmaNa dharma ko hI dharma mAnatA thaa| zramaNa dharma ko vaha pAkhaNDa mAnatA thaa| usake hRdaya meM rahA huA zramaNa-dveSa jAgRta ho gayA aura bAjAra ke madhya meM hI usane muni kA mArga roka liyaa| vaha bulanda svara meM muni se apanA dhana mAMgane lgaa| muni somazarmA ne use samajhAyA ki aba vaha munivrata grahaNa kara cukA hai aura aba usake pAsa dhana nahIM hai| isa para bhI viSNuzarmA ne apanI jidda nahIM chor3I aura apanA dhana vasUlane ke lie Agraha para utara aayaa| udhara nagara ke mAnya zrAvaka vahAM pahuMce aura viSNuzarmA ko samajhAne kA yatna karane lge| para viSNuzarmA apane dhana kI raTa lagAtA rhaa| zrAvakoM ne muni se savinaya bAta kA rahasya pUchA to muni ne pUrI ghaTanA varNita kara dI ki gRhastha avasthA meM usane kucha dhana viSNuzarmA se udhAra liyA thA aura usakA bhugatAna kie binA hI unhoMne pravrajyA dhAraNa kara lii| vastusthiti se bhijJa banakara zrAvakoM ne viSNudatta se kahA ki usake dhana kA bhugatAna ve kreNge| isa para viSNuzarmA roSAruNa bana gayA aura bolA ki vaha bhikhArI nahIM hai jo unase dhana le| vaha usI se dhana legA jisako usane diyA hai| samasyA jaTila thii| viSNuzarmA zramaNadharma kI avamAnanA karane para utArU thaa| Akhira muni ne kahA ki kala prabhAta meM ve usakA dhana lauTA deMge, unheM eka dina kA samaya diyA jaae| viSNudatta zarmA bolA, zramaNa ke vacana para vizvAsa karake maiM inheM eka dina kA samaya detA huuN| kala apanA dhana avazya vasUla kara luuNgaa| dUsare dina prabhAta meM muni zmazAna meM baiThe cintana kara rahe the ki viSNuzarmA ko dhana lauTAnA hai, para kaise lauTAeM, maiM to akiMcana aNagAra huuN| mere kAraNa jinatva apamAnita ho rahA hai| isa cintana meM lIna muni ke netroM se azrudhAra baha clii| udhara eka vyaMtarI ne apane jJAna meM muni kI manodazA ko jaanaa| usane muni ke samakSa prakaTa hokara prArthanA kI, munivara! ArtadhyAna se bAhara aaie| jinadharma Apake kAraNa kalaMkita nahIM prazaMsita hogaa| kahakara vyaMtarI ne hIroM aura motiyoM kA vizAla dera lagA diyaa| viSNuzarmA aura aneka zrAvaka muni ke pAsa phuNce| ratnarAzi kA vizAla Dhera dekhakara viSNuzarmA camatkRta ho gyaa| zrAvakagaNa ne mani kI jaya-jayakAra kii| vyaMtarI ne prakaTa hokara kahA. nispaha zramaNa se dhana nahIM dharma kI yAcanA karanI caahie| dharma ke samakSa dhana kA kucha bhI mUlya nahIM hai| viSNuzarmA ko aura adhika dhana kI AkAMkSA hai to apanI AkAMkSA vaha prakaTa kre| viSNuzarmA gadgada bana gyaa| usake antarnetra khula ge| vaha usI kSaNa pravrajita hokara zramaNa sAdhanA meM rata ho gyaa| muni somazarmA niraticAra saMyama pAla kara mokSa meM ge| -bRhatkathA koSa, bhAga 9-(AcArya hariSeNa) (kha) somazarmA bAhar3a deza kA rahane vAlA eka braahmnn| vaha jJAnAvaraNIya karma ke pragAr3ha-bandhana ke kAraNa vidyAdhyayana nahIM kara skaa| kisI samaya vaha ghUmate-bhaTakate mathurA nagarI meM phuNcaa| vahAM para use AcArya pravara nandimitra ke darzana hue| AcArya zrI kA upadeza sunakara use vairAgya ho AyA aura usane pravrajyA dhAraNa kara lii| AcArya zrI ne jAna liyA thA ki somazarmA kI medhA sthUla hai| isalie unhoMne use smaraNa karane ke lie eka choTA sA pada diyaa| vaha pada thA-namaH siddhm| ... 698 ... ... jaina caritra koza ...
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ somazarmA usa pada ko raTatA rhtaa| aharniza raTatA rahatA / para punaH punaH use vismRta ho jAtA / vismRta ho jAtA to AcArya zrI se pUchane jAtA / pandraha dina nirantara ukta pada ko raTa kara bhI vaha use smaraNa nahIM kara paayaa| bhUla jAne para AcArya zrI se pUchane unake pAsa phuNcaa| isa bAra AcArya zrI nArAja ho gae, bole pandraha dinoM meM eka pada smaraNa nahIM kara pAe to jJAna kI ArAdhanA aura tapa-saMyama kI ugra sAdhanA kaise kara pAoge ? somazarmA khinna bana gayA / use apane buddhi ke jar3atva para bahuta dukha huaa| vahAM se calakara vaha eka anya AcArya ke pAsa phuNcaa| usane AcArya se paNDita-maraNa vidhi ke bAre meM puuchaa| AcArya ne usakI kAmanA puuchii| usane spaSTa kara diyA ki vaha maraNa kA varaNa karanA cAhatA hai| AcArya zrI ne apane jJAna meM dekhA aura jAnA ki somazarmA kA AyuSya mAtra do dinoM kA hI zeSa hai| unhoMne somazarmA ko deva-guru-dharma kA marma samajhAyA aura usI meM citta lagAne kA nirdeza diyaa| somazarmA muni ne deva-guru-dharma kI zaraNa meM apane citta ko ekAgra banA diyA aura maraNa prApta kara devaloka meM gyaa| - bRhatkathA koSa -bhAga 1 ( A. hariSeNa) (ka) somazrI mahArAja zreNika kI eka putrI jisakA vivAha dhanya jI ke sAtha huA thA / ( dekhie-dhanya jI) (kha) somazrI somA kI mAtA, somila brAhmaNa kI patnI / (dekhie - somila brAhmaNa) somasundara sUri (AcArya) vikramI saM. kI 15 vIM sadI ke eka kriyoddhAraka AcArya / ve tapAgaccha paramparA ke muni the| muni saMgha meM vyApta zithilAcAra ko dekhakara unhoMne kriyoddhAra kiyA aura apanA sAtha dene vAle munisaMgha ke lie unhoMne kaThora sAmAcArI kA nirmANa kiyaa| unhoMneM Agama sammata zramaNAcAra kA svayaM bhI pAlana kiyA aura usakA pracAra-prasAra bhI kiyaa| zuddha dharma ke unake pracAra-prasAra se zithilAcArI unake virodhI bana ge| una zithilAcAriyoM ne eka puruSa ko 500 Take (rupae) dekara use somasundara sUri kI hatyA ke lie niyukta kara diyA / eka rAtri meM zithilAcAriyoM dvArA niyukta kiyA gayA vaha vyakti AcArya somasundara sUri kA vadha karane phuNcaa| usa samaya AcArya nidrA meM the| usa vyakti ne dekhA - AcArya zrI ne nidrA meM hI karavaTa badalane se pUrva pramArjanI se apane zarIra aura Asana kA pramArjana kiyA, usake bAda karavaTa bdlii| AcArya zrI kI isa sUkSma aura mahAna karuNA ko dekhakara hatyArA daMga raha gyaa| AcArya zrI ke isa utkRSTa AcAra ne usakA hRdaya parivartana kara diyA / vaha AcArya zrI ke caraNoM para gira par3A aura usane pUrI bAta unake samakSa khola dii| AcArya somasundara sUri ne usa vyakti ko sAntvanA dI aura dharma kA marma use smjhaayaa| AcArya zrI 'AcAra ne eka hatyAre ko saddharma kA upAsaka banA diyA / (ka) somA videha deza ke rudradeva nAmaka sArthavAha kI patnI, eka sarala hRdaya aura pativratA sannArI / bAlyakAla meM hI usane zramaNa-sadguru se kaI niyama - vrata grahaNa kie the| vivAha ke pazcAt bhI usakI vrataniSThA aura dharmaruci yathAvat sucAru banI rhii| rudradeva kA svabhAva somA se pUrNarUpa se viparIta thA / vaha bhoga priya vyakti thA / sAtha hI vaha cAhatA thA ki usakI patnI bhI bhoga-priya bane / para usakI nirantara preraNA para bhI *** jaina caritra koza * *** 699 ...
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ usakI patnI bhogoM meM usakI anugAminI nahIM bana paaii| isa para rudradeva khinnatA se bhara gyaa| vaha punarvivAha karake apanI bhogecchA pUrNa karane kI kalpanA karane lgaa| para somA ke rahate vaisA kara pAnA saMbhava nahIM thaa| so usane somA ko apane mArga se haTAne kA nizcaya kara liyA, aura anukUla avasara sAdhakara usakI hatyA kara ddaalii| samatA bhAva se prANotsarga karake somA svarga meM gii| somA kI mRtyu ke bAda rudradeva ne eka anya strI se vivAha kiyaa| bhogoM meM aharniza saMlagna rahakara rudradeva ne prANa tyAge aura marakara naraka meM gyaa| Age ke kaI bhavoM meM somA aura rudradeva vibhinna sambandhoM ko dhAraNa kara paraspara sAtha rhe| para pUrva IrSyA ke kAraNa rudradeva kA jIva somA ke jIva ke ahita kI kAmanA se hI bharA rhaa| somA kA jIva apane Atmika guNoM kA nirantara vikAsa karatA rhaa| pariNAmataH strI veda kA chedana kara somA ke jIva ne puruSaveda prApta kiyA aura kucha hI bhavoM ke pazcAt siddhatva prApta kara liyaa| rudradeva kA jIva nirantara hAsa ko prApta hotA rahA jisake phalasvarUpa vaha aparimita saMsArI bana gyaa| -dharmatatva prakaraNa TIkA, gAthA 14 (kha) somA (dekhie-gajasukumAra) (ga) somA Arya rakSita kI mAtA / brAhmaNa kula kI hote hue bhI somA kA jaina dharma ke prati ananya anurAga thaa| jaba usakA putra rakSita pATaliputra se veda-vedAMgoM kA adhyayana karake lauTA to brAhmaNa kula aura usake parivAra meM utsava manAyA gyaa| usa utsava ke samaya somA sAmAyika kI ArAdhanA meM tallIna thii| rakSita ne mAtA se pUchA, mAM! sabhI loga mere Ane para Ananda magna haiM, una jaisI prasannatA Apake Anana para nahIM hai| aisA kyoM? somA ne kahA, putra! kauna mAtA hogI jo apane vidyAniSNAta putra ke ghara lauTane para prasanna nahIM hogI! maiM bhI prasanna hUM! para mujhe jo vicAra hai vaha yaha hai ki tuma ne jo vidyA grahaNa kI hai usase pratiSThA aura AjIvikA to sahaja sulabha ho jAegI para usase AtmakalyANa kI prApti nahIM hogI ! mAtRbhakta rakSita ne utsukatA se pUchA, mAtA! AtmakalyANakArI kaunasI vidyA hai? vaha vidyA maiM kinase grahaNa karUM? ____somA ne kahA, dRSTivAda hI AtmakalyANakArI vidyA hai, usakI prApti tumheM toSaliputra jainAcArya ke sAnnidhya se prApta hogii| mAtA ko praNAma kara rakSita dRSTivAda vidyA ko sIkhane ke lie cala die| usake lie ve dIkSita hue| toSaliputra aura Arya vajrasvAmI se unhoMne dRSTivAda kA adhyayana kiyaa| unakA bhAI phalgurakSita unheM lauTA lAne ke lie gayA to vaha bhI pravrajita ho gyaa| kAlAntara meM apane donoM putroM ko muni rUpa meM dekhakara somA ke harSa kA pArAvAra na rhaa| vaha svayaM bhI jinazAsana meM pravrajita ho gii| eka Adarza mAM aura sAdhvI ke rUpa meM somA amara ho gii| -jaina dharma kA maulika itihAsa (gha) somA _ mahAsatI somA kA jIvana vRtta paurANika jaina sAhitya ke pRSThoM para bhAvapUrNa zabdoM meM aMkita huA hai| somA kA janma brAhmaNakula meM huA thaa| parantu bAlyakAla meM hI usake mAtA-pitA kA nidhana ho jAne ke kAraNa usakA pAlana-poSaNa jinadatta nAmaka eka jaina zreSThI ke ghara meM huaa| zreSThI ne somA ko apanI putrI tulya maanaa| zreSThI kI eka apanI putrI bhI thI jo somA kI hI Ayu kI thii| donoM meM zreSThI kA samAna vAtsalya bhAva thaa| ...700 ... ... jaina caritra koza ....
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ zreSThI ke vAtsalya ke sAtha-sAtha jaina saMskAra bhI somA ko prApta hue| usane eka jaina zramaNa se pratidina sAmAyika karane kA niyama liyaa| sAtha hI usane eka anya niyama liyA ki vaha kisI bhI kArya ko karane se pahale navakAra maMtra pddh'egii| somA jaba yuvA huI to zreSThI ne eka saMpanna aura susaMskArI brAhmaNa yuvaka se usakA vivAha kara diyaa| vivAha ke pazcAt bhI somA sAmAyika aura navakAra maMtra kI niyamita ArAdhanA karatI rhii| somA kI sAsa ko usakA jaina dharma phUTI AMkha nahIM suhAtA thaa| usane somA ko Adeza diyA ki vaha jaina sAdhanA ko chor3akara ziva pUjA meM dhyAna lgaae| somA ne sAsa ko anunaya-vinayapUrvaka samajhAyA ki dharma AtmA kI vastu hai, vaha sAmAyika karate hue bhI unakI pArivArika paramparAoM kA sammAna kregii| sAsa kA svabhAga ugra thA aura vaha dharmAMdha thii| usane vibhinna vidhiyoM se somA ko pratAr3ita karanA zurU kara diyaa| somA pratAr3anAeM jhela kara bhI apane svIkRta patha para acala rhii| ___ eka dina sAsa kA dhairya Dola gayA aura usane nizcaya kiyA ki vaha kisI na kisI vidhi se somA kI hatyA kara degii| tabhI usakI dRSTi eka sapere para pdd'ii| usane sapere se sarpa kI yAcanA kii| sapere ne mUlya prApta kara eka ghaDe meM baMda kara eka sarpa sAsa ko de diyaa| sAsa ne ghaDe ko ghara ke bhItara kakSa meM rakha diya sAsa ne yaha kArya isa caturAI se kiyA ki usake bAre meM somA kucha bhI nahIM jAna pAI sAmAyika kI ArAdhanA ke pazcAt somA apane kakSa se bAhara AI to sAsa ne svara meM mAdhurya gholate hue kahA-beTI! tumhAre pati Aja tumhAre lie eka suMdara hAra lekara Ae haiN| aMdara kakSa meM rakhe ghar3e meM se nikAlakara vaha hAra tuma dhAraNa kara lo| sAsa ke madhura vyavahAra para somA rIjha gii| sarala svabhAva se vaha kakSa meM gii| niyamAnusAra navakAra maMtra par3hakara usane ghar3e meM hAtha ddaalaa| somA ke mahAmaMtra kI zraddhA ke kAraNa zAsanadeva ne kRSNasarpa ko phUloM ke hAra meM badala diyaa| hAra ko gale meM dhAraNa kara somA sAsa ke pAsa aaii| somA ke gale meM phUloM ke hAra ko dekhakara sAsa daMga raha gii| kSaNabhara ke lie vaha sarpa kI bAta ko bhI bhUla gii| bolI-bahU! mujhe bhI hAra dikhAo! somA ne hAra ko gale se nikAlakara sAsa ke hAthoM meM de diyaa| sAsa ke hAtha meM jAte hI hAra punaH kRSNa sarpa meM badala gayA aura usane sAsa ko Dasa liyaa| apane SaDyaMtra kA svayaM zikAra banakara sAsa kA nidhana ho gyaa| __pati aura zvasura ne somA para sAsa kI hatyA kA Aropa mar3ha diyaa| Akhira yaha vivAda rAjA taka pahuMca gyaa| rAjA ne somA se usakA pakSa rakhane ko khaa| somA ne saralatApUrvaka pUrI bAta rAjA ko batA dii| rAjA ne sapere kI khoja kraaii| sapere ne kahA-eka vRddhA ne mujhase sarpa kharIdA thaa| somA ke pakSa ko sapere kI bAta se bala milaa| para sarpa phUloM kA hAra bana sakatA hai isa bAta para rAjA ko vizvAsa nahIM huaa| __rAjA ne kahA-somA! yadi tuma punaH sarpa ko hAra banA sako to tumheM nirdoSa mAnA jaaegaa| somA kI sahaja svIkRti para punaH eka sarpa ko ghaTa meM rakhA gyaa| somA ne apane deva-guru-dharma kA smaraNa kiyA aura ghar3e meM hAtha ddaalaa| mahAmaMtra ke camatkAra se sarpa punaH hAra meM badala gayA thaa| somA ne usa hAra ko gale meM dhAraNa kara liyaa| rAjA aura prajA ne isa camatkAra ko sAkSAt dekhA aura somA kI jaya-jayakAra kii| ... jaina caritra koza ... -- 701 ...
