Book Title: Jain Tattva Saragranth Satik
Author(s): Surchandra Gani, Manvijay Gani
Publisher: Vardhaman Satya Niti Harshsuri Jain Granthmala
Catalog link: https://jainqq.org/explore/600374/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrI varddhamAna-satya-nIti-harSasUrijainagranthamAlA puSpa 5 // // raivatAcalatIrthoddhAraka AcArya zrI vijayanItisUrIzvarapAdapadmabhyo namaH // // mahopAdhyAya zrI sUracaMdragaNivaryaviracitaH // // jainatattvasAragranthaH saTikaH // saMzodhakaH sampAdakazca-jinAgamatattvavizArada suvihitAcArya zrI vijayaharSasUrIzvaraziSya anuyogAcArya paM0 zrI mAnavijayo gaNI prakAzaka:-zrI vardhamAna-satya-nIti-harSasUrijainagranthamAlAyAH vyavasthApakaH zreSThI bhogIlAla sAkalacaMda-rIcIroDa-amadAvAda vIra saMvat 2467 ] satya saM. 241 [ vikrama saMvat 1997 asya granthasya punarmudraNAdyAH sarve'dhikArAH prakAzakena svAyattIkRtAH mudraka :-zAha gulAbacaMda lallubhAI, zrI mahodaya prinTIMga presa, dANApITha-bhAvanagara. Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 // zrI tapAgaccha-saMvignazAkhApravartaka yogIzvara anuyogAcArya paMnyAsa satyavijayagaNipaTTakramAnugata anuyogAcArya paMnyAsazrI bhAvavijayagaNi ||stutyssttkm // tAruNye jayinA smaraM vijayinaM jitvA'pi bhogArhake / dadhe yena mahaujasA'titarasA jainezvarI AdatA // dIkSA'kSAzvavalaprasArayamane supragrahanopamA / paMnyAsapravaraH sa bhAvavijayo bhUyAd bhavottArakaH AtmotkarSanirodhino'guNagaNA yaM vIkSya shokaakulaaH| jAtAH zrIkalitAGgamIkSyamadanaH zuSyanmado ljjyaa| tAruNyodbhavakAmakeliracanA saMtyajya rAgisthitA / paMnyAsapravaraM subhAvavijayaM vande sadA bhAvataH // 2 // prajJonmeSavazAdavApi sahasA siddhAntamArgo dRDhaH / yenA'kAri tapo'ntaraM ca vividhaM bAhyaM ca kRcchrAdhikam / prApvA'lAmi manuSyajanma sulabhaM saMprojjhatA dusskthaaH| paMnyAsapravareNa bhAvavijayenA'dAyi bodhAmRtam // 3 // durdhyAnojjhitacetase guNabhRte karmASTanAzecchave / samyagdarzanazuddhabodhaviraterArAdhine'saGgine / saMsArAbdhititIrSave nijaguNAnAditsave sAdhave / paMnyAsapravarAya bhAvavijayAyAhaM namAmi dhruvam // 4 // yasmAd bodhamayIM mahodayavatIM dharmAmRtasyandinIm / saMsArArNavatAraNaikataraNIM duHkhaughapradhvaMsinIm / jIvAnandavidhAyinI bhavamRtIrogApahantrI giram / zrutvA zAntarasapradAM bhavigaNAH zAnti parAM lebhire // 5 // RECERESEASCARSAG d bodhamayIM mahAnaguNAnAditsave sAdhaye / samyagdarzanazuddhabodhAmAvA A 4 % Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMsRtyarNavaduHkhacakramakaraiH saMtrasyamAnA janAH / hastAlambanamApya potasadRzaM bhavyAvataMsA budhAH / AtmotthAnapathapravRttamahato vinoragAt pAragAH / yasyodagrayazovitAnamadhunA vistArayantyAdarAt munyudyAnavikAzanodhamajuSi saddezanAzAlini / sadbhAvAvalibhAranirbharabhRti prajJAdRzA zobhini / vizvAnandavidhAyini saramadonmAdavyathAdhvaMsini / paMnyAsapravare'tra bhAvavijaye bhaktyA na ke ke natAH // 7 // kathaM mune vizvajanInavRtte ghRNArNavendo! janatArcitA / guNAn praguNyAnaghamarSiNaste bruve'khilAn vandyapadAravinde // 8 // bhAvASTakamidaM bhakyA mUlacandreNa gumphitam / kAntAcaraNamagnAnAM kuryAt kalyANamaJjasA // 9 // A grantha prakAzita karavAmAM Arthika sahAyatA ApanAra-dAnavIra sadgRhasthonI zubha nAmAvaliH ru. 150) zeTha ratilAla vADIlAla-rAdhanapura ru. 100) zeTha bhImAjI devIcaMda-khIvAnadI (mAravADa) ru. 101) rA. zeTha kAntilAla IzvaralAla-rAdhanapura ru. 100) zeTha popaTalAla dhArasIbhAI-jAmanagara | ru. 100) zeTha dalapatabhAI mohanalAla pArekha-rAdhanapura ru. 50) zeTha narottamadAsa rIkhabhacaMda-rAdhanapura ru. 100) zeTha kakkalabhAI nIhAlacaMda-rAdhanapura ru. 50) harajI jaina zAlAnA jJAnadravyamAthI ha. ru. 100) zeTha vRddhilAla kacarAbhAI-rAdhanapura mohanalAla bhagavAnajI pArekha-jAmanagara ru. 100) zeTha haragovindadAsa jIvarAja maNiyAra-rAdhanapura / ru. 50) zeTha genAjI navAjI-thAMvalA (mAravADa) Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAragranthasya zuddhipatrakam zuddham zoSa zuddham cchannAnyeva kathamajAyata? svayaM azuddham cchannAnIvanyeva kathamajAyate ? tvayaM kAra pAnIya svAyeM XINHA HAIGUAGE* patra pRSTha paMkti | azuddham zeSa 411 | svArthe kimapi bhayAdvi 10 18 kAra kimapi (1) bhayAdvi vibhItaH pAnIyaM vibhItaH pUto pUrtI 12 . 2 bhaveti bhavati garne bhartR bhartu bhartuH pUto garbha rUpeH punabAhya aar'aadh nigaditum-kathayitum bhartRH nigoda .:...:: nigodA punarbAsya dhyAtvA'ya nigadamtu-kathayantu 16 radhika 16 2 7 dadhika bhuktaM yuktaM 2 // Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddham patra pRSTha paMkti rastI azuddham tyutpanna mami dharmaH pyutpAdAdiSu dAntei 115 azuddham .. rastye dharmaH pyutpAdiSu ite dRSTAnte atrA'sti ko gRha norI mukhyeyu 'sti tvami Brrrrr.. dAntei atrA''stiko to SHAHANSASSISKA zuddham byutpanna mabhi pattikArye nAGgopAgA tyAdinA dAnti puSpamanta zIrSe chAyAM ekasva pratikArya nAjhApAnA tyA dinAM hAnti puSpaganta zIrSa chAyA ekarava 8815 norarI mukhyaSu 'stitvami 138 97 1 8 / Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FFFFERENEFITSELIES prastAvanA - Atmani adhikRtya adhyAtmam / adhyAtma AtmAne sAcA svarUpamA pIchAnavA sivAyanI sarva karaNI niSphaLapAya kahI che. eTalA mATe ja jaina zAstrakAroe AtmAne oLakhamA mATe-AtmAnuM svarUpa jANavA mATe anekavidha graMthonI racanA karI che. AtmAne oLakhavo, AtmAnI najIka jaq tenuM nAma adhyAtma che. jyAre sAcI adhyAtmadazA prApta thAya che tyAre jIva nirvANaprAptinI taiyArI kare che. AtmAne oLakhavA mATe jIva ane tenA sAthe saMbaMdha dharAvatA samagra padArthonuM yathAsthita svarUpa jANavU joie ane tene mATe jaina zAstrakAroe "nava tattvo" nI gUMthaNI karI che. ApaNA A prastuta graMtha "jainatatvasAra" mAM nava tattvonI spaSTatayA nahIM parantu prakArAntare rUparekhA samajAvavAmAM AvI che. e uparAMta te viSayane vadhu sphoTa karavA mATe ghaNAe laukika udAharaNo ApavAmAM AvyA che. sukhAmilASA dareka prANIne sukha priya hoya che, parantu amithI kadI kamaLanI utpatti thaI sAMbhaLI che ! tema A jIvano tadanukUla prayatna nathI H // 3 // Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ane sukha-vaibhava-vilAsanI jhaMkhanA rakhA kare che. keTalAka ajJAnavaza prANIo sadgurunA yA to saddbodhanA abhAve kaSTa karaNI kare che paNa tenuM phaLa kaSTanA pramANamAM ati alpa maLe che. vyavahAramAM paNa kahevAya che ke " koTI varSanA tapasI kSaNamAtramAM gayA lapasI " A badhuM zenuM pariNAma che ? ajJAna kriyAnuM athavA to apakva jJAnadazAnuM. kAraNa ke kaM che ke - ' jJAnakriyAbhyAm mokSaH ' adhyAtmavAdIonA paNa traNa prakAra che. (1) keTalAka nAma mAtra ( 2 ) keTalAka sthApanA mAtra ane (3) keTalAka nATakIyAonI mAphaka jJAnazUnya. adhyAtmano viSaya e agAdha sAgara samAna che teno tAga Ave tema na hovAthI vizeSa vivecana na karatAM mULa bAta para Avaza. graMthavivecana A " jaina tattvasAra " graMtha 21 adhikArano banelo che ane dareka adhikAramAM mukhya mukhya viSaya laI tene spaSTarUpe samajAvavA mATe udAharaNo paNa ApavAmAM AvyA che. viSayAnukrama tapAsavAthI A graMthamAM keTalI hakIkatono ghaTasphoTa karavAmAM Avyo che teno Acho khyAla Avaze. pUrepUrI samaja mATe to A graMtha sAdyaMta vAMcye ja chUTako A graMthanuM TIkA sAthenuM pramANa 4100 che. graMthanI khUbI e che ke temAM vAdI ane prativAdI evA kalpita pAtro UbhA karI ekanI zaMkA ane bIjAnuM nirasana goThavI pustakane rasika sAthe aupadezika banAvabAmAM Avyo che. prasaMge prasaMge itara darzanonA maMtavyo ApI ApaNI jaina AmnAyanI mAnyatAne puSTa banAvavAmAM AvI che. pahelA adhikAramAM jIva( AtmA ) ne karmanA svabhAvanuM varNana ApavAmAM AvyuM che. jIvanA bhedopabhedanuM svarUpanirUpaNa karI jIvo Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ** * HARASH * karatAM paNa karmanI anaMtatA jaNAvI jIva kevI rIte karmathI mukta bane ane yoga pAme te jaNAvyuM che. bIjA adhikAramA jIva zubhAzubha karmane kevI rIte grahaNa kare te darzAvatAM pAMca samavAya (kALa, svabhAva, niyati, pUrvakRta ane puruSArtha ) kAraNo jaNAvI dRSTAMtapUrvaka samajaNa ApI che. trIjA adhikAramA jIva pote arUpI hovA chatAM rUpI karmane kevI rIte grahaNa kare tene lagatuM varNana karI tenI puSTi mATe pArAnI gUTikA, vanaspati, nALiera, lohacuMbaka vigerenA vyavahAru dAkhalA ApyA che. cothA adhikAramA jIva amUrta ( arUpI) ane karma mUrta hovAthI te baneno saMyoga kevI rIte thai zake teno suMdara khyAla ApatAM karpUra, hIMga vigerenAM udAharaNo ApyA che. pAMcamA adhikAramA siddhanA jIvone karma kema lAgatA nathI te mATe sarasa nirUpaNa karI tenI sAbitI mATe vyavahAru dRSTAMto ApyAM che. chaThThA adhikAramA jIvano mULa svabhAva to karma grahaNa karavAno che te mULa svabhAva choDI siddhanA jIvo karmathI mukta kema rahI zake ! gate zaMkAnuM samAdhAna karatAM pAro, suvarNa, abarakha ane cakora pakSI vigerenA dAkhalA ApyA che. sAtamA adhikAramA muktimAM jIvo gayA ja kare ane saMsAra bhavya jIvathI kadI zUnya ja na thAya e bane paraspara virodhI hakIkata kema ghaTI zake ! tenuM samAdhAna suMdara rIte karI hRda, nadI ane samudranA yuktipurassaranA dRSTAMtapUrvaka sarasa khulAso ko che. AThamA adhikAramA parabrahmanuM kharUpa darzAvI, Izvara jagatano kartA nathI-ja-A vAta barAbara muddAsara spaSTa karavAmAM AvI che. * TRA Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %A4% navamA adhikAramA parabrahma eTale zuM ! te samajAvI siddhanA jIvone saMkaDAmaNa kema thatI nathI te mATe yogya vivecana dRSTAMta sAthe karavAmAM AvyuM che. __ dazamA adhikAramA nigodanA jIvo, tenuM svarUpa, karmabaMdhanane anurUpa duHkha, nigodanA jIvonI adRzyatA vigere viSayono samAveza karavAmAM Avyo che. agiyAramA adhikAramA samagra vizva nigodanA jIvothI paripUrNa hoya to vizvamAM bIjAM karmoM, pudgalarAzi ane dharmAstikAyAdi kema samAi zake ! te mATe gAMdhInI dukAnanuM udAharaNa ApI vastusthitinI cokhavaTa karavAmAM AvI che. bAramA adhikAramAM koInI paNa preraNA vinA karma kevI rIte bhogavI zakAya ! tene mATe zItaLA, orI, achabaDA vigere vyAdhionAM dRSTAMto ApI viSayanI suMdara rIte puSTi karI che. A uparAMta karmanA mAMgA, karmanI sattA temaja vyavasthA vigere paNa samajAvyAM che. teramA adhikAramA puNya nathI, pApa nathI, svarga nathI, vigere nAstikonA matano suMdara rIte nirAsa karavAmAM Avyo che. caudamA adhikAramA ekalA pratyakSa pramANathI ja sArthakatA nathI e mata darzAvI parokSAdi pramANo paNa mAnavA joie tenI udAharaNopUrvaka sAbitI karavAmAM AvI che. paMdaramA adhikAramA svargAdi jovAtAM nathI chatAM te cha ja te hakIkatanI dAkhalAo purassara siddhi karavAmAM AvI che. soLamA adhikAramA svarga-mokSAdi prApta karavAnA hetu-sAdhana darzAvI gRhasthone mATe nizcaya para dRSTi rAkhI vyavahAra sAcavabAnI sAthosAtha bhAva dharmamA AgaLa vadhavAnI sUcanA karavAmAM AvI che. AAOM Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ** * sattaramA adhikAramA jaDa-acetana mUrtinI sevA-upAsanAdithI phaLa-prApti kema thAya ! tevA nAstika matarnu nirAkaraNa karI yuktipUrvaka mUrtipUjA siddha karI batAvI tenA phaLanuM nirUpaNa karyu che. yA bAbatamAM rAma-sItA, dakSiNAvarta zaMkha, ekalavya, tathA khetaramA Ubho karAto cADIyo vi.nA dRSTAMto ApyA che. ___aDhAramA adhikAramA siddha bhagavaMto to nirAkAra che chatAM tene AkAranuM rUpa ApI temanI mUrti kema karI zakAya ! A zaMkAnuM sArI rIte samAdhAna karI mUrtipUjAnI savizeSa puSTi karI che. ogaNIzamA adhikAramA ciMtAmaNiratna bigere jaDa padArtho tAtkAlika phaLa Ape che jyAre mUrtipUjA-prabhubhakti kema tAtkAlika phaLadAyI banatI nathI te saMbaMdhamAM garbhasthiti, maMtrasiddhi vigere dAkhalAo ApavAmAM AvyA che.. vIsamA adhikAramA itara darzanonAM maMtavyono parihAra karI AtmajJAnathI ja-adhyAtmathI ja muktiprApti thAya che te siddha karI batAvyu che. ekavIsamA adhikAramA badhA tattvano sAra " manonirodha" che ema darzAvI chevaTe prazasti ApavAmAM AvI che. A graMthamAM kartAe potAnA anubhavanA vyavahAru dRSTAMto eTalA badhA ApyA che ke tethI temanI apratima vyavahAradakSatA siddha thAya che. AvA vyavahAru dRSTAMta anyatra jovAmAM AvatA nathI. graMthakartA A graMthanA racanAra suracaMdra vAcaka che. temane lagato vizeSa paricaya prApta thayo nathI. teo kharataragacchanI bRhat zAkhAmAM thayA che. prazasti parathI temanI paraMparA nIce pramANe ALekhI zakAya. OMOM25% // 5 // Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CARSAGARMACESS jinabhadrasUri merusuMdara pAThaka harSa pAThaka priya pAThaka cAritra pAThaka udaya vAcaka vIrakalaza suracaMdra vAcaka padmavallabhagaNi sphuraNA ApaNe jANIe chIe tema ApaNI bedarakArIthI ghaNAe prAcIna tADapatro ane hastalikhita prato mATImAM maLI gayA che. bhaMDAramA bhaMDAryA pachI varSoM sudhI tenI sAra-saMbhALa na karyAthI ati kImatI graMtho udhaine bhoga thai paDyA hatA. A ja kAraNathI ApaNA pUrvAcAryoe ApaNane Apela amUlya jJAna-bhaMDArarUpa vAraso ApaNe gumAvatA AvyA chIe. pU. anuyogAcArya paMnyAsajI mahArAjazrI mAnavijaya mahArAja vihAra karatA karatAM vaDodarA padhAryA. vaDodarAnA jJAnabhaMDAranA hastalikhita graMthonuM lisTa tapAsatAM acAnaka temanI dRSTi "jaina tattvasAra" para paDI ane AvA amUlya graMthano uddhAra karavAnI temane svAbhAvika sphuraNA thai ane te dhanya sphuraNAne pariNAma A graMtha mudritAvasthAmA samAja samakSa rajU karavA bhAgyazALI thayo chu. SAGARALSCRECARROCECRECIES Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 6 // &aa.. A graMtha prathama saMvata 1966 mAM bhAvanagara zrI AtmAnaMda jaina sabhA taraphathI mULa ne anuvAda sAthe chapAyela che. tenI zuddhi ane bhASAMtara vaDodarAnivAsI zrAvaka maganalAla cunIlAla vaide karela che. upodghAta pravartaka mahArAja zrI kAMtivijayajIe lakhelo che. bhASAMtara paNa te bukamAM pAchaLa ApeluM che. A graMtha TIkAyukta hoya to vadhAre upakAraka thAya evo vicAra AvatAM TIkAnI zodha karatAM A TIkAyukta graMthanI prati paMnyAsajI mAnavijayajIne vaDodarAmAM maLI AvI. mahArAjazrIe e prata bhaMDAramAthI kaDhAvIne vaDodarAnA rahIza mAstara suMdaralAla cunIlAlanI mAraphata lahIyA pAse te lakhAvI, paNa AvA graMthano vizeSa pracAra thAya to savizeSa upakAra thAya te AzayathI te hastalikhita prata parathI temaNe presakopI karAvavA- vicAryu ane te kAma "jaina " ophisamAM kAma karatAM zA. narottamadAsa ruganAthane soMpavAmAM Avyu je temaNe atyaMta kALajIthI pAra pADyu. hastalikhita pratamA koi sthaLe skhalanA rahI gai hoya to tenI zuddhi karavA mATe bIjI pratanI agatyatA jaNAi paNa pATaNa temaja amadAvAdanA koi jJAna-bhaMDAramAthI A graMthanI bIjI nakala upalabdha thaI zakI nathI. AbhAra___ bhAvanagaranivAsI vayovRddha, jJAnavRddha zrI kuMvarajI ANaMdajIe A graMthanA prupho lAgaNIpUrvaka joi ApyA che te mATe temano AbhArI chu. pUjya paMnyAsajI mahArAje anahada prayAsa sevI A graMthano uddhAra ko che te mATe temanA RNa- mApa karavaM muzkela che. A uparAMta sauthI vizeSa upakAra to jAmanagara, rAdhaNapura, khIvAnadI (mAravAr3a)nA Arthika sahAyaka sadgRhasthono mAnavAno rahe che. ApustakanA mudraNakAryamAM mahodaya presanA mAlIka zA. gulAbacaMda lallubhAie paNa cIvaTa ane khaMtapUrvaka sahakAra Apyo che. nivedaka-zeTha bhogIlAla sAkalacaMda Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ stkshlnfqn lfnnfl SACREASOCIAS viSayAnukrama mmmmme viSaya patra pRSTha viSaya jIvakarmasvabhAvoktileza: prathamo'dhikAraH zloka 9 amUrtasyApyAtmano mUrtakarmagrahaNatatpiNDAdarzananirUpaNo. maGgalaM vastunirdezava ... ... ... . ' ktilezaH tRtIyo'dhikAraH zloka 33 karmAtmanorlakSaNam ... ... ... ... 1 jIva indriyahastAdikaM vinA'pi karmaprahaNaM karoti ... 9 1 jIvAnAmAnantyam, tabhedAzca pRthivyAdayaH ... ... 2 jIvasaMlagnakarmaNAmadRSTatvaM ... ... ... 16 2 jIvebhyaH karmAnantyaM ... ... . mUrtAmUrtayoH karmAtmanorAdhArAdheyabhAvasambandhoktizaH karmANi samapralokAkAzazritAni, ato jIvAH karmabhirAvRttAH caturtho'dhikAraH zloka 10 jIvakarmaNoranAdisambandhaH ... ... ... jIvAnAM karmabhyo muktiH jIvakarmaNorAdhArAdheyasambandham ... ... ... ... 18 ... jIvasya zubhAzubhakarmagrahaNoktilezo siddhAtmanaH karmanAdAnoktilezaH dvitIyo'dhikAraH zloka 11 paJcamo'dhikAraH zloka 17 jIvAnAM zubhAzubhakarma grahaNaM ... ... ... 5 . sikhAnAm karmAprahaNaM ... ... ... ... 1 2 zAnaM vinApi jovAnAM karmagrahaNaM sambhavati ... ... . 2 vinendriyairapi siddhAnAmanantasaukhyam ... ... 24 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // 7 // A%AC %AA%AA%%*** viSaya patra pRSTha siddhAramanaH karmagrahaNanirAkaraNoktilezaH SaSTho'dhikAraH zloka 11 siddhAnAm karmAdAnasvabhAvasya varjanam ... ... 261 saMsArazUnyatAmokSAbharaNatAdRSTAntoktilezaH saptamo'dhikAraH zloka 12 muktipravAhAvicchinnatA saMsArabhavyAzUnyatA ... ... 29 1 parabrahmavicAroktilezo'STamo'dhikAraH zloka 69 parabrahmaNaH svarUpam ... ... ... ... 33 / parabrahmaNaH sRSTiracanA tatraiva pralayAnupapattizca IzvaramAyAto jagadracanAnupapattiH ... ... ... 43 2 svataH IzvareNa jIvAnAM sRSTisaMhArAnupapattiH ... ... 46 2 karmaNA jIvasya sukhaduHkhAdirbhavati, tathApi paramezvare kartR. svAropaNa ... ... ekakSetre'nekasiddhAvasthAnAbhidhAnoktilezo navamo'dhikAraH zloka 11 viSaya brahmaNaH svarUpam ... ... ... kAlAdi paJcabhyo jagadutpati tatpralayazca ... brahmaNo brahmaNi lInatvaM, jyotiSi jyotiSo melanaM ... 54 brahmasiddhayora saMkIrNatA ... ... ... nigodajIvAnAM kSetrasthitigamAgamakarmabandhAdinidarzano ktilezo dazamo'dhikAraH zloka 41 nigodajIvAnAmanantakAlaparyantam nigodaduHkhe vasanam ... 561 nigodajIvAnAmadRSTatA ... ... ... ... 59 1 nigodajIvAnAmAhArAdikaraNe'pi na gurutvam .... ... . 2 nigodajIvA anantakAlaM yAvat duHkhino bhaveyustAhagU karmabandhanaM ca kurvanti ... ... ... ... 62 nigodajIvAnAM mano vinApi karmabandhanaM bhavati ... 64 jIvapudgaladharmAstikAyAdipUrNe'pi loke tathaivAvakAzo ktileza ekAdazo'dhikAraH zloka 8 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % viSaya % CESCE% %25AE%% viSaya patra pRSTha nigodavyAptA'khilavizve'pi tatrA'nyadravyasamAvezAvakAzayorakha| sthAnam ... ... ... ... ... . parapreraNArahitakarmabhogoktilezo dvAdazo'dhikAraH zloka 59 jIvasukhaduHkhAdikAraNaM kamaiMva, bhAgyasvabhAvAdinAmnA karmaNaiva pratipAdanaM ... ... ... ... ... 8 2 | kasyApi preraNA binA jIvasya svasvarUpaprAptikaraNa, karmaNaH svabhAvam , jagatsvarUpaM ca ... ... | dravyakSetrakAlabhAvA'nivAryazaktipreraNayA jaDasvarUpA'pi karmaNaH | prAkavyam ... ... ... ... ... 1 2 | karmaNa udaye AgamanabhedAH ... ... ... . 9 1 | karmaNo bhuktabhokSyamANabhujyamAnAmavasthA ... ... 82 / nAstikasyApyAnandAdizabdavat puNyapApAdizabdasattokti lezaH trayodazo'dhikAraH zloka 25 indriyamAtrapratyakSatAsvIkaraNe doSAH patra pRSTha nAstikasya pratyakSapramANAnnoindriyAvagamAdhikyoktilezaH caturdazo'dhikAraH zloka 33 parokSapramANamapi mantavyam ... ... ... 92 1 ceSTayA'dRSTamapi mantavyam ... ... ... 97 1 nAstikasya sakalapratyakSe'pi kasmiMzcidvastuni nijapratyakSatAnirAkaraNoktilezaH paJcadazo'dhikAraH zloka 12 adRSTasvargAdipramANatA ... ... ... ... 1. 1 1 nAstikasya dravyabhAvabhedadvividhadharmadarzanapUrvaka dravyadharmA dapi paramparayA bhAvadharmalAmoktilezaH SoDazo'dhikAraH zloka 37 / svargApavargayoH sAdhanAni yathAzakti siddhaguNasevanena siddhibhavanam ... ... ... ... ... 1.5 . gRhasthaidravyadharmasevanam vyavahArasyA'pi pAlanam ca ... 110 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CAR viSaya patra pRSTha nAstikalyAjIvarUpasthApanAsevAphalapratipAdanoktilezaH saptadazo'dhikAraH zloka 41 | paramezvarapratimApUjanena puNyasambhavaH ... ... 115 1 | nirAginiHspRhisevayA paramArthasiddhiH ... ... 121 1 | pratimA ajIvA'pi tayA puNyasiddhiH ... ... 121 2 AptaniyuktavastunaH vizeSamAnyatA ... 122 1 | Izvaro nirAkAro'sti tathApi kathaM tatpratimA bhavet ... 124 2 nAstikasyAnAkarasyApi bhagavataH sthApanoktilezo ___'STAdazo'dhikAraH zloka 19 nirAkArasyApi pUjanaM sthApanA tadarcanayA lAbhaH ... 125 1 nAstikasya dravyabhAvadharmaphalasamprApaNoktileza ekonaviMzo'dhikAraH zloka 29 | pratimApUjana phalaM prAyaH zIghramatra bhave na prApnotItyasya viSaya kAraNAni. ... ... ... ... ... 131 paramezvaranAmasmaraNasyA'pi AvazyakatA ... ... 136 AstikanAstikAnAM yeSAmapi paramparayA manoniviSayatA pAdanena ca muktiprApaNakAraNoktilezo viMzo'dhikAraH zloka 39 AtmajJAnenaiva kevalarAjayogena vA muktirbhavati etadviSaye vaiSNavAdisarvajanakathanasyaikavAkyatA ghaTanA ... ... ... 139 1 muktaH sarvadarzanAnusArimArgaH ... ... ... 145 2 siddhau niSkriyatA ... ... ... ... 149 granthapranthotpannapuNyajanatAsamarpaNasvIyagacchagacchanAyakasampradAyagurunAmasvakIyagurubhrAtrAdinAmakIrtanoktileza ekaviMzatitamo'dhikAraH zloka 23 manonirodhasya yogamArge ramaNakaraNasya copadezam ... 151 1 ARKAR Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrIvarddhamAna-satya-nIti-harSasUri jainagranthamAlA puSpa 5 // ||ahm // // jinAgamatatvavizArada suvihitAcArya zrIvijayaharSasUrIzvarapAdapamebhyo namaH // // mahopAdhyAya zrI sUracaMdragaNiviracita / ||shrii jaintttvsaar-sttiikH|| 0000000000cece:eecoeeeeeee maMgalaM, vastunirdezazca mUlam-'saMzuddhasiddhAntamadhIza middhaM, zrIvardhamAnaM praNipatya stym| - karmAtmapRcchottaradAnapUrva, kizcidvicAraM svavide "samUhe // 1 // TIkA-ziSTabodhitakartavyatAkatvena prArIpsitasya granthasya nirvighnaparisamAptyartha ziSyazikSArtha ca granthakAraH padyenaikena Is prayojananidarzanapuraHsaraM maGgalaM cikIrSurAha-"saMzuddha"tyAdi / ahaM kiJcidvicAra samUhe ityantimacaraNasya pdaanvyH| 'kizcit' X . 1 nirdoSam / 2 matizayairdIptam / 3 svajJAnAya / 4 vicArayAmi / 5000000000000000000000000EUR Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jeeeee0000000DeeCeeocedeeo sajhepeNa 'vicAra' parAmarza vicAraNIya viSayamiti yAvat 'samRhe vicArayAmi UhApohena vitarkayAmIti bhAvaH, / kathambhUtaM vicAraM ? 'karmA-''tmapRcchottaradAnapUrva karmA-''tmakaviSayakapraznottaradAnapUrvam, kiM kRtvA ? zrIvardhanAnaM praNipanya, kathambhUtaM | bhIvardhamAnaM ? 'saMzuddhasiddhAntaM nirmalasiddhAntayuktam , punaH kathambhRtam, 'adhIzaM' jagataHsvAminam , punaH kathambhUtam ? 'irdU' jJAnAdyatizayadIptam , punaH kathambhUtaM ? 'satyaM satyasvarUpaM satyapravacanAdhipatiM vA, kasmai prayojanAya vicAra samUhe ? iti Aha'svavide' svajJAnAya AtmajJAnavRddhaye iti bhAvaH // 1 // karmAtmano lakSaNam mUlam-AtmAyamAryAH kila kIhazo'sti, 'nityo 'vibhuzcetanavAna ruupii| tathA ca karmANi tu kIrazAni, jaDAni rUpINi 'cayAcayIni // 2 // 1 yadyayAtmA dravyAstikanayAnnityaH paryAyAstikanayAdanityo devAdyanyataravyapadezalAbhAt / paramiha tu sakarmA-'karmakarUpasarvajIvadravyagrahaNopayogAnityatvena prahaNam / 2 vyApakaH kevalisamdvAtAdau sarvalokAkAzavyApakatvAt, anyathA tu svakAyamAtravyAptatvAdapi vimuH| 3cetanA'pi dvedhA-sAvaraNa-nirAvaraNabhedAt / sAvaraNazAnaM yathAsambhavaM kevalAdarvAganyat sarvam / kevalazAnaM hi nirAvaraNam / iha hi cetanAmAtragrahaNAt sarvajIvasambandhi zAna gRhyate, tena sarvamapi jIvadravya cetanavaditi cetanAvAna jIva ucyate / 4 rUpa satatamasyAstIti rUpI sarvo'pi pudgaladharmA padArthaH / na rUpI arUpI apugaladharmA jIvaH / yadyapi tejasakArmaNazarIrasaGgato jIvaH sAtizayazAnavatA kapitayA pratyakSastathApi carmacakSuSAM niratizayajJAnavatAmapratyakSalAbhaprAyArUpItyucyate / 5 pUraNa-galanasvabhAvAni / 100069090999999999999999690 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 69999 900000009e TIkA - AtmAyamityAdi / atra praznottaratvenAbhidhAnaM - he 'AryAH pUjyAH. AdarArthe bahuvacanaM, 'kila' iti anunaye, 'ayam' uktaH 'AtmA' jIvaH 'kIdRzo'sti' kiM svarUpo vidyate 1 atrottaramAha nitya ityAdinA - nityaH' avicalasvabhAvaH, punaH kathambhUtaH 1 'vibhuH' vyApakaH kevalisamudghAtAdau kRtsnalokAkAzavyApI svakAyamAtravyApI vA punaH kathambhUtaH ? 'cetanavAn' cetanAyuktaH, punaH kathambhUtaH ? 'arUpI' rUparahitaH apugaladharmetyarthaH / tathA ityAdi tathAzabdaH samuccaye, cakAraH caraNapUrtyarthaH, tu zabdo vizleSaNArthaH / tato'yamarthaH - Atmano bhinnAni karmANi aSTavidhAni kAryANi / 'kIdRzAni kiM rUpANi saMti 1 atrotaramAha - jaDAnItyAdi / 'jaDAni' acetanAni cetanAlakSaNavirahitAmItyarthaH, punaH kathambhUtAni 1 rUpINi pudgalamayatvAnmU|rtAni punaH kathambhUtAni 1 cayA - 'cayIni' pUraNa - galanasvabhAvakAni ||2|| jIvAnAmAnantyam - tadbhedAzca pRthivyAdayaH mUlam - jIvAH 'pRthivyAdima sUkSmavRddha - nigodabhinnA hi bhavantyanantAH / nAnAvidhAvAptasajAtiyoni - bhinnAH samastAH kila kevalIkSyAH // 3 // 1 jIvAH kathambhUtAH ? pRthivI AdimA''diryeSAM te pRthivyAdimAH paTkAyikAste ca te sUkSmAzca vRddhAzva te tathA / vizepaNavizeSyabhAvasya vivakSAnibandhanatvAt sUkSmavRddhazabdayorvizeSyatayopAdAnena paranipAto'taH pRthivyAdayo dvidhA sUkSmA bAdarAzca / nigodA hi nigodasaJjJAvantaste'pi sUkSmA bAdarAya / tairbhedebhinnA ye te tathA / yadvAtra sUkSmavRddhazabdau pRthivyAdimanigodazabdayorantarasthitau DamarukamaNivat pRthivyAdiSu nigodeSu ca yojyau / Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra prathamo' dhikAra TIkA-sAmAnyena jIvasvarUpamuktam , adhunA vizeSamAha-'jIvA' ityAdi / 'hi' iti nizcaye 'samastAH' sarve jIvAH 'anantAH' antarahitA bhavanti, kathambhUtAste jIvAH ? pRthivyAdimasUkSmavRddhanigodabhinnAH' pRthivI AdimA''diyeSAM te pRthivyAdimAH padkAyikAste ca te sUkSmAzca vRddhAzca te tathA, pRthivyAdayo dvividhAH-sUkSmA bAdarAzca, nigodA hi nigodasaJjJAvantaH sAdhAraNavanaspatikAyikA iti yAvat / te'pi dvividhAH-sUkSmA bAdarAzca / taibhedaibhinnA ye te tathA, punaH kathambhUtAH 1 ityAhanAnAvidhetyAdi / 'kila' iti nizcaye, te samastA jIvA 'nAnAvidhAvAptasajAtiyonibhinnA bhavanti' nAnAvidhA-anekaprakArA avAptAH-prAptA yAH sajAtiyonayaH-samAnajAtisambandhinyo yonayastAbhibhinnAH-bhedamupagatAH, punaH kathambhUtAH 1 'kevalIkSyAH' 166eoceeeeeeeeeeeeeeeeeeeer peop00000000000000068860 jJAnayuktena IkSyA darzanAnajAtisambandhinyo yonAyavadhAvAptasajAtiyonibhinnAthA punaH kathambhUtAH syAntaH jIvebhyaH karmAnantyaM shlokdvyenaah| mUlam-karmANi tebhyo yadanantakAni, samagralokAmbarasaMsthitAni / ghanaM kimaNayekatarapradeze-'pyanantasaGghayAni zubhAzubhAni // 4 // TIkA-karmANItyAdi 'yad' yasmAt kAraNAt 'tebhyaH' pUrvoktajIvebhyaH pUrvAbhihitajIvApekSayA ityarthaH, 'karmANi' uktasvarUpANi 'anantakAni' anantAni santi tasmAt "yattadonityasambandhAt" tadityadhyAhAryam , tAni karmANi 'samagralokA-1 mbarasaMsthitAni' samagralokAkAze sthitAni, ghanamityAdi 'ghanaM kiM?' atra viSaye bahu kiM vaktavyam ? 'abyekatarapradeze'pi aGgI-jIvaH tasya 'ekatarapradeze'pi' ekaikasminnapi pradeze tAni 'anantasaGkhthAni' anantA saGkhyA yeSAM tAni tathA santi, katha // 2 // Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee mbhUtAni tAni karmANi ? 'zubhAzubhAni' zubhAni cAzubhAni ceti dvandvaH // 4 // mUlam-anantasaGkathAH kila karmavargaNA, jIvapradeze parikalpya 'ekake / zubhAzubhAH kevaladRSTidRSTA, muktA amUbhyaH khalu te hi siddhAH // 5 // TIkA-anantasaGkhyA ityAdi 'kila' iti nizcaye 'ekake' ekaikasmin jIvapradeze 'karmavargaNAH' kamasamUhAH 'anantasaGkhyAH' asaGkhyAtAH santIti zeSaH, kathambhUte jIvapradeze ? 'parikalpye' manobuddhayA parikalpanIye, kathambhUtAH karmavargaNAH ? 'zubhAzubhA' zivAzivAH, punaH kathambhUtAH 1 'kevaladRSTidRSTAH' kevaladRSTiH-kevalajJAnaM tayA dRSTAH-darzanagocarIkRtAH kevalajJAna gamyA iti yAvat / muktA ityAdi khalu zabdo nizcayArthe hi zabdaH caraNapUrtI te pUrvoktA jIvA 'amUmyaH' pUrvoktAmyaH karmavargaCNAbhyo 'muktAH' karmavargaNA virahitA ityarthaH siddhA ucyante iti zeSaH // 5 // karmANi samagralokAkAzazritAni-ato jIvAH krmbhiraavRtaaH| mUlam-atastu karmANi samagralokA-kAzAzritAnIha nirantarANi / tenaiva jIvA hi bhavanti karmA-vRtAvasUnIva mRdAvilAni // 6 // 1 ekasya jIvasyAsaDayAtAH pradezAH teSAmekasminnapi manobuddhayA parikalpye pradeze'nantakarmavargaNAH santIti / 2 vasUni svarNAni ratnAni vA, yathA khanyAdau svarNAni ratnAni vA samutpadyamAnAni mRdA mRttikayA saha vyAptAnyeva cchannAnyeva samutpadyante tathA jIvA api saMsArasthAH karmAvRtA eva bhavantIti sambandhaH / 180ceeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee: Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ janatattvasAra // 3 // 99996 TIkA -- atastu ityAdi / tu zabdo'tra evaMzabdArthaH 'atastu' asmAdeva kAraNAt 'iha' asmi~lloke karmANi 'samagralokAkAzAzritAni sakalalokAkAzaM saMzritAni santIti zeSaH / kathambhUtAni karmANi ? 'nirantarANi' avicchedena vyavasthitAni 'tenaiva' iti tenaiva kAraNena 'hi' iti nizraye 'jIvAH' AtmAnaH 'karmAvRtAH karmabhirAvRtAH karmAvaraNayuktA ityarthaH bhavanti / atra dRSTAntamAha -- 'vasUnIva mRdAvilAni' yathA 'vasUni' suvarNAni ratnAni vA 'mRdA' mRttikayA 'AvilAni' yuktAni AvRtAni iti yAvat, bhavanti / yathA khanyAdau suvarNAni ratnAni vA samutpayamAnAni mRttikayA cchannAnIvanyevasamutpadyante tathA jIvA api saMsArasthAH karmAvRtA eva bhavantIti bhAvaH // 6 // jIvakarmANoranAdisambandhaM zlokadvayenAha / mUlam -- kathaM vibho ! karmaNa Atmanazca yogo'yameSo'jani 'bhinnajAtyoH / anAdisaMsiddha ihocyate yo, 'hemAimanovAraNicitrabhAnvoH ||7|| TIkA -- kathamityAdi / 'vibho !' he prabho ! karmaNa Atmanazca 'ayaM' pUrvoktaH 'yogaH' saMyogaH 'kathaM' kena prakAreNa 'a'ajAyata ? / kathambhUtayoH karmA''tmanoH ? 'bhinnajAtyoH' bhinA jAtiH - strabhAvaH sattA vA yayostayoH ubhayApekSayA dviva 1 jIvAnAmarUpitvAt karmaNAM rUpitvAd bhinnA jAtiH svabhAvaH sattA vA yayostau bhinnajAtI tayoH saMyogo'nAdisaMsiddhaH anAdyutpanna ityarthaH / 2 kayoriya hemAimanoriSa svarNapASANayoriva satejaskanistejaskayorathayA hRtabaddhayorathavA guruTadhvorathavA snigdhAsnigdhayorityAdibhiH prakArairbhinnajAtyorevamuttareSAmapi padArthAnAM yathAsambhavaM bhinnajAtitvaM svayamUhyam // 0000000000000 prathamo' dhikAraH // 3 // Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 069606060690000000006900EUR | canaprayogaH jIvAnAmarUpitvAt karmaNAM ca rUpitvAd bhinnA jAtiH tathA ca sati bhinnajAtyoranayoryogaH kathamajAyate ? iti praznAbhiprAyaH / atrottaramAha-'eSaH' pUrvokto yogaH 'iha' asmilloke jIvakarmaNorvA 'anAdisaMsiddhaH' anAdikAlena niSpannaH | 'ucyate' kathyate / atra dRSTAntadvayamAha-hemAzmanovetyAdinA, vAzabdotra iva zabdArthaH, dRSTAntadvaye'pi ca DamarukamaNinyAyenAbhisambadhyate / hemAzmanoriva svarNapASANayoriva araNicitrabhAnvorikha araNikASThavaheriva c| satejaskanistejaskatvAdiprakArabhinnajAtyoryathA suvarNapASANayoriva araNidhUmadhvajayoriva vA yogo bhavati tathA bhinnajAtyorjIvakarmaNorapyanAdisaMsiddho yogo vijJeya ityarthaH // 7 // mUlam--dugdhAjyayorvA yugapadbhavo'styayaM, yathA punaH paavksuurykaantyoH|| sudhA 'sudhAbhRcchilayoH sahotthitaH, karturguNA'nAmatha kartRvAdinAm // 8 // TIkA-pakSAntareNoktaviSaye dRSTAntacatuSTayamAha-dugdhAjyayorvetyAdinA / 'vA' athavA ayaM pUrvokto yogo yugapadbhavo'sti | eka samayabhAvI vartate / katham iti ? Aha-dugdhAjyayordugdhaghRtayoH ivapadasyAdhyAhAro vidheyaH / dRSTAntaramAha-yathA punarityAdinA punaryathA pAvakasUryakAntayoH agrisUryakAntamaNyoH sahotthito yugapadutpanno yogo'sti / punadRSTAntaramAha sudhetyAdinA, 1 candrakAnnayoH / 2 ye tu jagataH sakartRtvamAhusteSAM kartRvAdinA mate yathA karturguNAnAM ca sattvAdInAM mitha sambandho'nAdisaMsiddhaH na hi nirguNaH kartA jagatkaraNe samarthoM bhavitumarhati, kartuniH kriyatvAnniraJjanatyat saguNatvaM na syAt tadabhAve ca kartutvaM na sambhavatIti; evamapi na vaktuM zakyaM yatkartA sRSTikarmaNi pravRttaH saguNo'nyathA nirguNaH / evamucyamAne sati karturanekasvabhAvatvAdanityatvaM tathA tu karturabhAvaH syAt / idaM tu kartRvAdinAM na matama, tanmate ca kartari saguNatvaM nirguNatvaM ca vayamapi daktavyaM yathA nirajane niHkriye phartari sagugatvamamtInaM tayAramanpapi karmasaMyogaH / 00:0606906060000000000000EUR Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamo' dhikAraH jainatasvasAra yathA punarityadhyAhAryam / yathA punaH sudhAsudhAbhRcchilayoH, sudhA amRtaM sudhAbhRt candraH tasya zilA pASANaH caMdrakAnta ityarthaH / amRtacandrakAntayoH sahotthito yogo'sti / punadRSTAntaramAha-atha anantaraM kartRvAdinAM ye tu jagataH sakartRtvamAhusteSAM mate iti shessH| kartuH kArakasya guNAnAM saccAdInAM cAnAdisaMsiddho yogo'sti // 8 // jIvAnAM karmabhyo muktiH mUlam-karmAtmanorevamanAdi siddho, yogo'styayaM kevalinaH smuucuH| asyApi bhedo viditastathAvidhAt, sAmagyayogAt 'kanakAimanoriva // 9 // TIkA-adhunA phalitamAha karmAtmanorityAdinA / 'eva' muktaprakAreNa 'karmAtmano' karmajIvayorayaM pUrvokto'nAdisiddho'nAdyutpanno 'yogaH' saMyogo'sti iti 'kevalinaH' kevalajJAnayuktAH 'samUcuH' kathitavantaH / asyApIti 'asya' pUrvokta1 syApi yogasyeti zeSaH bhedaH viditaH prasiddho'sti / kutaH ? ityAha-'tathAvidhAt' tAdRprakArakAt 'sAmaThyayogAt' sAmagrI bhAvayogAt tAdRzaH sAmayyA yogAditi bhaavH| kayorivetyAha-kanakAzmanoriva' suvarNapASANayoriva pUrva hema pazcAt paSANo athavA pUrva pASANaH pazcAt suvarNamityAdiko bhedo na vApi vaktuM zakyo dvayorapi yugapadeva sambandhaH tato'yameteSu vastuSvanAdisaMsiddho yathA sambandhastathA jIvakarmaNorapyanAdisaMsiddhaH sambandha iti bhinnajAtyorapisvayaM vibhAvyaH / / 9 / / iti prathamo'dhikAraH sa0 1 pUrva hema pazcAt pASANo'thavA pUrva pASANaH pazcAt suvarNa ityAdiko bhedaH kyApi vaktuM na zakyaH, dvayorapi samasamaya eva sambandhastato'yameSu vastuSu anAdisaMsiddho yathA sambandhaH tathA jova karmaNorapi anAdisaMsiddhaH sambandhaH iti bhinnajAtyorapi svayaM bhaavyH| 100000000000000000000000000 100009969090909090909090960 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvitiiyo'dhikaarH|| jIvAnAM zubhAzubhakarmagrahaNaM navabhiH zlokairAha muulm-'taahksvbhaavaaniyterbhvissy-kaalaacchubhaashobhnmuktihetoH| jIvastu karmANi samAdadIta, zubhAzubhAnIha puraHsthitAni // 1 // Gee000000@ce:6000000000 1jIvakarmaNoranAditvAdayamanAdisiddhaH saMyogaH, tathApi purANAni kAnicit karmANi kRSati, kAnicinnavAni gRhaNAti, iti, sampandhenAyAto'yaM dvitIyaH karmagrahaNAdhikAra ucyate-tArakasvabhAvAdityAdi, jIva: purasthitAni yathAyoga prAptAni zubhAzubhAni karmANi 'samAdadIta-gRhaNoyAditi / tatra hetutrayamAha-tAdRgiti jovasya pharmagrahaNasvabhAvAt punazca niyateravazyabhAvAt "niyatirbhagavatI balIyasI' ityuke, punazca tAzAt bhAvinaH kAlAt / cakArAkaraNamatra prayANAmapyeSAM samuditAnAmasabhAvAdekIbhAva evAtaH pAramArthyAdameda eveti na cakAraH / korazAdasmAdapi hetutrayAdapi? 'zubhAzo0' sukhaduHkhabhogakAraNAtaH / ata eva niyatisvabhAvakAlaiH prairya yAdazAni karmANi purataH prApitAni tAdRzAni gRhNAtIti pAravazyaM jIvasya jainai y'jyte| tathA cocyate'tArazI jAyate buddhi-rvyavasAyazca tAdRzaH / sahAyAstAhazA eva, yAdRzI bhavitavyatA // 1 // idaM hi zAkhaM prAyaH pRcchakazaivAbhiprAyamAzrityoktamasti / zaivA hi jainAniti vadanti-bho jainAcAryAH jIvo'yaM sukhaiSI san zubhAni karmANi jAnan gRhNAtu, paramasau duHkhadveSI san azubhAni karmANi kathaM gRhaNAti ? ato'zubhAni karmANi grahItumanicchato'sya kazcidozvarAdirazubhakarmagrahaNe prerako-vAcyo yathA sarve bhavanmataM samaJjasaM syAditi pRcchantaM zaivajanaM samadhigamya jAnato'pi jIvasya prerakAdi vinaiva zubhakarma 606060699000000000000000 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatatvasAra // 5 // Tai He Shi Zi TIkA - jIvakarmaNoranAditvAt tayoH saMyogo'pyanAdisiddha:, tathApi purANAni kAnicit karmANi kRpayati kAnicinnavAni ca gRhNAtIti sambandhenopasthito'yaM dvitayaH karmagrahaNAdhikAra ucyate- ' tAdRkasvabhAvAdityAdi' / iha' - asmin saMsAre 'jIva' - AtmA 'karmANi ' 'samAdadIta ' - gRhNIyAt / kathaMbhUtAni karmANi ? ' puraH sthitAni - yathAyogaM prAptAni / punaH kathaMbhUtAni ? zubhAzubhAni - zubhAni azubhAni ceti / atra hetutrayamAha tAdRgityAdinA, 'tADakasvabhAvAt' - jIvasya karmagrahaNasvabhAvAt ityeko hetuH / punazca 'niyateH' - niyativazAt niyateravazyaMbhAvAdityarthaH iti dvitIyo hetuH / punazca 'bhaviSyatkAlAt tAdRzo bhAvinaH kAlAt (iti tRtIyo hetuH ) / cakArAkaraNAt trayANAmadhyeSAM niyatisvabhAvakAlAnAM samuditAnAmekIbhAvena pAramArthyAdabhedo vivakSitaH / kathaMbhUtAdasmAd hetutryAdityAha - 'zubhAzobhanabhuktihetoH' iti - sukhaduHkhabhoga kAraNAdityarthaH // 1 // mUlam -- karmANi yogIndra ! jaDAni santi, tAni svayaM nAzrayituM kSamante / AtmA tu buddhaH svayameva jAnan, karmANyazastAni kathaM hi lAti ! ||2|| TIkA -- 'karmANItyAdi' he 'yogIndra !' he yogirAja ! zaivasya jainaM pratyuktiH, 'karmANi jaDAni' - acetanAni 'santi ' 'tAni' karmANi 'svayaM' - svata eva 'AzrayituM' - AzrayaNaM kartuM jIvasyAvalambanaM kartumityarthaH, 'na kSamante'- na samarthAni bhavanti, acetanAni karmANi nimittaM vinA jIvamAzrayituM na prabhavantIti bhAvaH / tahyatmA tAnyAdadIta, ityapi parihartumAha- 'AtmA vi grahaNavadazubhakarmagrahaNaM vartata iti nigain jainAcAryaH zeAdikaM pratyuttarayati "satyaM vijJAnan" ityArabhyAna va makAvya pUrvArdhaparyannapratthenetyAdi svayaM jJeyam // dvitIyo' dhikAraH // 5 // Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BoceaeeeacocaG0000000000 tyAdi,' 'AtmA'-jIvastu 'buddho'-jJAnavAn vartate sa 'jAnan'-karmavipAkaM vidannapi 'svayameva'-svAtantryeNaiva karmANi 'kathaM | kena prakAreNa 'lAti'-gRhaNAti ? hi-zabdaH pAdapUttau / kathaMbhUtAni karmANi ? 'azastAni'-azubhAni duHkhajanakAnIti yAvat , AtmA zubhavipAkAni prazastakarmANi sukhaipI san gRhNAtu nAma, paraM tu buddho'zubhakarmaphalaM duHkhaM jAnan duHkhadveSI sannapi sa svayaLal mevAzubhavipAkAni aprazastakamoNi kathaM gRhAtIti bhAvaH // 2 // mUlam--ko nAma vidvAnazubhaM hi vastu, gRhNAti matvA kila yaH svtntrH| satyaM vijAnannapi bhAvitAha'-kAlAdinodAdazubhaM hi lAti // 3 // TIkA-uktaviSaya eva puSTimAha 'ko nAma' ityAdinA / nAmeti prasiddho, hIti caraNapUtau / yattadonityasambandhAt sa ityadhyAhArya, sako'sti 'vidvAn'-paNDito yaH 'svatantra'-aparAdhInaH san , kileti' nizcaye 'matvA'-jJAtvA'pi vipAkaM jAnanapItyarthaH, 'azubhaM'-duHkhAvaha 'vastu' 'gRhNAti'-Adatte kazcidabudhaH paratantro'jAnan vA azubhaM vastu gRhNIyAt , paraMtu buddhimAnaparAdhInaH phalaM ca vidan ko'zubhaM vastu grahItuM zaknoti ? iti bhaavH| atrottaramAha-satyamityAdinA, satyamiti bhavatoktaM | kathanaM satpamastItyarthaH, paraM tu 'vijAnannapi'-phalaM jAnAno'pi 'bhAvitAdRk kAlAdinodAt'-bhAvino-bhaviSyantaH tAdRzaHtathAvidhAH sukhaduHkhahetava ityarthaH, ye kAlAdayaH Adizabdena svabhAvAdigrahaNaM, teSAM nodAt-preraNAt , hIti nizcaye, azubhaM 'lAti'-gRhNAti // 3 // 1 kALo sahAva niyai, puvvakayaM purisakAraNe paMca / samavAe sammattaM, pagate hora micchattaM // 1 // 'bhAvino'-bhaviSyanto ye tArazAH sukhaduHkhahetavaH kAlAdayaH paJca, teSAM 'nodaH-preraNaM tasmAt // vidvAna mAha kovitAhaka Deseeeeee09680868680Geeee ' azubha Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NO jainataspasAra dvitIyodhikAraH bhaviSyanniyAvAna ityarthaH ||4||shrit , sthAnaM nijalayate svIyapanAnA vilasate syAdityAyani e9e9e9e9e0694090909090 mUlam-tathAhi kazciddhanavAnapIha, khAded bhvissynniytiprnnunnH| khalaM vivodhannapi modakAdi-svAdiSTavastUni yataH svtNtrH||4|| TIkA-atraiva dRSTAntamAha tathAhItyAdinA, 'tathAhi-tadyathA, 'iha'-asmin saMsAre, 'yataH' iti hetUdyotane, 'kazcit'vivakSitaH, 'dhanavAnapi'-dravyADhayo'pi, 'modakAdisvAdiSTavastUni'-modakAdIni yAni svAdiSTAni-atizayena svAdUni vastUni santi tAni 'vibodhannapi-jAnannapi 'khalaM'-preraNavazAttailApagamena sarpapAdyavaziSTarUkSabhAgasvarUpaM padArtha, 'khAdet'-bhakSayet / hetugarbhavizeSaNamAha-'bhaviSyanniyatipraNunna' iti, bhaviSyantI-bhAvinI yA niyatistayA, 'praNunaH'-preritaH, punarapi hetugarbhavizeSaNamAha-'svatantra' iti-aparAdhIna ityarthaH // 4 // mUlam-ananyamArgazca tathaiva kazcit, sthAnaM nijeSTaM prayiyAsurAzu / zubhAzubhAna sthAnabharAn vijAnan , vilayate 'svIyapadAptinodAt // 5 // TIkA-punadRSTAntareNoktaviSayapuSTimAha-'ananyamArgazca' ityAdi / tathaiva kAzcijanaH 'vilacate'-zubhamArgamatikramya | | kutsitamArgeNa prayAti / kuta ityAha-'svIyapadAptinodAt'-svakIyasthAnaprAptipreraNAt zIghrameva svasthAnaprAptiH syAdityAdyabhi lApapreraNAditi bhAvaH / kathaMbhUtaH kazcijjanaH ? 'ananyamArgaH'-nAstyanyo'paro mArgaH-panthA yasya sa tathA, svasthAnaprAptaye | mukhyatayaika eva yasya mArga ityarthaH / punaH kathaMbhUtaH ? "nijeSTaM sthAnaM Azu prayiyAsuH"-zIghrameva svAbhilaSitasthAnaM gantu 1 svakIyasthAnakamAptipreraNAt / 106909060606060609069066060 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ micchuH / punaH kathaMbhUtaH ? " zubhAzubhAn sthAnabharAn vijAnan - zubhA anubhAba ye sthAnamarAH - sthAnasAmagyaH tAn vijAnanjAnAno'pi // 5 // mUlam-tathA ca caurAH paradAragA api, vyApAriNo darzanino dvijAstathA / vidanta ete hi tathAvidhAyateH zubhAzubhaM karma samAcaranti // 6 // TIkA - uktaviSayapuSTaye punardRSTAntAnAha 'tathA ca' ityAdinA / ' tathA ca' iti - anyadapi dRzyatAmityarthaH / 'caurAH' - cauryakartAraH, 'paradAragAH' - parastrIsevanakartAraH, apizabdaH samuccaye, vyApAriNo-vyApAraM kartAraH, 'darzanino' - matAnuyAyinaH tatheti samuccaye 'dvijAH' - brAhmaNAH, ete pUrvoktAH, hIti caraNapUrtI, 'vidanto' - jAnantaH svasvakarmaphalaM jAnAnA apItyarthaH, ' tathA vidhAyateH'-tathAvidhAt-tAdRzaH zubhAzubhahetubhUtAdityarthaH, 'AyateH' - bhaviSyatkAlAt tathAvidhazubhAzubha hetu bhaviSyatkAlAditi bhAvaH, hetau paJcamI, 'zubhAzubhaM karma - zubhamazubhaM ca kArya ' samAcaranti' - kurvanti caurAdayaH svasvakarmavipAkaM jAnanto'pi tathA vidhAyativazAcchubhAzubhaM karma kurvantyarthaH // 6 // mUlam - bhikSustathA 'bandi RSizca bhikSAM, snigdhAM ca rUkSAM paribudhya bhuGkte / zUrastathA yuddhagatosvagacchan, zatrUna zatrUMzca nihanti rove ||7|| 1 tathAvidhazubhAzubhahetu bhaviSyatkAlAt / 2 bandizandasya ra 'RtyakaH' iti pANinIyasUtreNa pakSe kRtahrasvastrasya pAThaH / 3. 'RSitavat yogaviditi / 4 snigdhAmarthAt svAdiSTAM mRSTAM sarasAmiti yAvat / 5 rukSAmuktaviparItAM svasminnayacitAM svaprakRtito bhinnarUpAmiti / 6 jJAtvA / 7 rodhe- gaDha rodhAdike / 96060 3000000 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyo' dhikAra // 7 anatattvasAramA TIkA-punadRSTAntAnAha 'bhikSustathA' ityAdinA / zloke tathAzabdau cazabdAzca samuccaye'vabodhyAH / 'bhikSu:'-bhikSaNazIlaH, 'bandI'-cAraNAdiH, 'kratyakaH (6-1-127) iti pANinIyasUtrega hUsvatvaM prakRtibhAvazca, 'RSi'-tattvavit 'snigdhAM'snehayuktAM sarasAmiti yAvat , bhikSA paribudhya-jJAtvA 'bhuGkte -atti / tathA 'yuddhagataH' saMgrAmaM prAptaH 'zUra'-vIrapuruSaH 'rodhedurgarodhanAdike sati 'avagacchan'-jAnabapi 'zatrun'-cairiNaH 'azan'-mitrANi ca 'nihanti'-mArayati // 7 // mUlam-rogI yathA vA nijaromazAnti-micchannapathyaM dhapi sevte'sau|| rogAbhibhUtatvavazAdapAya, jAnan tvayaM bhAvinamAtmagAminam // 8 // TIkA-dRSTAntaramAha 'rogI yathA vA' ityAdinA / 'vA' athavA 'yathA'-yena prakAreNa 'asau'-vivakSitaH 'rogI'-roga2 vAn rugNa iti yAvat , hIti nizcaye 'apathyamapi'-ahitamapi vastu 'sevate'-vyavaharati / kathaMbhUto rogI ? 'apAyaM jAnan'vinAzaM vidan apathyasevanajanyaphalaM jAnanapItyarthaH / kathaMbhUtamapAyaM ? 'svayaM mAvinaM'-svata eva bhaviSyati kAle bhavanazIlaM, punaH kadhaMbhRtaM ? 'AtmagAminaM'-svasminnAgantukam / AtmagAminaM bhAvinamapAyaM vidannapi kuto'pathyaM sevate ? ityatra hetumAha-rogAbhibhUtatvavazAt' iti rogeNAbhibhUtatva-pAravazyaM tadvazAt tasya vazena rogaparavazaH sannityarthaH // 8 // jJAnaM vinApi jIvAnAM karmagrahaNaM sambhavati zlokadvayenAha / _mUlam-evaM hi kamANyamAn vilAti zubhAzubhAni pravidannavazyam / 1 pAravazAt / 2 kaSTam / 3 jIvaH / 606060:6000000000009699900 Neeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeer // 7 // Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ seeeeeeDESe8o668GBedeese jIvasya karmagrahaNe svabhAvo, 'jJAnaM vinA'pyasti nidarzanaM yat // 9 // TIkA-dAntei ghaTanamAha 'evaM hI' tyAdinA / 'evaM'-uktarItyA, 'asumAn'-prANI jIva iti yAvat , vidan'jAnannapi 'avazyaM'-nizcayena 'zubhAzubhAni'-zubhAnyazubhAni ca karmANi 'vilAti'-gRhNAti / atra hetumAha 'jIvasya'-AtmanaH 'karmagrahaNe'-karmaNAmAdAne 'svabhAva'-prakRtirasti, 'yat'-yasmAt kAraNAt atra 'nidarzanaM'-dRSTAnto'sti / / 9 // mUlam-yathaiva loke kila cumbako'pyayaM, saMyojakaryojitamaMjasA bhRzam / sAraM tathA' sAramayo'vicAritaM, gRhNAti yenA vyavadhAnamAtmanaH // 10 // TIkA-dRSTAntamevAha 'yathaiva' ityAdinA / yathaiva 'loke-saMsAre, 'kile'ti-svavArtAyAm , 'ayaM'-vivakSitaH 'cumbakaH' lohAkarSakapASANavizeSo'pi 'bhRzaM'-nirantaraM 'aMjasA'-zIghaM avicAritaM yathA syAttathA vicAramantareNaivetyarthaH 'aya'-lohaM 'gRhNAti'-Adatte / kathaMbhUtamayaH ? 'saMyojakaiojitaM'-yojanakartRbhiH samIpe sthApita, punaH kathaMbhUtaM ? 'sAraM tathA'sAraM'-sArabhUtaM kAntavidyutsArAdi, asArabhUtaM muNDAdi, etat dvividhamapyayo gRhAtItyarthaH / punaH kathaMbhUtaM ? 'yenAtmano'vyavadhAna'-yenAyasA sahAtmanaH-svasya vyavadhAnam-antaraM nAsti tat // 10 // 1jJAnaM vinApi jainAbhiprAyeNa jIvasya grahaNasvabhAvosti, atra dRSTAnto-"yathA (yathaiva) loke kila" ityAdi / 2 lohaM kAntavidyutsArAdi / 3 muNDAdi / 34 yena sAreNa lohenAthavA asAreNa lohena sahAtmanaH svasyAvyavadhAna-antaraM nAsti / 190:000000000000000000000EUR Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatasvasApa dvitIyo' thikAra 10969690000000000000000000 mUlam-kAlAtmabhAvAdiniyojitAnyaho, svabhAvazaktezca zubhAzubhAni yat / karmANi sAmIpyasamAzritAnyaya-mAtmA'pi gRhNAti tathA'vicAritam // 11 // TIkA-dArTAnte yojanAmAha 'kAlAtma0' ityAdinA / 'tathA'-uktaprakAreNa 'yad-yataH 'aho' iti vismaye 'ayaM'vivakSitaH, AtmA'-jIvo'pi, 'avicArita'-vicAraM vinaiva 'zubhAzubhAni karmANi'-zubhAnyazubhAni ca kAryANi 'gRhNAti'Adatte / kathaMbhUtAni zubhAzubhAni karmANi ? 'kAlAtmabhAvAditi yojitAni'-kAlasvabhAvAdibhiH preritAni, Adizabdena niyatyAdigrahaNam / punaH kathaMbhUtAni ? 'sAmIpyasamAzritAni'-sAmIpyaM prAptAni / kuto gRhNAti ? ityAha-svabhAvazakteH' iti AtmanaH svabhAvasyaivetyaM zaktirasti yasyA vazena sa uktakarmANi gRhAtItyarthaH // 11 // peeeeeeeeeeeeDe0000060emes // jIvasya zubhAzubhakarma grahaNoktilezo / / // dvitiiyo'dhikaarH|| Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6969696969600000000069 // atha tRtIyo'dhikAraH // jIva indriyahastAdikaM vinApi karmagrahaNaM karotItyAha aSTAviMzatizlokaiH mUlam-svAminnanAkAratayA hi jIvo, nirindriyaH kena ca lAti karma / nirIkSya pUrva tata 'AtmaleyaM, 'pANyAdinA nyAdadate pumaaNsH||1|| TIkA-svAminityAdi 'he svAmin !'-prabho !, 'hIti-nizcaye, 'jIva'-AtmA, kena'-hetunA, 'karma' 'lAti'-gRhNAti, cakArazcaraNapUtoM, kathaMbhUto jIvo? nirindriya'-iMdriyavirahitaH, kuto nirindriyatvaM tasyetyAha-'anAkAratayeti-AkArarahitatvenetyarthaH / atraiva puSTimAha-nirIkSyetyAdinA 'pumAMso-janAH 'pUrva-prathamam , 'Atmale(Ja)yam'-AtmanA grAhyaM vastu, 'nirIkSya' dRSTA, 'sataH'-tadanaMtaraM, 'pANyAdinA'-hastAdinA, 'nyAdadate'-gRhNAti // 1 // mUlam-AtmA tu nedRk ghaTate na caitat , satyaM vinaapiindriyto'pythaatmaa| 'bhAbyAzritaM karma samAdadIta, zakteH svabhAvAt ca zRNu svarUpaM // 2 // TIkA-AtmA tvityAdi 'AtmA'-jIvastu, 'IdRk-uktasvarUpo nAsti, 'etat'-pUrvoktaM ca kathanaM, 'na ghaTate' na 1. AtmanA leyaM grAhya yad vastu syAttavastu pANyAdinA niyatamAdadate ityarthaH / 2. karAdinA / 3. gRhNanti / 4. bhavipyatkAlabhogAI bhavitavyatAthitaM / seeeeeeeeeeeeeeeeee Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra tRtIyo' dhikAra // 9 // 0000000000000000000000000ra siddhyati / uttaramAha-satyamityAdinA 'satya'miti-uktakathana satyamastItyarthaH, paraMtu 'atheti-saMbhAvye, 'AtmA' jIva 'indriyato'-vinA'pi iMdriyavinApi'--eko'pi zabdazcaraNapUrtAvavagantavyaH, 'karma' 'samAdadIta'-gRhNIyAt , grahItuM zaknotItibhAvaH, kathaMbhUtaM karma ? 'bhAvyAzritaM'-bhaviSyatkAlabhogyam , atra hetudvayamAha-zakteH 'svAbhAvAceti AtmanastAdRzI zaktistAk svabhAvazcA'stItyarthaH, zRNu svarUpamiti'-AtmasvarUpaM zrUyatAmityarthaH // 2 // mUlam-yathendriyAkAra vivarjito'yaM, kartA zRNotyeva nijAgijApam / bhaktaM nirIkSyA'tha vilAti pUjA, pANiM vinA coddharatIha bhaktAna // 3 // TIkA-uktaviSayameva spaSTayati, yathetyAdinA 'yathA' 'ayaM vivakSitaH, 'kartA'-jagatkArakaH, nijAGgijApam'-nijabhaktajApam , 'zRNotyeva'-AkarNayatyeva, punaH kiM karotItyAha-bhaktamityAdi 'atheti'-saMbhAvye, 'bhakta'-bhajanakartAraM, 'nirIkSya'dRSTvA, 'pUjAM'-pUjanamarcAmiti yAvat , 'vilAti'-gRhNAti, punaH kiM karotItyAha-pANimityAdi 'iha'-asmin jagati, 'pANiM vinA'-hastena vinaiva ca, 'bhaktAna-bhajanakartRn , 'uddharati'-saMsArAta tArayati, kathaMbhUtaH kartetyAha-iMdriyAkAravivarjita iti 'iMdriyAkAreNa virahita ityarthaH // 3 // mUlam-pApaM haratyAzu kRtaM svakarya-danantazaktaH shjaattthaa''tmaa| loke yathA vA 'guDako rasasya, siddho nirakSendriyapANimuktaH // 4 // 1. ayamiti kartRvAdilokaprasiddhaH kartA / 2. guTikA / 3. pAradasya / peococceeeeesa@GOODCOc00000 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-(yathA ca sa IzvaratayA tvayA'bhyupagataH kartA) svakaiH-nijabhaktaiH, yat pApam-aniSTamadRSTam , kRtaM-vihitaM, | 'tat' ityathAdAkSipyate, anantazakteH-svasyAparimitasAmarthyabalena, Azu-jhaTiti, harati-apanayati, tathA-tadvat , AtmA cetanaH, sahajAt-svabhAvAt , indriyAdirahito'pi karmagrahaNa-nAzAdi karoti / 'yathA vA' iti nidarzanAntaropadarzane, rasasyapAradasya, siddhaH-tathAvidhauSadhAdinA saMskRtaH, guDako-guTikA, nirakSendriya-pANimuktaH-nirakSaHacetazcAsau indriyahastarahitazca san // 4 // mUlam--dugdhAdipAyI trapunIrazoSI, sa zabdavedhI balazukradazca / sUto'pi caitatkurute nirakSo, jIvastu zakto na karoti kiM kim ? // 5 // dugdhAdipAyI-dugdhAdi sAtizayaM pibati tacchIlaH, trapuNaH-raGgasya nIraM-pAnIya zoSayati tacchIlaH, zabdavedhI-zabdAnusAreNa lakSyavedhasAmarthyayuktaH, caH samuccaye, balazukradaH-balaM viziSTAM zaktiM, zukra-vIrya ca dadAtIti balazukrado bhavati / upasaMharati-nirakSaH-acetanaH, sUto'pi pAradopi, etat-yathoktaM dugdhAdipAna-trapunIrazoSaNa-zabdavedhavalazukradAnasvarUpaM kArya, kurute-vidadhAti, tu-tadA, zaktaH-anantazaktiyuktaH, jIvaH-cetanaH, kiM kiM na karoti ?-api tu sarvamapi kArya kartu prabhavatItyarthaH // 5 // 990:0000000000068eeeee0606 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anataravasAra tRtIyo' dhikAraH 10000000000000000000000000 mUlam-vanaspatInAmapi vA 'yathAhRti-ryannAlikeAdiSu dRzyate'pi ca / yadA ghanaM kiM kila vastu sarva, saGgRhya nIraM svayamAtiM syAt // 6 // TIkA-atra dRSTAntaramAha-vanaspatInAmityAdinA 'yathA veti'-yathA vetyarthaH, 'vanaspatInAmapi' 'AhRtiH' AhAro bhavati, kuta ityAha ? yadityAdi yadyasmAt kAraNAt , 'nAlikeryAdiSu' nAlikeraphalAdiSu, 'dRzyate'pi ca'-tadAhAragrahaNaM dRzya| te'pi mUlasecane tatphale'pi nIraM dRzyata eveti bhAvaH, yadvetyAdi 'yadvA'-athavA, 'ghanaM kim'-atra bahUnoktena kiM prayojanamasti, 'kileti-nizcaye, 'sarva vastu' sakalapadArthajAtaM, kartRpadam 'nIraM'-jalaM, 'saGgRhya-AdAya, 'svayaM-svata eva prerakamaMtaraiveti bhAvaH, kA 'Atim'-ArdratvaguNayuktam , 'syAt'-bhavati // 6 // mUlam-na ceti vAcyaM payaso'sti zakti-stadabhedane yada vyabhicAritAsti / na bhedanaM mudgazilAsu tadvat, dhAnye'mbhasaH kiM kaTukA na bhedyAH // 7 // TIkA-atra vAdihRdayastha zaMkAM parihatumAha-nacetItyAdi 'tabhedane-padArthachedane, 'payaso'-jalasya, 'zakti'-sAmarthyamasti, iti 'na ca vAcyaM tvayA evaM na vaktavyam , kuta ityAha-yad-vyabhicAritAstIti 'yat'-yasmAtkAraNAt, uktaviSaye 9] 'vyabhicAritA'-vyabhicArI asti vyabhicArameva darzayati, na bhedenamityAdinA 'tadvat'-anyavastuvat , 'mudgazilAsu'-pASANa 1. AhAraH / 2. vanaspatInAmapi pANyAdi vivAhAragrahaNaM dRzyate tacca lAbhAlyAdiSu gRhotamapi samIkSyate tanmUle jalasecanAttatphale jalAdhAnaM pratyakSatayopAdIyate / 3. karaDUkaNAH / 696900600606060606960000EUR Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Geeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee vizeSeSu bhedanaM na bhavati, punarvyabhicAraM darzayati-dhAnye ityAdinA yadi 'dhAnye'-ane, 'aMbhaso'-jalasya bhedanazakti-sti tahiM tena 'kaTukA'-karaDUkaNAH 'kinna bheyAH ?-kathannabhedanIyA bhavanti // 7 // mUlam-siddhaM tathedaM grahaNIyameva, vastvatra yasyAsti tadeva lAti / kiMcumbako lohamathojjhya dhAtU-nanyAMzca gRhNAti tathA svabhAvAt // 8 // TIkA-phalitamAha-siddhamityAdinA-'tatheti'-tathA ca satItyarthaH, 'idaM'-vakSyamANaM vRttaM, 'siddhaM'-siddhigataM, kimityAha-grahaNIyamevetyAdi 'atra'-asmin saMsAre, 'yasya' yat 'vastu' 'grahaNIyameva'-grahItuM yogyamevAsti tat 'tadeva' 'lAti'gRhAti, asyaiva puSTimAha-kimityAdinA 'atheti'vitarke, 'ki' cumbakA'-lohAkarSakapASANaH, 'tathAsvabhAvAt'-lohAkarSaNasvabhAvena 'loham' ayaH 'ujjhya'-tyaktvA, ujsyeti cintyaM padam 'anyAn'-padArthAn , 'dhAtUna'-suvarNAdIn, 'ca' zabdazcaraNapUtA, 'gRhNAti'-Adatte nAdatte itibhAvaH // 8 // mUlam-apyevamAtmA parapudgalotkarAn', vihAya gRhAti hi karmapudgalAn / yAhakSa yAdRkSa bhaviSyadAyatiH, tAdRkSa sampreraNapAravazyataH // 9 // TIkA-dArTAte yojanAmAha-apyevamAtmetyAdinA 'api'-saMbhAvane, 'evam'-uktamakAreNa, 'AtmA-jIvaH, 'hI'ti nizcaye, 'karmapudgalAn' karmaparamANUn , 'gRhNAti'-Adadate, kiM kRtvetyAha-parapudgalotkarAn vihAyeti 'para'-karmasakAzAd bhinnAH, 1. karmaNaH sakAzAta bhinnAn pudgalasamUhAn vihAya karmapudgalAn gRNAti / 2. uttarakAlaH | 00000909099069900066996066 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAya ye 'pudgalotkarA'-paramANusamUhAstAn 'vihAya-tyaktvA, kutaH karmapudgalAn gRhNAtItyAha-yAdRkSetyAdinA 'yAdRkSa yAdRkSayAdRzI yA 'bhaviSyadAyati'-bhAvikAlo'sti 'tAdRkSasya tAdRzasya, 'sampreraNapAravazyataH'-preraNAparAdhInatvAt hetau paMcamI // 9 // mUlam--supto yathA vA kila kazcidaGgabhRt, svapnAn prapazyan kurute 'samAH kriyaaH| noindriyeNaiva na tatra kiJcane-ndriya dvayaprANamaho pravartate // 10 // TIkA--uktaviSayasyaiva dRSTAntadvAreNa puSTimAha-supta ityAdi 'vA'-athavA, kileti'-svavArtAyAm , 'yathA' 'kazcit'ko'pi, 'aGgabhRt'-prANI, 'supta'-zayAnaH san , svapnAn , 'prapazyan'--avalokamAnaH, 'noiMdriyeNaiva-noiMdriyaM manastenaiva, 'samAH-sarvAH, 'kriyA:'-vyApArAn, 'kurute'-karoti, 'tatra'-svapnadarzanakAle, 'kizcana'-kimapi' 'indriyadvayapANa'-indriyANAM dvayamiMdriyadvayaM jJAneMdriyANi karmendriyANi ca tasyeMdriyadvayasya, prANaH zaktistasya mahastejaH, 'na pravartate'-na pravRttiM karoti // 10 // ___ mUlam-jIvastathA karmabharaM hi lAti, svapno bhramo'yaM nanu maivmaakhyH|| mahattame tasya phale ca dRSTe, mA behi yatsvamamayaM smaratyaho // 11 // TIkA-dRSTAMta dArTAnte yojayati-jIvastathetyAdinA 'tathA'-ukta prakAreNa, 'hI'ti-nizcaye, 'jIva'-AtmA 'karmabharaM'- a karmasamUha, 'lAti'- gRhNAti, atra zaGkate-svapna ityAdinA 'nanviti-vitarke, 'ayaM'-pUrvoktaH, 'svapno'-'bhramo'-bhrAntirasti, 1. sarvAH / 2. manasA / 3 buddhIndriyakriyendriyalakSaNendriyadvayavala vinA mano nAstIti / buddhIndriyANi sparzanAdi paJca / II kriyendriyANi karapAdAdipaJca / 4. svapnasya / 5. svamadarzako naraH / 5689999009000000000000000EUR Decece6e480808686666666 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 samAdhAnamAha-maivamityAdinA 'tasya'-svapnasya, 'mahattame' atizayena mahati atyutkRSTe ityarthaH 'phale dRSTe' sati 'maivamAkhya:ra evAmitthaM mAkhyaH, mA brUhi 'ca' zabdazcaraNapUtA, zaMkAtaramapi nirAkartumAha-mA brahItyAdi 'mA bahIti-evamapi mA kathayetyarthaH, 'ayaM'-svapnadarzakanaraH, 'aho' iti-vismaye, 'svapnaM smarati'-svapnasya smaraNaM karotIti // 11 // mUlam-yathA gRhItaM nahi karma 'sa smaret , na smaryate prAyaza eva dRssttH| svapnastathA karmabharo'pi 'cAttaH, kazcitsmaret svapnamimaM yathekSitam // 12 // karma smaret jJAna vizeSatastathA, pradhAnapuMsekSita eva yadvat / svamo yathArthaH phalatIha nUnaM, tathaiva kamAttamidaM kRtArtham // 13 // TIkA-atra hetumAha-yathetyAdinA 'tathA'-yena prakAreNa, 'sa'-karmagrAhako jIvaH, 'gRhIta'--labdhakarma, na hi smaret'-- smartuM na zaknoti, 'prAyazaH' eva'--bahudhaiva, 'dRSTa:'--avalokitaH 'svapno' 'na smaryate' na smRtigocarI kriyate, 'tathA'--tenaiva prakAreNa, 'ca' zabdazvaraNapUtauM, 'Aco'--gRhItaH, karmabharaH'-karmasamUho'pi na smayate, atra vizeSamAha-kazcidityAdinA paraMtu yathA 'kazcit'-ko'pi, 'IkSita'--dRSTaM, 'ima'-prastUyamAnaM, 'svapnaM smaret' 'tathA jJAnavizeSataH'-jJAnavizeSeNa, 'karma smaret'-karmaNaH smaraNaM karotIti arthaH, phaladvArA tayoryathArthyamAha pradhAnetyAdinA 'yadvat'--yathA, 'iha'--asmin saMsAre, 'nUnaM'-nizcayena, 'svapnaH' 1. karmagrAhako jIvaH / 2. gRhItaH / 3. yathA yA caurAdikaH kazcidaparAdhI bandhanaM prApto nijAcaritacauryAdi smarati jJAnAdeva sAghurapi pUjAM prAptaH svazubhAcAraM smarati zAnAt / >66060066089606:000000000 D00000000@eeee:96066Occeer Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyodhikAra jainatattvasAra 10 'phalati'--phaladAyako bhavati, kathaMbhUtaH svapnaH ? 'yathArthaH'--satyaH, punaH kathaMbhUtaH ? 'pradhAnapuMsekSita eva'--mukhyajanadRSTa epa, // 12 // 'tathaiva'-uktarItyA, 'idaM prastUyamAnam , 'Attam'--gRhItaM, 'karma' 'kRtArtham'-saphalaM bhavati--phalapradaM bhavatItyarthaH // 12-13 // __ mUlam-syAdaGginaH saMzaya eva nAtra, vyarthIbhavatsvamabharasya jntoH| svamo yathA kevalinastathAsti, karmagrahastatkSaNanAzato yat // 14 // TIkA-myAdityAdi 'atra' -asmin viSaye, 'aGginaH'-pANinaH, 'saMzaya eva na syAt'-zaMkaiva bhavitum na zakroti, kuta ityAha ? vyarthIbhavadityAdi yadyasmAt kAraNAt vyarthIbhavatsvapnabharasya jantoriti yasya 'svapnabharaH-svapnasamUho, 'vyarthIbhavat'-varttate, tasya prANina ityarthaH, yathA svapno bhavati vyartharUpa ityarthaH, 'tathA' 'kevalina'-kevalajJAnayuktasya, 'karmagrahaH'karmagrahaNamasti vyartharUpamityarthaH, kuta ityAha-'tatkSaNanAzataH'-tasminneva kSaNe, utpAdakALa evetibhAvaH, 'nAzataH'-vilopAt / / mUlam-tathA nijAtmanyapi pazyato'tra, sammIlya cetaH parikalpya sustham / / utpattikAlAdavasAnasImA-mAtmA sRjetkA maNataijasAbhyAm // 15 // TIkA-tathetyAdi 'tathA' zabdaH kizcArthe 'atra'-asmin , 'nijAtmanyapi-svAtmaviSaye'pi, 'pazyataH' yUyam kiM kRtvetyAha-sammIlyetyAdi 'sammIlya-akSiNI nimIlya, punaH kiM kRtvA 'cetaH' manaH, 'susthaM'-sAvadhAnaM, 'parikalpya'-vidhAya, kiM 1. zarIrAbhyAm / 290060606060606060606 9696969696969696969699900 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900909090969.666eeeeeeeee | pazyata ityAha-utpattItyAdi 'AtmA'-jIvaH, 'kArmaNataijasazarIrAbhyAm saha, 'utpattikAlAdavasAnasImAm'-janmakAlAdArabhya avasAnaparyantaM, 'yat' 'sRjet'-racayediti yAvat // 15 // mUlam--garbhasthitaH 'zukrarajontarAgato yathocitAhAra vidhAnato drutam / dhAtUMzca sarvAnapi sarvathA svaya-mAtmA vidhatte'tra 'vinaakssviirytH||16|| TIkA-sRjanaviSayameva darzayati-garbhasthita ityAdinA 'atra'-asmin saMsAre 'AtmA'-jIvaH, 'sarvathA'-sarvaprakAreNa, 'svayaM'-svata eva, anyapreraNamaMtareNa cetibhAvaH 'drutaM'-zIghra, 'sarvAnapi'-sakalAnapi, 'dhAtUn'-rasAdIn, 'vidhatte'-karoti, 'ca' kArazcaraNapUrtI, kutaH sRjatItyAha-'yathocitAhAravidhAnataH' iti-yathAyogyAhArakaraNAdityarthaH, kathaMbhUta AtmA ? 