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ taba somA ne hAra ko hAtha meM lekara kahA-mahArAja! kathA kA pakSa abhI adhUrA hai| yaha pakSa taba pUrNa hogA jaba isa hAra ko Apa mere hAtha se grahaNa kreNge| rAjA jheMpa gyaa| usane kahA-putrI! ise jamIna para rakha do! somA ne hAra ko jamIna para rakhA to vaha punaH sarpa banakara jamIna para reMgane lgaa| isa ghaTanA se somA aura jaina dharma kI caturdik meM jaya-jayakAra huii| pati aura zvasura ne somA se kSamA mAMgI aura unhoMne bhI jaina dharma aMgIkAra kara liyaa| (Ga) somA (parivrAjikA) corAka sanniveza-vAsinI eka privraajikaa| jayaMtI nAmaka eka anya parivrAjikA usakI sahacarI thii| ve donoM pahale prabhu-pArzva kI paramparA meM dIkSita huI thIM para sAdhanA kI kaThinatA se calita banakara ve saMyama se cyuta ho gaIM aura parivrAjikAeM bana giiN| corAka sanniveza ke adhikAriyoM ne jaba bhagavAna mahAvIra ko cora samajhakara giraphtAra kara liyA to inhIM parivrAjikAoM ne adhikAriyoM ko mahAvIra kA paricaya diyA jisa para adhikAriyoM ne apanI bhUla kA parihAra karate hue mahAvIra ko mukta kiyaa| somAI mahattarA aMcalagaccha kI prathama saadhvii-prmukhaa| aMcalagaccha ke saMsthApaka AryarakSita sUri vihAra yAtrA meM 'bepANa' nagara meM pdhaare| vahAM eka koTIzvara zreSThI rahate the jinakA nAma koDI thaa| somAI koDI kI putrI thii| somAI kA pAlana-poSaNa atizaya samRddhi meM huA thaa| vaha eka karor3a mUlya ke sone ke svarNAbhUSaNa dhAraNa karatI thii| parantu AryarakSita sUri ke upadeza se usane zarIra aura svarNa kI nazvaratA ko pahacAnA tathA dIkSA aMgIkAra kara lii| AcArya zrI ne usakA nAma 'samayazrI' rkhaa| ___ kAlakrama se samayazrI ko 'mahattarA pada' para pratiSThita kiyA gayA aura ve somAI mahattarA nAma se vikhyAta huii| samayazrI eka zAsana prabhAvikA AryA thiiN| unakI preraNA se eka hajAra eka sau tIsa kanyAoM aura mahilAoM ne zramaNI dIkSA grahaNa kI thii| -aMcalagaccha kA digdarzana (ka) somila (brAhmaNa) vAsudeva zrI kRSNa mahArAja kI rAjadhAnI dvArikA nagarI meM rahane vAlA cAra vedoM kA paNDita eka braahmnn| usane muni gajasukumAra ke sira para aMgAre rakhe the| (dekhie-gajasukumAra) -antagaDa, varga 3, adhyayana 8 (kha) somila (brAhmaNa) prabhu pArzvakAlIna vArANasI nagarI kA eka brAhmaNa / vaha vedoM aura vedAMgoM kA jJAtA tathA vaidika saMskRti kA saMvAhaka aura samartha vidvAna thaa| eka bAra prabhu pArzvanAtha vArANasI nagarI meM pdhaare| somila ne vicAra kiyA, maiM prabhu se vibhinna prazna pUchaMgA, yadi mere praznoM ke samucita uttara prabhu ne die to maiM unakA anugAmI bana jAUMgA aura yadi ve mere praznoM ke uttara nahIM de sake to merI vijaya hogI aura brAhmaNa dharma ke yaza meM vRddhi hogii| __aisA socakara somila brAhmaNa prabhu pArzva ke pAsa phuNcaa| usane prabhu se aneka prazna puuche| aise prazna bhI pUche jinake kaI uttara ho sakate the| prabhu ne somila ke praznoM ke saTIka uttara die| somila ke hRdaya meM prabhu ke prati AsthA kA janma huaa| usane brAhmaNa dharma ko chor3akara zrAvaka dharma aMgIkAra kara liyaa| ... 702 .m ...jaina caritra koza ....
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaI varSoM taka somila zrAvaka dharma kA pAlana karatA rhaa| kAlAMtara meM asAdhu-darzana se vaha mithyATa bana gyaa| usane 'dizAprokSaka' pravrajyA dhAraNa kara lI aura gaMgA nadI ke kinAre rahakara vaha tapasyA karane lgaa| eka bAra anityatA kA cintana karate hue usane mahAprasthAna kA nizcaya kiyaa| usane kASThamudrA se apanA muMha bAMdha kara uttara dizA kI ora prasthAna kara diyaa| usakA saMkalpa thA ki calate-calate vaha jahAM bhI kisI gaDDhe Adi meM gira gayA to vahAM se nikalane kA prayAsa nahIM kregaa| usa sthAna para par3A rahakara dehotsarga kara degaa| usake prasthAna kI prathama rAtri meM eka deva usake pAsa AyA aura bolA, somila ! tumhArI pravrajyA duSpravrajyA hai| deva ne do-tIna bAra aisA khaa| para somila ne deva kI upekSA kara dI aura vaha calatA rhaa| nirantara cAra rAtriyoM taka deva upasthita hotA rahA aura somila ko usakI duSpravrajyA ke prati saceta karatA rhaa| parantu somila deva ke kathana ko asunA karatA rhaa| pAMcavIM rAtri meM bhI deva AyA aura usane apanI bAta do-tIna bAra dohraaii| isa bAra somila Thahara gayA aura usane pUchA, merI pravrajyA duSpravrajyA hai to samyak-pravrajyA kyA hai? deva ne kahA, tumane prabhu pArzvanAtha se zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA thA, vahI samyak dharma hai aura vahI samyak pravrajyA hai| usakA tyAga kara tumane acchA nahIM kiyaa| somila ne pUchA, Apa hI batAie ki isa samaya mere lie kyA ucita hai? deva ne kahA, tumhAre lie yahI ucita hai ki tuma punaH zrAvaka dharma ko dhAraNa karo aura samyak rUpa se usakI ArAdhanA kro| __somila ne deva kI bAta svIkAra kara lI aura usane zrAvaka dharma svIkAra kara liyaa| vaha upavAsa, bele, tele aura mAsakhamaNa tapa karate hue vicarane lgaa| aMta meM mAsArdha kI saMlekhanA ke sAtha usane dehotsarga kiyaa| pUrva virAdhanA kI zuddhi usane nahIM kii| pariNAmataH vaha zukra mahAgraha deva bnaa| yahI deva bhagavAna mahAvIra ke darzanArtha eka bAra AyA aura isane nAnA nATya vidhiyAM pradarzita kii| gautama svAmI ke pUchane para bhagavAna ne pharamAyA ki devabhava pUrNa kara ke somila kA jIva mahAvideha kSetra meM manuSya bhava dhAraNa karegA aura nirgrantha dharma kA samyak ArAdhana kara ke siddhatva prApta kregaa| (ga) somila (brAhmaNa) mahAvIra yuga kA apApAvAsI eka saMpattizAlI aura yajJoM kA vizvAsI braahmnn| indrabhUti Adi brAhmaNa vidvAna usake yajJa ke pramukha yAjJika the| bhagavAna mahAvIra ne jaba tIrtha kI sthApanA kI to usakA pramukha yajJa cala rahA thaa| sabhI mAnya brAhmaNa vidvAnoM ke mahAvIra ke pAsa cale jAne ke kAraNa usakA yajJa apUrNa hI raha gayA thaa| somila (muni) prAcIna kAlIna eka jaina muni jo nimitta zAstra ke pAragAmI vidvAna the| (dekhie-rudrasUri) saudAminI (AryA) saudAminI AryA kI sampUrNa kathA ilA AryA ke samAna hai| (dekhie-ilA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., tR.varga, adhyayana 3 ... jaina caritra koza .. -- 703 ...
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ saubhAgyamaMjarI kauzAmbI ke mahArAja zatAnIka kI putrii| usakA pANigrahaNa dhanya jI se kiyA gayA thaa| (dekhiedhanya jI) saubhAgyasuMdarI (dekhie-zrIpAla) (ka) skaMdaka (kumAra) skaMdaka athavA khaMdhaka kumAra zrAvastI nagarI ke mahArAja jitazatru aura mahArAnI dhAriNI kA aMgajAta thaa| usakI sahodarA kA nAma purandarayazA thA jo daMDaka deza kI rAjadhAnI kuMbhakaTakapura ke rAjA daMDaka ke sAtha vivAhita huI thii| daNDaka rAjA ke maMtrI kA nAma pAlaka thA jo krUra aura dharmadveSI thaa| kisI samaya pAlaka zrAvastI aayaa| skandaka aura pAlaka ke madhya sahaja vArtA dharmacarcA meM badala gii| pAlaka ne jaina dharma kI nindA kI to skandaka ne jaina dharma ke pakSa meM tarka purassara vivecanA prastuta karate hue use niruttara kara diyaa| isase pAlaka tilamilA utthaa| skaMdaka kumAra ke prati dveSa kI gAMTha bAMdhakara vaha apane nagara lauTa gyaa| vaha yuga bhagavAna munisuvrata svAmI kA zAsana kAla thaa| kisI samaya bhagavAna zrAvastI nagarI meM padhAre to skandaka bhagavAna kA upadeza sunakara virakta ho gayA aura usane pAMca sau rAjaputroM ke sAtha pravrajyA grahaNa kara lii| alpakAla meM hI vaha AgamoM kA pAragAmI vettA bana gyaa| skaMdaka muni ke mana meM eka bAra yaha bhAva jagA ki vaha apane pAMca sau sAthI muniyoM ke sAtha vicaraNa kare aura kuMbhakaTakapura jA kara apanI sahodarA purandarayazA ko pratibodhita kre| usane etadartha bhagavAna se anujJA cAhI to bhagavAna ne spaSTa kiyA ki vahAM use munisaMgha sahita maraNAntaka upasarga jhelanA hogaa| ArAdhaka-virAdhaka ke saMdarbha meM skandaka dvArA upasthita kI gaI jijJAsA kA samAdhAna karate hue bhagavAna ne kahA ki usake atirikta sabhI muni ArAdhaka hoNge| sAthI muniyoM ke hita para apane hita ko adekhA kara skandaka apane pAMca sau sAthI muniyoM ke sAtha vicaraNa karate hue kuMbhakaTakapura pdhaare| ve nagara ke bAhya bhAga meM eka upavana meM Thahara ge| pAlaka ko jaba yaha jJAta haA ki rAjakamAra skandaka. mani banakara pAMca sau maniyoM ke sAtha usake nagara meM AyA hai to usake bhItara soyA haA dveSa bhAva parNa vega ke sAtha jAga utthaa| usane eka SaDayantra rcaa| usane upavana ke Asa-pAsa zastrAstra gar3avA die aura apane rAjA daNDaka ke kAna bhara die ki usakA sAlA skandaka muniveza dhara kara usakA rAjya chInane AyA hai| usake sAtha muniveza meM pAMca sau sainika haiN| rAjA ko vizvAsa dilAne ke lie usane upavana ke Asa-pAsa bhUmi meM gar3e zastrAstra bhI dikhA die| avivekI rAjA ko pAlaka kI bAta para vizvAsa ho gayA aura usane use hI muniyoM ko daNDa dene kA adhikAra de diyaa| ___ pAlaka ko muMha mAMgA varadAna mila gyaa| usane upavana ke dvAra para eka bahuta bar3A kolhU lagavAyA aura usameM muniyoM ko pelane lgaa| skandaka muniyoM ko muni dharma kI zikSA de rahe the aura pAlaka ke prati dveSa bhAva na lAne kI sIkha de rahe the| cAra sau ninyAnaveM muniyoM ko kolhU meM pIla diyA gyaa| rakta ke nAle baha cle| mAMsa kI gaMdha se cIleM aura kauve AkAza meM maMDarAne lge| ...704 ... .... jaina caritra koza ...