'garbhasthita'garne sthiti prAptaH, kathaM sRjatItyAha-'vinAkSavIryata' iti indriyazaktiM vinaivetyarthaH // 16 // mUlam-garbhAtkRte janmani sarvadaiva, gRhNan kilAhAramathopalabdham / tatastatastatpariNAmataH svayaM, dhAtvAdi saMpAdya karoti puSTim // 17 // TIkA-punaH kiM karotItyAha-gadityAdi athetyanaMtare, 'kile'ti-svavArtAyAm' 'garbhAt'-garbhavazAt , 'kRte'racite, 'janmani' 'sarvadaiva'-sadaiva, 'upalabdham'-prAptam , 'AhAra'-bhojana, 'gRhNan'-AdadAnaH, 'tatastatastatpariNAmataH'-tatta 1. voyaraktamadhya / 2. indriyabalAdvinApi / 3. tasmAttasmAttasyAhArasya vipAkavazAt ityarthaH / 0000000000009990000999009 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatasvasAra GOOeceeeeeeeeeeeeeeeeeeeeer smAttasmAttasyAhArasya vipAkavazAt , 'svayaM'-svata eva, preraNAmaMtareNaivetti bhAvaH 'dhAtvAdi sampAdya-dhAtvAdIn nippAca, 'puSTiM'poSaNaM karoti // 17 // mUlam-tathAhRti 'romabhirAdadhadyakaH, khalaM parityajya rasAn samAzrayet / punaH punaHprojjhati tanmalaM balAt, dadhadrajaH sAttvikatAmasAn guNAn // 18 // sajjJAnavijJAnakaSAyakAmAna, hitaahitaacaarvicaarvidyaaH| rogAn samAdhIzca dadhAna eSa-mAste kathaM sakriya eSa dehe // 19 // TIkA-punaH kiM karotItyAha-tathetyAdi tatheti-samuccaye, 'yakA-yaH AtmA, 'romabhiH'-dehAd bahizyamAnAvayavarUparomagaNaiH AkRSya, 'AhRtim'-AhAram , 'Adadhat'-AdadhAnaH san , 'khalaM'-rUkSabhAgaM, 'parityajya'-tyaktvA, 'rasAn'raktAdIn , dhAtUn , 'samAzrayet'-Azrayet gRhNIyAditi bhAvaH, 'punaH punaH'-vAraM vAram , 'balAt-'balapUrvakaM, 'tanmalaM'-rasAnAM malaM, 'projjhati'-tyajati, punazca 'rajaHsAtvikatAmasAn'-rAjasasAtvikatAmasAn guNAn , 'dadhat'-dadhAnaH san , punazca 'sajjJAnaM' -samyag jJAna, vijJAnaM'-zilpazAstraviSayikaM jJAnaM, 'kaSAyAn'-krodhAdIn , 'kAmAn'-bhogAn , 'hitam'-hitakArakam , 'ahitam'-ahitakArakam , 'AcAra-sadvyavahAraH, 'vicAra'-parAmarzaH, 'vidyA'-jJAnam , etAn sarvAn dadhat 'rogAn , vyAdhIn , 1. dehabahizyamAnAvayavarUparomagaNairAkRSya / 2. rAjasa / 09026060609969090000000000 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BEDGeebeoceeeeeeeeeeeeeer 'samAdhIzca'-zAntIzca, 'dadhAnaH'-dadhat san , 'evam'-uktaprakAreNa, 'sakriya -kriyAbhiH sahitaH, 'eSa'-AtmA, 'dahe'-zarIra, | 'kathamavaste'-katham tiSThati ? // 18-19 // mUlam-kiM dehamadhye sya karendriyAdikaM, samasti yenaiva' karoti sAdRzam / vivecanaM prApya ca vastu tAdRzaM, 'prAptAvadhiryAti gRhezvaro yathA // 20 // TIkA-praznadvAreNaiva svakathanaM dRDhayati-kiM dehamadhya ityAdinA 'kimi'ti-prazne, 'dehamadhye'-zarIrAbhyaMtare, 'asya'AtmantaH, 'kiM kareMdriyAdikaM'-hasteMdriyAdikaM, Adizabdena zeSendriyagrahaNam 'samasti'-vidyate, 'yena'-karendriyAdinA, 'tAdRzaM'pUrvoktaM kI, 'karotyeva'-nizcayena kurute, tAdRzaM vastu ca prApyeti 'tAdRzama-AhArAdipadArtha, prApyetyarthaH "vivecana karoti'pRthakkaraNaM kurute, khalaM tyajati rasAMzcAdatta ityarthaH, 'prAptAvadhi:'-pUrNakAlaH san, 'yAti'-janmAMtaraM gacchati, atra dRSTAMtamAhagRhezvarI yatheti 'yathA' 'gRhezvaro' gRhasvAmI pUrNAvadhiH san gRhAniSkramyAnyatra yAti gRhezvaravadAtmA'pi prAptAtradhiH san janmAMtaraM gacchatIti bhAvaH // 20 // mUlam-'yadIDazo'paudagalikopyamUrto nirAkRtiH 'sakriya eSa jiivH| dehasya madhye sthita eva sarva-maGgaM parivyApya karoti kRtyam // 21 // 1. pANIndriyAdinA / 2. pRthakkaraNaM / 3. AhArAdi / 4. pUrNakAlaH / 5. maulasvabhAvAt / 6. amUrtaH san sakriya ityacintyAzaktirayaM jIvaH / 069699999999999996999696EUR Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyo' DdhikAra TIkA-karmagrahaNa pu . punaH kathaMbhUtaH sthitimAneva, hi jainatattvasAra dravyANi 'rUpINi gurUNi tadvata, sUkSmANi bA lAti purAntarAsumAn / // 14 // karmANi tat sUkSmatamAni no kathaM, gRhNAtyayaM taijasakAmaNAGgataH // 22 // TIkA-karmagrahaNe punarapi puSTimAha-yadItyAdinA yadi 'eSa'-pUrvokto, 'jIva'-AtmA, 'kRtyaM karoti'-kArya vidadhAti, kathaMbhUto jIvaH? 'IdRza'-uktasvabhAva, punaH kathaMbhUtaH ? 'apaudgaliko'pi'-pudgalAjanyo'pi, punaH kathaMbhUtaH ? "amUtoM16 mUrtirahitaH punaH kathaMbhRtaH 1 'dehasya madhye sthita eva'-zarIrAbhyaMtare sthitimAneva, kiM kRtvA kArya karotItyAha-'sarvamaGgaM pariX vyApyeti'-sarvazarIrAvayavAn vyApyetyarthaH, 'tadvat'-tathaiva, 'purAntarAsumAn'-zarIramadhyasthajIva, 'rUpiNi'-rUpayuktAni, 'gurUNi'-mahAMti dravyANi, AhArapAnAdIni vastUni 'sUkSmANi vA dravyANi'-rAgadveSAdIni, 'lAti-gRhNAti, tat hi 'tejasakArmaNAMgataH'-taijasakArmaNazarIrataH, taijasakArmaNazarIraviziSTa itibhAvaH 'ayaM'-jIvaH, 'mUkSmatamAni'-atizayena sUkSmANi kamANi, 'kathaM no gRhNAti'-kathannAdadate AdadataivetibhAvaH // 21-22 / mUlam-jIvaH punA rUpakarAdivarjita, IdRgvapUrUpi kathaM pravartayet / AhArapAnAdika indriyArthake, zubhAzubhArambhakakarmaNIha // 23 // TIkA-jIvaH punarityAdi 'iha'-asmin saMsAre, 'jIva'-AtmA, punaH 'IDag' 'vapuH'-zarIraM, 'kathaM'-kena prakAreNa, pravartayet'-pravRttiM nayet , kathaMbhUto jIvo ? 'rUpakarAdivarjitaH'-rUpeNa hastAdIMdriyaizca vihInaH, kathaMbhRtaM vapuH 1 rUpi pudgalamaya 1. kiM kiM kRtyaM karotItyAha / gurUNi dravyANi AhArapAnAdIni / 2. sUkSmANi rAgadveSAdAni / 3. dehamadhyajIvaH / EeeeeeeeeeeeeeeeeeeGBODGE eee6606060606060996969696EUR Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAnmUrtam , kva pravartayedityAha-'AhArapAnAdike-bhojanapAnAdiSu, kathaMbhUne AhArapAnAdike ? 'indriyArthake-indriyaviSayarUpe, punaH kva pravarttayedityAha-'zubhAzubhArambhakakarmaNi'-zubhAzubhotpAdake kArya // 23 // mUlam-cedindriyaiH 'pANimusvairathAGgaiH, samAH kriyAH syurbhavinaM' vinaiva / tadA samastAH kuNapairajantukaiH, kriyAH kriyante na kathaM karendriyaiH // 24 // TIkA-jIvAbhAve na pravRttirityAha-cedidriyarityAdi 'bhavinaM vinaiva'-jIvamaMtareNaiva, 'iMdriyaiH'-zrotrAdibhiH 'athe'tisamuccaye, 'aba' cet , 'pANimukhaiH-hastAdibhiH 'aMgaiH'-avayavaiH, 'samAH'-sarvAH, 'kriyA-ceSTAH, 'syuH'-bhaveyuH, 'tadA' tarhi, 'ajantukaiH'-jIvarahitaiH, 'kuNapaiH'-mRtakaiH, 'karendriyaiH'-hastAdIMdriyaH, 'samastAH'-sarvAH, 'kriyAH'-ceSTAH, 'kathaM na prakriyante ?"-kuto na vidhIyante ? yadi jIvaM vinaiva karAdibhiH sarvAH kriyA bhavituM zaknuyustahi jIvarahitA mRtakAH karAdibhiH kA sarvAH kriyAH kathana kurvantIti bhAvaH // 24 // mUlam-siddhaM tathaitadyadazasta'zastaM, karmAtmanaiva kriyate na 'caanggaiH| arUpiNA rUpi tatazca karma, sUkSmaM kathaM nAma na gRhyate tat // 25 // 1. hastAdikaiH / 2. avayaMvaiH / 3. bhavo'syAstIti bhavI jIvastaM / 4. mRtakaH / 5. azastaM kaSAyamatsaranindAdohazokamohAdikaM karma tathA malojjhanAdi vA karma, zastaM ca karma jJAnAdirasagrahaNadhyAnAdisampAdanaguNagrahaNabhagavatsmaraNAdyane / 6. ajhai karNAdikendriyarUpaH pANipAdAdikaizcAvayavairiti / 0000000000000000000000000 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyo' jaina tatvasA TIkA-phalitamAha-simityAdinA 'tatheti-tathA ca satItyarthaH, 'etad'-vakSyamANaM, 'si'-siddhimupAgatam , kiM dhikAra tat siddhamityAha-yadityAdi 'yat'-atra, 'azastazastaM karma'-zubhAzubham kRtyam , 'AtmanA'-jIvena, 'eva' 'kriyate'-vidhI* yate, 'na cAGgai'-karNAdikendriyarUpaiH pANipAdAdikaizcAvayavaina kriyata iti bhAvaH, 'tatazceti'-tathA ca sati, 'arUpiNA'-rUparahi tena jIvena, 'tat'-pUrvoktaM karma 'kathaM nAma na gRhyate ?'-kuto nAdIyate AdIyata evetyarthaH, kathaMbhUtaM karma ? 'rUpi'-pudgalamayatvAnmUrtam , punaH kathaMbhUtaM ? 'sUkSma-sthaulyavirahitam // 25 // mUlam--dhyAnI punavAhyagatendriyairvinA, karoti karmANi yathepsitAni yat / jihvAM vinA dhyAyati mAnasaM japaM, zRNoti taM taM 'zravasI te tadA // 26 // TIkA-indriyAdibhirvinApi jIvasya karmavidhAne zaktirastIti dRSTAntaiH spaSTIkaroti-dhyAnItyAdinA 'puna' ritisamuccaye, 'dhyAmI'-dhyAnakartA, 'yat'-yasmAt kAraNAt , 'bAhyagatendriyavinA'-bADeMdriyANyaMtareNA'pi, 'karmANi'-kAryANi, R'karoti'-vidhatte, kathaMbhUtAni karmANi ? 'yathepsitAni'-yathAbhISTAni svAbhilapitAnIti, yAvat punaH kiM karotItyAha-'jihvAMvinA'-rasanAmaMtareNApi, 'mAnasaM japaM'-manaH saMbaMdhi japanam , 'dhyAyati'-cintayati, punaH kiM karotItyAha-zRNotItyAdi 'tadA'-10 tasmin kAle, japasamaye ityarthaH, 'zravasI Rte'--kau~ vinA'pi, 'taM taM zRNoti'-japAdikamArambhamAkarNayIta // 26 // 1. jApAdikaM bhArambha / 2. tasminjApasamaye antarAtmanaiva zravasI karNAdi vinava zRNotyayamAtmA / 8686069008969696969696969 Deeeeeeeeeeeeeeece@eCeer LDI // 15 // Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oo 000 mUlam -- vinA jalaiH puSpaphalaizca dIpaiH, sadbhAvapUjAM saphalIkaroti / dhyAtvA'rtha brahmApi ca brahmavAdI, na 'brahmatAmeSa labhedvinA khai: // 27 // TIkA - punaH kiM karotItyAha - binA jalairityAdi 'jalaiH ' - udakaiH, 'puSpaphalaiH ' -kusumaiH phalaizva, 'dIpaiH' - dIpakaizca vinA, 'sadbhAvapUjAM'- sadbhAvasaMbaMdhinImaca, 'saphalIkaroti' - saphalAM vidadhAti, dhyAtvetyAdi athApi yeti anyaccetyarthaH, 'epa' - vivakSitaH, 'brahmavAdI' - brahmadhyAtA, 'brahma dhyAtvA' - brahma cintayitvA 'khaiH vinA' - indriyairvinA, 'brahmatAM' - brahmatvaM, 'na labhet' - na prApnuyAt kriyA parasmaipadaM cintyam kAkUktiriyaM tena brahmatvaM labhata eveti bhAvaH ||27|| mUlam - jIvo'yamevaM karaNaiH karAdibhirvinaiva karmANi samAzrayatyalam / acintyazaktyA niyatisvabhAva-kAlaizca jAtyA ca kRtapraNodaH ||28|| TIkA - dRSTAntaM dAte ghaTayati-bhIvo'yamityAdinA 'evam' -uktarItyA 'ayaM -- prastuto jIva AtmA, 'karaNa:'-- indriyaiH, 'karAdibhiH ' - hastAdyavayavaiH, 'vinaiva' - alaM paryAptatvena, 'karmANi'--'samAzrayati' - Adhatte, kathaMbhUto jIvaH ? 'acintya - zaktyA' - avicArya sAmarthyena, 'niyatisvabhAva kAlaizceti' -- niyatyA svabhAvena kAlena cetyarthaH, 'jAtyA ce 'ti -- tathAvidhanarajanmAdinA cetyarthaH, 'kRtapraNodaH -- kRtapreraNaH, acintyasAmarthyena niyatyA svabhAvena kAlena jAtyA ca prerito jIvaH karmANi samAzrayatIti bhAvaH // 28 // 1. eSa brahmavAdI brahmadhyAtA / 2. indriyaH / 3. tathAvidhanarajanmAdinA / 4. preraNaH / 14969669493:9454549496900900 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyo' dhikAra 6 anatattvasAra ||jiivsNlgnkrmnnaamdRsstttvN paJcazlokarAha / / mUlam-karmANi jIvaikatarapradeze-'pyanantasaGgyAni bhavanti cettdaa| kathaM na dRzyAni hi tAni piNDI-bhUtAni dRSTyA nigadantu kovidAH // 29 // TIkA-karmAdarzanaviSaye praznayati-karmANItyAdinA 'cet'--yadi, 'jIvaikatarapradeze'pi'-jIvasyaikaikasminnapi pradeze, as 'karmANi' 'anantasaMkhyAni'--anaMtA saMkhyA yeSAM tAni, 'tathA bhavanti' 'tadA'-tarhi, hIti caraNapUrtI, 'piNDIbhUtAni'-saMghAtamu. petAni, 'tAni' pUrvoktAni karmAdi 'dRSTayA'-netreNa, 'kathaM'--kena prakAreNa, na 'dRzyAni'-draSTuM yogyAni santi, iti kovidAH-- vidvAMsaH, 'nigaditum'-kathayitum , jIvaikatarapradeze'pyanaMtasaMkhyAni sthitAni piNDIbhAvaM mAptAni tAni karmANi netreNa kathana S dRzyanta itibhAvaH // 29 // mUlam-satyaM kRtin ! sUkSmatamAni tAni, pazyanti no carmahazo hi maadRshaaH| jJAnI tu 'sajjJAnahazo bhRzodayA-tpazyedyathAtraiva nidarzanaM zRNu // 30 // TIkA-asyottaramAha-satyamityAdinA he kRtin !'-sukRtopeta, 'satyami'ti-tavoktakathanaM satyamastItyarthaH, parantu 'tAni'-pUrvoktAni, 'sUkSmatamAni'-atizayena sUkSmANi karmANi 'mAdRzAH'--mAdRg janAH, 'no pazyanti'- nAvalokante, hizabdavaraNapUrtI, kathaMbhUtA mAdRzAH 1 'carmadRzaH'--carmanetrayuktAH, AntarikadarzanavihInA ityarthaH, tarhi ko draSTuM zaknotItyAha jJAnI 1. dRSTeH / Deeeeee:60008680000ccee aeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeel Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tvityAdinA ' tu ' zabdo vyavacchedArthaH, 'jJAnI' - jJAnavAMstu, 'bhRzodayAt ' - nirantaramudayavazAt, 'sajjJAnadRzaH ' - samyagjJAnarUpadRSTeH, ' pazyet ' - avalokate, 'etAni '- sUkSmatamAni karmANi, ' yathe 'ti tathA vetyarthaH, ' atra ' - asmin viSaye, ' eva ' zabdazcaraNapUrtI nizcaye vAvagantavyaH, 'nidarzanam ' - dRSTAntaM, ' zRNu ' - AkarNaya // 30 // mUlam - pAtre ca vastrAdiSu gandhapudgalAH, saugaMdhyadaugaMdhyavato hi vastunaH / jJeyA nasA te na hi piNDabhAvaM gatA apIkSyA nayanAdibhistu // 31 // TIkA -- pAtre cetyAdinA prathamo hi ( : ) nizvaye dvitIyazcaraNapUrtI, ' pAtre - bhAjane, ' vastrAdiSu ' - vastraprabhRtiSu ca, 'saugaMdhya daugaMdhyavataH ' - sugaMdhadurgaMdhayuktasya, 'vastunaH ' - padArthasya, 'gandhapudgalAH '-sugaMdhadurgaMdhaparamANavaH, yadyapi 'nasA'nAsikayA, ' jJeyAH ' jJAtuM yogyAH santi, ' tu ' - parantu, ' te ' - gandhapudgalAH, 'piNDabhAvaM gatA api '- saMghAtIbhAvaM prAptA api, 'nayanAdibhiH ' - netrAdibhirindriyaiH, na darzanIyAH bhavanti / yadA sugandhadurgandhapudgalAH pudgalAtmake pAtrAdike vastuni sthitA api netreNa na dRzyAstadA'pudgalAtmake AtmanyatisUkSmAH karmapudgalAH netreNa kathaM dRzyA iti bhAvaH // 31 // mUlam - jJAnena jAnAtyayamevametaM, karmocayaM jIvagataM tu kevalI / ta (ya)thA punaH siddharasAnnipItaM, svarNAdi no tatra dRzAbhidRzyate // 32 // 1. yadi sugandhadurgandhapudgalAH pudgalAtmake pAtrAdike vastuni sthitA na dRzyAstarhi apudgalAtmake Atmani atisUkSmAH karmapudgalAH kathaM dRzyA ityarthaH / 2. ayaM prasiddhayA sarvavijJAtaH kevalI / Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tatvasAra // 17 // TIkA - tarhi karmasamUhaM ko'pi jAnAti na veti zaGkAM parihartum Aha-jJAnenetyAdi ' evami 'ti evaM ca satItyarthaH, 'ayaM'- prasiddhyA sarvavijJAtaH, 'kevalI'- kevalajJAnayuktaH, ' evaM '- prastUyamAnaM, 'karmoccayaM'- karmasamUhaM, 'jJAnena ' - jJAnadvArA, ' jAnAti ' - budhyate, ' tu' zabdo'nyavyacchedArthaH, kathaMbhUtaM karmoccayaM ? ' jIvagataM '- jIvapradezeSu vyAptam, katham anyo na jAnAtItyAha-yathA punarityAdinA ' yathA punaH ' - yathA ca, 'siddharasAt ' - auSadhaiH siddho yo rasaH pAradaH tasmAt, 'nipItaM ' ' svarNAdi ' - suvarNAdi bhavati, parantu ' tatra ' - tasmin sthale, ' dRzA '-netreNa, ' no abhidRzyate ' - nAvalokyate // 32 // mUlam - yadA tu kazcidrasasiddhayogI, karSeyadetannanu tasya sattA / evaM hi karmANyapi jIvagAni, jJAnI vijAnAti na cAparo'tra // 33 // TIkA - jJAnaviSaye uktadRSTAntenaiva phalitamAha-yadA tvityAdinA 'yadA ' pasmin kAle, 'tu' ' kazcit ' - ko'pi, ' rasasiddha yogI' - rasaH siddho yasya sa tathA sa cA'sau yogI ceti, 'etad' - svarNAdi, ' karSet' - rasAdU bahirA kRSet, 'tadA'tasmin kAle, ' nanvi 'ti nizvaye, ' tasya 'svarNAdeH sattAbhAvaH budhyate, ' evam ' -uktaprakAreNa, ' hi ' zabdazvaraNapUrtI, ' atra ' - asmin saMsAre, 'jJAnI' jJAnavAn, 'karmANyapi '' vijAnAti ' - avagacchati, ' na cApara ' iti jJAninamatiriktAnyaH (kto'nyaH) kazcit karmANi na vijAnAtItyarthaH, kathaMbhUtAni karmANi ? ' jIvagAni' - jIvapradezeSu vyAptAni // 33 // amUrttasyApyAtmano mUrtakarmagrahaNa tatpiNDAdarzananirUpaNoktilezaH tRtIyo'dhikAraH // tRtIyo'dhikAraH // 17 // Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha cturtho'dhikaarH|| jIvakarmaNorAdhArAdheyasambandhaM zlokadazabhirAhamUlam-karmANi mUrttAnyasumAnamUrtaH, sAkRtyanAkRtyabhiyuktireSA / nyAyyA kathaM yena hi vastu bhinnaM, nAdhArakAdheyakatA labheta // 1 // TIkA-jIvakarmasaMyogaviSaye praznayati karmANItyAdinA ' karmANi', 'mU ni'-mUrtimaMti santi, 'asumAn'-AtmA, 'amUtoM'-mUrtirahitaH asti, evaM ca ' eSA'-prastUyamAnA, 'sAkRtyanAkRtyabhiyuktiH'-sAkAranirAkArayoH saMyogA, jIvakarmaNorabhiyoga iti bhAvaH, 'kathaM'-kena prakAreNa, 'nyAyyA'-nyAyopetA, asti, 'hI'ti-nizcaye, 'yena'-kAraNena, bhinaM'| mU mUrttatvabhedena bhinna aparajAtIya, vastu' 'AdhArakAdheyakatAm'-AdhArAdheyabhAvaM, 'na labheta'-na landhuM zaknoti // 1 // mUlam-AkarNyatAmuttaramasya vijJAH!, karmasvabhAvAdatha jiivshkt| guNAzrayo dravyamiti pravAdAt, saMsArijIvasya guNastu karma // 2 // 1. jiivH| 2. sAkAranirAkAra / 3. mUrtAmUrttatvamedena bhinnamaparajAtIyaM / 4. tato'mUrUipAdhAra AtmA mUrtAnAM rUpiNAM karmaNAM kathamAdheyabhAvaM dhAryatAM prApnotIti pRcchakAzayaH / 5. prasiddho vAdaH prakRSTo vA vAdaH pravAdaH bahujanatArkika| janoktistasmAt yathA hi siddhAtmanaH samyagjJAnadarzanacAritrANi guNAH siddhasyApi jIvadravyatvAt tathA saMsArijIvasya sakarmaNa: karma guNaH syAt jIvadravyatvAt / Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina. caturtho'dhikAraH tattvasAra TIkA-asyottaramAha-AkarNyatAmityAdinA ' he vijJAH !' he anubhavazAlinaH !, ' asya '-pUrvoktasya praznasya, 'uttaraM '-prativacanam, 'AkarNyatAm '-zrUyatAm , kiM tadityAha-karmetyAdi karmasvabhAvAt '-karmaNaH svabhAvena, 'atha' zabdazvArthastena atha, 'jIvazakteH' ityasyArthaH jIvazaktezceti, karmaNastAdRk svabhAvo jIvasya ca tAdRzI zaktirasti yataH tayoryogo bhavatItyarthaH, tatsaMyoge'parahetumAha-guNAzraya ityAdinA ' dravyaM ' ' guNAzrayaH'-guNAnAmAdhAraH asti 'iti pravAdAt '-iti tArkikajanavacanAt , 'saMsArijIvasya '-saMsAravartinaH, sakarmaNo jIvasyeti yAvat , 'karma guNastu'guNa eva asti, samyagjJAnadarzanacAritraguNAnAmAzrayatvAt siddhasyApi jIvadravyatvaM sakarmaNaH saMsArijIvasya ca karmarUpaguNAzrayatvAd jIvadravyatvam evaM ca satyAdhArAdheyatvena tayoH saMyogaH siddha eveti bhAvaH // 2 // mUlam-yadA hi ye kecana vizvametat, sakartRkaM prAhuraho! smstm| kalpAntakAle mahati pravRtte, bhovyeva lInaM khalu viSNunAmni // 3 // ___TIkA-kartRvAdimatamAzritya guNAzrayatvamAha-yadvetyAdinA 'yadvA'-athavA, ' hI 'ti nizcaye, 'aho !' iti ca vismaye, 'ye kecana'-ke'pi janAH, 'etad '-vidyamAnaM, ' samastaM '-sarva vizva-jagat , 'sakartRkaM'-kartRsahitaM kartRjanyamiti bhAvaH, 'prAhuH'-kathayanti, tanmate ' mahati '-utkRSTe, 'kalpAntakAle-mahApralaye, 'pravRtte-jAte sati, 'khalviti' nizcaye, sarva vizvam , 'viSNunAmni'-viSNunAmake karttari, 'lInaM'-sthAyi, 'bhAvyeva'-bhaviSyatyeva, etena kartRvAdi 1. mahApralaye / 2. bhAvi-bhaviSyati / 3. lInaM-sthAyi / 4. kartari / %AAAAAAAA Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OCALCORRESPONS matenApi karmarUpaguNAzrayatvamAtmana upadarzitam // 3 // mUlam tadA yathA bhUtagaNA guNAzca, sthAsyanti lInA nanu kartRnAmni / yadvA nabho'mUrttamidaM gurorlagho-mUrtasya caumUrtimato niraMtaram // 4 // arthasya sarvasya yathA vicakSaNA, AdhAramAkhyannavinazvaraM mahat / kathaM tathAtmaiSa na rUpavAnapi, rUpINi sarvANi vahatyanAratam // 5 // ___TIkA-lokadvayenoktaviSaye sadRSTAntaM puSTimAha-tadetyAdinA 'tadA'-tasmin kAle, kalpAntakAle ityarthaH, 'yathA'yena prakAreNa, 'bhUtagaNAH '-pRthivyAdaya ityarthaH, 'guNAce'ti-bhUtAnAM guNAH-gandhasparzAdayaH satvAdayo vA, 'nanvi 'tinizcaye, ' kartRnAmni '-kartRnAmake viSNau brahmaNi vetyarthaH, lInAH'-sthAyinaH, 'sthAsyanti'-bhaviSyanti, yadvetyAdi 'yadvA'-athavA, 'idaM '-prasiddhaM, 'nabhaH'-AkAzaM, nirantaram atizayena AdhAramasti, kathaMbhUtaM namaH ? ' amRtaM'mRtivirahitam , kasyAdhAramityAha-gurorityAdi 'guroH'-gariSThasya dharAdharAdirUpidravyasyeti bhAvaH, punaH kasyAdhAraM ? 'laghoH'-laghiSThasya ghanavAtAdirUpisUkSmadravyasyetyarthaH, punaH kasyAdhAraM ? ' mUrtasya '-mUrtimataH sarvarUpidravyasyeti bhAvaH, 1. viSNunAmni brahmanAmni vA / 2. gurorgariSThasya dharAdharakAraskarAmbhodhirUparUpidravyasya / 3. (laghoH) laghiSThasya ghanavAtatanuvAtaparamANutrasareNvarkatUlAdirUparupisUkSmadravyasya / 4. mUrtasya sarvarUpidravyasya / 5. amUrtasya siddhadharmAdharmAstikAyAdeH / 6. dravyasya / 7. sarvasya dravyasya sarvasya dharmAdharmajIvapudgalAstikAyalakSaNasya / 8. dravyANi / 9. vastUni / Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * 64 caturtho'dhikAraH punaH kasyAdhAram ? ' amUrtimataH '-amUrtasya siddhadharmAdharmAstikAyAderityarthaH, 'ca' zabdaH samuccaye, phalitamAha-arthasyetyAdinA 'yathA'-yena prakAreNa, 'vicakSaNAH'-vidvAMsaH, 'avinazvaram ' avinAzi, tathA 'mahat '-bRhat namaH, 'AdhAram'-Azrayam , 'Akhyan '-kathitavanta, 'sarvasyArthasya '-sarvadravyasya, dharmAdharmapudgalAstikAyalakSaNasyetyarthaH, 'tathA'-uktaprakAreNa, 'eSaH'-prastUyamAnaH, 'AtmA'-jIvaH, ' sarvANi '-sakalAni, 'rUpINi'-rUpayuktAni dravyANi, 'anArataM'-nirantaram , 'kathaM'-kena prakAreNa, 'vahati'-dadhAti iti tvaM vicAraya / kathaMbhUtaM(taH) AtmA? 'na rUpavAnapi'rUparahito'pi / yathA pralayakAle vizvaM jagatkartA yathA ca nabho gurvAdIni vastUni dadhAti tathaivArUpyapyAtmA sarvANi rUpINi dravyANi dadhAtIti bhAvaH // 4-5 // mUlam-mithyAtvadRSTibhramakarmamatsarAH, kaSAyakandarpakalA gunnaastryH| kriyAH samagrA viSayA anekadhA, kiM kiM na dhatte'tra vapurgato'pyayam // 6 // TIkA-atra punaH puSTimAha-mithyAtvetyAdinA 'mithyAtvadRSTi(:)-mithyAtvayuktaM darzanam , 'bhramo'-bhrAntiH, 'karmamatsarAH'-karmaviSayA matsarAH, anye'zubhadveSAH, 'kaSAyAH'-krodhAdayaH, kaMdarpaH '-kAmaH, 'kalAH'-catuHSaSTisaMkhyAkAni kauzalAni, 'trayaH'-trisaMkhyAkA guNAH satvAdayaH, 'samagrAH '-sarvAH, 'kriyAH'-ceSTAra, 'anekadhA'-nAnAvidhA 1. puruSatrIsambandhisarvakalAmIlane (72-64) 136 kalA bhavanti / 2. satvAdayaH / 3. AtmA / Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amI' pUrvokA parihartumAha-mA bocAilA-stato vAmana gatapaMcake dhAna, 4%AASANSAR Mi viSayAH, ete sarve Atmanaiva kriyante / phalitamAha-' kiM ki 'mityAdinA tarhi 'ayaM'-prastUyamAnaH, 'vapurgato'pi'zarIre sthito'pi AtmA, 'atra'-asmin saMsAre, 'kiM kiM na dhatte'-kiM kiM na dadhAti, sarvameva dadhAtIti bhAvaH // 6 // mUlam mA voca etaddhi zarIrajA guNA, amI yato'smin gatapaMcake ghane / dRzyanta aite na hi kecanAzritA-stato vapurgA na guNAstu jiivgaaH||7|| TIkA-atra zaMkA parihartumAha-mA voca ityAdi 'hi' zabdazvaraNapUttauM, 'etad '-vakSyamANaM, 'mA vocaH'-mA bahi, 'yat ' 'amI'-pUrvoktA guNAH, 'zarIrajAH'-zarIreNa janyAH, santi, kuta ityAha-yadi(yata ityAdi 'yato'-yasmAt kAraNAta, 'gatapaMcake -jIvarahite, (asmin)'ghane'-zarIre, 'ete'-pUrvoktAH 'kecana'-kepi, 'AzritAH-AdheyabhUtAH guNAH, 'na hi dRzyante '-nAvalokyante, 'tat (taH)'-tasmAt kAraNAt, 'ete '-guNAH, 'na vapurgAH'-zarIrajanyAH na santi, 'tu'-kintu, 'jIvagAH'-jIvasthA guNA iti // 7 // mUlam-saMzyamAnaM punarIdRzaM vapu-radRzya evaiSa bhavI dadhAti cet / arUpirUpidvayasaGgamo hyasau, vicAryamANaH kurute na kautukam // 8 // TIkA-uktaviSayameva dRDhayati-saMdRzyamAnamityAdinA 'punaH' cedyadi, 'eSaH'-prastUyamAnaH 'bhavI'-bhavavartI 1. zarIre / 2. guNAH / 3. arUpI jIvaH rUpINi dehatadAzritAGgakarmakriyAdIni zoSapoSasnigdhAkSAdidehadharmA vA teSAM yadvayaM yugalaM tasya saGgamaH sambandhaH / %A5%254555523 ntu, 'jIvagAyante tat (taH) tasmAte 'parvoktAH kacanera yata Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra caturtho'dhikAra // 20 // AKAKKARKAHA%AGAR jIvaH, 'IdRzaM'-pUrvoktalakSaNaM, "vapuH '-zarIraM, 'dadhAti'-dhatte, kathaMbhUto bhavI ? ' adRzya eva'-dRSTumayogya eva, kathaMbhUtaM vapuH 1 ' saMdRzyamAnaM '-dRSTeviSayam , tarhi ' hI 'ti nizcaye, ' asau'-ayam , ' arUpirUpidvayasaMgamaH'-arUpI jIvo rUpINi dehatadAzritAGgakarmakriyAdIni zeSapoSasnigdharUkSAdidehadharmA vA teSAM yadvayaM yugalaM tasya saGgamaH -saMbandhaH, 'vicAryamANa:'-cintyamAnaH san , ' kautukaM'-kutUhalaM, 'na kurute ' kautUhalaM kuruta eveti bhAvaH // 8 // mUlam-karpUrahiGgvAdikasuSTuduSTu-vastUtthagandhA gaganaM zritA ythaa| tiSThanti yAvasthiti tadvadeva bhoH, karmANi jIvaM parivRtya santi // 9 // TIkA-jIvasya karmabhirAvRtatve dRSTAntamAha-karpUretyAdinA 'karpUra'-ghanasAraH, hiMgurAmaTham ityAdikAni suSTuduSTu ca vastUni tebhya 'utthA'-utpanA ye gaMdhAH, 'yathA'-yena prakAreNa, 'yAvasthiti'-sthitikAlaparyantam , 'gaganam - AkAzaM, 'zritAH'-AzritAH tiSThanti tadvadeva'-tathaiva, 'bho' ityAmaMtraNe, 'karmANi ' ' jIvam '-AtmAnaM, 'parivRtya '-AvRtya, 'santi '-tiSThanti // 9 // mUlam-ityAdibhiISTanidarzanaistathA-guNAtmakaiH karmabhireSa AtmakaH / ___ AzrIyate nirguNako'pi nizcita-mAtmA tataH karmacito bhavI bhavet // 10 // 1. yAvat kAlaM yasya yAdRzI sthitivartanaM sthitikaalmityrthH| 2. Azritya / 3. dRSTAntaH / 4. svarUpaiH / 5. yuktH| 6. karmayukto bhavI saMsArI bhavet karmamuktastu tavyatiriktaH siddho bhavediti vyatirekadvAreNa pUraNIyaM / ACCRACAASAXSE // Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-phalitamAha-ityAdibhirityAdinA ' tathA '-pUrvoktaprakAreNa, 'ityAdibhiH '-pUrvoktaH, 'dRSTanidarzanaiHpratyakSadRSTAntaiH, etat siddhyati yattaH) 'eSaH'-prastUyamAnaH, 'AtmakaH '-jIvaH, 'karmabhiH' 'AzrIyate'-avalambyate, kathaMbhUtaiH karmabhiH ? 'guNAtmakaiH'-guNasvarUpaiH, 'tataH'-tasmAt kAraNAta, 'nizcitamiti '-etat siddhamityarthaH, dAkimityAha-yat 'AtmA'-jIvaH, 'bhavI '-saMsArI, 'bhavet '-bhavati, kathaMbhUta AtmA ? 'nirguNako'pi'-guNa rahito'pi, punaH kathaMbhRtaH ? 'krmcitH'-krmbhiryuktH| karmayukto jIvaH saMsArI karmamuktastu siddho bhavediti // 10 // mkhlfnshdlmlyfyfy wfkssfylfnwmyly CASRIGANGANA mUrtAmUrtayoH karmAtmanorAdhArAdheyabhAvasaMbandhoktilezaH cturtho'dhikaarH| mmamromanmatememrarmoment Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina taravasAra // 21 // // atha paJcamo'dhikAraH // siddhAnAm karmAgrahaNaM navabhiH zlokairvarNayati - mUlam - vedAzrayAzreyakabhAva evaM siddho'sti karmAtmakayoravazyam / jIvAstu siddhA api santyananta catuSTayeddhAH parameSThisaMjJA (H) // 1 // pRcchAmi pUjyAH ! khalu tarhi siddhA-tmAno na karmANi samAdadante / kathaM tadeSAmapi saukhyasattvA-lItAM sukarmANi niSedhakaH kaH 1 // 2 // TIkA - yadi karmAtmanorAdhArAdheyabhAvaH siddhastarhi siddhAtmAnaH kathaM na karma gRhaNaMtIti zlokadvayenAha - cedityAdi ' he pUjyAH ! ' - pUjanIyAH !, ahametat 'pRcchAmi' - praznaM karomi, 'yat' cedyadi, 'evam ' -uktarItyA, ' karmAtmakayoH 'karmajIvayoH, ' avazyaM '- nizcayena, 'AzrayAzrayakabhAvaH '- AdhArAdheyabhAvaH, ' siddhaH - niSpanno'sti, ' tarhi ' - tadA, ' khalvi'ti-nizcaye, 'siddhAH ' - siddhaM (ddhi) gatA api, ' jIvAH ' - AtmAnaH, ' santi ' - vartante, ' tu' zabdazcaraNapUrtI, 1. AdhArAdheyabhAvaH / 2. anantajJAnAnantadarzanAnantasukhAnantavIryalakSaNAnantacatuSTayeneddhAH dIptAH prasiddhA vA / 3. parame pade tiSThantIti parameSThinaH saiva saMjJA yeSAM te tathA / 4. samAdadante samAGpUrvI dadirayaM bhauvAdikaH gRhNantIti / 5. tattasmAt kAraNAt eSAM siddhajIvAnAmapi karmANi gRhaNatAm / 6. gRhNatAm / paMcamo'dhikAraH // 21 // Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kathaMbhUtAH siddhA jIvAH? 'anantacatuSTayeddhAH'-anaMtajJAnAnaMtadarzanAnaMtasukhAnaMtavIryalakSaNAnaMtacatuSTayena pradIptAH prasiddhA vA, punaH kathaMbhUtAH ? 'parameSThisaMjJAH'-parame pade tiSThantIti parameSThinaH saiva saMjJA nAma yeSAM te, 'tathA' 'te siddhAtmAna:siddhajIvAH, 'karmANi' 'kathaM na samAdadante '-kuto na gRhNanti samAGpUrvo dadirayaM bhauvAdikaH, 'tat'-tasmAt kAraNAt , 'saukhyasatcAt '-sukhabhAvAt , ' sukarmANi '-suSTu karmANi, 'lAtAM'-gRhNatAm, 'eSAM '-siddhajIvAnAmapi, 'kA niSedhakaH' kA nivarttako'sti ? // 1-2 // mUlam-satyaM yatastaijasakArmaNAkhya-zarIrayogasya vinAzabhAvaH / sukarmaNAM tena gRhItyayogA-jyotizcidAnandabharaizca tRptyAH // 3 // sukhAsukhaprApaNahetukAla-prayoktrabhAvAdatha niSkriyatvAt / yadvApyanantAni sukhAni teSAM, karmANi sAntAni bhavantyamUni // 4 // itIva tatsaukhyabharasya karma, heturbhavenno ydtulymaanaat| ityAdikaheMtubhireva siddhA-smAno na karmANi hi lAMti nityAH // 5 // 1. tena taijasakArmaNalakSaNakarmagrahaNayogyazarIrAbhAvena zobhanakarmaNAM grahaNasyAyogAdasambandhAdabhAvAdityarthaH siddhAtmAno na karmANi lAntItyuttarasUtreNa sambandhaH evaM sarvairapi hetubhirvAkyaparisamAptiH karttavyeti / 2. siddhajIvAnAM / 3. teSAM siddhAtmanAM yadanantaM saukhyaM tadbharasya / Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra paMcamo'dhikAraH // 22 // TIkA-asyottaramAha-satyamityAdinA 'satya'miti-tava kathanaM satyamastItyarthaH, parantu 'yataH'-yasmAt kAraNAt , 'taijasetyAdi '-taijasakArmaNanAmakazarIrasaMbaMdhasya, 'vinAzabhAvaH'-vinAzatvam asti, tena'-kAraNena, 'sukarmaNAM'suSTu karmaNAm , 'gRhItyayogAt'-grahaNasya (a)saMbandhAta siddhAtmAnaH karmANi na lAntIti paMcamahAvratasya vAkyAnuSaJjanaM prati hetu(tuH) veditavyam(vyaH), dvitIya hetumAha-jyotirityAdinA 'jyotizcidAnandabharaizceti'-jyotirbhareNa cidbhareNAnaMdabhareNa cetyarthaH, karaNe tRtIyA, 'tRptyAH ' tRptibhAvAt, tRtIyaM hetumAha-sukhetyAdinA 'sukhAsukhayoH'-sukhaduHkhayoH, 'prApaNasya'prApteH, 'hetu:'-kAraNaM, yaH kAlaH sa eva 'prayoktA'-preraNakartA, tasya 'abhAvAd'-avidyamAnatvAt , kAlagrahaNamupalakSaNaM tena svabhAvAdInAmapi grahaNaM vedyam sukhaduHkhaprAptihetubhUtAnAm prerakANAM kAlAdInAmabhAvAdityarthaH, caturtha hetumAha-athetyAdinA 'atha' zabdaH samuccaye, 'niSkriyatvAt'-kriyArahitatvAt siddhAtmanAm, paJcamaM hetumAha-yadvetyAdinA 'yadvA'-athavA, 'teSAM - siddhAtmanA, 'sukhAnyapi'-saukhyAnyapi, 'anantAni'-antarahitAni, ' bhavanti'-vartante, 'amUni'-prastUyamAnAni karmANi | tu, 'sAntAni'-antasahitAni bhavanti, itIvetihetorityarthaH, 'karma tatsaukhyabharasya'-siddhAnAM saukhyasamRhasya, 'heturbhaveno'heturna bhavituM zaknotItyarthaH, kuta ityAha-yadityAdi ' yat'-yasmAt kAraNAt , 'atulyamAnAditi '-tulyaparimANAbhAvAdityarthaH, phalitamAha-ityAdikarityAdinA 'ityAdikaiH'-etat prabhRtibhirhetubhi:-kAraNaiH eva, nityA avicalasthiraikasvabhAvAH 'siddhAtmAnaH'-siddhajIvAH, ' hI 'ti nizcaye, 'karmANi ' ' na lAnti'-na gRhNanti // 3-5 // mUlam-loke yathA kSuttRSayA vimuktA-tmAnaH sutRptasya na tRptikAlaM / * // 22 // Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jitendriyasyApyatha yogino'pi, tuSTasya kizciddhahaNe na vAJchA // 6 // yadvA na pAtre parimAti kizcit , pUrNe tathA siddhigatA hi siddhaaH| sadA cidAnaMdasudhAprapUrNA, gRhNanti no kizcidapIha karma // 7 // TIkA-punadRSTAntadvAreNa siddhAnAM karmAgrAhitvamAha-loke yathetyAdinA -- yathA'-yena prakAreNa, 'loke '-saMsAre, 'kSuttRSayA '-bubhukSayA pipAsayA ca, 'vimuktAtmanaH '-vimuktasya jIvasya, ata eva 'sutRptasya'-samyaktayA vRptimavApta| sya, ' tRptikAlaM'-tRptikAlamaryAdA na bhavati, 'athe 'ti-anantare, 'tuSTasya '-santoSaM prAptasya, 'jitendriyasyApi'| indriyajito'pi, yogino'pi '-yogakarturapi, 'kizcid grahaNe'-kasyApi vastuna AdAne, 'vAJchA'-abhilASo na bhavati, 'kizcid ' iti kriyAvizeSaNam vAvagantavyam , 'yadvA'-athavA, 'pUrNe'-bhRte, 'pAtre'-bhAjane, 'kiJcit 'kimapi, 'na parimAti'-nAMtaH pravizati, ' tathA '-tenaiva prakAreNa, ' hI 'ti nizcaye, 'iha'-asmin loke siddhAnte vA, 'siddhAH'-siddhAtmAnaH, 'kizcidapi '-kimapi karma, 'no gRhaMti '-nAdadate, kathaMbhUtAH siddhAH ? 'sadA'-sarvadA, 'cidAnaMdasudhAprapUrNAH'-jJAnAmRtena AnaMdAmRtena ca paripUrNAH // 6-7 // mUlam-tathA ca siddheSu sukhaM yadasti, taivedyakarmakSayajaM vadanti / / tatkarma heturna hi siddhasaukhye, yatkarma sAntaM sukhameSvanantam / / 8 // 1. tat sukhaM sAtAsAtavedanIyadvayakarmakSayanAzabhavaM / 2. tasmAtkAraNAt / Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra paMcamodhikAra . 23 // garaNaM, na bhasmAta kAraNAt , ' hI 'ti nizcaya, nAzana janya sAtAsAtavedanIyadatyarthaH, " siddheSu '-siddhA vyam, 'ananta yat 'yasmAt kAraNAt, kI siddhasaukhye sAdarakarma TIkA-uktaviSaya eva puSTimAha-tathA cetyAdi ' tathA ce 'ti-anyadapi zrUyatAmityarthaH, ' siddheSu'-siddhAtmasu yat 'sukhama'-saukhyamasti, (tat) 'vedyakarmakSayaja'-vedanIyakarmanAzena janyaM sAtAsAtavedanIyadvayakarmanAzabhavamityarthaH, 'vadanti'18| kathayanti, 'tat '-tasmAt kAraNAt , ' hI 'ti nizcaye, 'karma' 'siddhasaukhye '-siddhAnAM sukhe siddhAtmanAM sukhasyetyarthaH, ' hetuH'-kAraNaM, na bhavati, ' yat '-yasmAt kAraNAt , 'karma' 'sAntam'-aMtena sahitam , asti, 'eSu'-siddhAtmasu, 'sukhaM '-saukhyam , 'anantam '-antarahitam asti // 8 // __ mUlam-yadvizvavRttAntasamutthanRtta-prekSAprabhUtaM mukhamAzritAnAm / siddhAtmanAM nityasukhaM pravartate, yathA nRNAmabhutanRtyadarzinAm // 9 // TIkA-siddhAnAM karmAnAzrayatva eva punaH puSTimAha-yadvizvetyAdinA yat '-yasmAt kAraNAt , ' siddhAtmanAM 'siddhajIvAnAM, 'nityasukhaM '-zAzvataM sukhaM, 'pravarttate'-bhavati, kathaMbhUtaM sukhamityAha-vizvetyAdi 'vizvasya'-jagataH, 'vRttAtena'-vyavahAreNa, 'samuttham '-utpanna, yanvRttaM-nartana, tasya 'prekSA'-darzanaM, tayA tasyA vA 'prabhUtam '-utpanna, kathaMbhUtAnAM siddhAtmanAM ? 'sukhamAzritAnAM'-sukhaM prAptAnAM, atra dRSTAntamAha-yathetyAdinA' yathA'-yena prakAreNa, 'nRNAm'manuSyANAm , 'nityasukhaM '-sukhaM bhavati, kathaMbhUtAnAm nRNAm ? ' adbhutanRtyadarzinAm'-vicitranATakadraSTRNAm , yathA'dbhutanRtyadarzanena nRNAM sukhaM bhavati tathaiva saMsAravRttAntotpannanRtyadarzanena siddhAtmanAM sukhaM bhavatItyarthaH, etena siddhA 1. darzana / SHANKAR // 23 // Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ smanAM saMsArapRthaktvena niSkriyatvamudghoSitam // 9 // vinendriyairapi siddhAnAmanantasaukhyamaSTabhiH zlokairAhamUlam-siddheSu pUjyA ! na kila kriyendriyaM, buddhIndriyaM no na ca kiJcanAGgam / anantasaukhyaM kathamApyate tai-yajjJAnameteSu tadeva saukhyam / / 10 // TIkA-siddhAnAM sukhabhogaviSaye praznayati-siddheSvityAdinA ' he pUjyAH!'-he pUjanIyAH!, 'kile 'ti-svavArtAyAm , ' siddheSu'-siddhAtmasu, 'kriyendriyaM '-karmendriyaM hastAdikamityarthaH, nAsti, 'buddhIndriyaM '-jJAnendriyaM cakSurAdikamityarthaH, 'no'-naivAsti, 'ca' zabdaH samuccaye, 'kizcana '-kimapi, 'aGgaM'-mukhAdikaM, na asti tarhi ' taiH'siddhAtmabhiH, 'anantasaukhyam'-antarahitaM sukhaM, 'kathaM'-kena prakAreNa, 'Apyate '-prApyate labhyate iti yAvat asyotaramAha-yadityAdinA 'eteSu'-siddhAtmasu, yadjJAnaM asti 'tadeva ''saukhyaM '-sukhamucyate // 10 // ___ mUlam-yatheha loke kila kazcidaGgI, jvarAdibAdhAAvidhuraH kadAcit / nidrAM prakurvanniti taMjanaistu, sukhaM karotyeSa na bodhanIyaH // 11 // ityucyate tasya na tatraM kiMzci-cchrotaHsukhaM nApi kriyA nirIkSyate // 1. pIDitaH / 2. tasya nidrANanarasya tadIyasvakabandhujanaiH / 3. jAgaraNIyaH / 4. nidrAvasthAyAM / 5. indriyasukhaM / 6. kriyA karapAdAdisamudbhUtA / Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra paMcamo'dhikAraH // 24 // tathApi suptasya narasya saukhyaM, vAcyaM yathA syAd bhuvi tadvadeva // 12 // jAgratsu siddheSu sadaiva saukhya, vinendriyadvaitasamutthabhogam / yadvA hi yogI nijakAtmabodhA-mRtaM pibannasmi sukhIti mantA // 13 // tathA ca ko'pIha muniryathoktaH, santuSTipuSTo vijitendriyArthaH / anyena puMsA paripRcchyate cet, tvaM kIdRzo'sIti sukhI sa jalpet // 14 // tasmin kSaNe tasya na ko'pi vastunaH, sparzaH saMto naiva ca bhuktiyuktiH| gandhagraho no na ca dRkchatI tadA, na pANipAdAdibhavA kriyApi ca // 15 // tathApi santoSavatAhamasmi, sukhIti bhUyaH prtigdyte'tH| tajjJAnasaukhyaM hi sa eva vetti, na jJAnahIno gadituM samarthaH // 16 // TIkA-jJAnasya sukhasvarUpatve dRSTAntamAha-yathehetyAdinA ' yathA'-yena prakAreNa, 'iha '-asmin loke, saMsAre, 'kile 'ti nizcaye, 'jvarAdivAdhAvidhuraH'-jarAdInAM rogANAM bAdhayA pIDanena vidhuro vyAkulaH, 'kazcit '-ko'pi, 'aGgI'-prANI, 'kadAcit '-kasmiMzcitsamaye, 'nidrAM prakurvan '-zayanaM kurvan zayAna iti yAvat bhavati ' iti' zabdo 1. jJAnavatsu / 2. kriyendriyabuddhIndriyayugmotpannabhogaM vinaiva / 3. zAna / 4. sukhI vA duHkhI vA ca kIdRzo'sIti pRSTa / 5. uttamasya / 6. na ca tadA sata uttamasya vastunaH kizcid darzanaM na ca zravaNamityarthaH / 7. bhRzaM / USAGAUSHAR E // 24 // Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hetudyotane, tadA, ' eSa: ' - jvarAdibAdhAvidhuro'MgI, 'sukhaM karoti ' - sukhamanubhavati, 'na bodhanIya iti ' - ayaM na jAgaraNIya ityarthaH, ' eSA' - vArtA, ' taJjanaiH ' - rogIbhiH janaiH, 'tu' zabdavaraNapUrcI, 'ucyate ' - kathyate, yadyapi ' tatra '-nidrAvasthAyAM, ' tasya '- zayAnastha, 'kizcit '-kimapi, ' zrItaH sukham ' - indriyasaukhyaM na bhavati, 'kriyA' - karapAdAdisamudbhUtA ceSTA, api, 'na nirIkSyate na dRzyate, tathApi, bhuvi - pRthivyAM saMsAre iti yAvat ' yathA - yena prakA reNa, 'suptasya narasya ' - zayAnasya narasya, 'saukhyaM '-sukhaM, ' vAcyaM - kathanIyaM, ' syAt ' - bhavet, ' tadvadeva - tathaiva, ' indriyadvaitasamutthabhogam ' - vinA kriyendriyabuddhIMdriyayugmotpannabhogamaMtareNaiva, 'siddheSu ' - siddhAtmasu ' sadaiva ' - sarvadaiva, sarvakAlamevetyarthaH, 'saukhyam ' -sukhaM, ' bhavati ' -ucyate, kathaMbhUteSu siddheSu ? ' jAgratsu ' - jJAnavatsu, dRSTAntaramAha-yadvetyAdinA ' yadvA ' - athavA, ' hI 'ti nizvaye, ' yogI ' -yogakarttA, ' nijakAtmabodhAmRtaM piban ' - svAtmajJAnAmRtasya pAnaM kurvan, ' aham sukhI' - sukhayukto'smIti, ' mantA' - mananakarttA bhavati, dRSTAntaramAha - tathA cetyAdinA ' tathA ce 'titathaiva cetyarthaH, ' iha ' - asminsaMsAre, ' yathoktaH ' -uktaprakAranijakAtmabodhAmRtaM pibannityarthaH, ' ko'pi - kazcitmuniH, ' anyena ' - apareNa, ' puMsA' - janena, ' cet ' - yadi, paripRcchayate, kiM paripRcchyata ityAha- tvamityAdinA ' tvaM kIdRzo - 'sIti 'tvaM kIdRka prakAro'si, sukhyasi duHkhI vA'sItyarthaH, tarhi ' saH ' - muniH, 'jalpet ' - kathayati, ' yadahaM ' ' sukhI ' - sukhayukto'smi, kathaMbhUto muniH 1 santuSTipuSTaH '- santuSTyA - saMtoSeNa puSTaH- pUrNaH kathaMbhUto ? ' vijiteMdriyArthaH ' - vijitA indriyANAmarthA - viSayA yena saH, tathA yadyapi ' tasmin kSaNe ' - kAle, ' tasya '- muneH, ' sataH ' - uttama Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra paMcamo'dhikAraH // 25 // sya vastunaH, ' ko'pi '-kazcit , ' sparzaH' sparzanaM tvagiMdriyajanyaM sukhamitibhAvaH, na asti, 'ca' zabdaH samuccaye, 'bhuktiyuktiH'-bhogasaMbandho'pi, naivA'sti, 'gandhagrahaH'-gandhasya grahaNaM, 'no'-naivA'sti, 'tadA'-tasmin kAle, |ca 'dRkchUtI' darzanaM zravaNaM ca, nAsti, 'ca'-punaH, 'pANipAdAdibhavA'-hastapAdAdijanyA, 'kriyA'-ceSTA'pi, nAsti tathApi 'saMtoSavatA'-saMtoSayuktena tena muninA, 'ahaM sukhI '-sukhayukto'smIti, 'eSA '-vArtA, 'bhUyaH'-bhRzaM, 'praNigadyate'-kathyate, 'ataH'-asmAt kAraNAt , ' tat '-pUrvoktaM svasya, 'jJAnasaukhyaM'-jJAnarUpaM sukhaM, 'hI 'ti nizcaye, 'saH'-muniH, eva, vetti '-jAnAti, ' jJAnahIno'-jJAnavirahitaH, ajJAnIti yAvat , 'gadituM'-kathayituM, 'na samarthaH '-na zakto'sti // 11-16 // mUlam itthaM hi siddheSu vinendriyAthai-stathA kriyAbhiH sukhamastyanaMtam / te eva tatsaukhyabharaM vidantyapi, jJAnI na zakto vadituM yato'samam / / 17 // TIkA-phalitamAha-itthamityAdinA ' ittham '-anena prakAreNa, ' hI 'ti nizcaye, 'siddheSu'-siddhAtmasu, ' indriyArthaH vinA '-jJAneMdriyaviSayAn vinA, ' tathA ' zabdaH samuccaye, "kriyAbhiH'-manovAkAyajanitAbhiH ceSTAbhirvinA, 'anantam '-antarahitam zAzvatamitibhAvaH, 'sukhaM'-saukhyamasti, 'tatsaukhyabharaM'-svasukhasamUha pUrvoktasukhasamUha vA, 'te' 1. buddhIndriyakriyendriyasamutpannagocarairvinA / 2. kriyAbhiH manovAkAyajanitAbhirvinetyarthaH / 3. te eva siddhA eva / Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ siddhA eva, 'vidantyapi'-jAnantyapi / siddhAnatiricya tatsaukhyabharamanyaH ko'pi na vettItibhAvaH / atra hetumAhajJAnItyAdinA ' yataH'-yasmAt kAraNAt , ' asamam '-anupamam , tatsaukhyabharaM, ' jJAnI'-jJAnayuktaH, 'vadituM'-kathayitum , 'na zaktaH'-na samartho'sti / / 17 // SUGARVEERUCmoHUDGANDGING siddhAtmanaH karmAnAdAnoktilezaH paJcamo'dhikAraH HimsineNGNINITIRUGANDGNIOGNITIGN // atha ssssttho'dhikaarH|| siddhAnAm karmAdAnasvabhAvasya varjanamekAdazabhiH zlokairAhamUlam-jIvasya karmagrahaNe svabhAva-stadA sa maulaM sahajaM vihAya / ___karmagrahAkhyaM kathameSa siddho, bhavedvicAra: paripavyatAM bhoH||1|| TIkA-jIvasya karmagraharUpaH svabhAvastahi kathaM sa karmagrahaM vihAya siddhiM yAtItyasmin viSaye praznayatIti jIvasyetyA1. karmagrahaNasvarUpaM / Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra SaSTho'dhikAra // 26 // 4545454 dinA yat 'jIvasya '-AtmanaH, 'karmagrahaNe'-karmaNAmAdAne, svabhAvaH asti, 'tadA'-tarhi, 'saH'-jIvaH, 'karmagrahAkhyaM '-karmagrahaNaM nAmakaM, 'maulaM'-mUlajAtaM, 'sahaja'-sahotpanna, 'taM'-khabhAvaM, 'vihAya '-tyaktvA, 'kathaM '-kena prakAreNa, 'siddhaH'-siddhiM gataH, ' bhavet '-syAt , siddhaH kathaM bhavitum zaknotItibhAvaH, 'bhoH' ityAmaMtraNe, 'eSaH'prastUyamAno vicAraH, 'paripaThyatAM '-vicAryatAm // 1 // mUlam-karmAtmanoryadyapi maulasaGga-stathApi sAmagyatathopalambhAt / karmagrahaM progya zivaM sametaH, siddho bhavedatra nidarzanaM yat // 2 // TIkA-asyottaramAha-karmAtmanorityAdinA yadyapi 'karmAtmanoH'-karmajIvayoH, 'maulasaMgaH'-anAdisaMbandhaH, asti, 'tathApi sAmagryatathopalambhAt '-tathAvidhasAmagrIlAbhAt, 'karmagrahaM '-karmagrahaNasvabhAvaM, 'projjhya'-tyaktvA, 'zivaM '-zivapadaM, ' sametaH '-prAptaH, 'siddho mavet '-siddhiMgataH syAt , ' atra'-asmin viSaye, 'nidarzanaM '-dRSTAntaH, asti yadityuttaravRttAnvayi vijJeyam // 2 // mUlam-sUte yathA caJcalatAsvabhAvo, maulstthaagnysthirbhaavsNjnyH| yadA tu tAdRkparikarmaNA kRta-stadA sthiro vahnigatazca tiSThet // 3 // TIkA-dRSTAntamevAha-sUte ityAdinA 'yathA'-yena prakAreNa, 'sUte'-pArade, 'caJcalasvabhAvaH', 'tatheti samuccaye, 1. anAdisambandhaH / 2. tathAprakArasAmagrIprApaNAt / 3. gataH / 4. tAdRzabhAvanAbhirvihitaH / Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACACA4% 'agnyasthirabhAvasaMjJaH'-agnau sthirAbhAvanAmakazca svabhAvaH, 'maulaH'-mUlajAtaH, asti, 'tu'-parantu, 'yadA'-yasmin | kAle, ' tAdRk parikarmaNA kRtaH'-tAdRzabhAvanAbhirvihito bhavati, 'tadA'-tasmin kAle, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, 'vahnigataH'-vahri prAptaH, 'sthiraH'-cAMcalyarahitaH, 'tiSThet '-bhavet // 3 // mUlam-yathA punardAhakatAguNo'gnA-basti svabhAvo nanu mUlajAtaH / - asyApi nAzo'sti tathAprayogAt, saMntaM saMtI naiva dahekadApi // 4 // TIkA-dRSTAntaramAha-yathetyAdinA 'yathA' punariti yathA cetyarthaH, 'nantri 'ti nizcaye, 'agnau'-vahau, 'dAhakatAguNaH'-dAhakatvaguNaviziSTaH svabhAvaH, 'mUlajAtaH'-maulo'sti, parantu 'tathAprayogAt '-tadvIryopaghAtakArisAmagrIsaMbandhAt , 'asyApi '-dAhakatvasvabhAvasyApi, 'nAzo'sti'-nAzo bhavati, atraiva dRSTAntaramAha-santamityAdinA 'sa'agniH, 'santaM'-sAdhu satyavAdinam ityarthaH, tathA 'satI'-pativratAM zIlavatImitibhAvaH, 'kadApi '-kadAcit , ' naiva | dahet'-na dahati, svabhAvanAzAd dagdhuM na zaknotItibhAvaH // 4 // mUlam-baddho yathApyeSa ca mantrayogAt, tathauSadhIbhirna dahedvizantam / anantamagniM ca cakorakaM tathA, vahnirdahenno vigatasvabhAvaH // 5 // TIkA-agnisvabhAvanAzaviSaya eva puSTimAha-baddha ityAdinA 'yathA'-apIti anyaccetyarthaH, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, 1. tad vIryopaghAtakArisAmagrIsambandhAt / 2. santaM sAdhu satyavAdinam / 3. satI zIlavratavatIM sItAdikAM / RRCRECARECHARASHARA 82%ACADCA Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 jainatattvasAra SaSTho'dhikAraH // 27 // 64345% A 'mantrayogAt '-mantrasaMbandhAt , ' tathA' zabdaH samuccaye, 'auSadhIbhiH'-auSadhezca, 'baddhaH'-baMdhanaM prAptaH vinaSTadAhakatvaguNaH sannitibhAvaH, 'eSaH'-agniH, 'vizantam na dahediti'-pravezakartAraM janaM dagdhuM na zaknotItibhAvaH, 'tathA' zabda: samuccaye, 'agniM '-vahnim , ' anaMta-bhuJjAnaM, 'cakorakaM '-cakoranAmakaM pakSiNaM, 'vigatasvabhAvaH'-vinaSTasvabhAvaH san , 'vahiH'-agniH 'no daheta '-dagdhuM na zaknoti // 5 // mUlam-tathAbhrakaM hema ca ratnakambalaM, siddhaM ca sUtaM na daheddhatAzanaH / tadA tu yA dAhakatA vibhAvasau, maulI brajetkAtha nigadyatAmiti // 6 // TIkA-atraiva punaH puSTimAha-tathAbhrakamityAdinA ' tathA ' zabdaH ca zabdau ca samuccaye, 'abhraka'-girijAmalam , " hema'-suvarNam , ' ratnakambalaM '-siddhamauSadhAdibhirbhavitaM, 'mUtaM'-pAradaM ca, ' hutAzanaH '-agniH , 'na dahet'-dagdhuM na zaknoti, phalitamAha-tadA vityAdinA ' tadA'-tasmin kAle, 'vibhAvasau'-vahnau, yA 'maulI'-mUlajAtA, dAhakatvam asti prazne 'ka'-kutra, 'bajed '-gacchati, 'iti'-etad , 'nigadyatAm '-ucyatAm bhavatA // 6 // mUlam-yazcumbakagrAvaNi lohagrAhI, svabhAva Aste sahajaH sako'sti / - tasminmRte vetarayogayukta,-'paitItyameteSvapi karmayogaH // 7 // 1. agnau / 2. hAdipAThAt na pUrvasya dIrghaH / 3. sahotpannaH / 4. mRte agninA bhasmIbhUte'thavAnyauSadhAdinA tadarpahAriNA | saMyukte / 5. yAtItyarthaH / 6. siddheSu / C -%% // 27 // AESO Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -964C4%C 45615- TIkA-svabhAvaparivartana eva punadRSTAntamAha-yazcumbaketyAdinA 'cumbakagrAvaNi'-cumbakapASANe, yo, 'lohagrAhI'lohAkarSakaH svabhAvaH, 'Aste '-vidyate, 'sakaH'-saH, 'sahajaH'-sahotpannaH svAbhAvika iti yAvat, 'asti'| vidyate, parantu ' tasmin '-cumbakagrAvaNi, 'mRte'-agninA bhasmIbhUte sati, 'vA'-athavA, 'itarayogayukta'-tadarpahAriNaupadhAdinA saMyakte sati. 'saH-svabhAvaH, 'ati'-yAti, dAntei yojanAmAha-itthamityAdinA 'ittham '-anena prakAreNa, 'eteSu'-siddheSvapi, 'karmayogaH'-karmasaMbandhaH, apaiti // 7 // mUlam-bIjaM tathAGkurabhavaM dadhAti, maulAtsvabhAvAdavikAri yAvat / tasmiMstu dagdhe na kilAGkurodbhava, evaM tu siddhaSu na karmabandhaH // 8 // TIkA-dRSTAntamAha-bIjamityAdinA ' tathA ' zabdaH samuccaye, yAvaditi'-yAvatkAlaparyantamityarthaH, 'avikAri'vikArarahitam bhavati tAvat , 'bIja'-dhAnyAdi, 'maulAt '-mUlajAtAt , svabhAvAt , 'aMkurabhavaM'-aMkurotpatti, aMkurotpAdanazaktimitibhAvaH, 'dadhAti'-dhatte, 'tu'-parantu, 'tasmin '-bIje, 'dagdhe'-agninA bhasmIbhUte sati, 'kile 'ti | nizcaye, 'aMkurodbhavaH'-aGkarasyotpattirna bhavati, dAntei yojanamAha-evaM tvityAdinA 'evaM vi 'ti-evamevetyarthaH, 'tu' zabda evakArArthaH, 'siddheSu'-' siddhiM gateSvAtmasu, 'karmabandhaH '-karmasaMyogo na bhavati // 8 // 1. dhAnyAdi / 2. utpatti / 3. utpattiH / CALCIROORKERSAGARAAT % Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra // 28 // mUlam - vAyostathA caJcalatAsvabhAvo, yo vartamAnaH sahajaH samasti / khelasya madhye pavane niruddhe, kathaM prayAtyeSa calasvabhAvaH 1 // 9 // TIkA - dRSTAntaramAha - vAyostathetyAdinA ' tathA ' zabdaH samuccaye, ' vAyoH ' - pavanasya, ' yaH sahajaH ' - sahotpannaH svAbhAvika iti yAvat, 4 caJcalatAsvabhAvaH '- asthiratvasvabhAvaH, ' varttamAnaH - pravRttiM kurvan, 'samasti - vidyate, ' eSa calasvabhAva: '- cAMcalyasvabhAvaH, 'khalasya madhye ' - dRptyA abhyantare, 'pavane ' - vAyau, 'niruddhe ' - avarodhaM gate sati, 'kathaM' - kena prakAreNa, ' prayAti '- gacchati / yathA khale niruddhasya vAyoH sahajo'pi calasvabhAvo'paiti tathaiva siddhAnAM karmagrahaNasvabhAvospi taddazAyAmapaitItibhAvaH // 9 // mUlam - AhAramukhyAH sahajAzcatasraH, saMjJA imAH projjhya zukAdayo'mI / siddhAH prasiddhAH parabrahmarUpAH, jAtAstato'paiti nijasvabhAvaH // 10 // TIkA - atraiva dRSTAntaramAha - AhAramukhyA ityAdinA 'amI ' - ete, 'prasiddhAH ' - AkhyAtAH, 'zukAdayaH - zukAdimunayaH, ' imAH ' - prasiddhAH, 'sahajAH sahotpannAH svAbhAvikA iti yAvat, ' AhAramukhyAH ' - AhArAdikA AhArabhayamaithunaparigraharUpI ityarthaH, ' catasraH '-catuH saMkhyAkAH, ' saMjJAH ' - abhilASAn, 'projjhya' - tyaktvA, 'siddhA: ' - siddhiM gatAH santaH, ' parabrahmarUpAH ' - parabrahmasvarUpAH, ' jAtAH abhavan, phalitamAha tata ityAdinA ' tataH ' - tasmAt kAraNAt 1. khalasya dRptyAM / 2. zukAdayaH zaivazAsanaprasiddhAH / SaSThosdhikAraH // 28 // Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 etat siddhyati, 'nijasvabhAvaH-svasvabhAvaH, ' apaiti '-yAti nazyatItibhAvaH // 10 // mUlam-ityAdidRSTAntabharaiH svabhAvo, maulo yathA yAti tathaiva jntoH| karmagraho'yaM sahajaH prayAti, siddhatvamAptasya kimatra citram ? // 11 // TIkA-phalitamAha-ityAdinA ' ityAdidRSTAntabharaiH '-pUrvoktAdidRSTAntasamUhaiH, 'etat ' siddhyati yat 'yathA'yena prakAreNa, 'maulaH'-mUlajAtaH svabhAvaH, 'yAti '-gacchati, tathaiva '-tenaiva prakAreNa, 'siddhatvaM'-siddhabhAvam , Aptasya, 'jantoH'-prANinaH, ' ayaM'-pUrvoktaH, 'sahajaH'-sahotpannaH svAbhAvika ityarthaH, 'karmagrahaH'-karmagrahaNarUpaH svabhAvaH, 'prayAti '-gacchati, darIbhavatItyarthaH, ' atra'-asmin viSaye, 'citram '-Azcarya kim asti / / 11 // siddhAtmanaH karmagrahaNanirAkaraNoktilezaH SaSTho'dhikAraH %AC455 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tatvasAra // 29 // // atha saptamo'dhikAraH // muktipravAhAvicchinnatAM saMsAra bhavyAzUnyatAJca dvAdazabhiH zlokairAha - mUlam - praznastathaikaH paripRcchayate'sakau, siddhAnsamAzritya nijopalabdhaye / sarvajJavAkyAt kila muktimArgako, vahan sadAste karakasya nAlavat // 1 // no pUryate muktirasau kadApi, saMsAra eSo'pi ca bhavyazUnyaH / parasparadveSivacovilAsai rna saGgatiM maGgati vAkyametat // 2 // TIkA - prasaMgAd muktiviSaye praznayati praznastathaika ityAdinA 'tathe 'ti samuccaye, 'asakau ' - vakSyamANa ekaH praznaH paripRcchayate, kAnuddizya paripRcchayate ? ityAha- 'siddhAn samAzrityeti' - siddhAnuddizyetyarthaH kimarthaM paripRcchayate ? ityAha-nijopalabdhaye iti svakIyajJAnArthamitibhAvaH, praznasvarUpamAha - sarvajJetyAdinA kileti svavArtAyAm 'sarvajJavAkyAt ' - sarvajJasya vAkyena yadyathetaj jJAyate yat ' muktimArgakaH - muktermArgaH, jJAnadarzanacAritrarUpa ityarthaH, 'sadA-sarvadA, 'karakasya - madAglornAvat nAlikAvat, 'vahan - pravAhaM kurvan, 'Aste ' - tiSThati, tathApi 'asau ' - prasiddhA, 'mukti: ' - mokSaH, 1. svakIyajJAnArthaM / 2. prazaMsAyAM prasiddhau vA svArthe vA ka pratyayaH / 3. mAgi gatau bhauvAdiko gatyarthaH gacchati / saptamo'dhikAra: // 29 // Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C45445C%ACAUSALKOT 'kadApi '-kasmiMzcidapi samaye, 'no pUryate'-na pUrti yAti, 'ca'-punaH, 'eSaH'-prasiddhaH, saMsAro'pi, 'bhavyazUnyaH - bhavyarbhavyajIva rahitaH kadApi no bhavati 'etat'-pUrvoktaM, 'vAkyam'-vacanam , 'parasparadveSivacovilAsaiH'-mitho dveSayuktavAgvilAsaiH, 'saMgati'-siddhiM, 'na maGgati'-na gacchati, na siddhyatItyarthaH / muktimArgaH sadA vahati, muktirna pUryate, saMsArazca bhavyazUnyo na bhavati ityetAni vAkyAni parasparaM viruddhArthapratipAdakAni yato yadi nAma muktimArgaH sadA vahati tahiM muktaH pUrtiH syAt saMsArazca bhavyazUnyaH syAnna ca tathA bhavati tasmAduktavAkyasya siddhirna bhavituM zaknotItibhAvaH // 1-2 // mUlam-na hi vyalIkaM bhagavadvaco'styadaH, paraM na citte'lpdhiyaambhivrjet|| dRzyo'sti dRSTAnta ihaiva laukiko, yaM zRNvatAM zrotRnRNAM manaH sthiraM // 3 // TIkA-asyottaramAha-na hItyAdinA 'adaH'-pUrvoktaM, ' bhagavadvacaH'-sarvajJavacanaM, 'vyalIka'-mithyA, 'na hyasti'-na bhavati, tarhi kimastItyAha-paramityAdinA 'paraM'-parantu, 'alpadhiyAm '-alpabuddhimatA, 'citte'-manasi 'nAbhivrajet'-na tiSThati, 'alpadhIH vicAraviSayo na bhavatItibhAvaH' dRzya ityAdi ' ihaiva'-asminneva viSaye, 'laukika'- | lokasiddhaH, 'dRSTAntaH '-nidarzanam , ' dRzyaH'-darzanIyo'sti, 'yaM'-dRSTAntaM, 'zRNvatAM'-zravaNakartRNAM, 'zrInRNAM - zrAvakajanAnAM, 'manaH'-cittaM, 'sthiraM'-acazcalam bhavati // 3 // 1. Apta / 2. dRSTAntaM / Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra SHAR saptamo'dhikAraH // 30 // mUlam-siddhAlayaH syAllavaNodasodaraH saMsAra eSo'sti ndiihRdodrH| nadIpravAhAzca yathA mahodadhau, patanti nirgatya nadIhRdAntarAt // 4 // nadIhRdA naiva bhavanti riktA, na cAmbudhiH karhicidasti pUrNaH / nadIpravAho'pi niraMtaraM ya-dvahatyavicchinnatayA'tizIghraM // 5 // itthaM hi bhavyAH periyanti muktI, nadIpravAhA iva saagraantH| saMsAra eSa hRdavanna riktaH, payodhivannaiva bhRtApi muktiH // 6 // TIkA-dRSTAntamAha-siddhAlaya ityAdinA 'siddhAlaya:'-siddhAnAM sthAnaM muktiriti yAvat , 'lavaNodasodaraH syAt'lavaNodaH lavaNasamudrastasya sodara iva bhrAtA iva yaH saH lavaNodasodaraH, sodarazabdo'tra prastAvAtAdRzAthestena lavaNodasadRzo'sti ityavagaMtavyaM, 'eSa:'-prasiddhaH, saMsAraH, 'nadIhRdodaro'sti'-nadInAM gaMgAdInAM hRdAH padmahRdAdayasteSAmudaraM madhyasthajalapradezastadiva yaH saH nadIhRdodarasadRzo'stItibhAvaH, atra luptotprekSAvAci padaM jJeyaM yathAgnirmANavakaH iti dRSTAntaM ghaTayati / nadIpravAhAzvetyAdinA 'ca' zabdazcaraNapUrtI, " yathA '-yena prakAreNa, 'nadIhRdAntarAt'-nadInAM ye hRdAstadanaMtarAttanmadhyAt , 1. lavaNodaH lavaNasamadraH tasya sodara iva bhrAtA iva yaH saH lavaNodasodaraH sodarazabdo'tra prastAvattAzArthaH / 2. nadInAM gaGgAdInAM havAH padmavAdayasteSAmudaraM madhyasthajalapradezastadiva yaH saH tatsadRzaH saMsAraH atra luptotprekSAvAci pada zeyaM yathA| nirmANavakaH / 3. madhyAt / 4. atruTitayA / 5. gacchanti / IROADCASH Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %AAAAAAACCI 'nirgatya'-niHsRtya, 'nadIpravAhAH'-nadInAM dhArAH, 'mahodadhau'-samudre, 'patanti'-patanaM kurvanti, parantu 'nadIhRdAH'nadIpagrahadAdayaH, 'riktAH'-zUnyAH, jalahInA ityarthaH, naiva bhavanti'-na jAyante, 'ambudhiH'-samudrazca, 'karhicit '-kadApi, ' pUrNaH'-bhRtaH, 'nAsti'-na bhavati, kutaH? ityAha-nadIpravAha ityAdi ' yat'-yasmAt kAraNAt , 'nadIpravAho'pi'-nadInAM dhArA'pi, 'nirantaraM '-satataM, ' avicchinnatayA '-atruTitatayA, ' atizIghram'-atikSiNa, vahati, yadi nadIhRdA riktA bhaveyuraMbudhirvA pUrNaH syAttarhi nadIpravAhotizIghraM nirantaramavicchinnatayA ca na baheditibhAvaH, dRSTAntaM dArTAnte ghaTayati, itthamityAdinA 'hI'ti nizcaye, 'sAgarAntaH'-samudramadhye, 'nadIpravAhA iva'-nadInAM dhArA iva, 'bhavyAH '-bhavyajIvAH, 'ittham '-uktaprakAreNa, 'muktau'-mokSe, 'pariyanti'-gacchanti, yathA nadIpravAhAH samudramadhye yAnti tathaiva bhavyA api muktau yAntItibhAvaH / eSaH '-uktaH saMsAraH, 'hRdavat '-hRda iva, 'riktaH'-zUnyaH, na bhavati, yathA nadIpravAhaM vahate'pi hRdA riktA na bhavanti tathaiva bhavyAnAM muktau gamane'pi eSa saMsAro rikto na bhavatItibhAvaH / 'payodhivat '-samudra iva, 'muktiH '-siddhAlayo'pi, 'bhRtA'-pUrNA, naiva bhavati, yathA satataM nadIpravAhapatane'pi samudraH pUrNo na bhavati tathaiva satataM bhavyagamane'pi muktiH pUrNA na bhavatItibhAvaH // 4-6 // mUlam dRSTAntadASTontikayoritIda, sAmyaM samAlocayatAM narANAM / bhavetpratItiH paramAhatAnA-mahadvacasyeva na cAparatra // 7 // 1. paramajainAnAM / 2. mithyAvAkyavati / Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra saptamodhikAraH // 31 // TIkA-uktaviSaye kasya vizvAsaH syAdityAha-dRSTAntetyAdinA * dRSTAMtadArTItikayoH '-dRssttaantdaayotsmbNdhi, 'itIdam'-ityetat , pUrvoktamityarthaH, ' sAmyaM '-samatvaM, ' samAlocayatAM '-vicArayatAm , 'paramArhatAnAM'-paramajainAnAM, 'narANAM'-manuSyANAM, ' arhadvacasyeva'-sarvajJavacana eva, 'pratItiH '-vizvAsaH, bhavati, ' aparatra'-aparasmin mithyAvAkyavatItyarthaH, 'ca'-naiva pratItirbhavati // 7 // mUlam-anyo'pi dRSTAnta ihocyate'ya-mAkarNanIyo viditprmaannaiH| yathA hi kazcitpratibhAnvitaH sannAjanmamRtyUdubhavamAtmazaktyA // 8 // hindUkaSaDdarzanapArazIka-zAstrANi sarvANi ptthNstrilokyaaH| asaGkhyamAyurnivahannapIha, hRdasya pUrNa na bhavetkadAcit zAstrAkSarairapyatha yojanaivaM, yathaiva zAstrANi bhaMvastathA'yaM / bhavanti zAstrAkSaravavimuktAH, subuddhivakSovadiyaM hi siddhiH // 10 // azrAntatatpAThavadeva mukti-mArgoM vahannasti nirantarAyaH / zAstreSvadhIteSu na zAstranAza-stathaiva siddheSu bhavasya nAntaH // 11 / / 1. atizayavatI buddhistayA yuktaH / 2. janmana Arabhya maraNaM yAvat / 3. yAvana / 4. saMsAraH / 5. siddhAH / 6. subuddhipuruSavidhAyamAna pATha iva / 7. sarvabhavyajIveSu siddhiM gateSu / 8. bhavasyArthAtsaMsArasthabhavyajIvasya / SHOOCRACKERALA5% // 31 // Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA - dRSTAntaramabhidhAtukAma Aha-anyo'pItyAdi ' iha ' - asmin viSaye, 'anyo'pi - dvitIyo'pi, ' dRSTAntaH - nidarzanaM, 'ucyate ' - kathyate mayA, 'ayam ' epa dRSTAntaH, 'viditapramANaiH - viditAni - jJAtAni pramANAni samyag jJAnAni yeSAM te tathA taiH pramANajJAtRbhiritibhAvaH, ' AkarNanIyaH - zrotavyaH, dRSTAntameva darzayati-yathA hItyAdinA ' hI 'ti nizcaye caraNapUrtI vA, 'yathA' yena prakAreNa, 'pratibhAnvitaH san - atizayavatyA dhiyA yuktaH san, 'kazcit 'kospi jana:, 'AjanmamRtyRdbhavaM '- janmana Arabhya maraNaM yAvat, 'AtmazaktyA 'svasAmarthyana, hinduketyAdi 'hindUkAnAM'hindUpadavAcyAnAM, ' padarzanAni ' - paTUzAstrANi - nyAyavaizeSika sAMkhyayogapUrva mImAMsottaramImAMsAkhyAni, 'pArazIkAnAM - yavanAnAM zAstrANi, tathA 'trilokyA: ' - tribhuvanasya, 'sarvANi '- nikhilAni zAstrANi, 'paThan' - adhIyAnaH syAt, 'iha'asmin zAstrAdhyayane, ' asaMkhyam ' - agaNanIyam ' Ayu: '- jIvanakAlaM, ' vahannapi ' - vyatItaM kurvannapi syAt, tathA 'asya ' - zAstrAdhyayanakartuH, 'hRt ' - hRdayaM, 'kadAcit ' - kadApi ' zAstrAkSaraiH '-zAstravaNaiH, 'pUrNa'-bhRtaM, ' na bhavet 'na bhavati, apyatheti etadanaMtaraM uktadRSTAntakathanAnaMtaramityarthaH, dArzante ' yojanA ' -saMghaTanam ' evaM 'vakSyamANaprakA reNa asti, dASTanti yojanAmevAha-yathaivetyAdinA 'eva' zabdo'vadhAraNe, 'yathA'- yena prakAreNa, zAstrANi santi ' tathA 'tenaiva prakAreNa, ' ayaM ' prastUyamAnaH, ' bhavaH' - saMsAro'sti, 'vimuktAH - siddhA:, ' zAstrAkSaravat ' - zAstrAkSarasamAnAH, ' bhavanti ' - vidyate, ' hI 'ti nizvaye, 'siddhiH 'muktiH, 'subuddhivakSovat' - suSThu buddhiyuktajanasya hRdayamitra, asti, 'mokSamArgaH '-mukteH paMthAH, 'nirantarAya: ' aMtarAyarahitaH, nirvighna itibhAvaH, 'azrAntatatpAThavadeva - nirantarataJjanapAThasamAna Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra // 32 // eva, 'vahanasti ' - pravahanaM kurvan vidyate, phalitamAha - zAstreSvityAdinA 'zAstreSu' ' adhIteSu ' - paThiteSu satsu, yathA ' zAstranAzaH '- zAstrasyApAyaH, na bhavati ' tathaiva ' - tenaiva prakAreNa, ' siddheSu' siddhiM gateSu, sarvabhavyajIveSu, ' bhavasya ' - saMsArasya, ' aMtaH ' - nAzo na bhavati / subuddhimato janasya sarvazAstrapaThane'pi yathA zAstrAkSarairasya hRdayaM pUrNa na bhavati tathaiva satataM muktimArgavane'pi mukti: pUrNA na bhavati, zAstrAkSaragamane'pi yathA zAstrasya nAzo na bhavati tathaiva bhavyajIvagamane'pi saMsArasya nAzo na bhavatItyarthaH // 8-11 // mUlam -- dRSTAntadAntika bhAvaneyaM, vijJaiH svayaM cetasi cintanIyA / evaM kesbhiniSanti bhUyo, dRSTAntasaGghA apare'pi yojyAH // 12 // TIkA - upasaMharati dRSTAntetyAdinA ' iyaM ' - pUrvoktA, dRSTAntadASTantikabhAvanA ' - dRSTAntadAntika saMbaMdhinI vicAraNA, ' vijJaiH '-paMDitairjanaiH, ' cetasi ' - citte, ' svayaM ' svata eva, 'ciMtanIyA '- vicAraNIyA, ' hI 'ti nizvaye, evam ' -uktaprakAreNa, 'bhUyaH ' - punaH, ' aneke ' - bahavaH, ' apare'pi ' - anye'pi dRSTAntasaGghAH '- dRSTAntasamUhAH, ' abhiniSanti - vidyante, ' yojyAH ' -uktaviSaye ghaTanIyAH / / 12 / / saMsArazUnyatA - mokSAbharaNatAdRSTAntoktilezaH saptamo'dhikAraH samAptaH saptamosdhikAraH // 32 // Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CA%AIRCRAKASARAKAR // atha assttmo'dhikaarH|| parabrahmaNaH svarUpaM zlokasaptakenAhamUlam-svAmin ! parabrahma kimucyate tat, lInaM jagadyatra bhvedyugaante| tadevaM hetuH punareva sRSTeH, syAdIdRzaM kena guNena vAcyam ? // 1 // TIkA-idAnIM brahmaviSaye praznayati svAminnityAdinA ' svAmin ! ' he prabho !, brahmavAdino jaina pratyuktiH, 'yatra'yasmin , 'yugAnte '-yugAnAmavasAne, 'jagat '-saMsAraH, 'lInaM '-layaprAptaM, ' bhavet '-bhavati, tat parabrahma'-uttama brahma, 'kimucyate'-kiM kathyate ?, tadevetyAdi eka 'eva' zabdazcaraNapUttauM, punaH, 'tadeva'-brahmaiva, 'sRSTeH'-sarjanakAryasya, "hetuH'-kAraNaM, 'syAt '-bhavet , ' IdRzam'-uktaprakArakam bahma, 'kena guNena ' 'vAcyam'-kathanIyamasti // 1 // mUlam-nizamyatAmArya ! manISiNAmapi, siddhAntavedAntavicAravedinAm / svarUpametasya nivedituM yato, vAcaH sphurantIha na carmacakSuSAm // 2 // TIkA-asyottaramAha-nizamyatAmityAdinA 'Arya!' he zreSTha!, 'nizamyatAm '-zrUyatAm , uktapraznasya prativacana1. atha brahmavAdI jainaM prati brahmasvarUpaM pRcchati / 2. punastadeva sRSTeH sarjanakAryasya kAraNa syAdityucyate / 3. brahmaNaH / Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra aSTamo'dhikAraH mAkarNyatAmitibhAvaH, "svarUpam ' 'nivedituM'-kathayituM, 'manISiNAmapi '-vicArazIlAnAmeva, ' api' zabda evakArArthaH, 'vAcaH'-giraH, ' sphuranti '-sphuraNaM kurvanti, kathaMbhUtAnAM manISiNAm ? ityAha-siddhAntetyAdi / siddhAntavedAntavicAravedinAm '-siddhAntasya yo vedo-jJAnaM tasyAMtaH sArastasya yo vicAra:-parAmarzastadvedinAM-tad jJAtRNAm , siddhAntajJAnatattvavicArajJAtRNAmitibhAvaH, 'iha '-asmin viSaye, parabrahmasvarUpavarNana ityarthaH, 'carmacakSuSAM'-carmadRSTInA, na vAcaH sphuranti // 2 // mUlam-ye yogino nirmldivydRsstty-shcraacraacaarvivekcintkaaH| labdhASTasiddhiprathanA hi te'pyaho !, vicArayanto na hi pAramiprati // 3 // tathApi ye lokavilokanakSamAH, sarvArthayAArthyasamarthanArthanAH / satkevalajJAnaviziSTadRSTayo, nIrAgiNo'nyopakRtau parAyaNAH // 4 // te tvIdRzaM brahma paraM nyavedayan , nirvikriyaM niSkriyamapratikriyam / jyotirmayaM cinmayamIzvarAbhidha-mAnaMdasAndraM jagatAM niSevitam // 5 // 1. yogaabhyaaskrtaarH| 2. jaGgamasthAvara / 3. etasya brahmaNaH / 4. caturdazarajvAtmakalokadarzanasamarthAH / 5. sarve ye'rthAH padArthA dravyANIti yAvat teSAM yat yAthAyeM satyatA tasya samarthanaM sampAdanaM tasyArthanaM prArthanaM yebhyste| // 33 // Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirmAyanirmohamahaMkRticyutaM, samyagnirAzaMsamanIhitArcanam / mahodayaM nirguNamaprameyaka, punarbhavaprojjhitamakSaraM yataH vibhu prabhAvatparameSThyanantakaM, nirmatsaraM rodhavirodhavarjitam / dhyAnaprabhAvotthitabhaktanivRti, niraJjanAnokRti zAzvatasthiti // 7 // TIkA-uktaviSayasya kAThinya darzayitumAha-ye yogina ityAdi ye yoginaH'-yogAbhyAsakartAraH santi, kathaMbhUtA yoginaH ? 'nirmaladivyadRSTayaH'-nirmalA-malarahitA divyA-zreSThA dRSTiyeSAM te tathA, yadvA malasyAbhAvo nirmalaM tena divyA dRSTiryeSAM te tatheti bodhyam , punaH kathaMbhUtAH ? 'carAcarAcAravivekacintakAH'-carAcarasya-sthAvarajaMgamasya ya AcAro vyavahArastasya viveko-vicAro bhedo vA tasya cintakAH vicArakartAraH sthAvarajaMgamarUpasaMsAravyavahArabhedacintakA itibhAvaH, punazca kathaMbhUtAH? 'labdhASTasidviprathanAH'-labdhAH prAptA yA azasiddhayo'NimAdayastAbhiH prathana-prakhyAtiyeSAM tathA prAptAbhiraSTabhiH siddhibhirvikhyAtA ityarthaH, 'hI' ti nizcaye, 'te'-yogino'pi, 'aho'-iti vismaye, 'etasya'-brahmaNaH svarUpam , 'vicArayantaH'-cintayaMtaH yadyapi 'hi' zabdazcaraNapUttA, 'pAram'-antaM, 'na idhati'-na gacchanti, 'tathA'pIti'-uktavidhayoginAM parabrahmasvarUpAMtagamane'pItyarthaH, 'ye lokavilokanakSamA'-caturdazarajvAtmakalokadarzanasamarthAH, punaH 'sarvArthayAthArthyasamarthanArthanAH '-sarve ye'rthAH-padArthAsteSAM yadyAthArthya-satyatA tasya samarthanaM sampAdanaM tasyArthanaM-prArthanaM yebhyaste tathA, punaH 1. niHspRhaM / 2. avAJchitapUjanaM / 3. sattvAdiguNatrayarahitaM / 4. vyApakaM / 5. anAkAraM / Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina I aSTamo'dhikAraH tattvasAra RECAKACSANSKARAN 'satkevalajJAnaviziSTadRSTayaH'-sat zreSThaM yat kevalajJAnaM tena viziSTA yuktA dRSTidarzanaM yeSAM te tathA, punaH 'nIrAgiNaH'-rAgarahitAH, punazca 'anyopakRtau parAyaNAH'-paropakAre tatparAH santi, uktaguNaviziSTA ye sarvajJAH santItibhAvaH, te tu 'IdRzaM'-vakSyamANasvarUpam , brahma paraM 'nyavedayan '-kathitavantaH, kiM svarUpamityAha-nirvikriyamityAdi nirvikriya 'vikArarahitam , punaH kathaMbhUtaM ? ' niSkriya '-kriyArahitam , punaH kathaMbhRtam ? 'apratikriyam'-pratIkArarahitam , duHkhAdyabhibhUtatve sati yadarthaM pratIkArasyAvazyakatA na bhavatItyarthaH, punaH kathaMbhUtaM ? 'jyotirmayaM-prakAzasvarUpam , punaH kathaMbhUtaM? 'cinmayaM '-jJAnasvarUpam , punaH kathaMbhUtam ? 'IzvarAbhidham'-IzvaranAmakam , punaH kathaMbhUtam ? 'AnaMdasAMdram - AnandaH sAndro nirantaraM yasya tat AnaMdaviziSTamitibhAvaH, punaH kathaMbhUtaM ? 'jagatA niSevitam'-jagavartiprANibhiH sevitam , punaH kathaMbhRtaM ? ' nirmAyanirmoham'-mAyayA rahitaM, mohena ca rahitam , punaH kathaMbhUtaM ? ' ahaMkRticyutam '-ahaMkRtyA ahaMkArAcyutaM pRthagbhUtam ahaMkArarahitamitibhAvaH, punaH kathaMbhUtaM ? 'samyanirAzaMsam '-atizayena niHspRham , punaH kathaMbhUtam ? ' anIhitArcanam '-anIhitamanabhilaSitamarcanaM-pUjanaM yena tat tathA pUjAbhilASarahitamitibhAvaH, punaH kathaMbhUtaM ? ' mahodayaM '-mahAnudayo yasya tattathA, punaH kathaMbhUtaM ? ' nirguNam '-guNaiH rahitam , sattvAdiguNatrayavirahitamitibhAvaH, punaH kathaMbhUtam ? ' aprameyakam '-pramAtumayogyam ajJeyamityarthaH, punaH kathaMbhUtaM ? 'punarbhavaprojjhitam 'punarbhavena-punarjanmanA projjhitaM-rahitam , punarbhavaprojjhitatve hetumAha-yato'kSaramiti ' yataH'-kAraNAt , ' akSaram '-avinAzi vartate, ataH punarbhavaprojjhitamastItibhAvaH, punaH kathaMbhRtaM ? 'vibhu'-vyApakam , punaH kathaMbhUtaM ? 'prabhAvat '-kAnti Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yuktam , punaH kathaMbhUtam ? 'parameSThi'-paramapade sthitam , punaH kathaMbhUtam ? ' anantakam '-antarahitam , punaH kathaMbhUtaM ? | 'nirbhatsaraM '-mAtsaryadoSarahitam , punaH kathaMbhUtaM ? 'rodhavirodhavarjitam '-rodho-anurodho virodho-vidveSastAbhyAM varjitamrahitam rAgadveSavihInamitibhAvaH, punaH kathaMbhUtam ? 'dhyAnaprabhAvotthitabhaktanivRti '-dhyAnasya prabhAvena utthitA-utpannA bhaktAnAM nivRtiH sukhaM yasmAt tat dhyAnaprabhAvena bhaktasukhotpAdakamitibhAvaH, punaH kathaMbhRtaM ? 'niraMjanAnAkRti '-niraMjanamanAkArazvetyarthaH, punazca kathaMbhUtam ? ' zAzvatasthiti '-zAzvataM nirantaraM sthitiryasya tattathA // 3-7 // parabrahmaNaH sRSTiracanAM tatraiva pralayAnupapattiM ca triMzaczlokairAhamUlam-evaMvidhaM brahma tadeva tatkathaM, heturbhavetsRSTikulAlakarmaNi / - prayojako brahmaNa eva nAsti ya-svasmingatatvAtsakalasya vastunaH // 8 // ____TIkA-idAnI brahmaNaH sRSTikAraNatvaM parihartumAha-evaMvidhamityAdi brahma' 'evaM vidhameva '-uktaprakArakamevAsti, hai|'tat '-tasmAt kAraNAt , tad 'brahma'-sRSTiH, ' kulAlakamaNi'-sarjanarUpaM yatkulAlakarma kumbhakArakriyA, tatra ' hetuH' kAraNa, 'kathaM'-kena prakAreNa, 'bhavet '-bhavituM zaknuyAt, uktaprakArakaM brahmasRSTirUpakulAlakamaNi heturna bhavituM zaknotItibhAvaH, yadi svayaM sarjanaM na karoti tanyapreritaM kuryAdityAzaMkAmapi parihartumAha-prayojaka ityAdi 'brahmaNaH''prayojaka 1. sarjanarUpaM yakulAlakarma kumbhakArakriyA tatra / 2. ye tu parabrahma kartR vadanti teSAM mate sarvANi kAlasvabhAvaniyatyAdIni api brahmagatAnyava santi, tasya brahmaNaH kAlAdiH kazcidanyaH padArtho nAsti yo brahmaprati sarjanasaMhAre ca prerayati / Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra aSTamo'dhikAraH eva'-preraNakArako'pi eva zabdo'pi zabdArthaH, 'nAsti'-na vidyate, atra hetumAha-yadityAdinA ' yat '-yasmAt kAraNAt , 'sakalasya '-sarvasya, 'vastunaH'-padArthasya kAlAderityarthaH, ' svasmin '-Atmani, 'gatatvAt '-sthitatvAt , ye parabrahma kartR vadanti tanmate sarvANi kAlasvabhAvAdIni vastUni brahmagatAnyeva santi, tathA ca sati tasmAd brahmaNaH kAlAdiH kvacidanyaH padArtha eva nAsti yo brahma sarjane saMhAre ca prerayeditibhAvaH // 8 // mUlam-kuryAdyadIdaM jagatAM hi sarjanaM, tadedRzaM kena karoti viSTapam / janmAtyayavyAdhikaSAyakaitava-kandarpadaurgatyabhiyAbhirAkulam // 9 // parasparadrohivipakSalakSitaM, duHzvApadavyAlasarIsRpAlikam / sAkheTikaimainikasaunikaizcitaM, duzcorajArAdivikArapIDitam // 10 // kastUrikAcAmaradantacarmaNe, sAraGgadhenudvipacitrakAntakam / durmAridurbhikSakaviDvarAdikaM, durjAtiduryonikukITapUritam amedhyadaurgandhyakalevarAGkitaM, duSkarmanirmApaNamaithunAzcitam / ____1. yadIdamapi brahma niHkriyaniraJjanAdyuktAnekavizeSaNaviziSTa sRSTiM kuryAditi bhavatAM vidhirasti tarhi bhavatAM brahma svasvarUpAdviparItAM sRSTiM kathaM karotItyudAharati saptavRttaH / 2. kAraNena / 3. vyAghra / 4. duSTagaja / 5. vIMchI / 6. nAzakam / // 35 // Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samAzrayaddhAtukRtAGgipudgalaM, sanAstikaM sarvamunIzaninditam // 12 // kiryatsvakIyAhvayavaddhavairaM, kiyatsvapUjApravaNAGgijAtam / nAnAtmahindUkaturuSkalokaM, kiyatparabrahmanirAsahAsam SaDdarzanAcAravicAraDambaraM, pracaNDapASaNDaghaTAviDambanam / satpuNyapApotthitakarmabhogadaM, svargApavargAdibhavAntarodayam // 14 // vitarkasamparkakutarkakarkazaM, nAnAprakArAkRtidevatArcanam / varNAzramAMcIrNapRthakpRthagvRSaM, sadravyanidravyanarAdibhedabhRt // 15 // ||sptbhiH kulakam / / 1. zarIraM / 2. nAstikA hi kartAraM na manyante tarhi sRSTikartustad jJAnaM nAsIdyadamI mamaiva vilopakA bhaviSyanti na cAtra pitAputravicAro vAcyaH pitA tu indriyaparavazo jJAnI anAyatito yathAtathA putrakarmaNi pravartatAM parabrahma |tu nirvikAraM sajJAnaM ceti svasRSTinihnavAn kathaM nAma karotIti atha ca tasya rAgadveSau na stastahi sRSTisaMhArau kathaM karotIti | vicAryamANaM vizIryate iti samyagdhyeyam / 3. yadi brahmaNA sRSTiH kRtA tahi munIzA yogino'pi brahmaNaiva kRtAstahi te parabrahma cintakAH santaH sakalaM saMsArasvarUpaM parabrahmakRtaM asAraM jJAtvA kathaM nindayantIti vicAryyam / 4. brahma / 5. brahma / 6. catvAraH / 7. catvAraH / 8 dharma / Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra TIkA-brahmaNo jagatkAraNatve dopamAha-kuryAdityAdinA 'yadIdam'-uktavizeSaNaviziSTamapi brahma, 'hI 'ti nizcaye [+] aSTamo' dhikAraH caraNa pUtau vA. 'jagatAM '-carAcarANAM, 'majanaM '-sRSTiM, 'kuryAd'-vidadhyAta, 'tadA'-tarhi, 'IdRzaM -evaMvidhaM, 'viSTapaM'jagat , 'kena'-kAraNena, 'karoti'-vidadhAti, IdRzazabdo'tra vaiparItyadyotakastena viparItaM jagat kasmAddhetoH karotItyartho'vagaMtavyaH, kathaMbhUtaM jagat ? ityAha-janmAtyayetyAdi 'janma'-utpattiH, 'atyayaH'-nAzaH, 'vyAdhayaH'-rogAH, 'kapAyAHkrodhAdayaH, - ketavaM'-chadma, 'kaMdarpaH'-kAmaH, 'dogatyam'-durgatiH, ityeteSAM bhayena 'Akulam '-vyAkulitam , bhiyAbhirAkulamiti cintyaM padam , bhiyA samAkulamiti pAThaH sAdhu pratibhAti, punaH kathaMbhRtaM ? ' parasparadrohivipakSalakSitaM'-parasparaM ye drohiNaH-drohakartAro'ta eva vipakSAH-zatrubhUtAstailakSitamaMkitam , punaH kathaMbhUtaM ? ' duHzvApadavyAlasarIsRpAlikam 'dRSTAH zvApadA vyAghrAdayo duSTazvApadAdiyuktamityarthaH, punaH kathaMbhRtaM ? ' sAkheTikaiH,-AkheTakartRbhiH, ' mainikanikaH '-jAti- | vizeSaH, 'citaM' vyAptam , punaH kathaMbhRtaM ? 'dazorajArAdivikArapIDitam'-duSTA ye corAH-stenAH jArA-vyabhicAriNa ityAdInAM ye vikAga--upadravAstaiH pIDitamAkulam , punaH kathaMbhUtaM kastUriketyAdi 'kastUrikA'-mRgamadaH, 'cAmara'-prakIrNakam , 'daMnAH '-gdAH, 'carma-ajinam , etebhyaH, 'mAraMgaH' mRgaH, 'dhenuH'-gauH. 'dvipaH'-hastI, 'citrakaH-vyAghraH, ityeteSAmaMto yatra tattathA punaH kathaMbhRtaM ? dumArItyAdi 'dumAri:-mAggiMgaH, 'durbhikSakam'-masyAbhAvaH, viDavara'-sAdagdha param ityAdIni kA vidyanne yasmiMstana , punaH kathaMbhRtaM ? durjAtInyAdi ' dujAtIyaH '-duSTajAtikAH, 'duyonikAH'-duSTa yoniyuktAH, 'kukITA: adrakITA:, pate: pUritam '-vyAtam . punaH kathaMbhRtaM ? amedhyenyAdi * amedhyaM '-malam , 'dogandhya' durgandhaH, 'klebrN'-|4||| 36 // Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zarIram , etaiH 'aGkitam '-lakSitam , yadvA amedhyadaurgandhyAbhyAm yuktaM yat kalevaraM tenAMkitam, punaH kathaMbhUtam ? 'duSkarmanirmApaNamaithunAzcitam '-duSkarmaNAM-pApakarmaNAM nirmApaNa-kAraNam etAdRzaM yad maithunaM-sUrataM tena azcitaM-yuktam , 'samAzrayadAtukRtAGgiApudgalaM'-samAzrayanta:-sammilanto ye dhAtavaH-saptadhAtavaH, taiH kRtAni-vidhattAni, aGgipudgalAniprANizarIrANi yasmin tata, punaH kathaMbhUtam ? 'sanAstika-nAstikaiH sahitaM, punaH kathaMbhUtam ? 'sarvamunIzaniMditam - sarvaimunirAjaigarhitam , yadi brahmaNA sRSTiH kRtA tarhi munIzA api tenaiva kRtAstadA te parabrahmacintakAH santaH sakalaM saMsArasvarUpa parabrahmakRtamasAraM jJAtvA kathaM nindantIti vicAryamityarthaH, punaH kathaMbhUtam ? kiyadityAdi kiyantaH svakIyAhvayena svanAmnA baddhavairA yasmistat yasminneke brahmanAmni baddhavairAH santItyarthaH, punaH kathaMbhUtam ? kiyadityAdi kiyat svapUjAyAM pravaNaM saMlagnamaMgijAtaM prANisamUho yasmistat yasminnaneke brahmapUjApravaNAH prANigaNAH santItyarthaH, punaH kathaMbhUtam ? nAnAtmetyAdi nAnAtmAnaH'-nAnAprakArAH, 'hindakA'-hindUpadavAcyAH, 'turuSkAH'-yavanA lokA yasmistat, punaH kathaMbhUtam ? kiyadityAdi kiyantaH parabrahmaNo nirAse khaNDane hAse ca yasmiMstat yasminnaneke parabrahmakhaNDanakaristadupahAsakarizca santItyarthaH, punaH kathaMbhUtam ? 'SaDdarzanAcAravicAraDambaraM'-paDdarzanAnAM sAMkhyAdInAM ya AcAra:vyavahArastasya DaMbaraH-saMbhAro yasmistat , punaH kathaMbhUtam ? pracaNDetyAdi 'pracaNDA:'-prabalAH, ye 'pAkhaMDina:'-sarvaliMginasta eva ghaTAstairviDambanaM-gardA yasmistat , punaH kathaMbhUtam ? satpuNyetyAdi-satpuNyena pApena cotthitamutpannaM yatkarma tasya bhogastasya dAyakam , punaH kathaMbhUtam ? svargApavargetyAdi 'svargApavargAdInAM -bhavAntarANAmudayo yasmistat, punaH kathaMbhUtam ? ACROCHAKARE Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra // 37 // vitarketyAdi-vitarkasya samparka:- saMyogo yatraivaMbhUtena kutarkeNa karkazaM kaThoraM, punaH kathaMbhUtam / nAnetyAdi - nAnAprakArakRtInAmanekavidhAkArANAM devatAnAmarcanaM- pUjanaM yatra tat punaH kathaMbhUtam ? varNAzrametyAdi varNA brAhmaNAdInAmAzramANAM brahmacaryAdInAmAcIrNa AcaritaH pRthak pRthak vRSaH- dharmoM yatra tat punaH kathaMbhUtam 1 sadravyetyAdi - sadravyanarAH- dhanijanAH, nirdravyanarAHdhanahInajanA ityAdibhedAn vibhartti yattat // 8-15 // mUlam - anena kiM pallavitena yena, yad dRzyate tad viparItameva / kArye punaH kAraNajA guNAH syu-vidvAMsa evaM nigadanti tajjJAH / / 16 / / TIkA - jagato vaiparItyaviSaya eva puSTimAha - anenetyAdinA ' anena ' - etena, 'pallavitena - vistareNa, 'kim ' - prayojanamasti ' yena ' - kAraNena, 'yad '-vastu, ' dRzyate ' - avalokyate, jagati ' tad ' - vastu, 'viparItameva ' - viruddhameva dRzyate brahmaNo'kartRtve puSTimAha- kArya ityAdinA punaH ' tajjJAH 'tattvajJAninaH, 'vidvAMsaH - vipazcitaH, ' eva 'miti, 'nigadanti'- kathayanti, 'kArya' - kRtye, 'kAraNajAH ' - kAraNasthAH, 'guNAH '-dharmAH, ' syuH ' - bhavanti, kAraNaguNAH kArye bhavantItibhAvaH, yadi jagataH kAraNaM brahma tarhi jagati brahmagatA guNAH syurna ca santi tena na jagad brahmakRtamityAzayaH // 16 // mUlam - yaMtra dRzyaM kila vastvanityaM tadbrahmaNo jAtamidaM hi sRSTau / tadyoginaH kena vihAya zIghraM, jugupsyametad vRNate virAgam // 17 // 1. saMsAre / 2. sarva vastu / 3. sargakAle / 4. vastu / aSTamo'dhikAraH // 37 // Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CACA R TIkA-uktaviSaya eva puSTimAha-yadatretyAdinA 'atra'-asmin saMsAre, 'kile 'ti nizcaye, 'anityaM 'vinAzi, vastu ' dRzyaM '-draSTum yogyamasti, 'tadidam'-pUrvoktamidam vastu, ' hI 'ti nizcaye, yadi 'sRSTau '-sarjanakAle, 'brahmaNaH'brahmaNaH sakAzAt , 'jAtam '-utpannamasti, ' tat'-tarhi, 'etat '-pUrvoktam , 'jugupsya'-ghRNAyogya vasta. zIghrama-Aza, kena'-kAraNena, 'vihAya'-tyaktvA, 'yoginaH'-yogAbhyAsakartAro munaya ityarthaH, 'virAga -vairAgya, 'vRNate'-svIkurvanti, yadi sarva brahmaNo jAtamabhaviSyattarhi munayastacchIghraM vihAya vairAgyaM nAgrahISyanitibhAvaH // 17 // __ mUlam -yad dveSarAgAdivirUpamujjhyaM, jagatsvarUpaM vryogvdbhiH| ' tadeva sarva khalu brahmaNaiva, svasminkathaM dhAryamaho yugAnte ? // 18 // TIkA-sarvasya brahmaNo jAtatve sati yugAnte tasminneva tallayo na saMbhavatItyAha-yad dveSetyAdinA 'yat'-jagatkharUpaM, saMsArasvarUpaM, 'varayogavadbhiH'-zreSThayogayuktairjanaiH, 'ujjhyaM'-tyAjyamasti, kathaMbhUtam jagatsvarUpam ! 'dveSarAgAdivirUpam'-rAgadveSAdibhirvikRtam , 'khalvi'ti nizcaye, tadeva sarva brahmaNaiva, 'aho'-ityAzcarye, 'yugAnte'-yugasya parisamAptau, 'svasmin '-Atmani, 'kathaM '-kena prakAreNa, 'dhAryam '-dhatuM yogyamasti, yadrAgadveSAdivikRtaM brahmaNo jAtaM jagad yogibhistyAjyamasti tadyugAnte brahmaNA svayameva kathaM dhArya bhavitum zaknotItibhAvaH // 18 // RANASAGAR A-ORGANESHA Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatatvasAra aSTamo'dhikAra: // 38 // mUlam tadA viveko'sti na brahmarUpe-'sau vA zukAyeSu na yogavatsu / kAryaM ca dhAryaM ca yadAdipuMso, ninyaM ca heyaM ca tadanyapuMsAm // 19 // TIkA-uktakArye ' vA '-athavA, asau'-vivekaH, 'yogavatsu'-yogayukteSu, 'zukAyeSu'-zukAdimuniSu, nAsti, uktaviSayameva draDhayati-yogyam asti, ekazcakArazcaraNapUrtI, 'tat'-jagat, 'anyapuMsAm '-anyajanAnAm , zukAdInAm yoginAmityarthaH, 'nincha'-nindanIyam, 'ca'-punaH, 'heyaM '-tyAjyaM, ekazcakArazcaraNapUttauM, kathaM bhavitum zaknoti ? // 19 // mUlam-tadbrahmajA sRSTirathApi kalpa-stajjo vadadbhistviti brahma mUDhaM / vijJApyate kiM na ca taistathaiSAM, vAntAhRterbahmaNi kiM na doSaH // 20 // TIkA-yugAnte jagato brahmaNi lInatve doSamAha-tadbrahmajetyAdinA 'tat '-tasmAt kAraNAt , ' sRSTiH '-jagato racanA, 'brahmajA'-brahmajanitA, 'athApi '-atha ca, 'kalpaH '-pralayaH, 'tajA'-brahmajAto'sti, ityetad vadadbhiH'kathayadbhiH, 'taiH'-brahmavAdibhiH, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, kiM brahma, ' mUDhaM '-mUrkha, 'na vijJApyate'-na sUcyate, 'tathe 'ti 1. shukaadibhiH| 2. AdipuruSasya purANapuruSasyArthAtparabrahmanAmani / 3. zukAdInAM yoginAm / 4. brahmavAdibhiH / 5. parabrahmAdikartRvAdinAM / 6. yattu sRSTikAle svasmAtsarva niSkASitaM tadA tu tatsarva vAntamiva punazca saMhatikAle sarvasyApi jagata Atmani saMlInIkaraNAdabhakSaNamiveti tena sRSTikRtA vAntAhatidoSo'pi na nivAritaH / AnnAnAtor Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H A samuccaye, 'eSAm '-parabrahmakartRvAdinAm mate, brahmaNi kiM, 'vAntAhateH'-vAntAhArasya, doSo na bhavati, ye brahmakartRvAdino jagatsRSTiM brahmajanyAM kalpaM ca tajanyaM manyate taibrahmamUDhamastIti vijJApitameva, tanmate ca brahmaNi vAntAhRterdoSaH samAyAtyevetibhAvaH // 20 // mUlam-loke tathaikAdikabrAhmaNAdi-ghAte'tra hatyA mahatI nigdyaa| tannighnato brahmaNa eva sRSTiM, sA kIdRzI syAdadayA dayAloH // 21 // TIkA-uktaviSaya eva dRSaNamAha-loka ityAdinA 'tathe ti samuccaye, 'loke'-saMsAre, 'ekAdikabrAhmaNAdidhAte'ekAderbrAhmaNAdeInane sati, ' atra '-asmin kArye, 'mahatI'-gurvI, ' hatyA '-hiMsA, 'nigadyA'-kathanIyA bhavati, 'tat '-tarhi, 'sRSTimeva '-jagadeva, 'nimnataH '-hiMsataH, 'dayAloH '-dayAyuktasya brahmaNaH, ' adayA '-dayArahitA, 'sA'-hatyA, 'kIdRzI syAt '-kiMprakArA bhavet ? ekAdi brAhmaNAdidhAte janasya mahatI hatyA nigadyate tadyakhilA sRSTiM saMharato brahmaNaH sA hatyA kIdRzI vaktavyetibhAvaH // 21 // mUlam-tajjAtasRSTiM na hi tasya hiMsA, nihiMsatazced bhavatIti cocte| _____ sampAdya sampAdya sutAnsvakIyA-pitunatastarhi na ko'pi doSaH // 22 // TIkA-atra vAdizaMkA parihartumAha-tajAtetyAdi ' hI "ti nizcaye, 'tajAtasRSTiM'-svajanitAM sRSTiM, 'nihiM1. hatyA / RSA%AC%%* HORORRORGAAAAAA Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvasAra aSTamIdhikAraH sataH '-nighnataH, 'tasya'-brahmaNaH, hiMsA na bhavatIti cet codyata iti yadi tvayaivamucyata ityarthaH, tarhi 'sampAdya sampAdya'utpAdyotpAdya, ' svakIyAn sutAn '-AtmIyAn putrAn , 'nataH'-hiMsataH, 'pituH'-janakasya, ' ko'pi '-kazcid, 'doSaH'-pApaM, na bhavati // 22 // mUlam-lIleyamasyAsti yadIti cedgI-nihiMsatastasya na cAsti pApam / evaM hi rAjJo mRgayAM gatasya, jIvAnnataH pAtakameva na syAt / / 23 // TIkA-atraiva punarvAdizaMkA parihartumAha-lIleyamityAdi iyam'-pUrvoktA sRSTisaMhArarUpetyarthaH,'asya'-brahmaNaH, 'lIlA'kautukam , 'asti'-vidyate, ata eveti 'hiMsataH'-saMhAraM kurvataH, 'tasya'-brahmaNaH, pApaM, 'na cAsti'-na bhavati, iti ced 'gIH'-vacanam , tavAsti, 'yadi' zabdazcaraNapUrtI jJeyaH, tahiM 'hI'ti nizcaye, 'evam'-itthaM sati, 'mRgayAM gatasya'-AkheTAya prayAtasya, 'jIvAn '-jaMtUn , 'dhanataH'-hiMsataH, 'rAjJaH'-nRpasya, 'pAtakaM'-pApameva, 'na syAt'-na bhavet // 23 // mUlam-atha svabhAvAdatha kAlato vA, sRSTiM nato nAsti vibhoraghAptiH / svabhAvakAlau yadi ced baliSThI, brahmApyazaste nudataH kSaye'smin // 24 // etau tadevAtra ca hetubhUto, kiM brahmaNA yuktyasahena kAryam / tadbrahmaNaH sRSTividhi tathaiva, saMhArakatvaM ca vadanti ye taiH // 25 // 1. paapaaptiH| // 39 // Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ na brahmamahimA prakaTIkRtaH kiM, nirdUSaNe dUSaNamAdadhe yaMt / vandhyA mamAmbeti samaM nigadyate, yanniSkriyaM bahma nigadya katriti // 26 // TIkA - punaruktaviSaye vAdizaMkAM parihartumAha- athetyAdi athetyubhayatra praznadyotane ' svabhAvAt ' -svabhAvena, 'vA' - athavA, ' kAlAt ' - kAlena, 'svabhAvasya ' - kAlasya, vA preraNayetyarthaH, 'sRSTiM ' - saMsAraM, 'ghnataH - hiMsataH, 'vibhoH - vyApakasya, parabrahmaNa itibhAvaH, ' aghAptiH - pApaprAptiH, ' nAsti na bhavati, parihAramAha-svabhAvetyAdinA ' cet ' zabdazvaraNa - pUrvau, yadi, 'svabhAvakAlau'-svabhAvaH kAlazca, 'baliSThau'- balavaMtau bhavataH, yat 'asmin ' - pUrvokte, 'azaste' - nikRSTe, 'kSaye'saMhArakarUpakSaya karmaNi, brahmApi, 'nudataH'- prerayataH, 'tat' - tarhi, 'etau eva' - kAlasvabhAvAveva, 'atra' - asmin kSaye, 'hetubhUtau'kAraNabhUtau staH, ' ca ' zabdazcaraNapUrtI, ' yuktyasahena ' - yuktyA aghaTamAnena, brahmaNA, 'kiM kAryam'- kiM prayojanamasti, ' tat ' - tasmAt kAraNAt 'ye'-janAH, brahmaNaH, 'sRSTividhiM '- sRSTividhAnaM, ' tathaiva ce 'ti samuccaye, 'saMhArakatvaM 'kSayakartRtvaM, 'vadanti ' - kathayanti, 'taiH '-janairiti, 'brahmamahimA 'brahmaNo mahatvaM, 'na prakaTIkRtaH '-na dyotitaH, 'kiM' - kiMtu api vitibhAvaH, 'nirdUSaNe ' - dUSaNarahite brahmaNi, ' dUSaNaM '-doSa:, ' Adadhe ' - dhRtam, ' yat ' - yasmAt kAraNAt, ' niSkriyaM '-kriyArahitaM brahma, ' nigadya ' - kathayitvA 'kartRkArakam - jagato nirmApakamitibhAvaH ityetat yannigadyate 1. deva brahma niraJjananiH kriyanirguNaniHspRhAdiguNaviziSTamuktvA tadeva brahma kartRsaMhartRrA gidvepisarvasaMsArapravartakamucyata iti nirdUSaNe brahmaNi dUSaNaM sthApitamiti teSAM vaco asmanmano na raJjayati kimucyate atha ca taiH parasparavirodhi vaco aGgIkRtaM tadevAha / Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra aSTamoDa dhikAra // 40 // tatkathanam ' mamAMbA'-madIyA mAtA, vaMdhyAsti, iti 'samam '-etena tulyamasti, niSkriyaM brahma matvA ye tajagatkArakaM kathayanti tatteSAM kathanaM mama mAtA vandhyA'stIti kathanavat sarvathA mithyA'stItibhAvaH // 24-26 // mUlam-ye ke'pi vijJAnabhRto bhavanti, sarve ca te brahma vicintayanti / brahmAMzakAste yadi ko'sti bhedaH, kasmai vicAraH kriyate tadebhiH // 27 // TIkA-brahmaNo jagatkartRtve punarvRSaNamAha-kepItyAdinA kecit , 'vijJAnabhRtaH'-viziSTajJAnavanto yogIzvarA | iti yAvat , ' bhavanti'-vartante, te sarve brahma 'vicintayanti'-dhyAyanti, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, yadi te vijJAnabhRtaH 'brahmAMzakAH'-brahmaNoMzAH santi, 'tat '-tarhi, brahmaNasteSAm ' ko bhedo'sti'-kiM bhinnatvaM vidyate ? 'ebhiH'-jJAnabhRdbhiH, brahmaNaH 'vicAraH'-dhyAnaM, 'kasmai'-kimartham , 'kriyate'-vidhIyate, jagato brahmajanyatve vijJAnino'pi brahmAMzAH santi, na caiSAM tataH kazcid medo bhavati, tarhi te brahmavicAraM kimarthaM kurvantItibhAvaH // 27 // mUlam-aMzAstadIyA yadi jantavo'mI, svayaM svapArzva hi tadeva nertR| vinaiva kaSTaM yadi tasya labdhyai, nIrAgatA niHspRhatA nikAmam // 28 // 1. viziSTajJAnavanto yogIzvarAH / 2. te yogIzvarAH / 3. kimartha yadi yoginaH svayaM brahmAMzakAstahi brahmAMzAnAM ataHparaM labhyamavaziSyate yad brahma cintayanti / 4. neSyati / 5. brahmaNo labhaye prAptyai / // 40 // Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirdvaSatA niSkriyatA ca tadva-jitendriyatvaM ca samAnabhAvaH / ityAdi kArya yadi tasya prIti-reSveva siddhaM tadihAkriyatvam // 29 // TIkA-uktaviSaya eva dapaNamAha-aMzAstadIyA ityAdinA yadi 'amI'-prasiddhAH, 'jantavaH'-prANinaH, 'tadIyA aMzAH '-brahmaNoMzAH, santi tarhi, ' hI 'ti nizcaye, 'tat '-brahma, eva, 'tAn '-jaMtUna , ' kaSTaM vinaiva'-duHkhamaMtareNaiva, 'svapArzva'-svasamIpaM, 'neTa'-prApayit, bhaviSyati anyathA tasya jagatkartRtvaM na sidhyatIti vaktukAma Aha-yadItyAdi yadi ' tasya '-brahmaNaH, 'labdhyai '-prAptaye, 'nikAmam '-nirantaraM, 'nIrAgatA'-rAgAbhAvaH, 'niHspRhatA'nirabhilASitvaM, 'niSatA'-dveSAbhAvaH 'ca' zabdaH samuccaye, 'niSkriyatA'-kriyAbhAvaH, 'tadvat '-tathaiva, 'jitendriyatvam '-indriyadamanam , 'ca' zabdaH samuccaye, 'samAnabhAvaH'-samatvam , 'ityAdi'-etatprabhRti, 'kArya'-kRtyam , vidheyamasti, 'yadi'-cet , ' tasya'-brahmaNaH, 'eSveva '-uktakAryeSveva, nIrAgatAdiSvevetibhAvaH, 'prItiH '-sneho'sti, 'tat '-tarhi, 'iha'-asmin brahmaNi, 'akriyatvaM'-niSkriyatvaM, 'siddhaM '-siddhimupagatam , yadi brahmaNo jagatkartRtvaM, tarhi sarve jaMtavastadaMzA jAtAstatastad brahma svAMzabhUtAMstAMna jaMtUna svata eva kaSTaM vinaiva svasamIpe neSyati, tahiM teSAm taddhyAnena kim ? yadi cet tatprAptyai nIrAgatAdikRtyamAvazyakaM brahmaNazca nIrAgatAdikRtye prItistarhi niSkriyatvadvArA tasya jagatkatRtvaM na sidhyatItibhAvaH // 28-29 // CAMERARMA%A5% 1. vidheyaM / 2. brahmaNaH / 3. tattasmAtkAraNAt iha brahmaNi / Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra aSTamo'dhikAraH mUlam-caMdU vakSyasi brahmagataH svabhAvo-'yamIdRzaH skriynisskriyaadiH| kartutvanekaizca tadA svabhAvai-ranityatApIha bhavetkadAcit dveSo'pi rAgo'pi dRzApi vIkSA, nityaM tadevAsti ydekruupm| AkAzavad vyAptiriyaM hi yatra, vAkyena pazcAvayavena kluptA // 31 // TIkA-atra vAdizaMkAM parihartumAha-ced vakSyasItyAdi ' ayaM'-pUrvoktaM, 'IdRzaH'- itthaM prakAraH, 'sakriyaniSki- | yAdiH'-sakriyatAniSkiyatAdiyuktaH, 'brahmagataH'- brahmasthaH, svabhAvo'sti, 'ced '-yadi, tvam ittham ' vakSyasi'kathayiSyasi, ' tadA'-tarhi, ' kartuH '-kArakasya, parabrahmaNa ityarthaH, 'anekaiH -vividhaiH svabhAvaiH, anekasvabhAvavazAdityarthaH, 'tu' zabdazcaraNapUttA, ' iha '-asmin brahmaNItyarthaH, 'kadAcit '-kasmizcitsamaye, 'anityatApi'-anitya 1. apracyutAnutpannasthirekasvabhAvaM nityamityanekasvabhAvasya nityasya brahmaNaH sakriyaniHkriyatAdyanekasvabhAvenAnityatvaprasaGgaH / 2. yadi brahmaNaH sRSTI saMhAre ca sakriyatAnyatrAvasthAyAM niHkriyatA syAditi bhinnasvabhAvatA tato'nekasvabhAvatApatti tadA nityasvabhAvaparityAgAdanityasvabhAvatApi syAt prajAsu sukhaduHkhadarzanAd brahmaNi rAgadveSayorapi dvau bhinnasvabhAvau stastahiM yathA carmadRzA na dRzyate brahmati svabhAvaH tasyApi parAvRttyA kadAcinnetreNApi brahmaNo darzanaM bhavedane kasvabhAvatvAt yadane kasvabhAvaM tannityaM na syAt / 3. nityaM tadeva yadekasvarUpaM ekasvabhAvamiti / nyAyastu evam / brahma nityaM / ekasvabhAvatvAt / yadekasva. bhAvaM tannityaM, yathAkAzaM / tathA cedaM / tasmAttatheti paJcAvayavavAkyena yA nityavastuno vyAptirasti sA brahmaNi sakriyani:kriyaraktadviSTAdibhinna bhinnAnekasvabhAvatvena na prasaktA syAdityAdi svayamUhyam / 4. kRtA / // 41 // Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tvam , ' bhavet '-syAt , ' dveSo'pi '-vairamapi syAt , 'rAgo'pi '-prItirapi syAt , ' dRzA'-netreNa, 'vIkSA'pi 'darzanamapi syAta, sRSTau saMhAre ca brahmaNaH sakriyatvamanyAvasthAyAM ca niSkriyatvamatimate sati anekasvabhAvavazAd brahma|No'nityatvaM sadveSatvaM dRzA vIkSatvaM ca prApnotItibhAvaH, uktAvasthAyAM brahmaNo'nityatve punayuktimAha-nityamityAdinA 'hI 'ti nizcaye, nityaM, 'tadeva'-vastu, 'asti'-bhavati, ' yat'-vastu, 'ekarUpam '-ekasvabhAvam , asti tathA 'yatra'-asmin , 'paMcAvayavena vAkyena '-pratijJAhetUdAharaNopanayanigamanAkhyapaMcAvayavasaMyuktena vAkyena, 'klaptA'| samarthitA, 'iyaM '-prasiddhA, 'vyAptiH'-sAhacaryaniyamaH, 'AkAzavat '-AkAzena tulyA bhavati, yadekarUpaM bhavati, yatra ca paMcAvayavavAkyakRtA''kAzavad vyAptirghaTate tadeva nityaM bhavati anekasvabhAvatvadazAyAM tu na brahmakarUpaM, na ca tatra paMcAvayavakRtA''kAzavavyAptirghaTate tasmAnna taduktAvasthAyAM nityaM bhavitumarhatItibhAvaH // 30-31 // mUlam kartuH sphuTA sakriyatA manaHsthA, sRSTau yugAnte ca tadanyabhAve / syAniSkriyatvaM ca tathaiva rAga-dveSau janAnAM sukhaduHkhadRSTyA // 32 // yAkriyA tAdRzasaukhyaduHkhe, cedevamUho bhavatAmapi syAt / kartuMbalaM kiM kila tarhi siddhe, svapApapuNye sukhaduHkhahetU // 33 // __TIkA-uktaviSaya eva punaH puSTimAha-kartuH sphuTetyAdinA 'sRSTau'-sarjanakAle, 'ca'-punaH, 'yugAnte'-yugAnAM pri| 1. sRSTisaMhArAbhAve / 2. brahmavAdIti ceduttarayati / 3. brahmavAdinAmapi / Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra // 42 // 4 samAptau, 'kartuH ' - kArakasya, brahmaNa ityarthaH, ' sakriyatA - sakriyatvam, kriyayA sahitatvamitibhAvaH, 'sphuTA ' - vyaktA, kathaMbhUtA sakriyatA ? ' manaHsthA ' - manasi sthitA, ' tadanyabhAve 'sRSthyabhAve yugAntAbhAve ca sRSTisaMhArAbhAva ityarthaH, 'niSkriyatvaM - niSkriyatA, kriyAyA rahitatvamitibhAvaH, 'syAd'- bhavet, 'tathaiva ce 'ti samuccaye, 'janAnAM'- manuSyANAM, 'sukhaduHkhadRSTyA ' - sukhaduHkhadarzanAt, hetau tRtIyA, ' rAgadveSau ' - snehavaire staH, atra vAdizaMkAM parihartumAha-yAhaka kriyetyAdi ' yAdRk '- yAdRzI, 'kriyA'- karma, bhavati, ' tAdRzasaukhyaduHkhe ' - tAdRgeva sukhaM duHkhaM ca bhavataH, ' cet '- yadi, 'evam ' -uktaprakAraH, ' bhavatAmapi brahmavAdinAM, ' UhaH - vitarkaH, 'syAd'- bhavet, ' tarhi ' - tadA, 'kile 'ti nizvaye, ' kartuH ' - kArakasya, brahmaNa ityarthaH, ' balaM ' - zaktiH, 'kim ' - kIdRzI asti ? evaM ca sati, ' sukhaduHkhahetU ' - sukhaduHkhayoH kAraNe, 'svapApapuNye ' - AtmanaH pApaM puNyaM ca, 'siddhe' - siddhimupagate, yAdRzI kriyA bhavati tAdRgeva sukhaM duHkhaM ca bhavatIti pakSAbhyupagame sukhaduHkhakAraNe svapApapuNya eva siddhyataH karturbalaM kimapi siddhyatItibhAvaH / / 32-33 // mUlam - he brahmavAdin ! yadi jantavo'mI, brahmAMzakAstarhi same samAH syuH / tadaMzesAmyAd bahubhedabhinnAzcettarhi kazcinnanu tatkaro'nyaH // 34 // TIkA - brahmaNo jagatkartutve dUSaNamAha - he brahmavAdinnityAdinA ' he brahmavAdinniti' - brahma jagatkartRvAdinnityarthaH, 'yadi'cet, 'amI ' - prasiddhAH, 'jantavaH ' - prANinaH, 'brahmAMzakA: 'brahmaNoMzAH santi, tarhi ' same' - sarve jantavaH, 'samAH '1. brahmAMzAnAm / 2. jIvAH / 3 sukhaduHkhAdibhedakaro'nyaH padArthaH / aSTamo'dhikAraH // 42 18 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tulyAH / ' syuH '-bhaveyuH, atra vAdihRdayasthAM zaMkAM parihartumAha - tadaMzetyAdi ' cet ' - yadi, tvam evaM brUyAH ' tadaMzasAmyAt '- brahmaNoMzAnAm samAnatvAt, 'bahubhedabhinnA ' - bahubhiranekairbhedaiH - prakArairbhedamupagatA jIvAH santi, tarhi, 'nanviti vitarke, ' tatkaraH' - sukhaduHkhAdi medakArakaH, ' kazcit ' - ko'pi, ' anyaH - aparaH syAt // 34 // mUlam - ced brahmabhinnA bhuvi jantavo'mI, sukhasya duHkhasya ca kartR brahma / hetoryato duHkhasukhe vidhatte, brahmA sa evA'stu tayorvidhAtA niraJjanaM nityamamUrttamakriyaM saGgIryya brahmA'tha punazca kArakam / saMhArakaM rAgaruDAdipAtrakaM, parasparadhvaMsi vaco'styadastataH // 35 // // 36 // ' TIkA -- uktaviSayAnabhyupagame ca doSamAha vetrahmetyAdinA ' cet ' - yadi tvam evaM brUyAH ' amI ' - prasiddhAH, jantavaH ' - prANinaH, ' bhuvi '- saMsAre, ' brahmabhinnAH '-brahmaNaH pRthagbhUtAH santaH, ' sukhasya ' - saukhyasya, ' duHkhasya - klezasya ca, ' kartR ' - kArakaM brahma, asti tarhi ' yataH ' - yasmAt, ' hetoH ' - kAraNAt, 'brahmA' ' duHkhasukhe ' -klezasaukhye, ' vidhatte ' - karoti, ' sa brahmA' brahma eva, ' tayoH ' - sukhaduHkhahetvoH puNyapApayoritibhAvaH, 'vidhAtA' - karttA, 'astu'bhavatu, itthaM ca sati dUSaNamAha - niraJjanamityAdinA 'tataH ' - tasmAt kAraNAt uktapakSAbhyupagame satItyarthaH, 'niraJjanam' 1. puNyapApayoH / 2. dveSa / OM Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTamo'dhikAraH tattvasAra .43 // aMjanarahitam , 'nityam '-ekarUpam , 'amUrta'-mUrtivirahitam , ' atha ce "ti samuccaye, 'akriyaM'-kriyArahitam , brahma, 'saGgIrya'-kathayitvA, 'punaH'-pazcAt , 'kAraka'-ka, asti, 'saMhArakaM '-saMharaNakarDa asti, tathA 'rAgaruDAdipAtrakaM'-rAgadveSAdInAM bhAjanamasti, 'adaH'-pUrvoktaM, 'vacaH'-vacanam , 'parasparadhvaMsi'-anyo'nyavyAghAtakam , 'asti'-vidyate // 35-36 // mUlam-ato vibhinna jagadetadeta-brahmApi bhinnaM munibhirvycaari| atastu saMsAragatA munIndrA, kurvanti muktyai parabrahmacintAm // 37 // ___TIkA-phalitamAha-ata ityAdinA * ataH'-asmAt kAraNAt , 'etat '-prasiddhaM, 'jagat '-saMsAraH, brahmaNaH | 'vibhinna '-pRthagbhUtamasti, etat , ' munibhiH '-mahAtmabhiH, 'vyacAri'-vicAritam , etena kiM siddhyatItyAha-atastvityAdi 'atastviti'-ataevetyarthaH, 'munIndrAH'-munirAjA, 'muktyai '-mokSAya, 'parabrahmacintA'-brahmadhyAnaM, | 'kurvanti '-vidadhati, kathaMbhRtA munIMdrAH ? ' saMsAragatAH'-saMsAre sthitAH // 37 // IzvaramAyAto jagadracanAnupapatti zlokadazakenAha1. bhyaanm| Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-ye kepi mAyAmiha viSNumAzritAM, jagadvidhau hetumudIrayantyatha / praSTavyameSAmiti kiM hi mAyAM, viSNuH zrito viSNumathApi maayaa|| 38 // TIkA-idAnIM mAyAvAdivaiSNavamataM parijihIpurAha-ye ke'pItyAdi 'iha'-asminsaMsAre, uktaviSaye vA, 'ye ke'pi'kecit vaiSNavAH, 'mAyAM' 'jagadvidhau'-jagato racane, 'hetuM'-kAraNam , ' udIrayanti '-kathayanti, kathaMbhRtAM mAyAm ? 'viSNumAzritAM'-kRtaviSNusamAzrayam , 'athe'ti praznadyotane, 'eSAM'-vaiSNavAnAm , ' iti '-etat vakSyamANamiti yAvat, | 'praSTavyaM '-praSTuM yogyamasti yat , 'hI'ti caraNapUrtI, kim ' viSNuH"mAyAM zritaH '-mAyAdhIno'sti, 'athApi'athavA, mAyA viSNuzritA'sti // 38 // mUlam-mAyA jaDA saMzrayituM svayaM no, zaktA tu viSNuH prbrhmtulyH| jAnansvayaM nAzrayate hi mAyAM, yatpAratantryAdajaDo jaDaM zrayet // 39 // TIkA-pakSadvayamapi parihartumAha-mAyetyAdinA 'mAyA' 'jaDA'-acetanA'sti sA, 'svayaM-svata eva, anyapreraNamaM 1. ye kecana vaiSNavAH santi te ca viSNunaiva kRtaM sarga saMhAraM ca vadanti yathA ca padmapurANe tattvAnusArimahAdevakRtabhagakAvatsahasranAmapAThe pratipAditam / yataH sarvANi bhUtAni bhavantyAdiyugAgame / yasmiMzca pralayaM yAnti punareva yugakSaye / ityA-17 ghanekazaH pAThaH paThantIti tAnAzrityAha ye ke'pItyAdi / 2.shritaa| 3. parabrahmAdhikAroktavizeSaNaviziSTatvAt brahmatulyo vA viSNubrahmAparaparyAyo vA viSNuriti / Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra 44 // tareNaivetyarthaH, viSNum 'saMzrayitum ' - Azrayitum, 'no' - naiva, 'zaktA' - samarthA'sti, tarhi viSNurmAyAM zrayedityapi parihartumAhaviSNurityAdi ' viSNustu ' ' parabrahmatulyaH ' - parabrahmaNA samAnaH, parabrahmAdhikAroktavizeSaNaviziSTatvAd brahmatulya itibhAvo'sti saH, ' hI 'ti nizvaye, ' jAnan ' - mAyAzrayaNadurvipAkaM vidannapItyarthaH, 'svayaM ' - svata eva, anyapreraNamaMtareNaivetyarthaH, 'mAyAM mA zrayet ' - mAyAdhIno na bhavati, atra hetumAha-yadityAdinA ' yat ' - yasmAt kAraNAt, ' ajaDaH 'cetanAvAn, 'pAratantryAt ' - parAdhInatvAt, paravazaH sanneveti, ' jaDaM zrayet ' - acetanasyAzrayaM karoti // 39 // mUlam - athaiSa viSNuryugapannudettAM, pRthakpRthagvA pratijIvamI / Adhe yedImAM tu nudetrilokI, tadaikarUpAstu na bhinnarUpA tadaikarUpyAdyadi tIM pRthakpRthag, jIvAnpratIrtte na bhavettadAnIm / AnantyamasyA iyamapyaneka-rUpA ca jIvA api bhinnarUpAH nu || 80 || // 41 // TIkA - mAyA preraNe'pi doSamAha - athaiSa ityAdinA 'athe 'ti prazne, ' eSaH '- pUrvokto viSNuH, 'tAM' - mAyAM, 'yugapat '-ekasminneva samaye, 'nudet ' - prerayet, 'vA' - athavA, ' pratijIvaM '- jIvaM jIvaM prati, 'pRthakpRthak' - vibhedena, 'I'prerayati, prathame pakSe doSamAha - Adya ityAdinA ' Adye ' - prathame pakSe, prathamapakSAbhyupagame satItibhAvaH, yadi ' imAM ' 1. mAyAM / 2. yadi sukhamayI tadA sukhamayyeva duHkhamayI duHkhamathyeva na ca bhinnarUpA / 3. tasyA mAyAyA ekarUpyaM ekasvabhAvatA tasmAt / 4. mAyAM / 5. jIvAnAmanekatvAt / aSTamo'dhikAraH // 44 // Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ***** pUrvoktAM mAyAM, 'nudeta '-prerayet , 'tu' zabdazcaraNapUrtI, 'tadA'-tahiM, ' tadaikarUpyAt '-tasyA mAyAyA ekarUpatvena hetunA, trilokI '-tribhuvanam , 'ekarUpA'-samAnA, sukhamayI duHkhamayI vetyarthaH, 'astu'-bhavatu, 'bhinnarUpA'pRthagrUpA, na astu, dvitIyapakSe doSamAha-yadItyAdinA yadi 'tA'-mAyAm , pRthakpRthagmedena 'jIvAn '-jaMtUna prati, 'I'-prerayati, 'tadAnIM'- tadA, 'nu' iti vitarke, 'asyAH '-mAyAyAH, 'Anantyam '-anaMtatvam, 'bhavet 'syAt , uktapakSAbhyupagame mAyAyA anaMtatvaM prApnotItibhAvaH, yena 'iyaM'-mAyApi, 'anekarUpA'-vibhinna svarUpA, 'ca'-punaH, 'jIvAH'-jantavo'pi, 'bhinnarUpAH'-anekasvarUpA bhaveyuH // 40-41 // mUlam-nAmaivamastvatra tathApi mAyA, jaDA satI kiM carituM kSamA syAt / kartazca zakteratha sA samarthA, tadaiva kattA sukhaduHkhado'stu // 42 // kiM kartuMretairaparAddhamasti, cedIdRzaM tAM prati jIvamIrte / nirAgasAM prANabhRtAM ya I-duHkhAdi kartA sa kathaM hi kartA? // 43 // TIkA-atra punardaSaNamAha-nAmaivamityAdinA 'atra'-uktaviSaye, 'nAme' ti-saMbhAvye, 'evamastu'-uktaviSayaH syAt pRthakpRthagjIvAn prati viSNurmAyAM prerayeta bhavedityarthaH, 'tathApi' 'jaDA'-acetanA, 'satI'-mAyA, 'kiM carituM'-kiM kartum ? 'kSamA'-zaktA, 'syAt '-bhavet , atra vAdihRdayasthA zaMkAM parihatumAha-kartuzcetyAdi 'atha ceti' 1. kartum / 2. mAyAm / 3. niraparAdhAnAm / -964-%A4%ASARAHASRANA ASHA Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra aSTamo'dhikAra // 45 // yadi tvamevaM brUyA ityarthaH, yat 'kartuH'-kArakasya, viSNorityarthaH, 'zakteH'-sAmarthyAt , 'sA'-mAyA, caritum 'samarthAzaktA'sti, 'tadA'-tarhi, 'sukhaduHkhadaH '-saukhyaklezayordAtA kataiva viSNudevaH, 'astu'-bhavatu, atra doSamAha-kiM karturityAdinA evaM ca sati ' etaiH '-jantubhiH, ' kartuH'-viSNoH, 'kimaparAddhamasti'-ko'parAdhaH kRto'sti, 'cet - yat , 'IdRzIm '-itthaM bhUtAM, sukhaduHkhadAmitibhAvaH, 'tAM'-mAyAM, 'jIvaM prati '-jIvamuddizya, 'Ite'-prerayati, itthaM ca sati doSamAha-nirAgasAmityAdinA ' yaH'-viSNuH, 'nirAgasa '-niraparAdhAnAM, 'prANabhRtAM'-prANinAs , ' IgUduHkhAdikartA'-IdRzaH-uktaprakArakasya duHkhAdeH kartA'sti, 'hI'ti nizcaye, 'saH' 'kathaM '-kena prakAreNa, 'kartA'jagannirmAtA bhavituM zaknoti // 42-43 // mUlam-dhyAyanti ye nezamime'sya sAgasA-steSAmasau duHkhakaraH prthetyho| ye tvIzamenaM prati sevamAnA,-steSAmayaM sAtatatiM vidhatte // 44 // TIkA-atra vAdI prAha-dhyAyaMtItyAdi ye ' ime'-jantavaH, ' IzaM'-viSNuM, 'na dhyAyanti'-na ciMtayanti, 'assa'svasya, te 'sAgasAH'-sAparAdhAH santi, 'teSAM'-jantUnAm , 'asau'-viSNuH, 'duHkhakaraH'-duHkhakartA duHkhapradarzitabhAvo bhavati, 'aho' iti-sambodhane, 'prathA'-rItirasti, 'ye'-jantavastu, 'enam -pUrvoktam, 'IzaM'-viSNu, prati, 'sevamAnAH'-sevanakartAraH santi, 'teSAm'-jaMtUnAm , 'ayaM'-viSNuH, 'sAtatati'-saukhyasamUha, 'vidhatte'- karoti / / 44 // 1. kartuH / 2. sAparAdhAH / 3. sevakAnAm / 4. prasiddhiH / // 45 // Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * * %%* mUlam-dveSI ca rAgI bhavatAM sa kartA, ya IdRzImAcarati pratikriyAm / nAmaivamastvastu paraM ya enaM, nindennaM vandeta gatistu kAsya // 45 // TIkA-uktapakSaM parihartumAha-dvaiSI cetyAdi evaM ca sati 'sa:'-pUrvokta:,' bhavatAM'-bhavatsaMbaMdhI, bhavadabhimata itihai. bhAvaH, 'kartA'-jagatkArakaH, viSNuritibhAvaH, 'ca' zabdau samuccaye, 'dveSI'-dveSayuktaH, 'rAgI'-rAgayuktazca prApnoti, 'yaH''IdRzIm '-evaMbhRtAM, 'pratikriyAm '-pratIkAraM, 'Acarati '-karoti, vAdI prAha-nAmetyAdinA 'nAme "tisaMbhAvye, evamastviti, rAgadveSayuktaH syAt kA no hAnirityarthaH, asya pratikSepamAha-astItyAdinA 'astviti'-tavoktakathanaM syAdityarthaH, 'param '-parantu, 'yaH'-jaMtuH, 'enaM' kartAram , 'na nideva'-na garhayet , na ca 'vaMde-namaskuryAt , DamarukamaNinyAyena neti rahasyobhayaprayogaH 'asya '-pUrvoktaprANinastu, 'kA gatiH ?'-kIdRzI vyavasthA bhvet?||45|| mUlam-loke tridhA syaadgtirekvstuno-ytsevkaasevkmdhymaatmikaaH| - AdyoIyozcedgatirasti tarhi, madhyasthajantorapi sA'stu kAcit // 46 // TIkA-atraiva puSTimAha-loka ityAdinA 'loke '-saMsAre, 'ekavastunaH'-ekapadArthasya, 'tridhA'-triprakArA, 'gatiH'-dazA, ' syAt '-bhavati, ' yat sevakAsevakamadhyamAtmikAH' iti-sevakAtmikA madhyamAtmikA ca sevakasvarUpA | madhyamasvarUpA cetibhAvaH, 'cet '-yadi, 'AdyoH'-prathamayoH, 'dvayoH'-ubhayoH, sevakAsevakayo yorityarthaH, 'gatiH' 1. madhyasthanakArasyobhayatrasambandho DamarukamaNivat / 2. sevakAsevakayoddhayoH / 3. udAsarUpasya gatiH / ARTHAKHABAR %84 %94 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatasvasAra // 46 // aSTamo'dhikAra vyavasthA, 'asti'-vidyate, ' tarhi '-tadA, 'madhyasthajantorapi'-sevakAsevakabhinna svarUpaprANino'pi, 'sA' 'kAcit'-| kA'pi, gatiH 'astu'-bhavatu // 46 // mUlam-asyApi kAcinniyatA gatiH syA-dasyAgatestahi ca ko'sti krtaa| tIti vAcyaM sukhaduHkhamukhyaM, yathA kRtaM karma tathaiva labhyam // 47 // TIkA-uktaviSaya eva punarAha-asyApItyAdi 'asyApI ti madhyasthatorapItyarthaH, 'kAcit '-kApi, 'niyatA'nizcitA, 'gatiH'-vyavasthA, ' syAt '-asti, tarhi'-tadA, 'asyAH'-pUrvoktAyA gate, 'kartA'-kArakA, 'ko'sti'vidyate, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, ' tarhi -tadA, 'iti'-etad vakSyamANam , 'vAcyam'-kathayitavyam , yat ' yathA'yena prakAreNa, 'kRtaM'-vihitam , 'karma'-kAryam , bhavati, tathaiva '-tenaiva prakAreNa, 'sukhaduHkhamukhyam '-sukhaduHkhAdi, 'labhyaM' prApyam bhavati // 97 // svata IzvareNa jIvAnAM sRSTisaMhArAnupapatti zlokacaturdazenAhamUlam-itthaM ca ye kecana saGgirante, kartA svato jIvagaNAnprasRjya ! saMsAribhAvaM praNidAya teSAM, mahAlaye saMharateM punastAn // 48 // 1. yavanAcAryAdayaH / 2. pratijAnate pratijJA kurvantIti yAvat / 3. svakIyAdAtmanaH sakAzAt / 4. kRtvA / 5. dattvA / // 46 // Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAcyA amI kiM jagadIzvaro'yaM, jIvAnsataH kiM prakaTIkaroti / kiM vA navAneva karoti kartA, cedAdipakSaH zRNu tarhi vArtAm / / 49 / / TIkA-idAnIM yavanAcAryAdimatamuktaviSaye pradarya tatparijihIrpayAha-itthaM cetyAdi itthaM ce' ti-evaM ca satItyarthaH, 'ye kecana'-ke'pi yavanAcAryAdayaH, 'saGgirante'-kathayanti, pratijAnate yAvat , yat 'kartA'-kArakaH, 'jIvagaNAn '-jIvasamUhAn , ' svataH'-svasmAt svakIyAdAtmanaH sakAzAditibhAvaH, 'prasRjya'-kRtvA, 'teSAM 'jIvagaNAnAM, 'saMsAribhAvaM'-saMsAritvaM, 'praNidAya '-dattvA, 'punaH'-pazcAt , 'tAn'-jIvagaNAn , 'mahAlaye -pralayakAle, 'saMharate'-vinAzayati, parihAramAha-vAcyA ityAdinA 'amI'-pUrvoktA vAdinaH, 'vAcyA'-kathayitavyAH, praSTavyA itibhAvaH, 'ki 'miti prakAradyotane, 'ayaM jagadIzvaraH'-jagatsvAmI, 'kartA'-kArakA, 'kim ' 'sataH'-vidyamAnAn , 'jIvAn'jaMtUn , 'prakaTIkaroti'-prAdurbhAvayati, 'kiM vA'- athavA, 'navAneva'-navInAneva, asata evetibhAvaH, 'karoti'vidadhAti, pUrvapakSe dopamAha-cedityAdinA 'cet '-yadi, 'AdipakSaH'-prathamapakSo'sti, tarhi '-tathA, 'vArtAm '| vRttAntaM, 'zRNu' // 48-49 // 1. ye itthaM vadanti te vAcyAH pRSTavyA ityarthaH / 2. vidyamAnAn / 3. jIvAn / Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra aSTamo'dhikAra lamjA mUlam-iSTa pade catparirakSya jIvAn , yaH kAryakAle prakaTIkaroti / so'smAdRzaH karmaNi vasturakSI, prastAvanoprAptibhayAdvibhItaH // 50 // TIkA-vArtAmevAha-iSTa ityAdinA 'cet-yadi, ' iSTe pade '-svAbhISTe sthAne, "jIvAn '-prANinaH, 'parirakSya'-1 rakSitvA, ' yaH'-kartA, 'kAryakAle'-kAryAvasare, 'prakaTIkaroti'-prAdurbhAvayati, tarhi 'saH'-pUrvoktaH kartA, 'karmaNi'kriyAvasare, 'asmAdRzaH'-asmAbhistulyaH, 'vasturakSI '-padArtharakSako bhavati, kathaMbhUtaH sa vasturakSI karttatyAha-prastAvetyAdi ' prastAvano prAptibhayAd vibhItaH'-prastAve-avasare yA no prAptiraprAptistathA bhayAd-bhItervibhItaH-bhayaM prAptaH // 50 // mUlam-azaktirapyasya niveditA ya-no bhinnbhinnaarthkmelviiryH|| kartustvacintyA kila zaktirasti, taki sa lobhIti nigadyate ho // 51 // TIkA-uktapakSAbhyupagame dopamAha-azaktirityAdinA evaM ca sati / asya'-kartuH, 'azaktirapi'-asAmarthyamapi, 'niveditA'-prakaTIkRtA bhavati, yat'-yasmAt kAraNAt , 'bhinnabhinnArthakamelavIryaH'-pRthakpRthagjIvapadArthamelanazaktiyutaH, 'no'-nevA'sti, vAdI prAha-katurityAdi kartuH'-kArakasya tu, 'kileti'-nizcaye, 'acintyA'-aciMtanIyA, 'zaktiH '-sAmarthya, ' asti'-vidyata iti, asya parihAramAha-tadityAdinA 'tat '-tarhi, 'ho'-iti saMbodhane Azcarye vA, kiM saH'-kartA, ' lobhI '-lobhayukto'sti, ' iti '-etat , ' nigadyate '-kathyate / / 51 / / 1. svacAmichane sthAne / 2. kriyAvasare / 3. abasare yAuprAptistad bhayAt / 4. pRthakapRthagajIvapadArthamelanabalaH / KI // 47 // Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-kRtvA navAneva yadaiva jantUn , saMsAribhAvaM prati lAbhayecet / maulAn kathaM mocayituM kSamo na, yena svaklaptAniti kiM viDambayeta? // 12 // TIkA-dvitIyapakSe doSamAha-kRtvetyAdinA 'cet '-yadi, 'yadA'-yasminkAle, 'eva'-zabdazcaraNapUrtI. 'navAneva'navInAneva, 'jaMtUn '-prANinaH, 'kRtvA'-vidhAya, 'saMsAribhAvaM prati '-saMsAritvamuddizya, 'lAbhayet / "jaMtUna ''mocayitum '-muktAn kartu, 'kathaM '-kutaH, 'kSamaH'-samartho na bhavati, 'yena'-kAraNena, 'svaklaptAna '-svakRtAna jaMtUn , ' iti '-anayA rItyA, 'saH' ' kiM viDambayet '-kuto viDaMbitAn karoti // 52 // mUlam-kRtAnapItthaM yadi saMharet punaH, ko'yaM viveko jagadIzituH stH| bAlo'pi yo vastu nijaM prakluptaM, dhartuM kSamastAvadayaM dadhAti // 53 // TIkA-uktapakSa eva doSamAha-kRtAnityAdinA yadi 'kRtAnapi'-vihitAnapi jaMtUn , 'puna:'-pazcAt , ' ittham - uktaprakAreNa, 'saMharet '-nAzayet , tarhi 'sataH '-zreSThasya, 'jagadIzituH'-jagatsvAminaH, viSNorityarthaH, 'ayaM'pUrvoktaH, 'ko vivekaH '-vicArazIlatvamasti, jaMtUn kRtvA tatsaMhArakaraNe na ko'pi viSNoviveka itibhaavH| atraiva puSTimAha-bAlo'pItyAdinA ' yo bAlo'pi ' bAlako'pi bhavati saH, 'nijam'-AtmIya, ' prakluptaM'-kRtaM vastu yAvat , 'dhartu'-rakSitum , 'kSamaH'-zakto bhavati, tAvat 'tatkAlaparyantam , ' ayaM'-bAlaH, 'dadhAti '-dharte, 'surakSitaM' 1. prApayet / 2. svakRtAn / 3. rakSati / Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina 43 tattvasAra aSTamo'ghikAraH // 48 // 344 %%%%%%%%%%%%% | rksstiitibhaavH|| 53 // mUlam-lIleti cettarhi jano'pi lIlA, kurvanna nindyo bhavati pravINaiH / tapoyamadhyAnamukhaiH sa labhya-zvettAni rucyai yadi santi tasmai // 54 // etAni yasmai rucaye bhavanti, sa nehazIM jAtu karoti lIlAm / loke'pi jIvAdikaghAtanotthA, lIlA niSiddhAsti samaiva tena // 55 // TIkA-atraiva doSamAha-lIletyAdinA 'cet '-yadi tvamevaM brUyA yattasya itIyaM lIlA-kautukamasti tarhi tadA lIlAMkautukam svacittAbhISTAgamyagamanAdikrIDAmitibhAvaH, 'kurvan '-vidadhat, 'jano'pi '-manuSyo'pi, 'pravINaiH'-caturaiH, 'niMdyaH'-nindAyogyaH, 'na bhavati'-na jAyeta, vAdihRdayasthazaMkAMtaraM parihartumAha-tapoyametyAdi 'cet '-yadi, 'saH'jagadIzaH, 'tapoyamadhyAnamukhaiH'-tapoyamadhyAnAdIbhiH, 'labhyaH'-pApaNIyo'sti, tathA 'tAni'-tapoyamadhyAnAdIni, | 'tasmai'-jagadIzAya, 'rucyai'-prItaye santi, tarhi yasmai 'etAni '-tapaHprabhRtIni, 'rucaye'-prItaye bhavanti, sa 'jAtu'-kadAcit , ' IdRzIm '-uktaprakArAM, 'lIlAm'-krIDAm , janAnAM duHkhadA na karoti'-na vidhatte, atra laukike krIDAmityarthaH 'loke '-saMsAre'pi, 'jIvAdikaghAtanotthA '-prANyAdi hiMsAjanyA, 'lIlA'-krIDA, 'tena' 1. svacittAbhISTAgamyagamanAdikrIDAM vidadhat / 2. sa khudAInAmA jagadIzaH / 3. tapAprabhRtIni / 4. janAnAM duHkhadA| narAgadveSAdividhAnasaMhArAdikAm / *SASARA // 48 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ***% AKARSHA IzvareNa eva, 'samA'-sarvA, 'niSiddhA'sti'-pratiSiddhA vartate // 54-55 / / mUlam-anyAniSedhanpunarAtmanA sRjaM-stadA sa ko'tIva vininditaH syAt / - evaM tvanAlocanakarmakAraM, vayaM na kartAramimaM vadAmaH // 56 // TIkA-uktaviSaya eva Aha-anyAnityAdi yadA yaH 'anyAn '-parAn, 'niSedhan '-prativArayan , 'punaH'-parantu, 'AtmanA'-svena, 'sRjan'-kurvan , bhavatItizeSaH, 'sa kaH'-saH, 'tadA'-tasmin kAle, 'atIva'-atyantaM, 'vininditaH'kutsitaH, ' syAt '-bhavati, phalitamAha-evamityAdinA 'tu' zabdo vizeSaNArthaH, 'evam'-uktaprakAram , 'anAlocanakarmakAram '-asamIkSya kAriNam , ' ima'-pUrvoktaM, 'kartAraM '-kArakam , ' na vadAmaH'-na kathayAmaH // 56 // mUlam-yatvadaconyAsabharaiH sa kartA, pUtaH svayaM sviiyjnaanpunaanH| jyotirmayAdyotthaguNairviziSTaH, so'pi svakAMzAnsvarasAdvimohe / / 57 // saMsArabhAve viracayya sadyo, jIvatvamevaM bahuduHkhapAtraM / / nudatyayaM cennahi tarhi kartu-raMzA ime prANabhRto'pare yat // 58 // TIkA-atra puSTimAha-yattvadityAdinA ' yat '-yasmAtkAraNAt , ' tvadvaconyAsabharaiH '-tava vAkyopanyasanasamudAyaiH, 'sa:'-pUrvoktaH, 'kartA'-kArakaH, ' svayaM'-svataH, 'pUtaH'-pavitro'sti, 'svIyajanAn'-svamanuSyAn , 'punAnaH 1. mAgeva brahmalakSaNasadRzalakSaNaH tvaduktaH kartA / 2. svakIyAt kasmAJcillIlAdirasAt / Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina aSTamIdhikAraH tattvasAra pavitrIkurvan , asti tathA 'jyotirmayAdyotthaguNaiH'-jyotirmayaprabhRtyutpannairguNaiH, 'viziSTaH'-yukto'sti, 'saH'-pUrvoktaH, 'ayaM '-prasiddho jagadIzvaraH, 'cet '-yadi, 'svakAMzAn'-Atmano'zAn , jaMtUn , ' svarasAt '-Atmana AnaMdahetoH, Atmano lIlAdirasenetibhAvaH, 'vimohe '-mohayukte, 'saMsArabhAve '-saMsAritve, "viracayya'-nirmAya, 'sadyaH'-zIghram , 'evam '-uktaprakAraM, 'bahuduHkhapAtram '-anekaduHkhAnAM sthAnaM, ' jIvatvaM '-jIvabhAvaM, 'nudati '-prerayati, ' tarhi '-tadA, 'ime'-prasiddhAH, 'prANabhRtaH '-prANinaH, 'kartuH '-jagatkArakasya, ' aMzAH '-avayavAH, 'nahi '-naiva, santi, 'yat'yasmAtkAraNAt , ' apare'-bhinnAH santi / / 57-58 // mUlam-kartA kathaM saGkaTapeTakodare, daurgatyadausthyAdimaye bhave'smin / jAnannijAMzAnsahasaiva nudyAt, svakasvarUpAdvinipAtya ramyAt // 59 // TIkA-jIvapreraNaviSaya eva punardoSamAha-kartetyAdinA 'kartA'-jagadIzaH, 'nijAMzAn'-svAMzarUpAn , 'sahasaiva'avicAryaiva, 'asmin '--pUrvokte bhave-saMsAre, 'kathaM '-kena prakAreNa, 'nudyAt '-prerayet , kathaM prerayituM zaknotItibhAvaH, kathaMbhUtaH karttA ? ' jAnan '-vidan , saMsArasthaduHkhAdikaM jAnAno'pItyarthaH, kiM kRtvA nudyAdityAha-svaketyAdi ' svakasvarUpAt '-nijasvarUpAt , 'vinipAtya'-pAtayitvA, pracyAvyeti yAvat , kathaMbhUtAt svakasvarUpAt ? ' ramyAt '-ramaNIyAt , manoharAdityarthaH, kathaMbhUte bhave ? saMkaTapeTakodare'-saMkaTAnAm-duHkhAnAM peTaka-maMjUSA udare-garbhe yasya sa tathA 1. pAtayitvA / // 49 // Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %A4AARAAT tasmin , punaH kathaMbhUte ? ' daurgatyadausthyAdimaye '-daurgatyaM-durgatiH dausthyaM-duHkhasthAnam ityAdibhiyukte // 59 // mUlam--eSA tu lIlA'sti yadIzvarasya, saMsAra evaiSa tatastadiSTaH / tadA tu saMsArijanaistadAptyai, kaSTAdi kenAtha vidheyamugram // 6 // TIkA-vAdipakSapariharaNapUrvakaM punardoSamAha-eSA tvityAdinA 'yadi -cet , 'eSA'-pUrvoktA, tu, 'Izvarasya'jagatsvAminaH, 'lIlA'-krIDAsti, 'tataH'-tarhi, 'eSaH'-daugatyAdimayaH, 'saMsAra:'-bhava eva, 'tadiSTaHIzvarasyA'bhISTo'sti, 'tu' zabdo vizeSaNArthaH, 'athe 'ti vitarke, tadA 'saMsArijanaiH'-bhavavartibhirmanuSyaiH, tadAtyairIzvarasya prAptaye ugraM kaSTAdi tIkSNaM klezaprabhRtidustaratapazcaryAdItibhAvaH, 'kena'-kAraNena, 'vidheyam'-karttavyamasti, yadIzvarasya saMsAra evAbhISTastarhi sAMsArikajanaistatprAptaye dustaratapazcaryAdikRtyaM kimarthaM kriyata itibhAvaH // 6 // mUlam-pUrvAparAnAzritavAkyametat, prajalpatAM kApi na vaakprtiitiH| - ya sarvasadpaguNAnadoSAn , karturvarAMzAniti pAtayanti // 61 // TIkA-phalitamAha-pUrvAparetyAdinA 'etat '-pUrvoktaM, 'pUrvAparAnAzritavAkyaM '-pUrvAparAsaMbaMddhavacanam , 'prajalpatAm'-kathayatAm , ' teSAM'-yavanAcAryAdInAm , 'kA'pi'-kAcidapi, 'vAkpratItiH'-vacaneSu vizvAso na bhavati, | ye, 'kartuH'-jagadIzvarasya, 'sarvasadrUpaguNAn '-sarvottamasvarUpAn guNAn , iti 'etena '-uktaprakAreNa, 'pAtayanti' 1. paramezvarasyeSTaH / 2. paramezvaraprApyai / Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra aSTamo'dhikAra // 50 // vinAzayanti, anAdriyaMta itibhAvaH, kathaMbhUtAn sarvasadpaguNAn ? ' adoSAn'-doSarahitAn , punaH kathaMbhUtAn ? ' varAMzAn '-Izvarasya zreSThabhAgasvarUpAn // 61 // karmaNA jIvasya sukhaduHkhAdirbhavati, tathApi paramezvare kartRtvAropaNaM zlokASTakenAhamUlam-kiM tarhi vAcyaM zRNu kiJcidasti, jyotirmayaM cinmayamekarUpam / draSTa prajAnAM sukhaduHkhahetuM, yogIzvaradhyeyatamasvabhAvam // 12 // ___TIkA-atra svasiddhAntaM darzayitumAha-kiM tItyAdi 'kimi 'ti-yadi tvamevaM brUyA yattarhi kimastItibhAvaH, ' tarhi '-tadA, "kiMcit '-kimapi, 'vAcyamasti'-kathanIyaM vidyate, tat , 'zRNu'-nizAmaya, svabrahmaivamasti, kathaMbhUtam ? ityAha-jyotirityAdinA 'jyotirmayaM '-prakAzasvarUpam , punaH kathaMbhUtam ? 'cinmayaM '-jJAnasvarUpam , punaH kathaMbhUtam ? ' ekarUpam '-advitIyasvarUpam , punaH kathaMbhUtam ? 'prajAnAM sukhaduHkhahetuM'-draSTalokAnAM sukhaduHkhakAraNam , puNyapApadarzakam , punazca kathaMbhUtam ? ' yogIzvaradhyeyatamasvabhAvam '-yogIzvaraiyogirAjairyeyatamo'ti zayena cintyaH svabhAvo yasya tattathA / / 62 // 1. siddhAntI sveSTaM parabrahmaparameSThilakSaNamaparanAmasiddhAkhyaM nirUpayati / 2. darzakam / 3. lokAnAM sambandhinam / 4. puNyapApalakSaNaM prati puNyapApayostasya darzakatve tayostattatphalavattvaM syAt yathA sAkSiNi sati puNyapApayoH phalAphalopalambhaH sulabho bhavati lokA api vadanti sarve kRtaM zubhAzubhaM bhagavAn vettIti tAtparyArthaH // COOLGAOCOGANSACCSCARSONG // 50 // Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S+C mUlam-daurgatyaduHkhe sugatiM sukhaM ca, prApnoti tAdRkkRtakarmayogAt / jIvo yadA tveSa samAnabhAvaM, yettadA gacchati brahmabhUyam // 63 // TIkA-jIvAnAM sukhaduHkhaviSaye siddhAntamAha-daurgatyetyAdinA 'jIvaH'-jantuH, 'tAdRkkRtakarmayogAt '-tathAhai| vidhaM vihitakarmasaMyogena, 'daurgatyaduHkhe'-durgatiM duHkhaM ca, punaH 'sugati'-zobhanAM gati, 'sukhaM'-saukhyaM ca, 'prApnoti'-12 labhate, 'yadA'-yasminkAle, tu, eSaH jIvaH, 'samAnabhAvam '-samatvam , rAgadveSavirahitatvamityarthaH, 'zrayet 'Azrayati, 'tadA'-tasminkAle, 'brahmabhUyaM'-brahmatvaM, 'gacchati'-prApnoti / / 63 // mUlam-tuSTirjanAnAM paramezvarasya, cetsRssttisNhaarkthaaprvRttyaa| sphUrtiprabhAvapratipAdanArtha, tadeti vAcyA stutirIzvarasya / / 64 // ___TIkA-tuSTirityAdi ' cet '-yadi, 'paramezvarasya'-zivasya, 'sRSTisaMhArakathApravRttyA'-jagadracanatatsaMhAravArtAyAH | pravRtteH, 'janAnAM'-manuSyANAm , 'tuSTiH'-prasAdo bhavatIti, 'tadA'-tarhi, 'sphUrtiprabhAvapratipAdanArtha'-dIptipratApakathanArtham , 'iti'-anayA rItyA, Izvarasya, ' stutiH'-stavaH, 'vAcyA'-kathanIyA bhavati // 64 // mUlam-AstAmayaM zrIparameSThinAmA, tajhyAnavAneSa jano'bhiniSyot / kartA sukhasyAtmani saMvidhAnAt, saMhArakazcAtmatamopahArAt // 65 // 1. brahmatvaM / 2. syAt / 5453 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra | aSTamo'dhikAra TIkA-AstAmayamityAdi 'ayam'-prasiddhaH, 'zrIparameSThinAmA'-zrIparameSThinAmaka, AstAm'-tiSThatu, 'tavyAnavAn'zrIparameSThidhyAnakartA, 'eSaH'-prasiddhaH, 'jana'-naraH, 'Atmani'-svasmin , 'sukhasya'-saukhyasya, 'saMvidhAnAt '-karaNAt , 'kartA'-kArakaH, 'abhiniSyAt '-bhavet , 'ca'-punaH, 'AtmatamopahArAt '-svAMdhakAranAzAt , 'saMhArakaH'-saMhArakartA syAt , zrIparameSThidhyAnakartA jana Atmani sukhakaraNAt kartA AtmAMdhakAranAzAcca saMhArako bhavitumarhatItibhAvaH // 65 // mUlam-yathaiva loke kila ko'pi zUraH, svAmyAttazastrairapi sarvazatrUn / saJjitya tatsaMhRtikRnnijAGge, sukhasya kRtyApi bhavetsa kartA // 66 // ___TIkA-atraiva laukikodAharaNamAha-yathaivetyAdinA ' yathaive 'ti tathAhItyarthaH, 'kile 'ti nizcaye, 'loke'-saMsAre, 'ko'pi '-kazcit , 'zUraH'-vIraH, ' svAmyAttazastrairapi '-svAmisakAzAt gRhItaiH zastrairapi, 'sarvazatrUn saJjitya 'sakalazatrUNAM parAjayaM kRtvA, tat ' saMhRtikRt-zatrusaMhRtikartA bhavati, tathA 'nijAGge'-svazarIre, 'sukhasya '-saukhyasya, 'kRtyApi'-kAraNenApi, 'kartA'-kArako, 'bhaveti'-bhavat , zatrusaMhArakaraNAt sa saMhartA''tmani sukhopAdanAcca sa karlocyata itibhAvaH // 66 // mUlam-yathA'tra zastrAdikavastunetuH, sthAne sthitasyApi na hi pryaasH| tathezvarasyApi bhavenna kAcit, kriyA yato niSkriyatApi siddhA // 67 // 1. svaaminH| // 51 // Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " TIkA - udAharaNavispaSTena phalitamAha-yathetyAdinA ' yathA ' - yena prakAreNa, ' atra ' - asmin saMsAre, 'sthAne sthi tasyA'pi ' - svasthale upaviSTasyA'pi zastrAdikavastunetuH ' - zastrAdipadArthasvAminaH, 'hI 'ti nizcaye, ' prayAsa: 'parizramaH, na bhavati ' tathA ' - tenaiva prakAreNa, 'IzvarasyA'pi ' - paramezvarasyA'pi, ' kAcit ' - kA'pi, 'kriyA' - kRtyaM, ' na bhavet ' - na bhavati, ' yata iti ' asmAtkAraNAdityarthaH, 'niSkriyatApi ' - niSkriyatvamapi kriyArahitatvamitibhAvaH, IzvarasyApi, siddhAH ' - siddhimupagatAH // 67 // mUlam - zaro'pi caivaM sati zastre bhartR-rmahopakAraM kila manyate'sau / adhIzabhakto'pi tadIyanAma-dhyAnotthasaukhyastaikameva vakti // 68 // TIkA - uktaviSayameva vispaSTayati- zUro'pItyAdinA ' evaM ca satI' ti uktavRte satItyarthaH, 'asau ' - pUrvoktaH, ' zUro'pi ' - vIro'pi, 'kile 'ti nizvaye, ' zastrabhartR: ' - zastrasvAminaH, ' mahopakAraM '- mahatImupakRrti, ' manyate ' -jAnAti, dAnte yojanAmAha- adhIzetyAdinA evam ' tadIyanAmadhyAnotthasaukhyaH ' - IzvaranAmadhyAnena utpannaM sukham yasmai, 'saH' - evaMbhUtaH, ' adhIzabhakto'pi ' - IzvarabhajanakarttA'pi, ' takameva ' - utpannasukhakArakamadhIza mevetyarthaH, 'vakti - kathayati, yathA zUraH kAryasiddhau zastrasvAmimahopakAraM manyate tathezvaranAmadhyAnotpannasukhaM Izvarabhakto'pi tatsukhakarttAramIzvarameva vaktItyarthaH // 68 // 1. zastranAyakasya / 2. tatsaukhyakaraM tamaghIzameva vakti tasya sevakatvAt / Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C maSTamoDadhikAra tatvasAra ARA%A9-%** mUlam-evaM khaneke khalu santi saMto, dRSTAntasaGghAH sudhiyA samukhyAH / tathA satIzo mahimApi vizruto, bhaktuzca sargapratisargakartRtA / / 69 // ____TIkA-nijamatakathanapUrvakamadhikAramupasaMhartumAha-evamityAdi 'hi' zabdazcaraNapUrtI, 'khalvi 'ti nizcaye, 'evam 'uktaprakAreNa, 'aneke '-bahavaH, ' dRSTAntasaGghAH '-dRSTAntasamUhAH, 'santaH'-vidyamAnAH zreSThA vA, 'santi'-vartante, 'sudhiyA'-viduSA, 'samuhyAH'-tarkanIyAH, phalamAha-tathA satItyAdinA ' tathA satIti '-uktaviSayAbhyupagama ityarthaH, 'IzaH'-IzvaraH, 'vizrutaH'-prakhyAto bhavati tasya, 'mahimA'pi '-mahatvamapi, zruto bhavati, 'ca'-puna:, 'bhaktu:'bhajanakartuH, IzvarabhaktasyetyarthaH, 'sargapratisargakartRtA'-sRSTisaMhArakartRtvam vizrutA bhavati // 69 // %40%**%MASAK zrIjainatatvasAre parabrahmavicAroktileza: aSTamo'dhikAraH samAptaH kajAtAjAtajAtajAtajAtajAmAtAjAtAlAja 1. sRSTisaMhAra / // 52 * Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D atha navamo'dhikAraH brahmaNaH svarUpammUlam-kiM brahma siddhAparanAmakIrtitaM, dhyeyaM munInAmapi zuddhacetasAm / bhavArNave yAnavadeva yogino, jAnanti yanmuktigRhaM yiyAsavaH // 1 // TIkA-idAnI brahmaviSaye praznayati-kiM brahmetyAdinA he svAmin ! brahma 'kiM'-kIdRgrUpamasti ? uttaramAha-siddhApa8| retyAdinA yat 'siddhAparanAmakIrttitaM'-siddhetyaparanAmnA kathitam , ' munInAmapi dhyeyam '-RSINAmapi dhyAtum yogyam , kiM punaranyeSAmityapi zabdabhAvaH, kathaMbhUtAnAM munInAM ? 'zuddhacetasAm'-nirmalamAnasAnAm , yacca bhavArNave'-saMsArasAgare, PI'yoginaH'-yogAbhyAsakartAraH, 'yAnavadeva'-pravahaNatulyameva, 'jAnanti'-budhyante, kathaMbhUtA yoginaH 1 'muktigRha'mokSapadaM, 'yiyAsavaH'-gantumicchavaH, tat brahmAsti // 1 // 1. atha jijJAsuH pRcchati brahmabhUyamityatra kiM nAma brahmetyukte tajijJAsorAzayena vadati siddhAntI / 2. yat siddhAparanAma hai brahma bhavArNave saMsArasAgare yoginaH muktirUpaM gRhaM prati prAptukAmAH pravahaNavat Amananti / gRhapraveze tu karttavye yathA pravahaNaM | parityajyate tathA muktigRhagamanAvasare siddhadhyAnamapi saMtyajyAtmadhyAnaM ca samabhAvalakSaNamAzritya muktigRhaM pravizantItibhAvaH / RONTERROR Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jana tattvasAra 3 53 // kAlAdi paJcabhyo jagadutpattiM tatpralayaJca lokadvayenAha - mUlam - svAmin! yadIyaM na hi sRSTirutthitA, sakAzato brahmaNa ityavAci cet / iyaM kutaH syAdapayAti vA kuto, nigadyatAmadya rahasyametakad // 2 // TIkA - brahmasvarUpamavagatya jagatsRSTisaMhAraviSaye praznayati svAminnityAdinA ' he svAmin! 'he prabho !, ' yadIyaM - pUrvoktA sRSTiH- jagadracanA, 'brahmaNaH sakAzataH ' brahmaNo'tikAt, 'na hyutthitA' - notpannA, ' iti ' - etat, ' cet ' - iti caraNapUrtI, 'avAci ' -uktaM bhavatA, tarhi iyaM sRSTiH kutaH syAt ? kasmAd bhavet ? ' vA ' athavA 'kuto'payAti '- kasmAt saMhAraM prApnoti, ' adya ' - idAnIm etat ' - etat, 'rahasyam 'gUDhabUtaM, 'nigadyatAm - kathyatAm bhavatA // 2 // mUlam -- trikAlavijJA iti yogino ye, nirAgiNaste'bhidadhurviziSTAH / kAlAtsvabhAvAnniyatezca vIryataH, sRSTikSayau staH saMmavAyapaJcakAt // 3 // TIkA -- uktapraznasyottaramAha - trikAlavijJA ityAdinA 'ye viziSTAH - mahAnto janAH santi kathaMbhUtA viziSTAH ? ' trikAlavijJAH '- bhUtabhaviSyadvarttamAnakAlasthapadArthajJAtAraH, punaH kathaMbhUtAH ? ' yoginaH '- yogAbhyAsakartAraH, punaH kathaMbhUtAH ? ' nirAgiNI ' - rAgarahitAH, nizabdo'tra niHzabdArthaH, te iti - etadvakSyamANam, abhidadhuH / - kathayAmAsuH, yat ' kAlAt ' - kAlasakAzAt, 'svabhAvAt ' - svabhAvasakAzAt, 'niyateH '-niyatisakAzAt 'vIryataH - udyamAcca 1. kAlaH svabhAvaniyatI, pUrvakRtaM puruSakAraNaM paJca / samavAye samyaktvamekatve bhavati midhyAtvam // iti jainatattvam / navamo'dhikAraH // 53 // Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmaNa ityavagantavyam 'etasmAt ', samavAyapaJcakAt'-paJcAnAM samavAyAt , ' sRSTikSayau staH'-sarjanasaMhArau bhavataH // 3 // brahmaNo brahmaNi lInatvaM, jyotiSi jyotiSo melanaM zlokacatuSTayenAhamUlam-munIzvarAH! brahmaNi brahma lIyate, jyotistathA jyotiSi saMvizediti / - kathaM pravAdo ghaTate mahAtmanA-mayaM vinA brahma purANavedinAm // 4 // TIkA-brahmaNo'bhAve dUSaNaM bhavatItyAzaMkAmAha-munIzvarA ityAdinA ' he munIzvarA!'