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAMca sau - vAM muni laghuvaya thA / usa para skandaka kA anurAga bhAva pragAr3ha thA / apanI AMkhoM ke samakSa skandaka use maratA huA nahIM dekha sakate the / unhoMne pAlaka se kahA ki vaha pahale unheM kolhU meM pele / ve laghumuni kI mRtyu dekha nahIM paaeNge| para duSTa pAlaka to skandaka ko adhikAdhika mAnasika aura zArIrika kaSTa denA cAhatA thA / usane aTTahAsa karate hue pahale laghumuni ko kolhU meM pela diyaa| ukta dRzya dekhakara skandaka kA astitva vicalita bana gyaa| unhoMne pratijJA kI ki yadi unakI tapasyA kA koI phala hai to ve pAlaka sahita pUre daNDaka deza ko daNDa dene vAle baneM / skandaka kI bAta ko asunA karate hue pAlaka ne unheM bhI kolhU meM pela diyA / deha tyAga kara skandaka nidAnAnusAra agnikumAra deva bane / avadhijJAna se pUrI bAta jAnakara unhoMne daNDaka deza para agni varSA karake use bhasmIbhUta kara diyaa| pUre janapada meM mAtra purandarayazA jIvita bacI jise eka deva ne bhagavAna munisuvrata kI sannidhi meM pahuMcA diyA thA / daNDaka deza jalakara naSTa ho gayA aura vaha sthAna daNDakAraNya kahalAyA / yaha vahI daNDakAraNya thA jahAM rAmAyaNAnusAra zrI rAma, sItA aura lakSmaNa Ae the tathA jahAM lakSmaNa ke hAtha se anAyAsa hI zUrpaNakhAM ke putra zaMbUka kA vadha ho gayA thA / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra, parva 7/ nizItha cUNi (kha) skaMdaka (parivrAjaka ) skaMdaka athavA khaMdhaka parivrAjaka bhagavAna mahAvIra kA samakAlIna thA / vaha gardabhAlI parivrAjaka kA ziSya thA aura zrAvastI nagarI meM rahatA thaa| kisI samaya piMgala nAmaka nirgrantha ne usase kucha prazna pUche, jinake uttara vaha nahIM de skaa| isase vaha apane mana meM bar3A khinna huaa| unhIM dinoM zrAvastI nagarI meM bhagavAna mahAvIra padhAre / skaMdaka ne ukta praznoM kA samAdhAna bhagavAna se prApta kiyA aura vaha itanA AlhAdita huA ki parivrAjaka pravrajyA se ArhatI pravrajyA meM praviSTa ho gayA / vipulagiri se anazana sahita paMDita maraNa karake bArahaveM svarga meM gayA / bhavAntara meM mahAvideha se siddha hogA / - bhagavatI sUtra 2/1 skandilAcArya vI. ni. kI navama zatAbdI meM hue eka anuyoga-dhara AcArya / vartamAna meM upalabdha AgamoM kI vAcanA unake hI netRtva meM mathurA nagarI meM huI thI / zruta saMpadA ke saMrakSaka ke rUpa meM ve arcita-vandita haiN| nandI sUtra sthavirAvalI ke anusAra AcArya brahmadIpaka siMha ke pazcAt skandilAcArya kA krama hai / saMbhavataH ve brahmadIpaka siMha ke hI ziSya the| unake dIkSA guru ke lie sthavira siMha nAmollekha huA hai jo brahmadvIpikA zAkhA ke sthavira the / skandilAcArya kA janma mathurA nagarI meM eka brAhmaNa parivAra meM huA thA / unake pitA kA nAma megharatha aura mAtA kA nAma rUpasenA thA / megharatha aura rUpasenA jaina dharma ke prati sudRr3ha AsthAvAna the / Arya skandila siMha sthavira se ArhatI pravrajyA aMgIkAra kara Agama sAhitya kA gaMbhIra adhyayana kiyaa| kramazaH ve AcArya pada para pratiSThita hue| vI.ni. kI navamI zatAbdI ke pUrvArdha meM dvAdaza varSIya bhISaNa duSkAla pdd'aa| sAdhu maryAdA ke anukUla AhAra -prApti ke abhAva meM aneka zrutadhara muni kAladharma ko prApta ho gae / duSkAla kI parisamApti para skandilAcArya ne zruta saMrakSA ke lie mathurA nagarI meM zramaNoM kA mahAsammelana AhUta kiyaa| sammelana meM *** jaina caritra koza *** 705
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ padArpita zrutadhara muniyoM ne skandilAcArya kI adhyakSatA meM smRta pAThoM ke AdhAra para zruta kA saMkalana kiyaa| Agama vAcanA kA yaha samaya vI.ni. 827 se 840 ke madhya kA mAnA jAtA hai| skandilAcArya ke netRtva meM hone se isa Agama vAcanA ko 'skaMdilI vAcanA' aura mathurA nagarI meM hone ke kAraNa 'mAthurI vAcanA' ke nAma se jAnA jAtA hai| zruta saMrakSA kA mahAyajJa skaMdilAcArya ke netRtva meM saMpanna huaa| lagabhaga usI avadhi meM Arya nAgArjuna kI adhyakSatA meM vallabhI nagarI meM bhI zruta saMkalana kA mahAyajJa racA gyaa| AcArya nAgArjuna kI adhyakSatA meM hone ke kAraNa use 'nAgArjunIya vAcanA' kI saMjJA milI aura vallabhI nagarI meM hone ke kAraNa use 'vallabhI vAcanA' nAma se bhI jAnA jAtA hai| nandI sUtra sthavirAvalI meM spaSTa ullekha hai ki usa samaya anuyogadhara AcArya skandila kA vimala suyaza pUre bhAratavarSa meM vyApta thaa| skandilAcArya kA zAsana kAla vI.ni. 827 se 840 taka mAnA jAtA hai| -nandI sUtra sthavirAvalI stimita inakA pUrNa paricaya gautamavat hai| (dekhie-gautama) -antagaDa sUtra, prathama varga, paMcama adhyayana sthUlabhadra (AcArya) pATaliputra nareza mahArAja dhanananda ke mahAmaMtrI zakaDAla ke putra aura paTTaparamparA ke AThaveM paTTadhara aacaary| paurANika jaina sAhitya ke paSThoM para unake mahanIya caritra kA mahimAparNa saMgAna haA hai| ve jaba sIr3hiyAM talAza hI rahe the taba usa yuga kI ananya suMdarI aura rAjanartakI kozA ke premapAza ke bandI bana ge| ghara aura parivAra ko bhUlakara bAraha varSoM taka usI ke mahala meM rhe| jaba unake pitA mahAmaMtrI zakaDAla vararuci ke SaDyaMtra ke nizAne para A gae aura apanI svAmibhakti kI parIkSA ke lie unhoMne svecchayA AtmabalidAna de diyA to rAjA ne sthUlabhadra ko bulAyA aura unheM mahAmaMtrI pada dene kA prastAva kiyaa| sthUlabhadra pitR-mRtyu se virakta ho cuke the| rAjA ke prastAva ko ThukarA kara ve AcArya saMbhUtavijaya ke pAsa dIkSita ho ge| ugra saMyama kA pAlana karane lge| jaba unakI sAdhanA meM paripakvatA A gaI to unhoMne kozA ke mahala para varSAvAsa kI anumati guru se maaNgii| guru se anumati milane para unhoMne kozA ke mahala para varSAvAsa kiyaa| kozA cAroM hI mAsa muni ko apane anukUla banAne ke lie prayAsa karatI rahI, para saphala na huii| aMta meM sthUlabhadra ne use hI badala DAlA aura zrAvaka dharma kI dIkSA de dii| sthUlabhadra guru ke pAsa lauTe to guru ne unake kArya kI mahAna anuzaMsA karate hue unheM gale se lagA liyaa| __ saMbhUtavijaya kA eka anya ziSya thA jo eka khUkhAra siMha kI guphA para varSAvAsa karake lauTA thA aura usane apanI sAdhanA se siMha jaise hiMsaka jAnavara ko ahiMsaka banA diyA thA, use guru kA yaha vyavahAra cubhaa| use lagA ki sthUlabhadra ko jo sammAna diyA gayA hai vaha sammAna use nahIM, mujhe milanA cAhie thaa| vaha mana masosa kara raha gayA aura dUsare varSa guru ke inkAra karane para bhI vaha kozA ke mahala para varSAvAsa karane pahuMca gyaa| para kozA kA rUpa usake jI kA jaMjAla bana gyaa| kozA ko pAne ke lie usane sAdhvAcAra kI samasta maryAdAeM khaNDita kara diiN| kozA kI buddhimattA se hI Akhira vaha samajha skaa| guru ke pAsa lauTakara usane apane anyathA ciMtana aura AjJA-ullaMghana ke lie kSamA mAMgI aura aticAroM kI zuddhi kara punaH saMyamArUr3ha huaa| ...706 .. -... jaina caritra koza ....
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ usa kAla meM bAraha varSoM kA duSkAla par3A / aneka zrutadhara AcArya kAla - kavalita ho ge| caturdazapUrvI eka hI muni bace the, ve the AcArya bhadrabAhu, jo una dinoM nepAla meM rahakara mahAprANa dhyAna kI sAdhanA kara rahe the| saMgha ke nirNaya para muni sthUlabhadra ko pAMca sau muniyoM ke sAtha nepAla meM vAcanA lene ke lie bhejA gayA / AcArya bhadrabAhu ne vAcanA denI zurU kii| pUrvoM ke durUha adhyayana se ghabarA kara pAMca sau muni vApisa lauTa ge| sthUlabhadra akele DaTe rhe| jaba ve dazapUrvo kA jJAna grahaNa kara cuke to eka bAra apanI yakSA Adi sAdhvI bahanoM ko unhoMne camatkAra dikhA kara cakita kara diyaa| isakI sUcanA pAkara AcArya bhadrabAhu ne Age kI vAcanA dene se iMkAra kara diyaa| saMgha ke viziSTa Agraha para zeSa cAra pUrvoM kI zAbdI vAcanA dene ko taiyAra hue| aise sthUlabhadra zabdArtha kI dRSTi se dazapUrvadhara tathA zabda dRSTi se caturdaza pUrvadhara the / vI. ni. 170 meM sthUlabhadra AcArya pATa para virAjita hue aura 45 varSoM taka isa pada para rahate hue svargavAsI hue / svayaMprabha svAmI (viharamAna tIrthaMkara) chaThe viharamAna tIrthaMkara / dhAtakI khaNDa dvIpa kI vapu vijaya kI vijaya nagarI meM mahArAja mitrasena kI mahArAnI sumaMgalA kI ratnakukSI se prabhu ne janma liyA / yauvana vaya meM vIrasena nAmaka rAjakumArI se prabhu kA pANigrahaNa huA / tirAsI lAkha pUrva taka gRhavAsa meM rahakara prabhu ne ArhatI pravrajyA grahaNa kii| kaivalya ko sAdhakara aura tIrtha kI sthApanA kara tIrthaMkara pada para abhiSikta hue / bhavya jIvoM ke lie kalyANa kA dvAra bane prabhu vartamAna meM dhAtakI khaNDa kI vapu vijaya meM vicaraNazIla haiN| (ka) svayaMbhU satarahaveM tIrthaMkara prabhu kunthunAtha ke paiMtIsa gaNadharoM meM se pramukha gaNadhara / - triSaSTi zalAkA puruSa caritra (kha) svayaMbhU (vAsudeva) dvArikA nagarI ke rAjA rudra aura usakI rAnI pRthvI kA aNgjaat| usake garbha meM Ane para pRthvI ne sAta svapna dekhe the, jisase spaSTa thA ki janma lene vAlA putra vAsudeva bnegaa| rAjA kI eka anya rAnI suprabhA ne cAra svapnoM se saMsUcita jisa putra ko janma diyA usakA nAma bhadra rakhA gyaa| yuvA hone para ye donoM kumAra atyanta tejasvI aura vIra bane / pUrvabhava meM svayaMbhU bArahaveM svarga meM deva thA aura usase pUrva zrAvastI nagarI kA rAjA dhanamitra thA / bali nAmaka eka rAjA usakA mitra thaa| eka bAra donoM mitroM meM dyUta krIr3A huI jisameM bali ne dhanamitra kA rAjapATa jIta liyaa| parAbhUta dhanamitra ne vana kA mArga liyA / susaMyoga se vahAM use eka muni ke darzana hue aura vaha muni bana gayA / utkRSTa tapa kiyaa| para mana meM parAbhava kI granthI zeSa thii| bali se badalA lene ke bhAva ko mana meM rakhakara vaha marA / devabhava karake svayaMbhU banA / udhara bali bhI kaI bhavoM meM hotA 'huA naMdana pura nareza meraka huaa| meraka balazAlI rAjA thA aura prativAsudeva thA / Akhira eka prasaMga para svayaMbhU aura meraka ke madhya yuddha huA jisameM svayaMbhU ne meraka kA vadha kara pUrvabhava kA badalA liyaa| tIna khaNDoM ko jIta kara vaha vAsudeva banA aura sudIrgha kAla taka bhogAsakta aura yuddharata jIvana jIkara mRtyu ko prApta huA / bhogAsakti aura yuddha priyatA ke kAraNa vaha naraka meM gyaa| bhAI kI mRtyu ke pazcAt bhadra dIkSita hue aura sarva karma-vimukta na nirvANa ko prApta hue / -triSaSTizalAkA puruSa caritra, varga 4/3 *** jaina caritra koza - *** 707 diamondsdiamondsdiamonds
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ (ka) svayaMbhUdeva gaMgAtaTa nAmaka nagara meM rahane vAlA eka kisaan| khetI-bAr3I usakA vyavasAya thA, para apanI Aya se vaha santuSTa nahIM thaa| usane adhika Aya ke lie vyApAra karane kA saMkalpa kiyaa| chakar3oM meM kirayANA bharakara usane dezATana kiyaa| usane kaI nagaroM meM vyApAra kiyA, use lAbha bhI huA, para usakA mana santuSTa nahIM huaa| usI krama meM vaha lakSmIzIrSa nagara meM phuNcaa| vahAM kaI samRddha zreSThI rahate the| usane una zreSThiyoM se adhika dhana kamAne kA upAya puuchaa| zreSThiyoM ne use batAyA ki vaha cilAta deza meM vyavasAya kare to use paryApta samRddhi prApta ho sakatI hai| adhika dhana kamAne kI kAmanA ke vazavartI banA svayaMbhU kisAna chakar3oM meM vibhinna padArtha bhara kara cilAta deza ke lie ravAnA huaa| aneka logoM ko usane apane sAtha bhI liyaa| kaThina aura kliSTa yAtrA karate hue usakA kAphilA cilAta nagara ke nikaTa phuNcaa| jaMgalI dasyuoM kI dRSTi usake kAphile para par3a gii| dasyuoM ne usakA mAla lUTa liyA aura usake sAthiyoM ko mAra diyaa| kisI taraha chipakara cilAta nagara pahuMcane meM saphala ho gyaa| yaha eka anArya logoM kA nagara thaa| anArya bAlakoM ne ajanabI svayaMbhU ko dekhA to use rassoM se bAMdha diyA aura use amAnavIya yAtanAeM diiN| kaI mahInoM taka vaha anArya bAlakoM kA khilaunA banA rhaa| vaha mRtyu kI kAmanA karatA thA para mRtyu bhI use prApta nahIM hotI thii| Akhira usake azubha karma kama hue to vaha anArya bAlakoM ke bandhana se kisI taraha mukta ho gayA aura bhAga chuuttaa| kaI dinoM taka calane para vaha Arya bhUmi meM phuNcaa| susaMyoga se use eka muni ke darzana hue| muni ke upadeza se use Atmabodha prApta huaa| Akhira usane munidharma kI ArAdhanA kI aura Atmadhana pAkara hI use santuSTi prApta huii| saMyama kA samyak pAlana kara vaha sadgati meM gyaa| (kha) svayaMbhUdeva (kavi) __ jaina kaviyoM kI zubhra-dhavala paramparA meM eka nAma mahAkavi svayaMbhUdeva kA bhI hai| svayaMbhUdeva IsA kI AThavIM zatI ke eka jaina zrAvaka the| ve sAhitya kI vividha vidhAoM aura aMgoM ke paNDita the| apabhraMza bhASA kA unakA jJAna agAdha thaa| svayaMbhUdeva saMbhavataH dAkSiNAtya the| unake pitA kA nAma mArutadeva thA jo apane samaya ke yazasvI kavi the| unakI mAtA kA nAma padminI thA jo eka viduSI mahilA thii| svayaMbhUdeva ne saMbhavataH kaI vivAha kie the| unakI tIna patniyoM ke nAma kramazaH nimna prakAra se the-(1) aiccaMbA (2) sAmiaMbbA aura suavvaa| ye tInoM hI patniyAM suzikSita thIM aura pati ke lekhana meM sahayoga karatI thiiN| tribhuvanasvayaMbhU svayaMbhUdeva kA unakI tRtIya patnI se utpanna pratibhAzAlI aura kavitva medhA sampanna putra thA jise kaI viruda bhI prApta the| ___ svayaMbhUdeva apabhraMza kAvya ke medhAvI kavi the| unakI tIna racanAeM upalabdha haiM-(1) paumacariu (2) riTThaNemicariu aura (3) svyNbhuuchnd| svarUpazrI ____ hastinApura ke nagara seTha dhanasAra kI ptnii| (dekhie-bhaviSyadatta) svastikA vItazokA nagarI ke rAjakumAra ajitavIrya (viharamAna tIrthaMkara) kI prinniitaa| (dekhie-ajitavIrya svAmI) ...708 ... -... jaina caritra koza ...
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAti (AcArya) tIrthaMkara mahAvIra kI dharma paramparA ke eka prabhAvaka vaacnaacaary| vAcanAcArya balissaha ke bAda unakA kAryakAla mAnA jAtA hai| unakA janma hArita gotrIya brAhmaNa parivAra meM huA thaa| muni jIvana meM praveza kara unhoMne AgamoM kA gahana gaMbhIra adhyayana saMpAdita kiyaa| pariNAmataH unakI niyukti vAcanAcArya pada para huii| kaI varSoM taka isa pada para rahakara unhoMne saMgha aura samAja meM jJAna-pravAha ko pravAhita kiyaa| tatvArtha sUtrakAra Arya umAsvAtI se vAcanAcArya svAti bhinna haiN| -nandI cUrNi svAtidatta eka brAhmaNa / mahAvIra svAmI ne usakI yajJazAlA meM sAdhanA kAla kA bArahavAM varSAvAsa vyatIta kiyA thaa| mahAvIra kI sAdhanA se prabhAvita banakara pUrNabhadra aura maNibhadra nAmaka do yakSa bhagavAna ke upAsaka bana ge| devavandita jAnakara svAtidatta bhI bhagavAna ke prati zraddhAzIla bnaa| eka bAra usane bhagavAna se jIva-AtmA saMbaMdhita kaI prazna puuche| samAdhAna pAkara vaha prabhu kA ananya upAsaka bana gyaa| . . . ... jaina caritra koza ... -- 709 ...
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ haMsa kuNDapura nivAsI vyApArI yazodhara kA putra aura dRr3ha pratijJa kezava kA sahodara / ( dekhie-kezava) haMsarAja (vaccharAja ) paiThaNapura nareza mahArAja naravAhana kI prANapriyA rAnI haMsAvalI kA aNgjaat| usakA eka sahodara thA jisakA nAma vaccharAja thaa| donoM bhAiyoM meM paraspara pragAr3ha prema thaa| donoM rAjakumAra zikSA-dIkSA pUrNa kara jaba yauvana ke dvAra para pAMva rakha rahe the to akasmAt ghaTita eka ghaTanA ne unakA jIvana vicitra aura vikarAla ghaTanAoM se pUrNa banA diyaa| vaha ghaTanA thI - eka bAra jaba donoM bhAI paraspara geMda se khela rahe the to unakI geMda vimAtA lIlAvatI ke mahala meM calI gii| donoM bhAI geMda lene vahAM gae to lIlAvatI ne unase bhogecchA pUrNa karane kI prArthanA kii| donoM bhAiyoM ke lie yaha akalpya prastAva thA / donoM ne lIlAvatI ko mAtRpada se sammAnita kiyA aura duzcintana ko mana se dUra karane kA use parAmarza diyaa| lIlAvatI ne ise apanA apamAna mAnA aura apane vastra phAr3akara kalpita svAMga raca diyA ki haMsAvalI ke putroM ne use apamAnita kiyA hai| rAjA taka sUcanA phuNcii| kAnoM ke kacce rAjA ne binA par3atAla kie maMtrI ko Adeza diyA ki vaha usake donoM putroM ko jaMgala meM le jAkara zUlI para car3hA de / maMtrI buddhimAna thA aura jAnatA thA ki haMsarAja aura vaccharAja niraparAdha haiN| para rAjAjJA ke samakSa vaha vivaza thaa| vaha donoM rAjakumAroM ko jaMgala meM le gayA aura donoM ko drutagAmI do azva tathA bahumUlya bAraha ratna dekara kahA ki ve paiThaNapura rAjya se dUra nikala jaaeN| rAjakumAroM ne devatulya maMtrI ko praNAma kiyA aura azvArUr3ha hokara eka dizA meM cala die / dUra jaMgala meM jAne para haMsarAja ko pyAsa laga gii| vaha eka vRkSa kI chAyA meM baiTha gayA aura vaccharAja usake lie jala lene ke lie calA gyaa| itanI hI dera meM vRkSa ke nIce leTe haMsarAja ko eka viSadhara ne Dasa liyA jisase usakI zvAsagati maMda par3a gaI / vaccharAja ne lauTakara dekhA to bhAI ko mRta pAyA / vaha zoka sAgara meM DUba gyaa| bhAI ke saMskAra ke lie vaha candana kI lakar3iyoM kI vyavasthA ke lie nikaTa ke nagara kuntI nagara meM phuNcaa| vahAM eka dhUrta seTha mammaNa ne vaccharAja ko apane vAgjAla meM phaMsA kara usase usake ratna aura azva le lie tathA badale meM candana kI lakar3iyAM use de diiN| lakar3iyoM ko lekara vaccharAja jaMgala meM pahuMcA, para use usakA bhAI vahAM nahI milA / vastutaH ghaTanA aise ghaTI ki vaccharAja ke lakar3iyAM lene ke lie cale jAne ke bAda eka garur3a pakSI usa vRkSa para A baiThA aura usake mukha se TapakI lAra se haMsarAja kI deha nirviSa ho gii| haMsarAja bhAI vaccharAja ko khojate hue nagaroM aura jaMgaloM meM bhaTakane lagA / udhara vaccharAja ko itanA saMtoSa avazya ho gayA ki usakA sahodara jIvita hai / vaha candana kI lakar3iyAM lauTAne ke lie mammaNa seTha ke pAsa pahuMcA to seTha ne kapaTa jAla phailAkara vaccharAja ko cora ThaharA diyA aura * jaina caritra koza *** *** 710
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjA se use mutyudaNDa dilavA diyaa| cANDAla ko vaccharAja para karuNA A gaI aura use putra mAnakara apane ghara ke bhauMyare meM chipA liyaa| mammaNa seTha ke putra kA nAma puSpadatta thaa| vaha apane pitA ke samAna hI dhUrta aura kapaTI thaa| vaha vyApAra ke lie pradeza jAne lagA to usake jahAja jala meM hI staMbhita ho ge| mammaNa ne sAmudrika vettA ko bulAkara usakA kAraNa puuchaa| sAmudrika ne spaSTa kiyA ki seTha ne kisI kI dharohara dabA lI hai| jisakI dharohara dabAI hai vaha vyakti yadi jahAja para kadama rakha de to jahAja nirApada ho sakate haiN| mammaNa ne kahA, lekina jisa vyakti kI dharohara dabAI gaI hai vaha vyakti to mara cukA hai| isa para sAmudrika ne vaccharAja ke jIvita hone kI bAta btaaii| mammaNa ne apanI kapaTa pUrNa caturatA se cANDAla se vaccharAja ko prApta kara liyA aura use jahAja para le gyaa| vaccharAja ke sparza se hI jahAja staMbhana mukta ho ge| puSpadatta ne vaccharAja ko apanA sevaka banAkara apane sAtha rakha liyaa| puSpadatta ke jahAja kanakAvatI nagarI ke taTa para phuNce| puSpadatta vaccharAja ke mRdu vyavahAra se prabhAvita bana cukA thaa| ataH vaha vaccharAja ko pratyeka kArya meM apane sAtha rakhane lagA thaa| kanakAvatI pahuMcakara puSpadatta aura vaccharAja rAjA se mile| rAjA ko yathocita bheMTa dekara vyApAra kI anumati prApta kara lI gii| vaccharAja ke nirantara rAjadarabAra meM Ane-jAne se kisI dina rAjakumArI citralekhA ne use dekha liyA aura vaha usa para mohita ho gii| citralekhA ke Agraha para rAjA ne usakA vivAha vaccharAja se kara diyaa| vaccharAja ke bar3hate prabhAva ko puSpadatta sahana nahIM kara skaa| vaha citralekhA ke rUpa para bhI mohita ho gayA thaa| apane nagara ko lauTate hue usane dhokhe se vaccharAja ko samudra meM phaiMka diyA aura citralekhA ke samakSa apanA prema-prastAva prastuta kiyaa| citralekhA buddhimatI kanyA thii| usane apanI caturAI se puSpadatta se kucha samaya mAMga liyaa| __udhara vaccharAja eka vizAla matsya kI pITha para baiThakara kinAre para pahuMca gyaa| kuntI nagara meM vaha jisa vIrAna udyAna meM vizrAma ke lie leTA, puNya prabhAva se vaha udyAna harA-bharA ho gyaa| mAlina ne usakA kAraNa vaccharAja ko mAnA aura use apanA putra mAnakara apane pAsa rakha liyaa| ___ haMsarAja aneka grAmoM aura nagaroM meM bhAI ko khojatA huA kuntInagara meM aayaa| nagara meM pahuMcane para . usake puNya camaka utthe| niHsaMtAna rAjA ke nidhana ke pazcAt susajjita hathinI ne haMsarAja ke gale meM puSpamAlA pahanAkara use rAjA cuna liyaa| haMsarAja ne siMhAsana para baiThate hI ghoSaNA karAI ki jo bhI usake bhAI vaccharAja ke bAre meM sUcanA degA use icchita dhana aura pada diyA jaaegaa| udhara puSpadatta kuntInagara pahuMca cukA thaa| vaccharAja ne mAlina dvArA patA lagA liyA ki puSpadatta kuntInagara A cukA hai| usane mAlina ke hAtha se apanI patnI citralekhA ke pAsa apane surakSita hone kI sUcanA bhejii| citralekhA ke harSa kA pAra na rhaa| vaha apane pati se milane ke upAya para cintana karane lgii| usI daurAna use rAjA dvArA karAI gaI ghoSaNA sunAI pdd'ii| usane tatkSaNa udghoSaka ko apane pAsa bulAyA aura kahA ki vaha rAjA ke bhAI kA paricaya jAnatI hai| rAjA haMsarAja ko sUcanA milI to usane zivikA bhejakara rAjakIya sammAna ke sAtha citralekhA ko rAjadarabAra meM bulvaayaa| citralekhA ne haMsarAja vaccharAja ke paiThaNa se prasthAna se zurU kara vartamAna taka kA samagra kathAnaka sunA diyA aura spaSTa kara diyA ki vartamAna meM vaccharAja mAlina kA putra banakara isI nagara meM raha rahA hai| vaccharAja ko mAna-sammAna ke sAtha rAjabhavana meM lAyA gyaa| donoM bhAI lambe samaya bAda mile| citralekhA bhI vaccharAja ko prApta ho gii| mammaNa aura puSpadatta ko deza-nikAlA diyA gyaa| ... jaina caritra koza ... -- 711 ...
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaI varSoM taka haMsarAja kuntInagara para zAsana karatA rhaa| kAlAntara meM mAtA-pitA se haMsarAja aura vaccharAja kA milana huaa| asatya kI parAjaya huii| satya vijayI huaa| sudIrgha kAla taka rAjapada para rahakara haMsarAja aura vaccharAja ne prajA kA putravat pAlana kiyaa| aMtima vaya meM saMyama sAdhanA kI aura zreSTha gati kA adhikAra paayaa| haMsAvalI paiThaNapura nareza naravAhana kI rAnI tathA haMsarAja aura vaccharAja kI jnnii| (dekhie-haMsarAja) hanumAna hanumAna dazaratha-nandana zrI rAma ke ananya bhakta aura aMjanA va pavanaMjaya ke putra the| hanumAna kA janma atyanta vikaTa sthitiyoM meM jIvana yApana kara rahI aMjanA kI kukSI se eka parvata guphA meM huA thaa| hanumAna ke janma lete hI mAtA ke kaSToM kA aMta ho gyaa| kahate haiM ki aMjanA kA mAmA hanupura nareza pratisUrya apane vimAna meM udhara se gujara rahA thaa| sahasA usakA vimAna AkAza meM avaruddha ho gyaa| nIce Akara pratisUrya ne aMjanA ko navajAta zizu ke sAtha dekhaa| usane unheM apane vimAna meM baiThAyA aura apane nagara kI ora claa| kahate haiM ki hanumAna janma se hI bahuta caMcala the| mAtA kI goda se uchale aura vimAna se nIce gira ge| vimAna ko nIce utArA gyaa| dekhA ki jisa zilA para hanumAna gire the vaha cUra-cUra ho gaI thI, para hanumAna ko kahIM kharoMca taka nahIM AI thii| isI ghaTanA ke kAraNa hanumAna ko vajrAMga, bajaraMga Adi nAmoM se bhI pukArA gyaa| ___ sugrIva hanumAna ke mitra the| vahIM para hanumAna ko zrI rAma ke prathama darzana hue| hanumAna zrI rAma se itane prabhAvita hue ki unake ananya bhakta bana ge| hanumAna ne hI sItA kI khoja kI aura laMkAdahana kara rAvaNa ko rAma bhakta kI zakti se paricita kraayaa| rAma-rAvaNa yuddha meM bhI hanumAna ne apUrva zaurya dikhaayaa| ___ hanumAna eka bAra apane mahala kI chata para Tahala rahe the| saMdhyA kA samaya thaa| asta hote sUrya ko dekhakara ve pratibodha ko prApta hue ki jIvana kA sUraja bhI eka dina DUbane vAlA hai| pravrajita bne| sakala karma khapA kara siddha-buddha aura mukta hue| bhArata varSa meM hanumAna logoM kI zraddhA kA kendra haiN| harajasarAya (kavi) eka bhakta hRdaya jaina kvi| kavivara harajasarAya jI kA janma lagabhaga do sau varSa pUrva kasUra nagara (jilA lAhaura-vartamAna pAkistAna) meM eka jaina parivAra meM huaa| ve jAti se osavAla aura gotra se gadhaiyA gotrIya the| kavivara harajasarAya jI kA jIvana jaina saMskAroM se saMskArita thaa| arihaMta deva ke prati aTUTa AsthA aura dRr3ha anurAga unake hRdaya meM thaa| bhakti ke atala sAgara meM paiThakara unhoMne padoM kI racanA kii| yahI kAraNa hai ki unake dvArA racita 'sAdhu guNa mAlA' 'devAdhideva racanA' tathA 'devaracanA' nAmaka kRtiyoM ke eka-eka pada ko par3hate hue pAThaka bhakti aura Atmacintana kI gaharAiyoM meM utara jAtA hai| kavivara harajasarAya kI jahAM kAvyamayI pratibhA uccakoTi kI thI vahIM unakA vyaktigata jIvana bhI jinatva ke raMga se pUrI taraha raMgA huA thaa| unake jIvana kA eka prasaMga vizruta hai...712 .. ... jaina caritra koza ...