-he munirAjAH!, 'brahmaNi brahma lIyate '-brahmaviSaye brahma layaM yAti, 'tathe 'ti samuccaye, 'jyotiSi jyotiH saMvizet '-jyotirviSaye jyotiH saMviSTaM bhavati, 'ityayam '-ityeSaH, 'mahAtmanA'-mahodayAnAM, 'pravAdaH'-kathanam , 'brahma vinA '-brahmAMtareNa, brahmaNyasatItibhAvaH, 'kathaM'-kena prakAreNa, 'ghaTate '-siddhathati, kathaMbhUtAnAm mahAtmanAm ? 'purANavedinAm '-purAtanatattvajJAtRNAm // 4 // | mUlam-nizamyatAM jJAnamidaM vadanti, brahmeti vA jyotiratheti vijnyaaH| tadekasiddhasya hi brahma yAvat, kSetraM zrayetsarvadizAsvanantam // 5 // 1. purAtanatattvavidAm / 2. brahmazabdena zAnamuktamanekArthe, tadeva jJAnaM prakAzakatvAt jyotiriva jyotiriti jyotirapi lokA vyavaharanti tata ekasyApi paramajJAnasya brahma jyotizceti nAmadvayaM lokAH zritAstato lokAzayenocyate brahmeti jJAna jyotirveti / Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina navamo'. dhikAraH tattvasAra // 54 // AGROAC%264 tAvad dvitIyasya tRtIyakasya, siddhasya brahmAzrayate tadeva / evaM hyanantAmitasiddhanAmnAM, brahmAzrayet kSetramaho tadAzritam // 6 // teneti gIbrahmaNi brahma lIyate, jyotistathA jyotiSi sammilatyatha / ayaM pravAdo munibhiH purAtanaiH, samAzrito brahmayathArthavedibhiH // 7 // TIkA-asyottaramAha-nizamyatAmityAdinA 'nizamyatAM'-zrUyatAm tvayA, 'vijJAH'-tatvavidaH, ' idaM'-prasiddha, 'jJAnaM'-brahma iti, vadanti 'brahmanAmnA kathayanti, 'vA'-athavA, 'atheti anaMtare, 'idaM'-jJAnam , 'jyotiriti 'jyotirnAmnA vadaMti | vijJA brahmazabdavAcyaM jJAnam jyotirvA kathayantItibhAvaH, tena kimuktaM bhavatItyAha-tadeketyAdinA 'hI'ti nizcaye, 'tat-tasmAt kAraNAt , 'ekasiddhasya'-ekasya siddhasya, 'brahma'-jJAnaM jyotirvA karvapadaM, 'sarvadizAsu'sakalAsu dizAsu, ' yAvat '-yat parimANakaM, 'anantam '-antarahitam, 'kSetraM''zrayet '-Azrayati, 'dvitIyasya'aparasya, tathA 'tRtIyakasya'-tRtIyasya, 'siddhasya' 'brahma'-jJAnaM jyotirvA tAvat '-parimANakaM, 'tadeva'-sarvAsu dizAsu, 'anaMta kSetrameva ' 'Azrayate'-AzritaM karoti, 'evam '-anayA rItyA, hI 'ti nizcaye, 'aho' iti vismaye, 'anantAmitasiddhanAmnAM'-anantA ata evAmitA ye siddhA iti nAmAnasteSAM, 'brahma'-jJAnaM jyotirvA, 'tadAzritam - siddhajJAnAzritam , siddhajyotirAzritaM vA, 'kSetram' 'Azrayet '-Azrayati, phalitamAha-tenetyAdinA tena'-kAraNena, 1. zAnam / 2. anantA ata evAmitA ye siddhA itinAmAnaH / 3. zAnaM jyotirvA / 4. siddhazAnAzritam / 5. brahmazabdArthavedibhiH / // 54 // Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmaNa ityavagantavyam 'etasmAt ', samavAyapaJcakAt '-pazcAnAM samavAyAt , ' sRSTikSayau staH '-sarjanasaMhArau bhavataH // 3 // brahmaNo brahmaNi lInatvaM, jyotiSi jyotiSo melanaM zlokacatuSTayenAhamUlam-munIzvarAH ! brahmaNi brahma lIyate, jyotistathA jyotiSi sNvishediti| - kathaM pravAdo ghaTate mahAtmanA-mayaM vinA brahma purANavedinAm // 4 // TIkA-brahmaNo'bhAve dUSaNaM bhavatItyAzaMkAmAha-munIzvarA ityAdinA 'he munIzvarA!'-he munirAjAH!, 'brahmaNi brahma lIyate '-brahmaviSaye brahma layaM yAti, 'tathe'ti samuccaye, 'jyotiSi jyotiH saMvizeta '-jyotirviSaye jyotiH saMviSTaM bhavati, 'ityayam '-ityeSaH, 'mahAtmanAM'-mahodayAnAM, pravAda:'-kathanam , 'brahma vinA'-brahmAMtareNa, brahmaNyasatItibhAvaH, 'kathaM '-kena prakAreNa, 'ghaTate '-siddhathati, kathaMbhUtAnAm mahAtmanAm ? 'purANavedinAm '-purAtanatattvajJAtRNAm // 4 // mUlam-nizamyatAM jJAnamidaM vadanti, brahmeti vA jyotiratheti vijJAH / tadekasiddhasya hi brahma yAvat , kSetraM zrayetsarvadizAsvanantam // 5 // 1. purAtanatattvavidAm / 2. brahmazabdena jJAnamuktamanekArthe, tadeva jJAnaM prakAzakatvAt jyotiriva jyotiriti jyotirapi lokA vyavaharanti tata ekasyApi paramajJAnasya brahma jyotizceti nAmadvayaM lokAH zritAstato lokAzayenocyate brahmeti jJAnaM jyotibeti / AACANCHAASANCHAR Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra navamo. dhikAraH // 54 // tAvad dvitIyasya tRtIyakasya, siddhasya brahmAzrayate tadeva / / evaM hyanaMntAmitasiddhanAmnAM, brahmAzrayet kSetramaho tadAzritam // 6 // teneti gIbrahmaNi brahma lIyate, jyotistathA jyotiSi sammilatyatha / ayaM pravAdo munibhiH purAtanaiH, samAzrito brahmayathArthavedibhiH // 7 // TIkA-asyottaramAha-nizamyatAmityAdinA 'nizamyatAM'-zrUyatAm tvayA, 'vijJAH '-tatvavidaH, ' idaM'-prasiddha, 'jJAnaM'-brahma iti, 'vadanti '-brahmanAmnA kathayanti, 'vA'-athavA, 'athe 'ti anaMtare, 'idaM'-jJAnam , 'jyotiriti 'jyotirnAmnA vadati / vijJA brahmazabdavAcyaM jJAnam jyotirvA kathayantItibhAvaH, tena kimuktaM bhavatItyAha-tadeketyAdinA 'hI'ti nizcaye, 'tat-tasmAt kAraNAt , 'ekasiddhasya'-ekasya siddhasya, 'brahma'-jJAnaM jyotirvA kartRpadaM, 'sarvadizAsu'sakalAsu dizAsu, ' yAvat '-yat parimANakaM, 'anantam '-antarahitam , 'kSetraM ' 'zrayet '-Azrayati, 'dvitIyasya'aparasya, tathA 'tRtIyakasya -tRtIyasya, 'siddhasya ' 'brahma'-jJAnaM jyotirvA, 'tAvat '-parimANakaM, 'tadeva'-sarvAsu dizAsu, 'anaMtaM kSetrameva ' 'Azrayate'-AzritaM karoti, 'evam '-anayA rItyA,'hI'ti nizcaye, 'aho' iti vismaye, 'anantAmitasiddhanAmnAM'-anantA ata evAmitA ye siddhA iti nAmAnasteSAM, 'brahma'-jJAnaM jyotirvA, 'tadAzritam'| siddhajJAnAzritam , siddhajyotirAzritaM vA, 'kSetram ' 'Azrayet '-Azrayati, phalitamAha-tenetyAdinA 'tena'-kAraNena, 1. zAnam / 2. anantA ata evAmitA ye siddhA itinAmAnaH / 3. jJAnaM jyotirvA / 4. siddhajJAnAzritam / 5. brahmazabdArthavedibhiH / ASHARAHA Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'brahmaNi brahma lIyate'-brahmaviSaye brahma layaM yAti, 'atha'-anantaram, 'tatheti samuccaye, 'jyotiH sammilati'jyotirviSaye jyotiH sammelaM prApnoti, 'iti'-eSA, 'gIH'-vANI, kathanamityartho bhavati, atra puSTimAha-ayamityAdinA 'munibhiH'-mahAtmabhiH, 'ayaM'-pUrvoktaH, 'pravAdaH'-kathanaM, 'samAzritaH '-avalambitaH, Ahata itibhAvaH, kathaMbhUtairmunibhiH 1 -- purAtanaiH '-prAcInaiH, punazca kathaMbhUtaiH ? -- brahmayathArthavedibhiH 'brahmazabda-satyArthajJAtRbhiH // 5-6-7 // brahmasiddhayorasaMkIrNatAM zlokacatuSTayenAhamUlam-evaM sati prAjJavarAH! kathaM na tat , kSetrasya sAryamatho bhvettthaa| parasparAliGgitabrahmaNo'pyaho!, saMkIrNatA kena bhavenna tatra // 8 // TIkA-atra vAdI punaH zaGkate-evaM satItyAdi 'atho'-praznadyotane, 'he prAjJavarAH !'-he vidvacchreSThAH,' evaM DU sati'-uktaviSayAbhyupagame sati, 'tat '-prasiddham , 'kSetrasya' 'sAMkarya'-saMkIrNatvaM, 'kathaM '-kutaH? 'na bhavet 'na jAyate, 'tathe 'ti samuccaye, 'aho!'-iti vismaye, 'tatra'-tasmin sthale, 'parasparAliGgitabrahmaNo'pi '-mithaH | kRtAliGganasya jJAnasyApi jyotiSo'pi vA, 'saMkIrNatA'-saMkIrNatvam , sAMkaryamiti yAvat , ' kena'-kAraNena, 'na | bhavet '-na bhavati // 8 // 1. mitho militajJAnasya jyotiSo vaa| Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra // 55 // mUlam - yathaiva kasyApi manISiNo hRdi, prabhUtazAstrAkSarasaGgrahe sati / sAGkaryamasyorasi naiva jAyate, na cAkSarANAM paripiNDatA bhavet // 9 // evaM cidAzliSTadivaH samantato, na brahmabhirbrahma paramparAzritaiH / saGkIrNatAsao nabhasA na brahmaNA-miha pravINA iti saMvidA jaguH // 10 // TIkA - asyottaramAha-yathaivetyAdinA ' yathaiva ' - yena prakAreNaiva, ' kasyApi '- kasyacit, 'manISiNaH 'buddhimataH, 'hRdi ' - hRdaye, 'prabhUtazAstrAkSarasaMgrahe sati'-bahUnAM zAstrANAm varNAnAm saMgrahe jAte satyapi, 'asya'- manISiNaH, 'urasi'vakSaHsthale, ' sAMkarya'- saMkIrNatvam, 'naiva jAyate na bhavati, 'ca'- punaH, 'akSarANAM ' - varNAnAm, 'paripiNDatA 'piMDI bhAvo'pi na bhavet na bhavati, dRSTAntaM dAnte ghaTayati- evamityAdinA ' evam ' -uktaprakAreNa, ' samantataH - paritaH, 'brahmaparaMparAzritaiH'-jJAnaparaMparAdhInaijyotiH paraM parAdhInairvA, 'brahmabhiH ' - jJAnaijyotibhirvA, 'cidAzliSTadiva: ' - jJAnasaMzliSTakSetrasya, jyotiHsaMzliSTakSetrasya vA, ' saMkIrNatA '- saMkIrNatvam, na bhavati, ' athe 'ti samuccaye, 'nabhasA' - AkAzena, kSetrasthAkAzenetibhAvaH, ' brahmaNAM ' - jJAnAnAM jyotiSAM vA na saMkIrNatA bhavati, 'iha ' -asminsaMsAre, ' pravINAH - caturAH, 'saMvidA ' - jJAnena, ' iti - etatpUrvoktam, 'jaguH - kathayAmAsuH // 9-10 / / mUlam - itthaM hi siddhaiH paripUritaM ziva-kSetraM na saGkIrNamaho ! bhavetkadA / siddhAstathA siddhaparamparAzritAH, sAGkaryabAdhArahitA jayanti bhoH // 11 // navamo'dhikAra: // 55 // Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 545 TIkA-phalitamAha-itthamityAdinA 'hI 'ti nizcaye, 'aho!'-iti vismaye, ' ittham '-uktaprakAreNa, 'siddhaiH'siddhiM gataH, 'paripUritam '-vyAptam, 'zivakSetraM '-siddhakSetram, 'kadA'-kadAcit , 'saMkIrNa'-saMkIrNatAyuktaM, 'na bhavet '-naiva bhavati, tithe 'ti samuccaye, 'bhoH' ityAmaMtraNe, 'siddhaparaMparAzritAH'-siddhaparaMparAdhInAH siddhAH, 'sAryabAdhArahitAH'-saMkIrNatvarUpabAdhayA vihInAH, 'jayanti '-vijayino bhavanti // 11 // zrIjainatatvasAre ekasiddhakSetre'nekasiddhAvasthAnAbhidhAnoktilezo navamo'dhikAra: samAptaH / atha dazamo'dhikAraH nigodajIvAnAmanantakAlaparyantam nigodaduHkhe vasanamityAdi trayodazazlokairAhamUlam-praznaH punaH pRcchayata eSa pUjyAH1, nigodajIvAnadhikRtya tadvat / nigodajIvAzca nigoda eva, tiSThanti kenA'zubhakarmaNA te yatte hi janmAtyayamAcarantaH, karmANi kartuM na labhanti velAm / / tatkarmaNA kena paretaduHkhA-nantavyathAM te'nubhavanti dInAH // 2 // 1. maraNam / 2. paretA nArakAsteSAM yAni duHkhAni tebhyo'pyanantA vyathA yeSAM te / 0 56+ Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra // 56 // ye teSu kecidvyavahArarAzi-mAyAnti te syuH kramato viziSTAH / rAzeH punarye vyavahAranAmno, nirgatya jIvA abhiyAnti te'pi // 3 // nigodajIvatvamadho labhante, kathaM vyavasthA kuta Avirasti / nizamyatAM samyagayaM vicAro, vicArasaJcAritacittavRtte ! // 4 // ' TIkA- nigodajIvAnadhikRtya praznayati-prazna ityAdinA ' he pUjyAH ! ' he mAnanIyAH !, ' tadvat ' - pUrvAnusAreNa, nigodajIvAnadhikRtya ' - nigodajIvAnuddizya, 'punaH punarapi eSaH ' - vakSyamANaH praznaH pRcchayate ' - pRcchAM nIyate, ' ye ' - nigodajIvAH santi, 'ca' zabdazvaraNapUta, 'kena' 'azubhakarmaNA ' - nikRSTakarmaNA, 'nigoda eva ' ' tiSThanti ' -sthitiM kurvanti, ' yat ' - yasmAt kAraNAt, 'hI' ti nizcaye, ' te ' - nigodajIvAH, ' janmAtyayam ' -janmano nAzam, maraNamitibhAvaH, AcarantaH ' - kurvantaH, 'karmANi karttuM ' - kAryANi vidhAtum, 'velAM ' - samayaM, ' na labhanti 'na prApnuvanti, parasmaipadaM cintyam, 'tat' - tarhi, ' dInAH ' - duHkhitAH, ' te ' - nigodajIvAH, 'kena - karmaNA, 'paretaduHkhAnantavyathAM - paretA nArakAsteSAM yAni duHkhAni tebhyo'pyanaMtAM vyathAM pIDAM ' anubhavanti - bhoge samAnayanti, 'teSu ' - nigodajIveSu, 'ye ' - kecit, ' kespi - nigodajIvAH, 'vyavahArarAzimAyAMti ' - avyavahArarAzito niSkramya vyavahArarAzi prApnuvanti, ' te ' - nigodajIvAH, ' kramataH krameNa, 'viziSTAH syuH 'utkRSTA bhavanti, ' athe 'ti AnaMtarye, 'punaH ye jIvAH ' ' vyavahAranAmno rAzeH '-vyavahAranAmakAdrAzeH, 'nirgatya ' - niSkramya, ' abhiyAnti ' dazamosdhikAraH // 56 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KARANG gacchanti, 'te'pi jIvAH' 'nigodajIvatvam labhante '-nigodajIvabhAvaM prApnuvanti, eteSAm kathaM '-kena prakAreNa, 'vyavasthA'-vyavasthAnakam , bhavati, 'kutaH'-kasmAt , 'Avirasti'-prAkaTyaM bhavati, asya praznasyottaramAha-nizamyatAmityAdinA 'he vicArasaJcAritacittavRtte !'-vicAre saJcAritA-saJcAraM nItA cittavRttirmanaso bhAvo yena sa tathA tatsaMbodhane, 'ayaM'-pUrvoktaH, 'vicAraH'-parAmarzaH, 'samyag '-samIcInatayA, 'nizamyatAm '-zrUyatAM tvayA // 1-4 // mUlam-nigodajIveSu sadaiva duHkhaM, yadasti tattAdRzajAtibhAvAt / tathAvidhakSetrajanipralambhA-nmahArtidodatathApraNodAt // 5 // TIkA-vicArameva darzayati-nigodajIveSvityAdinA ' nigodajIveSu' yat ' sadaiva '-sarvadaiva, 'duHkhamasti'-duHkhaM bhavati, ' tat'-duHkhaM, ' tAdRzajAtibhAvAt '-tathAvidhajAtisvabhAvAt , 'tathAvidhakSetrajanipralambhAt'-tAdRzakSetrotpattiprApteH, tathA 'mahArtidodarkatathApraNodAt '-mahApIDAdAyakasyottarakAlabhAvinaH phalasya tathAvidhapreraNAt // 5 // mUlam-yathaiva loke lavaNodavAri, kSAraM sadA duHsahakarmayogAt / anantakAle'pi bhavenna peyaM, yannaiva varNAntaramAzrayeta // 6 // TIkA-atra dRSTAntamAha-yathaivetyAdinA ' yathaiveti '-tathAhItyarthaH, 'loke '-saMsAre, 'duHsahakarmayogAt '-duHkhena | sahyAnAM karmaNAM saMyogena, ' lavaNodavAri '-lavaNasamudrasya jalaM, 'sadA'-sarvadA, 'kSAraM'-kSAratvAviziSTam bhavati, tat, 1. uttarakAlatAdRpreraNAt / Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra // 57 // anantakAle'pi ' - anantasamaye'pi, 'peyaM na bhavet ' - pAtuM yogyaM na bhavati, ' yat ' zabdastathArthaH, 'varNAntaram ' - anyaM varNa, ' naivAzrayet ' - nAzrayati, varNAntaramapi na prApnotItyarthaH // 6 // mUlam - anantato'nantatarastvanehA, babhUva vAlavaNodanAmnaH / vinedRzaM karma na nAma vAcyaM tatkutra duSkarma kRtaM jalena // 7 // TIkA - uktaviSayameva dRDhayati - anantata ityAdinA ' lavaNodanAmnaH ' - lavaNodanAmakasya, vArddheH samudrasya, ' anaMtataH - - anantAt, 'anaMtataraH ' - atizayenAnaMtaH, anantAdapyadhiko'naMta itibhAvaH, ' anehA' - kAlaH, 'tu ' zabdazcaraNapUrtI, ' babhUva ' - abhavat, ' karma vinA ' - kAryamaMtareNa, duSkarma vinetyarthaH, ' idRzaM - pUrvoktaM, ' nAma ' - abhidhAnam, lavaNoda iti nAmetibhAvaH, 'na vAcyam' - na kathanIyam bhavati, 'tat'- tarhi, jalena, 'kutra' - kasmin sthAne, 'duSkarma'nikRSTaM karma, ' kRtam ' -vihitam // 7 // mUlam - yatrApi gaGgAdimahAnadI bhavaM jalaM gataM tadgatarUpi tadrasaM / * nigodakeSu vyavahArarAzito, jIvA gatAste'pi bhavanti tatsamAH // 8 // TIkA -- uktaviSayameva spaSTayati-yatrApItyAdinA 'gaMgAdimahAnadIbhavaM ' - gaMgAdInAM mahAnadInAM saMbaMdhi, ' jalaM - vAri, api, ' yatra '-yasmin lavaNoda itibhAvaH, ' gataM ' - prAptaM san, ' tadgatarUpi ' - lavaNodasthitajalasvarUpam, 'tathA' 1. duSkarma / dazamo'dhikAraH // 57 // Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AC3%A5AC 'tadrasaM'-lavaNodajalarasayuktaM bhavati, evam 'vyavahArarAzitaH '-vyavahArarAzimatikramyetibhAvaH, 'nigodakeSu'-nigodeSu 'gatAH'-prAptAH, 'ye jIvA:'-jaMtavaH santi te'pi, 'tatsamAH'-nigodajIvasadRzAH,' bhavanti'-jAyante // 8 // mUlam tadavAri meghasya mukhaM samApya, peyaM bhaveccAtha sukhIbhavanti / evaM nigodAdapi nirgatA ye, saMlabhya jIvA vyavahArarAzim // 9 // TIkA-tavArItyAdi 'tadvAri'-lavaNodasya jalam , yathA 'meghasya'-jaladasya, 'mukhaM '-saMbaMdhaM, 'samApya'prApya, 'peyaM bhaveta '-pAtuM yogya jAyate, 'cAtha' zabdo caraNapUrtI, 'evam '-uktaprakAreNa, 'ye-jIvA:-jaMtavaH, 'nigodAdapi -nigodato'pi, 'nirgatAH'-niSkrAntA bhavanti, te 'vyavahArarAziM'-vyavahAranAmakaM rAzi, 'saMlabhya'prApya, 'sukhIbhavaMti'-sukhino jAyante // 9 // mUlam-yadvAgamajJasya narasya kasyacit, hRdntrocaattnmntrvrnnaaH| tiSThanti taiH kiM kRtamatra duHkRtaM, yadIdRzaM nAma nigadyate janaiH // 10 // TIkA-dRSTAntaramAha-yadvetyAdinA 'yadvA'-athavA, 'AgamajJasya-mAMtrikasya, 'kasyacit '-kasyApi, 'narasyajanasya, 'hRdantarA'-hRdayamadhye, 'uccATanamaMtravarNAH '-uccATanakArakamaMtrasyAkSarANi, 'tiSThanti'-sthitiM kurvanti, 'taiHuccATanamaMtravaNaH, 'atra'-asmin saMsAre, kiM 'duSkRtaM '-nikRSTa kAryam, 'kRtaM '-vihitamasti, 'yat'-yasmAt 1. lavaNodasya vAri / 2. mAntrikasya / 3. uccATaneti durnAma / %ECE Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AC3 dazamIdhikAraH CETTET . .58 // % kAraNAt , ' janaiH'-naraiH, ' idRzaM nAma '-itthaMbhUtA saMjJA uccATaneti durnAmetyarthaH, 'nigadyate '-kathyate // 10 // mUlam-tatsthA hi varNA yadi kepi zasta-mantrasthitAste gaditAH prazastAH / sanmantragA ye'pi ca mantravarNA-ste syustathoccATanadoSaduSTAH // 11 // TIkA-ato viparyAsamAha-tatsthA ityAdinA 'hI' ti nizcaye, 'yadi '-cet, ye 'kepi '-kecit , 'zastamatrasthitAH'-prazaMsanIyamaMtrasaMbaMdhinaH, 'varNAH'-akSarANi, 'tatsthAH '-mAMtrikahRdayasthitA bhavanti, tarhi 'te'-varNAH, 'prazastAH '-zreSThAH, 'gaditAH'-kathitAH, 'tathe 'ti samuccaye, ye'pi ca ' sanmaMtragAH '-zreSThamaMtrasaMbaMdhinaH, ' maMtravarNAH'maMtrAkSarANi, bhavanti, 'te'-varNAH, 'uccATanamaMtragatAH'-uccATanadoSaduSTAH, uccATanarUpadoSeNa yuktAH, 'syuH'-bhavanti // 11 // mUlam-kSetraM nigodasya yathA tathedaM, durmAntrikasyAzubhavarNabhRd hRd / durmantravarNAbhanigodadehinaH, snmntrvrnnvyvhaarijnminH||12|| TIkA-dRSTAntadArTItikaghaTanAmAha-kSetramityAdinA 'yathA '-yatprakArakaM, 'nigodasya kSetramasti' 'tathA'tatprakArakam , ' idaM '-pUrvoktam , 'durmAMtrikasya'-duSTamaMtrajJasya, 'azubhavarNabhRt'-nikRSTAkSarapUrNa, 'hRd'-hRdayamasti, 'durmantravarNAbhanigodadehinaH'-duSTamaMtravarNatulyA nigodajIvAH santi, tathA 'sanmantravarNavyavahArijanminaH'-zreSThamaMtrAkSaratulyA vyavahArarAzigatajIvAH santi // 12 // 1. zubhamantravarNavat vyavahArarAzigatajIvAH / ARAC+COM Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam - dRSTAntadAAntikateyamAtmanA, saMyojanIyA samabhAvabhAvinA / evaM ca sUkSmA guravazca paNDitai-dRzyAstu dRSTAntagaNAH svabuddhitaH // 13 // TIkA-phalitamAha-dRSTAntetyAdinA 'samabhAvabhAvinA '-samatvavicArakartA janena, 'iyaM'-pUrvoktA, ' dRssttaantdaarshntiktaa'-dRssttaantdaanotiksNgtiH, 'AtmanA'-svayaM, 'saMyojanIyA'-viniyojyA, ' evaM ce 'ti-uktarItyaivetyarthaH, 'sUkSmAH'-aguravaH, 'ca'-punaH, 'guravaH'-mahAntaH, 'dRSTAntagaNAH'-dRSTAntasamUhAH, 'tu'-zabdazcaraNapUttauM, 'paNDitaiHvidvadbhiH, 'svabuddhitaH'-nijaprajJayaiva, ' dRzyA:'-jJAtavyAH, vicAraNIyA itibhAvaH // 13 // nigodajIvAnAM adRSTatAM saptazlokairAhamUlam-dakSA!nigodAsubhRtaH samastaM, saMvyApya lokaM satataM sthitAzcet / te kena nAyAnti dRzaH pathaM yake, ghanIbhavanto'pi na bAdhayanti // 14 // TIkA-nigodajIvadarzanaviSaye praznamAha-dakSA ityAdinA 'he dakSAH!'-he caturAH', 'cet '-yadi, 'nigodAsubhRtaH '-nigodajIvAH, 'satataM'-nirantaraM, 'samastaM lokaM'-sarvasaMsAra, 'saMvyApya'-vyApUrya, 'sthitAH'-tiSThanti, tarhi, 'te'-nigodajIvAH, 'kena'-kAraNena, 'dRzaH patham' netrasya mArgam , asati samAse dRzaH pathamiti cintyapadam , 'nAyAMti'nAgacchanti, 'kena'-kAraNena, na dRzyaMta itibhAvA, 'yake'-ye ca, 'ghanIbhavanto'pi -ghanIbhAvaM prApnuvanto'pi, 'na bAdhayanti '-na bAdhante, svArthe Nic pratyayo bodhyH|| 14 // Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra // 59 // mUlam - satyaM nigodA atisUkSmanAma - karmodayAtsUkSmatarA bhavanti / ekAM tanuM te'dhigatA anantA-stathA'pyadRzyA nanu carmahagbhiH // 15 // TIkA - asyottaramAha - satyamityAdinA 'satyami' ti - pUrvoktaM kathanaM satyamastItyarthaH, nigodajIvAH, 'atisUkSmanAmakarmodayAt ' - atisUkSmanAmakasya karmaNa udayena, 'sUkSmatarAH '- atisUkSmAH, 'bhavanti' - jAyante, 'ekAM tanuM' - ekaM zarIram, ' adhigatAH ' - prAptAH, ' te ' - nigodajIvAH, yadyapi, ' anantAH' - anantasaMkhyA bhavanti, 'tathA'pi' - tadapi, 'nanvi ti nizcayena, ' carmadRgbhiH ' - carmanetraiH, ' adRzyA: ' - draSTumayogyA bhavanti // 15 // mUlam - yathogragandhAmRtadehirAmaThA - dikotthagandho bahudhA yathA mitho / liSTo'bhitiSThenna tadanyavastunaH, saGkIrNatA nApi nabhobhuvastathA // 16 // TIkA - ghanI bhAvo'pi nabhaso'saGkIrNatvaviSaye sadRSTAntamAha-yathotretyAdinA ' yathA ' - yena prakAreNa, ' ugragandhA 'vacA, ' amRtadehI ' - amRto jIvaH, ' rAmaThaH '- hiMguH, ityAdikairetatprabhRtibhiH, 'utthaH ' - utpanno yo gaMdhaH, 'yathe'ti caraNapUrttI, 'mithaH ' - parasparaM, ' bahudhA ' - anekaprakAraiH, 'liSTaH '- militaH, ' abhitiSThet '- tiSThati, parantu, 'tadanyavastunaH' - tasmAdabhinnasya padArthasya, 'saGkIrNatA 'saMkIrNatvaM na bhavati, 'tathe 'ti samuccaye, 'nabhobhuvaH ' - AkAzabhUmerapi na saMkIrNatA bhavati // 16 // 1. bcaa| 2. kalevara / dazamosdhikAraH // 59 // Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3646 mUlam - evaM nigodAsumatAM parasparA - zleSe'sti teSAmatibAdhanaM sadA / tathA'pi cAnyasya na vastuno'sti, saMkIrNatA naiva vihAyasazca // 17 // TIkA - dRSTAntaM dASTante ghaTayati- evamityAdinA 'evam ' -uktarItyA, 'nigodAsumatAM' - nigodajIvAnAM, 'parasparAzleSe' - mithaH saMzleSe sati yadyapi, ' teSAM - nigodajIvAnAM, 'sadA' -sarvadA, 'atibAdhanam ' - atipIDanam, 'asti - bhavati, 'tathApi' - tadapi, 'ca' zabdazvaraNapUrvau, 'anyasya vastunaH' - bhinnasya padArthasya, nigodajIvebhyo'nyapadArthasyetibhAvaH, atibAdhanam ' nAsti '- na bhavati, 'ca' - punaH, 'vihAyasa: ' - AkAzasya, 'saMkIrNatA '- saMkIrNatvam naiva bhavati ||17|| mUlam - yathA'tra gandhAdikavastusattA jJeyA nasA naiva dRzAbhidRzyA / evaM nigodAtmabhRtospi jaina - vAkyAdvibodhyA manasA na vIkSyAH // 18 // TIkA- nigodajIvAdarzanaviSaya Aha-yathA'tretyAdi ' yathA ' - yena prakAreNa, 'atra' - asmin saMsAre, 'gandhAdikavastusattA' - gandhAdikapadArthasya bhAvaH, 'nasA' - nAsikayA, 'jJeyA' - jJAtuM yogyA bhavati, kintu 'dazA' - netreNa, 'naivAbhidRzyA'na darzanIyA asti, 'evam ' -uktaprakAreNa, ' nigodAtmabhRto'pi ' - nigodajIvA api 'jainavAkyAt ' - jinavacanAt, 'manasA' - mAnasena, ' vibodhyAH - jJeyAH santi kintu ' vIkSyAH ' - netreNa darzanIyA na santi // 18 // mUlam - te kevalajJAnavatA hi dRzyAH, yathA hi sarvatra rajo'tisUkSmam / uDDIyamAnaM na ca dRzyate'kSaNA, na cApi rAzIbhavane'pi bodhyam // 19 // Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A dazamo' tatvasAra dhikAra S KAKAAGAMALS paraM yadAchannazuSInarahima-samutthavaMzItrasareNurUpam / prakAzayogAdabhivIkSyate tat, dRzyAstathA divyadRzA nigodAH // 20 // TIkA-uktaviSayameva spaSTayati-te kevaletyAdinA 'te'-nigodajIvAH, ' hI 'ti nizcaye, 'kevalajJAnavatA'-kevalajJAnayuktena, 'dRzyAH'-jJeyAH, darzanIyA vA santi, atra dRSTAntamAha-yathetyAdinA ' hI 'ti nizcaye, 'yathA'-yena prakAreNa, 'atisUkSmam'-atizayena sUkSma, 'rajaH'-dhUliH, 'sarvatra'-sarvasthaleSu, 'uDDIyamAnam '-uDDayanaM kurvat , 'akSNA'-netreNa, 'na dRzyate '-nA'valokyate, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, 'ca'-punaH, ' rAzIbhavane'pi '-rAzibhAvaM prApaNe'pi, 'eko'pi ' zabdazvaraNapUrtI, tadrajaH 'na bodhyaM '-na jJeyaM bhavati, pare'-parantu, 'yat '-rajaH, 'AchannazuSInarazmisamutthavaMzItrasareNurUpam '-AcchAditapradeze jAtaM yat chidraM tatrAgatA ye inarazmayaH-sUryakiraNAstebhya utpannA ye vaMzIkArA:-kiraNapratibimbAstatra yaduDDIyamAnaM rajastat trasareNurityucyate tadrUpamasti, 'tat'-rajaH, 'prakAzayogAt '-prakAzasya saMyogena, ' abhivIkSyate '-dRzyate, 'tathA'-tenaiva prakAreNa, 'nigodAH'-nigodajIvAH, 'divyadRzA'-divyanetreNa, 'dRzyA'-darzanIyA bhavanti // 19-20 // nigodajIvAnAmAhArAdikaraNe'pi na gurutvamiti catuHzlokairAha1. AcchAditapradeze jAtaM yat chidraM tatrAgatA ye inarazmayaH-sUryakiraNAstebhya utpannA ye vaMzIkArAH-kiraNapratibimbAstatra yaduDDIyamAnaM rajastat trasareNurityucyate tasya yadUpaM darzanam / Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ROARRORG * mUlam-svAminigodAdyasumAn nyadan san, na gauravaM kena labheda guNena ca / yathA hi sUto vividhAMzca dhAtU-naznan bhajatyeSa gariSThatAM no // 21 // vastraM yathA campakapuSpavAsitaM, yathA ca kRSNAgurudhUpadhUpitam / na maulabhArAnnanu yAti gauravaM, dRSTAnta ekaH punaratra zAstragaH // 22 // siddho yathA tolakamAnapAradaH, svinnaH sa hemnaH zatatolakena / na vardhate'sau nijatolakAdabharA-devaM na jIve'pi bharaH kRtAhRtau // 23 // TIkA-nigodajIvAnAm gurutvaviSaye praznayati-svAminnityAdinA 'he svAmin !'-he prabho !, 'nigodAdyasumAn '-nigodAdijIvAn , ' nyadana san '-AhAraM kurvan san , 'kena '-guNena, 'gauravaM '-gurutvaM, 'na labheta '-na prApnoti, parasmaipadaM cintyaM, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, asyottaramAha-yathetyAdinA ' hI 'ti nizcaye, 'ca' zabdazcaraNapUrtI, 'yathA'-yena prakAreNa, 'sUtaH'-pAradaH, yadyapi, 'vividhAn dhAtUn '-anekaprakArAn suvarNAdidhAtUna , 'anan 'bhakSayan bhavati, tathA'pi 'eSaH'-mUtaH, 'gariSThatAM no bhajati'-gurutvaM na prApnoti, dRSTAntaramAha-vastramityAdinA 'yathA'-yena prakAreNa, 'campakapuSpavAsitaM'-campakakusumairvAsanAM nItaM, 'ca'-punaH, ' yathA'-yena prakAreNa, 'kRSNAgurudhUpadhUpitaM'-kRSNaM-zyAmaM yadaguru tasya dhUpastena dhRpitaM-vAsitaM vastraM, 'nanvi 'ti nizcayena, 'maulabhArAt'-svAbhA. 1. Aharan / 2. kRtAhAre / 11 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra // 61 // vikabhArApekSayA, 'gauravaM ' - gurutvaM, ' na yAti ' - na prApnoti, guru na bhavatItibhAvaH, dRSTAntaramabhidhAtukAma AhaSTAnta ityAdi ' a ' - asmin viSaye, ' zAstragaH ' - zAstrasaMbaMdhI, zAstrokta itibhAvaH, 'ekaH '-dRSTAntaH, punaH kathyate tamevAha - siddha ityAdinA ' yathA ' - yena prakAreNa, ' siddha: ' - auSadhAdibhiH siddhiM nItaH, 'tolakamAna pAradaH 'tolakaparimANakaH sUtaH, yo bhavati sa pAradaH, ' hemnaH ' - suvarNasya, zatatolakena ' - zatasaMkhyAkatolakaiH, ' svinnaH ' - pArka nItaH, bhavati ' yadyapi ' - tathA'pi, 'asau ' - pAradaH, 'nijatolakAbharAt ' - svasya tolakaparimA ust bhArastadapekSayA, 'na vardhate ' - adhika vRddhiM na yAti dAntaviSaya Aha - evamityAdinA 'evam ' -uktaprakAreNa, 'kRtAhRtau ' - kRtAhAre jIve'pi, 'bharaH na ' - bhAro naiva bhavati / uktarItyA kRtAhAre'pi jIve pUrvApekSayA'dhiko bhAro na bhavatItyarthaH / / 21-22-23 // mUlam - yathA punarmArutapUrNamadhyA, dRtiH svabhArAdadhikI bhavenno / tathaiva jIvo vihitAzano'pi, svagauravAnnAdhikagauravacit // 24 // TIkA -- atraiva dRSTAntaramAha-yathA punarityAdinA punaH ' yathA ' - yena prakAreNa, 'mArutapUrNa madhyA' - mArutena vAyunA pUrNaM---bhRtaM madhyaM-madhyabhAgo yasyAH sA tathA pavanapUrNetyarthaH, 'dRtiH ' - carmapuTakaH, 'svabhArAt ' - svabhArApekSayA, 'no'naiva, ' adhikI bhavet ' - adhikabhArayuktA jAyate, ' tathaiva ' - tenaiva prakAreNa, 'vihitAzano'pi ' - kRtAhAro'pi, 'jIvaH 'jantuH, ' svagauravAt ' - svabhArAt, svabhArApekSayeti yAvat, ' adhika gauravacit ' - adhikabhArayukto na bhavati // 24 // dazamo'dhikAraH // 61 // Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nigodajIvA anantakAlaM yAvat duHkhino bhaveyustAdRg karmabandhanaM ca kurvantItyAha trayodazazlokaiH-- mUlam - sAdho ! nigodAGgabhRto'tiduHkhitAH syuH karmaNA kena nigadyatAmidam / imaM vinA kevalinaM na kazcidvijJo'pi vijJAtumalaM vicAram || 25 / / tathApi ca pratyayahetavedaH, nigadyate kiJcana karmajAMtam / ratamI atra nigodajIvAH, sthUlAtravAnsevitumakSamA hi // 26 // parantvamI ekatanuM zritA ya-ttiSThantyanantAH pratijantuviddhAH / pRthakpRthagdehagRhapramuktAH, parasparadveSakarAtmasaMsthAH // 27 // atyantasaGkIrNanivAsalAbhA - danyonyasambaddhanikAcyavairAH / pratyekamapyeSvabhivarttamAna-manantajIvaistata ugravairam // 28 // TIkA - idAnIM nigodajIvadu:khahetuviSaye praznayati sAdho ! ityAdinA 'he sAdho !' - he nigraMtha !, 'nigodAGgabhRtaH 'nigodajIvAH, 'kena karmaNA ' - kena kAryeNa, ' atiduHkhitAH ' - atiklezayuktAH, ' syuH ' - bhavanti, 'idam ' - etat, ' nigadyatAm ' - kathyatAm bhavatA, asyottaramabhidhAtukAma Aha - imamityAdi yadyapi ' imaM - pUrvoktaM, 'vicAraM ' - vimarza, 1. karmaprakAram / 2. pratyekatvAbhAvAt bhinnabhinnazarIrarUpagRharahitAH / 3. parasparadveSakAraNAtmanA tejasakArmaNAkhyena saMsthA saMsthitiryeSAM te / 4. ekamekaM pratyAtmanAtmAnaM saMvidhya 2 ekIbhUya tiSThati / Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra CAS dazamo'dhikAraH // 62 // 'kevalinaM vinA'-kevalajJAninamaMtareNa, 'kazcit '-kopi, 'vijJo'pi'-vidvAnapi, 'vijJAtuM'-jJAtuM, na paryApto'sti, 'tathA'pi'-tadapi, 'ca' zabdazvaraNapUttauM, 'pratyayahetave'-jJAnakAraNAya, jJAnArthamiti yAvat , 'ada:'-vakSyamANaM, 'kizcana'kimapi, 'karmajAtam'-karmaprakAraM, 'nigadyate'-kathyate mayA, 'atra'-asmin saMsAre, yadyapi, 'amI'-pUrvoktAH, 'nigodajIvAH'-nigodajantavaH, 'hI'ti nizcaye, 'sthUlAsavAn'-sthUlAnAraMbhAn , 'sevitum'-bhoktum , 'akSamAH'-asamarthAH, santi parantu, ' yat '-yasmAt kAraNAt , ' amI'-nigodajIvAH, 'pratijantuviddhAH'-pratyekaprANidvArA vedhanaM prAptAH, 'ekatanuM zritA'-ekazarIramAzritA:, 'anantAH '-aMtarahitAH, 'tiSThanti'-vartante, tathA, 'pRthakpRthagdehagRhapramuktAH'pRthakpRthakzarIrarUpagRheNa rahitAstiSThanti, tathA 'parasparadveSakarAtmasaMsthAH'-parasparaM dveSakAraNAtmanA-taijasakArmaNAkhyena saMsthA-saMsthitiryeSAM te, tathA 'tiSThanti' tathA ' atyaMtasaMkIrNanivAsalAbhAt '-atyantamatIva saMkIrNa:-saMkIrNatvayukto yo nivAsaH-nivasatyAzrayastasya lAbhAt-prApteH, atyaMtasaMkIrNavAsasthAnaprApteritibhAvaH / 'anyonyasaMbaddhanikAcyavairAH '- | anyonyaM-paraspara saMbaMdha-baMdhanaM nItaM nikAcyavairaM-nikAcitazatrutvaM yaiste, tathA tiSThanti 'tat '-tasmAt kAraNAt , 'eSu'nigodajIveSu, 'pratyekamapi'-ekamekaM pratyapi, ekaikasyApItibhAvaH, 'anaMtajIvaiH'-anantajantubhiH saha, 'ugravairam - tIkSNaM zatrutvam , ' abhivartamAnam '-sthitimat bhavati / / 25-28 // mUlam-ekasya jantoryadapIha vaira-mekena jIvena tadapyajeyam / ekasya jantoryadanantajIva-vairaM bhaveccettadanantakAlaiH // 29 // EARCH | // 62 // Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kathaM na bhogyaM punaredhamAnaM tadeva tenaiva tato'pyanantam / evaM nigodAsumatAM na vairaM, sAntaM na duSkarma ca nA'pi kAlaH // 30 // TIkA - idAnIM duHkhahetuM spaSTayati - ekasyetyAdinA 'iha '-asmin saMsAre, ekasyApi, ' jaMtoH '- jIvasya, 'ekena jIvana - ekena jaMtunA saha yat 'vairaM ' - zatrutvam bhavati, parantu, 'cet ' - yadi, 'ekasya jaMtoH -' ekajIvasya, 'anaMtajIvai: ' - anaMtajantubhiH saha yat ' vairaM ' - zatrutvam, ' bhavet ' syAt, tarhi tadvairam ' anaMtakAlai: ' - anantasamayaiH, 'kathaM na bhogyam ' -kuto na bhogAImasti, 'punaH ' - pazcAt ' edhamAnaM ' - varddhamAnam, vRddhiM prApnuvaditibhAvaH, ' tad ' - vairameva, 'tenaiva ' - kAraNena, tato'pi, ' anantakAlAdapi ' - anantamanantakAlayuktam bhavati, phalitamAha - evamityAdinA 'evam ' - uktarItyA 'nigodasumatAm ' - nigodajIvAnAm, 'vairaM ' - zatrutvam, 'sAntam ' - aMtena saha vinAzItibhAvo na bhavati, ' duSkarma ' - nikRSTaM karma, na sAntaM bhavati, 'ca'- punaH, ' kAlaH '-samayo'pi na sAMto bhavati / / 29-30 / mUlam - loke yathA guptigRhAzritAnA - manyonyasaMmardanipIDitAnAm / pratyekamAbaddhanikAmavaira-bhAjAM narANAM kila karmabandhaH // 31 // bhAvastvamISAmalamIdRzaH syA- yadeSu kazcintriyate'payAti vA / tadAhamAsIya sukhena bhakSya-mAyAti kiJciddhanamaMzatazca // 32 // Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra | dazamo'dhikAraH 63 // ityAdikaM vairamatucchamIhaka , pravardhamAnaM pratibandi yatsyAt / tasmAdamISAmatiduSkRtaM syA-devaM nigodANabhRtAmapIkSyam // 33 / / TIkA-atra laukikodAharaNamAha-loka ityAdinA ' yathA'-yena prakAreNa, loke '-saMsAre, 'kile 'ti nizcaye, 'narANAm '-manuSyANAm , 'karmabaMdhaH'-karmayogo bhavati, keSAM narANAm ? ityAha-'guptigRhAzritAnAm '-kArAgRhasthitAnAm , kathaMbhUtAnAm guptigRhAzritAnAm ? 'anyonyasammardanipIDitAnAm '-parasparaM vimardanena du:khitAnAm, punaH kathaMbhUtAnAM ? ' pratyekamAbaddhanikAmavairabhAjAM'-ekaikaM prati AbaddhaM-baMdhanaM nItaM yatrikAmavairaM-nikAmya zatrutvaM tadbhAjAMtayuktAnAm , karmabaMdhatve hetumAha-bhAvastvityAdinA 'amISAM '-guptigRhAzritAnAM narANAM, 'bhAvastu '-cittAzayastu, 'alaM'-paryAptatvena, ' IdRzaH'-itthaMbhUtaH, 'myAda '-bhavati, 'yadeSu'-eSAM madhyAt, yadi, 'kazcit '-ko'pi naraH, 'mriyate'-mRtyuM prApnuyAt , 'vA'-athavA, 'yAti'-nazyet , 'tadA'-tarhi, ahaM, 'sukhena'-sukhapUrvakam , 'AsIyam - tiSTheyam , 'ca'-punaH, 'bhakSaM '-bhakSaNIyaM vastu, 'aMzataH'-vibhAgena, 'kizcit '-kimapi, 'ghanam '-adhikam , 'AyAti'-Agacchet , pUrvApekSayA kiJciradhikaM bhakSyaM labhyetetibhAvaH, phalitamAha-ityAdikamityAdinA ' yat'-yasmAt kAraNAt , ' ityAdikam '-etat prabhRtikam , ' atuccham '-asvalpam , ' IdRk '-itthaMbhUtaM, ' pravarddhamAnaM '-vRddhiM gacchat , 'vairaM'-zatrutvam , 'pratibandi'-bandinaM prati, ekaikabandina itibhAvaH, 'syAd'-bhavet , 'tasmAt '-kAraNAt , 'amISAM'guptigRhAzritAnAM narANAm , ' atiduSkRtam'-atiduSkarmabaMdha, 'syAd '-bhavet , 'evam '-uktarItyA, 'nigodAMgabhRtA tasmAt' kAraNa nigodAMgamRtA / // 6 // Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CARROTECH mapi -nigodajIvAnAmapi, 'IkSya'-dRSTavyam , jJAtavyamitibhAvaH // 31-33 // mUlam-tathAtisaGkIrNakapaJjarasthitAH, vidveSabhAjazcaTakAdipakSiNaH / jAlAdigA vA timayo mithobhava-dvibAdhanadveSacitAH sudu:khinH|| 34 / / TIkA-karmabaMdhatve dRSTAntaramabhidhAtukAma Aha-tathetyAdinA ' tathA'-tenaiva prakAreNa, 'atisaMkIrNakapaJjarasthitAH'atyaMtasaMkIrNatAyukta paJjare sthitAH, 'caTakAdipakSiNaH'-kalavikAdivihaMgamAH, 'vidveSabhAjaH'-vairayuktA bhavanti, 'vA'athavA, 'jAlAdigA'-jAlAdibaMdhanaM prAptAH, 'timayaH'-matsyavizeSAH, 'mithobhavadvibAdhanadveSacitAH'-parasparaM bhavadyadvibAdhanaM-pIDanaM tena yo dveSaH-vairaM tena ciMtAyuktAH, 'suduHkhinaH'-atizayena duHkhitA bhavanti // 34 // mUlam-tathA punastaskarake nihanya-mAne ca satyAmanale vizantyAm / kautUhalArtha paripazyatAM nRNAM, dveSaM vinottiSThati karmasaJcayaH // 35 // budhAstamAhuH kila sAmudAyikaM, bhogo yadIyo niyto'pynekshH| evaM hi cetkotukataH kRtAnAM, svakarmaNAmatra sudurvipAkaH anyo'nyabAdhotthavirodhajanmanA-manantajIvaiH kRtakarmaNAM tdaa| bhogo'pyanante'pagate hi kAle, nigodajIvana hi jAtu pUryate // 37 // SHAKAASARA 1. bandhaH / Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tasvasAra // 64 // 4 TIkA - atraiva dRSTAntaramAha - tathetyAdinA ' tathA ' - tenaiva prakAreNa, 'punaH ' iti samuccaye, ' taskarake 'caure, ' nihanyamAne ' - mAryamANe sati, 'ca' punaH, 'satyAM ' - pativratAyAm, 'anale vizantyAm ' - agnau pravezaM kurvantyAm, kautUhalArthaM ' - kautukanimittaM, ' paripazyatAm '-vIkSyamANAnAm, 'nRNAM manuSyANAm, ' dveSaM vinA ' - vinA vairamaMtareNaiva, 'karmasaJcayaH '' karmabaMdhaH, ' uttiSThati - udbhavati, jAyata ityarthaH, 'taM ' - pUrvoktam karmasaJcayam, 'kile 'ti nizvaye, 'budhA: ' - vidvAMsaH, 'sAmudAyikam ' - samudAya bhavam, 'AhuH ' - kathayanti, 'yadIyaH ' -yasya saMbaMdhI, 'bhogo'pi ' - kalA'nubhavo'pi, ' anekazaH ' - anekaprakAraM, ' niyataH ' - nizcito'sti, phalitamAha - evamityAdinA ' hI 'ti caraNapUrtte, cet '- yadi, ' evam ' -uktarItyA, 'kautukataH ' - kutUhalavazAt, 'kRtAnAM' vihitAnAm, 'svakarmaNAM ' - nijakAryANAm, ' atra ' - asmin saMsAre, ' sudurvipAkaH ' - atizayena nikRSTam phalam bhavati, tadA ' - tarhi, ' anantajIvai: ' - anantajantubhiH saha, 'anyo'nyabAdhotthavirodhajanmanAM ' - parasparaM bAdhayA - pIDayotthaH - utpanno yo virodhaH - dveSastasmAjjanmotpattiryeSAM te tathA teSAm evaMbhUtAnAm ' kRtakarmaNAM ' -vihitAnAM karmaNAM 'bhogaH ' - phalAnubhavaH, ' hI 'ti nizcaye, 'anante'antarahite'pi, ' kAle'-samaye, ' apagate 'vyatIte sati, 'nigodajIvaiH ' - nigodajantubhiH, ' jAtu ' - kadAcit, ' nahi pUryate ' - nahi pUrti nIyate / / 35-37 / / - nigodajIvAnAM mano vinApi karmabandhanaM bhavatIti catuHzlokairAha dazamo'dhikAraH // 64 // Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OCCASTORIES malama-pUjyAH! nigodAsumatAM mano'sti no, kenedRzaM tandulamatsyavad bhRzam / prajAyate karma yatastvananta-kAlapramANaM paripAka evam // 38 // TIkA-anantakAlasthAyi paripAkaviSaye praznayati-pUjyA ityAdinA ' he pUjyAH !'-he mAnanIyAH !, 'nigodA-1 sumatAM '-nigodajIvAnAm , ' manaH'-cittaM, 'no asti'-na vidyate, tarhi 'taMdulamatsyavat '-taMdulanAmakamatsyavizeSavat , 'bhRzaM'-nirantaram, 'IdRzam '-itthaMbhUtam , karma, 'kena'-kAraNena, 'prajAyate '-utpadyate, 'yataH' yasmAta karmaNastu, 'evam '-uktaprakArakA, 'paripAkaH'-vipAkaH, phalamiti yAvat , 'anantakAlapramANam'-anantakAlaparyantam , kriyAvizeSatvAt klIvatvam bhavati // 38 // mUlam-satyaM yadetanna mano'styamISAM, tathApi cAnyo'nyavibAdhanottham / duSkarma tatpadyata eva yada-dviSaM nihantyeva yathA tathAhRtam // 39 // TIkA-asyocaramabhidhAtukAma Aha-satyamityAdinA yadyapi 'etat'-pUrvoktaM kathanaM satyamasti, yat , 'amISAM'nigodajIvAnAm , 'manaH'-cittaM, 'nAsti'-na vidyate, 'tathApi '-tadapi, 'ca' zabdazvaraNapUttauM, 'duSkarma tu'nikRSTaM karma tu, 'utpadyata eva'-jAyata eva, kathaMbhUtaM duSkarma ? ' anyo'nyavibAdhanotthaM '-parasparapIDanotpannam, atra 1. pIDana / 2. yathA / 3. viSaM mAtamajJAtaM vA bhakSitaM mArayati tatra jhAte tu svayamanyo vA kazcidupAyamapi kRtvA jIve. kAdapi paramajhAtaM tu mArayatyeveti zeSaH, ata evaiSAM mano vinA samutpannaM parasparavairamantakAle'pi bhujyamAnaM na pUrNa syAditi tattvam / Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra dazamo'dhikAra // 65 // CREAAAA dRSTAntamAha-yadvadityAdinA 'yadvaditi '-yathetyarthaH, yathA tathA jJAtadazAyAmajJAtadazAyAM vA, 'AhRtam'-yuktaM, 'viSa'-garalaM, nihatyeva // 39 // mUlam-saJjJAzcatasro'pyathavaiSu mithyA, yogaH kaSAyo'viratizca santi / imAni sarvANyapi karmabandha-bIjAnyanantaistvadhiko virodhaH // 40 // TIkA-saMjJAtareNa karmabaMdhamAha-saMjJA ityAdinA ' athavA '-yadvA, 'eSu'-nigodajIveSu, 'mithyA '-mithyAtvam, 'yogaH'-kAyayogAdikaH, 'kaSAyaH'-krodhAdiH, 'aviratiH'-aviramaNam , 'ca' zabdaH samuccaye, 'catasraH'-catuH saMkhyAkA saMjJAH, api, 'santi'-vidyante, ' imAni '-etAni pUrvoktAni, 'sarvANyapi '-sakalAnyapi, sAmAnye klIbatvaprayogaH, saMjJAni kRtyAni ityasya vA padasyAdhyAhAro vidheyaH, 'karmabaMdhabIjAni'-karmabandhasya kAraNAni, 'tu' zabdo | bhinnakramadyotanArthaH, 'anantaistvadhiko virodha:'--anantaiH saha yo'dhiko virodho'sti tasya tu kiM vaktavyam ? sa tvatizayena karmabaMdhaheturastyetibhAvaH // 40 // mUlam-evaM nigodAsumatAM nidarzanaiH, kizcitsvarUpaM gaditaM yathAmati / yatastvidaM no kila kopi vaktuM, zakto vinA kevalinaM kuliinaaH||41|| TIkA-pUrvoktaM viSayamupasaMhartumAha-evamityAdinA 'he kulInAH!'-he satkulodbhavAH1, 'evam'-anayA rItyA, 1. nigodeSu / 2. mithyAtvam / 3. kAyayogAdikaH / Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' nidarzanaiH ' - dRSTAntaiH, dRSTAntakathanapUrvakamiti yAvat, ' yathAmati ' - svamatyanusAreNa 'nigodAsumatAM' - nigodajIvAnAm, ' kiJcit ' - kimapi, ' svarUpam ' - lakSaNaM, ' gaditaM ' -kathitaM yathAmati kiJcideva svarUpaM gaditamityatra hetumAha-yata ityAdinA ' yataH ' - yasmAt kAraNAt, 'tu' zabdazvaraNapUta, 'kile ' ti nizcaye, ' kevalinaM vinA ' - kevalajJAnina-matiricya, ' ko'pi ' - kazcidapi, 'idaM' - nigodAnAM svarUpam, 'vaktuM' - kathayitum, 'na zaktaH ' - na samartho'sti // 41 // nigodajIvAnAM kSetrasthitigamAgamakarmabandhAdi-nidarzanoktilezo dazamo'dhikAraH samAptaH // Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra atha ekAdazodhikAraH ekAdazo'dhikAra nigodavyAptAkhilavizve'pi tatrA'nyadravyasamAvezAvakAzayoravasthAnamaSTazlokairAhamUlam-svAminnidaM vizvamazeSamitthaM, pUrNa nigodairyadi tarhi tatra / karmANyatho pudgalarAzayo'pi, dharmAstikAyAdi kathaM hi mAnti // 1 // TIkA-nigodaivizve'smin vyApte kathaM tatra karmAdisaMsthitirityAzaMkya praznayati-svAminityAdinA 'he svAmin ! - he prabho!, 'yadi'-cet , ' ittham '-uktaprakAreNa, ' idaM '-prasiddham , ' azeSaM '-sarva, 'vizvaM'-jagat , 'nigodaH pUrNa'nigodajIvaiAptamasti, tarhi '-tadA, 'tatra'-tasmin vizve, karmANi, ' athe 'ti samuccaye, "pudgalarAzayo'pi'pudgalasamUhA api, tathA, 'dharmAstikAyAdi'-dharmAstikAyaprabhRtikam , 'hI' ti caraNapUttauM, 'kathaM mAnti ?'-kena prakAreNa samAviSTAni bhavanti // 1 // mUlam-satyaM yathA gAndhikahaddamadhye, kapUraigandhaH prasRto'sti tatra / ___ kastUrikAjAtiphalAdisarva-vastUtthagandho nanu mAti kiM na ? // 2 // TIkA-asyottaramAha-satyamityAdinA 'satyami 'ti-pUrvoktaM kathanaM satyamastItibhAvaH, 'yathA'-yena prakAreNa, // 66 // Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAMdhikamadhye 'gaMdhavikretRkrayavikrayasthAne, 'karpUragandhaH ' - ghanasArasya gandhaH, ' prasRto'sti - prasaraNaM prApto bhavati, ' tatra ' - tasmin gAMdhikahaTTamadhye, kastUrikAjAtiphalAdisarvavastUtthagaMdhaH - kastUrikA - mRgamadaH jAtiphalaM -jAtikozamityAdibhyaH sarvebhyo vastubhya utthaH - utpanno gaMdha:, ' nanviti - vitakeM, ' kiM na mAti 1 - kiM samAvezaM na yAti 1 parimAtyevetibhAvaH // 2 // mUlam - tatrA'sti mArttaNDatapastathaiva, dhUpasya dhUmastrasareNavo'pi / 12 vAyuzca zabdazca sumAdigandho, mAto yathA syAdatha cA'vakAzaH // 3 // TIkA - atraiva puSTimAha - tatrA'stItyAdinA ' tatra ' - gAMdhika haTTamadhye, ' mAtaMDatapaH '- sUryasyA''tapaH, 'asti 'vidyate, ' tathaiveti' - samuccaye, dhUpasya dhUmaH ' - sugaMdhidravyajanyadhUpasya dhUmaH ' trasareNavo'pi ' - kiraNapratibiMboDDIyamAnarajAMsyapi, 'ca'- puna:, ' vAyuH pavanaH, 'ca' punaH zabdaH, tathA 'sumAdigandhaH '- puSpAdInAM gandhaH, 'yathA ' - yena prakAreNa ' mAtaH syAt ' - samAviSTo bhavet, ' atha ce 'ti - tathApItyarthaH, ' avakAzaM ' - anyagandhAdivastusamAvezana - yogyatvaM bhavati // 3 // mUlam - punazca kasyA'pi vicakSaNasya, vakSontarAzAstrapurANavidyAH / vedAH smRtirmantrakalAzca yantra-tantrANi sarvANyabhidhAnakoSAH // 4 // Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra // 67 // jyotirmatirvyAkaraNAdividyAH, rAgA rasAzIrviSayAH kaSAyAH / vArttA vinodA vanitAvilAsAH, dAnAdayo matsaramohamaitryaH // 5 // " kSAntirdhRtirduHkhasukhe guNAstrayaH, AmnAyazaGkAbhayanirbhayAdhayaH / dhyAnAdayo mAnti yathaiva tadvad, dravyANi loke'pi vasanti nityam // 6 // TIkA - dRSTAntaramAha - punazcetyAdinA 'punaH ' - zabdazca samuccaye, 'kasyApi ' - kasyacidapi, 'vicakSaNasya - vijJasya, ' vakSontarA' - hRdayamadhye, 'zAstrapurANavidyAH' - zAstrANAM purANAnAM ca vidyAH, 'vedAH' - zrutayaH, 'smRtiH' - dharmazAstram, 'ca'punaH, 'maMtrakalA : ' - maMtrakauzalAni maMtravidyA itiyAvat, 'sarvANi'- sakalAni, 'yaMtrataMtrANi' - yaMtrANi taMtrANi ca, 'abhidhAna koSAH 'nAmnAM kozaH, 'jyotiH ' -jyotiHzAstram, 'matiH ' - vijJAnam, vyAkaraNAdividyA - vyAkaraNAdInAM vijJAnam, Adizabdena nyAyAdiparigrahaH, 'rAgAH' - dhruvapadAdayaH, 'rasAzIrviSayA: ' - zRMgAravIrAdInAM rasAnAm AziSAM ca viSayAH, ' kaSAyAH ' - krodhAdayaH, ' vArttA' - kathA, 'vinodA: ' - cittazaithilyAya haraNajanakA upanyAsAdiviSayAH, 'vanitAvilAsA : ' - rAmAnayanAdyaMgotpannahAvavizeSAH, 'dAnAdayaH '- pradAnaprabhRtayaH, 'Adi' zabdena zIlAdiparigrahaH, 'matsara mohamaitryaH ' - matsaro'nyazumadveSaH, moha:- mUrcchA, maitrI - mitratvam, ' kSAntiH ' - kSamA, titikSetiyAvat, ' dhRtiH - dhairyam, 'duHkhasukhe ' -klezasaukhye, 'guNAstraya: ' - saccarajasta morUpAH, AmnAyetyAdi ' AmnAya : ' - saMpradAyaH, 'zaMkA' - snehaH, ' bhayaM '-bhItiH, ' nirbhayam ' - bhayarAhityam, 'AdhayaH ' - mAnasikanyathAH, ' dhyAnAdaya: ' - dhyAnaprabhRtayaH, 'yathaiva' - ekAdazo' dhikAra: // 67 // Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACESSORS yena prakAreNa, 'mAnti'-saMviSTAni bhavanti, 'tadvat '-tathaiva, "loke'pi '-vizvasminnapi, 'dravyANi, '-jIvAdIni, 'nityaM '-satataM, 'vasanti'-tiSThanti / / 4-6 // mUlam-loke yathA vA vanakhaNDamadhye, reNustathAmI trasareNavo'pi / sUryAtapo vahnitapaH sumAnAM, gandhaH samIraH pazupakSizabdaH // 7 // dAdinanAda chadamarmarAdi, sarvANi mAntIha tathA'vakAzaH / evaM ca dravyairnicite'pi loke vakAza eSo'pi ca tAdRzo'sti // 8 // TIkA-dRSTAntamabhidhAtukAma Aha-loka ityAdi 'vA'-athavA, 'loke-saMsAre, 'yathA'-yena prakAreNa, 'vanakhaNDamadhyearaNyabhAgamadhye ', ' reNuH '-dhUliH, bhavati, 'tathe 'ti samuccaye, 'amI'-prasiddhAH, 'trasareNavaH'-kiraNapratibiMbedhUDIyamAnarajAMsi, 'api' zabdaH samuccaye bhavati, tathA 'sUryAtapaH '-saviturdharmaH, 'vahitapa:'-agnestApaH, 'sumAnAM'puSpANAm , gaMdhaH, 'samIraH'-vAyuH, 'pazupakSizabdaH'-pazUnAM pakSiNAm ca ravaH, 'vAdinanAdaH'-vAdyAnAM ghoSaH, 'chadamarmarAdi'-patrANAm marmarAdidhvaniH, 'sarvANi'-sakalAni, 'mAnti'-samAviSTAni bhavanti, 'tathe "ti tathApyarthaH, 'iha'vanakhaNDamadhye, 'avakAzaH'-anyapadArthasamAvezanayogyatvam bhavati, dAnte ghaTanAmAha-evamityAdinA 'evam '-uktarItyA, 'ca' zabdazcaraNapUrtI, 'dravyairnicite'pi '-dravyApte'pi, 'loke'-saMsAre, api zabdazcaraNapUttauM, 'eSaH'-pUrvoktaH, 45454545433 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra // 68 // avakAzaH ' - anyapadArthasamAvezanayogyaH, ' tAdRzo'sti ' - tathAbhUta eva vidyate, bAhyasamAveze yA gavakAza AsIttathaiva tatsamAveze'pi vidyata itibhAvaH / / 7-8 / / jIvapudgaladharmAstikAyAdipUrNe'pi loke tathaivAvakAzoktileza ekAdazo'dhikAraH atha dvAdazo'dhikAraH 4 jIvasukhaduHkhAdikAraNaM karmaiva, bhAgyasvabhAvAdinAmnA karmaNaiva pratipAdanaM paJcazlokairAhamUlam - pRcchAmi pUjyAn praNayAdidAnIM, jIvastu karmANi zubhAzubhAni / bhuGkte sukhaiSI kimu duHkhitaH saMstadA'sti kazcinnanu karmanodakaH // 1 // TIkA - sukhaiSI jIvo duHkhakAraNamazubhaM karma svataH kathaM bhuGkte 1 ityAzaGkAM praznayati- pRcchAmItyAdinA 'idAnIm ' - 1. jIvo hi svabhAvAt, sukhaiSI duHkhadveSI, tena sukhahetuzubhakarmANi svecchayA bhuGktAm, paraM duHkhakAraNamazubhakarma bhoktuM svecchayA na samIhate / tadA'zubhakarmabhoge tu kazcit prerako'stu yenA'yamAtmA'zubhakarmabalAt duHkhaM bhojyate / sa ca prerako laukikaH kazcid vakSyamANo'stu iti pRcchAkAraH prerakapUrvikA karmabhuktimAha / tadA karmavAdI naivamityAdivRtatrayeNottaramAha / dvAdazo'dhikAraH // 68 // Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhunA, 'pUjyAn'-pUjArhAn bhavataH, 'praNayAt '-vinayena, 'pRcchAmi '-pRcchAM karomi, yat 'jIvaH'-AtmA, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'zubhAzubhAni karmANi '-zubhAnyazumAni ca karmANi, 'sukhaiSI san '-sukhAbhilASI san, 'bhuGkte -bhoge nayati, tarhi 'kimu duHkhitaH' iti duHkhitaH kathaM bhavatItyarthaH, 'tadeti sati duHkhite tasminnityarthaH, 'nanviti vitarke 'kazcit '-ko'pi, 'karmanodakaH'-karmaprerakaH, ' asti'-vidyate // 1 // mUlam-vidhigraho vA paramezvaro vA, kartA yamo vA bhagavAnihA'stu / praNodakaH karmagaNasya yena, duHkhaM sukhaM vA paribhojyate jagat // 2 // TIkA-ko'sau karmanodako bhavediti vadanAha-vidhirityAdi " iha'-asmin saMsAre, "vidhiH'-vidhAtA'thavA, 'grahaH '-sUryAdiH, 'vA'-athavA, 'paramezvaraH'-paramezaH, 'kartA'-kArakaH, jagadracayiteti yAvat , ' yamaH'-yamarAjaH, 'vA'-athavA, bhagavAn , 'karmagaNasya'-karmasamUhasya, 'praNodakaH'-prerako bhavet , 'yena'-vidhyAdinA, 'jagat 'saMsAraH, 'duHkhaM sukhaM vA '-klezaM saukhyaM vA, paribhojyate '-paribhogaM prApyate, yo jagat duHkhaM sukhaM vA bhojayatItibhAvaH // 2 // mUlam-naivaM yadetAni bhavanti karma-nAmAni zAstre paThitAni tadyathA / bhAgyaM svabhAvo bhagavAnadRSTaM, kAlo yamo daivatadaivadiSTam // 3 // Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GOSWOM jaina dvAdazo|dhikArA tattvasAra OM OM2064G aho ! vidhAnaM paramezvaraH kriyA, purAkRtaM karma vidhA vidhizca / lokaH kRtAnto niyatizca kartA, prAkkIrNaprAcIna vidhaatRlekhaaH|| 4 // ityAdi nAmAni purAkRtasya, zAstre praNItAni tu krmtttvgaiH|| tadAtmano na svakarmaNo vinA, sukhasya duHkhasya ca kArako prH||5|| TIkA-asyottaramAha-naivamityAdinA ' naiva' miti--etat kathanaM samyag nAstItyarthaH, atra hetumAha-yadityAdinA | 'yat'-yasmAt kAraNAt ,'etAni'-vakSyamANAni, 'zAstre paThitAni'-zAstre'dhItAni, karmanAmAni bhavanti'-karmaNo'bhidhAnAni | santi, tAnyeva darzayitumAha-tadyathetyAdi 'tadyatheti tathA hItyarthaH, 'bhAgyam'-svabhAvaH, 'bhagavAn'-adRSTam , 'kAla:| yamaH, 'daivatadaivadiSTamiti daivam diSTamityarthaH, 'aho'-iti caraNapUttauM, 'vidhAnam paramezvaraH kriyA' 'purAkRtaM'-pUrvakRtaM, 'karma vidhA' 'ca'-punaH, 'vidhiH lokaH kRtAntaH niyatiH''ca'-punaH, 'kartA'-prAkkIrNetyAdi prAkkIrNalekhaH, prAcInalekhaH, vidhAtRlekhaH, etadeva spaSTayitumAha-ityAdItyAdIni, 'nAmAni'-etatprabhRtIni nAmadheyAni, 'tu' zabdazcaraNapUttoM, 'purAkRtasya'-pUrvakAle vihitasya karmaNaH, 'karmatattvagaiH'-karmasvabhAvajJAtRbhiH, 'zAstre praNItAni'-zAstre pratipAditAni, phalitamAha-tadityAdinA 'tat'-tasmAt kAraNAt , ' svakarmaNo vinA'-svakRtakarmAntareNa, 'AtmanaH'-jIvasya, 'sukhasya '-saukhyasya, 'ca'-puna:, 'duHkhasya'-klezasya, 'kArakaH'-karttA, 'para:'-anyaH, 'na'-nAsti // 3-5 // 2. karmasvabhAvaH / 2. jIvasya / Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kasyApi preraNAM vinA jIvasya svasvarUpaprAptikaraNaM, karmaNaH svabhAvam , jagatsvarUpaM ca SaDabhiH zlokairAha mUlama-sthAne tvajIvAni punarjaDAni, karmANi kiM kartumiha kssmaanni| kazcittadeSAM pariNodako'stu, yacchaktito'mUni sahIbhavanti // 6 // TIkA karmaNo jaDatvAta sukhaduHkhakartRtvaM na ghaTata ityAzaMkAM praznayati-sthAne tvityAdinA 'sthAne ' iti-pUrvoktaM kathanaM ucitamastItyarthaH, 'tu'-parantu, 'karmANi' 'ajIvAni'-jIvarahitAni, 'puna 'riti samuccaye, 'jaDAniacetanAni, santi tAni, ' iha'-asmin saMsAre, 'kiM kartum ?'-kiM kArya vidhAtum ?, 'kSamANi'-samarthAni santi, jaDAni karmANi kimapi kartuM na zaktAnItyarthaH, 'tat '-tasmAt kAraNAt , 'eSAm '-karmaNAm , 'pariNodakaH'-prerakA, / 'kazcidasta'-ko'pi bhaveta, yacchaktitaH '-yasya zakteH, 'amuni'-karmANi, 'sahIbhavanti'-samarthAni bhveyH||6|| mUlam-idaM tu satyaM paramantrakarmaNA-meSAM svabhAvo'sti sadehageva / vinerakaM yAnyakhilAtmanaH svayaM, svarUpatulyaM phalamAnayanti / / 7 // TIkA-asyottaramAha-idaM vityAdinA 'idaM tu satya' miti-etat tava kathanaM satyamastItyarthaH, 'param'-parantu, 'atra'-asmin saMsAre, 'eSAM'-pUrvoktAnAM karmaNAM, 'sadA'-sarvadA, 'idRgeva'-itthaMbhUta eva, 'svabhAvaH' 'asti'vidyate, 'yat'-yAni karmANi, 'IrakaM vinA '-prerakamaMtareNa, 'svayaM'-svataH, 'akhilAtmanaH'-sarveSAm jIvAnAM, 1. karmANi / 2. samarthIbhavanti / Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra dvAdazo'dhikAra // 70 // COMAMROGRASAC5 ' svarUpatulyaM'-svarUpAnurUpaM phalam , 'Anayanti'-prApayanti // 7 // mUlam-yato'bhivarttanta ime'tra jIvAH, ajIvasambandhamadhizritAH sadA / jIvantyajIvannatha jIvitAra-baikAlikaH saGgama aibhireSAm // 8 // TIkA-uktaviSaye hetumAha-yata ityAdinA ' yataH'-yasmAt kAraNAt , 'atra'-asmin saMsAre, ' ime'-prasiddhAH, 'jIvAH'-AtmAnaH, 'abhivarttante'-vidyante, te 'sadA'-sarvadA, 'ajIvasaMbandhamadhizritAH'-jaDasya yogamAzritAH, jaDazarIrasaMbaMdha prAptA itibhAvaH, 'jIvanti '-jIvanaM dhArayanti, ' ajIvan '-prANAn dhArayanti sma, 'athe 'ti samucaye, 'jIvitAra'--jIviSyanti, phalitamAha-traikAlika ityAdinA 'eSAM'-jIvAnAm , 'ebhiH'-karmabhiH saha, 'traikAlikA'trikAlabhAvI, 'saMgamaH'-saMbaMdho'sti // 8 // mUlam-padravyamadhye khalu dravyapaJcakaM, nirjIvamevaM samavAyapazcakam / etairajIvairapi jIvasakulaM, jagatsamastaM dhriyate nirantaram // 9 // 1. jIviSyanti / 2. karmabhiH / 3. AtmanAm / 4. dharmAdharmAkAzapudgalajIvAstikAyakAlalakSaNAni SaDdravyANi, tanmadhye jIvAstikAyamekaM vimucya zeSANi paJcadravyANi ajIvAni, evaM kAlasvabhAvaniyatipurAkRtapuruSakAralakSaNapazcasamavAyo'pyajIvaH, ebhirdazabhirajIvarazeSa jIvasaMbhRtaM jagat sandhriyate / yathA dharmAstikAyena calati / adharmAstikAyena tiSThati / AkAzAstikAyenA'vakAzaM lbhte| pudgalAstikAyanA''hAravihArAdi karoti / karmANyatrA'ntarbhavanti / yairajIvarUpairayaM jIvaH sukhaduHkhabhAra bhavati % Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ANASCAR TIkA-karmaNaH zaktiM darzayitumAha-SaDdravyetyAdi 'khalvi 'ti nizcaye, 'SaDdravyamadhye '-dharmAdharmAkAzapudgalajIvAstikAyalakSaNAnAM SaNNAm dravyANAm madhye, 'dravyapaJcakaM '-paJca dravyANi, jIvAstikAyaM vihAya zeSANi pazcadravyANItyarthaH, 'eva' miti samuccaye, 'samavAyapazcakam '-kAlasvabhAvaniyatipurAkRtapuruSakAralakSaNAnAM pazcAnAM samavAyaH, 'nirjIvajIvarahitamasti, ' etaiH '-pUrvoktairdharmAstikAyAdibhiH, 'ajIvairapi '-jIvarahitairapi, 'jIvasaMkulaM '-jIvayuktaM, 'samastaM'-sarva, 'jagat '-saMsAraH, 'nirantaraM '-satataM, 'dhriyate'-dhAryate // 9 // mUlam-jIvAstvime svorjitakarmapudgalaiH, santaH zritA duHkhsukhaashryiikRtaaH| dravyANi SaT yatsamavAyapazcaka-metanmayaM hyeva jaganna cA'param // 10 // TIkA-uktaviSayamevAha-jIvAstvima ityAdinA 'ime'-prasiddhAstu, 'jIvAH'-AtmAnaH, 'svorjitakarmapudgalaiH'svasyorjitaiH-saMgRhItaiH karmapudgalaiH, 'duHkhasukhAzrayIkRtAH'-duHkhasukhAdhInAH kRtAH santi, kathaMbhUtA jIvAH ? 'SaDdravyANi '-dharmAstikAyAdIni, tathA 'samavAyapaJcakaM '-kAlAdIna paMcakarma, 'zritAH santaH'-AdhInA bhavantaH, atra hetumAha-yadityAdinA ' yat'-yasmAt kAraNAt , 'hI 'ti nizcaye, 'jagat '-saMsAraH, ' etanmayaM eva'-dharmAstikAyAdi SaDdravyamayameva, samavAyapazcakamayaM caivA'sti, 'na cAparamiti'-pUrvoktasvarUpAdanyarUpaM jagannAstItyarthaH // 10 // tAni karmANi jIvaH kAlAdipaJcasamavAyasAmarthyAt gRhNAti dhArayati bhuGkte zamayatIti / evaM navApi vastUni ajIvAni jIvA| nAm jIvanopAyAH / tatra kAlastUbhayatra vartamAna AyurAdisarvapramANavadvastupramANakara iti // OMOMOM4%ARA Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazo' tattvasAra dhikAra // 71 // mUlam-tataH sacetaH praNiceta cetasA, jIvebhya ete sabalA ajiivaaH| yato yathA'jIvabalapraNoditA, jIvAstathA syuH sukhaduHkhabhAjaH // 11 // TIkA-phalitamAha- tataH'-tasmAt kAraNAt , 'saceta'-cetasA saha, yathA syAttathA sAvadhAnamitibhAvaH, 'cetasA'mAnasena, 'praNiceta '-saMjAnIhi, yat 'ete '-pUrvoktAH, 'ajIvAH '-jIvarahitAH, dharmAstikAyAdaya itibhAvaH, 'jIvebhyaH'-jIvApekSayA, 'sabalAH'-balAH, balavantaH santi, atra hetumAha-yata ityAdinA 'yataH'-yasmAt kAraNAt , 'ajIvabalapraNoditAH'-ajIvA dharmAstikAyAdayasteSAM balena praNoditAH-preritAH santaH, 'jIvA'-AtmAnaH, 'yathA'yatprakArakA bhavanti tathA'-tenaiva prakAreNa, te 'sukhaduHkhabhAjaH syuH '-sukhaduHkhayuktA bhavanti // 11 // dravyakSetrakAlabhAvA'nivAryazaktipreraNayA jaDasvarUpasyA'pi karmaNaH prAkaTyamekonatriMzatzlokairAha mUlam-svabhAva eSo'sti yatastu jIvAH, gRhNanti karmANi zubhAzubhAni / - svakAlasImAnamavApya karmA-NyamUni caiSAM sukhaduHkhadAni // 12 // TIkA-atra hetumAha-svabhAva ityAdinA 'yataH'-yasmAt kAraNAt , 'eSaH'-pUrvoktaH, 'svabhAvastvasti'-svabhAva eva vidyate, 'tu' zabda evakArArthaH, yat 'jIvAH '-AtmAnaH, 'zubhAzubhAni'-zubhAnyazubhAni ca 1 ajIvA dharmAdharmAkAzapudgalakAlasvabhAvaniyatipUrvakRtpuruSakAradravyakSetrakAlabhAvalakSaNAsteSAM yad balaM tena preritA vyApA| ritAH santo jIvAH sukhaduHkhabhAjo bhavanti / pudgaleSveva karmANyantarbhaviSyantItibhAvaH / mUlada Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmANi, 'svakAlasImAnamavApya'-svakAlamaryAdAM prApya, 'eSAM '-jIvAnAm , 'sukhaduHkhadAni'-saukhyaklezapradAyakAni bhavanti // 12 // malama-cedityameveti tadAyamAtmA, gRhNAti karmANi zubhAzubhAni / AtmA'pi duHkhAni na bhoktukAmaH, yadeSa duSkarma puraskaroti // 13 // tadIha karmANi kiyantamuccai-vilambya kAlaM nijakAramAtmakam / mukha tathA duHkhamimaM nayanti, kuto vinA prerakametadeSyam // 14 // TIkA-atra vAdI zaMkate-ceditthamityAdinA ' iti '-pUrvoktaM, 'cet '-yadi, 'itthameva '-etAdRzameva,-bhavatkathanAnarUpamevetibhAvo'sti, 'tadA'-tarhi, 'ayaM'-pUrvoktaH, 'AtmA'-jIvaH, 'zubhAzubhAni'-zubhAnya zubhAni ca karmANi, 'gRhNAti '-Adatte, parantu 'AtmA'pi '-jIvastu, 'api' zabdastu zabdArthaH, 'duHkhAni '-klezAn, 'bhoktukAmaH'-bhoktumicchuH, nAsti, 'yat'-yasmAt kAraNAt , 'eSaH'-AtmA, 'duSkarma puraskaroti'-nikRSTAni karmANi agrIkaroti, 'tat-tasmAt kAraNAt , 'iha'-asmin saMsAre, 'tadIhe 'ti cintyam padam , 'karmANi '-kartRpadam , 'kiyantam-kiMcitparimANakam , 'uccaiH kAlaM vilaMbya'-dIrghakAlaparyantam vilamba kRtvA, 'nijakAram'-svasya kartAram , 'ima'-pUrvoktaM, 'Atmaka'-AtmAnaM, 'sukhaM '-saukhyam , 'tatheti samuccaye, 'duHkhaM'-klezaM, 'nayanti'-prApayanti, 1. vAJchanIyaM / | agrImAtumicchuH, nAsti, yamA'pi '-jIvastu, apiAtmA'-jIvaH, "zubhAzA * AtmA, aa duHkhAni, amAnya zubhA "kAlaM vilaMbyaman saMsAre, * * Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatatvasAra // 72 // ' etat ' - pUrvoktaM vRttaM, 'prerakaM vinA '- preraNakarttAramaMtareNa, 'kutaH '--kasmAt kAraNAt, 'eSyam' - vAMchanIyamasti // 13-14 // mUlam - satyaM tu karmANi jaDAni santi, nAbhogakAlaM nijakaM vidanti / AtmA'pi duHkhAni na bhoktukAma- stathApi duHkhAnyayamAzrayeta // 15 // dravyAdisAmagrya tathA'nivArya zaktyaiva karmANi tu tAdRzAnyapi / sphuTAni bhUtvA svakakartRkaM balA- dAtmAnamenaM nanu duHkhayanti // 16 // TIkA - asyottaramAha - satyamityAdinA yadyapi ' satyami' ti-- etattava kathanaM satyamastItibhAvaH, 'tu' --yat, karmANi, ' jaDAni santi ' --acetanAni vidyante tAni, 'nijakam ' --AtmIyam, 'AbhogakAlaM ' - bhogasamayaM, ' na vidanti '-- naiva jAnanti, 'AtmA'--jIvo'pi, 'duHkhAni '--klezAn, 'bhoktukAmaH ' -- bhoktumicchuH nAsti, tathApi 'ayam' - AtmA, duHkhAni Azrayeta '--klezAzrayaNaM karoti, atra hetumAha - dravyAdItyAdinA 'dravyAdisAmadhyatathA'nivAryazaktyaiva ' - dravyA " 1. dravyamAdau yeSAM tAni dravyAdIni dravyakSetrakAlabhAvarUpANi samagravastUtpattisthitinAzahetubhUtAni teSAM sAmayaM sAmagrIsamavAyastasya tatheti tAdRzI ananyarUpA sA cA'sau anivAryA'pratihatA balavatI vA sA cA'sau zaktizca tathA prerakabhUtayA tAdRzAnyapi jaDAnyajIvAni ca karmANi dravyAdisAmagryAM satyAM prakaTIbhUya sveSAmAtmIyAnAM kArakaM karttAraM balAdenamAtmAnaM duHkhadveSiNamapi duHkhayanti duHkhinaM kurvanti, ata eva karmAdiprerakaM vinaiva dravyakSetrakAlabhAvasAmadhyA prerakabhUtayA jaDAnyapi karmANi kazcit kAlamAtmani sthitvApi tataH prakaTIbhUyA''tmAnaM duHkhayaMti sukhayaMti vA na tu kartrAdipreraka preritAni itibhAvaH // dvAdazo'ghikAraH // 72 // Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dInAM dravyakSetrakAlabhAvAnAm sAmagryam sAmagrIsamavAyastasya tathA tAdRzI ananyarUpeti yAvat yA'nivAryA'pratihatA zaktiH-sAmarthya tathaiva tayA-prerakabhUtayetibhAvaH, 'tAdRzAnyapi'-tAdRgabhUtAnyapi, jaDAnyajIvAni cApIti yAvat karmANi, | 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'sphuTAni'-vyaktAni, bhUtvA, 'svakartRkaM -svasya kartAram , ' enaM '-pUrvoktam , 'AtmAnaM '| jIvam , 'balAt'-balapUrvakam , ' nanviti nizcaye, 'duHkhayanti '-klezayanti, kleze nayantItibhAvaH // 15-16 // mUlam-yathoSNakAlAdiRtau samete, kazcijanaH zItalavastusevI / mRSTAdikAmlAdikarambhabhojI, syAttasya tadyogasamutthavAtaH // 17 // varSARtuM prApya puru prakupyati, prAyo vapuHsthaH sa samIra ugraH / labdhvA ca kAlaM zaradAkhyameSa, prAyeNa saMzAmyati pittabhAvAt // 18 // evaM hi vAtAdikavastunasta-tpattisthitiprAntadazAtraye'pi / AtmAzritasyA'sya na kazcidanyaH, vinaiva kAlAdikamatra hetuH // 19 // TIkA-atra dRSTAntamAha-yathetyAdinA ' yathA'-yena prakAreNa, ' uSNakAlAdiRtau'-nidAghAdAvRttI, ' samete'upasthite sati, 'kazcit '-ko'pi, 'janaH'-manuSyaH, 'zItalavastusevI'-zItalapadArtha sevanakartA, tathA 'mRSTAdikAmlAdi 1. bhUri / 2. utpatteH / 3. nAza / Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jana dvAdazo'dhikAra tattvasAra .73 // karambhabhojI syAt -miSTAnnAdikasyA'mlAdikasya dadhizaktUnAM ca bhojako bhavet , 'tasya'-puruSasya, 'tadyogasamutthavAtaHzItalavastumRSTAdikayogotpannaH, 'varSARtuM prApya'-prAvRSa labdhvA, 'puru prakuSyati'-bhUri prakopaM yAti, atra hetumAhaprAya ityAdinA yataH 'prAyaH'-bahudhA, vapuHsthaH'-zarIre sthitaH, saH'-vivakSitaH, 'samIraH'-pavanaH, 'ugraH'tIkSNo bhavati, mithyAhAravihArAdinA zarIrastho vAyurdoSeSu pradhAnatvAt sadya eva kupyatItibhAvaH, 'eSa:'-zarIrastha: pavanazca, 'zaradAkhyam kAlaM'-zaranAmakaM kAlaM, zaradartumitibhAvaH, 'labdhvA '-prApya , 'prAyeNa '-bahudhA, 'pittabhAvAt '-pittasyotpatteH, 'saMzAmyati '-zamanaM yAti, phalitamAha-evamityAdinA 'evam '-anayA rItyA, 'hI'ti caraNapUrtI nizcaye vA, 'atra'-asmin saMsAre, 'vAtAdikavastunastu'-pavanAdidravyasyeva, 'tu' zabda ivArthaH, 'AtmAzritasya'-AtmAdhInasya , ' asya'-karmaNaH, 'utpattisthitiprAntadazAtraye'pi '-utpAdasthitinAzarUpAsu tisRSvapi dazAsu, 'kAlAdikaM vinA'-kAlaprabhRtikamaMtareNa, kAlasvabhAvAdikaM vinetibhAvaH, 'eva' zabdazcaraNapUttauM, 'kazcit '-kopi, 'anyaH'-aparaH, " hetuH '-kAraNaM nAsti, yathA vAtAdivastUtpattisthitivinAzarUpadazAtraye kAlAdikamatiricyA'nyaH kazciddheturnAsti tathaivAtmAzritasya karmaNaH kAlAdikaM vinA kazcidanyo heturnAstItibhAvaH // 17-19 // mUlam-karmagrahaH svepsitabhuktivatsyAt, dvayostu zAntisthitikAryanehA / samastadAtmArjitakarmaNAM hi, bhuktizca zAntiH kila kAladravyaiH // 20 // 1. karmavAtayoH / 2. kAlaH / ACHCARE Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa TIkA-dRSTAntadA tikaghaTanAmAha-karmagraha ityAdinA 'kamaMgrahaH'-karmAdAnaM, 'svepsitabhuktivatsyAta '-svAbhISTabhojanatulyo'sti, ' dvayostu'-dvayoreva, dvayoH karmavAtayorevetibhAvaH, 'tu' zabda ekzabdArthaH, 'zAntisthitikArI'prazamanasthityoH kArakaH, 'anehA'-kAlA, 'samaH'-samAno'sti, 'tat '-tasmAt kAraNAt , 'AtmArjitakarmaNAM - jIvopArjitakarmaNAm , 'hI' ti-caraNapUtauM, 'bhuktiH'-bhogaH, 'ca'-punaH, 'zAntiH '-prazamanam , 'kile 'ti nizcaye, 'kAladravyaiH'-kAlasvabhAvAdibhirbhavati // 20 // mUlam-evaM tu kAlo gadito'sti karmaNo, vAtAdivastutritayasya cApi / paraM yadA kazcana zAntyupAyaH, ugro bhavettayapi yAti cAntarAt // 21 // kiJcitkadAcitsvadanaM yadAtmanaH, vAtAdikRttatkSaNato'pi jaayte| karmANi kAnIha tathAtmano'syo-grANi kSaNAttatphaladAnyanIrakam // 22 // TIkA-phalitamAha-evaM vityAdinA 'evam '-anayA rItyA, 'tu' 'vAtAdivastutritayasya'-vAtapittakapharUpapadArthatrayasya, 'ca' zabda ivArthaH, 'karmaNo'pi ''kAla:'-samayaH, 'gadito'sti'-kathito bhavati, pramANabhUtatayA vinizcito'stItibhAvaH, yathA vAtAditrayasyotpattyAdiSu kAlaH kAraNaM tathaiva karmaNo'pyutpAdiSu kAla eva kAraNamitibhAvaH, 'paraM' 1. arthAt pramANabhUtatayA / 2. vAtapittazleSmarUpavastutrayasya / 3. sukhaduHkhAdirUpa / 4. nAsti IrakaH prerako yatra | phalAdidAnakarmaNi tadanIrakam takriyAvizeSaNametat / Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina dvAdazo'dhikAraH tattvasAra .74 // parantu, 'yadA'-yasmin kAle, 'kazcana'-ko'pi, 'ugraH'-tIkSNaH, 'zAntyupAyo bhavet '-prazamanasyopAyaH syAt , 'tarhi '-tadA, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, 'antarAdapi yAti'-pUrvamevApagacchati, ato vyatirekamAha-kiJcidityAdinA punaH | 'yat'-yathA, 'kiJcit '-kimapi, 'svadanaM'-bhojyaM vastu, 'kadAcit '-kasmiMzcitsamaye, 'AtmanaH'-jIvasya, 'tatkSaNato'pi'-tatkSaNAdeva, 'api' zabda evazabdArthaH, 'vAtAdikunjAyate'-vAtAdidoSotpAdakaM bhavati, 'tathA'-tenaiva prakAreNa, ' iha '-asmin saMsAre, 'ugrANi'-tIkSNAni, 'kAni'-kAnicit karmANi, 'asya'-prasiddhasya, 'AtmanaH'-jIvasya, 'anIrakam '-prerakarahitam , kriyAvizeSaNametat , 'kSaNAt'-kSaNena, sadya evetibhAvaH, 'tatphaladAni'-vaphalapradAni, svaphalarUpasukhaduHkhAdi pradAyinItibhAvo bhavanti // 21-22 // mUlam-yadA punaH strI puruSaM bhajantI, yadRcchayA svArthaparA vinerakam / vipAkakAle paripUrNatAM gate, prasUyamAnA sukhitAtha duHkhitA // 23 // evaM tu karmANyapi duSTaziSTA-nyanIrakANyeva nijAtmagAni / svaM kAlamApya prakaTIbhavanti yad, duHkhaM sukhaM vAbhinayanti dehinam // 24 // TIkA-atra dRSTAntamAha-yadA punarityAdinA 'punari 'ti samuccaye, 'yadA'-yasmin kAle, 'svArthaparA'-svaprayojane tatparA satI, 'strI'-abalA, 'IrakaM vinA'-prerakamaMtareNa, 'yadRcchayA'-svecchayA, 'puruSaM bhajaMtI'-naraM sevamAnA, puruSasaMyogaM kurvantItibhAvo bhavati, tarhi sA 'vipAkakAle '-pariNAmasamaye, 'paripUrNatAM gate'-pUrNatvaM prApte sati, 'prasUya- 1 // 74 // Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAnA'-asarva kurvantI satI, 'sukhitA'-sukhayuktA, 'athe'ti samuccaye, 'duHkhitA'-duHkhayuktA bhavati, dRSTIte yojanAmAhaevamityAdinA ' evam.'