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ harajasarAya jI kI Arthika sthiti kamajora thii| parantu ve nirdhanatA meM bhI Anandita rahate the| eka bAra eka saMta bhikSA ke lie unake ghara pdhaare| ghara kI sthiti dekhakara saMta karuNArdra bana ge| unhoMne eka maMtra jo patrakhaNDa para aMkita thA harajasarAya jI kI ora bar3hAte hue kahA, zrAvaka jI! isa maMtrAMkita patra ko apanI gaddI ke sirahAne sthApita kara liijie| isake acUka prabhAva se Apako pratidina icchita dhana kI prApti ho jAyA kregii| harajasarAya jI ne muni zrI se maMtra svIkAra nahIM kiyaa| unhoMne kahA, mahArAja! merI Arthika sthiti mere pUrvopArjita karmoM ke anusAra hai| apane tuccha bhautika lAbha ke lie maiM Apake saMyama ko dAMva para nahIM lgaauuNgaa| karmasiddhAMta aura saMyama ke prati aisA vizuddha dRSTikoNa thA zrAvaka jI kaa| zrIyuta harajasarAya jI kA eka-eka pada kAvya kI rasamayI AtmA se pagA hai| 'sAdhu guNamAlA' meM sAdhu ke indriyajaya kA svarUpa prastuta karate hue unhoMne gAyA thA lobha ke kAraNa jAla phaMse, khaga mIna mare kapi kuMjara rove| cora sahe dukha bandha vadhAdika, lobha soM mAnava kiMkara hove|| lobha vinAza kare ziva mAraga, nIca gatI gata nIca muddh'ove| lobha nivAra saMtoSa gaheM RSi, tA guNamAla susevaka pove|| -sAdhu guNamAlA pada 41 kavivara kA prAmANika itivRtta anupalabdha hai| sAdhu guNamAlA ke aMtima pada meM kavivara kA samaya saMketa upalabdha hotA hai| pada nimnokta hai aTha dazaMta varaSe cauMsaThe ceta mAse, zazi mRga sita pakSe paMcamI pApa naase| raca muni-guNa mAlA moda pAyA kasUre, harajasa guNa gAyA nAtha jI Asa puure|| spaSTa hai ki kasUra nivAsI zrI harajasarAya jI ne vi.saM. 1864 meM caitra mAsa ke mRgazirA nakSatra meM 'sAdhu guNamAlA' nAmaka stavana kI racanA ko pUrNa kiyaa| harikezI muni uttarAdhyayana sUtra ke anusAra cANDAla kulotpanna eka muni| harikezI bala nAmaka cANDAla ke putra the| unakI mAtA kA nAma gAMdhArI thaa| bala kI eka anya patnI kA nAma gaurI thaa| harikezI janma se hI kurUpa aura zyAmavarNI the| svabhAva se bhI rUkSa aura raudra the| kisI samaya jaba cANDAla bastI meM sabhI loga sAtha milakara Amoda-pramoda aura krIr3A kara rahe the taba harikezI akelA eka kone meM khar3A yaha saba dekha rahA thaa| bacce use apane khela meM sammilita nahIM karate the| saba jAnate the ki vaha caNDa prakRti kA hai| usI samaya vahAM eka sarpa nikala aayaa| bUr3he-bacce aura javAnoM ne usa sarpa ko tatkSaNa viSailA-jantu kahate hue mAra diyaa| kucha dera bAra eka nirviSa dumuMhI nikalI jise kisI ne kucha na khaa| isa ghaTanA se harikezI ko yaha bodha milA ki viSailA mAra diyA jAtA hai, nirviSa surakSita rahatA hai| maiM apanI jihvA ke viSaile hone se hI tiraskRta jIvana jI rahA huuN| isa bodha ko lekara harikezI saMnyasta ho gae aura ugra tapa karane lge| eka yakSa unakI sevA meM rahane lgaa| ... jaina caritra koza ... --713 ...
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka bAra bhadrA nAmaka eka rAjakanyA ne muni harikezI kA apamAna kiyA to yakSa ne use aceta kara diyaa| rAjA dvArA kSamA mAMgane para usane bhadrA kA vivAha muni se karane ko khaa| rAjA ne vaisA hI kiyaa| para dhyAna pUrA hone para muni ne bhadrA ko asvIkAra kara diyaa| nIti ke anusAra bhadrA kA punarvivAha rudradatta purohita se kiyA gyaa| purohita ne bhadrA ke zuddhikaraNa ke lie vizAla yajJa kiyA aura vividha bhojana sAmagrI bhoja ke nimitta se bnvaaii| saMyoga se harikezI muni mAsopavAsa ke pAraNe ke lie bhikSArtha yajJa maNDapa meM A ge| brAhmaNoM ne muni kA tiraskAra kara diyaa| krodhita hokara yakSa ne saba brAhmaNoM ko rugNa kara diyaa| sabhI raktavamana karane lge| rudradatta aura bhadrA ko ghaTanA kI sUcanA milI to ve muni ke caraNoM meM pahuMce aura brAhmaNoM ke aparAdha ke lie kSamA mAMgane lge| yakSa ne prasanna bana sabhI ko svastha kara diyaa| harikezI muni ugra tapazcaraNa aura niraticAra saMyama sAdhanA dvArA sarva karmoM se vimukta banakara nirvANa ko upalabdha hue| -uttarAdhyayana-12 haricandana gAthApati sAketa nagara ke eka sampattizAlI gaathaapti| bhagavAna mahAvIra ke upadeza se pratibuddha banakara ve dIkSita hue| bAraha varSoM taka niraticAra saMyama pAlakara vipulAcala se siddha hue| -antagaDasUtra varga 6, adhyayana 8 harinandI ujjayinI nagarI kA rahane vAlA eka vnnik| usakI eka choTI sI dukAna thI, jisake dvArA vaha apanA aura parivAra kA udara poSaNa karatA thaa| eka bAra use ghevara khAne kA mana huaa| usane patnI ko ghevara banAne ke lie sabhI sAmagrI dI aura ghevara banAne ko khaa| saMdhyA samaya jaba vaha ghara pahuMcA to usakI patnI ne pratidina kI bhAMti use khAne ko sUkhI roTI dii| usane ghevara ke bAre meM pUchA to patnI ne kahA, jaMvAI rAjA Ae the aura sArA ghevara unhIM ko parosa diyA gyaa| ghaTanA choTI sI thI, para harinandI ke lie yaha ghaTanA bahuta bar3I bana gii| usakA mana ucaTa gyaa| dUsare dina udAsa citta se vaha kahIM jA rahA thA to use eka muni dikhAI die| vaha muni ke caraNoM meM jAkara baiTha gyaa| muni ne apane jJAnabala se pahacAna liyA ki harinandI bhavya prANI hai| usake lie choTA sA sUtra bhI bhavasAgara se pAra jAne vAlI naukA bana sakatA hai| muni ne use saMkSepa meM dharma kA sAra batAyA aura spaSTa kiyA-saMsAra meM arjita dhana ko bahudhA dUsare bAMTa lete haiM para AdhyAtmika kSetra meM arjita dharma rUpI dhana ko koI nahIM bAMTa sakatA hai, dharma vyakti kI nijI pUMjI bana jAtA hai| ataH bAhya dhana mithyA hai, dharmarUpI dhana hI vAstavika dhana hai| ___muni ke isa choTe se upadeza se hI harinandI prabuddha bana gyaa| usane saMsAra ko tyAga kara pravrajyA dhAraNa kara lI aura niraticAra saMyama sAdhanA se mokSa prApta kiyaa| -dharmaratna prakaraNa TIkA, gAthA 47 haribala ____ haribala kaMcanapura nagara kA rahane vAlA eka nirdhana dhIvara thaa| nirdhana hone para bhI vaha sAhasI, dRr3ha nizcayI aura gaNAnarAgI thaa| usakI patnI kA nAma pracaNDA thA jo yathAnAma tathAgaNa thii| samadra meM jAla phailAkara machaliyAM pakar3anA aura unheM becakara udarapUrti karanA haribala kI dinacaryA thii| eka bAra jaba haribala machaliyAM pakar3ane ki lie sAgara taTa kI ora jA rahA thA to use eka muni ke darzana hue| muni ne haribala ko ahiMsA kI mahimA samajhAI aura machalI vyavasAya ke parityAga kI preraNA dii| haribala ne kahA ki vaha ...714 .. 2. jaina caritra koza...
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ ukta vyavasAya ke atirikta anya koI vyavasAya nahIM jAnatA hai aura usa vyavasAya ko chor3a degA to parivAra sahita bhUkha se mara jaaegaa| muni ne kahA, tuma ukta hiMsAmayI vayavasAya kA samagrarUpeNa parityAga nahIM kara sakate to kama se kama itanA to kara hI sakate ho ki tumhAre jAla meM phaMsane vAlI prathama machalI ko tuma jIvana dAna de do| haribala ne kahA, itanA maiM avazya kara sakatA huuN| muni ne usake lie haribala ko niyama de diyaa| haribala ne samudra meM jAla phaiNkaa| jAla ko khIMcA aura pAyA ki eka bar3A matsya jAla meM phaMsA hai| apane niyama ke anusAra matsya ke gale meM eka kaur3I bAMdhakara usane use punaH sAgara meM chor3a diyaa| taba usane dUsarI bAra jAla phaiNkaa| saMyoga se vahI matsya isa bAra bhI jAla meM phNsaa| usa matsya ko haribala ne punaH pAnI meM chor3a diyA tathA phira se jAla phailaayaa| haribala ne dasoM bAra jAla phailAyA aura pratyeka bAra vahI matsya jAla meM ulajhatA rhaa| niyama ke pAlana ke lie haribala punaH-punaH usa matsya ko jala meM chor3atA rhaa| saMdhyA ko rikta hAthoM se haribala lauTane lagA to samudra kA adhiSThAyaka deva haribala ke samakSa upasthita huA aura bolA, maiM tumhArI niyama-dRr3hatA se prasanna huuN| punaH-punaH tumhAre jAla meM Ane vAlA matsya maiM hI thA aura yaha maiMne tumhArI parIkSA ke lie kiyA thaa| parIkSA meM tuma saphala hue| maiM tamheM icchita varadAna denA cAhatA hU~ ,jo cAho mAMga lo| haribala ne kucha socate hue kahA, deva! maiM jaba bhI saMkaTa se ghirUM Apa merI rakSA krnaa| tathA'stu kahakara deva antardhAna ho gyaa| rikta hAtha ghara lauTane aura patnI ke kleza se bacane ke lie haribala mArga meM eka devAlaya ke kone meM hI leTakara rAtri vyatIta karane lgaa| udhara rAjakumArI vasaMtazrI haribala nAmaka eka videzI yuvA vyApArI para mugdha thI aura una donoM ne rAtri meM usI devAlaya meM milane aura vahIM se rAtri meM hI dezAntara bhAga jAne kA nizcaya kiyA thaa| andherI rAtri meM bahumUlya hIre-javAharAta kI maMjUSA aura ratha lekara rAjakumArI maMdira meM phuNcii| parantu kisI kAraNa vaza usakA premI haribala vahAM nahIM pahuMca paayaa| yuvA dhIvara haribala ko hI apanA premI mAnakara rAjakumArI use ratha meM baiThAkara dezAntara ke lie cala dii| prabhAta hone para rahasya spaSTa huaa| Akhira rAjakumArI ne use hI apanA vara mAnakara usase vivAha kara liyA aura donoM vizAlAnagarI meM eka bhavya bhavana kharIda kara sukhapUrvaka jIvana-yApana karane lge| isa sukhamaya jIvana kA kAraNa haribala ne usa niyama ko hI mAnA jo saMta ne use diyA thaa| haribala vizAlA nagarI meM rahakara dIna-dukhiyoM kI sahAyatA karane lgaa| zIghra hI vaha nagara nivAsiyoM kI AMkhoM kA tArA bana gyaa| nagara nareza madanadeva se bhI usake maitrI-sambandha sthApita ho ge| kisI samaya rAjA ne haribala ko sapatnIka bhojana para AmaMtrita kiyaa| vasantazrI kA rUpa rAjA kI najaroM meM samA gyaa| usane maMtrI ke sAtha milakara haribala ko mArga se haTAne kI yojanA bnaaii| mantrI atyanta kuTila thA aura usane aisI kuTila yojanA taiyAra kI jisameM haribala ke bacane kI ummIda na thii| yojanAnusAra rAjA ne apanI putrI ke svayaMvara kI ghoSaNA kI aura haribala ko Adeza diyA ki vaha laMkA jAkara mahArAja vibhISaNa ko svayaMvara meM Ane kA nimaMtraNa dekara aae| spaSTa thA ki laMkAgamana ke lie samudra ko tairanA thA aura samudra ko tairane kA spaSTa artha thA samudra meM DUba mrnaa| parantu haribala ne isa cunauti-pUrNa kArya ko svIkAra kiyaa| samudra ke adhiSThAyaka deva kI sahAyatA se haribala laMkA pahuMca gyaa| vahAM para usane kusumazrI nAmaka rAjamAlI puSpabaTuka kI putrI se vivAha kiyaa| vibhISaNa kI khar3agahAsa talavAra kusumazrI se pAkara haribala prasanna huA aura kusumazrI ke sAtha vizAlAnagarI ke lie cala diyaa| ... jaina caritra koza ... -- 715 ...
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ udhara rAjA ne vasantazrI ko apane vaza karanA caahaa| use prema aura bhaya donoM vidhiyoM se apanI rAnI banane ke lie manAyA, para vasantazrI kI dRr3hadharmitA ke samakSa rAjA kI dAla na glii| ucita samaya para haribala kusumazrI ke sAtha vizAlA lauttaa| rAjA usakI sakuzala vApasI para sanna raha gyaa| mana mArakara usane haribala kA svAgata utsava Ayojita kiyA aura manobhAva chipAkara usakI saphalatA kI bhI prazaMsA kii| vasantazrI ne pUrI bAta haribala ko khii| haribala ne buddhimattA isI meM mAnI kI rAjA se sAvadhAna rahA jaae| udhara rAjA aura maMtrI haribala rUpI kAMTe ko nikAlane ke lie nita naI yojanAeM bnaate| aMtataH unhoMne eka yojanA bnaaii| yojanAnusAra rAjA ne haribala ko apane pAsa bulAkara Adeza diyA ki vaha yamapurI nareza mahArAja yamarAja ko bhI svayaMvara meM padArpaNa kA nimaMtraNa-patra dekara aae| haribala ko apane mitra deva para bharosA thA hI, so usane rAjA kA Adeza svIkAra kara liyaa| ghara Akara usane mitra deva kA smaraNa kiyaa| deva upasthita huaa| pUrI bAta sunakara deva ne kahA, haribala! tuma ghara para sAnanda rho| tumhArA rUpa dhara kara zeSa kArya maiM kruuNgaa| kahakara deva haribala kA rUpa dharakara rAjA ke pAsa phuNcaa| usane kahA, yamapurI jAne ke lie dehatyAga karanA hogA ataH nagara ke bAhara citA banavAI jAe jisameM praveza kara maiM dehotsarga karUM / sunakara rAjA ko lagA ki aba zIghra hI usake mana kI murAda ko maMjila milane vAlI hai| haribala ke citA-praveza karate hI usakI donoM patniyoM ko vaha apanI rAnI banA legaa| aisA socate hue rAjA ne zIghra hI anucaroM ko Adeza dekara nagara ke bAhara citA taiyAra kraaii| rAjA aura nagarajanoM kI vizAla upasthiti meM haribala rUpI deva ne citA meM praveza kara dehotsarga kara diyaa| rAjA ke harSa kA pAra na thaa| rAtri ghirate hI vaha haribala ke ghara phuNcaa| haribala chipakara rAjA kI karatUta dekhane lgaa| rAjA ne vasantazrI aura kusumazrI se kahA, aba haribala lauTane vAlA nahIM hai| tuma mere sAtha mahaloM meM calo aura rAjarAnI banakara sukha bhogo| vasantazrI aura kusumazrI ne rAjA ke prastAva ko yaha kahate hue ThukarA diyA ki unake pati unake mana meM base haiN| pati ke atirikta kisI anya puruSa kA svapna-ciMtana bhI unake lie pApa hai| rAjA ne sIdhe zabdoM meM bAta banate na dekhakara lapakakara kusumazrI kA hAtha pakar3anA caahaa| kusumazrI ne vidyA bala se apAra bala apane zarIra meM pragaTa kiyA aura pAda prahAra se rAjA ko dhUla caTA dii| bandhanoM meM bAMdhakara eka kone meM rAjA ko DAla diyaa| rAjA sahama gyaa| usane anunaya-vinayapUrvaka apanI mukti kI prArthanA kI aura gir3agir3Ate hue bolA ki aba vaha svapna meM bhI unakA ciMtana nahIM kregaa| Akhira kusumazrI ne rAjA ko mukta kara diyaa| udhara kucha dina bAda deva ke parAmarza para haribala rAjadarabAra meM phuNcaa| use dekhakara rAjA, maMtrI aura sabhAsada daMga raha ge| rAjA kI prArthanA para haribala ne yamapurI kI kalpita yAtrA-kathA sunAI aura kahA, mahArAja yama kA Adeza hai ki agara rAjA aura maMtrI svayaM unake pAsa upasthita hokara unheM svayaMvara meM Agamana kA nimaMtraNa deMge to ve avazya hI svayaMvara meM pdhaareNge| rAjA aura maMtrI yamapurI jAne ko taiyAra ho ge| citA sjii| pahale maMtrI ne citA meM praveza kiyA aura jala mraa| rAjA citA meM praveza karane lagA to haribala ne usakA hAtha pakar3a liyA aura bolA, mahArAja! pApa-maMtraNAeM dene vAlA maMtrI apane aparAdha kA daNDa pA cukA hai| aise maMtriyoM se Apa sAvadhAna rheN| kahakara haribala ne vastusthiti spaSTa kara dii| isase rAjA kA hRdaya parivartana ho gyaa| usane haribala ko gale se lagA liyA aura usI se apanI putrI kA vivAha karake use rAjapada pradAna kiyaa| saMsAra tyAga kara rAjA pravrajita ho gyaa| ...716 ... jaina caritra koza ...
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaI varSoM taka vizAlA nagarI para haribala ne zAsana kiyaa| jaba usakA putra yuvA ho gayA to use rAjagaddI kA dAyitva dekara apanI tInoM patniyoM ke sAtha vaha kaMcanapura AyA / apanI putrI vasantazrI se milakara rAjA atIva prasanna huA aura usane haribala ko rAjapATa pradAna kara pravrajyA dhAraNa kara lI / aneka varSoM taka haribala ne suzAsana kiyaa| aMta meM rAjapATa tyAga kara pravrajita bana gayA / ugra saMyama sAdhanA se kevalajJAna pAkara siddha huA / - vardhamAna dezanA 1 haribhadra (AcArya) zramaNa paramparA ke udbhaTa vidvAna jaina AcArya / jaina AcAryoM kI paramparA meM AcArya haribhadra kA sthAna tArAmaNDala ke madhya candra tulya hai| unakA saMkSipta paricaya nimna prakAra se hai AcArya haribhadra kA janma citrakUTa ke eka brAhmaNa parivAra meM huA thA / ve vahAM ke rAjA jitAri ke rAjapurohita the| vaidika darzana ke ve prakANDa paNDita aura aparAjeya vAdI the| apane yuga ke samasta vAdiyoM ko unhoMne zAstrArtha meM parAsta kara diyA thA / isase haribhadra ke mastiSka meM ahaMkAra vyApta ho gayA / jJAna bhAra se udara na phaTa jAe isalie ve apane peTa para svarNa paTTa bAMdhe rahate the| jamIna ko khoda kara apane pratidvandvI ko khoja nikAlane ke lie apane kandhe para kudAla rakhate the / AsamAna se prativAdI ko utAra lene ke lie sopAna paMkti sAtha rakhate the / jambUdvIpa meM una jaisA anya vidvAna nahIM hai isake pratIka ke lie jambU vRkSa kI zAkhA apane hAtha meM rakhate the / ve apane ko kalikAla sarvajJa mAnate the / unhoMne ghoSaNA kI thI kisI ke dvArA uccArita pada kA artha yadi ve nahIM samajha pAeMge to use apanA guru mAna leNge| eka bAra rAtri meM haribhadra jaina upAzraya ke nikaTa se gujara rahe the| upAzraya meM virAjita yAkinI mahattarA eka zAstrIya gAthA kA uccaghoSa pUrvaka svAdhyAya kara rahI thI / gAthA ke zabda vidvAna haribhadra ke kAnoM meM pdd'e| unhoMne gAthA ke artha ko samajhane kI koziza kii| punaH punaH buddhi para bala diyA, para samajha na paae| rAta bhara ve gAthArtha ke cintana meM vikala rahe / artha na nikAla pAne ke kAraNa pUrNa prAmANikatA ke sAtha ve prabhAta meM yAkinI mahattarA ke pAsa pahuMce aura gAthArtha pUchA, sAtha hI apanA nizcaya bhI batAyA ki vaha unakA ziSya banane ke lie prastuta haiN| yAkinI mahattarA vidvAna haribhadra ko lekara jinadattasUri ke pAsa phuNcii| jinadattasUri ne gAthArtha spaSTa kiyaa| unhoMne haribhadra kI prArthanA para unheM munidharma meM pravrajita kiyaa| haribhadra vaidika vidvAna to the hI / jainAgamoM kA bhI unhoMne gaMbhIratA pUrvaka adhyayana kiyaa| alpa samaya meM hI ve Agama sAhitya ke pAragAmI paNDita bana ge| guru ne unako AcArya pada para pratiSThita kiyA / AcArya haribhadrasUri satya gaveSaka zramaNa the / unheM svamata se mithyAmoha aura paramata se mithyA virodha nahIM thaa| ve spaSTa kahate the- mujhe mahAvIra ke vacana se koI pakSapAta nahIM hai, kapilAdi ke vacanoM se koI dveSa nahIM hai| jinakA vacana yuktiyukta hai - vaha grAhya hai / AcArya haribhadra ke jIvana se jur3I eka kathA vizruta hai / AcArya haribhadra ke do ziSyoM ko bauddhoM ne mAra diyaa| haMsa- paramahaMsa nAmaka una ziSyoM para AcArya zrI kA vizeSa anurAga bhAva thaa| ziSyoM kI hatyA kara die jAne se AcArya haribhadra ko bhArI AghAta lagA / ve roSAruNa bana ge| rAtri meM vidyA bala se unhoMne 1444 bauddha bhikSuoM ko bandhana grasta kara AhUta kiyA / ubalate tela ke kar3Ahe meM una bhikSuoM kI bali dene ke lie haribhadra mantra pATha karane lge| isa ghaTanA kI sUcanA se sarvatra halacala maca gii| AcArya haribhadra kI dharmamAtA yAkinI mahattarA rAtri meM hI upAzraya meM pahuMcI aura dvAra khttkhttaayaa| AcArya haribhadra ne andara se *** jaina caritra koza 717
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ hI yAkinI mahattarA ke rAtri meM Ane kA kAraNa puuchaa| mahattarA ne kahA, mahArAja ! mujhe prAyazcitta lenA hai| mere paira ke nIce dabakara eka meMr3haka kI hatyA ho gaI hai| AcArya zrI ne kahA, isakA prAyazcitta Apa prabhAta meM kreN| yAkinI mahattarA ne kahA, mahArAja ! jIvana kA bharosA hI kahAM hai ? kyA yaha sunizcita hai ki maiM prabhAta taka jIvita rahUMgI hI? AcArya haribhadra ko dvAra kholanA pdd'aa| unhoMne mAtR svarUpA mahattarA ko tIna upavAsa kA daNDa pradAna kiyaa| isa para yAkinI mahattarA ne kahA, mahArAja! tuccha jIva kI ajAne meM huI hatyA kA itanA bar3A daNDa? AcArya haribhadra ne kahA, paJcendriya jIva ke vadha kA nyUnatama yahI prAyazcitta hai| upayukta bhUmikA talAza kara yAkinI mahattarA ne kahA, mahArAja ! eka kSudra jIva ke anajAne se hue vadha kA yaha daNDa hai to 1444 mAnavoM kI krodha pUrvaka kI gaI hatyA kA kyA prAyazcitta hogA? __yAkinI mahattarA kI isa sAmayika bAta ne AcArya haribhadra ke netra khola die| ve tatkSaNa saMbhala ge| unhoMne bauddha bhikSuoM ko mukta kara diyA aura apane krodha aura maryAdA-pratikUla upakrama ke lie AlocanA-prAyazcitta dvArA Atma-zuddhi kii| AcArya haribhadra ne kaI AgamoM para TIkAeM likha kara AgamoM meM praveza ko sarala bnaayaa| ve jaina paramparA ke prathama TIkAkAra mAne jAte haiN| TIkA sAhitya ke atirikta bhI unhoMne vibhinna viSayoM para pracura mAtrA meM sAhitya sRjana kiyaa| jaina paramparA meM yoga para kalama calAne vAle ve prathama AcArya haiN| yoga viSaya para unake kaI grantha haiM jo adbhuta haiN| AcArya haribhadra ko 1440 granthoM kA racayitA mAnA jAtA hai| laliga nAmaka eka zrAvaka rAtri meM upAzraya meM maNi rakha jAtA thA, jisake prakAza meM AcArya zrI sAhitya sRjana karate the| AcArya haribhadra kA samaya vI.ni. kI terahavIM zatAbdI mAnA jAtA hai| -prabhAvaka caritra harirAjA harivaMza kA Adya puruSa jisake nAma para yaha vaMza claa| hari kaise rAjA banA yaha eka rocaka prakaraNa hai| kahate haiM ki pUrvajanma meM vaha kauzAmbI nagara kA rAjA sumukha thaa| kisI samaya vaha rAjA vIraka nAmaka mAlI kI patnI vanamAlA ke rUpa para Asakta ho gayA aura use apanI rAnI banAkara mahala meM rakha liyaa| vIraka vanamAlA ke viraha meM bAvalA banA galI-galI use pukAratA huA bhaTakane lgaa| eka bAra jaba vIraka apanI patnI ko pukAratA huA rAjamahala ke nIce se gujara rahA thA taba rAjA vanamAlA ke sAtha mahala ke gavAkSa meM baiThA thaa| vIraka kI sthiti dekha use apanI bhUla para vicAra utpanna huaa| para tatkSaNa vidyutpAta se rAjA sumukha aura vanamAlA kI mRtyu ho gii| donoM marakara harivarSa kSetra meM yugala rUpa meM jnme| udhara vIraka marakara kilviSI deva huaa| jJAna bala se usane harivarSIya yugala ke rUpa meM rAjA aura apanI patnI ko dekhaa| pratizodha lene ke lie usane eka vicitra nirNaya liyaa| usane usa yugala kA apaharaNa kara bharata kSetra ke campApura meM pahuMcAyA aura ghoSaNA kI ki ukta yugala ko rAjA aura rAnI banAyA jaae| harikSetra se Ahata hone se vaha harirAjA khlaayaa| deva ne yugala kA AkAra bharatakSetrAnurUpa kara diyA thaa| deva ke iMgita para nAgarikoM ne rAjA rAnI ko madya aura mAMsapriya banA diyaa| phalataH rAjA marakara naraka meM gyaa| isa prakAra vIraka ne apanA pratizodha liyaa| isI harirAjA ke nAma para harivaMza calA jisameM Age calakara kaI bar3e-bar3e rAjA aura mahApuruSa paidA hue| ... 718 -... jaina caritra koza ....
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ harizcandra rAjA loka prasiddha eka satyavAdI raajaa| purANoM se lekara vartamAna sAhitya taka meM mahArAja harizcandra kI satyaniSThA kA yazagAna huA hai| paurANika vaidika sAhitya meM mahArAja harizcandra kI aneka caritra kathAeM prApta hotI haiN| jaina zramaNoM aura sAhityakAroM ne bhI mahArAja harizcandra ke yazasvI satyaniSTha jIvana ko svarNAkSaroM meM aMkita kiyA hai| jaina paramparA meM upalabdha mahArAja harizcandra kA itivRtta nimnokta hai harizcandra ayodhyA ke rAjA the| ve ikSvAku kula ke bhUSaNa the| unakI rAnI kA nAma sutArA aura putra kA nAma rohitAzva thaa| rAjA kI satya para agAdha AsthA thii| ve dharmaprANa puruSa the| dharma unake tana-mana-prANa meM basA thaa| ve jaisA socate the vaisA hI kahate the aura jaisA kahate the use prANa dekara bhI pUrA karate the| eka bAra eka RSi rAjadarabAra meM upasthita haA aura usane rAjA se rakSA kI prArthanA karate hae kahA, mahArAja! sarayUtaTa sthita RSi Azrama ko eka jaMgalI zUkara ne apanA nizAnA banAyA hai| RSi aura RSi-saMtAneM usase bhIta haiN| Apa Azrama kI rakSA kiijie| rAjA ne RSi ko vizvasta karake lauTA diyA aura svayaM azva para ArUr3ha hokara Azrama meM phuNce| rAjA ke pUchane para RSiyoM ne jhAr3I kI ora iMgita karake kahA, zUkara udhara jhAr3iyoM meM chipa gayA hai| rAjA ne AhaTa pAte hI bANa chor3a diyaa| vahAM jAkara dekhA to vahAM unako eka sagarbhA mRgI kA zava milaa| isase rAjA ko mahAna kheda huaa| glAni meM gala gae raajaa| itane meM hI RSi putrI ne yaha kahate hue udhama macA diyA ki rAjA ne usakI pAlitA mRgI ko mAra diyA hai| ajAne meM hue mRgI-vadha kA yaha prasaMga hI harizcandra ke bhAvI kaSTamaya jIvana kA AdhAra bnaa| RSi ke zoka aura zApa ko zAnta karane ke lie mahArAja harizcandra ne apanA pUrA sAmrAjya use arpita kara diyaa| itane se bhI RSi saMtuSTa nahIM huA to rAjA ne guru-dakSiNA ke rUpa meM eka lAkha svarNa mudrAeM atirikta dene kA vacana diyaa| ___ dUsare hI dina Azrama ke kulapati RSi ne darabAra meM pahuMcakara mahArAja harizcandra se rAjapada prApta kara liyA aura guru dakSiNA ke rUpa meM eka lAkha svarNa mudrAeM maaNgii| rAjA ne rAjakoSa se svarNa mudrAeM maMgAnI cAhI to RSi ne kar3aka kara kahA, tuma pUrA rAjya pahale dAna meM de cuke ho| isalie rAjakoSa para tumhArA adhikAra nahIM hai| sAtha hI usane yaha bhI Adeza diyA ki ayodhyA rAjya ke kisI gRhastha se karja para lekara diyA gayA dhana bhI use svIkAra nahIM hai| Akhira harizcandra kI prArthanA para RSi ne unheM eka lAkha svarNa mudrAoM kI vyavasthA karane ke lie eka mAha kA samaya diyaa| harizcandra apanI patnI sutArA aura putra rohitAzva ke sAtha bhaTakate-bhaTakate kAzI nagarI meM phuNce| vahAM para unhoMne apanI patnI aura putra ko eka brAhmaNa ke hAthoM becA aura svayaM ko eka cANDAla ke hAthoM becakara RSi ko eka lAkha svarNa madrAeM pradAna kii| ayodhyA kI rAnI aura rAjakamAra brAhmaNa ke ghara dAsI-dAsa bane tathA svayaM ayodhyApati eka cANDAla kA dAsa bnaa| cANDAla ke Adeza para harizcandra zmazAna ghATa kI rakSA karate aura zava dAha karane vAloM se AdhA kaphana kara ke rUpa meM prApta krte| usI krama meM durdaiva ne eka bAra mahArAnI sutArA ko rAkSasI siddha kara usake vadha kA dAyitva harizcandra para ddaalaa| itane se hI satya ke parIkSaka saMtuSTa nahIM hue| eka bAra vana meM phUla tor3ate hue rohitAzva ko eka viSadhara ne Dasa liyA aura kumAra kI mRtyu ho gii| akelI sutArA apane putra ke dAha-karma ke lie zmazAna meM phuNcii| AdhI rAta meM bijalI kI kar3aka se harizcandra ne patnI aura putra ko pahacAna liyaa| una pralaya-paloM meM bhI harizcandra ne apane satyAcaraNa ko nahIM chor3A aura rAnI se kara ke rUpa meM AdhA kaphana maaNgaa| rAnI ne kahA, mahArAja ! ... jaina caritra koza ... - 719 ...