-anayA rItyA, 'tu'-zabdazcaraNapUttauM, karmANyapi, 'yadi 'ti nizcaye, avyayAnAmanekArthatvAt'dehinam '-AtmAnaM, 'duHkhaM '-klezaM, 'vA'-athavA, 'sukhaM'-saukhyaM, 'abhinayanti'-prApayanti, kathaMbhUtAni karmANi ? 'duSTaziSTAni '-zubhAzubhAni, punaH kathaMbhUtAni ? 'anIrakANyeva '-prerakarahitAnyeva, punaH kathaMbhRtAni ? 'nijAtmagAni'-svAtmani sthitAni, punazca kathaMbhUtAni ? 'svaM kAlamApya prakaTIbhavanti'-svaM samayaM prApya prAdurbhAva prApnuvanti santi // 23-24 // mUlam-yadvAturaH ko'pyagadAna kilA''haran , jAnAti nAsAvahitAna hitAnatha / tadIyapAkasya gate tu kAle, sukhaM tathA duHkhamayaM labheta // 25 // karmANyapItthaM punareSa AtmA, gRhNan na jAnAti zubhAzubhAni / yadA tu teSAM paripAkakAla-stadA sukhI duHkhayuto'thavA svayam // 26 // TIkA-dRSTAntaramabhidhAtukAma Aha-yadvetyAdi 'yadvA'-athavA, 'ko'pi '-kazcit , ' AturaH'-rogI, 'kile 'ti nizcaye, "agadAna Aharan '-auSadhAni sevamAno bhavati, tat ' asau '-AturaH, 'ahitAn'-ahitakArakAn , ' athe 'ti samuccaye, "hitAn '-hitakArakAn , ' na jAnAti '-na vetti, 'tadIyavipAkasya tu kAle gate'-tadvipAkasya tu samaye 1. auSadhAni / 2. janaH / 3. AhArako janaH kazcit / Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazo dhikAra tatvasAra SARKARACHH0 samupasthite sati, 'ayam'-AhArako janaH, 'sukhaM'-saukhyaM, 'tathe 'ti samuccaye, 'duHkhaM '-klezaM, 'lameta'-prApnoti, darTAnte ghaTanAmAha-karmANItyAdinA 'itthaM'-punaranenaiva prakAreNa, punaH zabda evakArArthaH, karmANyapi, 'gRhan'AdadAnaH san , 'eSaH'-pUrvoktaH, 'AtmA'-jIvaH, 'zubhAzubhAni'-zumAnyazubhAni ca, na jAnAti'-na vetti, 'tu' paraMtu, 'yadA'-yasmin kAle, 'teSAM'-gRhItAnAM karmaNAM, 'paripAkakAlaH'-pariNAmasamayo bhavati, 'tadA'-tasmin kAle, AtmA, 'svayaM'-svata eva, prerakamaMtareNaivetibhAvA, 'sukhI'-sukhayukto'thavA 'duHkhayutaH'-duHkhI bhavati // 25-26 // mUlam-viSaM tathA kRtrimamIdRzaM syA-ttatkAlanAzAya tthaikmaasaat| dvimAsaSaNmAsakavarSakAla-dvivarSavarSayato'pi nAzakRt // 27 // itthaM ca karmApayapi bhUribheda-bhinnasthitInIha bhavanti krtuH| nije nije kAla upAgate tu, tAhA phalaM tAni vitanvate svataH // 28 // TIkA-karmaphalaviSaye sadRSTAntamAha-viSamityAdi 'tathe 'ti samuccaye, "kRtrimaM'-parikamitaM, 'viSa'-garalaM, 'IdRzaM syAt '-ittham prakAraM bhavati, vakSyamANaprakAraM bhavatItibhAvaH, 'tatkAlanAzAya'-tatkSaNa eva vinAzAya bhavati, | 'tathe 'ti samuccaye, 'ekamAsAt '-ekamAsAbhyantare, 'dvimAsaSaNmAsavarSakAladvivarSavarSatrayo'pI'ti-dvimAsAbhyantare 1. parikarmitam / 2. karmaNAM kAraNasya / 3. yAdRzaM karma syAdyadi zubhaM karma tadA zubhaM phalaM yadyazubhaM karmA'zubhaM phalaM kurvantItibhAvaH / Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paNmAsAbhyantare varSakAlAbhyantare dvivarSAbhyantare tathA trivarSAbhyaMtare'pItibhAvaH, 'nAzakRt -nAzakAri bhavati, dAlantikaviSayamAha-itthamityAdinA 'itthaM ca '-itthameva, 'ca' zabda evakArArthaH, ' iha '-asmin saMsAre, 'karmANyapi bhUribhedabhinnasthitIni bhavanti'-anekabhedaibhinnA sthitiryeSAM tAni tathA santi tAni karmANi, 'nije nije kAla upAgate tu'-svasvakAle samupasthita eva, 'tu' zabda evakArArthaH, 'kartuH'-karmaNAM kArakasya, "svataH'-svayameva, prerakamaMtareNaive. | tyarthaH, ' tAdRk-tathAprakArakam , zubhAzubhaM vetibhAvaH 'phalaM'-vipAka, 'vitanvate '-kurvanti // 27-28 // mUlam-siddho raso vaiSa bhavedasiddhaH, sarvo gRhIto'bhyamitena kenacit / samAgate tatpariNAmakAle, duHkhaM sukhaM vA bhajate tadAzakaH // 29 // tathAtmagA duHpiTikA ca vAlako, durvaatshiitaanggksnnipaataaH| svayaM tvamI kAlabalaM sametya, tadvantamAtmAnamativyathante // 30 // amI tathaite Rtavo'pi sarve, svaM svaM ca kAlaM samavApya sdyH| manuSyalokAGgabhRto nayanti, sukhaM tathA duHkhamimAna svabhAvataH // 31 // 1. pkvH| 2. paardH| 3. rogitena / 4. pripaak| 5. siddhasyA'siddhasya vA pAradasya bhksskH| 6. duSTA sphoTikA duHpiTikA nirnAmikAyetyarthaH / 7. pIDayanti / 8. manuSyalokamadhyavartiprANinaH prati / ACACADEGACASS Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra / 76 // samAgate ' samupasthi eSaH prasiddhA, dvAdazo'evaM hi karmANi nijAtmagAni, svakaM svakaM kAlamavApya satvaram / / dhikAraH vinA parapreraNametamAtmakaM, nayanti duHkhaM sukhamapyatho svayam // 32 // TIkA-dRSTAntarANyAha-siddha ityAdinA yadA 'kenacit '-kenA'pi, * abhyamitena '-rogiNA, 'siddhaH'-13 auSadhaiH pAkaM nItaH, 'vA'-athavA, 'asiddhaH'-apakvaH, ' sarvaH'-sarvaprakArakaH, 'gRhItaH '-AttaH, 'eSaH'-prasiddhaH, 4 'raso bhavet '-pAradaH syAt , tadA 'tatpariNAmakAle '-tadvipAkakAle-samaye, 'samAgate'-samupasthite sati, 'tadA| zakaH'-pAradabhakSakaH, 'duHkhaM '-klezaM, 'vA'-athavA, 'sukhaM '-saukhyaM, 'bhajate '-prApnoti, 'tathe 'ti samuccaye, "AtmagAH'-zarIre sthitAH, 'duHpiTikAH'-duSTA sphoTikA nirnAmikAdItyarthaH, 'ca'-punaH, 'vAlakaH'-vAlAnAmako rogavizeSaH, tathA 'durvAtazItAGgakasannipAtAH '-duSTavAta-zItAMgaka-sannipAtanAmAno rogA bhavanti, 'amI'duHpiTikAdayo ye rogAH, 'svayaM tu'-svata eva, prerakamaMtareNaivetibhAvaH, 'tu' zabda evakArArthaH, 'kAlabalaM sametya -samayazaktiM prApya, 'tadvantam '-AtmAnam , duHpiTikAdirogayuktaM jIvam , ' ativyathante '-atyantaM pIDayanti, 'tathe "ti samuccaye, 'amI'-prasiddhAH, 'sarve'-sakalAH, 'RtavaH'-hemantAdayaH, 'ete '-RtavaH 'svaM svaM kAlaM samavApya'svaM svaM samayaM prApya, 'ca' zabdazvaraNapUtoM, sadyaH'-zIghrameva, svabhAvataH'-svabhAvenaiva, prerakamaMtareNaivetibhAvaH, 'imAn'-prasiddhAn , 'manuSyalokAGgabhRtaH'-manuSyalokamadhyavartiprANinaH, 'sukha'-saukhyaM, 'tathe 'ti samuccaye, 'duHkhaM'klezaM, 'nayanti'-prApayanti, dArTAnte ghaTanAmAha-evamityAdinA ' evam '-anayA rItyA, 'hI 'ti nizcaye, 'nijA piTikAdayo ye roga tathA 'durvAtazItAkATakA'-duSTA sphoTisAvaM ' saukhyaM, // 76 // Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ smagAni'-svAtmasthitAni karmANi, 'svakaM svakaM kAlamavApya'-straM svaM samayaM prApya, 'satvaram -zIghrameva, 'parapreraNaM vinA'-anyasya preraNamaMtareNa, 'svayaM'-svataH, ajJabodhanArthatvAt nA'tra punaruktidoSaH, 'etaM'-prasiddham , 'Atmakam'-AtmAnaM, 'duHkhaM'-klezaM, ' atho api' zabdo samuccaye, 'sukhaM '-saukhyaM, 'nayanti'-prApayanti // 29-32 // mUlam-tathA punaH zItalikAdivAlA-mayodbhavA taptiradhizrayettanum / - SaNmAsamAtmAnamimaM tathaiva, zrayanti karmANi sametya yatsvayam // 33 // TIkA-paripAkakAlaviSaye sadRSTAntamAha-tathA punarityAdi tathA' zabdaH 'punaH' zabdazca samuccaye, 'zItalikAdivAlAmayodbhavA'-zItalAdayo ye vAlAmayA-vAlarogAstebhya udbhavaH-utpattiryasyAH sA, tathA 'taptiH'-uSNatA, 'SaNmAsaM'SaNmAsaparyantaM, 'tanuM'-zarIram , ' adhizrayet '-Azrayati, tathaiva '-tenaiva prakAreNa, 'yadi 'ti nizcaye, 'karmANi' | 'sametya '-prApya, 'svayaM'-svata eva, prerakamaMtareNaivetibhAvaH, 'imaM'-pUrvoktamAtmAnaM jIvaM, 'zrayanti'-Azrayanti // 33 // mUlam-yakSmAkSibindUddhatapakSaghAtA, ardhAGgazItAGgamukhAmayA ye| sahasraghanaiH paripAkameSAM, vadanti vaidyA viditAgamA vidA // 34 // itthaM hi keSAmiha karmaNAM parI-pAkaM svakAlaM samavApya yatsvayam / vinA parapreraNamatra paNDitAH, paThanti saiddhAntikasindhurA ye // 35 // 1. AdizabdAt bodarikA'cchapiTakAdayaH / 2. kSayaroga / 3. rogAH / 4. zAnena / Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazo' tattvasAra dhikAra * * *** ***4444 TIkA-atraiva dRSTAntaraH puSTimAha-yakSmAkSItyAdinA 'yakSmA'-kSayarogaH, 'akSibinduH'-netrasya rogavizeSaH, 'uddhRtapakSaghAtaH'-ugraH pakSAghAtanAmako rogaH, tathA ardhAGgetyAdi 'ardhAGgaH'-vAyujanyo rogavizeSaH, 'zItAGgaH'-zItAGganAmA rogo yasminnaMgasya zItIbhAvaH saJjAyate, ityAdayaH, 'AmayAH'-rogAH, ye santi, 'vaidyAH'-cikitsakAH, 'vidA'-jJAnena, 'sahasraghaH'-sahasradivasaH, 'eSAM '-yakSmAdyAmayAnAm , 'paripAkaM '-vipAkam , pariNAmamiti yAvat , ' vadanti'-kathayanti, kathaMbhRtA vaidyAH ? 'viditAgamAH '-jJAtazAstrAH, zAstrajJAtA itibhAvaH, dArTAnte yojanAmAha-itthamityAdinA 'ittham '-anena prakAreNa, 'hI'ti caraNapUttauM, 'iha'-asmin saMsAre, 'atra'karmaNAM vipAkasamaye, 'yadi 'ti nizcaye, avyayAnAmanekArthatvAt , ' svayaM'-svata eva, parapreraNaM vinA, anyasya preraNamaMtareNaiva parAvabodhanArthatvAt , kathanAvavyaktAyAM nAtra punaruktidoSazaMkAvakAzaH, 'svakAlaM samavApya'-svasamayaM prApya, keSAMcit karmaNAm , ' paripAkaM'-vipAkam , te 'paNDitAH'-vidvAMsaH, 'paThanti'-adhIyate, kathayantItibhAvaH, ke paNDitA ityAha-saiddhAntiketyAdinA ye saiddhAntikasiMdhurAH'-saiddhAntikeSu hastina iva,siddhAntavetRSu dhuraMdharA itibhAvo'sti // 34-35 // mUlam-tApo yathA pittabhavo dazAhaM, sazleSmiko dvAdazarAtramAtram / sAtikastiSThati saptarAtraM, doSikaH paJcadazAhamAnam // 36 // * * * 1-2-3. taapH| // 77 // * Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ evaM jvarANAM paripAkakAlaH, svakaH svako'yaM pRthageSa uktaH / yathA tathaiSAM kRtakarmaNAmapi pRthak svakIyaH sthitikAla eyaH // 37 // " TIkA - atraiva dRSTAntaramAha - tApa ityAdinA ' yathA ' -yena prakAreNa, ' pittabhavaH ' - pittAdutpannaH, pittaprakopAjAta itibhAvaH, ' tApaH '-jvaraH, 'dazAhaM ' - dazavAsaraparyantaM, 'tiSThati'- sthiti karoti, 'sazleSmikaH' - zleSmaNA - kaphena sahitaH, zleSmakopAjAta itibhAvaH, ' dvAdazarAtramAtram ' - kevalaM dvAdazavAsaraparyantam tiSThati, ' savAtikaH ' -vAtena sahitaH, vAtakopAjAta itibhAvaH, saptarAtram ' - saptavAsaraparyantam tiSThati, tathA 6 tridoSika : ' -vAta-pitta-kapharU patridoSeNa jAtaH sAnnipAtaka itibhAvaH, 'paJcadazAhamAnaM '- paMcadazavAsaraparyantam tiSThati, phalitamAha - evamityAdinA 'evam 'anayA rItyA, 'jvarANAm ' - tApAnAm, 'eSaH '- pUrvoktaH, ' svakaH svakaH svakIyaH svakIya:, ' paripAkakAlaH 'paripacanasamayo'sti, dAnte ghaTanAmAha-yathetyAdinA ' yathA ' - yena prakAreNa, 'ayam-jvarANAM paripAkaH, 'pRthaguktaH ' - pRthak pRthak kathito'sti, ' tathA ' - tenaiva prakAreNa, ' eSAM ' - pUrvoktAnAm, 'kRtakarmaNAmapi '-vihitAnAM karmaNAmapi, ' svakIya: ' - AtmIyaH, ' sthitikAla: '- sthitisamayaH, 'pRthag - vibhinnaH, 'eSyaH ' - vAJchanIyaH, mantavya itibhAvaH // 36-37 // 1. vAJchanIyaH / Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %ES dvAdazo'| dhikAraH tattvasAra // 78 // CRACKASA%ARRRR* mUlam-yathA yathA vA caritaM purAtmanA, phalaM grahANAmiha bhujyate tathA / yAvatsvasImA sahajAddazAnta-darzAdiyuktaM pariNodakaM vinA // 38 // karmANi karmAntaritAni caivaM, yathAtmanAnena nanu kriyante / svakAlameSAM paripAkayuktaM, bhuGkte tathAtmA phalamIrakaM vinA // 39 // ___TIkA-atraiva zlokadvayena phalitamAha-yathetyAdinA 've' ti nizcaye, 'purA'-pUrvakAle, 'AtmanA'-jIvena, 'yathA yathA caritaM'-yAdRzaM yAdRzaM karma kRtaM, 'tathA'-tenaiva prakAreNa, ' iha '-asmin saMsAre, 'svasImAM yAvat - svamaryAdAparyantam , 'pariNodakaM vinA'-prerakamaMtareNaiva, 'sahajAt'-svabhAvAt , 'grahANAm '-sUryAdInAm , 'phalaM bhujyate'bhogaM nIyate, kathaMbhUtaM phalaM ? 'dazAntadarzAdiyuktam '-mukhyadazA cAntardazAdibhiryuktam , phalitamAha-karmANItyAdinA 'evam '-anayA rItyA, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, ' nanvi 'ti nizcaye, 'anena'-pUrvoktena, 'AtmanA'-jIvena, 'yathA'yena prakAreNa yAdRzItibhAvaH, 'karmAntaritAni'-anyakarmabhirvyavahitAni karmANi svasamayAnukUlaM, 'eSAM'-kRtakarmaNAM, 'paripAkayuktaM'-vipAkamizritaM phalaM, 'AtmA'-jIvaH, 'bhukta'-bhogaM nayati // 38-39 // 1. prerakam / -545445CASk // 78 // Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-karmedamAhuH katidhA budhAH sudhA-kirA girA tvaM zRNu dakSiNa ! kSaNam / bhagIcatuSkana caturvidha ta-tatrA'yamantrA''caritaM tvihodayet // 40 // karmaNa udaye AgamanabhedAn ekAdazazlokairAhazastaM tathA'zastamaho yathA bhuvi, siddhAya vA sAdhujanAya bhUbhRte / zriyA iha svalpamapi pradattaM, cauryAdyazastaM punaratra nAzakRt // 41 // TIkA-idAnIm karmamedAn darzayitumAha-karmedamityAdi 'budhAH'-vidvAMsaH, 'sudhAkirA'-amRtasrAviNyA, 'girA'vANyA, 'idam'-prasiddham karma, 'katidhA'-katiprakAram , 'AhuH'-kathayanti, asyottaramAha-tvamityAdinA 'he dakSiNa - | he catura !, tvaM 'kSaNaM'-kSaNakAlam , 'zRNu'-AkarNaya, 'tat '-karma, 'bhaGgIcatuSkena'-bhaMgInAM catuSTayena, caturvidhasvarUpabhedairityarthaH, 'caturvidhaM '-catuHprakAramasti, teSu prathama darzayitumAha-tatrA''dyamityAdi 'tatra'-teSu, 'AdyaM '-prathama, 'zastaM -zubham , 'tathe' ti samuccaye, 'azastam'-azubham karma, 'atra'-asmin saMsAre, 'Acaritam '-kRtam, 'tu' 1. amRtsraavinnyaa| 2. vANyA / 3. idaM karmasiddhAnte caturthoktaM / yathA iha loe kaDA kammA iha loe vejjante, la iha loe kaDA kammA paraloe vejante, paraloe kaDA kammA iha loe vejjante, paraloe kaDA kammA paraloe vejante iti caturbhaGgI uktA sA'tra yathA saMvAcyA / 4. karma / 5. kRtam / 6. atraivodayaM yAyAt / 7. siddhapuruSAya rasasiddhAdimahApuruSAya / 8. raaje| 9 lakSmyai / OMOMOMOMOMOMOM4545 14 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tavasAra // 79 // zabdavaraNapUta, ' iha ' - asminneva saMsAre, 'udayet ' - udayaM gacchet, utpUrvasyAyateH kadAcitparasmaipadatvamapi bhavati, asyaivodAharaNamAha- aho ityAdinA 'aho ' iti vismaye, caraNapUrtI vA, ' yathA ' - yena prakAreNa, 'iha bhuvi ' - asmin saMsAre, ' siddhAya ' - siddhapuruSAya, 'sAdhujanAya ' -satpuruSAya, ' vA ' - athavA, 'bhUbhRte ' - rAjJe, 'svalpamapi ' - stokamapi, ' pradattaM ' - vitIrNam, vastu, ' zriyai '-lakSmyai, sampatkAraNAya bhavatItibhAvaH, punariti vyatirekadarzane 'cauryAdi ' - steyAdikam ' azastam ' - azubhaM karma, ' atra ' - asminsaMsAre, ' nAzakRt ' -nAzakArakam bhavati // 40-41 // mUlam - bhedo dvitIyo'kRtaM paratra, karmodayedatra yathA prazasyam / tapovratAyAcaritaM suratvA-didaM tadanyannarakAdidAyi // 42 // TIkA - karmaNo dvitIyaM bhedaM darzayitumAha - meda ityAdi ' dvitIyo medaH ' -dvitIyo'yaM medo'stItyarthaH yat, ' atra ' - asmin saMsAre, ' kRtaM ' -vihitaM karma, ' paratra' - paraloke, ' udayet ' -udayaM gacchet, parasmaipadabhAve hetuH pUrvazloke nigaditaH, asyodAharaNamAha - atretyAdinA ' yathA ' - yena prakAreNa, ' atra ' - asmin saMsAre, ' AcaritaM ' - kRtaM, ' tapovratAdi ' - tapazcaryAtratAdikaM, ' prazasyaM ' - zubhaM karma, 'suratvAdidaM ' - devatvAdipradAyakaM bhavati, tadanyat ' - tasmAd bhinnaM, tapovratAdiprazasyakarmaNo bhinnamazubhaM karmetyarthaH, 'narakAdidAyi ' - narakAdipradAyakam bhavati // 42 // 12. karma / dvAdazo'dhikAraH // 79 // Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-satyA yathA satvamihAzritaM puna:, zureNa zaurya parajanmabhogadam / tRtIyabhedastu paratra karma, nirmAtamatrAsukhasaukhyadAyi // 43 // TIkA-dvitIyabhedasyaiva dRSTAntaramAha-satyA ityAdinA ' yathA'-yena prakAreNa, ' iha '-asmin saMsAre, 'satyA'pativratayA, 'Azritam -avalaMbitam , AcaritamitibhAvA, 'sattvaM'-pAtivratyam, 'punari'ti samuccaye, 'zUreNa'| vIrapuruSeNa, Azritam, 'zaurya'-vIratvam, 'parajanmabhogadaM'-paraloke phaladAyakam bhavati, tRtIyaM bhedaM darzayitumAhatRtIyamedastvityAdi 'tRtIyabhedastvi 'ti-tRtIyo medastveSa vidyata ityarthaH, yat 'paratra'-paraloke, 'nirmAtaM'-kRtama, karma, 'atra'-asmin bhave, 'asukhasaukhyadAyi'-duHkhasukhadAyakam bhavati // 43 // mUlam-ekatra putre tu tathA prasUte, daaridymaatraadiviyogyogH| ' asya grahA apyatha janmakuNDalI-madhye na zastAH kRtakarmayogAt // 44 // anyatra putre tu tathA prajAte, sampattimAtAdisukhaM prabhutvam / / api grahA asya tu janmapatrikA-madhye viziSTAH patitAH sukarmataH // 45 // TIkA-atraiva dRSTAntadvArA puSTimAha-ekatretyAdinA 'tatheti-tadyathetyarthaH, 'ekatra'-ekasmin , 'putra-tanaye, 'prasUtejAte sati, 'tu' zabdo vakSyamANavAkyavizleSadyotakaH, 'kRtakarmayogAt '-vihitasya karmaNaH saMbaMdhena, 'dAriyamAtrAdi 1. ekasmin / 2. praaptiH| jAte sati, tArA puSTimAha-ekatretyAmadhye viziSTAH para Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra dvAdazo'dhikAra 4 4 // 8 // 35 +4+4+ 39 | viyogayogaH'-dAridyam-nirdhanatA mAtrAdInAM viyogaH-jananyAdInAM virahastayoryogaH-prAptirbhavati, 'athe "ti-anantare, 'janmakuNDalImadhye '-janmapatrikAyAm , ' asya'-pUrvoktasya putrasya, 'grahAH'-sUryAdayo'pi, 'na zastAH'-na prazaMsanIyA bhavanti, ato vyatirekamAha-anyatretyAdinA tithe "ti samuccaye, 'tu' zabdo vyatirekapradarzanArthaH, 'anyatra'anyasmin putre, 'prajAte '-utpanne sati, 'sukarmataH '-zobhanakarmaNaH, pUrvakRtazubhakarmavazAditibhAvaH, 'sampattimAtrAdisukhaM '-aizvarya jananyAdInAM ca saukhyam , tathA 'prabhutvaM -svAmitvam bhavati, 'tu' zabdazcaraNapUrtI, 'asya'-pUrvokta| sya, 'anyasya '-putrasya, 'janmapatrikAmadhye '-janmakuMDalyA, 'grahAH'-sUryAdayo'pi, 'viziSTAH'-utkRSTAH, prazastA itibhAvaH, 'patitAH'-vartamAnA bhavaMti // 44-45 // mUlam-caturthabhedastu paratra karma, kRtaM paratraiva phalapradaM bhavet / yavatra janme vihitaM tRtIya-bhave vidhatte phalamAtmagAmukam // 46 // TIkA-caturthamedaM darzayitumAha-caturthamedastvityAdi caturthabhedastvayamastItibhAvaH, yat 'paratra'-paraloke, 'kRtaM'-vihitam , karma, 'paratraica'-paraloka eva, 'phalapradaM bhavet '-phaladAyakaM syAt , yat 'atra'-asmin , 'janme'-bhave, janmazabdo'daMto'pi kaizcinmataH, 'vihitam'-kRtaM karma, 'tRtIyabhave'-tRtIye janmani, 'AtmagAmukam'AtmabhAvi phalaM, 'vidhatte'-karoti // 46 // 1. janmazabdo'danto'pyasti / // 8 // Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam -- yenA'tra janme vratamugramAzritaM, prAgeva tasmAtpratibaddhamAyuH / nRdevapazvAdibhavotthamalpaM, tadA tato'nyatra bhavedbhave'sya tat // 47 // dIrghAyuSA bhojyamaho mahatphalaM, dravyAdisAmayyatathodayAcca / yathA'tra kenAspi ca vastu kizcittrAtaM prage me bhavitetyavetya // 48 // dravyAdikAlAditathAvidhaujasA - tyarthaM tu tadvastu na tena tatra / dine prabhuktaM hi tato'nyadA tadbhoktavyametA haigidaM tu karma // 49 // TIkA - caturthabhedasyodAharaNamabhidhAtukAma Aha-yenA'tretyAdi ' yena '- janena, ' atra janme ' - asmin bhave, 'ugraM 'tIkSNaM, 'vratam' 'Azritam ' - avalambitam, kRtamiti yAvat, ' tasmAt ' - ugravratAzrayaNAt, ' prAgeva' - pUrvameva, 'nRdevapazvAdibhavottham '-manuSyadevatiryagjanmotpannam ' pratibaddham ' - baMdhanaM nItam, ' alpaM ' - stokam ' Ayu: ' -jIvanakAla:, ' asya' - kRtogravratasya, 'tat ' - tasmAt, 'anyatrabhave ' - anyasmin janmani, bhavati, ' tadA' - tasmin kAle, anyatra bhava ityarthaH, ' aho !' iti vismaye, 'tat' - tasmAt kAraNAt, kRtogravrataprabhAvAdityarthaH, 'ca' - punaH, 'dravyAdisAmagryatathodayAt '-dravyakSetrakAlabhAvarUpasAmagrIsamavAyasya tathAvidhodayavazAt, 'dIrghAyuSA ' - mahatA jIvanakAlena saha, mahat phalaM '- bRhatphalaM, ' bhAjyam ' - bhogArham bhavati, etadevodAharaNena spaSTayati-yathAtretyAdinA 'yathA' - yena prakAreNa, 1. paratra kRtaM karma paratra yadvedyate tat sarvamidamuktam / " Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra // 81 // ' atra ' - asmin saMsAre, ' prage me bhavitA ' - prAtaHkAle mama bhaviSyati, prAtaridaM mama kArye samAyAsyatItibhAvaH, ' iti 'etad, ' avetya ' - jJAtvA, ' kenA'pi ' - kenaciJjanena, 'ca' - zabdacaraNapUrtI, ' kiMcit ' - kimapi vastu, ' trAtaM 'rakSitam, vasturakSaNe hetumAha - dravyAdItyAdinA 'dravyAdInAM ' - dravya - kSetra - kAla - bhAvAnAm, 'kAlAdInAm ' -kAlasvabhAva-niyati- pUrvakRta - puruSakArANAM, ' tathAvidhena ' - tAdRzA, 'ojasA ' - zaktyA, 'atyartham ' - atizayena, 'tu ' zabdazvaraNapUta, ' tena ' - vasturakSitrA janena, ' tatra dine ' - tasminnahani yasminnahani tad vastu rakSitam tasmin dina iti, 'tat' - pUrvoktam vastu, na prabhuktaM ' -na bhogamAnItam, ' tat ' - tasmAt kAraNAt, ' hI 'ti nizraye, 'tat'pUrvoktam vastu, ' anyadA' - anyasmin kAle, anyadina itibhAvaH, ' bhoktavyaM ' - bhogAham bhavati, dAntaviSayamAhaetAdRgityAdinA 'idaM ' - pUrvoktam karma, api, 'etAdRk tu ' - etAdRzameva, 'tu' zabda evakArArtho'sti // 47-49 // mUlam -- evaM caturbhaGgikayA svakarma, bhogyaM bhavedAptavacaH pramANAt / karmasvarUpaM prativedituM no, kSamaM vinA kevalino yathArtham // 50 // TIkA - uktaviSayamupasaMhartumAha - evamityAdi ' evam ' - anyA rItyA, ' AptavacaH pramANAt ' - yathArthavaktRvAcyarUpapramANena, ' caturbhaGgikayA' - caturvidhasvarUpabhedena, ' svakarma ' - AtmakRtaM karma, ' bhogyaM bhavet ' - bhogArham bhavati, kimi - tyAptavacaH 1 pramANAdevetyAha- karmasvarUpamityAdi ' kevalino vinA ' - kevalajJAnino'tareNa, 'yathArtham ' - satyam, karmasvarUpam '-karmalakSaNam, 'prativedituM ' - prajJApayituM, 'no kSamam ' - na yogyamasti, kevalino'tiricya nA'nyaH kazcit dvAdazo'dhikAraH // 81 // Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmasvarUpaM jJApayitum zakta itibhAvaH // 50 // malama-IgvidhaM karma kiyadvidhaM syA-tridheti tartika zRNu bhaNyamAnam / bhuktaM ca bhogyaM paribhujyamAnaM, zubhAzubhaM sarvamidaM sakSam // 51 // TIkA-catarbhaDikayA bhoktavyaM karma katividhamiti praznayati-vacanadvAreNa darzayitumAha-IdRgvidhamityAdi 'IdRgvidhama'cata kiyA bhoktavyaM, 'karma kiyadvidhaM syAt ' iti katiprakAramastItyarthaH, asyottaramAha-tridhetIti pUrvoktaM karma triprakAramastItibhAvaH, prakArAn jJAtumAha-tatkimiti 'tat'-triprakArakatvaM, kimastItibhAvaH, asyottaramAha-zuNvityAdinA 'mayAbhaNyamAnaM '-kathyamAnaM, 'zRNu'-AkarNaya tvam , 'idaM '-pUrvoktam , 'sarva'-sakalaM, 'zubhAzubhaM'-zubhamazubhaM ca karma, 'sadRkSaM'-samAnatvena, "bhuktaM'-bhogamAnItaM, 'bhogyaM '-bhoktumarham , 'ca'-punaH, 'paribhujyamAnaM - | bhogaM nIyamAnaM bhavati, sarvamapi zubhAzubhaM karma bhukta-bhogya-paribhujyamAnabhedaiviprakArakamastItibhAvaH // 51 // karmaNo bhuktabhokSyamANabhujyamAnAmavasthAM navabhiH zlokairAhamUlam-kiMvadyathA vAridabinduvRnda, vasundharAyAM patitaM prazuSkam / tabhuktavattatra ca bhogyavartika, yAvatpatiSyatparizoSyamasti // 52 // 1. yazcaturbhaGgayA bhoktavyaM karma tatkatiprakAraM syAdityAha / 2. sarva zubhaM vA'zubhaM vA karma tridhA syAt bhuktaM bhogya bhujyamAnaM ceti| Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazo'dhikAra tattvasAra nipatyamAnaM parizuSyamANaM, yAvadyadetatparibhujyamAnavat / grAhyo gRhItaH parigRhyamANo, yathA guDo vA kila karma tadavat // 53 // TIkA-svarUpaM jJApayitum pUrvakrameNA''ha-kiMvadityAdi 'kiMvaditi kimiva tatkarma bhavatItibhAvaH, asyottaramAhayathetyAdinA ' yathA'-yena prakAreNa, 'vasuMdharAyAM'-pRthivyAM, 'patitaM'-patanaM prAptaM sat , 'vAridabiMduva'daM '-meghaviMdusamUhaH, 'prazuSkam '-zoSaM prAptaM bhavati, 'tat'-vAridabinduvRdaM, 'muktavat '-bhuktakarmatulyamasti, bhogyasvarUpaM jJAtumAhatatretyAdi 'ca' zabdazcaraNapUttauM, 'tatra'-uktadRSTAnte, 'bhogyavat kimi'ti-bhogyakarmatulyaM kimastItibhAvaH, asyottaramAha' yAvat '-yathA, vasundharAyAm , ' patiSyat '-patanaM prApsyat , 'vAridabiMduvRMdam' 'parizoSyamasti'-parizoSaNAhaM bhavati, | tadbhogyavadasti, paribhujyamAnasvarUpaM jJApayitumAha-nipatyamAnamityAdi ' yAvat '-yathA, vasundharAyAm , 'nipatyamAnam'patanaM prApyamANaM, ' yat '-vAridabiMdukuMda, 'parizuSyamANaM'-parizoSaNaM nIyamAnaM bhavati, 'etat '-itthaM prakArakam , vAri-| dabiMduva'daM 'paribhujyamAnavata'-paribhujyamAnakarmavat bhavati, pRthivyAM patitaM prazuSkaM vAridabiMduvRMdamiva bhuktaM karmA'sti, pRthivyAM patiSyat parizoSyaM vAridabiMdudamiva bhogyaM karmA'sti, pRthivyAM nipatyamAnaM parizuSyamANaM vAridabiMdubUMdamiva ca paribhujyamAnaM karmA'stItibhAvaH, atraiva dRSTAntaramAha-grAhya ityAdinA 'vA'-athavA, 'yathA'-yena prakAreNa, 'kile 'ti 1. yathA mukhAntargataH kavalaH carvitaH sa bhuktakarmavat, vaya'mANakavalastu bhujyamAnakarmavat , yazca carviSyate kavalaH sa bhogyakarmavat, iti karmaNAM kavaladRSTAntayojaneti / Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svavArtAyAm , 'grAhyaH'-grahItuM yogyaH, 'grahItaH'-grahaNaM nItaH, tathA 'parigRhyamANaH'-grahaNaM nIyamAnaH, 'guDaH'kavalA, bhavati, tadvat '-uktaprakArakaguDavat karma, api krameNa * bhogyaM '-bhuktaM paribhujyamAnaM ca bhavati, 'carvitakavalavad bhuktaM karma'-caLamANakavalavad bhujyamAnaM karma yazcarviSyate tatkavalavacca bhogyaM karma bhavatItibhAvaH // 52-53 // mUlam-saMsArijIvA vatinovatA vA, teSAM tu karmatrayametadasti / vasundharAyA ghanabinduvRndavat, bhuktaM ca bhogyaM paribhujyamAnakam // 54 // kaivalyabhAjastu yake mahAnta-steSAM tu karmANi zilAgravRSTivat / alpasthitInyeva tathApi taddazA-trayaM tu tatrApi gaveSaNIyam // 55 // TIkA keSAM kimprakArakaM karmeti darzayitumAha-saMsArijIvA ityAdi 'tinaH'-vratayuktAH, 'vA'-athavA, 'avratAHavatinaH-vratarahitAH, 'ye''saMsArijIvAH'-sAMsArikajantavaH, saMti, 'teSAM'-pUrvoktAnAm jIvAnAm , 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'etat '-pUrvoktaM bhuktaM bhogyaM ca punaH paribhujyamAnakaM uktArtha, 'karmatrayaM'-triprakArakaM karma, 'vasundharAyAH 1. yoginaH / 2. sA ca bhuktAdikA yA dazA avasthA taddazA tasyAstrayaM taddazAtrayaM bhogyabhuktabhujyamAnakarmalakSaNatrayaM / 3. kevalisatkakarmasattAyAM / tatra kevalI hi kevalotpattyanantaraM svAyuSo'ntasamayadvayaM yAvat pratisamayaM bhuktabhogyabhujyamAnakarmA | lA bhavati, AyuSo'ntasamayAdanantarapUrvasamaye bhuktabhujyamAnakarmA syAt , antasamaye tu bhuktakarmA na bhujyamAnakarmA sarvakarmaNAmaIIntasamaye bhayakaraNAt siddhatvaprAptezvA'ta evAne'nantaraM vakSyati siddhAtmanAmiti / ACCESSACREAMSUSUSMS NAGACANCE Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazo'dhikAra tasvasAra 183 // pRthivyAH, 'ghanaviMduvRndavadasti'-meghabindusamUha iva bhavati, cirasthAyi bhavatItibhAvaH, 'tu'-parantu, 'yake'-ye, 'kaivalyabhAjaH'-kevalasya bhAvaH, kaivalyaM tad bhAjastena yuktaH kevalajJAnina itibhAvaH, 'mahAntaH'-mahAtmanaH, yogina iti yAvat bhavanti, 'teSAm '-pUrvoktAnAm mahAtmanAm , 'tu' zabdo vizeSArthaH, karmANi yadyapi, 'zilApavRSTivat '-pASANA'grabhAgapatitavRSTiriva, ' alpasthitInyeva '-alpakAlasthAyInyeva bhavanti, 'tathA'pi'-tadapi, 'tatrApi'-kevalisatkakarmasattAyAmapi, 'tat'-pUrvoktaM, 'dazAtrayaM'-tisro'vasthAH, bhukta-bhogya-bhujyamAnarUpAstisro dazA itibhAvaH, 'tu' zabdo nizcaye, gaveSaNIyaM'-anveSaNIyam jJAtavyamitibhAvaH // 54-55 // mUlam sarvatra kAdiparapraNodanAM, vinaiva dravyAMdicatuSTayasya / tAdRsvabhAvAdiha karmaNAM trayI, bhuktAdikA'sau bhavimuktaMjIvagA // 56 // TIkA-uktaviSayameva spaSTayitumAha-sarvatretyAdi kAdiparapraNodanAM vinaiva'-kAderanyasya preraNAmaMtareNaiva, 'dravyAdicatuSTayasya'-dravya-kSetra-kAla-bhAvAnAM, ' tAdRksvabhAvAt '-tathAvidhasvabhAvavazAt , 'iha'-atra, 'sarvatra'-sarvajIveSu, 'bhavimuktajIvagA'-saMsArikevalijIvasaMbaMdhinI, 'asau'-pUrvoktA, 'bhuktAdikA'-bhukta-bhogya-bhujyamAnarUpA, 'karmaNAM trayI'-karmatrividhatA bhavati / / 56 // 1 dravyakSetrakAlabhAvarUpasya / 2. saMsArikevalijIvasambandhinI / 54 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-siddhAtmanAM siddhatayA dazAtrayI, na karmaNAM ttkRtpuurvnaashtH| bhuktA'pyavasthA bhavadeSu kevali-bhavAvasAnaM na tadatra kApi sA // 57 // TIkA-atra vizeSamAha-siddhAtmanAmityAdinA 'siddhatayA'-siddhabhAvena, siddhiMgatatveneti yAvat 'siddhAtmanAM - siddhajIvAnAM, 'karmaNAM' 'dazAtrayI-tisro'vasthA na bhavati, kutaH 1 ityAha-tatkRtetyAdi 'tatkRtapUrvanAzataH'svakRtapUrvanAzAta, tarhi bhuktAvasthA sarvadA teSu syAdityapi parihartumAha-bhuktA'pItyAdi 'bhavadeSu'-bhavaM naMti khaNDayaMtIti bhavadAsteSu, siddheSvityarthaH, 'bhuktA'pyavasthA'-bhuktadazApi, 'kevalibhavAvasAnaM '-kevalajJAnaprAptibhAvaparyantam bhavati, 'tat'-tasmAt kAraNAt , 'atra '-siddheSu, 'sA'-bhuktAvasthA, 'kA'pi'-kAcit na bhavati // 57 // mUlam-mayA vicAro'yamavAci karmaNA-majAnatA lokgtainidrshnaiH| sAmAnyalokapratibodhanAya, jJeyaH pravINaistu purANayuktibhiH // 58 // TIkA-uktaviSayamupasaMhartumAha-mayetyAdi 'sAmAnyalokapratibodhanAya '-sAdhAraNajJAnAya, 'lokagatainidarzanaiHlokaprasiddhaidRSTAntaiH, 'ajAnatA'-vijJAnarahitena, 'mayA''ayaM'-pUrvoktaH, karmaNAm 'vicAraH'-vimarzaH, 'avAci'uktaH, 'pravINaiH'-dakSaiH puruSaH, 'tu' zabdo vizeSArthaH, 'purANayuktibhiH'-prAcInAbhiyuktibhiH, 'ayaM'-karmaNAM vicAraH, "jJeyaH'-avabodhyA, nizcetavya itibhAvaH // 58 // 1. lokprsiddhaiH| Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazo' tattvasAra dhikAra mUlam-itthaM vinA prerakamatra karmaNAM. bhuktaavihodaahrnnaanynekshH| vicAritAnyeva vicAracaJcurai-stadavAkUpramANaM kila pAramezvarI // 59 // TIkA-phalitapUrvakaM nigamanamAha-'ittham'-anayA rItyA, 'prerakaM vinA'-preraNakartAramaMtareNaiva, karmaNAM, 'bhuktau'bhoge, 'vicAracaJcarai'-vicAradakSaiH, vidvadbhiH, 'anekazaH'-anekAni, 'udAharaNAni'-dRSTAntakathanAni, vicAritAnyeva'vimarza nItAnyeva, santi, 'tat '-tasmAt kAraNAt , 'kile 'ti nizcaye, 'pAramezvarI vAk'-paramezvarasaMbaMdhinI vANI, 'pramANaM'-pramANabhUtA'sti // 59 // 4 parapreraNArahitakarmabhogoktilezo dvAdazo'dhikAraH / // 84 // Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha trayodazo'dhikAraH indriyamAtrapratyakSatAsvIkaraNe doSAn paJcaviMzatizlokairAha mUlam - munIza ! kecid bhuvi nAstikA ye, na puNyapApe narakaM na mokSam / svargaM na ca pretyabhavaM vadanti, ko nAma tarkaH khalu taiH zrito'sti ? // 1 // TIkA - idAnIM nAstikamataM pradarzya tatparihartukAma Aha- munIzetyAdi ' he munIza ! ' - munirAja !, ' bhuvi - pRthivyAm, saMsAra iti yAvat, 'ye kecit ' - ke'pi puruSAH, nAstikAH santi te, 'puNyapApe ' - dharmAdharmau, 'na vadanti'na kathayanti, na manyanta itibhAvaH, evamagre'pi bodhyaM, narakaM na vadanti, 'mokSam ' - muktiM na vadanti, 'svarga' - svargalokaM na vadanti ca punaH, ' pretyabhavaM ' - punarjanma na vadanti, 'khalvi 'ti nizcaye, 'nAme 'ti prasiddhau vitarke vA, 'taiH - nAstikaiH, ' tarka : ' - UhaH, apUrvotprekSaNamitibhAvaH, ' zrito'sti ' - mato bhavati // 1 // * mUlam - te nAstikA dRzyapadArthasaktA, noindriyAdeyavicAramuktAH / pratyakSamekaM vRNute pramANaM paJcendriyANAM viSayo'sti yatra // 2 // 1. pratyakSe / 15 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatatvasAra trayodazo'HdhikAraH 85 // TIkA-teSAM maMtavyamAha-ta ityAdinA 'te'-pUrvoktA nAstikAH, 'yatra'-yasmin , 'paJcendriyANAM viSayo'sti'-zrotrAdInAM viSayo vidyate tat , 'ekam '-advitIyam, 'pratyakSaM pramANaM'-pratyakSanAmakaM pramANaM, 'vRNute 'svIkurvanti, kathaMbhUtA nAstikAH ? ' dRzyapadArthasaktAH, '-darzanIyapadArtheSu tatparAH, darzanIyapadArthasattvamaMtAra itibhAvaH, punazca kathaMbhUtAH? 'noindriyavicAramuktAH'-noindriyaM-manastenA''deyAH-grahItuM yogyA ye padArthAsteSAM vicAreNa muktAHrahitAH, manogrAhavastuvicArAkSamA itibhAvaH // 2 // mUlam-pRcchA'sti taiH sArdhamasau munInAM, cennAstikairindriyagocaraH shritH| savastu dRzyaM yadi tarhi vastu kiM, yannendriyANAM viSayaH sameSAm // 3 // TIkA-parihAramAha-pRcchA'stItyAdinA 'munInAm'-mananazIlAnAm , AstikAnAmitibhAvaH, 'taiH sArdha'-nAstikaiH saha, nAstikAna pratItyarthaH, ' asau'-vakSyamANA, 'pRcchAsti'-prazno vidyate, 'cet '-yadi, 'nAstikaiH'' indriyagocaraH'-indriyANAM viSayaH, 'zritaH'-avalambitaH, mata ityarthaH, asti tathA mate yadi 'dRzyaM'-darzanIyam vastu, 'sat'| vidyamAnamasti, tarhi '-sadA, 'tat'-kiM vastu asti yat'-vastu, ' sameSAm '-sarveSAm , 'indriyANAM'-zrotrAdInAM, 'viSayaH'-gocaraH, nAsti // 3 // 1. AstikAnAm / 2 viSayaH / 3. yadeva dRzyaM indriyagrahaNIyaM tadeva sat nAstikAnAM nA'nyat / tatra paJcAnAmapIndriyANAM kasmin vastuni nAstikAnAM viSayo'sti tad vastu te udgRNantu tabAhunAstikA rAmAdike / Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-rAmAkkei vastuni sarvazrotasAM, kiM gocaro neti yadAha naastikH| rAtrAvatadvastuni zabdarUpa-same'pi tavastubhramo na kiM syAt ? // 4 // TIkA-mataM vighaTayitumAha-rAmAdika ityAdi 'rAmAdike'-sayAdike, 'vastuni'-padArthe, 'sarvazrotasAm'-sarveSAm indriyANAma , ki 'gocara:'-viSayaH, na bhavati, rAmAdike vastuni sarveSAmindriyANAM viSayo bhavatyevetyarthaH, 'iti'-etata, yat nAstikaH 'Aha'-bUte, tatraitadvicArya yat 'rAtrau'-rAtrisamaye, 'atadvastuni'-rAmAdibhinnapadArthe, 'zabdarUpasame | 'pi'-zabdarUpe same-tulye yatra, 'tat '-tathA, tasminnapi zabdarUpayoH sAmye'pItibhAvaH, 'tadvastubhramaH'-rAmAdivastubhrAntiH, nAstikasya 'na kiM syAt '-kiM na bhavati, api tu bhavatyevetibhAvaH, rAjyAdau kadAcid dhRtarAmAveSe puruSe'pi nAstikAnAmapi rAmAbhrAntirbhavatyeveti hRdayam // 4 // malam-satyaM hi rAtrI sakalendriyANi, prAyeNa muhynyvbodhhaanyaaH| tasmAdatavastuni tadgrahaH syAt, cotasAM 'cinna sadaiva satyA // 5 // 1. indriyANAm / 2. na vidyate tat prAguktaM vastu rAmAdikaM yatra tadvastubhramo rAmAdivastubhramo mohaH kiM na syAd api tu syAdevAtta eva rAjyAdI kvacitkAle puruSepi dhRtarAmAveSe rAmAbhramo nAstikendriyANAM na bhavati kintu bhavasveva sadA-puruSe | strItvajJAnAt athavA'nyasyAm striyAM svadRSTastriyA nAstikasyendriyajJAnaM kathaM pramANaM syAdityuktaM / 3. nAstikaH prAha satyaM iti / 4. mAna / 5. puruSAdike / 6. rAmAbhramaH / 7. AstikaH mAha / OMOMOMOM24 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM prayodazo' mAdhikAra tatvasAra TIkA-nAstika Aha-satyamityAdi ' hI 'ti caraNapUrtI, 'satya 'miti etat pUrvoktaM vRttaM satyamastItyarthaH, yat 'avabodhahAnyAH'-jJAnahAnivazAt , 'rAtrau'-rAtrisamaye, 'sakalendriyANi '-sarvANi zrotrAdIni, 'prAyeNa '-bahudhA, 'muhyanti'-mohaM prApnuvanti, jJAnarahitAni bhavaMtItibhAvaH, 'tasmAt '-kAraNAt , ' atadvastuni'-rAmAdiminnapadArthe, 'tadgrahaH'-rAmAdigrahaNam , rAmAdibhrAntiritibhAvaH, ' syAt '-bhavati, parihAramAha-tadityAdinA ' tat'-tarhi, 'zrotasAm'-indriyANAm , 'cit '-jJAnaM, 'sadaiva'-sarvadaiva, 'satyA'-yathA, nAsti // 5 // mUlam-punaryathA pazya janena nIrujA, zaGkhaH sito'stIti nirIkSya gRhyate / punazca tenaiva ruMjArditena, sa gRhyate kiM na bahUtthavarNaH // 6 // TIkA-vimohadRSTAntaramAha-punaryathetyAdi 'punari 'ti samuccaye, 'pazya '-avalokaya, tvam , 'yathA'-yena prakAreNa, 'nIrujA janena'-rogarahitena manuSyena, zaMkhaH 'sito'sti'-zveto vidyate, iti nirIkSya etat samyaktayA nizcitya 'gRhyate'-AdIyate, 'punazce 'ti-kAlAntara ityarthaH, 'rujArditena'-kAcakAmalIrogapIDitena, 'tenaiva'-pUrvoktenaiva janena, zaMkhaH, 'kiM bahUtthavarNaH '-anekavarNayuktaH, 'na gRhyate'-nAdIyate, rogArditena tenaiva janena zaMkho bahuvarNo lakSyata evetibhAvaH // 6 // 1. kAcakAmalIrogapIDitena // Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C4% C mUlam-yathA punaH svasthamanAH svavandhUn , jAnAti naivaM madhumatta essH| saMntyeSu tAnyeva kilendriyANi, kathaM viparyAsa iyAnabhiSyAt ? // 7 // TIkA-atraiva dRSTAMtaramAha-yathetyAdinA 'punari 'ti samuccaye, 'svasthamanAH'-zAntacittaH puruSaH, 'yathA '-yena | prakAreNa, 'svabandhUn jAnAti'-Atmano bAMdhavAn vetti, 'evam '-anayA rItyA, tathetibhAvaH, 'madhumattaH'-madyanonmattaH, 'eSaH'-pUrvokto janaH, na svabaMdhUna jAnAti, puSTimAha-santItyAdinA 'eSu'-astrIstrIdarzakakAcakAmalIrogapIDitamadhumatteSu 'kile 'ti nizcaye, 'indriyANi'-zrotrAdIni, 'tAnyeva santi'-pUrvavad vartante, tarhi ' iyAn '-etAvAn , 'viparyAsaH'-viparyayaH, 'katham abhiSyAt '-kena prakAreNa bhavati ? // 7 // mUlam-purAtanaM jJAnamathendriyANAM, satyaM tathA cA''dhunikaM pramANam / nedaM varaM kintu purAtanaM sat, tAnyeva khAnIha tu ko vizeSaH // 8 // __1. eSu astrIstrIdarzaka-kAcakAmalIrogapIDita-matteSu tAnyeva svakIyasambandhAnyeva tAdRzAkArANyeva svasthAnasthAnyeva santi tarhi kathaM bhramo bhavati? / nAstikasya tu rAtrirogamattatAdayo na vAcyAH syurgRhItakapratyakSapramANasya nAstikasya rAjyAdInAM padArthAnAmAkAravarNagandharasasparzAdizUnyAnAM karatalAmalakavat darzayitumazakyatvAt / tato nAstikasya teSAmevendriyANAmapramANatA kathaM syAdityetadevAha / 2. syAt / 3. nAstikaH pRcchayate he nAstika ! tvaM brUhi, purAtanaM prAcInaM zAnaM yadindriyANAmabhUt striyAM strIzAnaM sitaM zAnaM samIkSya zaGkhagrahaNalakSaNaM amattasya mAtrAdiSu tajvAnaM ityetatpurAtanaM jJAnaM satyaM kiMvA''dhunikaM CESS Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainasavasAra // 87 // TIkA - nAstikaM prati praznayati - purAtanamityAdinA ' athe 'ti vitakeM, 'iMdriyANAM ' - zrotrAdInAM purAtanam prAcInam jJAnam, striyAM strIjJAnam, zaMkhe sitajJAnam, baMdhuSu baMdhujJAnam, iti rUpaM jJAnamitibhAvaH, ' satyaM ' - yathArtham, tathA 'pramANa' - pramANarUpamasti, ' tathA ve 'ti yadvetyarthaH, 'Adhunika'- sAMpratikam puruSe strIgRhaNarUpam, zaMkhe'nekavarNagrahaNarUpam, baMdhuSvabAMdhavatvagrahaNarUpamityarthaH, kintu 'purAtanam ' - prAcInam jJAnam, 'sat ' - suMdaramastItyukte Astika Aha- tAnyevetyAdi ' iha ' -udAhRtapuruSe, 'khAni ' - indriyANi, ' tAnyeva ' - pUrvANyeva, santi, 'tu'- tarhi, ' ko vizeSaH 1 ' iti vizeSaH kathaM bhavatItibhAvaH // 8 // tatsAmprataM yadvikRtaM babhUva / ato mitho meda iyAn sa kasya, medo'styayaM mAnasikastadatra // 9 // dRzyaM mano nAsti na varNato vA kIdRg nivedyaM bhavatIti bhaNyatAm / na dRzyate cennahi vartate tat, khAnyeva tAnIha kathaM vikAraH 1 // 10 // mUlam - pUrva mano'bhUdavikAri yasmAt, - | sAmpratikaM puruSe strIgrahaNaM pItatvaprAptazAGkhazaGkhatvena grahaNaM, mattasya mAtrAdiSu svairindriyairaiva bhAryAtvena grahaNamevaM svAmini sevakatvena grahaNamityAdi mithyArUpaM tatsatyaM iti pRSThe mAstikaH prAha nedaM varaM AdhunikaM jJAnaM yaduktaM tatsatyaM na, kintu purAtanameva teSAM tadvastuni tadgrahaNalakSaNaM jJAnaM tadeva satyaM athaiSAM indriyANAm satyAsatyajJAnAGgIkAraH kathaM kriyate iti pRSTo nAstikaH prAha pUrvamiti // trayodazo'-dhikAraH // 87 // Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %%%% TIkA - nAstikaH prAha - pUrvamityAdi 'yasmAt ' - kAraNAt, ' pUrva' - purA 'manaH ' - cittam, 'avikAryabhUt ' - vikArarahitamAsIt, 'tat' - manaH, 'sAMpratam' - adhunA, 'yat'-- yasmAt kAraNAt, 'vikRtaM babhruva'-vikArayuktaM jAtam, 'ataH 'asmAt kAraNAt, 'mithaH ' - parasparam, pUrvI parasminnitibhAvaH, 'iyAn ' - etAvAn, 'bhedaH ' - bhinnatvam bhavati, Astika Aha-sa kasyetyAdi ' saH ' - pUrvoktaH, kasya, 'bhedo'sti ' - bhinnatA bhavati, nAstika Aha-ayaM mAnasika iti ' ayaM ' - manaHsaMbaMdhI bhedo'stItibhAvaH, atrA'sti ko dUSaNamAha - tadatretyAdinA ' tat ' - tarhi, ' atra ' - asmin saMsAre, ' manaH '- cittaM, ' dRzyaM ' - darzanIyam, draSTumarhatItibhAvaH ' nAsti ' - na vidyate, ' vA ' - athavA, ' varNataH ' - varNadvArA, na dRzyamasti tarhi 'kIdRg'-kIdRzaM, 'nivedyaM bhavati ' - nivedanIyamasti nivedanaM kartumarhantItibhAvaH ' iti '-asmin viSaye, 'bhaNyatAm'-kathyatAm tvayA, nAstikamate dUSaNamAha-na dRzyata ityAdinA 'cet ' - yadi, yat ' na dRzyate ' - nAva - lokyate, tat ' nahi varttate nAsti, tarhi ' iha ' - udAhRtapuruSeSu, 'khAni ' - iMdriyANi, ' tAnyeva ' - pUrvANyeva santi, tatteSu ' vikAraH ' - vikRtiH, ' kathaM ' - kena prakAreNa bhavati // 9-10 // // 11 // mUlam - ayaM vikArastu babhUva sAkSAd, yaM sarva ete nigadanti tajjJAH / tvaM pazya ceddRSTapadArthakeSvapi, moho bhaveditthamihaiva khAnAM handrijJAnamidaM hi kena, satyaM satA sarvamitIva vAcyam / tadeva satyaM yadihopakAriNa, upAdizam divyadRzo gataspRhAH // 12 // Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra KAdhikAraH 188 // TIkA-vikArabhAve puSTimAha-ayamityAdinA 'ayaM '-pUrvoktaH, 'vikAraH'-vikRtiH, tu, 'sAkSAd babhUva'pratyakSatvenA'jAyata, 'yaM'-pUrvoktam vikAram, 'ete '-prasiddhAH, 'sarve'-sakalAH, 'tajjJA:'-tattvajJAninaH, 'nigadanti'kathayanti, atraiva puSTimAha-tvamityAdinA 'tvaM pazye 'ti-tvaM vicArayetyarthaH, yataH cet '-yadi, 'dRSTapadArthakeSvapi'avalokitavastuSvapi, adRSTeSu tu kA kathetyapi zabdabhAvaH, ' ihaiva'-asminneva bhave, parajanmani tu kiM kathanIyamityevazabdabhAvaH, 'itthaM '-uktarItyA, 'khAnAm '-iMdriyANAm , 'moho bhavet '-ajJAnaM syAt , bhrAntiH saMjAyata itibhAvaH, 'tarhi '-tadA, 'hI' ti nizcayena, 'idaM'-pUrvoktam , 'sarvam -kRtsnam , ' indriyajJAnam '-zrotrAdijJAnam , kena 'satA'-satpuruSeNa, 'satyaM '-yathArtham , asti, 'itIvavAcyam -ityetad vaktuM yogyam asti, tarhi kiM jJAnaM satyamiti darzayitumAha-tadevetyAdi kintu ' tat'-jJAnam , ' satyaM eva'-yAthArthamasti, ' yat'-jJAnam , 'iha '-asmin saMsAre, 'divyadRzaH '-divyadRSTayaH-divyajJAnayuktA itibhAvaH, ' upAdizan '-upadiSTavantAH, kathaMbhRtA divyadRzaH ? ' upakAriNaH'-upakArakartAraH, jagadvitakArakA itibhAvaH, punazca kathaMbhRtAH ? 'gataspRhAH '-icchArahitAH, saMsArasthapadArthavAMchAvihInA itibhAvaH // 11-12 / / mUlam-svasthaM manastvaM budha ! sannidhAya, vicArametaM kuru tattvadRSTayA / zabdA ime jJAnavatopadiSTA-ste'mI yathArthA bhavatA'pi vAcyAH // 13 // 1. nAstika ! / 2. apisamuccayArthastena mayA vAcyA eva punarbhavatA tvayApyete madvadvAcyA iti / Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-uktaviSaya eva puSTimAha-svasthamityAdinA' he budha !'-catura !, nAstikaM prati saMbodhanam , tvam ' manaH'cittam , ' svasthaM sannidhAya 'sAvadhAnaM kRtvA, 'tattvadRSTyA'-tattvadRzA, pakSapAtavihInayathArthadRSTyetibhAvaH, "etaM'-pUrvoktaM, 'vicAraM kuru'-vimarza vidhehi, yat , 'jJAnavatA'-jJAninA, 'upadiSTAH'-kathitAH, 'ime'-prasiddhAH, zabdAH santi 'te'hai pUrvoktAH, 'amI'-vakSyamANazabdAH, bhavatA'pi 'api' samuccayArthastena mayA vAcyA eva punarbhavatA'pi bhavadvAcyA ityarthaH, 'yathArthAH'-satyAH, 'vAcyAH'-vaktavyAH // 13 // mUlam-AnandazokavyavahAravidyA, aajnyaaklaajnyaanmnovinodaaH| nyAyAnayo cauryakajArakarmaNI, varNAzca catvAra ime tathAzramAH // 14 // AcArasatkArasamIrasevA, maitrIyazobhAgyabalaM mahatvam / zabdastathArthodayabhaGgabhakti-drohAca moho madazaktizikSAH // 15 // paropakAro guNakhelanA kSamA, aalocsngkocvikoclocaaH| rAgo ratirduHkhasukhe viveka-jJAMtipriyAH premadizazca dezAH // 16 // 1. artho'bhidheyaH zabdo'yamayaM cArtha iti ca ka ucyate kiM zabdArthayoH kazcidAkArAdirasti / 2. ayaM me priyo'yaM | cA'priyazceti yadA dRzyate tadA tadvastu eva dRzyate paraM yena kRtvA priyazabdaH pravartate saguNastu darzayituM na zakya evamanyatrA'pi / Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tasvasAra // 89 // grAmaH puraM yauvanavAvAsyA, nAmAni siddhyAstikanAstikAJcaH / 'kaSAyamoSau viSayAH parAGmukhA cAturyagAmbhIryaciSAdakaitavam // 17 // cintAkalaGkazramagAlilajjA - sandehasagrAma samAdhibuddhi / dIkSAparIkSAvamasaMyamAca, mAhAtmyamadhyAtmakuzIlazIlam 'kSughApipAsArghamuhUrttaparva- sukAladuH kAlakarAla kalpyam / dArivarAjyAtizayapratIti-prastAvahAnismRtivRddhigRddhiH prasAdadainyavyasanAnyasUyA - zobhA prabhAvaprabhutAbhiyogAH / niyogayogAcaraNAkulAni, bhAvAbhidhA pratyayayuktazabdAH // 20 // TIkA-te ke zabdAH santIti darzayati-AnandetyAdinA ' Ananda: ' - moda:, ' zokaH ' - udvegaH, ' vyavahAraH 'AcAraH, ' vidyAAjJAkalAjJAnam '' manaH ' - cittam, ' vinoda: ' - pravRttiH, ' nyAya: ' - nItiH, ' anayaH - anItiH, / / 18 / / // 19 // 1. ardhaH mUlyam / 2. Arogyam / 3. bhAvaH zabdasya pravRttinimittaM tasyAbhidhAbhidhAnaM kathanaM vacanamiti yAvat tadartha ye pratyayAH tatvayaimanaNAdayastairyuktA zabdAste tathA yathA viSNorbhAvaH viSNutA viSNutvaM vaiSNavaM dAryam draDhimA ityAdibhAvapratyayAntaiH sarvairapi lokamadhyasthazabdaryo'rthe bhavati sa nAstikena na vAcyaH syAt tasya paJcabhirindriyairgrahItumazakyatvAditi yathAsambhavaM vAcyam yadyapi cauryamAhAtmyadAridryazabdA atraiSA'ntarbhUtAstathA'pyatIvaprasiddhatvAdihopAttA iti na paumaruSasyadoSaH / trayodazo'dhikAraH // 89 // Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ROGRAHORROREA 'cauryakajArakarmaNI 'ti cauryakarmajArakarma cetibhAvaH, 'ca'-punaH, 'ime'-prasiddhAH, ' ctvaarH| 'varNAH'-jAtayaH, brAhmaNakSatriyavaizyazudrA itibhAvaH, 'tathe ti samuccaye, 'ime'-catvAraH, 'AzramAH'-brahmacaryagRhasthavAnaprasthasaMnyAsAH, 'AcAra'AcaraNam , ' satkAraH'-AdaraH, 'samIraH '-vAyuH, 'sevA'-sevanam , 'maitrI'-mitrabhAvaH, 'yazaH'-kIrtiH, 'bhAgyam'dRSTam , 'valaM'-zaktiH, 'mahattvam '-mahimAzabdaH, 'tathe 'ti samuccaye, 'arthaH '-vAcyam , ' udayaH bhaMgaH'nAzaH, bhaktiH-bhajanama 'drohaH '-vairaM, 'ca'-punaH, 'mohaH'-ajJAnam , ' madaH'-ahaMkAraH, 'zakti'-balam, 'zikSA'zikSaNam , upadeza itibhAvaH, 'paropakAraH'-parasyopakRtiH, 'guNAH'-rUpAdayaH, 'khelanA'-krIDA, 'kSamA'-kSAntiH, 'AlocaH'-Alocanama, nirIkSaNamitibhAvaH, 'saMkocaH'-lajjA, yA kriyAvat hAsaH, 'vikocaH'-gamanAdikama , 'locaH'-darzanAdika, 'rAgaH'-anuraktiH, ' ratiH'-ramaNam , 'duHkham sukham' 'vivekaH'-satyA'satyanirdhAraNam , 'jJAtiH'-jAtiH, 'priyaH'-premAspadam, 'prema'-snehaH, 'dizaH'-pUrvAdayaH, 'ca'-punaH, 'dezA grAmaH''puraM'nagaram, 'yauvanavArdhakAsthe'-ti yuvAvasthAvRddhAvasthA cetibhAvaH, 'nAmAni'-saMjJAH, 'siddhiH AstikaH nAstikaH' 'ca'-punaH, 'kaSAyaH'-kraudhAdiH, 'moSaH'-moSaNam , steyadravyamiti yAvat , 'viSayAH-zabdAdayaH, 'parAGmukhAH'vimukhAH, 'cAturya'-kauzalam , 'gAMbhIrya'-gaMbhIratA, 'viSAda'-duHkham , 'kaitavaM'-gRhyacintA, 'kalaGkaH'-doSaH, 'zrama:zrAntiH, 'gAli'-apazabdaH, 'laJjA' saMdeha'-saMkAsaM, 'sajhanAma:'-raNaH, 'samAdhiH'-samAdhAnam , cittakAmyamiti yAvata , 'buddhiH'-bAnam, 'dIkSA'-dakSiNam , pastrijyeti yAvat , ' parIkSA'-parIkSaNam 'damaH'bAkhavRtInAM nigrahaH, saMyamaH' IASCIEOCOCACAREE N Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra trayodazo dhikAra // 90 // %A4%AE % A %A4A4%AACAD vijitAtmatvaM, 'ca'-punaH, 'mAhAtmyam'-mahattvam , 'adhyAtmaH'-AtmaviSayaH, 'kuzIla-duHsvabhAvaH, 'zIlam'-bhUteSvanugrahAdiH, 'kSudhA'-bubhukSA, 'pipAsA'-pAtumicchA, 'arghaH'-mUlyam , ' muhUrtaparva' 'sukalpa:'-subhikSam , 'duHkAlam'-durmikSam , 'karAlaH'-bhayAvahaH, 'kalpyam'-Arogyam , 'dAriyaM '-nirdhanatA, 'rAjyam , ' ' atizaya'Adhikyam , 'pratItiH'-vizvAsaH, 'prastAva:'-prasaMgaH, 'hAniH''smRtiH'-smaraNam , 'vRddhiH'-unnatiH, 'gRddhiHabhikAMkSA, 'prasAda'-prasannatA, 'dainyaM '-dInatvam , 'vyasanam'-duHkham , abhyAso vA, ' asUyA'-guNeSu doSAropaNam , 'zobhA'-zobhanam , 'prabhAvaH'-prabhutA, svAmitvam , ' abhiyogaH'-abhiyuktiH, 'niyogaH'-adhikArAdikaM, 'yogaH'cittavRttinirodhaH, 'AcaraNa '-vyavahAraH, 'kulam ' bhAvetyAdibhAvaH zabdasya pravRttinimittaM tasya ' abhidhA'-abhidhAnam kathanamiti yAvat , tadartha te pratyayAH tvAdayastairyuktAH zabdo yathAviSNutvAdayaH // 14-20 // mUlam-ityAdizabdA bahavo bhavanti ye, jihvAdivattena hi zabdavantaH / svarNAdivanno iha rUpavantaH, puSpAdivanno'tra ca gandhabandhurAH // 21 // sitAvivanno rasavanta evaM, na sparzavantaH yavanAdivacca / kintvekakarNendriyarUpagrAhyA-stAlcoSThajihvAdipadapravAcyAH // 22 // 4 % Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B4-%%%E svasvolthaceSTAdivizeSagamyAH, svaabhyaassmpraaptphlaanumeyaaH| svanAmayAcAryakathAnidhAyinaH, svIyapratidvandvivinAzakAriNaH // 23 // sadyo virodhyutthanijAhvayAntAH, itIdRzAH srvjnprsiddhaaH| zabdAH svakIyotthaguNapradhAnA, vAcyA narairAstikanAstikaizca // 24 // TIkA-uktaviSayameva phaladvArA spaSTayati-ityAdItyAdinA 'ityAdizabdAH'-etatprabhRtikAH zabdAH, 'ye bahavo bhavanti'-aneke santi, 'te'-pUrvoktAH zabdAH, ' hI 'ti nizcayena, ' iha '-asminsaMsAre, 'jihvAdivat '-jihvAditulyaM, 'zabdavantaH'-zabdayuktA na santi, 'svarNAdivat '-svarNAditulyaM, 'rUpavantaH '-rUpeNa yuktAH, 'mo'-naiva santi, 'ca'-punaH, asmin saMsAre, 'puSpAdivat '-kusumAditulyaM, 'gaMdhabaMdhurAH '-gaMdhayuktAH, 'no'-naiva santi, 'eva 'miti 1. yathA nandanamAnandaH zocanaM zoka ityaadikthndhaarinnH| 2 AnandapratidvandvI anAnandaH zokAdiH tenAnandanAnAnandasya vinAzaH kriyate ekasya nAze'parasyopapattau vastUnAM bhAvAbhAvI siddhau etau tu tadA syAtAM yadA kiJcidvastu syAt tat sadbhAvastu na sAkSAt svarNAdivaddazyate sarvatra beSTayeva eSAM sattA upadizyate evaM nasamAsAdimatAmeSAmabhAvarUpeNa vinAzo lakSyate / 3. sadyaH zIghra AnandAdInAM virodhinaH zokAdayaH tebhyaH zokAdibhya uttha utpanno nijAhvayasya AnandAdInAM svanAmnaH Anandeti zabdasyAnto'vasAnamanucAro yeSAM te tathA ataeva yasmin kSaNe yannimittAnandotpattistasmin kSaNe tanimittameva zokAdyutpatterabhAvAt zokAdInAma nuccAra evaM sarvazabdeSvapyayameva dharmo'vaseyaH / 0 %ANI Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trayodazo dhikArA savasAra samuccaye, 'sitAdivat '-zarkarAditulyaM, 'rasavantaH'-rasayuktAH , 'no'-naiva santi, 'ca'-punaH, 'pavanAdivat - vAyvAditulyaM, 'sparzavaMtaH'-sparzayuktA na santi, tarhi kIdRzAH saMtItyAdinA ' kiMtviti'-api tvityarthaH, 'ekakarNendriyarUpagrAhyAH'-kevalaM zrotraMdriyeNA''deyAH santi, tathA ' tAlloSThetyAdi'-tAlvoSThajivAdisthAnAbhidheyAH santi, tathA 'svasvotthetyAdi'-'svasmAdutthAH-utpannA ye ceSTAdivizeSAstairgamyAH-jJeyAH, AtmIyAtmIyavibhinnotpannaceSTAvizeSabodhyA itibhAvaH, santi tathA ' svAbhyAsetyAdi '-svAbhyAse-nijAmyAse, 'saMprAptam '-upasthitaM yatkalaM tenA'numeyAH-anumAtuM yogyAH, svakIyAbhyAsotpannaphalAnumeyA itibhAvaH, santi tathA 'svanAmetyAdi '-svanAmnAM, svakIyasaMjJAnAm , yat 'yAthArthyam'-satyatvaM, tasya 'kathA'-kathanaM, tasyAH 'nidhAyinaH'-dhAriNaH, 'nandanam '-AnaMdaH, 'zaucanam 'zokA, ityAdikathanadhAriNa itibhAvaH santi, tathA svIyetyAdi 'svIyaH'-svakIyaH, 'yaH' 'pratidvandvI'zatruH, tasya 'vinAzakAriNaH'-nAzakAH, santi tathA sadya ityAdi ' sadyaH'-zIghrameva, 'virodhibhyaH'-vairibhyaH, 'utthaH'-utpannaH, 'nijAvasya'-svanAmnaH, 'aMta:'-avasAnaM, yeSAM te tathA virodhyutpattau sadya eva svanAmanAzakA itibhAvo'sti, phalitamAha-itIdRzA ityAdi itIdRzAH'-itthaM prakArAH zabdAH, 'AstikanAstikairi'ti-Astikai stikaizcetyarthaH, 'naraiH'-janaiH, 'ca'-zabdazcaraNapUttauM, 'vAcyAH '-vaktavyAH santi, kathaMbhUtAH zabdAH? 'sarvajanaprasiddhAH' sarvalokeSu prakhyAtAH, punazca kathaMbhUtA ? 'svakAryotthaguNapradhAnAH '-svakIye-svasmin utthA:-utpannA ye guNA:-mAdhuPAryAdayaH tatpradhAnAH svoccAraNakAlotpannaguNaviziSTA bhAvaH // 21-24 // // 9 // Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatva mUlam-yadIzA apyayi siddhazabdAH, yeSAM na sAkSAtkRtirindriyaiH svaiH / tatpuNyapApAdikavastunIhA-pratyakSake kasya ca khaMsya vRttiH // 25 // TIkA-phalakathanapUrvakaM dRDhayati-yadIdRzA ityAdinA 'ayI'ti saMbodhane, ' iha'-asmin saMsAre, 'yadi '-cet , | 'izA api'-pUrvoktaprakArA api, 'siddhazabdA:-siddhi prAptAH zabdAH santi teSAm, 'sAkSAtkRtiH'-sAkSAtkAra, |' svairindriyaiH'-nijazrotrAdibhiriMdriyaiH, "yeSAm '-nAstikAdijanAnAm , na bhavati, 'tat'-tarhi, 'ca'-zabdazcaraNapUrtI, | 'apratyakSake'-pratyakSAgamye, 'puNyapApAdikavastuni'-dharmAdharmAdipadArthe, 'kasya'-puMsaH, 'khasya'-indriyasya, 'vRttiH'pravarttanaM bhavati // 25 // lfHmHlh fy lmjnyhHltHlfHfH lshmknhdf lmHmy lmjlmjl IGRIDEO zrIjainatattvasAre nAstikasyA'pyA''nandAdizabdavat puNyapApAdizabdasattoktilezaH trayodazo'dhikAraH // Donomommommomeonememenomrememorni HGANISR 1. puMsaH / 2. indriyasya / Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatatvasAra caturdazo'dhikAra .92 // AAAAART atha cturdshodhikaarH| - - - parokSapramANamapi mantavyamaSTAdazazlokaH kathayatimUlam-ato ya etanmanute vadAvadaH, pratyakSamekaM hi mama pramANam / tacintyamAnaM na vivekacakSuSAma, zaktaM bhavetsarvapadArthasiddhayai // 1 // TIkA-pUrvoktanAstikamataviSaya evA'vaziSTamAha-ato ya ityAdinA 'ataH'-asmAt kAraNAt , 'yA' 'vadAvadaH'| vAcAlaH, nAstika ityarthaH, 'etat '-vakSyamANaM, 'manute'-manyate, siddhAntatvenorIkarotItyarthaH, yat 'hI'ti caraNapUttauM, nizcaye vA, mama mate 'ekam '-advitIya, 'pratyakSaM pramANam'-pratyakSanAmakaM pramANamasti, 'tat'-pUrvoktaM kathanaM, 'vivekacakSuSAM'-vivekadRSTInAm , tattvadRzAmitibhAvaH, 'cintyamAnaM '-vicAryamANaM sat , 'sarvapadArthasiddhyai'-sakalavastusiddhaye, / 'zaktaM na bhavet '-samartha bhavitum na zaknoti // 1 // mUlam-kiM tarhi satyaM nijagAda nAstika-staduttaraM yacchatu zuddhamAstikaH / yadekazabdena nigadyamAnaM, tatsatpadaM prAhuriti pravINAH // 2 // Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tadvidyate yannanu satpadena, vAcyaM bhaved vastu tadatra kiM syAt ? / yacchandajAtaM gaditaM puraiva, tathA punaH kiMcidanucyate'tra // 3 // TIkA - kiM tatyAdi nAstika: 'nijagAda ' -uvAca, uktakathane sati nAstiko brUta ityarthaH kathaM kiM brUta ? ityAha-kiM tarhItyAdinA yat ' tarhi ' - tadA, ' kiM ' ' satyam ' - yathArthamasti, yadi mamoktaM satyaM nAsti tarhi kiM satyamastItibhAvaH, ' AstikaH ''zuddham ' - vigatadoSam zuddhabhAvenetyarthaH, ' taduttaraM ' - mamoktakathanasyottaraM, ' yacchatu 'dadAtu, asyottaramAha-yadeketyAdinA 'ekazabdene 'ti - ekapadenetyarthaH, 'nigadyamAnam ' - kathyamAnam, vAcyamitibhAvaH, yat asti tat ' pravINAH ' - caturAH, ' satpadamiti prAhuriti ' -satpadetinAmnA kathayantItyarthaH, ' nanvi 'ti nizcayena, 4 yat ' - vastu, ' satpadena vAcyaM bhavediti -satpadena kathanIyamastItyarthaH, ' tat ' - vastu, ' vidyate ' varttata eva nAstika Aha- ' tadatra kiM syAditi -satpadavAcyaM vastvatra kiM vidyata ityarthaH, AstikaH prAha - yacchandetyAdi ' yacchandajAtaM ' - yaH zabdasamUhaH, 'puraiva' - pUrvameva, 'gaditaM ' -kathitaM mayA, tatsatpadavAcyamasti, 'tathA punari 'ti - anyaccetyarthaH, 'kiMcit'kimapi, satpadavAcyam, ' atra ' - asminsthale, ' anucyate ' - punaH kathyate // 2-3 // mUlam - kAlaH svabhAvo niyatiH purAkRtaM tathothamaH prANamano'sumantaH / AkAzasaMsAravicAradharmA-dharmAdhimokSA narakordhvalaukau // 4 // Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvasAra CARSA vidhiniSedhaH paramANupudgalaH, karmANi siddhAH paramezvarastathA / hai caturdazo' dhikAra ityAdizabdeSu na ceSTayApi, kecitsudhIbhiH pratipAdanIyAH // 5 // kintvekataH satpadataH prarUpyAH, tthaikkrnnendriygraahyvrnnaaH| svasvasvabhAvotthitatattathAvidha-phalAnumeyAH kila kevalIkSyAH // 6 // TIkA-satpadavAcyamanyad raktukAma Aha-kAla ityAdi kAlaH'-samayaH, 'svabhAvaH'-AtmIyA sattA, 'niyatiH'-niyamaH, 'purAkRtaM'-pUrva vihitaM karma, 'tatheti samuccaye, 'udyamaH'-puruSakAraH, 'prANaH'-hRdayastho vAyuH, zaktiH, gaMdhA raso vA yadvA prANA:-asavaH, 'manaH'-cittam , ' asumantaH'-AtmAnaH, 'AkAzaM'-nabhaH, 'saMsAra:'lokaH, tanucetanAtmakaM jagaditi yAvat, "vicAra:'-parAmarzaH, 'dharmaH'-puNyam , 'adharma:'-pApam , 'Adhi:'-mAnasI vyathA, 'mokSaH'-muktiH, 'narakaM'-zvabhram , 'UrdhvalokaH'-UrdhvasthAyI lokaH, 'vidhiH'-zAstroktavidhAnam , 'niSedhaH'-| nivartanam , 'paramANupudgala iti '-aNavaH zarIraM cetyarthaH, 'karmANi '-kAryANi, 'siddhAH'-siddhiM gatAH, 'tathe ti samuccaye, 'paramezvaraH'-IzvaraH, ' ityAdizabdeSu'-etatprabhRtiSu zabdeSu, 'kecit '-ke'pi zabdAH, 'sudhIbhiH'-paNDitaiH, 'ceSTayA'pi'-ceSTAdvArA'pi, 'na pratipAdanIyAH'-na kathanIyAH santi, tahi kutaH prarUpyAste ? ityAha-kitvekata ityAdinA kiMtu 'ekataH'-satpadata iti, ekena satpadenetyarthaH, 'prarUpyAH'-prarUpayituM yogyAH, te zabdAH santi, punaH kathaMbhRtAH ? santItyAha-tathetyAdinA 'tathe 'ti samuccaye, 'ekakarNendriyagrAhyavarNAH '-ekena-kevalena karNendriyeNa-zrotraM. Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ driyeNa grAhyAH-grahItuM yogyAH, varNAH-akSarANi yeSAM te tathA santi, punaH kathaMbhUtAH ! santItyAha-svasvetyAdinA 'svasvasvabhAvena '-svakIyasvakIyasvabhAvadvArA, 'upasthitam'-utpannam , yat 'tathAvidhaM phalaM'-tatprakAraM phalaM. tena 'anumeyAH'-anumAtaM yogyAH, nijanijasvabhAvotpannavividhaprakArakaphalajJeyA itibhAvaH, santi, punazca kathaMbhatAH ? santItyAha-kiletyAdinA 'kile 'ti nizcayena, 'kevalIkSyAH'-kevalajJAninA darzanIyAH santi // 4-6 // mUlam-ye santi zabdAstu padadvayAdinA, saMyogajAste bhuvi santi vA no| - yathA hi bandhyA'sti suto'pi cA'sti, vandhyAsutazceti na yuktazabdaH // 7 // TIkA-- atra vizeSamAha-ye santItyAdinA 'tu' zabdo vyavacchedArthaH, 'ye '-zabdAH, 'padadvayAdinA saMyogajAH santi -dvipadaprabhRtisaMyogajanyA vartante, dvipadatripadAdisaMyogotpannA santItibhAvaH, te padadvayAdisaMyogajAH zabdAH padadvayAdisaMyogajanyazabdavAcyAH padArthA itibhAvaH, 'bhuvi'-pRthivyAM, saMsAra ityarthaH, 'santi'-vidyante, 'vA'athavA, 'no'-naiva santi, asyodAharaNamAha-yathA hItyAdinA 'hI'ti nizcaye, caraNapUtau vA, 'yathA'-yena prakAreNa, 'vandhyA'stI 'ti-vaMdhyAzabdavAcyaH padArtho'stItyarthaH, 'ca'-punaH, 'suto'pyastI 'ti-sutazabdavAcyaH padArtho'pyastItibhAvaH, parantu 'ca'kArazcaraNapUttauM, 'vandhyAsuta iti yuktazabdo ne 'ti-vandhyAsutarUpapadadvayasaMyogajanyazabdavAcyaH padArtho nAstItibhAvaH // 7 // Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatvasAra caturdazo' dhikAra // 94 // mUlam-evaM nabhApuSpamarIcikAmbha:-kharIviSANapramukhA aneke / etAzA ye kila santi zabdAH, saMyogajAste kila naiva yuktAH // 8 // TIkA-saMyuktazabdodAharaNAMtarANyabhidhAtukAma Aha-evamityAdi 'evam '-anayA rItyA, 'nabha ityAdi '-namaH puSpam-AkAzakusumam , marIcikAmbha:-mRgatRSNAjalam , kharIviSANaM-gardabhIzRMgam , etat pramukhAH-etad AdyA ye, 'aneke - bahavaH, ' etAdRzAH'-itthaMprakArAH, kile 'ti nizcaye, 'saMyogajAH'-padasaMyogajanyAH, 'zabdAH' 'santi'-varttante, te zabdAH 'kile 'ti svavArtAyAm , ' yuktA naiva'-yogyA naiva santi, vAcyArthAbhidhAnasamarthA na santItibhAvaH // 8 // mUlam-karNendriyagrAhyatayApi naiSAM, sattA'sti tannendriyagocaraH sain / kecittu saMyogabhavA hi zabdAH, santyeva te tadviraho na praayH||9|| yathAhi goshRnggnrendrknyjaa-vniiruhaagoptibhuudhraadyaaH| saMyogajAH santi viyogatazca, zabdA aneke vibudhairvivecyAH // 10 // TIkA-uktazabdAyogyatvameva dRDhayati-karNendriyetyAdinA 'eSAM'-pUrvoktAnAm , vaMdhyAsutAdisaMyuktazabdAnAm , 'karNedriyagrAdyatayA'pi-zrotraMdriyagrAhyabhAvenApi, zrotraMdriyeNa grahaNe satyapItibhAvaH, 'sattA nAsti'-bhAvo na vidyate, phalitamAhatadityAdinA 'tat'-tasmAt kAraNAt , ' indriyagocaraH'-zrotrAdiviSayaH, 'san '-satyaH, nAsti, ato vyatirekamAha 1. satyaH / Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kecitvityAdinA ' tu' zabdo vyatireka pradarzanArthaH, ' hI 'ti caraNapUta, nizcaye vA, ye ' kecit ' - kepi, 'saMyogabhavAH' - saMyogajanyAH, parasaMyogajAtA itibhAvaH, 'zabdA bhavanti' - te zabdAH santyeva varttanta eva, 'kepAMcit '- saMyogajAnAmapi, zabdAnAM vAcyaH padArthoM vidyate evetibhAvaH tena kiM bhavatItyAha - tadviraha ityAdinA ' prAya: ' - bahudhA, ' tadvirahaH 'teSAM zabdAnAM viyogaH, tadvAcyavastUnAM viyoga ityarthaH, na bhavati etadudAharaNAnyAha - yathA hItyAdinA ' hI 'ti caraNapUrtI, 'yathA' - yena prakAreNa, 'gozRMgetyAdi ' - gobhRMgaM - gorviSANaM, narendrakaJjaH - nRpatikezaH, avanIruhaH - vRkSaH, gopatiH - gopAlaH, bhUdharaH - parvataH, ' ityAdyAH ' - etatprabhRtikAH zabdA bhavanti, 'ca' - punaH, ' aneke ' - bahavaH zabdAH, saMyogajanyAH, tathA 'viyogataH ' - biyogena, padaviyuktijanyA itibhAvaH, 'santi' - varttante, te 'vibudhaiH ' - vipazcidbhiH, 'vivecyAH '-vivecanIyAH, svayamyA ityarthaH // 9-10 // 4 mUlam - zrotrAkSimukhyendriyarUpagrAMthe, parantvatannAmani tasya nAmni | arthe tathAsnyAzritarUpaveSake, jJAnaM na netrazravasostadarthakRt // 11 // TIkA - aiMdriyajJAnasya na sarvathA'rthaparicchedakatvamiti vaktukAma Aha-zrotrAkSItyAdi 'zrotrAkSimukhyeMdriyarUpagrAjhe - karNanetrAdIMdriyagrahaNIye karpUrAdivastuni, ' parantu 'avannAgni' - tadbhinnanAmni, lavaNAdikhaNDa ityarthaH, 'tasya nAmni 'karpUrAdinAmake padArthe, 'tathe 'ti samuccaye, 'anyAzritarUpaveSake'rthe ' - anyasya dvitIyasyAzritau rUpaveSau yena saH, ' tathA '1. vastuni / 2. lavaNAdikhaNDe / 3. karpUrAdernAmani padArthe ityarthaH / Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra // 95 // tasmin padArthe, 'netrazravasoH'- nayanakarNayoH, 'jJAnaM' 'tadarthakRt' - tadarthakAriH, tat padArthaprayojanagrAhayituM na bhavati ||11|| mUlam - yathA sitAmrAdi sugandhivastuSu zrotrAkSinAsArasanAsamutthaM / jJAnaM yadapyasti tathApi keSuci-teSu pramANaM rasanAvabodhanam // 12 // TIkA -- uktaviSayasyodAharaNamAha-yathetyAdinA ' yathA ' - yena prakAreNa, 'sitAzrAdisugandhivastuSu ' - karpUrAdisugaMdhayuktapadArtheSu, ' yadapi ' - yadyapi, ' zrotrAdinA sArasanAsamutthaM jJAnamasti '-karNanetraghANajihvotpannaM jJAnaM vidyate, " tathApi ' - tadapi, ' teSu ' - teSAM madhye, 'keSucit ' - keSvapi padArtheSu, 'rasanAvabodhanam ' - jiteMdriyajJAnaM, ' pramANaM 'pramANarUpam bhavati // 12 // mUlam - svarNAdike vastuni karNanetra - jJAnaM sphuratyeva tathApi tatra / nirgharSaNAdiprabhavo'vabodha - stadarthasatyAya na kevalAkSam // 13 // TIkA - udAharaNAMtaramAha - svarNAdika ityAdinA 'svarNAdike vastuni ' - suvarNAdipadArthe, yadyapi, ' karNanetrajJAnaM - zrotracakSurjJAnaM, 'sphuratyeva ' - nizcayena prasphuraNaM gacchati, tathApi ' tatra ' - svarNAdike vastuni, 'nirdharSaNAdiprabhavo'vabodhaH ' 1. satsvapandriyeSu indriyajJAnAt nirgharSaNacchedanatApatADanotthaparIkSAbhavaM yat jJAnaM tadeva svarNAdisatyatAsampAdakaM syAt na hi svarNazabdebhya svarNavarNe ya dRSTe svarNa satyamiti vaktuM zakyate kintu nirgharSaNAdibhavena taJca kaSapaTTaloiAgnyAdihetujaM tatsaMyogAnantarameva tatrendriyagocarapravRttirnasvatastatprAgeveti vicAryam | caturdazo'dhikAraH // 95 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirdharSaNatanatApatAnotpannaM jJAnaM, 'tadarthasatyAya'-svarNAdipadArthasatyatvavinizcayAya, bhavati, 'na kevalAkSamiti'kevalaM netrotpannaM jJAnaM svarNAdivastusatyatvavinizcayAya na bhavatItibhAvaH // 13 // mUlam-mANikyamukhyeSu padArtharAziSu, smaakssviNdrtnpriikssikaatH| tathApi teSAmadhikonavakrayo, nigadyate ratnaparIkSakaiH kim ? // 14 // sarveSu sarvANi samAni khAni, tadA kathaM bhinnvibhinnvkryH| parantu kazcitpratibhAvizeSo, yenocyate tadgatamUlyanizcayaH // 15 // TIkA-udAharaNAMtaramAha-mANikyetyAdinA 'mANikyamukhyeyu'-mANikyAdiSu, 'padArtharAziSu -vastusamahepa, yadyapi 'samAkSavita '-samAnamindriyajJAnaM bhavati, ' tathApi'-tadapi, 'ratnaparIkSikAtaH'-ratnaparIkSAzAstrAta , ' teSAma| mANikyamukhyAnAma, 'adhikonavakrayaH'-adhikA-prabhUta UnaH-nyUnazca vakrayaH-mUlyam , vaSTibhAgurirallopamavApyorupasargarityakAralopaH, 'ratnaparIkSakaiH'-ratnaparIkSAkArakaiH, 'ki nigadyate ?'-kathaM kathyate ?, asyaiva puSTimAha-sarveSvityAdinA 'sarveSu'-sakaleSu ratnaparIkSakeSu, 'sarvANi'-sakalAni, 'khAni '-iMdriyANi, 'samAni'-tulyAni santi, 1. mANikyamukhyeSu ratnaparIkSAvedinAM yadyapi pazcendiyANAmapi viSayo vartate tathApi ratnaparIkSakaiH sarvendriyAkArasAmye'pi nyUnamadhikaM vA mUlyaM tatra kenAyaM vizeSaH kriyate etadevAha / 2. ratnaparIkSikA ratnaparIkSAzAstraM tasyAH sakAzAt / 3 | mUlyaM / 4. mANikya / Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ E jainatasvasAra caturdazosdhikAraH AR 'tadA'-tarhi, mANikyamukhyAnAm 'bhinnavibhinnavakrayaH'-bhinna bhinna mUlyaM, 'kathaM '-kuta ucyate ? 'parantu '- kintu, 'kazcit '-ko'pi, 'pratibhAvizeSaH '-pratyutpannamatitvaM, pratimA tasya vizeSaH-vaiziSTam bhavati, 'yena'-yadvazAt , ' tadgatamUlyanizcayaH'-mANikyasya mUlyanizcayanam , ' ucyate '-kathyate // 14-15 // mUlam-tathAhiphenAdikajoTakeSu, prAyo vimuhyanti samendriyANi / pramANameteSu tadutthamattatA, tenendriyajJAnamRtaM na sarvam // 16 // TIkA-udAharaNAMtaramAha-tathetyAdinA 'tathe 'ti samuccaye, 'ahiphenAdikajoTakeSu'-ahiphenAdipadArthayogeSu, 'prAyaH'-bahudhA, ' samendriyANi '-sarvANIMdriyANi, 'vimuhyanti'-mohaM prApnuvanti, ajJAnayuktAni bhavantItibhAvaH, 'eteSu'-ahiphenAdikajoTakeSu, ahiphenAdikajoTakaparicchedeSvityarthaH, ' tadutthamattatA'-ahiphenAdijoTakotpanonmattatA, 'pramANaM'-pramANarUpA bhavatIti, phalitamAha-tenetyAdinA 'tena'-kAraNena, ' sarve'-sakalaM, 'indriyajJAnaM'-zrotrAdIMdriyajanyaM jJAnam , 'RtaM'-satyaM nAsti // 16 // mUlam--tathauSadhImantraMguDAvizeSai-lokAJjanairguptatanonarasya / - mUrtistu no dRkpathameti nRNAM, tatki se nAstIti na gRhyate khaiH // 17 // 1. satyaM / 2. guSTikA / 3. adIkaraNAanena / 4. zarIraM / 5. guptatanuH / * * * Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tadAzritArthAdikRtestu tasya, sattA tathA shktimheshviiraaH| bhUtaM satI jAgulikA sapatnI, siddhAyikAderapi tadvadeva // 18 // TIkA-udAharaNAntaramabhidhAtukAma Aha-tathetyAdi 'tathe 'ti samuccaye, 'auSadhImantraguDAvizeSaiH '-auSadhamaMtraguTikAvizeSaH, tathA 'lokAJjanaiH'-adRzyakaraNAJjanena, 'guptatanonarasya'-guptazarIrasya janasya, 'mUrtiH'-zarIrama, 'tu' zabdazvaraNapUtoM, 'nRNAm '-puruSANAm , ' dRkpathaM no eti'-netramArgam nA''yAti, netreNa na dRzyata itibhAvaH, 'tat 'tarhi, 'saH'-guptazarIro naraH, 'nAsti'-na vidyate, 'iti '-etat , 'khaiH'-indriyaiH, 'kiM na gRhyate -kiM na nizcI| yate? api tu nAstIMdriyairnizcIyata evetibhAvaH, 'vi'ti kintvityarthaH, 'tadAzritArthAdikRteH'-tasya-guptazarIrasyA''zrito yo'rthaH, AnayanamocanAdikaM kArya tadAdikRtostatprabhRtikaraNAt tasya guptazarIrasya sattAbhAvo'sti tvamityarthaH siddhyati, 'tathe 'ti samuccaye, 'tadvadeva'-uktarItyaiva, guptazarIrapuruSavadevetyarthaH, zaktiH , mahezaH, vIraH, bhUtam , satI, jAGgulikA, hai| sapatnI, ityeteSAm , tathA 'siddhAyikAderapi '-siddhAyikAprabhRtikasyApi siddhirbhavati // 17-18 // ceSTayA'dRSTamapi mantavyaM paJcadazazlokairAhamUlam-etasya siddhau hi parokSasiddhiH, tatsedhanAt svrgpretsiddhiH| na dRzyate yannanu ceSTayApi, kathaM hi tadvastu sadiSyate bhoH // 19 // 1. tasyAzritaM yatkArya bhAnayanamocanAdikaM tasya karaNAt / 2. naraka / 3. nAstikaH punaH prAha / SANSACX4 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAcaturdazo' dhikAra valasAra GARH sthAne paraM sarvamidaM hi kevalI, jJAnena jAnAti yadeva vastu sat / atastadIyaM vacanaM pramANaM, yaducyate tena parAvabudhyai // 20 // TIkA-etena kiM bhavatItyAha-etasyetyAdinA 'hI'ti nizcaye, caraNapUttauM vA, 'etasya siddhAvi 'ti-guptazarIranarazaktimahezAdInAM siddhau satyAmityarthaH, 'parokSasiddhiH'-parokSasya sAdhanam bhavati, tathA 'tatsedhanAt '-parokSasya siddheH, 'svargaparetasiddhiH-svarganarakayoH siddhirbhavati, nAstikaH prAha-na dRzyata ityAdi 'bhoH' ityAmaMtraNe, 'nanvi 'ti vitarke, 'yat'-vastu, 'ceSTayA'-ceSTAdvArA'pi, 'na dRzyate'-nAvalokyate, 'tadvastu'-tAdRgvastu, 'hI'ti caraNapUttauM, 'sat'-vidyamAnam, 'kathaM'-kena prakAreNa, ' iSyate'-manyate, asyottaramAha-sthAna ityAdinA 'sthAne'-etat-pUrvoktaM tava kathanamucitamastItyarthaH, 'paraM'-parantu, 'hI'ti nizcaye, yadeva vastu 'sat'-vidyamAnamasti, 'idaM sarvam'-tatsakalaM, 'kevalI'-kevalajJAnayuktaH, 'jJAnena'-jJAnadvArA, 'jAnAti'-vetti, 'ataH'-asmAt kAraNAt , 'tena'-kevalinA, 'parAvabudhyai '-aparajJAnAya, 'yaducyate'-yat kiMcit kathyate, tat sarvam, 'tadIyaM vacanam '-kevalinaH kathanaM, 'pramANaM'-pramANarUpamasti // 19-20 // mUlam-tvaM pazya loke'pi janairna cAnyai-ryajjJAyate tatkila dRzyate'lam / naimittikaireva yathoparAgo, grahodayo garbhadhanAgamAdi // 21 / / 1. grahaNaM / 2. meghavRSTayAdi / ESCORRECE Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-etadevodAharaNena dRDhayati-tvaM pazyetyAdinA tvam 'pazya'-vicArayata, yat 'loke'pi'-saMsAre'pi, 'anyaijanaiH' itarapuruSaH, yat'-vastu, 'na jJAyate'-nAvabudhyate, 'ca' zabdazvaraNapUrtI, 'tat'-vastu, 'kile 'ti nizcayena, 'yat'-jJAtrA, 'alam '-paryAptatvena, 'dRzyate'-jJAyate, udAharaNamAha-naimittikarityAdinA 'yathA -yena prakAreNa, 'uparAgaH'-grahaNam , ' grahodayaH'-sUryAdInAmudayaH, 'garbhadhanAgamAdi'-meghavRSTyAdikam , 'naimittikaireva -nimittazAstrajJAtRbhireva, jJAyate navA'parairjAyate // 21 // mUlam-tathA vyatItaM sakalaM bravIti, pRSTaM tu cuuddaamnnishaastrvedii| nidAnavaidyo'khilarugnidAnaM, nivedayatyAzuna cA'nyalokaH // 22 // parIkSako vetyatha nANakasya, yathA parIkSAM na paro mnussyH| padaM padajJaH zakunaM ca tajjJo, yathA vijAnAti paro na tadvat // 23 // atastvakaM viddhi jano'khilo'nyaH, sarvendriyo'pyatra na vetti tadvat / yathaiva naimittikamukhyaloka-stadakSataH ko'pyaparo'sti bodhaH / / 24 // TIkA-udAharaNAMtarAbhidhAtukAma Aha-tathetyAdi 'tathA'-uktarItyA, 'cUDAmaNizAstravedI'-aIccUDAmaNinAmnA 1. tvaM / 2. indriyebhyaH / 3. bAnam / * asya zlokatrayasya TIkA likhitahastAdarza nopalabhyate, ityato'bhyAsinAm sukhenetadarthAvagamAya sA'tra mayA saMdabhya nivezitA-paNDita hrgovinddaasH| SACAREENA%AR Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | caturdazo'dhikAraH tattvasAra prasiddho dezakAlAdivyavahitArthaviSayaka praznAnAM yathArthottaranirUpaNaparo granthacUDAmaNizAstraM tat samyag vetti yaH saH, 'vyatItaM'-bhUtakAlaviSayaM, ' sakalaM'-sarva, 'pRSTaM '-praznaM, 'tu'-anyArthavyavacchedena, 'bravIti'-vyAkaroti, 'tathe "ti dehalIdIpakanyAyenA'trA'pi saMbadhyate, 'nidAnavaidyaH'-rogakAraNajJAtA, cikitsakaH, 'akhilAnAM'-vAta-picAdi-dhAtuvaiSamyaprabhavANAM sarvAsAm , 'rujAm '-AturazarIrotpannavikArabhUtAnAm rogANAm , 'nidAnaM '-rogotpAdakaM mUlaM, 'Azu'avilambena, 'nivedayati'-svayaM viditvA rogibhyo jJApayati, 'anyaloka:'-cUDAmaNizAstrA'nabhijJazcikitsAzAstrAtyutpannazca janaH, na ca yathAkrama atItaviSayaM praznaM rugnidAnaM ca jJAtum jJApayituM ca samartho na bhavatItibhAvaH, punarapyuktArtha dRDhayitumAha-'atha '-ityuktasamuccaye, 'yathA' 'parIkSakaH'-satyAsatyavivecakaH, 'nANakasya'-rUpyakAdeH, 'parIkSAM vetti'kUTAkUTavibhAgaM jAnAti, 'na paraH'-parIkSakAtirikto janastathA vetuM zaknoti, yathA 'padajJaH'-pAdacihvajJAtA, 'pagI' iti bhASAyAm , 'padaM'-palAyitasya caurAdeH pAdacihna, 'ca' zabdaH samuccaye, 'yathA' ityatrApi saMbadhyate, 'tajjJaH'-zakunazAstrajJAtA, 'zakuna-bhaviSyacchubhAzubhasUcakaM khagarutAdi, 'vijAnAti'-veti, 'tadvat'-padajJa-zakunajJAviva, 'padaH-tadbhinno naraH, 'na'naiva vijAnAtIbhAvaH, prakramamimatamupasaMharannAha-' naimittikamukhyalokaH'-nimittazAstraM vettIti naimittikaH sa mukhya Adiryasya prazna-vaidya-parIkSaka-padajJAdeH sa tAdRzo lokaH-janaH, 'atra'-jagati, 'yathaiva' uktaprakAreNa grahoparAga-prazna-nidAnAdi, 'tat'-dezakAlAdivyavahitamata evAtIndriyaM vastu, 'vetti'-jAnAti, 'tadvat'-tathA, 'sarvendriyaH'-sarvANi paripUrNAni Paa tvam-rasanA-ghrANa-netra-zrotrANIndriyANi yathAkramaM sparza-rasa-gandha-rUpa-zabda-jJAnasAdhanAni yasya saH, paTusakalendriya AAAAAA Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4%AHA iti yAvat , AstAm nyUnendriyo apaTusakalendriyo vettyapi zabdArthaH, 'anyaH'-naimittikAdibhinnaH, 'akhilaH'-samastaH, 'janaH'-manuSyaH, na vetti, ' ataH'-uktAd hetoH, 'akSataH'-indriyAt, indriyajanyAd bodhAdityarthaH, 'aparaH'bhinnaH, ko'pi 'bodhaH'-jJAnamasti, 'tvakaM'-vaM pracchakaH, 'viddhi'-jAnIhi // 22-24 // mUlam-evaM parokSArthamimaM samastaM, jJAnI vijAnAti na srvlokH| prAyastvidaM vetti paropadezA-janaH svato nendriyakeSu satsu // 25 // TIkA-uktaviSayameva dRDhayati-evamityAdinA ' evam'-anayA rItyA, 'ima'-pUrvoktaM, 'samastaM'-sarva, 'parokSArtha,parokSavartipadArtha, 'jJAnI'-jJAnayukto, 'vijAnAti '-vetti, 'na sarvalokaH' iti-sarvo jano na vettItibhAvaH, tarhi sarvo janaH kathaM jJAtum zaknotItyAha-prAya ityAdinA 'prAyaH '-bahudhA, 'tu' zabdazvaraNapUttauM, 'janaH'-aparo manuSyaH, 'idaM '-vakSyamANam , 'paropadezAt '-parasyopadezena, 'vetti'-jAnAti, 'indriyakeSu satsu'-zrotrAdIMdriyeSu vidyamAneSvapi, 'svataH'-svayam , paropadezamaMtareNaivetyartho na vetti // 25 // mUlam-AcArazikSArgamasAdhanAni, rasAyanaM vyAkaraNAdividyAH / caritravRttI paradezavArtA, svAdindriyAvetti na kintu cA'nyataH // 26 // TIkA-yatparopadezena vetti na svatastata kimastItyAha-AcAretyAdinA 'AcAraH'-vyavahAraH, 'zikSA'-zikSaNam , 1. mantrAmnAya / 2. devAnAm / R ASHN5% Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAcaturdazo' tatvasAra dhikAra .19 // 'AgamaH'-mantrAmnAyaH, 'sAdhanam '-siddhividhiH, 'rasAyanaM'-dhAtuvarddhanAdividhiH, 'vyAkaraNAdividyAH-vyAkaraNaprabhRtikA vidyAH, 'caritraM '-vRttam , 'vRttiH'-varttanam , 'paradezavArcA'-sthitaM vArtAm , 'etAn'-sarvAn , 'svAdiMdriyAt'svakIyeMdriyadvArA, 'naveti-na jAnAti, kintu 'ca' 'zabdazvaraNapUttauM, 'anyataH'-aparadvArA, parasyopadezata itibhAvo veti||26|| mUlam-hetorataH suSTu vidhAya cittaM, vicArayedaM svviklpmuktH|| grAhyaM yadevAsti nRNAM nijaiH vai-stadeva gRhNanti hi tAni khAni // 27 // TIkA-atraiva puSTimAha-hetorityAdinA ato hetoH'-asmAt kAraNAt , 'cittaM'-manaH, 'suSTu vidhAya'svasthaM kRtvA, 'vikalpamuktaH'-svatarkarahitaH san , tvam , 'idam'-vakSyamANam , 'vicAraya'-cintaya, yat nijaiH 'khaiHiMdriyaH, 'nRNAm '-manuSyANAm , ' yat'-vastu, 'eva' zabdazcaraNapUttauM, 'grAhyamasti'-Adeyamasti, "hI 'ti nizcaye, tAni 'khAni'-iMdriyANi, 'tadeva'-vastu, 'gRhanti'-Adadate // 27 // mUlam-jJAnaM parokSaM hi yadindriyANAM, tajjJAyate makSu paropadezAt / / zastaM tathA'zastamidaM samastaM, vistArasaMkSepata IkSyate'nyataH // 28 // TIkA-etadeva spaSTayati-jJAnamityAdinA 'hI'ti nizcaye, caraNapUtoM vA, 'yat'-jJAnam , 'indriyANAm'-zrotrAdInAM, 'parokSam'-apratyakSamasti, 'tat '-jJAnam , 'paropadezAt '-anyasyopadezena, 'makSu'-drutaM, 'jJAyate '-avabudhyate, phalitamAha-zastamityAdinA 'zastaM'-prazaMsanIyaM, yathArthamiti yAvat , 'tathe 'ti samuccaye, 'azastam'-aprazaMsanI Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iti yAvat , AstAm nyunendriyo apaTusakalendriyo vetyapi zabdArthaH, 'anyaH'-naimittikAdibhinnaH, 'akhilaH'-samastaH, 'janaH'-manuSyaH, na vetti, 'ataH'-uktAd hetoH, 'akSataH'-indriyAt, indriyajanyAd bodhAdityarthaH, 'aparaH'bhinnaH, ko'pi 'bodhaH '-jJAnamasti, 'tvaka'-tvaM pracchakaH, 'viddhi '-jAnIhi // 22-24 // mUlam-evaM parokSArthamimaM samastaM, jJAnI vijAnAti na srvlokH| prAyastvidaM vetti paropadezA-janaH svato nendriyakeSu satsu // 25 // TIkA-uktaviSayameva dRDhayati-evamityAdinA 'evam'-anayA rItyA, 'ima'-pUrvoktaM, 'samastaM'-sarva, 'parokSArtha,parokSavartipadArtha, 'jJAnI'-jJAnayukto, 'vijAnAti '-vetti, 'na sarvalokaH' iti-sarvo jano na vettItibhAvaH, tarhi sarvo janaH kathaM jJAtum zaknotItyAha-prAya ityAdinA 'prAyaH'-bahudhA, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'janaH'-aparo manuSyaH, 'idaM'-vakSyamANam , 'paropadezAt'-parasyopadezena, 'vetti'-jAnAti, 'indriyakeSu satsu'-zrotrAdIMdriyeSu vidyamAneSvapi, 'svataH'-svayam , paropadezamaMtareNaivetyartho na vetti // 25 // mUlam-AcArazikSArgamasAdhanAni, rasAyanaM vyaakrnnaadividyaaH| caritravRttI paradezavArtA, svAdindriyAdavetti na kintu cA'nyataH // 26 // TIkA-yatparopadezena vetti na svatastat kimastItyAha-AcAretyAdinA 'AcAraH'-vyavahAraH, 'zikSA'-zikSaNam , 1. mantrAmnAya / 2. devAnAm / Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina caturdazo' sAdhikAraH paropadezenetibhAvaH, 'tat'-pUrvoktaM vastu, 'veya'-jJAtum yogyam bhavati, tathA 'asya '-pUrvoktasya zarIramadhyasthitAMtratattvasAra zukrAdirogagaNasya, 'svasattA'-AtmIyo bhAvaH, 'prazamAt '-auSadhAdinA zAntaH jJAyate sAmAnyamatyaiH // 29-30 // .10 // mUlam-idaM vidAM sundara ! sa tvamaida-parya vijAnIhi mayocyamAnam / vastvasti yatprANabhRdaGgabhAga-bhUtaM pradRzyaM na parantvamUrttam // 31 // TIkA-phalitameva dRDhayati-idamityAdi ' he vidAM sundara!'-he paNDitAnAM madhye zreSTha, nAstikaM pratyuktiriyam , 'saH'-pUrvoktaH, tvam mayA 'ucyamAnam'-kathyamAnam , 'idaM'-vakSyamANam , 'aidaMparyam'-tattvaM, 'vijAnIhi'-viddhi, tA' yat'-yad vastu, 'prANabhRdaGgabhAgabhUtam'-prANadhArizarIrAvayavabhUtaM, ' asti'-vidyate, tat 'pradRzyaM '-darzanIyam bhavati, PI parantu, 'amUrttam '-mUrttivirahitam vastu na pradRzyaM bhavati // 31 // mUlam-ataH kilAkAravato'nino'GgajaM, tadgabhUtaM ca yadasti vastu / dRzyaM tadevAtha na santyanAkRte-jIvasya ye'nAkRtayo guNAste // 32 // TIkA-uktaviSayameva dRDhayati-ata ityAdinA 'ataH'-asmAt kAraNAt , 'kile 'ti nizcaye, 'yata'-vastu, | 'AkAravat '-AkArayuktasya, 'aMginaH '-zarIradhAriNaH, 'aMgajam'-aMgotpannam , 'ca'-punaH, 'tadaMgabhUtamasti'prANadhArizarIrAvayavabhUtaM vidyate, 'tadeva'-vastu, 'dRzyaM'-darzanIyam bhavati, 'athe 'ti anaMtare, 'anAkRteH'-anA 1. vidaH paNDitAH teSAM madhye sundara / 2. jIvazarIrabhAgajAtaM vastu / M // 10 // Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %A4% kArasya, 'jIvasya'-AtmanaH, ye 'anAkRtayaH'-AkArarahitAH, 'guNAH santi'-jJAnAdayo guNA vidyante, 'te'| pUrvoktA anAkRtayo guNAH, na dRzyAH santi // 32 // mUlam-itIyatA siddhamidaM yadatra khai-ciM tadeva pratigRhyate taiH| anyadyadAptairuditaM tadeva, satyaM nRNAM khAni tu sarvazi no // 33 // TIkA-phalitapUrva nigamanamAha-itIyatetyAdinA 'itIyatA'-etAvatA kathanenetyarthaH, 'idam'-etat , 'siddham'siddhipagatam bhavati, yat ' atra'-asminsaMsAre, 'yat'-vastu, 'khaiH'-iMdriyaiH, 'grAhyaM'-grahItum yogyamasti, 'tadeva'vastu, 'taiH'-iMdriyaH, 'pratigRhyata'-AdIyate, 'anyam'-bhinnam , iMdriyagrAhyavastubhyo'nyaditibhAvaH, 'yat'-vastu, 'AptaiH'-yathArthavaktRjanaiH, 'uditaM'-kathitam , 'tadeva'-vastu, 'satyaM '-yathArthamasti, yataH 'tu' zandazcaraNapUttauM, 'nRNAM'-manuSyANAm , "khAni '-iMdriyANi, 'sarvadaMzi'-sakalavastuSTraNi, 'no'-naiva saMti // 33 // Ach zrIjainatattvasAre nAstikasya pratyakSapramANAboindriyAvagamAdhikyoktileza: caturdazo'dhikAraH Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cha paJcadazo'dhikArA tatvasAra RRRRRrrr atha paJcadazo'dhikAraH adRSTasvargAdipramANatAM dvAdazazlokenAhamUlam-punazca yaddehabahiHsthavastu, dRzyaM tdevaanggibhiriikssyte'kssH| pAvaM tu yannAsti na gRhyate tat, paroktizaktyA tadapIha manyate // 1 // TIkA-nAstikamataparihArasaiddhAntikaviSayapuSTisaMbaMdha evA'vaziSTaviSayamAha-punavetyAdinA 'punaze 'ti anyaca zrUyatAmityarthaH, 'yat dehabahiHsthavastu'-zarIravAdye sthitaM vastu, 'dRzyaM '-darzanIyamasti, 'tadeva'-vasta, 'aMgimiHprANimiH, ' akSaiH'-indriyaiH, ' IkSyate '-avalokyate, 'yat '-vastu, indriyaiH 'grAhyaM'-grahItuM yogyam , 'nAsti'na vidyate, 'tat '-vastu, indriyaiH na gRhyate'-nAdIyate, parantu 'iha'-asminsaMsAre, 'tadapi '-pUrvoktamapi vastu, 'paroktizaktyA'-parakathanasAmarthena, paropadezenetyarthaH, 'manyate'-jAyate // 1 // mUlam-puMso yathA kasyacidasti kandharA-pRSThasthito vaMzakamadhyago vaa| bhRGgo'thavA lakSma ca kAlakAdi, svayaM na jAnAti sa tannijaiH svaiH // 2 // 1. grIvA / 2. svastikAdi / 3. tilakAdi / ARA Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-uktaviSayasyodAraNamAha-puMso yathetyAdinA 'yathA'-yena prakAreNa, 'kasyacit'-kasyApi, 'puMsaH'-puruSasya, 'kandharApRSThasthitaH'-grIvApRSThabhAge sthitaH, 'vA'-athavA, 'vaMzakamadhyama:'-pRSThavaMze sthitaH, 'ga-bhramara, 'athavA'-yadavA, 'lakSma-cihanam svastikAdItyarthaH, 'ca'-punaH, 'kAlakAdi'-tilakAdi, asti, parantu 'sa'-pUrvoktaH puruSaH, 'nijaiH khaiHsvairiMdriyaiH, 'tat'-pUrvoktam bhramarAdikam , 'svayaM-svataH, paropadezamaMtareNetyarthaH, 'na jAnAti'-na vetti // 2 // mUlam-yadA tu mAtrAdinijAptavRddha-stavA'tra bhRGgAdi nigdyte'dH| - tadA'pi tenA'pyanumanyate tat, parantu khaiH svairna kadAcidIkSyam // 3 // TIkA-tarhi kathaM sa bhramarAdikaM vettItyAha-yadA vityAdinA 'yadA'-yasmin kAle, 'mAtrAdinijAptavRddhairiti 'jananyAdibhiH svakIyaisaptairvRdvaiH puruSarityarthaH, 'adaH'-etat , 'nigadyate'-kathyate, yattava 'atra'-asminsthale, 'bhRgAdi '-bhramarAdikamasti, ' tadA'pi '-tasminkAle'pi, jananyAdimirAptabaddhaiH kathane'pItyarthaH, 'tena'-pUrvoktena janena, 'tat '-zRMgAdi api, ' anumanyate'-anumAnaviSayaM nIyate, anumAnena jJAyata ityarthaH, 'parantu '-kintu, ' svaiH khaiHnijairidriyaH, 'tat '-zRMgAdi, 'kadAcit '-kadApi, 'nekSyam'-na darzanIyam bhavati // 3 // mUlam-vidvan ! yathAsyekSakamAnavAstato-'neke pare santi tathA svriiksskaaH| ghanA na tasya tvanirIkSakaH sako,-'kyevaikakastena samaM na cottaram // 4 // 1. svarge / C+ECCANCCC Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra TIkA-atra nAstikaH zaMkate vidvamityAdinA 'he vidvan !'-vipazcit !, 'yathA'-yena prakAreNa, 'asya'-pUrvoktasya paJcadazo' dhikAra gAdeH, 'IkSakamAnavAH'-darzakajanAH, 'tataH pare'-gAdiyuktapuruSAd bhinnAH, 'aneke santi'-bahavo varttante, 'tathA'tena prakAreNa, 'svarIkSakAH'-svargadraSTAraH, 'ghanA:'-prabhUtA na santi, phalitamAha-tasyetyAdinA 'tasya'-,gAdestu, 'ani-2 rIkSakaH '-adraSTA, ' sakaH'-saH, ekakaH, 'aGkyeva '-zRMgAdicihnayukta eva bhavati, 'tena'-aMkinA, 'samaM'-tulyaM, | 'uttaram'-bhinnam , sAmAnye klIvatvaprayogaH, nAsti yathAMkI svAMkA draSTA'sti tathA'nyaH ko'pyaMkA draSTA naastiitibhaavH||4|| mUlam-yuktaM paraM nAstikato ghanA janAH, santyAstikA AptavacaH pramANakAH / tatpretyadarzA nivasanti bhUrizo, lakSmekSavannAstikavattu lakSmavAn // 5 // TIkA-uktazaMkA parihartumAha-yuktamityAdinA 'yuktamiti'-etattava kathanaM yuktamastItyarthaH, 'paraM'-parantu, 'nAstikataH'-nAstikAt nAstikApekSayetyarthaH, 'AstikA janAH' 'ghanAH santi'-prabhUtA vidyante, kathaMbhUtAH? 'AptavacaH pramANakAH'-AptavacanaM pramANatvena maMtAraH, 'tat'-tasmAt kAraNAt , 'lakSmekSavat '-zRMgAdicihnadraSTatulyAH , 'pretyadarzAH'-parabhavadraSTAraH, 'bhUriza:'-aneke, 'nivasanti'-tiSThanti, vartanta ityarthaH, ' nAstikavat '-nAstikatulyaH, 'lakSmavAn '-,gAdyaMkayukto'sti // 5 // . 1. parabhava / 2. lakSmezA iva lakSmakSavat lakSmadarzakA iva | yathA lakSmavAn aGkI svAGgasthamapi lakSma na pazyati tathA | nAstiko'pi svargAdi na pazyati iti samAnamuttaram / // 102 // Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %A mUlam-satyaM mune! tatphalato'pi pRSThagaM, lakSmAvaseyaM hi bhavedavazyam / parantu na svargaparetaloko, kayApi yodhyau nanu ceSTayA'pi // 6 // TIkA-nAstikaH prAha-satyamityAdi ' he mune!' he mananazIla !, 'satyamiti'-etatpUrvoktaM bhavataH kathanaM satyamastI&ItyarthaH, 'parantvi'ti zeSaH, 'hI'ti nizcaye, caraNapUrtI vA, 'pRSThagaM lakSma'-pRSThe sthitaM cihna, 'tatphalato'pi'-svaphaladvArA'pi, 'avazyaM '-nizcayena, 'abaseyaM bhavet'-jJAtuM yogyam bhavati, 'parantu'-kintu, ' nanvi 'ti nizcaye, vitarke vA, 'svargaparetaloko'-svarganarako, 'kayApi '-kayAcit , ' ceSTayA'pi'-ceSTAdvArA'pi, 'na bodhyau'-na jJeyau bhavata itizeSaH // 6 // mUlam-maivaM vada kovida ! shktishmbhu-gnneshviiraadikdevsNhtiH| zaivAGgimAnyA'tha turuSkapUjyAH, phirstpegmbrpiirmukhyaaH||7|| tadIyasevotthitatAdRzena, phalena vedyA na hi santi te kim ? / santIti cette tridazA na mAH, prAyo na dRzyAH kalikAlayogataH // 8 // dUrasthatayogyanivAsabhUme-ragamyatatkSetrapathA mnussyaaH| parantu siddhAstvidamIyasattA, no mAzairatra gataiH pradaryA // 9 // 1. eSAmiyamidamIyA sA cA'sau sattA ca tathA devasambandhinI sattA etatsiddhau hi siddhA etadviparItapApahetuprApyA naraka| gatisatteti svayamUkhA / CTRESEARSASSAMAC+ Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra TIkAyAm // 103 // TIkA - asyottaramAha - maivamityAdinA ' he kovida ! ' - he budha !, nAstikaM pratyuktiriyam, 'maivaM vada iti ' - evaM mA kathayetyarthaH, yata iti zeSaH, zaktItyAdi 'zaktiH ' 'zambhuH ' 'gaNezaH ' ' vIraH' ityAdikAnAM devAnAM ' saMhatiH ' -samUhaH, ' zaivAGgimAnyA ' - zaiva prANipUjanIyA, zivamatAnuyAyiprANibhirmAnanIyetyarthaH, 'athe ' ti samuccaye, 'phirasta pegambarapIramukhyA: ' - phirasta pegambarapIrAdayaH, 'turuSkapUjyAH ' - yavanAnAM pUjanIyAH santItibhAvaH, ' tadIyasevotthitatAdRzena phalene ' ti-teSAM sevayotpannena tAdRzA phalenetyarthaye iti zeSaH, ' vedyAH ' - jJAtum yogyAH santItizeSaH, ' hI ' ti caraNapUrtI, nizcaye vA, ' te ' - pUrvoktA zaktyAdayaH, kiM na santi ' - na vidyante, api tu vidyanta eveti bhAvaH, uktaviSayameva dRDhayatisantItyAdinA ' cet '-yadi, ' te ' - zaktyAdayaH, ' santi ' - vidyante, ' tarhI 'ti zeSaH, ' iti ' - asmAt kAraNAt, sattAkAraNAdityarthaH, te iti zeSaH, ' tridazAH ' - devAH santIti zeSaH, ' martyAH ' - manuSyA na santIti zeSaH, tarhi te kathaM na dRzyanta ? iti zaGkAM pariharttumAha-prAya ityAdinA 'prAyaH ' - bahudhA, 'kalikAlayogataH ' - kaliyuga samaya sambandhAt, kaliyugasamayabhAvAdityarthaH, te iti zeSaH ' na dRzyAH '-na darzanIyAH santIti zeSaH, teSAmadRzyatva eva hetvantaramAha - dUrasthetyAdinA ' dUrasthatadyogyanivAsabhUmeriti ' - teSAM zaktyAdInAM devAnAM yogyA yA nivAsabhUmerdUrasthitatvakAraNAdityarthaH, 'manuSyAH' - mAnavAH, 'agamyatatkSetrapathAH ' - teSAM kSetrasya mArgaM gantumayogyAH santIti zeSaH, 'parantu '-kintu, ' idamIyasattA - eSAM zaktyAdInAM devAnAM sambandhinI sattAbhAvaH, ' siddhAstu ' - siddhiM gatA bhavanti, 'parantvi 'ti zeSaH, 'atra gataiH ' - atra sthitaiH, ' mAdRzaiH '-mAdRgjanaiH, sA satteti zeSaH, 'no pradarzyA ' - naiva pradarzayitum yogyA'stIti zeSaH / / 79 / / paJcadazo'ghikAraH // 103 // Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam - tvaM cetasi sve paribhAvayaivaM, laGkA'sti vA no nanu vartate sA / tvayA mayA sarvajanairapIya-mAkarNyate kena na manyate sA 1 // 10 // TIkA -- udAharaNAntaramabhidhAtukAma Aha-tvamityAdinA ' tvaM ' ' sve cetasi svakIye mAnase, ' evaM ' - vakSyamANam, 'paribhAvaya '- vicAraya, 'yadi 'ti zeSaH, ' laGkA'sti - laGkA vidyate, ' vA '- athavA, 'no'- naivA'stItizeSaH, nAstika Aha- nanvityAdi ' nanvi ' ti vitakeM, ' sA' - laGkA, ' vartate ' - vidyate, atra hetumAha-tvayetyAdinA ' tvayA - bhavatA, 'mayA'' sarvajanairapi ' - anyairapi sarvajanaiH, ' iyaM ' - laGkA, ' AkarNyate ' - zrUyate, ' tarhI' ti zeSaH, sA laGkA ' kena' - janeneti zeSaH, ' na manyate ' -na svIkriyate, api tu svayA mayA'nyaizca sarvairapi janairmanyata eveti bhAvaH // 10 // mUlam - evaM tadA cettvamiha sthitaH san, laGkAM purIM tAM mama darzayA'tra / zrutveti so'bhASata nAstikAkhyaH, ihasthitaiH kairnanu dazyate sA 1 // 11 // TIkA - atrA''stika Aha- evamityAdi ' cet ' - yadi, ' evam ' - ittham, astIti zeSaH, ' tadA ' - tarhi, 'iha ' - atra, ' sthitaH san '-sthitiM kurvan san tvaM 'tAM' - pUrvoktAM, 'laGkAM purIm ' - laGkAnagarIs, 'mama' - mAm, ' atra' - asmin sthale, atra sthitaM mAmityarthaH, ' darzaya ' - darzanaM prApaya, ' iti ' - etat, 'zrutvA '- nizamya, 'saH'- pUrvoktaH, 'nAstikAkhyaH - nAstikanAmakaH, 'abhASata' - abravIt, 'nanvi ' ti vitarke, ' ihasthitaiH ' - atrA'vasthitaiH, 'kaiH '- janairiti zeSaH, 'sA'laGkA, ' darzyate ' - atrasthitAH ke laGkAM darzayitum zaknuvanti 1 iti bhAvaH // 11 // Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcadazoThadhikAraH tattvasAra TIkAyA // 104 // mUlam-tvamitthamevA''tmani mAnayAtra, sthitaistu laGkA na yathA nirIkSyate / na svargamokSAdipadaM tathaiva, chadmasthapumbhiH priviikssymtrgaiH||12|| TIkA-tatkathanapUrvakasiddhAntamAha-tvamitthamityAdinA' itthameva'-anayaiva rItyA, tvam 'Atmani mAnaya '-AtmaviSaye vicAraya-svamantavyaviSaye vicAraNAM kurvityarthaH, phalitamAha-atra sthitarityAdinA 'yathA'-yena prakAreNa, 'atra'asmin sthale, 'sthitaiH'-avasthAna prAptairjanairiti zeSaH, 'tu' zabdazcaraNapUrtI, laGkA na nirIkSyate '-na dRzyate, 'tathaiva'-tenaiva prakAreNa, 'atragaiH'-atrasthitaiH, 'chadmasthapumbhiH'-chadmasthadazAvasthitairjanaiH, kevalajJAnarahitairityarthaH, 'svargamokSAdipadaM'-svargamokSAdikaM sthAnaM, 'na parivIkSyaM '-na darzanIyam astIti shessH||12|| euzestreureuersuszeszer szeressenses zrIjainatattvasAre nAstikasya sakalapratyakSe'pi kasmiMzcidvastuni nijapratyakSatAnirA karaNoktilezaH paJcadazo'dhikAraH // EsaansasraSasashan. a asaadaasas32009 1. atrasthitaiH / // 14 // Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha ssoddsho'dhikaarH| svargApavargayoH sAdhanAni yathAzakti siddhaguNasevanena siddhibhavanamekonaviMzatizlokairAhamUlam-athA''stikaM nAstika Aha zastadhI-rastvastvidaM svargapadAdi nizcitam / paraM kilaitasya yadasti sAdhanaM, tad brUhi me sAmpratamAdareNa // 1 // TIkA-prasaGgena svargapadAdisAdhanaM darzayitumAha-athetyAdi 'athe' ti anantare, 'nAstikaH' 'AstikamAha'Astikam pratibrUte, kathambhUto nAstikaH ? 'zastadhIH'-zastA-prazastA dhI:-buddhiryasya saH, tathA pUrvoktaviSayavijJAnena nirmalabuddhikaH sanityarthaH, 'yadi ' ti zeSaH, 'idaM '-pUrvoktaM, 'svargapadAdi'-svargasthAnAdikaM, 'nizcitam '-nizcayena, 'astvastu'-bhavatu, nAma sadbhAvanAyAM dviruktiH, 'paraM'-parantu, 'kile 'ti nizcaye, 'etasya'-svargapadAdeH, 'yatsAdhanamasti'-siddhikAraNaM bhavati tatsAdhanam , 'me'-mAm pratItyarthaH, 'sAmpratam '-adhunA, 'AdareNa'-AdarapUrvakaM, 'brUhi '-kathaya // 1 // mUlam-aho ! tvayA sAdhu vacaH samIritaM, dharmazrutau te yadabhUdidaM mnH| ekAMgracetaH zRNu tarhi madaco, yathA tavA'pyastu sudhIH sudharme // 2 // 1. yathA syAttathA / 2. zobhanA buddhiH / Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra TIkAyAm // 105 // TIkA - asyottaramAha - aho ityAdinA ' aho ' ityAmantraNe, tvayA ' sAdhu vacaH samIhitaM ' - sundaraM vacanaM kathitaM, sundaraM vaco jalpitamiti bhAvaH, ' yat ' - idaM, ' te manaH ' -tava mAnasaM 'dharmazrutau ' - dharmazravaNe, 'abhUt' - babhUva, dharmazravaNe samudyataM jAtamityarthaH, ' tarhi ' - tadA, ' ekAgracetaH ' - ekAgracittapUrvakam, kriyAvizeSaNametat, 'madvacaH zRNu' - mama kathanamAkarNaya, ' yathA '- yena prakAreNa yaddharmazravaNavazAdityarthaH, 'sudharme ' - zreSThadharme, tavA'pi ' sudhIrastu ' - zobhanA buddhirbhavet, yena zreSThadharme vA'pi matirudyuktA jAyeteti bhAvaH // 2 // mUlam - hiMsAmRSAdattaMgrahAGganAgamAH, parigrahazceti same samantataH / vivarjanIyA yadimAn vivarjya, siddho'bhavacchrI bhagavAn prasiddhaH // 3 // TIkA - sAdhanaM darzayitumAha - hiMsetyAdi hiMsA ' - manovAkkAyena prANidroha:, ' mRSA '-asatyam, 'adattagrahaH 'adattapadArthA''dAnam, cauryamityarthaH, 'aGganAgamaH' - strIsevanam, 'ca' - punaH, 'parigrahaH ' - padArtheSu mUrcchA, 'ityete' 'same'sarve, 'samantataH '- sarvataH, sarvaprakAreNetyarthaH, 'vivarjanIyAH ' - tyAjyAH, santIti zeSaH, ' yat ' - yasmAt kAraNAt, 'imAn'hiMsAdIn, ' vivarjya ' - tyaktvA, ' prasiddha : ' - prakhyAtaH, ' zrIbhagavAn ' - uttamaizvaryAdiyuktaH, kevalI, 'siddho'bhavat ' - siddhiM gato jAtaH siddhiM prApta iti bhAvaH // 3 // 1. AdAna / SoDazo'dhikAraH // 105 // Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-ye styshiilkssmtopkaaritaa-sntossnirdssnnviitraagtaaH| niHsaGgatA cAyatibaddhacAritA-sajjJAnitAnirvikRtiprasannatAH sdgosstthitaanishcltaaprkaashitaa-asvaamisevitvmtiivsttvtaa| nirbhIkatA'lpAzanatAviziSTatA-saMsArasambandhajugupsatAdayaH // 5 // atredazA alpaguNA abhUvan , siddhizritAM te tu bhvntynntaaH| kSetrasvabhAvAdatha siddhabhAvA-dyaduvA zivAtkevalivAkpramANAt // 6 // TIkA-siddhiprabhAvamAha-ya ityAdinA 'satyetyAdi'-satyam , zIlam , kSamatA-kSAntiH, upakAritA-upakArakartRtvam , santoSaH, nirdaSaNatA-dUSaNarahitatvam , vItarAgatA cetyarthaH, 'niHsaGgatA '-saGgahAniH, 'ca'-punaH, 'apratibaddhacAritA'-anuparodhena gamanAgamanatvam , 'sajjJAnitA'-zreSThajJAnayuktatvam , 'nirvikRti '-vikArarahitatA, 'prasannatA'-prasAdaH, 'sadgoSThitA'-prazastakathAlApakaraNazIlatvam , 'nizcalatA'-cAzcalyavirahaH, 'prakAzitA'-yathA 1. punastvaM pazya saMsAre vasatAM yoginAM ye satyazIlAdayo laukikA guNA alpazo'lpazo'bhUvan te sarve'pi guNA bIjabhatAH santa eSAM yoginAM siddhatvenAvatIrNAnAmanantAH siddhAvasthatvayogyA pate bhavantIti tatkutaH tatra hetunAha / 2 saMsArasambandhenA'yaM mama svAmI ahaM cA'sya sevI-sevakastahi mayA kiJcitkarmakareNa iva bhAvyamiti bhAvAbhAvaH sambandhamanubhavatyeva / | 3. arthAt mumukSuSu / 4. siddhiM gatAnAM mumukSaNAm / Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhikAra tasvasAra TIkAyAm 'vasthitapadArtharAziprakAzanazIlatvam, 'asvAmisevitvaM'-svAmisevArAhityam , saMsArasambandhenA'yaM mama svAmI ahaM SoDazo'cA'sya sevaka iti bhAvAbhAva ityarthaH, 'atIvasattvatA'-atyantaM sato guNazAlitvam , 'nirbhIkatA'-bhayarAhityam , IRI 'alpAzanatA'-alpabhojitvaM, 'viziSTatA'-vaiziSThyama , sarvotkRSTamiti bhAvaH, 'saMsArasambandhajugupsatAdayaH'-sambandhe garhaNatAprabhRtayaH, 'IdRzAH'-itthaM prakArAH, ye 'atra'-mumukSuSu, 'abhUvan'-stokA guNA Asan , 'te'-pUrvoktA guNAH, 'tu' zabdo vizeSaNArthaH, 'siddhizritAM'-siddhiM gatAnAM, mumukSUNAm , 'anantA bhavanti '-antarahitA jAyante, anantasaGkhyAkA bhavantItyarthaH, kuta etadbhavati ? ityAha-kSetretyAdinA 'kSetrasvabhAvAditi'-kSetrasya tathAvidhasvabhAvavazAdityarthaH, | 'athe ' ti samuccaye, pakSAntare vA, 'siddhabhAvAt '-siddhiprAptibhAvAt , ' yadvA'-athavA, 'zivAt '-zivaprAptimA vAt , kuta etanizcIyate ? ityAha-kevalItyAdinA kevalivApramANAt '-kevalajJAnino vacorUpapramANena etannizcIyata | iti zeSaH // 4-6 // mUlam-tatsevakenApi tadIyazIla-vidhAyinA bhAvyamiti pratItam / tathA ca siddhA yadamUrtarUpA, gatAzaMnA nIruSavItarAgAH // 7 // 1. loke / 2. mayA siddhAH smarttavyA yathA'hamapyetAdRzo'punarbhAvo bhavAmIti vicintya siddhAnsvAmitvena sampAdya svamAVItmAnaM ca tatsevakatayA prakalpya yadi tatsevAmAcarati tadezena tena bhAvyamityAha / 3. nirAhArAH / 4. gatadveSAH / Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Kh k e RRRRRRR niraJjanA niSkriyakA gataspRhAH, aspardhakA bndhnsndhivrjitaaH| satkevalajJAnanidhAnabandhurA, nirantarAnandasudhArasAJcitAH // 8 // atastadutpannaguNAnugAmibhi-mahAnubhAvairmunibhirvidhIyate / teSAM guNAnAmanuyAnamAtmA-nurUpazaktyA taMdavAptikAGkSayA // 9 // TIkA-siddhAnAmuktaguNazAlitvenA'nyeSAM kiM phalam ? iti darzayitumAha-tatsevaketyAdi 'tatsevakenApi'-svAmisevakenApi janeneti zeSaH, 'tadIyazIlavidhAyinA bhAvyam '-svAmisambandhizIlAnuvartinA bhavitavyam , ' iti '-etat loka iti zeSaH, 'pratIta '-prasiddhamastIti zeSaH, tarhi siddhasevakaiH kiM karttavyam ? ityAha-tathA cetyAdinA 'tathA ce ti-tathAhItyarthaH, ' yat'-yasmAt kAraNAt , 'siddhAH'-siddhiM gatAH, 'amUrtarUpAH'-mRtivirahitAH, 'gatAzanAH'-nirAhArAH 'nIruSAH'-gatadveSAH, 'vItarAgAH'-nIrAgAH, 'niraJjanA:'-avyaktAH, nirlepA iti bhAvaH 'niSkriyakAH'-kriyArahitAH, gatArambhA iti bhAvaH, 'gataspRhAH'-icchArahitAH, niHspRhA iti bhAvaH, 'aspardhakAH'-spardhArahitAH, 'bandhana 1. gatArambhAH / 2. bandhanaM mAnasaM vAcikaM kAyikaM ca yathedaM tavA'haM kariSya iti trikaraNenA'pi muktAH sandhAna sandhiH | amAnanazIlAnAM bhavadbhirahaM mAnya iti sandhiH saMzleSaH so'pi trikaraNAzritastena muktAH / 3. pUrNAH / 4. saadhubhiH| 5. anusaraNaM / 6 siddhatvaM / %%%%%%% %%%%%% Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tasvasAra TIkAyAm // 107 // sandhivarjitA iti '-bandhanaM mAnasaM vAcikaM kAyikaM ca yathedaM tavAhaM kariSya iti trikaraNenApi muktAH, sandhAnaM - sandhi | amAnanazIlAnAM bhavadbhirahaM mAnya iti sandhiH - saMzleSaH, so'pi trikaraNAzritastena muktA ityarthaH, 'satkevaletyAdi ' -sat - zreSThaM kevalajJAnaM tasya nidhAnaM-nidhistena bandhurA - yuktA tatheti zeSaH, 'nirantaretyAdi' - nirantaraH- zAzvato ya AnandaH sa eva sudhAmRtaH tasya rasaH - svAdastenAzcitAH - yuktAH santIti zeSaH, 'ataH' - asmAt kAraNAt, 'tadutpannaguNAnugAmibhiH' - teSAM - siddhAnAmutpannA ye guNAH kSAntyAdayasteSAmanugAmibhiH - anuyAyibhiH, 'mahAnubhAvaiH' - mahAzayaiH, 'munibhiH' - sAdhubhiH, 'tadavAptikAGkSayA '-siddhatvaprAptIcchayA, 'AtmAnurUpazaktyA ' - svazaktyanusAreNa, 'teSAM ' - siddhAnAM 'guNAnAM' - kSAntyAdInAM, 'anuyAnaM vidhIyate ' -anusaraNaM kriyate // 7-9 // 4 mUlam - yadyapyamISAM na guNAnsamastAn, pUrNAnime sevitumatra zaktAH / tathApyamI sAdhava AtmayogyaM, zritvA balaM siddhaguNAn zrayanti // 10 // 4 TIkA - siddhaguNAsevanazakti viSayamAha - yadyapItyAdinA ' atra ' - asmin saMsAre, yadyapi ' amISAM ' - siddhAnAm, pUrNAn ' - sampUrNAn, pUrNatayeti bhAvaH, 'samastAn sarvAn, 'guNAn ' - kSAMtyAdIn, 'sevitum ' - bhaktum, ' ime - munayaH, ' na zaktAH - na samarthAH santIti zeSaH, ' tathApi ' - tadapi, ' amI ' - pUrvoktAH, 'sAdhavaH '- munayaH, ' AtmayogyaM balaM zritvA '-svAnurUpAM zaktimAzritya ' siddhaguNAn ' - siddhAnAM kSAntyAdIn guNAn, ' zrayanti ' - bhajante // 10 // SoDazo'dhikAraH // 107 // Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 mUlam-tathAhi siddhAH paribhAntyamUrtI, amI tathA dehmmtvmuktaaH| arUpiNaste tadime zarIra-saMskArasatkAranikArakArAH muktAzanAste'ta ime kvacitkvaci-dAhAravarjAH punareva te tu / vidveSamuktA iti sarvasattva-maitrIvahA eta itIva rucyAH // 12 // te vItarAgA iti bandhubandha-cyutA ime te tu niraJjanAkhyAH / ise tataH prItivilepanAdyaiH, zUnyAzca te niSkriyakAstato'mI // 13 // ArambhasaMrambhavilambharitA, gataspRhAste'ta ime nirAzAH / aspardhakAste tadamI paraistu, vAdavivAdairahitAstathA ca // 14 // nirbandhanAste'tha sadaivakalapta-svecchAvihArAstadime'tha tepi / niHsandhayo'mI tu parasparottha-sakhyAdviraktA atha kevalekSAH // 15 // 1. kiM kiM vicintya siddhaguNAnanusarantItyAha / 2. atra prakaraNe idamadaspatacchabdaiH sAdhava eva sarvatra grAhyAstacchabdena tu prasiddhAste siddhA pavAdeyAH kiM vAraMvAraM likhanena / 3. niSedhakartAraH / 4. parvaNi / 5. vizeSeNa lambhaH-prAptistayA PIriktAH-zUnyAH / 6. maitryAt / 5 464 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina ghoDazo'dhikAraH tattvasAra TIkAyAm 108 // %ACACASSACA+ te santyamI sarvajagatsvabhAvA-nityatvadarzAH punareva te tu / AnandapUrNAstadime sadAntarAH, santoSapoSAtsamabhAvabhAvinaH // 16 // TIkA-AtmabalAnurUpaM siddhaguNazrayaNAmeva darzayati-tathAhItyAdinA tathAhI 'ti-tadyathetyarthaH, yatheti zeSaH, 'siddhAH '-amUrtAH-mUrtirahitAH, 'paribhAnti'-prakAzante, ' tathA '-tenaiva prakAreNa, 'amI'-sAdhavaH, 'dehamamatvamuktAH '-zarIraviSayakamohazUnyA bhavantIti zeSaH, yata iti ca zeSaH, 'te'-siddhAH, 'arUpiNaH'-rUparahitA bhavantItizeSaH, 'tat'-tasmAt kAraNAta , ' ime'-sAdhavaH, 'zarIrasaMskArasatkAranikArakArAH'-zarIrasya yau saMskArasatkArau tayonikAra:-niSedhastatkArAH-tatkartAraH, zarIrasambandhisaMskArAdaraniSedhakA iti bhAvo bhavantIti zeSaH, yata iti ca zeSaH, 'ataH'-asmAt kAraNAt , ' ime'-sAdhavaH, ' kvacitkvacit '-kutrApi kutrApi parvaNi, sama iti zeSaH, 'AhAravarjAH'-tyaktAzanA bhavantIti zeSaH, 'punari'ti samuccaye, 'eve 'ti nizcaye, 'tu' zabdazvaraNapUrtI, yata iti zeSaH, 'te'-siddhAH, 'vidveSamuktAH'-dveSarahitA bhavantItizeSaH, 'iti'-asmAt kAraNAt , 'ete'- sAdhavaH, 'rucyA '-rucivazAt , 'sarvasattvamaitrIvahAH'-sarvaprANibhiH saha mitratvadhartAraH, 'itIva'-etAdRzA iva bhavantIti zeSaH, yata iti vizeSaH, 'te'-siddhAH, 'vItarAgAH'-rAgarahitA bhavantItizeSaH, ' iti '-asmAt kAraNAt , ' ime'-sAdhavaH, ' bandhuvandhacyutA'-bandhUnAM bandhanena rahitA bhavantIti zeSaH, yata iti ca zeSaH, 'te'-siddhAH, 'tu' zabdazcaraNapUrtI, 'niraanAkhyAH'-niraJjananAmakA bhavantIti zeSaH, 'tat '-tasmAt kAraNAt , ' ime'-sAdhavaH, 'prItivilepanAdyaiH zUnyAH' // 108 // Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SACRACHCASSE snehAzrayaNAdibhiH rahitA bhavantItizeSaH, 'ca' zabdaH samuccaye, yata itizeSaH, 'te'-siddhAH, 'niSkriyakAH'-kriyArahitA | mavantItizeSaH, 'tataH'-tasmAt kAraNAt , 'amI'-sAdhavaH 'ArambhasamambhavilambhariktAH'-ArambhANAM-kAryANAM saMrabhasyaprArambhasya yo vilambho vizeSaprAptistena riktAH-zUnyA bhavantItizeSaH, yata iti ca zeSaH, 'te'-siddhAH, 'gataspRhAH'spRhArahitA bhavantItizeSaH, 'ataH'-asmAt kAraNAt, 'ime'-sAdhavaH, "nirAzAH'-AzArahitA bhavanti, yata iti ca zeSaH, 'te'-siddhAH, 'aspardhakAH'-spardhArahitA bhavantItizeSaH, 'tat '-tasmAt kAraNAt , 'amI'-sAdhavaH, 'tu' zaddhazcaraNapUtauM, 'paraiH'-anyaiH saha, 'vAdavivAdaiH rahitAH'-vAdavivAdena zUnyA bhavantItizeSaH, 'athe' tyanantare, ' tathA ce "ti samuccaye, yata iti zeSaH, 'te'-siddhAH, 'nibaMdhanAH'-baMdhanarahitA bhavantInizeSaH, 'tat'-tasmAt kAraNAt , ' ime'-sAdhavaH, 'sadaivaklUptasvecchAvihArA'-sarvadaiva svecchayA vihArakarttAro bhavantItizeSaH, 'athe 'ti samuccaye, 'api' zabdazcaraNapUttauM, 'te'-siddhAH, 'niHsandhayaH'-sandhirahitA bhavantIti zeSaH, 'amI'-sAdhavaH, 'tu' zabdazcaraNapUrtI, 'parasparosthasaMkhyAviraktAH'-anyo'nyamaitryAdvirato bhavantIti zeSaH, 'atheti samuccaye, 'te'-siddhAH, 'kevalo(lI)kSA santi'-kevaladarzino bhavanti, 'amI'-sAdhavaH, 'sarvajagatsvabhAvAnityatvadarzAH'-sarvalokAtmIyasattA'nityatAdarzino bhavantItizeSaH, 'punareveti samuccaye, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, yata itizeSaH, 'te'-siddhAH, 'AnandapUrNAH '-modayuktAH, bhavantItizeSaH, 'tat '-tasmAt kAraNAt , 'ime'-sAdhavaH, 'sadAntarAH'-saccheSThamAntaramantaHkaraNabhAvo yeSAM te tathA zuddhabhAvA ityarthaH, tathetizeSaH, 'santoSapoSAt '-saMtoSaprApteH, 'samabhAvabhAvina:'-samabhAvena varttante, bhavantIti shessH||11-16 // EMOCRORMACOCONGRESE S Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ** tasvasAra TIkAyAm SoDazo'dhikArA // 110 // * *** 'gRhasthAH'-gRhiNopi, 'dezataH'-dezadvArA, ekadezenetyarthaH, 'amRn'-pUrvoktAn eva, 'guNAn '-kSAntyAdIn , 'cirAya'-cirakAlaparyantaM, 'zrayantu '-AzrayantAm , 'parantu '-kintu, 'yatkarmaNi'-yasminkAyeM, 'jIvahinsA'-jIvA| nAm hananam , bhavatIti zeSaH, 'tat '-karmeti zeSaH, 'cet'-yadi, gRhasthA iti zeSaH, 'zrayanti'-Azrayante, ta_ti zeSaH, | tajjIvahiMsAyuktakarmAzrayaNAm , 'eSAM'-gRhasthAnAm, 'na varaM'-na zreSThamastItibhAvaH // 20 // mUlam-satyaM gRhasthAH khalu te bhavanti, prAyo hi te sthuuldhiyo'ticintaaH| Arambhavantazca parigrahAdarAH, sUkSmekSikAlokanakuNThabuddhayaH // 21 // ete vilambanamatra tatva-traye vimuhyanti tataH zubhArtham / sAkArapUjAM dhRtasAdhuveSa-sevA ca dAnAdi sRjantu nityam // 22 // TIkA-asyottaramAha-satyamityAdinA 'satyami'ti-pUrvoktaM tava kathanaM satyamastItyarthaH parantvitizeSaH, 'khalvi'-4 ti nizcaye, ye 'gRhasthA bhavanti'-gRhiNo vartante, 'hI 'ti caraNapUttauM, 'prAyaH'-bahudhA, 'sthUladhiyaH'-sthUlabuddhiyuktAH , 'aticintAH'-adhikacintAH, adhikacintAyuktAH, 'ArambhavantaH'-ArambhayuktAH, 'ca' zabdazvaraNapUttauM, 'parigrahAdarAH '-parigrahaviSaye dattAdarAH, 'sUkSmekSikAlokanakuNThabuddhayaH'-sUkSmadRSTyA'valokane mandadhiyaH, bhavantItizeSaH, tathA ...1. adhikacintAH / 2. dRSTi / 3. baThara / 4. AlambanamAzraya AdhAro vetyAyekArthAH / 5. sAkArajinapratimAyAM sAdhuveSe PJ pratilekhanApramArjanAdAnAdikartavye ca dravyadharmatraye / * * Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cetizeSaH, 'ete '-gRhasthAH , 'atra'-asminsaMsAre, 'AlambanaM vinA'-AdhAramantareNa, 'tattvatraye'-triSu tattveSu, devagurudharmarUpatattvatraya itibhAvaH, 'vimuhyanti'-mohaM prApnuvanti, kartavyavimUDhA bhavantItibhAvaH, 'tat-tasmAt kAraNAt , 'zubhArtham '-kalyANArtha, te gRhasthA itizeSaH, ' sAkArapUjAM'-sAkRterarcanam , 'dhRtasAdhuveSasevAm '-dhRtaH sAdhorveSo yena sa tathA tasya sevAm-sevanam , sAdhuzuzrUSAmityarthaH, 'ca'-punaH, 'dAnAdi '-dAnaprabhRti, nityaM '-satatam , ' sRjantu'kurvantu // 21-22 // mUlam-uccaiH kulAcArayazo'vanArtham, zrito gRhasthaiH sakalo'pi dhrmH|| tad dravyato bhAvata Atmasampade, dvidhApi dharma gRhiNaH zrayantvamI // 23 // TIkA-punargRhasthAH kiM kuryurityAha-uccairityAdinA ' uccaiH kulAcArayazo'vanArtham '-uccavaMzavyavahArakItirakSaNAya, 'gRhasthaiH'-gRhibhirjanaH, 'sakalo'pi '-sarvo'pi, 'dhamaH', 'zritaH'-AzritaH, abhUditizeSaH, 'tat '-tasmAt kAraNAt , 'Atmasampade'-AtmakalyANAya, 'amI'-pUrvoktAH, 'gRhiNaH'-gRhasthAH, 'dravyataH'-dravyadvArA, 'bhAvataH'bhAvadvArA, 'dvidhA'pi '-prakAradvayenApi, dharma 'zrayantu '-AzrayantAm // 23 // mUlam-prAyeNa sAvadharatA gRhasthAH, sadaihikArthAdhikRtau prsktaaH| kuTumbapoSAhatabhUrisaGghayo-canIcavArtAH paratantrakhinnAH // 24 // 1. rakSaNAya / 2. dravyabhAvabhinnaH / 3. AjIvikAH / 4. pAravazyena khedavantaH / Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainarAsvasAra TIkAyAm // 111 // te mI svataH pratibhAMtapuNya kAryodyatA AtmarucipravRttAH / deva te svIyamano'bhituSTayai kurvanti puNyaM kila kurvatAM tet // 25 // TIkA - gRhasthAcAraviSayamevAha - prAyeNetyAdinA ' te ' - pUrvoktAH, ' amI ' - prasiddhAH, 'gRhasthA: ' - gRhiNaH, ' prAyeNa' - bahudhA, ' sAvadyaratAH ' - pApamayavyApAratatparAH, 'sadA-sarvadA, 'aihikArthAdhikRtau ' - sAMsArikadravyArjane, 'prasaktAH '- saMlagnAH, 'kuTumbetyAdi ' ' kuTumbasya ' - parivArasya, 'poSe ' -poSaNe, 'AdRtAH' - svIkRtAH, 'bhUrisaGkhyA '- prabhUtasaMkhyAkA, ' uccanIcavArtAH' - uttamA'ghamajIvikAyaistaiH tathA, 'paratantrakhinnA: ' - parAdhInatayA duHkhitAH, 'svacetaH pratibhAtapuNya kAryodyatAH' - svamano mAnite puNyakarmaNi tatparAH, tathetizeSaH, 'AtmarucipravRttAH' - svarucyA pravRtti kurvanto bhavantItizeSaH, ata iti ca zeSaH, ' te ' - gRhasthAH, ' svIyamano'bhituSTayai ' - svamAnasasantoSAya, yadeva puNyaM kurvanti ' ' kile 'ti nizcaye, 'tat'- puNyaM, ' kurvatAm ' - Acarantu // 24-25 // mUlam - ete gRhasthA hRdaye vidadhyu- ritIva saGkalpya ca dravyadharmam / dravyeNa karmANi samAcarayya, yathA manastuSTimidaM nighatte // 26 // tathaiva dharmANyapi kAniciced, dravyeNa kRtvA svamanaH prasannam / kurmo'tra yenaiva gRhasthasatko, vyApAra eSa draviNena sidhyet // 27 // 1. mAnita / 2. puNyAdi / SoDazo'dhikAraH // 111 // Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-pUrvoktaviSayamevAha-eta ityAdinA 'ete'-pUrvoktAH, 'gRhasthAH '-gRhiNaH, 'hRdaye'-mAnase, ' itIva kA saMkalpya '-ityetadvicAryaiva, 'dravyadharmam'-dravyadvArA dharma, 'vidadhyuH'-kuryuH, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, yaditizeSaH, 'ceta4A yadi, 'yathA'-yena prakAreNa, ' dravyeNa '-dravyadvArA, 'karmANi'-kAryANi, samAcarayya'-kArayitvA, 'idaM '-prasiddham , 'mano'-mAnasaM. 'tuSTiM nidhatte'-saMtoSaM dadhAti, tItizeSaH, 'tathaiva'-teneva prakAreNa, 'dravyeNa '-dravyadvArA, 'kAnicit '-kAnyapi, dharmANyapi, 'kRtvA'-vidhAya, 'svamanaH'-nijamAnasaM, 'prasanna'-dRSTa, kurmaH, 'yena'-kAraNenetizeSaH, 'atra'-asminsaMsAre, 'gRhasthasatkaH '-gRhisaMbandhI, 'eSaH'-prasiddhaH, 'vyApAraH '-vyavahAraH, 'draviNenaiva - dhanenaiva, 'sidhyet '-siddhiM yAti // 26-27 // .. mUlam eSAM yato dravyavatAM svadharma, dravyeNa sAddhaM bhavatIha cetH| yuktaM ghado yasya balaM yadIyaM, balena tenaiva mataM nijaM kriyAt // 28 // TIkA-gRhasthAnAmevaM karaNe puSTimAha-eSAmityAdinA 'yataH'-yasmAt kAraNAt , ' iha-asmin saMsAre, RI 'eSAM'-pUrvoktAnAm , 'dravyavatAm '-dhaninAm , gRhasthAnAmitizeSaH, 'dravyeNa '-dravyadvArA, 'svadharma'-nijadharma, 'sArdU'-sAdhayitum , 'ceto bhavati'-icchA jAyate, 'hI'ti nizcaye, 'adaH'-etat , 'yuktaM'-yogyam , astItizeSaH, *yata iti ca zeSaH, yasya janasyetizeSaH, 'yadIyaM'-yatsaMbaMdhi, 'balaM'-zaktiH , astItizeSaH 'tenaiva' 'balena'-sAmarthyena, sa iti zeSaH, 'nijaM mataM'-svAbhISTam dharmamitizeSaH, 'kriyAt '-karotu // 28 // Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tatvasAra TIkAyAm // 112 // 6 mUlam --taddravyadharmaM gRhiNAM prakurvatAM, saMsArakAryAnmanaso'stu saMvRttiH / yathA tathaite dadhatAM manaH svakaM, sAlambane puNyavidhAvapekSaNam // / 29 / / TIkA - uktaviSayamevAha-tadravyetyAdinA 'tat'- pUrvoktaM, 'dravyadharma ' - dravyadvArA dharmaM, 'prakurvatAm ' - kurvANAnAm, 'gRhiNAm ' - gRhasthAnAm, 'yathA ' - yena prakAreNa, 'saMsArakAryAt ' - laukika karmaNaH, ' manasaH ' - manasya, 'saMvRtirastu - nivRtiH syAt, ' tathA ' - tena prakAreNa, ' ete ' - gRhasthA: ' sAlambane puNyavidhau ' - Alambanasahite puNyakArye, sAkArajinapUjAyAM sAdhuveSasevAyAm pratilekhanApramArjanAdAnAdikarttavye ca dravyadharmatraya itibhAvaH, ' apekSaNam ' - apekSApUrva, ' svakaM manaH ' - nijaM mAnasaM 'dadhatAm ' - sthApayantu / / 29 / / mUlam - tadyAvatAmI nijakendriyANi, saMvRtya saMsArebhavakriyAtaH / tadeva pUjAdikamAzrayantAM manaH sthiraM yena manAgapi syAt // 30 // TIkA - uktaviSayamevAha - tadyAvatetyAdinA ' tat ' - tasmAt kAraNAt ' amI ' - gRhasthAH, ' saMsArabhavakriyAtaH 'saMsArasaMbaMdhinyAH kriyAyAH, ' nijakendriyANi saMvRtya ' - sveMdriyANi saMrudhya, ' yAvatA ' - yatparimANakena yena kAryeneti - zeSaH, ' manAgapi ' - svalpamapi, ' manaH' - mAnasaM 'sthiraM syAt ' - acaJcalaM bhavet, ' tadeva ' ' ' pUjAdikam ' -arcAdikam kAryamitizeSaH, ' AzrayantAm ' - kurvantu // 30 // sAkArajinapUjAyAM sAdhuveSe pratilekhanApramArjanAdikarttavye va dravyadharmatraye / 1. sambandhi / * SoDazo'dhikAraH // 112 // Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam -- yAvattvanAkArapadArthacintA - kRtau mano na kSamamasti tadvat / susAdhvasAdhupratipattiyogyo, jJAnodayo yAvadaho bhavenno // 31 // tAvatsvakIyavyavahArarakSA, kAryA kulInena sanizcayena | sanizcayaH savyavahAra evaM, nindyo gRhastho na parairyato bhavet // 32 // TIkA - gRhasthakarttavyamevAha - yAvadityAdinA 'yAvat ' - yat kAlaparyantam, 'anAkArapadArthacintAkRtau' - AkArarahitapadArtha dhyAnanimittaM, ' manaH ' - mAnasaM, ' kSamaM ' - samartham, 'nAsti ' - na bhavati, ' tadvat ' tathA 'susAdhvasAdhupratipratiyogyaH ' - ayaM susAdhurayaM cA'sAdhuriti vinizcayAya, aho 'jJAnodaya : ' - bodhasyodayaH, ' yAvat ' - yatkAlaparyantam, 'aho' iti caraNapUrvAvAmaMtraNe vA, ' no bhavet ' - naiva syAt, ' tAvat ' - tatkAlaparyantam, 'kulInena ' - sukulavatA gRhasthenetibhAvaH, 1. siddhe dhyAnaM arhamityAdyakSaraM vA / 2. tathA / 3. kathambhUto gRhasthaH sanizcayo nizcayanayadhyAyI punaH kIdRg savyavahAro vyavahAranayakarttA'trA'yaM bhAvaH, gRhasthena vyavahAraM kurvatApi evaM nizcayavatA stheyaM mayA tvayaM sarvo vyavahAraH sAdhyate paraM yadA bhAvadharma udayaM sameSyati dhruvaM mokSo bhAvI nAnyathA iti nizcayapareNa bhAvyaM tena vyavahArAvasare vyavahAraM kurvan nizcayAtmake'vasare ca nizcayaM kurvan kulIno gRhastho na nindyo bhavet atrA'yaM bhAvaH / uttamena kulInagRhasthena yena puNyakarmaNA puNyavajjaneSu pUrvajaiH yazo'rjitaM tadviparItaM karma kRtvA'yazo nA'rthanIyamiti vyavahArarakSA vyavahAriNA kAryA gRhasthena satA munidharma sarvotkRSTaM kurvANaH kadApi na nindyo bhavediti tatkaraNe pUrvajAdadhikIbhavediti sarva vicAryam / Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * SoDazo'dhikAra tatvasAra * kAyAm * * 'svakIyavyavahArarakSA kAryA'-AtmIyAcArarakSA kartavyA, kathambhRtena kulInena ? 'sanizcayena'-nizcayaratA, nizcayanayadhyAyinetibhAvaH, atra hetumAha-sanizcaya ityAdinA ' yataH'-yasmAt kAraNAt , 'evam'-ittham , anayA rItyetibhAvaH, 'gRhasthaH'gRhI, 'paraiH'-anyaiH, janairitizeSaH, 'nindho na bhavet '-niMdanIyo na jAyate, kathaMbhUto gRhasthaH 1 'sanizcayaH'-nizcayavAn , nizcayanayadhyAyItibhAvaH, punaH kathaMbhUtaH ? 