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ jahAM kaphana hI nahIM hai vahAM Adhe kaphana kA prazna hI anucita hai| parantu harizcandra ne apanI maryAdA kI bAta doharAkara rAnI ko vivaza kara diyA ki AdhA kaphana dekara hI vaha apane putra kA agni saMskAra kara sakatI hai| pati kI maryAdA kI rakSA ke lie mahArAnI sutArA ne apanI AdhI sAr3I ko phAr3akara kara rUpa meM unheM pradAna kiyaa| satya ke parIkSaka deva usase Age na bar3ha ske| prastara pighala ge| devagaNa harizcandra ke caraNoM para avanata ho ge| rohitAzva jIvita ho gyaa| devoM ne spaSTa kiyA ki unake satya kI parIkSA ke lie yaha pUrA upakrama kiyA gayA thaa| palaka jhapakate se harizcandra patnI aura putra ke sAtha ayodhyA pahuMca ge| ve pUrvavat rAjA ho ge| devoM ne mahArAja harizcandra ke caraNoM para avanata banakara unheM varadAna mAMgane ko khaa| parantu harizcandra to denA hI jAnate the| mAMganA to unhoMne jAnA hI nahIM thaa| para devoM dvArA bAdhya kie jAne para mahArAja harizcandra ne kahA, devo ! yadi denA hI cAhate ho to vacana do ki aisI parIkSA phira kabhI kisI manuSya kI nahIM loge| gadgada hokara devoM ne vacana diyA aura harizcandra kA yazagAna karate hue apane loka ko cale ge| rohitAzva ke yuvA hone para use rAjagaddI para baiThAkara mahArAja harizcandra aura mahArAnI sutArA saMyamapatha ke pathika bana ge| niraticAra cAritra kI ArAdhanA karake aura kaivalya prApta kara siddha-buddha-mukta ho ge| -harizcandra rAjAno rAsa, zrI kanaka sundara kRta (ka) harisena ujjayinI nagarI kA raajaa| (dakhie-bhImasena) (kha) harisena (cakravartI) ___ dasaveM cakravartI ke rUpa meM harisena kapilapura nareza mahAhari kI rAnI mahiSI ke garbha se utpanna hue| yuvAvasthA meM rAjA bane aura phira SaTkhaNDa sAdhakara cakravartI bne| sudIrgha kAla taka zAsana karane ke pazcAt Atmahita ke lie pravrajita hue aura sAdhanA se kaivalya ko sAdhakara nirvANa ko prApta hue| -triSaSTi zalAkA puruSa caritra hastipAla rAjA ___ bhagavAna mahAvIra kA ananya upAsaka aura pAvApurI nagarI kA raajaa| usakI bhAvabhInI prArthanA ko mAna dekara prabhu ne usakI rathazAlA meM antima varSAvAsa kiyA thA aura vahIM se nirvANa pada prApta kiyA thaa| -samavAyAMga sUtra hastImitra ujjayinI nagarI kA eka dhanI setth| kAlAntara meM apane putra ke sAtha usane eka jaina AcArya se AhatI pravrajyA aMgIkAra kii| kisI samaya saghana vana meM vihAra karate hue muni hastImitra kI deha klAnta ho gii| yAtrA ko jArI rakha pAnA unase saMbhava nahIM huaa| AcArya se AjJA prApta kara unhoMne vahIM saMthArA kara liyaa| AcArya Age vihAra kara gae, para putra muni pitRprema vaza vahIM ruka gyaa| vaha pitRsevA meM juTa gyaa| kucha kAla bAda hastImitra muni kA svargavAsa ho gyaa| devaloka meM utpanna hokara unhoMne avadhijJAna se dekhA, unakA putramuni unake kalevara kI sevA meM rata hai| putramuni kI dRr3hadharmitA kI parIkSA lene deva usa kalevara meM praviSTa ho gyaa| usane putra muni ko Adeza diyA ki vaha jaMgala se kaMdamUla khAkara apanI kSudhA zAnta kara ... 720 - jaina caritra koza ...
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ le| putramuni ne kahA, yaha sAdhvAcAra ke sarvathA pratikUla hai, maiM aisA nahIM kruuNgaa| deva ne vikurvita zrAvaka samudAya upasthita kara muni se bhikSA kI prArthanA kraaii| muni ne devapiNDa kahakara AhAra asvIkAra kara diyaa| putra muni kI isa dRr3hadharmitA se deva gadgada ho gyaa| vaha divya bala ke dvArA muni zrI ko AcArya zrI ke pAsa le gayA aura muni ke parIkSA meM uttIrNa hone kI pUrI bAta AcArya zrI se khii| AcArya zrI ne kaNTha se lagAkara ziSya kA svAgata kiyaa| utkRSTa cAritra-dharma kI ArAdhanA dvArA muni ne AtmakalyANa kiyaa| -uttarAdhyayana vRtti hArila (AcArya) vI.ni. kI gyArahavIM sadI ke eka prabhAvaka yugapradhAna AcArya / saMbhavataH unakA janma guptavaMza ke rAjakula meM huA thaa| rAjya kA parityAga kara vairAgya bhAva se unhoMne zramaNa dIkSA aMgIkAra kii| bAda meM ve yugapradhAnAcArya pada para saMgha dvArA AsIna kie ge| AcArya hArila eka tejasvI muni the| unakI vANI meM oja thaa| unake yuga meM bhArata hUNa AkrAntAoM se AtaMkita thaa| hUNa nareza toramANa ne bhArata kI janatA para ghora atyAcAra kie the| gAMva aura nagaroM ko lUTane ke pazcAt vaha unheM Aga lagA detA thaa| AcArya hArila ne hUNa nareza ko pratibodha dene kA nizcaya kiyA aura ve usakI rAjadhAnI pavvaiyA (parvatikA) pdhaare| unhoMne apane AcAra, vicAra aura upadeza se hUNa nareza ke hiMsaka mAnasa para apUrva prabhAva chodd'aa| hUNa nareza ne hiMsA kA tyAga kara diyA aura AcArya hArila ko apanA guru mAna liyaa| AcArya hArila 'harigupta' aura 'haribhadra' ina do nAmoM se bhI vizruta haiN| hAlika muni eka hala calAne vAlA kisAna jo gautama svAmI ke upadeza se muni bana gyaa| hAlika ko munivrata dekara gautama svAmI calane lge| hAlika muni ne pUchA, bhagavan ! hama kahAM jA rahe haiM ? gautama svAmI ne kahA, hama hamAre guru ke pAsa jA rahe haiN| hAlika muni ne pUchA, bhagavan ! Apase bar3hakara bhI koI guru ho sakatA hai kyA? gautama svAmI ne kahA, mune ! mere guru ke samakSa maiM to kucha bhI nahIM huuN| mere guru bhagavAna mahAvIra munaSyoM, narendroM, devoM aura devendroM se vandita aura pUjita haiN| unakI mahimA aparampAra hai| ____ sunakara hAlika muni gadgada bana gyaa| mana hI mana apane guru ke guru kI mahimA gAtA huA aura gautama svAmI kA anugamana karatA huA bhagavAna ke pAsa phuNcaa| parantu bhagavAna ko dekhate hI hAlika muni sahama gayA aura muniveza pheMkakara bhAga gyaa| ___ yaha saba kucha dekhakara gautama svAmI ke Azcarya kA Ara-pAra na rhaa| unhoMne bhagavAna se pUchA, bhaMte! yaha hAlika Apako dekhate hI Darakara kyoM bhAga gayA? bhagavAna ne kahA, gautama ! yaha hAlika usa siMha kA jIva hai jisakA vadha tripRSTha ke bhava meM maiMne kiyA thaa| mujhe dekhate hI isake bhaya ke saMskAra jAga gae aura yaha bhAga gyaa| tripRSTha ke bhava meM tuma mere sArathi the aura usa samaya maraNAsanna siMha ko tumane madhu-miSTha vacanoM se sAntvanA dI thii| usI ke phalasvarUpa vaha tumhAre prati prema bhAva se bhara gayA thaa| ___gautama svAmI ne hAlika kA bhaviSya pUchA to prabhu ne pharamAyA, hAlika ne samyaktva kA sparza kara liyA hai| usakI AtmA anAdikAlIna mithyAtva se eka bAra mukta bana gaI hai| aba ucita samaya para use punaH samyagdarzana kA suyoga prApta hogA aura cAritra kI ArAdhanA karake vaha siddha pada kA adhikArI bnegaa| ... jaina caritra koza ... - 721 ...
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ hiDimbA rAkSasa kula meM janmI eka kanyA, jisakA vivAha vanavAsa kI avadhi meM madhyama pANDava bhIma se huaa| hiDimbA ne vana ke kaI upadravoM se pANDavoM kI rakSA kara mAtA kuntI kA hRdaya jIta liyA thA jisake kAraNa kuntI ne use apanI putravadhU ke rUpa meM svIkAra kiyaa| vaidika mahAbhArata ke anusAra hiDimbA ke putra ghaTotkaca ne mahAbhArata ke yuddha meM adbhuta parAkrama dikhAyA thaa| hiDimbA ne bhIma se vivAha ke pazcAt ahiMsA dharma svIkAra kiyA thA aisA jaina mahAbhArata meM ullekha -jaina mahAbhArata himavanta (AcArya) __ jaina paramparA ke eka prabhAvaka AcArya / nandI sUtra sthavirAvalI meM unake vyaktitva kA nidarzana isa prakAra karAyA gayA hai tatto himavaMta-mahaMta-vikkame dhii-prkkm-mnnNte| sajjhAyamaNaMtadhare, himavaMte vaMdimo sirsaa|| AcArya himavanta kA vyaktitva himavAna parvata ke samAna thA, ve mahAna vikramazAlI, asIma dhairyayukta aura parAkramI tathA bhAva kI apekSA se ananta svAdhyAya ke dhAraka the| aise mahAmahima himavAna sadRza AcArya himavanta ko maiM vandana karatA huuN| ___AcArya himavanta skandilAcArya ke uttaravartI aura nAgArjunAcArya ke pUrvavartI AcArya the| ina tInoM AcAryoM meM kramazaH guru ziSya kA sambandha bhI kucha vidvAna mAnate haiN| anumAnataH ye tInoM AcArya samakAlIna the| AcArya himavanta mahAna zrutadhara AcArya the| unake sambandha meM tithiyoM aura saMvata ke ullekha aprApta -nandI sUtra sthavirAvalI hIravijaya (AcArya) vI.ni. kI 21vIM-22vIM sadI ke eka vizruta aura prabhAvazAlI jaina aacaary| unakA janma pAlanapura nagara meM osavAla parivAra meM vI.ni. 2053 meM huA thaa| unake pitA kA nAma 'kurAM' aura mAtA kA nAma 'nAthAbAI' thaa| 13 varSa kI avasthA meM unhoMne tapAgaccha ke AcArya vijayadAna sUri ke pAsa dIkSA dhAraNa kii| unhoMne vividha bhASAoM ke jJAna ke sAtha-sAtha nyAyazAstra kA vizeSa adhyayana kiyaa| muni jIvana meM unakA nAma hariharSa thaa| vI.ni. 2092 meM ve tapAgaccha muni saMgha ke AcArya niyukta hue| AcArya pada niyukti para 'hIravijaya' nAma se ve vizruta hue| ____ AcArya hIravijaya apane samaya ke eka camatkArI aura prabhAvI AcArya the| bAdazAha akabara unase vizeSa rUpa se prabhAvita thaa| akabara ke darabAra meM AcArya hIravijaya ko vizeSa sammAna prApta thaa| unake padhArane para akabara siMhAsana se khar3e hokara unakA sammAna karatA thaa| unake kahane para akabara ne paryuSaNa ke dinoM meM zikAra tyAga tathA rAjya meM amAri kI ghoSaNA kI thii| paNDita, vAcaka aura jagadguru jaisI upAdhiyAM AcArya hIravijaya ko prAp. huI thiiN| vI.ni. 2122 meM gujarAta ke UnA nagara meM AcAryazrI kA svargavAsa huaa| ... 722 .. .. jaina caritra koza ...
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya hIravijaya ke kaI cAmatkArika prasaMga sAhityika pRSThoM para aMkita haiN| bhAnucaMdra aura siddhicandra AcArya hIravijaya ke pramukha ziSya the| -paTTAvalI samuccaya hukumacaMda jaina kAnUnago (amara zahIda) bhArata ke svataMtratA saMgrAma meM sabhI jAtiyoM aura dharmoM ke logoM ne samAna rUpa se bhAga liyA thaa| svataMtratA saMgrAma kI balI-vedI para apane jIvana ko homa dene vAle amara balidAniyoM kI laMbI zrRMkhalA hai| usI zrRMkhalA meM eka nAma hai-lAlA hukumacaMda jaina kaa| ___ lAlA hukumacaMda jaina hAMsI (hariyANA) ke rahane vAle goyala gotrIya agravAla jaina the| unakA janma san 1816 meM hAMsI meM huA thaa| ve suzikSita, udAra aura vIra the| ve phArasI bhASA ke vidvAna the| unhoMne phArasI bhASA meM kucha pustakeM bhI likhiiN| gaNita meM bhI unakI ruci thii| dAna-puNya aura paropakAra ke anuSThAnoM meM ve sadaiva Age rahate the| lAlA hukumacaMda jaina ke mugala bAdazAha bahAdurazAha japhara se maitrIpUrNa saMbaMdha the| bAdazAha ne unako hAMsI aura karanAla kSetroM kA kAnUnago niyukta kiyA thaa| isa pada para rahate hue lAlA jI ne samAja sevA ke prazaMsanIya kArya kie| san 1857 meM bhAratavarSa meM briTiza zAsana ke viruddha svataMtratA saMgrAma prAraMbha huaa| usa svataMtratA saMgrAma meM zrI hukumacaMda jaina ne apUrva zaurya kA paricaya diyaa| lAlA jI ke eka mitra the-mirjA munIra beg| lAlA jI aura mirjA munIra bega ne bAdazAha bahAdura zAha japhara ko apane rakta se eka patra likhA thA jisameM svataMtratA saMgrAma meM apanA pUrA sahayoga dene kA vizvAsa dilAyA gayA thaa| sAtha hI unhoMne bAdazAha se saMgrAma ke lie zastrAstroM kI sahAyatA kI mAMga kI thii| hukumacaMda jI ne mitra mirjA bega ke sAtha milakara hAMsI aura Asa-pAsa ke gAMvoM ke aneka yuvakoM ko svataMtratA saMgrAma meM bhAga lene ke lie prerita kiyaa| yuvA zakti kA eka bar3A saMgaThana unhoMne taiyAra kiyaa| aMgreja senA dillI para dhAvA bolane ke lie jaba hAMsI se gujara rahI thI, taba lAlA jI aura unake mitroM ne usake mArga ko roka liyaa| sazastra saMgharSa meM lAlA jI aura unake saMgaThana ne aMgreja senA ko bhArI kSati phuNcaaii| paraMtu samaya para bAdazAha kI ora se zastrAstroM kI prApti na hone ke kAraNa yuddha meM lAlA jI ko apane kaI mitroM kI prANahAni jhelanI pdd'ii| bAda meM aMgrejoM ne dillI para AkramaNa karake bahAdurazAha japhara ko giraphtAra kara liyaa| bAdazAha kI nijI phAiloM se zrI hukumacaMda jI jaina evaM mirjA munIra bega dvArA likhita patra aMgreja kamANDara ne prApta kiyaa| usI patra ko AdhAra banAkara aMgrejoM ne cakravyUha kI racanA kara lAlA jI aura mirjA bega ko hAMsI se giraphtAra kara liyaa| lAlA jI ke 13 varSIya bhatIje phakIracaMda ko bhI giraphtAra kiyA gyaa| hisAra meM sthita aMgreja adAlata meM saMkSipta mukadame ke bAda lAlA jI aura mirjA bega ko phAMsI kI sajA sunAI gii| phakIracaMda ko adAlata ne mukta kara diyaa| ____19 janavarI 1858 ke dina lAlA jI aura mirjA bega ko hAMsI meM unake apane ghara ke samakSa sare-Ama phAMsI ke phaMde para laTakA diyA gyaa| jisa samaya lAlA jI ko phAMsI ke phaMde para laTakAyA gayA usa samaya unakA 13 varSIya bhatIjA ukta dRzya ko dekhane ke lie vahAM upasthita thaa| aMgreja aphasara ne krUratA aura anyAya kI sImAoM ko pAra karate hue usa nirdoSa bAlaka ko bhI pakar3a kara phAMsI ke phaMde para laTakA ... jaina caritra koza... --723 ...