'savyavahAraH'-vyavahAreNa sahitaH, vyavahAranayakartetibhAvaH // 31-32 // mUlam-sthiraM yadA cittamanAkRtAvapi, tadA tu siddhasmaraNaM vidheyam / tatsedhane sAdhugRhasthamukhya-rAtmAvabodhe pariyatna eSyaH // 33 // .. TIkA-sati cittasthairye tena kiM karttavyamityAha-sthiramityAdinA ' yadA'-yasmin kAle, 'anAkRtAvapi 'AkArarahite'pi '-padArthe itizeSaH, 'citta'-manaH, 'sthiram '-acaJcalam , bhaveditizeSaH, 'tadA'-tasmin kAle, 'tu' zabdazcaraNapUrtI, 'siddhasmaraNaM'-siddhAnAM smaraNaM-dhyAnaM, 'vidheyam'-karttavyam , siddhasmaraNAya kiM kartavyamityAha-tatsedhanetyAdinA 'tatsedhane'-tatsAdhanAya, siddhasmaraNasiddhaye itibhAvaH, 'sAdhugRhasthamukhyaiH '-sAdhugRhasthAdibhiH, 'AtmAvabodhe'-AtmajJAnAya, 'pariyatnaH'-puruSakAraH, 'eSyaH'-abhilaSaNIyaH, kartavya itibhAvaH // 33 // mUlam-pauvoM vidhiryo'khiladravyabhAva-bhinnAM sa hi dvAradharopalabdhyai / nirvANadhAmno varayAnavatsyA-ttasya praveze'yamihA''tmabodhaH // 34 // * * Ku // 13 // Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tadaGgane pAdavihAravadyaH, zivAlayAvasthitikRnmahAtmanAM / tenAtmabodhaH paramo'sti dharmo, yatsedhanAnnirvRtireva nizcitA // 35 // TIkA - AtmAvabodhaprazastimAha- paurva ityAdinA ' yo'khiladravyabhAvabhinna H ' - sarvadravyabhAvabhedena medaM prAptaH, 'paurva:'pUrvoktaH, 'vidhiH ' - vidhAnamastItizeSaH, iti nizcayena, 'saH' - pUrvokto vidhiH, 'nirvANadhAmnaH '- muktisaudhasya, ' dvAragharopalabdhyai ' - prAMgaNa bhUmiprAptaye, 'varayAnavat syAt ' - zreSThavAhanatulyo'sti, tathetizeSaH, 'iha ' - asminsaMsAre, ' tasya praveze ' - muktisaudhapravezAya, ' ayaM '- pUrvoktaH, ' AtmabodhaH '- AtmajJAnaM, 'tadaMgane' - muktisaudhAGgane, ' pAdavihAravat 'caraNaviharaNatulyaH, astItizeSaH, 'yaH' - AtmabodhaH, mahAtmanAm janAnAmitizeSaH, 'zivAlayAvasthitikRt ' - muktAva vasthAnakArakaH, astItizeSaH, 'tena' - kAraNenetizeSaH, ' AtmabodhaH - AtmajJAnaM, 'paramo dharmo'sti ' -uttamo dharmoM bhavati, ' yatsedhanAt ' - yasyA''tmabodhasya sAdhanAt, 'nirvRtiH ' - muktiH, 'nizcitaiva'- nizcayayuktaiva, bhavatItizeSaH, yasyAsstmabodhasya sAdhanAt nUnaM muktiprAptirbhavatItibhAvaH // 34-35 // mUlam - santyatra yadbodhanadarzanAkhya- cAritramukhyAH sakalA guNaughAH / Atmabodho jayati prakRSTaM jJAnAdizuddhaM yadihAstyanantam // 36 // TIkA - Atmabodhasya paramadharmatve hetumAha - santyetyAdinA 'yat' - yasmAt kAraNAt, 'atra' - Atmabodhe, ' bodhanadarza1. AtmAvabodhe / 2. jJAna / Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasvasAra TIkAyAm SUOSSASS // 14 // SUSISUSSIES nAkhyacAritramukhyA:'-jJAna-darzana-cAritrAdinAmakAH, 'sakalA:'-sarve, 'guNaughAH santi'-guNasamUhA vartante, 'sa'-itthaMbhUtaH, 1* | SoDazo''AtmabodhaH'-AtmajJAnaM, 'prakRSTaM '-prakRSTarItyA, kriyAvizeSaNametat , 'jayati'-jayayukto bhavati, 'yat-yasmAt dhikAraH kAraNAt , ' iha '-Atmabodhe, 'jJAnAdizuddhaM'-jJAnAdInAM zuddhiH, bhAve ktapratyayaH, 'anaMtamasti'-antarahitaM varttate // 36 // mUlam-tacchodhane'nantacatuSTayApti-ryadIyapArapratipratikArye / jJAnaM na kasyApi sadA prabhu syA-tsarvAtmanAkAzazIva zAzvatam // 37 // TIkA-jJAnAdizuddhau kiM bhavatItyAha-tacchodhana ityAdinA tacchodhane'-jJAnAdizuddhau satyAm , 'anantacatuSTayApti'anantacatuSTasya prAptiH, anantajJAnA'nantadarzanA'nantavIryA'nantasukharUpA'nantacatuSTayasya labdhiritibhAvaH,bhavatItizeSaH, 'yadIyapArapratipattikArya-yatsambandhipAragamanakArye, 'kasyApi'-kasyacijanasyetizeSaH, 'jJAnaM'-bodhaH, 'AkAzadRzIva'-AkAzadarzana iva, 'zAzvataM'-nirantaram , 'sarvAtmanA'-sarvasvarUpeNa, sarvathetibhAvaH, 'sadA-sarvadA, 'prabhu'-samartha, 'na syAt'-na bhavati, yathAkAzadarzane kasyApi jJAnaM samartha na bhavati tathaivA'nantacatuSTayapAradarzane'pi kasyApi jJAnaM samartha na bhavatItibhAvaH // 37 // zrIjainatatvasAre nAstikasya dravyabhAvabhedadvividhadharmadarzanapUrvakaM dravyadharmAdapi paramparayA bhAvadharmalAbhoktilezaH SoDazodhikAraH / URSS 1. AtmAvabodhasya samyag nirmalatAyAM / 2. AkAzadarzane iva / Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ F % atha sptdsho'dhikaarH| * * paramezvarapratimApUjanena puNyasambhava iti trayoviMzatizlokairAhamUlam-arthatyaso nAstika AkhyadAstikaM, yaducyate bhoH pratimArcanAdbhavet / puNyaM na tatsambhavatISadAryA, ajIvataH kA phalasiddhirasti // 1 // TIkA-sAkAradevArcanaviSaye nAstikaH praznayati-athetyAdinA athe 'tyanantare, 'asau'-pUrvokto nAstikaH, 'AstikamAkhyat'-AstikaM pratyakathayat , yat 'bhoH' ityAmantraNe, 'he AryAH-he zreSThAH!, 'pratimArcanAt'-pratimAyAH pUjanAt , 'puNyaM bhavet '-dharmaH saJjAyate, 'iti'-etat , 'ucyate'-kathyate, 'tat Ipanna sambhavati'-tatkathanasya svalpamapi sambhavo nAsti, pratimAyA arcanAt kathamapi puNyasya saMbhavo na bhavitumarhatItibhAvaH, atra hetumAha-ajIvata ityAdinA 'ajIvataH'-ajIvAt , acetanAdityarthaH, 'kA phalasiddhirasti'-kasya phalasya siddhiH saJjAyate // 1 // itaH pUrvamavaziSTapadena sAkam itizeSaH, iti pAdadvayamapi saMlikhitaM paranvita Arabhya granthavistRtabhItyA itizeSaH, iti kA padadvayamalikhitvA'vaziSTapadameva koSTake saMlekhiSyata iti vijJeyam // ] * * Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina rAvasAra TIkAyAm // 115 // mUlam - naivaM svacitte paricintanIya-majIvasevAkaraNAdbhavet kim ? | turezAkAranirIkSaNaM syAtprAyo manastadgatadharmacinti // 2 // TIkA - asyottaramAha - naivamityAdinA 'evam ' - itthaM, 'svacitte ' - nijamAnase, 'na paricintanIyam ' - na vicAraNIyam, yataH ' ajIva sevAkaraNAt ' - acetanasevanena kimphalam ' bhavet ' - syAt, atra hetumAha-yadityAdinA ' yat ' - yasmAt kAraNAt, ' yAdRzAkAranirIkSaNaM syAt ' - yAdRza AkRteravalokanaM bhavet, 'prAyaH ' - bahudhA, 'manaH' - mAnasaM, 'tadgatadharmacinti ' - tadAkArasthitadharmANAm cintakam bhavati // 2 // mUlam - yathA hi sampUrNazubhAGgaputrikA, dRSTA satI tAdRzamohahetuH / kAmAsanasthApanatazca kAma kelIvikArAnkalayanti kAminaH // 3 // 6 yogAsana lokato hi yoginAM, yogAsanAbhyAsamatiH pariSyAt / bhUgolatastadgatavastubuddhiH, syAllokanAleriha lokasaMsthitiH TIkA - dRSTAntenaitadviSayam dRDhayati-yathA hItyAdInA ' yathA ' - yena prakAreNa, ' hI 'ti nizvaye, 'sampUrNazubhAGgaputrikA' - paripUrNamanoharA'vayavA'nvitapucalikA ( 'putalI ' iti bhASAyAm ) ' dRSTA satI ' - vIkSitA satI, ' tAdRzamohahetu: ' - tathAprakArarAgakAraNam bhavati, yathA anyUnAGgopAGgA saundaryazAlinI ca yuvatiH sAkSAt prekSitA satI rAgamuddIpayati, * asya tRtIyazlokasya TIkA likhitahastAdarze nopalabhyate, ataH sA'tra mayA saMdRbhya nivezitA - saMpAdaka: / 1. syAt / 118 11 saptadazo'dhikAra // 115 // Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tathaiva manoharA puttalikA'pi tAhagamohakAraNaM bhavati, strIviSayaM ca rAgaM smArayatItyarthaH / punarnidarzanena kathayati-kAmAsanetyAdinA 'ca'-punaH, 'kAminaH'-kAmakrIDAsaktAH prANinaH, 'kAmAsanasthApanataH '-kAmotpAdakAsanacitrAt , 'kAmakelivikArAn'-kAmakrIDAvikRtIH, 'kalayanti '-anubhavanti / udAharaNAntaramabhidhAtukAma Aha-yogAsanetyAdi 'hI'-ti nizcaye, caraNapUtau vA, yogAsanAlokanataH'-yogasambandhyAsanadarzanena, 'yoginAm'-yogAbhyAsakartRNAM, 'yogAsanAbhyAsamatiH pariSyAt'-yogasambandhyAsanasyA'bhyAse buddhirbhavet , udAharaNAntaramAha-bhUgoletyAdinA 'bhUgolataH' bhUgolavidyAtaH, 'tadgatavastubuddhiH syAt '-bhUgolAvasthitapadArthajJAnaM bhavati, tathA 'iha'-asminsaMsAre, 'lokanAleHXI lokanAlikAdvArA, 'lokasaMsthitiH'-lokasya saMsthAnam , lokaracaneti yAvat / / 3-4 // mUlam-kUrmAhikAlAnalakoTacakra-stadAzritajJaptiriha sthitAnAm / zAstrIyavarNanyasanAtsamagra-zAstrAvabodhastadabhIkSakANAm // 5 // TIkA-udAharaNAntaramAha-kUrmetyAdinA 'kUrmAhikAlAnalakoTacakrari 'ti-kUrmacakreNa sUryakAlAnalacakreNa candrakAlAnalacakreNa koTacakreNa vetyarthaH, ' iha '-asminsaMsAre, 'sthitAnAm '-vartamAnAnAm janAnAm , ' tadAzritajJaptiH'-kUrmAdyAzritapadArthajJAnam bhavati, udAharaNAntaramAha-zAstrIyetyAdinA 'zAstrIyavarNanyasanAt '-zAstrasambandhyakSarasthApanayA, 'tadabhIkSakANAm '-zAstrAbhidarzakAnAm , 'samagrazAstrAvabodhaH'-sakalazAstrajJAnam bhavati // 5 // 1.karmacakra ahicakra ahivalayAkhyaM vA cakraM sUryakAlAnalacakra candra kAlAnalacakra koTacakraM veti vAcyam / 2. tadabhidarzakAnAm / Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | saptadazo'dhikAra taravasAra TIkAyAm .116 // +SAGAR mUlam-nandIzvaradvIpapuTAttathA ca, laGkApuTAttadgatavastucintA / evaM nijezapratimA'pi dRSTA, tattadguNAnAM smRtikAraNaM syAt // 6 // TIkA-udAharaNAntaramAha-nandIzvaretyAdinA 'nandIzvaradvIpapurAt'-nandIzvaradvIpasya praticitreNa, 'tathA ceti samuccaye, 'laGkApurAt'-laGkAyAH praticitreNa, 'tadgatavastucintA'-nandIzvaradvIpasya padArthacintanaM, laGkAsthapadArthacintanam ca bhavati, dArTAntaghaTanapUrvakaM phalitamAha-evamityAdinA 'evam '-anayA rItyA, 'nijezapratimA'pi'-svasvAmino mUrtirapi, 'dRSTA'-avalokitA satI, 'tattadguNAnAm '-tatsambandhiguNAnAM, 'smRtikAraNaM syAt '-smaraNaheturbhavati // 6 // mUlam-yadA tu sAkSAnna hi vastu dRzyaM, tatsthApanA samprati lokasiddhA / tathA ca patyo paradezasaMsthe, kAcitsatI pazyati yattadarcAm // 7 // ___TIkA-atraiva puSTimAha-yadA vityAdinA 'tu' zabdo vizeSaNArthaH, 'hI'ti nizcaye, 'yadA'-yasmin kAle, 'vastu' 'sAkSAt dRzyaM '-pratyakSeNa draSTuM yogyaM na bhavati, tadA 'tatsthApanA'-adRzyavastusthApanA bhavati, yA tu "saMprati '-adhunApi, 'lokasiddhA'-saMsAre prasiddhA'sti, asyodAharaNamAha-' tathA ce 'ti tathAhItyarthaH, 'patyau'bhartari, 'paradezasaMsthe'-paradeze vartamAne sati, 'kAcit '-kApi, 'satI'-pativratA strI, 'yadi 'ti nizcayena, avyayAnAmanekArthatvAt , ' tadarcAm '-patipratimAM, 'pazyati'-avalokayati // 7 // 1. tasya patyuH arcI pratimAm / SU // 116 // Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C mUlam yadanyazAstre'pi nizamyate'daH, zrIrAmacandre prdeshsNsthe| tatpAdukAM so'pi ca rAmavattadA-'bhyapUjayatzrIbharato narezvaraH // 8 // sItApi rAmAgulimudrikAM tA-mAliGgya rAmA''ptisukhaM nyamaMsta / rAmo'pi sItAzritamauliratna-mAsAdya sItAptirati vyajAnAt // 9 // // TIkA-pratimAsthApana udAharaNAntaramAha-yadanyetyAdinA ' yadi 'ti nizcayena, avyayAnAmanekArthatvAt , 'anyazAstre'pi '-anyasminnapi zAkhe, rAmAyaNAdAvitibhAvaH, 'adaH '-vakSyamANaM vRttaM, 'nizamyate'-zrUyate, yat zrIrAmacandre 'paradezasaMsthe'-paradeze vidyamAne sati, 'sa:'-prasiddhaH, 'narezvaraH'-bhUpaH-zrIbharataH, 'tadA'-tasminkAle, 'tatpAdukAM'-rAmasya pAdukA, 'rAmavat '-rAmatulyam , 'abhyapUjayat'-arcayat , 'api' zabdazcazabdazcaraNapUttauM, tathA 'api'zabdaH samuccaye, 'sItA'-rAmabhAryA, 'tAM'-vivakSitAM, 'rAmAGgulimudrikAM'-rAmAGgalyAbharaNam , 'AliGgya'-saMzliSya, 'rAmA''ptisukhaM nyamasta'-rAmaprAptisaukhyamamanyata, tathA 'api' zabdaH samuccaye, rAmaH 'sItAzritamauliratnamAsAdya'-sItAsambandhizirobhUSaNaratnaM prApya, 'sItAptiratiM vyajAnAt '-sItAprAptisaukhyamajJAsIt // 8-9 // mUlam-nAtrA'sti kazcittu tayoH zarIrA-kArastathApIha tayostathAvidham / sukhaM samAyAdyadajIvato'pi, tahIzvarArcApi sukhAya kiM n||10|| 1. rAmAyaNAdAvapi / 2. svAmimUrtirapi / ARRORCASG Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jana saptadazo'ghikA tatvasAra TAkAyAm TIkA-uktodAharaNaviSayaspaSTanapUrvakaM phalitamAha-nA'tretyAdinA 'tu' zabdazvaraNapUtoM, 'atra'-uktodAharaNavi- Saye, ' tayoH'-sItArAmayoH, yadyapi ' kazcit '-ko'pi, 'zarIrAkAraH'-dehAkRtiH, 'nAsti'-na vidyate, tathApi 'iha' asmin saMsAre, 'yat'-yasmAt kAraNAt , ' ajIvato'pi'-acetanapadArthAdapi, rAmAGgulimudrikAdyacetanapadArthAdapItyarthaH, 21 tayoH'-sItArAmayoH, 'tathAvidhaM'-tathAprakAram , 'sukhaM '-saukhyaM, 'samAyAt'-Agacchat , prAptamityarthaH, 'tarhi ' tadA, 'IzvarArcA'pi '-svAmimUrtirapi, kiM 'sukhAya'-saukhyAya, na bhavati, uktaprakAreNezvarapratimA'pi sukhAyaiva bhavati itibhAvaH // 10 // mUlam-itthaM caritre'sti ca pANDavAnAM, yadroNasUripratimApurastAt / bhillaikalavyasya kirITivaddhanu-vidyA susiddheti jagatpratItam // 11 // TIkA-pratimAmahattvamevAha-itthamityAdinA 'ca' zabdazcaraNapUttauM, 'pANDavAnAm '-pANDusutAnAm , yudhiSThirAdInAm itibhAvaH, 'caritre'-vRttAnte, 'itthamasti'-etadvRttaM vidyate, 'yadroNasUripratimApurastAt '-droNAcAryamUrteH sakAzAta , 'millaikalavyasya'-bhilleSu pradhAnasya lavyanAmakasya, 'kirITivat '-arjunatulyaM, 'dhanurvidyA siddhA'-dhanuSo vijJAnam siddhimupagatam , ityetatvRttaM 'jagatpratItam '-saMsAre prasiddhamasti // 11 // 1. nAmnaH / 2. arjuna / 96486ESHA % % da % Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4%94%AC mUlam-tathA ca caJcAdikavastvajIvaM, kSetrAdirakSAkaraNe samartham / - chAyA'pyazokasya ca zokahIM, kalestu so syAtkalahAya nRNAm // 12 // TIkA-uktaviSayamevodAharaNAntareNAha-tathA cetyAdinA ' tathA ce'-ti samuccaye, ' ajIvaM'-jIvarahitama , 'caJcAdikavastu '-kSetrasthitapuruSAkRtipratimAdikaM vastu, 'kSetrAdirakSAkaraNe'-kSetrAdirakSaNavidhAne, 'samartha'-zaktama bhavati, udAharaNAntaramAha-chAyetyAdinA 'api' zabdazca samuccaye, 'azokasya'-azokanAmakavRkSasya, chAyA 'zokahIM '-zokanAzikA bhavati, tathA tu zabdo vizeSaNArthaH, 'kaleH'-kalivRkSasya, vibhItakavRkSasyetibhAvaH, 'sA'-chAyA. naNAma - manuSyANAm , ' kalahAya syAt '-vidveSAya bhavati // 12 // mUlam-ajArajomukhyamathA'pyajIvaM, puNyAdihAnyai bhavatIti lokaH / aspRzyakacchAyamajIvamevaM, yallaGghamAnasya nihanti puNyam // 13 // TIkA-uktaviSaya udAharaNAntaramAha-ajetyAdinA 'athe' ti samuccaye, 'ajIvamapi '-jIvarahitamapi, 'ajArajomukhyaM '-chAgIreNuprabhRtivastu, 'puNyAdihAnyai bhavati'-dharmAdinAzAya saJjAyate, ' iti '-etadvRttaM, 'lokaH'-saMsAro vakti, udAharaNAntaramAha-aspRzyetyAdinA 'evam'-uktarItyA, 'aspRzyakacchAyaM'-caNDAlAdInAM chAyA, 'ajIvaM'-jIvarahitamasti yat '-aspRzyakacchAya, 'laGghamAnasya'-vyatikrAmataH janasya, 'puNyaM'-dharma, 'nihanti'-nAzayati // 13 // 1. chAyA / 2. caNDAlAdisatkA chaayaa| %95-% % Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai. saptadazo' dhikAra tattvasAra TIkAyAm // 118 // ARRHOEACARA mUlam-gurvIvadhUcchAyamapIha bhoginaH, prollaGghamAnasya nihanti pauruSam / mahezvaracchAyamathApi tasya, ruSe vyatikrAmyata eva punsaH // 14 // TIkA-udAharaNAntaramAha-gurvItyAdinA ' api' zabdaH samuccaye, ' iha '-asmin saMsAre, 'gurvIvadhUcchAyaM '-garmiNInAM strINAM chAyA, 'prollaGghamAnasya'-vyatikrAmyataH, 'bhoginaH '-bhogakartuH puruSasya, yadvA bhogina iti sarpasyetyarthaH, 'pauruSaM'-puruSArtha, 'nihanti'-nAzayati, udAharaNAntaramAha-mahezvaretyAdinA 'athA'pI 'ti samuccaye, 'mahezvaracchAyaM'zivasya chAyA, 'vyatikrAmyataH' ullaGghamAnasya, 'punsaH'-puruSasya, sambandhe 'tasya'-mahezvarasya, 'ruSe'-roSAya eveti||14|| mUlam--evaM padArthA bahavo'pyajIvAH, sukhasya duHkhasya ca hetavaH syuH| . devAdhidevapratimA'pyajIvA, satI na kiM sA sukhaheturatra // 15 // TIkA-phalitamAha-evamityAdinA 'evam '-anayA rItyA, 'bahavo'pi '-prabhUtA api, 'ajIvAH'-jIvarahitAH padArthAH, 'sukhasya '-saukhyasya, 'ca'-punaH, 'duHkhasya'-kalezasya, " hetavaH syuH '-kAraNAni bhavanti, tarhi ' ajIvA'pi satI'-jIvarahitA'pi bhavantI, 'devAdhidevapratimA'-devezvarapratimA, paramezvaramUrtirityarthaH, 'sA'-devAdhidevapratimA, | 'atra'-asminsaMsAre, ki 'sukhahetuH'-saukhyakAraNaM, na bhavituM zaknoti, uktarItyA'jIvA'pi devAdhidevapratimA sukha 1. mahezvaro mahAnAyakaH sArvabhaumAdistasya chAyA tattathA vibhASA senAsurAchAyAzAlAnizAnAmiti klIbatA evamagre'pi vAcyam / 2. mahezvarasya / 3. ullAmAnasya / 4. svarNarupyaralavastrakambalasiddhAnapAnIpadhAdipadArthA aneke santi / // 18 // Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *** * * kAraNaM bhavituM zaknotItibhAvaH // 15 // mUlam-varaM nijezapratimA'pi tarhi, dRSTA satI bhaktatamAMsi hantu / parantu yA'syAH kriyate saparyA, sAjIvataH kasya ca kimphalA syAt ? // 16 // TIkA-pratimApUjanaviSaye praznayati varamityAdinA ' tarhi tadA varami'ti-etaccheSThamastItyarthaH, yat 'nijezapratimA'pi'-svAmimUrtirapi, 'dRSTA satI-avalokitA satI, 'bhaktatamAMsi hantu'-bhajanakartRjanAndhakAraM nAzayatu, 'parantu'-kintu, 'asyAH'-nijezapratimAyAH, yA 'saparyA vidhIyate '-arcA kriyate, 'sA'-saparyA, 'ajIvataH'-ajIvabhAvAt , ajIvahetorityarthaH, 'kasya'-puruSasya, 'ca'-punaH, 'kimphalA syAt ?'-kimphalA bhavati ? phaladAtrI bhavatItyarthaH // 16 // mUlam-naivaM tvajIvApi satIzvarArcA, samarcitA puNyaphalAya nUnam / tvaM viddhi citte pratimA yadIyA, yA yA sakA svotthaguNapradA syAt // 17 // TIkA-asyottaramAha-naivamityAdinA 'naivamiti'-etanna vaktavyamityarthaH, 'tu' zabdazvaraNapUttauM, yataH 'ajIvA'pi '-jIvarahitA'pi, 'IzvarArcA'-devapratimA, 'samarcitA satI'-pUjitA bhavantI, 'nUnaM '-nizcayena, 'puNya| phalAya'-puNyarUpaphalArtham bhavati, atraiva puSTimAha-tvamityAdinA tvaM 'citte'-mAnase, 'viddhi'-jAnIhi, yat 'yadIyA'-yatsambandhinI, yA yA pratimA '-mRtiH, bhavati, 'sakA'-sA sA, 'svotthaguNapradA syAt '-svo 1. ajIvatvahetoH / 2. devapratimA / * * Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatatvasAra TIkAyAm // 119 // tpannaguNadAtrI bhavati // 17 // mUlam - yathA grahANAM pratimA ajIvAH, satyo'pi tatpUjanatastadIyam / guNaM dadatyeva tathA satInAM, kSetrAdhipAnAmatha pUrvajAnAm // 18 // vidhermurArezca zivasya zakte-ryAH sthApanAstA ahitA hitA vA / amAnitAzcA'pyabhimAnitAH syuH, stUpaM tathA vA phalavanna kiM syAt ? // 19 // TIkA - asyodAharaNamAha-yathetyAdinA ' yathA yena prakAreNa, ' grahANAm ' -sUryAdInAM, 'pratimAH ' - mUrtayaH, ' ajIvA api satyaH ' -jIvarahitA api bhavantyaH, 'tatpUjanataH ' - grahapratimApUjanAt, tadIyaM guNaM ' - svotthaguNaM, ' dadatyeva '- nizcayena vitaranti, 'tathe 'ti samuccaye, 'satInAM ' - patInanuparAsUnAM strINAM, ' kSetrAdhipAnAM ' - kSetrapAlAnAm, ' athe 'ti samuccaye, ' pUrvajAnAM ' - pitRRNAm, 'vidheH ' - brahmaNaH, ' murAreH ' - viSNoH, ' ca ' - punaH, ' zivasya 'mahezasya, tathA ' zakteH '- zaktidevatAyAH, yAH sthApanA bhavanti tAH sthApanAH, ' amAnitAH ' - asammatAH satyaH, ' ahitAH '- ahitakArakAH, ' vA '- athavA, 'ca' zabdo'pizabdazcaraNapUttau, 'abhimAnitAH '-sammatAH satyaH, 'hitAH syu: ' - hitakArakA bhavantItibhAvaH, 'tathe 'ti samuccaye, veti nizvaye, stUpaM ' - yajJAdistambhaH, kiM ' phalavana syAt 'phaladAt naiva bhavati / / 18-19 / / 1. pitRRNAm / saptadazo:dhikArA // 119 // Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRlam-revantanAgAdhipapazcimeza-zrIzItalAdipratimA ajiivaaH| sampUjitAstadgatakAryasiddhiM, kurvanti yacca tathA'dhipArcA // 20 // TIkA-udAharaNAntarANyAha-revantetyAdinA 'yadvat '-yathA, 'ca' zabdazcaraNapUrtI, revantanAgAdhipapazcimezazrIzItalAdipratimAH'-revantapratimA, nAgAdhipapratimA, pazcimezapratimA, zrIpratimA, zItalAdInAM ca pratimAH, 'ajIvA'jIvarahitAH, ' api sampUjitAH'-arcitAH satyaH, 'tadgatakAryasiddhiM kurvanti'-svasambandhikAryANAma sAdhanaM vidadhAti, ' tathA 'tenaiva prakAreNa, adhipArcA'-svAmipratimA api samarcitA 'tadgatakAryasiddhiM kurvanti'-svasambandhikAryANAm sAdhanaM vidadhAti, ' tathA '-tenaiva prakAreNa, 'adhipArcA'-svAmipratimA api samarcitA tadgatakAryasiddhiM karoti // 20 // malama-ye kArmaNAkarSaNavedinastathA, nAmnaiva yeSAM mdnaadiptrke| nirjIvake taM vidhimAcarantyaho, yasmAtsajIvAnapi mUrcchayanti tAn // 21 // TIkA-atraiva puSTyartha udAharaNamAha-ya ityAdinA 'tathe' ti samuccaye, 'ye'-janAH, 'kArmaNAkarSaNavedinaH'mUlakAkRSTikarmaprayogajJAtAraH santi, te 'nirjIvake '-jIvarahite, 'madanAdiputrake '-madanAdinA nirmitAyAM putrikAyAM, yeSAm '-janAnAm , 'nAmnaiva'-nAmadheyenaiva, 'taM'-vivakSitam , ' vidhi '-vidhAnam, 'Acaranti'-kurvanti, 'aho'-ityAmantraNe, caraNapUtoM vA, 'yasmAt ' yadvidhyAcaraNavazAva, 'tAn'-janAn , 'sajIvAnapi'-jIvasahitAnapi, 1. yathA / 2. svAmi-1 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * jainatattvasAra, TIkAyAm 4%A4% saptadazo'dhikAra .120 // **KAISHISHA X 436 cetanAnapItibhAvaH, 'marchayanti'-mRcchA nayanti, sammohayantItibhAvaH // 21 // mUlam-evaM nijezapratimAmajIvAM, tannAmagrAhaM stavanAM vidhAya / samarcayadbhiH kuzalaiH saparyA, samprApito jJAnamayaH prabhuH syAt // 22 // TIkA-dAntighaTanAmAha-evamityAdinA evam '-anayA rItyA, 'tannAmagrAhaM '-nijezanAmagrahaNapUrvakaM, 'stavanAM vidhAya'-stavaM kRtvA, 'ajIvAM'-jIvarahitAM, 'nijezapratimAM'-svasvAmimRti, 'samarcayadbhiH'-pUjayadbhiH, 'kuzalaiH'-dakSaH puruSaH, 'jJAnamaya-jJAnayuktaH, 'prabhuH'-svAmI, 'sapayA~ samprApitaH syAt '-pUjAM nIto bhavati, pUjito bhavatItibhAvaH // 22 // mUlam-tathA niyojyAnapi kAMzcidAtmano, mUrti prabhurmAnayato'vasAya / tuSyatyaso teSu tathaivamIzo-'rcito bhavettatpratimArcanAtsyAt // 23 // TIkA-atraiva puSTimAha-tathetyAdinA 'tathe' ti samuccaye, yathA 'prabhuH'-svAmI, laukikaH kazcitprabhurityarthaH, 'mRrti'-pratimAm , svakIyAM mRttimityarthaH, 'mAnayataH '-sammatAM kurvataH, 'AtmanaH'-svasya, 'kAMzcit '-kAnapi, 'niyojyAn '-sevakAn, 'api' zabdazcaraNapUttauM, 'avasAya'-jJAtvA, ' teSu tuSyati'-teSAmupari tuSTo bhavati, tathai| vamiti'-tenaiva prakAreNetyarthaH, ' syAdi "ti prasiddhau, 'asau'-prasiddhaH, ' IzaH'-svAmI, 'tatpratimArcanAt '-tasya 1. sevakAn / TIkA-atraiva puSTimAha-tathetyAdayaH, mAnayataH '-sammatA kulata tuSyati'-teSAmupari tuSTo vAta-tasya AE% Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratimAyAH pUjanAt , ' arcito bhavet '-pUjitaH syAt // 23 // nIrAginiHspRhisevayA paramArthasiddhiM zlokadvayenAhamUlam-satyaM budhaitatparamatra yasmA-dvizeSa eSobhinirIkSyate mahAn / devA yadete kila santi rAgiNaH, pUjArthino no bhagavAnsa IdRzaH // 24 // TIkA-atra praznayati-satyamityAdinA 'he budha !'-he paNDita', 'etat '-pUrvoktam, 'satyaM '-yathArthamasti, 'paraM'-parantu, 'yasmAt '-kAraNAva , ' atra'-asmin viSaye, 'eSaH'-vakSyamANaH, 'mahAn vizeSaH '-prabhUto bhedaH, 'abhinirIkSyate '-dRzyate, yat ' ete '-prasiddhAH, 'devAH'-surAH, 'kile 'ti nizcaye, 'rAgiNaH'-rAgayuktAH, tathA 'pUjArthinaH santi '-pUjAbhilASiNo vartante, parantu 'saH'-pUrvoktaH, 'bhagavAn '-aizvaryAdiyuktaH kevalI, 'IdRzaH'-- itthaM prakAro, 'no'-naivAsti, anye devA rAgiNaH pUjArthinazca santi, parantu sa bhagavAn rAgI pUjArthI ca nAstItibhAvaH // 24 // mUlam tadA tvatIvAstu baraM yataH syA-danIhasevA paramArthasiddhaye / / yathAhi siddhasya ca kasyacidvA, spRhAvataH sevanamiSTalabdhaye // 25 // TIkA-asyottaramAha-tadA vityAdinA 'tu' zabdaH pUrvoktakramadarzanArthaH, 'tadA'-tarhi, 'atIva varamastu'atyantaM zreSThamasti, 'yataH'-yasmAt kAraNAt , 'anIhasevA'-ni:spRhadevasevanaM, 'paramArthasiddhaye syAt '-pAralaukikasukhaprA Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazo'dhikArA tattvasAra TIkAyAm .121 // ptaye bhavati, atra dRSTAntamAha-yathAhItyAdinA ' yathAhI' ti tadyathetyarthaH, 've 'ti nizcayena, 'ca' zabdazcaraNapUtauM, 'kasyacit -kasyA'pi, 'aspRhAvataH '-spRhArahitasya, nirabhikAMkSasyetibhAvaH, 'siddhasya '-siddhi prAptasya janasya, 'sevanaM'-sevA, ' iSTalabdhaye '-abhISTapadArthaprAptaye bhavati // 25 // pratimA ajIvA'pi tayA puNyasiddhiM zlokatrayenAhamUlam-siddhastu sAdho ! varivarti sAkSA-dezI tvajIvA pratimA prtisstthitaa| nA'yaM vicAraH paripUjanIye, dravye yataH pUjyata eva pUjyaH // 26 // TIkA-atrA''zaGkate-siddhastvityAdinA ' he sAdho!' he zreSTha :, 'tu' zabdo bhinnakramadyotanArthaH, 'siddhaH'-siddhiM prAptaH, " sAkSAt '-pratyakSeNa, ' varivarti'-vidyate, pratyakSeNa phalaprado dRzyata itibhAvaH, 'tu'-parantu, 'aizI pratimA'IzasambandhinI mRtiH, 'ajIvA pratiSThitA'-jIvarahitA sthitA'sti, asyottaramAha-nA'yamityAdinA 'ayaM'-pUrvoktA, | 'vicAraH'-vimarzaH, 'paripUjanIye dravye-pUjAhe padArthe, na bhavati, atra hetumAha-yata ityAdinA 'yataH'-yasmAt kAraNAt , 'pUjya:'-pUjAhaH, 'pUjyata eva'-nizcayenA'rcyate // 26 // mUlam yddkssinnaavrtkkaamkumbh-cintaamnnicitrkvllimukhyaaH| kAnIndriyANIha vahanti yatte-'rcitAH prakurvanti mataM janAnAm // 27 // TIkA-ajIvapratimApUjane'pi phalaM bhavatItyAha-yaddakSiNetyAdinAM yat'-yasmAt kAraNAta , ' dakSiNetyAdi' 1549-%A4%A5%2545 // 121 // Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dakSiNAvartakaH zaGkAdi, kAmakumbhakalazaH, cintAmaNI maNivizeSaH, citrakavallilatAvizeSaH, 'etanmukhyAH'-etadAdyAH padArthAH, 'iha'-asmin saMsAre, 'kAnIndriyANi '-zrotrAdIni, 'vahanti '-dadhati, yat te dakSiNAvartakAdayaH 'arcitAH'-pUjitAH santaH, 'janAnAm'-manuSyANAm , 'matamabhISTam'-manovAJchitamityarthaH, 'prakurvanti'-kurvate // 27 // mUlam-vastusvabhAvAcadamI ajIvAH, svato'spRhAvanta ihA'gikAmAn / ' yacchanti yavat khalu pAramezI, puNyasya siddhayai pratimArcitA tathA // 28 // TIkA-dAntiviSayamAha-vastvityAdinA 'yadi ti nizcayena, 'yadvat '-yathA, * ajIvAH '-jIvarahitAH, | 'amI'-pUrvoktA dakSiNAvarttakAdayaH, ' svataH'-svayaM, 'aspRhAvantaH'-spRhArahitA api, 'vastusvabhAvAt '-svagata svabhAvavizeSeNa, ' iha-asmin saMsAre, 'aGgikAmAn yacchanti'-prANimanorathAn dadati, tathaiva'-tenaiva prakAreNa, / 'khalvi 'ti nizcayena, 'pAramezI pratimA '-paramezasambandhinI mUrtiH, 'arcitA'-pUjitA satI, 'puNyasya siddhyai '-dharmasAdhanAya bhavati // 28 // AptaniyuktavastunaH vizeSamAnyatAM navabhiH zlokairAhamUlam-satyaM mune ! 'do'sti paraM ya ete, syudakSiNAvarttamukhAH padArthAH / ajIvavanto'pi viziSTajAti-bhedAttathAdurlabhavastubhAvAt // 29 // 1. yathA / 2. paramezasya iyaM paarmeshii| 3. aprANinaH / SASARAMAKA Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + + saptadazo' ghikAra: jainatattvasAra TIkAyAm // 122 // ArAdhitA aGgimataM dizanti, naitAgarcA kila paarmeshvrii| aho yadeSA sulabhopalAdi-mayI tadA kiM sadRzI tva'mIbhiH ? // 30 // TIkA-dRSTAntadArTAntavaiSamyamavabudhya praznayati-satyamityAdinA 'he mune!'-he sAdho :, 'adaH satyamasti'pUrvoktaM bhavataH kathanaM yathArtha bhavati, 'paraM'-parantu, ya 'ete '-pUrvoktAH, 'dakSiNAvarttamukhAH padArthAH syuH'-dakSiNAvarttakAdayaH padArthAH santi te, 'ajIvavanto'pi -jIvarahitA api, aprANino'pItyarthaH, 'viziSTajAtibhedAt '-vizeSaprakArakajAtibhedena, 'tathe' ti samuccaye, "durlabhavastubhAvAt '-duHkhena labhyapadArthasadbhAvena, hetau pazcamI 'ArAdhitAH'| sevitAH santaH, 'aGgimataM dizanti '-prANimanorathaM dadAti, parantu 'aho!'-ityAmantraNe, 'kile 'ti nizcayena, 'pArame- | zvarI'-paramezvarasambandhinI, 'arcA'-pratimA, 'etAhag'-uktaprakArA viziSTajAtibhinnA, durlabhavastubhAvayuktA cetyarthaH, nAsti, atra hetumAha-yadityAdinA ' yat'-yasmAt kAraNAt , 'eSA'-pAramezvarI arcA, 'sulabhA '-sukhena labhyA, tathA 'upalAdimayI'-pASANAdinirmitA'sti, 'tadA'-tarhi, 'tu' zabdo vizeSaNArthaH, 'amIbhiH'-dakSiNAvartakAdibhiH, 'sadRzI'-tulyA, 'kiM'-katham bhavitum zaknoti ? // 29-30 // mUlam-aho ! vicArinnavicAritaM mA, vadastvamevaM jagatIha pazya / yanmUlato vastu guNi pratItaM, tato'pi yatpaJcakRtaM guNADhyam // 31 // 1. dkssinnaavrtaadibhiH|| jahA.pArasa H // 122 // Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-asyottaramAha-aho ityAdinA 'aho!' ityAmantraNe, 'he vicArin !' he vicArazIla !, 'evam '-uktarItyA, tvam 'avicAritaM mA vada '-avimRSTaM mA kathaya, 'iha '-asmin jagati saMsAre, tvam 'pazya '-avalokanaM kuru, 'yat'-yadvastu, 'mUlataH'-mUlAt , 'guNi'-guNayuktaM, 'pratItam'-prasiddhamasti, 'tat'-vastu, 'paJcakRtaM'paJcabhirjanairmataM sat , 'tato'pi '-tasmAdapi, pUrvApekSayA'pItibhAvaH, 'guNADhyam '-guNayuktam bhavati // 31 // mUlam-yathAhi kazcitkila rAjaputraH, prAyeNa vIryAdiguNAspadaM syAt / taM projjhya ceharbalavaMzasambhava, puNyAca rAjye vinivezayanti // 32 // prAmANikAH paJca yadA tadA tvayaM, rAjanyakaM maulamapi prazAsti / yadA taduktaM na karoti kazcitsa zAsyate nandavadeva tena // 33 // TIkA-uktakathanasyodAharaNamAha-yathAhItyAdinA ' yathAhI 'ti tadyathetyarthaH, 'kile'ti nizcaye, 'kazcit '-ko'pi, 'rAjaputraH'-kSatriyasutaH, 'prAyeNa '-bahudhA, 'vIryAdiguNAspadaM syAt '-zauryAdiguNAnAM sthAnaM bhavet , 'taM'-rAjaputraM, 'projjhya'-tyaktvA, ' cet '-yadi, 'yadA'-yasminkAle, 'paJca prAmANikAH'-paJcasaGkhathAkAH prAmANikajanAH, 'puNyAt'-puNyavazAt , pUrvapuNyenetyarthaH, 'ca' zabdazcaraNapUrtI, 'durbalavaMzasambhavam '-nIcakulotpannam, 'kazcit 'puruSam , ' rAjye vinivezayanti'-rAjyazAsane sthApayanti, 'tadA'-tasmin kAle, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'ayaM' 1. nandanAmarAjena ( rAjA ? ) iva zikSA dApyate / CATEGORIES Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatatvasAra saptadazo'dhikAra TIkAyAm .123 // durbalavaMzasambhavo janaH, ' maulam'-mUle jItam , 'rAjanyakaM'-rAjasambadhinam puruSam, 'prazAsti'-zAsanaviSayaM karoti, parantu ' yadA'-yasminkAle, 'kazcit '-ko'pi, ' taduktaM na karoti '-durbalavaMzotpannapuruSakathanaM na manyate, tadA 'sa'tat kathanA'maMtA janaH, 'tena'-rAjyasthitadurbalavaMzasambhavapuruSeNa, 'nandavadeva'-nandanAmakarAjatulyatvenaiva, 'zAsyate - zikSA dApyate, daNDyata itibhAvaH // 32-33 // mUlam-vicAryate cenmanasA manuSya-maulo guNI rAjasutaH sa yogyH| parantu yaH kSudrakulopi rAjA, sa eva sevyaH khalu pazcapUjitaH // 34 // ___TIkA-uktaviSayameva spaSTayati-vicAryata ityAdinA uktadazAyAm 'cet'-yadyapi, 'manasA'-hRdayena, 'manuSyaiHjanaiH, etat 'vicAryate'-cintyate, 'yat'-yaH, 'maulaH'-mUlabhavaH, tathA 'guNI'-guNayuktaH, 'rAjasutaH'-rAjaputro'sti, 'saH'-rAjaputraH, 'yogyaH'-arhaH, zAsanayogya itibhAvo'sti, parantu tathApi 'khalvi' ti nizcayena, yaH 'kSudrakulopi'-nIcavaMzotpanno'pi, 'paJcapUjitaH'-paJcajanArcitaH, 'rAjA'-nRpo bhavati, 'saH'-pUrvokta eva, 'sevyaH'sevanAhaH, sarvajanaiH prabhutvena mAnArha itibhAvaH // 34 // mUlam-evaM hi cintAmaNimukhyametad , vastu pradhAnaM nijakasvabhAvAt / tato'pi mAnyaM bhuvi pAramezvaraM, bimbaM yataH paJcabhiratra pUjitam // 35 // TIkA-dAntiviSayamAha-evamityAdinA 'hI'ti nizcayena, 'evam '-anayA rItyA, 'etat '-pUrvoktam , yogya itibhAvo'sti, paranta praNA -guNayuktaH, rAjasutaH sevanAhaH, sanAcavaMzotpanno'pi, 'paJcapUjitaH Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'cintAmaNimukhya '-cintAmaNyAdi vastu, 'nijakasvabhAvAt '-svasvabhAvena, 'pradhAnam '-mukhyamasti, parantu 'bhuvi 'pRthivyAm , saMsAra itibhAvaH, 'pAramezvaraM bimbaM'-paramezvarasambandhinI pratimA, 'tato'pi'-tasmAdapi, cintAmaNyAdivastvapekSayA'pItyarthaH, 'mAnya '-mAnArhamasti, atra hetumAha-yata ityAdinA 'yataH'-yasmAt kAraNAt , ' tat '-pAramezvaraM bimba, ' atra'-asmin saMsAre, 'paJcabhiH'-paJcasaGkhyAkajanaiH, 'pUjitam '-arcitam / / 35 // mUlam-loke yadevAhatamasti pazcabhiH, tadeva mAnyaM kSitipairapi dhvam / yathA vivAhArthanRpAH mahAjanA, nyAyAGkiputrAvapare'pi cettham // 36 // ye paJcabhistatkRtabhAgyanodA-tsaMsthApitAH santi ta eva maanyaaH| tathA svapUjAhvayakarmavIyoM-tkRtA'sti yaizI pratimA sakA'A // 37 // TIkA-uktaviSaya eva puSTimAha-loka ityAdinA 'loke'-saMsAre, 'yadeva'-vastu, 'paJcabhi:'-paJcasaGkhyAkajanaiH, 'AdRtamasti'-satkRtaM vartate, 'tadeva'-vastu, 'kSitipairapi 'dhruvaM'-nizcayena, 'mAnya'-mAnArham , AdaraNIyamitibhAvaH, bhavati, asyodAharaNamAha-yathetyAdinA ' yathA'-yena prakAreNa, 'vivAhArthanRpAH'-vararAjAH, 'mahAjanA:'-zreSThinaH, tathA 'nyAyAGkiputrau'-dharmaputraH, utsaGgiputrazca, 'ittham '-anayA rItyA, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, 'apare'pi '-anye'pi, 'tatkRtabhAgyanodAt '-svasvabhAgyapreraNena, 'ye ''paJcabhiH'-pazcasaGkhyAkajanaiH, ' saMsthApitAH santi'-sthApanAM 1. pAlaka / 2. sA / Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazo'dhikAra tattvasAra TIkAyAm 24 // tA nItA vartante, ' te eva'-janAH, 'mAnyAH'-mAnanIyA bhavanti, dAntiviSayamAha-tathetyAdinA ' tathA '-tena prakAreNa, | / VI' svapUjAhayakarmavIryAt '-svasaubhAgyanAmakarmavalena, 'yA aizI pratimA'-IzasambandhinI mRtiH, 'kRtAsti'-nirmitA varttate, 'sakA'-sA pratimA, 'ardhyA '-pUjanIyA // 36-37 // mUlam-prAjJA ya ete gaditAH padArthA-ste sarva AkArayuktA bhavanti / atastadIyAkRtimantarAtmanaH, kRtvAcaMyante'tra tadIyabimbam // 38 // Izvaro nirAkAro'sti tathApi kathaM tatpratimA bhavediti zlokacatuSTayenAha AkAramukto bhagavAnprasiddha-statastadIyaM pratibimbametat / kRtvA kathaM pUjyata evamatra, doSastvatavastuni tadgraho yaH // 39 / / TIkA-IzasambandhinyAH pratimAyA viSaye praznayati-prAjJA ityAdinA' he prAjJAH !'-he vidvAMsaH!, AdarArthe bahuvacanam , ' ya ete '-pUrvoktAH padArthAH, 'gaditAH'-kathitAH, dRSTAntatvenopanyastA itibhAvaH, te ' sarve '-sakalAH, 'AkArayuktA bhavanti'-AkRtimantaH santi, 'ataH'-asmAt kAraNAt , 'tadIyAkRti'-tatsambandhinamAkAram , 'AtmanaH'-jIvasya, 'antaH kRtvA,'-madhye saMsthApya, 'atra'-asmin saMsAre, 'tadIyavimbaM'-tatsambandhinIpratimAm , janAH | 'arcayante '-pUjayanti, parantu bhagavAn 'AkAramuktaH'-AkRtirahitaH, 'prasiddhaH '-vikhyAto'sti, 'tataH'-tasmAt 1. abhagavati bhagavAnayaM iti yA buddhiH / // 124 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAraNAt , ' etat '-pUrvoktam , ' tadIyaM pratibimbaM kRtvA'-tatsambandhinI pratimAM vidhAya, 'evam '-uktarItyA, 'kathaM | pUjyate ?'-kena kAraNenAya'te ? evaM karaNe doSamAha-atretyAdinA 'atra'-asmin saMsAre, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'atavastuni'-tannipadArthe, ' yastadgrahaH'-tatpadArthatvena grahaNamasti, 'saH'-doSo'parAdhaH, bhavati, abhagavati bhagavAnayaM iti yA buddhiH sA doSarUpA bhavatItibhAvaH / / 38-39 // mUlam-sAdhUcyate'dastvayakA vicAriNA-'nAkAriNastvA''katireva nessttaa| idaM tu yadbhAgavataM hi bimba, taccAvatArAkRtikluptarUpam // 40 // TIkA-asyottaramAha-sAdhvityAdinA 'vicAriNA'-vicArazIlatvena, ' tvayakA'-tvayA, 'adaH'-etatpUrvoktamityarthaH, 'sAdhucyate'-satyaM kathyate, yat 'anAkAriNaH'-AkArarahitasya padArthasya, 'tu' zabdazcaraNapUrtI, 'eve 'ti nizcaye, 'AkRtiH'-AkAraH, 'iSTA'-abhISTA, nAsti 'tu'-parantu, 'hI'ti nizcayena, 'idaM '-pUrvoktam , yat 'bhAgavataM bimbaM'-bhagavatsambandhinI pratimA, asti 'ca'-zabdazcaraNapUrtI, 'tat'-bimbam , ' avatArAkRtiklaptarUpam '-avatArasya-bhavasya AkRtyA-AkAreNa klaptAM-samarthitam rUpaM yasya tat , 'bhavAkArApekSayA'-nirmitasvarUpamitibhAvo'sti // 40 // mUlam-yAhaktu saMsArakRtAvatAro'bhUnyAsi taadRgbhgvaanmhdbhiH| yA yA hyavasthA rucitA ca yebhyaH, sAho tadarthaiH paripUjyate taiH // 41 // TIkA-vimbasyA'vatArAkRtiklaptasvarUpatve hetumAha-yAdRgityAdinA 'aho!'-ityAmantraNe, 'tu' zabdo vinizcaye, Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tasvasAra TIkAyAm // 125 // bhagavAn ' saMsArakRtAvatAraH - antimabhave vihitAvatAraH san, ' yAdRg ' - yatprakAraka:, ' abhUt 'babhUva, 'tAdRk ' - tatprakArakaH, 'mahadbhiH ' - gurubhirjanaiH, 'nyAsi - sthApitaH, saMsArAvatArakrameNa yAdRgAkAra bhagavAnavatIrNastAdRgeva bhagavataH pratimA mahAtmabhiH sthApitetibhAvaH, tarhyantyabhavAvatArakrameNa tatpratimAM vidhAya sA kathaM nArcyata iti zaGkAM parihartumAhayA yetyAdi ' hi ' zabdazvazabdazcaraNapUta, ' yebhyaH '- janebhyaH, yA yA ' avasthA ' -dazA, bhavAkRtiritibhAvaH, ' rucitA - ruciM prAptA, ' tadarthaiH ' - tadabhilASibhiH, ' taiH ' -janaiH, ' sA' - tathaiva pratimA, 'paripUjyate ' - arcyate // 41 // nAstikasyA'jIvarUpasthApanAsevAphalapratipAdanoktilezaH saptadazo'dhikAraH atha aSTAdazo'dhikAraH nirAkArasyAspi pUjanaM sthApanAM tadacanayA lAbhaJca ekonaviMzatizlokairAhamUlam - yadvA'stvanAkAravato'pi bimbaM siddhesya zuddhaM bhagavatsunAmnaH / tattatsvacittAzayacintitAzAM, sAkSAdivedaM vitaratvazaGkam // 1 // 1. bhagavAn iti zobhanaM nAma yasya siddhasya sa tathA tasya yo hi siddho bhagavAn ityucyate / 2. siddhavat / aSTAdazo'cikAraH // 125 // Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-bhagavatpratimApUjAviSaya evA'vaziSTaviSayamAha-yadvA'stvityAdinA 'yadvA'-athavA, 'astu'-pUrvoktaviSayastiSThatu, kintu 'anAkAravato'pi'-AkArarahitasyA'pi, 'bhagavatsunAmnaH'-bhagavAniti zobhanaM nAma yasya sa tathA evambhRtasya, 'siddhasya'-siddhi prAptasya, 'idaM '-prasiddhaM, 'zuddham '-nirmalam , sarvadoSarahitamitibhAvaH, 'bimbaMpratimA, 'tattatsvacittAzayacintitAzAm '-tat tatprakArakamanobhAvena vicAritAmAzAM, 'sAkSAdiva '-pratyakSasiddhavata . 'azaGka'-zaGkArahitam , yathAsyAttathA nissandehamitibhAvaH, 'vitaratu'-dadAtu, dAtuM zaknotItibhAvaH // 1 // mUlam-yatsthApanA sA svakacittakalpyA, saMto'sato vAstviha vastunaH sA / sarvA'pi yAdRgnijabhAvasevitA, tAikphalaM yacchati nAtra saMzayaH // 2 // TIkA-atra puSTimAha-yatsthApanetyAdinA yat'-yA, ' sthApanA asti'-sA sthApanA, 'svakacittakalpyAsvacittena kalpanIyA bhavati, 'sA'-sthApanA, 'iha'-asmin saMsAre, 'sataH'-vidyamAnasya, 'vA'-athavA, 'asataHavidyamAnasya, 'vastunaH'-padArthasya, 'astu'-syAt , kintu sA 'sarvA'pi'-kRtsnA'pi, 'yAdRgnijabhAvasevitA'yAdRza nijabhAvena sevitA bhavati, 'tAdRk-tathAvidhaM phalaM, 'yacchati'-dadAti, 'atra'-asmin viSaye, 'saMzayaHzaGkA nAsti // 2 // 1. vidyamAnasya avidyamAnasya vaa| Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jana aSTAdazo'dhikAraH % tatvasAra TIkAyAm %A // 126 // 5 mUlam-loke'pyanAkAramayasya vastunaH, AkArabhAvaH paridRzyate yathA / AjJAstyasau bhAgavaMtIti vAcaM-vAcaM tu lekhAkriyate manuSyaiH // 3 // to laGghate yaH sa tadA na sAdhu-nollaGghate saiSa janeSu saadhuH| AmnAyazAstreSu marudyavoH syAt, tathA''kRtirmaNDalato vilekhyA // 4 // TIkA-uktaviSayamevAha-loke'pItyAdinA 'loke'pi'-saMsAre'pi, 'anAkAramayasya vastunaH'-AkArarahitasya padArthasya, 'AkArabhAvaH'-AkRteH sattA, 'paridRzyate'-avalokyate, etadeva darzayati-yathetyAdinA 'yathA '-yena prakAreNa, 'asau'-vivakSitA, 'bhAgavatI'-bhagavatsambandhinI, 'AjJA'sti'-Adezo vidyate, 'etat '-uktA, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'manuSyaiH'-janaiH, 'vAcaMvAcam'-uktoktA, lekhAkriyate'-rekhAvidhIyate, bhAgavatyAjJA'mRrtA sA cA'pya-2 mUtasya bhagavatastathA'pi tasyA AjJAyA janai rekhAkriyata itibhAvaH, etadeva spaSTayati-tAmityAdinA yadi yo janaH | 'tAM'-bhAgavatImAjJAM, 'laGghate '-vyatikrAmyati, 'tadA'-tarhi, 'saH'-janaH, 'sAdhuH'-bhavyo nAsti, tathA yaH 'tAm' 1. AzA svayaM sAkSAdAkArarahitA paraM tasyA api rekhArUpa AkAraH kalpyate yA cA''kSA sA'pi amUrtasya bhagavadAdeH | svAminaH pratApasya sambandhinI tena pUrva bhagavadAdipratApo'mUrtaH amUrtasyA'pyasyA'mUrtA AjJA asyA api amUrtIyA | rekhArUpa AkAraH sadbhiH kalpita ityrthH| 2. svAmisambandhinI / 3. uktoktA / 4. rekhA / 5. aashaaN| 6. bhavya / 7. AgamazAkhe, mantrazAstre / 8. marudvAyuH dyozca nabhaH marucca dyozca maruddyAvI tayormarudyavoH vAyunabhasoH / 9 maNDalakAraNahetunAkRtivileNyA yathA marutmaNDalaM cA''kAzamaNDalaM ceti uktvA tadAkAro likhyate // % % % % % Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAGAR AjJAm , ' nollAte -na vyatikrAmyati, 'saH'-eSa vivakSitaH, socilope, cedityAdinA caraNapUrtI lope'pi sandhiH, 'janeSu'-manuSyANAm madhye, 'sAdhuH'-bhavyo'sti, udAharaNAntaramAha-AmnAyetyAdinA 'tathe 'ti samuccaye, 'AmnAyazAstreSu'-AgamazAstreSu mantrazAstreSu vA, 'marudhavoH'-vAyyAkAzayoH, 'maNDalataH'-maNDaladvArA, 'AkRtivilekhyA syAt '-AkAraH saMlekhyo bhavet , etatmarunmaNDalametaccA''kAzamaNDalamityuktvA janaimarudAkAzayorAkAro vilikhyata itibhAvaH // 3-4 // mUlam-svarodayasyA'tha vicArazAstre, tattvAni pazcApi ca sAkRtIni / anAkRtaM vastviti sAkRtaM yathA, syAditthamAkAra ihA'pyanAkRteH // 5 // TIkA-udAharaNAntarapUrvakaM phalitamAha-svarodayetyAdinA ' athe' ti samuccaye, 'ca' zabdazcaraNapUrtI, 'vicArazAstre'-praznAdivicArAgame, ' svarodayasya'-svarodayasambandhIti, 'pazcApi'-paJcasaGkhyAkAnyapi, 'tattvAni'-pRthivyaptejovAyvAkAzalakSaNAni, ' sAkRtIni'-AkArasahitAni, ucyante phalitamAha-anAkRtamityAdinA ' yathA'-yena prakAreNa, ' iti '-uktarItyA, 'anAkRtam'-AkArarahitam vastu, 'sAkRtam '-AkArasahitam manyate, ' ittham '-anayA rItyA, 'iha'-asminsaMsAre, 'anAkRterapi'-AkArarahitasyA'pi, siddhasyA'pItibhAvaH, 'AkAraH syAt '-AkRtirbhavati // 5 // 1. pRthinyatejovAyvAkAzalakSaNAni / 2. AkRtirAkRtamAkAraH bhAve kaH anAkRtamanAkAraM / 3. siddhasya / Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra TIkAyAm // 127 // mUlam - punarbuSekSasva yatIha santi, lokeSu lokAH kila labdhavarNAH / sarvaizvatairAkRtivarjitA api varNAH praklRptAH svakaMnAmasAkRtAH // 6 // TIkA - puSpamudAharaNAntaramabhidhAtukAma Aha- punarityAdi 'puna ' riti samuccaye, ' he budha !' - he vidvan !, tvam 'IkSasva ' - pazya, yat ' iha ' -asmin saMsAre, 'kile 'ti svavArttAyAm, 'lokeSu ' -janAnAM madhye, ' yati ' - yat saGkhyAkA, ' labdhavarNAH ' - sAkSarAH, ' lokAH santi ' -janA varttante, 'ca' zabdacaraNapUrtI, 'taiH -pUrvoktaH, 'sarvaiH - sakalaiH, ' AkRtivarjitA api ' - AkArarahitA api, ' varNAH ' - akSarANi, 'svakanAmasAkRtAH praklRptAH' - svasvanAnAsskArasahitA racitAH santi, ayamAkAro'yaM ca hakAra iti svasvanAmagrAhaM varNAH sAkArAH kalpitA itibhAvaH // 6 // mUlam - yathAkRtiH syAnniyatAkSarANAM, tadA sameSAM sahagAkRtiH syAt / if freed freefbhannikaiva, varNAkRtiH kA'pi na tatra tulyA // 7 // 1. racitAH / 2. svakaM yannAma tenaiva sAkRtAH sAkArA ye te svakanAmasAkArA AkArAdayo varNA yathA'yamAkAro'yaM kakAro'yaM hakAra iti svasvanAmagrAhaM varNAH sAkArAH kalpitAH svacittakalpanayA sthApitA iti / 3. nanu ete varNA mahadbhiH sthApitA iti kathaM pratijJAyate, ucyate yadyeSAM varNAnAM niyatA zAzvatI evA''kRtiH syAttadA sameSAM lokAnAM | kakArAdInAM akSarANAM sadRzI evA''kRtiH syAt / 4. sA tu sarveSAM samAkRtirna dRzyate sarvairapi svamanobhimatatayA pRthak pRthageva likhyate ato hetoreva bhinnabhinnAkRtiH sarveSAmapi lipikarmakArijanAnAmiti // aSTAdazo'dhikAraH // 127 // Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-asyaiva puSTimAha-yadItyAdinA 'yadi'-cet , ' akSarANAM'-varNAnAm , 'AkRtiH'-AkAraH, 'niyatA syAt '-nizcitA bhaveta, 'tadA'-tarhi, ' sameSAM'-sarveSAm varNAnAm, 'AkRtiH'-AkAraH, 'sadRk syAt '-samAnA | bhavet , parantu, 'sA'-sAhagAkRtiH, 'nAsti'-na vidyate, 'ataH'-asmAt kAraNAt , 'varNAkRtiH'-akSarANAmAkAraH, bhinnakabhinnikaiva-nizcayena bhinnAbhinnAsti, 'tatra '-varNAkRtI, 'kA'pi '-kAcidapi varNAkRtiH, 'tulyA'-samAnA nAsti / / 7 // mUlam-yAvanti rASTrANi ca santi vizve, varNAkRtisteSvaparAparaiva / tavyaktikAle tu samopadeza-staiH kAryamapyatra vidhIyate samam // 8 // TIkA-uktaviSayamevAha-yAvantItyAdinA 'ca' zabdaH samuccaye, 'vizve'-jagati, 'yAvanti rASTrANi santi'yatsaGkhyAkA dezA vidyante, 'teSu'-rASTreSu, 'varNAkRtiH '-akSarANAmAkAraH, 'aparAparaiva -nizcayena bhinnAbhinnA'sti, | parantu 'tadvyaktikAle'-varNAnAm prAkaTyasamaye, paThana kAla itibhAvaH, 'samopadezaH'-samAna upadezaH, bhavati tathA 'atra'-asminsaMsAre, 'taiH'-varNaiH, 'kAryamapi '-kRtyamapi, 'samaM vidhIyate'-tulyaM kriyate // 8 // mUlam-punazca pazya tvamimAH samA lipI-mithyA vidhAtuM na hi ko'pi shktH| yA yeSu siddhAH kila taizca tAbhi-narailipibhiH pravidhIyate phalam // 9 // TIkA-uktaviSayamevAha-punazcetyAdinA 'puna' riti samuccaye, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, tvaM pazya '-IkSasva, yata Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tatvasAra TIkAyAm // 128 // 'imA: ' - prasiddhAH, 'samAH ' - sarvAH, ' lipI : ' - lekhazailI:, 'mithyA vidhAtum ' - anyathA kartum, ' ko'pi kazcit janaH, ' hI ' ti caraNapUrtto, ' zaktaH ' - samartho nAsti, tarhi kimastItyAha - yetyAdinA 'kile 'ti nizvaye, 'ca'zabdazcaraNapUrttI, ' yeSu '- janeSu, 'yAH' - lipayaH, ' siddhAH - prasiddhAH santi, 'taiH '-pUrvoktaH, ' naraiH '-janaiH, 'tAbhiH 'pUrvoktAbhiH, ' lipIbhiH ' - lekhazailIbhiH phalaM ' pravidhIyate - kriyate // 9 // mUlam - lipyo vibhinnA iha yadyapImA, vyaktiH samaivA'sti tu pAThakAle / nRNAM tathA kAryakRtiH samastA, tAbhiH samAnA bhavatItyavehi // 10 // TIkA - uktaviSayameva spaSTayati- lipya ityAdinA ' iha ' - asmin saMsAre, 'yadyapi ' ' imAH prasiddhAH, 'lipyo vibhinnAH'-lekhazailyo bhinnAbhinnAH santi, tathApi, 'pAThakAle ' - paThanasamaye, 'vyakti: ' - prAkaTayam, varNAbhivyaktiritibhAvaH, ' tu ' zabdo vinizvaye, ' samaivA'sti ' - tulyaiva bhavati, tatheti samuccaye, 'nRNAm ' - manuSyANAm, 'samastA ' -sarvA, 'kAryakRtiH' - kAryavidhAnaM, 'tAbhiH ' - lipibhiH, 'samAnA bhavati' - tulyA jAyate, 'iti' - etat tvam 'avehi' - jAnIhi // 10 // mUlam - ghanaM kimAkAravivarjitAnA - mihAkSarANAmiyamAkRtiH kRtA / asyA api sthApanamanyadanyat, kRtaM budhaiH svasvasuguptavedane // 11 // TIkA -- uktaviSayameva vispaSTayati- ghanamityAdinA ' ghanaM kimi 'ti atra viSaye bahujanoktena kimityarthaH, ' iha 'asmin saMsAre, ' AkAravarjitAnAm ' - AkRtirahitAnAm, 'akSarANAm ' - varNAnAm, 'iyaM ' - pUrvoktA, ' AkRtiH ' aSTAdazo' dhikAraH // 128 // Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AkAraH, 'kRtA'-nirmitA, asti tathA ' asyAH'-pUrvoktAyA api AkRteH, 'sthApanaM'-sthApanA, 'budhaiH'-vidvadbhiH, 'svasvasuguptavedane '-nijanijaguptavRttAntaprakAzanAya, 'anyadanyat kRtaM'-bhinna bhinnaM vihitamasti // 11 // mUlam-punazca rAgA api zAbdarUpyA-dAkAramuktAzca tathA'pi tdbudhaiH| te rAgamAlAhvayapustakeSu, nyastAH kilAkArabhRtaH samastAH // 12 // TIkA-puSTyartha dRSTAntaramAha-punazcetyAdinA 'punazceti samuccaye, yadyapi ' rAgA api'-bhairavyAdayo'pi, 'zAbdarUpyAt '-zabdasvarUpabhAvAt , hetau paJcamI, 'AkAramuktAH'-AkRtirahitAH santi, 'ca' zabdazvaraNapUttauM, ' tathApi'tadapi, 'tabudhaiH'-rAgajJAbhirjanaH, 'pUrvoktAH samastAH'-sarve rAgAH, 'kile 'ti nizcayena, 'rAgAmAlAhvayapustakeSu'-rAgamAlAnAmakagrantheSu, 'AkArabhRto nyastAH'-AkRtiyuktAH saMsthApitAH santi // 12 // mUlam-evaM tvanAkAravato'pyadhIzitu-rAkAra eSa pravikalpya sdbhiH| yaM yaM vazaM sAdhu samiSya pUjyate, sarvo'pyayaM teSu phalatyavazyam / / 13 / / TIkA-dArTAnte ghaTanAmAha-evamityAdinA 'evam '-anayA rItyA, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'anAkAravato'pi'AkRtirahitasyApi, 'adhIzituH'-svAminaH, 'eSaH'-pUrvoktaH, prasiddho vA, 'AkAra:'-AkRtiH, 'sadbhiH'sAdhubhirjanaiH, 'pravikalpya '-saMkalpya, 'yaM yaM vazaM samiSya'-yaM yaM kAmaM abhiSya, 'sAdhu'-samyaktayA, 'pUjyate'aryate, 'teSu'-pUrvokteSu satsu, 'ayaM'-pUrvoktaH, 'sarvo'pi '-sakalo'pi vazaH, 'avazyaM '-nizcayena, 'phalati' 514464A49 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTAdazo'dhikAraH tatvasAra TAkAyAm . 129 // | saphalo bhavati // 13 // mUlam-yadvA hi pUjA paramezvare'trA-lipte'tha nindA na lagetsamA'pi / te yAdRze tatra kRte tu tAdRze, abhyeta AtmAnamimaM svakIyam // 14 // TIkA-paramezvare pUjAnindayorasambandha iti darzayati-yadvetyAdinA 'hI'ti nizcaye, caraNapUrtI vA, 'yadvA'athavA, 'alipte'-nirlipe, 'atra'-asmin prasiddhe, 'paramezvare'-bhagavati, 'samApi'-sarvA'pi, 'pUjA-arcA, athe 'ti samuccaye, 'nindA'-kutsA, 'na laget '-na lagati, praliptA na bhavatItibhAvaH, 'tu' zabdo vinizcaye, &aa tatra'-alipte paramezvare, 'te'-pUjAninde, 'yAdRze'-yathAprakAre, 'kRte '-vihite, bhavataH ' tAdRze'-tathAvidhe te, ' ima'-prasiddhaM, 'svakIyamAtmAnaM '-svasya jIvam , ' abhyeta '-aayaatH||14|| mUlam-kuDaye yathA vajramaye nareNa, kSiptA maNirvA hssdpythaapraa| te dve api kSepakamabhyupete, na jAtu yAtastamatItya kutracit // 15 // TIkA-atrodAharaNamAha-kubya ityAdinA 'yathA'-yena prakAreNa, yadi 'vajramaye kuDathe'-pASANanirmitAyAM bhittau, 'nareNa '-janena, 'kSiptA'-prakSepaM nItA, 'maNiH' 'vA'-athavA, 'athe 'ti samuccaye, 'aparA'-bhinnA, gaNevibhinnetyarthaH, 'dRSadapi '-pASANo'pi, bhavataH, tarhi 'te'-pUrvokte, 'dve api'-ubhe api, maNiSadau, 'kSepakaM - 1. AyAtaH / 2. gacchataH / 3. kSepakam / NAGAGANGANAGAGAN Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakSepaNakarttAram janam, 'abhyupete ' - prApte bhavataH, kintu 'taM ' -kSepakam janam, kutrApi ' jAtu '- kadAcit, 'na yAtaH ' - na gacchataH / / 15 / / 'atItya ' - prollavatha, ' kutracit ' - mUlam - kazcidraveH sammukhamAtmanA rajo'thavA siMtAbhraM kSipati kSamAsthaH / tatsarvamasyaiva sameti sammukhaM, na yAti sUrya ca tathoccakhaM prati // 16 // TIkA - udAharaNAntaramAha - kazcidityAdinA ' kSamAsthaH ' - bhUmau sthitaH, ' kazcit ' - ko'pi janaH, yadA ' raveH sammukham ' - sUryasya samakSam, 'AtmanA 'svayaM, ' rajaH ' - dhUlim ' athavA ' - yadvA, 'sitAbhraM 'karpUraM, 'kSipati - prakSepaM nayati, tadA 'tat' - pUrvoktam, 'sarva ' -sakalaM rajaHprabhRti, 'asyaiva '- prakSepakasyaiva, ' sammukhaM sameti ' - samakSamAyAti, kintu 'tat' - sarva, 'sUrya' - raviM prati, 'tathe 'ti samuccaye, 'ca' zabdazcaraNapUrttI, ' uccakhaM prati ' -uccAkAzamuddizya, ' na yAti - na gacchati // 16 // mUlam - yadvA punaH kazcana sArvabhaumaM saMstauti tasyaiva phalAya se syAt / nindedathezaM yadi kazcidaGgI, syAtsaiva duHkhI janatAsamakSam // 17 // TIkA -- udAharaNAntaramAha - yadvetyAdinA ' yadvA ' - athavA, ' punari 'ti samuccaye, 'kazcana ' - ko'pi janaH, yadA ' sArvabhaumaM ' - cakravartinRpaM, ' saMstauti ' - samyaktayA prastute tadA ' sa: ' - saMstavaM, ' tasyaiva phalAya syAt ' - stotureva 1. karpUraM / 2. saMstavaH / Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra TIkAyAm aSTAdazo'dhikAra // 130 // ** phalAya bhavati, 'athe' ti-anantare, 'yadi'-cet, 'kazcidaMgI'-ko'pi prANI, 'IzaM nindet '-Izasya nindA kuryAt , tarhi 'janatAsamakSaM'-janasamUhasammukhe, 'saiva'-nindakajana eva, sovilope ityAdinA caraNapUrtI, lope'pi sandhiH , 'duHkhIsyAt'-duHkhayukto bhavati // 17 // mUlam-stute'dhikaM syAnnahi sAvabhaume, vinindite'smiMstu na kiJcidUnam / naivaM prabhau pUjananindanAbhyA-mAdhikyahAnI sta ime tu kartuH // 18 // TIkA-dRSTAntavispaSTanapUrvakaM dArTAntaviSayamAha-stute'dhikamityAdinA yathA 'sArvabhaume'-cakravartinRpe, 'stute'stuti nIte sati, 'saH'-sArvabhaumaH, 'adhikaM na hi syAt'-adhiko na bhavati, vRddhiM na yAtItyarthaH, 'tu'-punaH, 'asmin'sArvabhaume, 'vinindite '-kutsAM nIte sati, 'saH'-sArvabhaumaH, 'kizcidanam -kimapi nyUnaM, 'na bhavati'-kathamapi hAni na yAtItyarthaH, hArTAnte ghaTanAmAha-evamityAdinA ' evam '-anayA rItyA, 'pUjananindanAbhyAm'-arcAkutsAbhyAM, 'prabhau'-paramezvare, 'AdhikyahAnI na staH'-upacayApacayo na bhavataH, 'tu'-kintu, 'ime'-AdhikyahAnI, 'kartuH'| kArakasya, arcAkutsAkArakasya janasyetibhAvaH, staH, pUjanakarturjanasvA''dhikyaM nindanakartuzca janasya hAnirbhavatItibhAvaH // 18 // mUlam-yadvA punaH kazcidapathyapathyA-hArIha duHkhaM ca sukhaM ca bhuGkte / na stastu te AhRtavastuno yad, evaM ca siddhArcanamAtmagAmi // 19 // TIkA-udAharaNAntarapUrvakamuktaviSayaM nigamayati-yavetyAdinA 'yadvA'-athavA, 'punari 'ti samuccaye, yathA SARG5SCCUSATSAOM // 10 // Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 'iha '-asmin saMsAre, 'kathita '-ko'pi, 'apathyapathyAhArI'-apathyapathyabhojanakartA janaH, 'duHkhaM'-klezaM, 'ca'punaH, 'sukhaM'-saukhyam , ekazcazabdazcaraNapUrtI, 'bhukte'-anubhavati, apathyAhArI duHkhaM pathyAhArI ca sukhaM bhuGkta ityarthaH, 'tu'-parantu, 'yaditi' nizcayena, 'te'-duHkhasukhe, 'AhRtavastuno na staH'-bhuktapadArthasya na bhavataH, DAntiviSayamAhaevamityAdinA 'evam'-anayA rItyA, 'ca' zabdazcaraNapUtauM, 'siddhArcana'-siddhasya pUjanam , 'AtmagAmi'-AtmaprApti, pUjanakartajIvabhAvIti yAvat bhavati // 19 // 5 45 nAstikasyA'nAkArasyApi bhagavataH sthApanoktilezo'STAdazodhikAraH atha ekonaviMzodhikAraH pratimApUjanaphalaM prAyaH zIghramatra bhave na prApnotItyasya kAraNAni viMzatizlokairAhamUlam--sAdho ! varaM proktamidaM paraM yathA, cintAmaNimukhyamihArcakAnAm // sadyaH phalatyeva tathA'tra pAra-mezI phaleno pratimArcitA'sau // 1 // TIkA-pAramezyAH pratimAyA arcAyAH phalaviSaye praznayati-sAdho ! ityAdinA' he sAdho! 'he mune !, 'idaM'-pUrvo %25A5%20-%251) Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra TIkAyAm ekonaviMzodhikAraH 1131 // tam vacanam, 'varaM proktam '-suSThu kathitam bhavatA, 'paraM'-parantu, 'yathA'-yena prakAreNa, ' iha '-asminsaMsAre, 'cintAmaNimukhyam '-cintAmaNyAdikam vastu, 'arcakAnAm'-pUjakAnAm janAnAm , svapUjanakartRNAmitibhAvaH, 'sadyaH'zIghraM, 'phalatyeva'-nizcayena phalati, 'tathA'-tena prakAreNa, 'atra'-asminsaMsAre, 'asau'-prasiddhA, 'pAramezI pratimA'-paramezvarasambandhinI mRtiH, 'arcitA'-pUjitA satI, 'no phalet '-no phalati, cintAmaNyAdivat sadyaH phaladAtrI na bhavatItibhAvaH // 1 // mUlam-satyaM tvaduktaM paramatra sAdho !, saMsthApya cetaH sthirmityvehi| yavastuno yo'sti phalasya kAla-statraiva tadvastu phalatyazaGkam // 2 // TIkA-asyottaramAha-satyamityAdinA 'he sAdho!'-he mune !, 'tvaduktaM'-tava kathanaM, 'satyam'-yathArthamasti, 'paraM'parantu, 'atra'-asmin viSaye, 'cetaH sthiraM saMsthApyam'-mAnasaM svasthaM kRtvA, 'iti'-etat , vakSyamANamityarthaH, tvam 'avehi '-jAnIhi, 'yadvastunaH'-padArthasya yaH, 'phalasya kAlo'sti'-vipAkasya samayo bhavati, 'tatraiva'-tasminneva kAle, 'tat'- pUrvoktaM vastu, ' azaGkam '-zaGkArahitam , yathA syAttathA niHsandehamitibhAvaH, ' phalati'-phaladAyi bhvti||2|| mUlam-yathAhi garbho navabhistu mAsaiH, pUrNarlabhet sUtimihaiva nArvAk / tathA punaH kAzcana mantravidyAH, lakSeNa kovyAtha phalanti jApaiH // 3 // TIkA-atrodAharaNamAha-yathAhItyAdinA ' yathAhI' ti tadyathetyarthaH, 'tu' zabdazcaraNapUrtI, 'garbhaH'-bhrUNaH, 'nava Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhirmAsaiH pUrNeri 'ti navasu mAseSu pUrNeSvityarthaH, ' ihaiva '-asminneva saMsAre, 'sUtim labhet '-prajananaM labhate, parasmaipadaM |cintyam , 'nAgi'ti-navamAsAt prAka sUrti na labhata ityarthaH, udAharaNAntaramAha-tathetyAdinA ' tathA ' zabdaH 'punaH' | zabdazca samuccaye, 'kAzcana'-kApi, 'mantravidyA'-mantrasambandhinyo vidyAH, 'lakSeNajApaiH '-lakSajApAt , ' athe 'ti yadvetyarthaH, 'kauTijApaiH '-koTijApAt , 'phalanti'-phaladAyinyo bhavanti // 3 // mUlam-vanaspatirvA samaye svakIye, sarvaH phalatyeSa na cA''tmazaidhyAt / sevA'pi rAjatridazezvarAdi-sambandhinI vA phalatIha kAle // 4 // TIkA-udAharaNAntaramAha-vanaspatirityAdinA 'vA'-athavA, 'eSa:'-prasiddhaH, 'sarva:'-sakalA, 'vanaspatiH'-vRkSaH, puSpagantaraiva phalazAlI vA vRkSaH, 'svakIye samaye'-nijakAle, svaphalakAla ityarthaH, 'phalati'-phalayukto bhavati, 'na cA''tmazaibhyAditi '-AtmanaH zIghratvena sa na phalatItyarthaH, udAharaNAntaramAha-sevA'pItyAdinA 'vA'-athavA, 'rAjatridazezvarAdisambandhinI'-nRpasambandhinI indrAdisambandhinI ca, 'sevApi'-sevanamapi, 'iha'-asmin saMsAre, 'kAle'samaye, svasamaya evetyarthaH, ' phalati'-phaladAyinI bhavati // 4 // mUlam-saMsAdhyamAno'tra raso'pi kAle, siddhaH phalAyA'sti na sAdhyamAnaH / tathA'nyadezavyavahArakarma, tatkAlapUrtI phalati prakAmam // 5 // 1. pArado'pi / NARAS Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tasvasAra TIkAyAm // 132 // TIkA - udAharaNAntaramAha - saMsAdhyetyAdinA ' atra ' - asmin saMsAre, ' saMsAdhyamAnaH ' - auSadhAdimi: siddhiM nIyamAnaH, raso'pi ' kAle ' - samaye, 'siddha:'- siddhiMgataH san, 'phalAyA'sti'- phalArtha bhavati, ' na sAdhyamAna iti ' - sAdhanakAle phalAya na bhavatItyarthaH, udAharaNAntaramAha - tathetyAdinA ' tathe ' ti samuccaye, 'anyadezavyavahArakarma ' - dezavyavahArasambandhyanyadapi karma, ' tatkAlapUrtI ' -svakAlasya samAptau ' prakAmaM ' - yatheSTaM, ' phalati ' - phaladAyi bhavati // 5 // mUlam - tathaiva pUjAdikamatrapuNyaM, kAle sva evA'sti bhavAntarAkhye / phalapradAyIti tato na dakSai-rautsukyameSyaM phalade padArthe // 6 // TIkA -- udAharaNAntaramabhidhAtukAma Aha- tathaivetyAdi ' tathaive ' ti samuccaye, ' atra ' - asmin saMsAre, ' pUjAdikam ' - arcAprabhRtikam, 'puNyaM ' - dharmasambandhikAryam, 'bhavAntarAkhye' - anyabhavanAmake, ' sve kAle eva ' - nijasamaya eva, phalapradAyyasti ' - phaladAyakaM saJjAyate, 'iti' zabdo vAkyaparisamAptau, 'tataH ' - tasmAt kAraNAt, 'phalade padArtha 'phaladAyini vastuni, 'dakSaiH ' - caturaiH puruSaiH, 'autsukyam eSyam ' -utsukatvaM nAbhilaSaNIyam, phalaprAptaye zIghratA na karttavyetyarthaH // 6 // 4 mUlam - punarbudhA'vaMsya hRdi svakIye, pUrve praNItA ya ime padArthAH / te caihikA aihikadAyinastat, phalantyathA'caiva yato'grato na // 7 // 1. punarAstikaH prAha / 2. jAnIhi / ekonaviMzo'dhikAraH // 132 // Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA-atraiva puSTimAha-punarityAdinA 'punari "ti samuccaye, 'he budha!'-he vidvan !, 'svakIye hRdi'-svamAnase, 'avasya'-jAnIhi, yat ye 'ime'-prasiddhAH, 'pUrve'-pUrva, 'praNItA'-kathitAH padArthAH santi, pUrva kathitA ye cintAmaNyAdi padArthAH santItibhAvaH, 'ca' zabdazcaraNapUrtI, 'te'-pUrvoktAH padArthAH, 'aihikAH'-etatsaMsAravartinaH, santi, 'tata'-tasmAt | kAraNAt , te 'aihikadAyinaH'-saMsArabhAviphalapradAH santi, 'atheti samuccaye, te 'atraiva'-asminneva saMsAre, 'phalanti'-| phaladA bhavanti, atra hetumAha-yata ityAdinA 'yataH'-yasmAt kAraNAt , te 'agrata:'-agre, parabhava ityarthaH, na phalanti // 7 // mUlam-manuSyasambandhibhavasya tuccha-kAlInabhAvAditi tucchmebhyH| prApyaM phalaM tena manuSyajanma-nyaivA'tra 'nebhyo'sti phalaM paratra // 8 // ___TIkA-etadeva spaSTayati-manuSyetyAdinA ' iti' zabdazcaraNapUrtI, 'manuSyasambandhi '-janasambandhinaH, 'bhavasya'| saMsArasya, 'tucchakAlInabhAvAt '-svalpakAlAvasthAyitvAt , hetau paJcamI, 'ebhyaH'-pUrvoktebhyazcintAmaNyAdipadArthebhyaH, 'tucchaM'-svalpaM phalaM, 'prApyaM'-lamyam , bhavati, 'tena'-kAraNena, 'atra'-asmin , 'manuSyajanmanyeva '-manuSyasambandhini bhava eva, 'ebhyaH'-pUrvoktapadArthebhyaH, 'paratra'-paraloke, phalaM 'nAsti'-na bhavati / / 8 // 1. dakSiNAvartakAdibhyaH paratra phalaM na syAt ananugAmitvAt, carmacakSudRzyamAnapadArthAstu jIvAnAmasahagAmino bhavanti, | paramezvarapUjAdisamutthaM puNyaphalaM adRSTatvAt adRSTajIvena sahagAmi bhavatIti tattvam / 2. paraloke / Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra ekonaviMzosdhikAra TIkAyAm mUlam-idaM suhRt ! puNyabhavaM phalaM tu, mahattataH syAdbahukAlabhuktyai / prabhUtakAlastu vinA bhavAntaraM, devAdisambandhi na vartate yataH // 9 // TIkA-puNyaphalagauravaM darzayitumAha-idamityAdinA 'tu' zabdo bhinnakramadyotanArthaH, 'he suhRt ! ' he mitra !, | 'idaM'-pUrvoktam , prasiddham , 'puNyabhavaM phalaM'-puNyAdutpanna phalaM, 'mahat'-gururasti, 'tat'-tasmAt kAraNAt , | tat 'bahukAlamuktyai syAt '-cirakAlaparyantaM bhogAya bhavati, prabhUtakAlaH kadA labhyate ? ityAha-prabhUtetyAdinA 'tu' zabdo vizeSaNArthaH, ' yataH'-yasmAt kAraNAt , 'prabhUtakAlaH'-bahusamayaH, phalabhogAya bhUrisamaya ityarthaH, "devAdisambandhi bhavAntaraM vinA'-devAdisambandhayukto yo'nyo bhavastamantareNa, 'na vartate '-na bhavati, na labhyata itibhAvaH // 9 // mUlam-tatpuNyalabhyaM phalametadasti, praayo'nyjnmaantryaatjntoH| yadyatra janmanyupayAti puNya-phalaM tadA maikSu vinAzameva // 10 // TIkA-uktaviSayamevAha-tadityAdinA 'tat'-tasmAt kAraNAt , ' etat '-pUrvoktam , ' puNyalabhyaM phalaM'-puNyena | prApaNIyaM phalaM, 'prAyaH'-bahudhA, 'anyajanmAntarayAtajantorasti'-parabhavaprAptaprANino bhavati, " yadi'-cet , ' tatpuNyaphalaM'-puNyena prApya phalam , ' atra janmani '-asminbhave, prANinaH 'upayAti'-prApnoti, 'tadA'-tarhi, tat ' maMca'zIghram, 'eve 'ti nizcaye, 'vinAzaM'-nazanam upayAti // 10 // 1. prApta / // 1 // Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ROC% E0%AAMA mUlam-yato manuSyAyuratIva tucchaM, mAnuSyakaM dehamidaM shraaru| tabhujyamAnaM maraNAntarAgamAt, santruTyatIdaM pRthupuNyajaM phalam // 11 // TIkA-tasya maMkSu vinAzitve hetumAha-yata ityAdinA ' yataH'-yasmAt kAraNAt , ' manuSyAyuH'-manuSyasambandhi jIvanakAlaH, 'atIvatucche-atyantaM svalpamasti, tathA 'idaM -prasiddham , 'mAnuSyakaM dehaM'-manuSyasambandhi zarIraM, 'zarAruvinazvaramasti, 'tat'-tasmAt kAraNAt, 'bhujyamAnaM '-bhogaM nIyamAnam phalam , 'maraNAntarAgamAt '-mRtyormadhye samAgamAt , ' santruTayati'-chidyate, parantu ' idaM'-pUrvoktam , prasiddhaM vA, puNyajaM phalaM, 'pRthu'-vistIrNamasti, puNya- | bhAvi phalaM ciramupabhujyata itibhAvaH // 11 // mUlam-sukhAntarA duHkhabhavo mahIyo-duHkhAya yatsyAdatibhItidA mRtiH|| sA puNyaje'sminsati naiva yuktA, tadanyajanme phalametadeti bhoH||12|| TIkA-puNyaphalamahattvamevAha-sukhAntaretyAdinA 'sukhAntarA'-sukhamadhye, 'duHkhabhavaH'-duHkhotpattiH, 'mahIyaH duHkhAya'-mahattaraklezAya bhavati, sukhabhogakAlamadhye duHkhotpattiratIva klezadAyinI bhavatItibhAvaH, atra hetumAha-yadityAdinA ' yat'-yasmAt kAraNAt , 'mRtiratibhItidA syAt '-maraNam atyantaM bhayadaM bhavati, 'sA'-mRtiH, 'asmin puNyaje sati'-puNyotpanne'smin phale vidyamAne sati, 'eve 'ti nizcaye, 'yuktA'-yogyA, nAsti, puNyajaphalabhogakAle mRtyorAga 1. vinazvaram / 2. madhye / 3. utpattiH / 4. mahattara / 5. phale / Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina sattvasAra ekonaviMzosdhikAra kAyAm // 134 // tirna sAdhvitibhAvaH, phalitamAha-tadityAdinA 'bhoH'-ityAmantraNe, 'tat-tasmAt kAraNAt , ' etat '-pUrvoktam puNyajamityarthaH, phalam 'anyajanme '-bhavAntare, janmazabdasyAkArAntatvamapi keSAMcinmate'sti, 'eti'-prApnoti // 12 // mUlam-anekadhotpannamanekazo yatho-pabhujyamAnaM bahukAlamAtram / nakSIyate puNyaphalaM tadetat, prAyo'nyajanmanyudayaM sameti // 13 // TIkA-udAharaNapUrvakaM phalitaM spaSTayati-aneketyAdinA 'yathA'-yena prakAreNa, 'anekaprakAraiH'-anekaparizramairitibhAvaH, 'utpannam'-jAtam , tathA 'anekazaH'-anekavArAn , ' upabhujyamAnam '-bhoga nIyamAnam vastu, 'bahukAlamAtra'bahukAlayuktam bhavati, 'tat'-tathA, 'etat '-pUrvoktam , 'puNyaphalaM'-puNyotpannaM phalam , 'nakSIyate'-na nazyati, kintu 'prAyaH'-bahudhA, 'anyajanmani '-parabhave, 'udayaM sameti'-udayaM prAmoti, udayata itibhAvaH // 13 // mUlam-tathA ca yat kiJcidudugraMpuNyaM, sAkSAdihaivArpayati phalAni / yathAhi divye parizuddhayati kSaNAd , yaH kazcidatrAsti janeSu sUnRtI // 14 // TIkA-atyugrapuNyaphalaviSayamAha-tathA cetyAdinA tathA ce' ti samuccaye, yat 'kiJcit '-kimapi, 'ugrapuNyam'atyugrapuNyam bhavati, tat ' ihaiva'-asminneva saMsAre, 'sAkSAt '-pratyakSatvena, phalAni ' arpayati'-dadAti, asyodAheraNamAha-yathAhItyAdinA 'yathA hI' ti tadyathetyarthaH, yaH kazcit '-ko'pi, 'atra'-asmin saMsAre, 'janeSu' 1. bahukAlameva svArthe mAtrapratyayaH / 2. atyuna / 3. satyavAdI / ENGACASCCCCCCRACK 134 // Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LOCAUGUAGAA%43554 manuSyANAm madhye, 'sUnRtI'-satyavAdI janaH, 'asti'-vidyate, saH 'divye'-kaThinapratijJAyAm , 'kSaNAt '-kSaNena, zIghramevetyarthaH, 'parizuddhyati'-zuddhiM prApnoti // 14 // mUlam-zuddhAya siddhAya ca sAdhave tathA-'Nvapi pradattaM sakalArthasiddhaye / syAdaihikAmuSmikasarvasaukhya-nibandhanaM bandhanahRd bhavasya // 15 // TIkA-uktaviSayamevAha-zuddhAyetyAdinA 'tathe' ti samuccaye, 'zuddhAya '-nirdaSaNAya, 'siddhAya'-siddhiM gatAya janAya, 'ca'-punaH, 'sAdhave'-munaye, 'aNvapi'-svalpamapi, 'pradattam '-vitIrNam , vastu 'sakalArthasiddhaye syAt 'sarvaprayojanasAdhanAya bhavati, tathA 'aihikAmuSmikasarvasaukhyanibandhanaM '-sAMsArikapAramA(bha)vikasakalasukhakAraNam bhavati, tathA ' bhavasya '-saMsArasya, 'bandhanahRt '--baMdhanahAri bhavati // 15 // mUlam-jane'pi kasmaicidanuttarAya, kSatrAdaye stokamapi pradattam / vAre kacitkenacidekavelaM, tasyeSTasiddhyai bhavatIha nUnam // 16 // yAvatvayaM jIvati tAvadasya, sa rAjaputraH sakalArthakArI / ghanaM hi kiM duSTavipakSajAtA-nmRtyantakaSTAdapi pAtyazaGkam // 17 // TIkA-uktaviSayamevAha-jane'pItyAdinA 'kvacidvAre'-kutrA'pyavasare, 'kenacit'-kenApi janena, 'ekavelam'1. alpam / 2. ayaM rAjaputrAderdAtA kazcidvaizyAdiH / 3. rakSati / 4. prastAvAdenaM rAjaputrAdaye dAtAraM prati raajputraadiH| Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tatvasAra ekonaviMzosdhikAraH TIkAyAm C555550*5453 ekasminsamaye, sakRditibhAvaH, 'anuttarAya'-sarvottamAya, 'kasmaicit '-kasmaicana, 'kSatrAdaye '-kSatriyAdaye jane'pi, janAyA'pi, janazabdasya nAMtattvamapi keSAzcinmate vidyate, 'stokamapi '-svalpamapi, 'pradattam'-vitIrNam vastu, 'iha'asmin saMsAre, 'nUnaM '-nizcayena, 'tasya'-dAturjanasya, ' iSTasiddhyai '-abhiSTasAdhanAya bhavati, evaMkRte punaH kiM bhavatItyAha-yAvadityAdinA 'tu' zabdo vinizcaye, ' yAvat-yatkAlaparyantam , 'ayaM'-dAtA, 'jIvati'-prANAn dadhAti, 'tAvat '-tatkAlaparyantam , ' asya'-dAtuH, 'saH'-pUrvoktaH, 'rAjaputraH'-kSatriyaH, 'sakalArthakArI -sarvakAryasAdhako bhavati, 'hI' ti caraNapUttauM, 'ghanaM kimiti '-atra viSaye kiM vaktavyamityarthaH, 'saH'-kSatriyAdi, 'duSTavipakSajAtAt '-duSTazatrusamUhAt , 'api'-zabdaH samuccaye, 'mRtyantakaSTAt '-maraNAntaklezAt , 'azaGkam'-zaGkArahitam , yathA syAttathA nisandehamiti yAvat uktadAtAram , 'pAti'-rakSati / / 16-17 // mUlam-evaM hi kutrA'vasare kilaika-vAraM mahatpuNyamupArjitaM yaiH| teSAM tadatrApi paratra loke, satsaukhyasantAnavidhAnahetuH // 18 // TIkA-ugrapuNyaphalaviSayamevAha-evamityAdinA 'hI'ti caraNapUtoM, evam '-anayA rItyA, 'kutrA'vasare'kvacitsamaye, 'kile 'ti nizcayena, 'ekavAraM'-sakRt , 'yaiH'-janaiH, ' mahat'-prabhRtaM puNyam , 'upArjitam'-prAptam , saMgrahItamiti yAvat , 'taM'-mahatpuNyam , ' teSAm '-janAnAm , ' atra-asminsaMsAre, 'api' zabdaH samuccaye, 'paratra loke'-parabhave, ' satsaukhyasantAnavidhAnahetuH'-zreSThasukhasantatikAraNanimittaM bhavati / / 18 // // 135 // Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-punastvatIyogratamaM yadatra, puNyaM ca pApaM samupArji puMsA / - anekapuMsAmapi bhuktaye ta-cchAleriva straiNayujazca coravat // 19 // TIkA-ugratamapuNyapApaphaladarzayitumAha-punarityAdi 'punari'ti samuccaye, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'atra'-asminsaMXI sAre, 'atIva '-atyantam , " ugratamam '-atizayenograM, ' yat'-puNyam , 'ca'-punaH pApaM, 'puMsA'-janena, 'samu pArji'-arjitama, 'tat'-ugratamaM puNyaM pApaM ca, 'anekapuMsAmapi '-anekajanAnAmapi, "bhuktaye '-bhogAya bhavati, atrodAharaNamAha-kramazaH zAlerivetyAdinA 'straiNayutaH'-strIsamUhayuktasya, 'zAleriva'-zAlibhadrasyeva, 'ca'-punaH, 'coravat '-taskarasyeva, puNyaphalaM strIsamUhayuktasya zAlibhadrasya bhuktaye yathA'bhUttathaivA'nyatrA'pyanekapuMsAM bhogyaM bhavati pApaphalam ca strIsamUhayuktasya corasya bhuktaye yathA bhavati tathaivA'nyatrA'pyanekapuMsAM bhogyaM bhavatItibhAvaH / / 19 // mUlam-yathaikakaH kazcana rAjasevAM, kRtvA sukhI syaatprivaaryuktH| - ekastathA ko'pi nRpA'parAdhI, nihanyate'sau saparicchado'pi // 20 // TIkA-uktaviSayamevodAharaNena spaSTayati-yathaikaka ityAdinA, 'yathA'-yena prakAreNa, 'ekakaH'-ekaH, 'kazcana'ko'pi janaH, 'rAjasevAM kRtvA'-rAjJaH sevanaM vidhAya, 'parivArayuktaH'-kuTumbasametaH, 'sukhIsyAt '-saukhyayukto bhavati, 1. zAlibhadrasyeva strIsamUhayuktasya bhuktaye puNyaphalamabhUt ca punaH corasyeva strIsamUhAdiyuktasya pApaphalaM bhuktaye syAttatheti / 60%A4% AA Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra ekonaviMzosdhikAraH TIkAyAm // 136 // 'tathA'-tenaiva prakAreNa, 'yadi' 'eka' 'ko'pi'-kazcana, 'nRpA'parAdhI'-nRpA'parAdhakartA janaH, bhavati tarhi 'asau'pUrvokto janaH, 'saparicchado'pi'-parivArayukto'pi, 'nihanyate '-mAryate // 20 // paramezvaranAmasmaraNasyApi AvazyakatA navabhiH zlokairAhamUlam-yayevamarcAdikapuNyametat , sarvAtmanA svArthakaraM niruktam / tadaitadevAdriyatAM janaughaH, kiM nAmajApe vihitA pravRttiH // 21 // TIkA-atra praznayati ' yadyevamiti'-yadyevamityAdinA, 'yadi '-cet, 'etat '-pUrvoktaM, 'arcAdikapuNyam'pUjAdipuNyam , ' evam '-uktarItyA'bhavat , kathitaprakAreNetyarthaH, 'sarvAtmanA'-sarvaprakAreNa, 'svArthakaraM'-svaprayojana- | sAdhakaM, 'niruktaM'-kathitamasti, 'tadA'-tarhi, 'janaughaH'-janasamRhaH, 'etadeva'-pUjAdipuNyameva, 'AdriyatAM'satkarotu, gRhNIyA(dA)driyAditibhAvaH, 'nAmajApe'-bhagavato nAmno japane, 'pravRttiH'-pravartanaM, 'kiM''vihitA'pratipAditA'sti // 21 // mUlam-sAdhUcyate sAdhujana ! tvayedaM, paraM viveko'tra kRto mhdbhiH| ime gRhasthAH khalu ye samarthA-ste dravyabhAvArcanakAdhikAriNaH // 22 // 1. pUjAdi / 2. sarvaprakAreNa | 3. pUjanaka / // 136 // Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ye yogino dravyaparigraheNa vinA vibhAntIha bhave mahAntaH / teSAM tvadhIzasmRtireva yuktA, taiyaiva tatsvArthakRtiH samastA // 23 // TIkA - asyottaramAha - sAdhUcyata ityAdinA ' he sAdhujana !' he zreSThajana !, tvayA ' idaM ' - pUrvoktaM vacanaM, 'sAdhUcyate ' - prazastaM kathyate, ' paraM ' - parantu, ' atra ' - asmin viSaye, pUjAnAmajApaviSayamityarthaH, ' mahadbhiH ' -mahAtmabhi rjanaiH, ' vivekakRtaH ' - vivecanam kRtamasti, adhikArabhedenoktaviSayayorbhedaH pratipAdita ityartho bhedameva darzayati- ima ityAdinA ' khalvi 'ti nizcayena, ye ' ime ' - prasiddhA:, ' gRhasthA: ' - gRhiNaH, 'samarthAH ' - zaktAH santi, ' te ' - gRhasthAH, ' dravyabhAvArcanakAdhikAriNaH ' - dravyabhAvadvArA pUjAyA adhikAriNaH santi, parantu ' ihabhave ' - asminsaMsAre, ye 'mahAntaH ' - mahAtmanaH, 'yoginaH ' yogAbhyAsakarttAro janAH, 'dravyaparigraheNa vinA vibhAnti ' - arthagrahaNamantarA zobhante, niSparigrahA varttanta itibhAvaH, ' teSAM ' - pUrvoktAnAm, 'mahatAM ' - yoginAm, 'tu' zabdo bhinnakramapradarzanArthaH, ' adhIzasmRtireva yuktA ' - bhagavannAmajApa eva yogyo'sti, kuta ityAha- tathaivetyAdinA yataH ' samastA ' - sarvA, ' tatsvArthakRtiH '- teSAM yoginAM svArthasya siddhiH, ' tathaiva ' - adhIzasmRtyaiva saJjAyate // 22-23 // 1. bhagavat / 2. adhIzasmRtyA / 3. teSAM yoginAM svArthasiddhiH sarvA'pi bhavet / Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra ekonaviMzosdhikAra TIkAyAm 3137 // mantrasya haMsamAtyudAharaNadvArA detItthaM bhagavatsyadehinAm / %AA%A%AASAGACASSA mUlam-yathA viSaM gAruDahaMsajAGgulI-mantrasya jApAcchravaNAcca dehinAm / mUrchAvatAM tattvamajAnatAmapi, vinazyatItthaM bhagavatsmRteragham / / 24 // TIkA-adhIzasmRtyaiva kathaM teSAM svArthasiddhirityudAharaNadvArA darzayati-yathetyAdinA ' yathA'-yena prakAreNa, 'gAruDa| haMsajAgulImantrasya'-garuDasambandhimantrasya haMsasambandhimantrasya jAgulImantrasya ca, 'jApAt'-japanAt , 'ca'-punaH, 'zravaNAt '-zravaNena, 'mRvitAM'-mRchau~ prAptAnAm , 'dehinAm '-prANinAm , 'viSaM'-garalaM, 'vinazyati'-nAzaM yAti, ' ittham '-anayaiva rItyA, 'tattvamajAnatAmapi '-tatvamajJAtRNAmapi janAnAm , ' aghaM'-pApam , ' bhagavatsmRteH'bhagavataH smaraNena vinazyati // 24 // mUlam-tathA'sthibhakSIti humAyapakSI, prsiddhimaansnttjiivrkssii| uDDIyamAnasya yadasya chAyA, yanmUrddhagA so'tra bhavennarendraH // 25 // 1. nanu yoginaH samyagbhagavatsvarUpaM yathAsthitaM na vidanti bhagavAnapi niHspRho nIrAgazca tataH kevalaM bhagavatsmRtyA eva | yoginAM kiM siddhayedityAha yathA viSamiti / nanu bhagavaddhyAyakA yoginastu yadi bhagavatsvarUpaM na jAnanti, paraM bhagavAMstu jAnAti ayaM dhyAtA mAM dhyAyati evaM gAruDiko gAruDAdimantrAnvetti paraM viSA? yadyapi gAruDAdimantrasvarUpaM na jAnAti tathA'pyasya gAruDikaprayuktagAruDAdimantraprayogAdviSanAza evaM yogino'pi samyagbhagavajJAnAbhAve'pi bhagavannAmAkSaraprabhAvAt duSkarmakSaye pApaM nazyatIti evamekapakSabhUte'pi jJAne'bhISTasiddhiH / 2. AstAmekapakSajamapi jJAnamubhayapakSavikale'pi jhAne saMyogamAtrAdapISTasiddhiryathA humAyapakSiNo yasya zirasi chAyA nipatati sa pAtasAhirbhavati tatra humAyo'pi na vetti yadasya CAKACAAAAA T 137 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAsyaM khago vetti yadasya zIrSe, chAyAM karomIti tathetaro'pi / jAnAti naivaM mama mastake'sau, chAyAM karotIti mataM dvayorna // 26 // tathApi tacchAyamahAtmatodayA- dadhIzatodeti daridratApahA / ajAnatorapyatha siddhirevaM kathaM smRteryAti na pApamIzituH // 27 // 4 TIkA - uktaviSayamevodAharaNAntareNa vispaSTayati - tathetyAdinA ' tathe 'ti samuccaye, ' ityasau ' - prasiddha ityarthaH, 'asthibhakSI ' - asthibhakSaNakartA, 'humAyapakSI ' - humAyanAmA pakSI, 'prasiddhimAn ' - vikhyAto'sti, tathApi saH ' santatajIvarakSI ' - nirantaraM jIvAnAM rakSako'sti, 'yadi 'ti caraNapUrtI, 'uDDIyamAnasya ' - utpatataH, 'asya ' - humAyapakSiNaH, 6 chAyA yanmUrddhagA ' - yasya janasya mastakaM prAptA bhavati, ' sa: '- janaH, ' atra ' - asminsaMsAre, 'narendro bhavet ' - nRpaH saJjAyate, udAharaNaM vispaSTayati- nA'yamityAdinA 'yadyapi ' ' ayaM ' - pUrvoktaH, ' khagaH ' - humAyunAmA pakSI, ' iti ' - etad na vetti - na jAnAti, yat ' asya' - janasya, ' zIrSa ' - zirasi, aham chAyAM karomi, 'tathe 'ti samuccaye, ' itaro'pi ' - tadbhinno'pi yasya mastake chAyA kriyate sa jano'pItibhAvaH, ' ityevam ' - etat na jAnAti na vetti, yat mama zIrSe'haM chAyA karomi yasya zIrSe chAyA bhavetso'pi na vetti mama zIrSe humAyaH chAyAM karotyevaM dvayorapyajJAne'pi anyasya narendratvaM sidhyatyevaM sevako'pi samyag bhagavatsvarUpaM na jAnAti bhagavAnapi nIrAgatvAtsevakasyA'bhISTakRtau nodyacchata tathApi sevakasya svAmismaraNadarzanAdisaMyogamAhAtmyAdevA'bhISTasiddhiH syAditi kAvyatrayeNAha tathAsthibhakSItyAdi / 9. jJAnaM / Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina ekona viMzos tatvasAra TIkAyAm dhikAraH // 138 // 'mastake -zirasi, 'asau'-pakSI, chAyAM karoti, avedane hetumAha-matamityAdinA yataH 'dvayoH'-pakSijanayoH, 'matam'abhISTam nAsti, tathApi '-tadapi, ' tacchAyamahAtmatodayAta'-tasya pakSiNa chAyAyA mahatvasyodayena, 'daridratApahA'dAridyanAzinI, * adhIzatodeti '-svAmitvamudayate, athavA 'ajAnatorapi'-abudhyamAnayorapi, 'evam '-uktarItyA, 'siddhiH'-kAryasaphalatA bhavati, tarhi, ' IzitaH'-khAminaH, bhagavata iti yAvat , 'smRteH'-smaraNena, pApaM 'kathaM na yAti'-kuto nA'pagacchati, uktaprakAreNa svAminAmajApenA'pi pApamapayAtyevetibhAvaH // 25-27 // mUlam-asmingate sarvata AtmazuddhiH, satyAmamuSyAM prmaatmbodhH| jAte'tra no kazcana karmabandhaH, karmapraNAze kila mokSalakSmIH / / 28 / / asyAM hi satyAM sthitirakSayA syAda, anntvijnyaanmnntdRssttiH| ekaravabhAvatvamanantavIrya, jAgarti sajjyotiranantasaukhyam // 29 // / TIkA-nAmasmRtyA pApe'pagate phalamAha-asminnityAdinA 'asmin'-pUrvokte pApe, 'gate'-naSTe sati, 'sarvataH'-1 sarvaprakAreNa, 'AtmazuddhiH'-Atmano nairmalyaM bhavati, 'amuSyAm satyAm'-Atmazuddhau jAtAyAm , 'paramAtmabodhaHparamAtmano jJAnam bhavati, 'atra'-asmin paramAtmabodhe, 'jAte'-samutpanne, 'kazcana '-ko'pi, 'karmavandhaH'-karmaNAM yogaH, 'no'-naiva, bhavati, 'kile 'ti nizcayena, 'karmapraNAze'-karmaNAM nAze sati, 'mokSalakSmIH '-muktisampat , 1. pApe / 2. aatmshuddhau| 3. paramAtmabodhe / 4. mokSalakSmyAM / / // 138 // Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LEARN bhavati, 'hI 'ti nizcayena, 'asyAM satyAm '-mokSalakSmyAM jAtAyAm , ' akSayA sthitiH syAt '-avinAzinI sthitirbhavati, 'anantavijJAnam '-antarahitaM jJAnam bhavati, 'anantadRSTiH'-antarahitam darzanam bhavati, 'ekasvabhAvatvam - ekarasasvabhAvasabhAvo bhavati, 'anantavIryam '-antarahitam zauryam bhavati, 'sajyotiH'-sato guNasya tejo jAgarti, 'prabodhamupayAti '-tathA anantasaukhyamantarahitaM sukham bhavati / / 28-29 // zrI jainatattvasAre nAstikasya dravyabhAvadharmaphalasamprApaNoktileza ekonaviMzo'dhikAraH atha viMzatitamo'dhikAraH AAOROOOGoraon AtmajJAnenaiva kevalarAjayogena vA muktirbhavati etadviSaye vaiSNavAdisarvajanakathanasyaikavAkyatA ghaTanA iti dvAviMzatizlokairAhamUlam-he svAminaH! yUyamiti pravaktha, yadAtmabodhAnna vinA'sti muktiH|| tahastare'nyAnkathamAhurasyA, hetUMstaMduktirna samA tathAhi ? // 1 // 1. vaiSNavAdayaH / 2. viSNupramukhAn hetUn / 3. tasmAtkAraNAdiyaM bhavatAM uktiranyairna samA vA'nyeSAmuktirna bhavadbhiHsamA / Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra viMzatitamoradhikAra: TIkAyAm .139 // ye vaiSNavAH kecana viSNuvAdino, viSNoH sakAzAnnigadanti muktim / ye brahmaniSThAH kila brahmaNastAM, zaivAH zivAcchaktikRtAM tu shaaktaaH||2|| teSAM na cAtmAvagamo nidAnaM, muktastadA nAstyatha nirNayo'yam / yadAtmabodhAjanitaiva mukti-stataH kimevaM kriyate vinizcayaH // 3 // TIkA-muktiviSaye praznayati-he svAminaH! ityAdinA ' he svAminaH !'