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ diyaa| itanA hI nahIM ina tInoM zavoM ko kaI dinoM taka yathAvat laTakAe rakhA gyaa| bAda meM dhArmika bhAvanAoM ko Ahata karane ke lie aMgrejoM ne lAlA jI ke zava ko bhaMgiyoM dvArA daphana karavAyA aura mirjA bega ke zava ko islAmika paramparA ke viruddha agni meM jalA diyA gyaa| svataMtratA kI balivedI para lAlA jI aura mirjA bega ne apane prANoM kI Ahuti dekara amara senAniyoM ke itihAsa meM apane nAma ko amara kara diyaa| ina svataMtratA ke dIvAnoM ne jahAM phAMsI kA phaMdA haMsate hue cUmA thA usI sthAna para nagara pAlikA hAMsI ne 22 janavarI 1961 ko "amara zahIda hukumacaMda jaina pArka" kI sthApanA kii| lAlA jI kI Adamakada pratimA bhI yahAM lagAI gaI hai| hukmIcanda jI mahArAja (AcArya) sthAnakavAsI sampradAya meM koTA sampradAya ke eka tapasvI aura kriyAniSTha aacaary| ApakA janma zekhAvaTI ke ToDA nAmaka gAMva meM huaa| koTA sampradAya ke variSTha vidvAna munivara zrI lAlacanda jI mahArAja ke sAnnidhya meM Apane vi.saM. 1809 meM ArhatI dIkSA aMgIkAra kii| kucha samaya pazcAt guru kI AjJA prApta kara tapa aura saMyama kI viziSTa ArAdhanA ke lie Apane pRthak vicaraNa prAraMbha kiyaa| ApakI tapaHruci adbhuta thii| Apane 21 varSoM taka bele-bele pAraNA kiyaa| kevala teraha dravyoM ke upayoga kA AgAra rakhakara zeSa samasta dravyoM kA Apane AjIvana ke lie tyAga kara diyA thaa| sardiyoM meM Apa eka caddara kA upayoga karate the aura garmiyoM meM sUrya kI AtApanA liyA karate the| tapa ke sAtha hI japaniSThA bhI ApakI stutya thii| pratidina 2000 bAra namotthuNaM ke pATha dvAra Apa arihaMta prabhu kI stuti karate the| zeSa samaya meM AgamoM kI pratilipi kA lekhana karate the| ApakI hastalikhita 19 AgamoM kI pratiyAM Aja bhI surakSita haiN| zreSTha aura jyeSTha AcAra ke pAlaka AcArya zrI kA svargavAsa 1918 meM jAvada grAma meM samAdhi saMthAre pUrvaka huaa| Apake nAma se vartamAna meM sampradAya pracalita hai jisameM aneka vidvAna aura AcAra niSTha munirAja hemacandra AcArya (kalikAla sarvajJa) - jaina paramparA ke udbhaTa vidvAna aacaary| vI.ni. kI 17vIM zatAbdI meM AcArya hemacandra ne gujarAta prAnta ko jaina dharma kA kendra banA diyA thaa| apanI bahumukhI pratibhA aura vilakSaNa vidvattA ke kAraNa AcArya hemacandra 'kalikAla sarvajJa' guNa niSpanna upanAma se sukhyAta hue| AcArya hemacandra ke jIvana sambandhI paricaya rekhAeM nimna prakAra se haiM ___ AcArya hemacandra kA janma gujarAta prAnta ke dhandhUkA nagara meM huaa| vaizya kula meM mor3ha vaMza agraNI cAciga unake pitA the| unakI mAtA kA nAma pAhinI thaa| unakA janma kA nAma cAMgadeva thaa| ATha varSa kI avasthA meM cAMgadeva ne candragaccha ke muni devacandra sUri ke pAsa AhatI pravrajyA dhAraNa kii| cAMgadeva bAlyAvasthA se hI apUrva medhA sampanna the| kucha hI varSoM kI saMyama paryAya meM ve jaina-jainetara darzanoM ke pAragAmI vidvAna bana ge| saMskRta, prAkRta, apabhraMza Adi bhASAoM para asAdhAraNa Adhipatya unhoMne sthApita kiyaa| unheM sarvavidha samartha aura suyogya dekhakara zrIsaMgha ne unako AcArya pada pradAna kiyaa| AcArya padArohaNa ke samaya unakI avasthA mAtra ikkIsa varSa thii| AcArya pada pradAna ke samaya guru ne unheM 'hemacandra' nAma pradAna kiyaa| AcArya hemacandra ne apane navanavonmeSI vipula sAhitya saMracanA tathA upadezoM dvArA usa yuga kI dhArA ... 724 ... .. jaina caritra koza ....
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ ko badala diyA thaa| usa yuga kA gujarAta nareza siddharAja jayasiMha AcArya hemacandra ke vyaktitva aura vidvattA se vizeSa prabhAvita thaa| usake darabAra meM AcArya zrI ko uccAsana prApta thaa| nareza siddharAja kI prArthanA para hI AcArya hemacandra ne 'siddhahemazabdAnuzAsana' nAmaka vyAkaraNa grantha kI racanA kI thii| isa grantha kI prasiddhi bhArata bhara meM huii| hAthI ke hode para rakhakara isa grantha ko nagara praveza karAyA gayA thaa| tIna sau lipikoM ne isa grantha kI kaI pratiyAM taiyAra kara bhAratavarSa ke sabhI pramukha pustakAlayoM meM ise pahuMcAyA thaa| ____ AcArya hemacandra ne vipula sAhitya kA sRjana kiyaa| kahate haiM ki apane jIvana kAla meM unhoMne sAr3he tIna karor3a zlokoM kI racanA kii| usa yuga meM pracalita samasta viSayoM para unhoMne granthoM kI racanA kii| siddhahemazabdAnuzAsana, koSagrantha, kAvyAnuzAsana, chandonuzAsana, dvAtriMzikAeM, dvayAzraya mahAkAvya, yogazAstra, pramANamImAMsA, pariziSTa parva, triSaSTizalAkApuruSacaritra Adi grantha vibhinna viSayoM ke grantha haiN| Aja kA vidvadvarga AcArya hemacandra kI suvizAla aura gahana sAhitya sAdhanA para cakita hai| ___ AcArya hemacandra kI kRpA ke phalasvarUpa hI siddharAja jayasiMha kI mRtyu ke pazcAt kumArapAla gujarAta ke siMhAsana para ArUr3ha huaa| kumArapAla AcArya zrI kA parama bhakta thA aura unakI AjJAoM kA pUrA sammAna karatA thaa| usane apanA sAmrAjya AcArya zrI ke caraNoM para arpita kara diyA thaa| AcArya zrI ke kathana para kumArapAla ne gujarAta meM amAri kI ghoSaNA kI thii| saMkSepa meM kahA jA sakatA hai ki AcArya hemacandra kA yuga jaina dharma ke mahAna utkarSa kA yuga thaa| ___84 varSa kI avasthA meM vI.ni. 1699 meM AcArya hemacandra kA svargavAsa huaa| -prabhAvaka caritra hemacandra maladhArI (AcArya) ___ utkRSTa AcAra aura prakRSTa vicAra ke saMvAhaka eka jaina AcArya / dIkSA se pUrva ve rAjamaMtrI ke pada para pratiSThita the| unakI cAra patniyAM thii| maMtrI pada aura patniyoM ke bandhana ko tor3akara hemacandra maladhArI abhayadeva sUri ke pAsa pravrajita ho ge| praur3hAvasthA meM dIkSita hone para bhI unhoMne adhyayana ke kSetra meM kAphI pragati kI aura Agama-Agametara sAhitya ke pAThI bne| __ AcArya hemacandra kI pravacana zailI kAphI rocaka aura prabhAvaka thii| jaba ve ucca ghoSa pUrvaka pravacana karate to rAha calate loga ruka jAte aura unakI zrotA pariSad meM A baitthte| sAhitya sRjana ke kSetra meM bhI / AcArya maladhArI ne paryApta suyaza arjita kiyaa| unake kaI grantha vartamAna meM bhI upalabdha haiN| pATaNa nareza siddharAja jayasiMha AcArya zrI kA parama bhakta thaa| unake pravacanoM meM vaha aksara upasthita rahatA thaa| AcArya zrI kA svargavAsa sAta dina ke anazana ke sAtha samAdhipUrvaka huaa| ve vI.ni. kI 17vIM zatAbdI ke mAnya AcArya the| haimavanta kumAra inakA samagra paricaya gautama vat hai| (dekhie-gautama) -antagaDasUtra, dvitIya varga, caturtha adhyayana holikA vasaMtapura nagara ke nivAsI vipra devapriya kI putrii| usakA janma zItaRtu meM huA thaa| zItaRtu meM ardhapakva dhAnya ko agni meM pakAkara khAyA jAtA hai jise holA kahate haiN| holA ke avasara para janma lene se ukta bAlikA kA nAma holikA pracalita ho gyaa| ... jaina caritra koza ... -- 725 ...
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ holikA sAta bhAiyoM kI ikalautI bahana thI, isI kAraNa use atyadhika lAr3a-pyAra prApta huaa| vaha buddhimatI bhI thii| yauvana dvAra para pahuMcate-pahuMcate vaha strI kI cauMsaTha kalAoM meM pAraMgata ho gii| para adhika lAr3a-pyAra aura duHsaMgati ke kAraNa vaha cAritra bhraSTa ho gii| nagarajana devapriya vipra para thU-thU karane lge| vipra ne gopanIya vidhi se grAmAntara meM holikA kA eka nirdhana vipra-putra se pANigrahaNa kara diyaa| para patigRha meM bhI holikA apane svacchandAcAra ke kAraNa apamAnita huii| pati ne use tiraskRta karake nikAla diyaa| vaha punaH pitRgRha meM A gii| para usakA svacchandAcAra jArI rhaa| vivaza pitA ne use apane ghara se nikAla diyaa| holikA apane mitradala ke sAtha nagara ke bAhya bhAga meM rahakara durAcAra phailAne lgii| nagara meM usakA bhArI apavAda phaila gyaa| Akhira rAjA ke Adeza para holikA ke ghara ko jalA diyA gyaa| holikA apanI mitra maNDalI sahita jala mrii| marate hue usake mana meM apane durAcAra ke prati glAni kA bhAva ubharA / marakara vaha vyaMtarI bnii| usane avadhijJAna meM apane maraNa kA kAraNa dekhA to vaha vasaMtapura nagara para roSAruNa bana gii| usane deva-bala se nagara meM mahAmArI phailA dii| nagarajana trAhi-trAhi karane lge| -- usI avadhi meM muni arahatArya vasantapura nagara meM pdhaare| unhoMne vaira paramparA aura usake duSpariNAma para apane pravacana meM prakAza ddaalaa| vyaMtarI holikA ko usase sadbuddhi prApta ho gii| usane prAyazcitta kA eka vicitra upAya nikaalaa| usane AkAzavANI kI-sakala prajA phAlguNa mAsa meM holikA kA pratIka nirmita kara usakA dahana kare aura usake dahana para utsava mnaae| prajA ne AkAzavANI ko svIkAra kara liyaa| nagarajana svastha ho ge| prativarSa phAlguNa mAsa meM holikA dahana kiyA jAne lagA jo dhIre-dhIre eka paramparA bana gyaa| Aja bhI holikA dahana ko bhArata meM eka tyauhAra kI bhAMti manAyA jAtA hai, jo durAcAra ke dahana kA pratIka hai| holikA kA prAyazcitta Aja taka jArI hai| holikA kA jIva vyaMtara bhava se mukta hokara mAnava-bhava dhAraNa karake apanI maMjila prApta kregaa| hI (AryA) inakA samagra paricaya kamalA AryA ke samAna hai| (dekhie-kamalA AyA) -jJAtAdharmakathAMga sUtra, dvi.zru., varga 5, a. 23 ... 726 . ... jaina caritra koza...
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ vidyAvAcaspati gurudeva AcArya zrI subhadra muni jI ma0 'darzana aura jIvana paricaya-paMkti meM aMkita nahIM ho sktaa| ThIka isI prakAra kRti ke sarjaka bhI paricaya-paMkti kI rekhAoM se Upara haiN| AcArya zrI dvArA racita aneka Thosa va ciMtana-pradhAna grantha dekha kara yaha svataH pramANita hotA hai ki ve dArzanika muni haiN| jIvana ke vyAkhyAtA haiN| munitva unakI sAMseM haiN| darzana, jIvana aura munitva kI sampUrNa vyAkhyA kA jo svarUpa banatA hai to vaha hai - zrI subhadra muni| inakI dRSTi parama udAra hai, sAtha hI satyAnveSaka bhii| satyAnveSaNa karate hue inakI dRSTi meM para, para nahIM hotaa| sva, sva nahIM hotaa| sva-para kA paribodha naSTa ho jAnA hI munitva kA mUlamaMtra hai| sva aura para yugapada haiN| 'para' rahA to 'sva' astitva meM rahatA hai| 'sva' rahegA, taba taka 'para' miTa nahIM sktaa| darzana jitanA gUDha, jIvana-sA sarasa aura munitva ke Ananda meM racA hai, inakA vyktitv| yaha vyaktitva jitanA AkarSaka hai utanA hI snehasikta bhI hai| vyavahAra meM parama mRdu| AcAra meM parama nisstthaavaan| vicAra meM parama udaar| kaTutA ne inakI hRdaya-vasudhA para kabhI janma nahIM liyA hai| inakA sampUrNa jIvana-AcAra, darzana kA vyAkhyAtA hai| -saMpAdaka 1.34869 9wamimangkohasee