-he IzAH !, AdarArtha bahuvacanam , ' yUyaM' 'iti'-etad vakSyamANam , ' pravaktha '-kathayatha, yat AtmajJAnamantareNa, 'muktirnAsti'-mokSo na bhavati, 'tahiM '-tadA, | " itare'-anye, vaiSNavAdaya itibhAvaH, 'asyAH '-muktaH, 'hetUn '-kAraNAni, 'anyAn'-itarAn , viSNavAdInitibhAvaH, 'kathamAhuH ?'-kutaH kathayanti ?, 'tat '-tasmAt kAraNAt , ' uktiH samA'-kathanaM samAnaM, nAsti, 'bhavataH'vaiSNavAdInAM ca, muktihetuviSaye kathanaM tulyaM nAstiItibhAvaH, etadeva darzayati-tathAhItyAdinA ' tathAhI 'ti-tadyathetyarthaH, ye 'kecana'-kepi, 'viSNuvAdinaH'-viSNuvaktAraH, jagadutpattisthitipralayahetuviSNuriti mantAra itibhAvaH 'vaiSNavAHviSNumantAraH, viSNUpAsakA itibhAvaH, janAH santi te 'viSNoH sakAzAt '-viSNudvArA, 'muktiM nigadanti '-mokSaM 1. nanu yadi vaiSNavAdInAM viSNumukhyebhyo muktistarhi ayaM yo nizcayo bhavadbhiH procyate sa nizcayo na aikAntikaH ko'yaM nirNayaH yadyasmAt AtmabodhAdeva muktirjAyate ayaM nizcayo na yukto mukterbahuhetuprApyatvAt tattasmAt kAraNAt evaM pUrvokto yo vinizcayaH kimiti kathaM kriyate iti pRcchantamAha satyaM yadete // // 139 // Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ itibhAvaH, janAbA:-zivopAsakAna, punaH, ye 'zaktAH kathayantItibhAvaH kathayanti, viSNUpAsanena muktirbhavatIti kathayantItibhAvaH, 'kile 'ti svavArtAyAm , 'ye brahmaniSThAH'-brahmaNi vidhau niSThA-1 kA bhaktiryeSAM te tathA brahmopAsakA itimAvaH, janAH santi te 'tAM'-muktiM, 'brahmaNaH '-brahmasakAzAta, 'nigadanti'-brahmo-12 | pAsanena muktirbhavatIti kathayantItibhAvaH, 'ye zaivAH'-zivopAsakAH, janAH santi te tAm 'zivAt '-zivasakAzAta , 'nigadanti '-zivopAsanena muktirbhavatIti kathayantItibhAvaH, 'tu'-punaH, ye 'zaktAH'-zakyupAsakA janAH, santi te tAm , 'zaktikRtAm '-zaktidevatAvihitAm , 'nigadanti'-zakyupAsanena muktirbhavatIti kathayantItibhAvaH, phalita| mAha-teSAmityAdinA yadA ' teSAm '-vaiSThAvAdInAm janAnAm , mate 'ca' zabdazvaraNapUttauM, 'AtmAvagamaH'-AtmajJAnam , 'mukteH'-mokSasya, 'nidAnaM'-kAraNaM, nAsti, 'tadA'-tarhi, bhavataH, 'ayaM'-vakSyamANaH, 'nirNayaH'-nizcayaH, 'nAsti'jA na vidyate, ' atha'-zabdazcaraNapUttauM, yat muktiH, 'AtmabodhAdeva'-AtmajJAnAdeva, 'janitA'-utpannA bhavati, 'tataH'| tarhi, bhavatA ' evam '-uktarItyA, 'vinizcayaH'-nirNayaH, 'kiM kriyate ?'-kathaM vidhIyate // 1-3 // mUlam-satyaM yadete kila lokarUDhi-rUDhAstu vissnnvaadikbhinnviikssinnH| parantu tattvArthata eSa Atmai-vArtho'bhivAcyo nanu viSNumukhyaiH // 4 // TIkA-athottaramAha satyamityAdinA 'satyamiti'-etattava kathanaM satyamastItyarthaH, yat 'kile 'ti nizcaye, 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'ete '-pUrvoktA vaiSNavAdayaH, 'lokarUDhirUDhAH'-lokazailIprAptAH santaH, 'viSNavAdikabhinnavIkSiNaH' 1. paramArthataH / Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra TIkAyAm |viMzati tamo'dhikAra // 140 // viSNavAdikaM vibhinnatvena dRSTAraH santi, parantu '-kintu, 'tattvArthataH'-paramArthataH, vAstavamitibhAvaH, 'eSaH'-prasiddhaH, 'AtmA evArthaH'-jIva eva padArthaH, 'nanviti'-nizcayena, 'viSNumukhyaiH'-viSNavAdizabdaiH, 'abhivAcyaH'-amidheyo'sti, tatvArthato viSNavAdizabdA AtmapadArthasyaiva vAcakAH santItibhAvaH // 4 // mUlam kathaM hi veveSTayatha viSNurAtmA, vyApteratha brahma tathaiSa AtmA / zivo'pi cAtmA zivahetutaH syA-cchaktistathA''tmazritavIryametat // 5 // TIkA-praznottaradAnapUrvakamuktaviSayameva vivRNoti kathamityAdinA ' hI 'ti nizcaye, caraNapUrtI vA, 'kathamiti 'bhavata uktakathanaM kathaM sambhavatItibhAvaH, uttaramAha-veveSTItyAdinA 'AtmA'-jIvaH, 'veveSTi'-vyApnoti, 'azva'zabda iti zabdArthaH sa ca hetau iti hetoritibhAvaH, 'saH'-viSNuH, ucyate, 'athe 'ti anantare, 'tathe 'ti samuccaye, 'eSaH'-prasiddhaH, pUrvokto vA, 'AtmA'-jIvaH, 'vyApteH'-vyAptihetoH, brahma ucyate, 'ca'-punaH, 'api'-zabdA samuccaye, 'AtmA'-jIvaH, 'zivahetutaH '-kalyANakAraNabhAvAt , 'zivaH syAt '-zivo bhavati, ziva ucyata itibhAvaH, 'tathe 'ti samuccaye, 'etat '-prasiddham , 'AtmazritavIrya'-jIvasthitaparAkramaH zaktirucyate, kevalajJAnajJAtalokAloka 1. kevalajJAnazAtalokAlokasvarUpo jJAnAtmanA vyApakatvena viSNuH / parabrahmasaJjanijazuddhAtmabhAvanAtmakatvena brahmA / zivaM nirvANaM | prAptaM yeneti zivaH karmamuktaH siddhatvAvasthAmadhizritaH, yaducyate yogavAsiSThAdI jIvaH zivaH zivo jIvo, nAntaraM zivajIvayoH / A karmabaddho bhavejjIvaH, karmamuktaH sadA shivH|" iti yadvA atratyabhAvApekSayA zivamasyAstIti zivaH zivasattAvAn ityarthaH / / HU // 140 // Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -96495% A %AACARSAA%% svarUpo jJAnAtmanA vyApakatvenA''tmA viSNurucyate, parabrahmasaMjJanijazuddhAtmabhAvanAtmakatvena sa brahmocyate karmamuktaH san siddhatvA'vasthAmadhizrito nirvANaM prAptatvAt sa ziva ucyate tadvIyaM ca zaktirucyata itibhAvaH // 5 // mUlam-itthaM hi sarvairapi viSNumukhyaiH, zabdairasAvAtmaka eva yodhyH| tatastvato muktiriyaM na kasmAt, prApyati tattvaM hRdi tairapIkSyam // 6 // TIkA-phalitamAha-itthamityAdinA ' iti '-nizcayena, ' ittham '-anayA rItyA, 'sarvairapi '-sakalairapi, 'viSNumukhyaiH '-viSNavAdibhiH zabdaiH, 'asau'-pUrvoktaH, 'Atmaka eva'-jIva eva, 'bodhyaH'-jJeyo bhavati, 'tataH'tasmAt kAraNAt , 'tu' zabdazcaraNapUttauM, 'ataH'-AtmanaH, AtmajJAnAditibhAvaH, ' iyaM'-pUrvoktA muktiH , 'kasmAna prApyA'-kuto na labhyA'sti ? ' iti'-etat , 'tattvaM'-yathArthaviSayaH, 'tairapi '-viSNavAdibhirapi, 'hRdi '-hRdaye, 'IkSyam '-vicAraNIyam // 6 // mUlam-cenneti viSNupramukhebhya ebhyaH, muktistadA vaissnnvmukhylokaaH| santo gRhasthA iha viSNumukhyAna, evArcayantaH parito japantu // 7 // paraM tapaH saMyamayuktatA kSamA, niHsaGgatA raagrussaapnodii| paJcendriyANAM viSayAdvirAgo, dhyAnAtmabodhAdi vidhIyate kathaM ? // 8 // 1. vicAraNIyam / A%E5%A5% Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvasAra TIkAyAm viMzatitamo'dhikAraH TIkA-anyathA dUSaNamAha-cedityAdinA 'cet '-yadi, ' iti '-etat mama kathanamityarthaH, 'na asti'-yadi mama kathanaM tathyaM nAstItibhAvaH, tathA 'ebhyaH'-pUrvoktebhyaH, 'viSNupramukhebhyaH'-viSNavAdibhyaH muktirbhavati, 'tadA'tarhi, 'iha'-asminsaMsAre, 'vaiSNavamukhyalokAH'-vaiSNavAdayo janAH, 'santaH'-sAdhavaH, tathA 'gRhasthAH'-gRhiNo'pi, 'viSNumukhyAneva'-viSNavAdIneva, 'arcayantaH'-pUjayantaH santaH, 'paritaH'-samantAt , tAneva 'japantu'dhyAyanta, 'parama'-parantu, 'tapaH'-tapazcaryA, 'saMyamayuktatA'-saMyame tatparatA, 'kSamA'-kSAntiH, 'niHsaGgatA'saGgarAhityam , saGgaparityAga itibhAvaH, 'rAgaruSApanodau'-rAgadveSayoH pRthakkaraNam, 'paJcendriyANAm '-zrotrAdInAm , 'viSayAta-svasvaviSayebhyaH, 'virAmaH'-viraktiH, nivRttiritibhAvaH, tathA 'dhyAnAtmabodhAdi '-dhyAnaM AtmajJAnAdikazca taiH, 'kathaM vidhIyate -kiM kriyate ? / / 7-8 // mUlam-eSaiva sevA nanu viSNubrahmA-dInAM tadeyaM kuta AzritA'sti / bhostebhya eveti tadA na teSAm, vAgasti hasto'pi yato'nyabodhaH // 9 // TIkA-atrA''zaGkate-epaivetyAdinA ' nanvi 'ti vitarke, 'viSNubrahmAdInAm '-viSNubrahmaprabhRtInAm , 'eSA'-| | pUrvoktA, ' sevaiva '-sevanamevA'sti, tapazcaryAdikaM viSNubrahmAdInAM sevaivA'sti, nanu sevAtaH pRthakkRtyamitibhAvaH asyo- | taramAha-tadetyAdinA-yadi tvamevaM vakSi ' tadA'-tarhi, ' iyaM'-sevA, tapazcaryAdirUpasevetibhAvaH, 'kuta AzritA'sti ?' 1. zAnam / | // 141 // Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAAAAA kasmAta pravRttiM gatA bhavati ? iti tvaM vada, vAdyAha-'bho'-ityAmantraNe, 'iyaM'-tapazcaryAdirUpasevA, 'tebhya eva'-viSNubrahmAdibhya eva, pravRttiM gatA iti zabdo vAkyaparisamAptau, asyottaramAha-tadetyAdinA 'tadA'-bahi, yadi tapazcaryAdirUpasevA viSNabrahmAdibhya eva pravRttiM gatA tahA~tibhAvaH, 'teSAM'-viSNubrahmAdinAM, 'vAga'-vANI, 'nAsti'-na vidyate. tathA ' hasto'pi '-karo'pi nAsti, ' yataH'-yadvazAt , 'anyabodhaH'-anyasya jJAnam bhavet , viSNubrahmAdInAM vAghastAbhAvAdanyabodhavirahAttebhyastapazcaryAdirUpasevA pravRttiM gateti na vaktuM zakyata itibhAvaH // 9 // mUlam-taLyAyiyogibhya iyaM pravRtti-stattaiH kuto'sau nirgadopalabdhA / / adhyAtmayogAditi cettadAnI, tasya praNetA'bhavadatra ko bhoH? // 10 // niraJjanainiSkriyakairna cA'yaM, vaktuM hi yogyaH khalu vissnnumukhyaiH| so'dhyAtmayogaH kuta AvirAsIt, cedAdiyogibhya iti pravAdaH // 11 // tairapyasAvAtmabhavAvabodhA-dadhyAtmayogo'vagato na caa'nytH| anindriyAniSkriyakAnniraJjanA-nityaikarUpAnna tu viSNumukhyAt // 12 // TIkA-vAdyAha-taddhyAyiyogibhya ityAdi 'tayAyiyogibhyaH'-viSNubrahmAdidhyAnakartRyogijanebhyaH, tapazcaryAdirUpasevAyAH, 'iyaM'-pUrvoktapravRttirbhavati, asyottaramAha-tadityAdinA yadi taddhayAyiyogimyastapazcaryAdirUpasevAyAH 1. bada / Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viMzati jaina tattvasAra TIkAyAm tamo' dhikAra // 142 // pravRttirbhavati 'tat '-tarhi, 'taiH'-taLyAyiyogibhiH, 'asau'-tapazcaryAdirUpasevA, 'kuta upalabdhA ?'-kasmAt prAptA ? iti tvaM 'nigada'-vada, vAdyAha-adhyAtmetyAdi 'adhyAtmayogAt '-AtmAnamadhikRtya pravRtto yo yogastasmAt , taddhyAyibhistapazcaryAdirUpasevA prAptA asyottaramAha-cedityAdinA 'cet '-yadi, tvam iti '-etat vadasi tarhi 'bho'-ityAmantraNe, 'tadAnIM '-tasminkAle, ' atra'-asminsaMsAre, ' tasya praNetA'-adhyAtmayogasya nirmAtA, 'ko'bhavat ?'-ko jana AsIt ? vAdihRdayasthazaGkAmapanetumAha-niraJjanairityAdi 'khalvi' ti nizcaye, 'hi' zabdazcaraNapUttauM, 'niraJjanaiH'-nirlepaiH, 'ca'-punaH, 'niSkriyakaiH'-kriyArahitaiH, 'viSNumukhyaiH '-viSNuprabhRtibhiH, 'ayam '-adhyAtmayogaH, praNItaH, 'vaktuM'-kathayitum , 'na yogyaH'-nA)'sti, evaM ca sati 'sa:'-pUrvoktaH, 'adhyAtmayogaH 'AtmAnamadhikRtya pravRtto yogaH, 'kuta AvirAsIt '-kasmAt prAdurbabhUva, vAdyAha-AdItyAdi 'AdiyogibhyaH'sRSTyAdau ye yogina AsaMstebhyaH, 'ayam '-adhyAtmayogaH, AvirAsIt iti evaM pravAdo'sti, asyottaramAha-vedityAdinA 'cet '-yadi, tvamevaM bravISi tarhi zRNu 'tairapi'-Adiyogibhirapi, ' asau'-pUrvokto'dhyAtmayogaH, 'AtmabhavAvabodhAt '-AtmotpannajJAnAt , ' avagataH'-jJAto'sti na cA'nyata iti, 'taiH'-AdiyogibhiH, AtmabhAvAvabodhaM vihAyAjyasmAdadhyAtmayogo nA'vagata itibhAvaH, 'tu'-kintu, ' anindriyAt'-indriyarahitAta , 'niSkriyakAt '-kriyArahitAt , 'niraJjanAt'-nirlepAt , tathA 'nityaikarUpAt'-sarvadaikasvarUpAta 'viSNumukhyAt '-viSNavAdeH, 'taiH'-AdiogibhiradhyAtmayogo nA'vagato'sti // 10-12 // // 142 // Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAMACHAR mUlam-svAdAtmano yo'vagamo babhUva, bhAvAtsamAkhyAdgatarAgaroSAt / apUrvalAbhAnnikhilArthadRSTe-radhyAtmayogaH svata eva siddhH|| 13 // TIkA-AtmabhavAvabodhAt kathamadhyAtmayogasiddhiriti darzayitumAha-svAdityAdi 'samAkhyAt' 'samanAmakA bhAvAt'aMtarAzayAta , samabhAvAdityarthaH, 'gatarAgaroSAt'-rAgadveSapraNAzAt , 'apUrvalAmAt'-aprAptatAdRglAbhAta, tathA' nikhilArthadRSTeH-sakaladravyadarzanAt , sarvatra hetau paJcamI 'iti '-etebhyo hetumyaH, 'svAt '-svakIyAt , 'AtmanaH'-jIvAt , 'yo'vagamo babhUva '-yadjJAnamabhavat, 'sa:'-adhyAtmayogaH, AtmAnamadhikRtya pravRtto yogaH, 'svata eva'-svayameva, anyA'pekSayA vinaivetibhAvaH, 'siddhaH'-siddhi prApto'sti // 13 // mUlam-evaM hi yazcA''tmabhavAtmabodha-stasmAnnRNAM jAyata eva muktiH| ____ asyA na hetustvaparo'sti viSNu-mukhyastadAtmA'vegamaspRhaiSyA // 14 // ___TIkA-phalitamAha-evamityAdinA 'hI' ti nizcaye, 'ca' zabdazcaraNapUrtI, 'evam '-anayA rItyA, 'ya:'AtmabhavAtmabodhaH, svayamutpannam AtmajJAnamasti, 'tasmAdeva'-pUrvoktAdAtmabhavAtmabodhAdeva, 'nRNAM'-manuSyANAm , | 'muktiH'-mokSaH, 'jAyate'-utpadyate, ' tu'-kintu, 'aparaH'-bhinnaH, AtmabhavAtmabodhAdanya ityarthaH, 'viSNu 1. samabhAvAt / 2. aprAptatAhaglAbhAt / 3. sakaladravyadarzanAt / 4. mukteH / 5. zAnam / Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra TIkAyAm viMzatitamo'dhikAra .03. 450 mukhyaH'-viSNavAdiH, 'asyAH'-muktaH, 'heturnAsti'-kAraNaM na vidyate, 'tat '-tasmAt, 'AtmAvagamaspRhA'AtmajJAnAkAMkSA, 'eSyA'-abhilapaNIyA'sti // 14 // mUlam-ye tu svabhAvAnnigadanti mukti, tatrA'pyasAveva nivedito'rthaH / svasyA''tmano bhova ihAptiruktA, tadAtmalAbhAnnanu siddhilakSmIH // 15 // TIkA-matAntaraM parihartumAha-ye vityAdi 'tu'-punaH, 'ye'-svabhAvavAdino janAH, 'khabhAvAt '-svabhAvasakAzAta , 'muktiM nigadanti'-mokSaM kathayanti, svabhAvAnmuktirbhavatIti kathayantItibhAvaH, 'tatrApi'-tadviSaye'pi, 'asAveva'-pUrvokta eva, 'arthaH'-AzayaH, 'niveditaH'-kathitaH, jJeyaH, ' yat '-yaH, ' svasya'-khakIyasya, 'AtmanaH'| jIvasya, bhAvo'sti saH eva, 'iha-asminsaMsAre, 'AptiruktA'-prAptiH kathitA'sti, 'bhAvaH'-bhUprAptAvityasmAd dhAto rbhAvaH siddhaH sa ca prAptyaparaparyAyaH evaM ca svasthA''tmano bhAvaH prAptiH yAthAtathyenA''tmano'vabodhenA''tmalAbho yo'sti sa eva svabhAva ucyata itibhAvaH, 'nanviti nizcayena, 'tasmAt'-kAraNAt , svabhAvazabdasyA''tmalAbhavAcakatvAt itibhAvaH, 'AtmalAbhAt '-svabhAvAt , AtmajJAnaprApterityarthaH, 'siddhilakSmIH'-siddheH saMpat , muktirityartho bhavati // 15 // mUlam-evaM samastairapi muktimicchubhi-muktiH sameSyA niyatAtmabodhAt / asyA nimittaM nahi kizcidasmA-danyanyagAdi praguNairyaducyate // 16 // 1. bhUprAptAvityasya bhAvaH prAptirityarthaH svasyAtmano bhAvaH prAptiH yAthAtathyenA''tmano'vabodhenA''tmalAbha ityarthaH / 2. muktH| C ASSA // 143 // Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yAvatkaSAyAnviSayAnniSevate, saMsAra evaiSa niMgadya AtmA / etadvimukto'jani yAvadAtmA-vabodhayugmokSa itIhito'yam // 17 // TIkA -- uktaviSayapuSTyarthamevAha - evamityAdi ' evam ' - anayA rItyA, 'muktimicchumiH --mokSAbhilASibhiH, 'samastairapi '--sarvairapi janaiH, ' AtmabodhAt ' - AtmajJAnAt, muktiH 'niyatA ' - nizcitA, ' samedhyA ' -samamilaSaNIyA'sti, - AtmajJAnAnnizcayena muktirbhavatIti, 'sarvairapi '- mokSAbhilASibhiH, mantavyamitibhAvaH, atra hetumAha - asyA ityAdinA 4 yataH ' - asmAt anyat, AtmabodhAditarat, 'kiJcit ' - kimapi vastu, ' asyAH '-mukteH, 'nimittaM nahi nyagAdi :kAraNa naiva kathitamasti, ' yat ' - yasmAt kAraNAt, 'praguNaiH '- utkRSTaguNayuktaiH, mahAtmabhirjanaiH, 'etad ' vakSyamANam, ucyate'-kathyate, yat ' yAvat ' - yatkAlaparyantam, 'AtmA'- jIvaH, 'kapAyAn '-krodhAdIn, 'viSayAn' - rUpAdIn, ' niSevate ' - parisevate, tAvat ' eSaH - AtmA, 'saMsAra eva nigadyaH - saMsAra eva kathanIyo'sti parantu 'yAvat '-yat, 'AtmA' - jIvaH, ' etad vimuktaH ' - kapAyaviSayarahitaH san, 'avabodhayug ' - jJAnayukta:, ' ajani ' - ajAyata, tadA ' ayaM ' - AtmA, ' mokSa itIhitaH ' - mokSa iti kathito bhavati / / 16-17 / " mUlam - jJAnaM tathA darzanakaM caritra - mAtmaiSa vAcyo nahi kiJcidasmAt / bhinnaM yadetanmaya eva deha - meSa zritastiSThati karmaniSThaH // 18 // 1. vaktavyaH | 2. karma ( kaSAyaviSaya ? ) / 3. AtmA / 4. yuktaH / Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % jaina tasvasAra viMzatitamo'dhikAraH TIkAyAm // 144 // TIkA-AtmasvarUpameva vivRNoti-jJAnamityAdinA 'hI'ti nizcayena, 'jJAnam ' 'darzanakam'-darzanam , 'tathe 'ti samuccaye, 'caritraM'-cAritram, 'eSaH'-prasiddhA, 'AtmA'-jIvaH, 'vAcyaH'-kathanIyo'sti, Atmaiva jJAna-darzanacAritrazabdairvAcyo'stItibhAvaH, 'asmAt '-AtmanaH, 'bhinnaM'-pRthak, 'kiJcit '-kimapi nAsti, atra hetumAha-yadityAdinA ' yat '-yasmAt kAraNAt , 'karmaniSThaH'-karmayuktaH, 'eSaH'-AtmA, 'etanmaya eva'-jJAna-darzana-cAritrasvarUpa eva, 'dehaM zritastiSThati'-zarIrAzrito vartate // 18 // mUlam-AtmAnamAtmaiSa yadAbhivetti, mohakSayAdAtmani cAtmazaktyA / tadeva tasyoditamAtmavidbhi-niM ca dRSTizcaraNaM tAptaH // 19 // TIkA-atraiva puSTimAha-AtmAnamityAdinA 'yadA'-yasminkAle, 'eSaH'-prasiddha AtmA, 'mohakSayAt'--'mohasya | nAzena, 'ca'-punaH, 'AtmazaktyA'-svajJAnabalena, hetau tRtIyA pazcamI ca, 'Atmani'-AtmaviSaye, 'AtmAnaM'-svarUpam , 'abhivetti'-samyaktayA jAnAti, 'tadaiva'-tasminneva kAle, 'tasya'-AtmanaH, 'AptaiH'-yathArthavaktRbhiH, paramapratyayavadvaco viziSTairahadbhiritibhAvaH, 'jJAnam ' dRSTiH'-darzanam , 'ca'-punaH, 'caraNaM'-caritram , ' uditaM'-kathitamasti , ' tathA ' zabdo vinizcaye, kathambhUtairAptaiH ? 'AtmavidbhiH'-AtmajJAnibhiH // 19 // 1. svazAnabalena / 2 AtmanaH / 3. darzanaM / 4. arhadbhiH paramapratyayavadvacoviziSTaiH / WI // 144 // Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam - AtmAvabodhena nivAryamAtmA'jJAnodbhavaM duHkhamanantakAlikam / aneka kaSTAcaraNairapIdaM, vinA''tmabodhAdanivAryamasti yat // 20 // TIkA - AtmajJAnaprAptau phalamAha - AtmetyAdinA 'AtmAvabodhena' - AtmajJAnena, 'duHkhaM' - klezaH, 'nivArya' - nivArayituma yogyam bhavati, kathambhUtaM duHkham ? 'AtmA'jJAnodbhavam' - Atmano'jJAnenotpannam punaH kathambhUtam ? 'anantakAlikaM - anantakAla sthitiyuktam, atra hetumAha- aneketyAdinA 'yat' - yasmAt kAraNAt, 'idaM'-duHkham, 'AtmabodhAdvinA' - AtmajJAnamantareNa, 'anekakaSTAcaraNairapi ' - kaSTasAdhyaprabhUtavyavahArairapi ' anivAryamasti ' - nivartayitum ayogyaM bhavati // 20 // mUlam - cidrUpa AtmAyamadhiSThitastanuM, karmAnubhAvAdasakau zarIrI / dhyAnAgninirdagdhasamastakarmA, syAcchuddha AtmA tu tadA niraJjanaH // 21 // TIkA - AtmAvasthAmAha - cidrUpa ityAdinA 'karmAnubhAvAt ' - karmaprabhAvAt, 'ayaM ' - pUrvoktaH, 'cidrUpaH 'jJAnarUpaH, api ' AtmA - jIvaH, ' tanumadhiSThitaH ' - zarIrAzrito'sti tathA, 'asakau ' AtmA, 'zarIrI - zarIradhArI, ' ucyate ' - kathyate, ' tu ' - parantu, yadA ' dhyAnAgnidagdhasamastakarmA ' - dhyAnarUpAgninA dagdhAni-dAhaM nItAni - sakalAni karmANi yena saH, tathA bhavati tadA ' ayam ' - AtmA, 'zuddhaH '-nirmalaH, doSazUnya itibhAvaH, tathA 'niraJjanaH syAt :nirlepo bhavati // 21 // 1. prabhAvAt / 25 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taravasAra viMzatitamo'dhikAra TIkAyAm .145 // KARANG - mUlam-itIyatA siddhamidaM vidanto! yadAtmabodhAnna paro'sti siddhaye / hetustato'traiva yatadhvamadhvani, yenA''tmanaH sthAnamaho mahodaye // 22 // TIkA-phalitamAha-itIyatetyAdinA 'vidantaH !'-bho paNDitAH!, 'itIyatA'-etAvatA prabandhena, 'idaM'vakSyamANam , ' siddhaM '-siddhimupagatam , yat 'AtmabodhAt '-AtmajJAnAt , 'paraH'-bhinnaH, ko'pi padArthaH, 'siddhayesiddhiprAptaye, 'heturnAsti'-kAraNaM na vidyate, tasmAt kAraNAt , ' atraivA'dhvani'-asminneva mAgeM, yUyam ' yatadhvam - yatnaM kurudhvam , 'aho'-ityAmantraNe, 'yena'-kAraNena, uktamArge yatnavazAdityarthaH, 'mahodaye'-mahatyudaye, mokSa ityarthaH, 'AtmanaH'-jIvasya, 'sthAnaM '-sthitiH syAt // 22 // mUlam-munIza ! sAdhUdita eSa mukte-rmA! jinendrAgamayuktisiddhaH / utsarganotsargahaThAbhimuktaH, zreyAzriye kevalarAjayogAt // 23 // mukteH sarvadarzanAnusArimArga trayodazazlokairAhaparaM hi yaH sarvamatAnuryAyI, mArgo'sti muktedratamAtmadRSTayai / adhyAtmavidyAdhigamaikahetuH, sa me nivedyaH saralaH zramaM vinA // 24 / / 1. prabandhena / 2. bho jAnantaH bho paNDitA ityarthaH / 3. mokSe / 4. utsargApavAdalakSaNaikAntakartavyatArUpahaTharahitaH, syAdvAdAdhidhita ityarthaH / 5. mokSa / 6. darzana | 7. zAnAya / SCRECENCE Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %%A4% TIkA-mokSasyoktamArga kliSTamavagatya saralamArgamavajigamiSurAha-munIzetyAdi munIza!'-he munirAja !, 'kevalarAjayogAt '-kevalaM rAjayogena, ' zreyaHzriye'-mokSasampattaye, 'eSaH'-pUrvoktA, ' muktermArgaH'-mokSasya panthAH, bhavatA | 'sAdhUditaH'-samyaktayA kathitaH, kathambhUto muktermArgaH ? 'jinendrAgamayuktisiddhaH'-jinendrasyA''gamadvArA tathA yuktidvArA | siddhi prAptaH, punaH kathambhUtaH ? 'utsarganotsargahaThAbhimuktaH'-utsargApavAdalakSaNaikAntakarttavyatArUpahaThena rahitaH, syAdvA| dAdhizrita ityarthaH, 'paraM'-parantu, ' hI 'ti caraNapUrtI, 'me'-mama, 'sa:'-evambhUtaH, ' mukteH'-mokSasya, 'saralaH' sugamaH, 'mArgaH'-adhyA, 'nivedyo'sti'-kathayitavyo'sti, 'ya:'-mArgaH, 'sarvamatAnuyAyI'-sarvadarzanAnukUlaH, | sarvamatairaviruddha ityarthaH, syAttathA yaH, ' zramaM vinA '-prayAsamantareNa, 'drutaM'-zIghram , 'AtmadRSTyai'-AtmajJAnAya syAt , tathA yaH, 'adhyAtmavidyAdhigamaikahetuH'-adhyAtmajJAnaprApteradvitIyaM kAraNam // 23-24 // mUlam-aho ! tvadIyA khalu sUkSmadRSTi-ryanmaca muktyarthamayaM vicAraH / citte samutpanna iyAnidAnI, manye tadA te'tra mano'sti muktyai // 25 // TIkA-asyottaramAha-aho ! ityAdinA 'aho !' ityAmantraNe, 'khalvi 'ti nizcaye, ' tvadIyA'-tvatsambandhinI, tavetyarthaH, 'sUkSmadRSTiH '-mUkSmapadArthajJAnazaktirasti, 'yat '-yasmAt kAraNAt , 'muktyartha '-muktaye, muktinimittamitibhAvaH, 'makSu'-zIghrameva, 'idAnIm '-adhunA, 'iyAn'-etAvAn , gaMbhIra itibhAvaH, 'ayaM'-pUrvoktaH, 'vicAraH'-vimarzaH, tava 'citte samutpannaH'-manasyajAyata, 'tadA'-tarhi evaM satIti yAvat aham ' manye '-jAnAmi, 95 % % Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatasvasAra TIkAyAm viMzatitamo'dhikAra yat ' atra'-asminsaMsAre, 'muktyai '-muktyartha, 'te mano'sti'-tava cittaM vidyate / / 25 // mUlam-AkarNaya tvaM mayakA nigadya-mAnaM mune ! muktipathaM samartham / siddhAntavedAntarahasyabhUtaM, gurUpadezAdadhigamya kizcit // 26 // TIkA-prativacanaviSayamAha-AkarNayetyAdinA 'mune!' he sAdho !, 'gurUpadezAt '-gurorupadezena, 'kimapi'svalpamityarthaH, 'adhigamya '-jJAtvA, 'mayakA'-mayA, 'nigadyamAnaM '-kathyamAnaM, 'muktipathaM '-muktermArga, tvam 'AkarNaya '-zRNu, kathambhUtaM muktipatham ? 'samartha'-zaktam , muktiprApaNakSamamiti yAvat , punaH kathambhUtaM ? 'siddhAntavedAntarahasyabhUtaM '-siddhAntavedAntayoH sArabhUtam // 26 // mUlam-mukti samicchurmanujaH purastAt, karotu citte sa vicAramevam / AtmAhyayaM yogibhireSa zuddho, buddhazca muktazca niraJjanazca // 27 // ityucyate tarhi tu kena baddho, muktastvayaM baddhyata eSa kasmAt / jJAtaM bhrameNeti yamUcurAdyAH, karmeti moheti bhrametyavidyA // 28 // 1. jJAtvA / 2. mohetyAdAviti naiva vibhaktyarthasyoktatvAnna vibhaktiryathA "zrIrAmeti janArdaneti jagatAM nAtheti nArAyaNetyA| nandeti dayAvareti kamalAkAnteti kRSNeti vA / zrImannAmamahAmRtAbdhilaharIkallolamagnaM muhurmuhyantaM galadazrunetramavazaM mAM nAtha nityaM kuru 1" iti zrIbhagavataH kaveruktiH padyAvalyAM tathA'trA'pi / TAGRAOM J // 146 // Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kati mAyeti guNeti devaM, mithyeti caa'jnyaanmitiitishbdaiH| sadyogino'mUnigadanti tajjJA, bhramaM hyanenaiva nibaddha AtmA // 29 // TIkA-muktipathamAha-muktimityAdinA 'ka'-vivakSite, 'mukti samicchu:'-mokSAbhilASI, 'manujaH'-janaH, 'purastAt '-pUrva, 'citte'-manasi, ' evaM '-vakSyamANam , 'vicAraM karotu, '-vimarza vidadhAtu, yat 'hI' ti nizcaye, caraNapUrtI vA, 'ayaM'-pUrvoktaH, prasiddho vA, 'AtmA'-jIvaH, 'yogibhiH '-yogAbhyAsakartRbhiH, 'zuddhaH'-nirmalaH, ityucyate, dvau cazabdau caraNapUrtI, 'buddhaH '-jJAnI ityucyate, ' muktaH '-duHkharahitaH ityucyate, 'ca'-punaH, 'eSaH'pUrvokta AtmA, 'niraJjanaH'-nirlepa ityucyate, 'tarhi '-tadA, 'tu' zabdazvaraNapUttauM, 'muktaH'-duHkharahitaH san , 'ayam'AtmA, 'kena'-sAdhanena, 'baddhaH'-bandhana prApto bhavati, tathA 'eSaH'-AtmA, 'kasmAt badhyate ?'-kiM sakAzAt bandhanaM prApyate ? ' iti'-asmin vicAre sati evam , 'jJAtaM '-viditam bhavati, yat 'bhrameNa '-bhrAntyA, baddho bhavati, 'iti' zabdo vAkyaparisamAptau, 'yam'-bhramam , ' AdyAH'-pUrve mahAtmAnaH, 'karmeti '-karmanAmnA, sarvatretizabdenaiva vibhaktyarthodyotaH, 'moheti'-mohanAmnA, 'bhrameti'-bhramanAmnA, avidyeti'-avidyAnAmnA, 'kati'-kartRnAmnA, 'guNeti'-guNanAmnA, 'devamiti '-devanAmnA, 'mithyeti'-mithyAnAmnA, 'ca'-punaH, 'ajJAnamiti'-ajJAnanAmnA, 'iti zabdaiH'-ityAdi zabdaiH, 'UcuH'-kathayanti sma, ataH 'tajjJAH'-tattvajJAninaH, 'sadyoginaH'-zreSThayogi 1. zabdAn / Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra TIkAyAm // 147 // 4 janAH, amUn ' - pUrvoktAneva zabdAn, karmAdInevetyarthaH, ' bhramaM nigadanti ' - bhramanAmnA kathayanti, ' hI 'ti nizvaye, caraNapUrtI vA 'anenaiva 'pUrvoktena bhrameNaiva, 'AtmA'- jIvaH, ' nibaddhaH ' - baddhaH, bandhanaM prApto bhavati / / 27-29 // mUlam -- bhramo'tra mithyAnijakalpanotthito, yenaiva baddho nalinIzuko yathA / baddhaH punarmarkaTako'pi tadvat, tathaiSa AtmA bhramato nibaddhaH // 30 // 1. bhramo'treti mithyA asatyA yA nijakalpanA svamAnasika vikArastata utthita utpanno ya evaMvidho yo bhramo mithyAjJAnamanAtmIyavastunyAtmIyavastvavagamaH strIputramitra mAtApitRdravya zarIrAdisaha varttivastuSu ananugAmitvenAsvIyatvAnmamedamiti mithyAjJAnaM bhramaH tena saMsAre zarIre ca manoramavastuSu raktamanonivarttanaM saMsAre zarIre ca varttamAne durvastuni duSTamanonivRttiriti vItarAgatvena raktadviSTamanastvAnApAdanaM samyagjJAnaM tadviparItaM jJAnaM mithyAjJAnaM sa eva bhramaH atasmiMstadgraho bhramaH yathA zukagrahaNArthaM vRkSopari cakraM sthApayanti taccakrakarNikAyAM ca kAravellakaM sthApayanti tatra ca mamedaM bhakSyamiti mithyAjJAnena bhrameNa zuka Agatya tiSThati tasya sthAnatastaccakraM svayameva ca bhramati, tadbhramaNAttatrasthaH zukaH kenA'pyagRhIto'pi bhramAnmanyate yadahaM kenA'pi gRhIto vA pAze nipAtitaH / tatazcakreNa saha svayamapi bhrAmyaMstazcakraM svaSTamivA''gRhya svamabaddhamapi baddhaM manyamAnaH cUcUtkArAn karoti / tadvelAyAmazaGkito yadi uDDIya yAti tadA muktaH syAt, anyathA bhrameNA''baddho'pi tadgrAha keNa gRhItvA badhyate ityevaM nalinIzuko yathA bhrameNaivaM badhyate punarmarkaTako'pyAtmAnaM bhrameNaiva bandhayati / yathA markaTagrAhakAH caNakabhRtapAtraM sthApayanti, tatrASShArArthI markaTo karaM kSiptvA caNakamuSTiM baddhvA tAdRzameva karaM karSati tadA tu samuSTiH karo na nirgacchati tadA'yaM jAnAti ahamantarA kenacid baddhaH tadA'baddho'pi khabaddhamiti manyamAnaH cIcItkArAnkurvan tadubandhakena sa badhyate yadi tadA svabaddhAM muSTiM choTayitvA yAti tadA'baddho bhavati, paramayamapi svakIyamidhyAbhramAt svaM bandhayati / evamayamAtmA'pi asvIye viMzatitamosdhikAraH // 147 // Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA - bhramotpattidvAroktaviSayamevAha - bhrama ityAdinA ' atra ' - asminsaMsAre, bhramaH ' mithyAnijakalpanotthitaH '- mithyA'satyA yA nijakalpanA - svakalpanA'sti tasyA evotthitaH - utpanno'sti, 'yenaiva ' - yadvazAdeva, ' yathA ' yena prakA reNa, 'nalinIzukaH '- jIvavizeSaH, 'baddha : ' - bandhanaM prApto bhavati, ' tadvat' - tathA, 'punari 'ti vinizcaye, 'markaTo'pi 'vAnaro'pi, ' baddhaH ' - bandhanaM prApto bhavati, ' tathA ' - tenaiva prakAreNa, ' eSaH ' - prasiddhaH, 'AtmA'- jIvaH, ' bhramataH 'bhramavazAt, ' nibaddhaH - bandhanaM prApto bhavati // 30 // mUlam - bhrame tu mukte manasaH sakAzAdAtmaiSa mukto bhavatIti siddham / asmiMstu mukte hi bhavedabheda - stadAtmanaH zrIparamAtmanazca // 31 // TIkA - bhramamuktau kiM bhavatItyAha - bhrame tvityAdinA 'tu' zabdo bhinnakrama pradarzanArthaH, 'manasaH sakAzAt ' - mAnasavastuni mamedamiti svabuddhiM kurvANaH karmabhirbadhyate / yadA tu zarIrAdike vastuni anAtmIyatAmAcarati arakto'dviSTazca tiSThati tadA saMsArastho'pi mukto bhavati yadA tvayamAtmA muktastadAntarAtmanaH pAramAtmyaM prAduHSyAt yata ucyate / bahirAtmAntarAtmAparAtmAmedAdAtmA trividhaH, tatra yAvatA heyopAdeyavicAravaikalyAt kevalendriyaviSayAsakto bhavettadA bahirAtmA heyopAdeyajJAnavAn viSayasukha parAGmukho bhavAntarvartivasturaktadviSThamanonivRttimAn virakto'ntarAtmA ayameva yadA siddha kevalAtmajJAnastadA parAtmetyucyate tadAtmaparamAtmanorna bhedavAn bhavati yadA tu yogI AtmAnamAtmanAtmani paramAtmabhUtaM pazyati tadA yogI AtmajJAnI ucyate sa hi kevalajJAnIti paryAyAntaraM labhate tatazcA'yaM karmamuktaH kriyAmuktaH bhrAntimuktazca syAt iti yogisamAcAraH / atha kAvyadvayenoktAme vA'vasthAM dRDhayati yadA tvayamityAdi / Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tatvasAra TIkAyAm // 148 // samIpAt, bhrame 'mukte ' - vinaSTe sati, ' eSaH ' - pUrvoktaH, 'AtmA' - jIvaH, 'mukto bhavati ' - bhramarahito jAyate, 'iti siddham '-etat siddhimupagatam, 'tu' - punaH, ' hI 'ti caraNapUrvau, 'asmin mukte- Atmani bhramarahite sati, 'tadAtmanaH 'pUrvoktasyA''tmanaH, 'ca' punaH, ' zrIparamAtmanaH ' - paramezasya, ' abhedo bhavet ' - abhinnatvaM jAyate // 31 // mUlam - yadAnayorvIkSata ekabhAvaM, yogI tadAtmAvagamI nigadyate / sa kevalajJAnamayo munIzvaraH, karmakriyAbhrAntivimukta uktaH // 32 // TIkA - tayorabhedAvagame kiM bhavatItyAdinA ' yadA yasminkAle, ' yogI ' - yogAbhyAsakarttA, 'anayo: ' - AtmaparamAtmayoH, 'ekabhAvaM vIkSyate ' - abhedaM pazyati, 'tadA' - tasmin kAle, 'saH' - AtmA, ' avagamI nigadyate ' - AtmajJaH kathyate, tadaiva ' saH '-yogI, ' kevalajJAnamayaH ' - kevalajJAnayuktaH, 'munIzvaraH' - munirAjaH, tathA 'karmakriyAbhrAntivimuktaH' - karmarahitaH, kriyArahito bhrAntirahitaca, ' uktaH ' -kathito bhavati, ucyata ityarthaH // 32 // mUlam - yadA tvayaM mukta iti prasiddha stadA hi sarvatra mamatvamuktaH / ghanaM hi kiM saiSa manaHzarIra-sukhAsukhajJAnavimarzazUnyaH // 33 // TIkA - muktaprasiddhau kiM bhavatItyAha-yadA tvityAdinA ' tu' - punaH, ' yadA' - yasmin kAle, ' ayaM ' - pUrvokto yogI, 'mukta iti prasiddhaH '-mukta iti nAmnA prakhyAto bhavati, tadA tasmin kAle, ' hI 'ti nizcayena, ayam 1. vicAra / viMzatitamo'dhikAraH // 148 // Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'sarvatra'-sarva viSayeSu, 'mamatvamuktaH'-mamatvena rahito bhavati, sArAMzamAha-ghanamityAdinA 'hI' zabdo vinizcaye, caraNapUttauM vA, 'ghanaM kimiti'-atra viSaye bahunoktena kiM prayojanamastItyarthaH, 'saH'-pUrvoktaH, 'eSaH'-prasiddho yogI, | so'vilope ityAdinA caraNapUttauM, lope'pi sandhiH, 'manaHzarIrasukhAsukhajJAnavimarzazUnyaH'-mAnasena dehena saukhyena | duHkhena jJAnena vicAreNa ca rahito bhavati // 33 // mUlam-na puNyapApe bhavato'sya muktito, mama kriyeyaM mama caiSa kAlaH / saGgI mamA'yaM sukRtaM mameda-mityAdyabhivAnamanaso vinirjayAt // 34 // TIkA-muktadazAyAm kim bhavatItyAha-na puNyapApa ityAdinA 'muktitaH'-muktivazAt , hetau paJcamI, 'asya - pUrvoktasya yoginaH, 'puNyapApe'-dharmAdhauM, 'na bhavataH '-na jAyete, tathA ' manaso vinirjayAt '-mAnasasya vijayena, 'iyaM'-vivakSitA, 'mama kriyA'-matsambandhikRtyam , asti 'ca'-punaH, 'eSaH'-vivakSitaH, 'mama kAlaH'-matsambandhI samayo'sti, 'ayaM '-vivakSitaH, 'mama saGgI'-matsambandhI sahAyo'sti, tathA 'idaM '-vivakSitam, 'mama sukRtaMmatsambandhi puNyamasti ' ityAdyamidvAn '-ityAdi bhedaiH rahito bhavati // 34 // mUlam-sa tAvatehAsti zarIradhArI, sUkSmakriyAto'pi na niSkriyo yat / yAvadyadA sUkSmakriyA'pi naSTA, muktastadA siddhyati siddhatApteH // 35 // 1. sahAyaH / 2. prApteH / Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvasAra TIkAyAm viMzatitamoradhikAraH .149 // PRAKASH ATRUCA TIkA-kadA sarvathA mukto bhavati ityAha-sa tAvatetyAdinA 'saH'-pUrvokto yogI, 'yadi 'ti nizcayena, 'tAvatA'-tatkAlaparyantam , ' iha-asminsaMsAre, 'zarIradhArI asti'-dehadhArako bhavati, 'yAvat '-yatkAlaparyantam , 'sUkSmakriyAto'pi '-sUkSmakriyApi, sUkSmA ceSTA'pi, 'naSTA'-nAzaM prAptA bhavati, 'tadA'-tasminkAle, 'siddhatApteH, siddhatvaprApte, hetau paJcamI, 'muktaH siddhyati'-mukto jAyate, muktirmanyata itibhAvaH // 35 // siddhau niSkriyatAM catuHzlokairAhamUlam-vidvan ! vimarzaH kriyatAmayaM kriyA-vanto'thavA niSkriyakAzca siddhAH / cenniSkriyA jJAnajadarzanottha-kriyA'kriyeSveSu kathaM na sidhyet ? // 36 // TIkA-mukteSu kriyAviSayakapraznamAha-vidvannityAdinA 'vidvan !'-he budha !, 'ayaM'-vakSyamANaH, 'vimarzaHvicAraH, 'kriyatAm '-vidhIyatAm , bhavatA yat 'siddhAH'-siddhi prAptA jIvAH, 'kriyAvantaH'-kriyAyuktA bhavanti, ' athavA '-yadvA, ' niSkriyakAH'-kriyArahitA bhavanti, 'ca' zabdazvaraNapUrtI, 'te'-siddhAH, 'niSkriyAH'-kriyArahitA bhavanti, tarhi ' akriyeSu'-kriyArahiteSu, 'eSu'-siddheSu, 'jJAnajadarzanotthakriyA'-jJAnotpannA darzanotpannA ca kriyA, 'kathaM na sidhyet ?'-kutaH kAraNAnna sidhyati ? // 36 // 1. siddheSu / *J // 149 // Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-satyaM mune ! jJAnajadarzanodbhavA, saiSA kriyA siddhigateSu nAsti / kathaM yataH saiSu yadA tu loke, kaivalyalabdhiH samabhUttadAnIm // 37 / / TIkA-asyottaramAha-satyamityAdinA 'mune!' he sAdho', 'satyamiti etattava kathanaM satyamastItyarthaH, yat 'sA'-pUrvoktA, 'eSA'--prasiddhA, 'jJAnajadarzanodbhavA'-jJAnotpannA darzanotpannA ca kriyA, 'siddhigateSu'siddhi prApteSu, siddheSvitibhAvaH, 'nAsti'-na vidyate, atra hetumAha-kathamityAdinA 'kathaM'-kutaH ? yadi tvamevaM brUyA yata | siddheSu jJAnajadarzanodbhavA kriyA kuto nAsti tarhi zRNvitibhAvaH, 'yataH'--yasmAt kAraNAt , 'tu' zabdo vinizcaye, |lokesaMsAre, 'yadA'-yasmin kAle, 'kaivalyalabdhiH'-kaivalyaprAptiH, kevalajJAnaprAptirityarthaH, 'samabhUt '-ajAyata, 'tadAnIma'--tasminkAle, 'eSu'-siddheSu, 'sA'--jJAnajadarzanodbhavA kriyA samabhUta // 37 // mUlam-kriye ime dve yugapatsamAstAM, ye jJeyadRzye iha te abhRtAm / tato najAtau kila satkriyatva-mabhUttu siddhau khalu niSkriyatvam // 38 // 1. kevalajJAna | 2. punaratra nodako :nodayannAha-pUjyAH siddhA api sakriyA bhavanti, kathaM ? yata ucyate, siddhA jAnanti | pazyanti ca tarhi zAnakriyAM ca darzanakriyAM ca kurvantIti zAnadarzanakriyAyAH sadbhAvAt kathaM niSkriyatvamiti niSkriyAH siddhA iti na ghaTate / naivaM yadaivAtra manuSyabhave siddhasya kevalajJAnamabhUttadaiva yajbAtavyaM yacca draSTavyamAsIt tadaivA'bhUt siddhatvAvasthAyAM navaM pAkimapi na jAnAti na pazyati sarvAtItAnAgatavartamAnabhAvAnAM kevalalAbhasamaye eva jJAnAddarzanAcceti sarva samyaktayA dhyeyam / Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tatvasAra TIkAyAm // 150 // TIkA - atraiva puSTimAha-kriye ityAdinA 'ime - pUrvokte, ' dve kriye 'ume kriye, tadAnIm ' yugapat samAstAm 'ekasminneva samaye samabhavatAm atra hetumAha-ye ityAdinA yataH ' ye jJeyadRzye ' - jJAnayogya-darzanayogye vastunI staH, 'te' - jJeyadRzye, ' iha ' - asmin bhave, manuSyabhava ityarthaH, ' abhUtAm ' - avarttetAm, phalitamAha - tata ityAdinA ' tataH 'tasmAt kAraNAt, 'kile 'ti nizvayena, 'nRjAtau ' - manuSyabhave, 'sakriyatvamabhUt '- kriyAyuktatvamAsIt, ' tu 'parantu, 'khalvi 'ti nizvayena, 'siddhau ' - siddhyavasthAyAM, 'niSkriyatvaM - kriyArahitatvaM bhavati // 38 // mUlam - evaM tu niSkriyatA prasiddhA, siddheSu siddhA'styavadhAraNena / sarvasya caitasya manonirodho, hetustato'traiva ramadhvamadhvani // 39 // TIkA - phalitakathanapUrvakamuktaviSayaM nigamayati- evamityAdinA 'tu' zabdazvaraNapUrtI, 'evam ' - anayA rItyA, ' siddheSu ' - siddhiM prApteSu jIveSu, ' prasiddhA ' - prakhyAtA, 'niSkriyatA '- kriyArahitatA, ' avadhAraNena'- nizvayena, nizcayapUrvakamiti yAvat, 'siddhA'sti ' - siddhiMgatA bhavati, 'ca' puna, ' etasya ' - pUrvoktasya, 'sarvasya ' -sakalaviSayasya, 'hetuH ' - kAraNam, 'manonirodhaH ' - mAnasasya nigrahaH, asti, 'tat '-- tasmAt kAraNAt, ' atraiva adhvani ' - asminneva mArge, nidarzite pathItibhAvaH, yUyam 'ramadhvam ' - ramaNaM kurudhvam // 39 // / AstikanAstikAnAM dvayeSAmapi paramparayA manonirviSayatApAdanena ca muktiprAptanakAraNoktilezo viMzatitamo'dhikAraH viMzati. tamo'dhikAraH // 150 // Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4%A atha ekaviMzatitamo'dhikAraH 4 %AALOCAL manonirodhasya yogamArge ramaNakaraNasya copadezaM dazabhiH zlokairAhamUlam-amuM vicAraM munayaH purAtanA, grantheSu jagranthuratIva vistRtam / paraM na tatra drutamalpamedhasA-maidaMyugInAnAM matiH prasAriNI // 1 // ___ mayA parapreraNapAravazyA-dajAnatApIti vidhRtya dhRSTatAm / praznA vyatAyanta kiyanta ete, pareNa pRSTAH paThitottarottarAH // 2 // TIkA-granthakAraH prayojanamAha-amumityAdinA yadyapi 'amuM'-pUrvoktaM, 'vicAram'-vimarzam , itaH prAha mamokta| vicAramitibhAvaH, 'purAtanAH '-prAcInAH, ' munayaH'-sAdhavaH, ' grantheSu'-sandarbheSu, 'atIva vistRtam '-ativistAra yuktam , bahuvistArapUrvakamitibhAvaH, 'jagranthuH'-apathnan , kathitavanta itibhAvaH, 'paraM'-parantu, 'tatra'-tasmin vicAre, purAtanamunikathitavicAra ityarthaH, 'aidaMyugInAnAm '-etasmin yuge samutpannAnAm , ataeva ' alpamedhasAm'svalpabuddhInAm janAnAm , ' matiH'-buddhiH, drutaM'-zIghraM, 'prasAriNI'-gamanazIlA na bhavati, purAtanamunyuktavicA* maidayugInA n.| Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvasAra bakAyAm vizatitamo'dhikAra *35*35*3 ramanimantuM aidaMyugInAnAM janAnAM buddhi taM na kSamA'stItibhAvaH, ata:'-panapreraNapAravazyAt , anyanodanarUpapAratannyAta, hetI pazcamI, 'ajAnatApi'-jJAnarahitenApi, mayA ' iti '-etAM, 'dhRSTatAM vidhRtya'-prAgalbhyaM dhRtvA, 'pareNa pRSTAHminamatAnuyAyinA pRSTAM nItAH, 'ete'-pUrvoktA granthoktA ityarthaH, 'kiyantaH'-svalpAH praznAH, 'paThitottarocarAH'| prabhapativacanakrameya nidarzinaH santaH, 'vyatAyanta '-vistAraM nItAH // 1-2 // mUlam-zaivena kenApi ca jIvakarmaNI, Azritya pRcchAH prasabhAdimAH kRtaaH| mA bhUjinAdhIzamatAvahele-tyavetya makSuttaritaM mayaivam // 3 // TIkA-katham kimarthaM ca praznaprativacanakramo jAta ityAha-zaivenetyAdinA 'ca' zabdazcaraNapUttauM, 'kenApi'kecit , 'zaivena'-zivamatAnuyAyinA, zivopAsakena janenetyarthaH, 'jIvakarmaNI Azritya '-jIvakarmaNoravalambanama kuravA, jIvakarmaNoH sambandhe itibhAvaH, 'prasabhAta'-haThAt , ' imAH pRcchA: kRtAH'-ete praznA vihitAH, tadA, 'jinAdhIzamatAvahelA'-jinezvaramatasyA'nAdaraH, 'mA bhUt'-na bhavet , ' ityavetya '-etadvicArya, 'mayaivam '-mayA uktarItyA, | 'mahA'-zIghrameva, ' uttaritam '-pratyuktam , uttaraM pradAtamityarthaH // 3 // mUlam-yathA yathA tena hRdutthatarka-mAzritya pRcchAH sAhasA'kriyanta / tathA taduktaM purato nidhAya, mayA vyatAryuttAramArhatena // 4 // TIkA-kena krameNottaritamityAha-yathetyAdinA 'hRdutthatarkamAzritya''-hRdayotpannatarkamavalambya, 'tena'-zaivena, GHASA% 5 * Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % *** AC * % * 'yathA yathA -yena prakAreNa, yadyatkrameNetyarthaH, 'sahasA'-sAhasapUrvakam , 'pRcchA akriyanta'-praznA vihitAH, 'tathA'tena prakAreNa, tatkramaNetyarthaH, 'taduktaM'-zaivakathanaM, 'purato nidhAya '-agre saMsthApya, 'Ahetena'-arhatagraNItAgamadvArA, | AIsiddhAntenetibhAvaH, mayA 'uttaraM vyatAri'-prativacanam pradattam // 4 // mUlam-mayA tvidaM kevalalaukikokti-prasiddhamAdhIyata pRSTazAsanam / purANazAstrAhitabuddhayastu, purAtanI yuktimihAdriyantAm // 5 // TIkA-viduSAM sambandhe svasyA'lpamatitvamupadarzayitumAha-mayetyAdi 'tu' zabdo vinizcaye, mayA 'idaM '-pUrvotam , 'pRSTazAsanam '-praznaprativacanan, 'kevalalaukikoktiprasiddham '-kevalaM sAMsArikakathane prakhyAtam , 'AdhIyata'dhRtam , vihitamityarthaH, asti 'tu' zabdo bhinnakramadyotanArthaH, 'purANa zAstrAhitabuddhayaH'-prAcInazAstrAbhyAsena prAptadhIprakarSA janAH, "iha '-asmin vicAre, matkathitavicAra ityarthaH, 'purAtanI yuktimAdriyantAm '-prAcInAM yuktimAzrayantAm , matkathitavicAre prAcInamapi yukti saMghaTayantvitibhAvaH // 5 // mUlam-paraM vicAre'tra na gocaro me, prAyeNa muhyanti manISiNo'pi / - amuM vinA kevalinaM na vaktuM, vyakto'pi zaktaH sakalazrutekSI // 6 // TIkA-uktavicArasya mahaccamAha-paramityAdinA 'param'-kintu, 'atra vicAre '-pUrvokte vimarza, 'me'-mama, kA gocaraH'-viSayaH, nAsti, atra hetumAha-prAyeNetyAdinA yataH 'prAyeNa '-bahudhA, 'atra'-vicAre, 'manISiNo'pi ' ARKARISRO Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvasAra TIkAyAm viMzatitamo'dhikAra // 152 // mananazIlA api, 'muhyanti'-mohaM prApnuvanti, mugdhA bhavantItibhAvaH, 'kevalinaM vinA'-kevalajJAninamatiricya, 'sakalazrutekSI'-sarvazrutadarzakaH, 'vyakto'pi '-prakaTIbhUto'pi, 'amuM'-pUrvoktam vicAram, 'vaktuM na zaktaH'-kathayitum na samarthaH syAt // 6 // . mUlam-atastu vaiyAtyamidaM madIya-mudIkSya dakSairna haso vidheyaH / bAlo'pi pRSTo nigadepramANaM, vAdhairbhujAbhyAm svadhiyA na kiM vA // 7 // ___TIkA-evaM tarhi svAgamye vicAre kathaM pravRttiH kRteti zaGkAM parihartumAha-atastvityAdi -- ataH 'asmAtkAraNAt , 'tu' vinizcaye, 'madIyaM '-matsambandhi, ' idam '-etat , 'vaiyAtyam '-dhArdhvam , nirlajjatva- | mitibhAvaH, 'udIkSya '-dRSvA, 'dakSaiH '-caturairjanaiH, 'haso na vidheyaH'-upahAso na karttavyaH, kuta ityAhabAlo'pItyAdi yataH 'pRSTaH'-pRcchAM nItaH san , ' bAlo'pi '-zizurapi, veti nizcayena, 'svadhiyA'-nijabuddhathA, 'bhujAbhyAm'-bAhubhyAm , bAhU vitatyetibhAvaH, 'vArdheH pramANaM'-samudrasya vistAram , kiM 'na nigadet '-na kathayati, api tu kathayatyevetyarthaH // 7 // mUlama-yavedamevAlpadhiyAM samastu, zAstraM yataH zAsanamastyathAsmAt / yaduktipratyuktiniyuktiyuktaM, tadvAbhiyuktAH praNayanti zAstram // 8 // TIkA-athavA mamoktavicAranirbandho'pi keSAzcicchAstraM bhavitum zaknotItyAha-yadvetyAdinA 'yadvA '-athavA, K // 152 // Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * Antenant * * * 'alpadhiyAm'-alpabuddhInAm janAnAm , sambandhe, 'idameva'-mamoktameva, 'zAstraM samastu'-zAstraM bhavet , zAstraM bhavitum zaknotItibhAvaH, kutaH' ityAha-yata ityAdi 'yataH'-yasmAt kAraNAt , ' atha '-zabdo vinizcaye, 'asmAt zAsanamasti'-mamoktAcchAstirbhavati, zAsyate'smAditi zAstramiti zAstrazabdavyutpatteralpadhiyAM sambandherasmAtmamoktA'pi zAsanaM bhavatIti hetosteSAm sambandhe mamoktamapIdaM zAstraM bhavitum zaknotItibhAvaH, pakSAntareNA'sya zAstratvamAha-yaduktItyAdinA 'vA'-athavA, 'yat'-kathanam , 'uktipratyuktiniyuktiyuktam '-praznaprativacananiryogopetam bhavati, 'tat'kathanam , ' abhiyuktAH'-abhiyoginaH, zAstrapravINA janA ityarthaH, 'zAstraM praNayanti'-zAstraM kathayanti, zAstraM manyanta | itibhAvaH // 8 // mUlam-yadvAsti pUrveSvakhilo'pi varNA-nuyoga etnnygdnvidaaNvraaH| iyaM tadA varNaparamparApi, tatrAsti tacchAstramidaM bhavatvapi // 9 // TIkA-pakSAntareNa punarasya zAstratvamAha-yavetyAdinA 'yadvA'-athavA, 'vidAMvarAH'-paNDitapravarAH, 'etanyagadan'-etat kathitavantaH, yat 'pUrveSu'-caturdazasu pUrveSu, ' akhilo'pi '-sarvo'pi, 'varNAnuyogo'sti'-akSarANAmanuyojanaM varttate, 'tadA'-tarhi, evaM satItibhAvaH, 'tatra'-pUrveSu, ' iyamapi '-mamoktA'pi, 'varNaparamparAsti'-akSarANAmpAramparya vidyate, 'tat '-tasmAt kAraNAt , ' idamapi '-mamoktamapi, 'zAstraM bhavatu'-zAstraM syAt // 9 // * Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlam-AnandanAstikyaguNaprasAstikanAstikAnAm nirmANarUpa itibhA jainatatvasAra kAyAm viMzatitamo'dhikAra // 153 // +9- NA AAAAAAA malam-AnandanAyAstikanAstikAnAM, mamodyamo'yaM saphalo'sta srvH| AyeSu cA''stikyaguNaprasAraNA-dantyeSu nAstikyaguNApasAraNAt // 10 // TIkA-granthaphalaviSayamAha-AnandetyAdinA 'AstikanAstikAnAm-AstikamatAnuyAyinAstikamatAnuyAyinAm janAnAm , 'AnandanAya'-pramodAya, 'mama'-matsambandhi, 'ayam'-eSaH, granthanirmANarUpa itibhAvaH, 'sarvaH'-sakalA, 'udyamaH'-udyogaH, 'saphalo'stu'-phalayuktaH syAt , AstikanAstikapramodotpAdanAyA'yaM mamodyogaH paryAptaH syAditimAvaH, 'parasparam '-vibhinnayorAstikanAstikayorayamudyogaH kathamAnandanAya bhavitum zaknotIti zaGkAmapanetumAhaAdyeSvityAdi AyeSu'-prathameSu, AstikeSvityarthaH, 'ca' zabdazcaraNapUttauM, 'AstikyaguNaprasAraNAt '-Astika sambandhiguNAnAm vistArAt mamodyamaH saphalo'stu, 'antyeSu'-antimeSu, nAstikeSvitibhAvaH, nAstikyaguNAprasAraNAt 8| nAstikasambandhiguNAnAmapanodAt mamodyamaH saphalo'stu // 10 // mUlam-ciraM vicAraM paricinvatA'muM, yanyUnamanyUnamavAdi vaadtH| kadAgrahAdvA bhramasambhramAbhyAm , tanme mRSA duSkRtamastu vstutH|| 11 // TIkA-nyUnAdhikapravacane mithyAduSkRtamAha-ciramityAdinA 'ciram'-cirakAlaparyantam , 'amuM'-pUrvoktam , 'vicAram'-vimarzam , 'paricinvatA'-saMgRhaNatA mayA, 'vAdataH'-vAdavazAt , 'kadAgrahAt'-kutsitahaThavazAt , 'vA' 1. AstikeSu / 2. nAstikeSu / 3. mithyA / 4. tattvataH / // // 153 / / Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ athavA, 'bhramasambhramAbhyAm '-atisacegavazAt , ' yanyUnam '-nyUnatAyuktam , 'avAdi '-kathitam , yacca 'anyUnam'adhikam avAdi, 'tat'-pUrvoktam , 'me'-mama, 'duSkRtam'-duSkarma, 'vastutaH'-tattvataH, 'mRSA'stu-mithyA bhavet // 11 // mUlam-mayA jinAdhIzavacassu tanvatA, zraddhAnamevaM ya upArji sjjnaaH!| dharmastadetena nirastakarmA, nirmAtazarmA'stu janaH samastaH // 12 // TIkA-granthanirmANaprayAsajanyadharmaphalamAha-mayetyAdinA 'sajanAH!'-he satpuruSAH, 'jinAdhIzavacassu'jinezvaravacaneSu, 'evam '-uktaprakAreNa, 'zraddhAnam '-zraddhAM, 'vitanvatA'-kurvatA, mayA yo 'dharma upArji'-puNyamarjitam, tacchabdo vinizcaye, 'etena'-upArjitena dharmeNa, 'samasto janaH '-sakalo'pi puruSaH, 'nirastakarmA'-karmarahitaH, tathA nirmAtazarmA '-prAptasaukhyaH, ' astu'-bhavet // 12 // - mUlam-varatarakharataragaNadharayugavara-jinarAjasUrisAmrAjye / tatpaTTAcAryazrIjina-sAgarasUriSu mahatsu // 13 // amarasarasi varanagare, zrIzItalanAthalabdhisAnnidhyAt / grantho'granthi samarthaH, suvide'yaM sUracandreNa // 14 // TIkA-mahAtmagauravanidarzanapUrvakam grantharacanasthAnamAha-carataretyAdinA 'varatarakharataragaNadharayugavarajinarAjasari1. gata / 2. siddha / Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainatattvasAra TIkAyAm otes+% viMzati tamosdhikAra // 154 // ERENCES sAmrAjye '-varataro'tizayena varo yaH kharataragaNaH kharataragacchastasya dharo dhArakaH, evambhUtaH san yo yugavaro yuga- | pradhAno jinarAjasarijinarAjanAmadheyako vipazcita tasya sAmrAjye pradIptarAjyazAsane sati, tathA 'mahatsu'-mahimayukteSu, 'tatpaTTAcAryazrIjinasAgarasUriSu'-tatpadve zrIjinarAjasUripaTTe ye AcAryAH zrIjinasAgarasUrayaH zrIjinasAgaranAmAno vidvAMsasteSu satsu, 'varanagare -zreSThapure, 'amarasarasi'-amarasaro nAmake, zrIzItalanAthalabdhasAnidhyAt'-zrIzItalanAthamU lanAyakasya sAmIpyaM prApya, 'sUracandreNa'-mUracandranAmA mayA, 'suvide'-bAnAya, alpadhiyAmAIsiddhAntajJAnAyetyarthaH, 'ayam '-eSaH, 'samarthaH'-zaktaH, AIsiddhAntasArajJApanakSama itibhAvaH, 'grantho'granthi'-sandarbho nirmitH||13-14|| __mUlam-zrImatkharataravaragaNa-sUragirisurazAkhisannibhaH samabhUt / jinabhadrasUrirAjo-'samaH prakANDo'bhavattatra // 15 // zrImerusundaraguruH, pAThakamukhyastato babhUvA'tha / tatra mahIyaHzAkhA-prAyaH zrIkSAntimandirakaH // 16 // tArkikaRSabhA abhavan , harSapriyapAThakAH prtiltaabhaaH| tasyAM samabhUvaniha, surabhitatarumaJjarItulyAH // 17 // 1. bRhat / 2. prtishaakhaabhaaH| Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SANSARACK cAritrodayavAcaka-nAmAnasteSvabhuH phlsmaanaaH| zrIvIrakalazasuguravo, gItArthAH paramasaMvinAH tebhyo vayaM bhavAmo, bIjAbhAstatra sUracandro'haM / gaNipadmavallabhapaTu-dvitIyIko gurubhrAtA // 19 // asmattu hIrasAra-pramukhA aDarakaraNayaH santi / te'pi phalantu phalaughaiH, suziSya-rUpaiH pramApaTumiH // 20 // TIkA-svavaMzAvalikAmabhidhAtukAma Aha-zrImadityAdi 'zrImatkharataravaragaNaH'-aizvaryayuktaH zreSThaH kharataranAmA gacchaH, 'suragirisurazAkhisanimaH samabhUt '-mandarAcalotpannakalpavRkSasamAno'jAyata, 'tatra'-pUrvokta kalpavRkSe, 'jinabhadrasarirAjaH'-jinabhadranAmA vipazcit varaH, 'asama:'-advitIyaH, 'prakANDo'bhavat'-skandhasamAna AsIt , 'tataH'-tatpavAt , 'atheti vinizcaye, 'tatra'-pUrvokte prakANDe, 'zrImerusundaraguruH'-zrImerusundaranAmA''cAryaH, 'mahIyAzAkhAprAyaH'-bRhacchAkhAsadRzaH, 'babhUva '-abhavat , kathambhUtaH zrImerusundaraguruH ? ' pAThakamukhyaH'-pAThakeSu pradhAnaH, punaH kathambhUtaH ? "zrIkSAntimandirakaH '-zriyAH zAntezvA''layaH, tasya 'harSapriyapAThakAH '-harSapAThakAH, priyapAThakAzca, 'pratilatAmA abhavan '-pratizAkhAsamAnA babhUvuH, kathambhUtA harSapriyapAThakAH ? ' tArkikaRSabhAH '-naiyAyikeSu. zreSThAH, 'tasyAm'-pUrvoktAyAm pratilatAyAm, 'iha'-asmin saMsAre, 'cAritrodayavAcakanAmAnaH'-cAritravAcakanAmnA Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka. tattvasAra TIkAyAm viMzatitamo'dhikAra // 155 // RECORN udayavAcakanAmnA ca prasiddhAH sUrayaH, 'surabhitatarumaJjarItulyAH samabhUvan '-zobhanagandhayuktavRkSavallarIsamAnA abhavan , 'teSu'-abhinavadalotpannakesareSu, 'zrIvIrakalazasuguravaH'-zrIvIrakalazanAmAnaH zreSThaguravaH, 'phalasamAnAH abhuH'-phalatulyA adyotanta, kathambhUtAH zrIvIrakalazasuguravaH ? 'gItArthAH '-prasiddhaviSayAH, prasiddhaizvaryA vA, punaH kathambhUtAH ? 'paramasaMvignAH'-atyantaM saMvegayuktAH, 'tebhyaH'-pUrvoktabhyaH phalasamAnebhyaH zrIvIrakalazasugurubhyaH, 'vayaM''bIjAmA bhavAmaH'-bIjatulyA va mahe, 'tatra'-teSu bIjeSu, 'ahaM sUracandraH'-sUracandranAmA asmi, 'dvitIyIkaH gurubhrAtA'ekaguruziSyaH, 'gaNipadmavallabhapaTuH'-caturaH padmavallabhanAmA gaNiH, asti, 'tu'-punaH, 'asmat '-asmAkaM sakAzAt , 'hIrasArapramukhA'-hIrasArAdayaH, ' aGkurakaraNayaH'-aGkurasamAH, 'santi'-bhavanti, 'te'pi '-aGkurasamAnA hIrasArapramukhA api, ' pramApaTubhiH'-jJAnacaturaiH, 'suziSyarUpaiH'-sundarAntevAsisvarUpaiH, 'phalaudhaiH '-phalasamuhai', 'phalantu'- 18 phalayuktA bhavantu // 15-20 // _mUlam-tenAsuko vAcakasUracandra-nAmnA rsjnyaaphlmitthmicchtaa| grantho'bhito'granthi mayA svakIyA-nyadIyacetaHsthiratopasampade // 21 // TIkA-grantharacanaviSayanidarzanapUrvakaM tatphalAbhikAmanamAha-tenetyAdi tena '-pUrvoktena, nidarzitasvavaMzAvalikenetibhAvaH, vAcakasaracandranAmadheyena vAcakena mayA, ' asukaH'-aso, 'granthaH '-sandarbhaH, ' abhito'granthi '-samyaktayA PI nirmitaH, kathambhUtena mayA ? ' ittham '-uktaprakAreNa, ' rasajJAphalamicchatA'-jihvAyAH phalamabhilaSatA, kasmai prayojanA- ER // 155 // Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ masattyA 25545445CCCC yetyAha-svakIyetyAdi 'svakIyAn yadIyacetaHsthiratopasampade -svasambandhimanaHsthiratvarUpAvAntarasampattaye // 21 // mUlam-evaM yathAzemuSi jainatattva-sAro mayA'smAri manaHprasattya / utsUtramAsUtritamatra kiJcid, yattadvizodhyaM suvizuddhadhIbhiH / / 22 // TIkA-sudhIsambandhesvAvanatatvaM darzayati evamityAdinA ' evam'-anayA rItyA, mayA ' yathAzemuSi'-svabuddhyanusAreNa, 'jainatatvasAra'-jainatatvasAranAmako grandhaH, 'manaHprasatyai'-manasaH prasannatAya, svakIyAnyamanaHprasAdAyetibhAvaH, 'asmAri'-smRtaH, kRta itibhAvaH, 'atra'-asmin granthe, yat 'kizcit '-kimapi, "utsUtram'-sUtraviruddhama , 'Asatritam '-racitam syAt , ' tatsubizuddhadhIbhiH '-atinirmalavuddhibhirjanaiH, 'vizodhyam'-zodhanIyam // 22 // mUlam-varSe nandaturaGgacandirakalAmAne'zvayupUrNimA, jJe yoge vijaye'hametamamalaM pUrNa vyadhAmAdarAt / granthaM vAcakasUracandravibudhaH praznottarAlaGkRtam , __ sAhAyyAdrapadmavallabhagaNerahatprasAdazriyai // 23 // TIkA-granthanirmANavarSAdikathanapUrvakaM phalaprAptiM nigamayati-varSa ityAdinA 'nandaturaGgacandirakalAmAne varSe'nandA nava, turaGgA sapta, candirakalAzcandrakalAH tAzca SoDaza, tAbhirmAnaM parimANaM yasya sa tathA tasminvarSe, aGgAnAM vAmato gatitvAdekonAsItyuttaraSoDazatamite'nde (1679) iti veyam , ' azvayukpUrNimA ze' azvayuk-azvinI tayA Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina tattvasAra TIkAyAm yuktA yA pUrNimA tayA ca yukto yo jo budhastasmin , AzvinamAsasya pUrNimAyAM tithau budhavAre cetyarthaH, 'vijaye yoge'-vijayanAmake yoge, 'vAcakasUracandravibudhaH'-mUracandranAmA vAcakaH-paNDito'haM, 'varapabavallabhagaNeH sAhAyyAt'zreSThasya palavallabhanAmakasya gaNeH sahAyena, 'etaM'-pUrvoktam, 'grantham '-sandarbha, 'AdarAt '-AdarapUrvakam, 'pUrNa vyadhAm'-pUrNa kRtavAn , kathambhUtam grantham ? 'amalam'-nirmalam , satsiddhAntaprarUpaNena vigatadoSamityarthaH, punaH kathambhUtam ? 'praznottarAlakRtam'-prazna-prativacanakramayojanayA zobhitam, kasmai prayojanAyetyAha-arhadityAdi 'arhatprasAdazriyai '-arhataH prasAdarUpA yA zrIH-sampat tasyai, arhatprasannatArUpalakSmIprAptaya itibhAvaH // 23 // ekaviMzatitamo'dhikAra // 156 // SARANAS sUracandamanaHsthirIkAre granthagrathanotpannapuNyajanatAsamarpaNasvIyagacchagacchanAyakasampradAyagurunAma svakIyagurubhrAtrAdinAmakIrtanoktileza ekaviMzatitamo'dhikAraH smpuurnnH|| jainatattvasAragranthaH saTIkaH smpuurnnH|| granthamAnaM 4100 1. padaikadeze padasamudAyopacArAt iti.sUra iti sUranADI-sUryanADItyarthaH, candra iti candranADItyarthaH, mana iti suSumNAnADIsa. canaM yadantargataM manaH sthirIsyAt / tathA ca haTapradIpikA / mArute madhyasaJcAre manaHsthairya prajAyata iti / tato manaHsthirIkAra iti suSumNocyate / AsAM nADInAM sthirIkAro yasminnityekasthirIkArazabdAlApAdyatheSTArthaprAptiH pakSe granthakartRnAmasUcanamiti dhyeyam // // 156 //